ପାଚିତ୍ୟାଦିୟୋଜନା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ପାଚିତ୍ୟାଦିୟୋଜନା

ପାଚିତ୍ତିୟୟୋଜନା

ମହାକାରୁଣିକଂ ନାଥଂ, ଅଭିନତ୍ୱା ସମାସତୋ ।

ପାଚିତ୍ୟାଦିୱଣ୍ଣନାୟ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୟୋଜନଂ ॥

୫. ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ଖୁଦ୍ଦକାନନ୍ତି ସୁଖୁମାପତ୍ତିପକାସକତ୍ତା ଅପ୍ପକାନଂ, ଗଣନତୋ ୱା ପଚୁରତ୍ତା ବହୁକାନଂ । ୟେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ପଦେ ସାମ୍ୟତ୍ଥଛଟ୍ଠୀ । ସଙ୍ଗହୀୟତେ ସଙ୍ଗହୋ। ‘‘ନୱହି ୱଗ୍ଗେହୀ’’ତିପଦଂ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେ କରଣଂ । ଦାନୀତି କାଲୱାଚକୋ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତନିପାତୋ ଇଦାନି-ପରିୟାୟୋ, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକାନଂ, ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥ ତି-ସଦ୍ଦୋ ଏକଂସତ୍ଥେ ଅନାଗତକାଲିକୋ ହୋତି ‘‘ନିରୟଂ ନୂନ ଗଚ୍ଛାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ନତ୍ଥି ସଂସୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୩୩୧) ୱିୟ । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ହି ୟଥା ଏକଂସୱାଚକୋ ନୂନସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଭୱତୀ’’ତି ପଦେ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ନୂନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିୟତ୍ଥେ ଅନାଗତକାଲୱାଚକୋ ହୋତି ‘‘ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱାମହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୦୯-୧୧୪) ୱିୟ । କାମଞ୍ହେତ୍ଥ ୟଥା ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିୟତ୍ଥୱାଚକୋ ଧୁୱସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଭୱତୀ’’ତି ପଦେ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଧୁୱଂ ଭୱିସ୍ସତି ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧.‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଦଂ ‘‘ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି ପଦେ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ, ତେସୁ ନୱସୁ ୱଗ୍ଗେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମସିକ୍ଖାପଦେତି ୱା, ତେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍ୟାନଂ ପୁତ୍ତୋତି ଭଗିନୀହି ସଂୱାସକରଣତୋ ଲୋକମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ, ଜାତିସମ୍ଭେଦତୋ ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀତି ସକ୍ୟା। ସାକୱନସଣ୍ଡେ ନଗରଂ ମାପେନ୍ତୀତି ୱା ସକ୍ୟା, ପୁବ୍ବରାଜାନୋ । ତେସଂ ୱଂସେ ଭୂତତ୍ତା ଏତରହିପି ରାଜାନୋ ସକ୍ୟା ନାମ, ତେସଂ ପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେ’’ତି ପଦଂ ‘‘ପବ୍ବଜିଂସୂ’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ସକ୍ୟକୁଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱାଦକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତ୍ୟାଦିନା ୱାଦେନ ଖିତ୍ତୋ, ୱାଦମ୍ହି ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ର ୟତ୍ରାତି ୟସ୍ସଂ ୟସ୍ସଂ ଦିଟ୍ଠିୟଂ ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱଜାନିତ୍ୱାତି ପଟିସ୍ସୱେନ ୱିୟୋଗଂ କତ୍ୱା । ଅୱସଦ୍ଦୋ ହି ୱିୟୋଗତ୍ଥୱାଚକୋ । ‘‘ଅପଜାନିତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ପଟିଞ୍ଞାତଂ ଅପନୀତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋସନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତିଦୋସଂ, ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥେନ୍ତୋ କଥେନ୍ତୋତି ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ମାନସଦ୍ଦକାରିୟୋ । କଥିୟମାନୋ କଥିୟମାନୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଜାନିତ୍ୱାତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା । ଆନିସଂସନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସଂ ଗୁଣଂ । ପଟିପୁବ୍ବୋ ଚରସଦ୍ଦୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଟିଚରତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀ’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦତି । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’’ତି ୱଦତି । ୟଦି ଏୱଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚଂ ନାମ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁମ୍ହି ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ‘‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’’ତି ହେତୁଂ ନ ୱଦାମି, ‘‘ଜାତିଧମ୍ମତୋ’’ତି ପନ ୱଦାମି । ତୟା ପନ ଦୁସ୍ସୁତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତି । ‘‘କୁରୁନ୍ଦିୟ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ଏତସ୍ସାତି ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଜାନିତବ୍ବତୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସ । ତତ୍ରାତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ । ତସ୍ସାତି ପଟିଜାନନାୱଜାନନସ୍ସ । ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଭାସତୀ’’ତିପଦେ ସମ୍ପଦାନଂ । ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ‘‘ଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀସୂ’’ତି ପଦଂ ଉପନେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମପଦେସେ’’ତି ପଦେ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ ।

୩. ସମ୍ମା ୱଦତି ଅନେନାତି ସଂୱାଦନଂ, ଉଜୁଜାତିକଚିତ୍ତଂ, ନ ସଂୱାଦନଂ ୱିସଂୱାଦନଂ, ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ୱାଚା’’ତ୍ୟାଦିନା ୱଚତି ଏତାୟାତି ୱାଚାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି। ହୀତି ଦଳ୍ହୀକରଣଜୋତକଂ, ତଦମିନା ସଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱାଚାୟେୱା’’ତି ପଦଂ ‘‘ବ୍ୟପ୍ପଥୋ’’ତି ପଦେ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥଂ, ‘‘ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ପଥସଦ୍ଦପରତ୍ତା ୱାଚାସଦ୍ଦସ୍ସ ବ୍ୟାଦେସୋ କତୋ । ସୁଦ୍ଧଚେତନା କଥିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂସମୁଟ୍ଠିତସଦ୍ଦସହିତାତି ତାୟ ଚେତନାୟ ସମୁଟ୍ଠିତେନ ସଦ୍ଦେନ ସହ ପୱତ୍ତା ଚେତନା କଥିତାତି ୟୋଜନା ।

‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ପଦେ ନିଦସ୍ସନଂ, କରଣଂ ୱା । ‘‘ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା । ଅନ୍ତେତି ‘‘ୱାଚା’’ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅୱସାନେ । ‘‘ଆହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନ-ତିୱଚନସ୍ସ ଅକାରୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲୱାଚକେନ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତି ପଦେନ ୟୋଜିତତ୍ତା । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମେ’’ତିଆଦୀସୁ । ‘‘ପାଳିୟ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଦେସନା କତା’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଅୱତ୍ୱା ନିସ୍ସୟପସାଦୱସେନ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓଳାରିକେନେୱା’’ତି ।

୪.ତସ୍ସାତି ‘‘ତୀହାକାରେହୀ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ । ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ହୀତି ୱିସେସଜୋତକଂ, ୱିସେସଂ କଥୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

୯.ଆଦୀନମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ।

୧୧. ମନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ଜଳତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ମନ୍ଦତ୍ତା ଜଳତ୍ତା’’ତି । ୟୋ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସାମଣେରେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ଅପିସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୱାଚକୋ, ‘‘ପସ୍ସିତ୍ଥା’’ତି ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅପି ପସ୍ସିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମେ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞା ପୂରଣକଥାପି ତାୱ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞା ପୂରଣକଥା ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ଅପ୍ପତାୟ ଊନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କଥା ପୂରଣକଥା। ଏସା ପୂରଣକଥା ନାମ କାତି ଆହ ‘‘ଏକୋ’’ତିଆଦି । ଏସା ହି ଗାମେ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ପୂୱଖଣ୍ଡଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱା ଲଭିତ୍ୱା ୱା ବହୁକଂ କତ୍ୱା ପୂରଣୱସେନ କଥିତତ୍ତା ପୂରଣକଥା ନାମ । ବହୁକାନି ତେଲାନି ୱା ପୂୱେ ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଲଭନ୍ତୋପି ଅପ୍ପକଂ କତ୍ୱା ଊନୱସେନ କଥିତତ୍ତା ଊନକଥାପି ଅତ୍ଥୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ବହୁକାୟ ପୂରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଊନୱସେନ ପୱତ୍ତା କଥା ଊନକଥାତି ୱିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ଓମସୱାଦ ସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨. ଦୁତିୟେ ମସଧାତୁ ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତି ‘‘ଓମଟ୍ଠଂ ଉମ୍ମଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧) ୱିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଓମସନ୍ତୀତି ଓୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ।

୧୩. ‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଆହରୀ’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ନନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ନନ୍ଦୋ ୱଣ୍ଣବଲାଦି, ସୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ନନ୍ଦୀ । ୱିସାଲାନି ମହନ୍ତାନି ୱିସାଣାନି ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱିସାଲୋ, ନନ୍ଦୀ ଚ ସୋ ୱିସାଲୋ ଚେତି ନନ୍ଦିୱିସାଲୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନନ୍ଦିୱିସାଲୋ ନାମା’’ତିଆଦିନା । ସୋତି ନନ୍ଦିୱିସାଲୋ, ‘‘ଆହା’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ତତ୍ଥେୱାତି ୟୁଞ୍ଜିତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାଲେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥୱାଚକୋ, ପଗେୱ ଦ୍ୱିହେତୁକ ତିହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତେନ ଚା’’ତି ଚକାରସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଚା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଚା’’ତି । ଅତ୍ତନୋତି ନନ୍ଦିୱିସାଲସ୍ସ ।

୧୫.ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ ପଦଭାଜନିୟଂ, ‘‘ଆହା’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ପଦଂ ୱିଭଜିତୁକାମୋ’’ତି ପଦେ ହେତୁ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂୟେୱ ‘‘ହୀନେନାପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଦଭାଜନିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଣୁକାରଜାତୀତି ୱିଲୀୱକାରଜାତି । ନେସାଦଜାତୀତି ଏତ୍ଥ କେୱଟ୍ଟଜାତିପି ସଙ୍ଗହିତା ।

ପୁ ୱୁଚ୍ଚତି କରୀସଂ, ତଂ କୁସତି ଅପନେତୀତି ପୁକ୍କୁସୋ। ପୁପ୍ଫଂ ୱୁଚ୍ଚତି କରୀସଂ, କୁସୁମଂ ୱା, ତଂ ଛଡ୍ଡେତୀତି ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକୋ।

କୁଟତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୋଟ୍ଠୋ, ସୋୟେୱ କୋଟ୍ଠକୋ। ୟକାରଭକାରେ ଏକତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ୟଭା’’ତି ୟୋ ଅକ୍କୋସୋ ଅତ୍ଥି, ଏସୋ ହୀନୋ ନାମ ଅକ୍କୋସୋତି ୟୋଜନା ।

୧୬.ସବ୍ବପଦେସୂତି ନାମାଦୀସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଅଲିକନ୍ତି ଅସଚ୍ଚଂ, ମିଚ୍ଛାୱାଚନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋପି ୱଦତୀତି ୟୋଜନା ।

୨୬.ପରିହରିତ୍ୱାତି ପରିମୁଖଂ କଥନଂ ଅପନେତ୍ୱା । ଦୱଂ ପରିହାସଂ କାମେତୀତି ଦୱକାମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୱକମ୍ୟଂ, ତଂୟେୱ ଦୱକମ୍ୟତା। ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକାରସ୍ସ ସଦିସତ୍ଥମଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଦି ହି ସଦିସତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସାମଣେରୋୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ସିୟା ସଣ୍ଠାନେନ ଚ ପୁରିସଭାୱେନ ଚ ସଦିସତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସତ୍ଥୋ ମନୁସ୍ସେ ଉପାଦାୟ ୱଚନତ୍ଥଜାନନାଜାନନପକତିକାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନମ୍ପି ଗହିତତ୍ତା ।

୩୫. ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିକ୍ଖାପଦମପେକ୍ଖିୟ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘କିରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିମପେକ୍ଖିୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘କିରିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଜ୍ଜକମ୍ମସଦ୍ଦା ସିକ୍ଖାପଦମପେକ୍ଖନ୍ତାପି ଆପତ୍ତି, ମପେକ୍ଖନ୍ତାପି ନିୟତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତା ନପୁଂସକାୟେୱ, ତସ୍ମା ତେ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୬. ତତିୟେ ‘‘ଜାତଭଣ୍ଡନାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଗ୍ୟାହିତୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱିସେସନପରନିପାତୱସେନ ‘‘ଭଣ୍ଡନଜାତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଜାତଭଣ୍ଡନାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚା’’ତିଆଦିନା । ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଦତି ଏତେନାତି ୱିୱାଦୋ, ୱିଗ୍ଗାହିକକଥା, ତଂ ଆପନ୍ନାତି ୱିୱାଦାପନ୍ନା, ତେସଂ । ପିସତି ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତୀତି ପିସୁଣୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପେସୁଞ୍ଞନ୍ତି ପିସୁଣୱାଚ’’ନ୍ତି ।

୩୭.ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞେତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଂହଟେ ପେସୁଞ୍ଞୱଚନେତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ ।

୩୮. ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଭଣନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା, ଦସ୍ସନଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପଟିମୁଖଂ ଆଦରେନ ସୁଣନ୍ତୀତି ପତିସ୍ସା, ନ ପତିସ୍ସା ଅପ୍ପତିସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପ୍ପତିସ୍ସୱା’’ତି ।

୪୫. ‘‘ପଦସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୋ-ପଚ୍ଚୟୋ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ପଦଂ ପଦ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ । ପଦଂ ନାମ ଇଧ ଅତ୍ଥଜୋତକଂ ୱା ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ୱା ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଲୋକିୟେହି ଲକ୍ଖିତୋ ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥଂସୋ ପାଦୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ପଦନ୍ତି ଏକୋ ଗାଥାପାଦୋ’’ତି । ଅନୁ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତପଦତ୍ତା ଦୁତିୟପାଦୋ ଅନୁପଦଂ ନାମ । ଅନୁ ସଦିସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ବ୍ୟଞ୍ଜନସଦ୍ଦୋ ପଦ-ପରିୟାୟୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ପଦଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ପୁରିମପଦେନ ପନ ସଦିସଂ ପଚ୍ଛିମପଦମେୱ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ।

ୱାଚେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଏକମେକଂ ପଦ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ନିଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ‘‘ଥେରେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତେ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା, ‘‘ଏକତୋ’’ତି ପଦେ ସହତ୍ଥୋ । ସାମଣେରୋ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ଭଣତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦୋ ମତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ପକାରଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସତିପି ଲିଙ୍ଗୱିସେସତ୍ତେ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତା ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟା’’ତି ।

ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତାଦୀନି ଦୀଘସୁତ୍ତାନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦ ଆଦୟୋ) ସଙ୍ଗହିତାନି । ଚସଦ୍ଦେନ ଓଘତରଣସୁତ୍ତାଦୀନି ସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତାନି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) ଚ ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତାଦୀନି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରସୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨ ଆଦୟୋ) ଚ ସଙ୍ଗହିତାନି । ସୋତି ଦେୱତାଭାସିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।

କିଞ୍ଚାପି ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପିସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୱାଚକୋ, ପନସଦ୍ଦୋ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥୱାଚକୋ । ମେଣ୍ଡକମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେସୂତି ମେଣ୍ଡକପଞ୍ହେ ଚ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ଚ । ୟନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆରମ୍ମଣକଥା ବୁଦ୍ଧିକକଥା ଦଣ୍ଡକକଥା ଞାଣୱତ୍ଥୁକଥାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇମାୟୋ ପକରଣାନି ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୱତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନା । ୟନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ।

୪୮.ତତ୍ରାତି ‘‘ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତୋ’’ତି ୱଚନେ । ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତୀତି ଆଚରିୟଂ ଦେସାପେନ୍ତି ବହୁକତ୍ତାରମପେକ୍ଖିୟ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେହୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି । ଦ୍ୱେପୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ।

ଉପଚାରନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୂପଚାରଂ । ୟେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ । ପଲାୟନକଗନ୍ଥନ୍ତି ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପକରଣଂ । ସାମଣେରୋ ଗଣ୍ହାତୀତି ୟୋଜନା ।

ଓପାତେତୀତି ଅୱପାତେତି, ଗଳିତାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେପୀତି ୱେୟ୍ୟାକରଣସୁତ୍ତେପି । ତନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଗନ୍ଥଂ । ପରିସଙ୍କମାନନ୍ତି ସାରଜ୍ଜମାନଂ । ୟଂ ପନ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୯. ପଞ୍ଚମେ ମୁଟ୍ଠା ସତି ଏତେସନ୍ତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ। ନତ୍ଥି ସମ୍ପଜାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଅସମ୍ପଜାନା । ଭୱଙ୍ଗୋତିଣ୍ଣକାଲେତି ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲେ ।

୫୦. ‘‘ପକତିୟା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଦେନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ ୱିସେସନଂ । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଗାରୱେନା’’ତି ପଦଞ୍ଚ ‘‘ସିକ୍ଖାକାମତାୟା’’ତି ପଦଞ୍ଚ ‘‘ଦେନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ ହେତୁ । ସୀସସ୍ସ ଉପଧାନଂ ଉସ୍ସୀସଂ, ତସ୍ସ କରୀୟତେ ଉସ୍ସୀସକରଣଂ, ତଂୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ଉସ୍ସୀସକରଣତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥାୟ । ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ, ‘‘ସିକ୍ଖାକାମତାୟା’’ତି ୱଚନେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ସେସୋ । ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖାକାମତାୟାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ‘‘ଇଦମ୍ପିସ୍ସ ହୋତି ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୫ ଆଦୟୋ) ୱିୟ । ଇଦମ୍ପି ସିକ୍ଖାକାମତାୟ ଅୟଂ ସିକ୍ଖାକାମତା ସିକ୍ଖାକାମଭାୱୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଭିକ୍ଖୂ ଖିପନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ । ଅଥାତି ଖିପନତୋ ପଚ୍ଛା । ଇଦନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ । ସମ୍ମୁଞ୍ଚନିକଚୱରଛଡ୍ଡନକାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାୟସ୍ମତା ରାହୁଲେନ ପାତିତଂ ନୁ ଖୋତି ୟୋଜନା । ସୋ ପନାୟସ୍ମା ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପରିଭୋଗା ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ।

୫୧.ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ସୟନଂ ସେୟ୍ୟା, କାୟପସାରଣକିରିୟା, ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ମଞ୍ଚପୀଠାଦି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଏକସେସେନ ୱା ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ସହସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ସେୟ୍ୟାସୁ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦ୍ୱେ ସେୟ୍ୟା ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା । ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନା’’ତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ପାକଟୱୋହାରନ୍ତି ଲୋକେ ୱିଦିତଂ ୱଚନଂ । ଦୁସ୍ସକୁଟିୟନ୍ତି ଦୁସ୍ସେନ ଛାଦିତକୁଟିୟଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚୱିଧଚ୍ଛଦନେୟେୱ ଗୟ୍ହମାନେ କୋ ଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧଚ୍ଛଦନେୟେୱା’’ତିଆଦି । ୟଂ ପନ ସେନାସନଂ ପରିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାକାରେନ ୱାତି ଇଟ୍ଠକସିଲାଦାରୁନା ୱା । ଅଞ୍ଞେନ ୱାତି କିଲଞ୍ଜାଦିନା ୱା । ୱତ୍ଥେନପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପଗେୱ ଇଟ୍ଠକାଦିନାତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ସାତି ସେନାସନସଙ୍ଖାତାୟ ସେୟ୍ୟାୟ । ଉପରୀତି ୱା ସମନ୍ତତୋତି ୱା ୟୋଜନା । ଏକେନ ଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବପାସାଦସ୍ସ ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୂପଚାରୋ’’ତି । ସତଗବ୍ଭଂ ୱା ଚତୁସ୍ସାଲଂ ଏକୂପଚାରଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ସେନାସନସଙ୍ଖାତଂ ସେୟ୍ୟଂ ।

ତତ୍ଥାତି ସେନାସନସଙ୍ଖାତାୟଂ ସେୟ୍ୟାୟଂ । ସମ୍ବହୁଲା ସାମଣେରା ସଚେ ହୋନ୍ତି, ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସାମଣେରା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାସନ୍ନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଅଞ୍ଞେହିପି ସହସେୟ୍ୟାନଂ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ତେତି ସାମଣେରା । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ । ତସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଏସୋ ଏୱ ନୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଏସେୱ ନୟୋତି ଏସୋ ଇୱ ନୟୋ, ଏସୋ ଏତାଦିସୋ ନୟୋ ଇୱ ଅୟଂ ନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପି ଚାତି ଏକଂସେନ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଚତୁକ୍କନ୍ତି ଏକାୱାସଏକାନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ, ଏକାୱାସନାନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ, ନାନାୱାସଏକାନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ, ନାନାୱାସନାନୁପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଚତୁସମୂହଂ, ଚତୁପରିମାଣଂ ୱା । ୟୋତି ଭିକ୍ଖୁ । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ, ତଂ ୱଚନଂ ୱିତ୍ଥାରୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ମୟା ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱା । ଦେୱସିକନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ । ଣିକପଚ୍ଚୟୋ ହି ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୱାଚକୋ । ୟୋପି ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତେନାପୀ’’ତି ୱଚନେ ।

‘‘ଅପଦାନଂ ଅହିମଚ୍ଛା, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଟୀ ।

ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ମଜ୍ଜାରୀ, ୱତ୍ଥୁ ପାରାଜିକସ୍ସିମା’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୫) ।

ଇମଂ ଗାଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା । ଗୋଧାତି କୁଣ୍ଡୋ । ବିଳାଲୋତି ଆଖୁଭୁଜୋ । ମଙ୍ଗୁସୋତି ନକୁଲୋ ।

ଅସମ୍ବଦ୍ଧଭିତ୍ତିକସ୍ସ କତପାସାଦସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତୁଲାତି ଏତ୍ଥ ତୁଲା ନାମ ଥମ୍ଭାନ, ମୁପରି ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଠପିତୋ ଦାରୁୱିସେସୋ ଥଲତି ଥମ୍ଭେସୁ ପତିଟ୍ଠାତୀତି କତ୍ୱା । ତା ପନ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ତିସ୍ସୋ, ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ପନ ପଞ୍ଚସତ୍ତନୱାଦୟୋ । ନାନୂପଚାରେ ପାସାଦେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱାଳସଙ୍ଘାଟାଦୀସୂତି ୱାଳରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତେସୁ ସଙ୍ଘାଟାଦୀସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତୁଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଘାଟୋ ନାମ ତୁଲାନ, ମୁପରି ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମାୟାମୱସେନ ଠପିତୋ କଟ୍ଠୱିସେସୋ ସମ୍ମା ଘଟେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୋପାନସ୍ୟାଦୟୋତି କତ୍ୱା । ତେ ପନ ତୟୋ ହୋନ୍ତି । ନିବ୍ବକୋସବ୍ଭନ୍ତରେତି ଛଦନକୋଟିଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ପରିମଣ୍ଡଲଂ ୱା ଚତୁରସ୍ସଂ ୱା ସେନାସନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ସେନାସନେ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଏତେସନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗବ୍ଭୂପଚାରା ସବ୍ବଗବ୍ଭା, ତେ ପୱିସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିପନ୍ନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପମୁଖେ । ପମୁଖସ୍ସ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଚ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା । ନନୁ ପମୁଖେ ଛନ୍ନମେୱ ଅତ୍ଥି, ନୋ ପରିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭପରିକ୍ଖେପୋ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ ।

ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜଗତୀତି ପଥୱିୟା ଚ ମନ୍ଦିରାଲିନ୍ଦୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ନାମମେତଂ । ଇଧ ପନ ମନ୍ଦିରାଲିନ୍ଦୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତା ଭୂଭେଦା ଗହିତା । ତତ୍ଥାତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ । କସ୍ମା ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ଆହ ‘‘ଦସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧାପୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ୟସ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ । ୟେପି ମହାପାସାଦା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେସୁପୀତି ମହାପାସାଦେସୁପି ।

ସୁଧାଛଦନମଣ୍ଡପସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଧା’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ କେନଚି ଛଦନମଣ୍ଡପସ୍ସାପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ମଣ୍ଡଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୂରିୟରସ୍ମି, ତଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତତୋ ୱା ଜନନ୍ତି ମଣ୍ଡପଂ। ନନୁ ଏକୂପଚାରଂ ହୋତି ପାକାରସ୍ସ ଛିଦ୍ଦତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଏୱାତି ଏୱକାରୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱଳଞ୍ଜନୂପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ଟି॰ ୧.୧; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ରୁପାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନ ୱଳଞ୍ଜନୂପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୱାଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାରମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅସତି ଚ ଦ୍ୱାରେ କୱାଟସ୍ସାଭାୱତୋ । ସଂୱରଣୱିୱରଣକାଲେ କୱତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି କୱାଟଂ।

ତତ୍ରାତି ‘‘ଏକୂପଚାରତ୍ତା’’ତି ୱଚନେ । ୟସ୍ସାତି ପରୱାଦିନୋ । ଅନୁୟୋଗୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦେ, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ପିହିତଦ୍ୱାରେ ଗବ୍ଭେ । ସୋତି ପରୱାଦୀ । ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଆପତ୍ତି ଇତି ୱୁତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ନ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ପଚ୍ଚାଗମିସ୍ସତୀତି ପତି ଆଗମିସ୍ସତି, ପୁନ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନେୱାତି ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନା’’ତିଆଦିଅକ୍ଖରପଦମତ୍ତେନେୱ, ନ ଅତ୍ଥୱସେନ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ସତୀ’’ତି ଇମିନା ଅବ୍ୟାପିତଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ତତୋତି ଅନାପତ୍ତିତୋ, ପରିହାୟେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନିୟତେସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ଅନିୟତେସୁ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେପି । ୟଂ ୟନ୍ତି ସେନାସନଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସେନାସନେସୁ, ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩. ଦ୍ୱୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦେସୁ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋୱ ୟୁତ୍ତୋତି ସୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ ।

ଇମିନାପୀତି ସେନମ୍ବମଣ୍ଡପେନାପି । ଏତନ୍ତି ଜଗତିୟା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତତଂ । ୟଥାତି ୟଂସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ତତିୟନ୍ତନିପାତୋ, ୟେନ ସେନମ୍ବମଣ୍ଡପେନାତି ଅତ୍ଥୋତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୫. ଛଟ୍ଠେ ଆଗନ୍ତୁକା ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୱସଥୋ, ଆୱସଥୋ ଚ ସୋ ଅଗାରଞ୍ଚେତି ଆୱସଥାଗାରନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ୱସନାଗାର’’ନ୍ତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ସନ୍ତିକା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାତି ୱଚନସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସାଟକନ୍ତି ଉତ୍ତରସାଟକଂ, ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଚ୍ଚାଗମ୍ମାତି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୱତ୍ତୋ’’ତି । ୟଥା ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ ଅକ୍କୋସେତୁକାମତାୟ ଖତ୍ତିୟଂ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋ’’ତି ୱଦତୋ ଅଲିକଂ ଭଣତୋପି ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ଆପତ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ମାତୁଗାମେନ ସହ ସୟତୋ ପଠମସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ଇମିନାୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୦. ସତ୍ତମେ ମହାଦ୍ୱାରେତି ବହି ଠିତେ ମହାଦ୍ୱାରେ । ଆଗମ୍ମ, ପୱିସିତ୍ୱା ୱା ୱସନଟ୍ଠାନତ୍ତା ଓୱରକୋ ଆୱସଥୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଓୱରକଦ୍ୱାରେ’’ତି । ସୁନିଗ୍ଗତେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗତେନ ସଦ୍ଦେନ । ‘‘ଅଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନ ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ନକାରୱିକାରୋ ଅଇତି ନିପାତୋ ନ ହୋତି, ଆଇତି ଉପସଗ୍ଗୋତି ପନ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞୁନା ପୁରିସେନା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପୁରିସୱିଗ୍ଗହେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସପୁରିସୱିଗ୍ଗହଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତେନ ୟକ୍ଖେନ ପେତେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଠିତାୟ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ୟକ୍ଖେନାତି ୟକ୍ଖେନ ସଦ୍ଧିଂ ଠିତାୟ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନ ପେତେନ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତେନା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ।

୬୬.ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ କସ୍ସଚି ପୟୋଜନସ୍ସାଭାୱା । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହୀ’’ତି ପଦେ । ଏକୋ ଗାଥାପାଦୋ ଏକା ୱାଚାତି ୱଦନ୍ତୋ ଚୁଣ୍ଣିୟେ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ଏକଂ ପଦଂ ଏକା ୱାଚା ନାମାତି ଦସ୍ସେତି, ଅତ୍ଥଜୋତକପଦଂ ୱା ୱାକ୍ୟପଦଂ ୱା ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକଂ ପଦଂ ପାଳିତୋ, ପଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦ୍ୱେ ପଦାନି ପାଳିତୋ, ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ’’ତିଆଦିନୟୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ଛପଦାନତିକ୍କମୋୟେୱ ହି ପମାଣଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେ ଲିଙ୍ଗସ୍ସାପି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ‘‘ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସତି ଚ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ପୱତ୍ତା । ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସା’’ତି ନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାପେକ୍ଖନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଏକିସ୍ସା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଭେଦଲିଙ୍ଗନିସ୍ସିତୋ ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ । ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଆଭୋଗୋପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି । ପଠମନ୍ତି ଚ ପଠମମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପଚ୍ଛା’’ତି । ପୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ କଥେତୀତି ୟୋଜନାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୭. ଅଟ୍ଠମେ ତତ୍ଥାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ । ଇଧାତି ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ପୟୁତ୍ତୱାଚାତି ପଚ୍ଚୟେହି ୟୁତ୍ତା ୱାଚା । ତଥାତି ତତୋ ଗୁଣାରୋଚନକାରଣା, ଅରିୟା ସାଦିୟିଂସୂତି ୟୋଜନା ।

ୟତସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବେପୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାରିୟାପି । ଭୂତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନଂ । କସ୍ମା ସବ୍ବେପି ପଟିଜାନିଂସୁ, ନନୁ ଅରିୟେହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନଂ ଅନାରୋଚିତତ୍ତା ନ ପଟିଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରିୟାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଅରିୟାନମ୍ପି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ୟସ୍ମା ଭୂତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ‘‘ଭୂତଂ ଭଗୱା’’ତି ପଟିଜାନିଂସୂତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ଭାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଅରିୟା ପଟିଜାନିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିନୋତି ଦୋସସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଧମ୍ମା । ତେହୀତି ଅରିୟେହି, ଭାସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଉପ୍ପାଦେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକେନେୱାତି ସବ୍ବେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାରିୟାନଂ ସଙ୍ଗହଣେ ପୱତ୍ତେନେୱ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେପୀତି ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନିୟେପି । ତତ୍ଥାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

୭୭. ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁତାଦିଗୁଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରା ୱାତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ୱା । ଅତିକଡ୍ଢିୟମାନେନାତି ଅତିନିପ୍ପୀଳିୟମାନେନ । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସାତିଇଦଂ ପନାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ, ଫଲପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ଅନାପତ୍ତୀତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଆପତ୍ତିୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୮. ନୱମେ ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ନାମା’’ତିଆଦିପାଳିୟଂ, ତାସୁ ୱା ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ । ୱିଚାରଣାତି ୱୀମଂସନା । ଉପସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱେ। ଏତ୍ଥ ହି ସଦ୍ଦେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅୱିନାଭାୱତୋ ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୋପି ୱୁତ୍ତୋ, ୱିନାପି ଭାୱପଚ୍ଚୟେନ ଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଞାତବ୍ବତ୍ତା ଭାୱୋପି ଗହେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱେ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଦ୍ଦେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଏତଂ ପରିମାଣଂ ୟସ୍ସାତି ଏତଂ, ‘‘ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସା’’ତି ୱଚନଂ । ଏତଂ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଚ ପାରାଜିକାନୀ’’ତି ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ପାଳିୟଂ । କସ୍ସଚି ୱିମତି ଭୱେୟ୍ୟ, କିଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ସମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ସତୀ’’ତିଆଦି । ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ଚାତି ଚସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ନ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟାପଜ୍ଜନତଂ, ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି…ପେ॰… ଓମସୱାଦସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ୱା, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ପାଳିୟଂ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାୱେତି ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ଅଟ୍ଠାନୟୋଗୋ, ପମାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, କାରଣମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞା ୱିଚାରଣା’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞାତି ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନମେତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିଚାରଣା ପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଏୱକାରୋ ଠାନୟୋଗୋୱ । ପୁବ୍ବେପି ଚାତି ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକାଲେପି ଚ ।

ଏତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ପମାଣତଂ । ସଂୱରତ୍ଥାୟ ଏୱ, ଅନାପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଏୱ ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ନ ତସ୍ସ’’ତ୍ୟାଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ନାମ ନ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୮୦.ସାତି ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତି, ସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । କତ୍ଥଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ପଦଂ ‘‘କାତବ୍ବା’’ତି ପଦେ ହେତୁ । ଏସାତି ଏସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ହିତେସିତାୟାତି ହିତସ୍ସ ଏସିତାୟ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୨.ସେସାନୀତି ଆଦିମ୍ହି ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦତୋ ସେସାନି ଉପରି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅସ୍ସାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଘଟେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୬. ଦସମେ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ପଥୱିୟଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପାସାଣାଦୀସୁ । ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣତୋତି ଖଟକପମାଣତୋ । ସାତି ଅଦଡ୍ଢପଥୱୀ । ହତ୍ଥିକୁଚ୍ଛିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଠାନେ । ଏକପଚ୍ଛିପୂରଂ ପଥୱିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂୟେୱାତି ଅପ୍ପପଂସୁଅପ୍ପମତ୍ତିକାପଦାନଂ ଏୱ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଏତନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନପାସାଣାଦିପଞ୍ଚକଂ । ତନ୍ତି କୁସୀତଂ । ଆଣାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆଣ ପେସନେ’’ତି ଧାତୁପାଠେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଣଧାତୁୟେୱ ପେସନସଙ୍ଖାତଂ ହେତ୍ୱତ୍ଥଂ ୱଦତି, ନ ଣାପେପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ପନ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେୟେୱ ୱତ୍ତତି । ନ ହି ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥି ଧାତ୍ୱତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସାଭାୱା । ତାୱାତି ପଠମଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ, ତତୋ ୱା ।

ପୋକ୍ଖରଂ ପଦୁମଂ ନେତୀତି ପୋକ୍ଖରଣୀ। ‘‘ସୋଧେନ୍ତେହୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଉସ୍ସିଞ୍ଚିତୁଂ ଅପନେତୁ’’ନ୍ତି ପଦେସୁ ଭାୱକତ୍ତା । ୟୋତି ‘‘ତନୁକଦ୍ଦମୋ’’ତି ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟୋ ତନୁକଦ୍ଦମୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ । କୁଟେହୀତି ଘଟେହି । ଉସ୍ସିଞ୍ଚିତୁନ୍ତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା ସିଞ୍ଚିତୁଂ । ତତ୍ରାତି ସୁକ୍ଖକଦ୍ଦମେ, ‘‘ୟୋ’’ତି ପଦେ ଅୱୟୱୀଆଧାରୋ । ୟୋତି ସୁକ୍ଖକଦ୍ଦମୋ ।

ତଟନ୍ତି କୂଲଂ । ଉଦକସାମନ୍ତାତି ଉଦକସ୍ସ ସମୀପେ । ଓମକଚତୁମାସନ୍ତି ଚତୁମାସତୋ ଊନକଂ । ଓୱଟ୍ଠନ୍ତି ଦେୱେନ ଓୱସ୍ସିତଂ ହୋତି ସଚେତି ୟୋଜନା । ପତତୀତି ତଟଂ ପତତି । ଉଦକେୟେୱାତି ପକତିଉଦକେୟେୱ । ଉଦକସ୍ସାତି ୱସ୍ସୋଦକସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ । ପଠମମେୱାତି ସୋଣ୍ଡିଖଣନତୋ ପଠମଂ ଏୱ । ଉଦକେ ପରିୟାଦିଣ୍ଣେତି ଉଦକେ ସୁକ୍ଖେ । ପଚ୍ଛାତି ଉଦକପୂରତୋ ପଚ୍ଛା । ତତ୍ଥାତି ସୋଣ୍ଡିୟଂ । ଉଦକେୟେୱାତି ମୂଲଉଦକେୟେୱ । ଉଦକନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକଉଦକଂ । ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ଲଗ୍ଗତି । ତମ୍ପୀତି ସୁଖୁମରଜମ୍ପି । ଅକତପବ୍ଭାରେତି ୱଳଞ୍ଜେନ ଅକତେ ପବ୍ଭାରେ । ଉପଚିକାହି ୱମୀୟତି, ଘରଗୋଳିକାଦୟୋ ୱା ସତ୍ତେ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ।

ଗାୱୀନଂ ଖୁରୋ କଣ୍ଟକସଦିସତ୍ତା ଗୋକଣ୍ଟକୋ ନାମ, ତେନ ଛିନ୍ନୋ କଦ୍ଦମୋ ‘‘ଗୋକଣ୍ଟକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଚ୍ଛଦନଂ ୱା ୱିନଟ୍ଠଚ୍ଛଦନଂ ୱା ପୁରାଣସେନାସନଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ପୁରାଣସେନାସନତୋ, ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱସେସନ୍ତି ୱିନଟ୍ଠଚ୍ଛଦନତୋ । ଅୱସେସଂ ଇଟ୍ଠକଂ ଗଣ୍ହାମି ଇତି ସଞ୍ଞାୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନାତି ଇଟ୍ଠକାଦିନା । ୟା ୟାତି ମତ୍ତିକା । ଅତିନ୍ତାତି ଅନଲ୍ଲା, ଅକିଲିନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମିନ୍ତି ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେ । ସବ୍ବୋତି ସକଲୋ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ । ଅସ୍ସାତି ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜସ୍ସ । ‘‘କପ୍ପିୟକାରକେହୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଅପନାମେତ୍ୱା’’ତି ପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । କସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଉଦକେନା’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

ତତ୍ଥାତି ମତ୍ତିକାପାକାରେ । ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ମଣ୍ଡପଥମ୍ଭତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି । ତେନ ଅପଦେସେନାତି ତେନ ପାସାଣାଦିପୱଟ୍ଟନଲେସେନ ।

ପସ୍ସାୱଧାରାୟାତି ମୁତ୍ତସୋତାୟ । କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟାତି କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ । ଏତ୍ଥ ହି କତ୍ତରୟତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସିଥିଲଭାୱେନ ସିଥିଲୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି କତ୍ୱା କତ୍ତରୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଜିଣ୍ଣମନୁସ୍ସୋ, ତେନ ଏକନ୍ତତୋ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା କତ୍ତରେନ ଗହିତା ୟଟ୍ଠି, କତ୍ତରସ୍ସ ୟଟ୍ଠୀତି ୱା କତ୍ୱା କତ୍ତରୟଟ୍ଠି ୱୁଚ୍ଚତି କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ । ଦନ୍ତଜପଠମକ୍ଖରେନ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବୋ । ୱୀରିୟସମ୍ପଗ୍ଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୀରିୟସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ, ୱୀରିୟସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋଜନା ।

୮୭.ତତ୍ରାପୀତି ଇଟ୍ଠକକପାଲାଦୀସୁପି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତେସଂ ଅନୁପାଦାନତ୍ତାତି ତେସଂ ଇଟ୍ଠକାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଅନିନ୍ଧନତ୍ତା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମାୱା । ତାନୀତି ଇଟ୍ଠକାଦୀନି । ଅୱିସୟତ୍ତାତି ଆପତ୍ତିୟା ଅନୋକାସତ୍ତା । ତିଣୁକ୍କନ୍ତି ତିଣମୟଂ ଉକ୍କଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଏୱ । ଅରୀୟତି ଅଗ୍ଗିନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ଘଂସୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅରଣୀ, ହେଟ୍ଠା ନିମନ୍ଥନୀୟଦାରୁ । ସହ ଧନୁନା ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ସହିତୋ, ଉପରି ନିମନ୍ଥନଦାରୁ । ଅରଣୀ ଚ ସହିତୋ ଚ ଅରଣୀସହିତୋ, ତେନ ଅଗ୍ଗିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୟଥା କରିୟମାନେ ନ ଡୟ୍ହତି, ତଥା କରୋହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୮୮.ଆୱାଟଂଜାନାତି ଆୱାଟଂ କାତୁଂ, ଖଣିତୁଂ ୱା ଜାନାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏୱଂ ମହାମତ୍ତିକଂ ଜାନ, ଥୁସମତ୍ତିକଂ ଜାନା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥାଲାଭଂ ସମ୍ପଦାନୱାଚକପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସାତି ପଥୱୀ । ତେନାତି ପୱଟ୍ଟନାଦିନାତି । ଦସମଂ ।

ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୮୯. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ତସ୍ସାତି ଦେୱତାୟ । ଉକ୍ଖିତ୍ତଂ ଫରସୁନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ଖିତ୍ତଂ କୁଠାରିଂ । ନିଗ୍ଗହେତୁନ୍ତି ସଣ୍ଠାତୁଂ, ନିୱତ୍ତେତୁଂ ୱା । ଚକ୍ଖୁୱିସୟାତୀତେତି ପସାଦଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଗୋଚରାତିକ୍କନ୍ତେ । ମହାରାଜସନ୍ତିକାତି ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକା । ଥନମୂଲେୟେୱାତି ଥନସମୀପେୟେୱ । ହିମୱନ୍ତେତି ହିମଉଗ୍ଗିରଣେ ୱନେ, ହିମୟୁତ୍ତେ ୱା । ତତ୍ଥାତି ହିମୱନ୍ତେ, ଦେୱତାସନ୍ନିପାତେ ୱା । ରୁକ୍ଖଧମ୍ମୋତି ରୁକ୍ଖସଭାୱୋ । ରୁକ୍ଖଧମ୍ମୋ ଚ ନାମ ଛେଦନଭେଦନାଦୀସୁ ରୁକ୍ଖାନଂ ଅଚେତନତ୍ତା କୋପସ୍ସ ଅକରଣଂ, ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖଧମ୍ମେ ଠିତା ଦେୱତା ରୁକ୍ଖଧମ୍ମେ ଠିତା ନାମ, ଛେଦନଭେଦନାଦୀସୁ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିୟ ରୁକ୍ଖଟ୍ଠକଦେୱତାୟ ଅକୋପନଂ ରୁକ୍ଖଧମ୍ମେ ଠିତା ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ସନ୍ନିପାତଦେୱତାସୁ । ଇତୀତି ଇମସ୍ସ ଅଲଭନସ୍ସ, ଇମସ୍ମିଂ ଅଲଭନେ ୱା, ଆଦୀନୱନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗୱତୋ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପୁବ୍ବଚରିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇମଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଂ ଅଦ୍ଦସ, ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଚରିତଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରୀତି ୱାକ୍ୟସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତେନାତି ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସରଣକାରଣେନ । ଅସ୍ସାତି ଦେୱତାୟ । ସଂୱିଜ୍ଜତି ପିତା ଅସ୍ସାତି ସପିତିକୋ, ପୁତ୍ତୋ । (ତାୱାତି ଅତିୱିୟ, ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ) ‘‘ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତୀ’’ତି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତିୟା ଅସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଏତଦହୋସୀତି ୟୋଜନା ।

ୟୋତି ୟୋ କୋଚି ଜନୋ । ୱେତି ଏକନ୍ତେନ । ଉପ୍ପତିତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପତିତଂ । ଭନ୍ତନ୍ତି ଭମନ୍ତଂ ଧାୱନ୍ତଂ, ୱାରୟେତି ନିୱାରେୟ୍ୟ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ଜନଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ସାରଥି ଭନ୍ତଂ ରଥଂ ୱାରୟେ ଇୱ, ତଥା ୟୋ ୱେ ଉପ୍ପତିତଂ କୋଧଂ ୱାରୟେ, ତଂ ଅହଂ ସାରଥିଂ ଇତି ବ୍ରୂମି । ଇତରୋ କୋଧନିୱାରକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ରାଜଉପରାଜାଦୀନଂ ସାରଥିଭୂତୋ ଜନୋ ରସ୍ମିଗ୍ଗାହୋ ରଜ୍ଜୁଗ୍ଗାହୋ ନାମାତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୱେଜ୍ଜୋ ୱିସଟଂ ୱିତ୍ଥତଂ ସପ୍ପୱିସଂ ସପ୍ପସ୍ସ ଆସୀୱିସସ୍ସ ୱିସଂ ଗରଳଂ ଓସଧେହି ଭେସଜ୍ଜେନ, ମନ୍ତେନ ଚ ୱିନେତି ଇୱ, ତଥା ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଉପ୍ପତିତଂ କୋଧଂ ମେତ୍ତାୟ ୱିନେତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉରଗୋ ଭୁଜଗୋ ପୁରାଣଂ ପୁରେ ଭୱଂ ଜିଣ୍ଣଂ ପୁରାଣତ୍ତା ଜିଣ୍ଣଂ ତଚଂ ଜହାତି ଇୱ, ତଥା ଓରପାରଂ ଅପାରସଙ୍ଖାତଂ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନଂ ଜହାତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ତତ୍ରାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଗାଥାସୁ । ୱତ୍ଥୁ ପନ ୱିନୟେ ଆରୂଳ୍ହନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ୟସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସାତି ୟେନ ଦେୱପୁତ୍ତେନ । ପରିଗ୍ଗହୋତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ସୋତି ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ତତୋତି ଉପଗମନତୋ । ୟଦା ହୋତି, ତଦାତି ୟୋଜନା । ମହେସକ୍ଖଦେୱତାସୂତି ମହାପରିୱାରାସୁ ଦେୱତାସୁ, ମହାତେଜାସୁ ୱା । ପଟିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅପେନ୍ତି । ଦେୱତା ୟମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ, ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଭଗୱତୋ ସମୀପଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନ୍ତି ତଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।

୯୦. ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିରୂଳ୍ହେ ମୂଲେ ନୀଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନକେ ତରୁଣରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅହୁୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତେ ମହନ୍ତରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅହୁୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଚ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିସଙ୍ଖାତାୟ ତ୍ଥୁଂ-ୱିଭତ୍ତିୟା ହୂ-ଧାତୁସ୍ସ ଊକାରସ୍ସ ଉୱାଦେସୋ ହୋତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଅହୁୱତୀ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଅପାଠୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଭୂ-ଧାତୁସ୍ସ ସତ୍ତତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଡ୍ଢନତ୍ଥଭାୱଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଭୂତଗାମୋ’’ତି ନାମଂ । ପୀୟତେ ୟଥାକାମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜୀୟତେ, ପାତବ୍ବଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ପାତବ୍ୟଂ, ପାସଦ୍ଦୋ ୟଥାକାମପରିଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଛେଦନଭେଦନାଦୀହି ୟଥାରୁଚି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

୯୧. ‘‘ଇଦାନୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଆହା’’ତି ପଦେ କାଲସତ୍ତମୀ । ୟସ୍ମିନ୍ତି ବୀଜେ । ତନ୍ତି ବୀଜଂ । ପଞ୍ଚ ବୀଜଜାତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତବ୍ଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ମୂଲେ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଅସଂସନ୍ଦନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗହକାରେନ ‘‘ନ ସମେନ୍ତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତେନ ସତି ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱତ୍ଥଭାୱେ ‘‘ମୂଲେ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମୂଲେ ମୂଲାନି ଜାୟନ୍ତୀତି ଦୋସୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତାନୀତି ରୁକ୍ଖାଦୀନି । ତସ୍ସାତି ‘‘ଭୂତଗାମୋ ନାମ ପଞ୍ଚ ବୀଜଜାତାନୀ’’ତି ପଦସ୍ସ । ଏତନ୍ତି ‘‘ବୀଜଜାତାନୀ’’ତି ନାମଂ । ବୀଜେସୁ ଜାତାନି ବୀଜଜାତାନୀତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୂଲେ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ସମେତି । ଏତେନାତି ‘‘ବୀଜତୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ୟେହୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଜାତତ୍ତା’’ତି ପଦେ ଅପାଦାନଂ, ହେତୁ ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ପଦେ କରଣଂ, କତ୍ତା ୱା । ତେସନ୍ତି ବୀଜାନଂ । ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିରୁହନଂ ଜନେତୀତି ବୀଜଂ। ‘‘ବୀଜତୋ’’ତିଆଦିନା କାରିୟୋପଚାରେନ କାରଣସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା କାରଣୂପଚାରଂ ପଦୀପେତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟାନି ୱା ପନ ଗଚ୍ଛୱଲ୍ଲିରୁକ୍ଖାଦୀନି ଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ଗଚ୍ଛୱଲ୍ଲିରୁକ୍ଖାଦୀନି ଜାୟନ୍ତି ସଞ୍ଜାୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତାନୀତି ଗଚ୍ଛୱଲ୍ଲିରୁକ୍ଖାଦୀନି। ତଞ୍ଚ ମୂଲଂ, ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତହଲିଦ୍ଦାଦି ଚ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବମ୍ପି ଏତଂ ମୂଲବୀଜଂ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ବୀଜେସୁ, ଖନ୍ଧବୀଜେସୁ ୱା ।

୯୨.ସଞ୍ଞାୱସେନାତି ‘‘ବୀଜ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱସେନ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିନା କାରଣୋପଚାରେନ କାରିୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଫଲୂପଚାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ବୀଜଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ୟୋଜନା । ୟଦେତଂ ଆଦିପଦନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାତି ଆଦିପଦେନ । ରୱୀୟତି ଭଗୱତା କଥୀୟତୀତି ରୁତଂ, ପାଳି, ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟଥାରୁତଂ, ପାଳିଅନତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘ବୀଜେ ବୀଜସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିପଦେ, ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱା । ଉଦକେ ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଉଦକଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ ଥଲଟ୍ଠୋପି । ତତ୍ଥାତି ଉଦକଟ୍ଠଥଲଟ୍ଠେସୁ । ସାସପସ୍ସ ମତ୍ତଂ ପମାଣଂ ଅସ୍ସ ସେୱାଲସ୍ସାତି ସାସପମତ୍ତିକୋ। ତିଲସ୍ସ ବୀଜପମାଣଂ ଅସ୍ସ ସେୱାଲସ୍ସାତି ତିଲବୀଜକୋ। ପମାଣତ୍ଥେ କୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖପଣକାଦୟୋ ସେୱାଲେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତିଲବୀଜପମାଣୋ ଜଲସଣ୍ଠିତୋ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତୋ ସେୱାଲୋ ତିଲବୀଜଂ ନାମ, ସପତ୍ତୋ ଅପ୍ପକଣ୍ଡୋ ଉକ୍ଖଲିପିଧାନାଦିପମାଣୋ ସମୂଲୋ ଏକୋ ସେୱାଲୱିସେସୋ ସଙ୍ଖୋ ନାମ, ଭମରସଣ୍ଠାନୋ ନୀଲୱଣ୍ଣୋ ଏକୋ ସେୱାଲୱିସେସୋ ପଣକୋ ନାମ । ଉଦକଂ ସେୱତୀତି ସେୱାଲୋ । ତତ୍ଥାତି ସେୱାଲେସୁ । ୟୋତି ସେୱାଲୋ । ପତିଟ୍ଠିତଂ ସେୱାଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ମୂଲେ ୱା ନଳେ ୱା ପତ୍ତେ ୱା । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା । ‘‘ହତ୍ଥେହୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱିୟୂହିତ୍ୱା’’ତି ପଦେ କରଣଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତସ୍ସାତି ସେୱାଲସ୍ସ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିୟୂହନମତ୍ତେନ । ୟୋ ସେୱାଲୋ ନିକ୍ଖମତି, ତଂ ସେୱାଲନ୍ତି ୟୋଜନା । ପରିସ୍ସାୱନନ୍ତରେନାତି ପରିସ୍ସାୱନଛିଦ୍ଦେନ । ଉପ୍ପଲାନି ଅସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛେତି ଉପ୍ପଲିନୀ। ପଦୁମାନି ଅସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛେତି ପଦୁମିନୀ, ଇନୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଜୋତକୋ ଈ । ତତ୍ଥେୱାତି ଉଦକେୟେୱ । ତାନୀତି ୱଲ୍ଲୀତିଣାନି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଅନନ୍ତକୋତି ସାସପମତ୍ତିକୋ ସେୱାଲୋ । ସୋ ହି ନତ୍ଥି ଅତ୍ତତୋ ଅନ୍ତୋ ଲାମକୋ ସେୱାଲୋ ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱା ‘‘ଅନନ୍ତକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ତନାୟେୱ ହି ସୁଖୁମୋ, ତତୋ ସୁଖୁମୋ ସେୱାଲୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥାତି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଭାୱେ । ତମ୍ପୀତି ‘‘ସମ୍ପୁଣ୍ଣଭୂତଗାମଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନମ୍ପି । ପିସଦ୍ଦୋ ମହାପଚ୍ଚରିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ୱଚନାପେକ୍ଖୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ନ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ନ ସମେତୀତି ୟୋଜନା । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ । ଏତନ୍ତି ଅନନ୍ତକସେୱାଲାଦିଂ । ଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମ୍ପୀତି ‘‘ଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନମ୍ପି । ପିସଦ୍ଦୋ ପୁରିମଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ୱଚନାପେକ୍ଖୋ ।

ଅଭୂତଗାମମୂଲତ୍ତାତାଦିସସ୍ସ ବୀଜଗାମସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ବୀଜଗାମୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି – ୟୋ ସୟଂ ଭୂତଗାମତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଭୂତଗାମଂ ଜନେତି, ଅମ୍ବଟ୍ଠିଆଦିକୋ । ୟୋ ପନ ସୟଂ ଭୂତଗାମତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଭୂତଗାମଂ ନ ଜନେତି, ତାଲନାଳିକେରାଦିଖାଣୁ । ୟୋ ପନ ସୟମ୍ପି ଭୂତଗାମତୋ ଅହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଭୂତଗାମଂ ନ ଜନେତି । ପାନୀୟଘଟାଦୀନଂ ବହି ସେୱାଲୋତି । ଭୂତଗାମୋ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି – ୟୋ ସୟଂ ବୀଜଗାମତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବୀଜଗାମଂ ଜନେତି, ଏତରହି ଅମ୍ବରୁକ୍ଖାଦିକୋ । ୟୋ ପନ ସୟଂ ବୀଜଗାମତୋ ଅହୁତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞଂ ବୀଜଗାମଂ ଜନେତି, ଆଦିକପ୍ପକାଲେ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖାଦିକୋ । ୟୋ ପନ ସୟଂ ବୀଜଗାମତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପନ ବୀଜଗାମଂ ନ ଜନେତି, ନୀଲୱଣ୍ଣୋ ଫଲିତକଦଲୀରୁକ୍ଖାଦିକୋ । ୟୋ ପନ ସୟମ୍ପି ବୀଜଗାମତୋ ଅହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବୀଜଗାମଂ ନ ଜନେତି, ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ ଅନନ୍ତକସେୱାଲାଦିକୋତି । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଂ ଭୂତଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭୂତଗାମମୂଲକତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ବୀଜସ୍ସା’’ତି । ଅୟଂ ପନ ତତିୟବୀଜଗାମସ୍ସ ଚ ଚତୁତ୍ଥଭୂତଗାମସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋ – ତତିୟବୀଜଗାମେ ମୂଲପଣ୍ଣାନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥଭୂତଗାମେ ତାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି । ମୂଲପଣ୍ଣାନଂ ଅପଞ୍ଞାୟନତ୍ତା ବୀଜଗାମୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତେସଂ ପଞ୍ଞାୟନତ୍ତା ଭୂତଗାମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତରଥା ହି ୱିରୋଧୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଭାୱତୋ ଗରୁକଂ, ମହାପଚ୍ଚରିଆଦୀନଂ ୱାଦେ ଦୁକ୍କଟମତ୍ତଭାୱତୋ ଲହୁକଂ । ଏତନ୍ତି ଠାନଂ ।

ଏୱଂ ଉଦକଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଥଲଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଥଲଟ୍ଠେ’’ତିଆଦି । ଥଲଟ୍ଠେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ହରିତଖାଣୂସୁ । ଉଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢତୀତି ନୱସାଖାନିଗ୍ଗମନେନ ଛିନ୍ନତୋ ଉପରି ୱଡ୍ଢତି । ସୋତି ଖାଣୁ । ଫଲିତାୟ କଦଲିୟା ଖାଣୁ ବୀଜଗାମେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନା । ଫଲଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଏତିସ୍ସାତି ଫଲିତା । ତଥାତି ‘‘ଭୂତଗାମେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ପଦାନି ଆକଡ୍ଢତି । ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ରତନପ୍ପମାଣାପୀତି ହତ୍ଥପ୍ପମାଣାପି । ଅଥାତି ଅପାଦାନତ୍ଥୋ, ତତୋ ରାସିକରଣତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂମିୟଂ ନିଖଣନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ମୂଲେସୁ ଚେୱ ପଣ୍ଣେସୁ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋୱ, ନ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ମୂଲମତ୍ତେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ।

ବୀଜାନୀତି ମୂଲାଦିବୀଜାନି । ଠପିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଉପରୀ’’ତି ପଦେନ ହେଟ୍ଠା ମୂଲାନି ଚାତି ଅତ୍ଥଂ ନୟେନ ଞାପେତି । ନ ଅଙ୍କୁରେ ନିଗ୍ଗତମତ୍ତେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ହରିତେ ନୀଲପଣ୍ଣୱଣ୍ଣେ ଜାତେୟେୱ ଭୂତଗାମସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ହରିତେ’’ତିଆଦି । ତାଲଟ୍ଠୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦନ୍ତସୂଚି ୱିୟାତି ହତ୍ଥିଦନ୍ତସୂଚି ୱିୟ । ୟଥା ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣଭୂତଗାମୋ ତତିୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ନ ଆଗତୋ, ନ ଏୱଂ ଅମୂଲକଭୂତଗାମୋ । ସୋ ପନ ଆଗତୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅମୂଲକଭୂତଗାମେ’’ତି । ଅମୂଲିକଲତା ୱିୟ ଅମୂଲକଭୂତଗାମେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱନ୍ଦାକାତି ରୁକ୍ଖାଦନୀ । ସା ହି ସୟଂ ରୁକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟନ୍ତୀପି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟାନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଅଦନତ୍ତା ଭକ୍ଖନତ୍ତା ୱଦୀୟତି ଥୁତୀୟତୀତି ‘‘ୱନ୍ଦାକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞା ୱାତି ୱନ୍ଦାକାୟ ଅଞ୍ଞା ୱା । ତନ୍ତି ୱନ୍ଦାକାଦିଂ । ତତୋତି ରୁକ୍ଖତୋ । ୱନନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକୋ ଗଚ୍ଛୋ । ପଗୁମ୍ବୋତି ମହାଗଚ୍ଛୋ । ଦଣ୍ଡକୋତି ରୁକ୍ଖୋ ଦଣ୍ଡୟୋଗତୋ । ତସ୍ସାପୀତି ଅମୂଲିକଲତାୟପି । ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱନ୍ଦାକାଦିକସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିୟ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣି ପତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକପତ୍ତୋ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତୋପି ଅଗ୍ଗବୀଜସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଲିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ନିଦାଘସମୟେତି ଗିମ୍ହକାଲେ । ଅବ୍ବୋହାରିକୋତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ନ ୱୋହରିତବ୍ବୋ । ୱୋହରିତୁଂ ନ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ଅବ୍ବୋହାରିକତଂ, ‘‘ସଚେ…ପେ॰… ପମଜ୍ଜିତବ୍ବା’’ତି ୱଚନଂ ୱା ।

ଅହିଂ ସପ୍ପଂ ଛାଦେତୀତି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତଂ, ତଂୟେୱ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକଂ। ୟଥାକଥଞ୍ଚି ହି ବ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, ରୁଳ୍ହିୟା ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତସ୍ମାତି ତତୋ ୱିକୋପନତୋ । ତତ୍ଥାତି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକେ । ହେଟ୍ଠା ‘‘ଉଦକପପ୍ପଟକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ରୁକ୍ଖପପ୍ପଟିକାୟପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପପ୍ପଟକସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତନ୍ତି ପପ୍ପଟିକଂ । ଠିତଂ ନିୟ୍ୟାସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ‘‘ଲଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚେନାତି ହତ୍ଥଲୋଲେନ । ‘‘ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି ପଦେ ହେତୁ ।

ୱାସତ୍ଥିକେନାତି ୱାସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ । ‘‘ଓଚିନାପେତବ୍ବା’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ଉପ୍ପାଟେନ୍ତେହୀତି ଉଦ୍ଧରନ୍ତେହି । ତେସନ୍ତି ସାମଣେରାନଂ । ସାଖଂ ଗହିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଠପିତସ୍ସ ସିଙ୍ଗୀୱେରସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।

ଛିଜ୍ଜନକନ୍ତି ଛିଜ୍ଜନୟୁତ୍ତଂ, ଛିଜ୍ଜନାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚଙ୍କମିତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ୱତ୍ତସୀସେନ ଚଙ୍କମନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଭିଜ୍ଜମାନେ ଗଣ୍ଠିପି କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ଦାରୁମକ୍କଟକନ୍ତି ମକ୍କଟସ୍ସ ହତ୍ଥୋ ମକ୍କଟୋ ଉପଚାରେନ, ମକ୍କଟୋ ୱିୟାତି ମକ୍କଟକୋ, ସଦିସତ୍ଥେ କୋ । ଦାରୁସଙ୍ଖାତୋ ମକ୍କଟକୋ ଦାରୁମକ୍କଟକୋ। ତଂ ଆକୋଟେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନିୟାମିତତ୍ତାତି ଇମନ୍ତି ଅନିୟାମିତତ୍ତା ୱଚନସ୍ସ । ଇଦଂ ମହାସାମଞ୍ଞଂ, ୱିସେସସାମଞ୍ଞମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ନାମଂ ଗହେତ୍ୱାପୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ୱଚନଂ ।

‘‘ଇମଂ ଜାନାତିଆଦୀସୂ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ଇମଂ ମୂଲଭେସଜ୍ଜଂ ଜାନାତି ଇମଂ ମୂଲଭେସଜ୍ଜଂ ୟୋଜିତୁଂ ଜାନାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଇମଂ ଜାନା’’ତିଆଦିୱଚନମତ୍ତେନ । କପ୍ପିୟନ୍ତି ସମଣୱୋହାରେନ, ୱୋହାରସ୍ସ ୱା ୟୁତ୍ତଂ ଅନୁରୂପଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନେ । ନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜମେୱାତି ଫଲତୋ ନିବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସୁଂ କତଂ ବୀଜଂ ଏୱ । ତତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତେ । କରୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱା’’ତି ଇମିନା ପଠମଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିସତ୍ଥନଖାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋହମୟସତ୍ଥସ୍ସାତି ଅୟତମ୍ବାଦିଲୋହମୟସ୍ସ ସତ୍ଥସ୍ସ । ତେହୀତି ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ନଖେହି । ତେହୀତି ଅସ୍ସାଦୀନଂ ଖୁରେହି । ତେହୀତି ହତ୍ଥିନଖେହି । ୟେହୀତି ନଖେହି । ତତ୍ଥଜାତକେହିପୀତି ତସ୍ମିଂ ସତ୍ଥେ ଜାତକେହିପି, ନଖେହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋନ୍ତେନା’’ତିଆଦିୱଚନମପେକ୍ଖତି । ‘‘ଉଚ୍ଛୁଂ କପ୍ପିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଚ୍ଛୁମେୱ ୱିଜ୍ଝତି, ପଗେୱ । ‘‘ଦାରୁଂ କପ୍ପିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଚ୍ଛୁଂ ୱିଜ୍ଝତି, ‘‘ଦାରୁଂ କପ୍ପିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାରୁମେୱ ୱା ୱିଜ୍ଝତି, ୱଟ୍ଟତି ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତନ୍ତି ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ୱଲ୍ଲିଂ ୱା । ସବ୍ବଂ ଖଣ୍ଡନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ମରିଚପକ୍କେସୁ । କଟାହନ୍ତି ଏକାୟ ଭାଜନୱିକତିୟା ନାମମେତଂ । ଇଧ ପନ ବୀଜାନଂ ଭାଜନଭାୱେନ ତଂସଦିସତ୍ତା ଫଲଫେଗ୍ଗୁପି ‘‘କଟାହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକାବଦ୍ଧନ୍ତି କଟାହେନ ଏକତୋ ଆବଦ୍ଧଂ ।

ତାନୀତି ତିଣାନି । ତେନାତି ରୁକ୍ଖପୱଟ୍ଟନାଦିନା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଠପନପାତନଟ୍ଠାନେ । ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦେ ସାମଞ୍ଞାଧାରୋ । ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓପାତେତି ଆୱାଟେ । ସୋ ହି ଅୱପତନଟ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘ଓପାତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ରୁକ୍ଖନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟରୁକ୍ଖଂ । ଭୂମିନ୍ତି ଓପାତଥିରଭୂମିଂ । ଜୀୱିତହେତୂତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଜୀୱିତକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ନିକ୍ଖାମେତୁ’’ନ୍ତି ପଦେ ଭାୱକତ୍ତା, କାରିତକତ୍ତା ୱା । ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଓପାତଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱା କାରିତକମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ଅନାପତ୍ତିଭାୱେ, ଅନାପତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ୱା । ଏତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତସ୍ସ । ପରୋ ପନ କାରୁଞ୍ଞେନ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତମ୍ପୀତି କାରୁଞ୍ଞମ୍ପି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୪. ଦୁତିୟେ ଅନାଚାରନ୍ତି ଅଚରିତବ୍ବଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୱୀତିକ୍କମଂ । ସବ୍ବନାମସ୍ସ ଅନିୟମତ୍ଥତ୍ତା ଇଧ ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି । ସୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୋତି କୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । କିନ୍ତି କିଂ ଆପତ୍ତିଂ । କିସ୍ମିନ୍ତି କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । କିନ୍ତି କିଂ କମ୍ମଂ । କନ୍ତି କଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । କିନ୍ତି କିଂ ୱଚନଂ ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିପାଳିୟଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ଅସାରୁପ୍ପନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ । ଏସୋତି ଏସୋ ଅତ୍ଥୋ, ୱିଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ । ଭଣନ୍ତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାସନେ । ସୋତନ୍ତି ସୋତଦ୍ୱାରଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ ।

୯୮.ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ । ଭାୱପ୍ପଧାନୋୟଂ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସାତି ଅଭାସନସ୍ସ । ଆତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଆରୋପେତୂ’’ତି । ଏୱଂ ‘‘ଅରୋପିତେ’’ତି ଏତ୍ଥପି । ତେନାହ ‘‘ଅନାରୋପିତେ’’ତି ।

୧୦୧.ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞୱାଦକୱିହେସକରୋପନକମ୍ମଂ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ, ହୋତି ୱା ।

୧୦୨.କିନ୍ତି କିଂ ୱଚନଂ । ୟେନାତି ୟେନ ବ୍ୟାଧିନା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତାଦିସୋ ବ୍ୟାଧି ମୁଖେ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ତତୋ କଥିତକାରଣାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୩. ତତିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି କାରିତକମ୍ମତ୍ତା କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତି । ଓକାରୱିପରୀତୋ ଉକାରୋତି ଚ ଝେସଦ୍ଦୋ ଞାଣତ୍ଥୋତି ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱଜାନାପେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଅୱଜାନାପେନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ ଧାତୁକମ୍ମଂ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଝେସଦ୍ଦୋ ଓଲୋକନତ୍ଥୋ ଚ ଚିନ୍ତନତ୍ଥୋ ଚ ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ଓଲୋକାପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ । ଛନ୍ଦାୟାତି ଛନ୍ଦତ୍ଥଂ । ୟେସଂ ସେନାସନାନି ଚ ପଞ୍ଞପେତି, ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସତି, ତେସଂ ଅତ୍ତନି ପେମତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଛନ୍ଦାୟାତି ଛନ୍ଦେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପରେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପେମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍ଖପାତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖେ ପାତାପନେନ ।

୧୦୫. ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତି ଅନେନାତି ଉଜ୍ଝାପନକଂ। ଖିୟ୍ୟନ୍ତି ଅନେନାତି ଖିୟ୍ୟନକନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନ ୱଚନେନା’’ତିଆଦି ।

୧୦୬. ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତଂ ମଙ୍କୁକତ୍ତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅୟସଂ କତ୍ତୁକାମୋତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି । ‘‘ୱସେନା’’ତି ପଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ ୱିସେସନଂ । ୟସ୍ମା ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ‘‘ଖିୟ୍ୟନକ’’ନ୍ତି ପଦଂ । ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂତି ଉଜ୍ଝାପନକୋ ଚ ଖିୟ୍ୟନକୋ ଚ ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ । ଅଥାତି ତସ୍ମା ଉଜ୍ଝାପନକଖିୟ୍ୟନକକରତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ ।

‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଉଜ୍ଝାପେତୀ’’ତି ପଦେ ଧାତୁକମ୍ମଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦଂ କାରିତକମ୍ମଂ, ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଉଜ୍ଝାପେତୀ’’ତି କାରିତକିରିୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କମ୍ମଂ ହୋତି । ‘‘ଖିୟ୍ୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକିରିୟାୟ ଅପେକ୍ଖାୟ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ । ‘‘ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ଅପଲୋକନକମ୍ମେନ ଅସମ୍ମତଂ, କମ୍ମୱାଚାୟ ପନ ଅସମ୍ମତନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମୱାଚାୟା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମନିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅସମ୍ମତନ୍ତି ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟତ୍ରା’’ତିଆଦି । ୟତ୍ରାତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମ୍ମୁତିୟୋ ଦାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ପୁବ୍ବୱୋହାରୱସେନ ସମ୍ମତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଠିତଂ । ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସାତି ୱିୟତ୍ତସ୍ସ । ସଙ୍ଘେନ ୱା କତୋତି ୟୋଜନାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୮. ଚତୁତ୍ଥେ ହିମମେୱ ହିମନ୍ତୋ, ହିମନ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତୋ ହେମନ୍ତିକୋ, କାଲୋତି ଆହ ‘‘ହେମନ୍ତକାଲେ’’ତି । ଓତାପେନ୍ତା ପକ୍କମିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାଲସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀ’’ତି । ହିମୱସ୍ସେନାତି ହିମେନ ଚ ୱସ୍ସେନ ଚ ।

୧୧୦. ‘‘ୱସ୍ସିକୋ’’ତି ନ ସଙ୍କେତାତି ଅୱସ୍ସିକସଙ୍କେତା। ‘‘ଅଟ୍ଠ ମାସେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଅୱସ୍ସିକସଙ୍କେତେ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ହେମନ୍ତିକଗିମ୍ହିକମାସାୟେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହେମନ୍ତିକେ’’ତିଆଦି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ । ନ ଊହଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କାକା ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ୱା ସକୁନ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନୁଜାନାତି, ତସ୍ମା । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ, ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମିନ୍ତି ରୁକ୍ଖେ, କତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠ ମାସେ ଏୱାତି ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ୟେସୁ ଜନପଦେସୂ’’ତିଆଦି। ତେସୁପୀତି ଜନପଦେସୁପି । ଅୱସ୍ସିକସଙ୍କେତେ ଏୱାତି ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ଜନପଦେସୁ । ‘‘ୱିଗତୱଲାହକଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ନଭଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ସଚେ ଅୱିଗତୱଲାହକଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧଂ ନଭଂ ହୋତି, ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ଏୱରୂପେ କାଲେ’’ତି ପଦଂ ‘‘ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ ।

ଅବ୍ଭୋକାସିକେନାପୀତି ଅବ୍ଭୋକାସଧୁତଙ୍ଗୟୁତ୍ତେନାପି । ପିସଦ୍ଦୋ ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସ ଅପେକ୍ଖକୋ । ୱତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି ଅବ୍ଭୋକାସିକସ୍ସ । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ପୁଗ୍ଗଲିକମଞ୍ଚକେୟେୱ । ସଙ୍ଘିକଂ ମଞ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୀତମଞ୍ଚକୋତି ୱାୟିତମଞ୍ଚକୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ୱୀତମଞ୍ଚକେ । ପୁରାଣମଞ୍ଚକୋ ନସ୍ସନ୍ତୋପି ଅନଗ୍ଘୋତି ଆହ ‘‘ପୁରାଣମଞ୍ଚକୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି । ଚମ୍ମେନ ଅୱନହିତବ୍ବୋତି ଓନଦ୍ଧୋ, ସୋ ଏୱ ଓନଦ୍ଧକୋ। ଗହେତ୍ୱା ଚ ପନ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଅସମୟେତି ୱସ୍ସିକସଙ୍ଖାତେ ଅକାଲେ । ଚତୁଗ୍ଗୁଣେନାପୀତି ଚତୁପଟଲେନପି । ୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱଲାହକା ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୱଟ୍ଟୁଲୋ, ସୋ ଏୱ ୱଟ୍ଟଲିକୋ, ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟଲିକୋ, ସତ୍ତାହୋ ୱା ୱଟ୍ଟଲିକୋ ସତ୍ତାହୱଟ୍ଟଲିକୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତାନୀତି ସତ୍ତାହୱଟ୍ଟଲିକାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତାହତୋ ଊନାଧିକାନି ଗହେତବ୍ବାନି । କାୟାନୁଗତିକତ୍ତାତି କାୟଂ ଅନୁଗମକତ୍ତା କାୟସଦିସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଣ୍ଣକୁଟୀସୂତି ପଣ୍ଣେନ ଛାଦିତକୁଟୀସୁ । ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଅତ୍ତନା ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ, ସନ୍ତିକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୋୱସ୍ସକେ ଠାନେତି ୟୋଜନା । ଲଗ୍ଗେତ୍ୱାତି ଲମ୍ବେତ୍ୱା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନି’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତି ପଦେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ, ‘‘ଠପେତବ୍ବା’’ତି ପଦେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ଧୋୱିତ୍ୱାତି ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ଉପୋସଥାଗାରାଦୀସୂତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ପରିୱେଣାଦୀନି ଗହେତବ୍ବାନି ।

ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ତେନାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ସାଲାୟଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ । ପାକତିକଟ୍ଠାନେତି ପକତିୟା ଗହିତଟ୍ଠାନେ । ତତ୍ର ତତ୍ରେୱାତି ତେସୁ ତେସୁ ଚେତିୟଙ୍ଗଣାଦୀସୁୟେୱ। ଅସନସାଲନ୍ତି ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତି ଅସ୍ସଂ ସାଲାୟନ୍ତି ଅସନା, ଅସନା ଚ ସା ସାଲା ଚେତି ଅସନସାଲା, ଭୋଜନସାଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ‘‘ୱତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଠେ ୱା । ମଜ୍ଝତୋତି ପୱିତ୍ତତୋ, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଦଟ୍ଠାନାଭିମୁଖାତି ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଦଟ୍ଠାନଂ ଅଭିମୁଖା । ୱାଲିକା ହରିତବ୍ବାତି ପଂସୁ ଚ ୱାଲିକା ଚ ଅପନେତବ୍ବା । ସମ୍ମୁଞ୍ଚନୀସଲାକାୟ ପରଂ ପେଲ୍ଲେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବହୀତି ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବତଲତୋ ବହି ।

୧୧୧.ମସାରକୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ନାମପରିୟାୟୋ, ମସାରକୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋତୀତିଆଦୀସୁପି । ପାଦେ ମସିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଟନିୟୋ ପୱେସେତବ୍ବା ଏତ୍ଥାତି ମସାରକୋ। ବୁନ୍ଦୋ ଏୱ ବୁନ୍ଦିକୋ, ପାଦୋ, ତସ୍ମିଂ ଆବଦ୍ଧା ବନ୍ଧିତା ଅଟନୀ ୟସ୍ସାତି ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ। କୁଳୀରସ୍ସ ପାଦୋ ୱିୟ ପାଦୋ ୟସ୍ସାତି କୁଳୀରପାଦକୋ, ୟଥା କୁଳୀରୋ ୱଙ୍କପାଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଙ୍କପାଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆହଚ୍ଚ ଅଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୱେସିତୋ ପାଦୋ ୟସ୍ସାତି ଆହଚ୍ଚପାଦକୋ । ଆଣିନ୍ତି ଅଗ୍ଗଖିଲଂ । ମଞ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଧାରେତୀତି ମଞ୍ଚୋ। ପୀଠତି ୱିସମଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତୀତି ପୀଠଂ । ପଣୱୋତି ଏକୋ ତୂରିୟୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ଏତରହି ବୁଦ୍ଧପଟିମସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କସଣ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତନ୍ତି କୋଚ୍ଛଂ । କରୋନ୍ତି କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ସେନାସନପରିଭୋଗେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତନ୍ତି କୋଚ୍ଛଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ମହଗ୍ଘତ୍ତା ଭଦ୍ଦପୀଠନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନାତି ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ‘‘ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ପମାଣମଜ୍ଝିମଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ପଦେ । ଥେରୋ ଆଣାପେତୀତି ୟୋଜନା । ଆଣାପେତୀତି ଚ ଆଣ-ଧାତୁୟା ଏୱ ପେସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ହେତ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକତ୍ତା ଣାପେସଦ୍ଦୋ ସ୍ୱତ୍ଥୋୱ । ସୋତି ଦହରୋ । ତଥାତି ୟଥା ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ଦିୱାଟ୍ଠାନେ, ମଞ୍ଚପୀଠେ ୱା । ତତୋତି ଠପନକାଲତୋ । ପରିବୁନ୍ଧେତି ହିଂ ସେତୀତି ପଲିବୋଧୋ, ପରିସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ୱିକାରୱସେନ ଅଞ୍ଞଥା ଜାତୋ । ସୋ ପଲିବୋଧୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆୱାସାଦିକୋ, ଇଧ ପନ ସନ୍ଥରାପିତମଞ୍ଚାଦିକୋ । ସାୟନ୍ତି ସାୟନ୍ହେ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଥେରୋ ଭଣତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ମଞ୍ଚପୀଠେ । ‘‘ବାଲୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୱତ୍ତୋ’’ତି । ଅନୁଗ୍ଗହିତଂ ୱତ୍ତଂ ୟେନାତି ଅନୁଗ୍ଗହିତୱତ୍ତୋ, ଥେରୋ । ତଜ୍ଜେତୀତି ଉବ୍ବେଜେତି । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦହରେ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ ।

ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଥେରସ୍ସ ପେସନକ୍ଖଣେୟେୱ । ଦହରୋ ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଥେରୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେ କତ୍ତା, ‘‘କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ନନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠଂ, ‘‘ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା’’ତିପଦମପେକ୍ଖିୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନନ୍ତି ଦହରଂ ୱା । ‘‘ୱତ୍ୱା’’ତି ପଦମପେକ୍ଖିୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ମଞ୍ଚପୀଠେୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ଦିୱାଟ୍ଠାନେ । ଭୋଜନସାଲତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଭୋଜନସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଥେରୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥେୱାତି ଦିୱାଟ୍ଠାନେୟେୱ । ୟତ୍ରିଚ୍ଛତୀତି ୟଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରସନ୍ନିପାତେତି ସକଲଂ ଅହୋରତ୍ତଂ ଅସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଅନ୍ତରେ ସନ୍ନିପାତେ ସତୀତି ୟୋଜନା ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଆଗନ୍ତୁକା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ଗଣ୍ହନତୋ । ତେସନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ। ୟେହୀତି ଆୱାସିକୋ ୱା ହୋତୁ, ଆଗନ୍ତୁକୋ ୱା, ୟେହି ଭିକ୍ଖୂହି । ତେତି ନିସିନ୍ନକଭିକ୍ଖୂ । ଉଦ୍ଧଂ ପାଳିପାଠଂ ସାରେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଉସ୍ସାରକୋ। ଧମ୍ମକଥାୟଂ ସାଧୂତି ଧମ୍ମକଥିକୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଉସ୍ସାରକେ ୱା ଧମ୍ମକଥିକେ ୱା । ଅହୋରତ୍ତନ୍ତି ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗପଦଂ । ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ପଠମଂ ନିସିନ୍ନଭିକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହୀତି ୟୋଜନା । ଅନ୍ତୋଉପଚାରଟ୍ଠେୟେୱାତି ଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉପଚାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠିତେୟେୱ, ଅନାଦରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଆପତ୍ତିୱାରଅନାପତ୍ତିୱାରେସୁ ।

୧୧୨. ଚିମିଲିକଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ଚିମିଲିକତ୍ଥରଣଂ । ଉତ୍ତରି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବନ୍ତି ଉତ୍ତରତ୍ଥରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରତ୍ଥରଣଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ଭୂମିୟନ୍ତି ସୁଧାଦିପରିକମ୍ମେନ ଅକତାୟଂ ପକତିଭୂମିୟଂ । ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋତି ଏତ୍ଥ ଚମ୍ମଂୟେୱ ଅନ୍ତେ ଖଣ୍ଡତ୍ତା ଛିନ୍ନତ୍ତା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନନୁ ସୀହଚମ୍ମାଦୀନି ନ କପ୍ପନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା । ପରିହରଣେୟେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ପୁଗ୍ଗଲିକନ୍ତି ୱା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଠାନଂ ହରଣେୟେୱ । ପାଦୋ ପୁଞ୍ଛୀୟତି ସୋଧୀୟତି ଏତାୟାତି ପାଦପୁଞ୍ଛନୀତି କତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁପିଲୋତିକାୟୋ ପାଦପୁଞ୍ଛନୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପାଦପୁଞ୍ଛନୀ ନାମା’’ତିଆଦି । ମୟସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ଫଲକପୀଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଫଲକପୀଠଂ ନାମ ଫଲକମୟଂ ପୀଠ’’ନ୍ତି । ଫଲକଞ୍ଚ ପୀଠଞ୍ଚ ଫଲକପୀଠନ୍ତି ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି । ଏତେନାତି ‘‘ଫଲକପୀଠ’’ନ୍ତି ପଦେନ । ‘‘ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ପଦେ କରଣଂ, କତ୍ତା ୱା । ବୀଜନିପତ୍ତକନ୍ତି ଚତୁରସ୍ସବୀଜନୀୟେୱ ସକୁଣପତ୍ତସଦିସତ୍ତା ବୀଜନିପତ୍ତକଂ, ସଦିସତ୍ଥେ କୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସେ’’ତି ପଦଂ ‘‘ପଚିତ୍ୱା’’ତି ପଦେ ଆଧାରୋ । ଅଗ୍ଗିସାଲାୟନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ପଚନସାଲାୟଂ । ପବ୍ଭାରେତି ଲେଣସଦିସେ ପବ୍ଭାରେ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ।

ୟସ୍ମିନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲେ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକମିୱ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୧୩. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ତଥାରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି । ୟୋତି ଆପୁଚ୍ଛକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ‘‘କେନଚି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେପି ହୀ’’ତିଆଦି । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପଦେସନ୍ତି ସେନାସନଟ୍ଠପିତଟ୍ଠାନଂ । ଆପଦାସୂତି ୱିପତ୍ତୀସୂତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୬. ପଞ୍ଚମେ ମଞ୍ଚକଭିସୀତି ମଞ୍ଚେ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବୋ ମଞ୍ଚକୋ, ସୋୟେୱ ଭିସୀତି ମଞ୍ଚକଭିସି । ଏୱଂ ପୀଠକଭିସିପି । ପାୱାରୋ କୋଜୱୋତି ଦ୍ୱେୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପାୱାରୋ’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟାତିକ୍କମେତି ଦୁତିୟପାଦାତିକ୍କମେ । ସେନାସନତୋତି ସଚେ ଏକଂ ସେନାସନଂ ହୋତି, ତତୋ । ଅଥ ବହୂନି ସେନାସନାନି ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସେନାସନତୋ । ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ସେନାସନସ୍ସ ଉପଚାରୋ ହୋତି, ଏକୋ ପରିକ୍ଖେପାରହୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା’’ତି ।

ସଚେ ଭିକ୍ଖୁ, ସାମଣେରୋ, ଆରାମିକୋ ଚାତି ତୟୋ ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ନ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅଥ ସାମଣେରୋ, ଆରାମିକୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, ସାମଣେରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆରାମିକୋୱ ନ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସତୀ’’ତିଆଦି । ତୀସୁପି ଅସନ୍ତେସୁ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତୀ’’ତିଆଦି । ୟେନାତି ଉପାସକେନ, ‘‘କାରିତୋ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ତସ୍ସାତି ୱିହାରସାମିକସ୍ସ । ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ପାସାଣେସୂତି ପାସାଣଫଲକେସୁ । ସଚେ ଉସ୍ସହତୀତି ସଚେ ସକ୍କୋତି । ଉସ୍ସହନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେପୀତି ଉପାସକାପି, ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ଦାରୁଭଣ୍ଡାଦୀସୁ ।

ପରିଚ୍ଛେଦାକାରେନ ୱେଣୀୟତି ଦିସ୍ସତୀତି ପରିୱେଣଂ। ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦେ ଅରୁଚିଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ଆସନ୍ନେ’’ତି ଇମିନା ଉପଚାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନତ୍ଥଅଞ୍ଞରୋପନତ୍ଥେ ନିୱତ୍ତେତି । ୟସ୍ମା ୱମ୍ମିକରାସିୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଉପଚିନନ୍ତୀତି ଉପଚିକା, ତାହି ନିମିତ୍ତଭୂତାହି ପଲୁଜ୍ଜତି ନସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେନାସନନ୍ତି ୱିହାରଂ । ଖାୟିତୁନ୍ତି ଖାଦିତୁଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠଂ । ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱିହାରେ ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ୱିହାରୂପଚାରେ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ୱିସେସଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ୱିହାରୂପଚାରେ ପନା’’ତିଆଦି । ୱିହାରୂପଚାରେ ପଞ୍ଞପିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୮. ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦେ କତ୍ତା । ତଥେୱାତି ୟଥା ପୁରିମଭିକ୍ଖୁ କରୋତି, ତଥେୱ । ୱସନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିସାମେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ରତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ।

ୟା ଦୀଘସାଲା ୱା ୟା ପଣ୍ଣସାଲା ୱା ଉପଚିକାନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତତୋତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦୀଘସାଲାଦିକେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା, ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିଲୁଚ୍ଚୟୋତି ପବ୍ବତୋ, ତସ୍ମିଂ ଲେଣଂ ସିଲୁଚ୍ଚୟଲେଣଂ, ପବ୍ବତଗୁହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଚିକାସଙ୍କାତି ଉପଚିକାନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆସଙ୍କା । ତତୋତି ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ପାସାଣଥମ୍ଭେସୁ ୱା କତସେନାସନାଦିତୋ । ଆଗନ୍ତୁକୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୋ ୱସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ଆଗନ୍ତୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପୁନ ସୋତି ଆଗନ୍ତୁକୋ ଭିକ୍ଖୁୟେୱ । ତତୋତି ଗହେତ୍ୱା ଇସ୍ସରିୟେନ ୱସନତୋ । ଉଭୋପୀତି ଆୱାସିକୋପି ଆଗନ୍ତୁକୋପି ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ । ତେସୂତି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସାତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ । ଆଭୋଗେନାତି ଆଭୋଗମତ୍ତେନ ମୁତ୍ତି ନତ୍ଥି, ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞତୋତି ଅଞ୍ଞାୱାସତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆୱାସେ । ତତ୍ଥେୱାତି ଆନୀତାୱାସେୟେୱ । ତେନାତି ୱୁଡ୍ଢତରେନ, ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେତି ୱୁଡ୍ଢତରେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେପି ଇତରସ୍ସ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଆପୁଚ୍ଛିତତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ନଟ୍ଠଂ ୱାତି ନଟ୍ଠେ ୱା ସେନାସନେ ସତି ଗୀୱା ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅୱିସ୍ସାସିକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ନଟ୍ଠାନୀତି ନଟ୍ଠେସୁ ମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ସନ୍ତେସୁ ।

ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଇସ୍ସରିୟୋ ଚ ୟକ୍ଖୋ ଚ ସୀହୋ ଚ ୱାଳମିଗୋ ଚ କଣ୍ହସପ୍ପୋ ଚ ୱୁଡ୍ଢ…ପେ॰… କଣ୍ହସପ୍ପା, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ତେତି ୱୁଡ୍ଢ…ପେ॰… କଣ୍ହସପ୍ପାଦୟୋ, ତେସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପେତାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଦ୍ଦୁତୋ’’ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୯. ଛଟ୍ଠେ ରୂମ୍ଭିତ୍ୱାତି ନିୱାରେତ୍ୱା, ଆୱରଣଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସ୍ସଗ୍ଗେନାତି ୱସ୍ସଗଣନାୟ । ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ ଖଦ ହିଂସାୟନ୍ତି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୫ ଦକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଖଦସଦ୍ଦୋ ହିଂସତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅନୁସମୀପଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଖଦନଂ ହିଂ ସନଂ ନାମ ଅନୁସମୀପଂ ପୱିସନମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା’’ତି ।

୧୨୦. ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜାନନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି । ତେନେୱାତି ଜାନନହେତୁନା ଏୱ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । ସଙ୍ଘୋ ପନ ଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସାତି ୱୁଡ୍ଢାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ଏତ୍ଥାତି ୱୁଡ୍ଢଗିଲାନାଦୀସୁ । ଗିଲାନସ୍ସପି ଦେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଗିଲାନୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ନ ପୀଳେତବ୍ବୋ, ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବୋ’’ତିପଦଦ୍ୱୟେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଜୋତକତ୍ତା ପନସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥଜୋତକୋ ।

୧୨୧. ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଉପଚାରୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତୋତି ୟତୋ କୁତୋଚି ଠାନତୋ । ୟାୱ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ଉପଚାରୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିଂ ଉପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପଚାରେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ଅଭିନିସୀଦତି ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜତି ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିନିସୀଦନମତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ।

୧୨୨.ଇତୋତି ୱାରତୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱାରେ । ୟଥା ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ସବ୍ବେସୁ ଏୱ ୱିହାରପରିୱେଣେସୁ । ଅସ୍ସାତି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦେ । ତତ୍ଥାତି ୱିସ୍ସାସିକପୁଗ୍ଗଲେ ।

୧୨୩. ପାଳିୟଂ ‘‘ଆପଦାସୂ’’ତିପଦଂ ‘‘ପୱିସତୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାହାରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆପଦାସୂତିଆଦୀ’’ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୬. ସତ୍ତମେ ୟେ ପାସାଦା ୱା ୟାନି ୱା ଚତୁସ୍ସାଲାନୀତି ୟୋଜନା । ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଚତୁଭୂମକା। ଏୱଂ ପଞ୍ଚଭୂମକା । କୋଟ୍ଠକାନୀତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାନି । ‘‘ପାସାଦା’’ତିପଦମପେକ୍ଖିୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ’’ତିପଦଂ, ‘‘ଚତୁସ୍ସାଲାନୀ’’ତିପଦେ ଅପେକ୍ଖିତେ ‘‘ୟାନୀ’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି । ସେନାସନେସୁ ଏକେନ ପୟୋଗେନ ବହୁକେ ଦ୍ୱାରେ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କାମେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନାନାପୟୋଗେହି ନାନାଦ୍ୱାରେ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦ୍ୱାରଗଣନାୟା’’ତିଇମିନା ପୟୋଗଗଣନାୟାତିପି ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତି ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟତ୍ତା । ଅନାମସିତ୍ୱାତି ଅଛୁପିତ୍ୱା ।

ଏତ୍ତକାନୀତି ଏତପମାଣାନି । ତସ୍ସାତି ନିକ୍କଡ୍ଢିୟମାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଗାଳ୍ହନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ।

୧୨୭.ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦେ । ପିସଦ୍ଦୋ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦାପେକ୍ଖୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ୟତ୍ରାତି ୟସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

୧୨୮.ସୋତି ଭଣ୍ଡନକାରକକଲହକାରକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖଂ । ନିକ୍କଡ୍ଢିୟମାନପୁଗ୍ଗଲପକ୍ଖେ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ନିକ୍କଡ୍ଢତି ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେତି ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନିକ୍କଡ୍ଢକପୁଗ୍ଗଲପକ୍ଖେ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୯. ଅଟ୍ଠମେ ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲତ୍ତା ଉପରି ୱେହାସୋ ଏତିସ୍ସାତି ଉପରିୱେହାସା, ସା ଚ ସା କୁଟି ଚେତି ଉପରିୱେହାସକୁଟୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପରିଅଚ୍ଛନ୍ନତଲାୟା’’ତି । ତସ୍ସା କୁଟିୟା ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱିଭୂମିକକୁଟିୟା ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ମଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଅଭୀ’’ତିଉପସଗ୍ଗେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି କିରିୟାପଦେନ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା’’ତିଆଦି । ଏତନ୍ତି ‘‘ମଞ୍ଚ’’ନ୍ତିପଦେ ଏତଂ ୱଚନଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଏତନ୍ତି ‘‘ମଞ୍ଚ’’ନ୍ତିପଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନୱନ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଛିମସମ୍ବନ୍ଧେ ଅଭୀତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ପଦାଲଙ୍କାରମତ୍ତୋ ପଦୱିଭୂସନମତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅଭୀତି ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପଦସୋଭଣତ୍ଥନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ ୱିଭୂସନତ୍ଥଂ ପଦସ୍ସ ଫୁଲ୍ଲିତତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିପତିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ନୀତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୋତି ଆହ ‘‘ପତିତ୍ୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱା’’ତି । ଇମିନା ନୀତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସ ଧାତ୍ୱତ୍ଥୱିସେସକତଂ ଦୀପେତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପତିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ୟସ୍ମା । ଆଣୀତି ଅଗ୍ଗଖୀଲା ।

୧୩୧. ୟା କୁଟି ସୀସଂ ନ ଘଟ୍ଟେତି, ସା ଅସୀସଘଟ୍ଟା ନାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସା’’ତିଇମିନା ଥାମମଜ୍ଝିମଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମାହୀତି ସବ୍ବେସଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରାନଂ ହେଟ୍ଠା ଠିତାହି । ତୁଲାହୀତି ଗେହଥମ୍ଭାନମୁପରି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଠିତେହି କଟ୍ଠୱିସେସେହି । ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଚ ତୁଲାୟ ସରୂପଂ ପାକଟଂ । କେଚି ପନ ତୁଲାୟ ସରୂପଂ ଅଞ୍ଞଥା ୱଦନ୍ତି । ଏତେନାତି ‘‘ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅସୀସଘଟ୍ଟା’’ତିୱଚନେନ ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୟା କାଚି କୁଟି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଉପରୀତି ଦ୍ୱିଭୂମିକକୁଟିୟଂ ଭୂମିତୋ ଉପରି ଭୂମିୟଂ । ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲାତି ଅନୁଲ୍ଲୋଚତଲା, ଅୱିତାନତଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନାତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

୧୩୩.ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ୟାୟନ୍ତି ୟା ଅୟଂ କୁଟି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ସୀସଘଟ୍ଟକୁଟିୟଂ । ଅନୋଣତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ସାତି କୁଟିୟା । ଅପରିଭୋଗନ୍ତି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ପରିଭୁଞ୍ଜନାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପତାଣୀତି ପତନସ୍ସ ନିୱାରଣା ଆଣି ଅଗ୍ଗଖୀଲା । ସା ହି ଆବନ୍ଧଂ ନୟତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଆଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ମଞ୍ଚପୀଠେ। ନ ନିପ୍ପତନ୍ତୀତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନ ପତନ୍ତି । ଆହଚ୍ଚପାଦକେତି ଅଙ୍ଗେ ଆହନିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୱେସିତପାଦକେ । ନାଗଦନ୍ତକାଦୀସୂତି ନାଗସ୍ସ ଦନ୍ତୋ ୱିୟାତି ନାଗଦନ୍ତକୋ, ସଦିସତ୍ଥେ କୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତେତି ନାଗଦନ୍ତକାଦୟୋ, ତେସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭିତ୍ତିଖୀଲାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୩୫. ନୱମେ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସାତି ଦ୍ୱାରବାହାୟ । ସା ହି ପିଟ୍ଠେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୱାଟାନଂ ସଂ ଏକତୋ ଘାଟୋ ଘଟନଂ ସମାଗମୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ଏୱଂ ‘‘ତଦେୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଭଗୱତାପୀତି ନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତାପି କତୋତି ୟୋଜନା । ଦ୍ୱାରବନ୍ଧେନ ଅଗ୍ଗଳସ୍ସ ଅୱିନାଭାୱତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅଗ୍ଗଳେନ ସହ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧଟ୍ଠପନାୟାତି ଅତ୍ଥୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସକୱାଟକଦ୍ୱାରବନ୍ଧଟ୍ଠପନାୟା’’ତି । ଅଗ୍ଗଳୋତି କୱାଟଫଲକୋ । ଇମମେୱତ୍ଥନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ଇମଂ ଏୱ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟା’’ତିୱଚନେ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଭଗୱତୋ ଅଭିସନ୍ଧି । ହି-ସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । କମ୍ପତୀତି ଭୁସଂ କମ୍ପତି । ଚଲତୀତି ଈସଂ ଚଲତି । ତେନାତି ତେନ ସିଥିଲପତନହେତୁନା । ମାତିକାୟଂ, ପଦଭାଜନୀୟଞ୍ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟା’’ତିପଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱତୋ ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟା’’ତିୱଚନେ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ସାୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରଂ କତ୍ୱା । ଅଧିକାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।

ୟଂ ପନ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସାତି ମହାୱିହାରସ୍ସ । ଉପରୀତି ଦ୍ୱାରତୋ ଉପରି । ତୀସୁ ଦିସାସୂତି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ, ଉପରୀତି ତୀସୁ ଦିସାସୁ । ତତ୍ରାପୀତି ଖୁଦ୍ଦକେ ୱିହାରେପି । ସାତି ଭିତ୍ତି । ଅପରିପୂରଉପଚାରାପୀତି ସମନ୍ତା କୱାଟପମାଣେନ ଅପରିପୂରଉପଚାରାପି । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ଉକ୍କଂସପମାଣେନ । ହତ୍ଥପାସତୋ ଅତିରେକଂ ନ ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତୀସୁ ଦିସାସୁ ଏୱ ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ନ ହୋତି, ଲେପୋକାସେ ସତି ଅଧୋଭାଗେପି ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସଚେ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ୱିହାରସ୍ସ । ଆଲୋକଂ ସନ୍ଧେନ୍ତି ପିଦହନ୍ତୀତି ‘‘ଆଲୋକସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱାତପାନକୱାଟକାୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱାତପାନକୱାଟକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ୱାତଂ ପିୱତୀତି ୱାତପାନଂ, ଦ୍ୱାରଂ, ତସ୍ମିଂ ଠିତା କୱାଟକା ୱାତପାନକୱାଟକା । ତେତି ୱାତପାନକୱାଟକା ପହରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଆଲୋକସନ୍ଧିମ୍ହି । ସବ୍ବଦିସାସୂତି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ, ହେଟ୍ଠା, ଉପରୀତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିପଦଂ ‘‘ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ୱା ଲେପାପେତବ୍ବୋ ୱା’’ତିପଦଦ୍ୱୟେ ହେତୁ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଆଲୋକସନ୍ଧିପରିକମ୍ମାୟା’’ତିପଦେ ।

ଇମିନାତି ସେତୱଣ୍ଣାଦିନା । ସବ୍ବମେତନ୍ତି ଏତଂ ସବ୍ବଂ ସେତୱଣ୍ଣାଦିକଂ ।

ୟନ୍ତି କିଚ୍ଚଂ । କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦ୍ଦନ୍ତରବ୍ୟୱହିତୋପି ଦ୍ୱତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ପରିୟାୟସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଛଦନସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପରିୟାୟା ସମାହଟାତି ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟଂ, ସମାହାରେ ଦିଗୁ, ତିସଦ୍ଦେ ପରେ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଅକାରୋ ହୋତି । ପରିକ୍ଖେପୋତି ଅନୁକ୍କମେନ ପରିକ୍ଖେପୋ । ଅପତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସ ପଟିସେଧୱାଚକତ୍ତା ‘‘ଅହରିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅପହରିତେ’’ତି ପଦେ । ‘‘ହରିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଦିକପ୍ପକାଲେ ଅପରଣ୍ଣତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଂ ଅନ୍ନଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ଅପରସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣତୋ ପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତଂ ଅନ୍ନଂ ଅପରଣ୍ଣଂ, ନକାରଦ୍ୱୟସ୍ସ ଣକାରଦ୍ୱୟଂ କତ୍ୱା । ତେନେୱାତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଏୱ ।

ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱପିତଂ, ୟଥା ‘‘ସୁମେଧଭୂତୋ ଭଗୱା’’ତିଏତ୍ଥ ବୋଧିଂ ଅସମ୍ପତ୍ତୋପି ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୁମେଧଭୂତୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିୟତ୍ତା, ଏୱଂ ହରିତଂ ଅସମ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଖେତ୍ତଂ ‘‘ହରିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିୟତ୍ତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମିମ୍ପି ଖେତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ।

ଅହରିତେୟେୱାତି ହରିତୱିରହେ ଏୱ ଖେତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାପୀତି ଅହରିତଖେତ୍ତେପି । ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସସ୍ସା’’ତିପଦଂ ‘‘ପସ୍ସେ’’ତିପଦେ ସାମ୍ୟତ୍ଥଛଟ୍ଠୀ, ଇମିନା ପକତିଗେହଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକାୟା’’ତିପଦଂ ‘‘ଉପରି, ଥୂପିକାୟା’’ତିପଦେ ସାମ୍ୟତ୍ଥଛଟ୍ଠୀ, ଇମିନା ଏକକୂଟୟୁତ୍ତେ ମାଳାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ଠିତଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସିନ୍ନକଂ ୟଂକଞ୍ଚି ଜନନ୍ତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ଠିତଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଅନ୍ତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ, ହି ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଓକାସୋ ପତନୋକାସୋତି ୟୋଜନା ।

୧୩୬.ଛାଦିତଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଛାଦିତସଦ୍ଦୋ ଭାୱତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ଛାଦନ’’ନ୍ତି । ଉଜୁକମେୱାତି ଛଦନୁଟ୍ଠାପନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉଜୁକଂ ଏୱ । ତନ୍ତି ଛାଦନଂ । ଅପନେତ୍ୱାପୀତି ନାସେତ୍ୱାପି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା, ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିକ୍ଖେପେନାତି ପରିୱାରେନ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଇଧାପୀତି ପରିୟାୟଛାଦନେପି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନାତି ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା । ଛଦନୁପରୀତି ଛଦନସ୍ସ ଉପରି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟତୋ ଉପରୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱା’’ତିଆଦି ।

୧୩୭. କରେନ ହତ୍ଥେନ ଲୁନିତବ୍ବୋ, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ଲାତବ୍ବୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ୱା କରଳୋତି କତେ ଅତ୍ଥପକରଣାଦିତୋ ତିଣମୁଟ୍ଠି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ତିଣମୁଟ୍ଠିୟ’’ନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୪୦. ଦସମେ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିଗଣୋତି ଆହ ‘‘ଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ସଂ ୱିଜ୍ଜତି ପାଣୋ ଏତ୍ଥାତି ସପାଣକଂ । ଏତନ୍ତି ଉଦକଂ । ସୟଂ ଜାନନ୍ତୋପି ପରେନ ଜାନାପେନ୍ତୋପି ଜାନାତିୟେୱ ନାମାତି ଆହ ‘‘ୟଥା ତଥା ୱା’’ତି । ସପାଣକଂ ଉଦକନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ତେନ ଉଦକେନା’’ତି । ପୁବ୍ବେତି ପଥୱିଖଣନସିକ୍ଖାପଦାଦିକେ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତିପଦେ । ଧାରନ୍ତି ସୋତଂ । ମାତିକଂ ପମୁଖନ୍ତି ମାତିକଂ ଅଭିମୁଖଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଅଞ୍ଞତୋ ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ନେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସପାଣକଂ ଉଦକ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସପି ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପୟୋଜିତବ୍ବତୋ ଇଧ ୱିସେସଉଦକନ୍ତି ସନ୍ଧାୟଭାସିତତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ପନ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ଉଦକଂ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିପଦେ କତ୍ତା । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଉଦକେତି । ଦସମଂ ।

ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୧୪୪. ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ତେସନ୍ତି ଥେରାନଂ । ମହାକୁଲେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତାତି ୟୋଜନା । କୁଲଧୀତରୋ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣଂ କଥୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଞାତିମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘କଥୟନ୍ତୀ’’ତିପଦେ ସମ୍ପଦାନଂ । କୁତୋତି କସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ଥେରାନଂ ଗୁଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କଥେତୁ’’ନ୍ତିପଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତିପଦମପେକ୍ଖିୟ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତତୋତି କଥନକାରଣା ଅଭିହରିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ଅଭିହରଣହେତୁନା ।

ତେସନ୍ତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ । ତାସୂତି ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତିପଦେ କମ୍ମଂ । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସଙ୍କମନଂ ଲାଭତଣ୍ହାୟ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗୀସୁ ଉପସଙ୍କମନଂ ଚଲଚିତ୍ତତାୟ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପସଙ୍କମନ୍ତାନଂ ୱିସେସୋ । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତା କଥା ତିରଚ୍ଛାନକଥା ନିରତ୍ଥକକଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନକଥନ୍ତୀ’’ତି । ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଗମନେପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ମୋକ୍ଖଗମନେ ପନ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତି । ରାଜାନୋ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା କଥା ରାଜକଥା। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚୋରକଥାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୪୭.ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଦିଟ୍ଠଂ ସଚ୍ଚଂ ୟେହୀତି ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚତ୍ତା ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ନେସନ୍ତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ । ଅଞ୍ଞେନେୱ ଉପାୟେନାତି ଅଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ କତ୍ତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରତୋତି ପରସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛା, ଉପରୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରୋନ୍ତୋ ୱାତି ପରିବାହିରେ କରୋନ୍ତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ୟସ୍ମା ନ ଭୂତପୁବ୍ବାନି, ଇତି ତସ୍ମା ପରିବାହିରଂ କରୋନ୍ତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅନୁଜାନାମୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ ୱନ୍ତୁସଦ୍ଦୋ ପସଂସତ୍ଥେ ଚ ଅତିସୟତ୍ଥେ ଚ ନିଚ୍ଚୟୋଗତ୍ଥେ ଚ ହୋତି । ତସ୍ସାତି ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ । ତନ୍ତି ସୀଲଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଦ୍ଦାନଂ କମ୍ମଧାରୟଭାୱଂ, ତେହି ଚ ସଂୱୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ତପ୍ପୁରିସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖୋୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ କମ୍ମଧାରୟଭାୱଂ, ଏନସଦ୍ଦେନ ଚ ତପ୍ପୁରିସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତି । କାରିତପଚ୍ଚୟୋ ହି ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ । ଇମିନା ଇରିୟାପଥୱିହାର ଦିବ୍ବୱିହାର ବ୍ରହ୍ମୱିହାର ଅରିୟୱିହାରେସୁ ଚତୂସୁ ୱିହାରେସୁ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ତନଂ ଇରିୟାପଥୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀ’’ତିୱଚନଂ । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ ।

‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣାନି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ସୀଲଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠା ଆଦି ଚରଣଂ ସଂୟମୋ ସଂୱରୋ ମୋକ୍ଖଂ ପମୋକ୍ଖନ୍ତି । ସମାପତ୍ତିୟାତି ସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ । ‘‘ଉପେତୋ’’ତିଆଦୀନି ସତ୍ତ ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନୋତି ୟୁତ୍ତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ସମନ୍ତତୋ ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଗତୋତି ସମନ୍ନାଗତୋ, ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସଂସଦ୍ଦୋ ସମନ୍ତତ୍ଥୱାଚକୋ, ଅନୁସଦ୍ଦୋ ନଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ଥୱାଚକୋ । ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ । ପାଲେତୀତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ବାଧନତୋ ରକ୍ଖତି । ୟପେତୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି । ୟାପେତୀତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତାପେତି । ୟପ ୟାପନେ । ୟାପନଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ହି ଧାତୁପାଠେସୁ ୱୁତ୍ତଂ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୮ ପକାରନ୍ତଧାତୁ) । ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ଆକାରତ୍ଥୱାଚକୋ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ୟୋଜନା ।

ଆଚାରଗୋଚରସଦ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦଭାୱଂ, ତେହି ଚ ସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ ତପ୍ପୁରିସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦେନ ଦ୍ୱନ୍ଦଭାୱଂ, ଏନସଦ୍ଦେନ ଚ ତପ୍ପୁରିସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଣୁସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୋ, ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପମାଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୂ’’ତି । ‘‘ଦସ୍ସନସୀଲୋ’’ତିଇମିନା ‘‘ଦସ୍ସାୱୀ’’ତିଏତ୍ଥ ଆୱୀସଦ୍ଦସ୍ସ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସମାଦାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂପୁବ୍ବଆପୁବ୍ବସ୍ସ ଦାସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମାପେକ୍ଖତ୍ତା ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନମେତଂ । ‘‘ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି କମ୍ମଂ ପନ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସମାଦାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଆପୁବ୍ବସ୍ସ ଦାସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୟକାରସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାଧୁକଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମିସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ୟୋତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ।

ଅସ୍ସାତି ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ । ୟଂ ତଂ ବହୁ ସୁତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନ ସୁତମତ୍ତମେୱାତି ୟୋଜନା । ମଞ୍ଜୂସାୟନ୍ତି ପେଳାୟଂ । ସା ହି ସାମିକସ୍ସ ସଧନତ୍ତଂ ମଞ୍ଞତେ ଇମାୟାତି ‘‘ମଞ୍ଜୂସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଞ୍ଜୂସାୟଂ ରତନଂ ସନ୍ନିଚିତଂ ୱିୟ ସୁତଂ ସନ୍ନିଚିତଂ ଅସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେତି ୟୋଜନା, ଏତେନାତି ‘‘ସନ୍ନିଚିତ’’ନ୍ତିପଦେନ, ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସନ୍ନିଚିତରତନସ୍ସେୱାତି ସନ୍ନିଚିତରତନସ୍ସ ଇୱ । ତନ୍ତି ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଅସ୍ସାତି ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ପଗୁଣାତି ଉଜୁକା । ଉଜୁକୋ ହି ଅଜିମ୍ହତ୍ତା ପକଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥେନ ‘‘ପଗୁଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନୁପେକ୍ଖିତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଇକ୍ଖିତା, ପସ୍ସିତା ଦସ୍ସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣତୋତି ଧମ୍ମତୋ, ପାଳିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିସଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞାସଦ୍ଦୱେୱଚନତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପଚ୍ଚକ୍ଖକତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଟିମୁଖଂ କତା ।

‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ତିୱିଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସୟତୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ନିସ୍ସୟମୁଚ୍ଚନକୋ। ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୀତି ପରିସୁପଟ୍ଠାକୋ। ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ । ତତ୍ଥାତି ତିୱିଧେସୁ ବହୁସ୍ସୁତେସୁ । ନିସ୍ସୟମୁଚ୍ଚନକେନ ଏତ୍ତକଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପସମ୍ପଦାୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା । ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ। ତେନ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବନ୍ତିମେନାତି ସବ୍ବେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦାନଂ ଅନ୍ତେ ଲାମକେ ପୱତ୍ତେନ । ପଗୁଣାତି ଅଜିମ୍ହା ଉଜୁକା । ୱାଚୁଗ୍ଗତାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୟସ୍ସ ହି ପାଳିପାଠା ସଜ୍ଝାୟନକାଲେ ପଗୁଣା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱାଚୁଗ୍ଗତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱାଚୁଗ୍ଗତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ପଗୁଣା । ତସ୍ମା ତାନି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞକାରଣୱେୱଚନାନି । ପକ୍ଖଦିୱସେସୂତି ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖକାଳପକ୍ଖପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଦିୱସେସୁ । ଧମ୍ମସାୱନତ୍ଥାୟାତି ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ପରିସାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାୱନତ୍ଥାୟ ସୁଣାପନତ୍ଥାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାୱନତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟୁପଚ୍ଚୟପରତ୍ତା କାରିତପଚ୍ଚୟୋ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ସାୱୀୟତେ ସୁଣାପୀୟତେ ସାୱନନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ଭାଣୱାରା ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମ୍ପତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ । ପରିକଥନତ୍ଥାୟାତି ପରିସ୍ସଙ୍ଗେନ ଆଲିଙ୍ଗନେନ କଥନତ୍ଥଂ, ଅପ୍ପସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତାୟ ୱାଚାୟ କଥନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କଥାମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱତ୍ଥୁକଥାୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ପାଳିପାଠୋ । ଅନୁ ପଚ୍ଛା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱା ଦାୟକା ମୋଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ଅନୁମୋଦନା। ଝାନଂ ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ସମଣଧମ୍ମୋ ନାମ । ତସ୍ସ କରଣତ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅପଟିହତୋତି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ, ଅପଟିହତତ୍ଥେ ଣପଚ୍ଚୟୋ ।

ପରିସୁପଟ୍ଠାପକେନ କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଅଭିୱିନୟେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ୱିନୟପିଟକେ । ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗାତି ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୋ ଚ । ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପରିସୁପଟ୍ଠାପକେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିସାୟ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିସାୟ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଭିଧମ୍ମେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ଏୱ, ନ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ । ତୟୋ ୱଗ୍ଗାତି ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ନିଦାନୱଗ୍ଗୋ ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋତି ତୟୋ ୱଗ୍ଗା । ୱାସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ଏକନ୍ତି ଏକଂ ନିପାତଂ । ତତୋ ତତୋତି ନିକାୟତୋ । ସମୁଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ରାସିଂ କତ୍ୱା । ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନ କଥିତଂ । ୟସ୍ସ ପନ ନତ୍ଥି, ସୋ ନ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ପନ । ଉଗ୍ଗହିତୋତି ସରୂପକଥନେନ ଗହିତୋ, ଉଚ୍ଚାରିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିସାପାମୋକ୍ଖୋତି ଦିସାସୁ ଠିତାନଂ ଭିକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ପାମୋକ୍ଖୋ । ୟେନ କାମଂ ଗମୋତି ୟଥାକାମଂ ଗମୋ ।

ଚତୂସୁ ନିକାୟେସୂତି ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଦୀଘନିକାୟାଦୀସୁ । ଏକସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଏକସ୍ସ। ଏକନିକାୟେନାତି ଏକସ୍ମିଂ ନିକାୟେ ଲଦ୍ଧନୟେନ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତତ୍ଥାତି ଚତୁପ୍ପକରଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ନାନତ୍ଥନ୍ତି ନାନାପୟୋଜନଂ । ତନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକପମାଣେନ ପଗୁଣେନ । ହୋତୀତି ଇତିସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନତ୍ଥୋ । ଇତି ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସାତି ଆଦି ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ୱିନୟପିଟକତୋ ଇତରସ୍ମିଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନେ । ୟଥା ୟେନାକାରେନ ଆଗତାନି, ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ପଦପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠସଙ୍କରଦୋସୱିରହିତାନୀତି ପଦାନଂ ପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠସଙ୍କରଭୂତେହି ଦୋସେହି ୱିରହିତାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଦପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠନ୍ତି ପଦାନଂ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆଭସ୍ସନଂ ଗଳନଂ, ଚୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦସଙ୍କରନ୍ତି ପଦାନଂ ୱିପତ୍ତି, ୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତ୍ତସୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଖନ୍ଧକପରିୱାରସୁତ୍ତଂ ଏୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧକପରିୱାରତୋ’’ତି । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନସଦ୍ଦୋ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଚ ପଦସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ଖରପଦପାରିପୂରିୟା ଚା’’ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

‘‘ସିଥିଲଧନିତାଦୀନ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ୱଚନେନା’’ତିପଦେ କମ୍ମଂ, ‘‘ୱଚନେନା’’ତିପଦଂ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନାଗତୋ’’ତିପଦେ ହେତୁ, ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ଅନେଲଗଳାୟ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନିୟା’’ତିପଦାନି ‘‘ୱାଚାୟା’’ତିପଦେ ୱିସେସନାନି । ସିଥିଲଧନିତାଦୀନନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନିଗ୍ଗହିତୱିମୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୱୱତ୍ଥିତଦୀଘ ରସ୍ସ ଗରୁ ଲହୁ ସଙ୍ଖାତା ଅଟ୍ଠ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାୱିଧାନୱଚନେନାତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାନଂ ୟଥା ସଂୱିଦହନୱଚନେନ । ୱାଚାୟେୱ କରୀୟତି କଥୀୟତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତି ୱାକ୍କରଣଂ ଚକାରସ୍ସ କକାରଂ କତ୍ୱା । ହୀତି ତଦେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ମାତୁଗାମୋ ୟସ୍ମା ସରସମ୍ପତ୍ତିରତୋ, ତସ୍ମା ହୀଳେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସରସମ୍ପତ୍ତିରହିତ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତିପଦେ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱିସେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ହୀଳେତୀ’’ତିପଦେ ହେତୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ ହେତୁଅନ୍ତୋଗଧୱିସେସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବାସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ‘‘ସୀଲାଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତିଇମିନା ଜାତି ଗୋତ୍ତ ରୂପ ଭୋଗାଦିନାତିଅତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । କାରଣଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ । ତଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଉବ୍ବେଜେତ୍ୱା । ତାସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ଗିହିକାଲେତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସ୍ସ ଗିହିକାଲେ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନପୁବ୍ବୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହି ତଦେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ମାତୁଗାମୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ନ କରୋତୀ’’ତିପଦେ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତା, ‘‘ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତିପଦେ ହେତୁକତ୍ତା । ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟାପୀତି ୟୋଜନା । ଅପିସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ । ୱିସଭାଗେହୀତି ୱିରୁଦ୍ଧେହି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେହି । ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନନୁରୂପଟ୍ଠାନେ । ଛନ୍ଦରାଗନ୍ତି ବଲୱତଣ୍ହଂ । ତେନାତି ତେନ ହେତୁନା ।

‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମ୍ହି ଅୟଂ ପନ ସଙ୍ଗହୋ –

‘‘ସୀଲୱା ବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ, ସ୍ୱାଗତୋ ଚ ସୁୱାଚକୋ ।

ପିୟୋ ପଟିବଲୋ ଚାପି, ନଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ଚ ୱୀସତୀ’’ତି ॥

୧୪୮.ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ । କକାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ଗରୁଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗରୁକେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି । ତେତି ଗରୁଧମ୍ମା । ହୀତି ୟସ୍ମା । ‘‘ଏକତୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୱିସେସେନ ଗହେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ’’ତି । ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ତଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଆପତ୍ତିକାରଣସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟଥାୱତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୧୪୯.ପାତୋତି ପଗେୱ, ପଠମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ମଟ୍ଠଂ ସମ୍ମଜ୍ଜୀତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସମ୍ମଜ୍ଜନେ ଦୋସଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମଟ୍ଠଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ତପ୍ପାକଟୀକରଣଜୋତକୋ । ତନ୍ତି ପରିୱେଣଂ । ଦିସ୍ୱା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ଅସୋତୁକାମାନଂ ୱିୟ ଭୱନହେତୁନା । ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନସ୍ସ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଉପଟ୍ଠାନସ୍ସ ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋ ଗାମତୋ ପନା’’ତି ଆଦି । ତସ୍ମିନ୍ତି ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟେ ।

ସାଖାଭଙ୍ଗମ୍ପୀତି ଭଞ୍ଜିତବ୍ବସାଖମ୍ପି । ଦୁତିୟୋତି ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଦୁତିୟୋ । ନିସୀଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ୱିହାରମଜ୍ଝେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱତ୍ୱା ୱିସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱାରେ’’ତି । ଓସରନ୍ତି ଅୱସରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଓସରଣଂ, ତଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଞ୍ଚେତି ଓସରଣଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ । ସମଗ୍ଗତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ସଂପୁବ୍ବୋ ଚ ଆପୁବ୍ବୋ ଚ ଗମୁସଦ୍ଦୋ ହୋତି, ତତୋ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀସଙ୍ଖାତଂ ତ୍ଥୱଚନଂ ୱା ହୋତି, ପଞ୍ଚମୀସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଥୱଚନସ୍ସ ତ୍ଥତ୍ତଂ ୱା ହୋତି, ସଂୟୋଗପରତ୍ତା ଆ ଉପସଗ୍ଗୋ ରସ୍ସୋ ଚ ହୋତି, ଇତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ଆଗତତ୍ଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ମା’’ତିପଦେନ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଆ’’ଇତିପଦେନ ଆତ୍ୟୂପସଗ୍ଗଂ, ‘‘ଗତ’’ଇତିପଦେନ ଗମୁଧାତୁଂ, ‘‘ତ୍ଥ’’ଇତିପଦେନ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀସଙ୍ଖାତଂ ତ୍ଥୱଚନଂ ୱା, ପଞ୍ଚମୀସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଥୱଚନସ୍ସ ତ୍ଥତ୍ତଂ ୱା ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥତ୍ଥୋ – ସମଂ ତୁମ୍ହେ ଆଗତତ୍ଥାତି । ପଞ୍ଚମୀସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଥୱଚନସ୍ସ ତ୍ଥତ୍ତକାଲେ ସମଂ ତୁମ୍ହେ ଆଗା ଅତ୍ଥ ଭୱଥାତି । ‘‘ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିପଦେନ ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତୁଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତା’’ତିପଦେହି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପାଳୀତି ଗରୁଧମ୍ମପାଳି ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ, ତେସୁ ୱା ଅଭିୱାଦନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ । ମଗ୍ଗସମ୍ପଦାନନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଓକାସଦାନଂ । ବୀଜନନ୍ତି ବୀଜନିୟା ୱିଧୂପନଂ । ପାନୀୟାପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ପାନୀୟସ୍ସ ଆପୁଚ୍ଛନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପରିଭୋଜନୀୟାପୁଚ୍ଛନାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ଚାତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଅଭିୱାଦନାଦୀସୁ । ‘‘ଅନ୍ତୋ ଗାମେ ୱା’’ତିଆଦୀନି ଛ ପଦାନି ‘‘କାତବ୍ବମେୱା’’ତିପଦେ ଆଧାରୋ । ରାଜୁସ୍ସାରଣାୟାତି ରଞ୍ଞୋ ଆନୁଭାୱେନ ଜନାନଂ ଉସ୍ସାରଣାୟ । ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତତି ଏତ୍ଥାତି ମହାସନ୍ନିପାତଂ, ତସ୍ମିଂ ମହାସନ୍ନିପାତେ ଠାନେ ନିସିନ୍ନେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଉଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ତନ୍ତି ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ।

ସକ୍କତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା, ସଂ ଆଦରଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା କତୋ’’ତିଆଦି । ତିଣ୍ଣଂ କିଚ୍ଚାନନ୍ତି ‘‘ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂକତ୍ୱା ମାନେତ୍ୱା’’ତିସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ କିଚ୍ଚାନଂ । ଅନୀୟସଦ୍ଦୋ କମ୍ମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ନତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୁ ଏତ୍ଥାତି ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ, ସୋ କିତ୍ତକେ ଠାନେ ଅଭିକ୍ଖୁକୋ, ୟୋ ଆୱାସୋ ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଚେ’’ତି ଆଦି । ‘‘ଉପସ୍ସୟତୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିପଦେ ଅପାଦାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତତୋତି ଅଡ୍ଢୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଆୱାସତୋ । ପରନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆୱାସେ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଭତ୍ତତୋ ପଚ୍ଛା । ତତ୍ଥାତି ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତିପଦେ କମ୍ମଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣେତି ଅଡ୍ଢୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରସଙ୍ଖାତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣେ । ସାଖାମଣ୍ଡପେପୀତି ସାଖାୟ ଛାଦିତମଣ୍ଡପେପି । ପିସଦ୍ଦେନ ଆୱାସେ ପନ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତାତି ୱସିତା । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏକରତ୍ତଂ ୱସିତମତ୍ତେନ । ଏତ୍ଥାତି ସଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ । ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ୟାଚିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ପକ୍ଖସ୍ସାତି ଆସଳ୍ହୀମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ । ‘‘ତେରସିୟ’’ନ୍ତିପଦେନ ଅୱୟୱିଅୱୟୱଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ମୟନ୍ତି ଅମ୍ହେ । ୟତୋତି ୟେନ ଉଜୁନା ମଗ୍ଗେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ମଗ୍ଗେନା’’ତି । ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଉଜୁମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଜିମ୍ହମଗ୍ଗେନ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ଆୱାସୋ । ତତୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୱାସତୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟତୋ ୱା, ଇଦମେୱ ୟୁତ୍ତତରଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଉପସ୍ସୟତୋ ଗାୱୁତମତ୍ତେ’’ତି । ଖେମଟ୍ଠାନେତି ଅଭୟଟ୍ଠାନେ । ତଞ୍ହି ଖୀୟନ୍ତି ଭୟା ଏତ୍ଥାତି ଖେମଂ, ଖେମଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଞ୍ଚେତି ଖେମଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଖେମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାହି ଭିକ୍ଖୁନୀହୀତି ଅଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତେ ଠାନେ ୱସନ୍ତୀହି । ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋତି ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଠାନେ ୱସନ୍ତିୟୋ । ଅନ୍ତରାତି ତୁମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ନିୱାସନଟ୍ଠାନସ୍ସ, ନିୱାସନଟ୍ଠାନତୋ ୱା ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଠିତେ ମଗ୍ଗେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘ସନ୍ତିକା’’ତିପଦଂ ‘‘ଆଗତ’’ଇତିପଦେ ଅପାଦାନଂ । ତତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପସ୍ସୟେ । ଇତି ୟାଚିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାଚିତବ୍ବତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଚାତୁଦ୍ଦସେତି ଆସଳ୍ହୀମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଦିୱସାନଂ ପୂରଣେ ଦିୱସେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ । ‘‘ଓୱାଦ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଅନୁ’’ଇତିପଦେ କମ୍ମଂ । ଅନୁଜୀୱନ୍ତିୟୋତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱନଂ ୱୁତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତିୟୋ । ୱୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଆସଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମିୟଂ । ଅଥାତି ପକ୍କମନାନନ୍ତରଂ । ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅପସ୍ସନେ । ‘‘ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା’’ତିଇମିନା ଆଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ସଭିକ୍ଖୁକାୱାସଂ ଗନ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାପତ୍ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । କେନଚି କାରଣେନାତି ଭିକ୍ଖାଚାରସ୍ସ ଅସମ୍ପଦାଦିନା କେନଚି ନିମିତ୍ତେନ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ପକ୍କନ୍ତାଦିକାରଣା ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସେ ୱସନ୍ତିୟା କିଂ ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସେୱ ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୱାରେନ୍ତିୟା ପନା’’ତିଆଦି ।

ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୱାଚକୋ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୋ, ତେନ ପୟୋଗତ୍ତା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧମାସେ ଅଦ୍ଧମାସେ’’ତି । ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ପତିପୁବ୍ବୋ ଚ ଆପୁବ୍ବୋ ଚ ସିଧାତୁ ଇଚ୍ଛତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା’’ତି । ସିଧାତୁୟା ଦ୍ୱେଭାୱୋ ହୋତି । ଆପୁବ୍ବୋ ସିସି ଇଚ୍ଛାୟନ୍ତିପି ଧାତୁପାଠେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଉପୋସଥପୁଚ୍ଛକ’’ନ୍ତିୱଚନେ । ପକ୍ଖସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପକ୍ଖସ୍ସ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓୱାଦସ୍ସ ୟାଚନଂ ଓୱାଦୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ଓୱାଦତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥାୟ । ପାଟିପଦଦିୱସତୋତି ଦୁତିୟଦିୱସତୋ । ସୋ ହି ଚନ୍ଦୋ ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ହାନିଞ୍ଚ ପଟିମୁଖଂ ପଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ପାଟିପଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଭଗୱା ପଞ୍ଞପେତୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ନିରନ୍ତରନ୍ତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ, ‘‘ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତିପଦେ ଭାୱନପୁଂସକଂ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏୱଂ ବହୂପକାରେ ସତି ଚ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଧମ୍ମଂ । ସାତ୍ଥିକନ୍ତି ସପୟୋଜନଂ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ଅନୁସିଟ୍ଠିୟା ଅନୁରୂପଂ । ସବ୍ବାୟେୱ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋପୀତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ ।

ଓୱାଦଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଓୱାଦଂ ୟାଚିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ଓୱାଦୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଓୱାଦଂ ୟାଚିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମୋ ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋ । ଓୱାଦୋତି ଚ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଥା ହି ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଓୱାଦଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ଓୱାଦଂ ୟାଚନତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମଂ ଗନ୍ତୁଂ ।

‘‘ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ୟାଚିତ୍ୱା’’ତିପଦେ ଦୁତିୟାକମ୍ମଂ । ‘‘ପେସେତବ୍ବା’’ତିପଦେ ପଠମାକମ୍ମଂ । ଓୱାଦୂପସଙ୍କମନନ୍ତି ଓୱାଦସ୍ସ ଗହଣତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମନଂ । ଆରାମନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମଂ । ତତୋତି ଗମନତୋ ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗାହକେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ତନ୍ତି ସମ୍ମତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ।

ଉସ୍ସହତୀତି ସକ୍କୋତି । ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦଂ ଆୱହେନ ପସାଦଜନକେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପାଦେତୂତି ତିୱିଧଂ ସିକ୍ଖଂ ସମ୍ପାଦେତୁ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ‘‘ପାସାଦିକେନ ସମ୍ପାଦେତୂ’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ । ହୀତି ଫଲଜୋତକୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ତାହୀ’’ତିୱଚନଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ୱଚନୱାରୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି, ତଂ ତିୱିଧଂ ୱଚନୱାରଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତୀହି ୱଚନୱାରେହି ଗୁଣିତଂ କତ୍ୱା ନୱ ୱଚନୱାରା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନକ୍କମୋ’’ତି । ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ୱଚନାକାରୋ ପାକଟୋୱ ।

ଏକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ବହୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟେହି ଓୱାଦତ୍ଥାୟ ପେସିତେ ୱଚନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଚ ଅୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ।

ତେନାପୀତି ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗାହକେନାପି ‘‘ଓୱାଦ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହକେନା’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ପୁନ ‘‘ଓୱାଦ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଅପଟିଗ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତିପଦେ କମ୍ମଂ । ବଲତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସମତ୍ତେନ ଜୀୱତି, ନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ବାଲୋ। ଗିଲାୟତି ରୁଜତୀତି ଗିଲାନୋ। ଗମିସ୍ସତି ଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବୋତି ଗମିକୋ। ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମିସ୍ସତି ଗମନଂ କରିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ମା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମିକୋ ନାମ । ଅଥ ୱା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବତ୍ତା ଗମିସ୍ସତି ଗମନଂ କରିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ମା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମିକୋ ନାମାତି । ‘‘ଭବ୍ବୋ’’ତି ଚ ହେତୁଅନ୍ତୋଗଧୱିସେସନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ବାଲାଦୀସୁ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ଦୁତିୟପକ୍ଖଦିୱସେତି ପାଟିପଦତୋ ଦୁତିୟପକ୍ଖଦିୱସେ । ଉପୋସଥଗ୍ଗେତି ଉପୋସଥଗେହେ । ତଞ୍ହି ଉପୋସଥଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଉପୋସଥୋ ୱା ଗୟ୍ହତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ଉପୋସଥଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଗ୍ଗେ । ‘‘ଅନାରୋଚେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନସ୍ସ ଞାପକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅପଚ୍ଚାହରିତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନସ୍ସ ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥାତି ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ । ନୋ ଚସ୍ସାତି ନୋ ଚେ ଅସ୍ସ । ସଭଂ ୱାତି ସମଜ୍ଜଂ ୱା । ସା ହି ସହ ଭାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ସନ୍ତେହି ୱା ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ‘‘ସଭା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସଭଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ସଭାଦିକେ । ଏୱଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିପଦେପି ।

ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଚାତୁଦ୍ଦସୋ, ତସ୍ମିଂ ପୱାରେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତିକେ, ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଅଜ୍ଜତନାତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ମିଂ ଅହନି ଅଜ୍ଜ, ଇମସଦ୍ଦତୋ ଅହନୀତି ଅତ୍ଥେ ଜ୍ଜପଚ୍ଚୟୋ, ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅକାରୋ, ଅଜ୍ଜ ଏୱ ଅଜ୍ଜତନା, ସ୍ୱତ୍ଥୋ ହି ତନପଚ୍ଚୟୋ । ଅପରସ୍ମିଂ ଅହନି ଅପରଜ୍ଜ, ଅପରସଦ୍ଦତୋ ଅହନୀତି ଅତ୍ଥେ ଜ୍ଜପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତୋୟେୱ । ଏତ୍ଥାତି ପୱାରଣେ, ‘‘ଅନୁଜାନାମୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ ୱା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ ।

କୋଲାହଲନ୍ତି କୋତୂହଲଂ । ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୟାଚିତବ୍ବାତି ସଙ୍ଘେନ ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୟାଚିତବ୍ବା ।

ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱଚନୀୟୋ ଅସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସତୀତି ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସତି ।

ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ୟଥାଠାନେୟେୱାତି ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ୟଥାଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ୟଥାଠାନେୟେୱ । କେନଚି ପରିୟାୟେନାତି କେନଚି କାରଣେନ । ଅୱପୁବ୍ବୋ ୱରସଦ୍ଦୋ ପିହିତତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପିହିତୋ’’ତି । ୱଚନଂୟେୱାତି ଓୱାଦୱଚନଂୟେୱ । ପଥୋତି ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ଠାନସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ପଥୋ । ଦୋସଂ ପନାତି ଅଭିକ୍କମନାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଂ ପନ । ଅଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ମକ୍ଖେନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂହି ପନ ଓୱଦିତୁଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।

ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଓୱାଦତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଏସୋତି ଗରୁଧମ୍ମୋ ।

୧୫୦. ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ’’ତି ଏତ୍ଥ କତମଂ କମ୍ମଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେତିଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ଅଧମ୍ମକମ୍ମଧମ୍ମକମ୍ମେସୁ ।

୧୫୨. ଉଦ୍ଦେସଂ ଦେନ୍ତୋ ଭଣତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଓସାରେତୀତି କଥେତି । ଚତୁପରିସତୀତି ଚତୁପରିସସ୍ମିଂ । ତତ୍ରାପୀତି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସୁଣନକାରଣେନାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୫୩. ଦୁତିୟେ ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ୱାରତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୱାରେନା’’ତି । ୱାରୋତି ଚ ଅନୁକ୍କମୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିପାଟିୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଧିକଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମସ୍ସାତି ଅଧିଚେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତୱତୋ’’ତିଆଦି । ଅଧିଚିତ୍ତଂ ନାମ ଇଧ ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତମେୱ, ନ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଭୂତଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତେନା’’ତି । ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୪୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୭; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୦) ହି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଭୂତଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ପମଜ୍ଜତୋତି ନ ପମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟାତି ସତତକରଣେନ । ଉଭୋ ଲୋକେ ମୁନତି ଜାନାତୀତି ମୁନୀତି ଚ, ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ ମୁନନଟ୍ଠେନ ଜାନନତ୍ଥେନ, ତମସ୍ସତ୍ଥୀତି ମୁନୀତି ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୁନିନୋତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ମୁନତି…ପେ॰… ମୁନନେନ ୱା’’ତିଇମିନା ପଠମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଇମିନା ଦୁତିୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମୁନ ଗତିୟନ୍ତି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୫ ପକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟୋ ମୁନତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୂୱାଦିଗଣିକୋ ମୁନଧାତୁୟେୱ, ନ କୀୟାଦିଗଣିକୋ ମୁଧାତୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ମୁନ ଞାଣେତି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୭ କିୟାଦିଗଣିକ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମୁନାତୀ’’ତି କୀୟାଦିଗଣିକୋୱ । ଧାତ୍ୱନ୍ତନକାରଲୋପୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣ’’ନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଞାଣଂ ନାମ ଅରହତ୍ତଞାଣମେୱ । ମୋନସ୍ସ ପଥୋ ମୋନପଥୋତି ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ତୀସୁ ୱା ସିକ୍ଖାସୂ’’ତି । ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦନ୍ତି ଅରହତ୍ତଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ ସୀଲସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ପଟିପଦଂ । ପୁବ୍ବଭାଗେତି ଅରହତ୍ତଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅଧିଚେତସୋ…ପେ॰… ସିକ୍ଖତୋ’’ତି ୱଚନେ । ‘‘ତାଦିନୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ମୁନିନୋ’’ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ଖୀଣାସୱମୁନିନୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସୋକା ନ ଭୱନ୍ତି ତାଦିନୋ’’ତି ୱଚନେ । ରାଗାଦୟୋ ଉପସମେତୀତି ଉପସନ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗାଦୀନ’’ନ୍ତି । ସତି ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ସତିମାତି କତ୍ୱା ମନ୍ତୁସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଚୟୋଗତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସତିୟା ଅୱିରହିତସ୍ସା’’ତି ।

ନ କସୀୟତି ନ ୱିଲେଖୀୟତୀତି ଅକାସୋ, ସୋୟେୱ ଆକାସୋ। ଅନ୍ତରେନ ଛିଦ୍ଦେନ ଇକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖୋ। ଆକାସୋ ହି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅଜଟାକାସୋ, କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସୋ, ରୂପପରିଚ୍ଛେଦାକାସୋତି । ତତ୍ଥ ଅଜଟାକାସୋୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମେ, ନ ପନ ରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ’’ତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସୋପି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦାକାସେନ ସଙ୍ଗହିତୋ । ‘‘ମ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଅୱମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ଏତ୍ତକମେୱାତି ଏତପ୍ପମାଣଂ ‘‘ଅଧିଚେତସୋ’’ତିଆଦିସଙ୍ଖାତଂ ୱଚନମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଥେରୋ । ହନ୍ଦାତି ୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ମମ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେମି, ତୁମ୍ହେ ପସ୍ସଥ ଗଣ୍ହଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁଟ୍ଠାୟାତି ତତୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଅନ୍ତରାପି ଧାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରଧାୟତିପୀ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ସେୟ୍ୟମ୍ପି କପ୍ପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥପି । ଥେରୋତି ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଥେରୋ । ଇଦଂ ପଦଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଚେୱ ଭଣତୀ’’ତିଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଭାତୁଥେରସ୍ସାତି ଜେଟ୍ଠକଭାତୁଭୂତସ୍ସ ମହାପନ୍ଥକଥେରସ୍ସ ।

ପଦ୍ମନ୍ତି ଗାଥାୟଂ ତୟୋ ପାଦା ଇନ୍ଦୱଜିରା, ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ଉପେନ୍ଦୱଜିରୋ । ତସ୍ମା ପଦ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମକାରେ ପରେ ଦୁକାରୁକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ପରକ୍ଖରଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ପଦ୍ମ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିଭାୱେନ ଲିଖିତବ୍ବଂ । ଅୱୀତଗନ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୀତି ଦୀଘୁଚ୍ଚାରଣମେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ପଙ୍କେ ଦୱତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଦୁମଂ। କୋକଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସ୍ସ ଆଦାନଂ ନୁଦତି ଅପନେତୀତି କୋକନୁଦଂ। ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ଇମସ୍ସାତି ସୁଗନ୍ଧଂ। ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟଥା କୋକନୁଦସଙ୍ଖାତଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ପାତୋ ପଗେୱ ବାଲାତପେନ ଫୁଲ୍ଲଂ ୱିକସିତଂ ଅୱୀତଗନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚମାନଂ ପଦୁମଂ ସିୟା, ତଥା ଅଙ୍ଗୀରସଂ ଅଙ୍ଗିତୋ ସରୀରତୋ ନିଚ୍ଛରଣପଭସ୍ସରରସଂ ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚମାନଭୂତଂ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ତପନ୍ତଂ ଆଦିଚ୍ଚଂ ଇୱ ତେଧାତୁକେ ତପନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସାତି ।

ପଗୁଣନ୍ତି ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ । ତତୋତି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ । ନନ୍ତି ଚୂଳପନ୍ଥକଂ । ଥେରୋତି ମହାପନ୍ଥକୋ ଥେରୋ ନିକ୍କଡ୍ଢାପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ଚୂଳପନ୍ଥକୋ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଆସୟାନୁସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଚକ୍ଖୁନା । ତନ୍ତି ଚୂଳପନ୍ଥକଂ । ତସ୍ସାତି ଚୂଳପନ୍ଥକସ୍ସ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆରୋଚନକାଲେ । ଅସ୍ସାତି ଚୂଳପନ୍ଥକସ୍ସ, ଦତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରଜଂ ମଲଂ ହରତି ଅପନେତୀତି ରଜୋହରଣଂ, ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡଂ । ସୋତି ଚୂଳପନ୍ଥକୋ । ତସ୍ସାତି ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡସ୍ସ, ‘‘ଅନ୍ତ’’ନ୍ତିପଦେ ଅୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିସୁଦ୍ଧମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧେ ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡେ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତି । ସଂୱେଗନ୍ତି ସନ୍ତାସଂ ଭୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ଭକାଲେ । ଅସ୍ସାତି ଚୂଳପନ୍ଥକସ୍ସ । ‘‘ତ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ମମାୟନଭାୱ’’ନ୍ତିପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୬୨. ତତିୟେ ‘‘ଓୱଦତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ୱିସେସତୋ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠହି ଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱଦନ୍ତସ୍ସେୱ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଇତୋତି ଇମସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦମ୍ହା । ୟତ୍ଥୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ସବ୍ବତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟୋଜନାତି । ତତିୟଂ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥା

ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସମ୍ମତତ୍ତା ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସୂରିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତତ୍ତା ଏକଂ, ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଉପସଙ୍କମିତତ୍ତା ଏକନ୍ତି ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । କଥନ୍ତି କେନ କାରଣେନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ । ତସ୍ସେୱାତି ସମ୍ମତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନାତି ଗରୁଧମ୍ମେହି ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନ । ଦିୱା ପନାତି ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନତୋ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥଙ୍ଗତେୟେୱାତି ।

୪. ଆମିସସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ବହୁଂ ମାନଂ କତଂ ୟେହୀତି ବହୁକତା। ବହୁକତା ହୁତ୍ୱା ନ ଓୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ବହୁକତା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମେତି ସୀଲାଦିଧମ୍ମେ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘ନ ବହୁକତା’’ତିପଦସ୍ସ, ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୟୋଜନା । ‘‘କତ୍ତୁକାମୋତି ଆଦୀନ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତିପଦେ ୱାଚକସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅସମ୍ମତୋ ନାମ ଠପିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସମ୍ମୁତିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତିଂ । ପଚ୍ଛା ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତୋତି ୟୋଜନାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୬୯. ପଞ୍ଚମେ ରଥିକାୟାତି ରଚ୍ଛାୟ । ସା ହି ରଥସ୍ସ ହିତତ୍ତା ରଥିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠାତି ସମୋଧାନୱସେନ ଦସ୍ସୀୟିତ୍ଥାତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠା । ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକା ମିତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ମିତ୍ତା’’ତି । ସେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନତୋ ସେସଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ରାତି ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେ । ହୀତି ୱିସେସଜୋତକଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦେତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୭୫. ଛଟ୍ଠେ ଉଦାୟୀତି ଏତ୍ଥ ମହାଉଦାୟୀ, କାଳୁଦାୟୀ, ଲାଳୁଦାୟୀତି ତୟୋ ଉଦାୟୀ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ତତିୟୋୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଲାଳୁଦାୟୀ’’ତି । ପଭାୱେନ ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଟ୍ଠୋତି କତେ ପଟିବଲୋୱ ଲବ୍ଭତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିବଲୋ’’ତି । ନିପୁଣୋତି କୁସଲୋ । ‘‘ପଟିଭାନେନ କତଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଇମିନା ‘‘ପଟିଭାନଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ପଦଲୋପଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋତି ଲାଳୁଦାୟୀ ଅକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଚୀୱରସ୍ସ । ‘‘ୟଥାସଂହଟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟଥାସଂହଟମେୱା’’ତି ।

୧୭୬. ୟଂ ଚୀୱରଂ ନିୱାସିତୁଂ ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱା ସକ୍କା ହୋତି, ତଂ ଚୀୱରଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ହୀତି ଏୱମେୱ । ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତିଇମିନା ‘‘ସୟଂ ସିବ୍ବତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଆରାତି ସୂଚି । ସା ହି ଅରତି ନିସ୍ସଙ୍ଗୱସେନ ଗଚ୍ଛତି ପୱିସତୀତି ‘‘ଆରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ପଥୋ ଗମନଂ ଆରାପଥୋ, ତସ୍ମିଂ, ଆରାପଥସ୍ସ ନୀହରଣାୱସାନତ୍ତା ‘‘ନୀହରଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପୀତି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି । ଆଣତ୍ତୋତି ଆଣାପୀୟତୀତି ଆଣତ୍ତୋ । ‘‘ଆଣାପିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଣାପେସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ, ଇକାରସ୍ସ ଚ ଅକାରଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଆଦତ୍ତେ’’ତି ଆଖ୍ୟାତପଦେ ତେୱିଭତ୍ତିୟା ୱିୟ ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିଭାୱଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସକିଂ ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଅଥ ପନାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନ । ଆଣତ୍ତସ୍ସାତି ଆଣାପିତସ୍ସ । ସମ୍ବହୁଲାନିପି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟେପି ନିସ୍ସିତକା ସିବ୍ବନ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ସିବ୍ବନ୍ତେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସନ୍ତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ । ତେସମ୍ପୀତି ନିସ୍ସିତକାନମ୍ପି । ଞାତିକାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚୀୱରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେହୀ’’ତିପଦଂ ‘‘ସିବ୍ବାପେନ୍ତୀ’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ତତ୍ରାପୀତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ସିବ୍ବାପନେପି । ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେ’’ତିପଦଂ ‘‘ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା’’ତିପଦେ ସୁଦ୍ଧକମ୍ମଂ, ‘‘ସିବ୍ବାପେନ୍ତୀ’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ଇତରେସନ୍ତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୮୧. ସତ୍ତମେ ‘‘ତାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନ’’ନ୍ତି ପଦାନି ‘‘ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ପାଠସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି । ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦୂସେସୁ’’ନ୍ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚୋରା ଦୂସୟିଂସୂ’’ତି । ଅଥ ୱା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସମକତ୍ୱା ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୂ’’ତି ପଦେ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତିପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘‘ଦୂସେସୁ’’ନ୍ତିପଦେ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୮୨-୩. ସଂପୁବ୍ବୋ, ୱିପୁବ୍ବୋ ଚ ଧାଧାତୁ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’’ତି । କୁକ୍କୁଟୋତି ତମ୍ବଚୂଳୋ । ସୋ ହି କୁକତି ଆହାରତ୍ଥଂ ପାଣକାଦୟୋ ଆଦଦାତୀତି କୁକ୍କୁଟୋ । ଅୟନ୍ତି ଗାମୋ । ଅଧିକରଣେ ଣୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଚ ଏତସ୍ମିଂ ଗାମେ । ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ଅଧିକରଣତ୍ଥତ୍ତା ପୁବ୍ବପଦେନ ଛଟ୍ଠୀସମାସୋତି ଆହ ‘‘କୁକ୍କୁଟାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏୱଂ ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଧିକରଣତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବପଦେନ ଛଟ୍ଠୀସମାସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବପଦେନ ବାହିରତ୍ଥସମାସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ପଚ୍ଛିମପାଠେ । ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଉଡ୍ଡିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଆକାସଂ ଲଙ୍ଗିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଚ୍ଛିମପାଠେ । ଦ୍ୱିଧାତି ପଦଗମନପକ୍ଖଗମନୱସେନ ଦ୍ୱିପକାରେନ । ‘‘ଉପଚାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତିଇମିନା ଗାମନ୍ତରୋ ନ ହୋତି, ଏକଗାମୋୟେୱ ପନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିପି ଏକାୟେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୂସେତି ପଭାତେ । ସୋ ହି ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଂ ତିମିରଂ ଉସେତି ନାସେତୀତି ପଚ୍ଚୂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ରୱନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ୱଚନତୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତିପଦେ ଞାପକହେତୁ । ରତନମତ୍ତନ୍ତରୋତି କୁକ୍କୁପମାଣେନ ବ୍ୟୱଧାନୋ ।

ତତ୍ରାତି ‘‘ଗାମନ୍ତରେ ଗାମନ୍ତରେ’’ତି ୱଚନେ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଉଭୋପୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୟୋପି ସଂୱିଦହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ୱଦନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ନ କଥୟନ୍ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ସମାଗମଟ୍ଠାନଂ ଚତୁକ୍କଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ, ଚତୁକ୍କତୋ ଅତିରେକାନଂ ୱା ମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ବଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ସିଙ୍ଘାଟକଂ । ତତ୍ରାପୀତି ଉପଚାରୋକ୍କମନେପି । ଗାମତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଗାମତୋ । ୟାୱ ନ ଓକ୍କମନ୍ତି, ତାୱାତି ୟୋଜନା । ସନ୍ଧାୟାତି ଆରବ୍ଭ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିକ୍ଖମନକାଲେ । ଦ୍ୱେପୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୟୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ୱଚନଂ ।

ହୀତି ୱିସେସୋ । ‘‘ଗାମନ୍ତରେ ଗାମନ୍ତରେ’’ତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ନୟେ ଅତିକ୍କମେ ଅନାପତ୍ତି, ଓକ୍କମନେ ଆପତ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

୧୮୪.ଗତପୁବ୍ବତ୍ଥାତି ଗତପୁବ୍ବା ଅତ୍ଥ ଭୱଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏହି ଗଚ୍ଛାମାତି ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀତି ୱା ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥନ୍ତି ଥୂପସ୍ସ ୱନ୍ଦିତୁଂ ।

୧୮୫.ୱିସଙ୍କେତେନାତି ଏତ୍ଥ କାଲୱିସଙ୍କେତୋ, ଦ୍ୱାରୱିସଙ୍କେତୋ, ମଗ୍ଗୱିସଙ୍କେତୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ କାଲୱିସଙ୍କେତେନେୱ ଅନାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିସଙ୍କେତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଦ୍ୱାରୱିସଙ୍କେତେନ ୱା ମଗ୍ଗୱିସଙ୍କେତେନ ୱା ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହାତି ଇରିୟାପଥଚକ୍କଂ ୱା ସକଟଚକ୍କଂ ୱା ସମ୍ମା ଆରୁଳ୍ହା । ଜନପଦାତି ଜନକୋଟ୍ଠାସା । ପରିୟାୟନ୍ତୀତି ପରି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟନ୍ତି ଚ ଆୟନ୍ତି ଚାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୮୮. ଅଟ୍ଠମେ ସହ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଥୱନଂ ଅଭିତ୍ଥୱନଂ ସନ୍ଥୱୋ, ସଙ୍ଗମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମିତ୍ତଭାୱେନ ସନ୍ଥୱୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ, ଲୋକେହି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ ଚ ସୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ଚେତି ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ, ତସ୍ସ ୱସୋ ପଭୂ, ତେନ ୱା ଆୟତ୍ତୋତି ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସୋ, ତେନ । ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉଦ୍ଧଂଗାମିନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଚ ଇଧ ପଟିସୋତୋ । ତେନାହ ‘‘ନଦିୟା ପଟିସୋତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଉଦ୍ଧଂଗାମିନି’’ନ୍ତିମାତିକାପଦଂ ‘‘ଉଜ୍ଜୱନିକାୟା’’ତିପଦଭାଜନିୟା ସଂସନ୍ଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୟୋତି ଭିକ୍ଖୁ । ଉଦ୍ଧଂ ଜୱନତୋତି ପଟିସୋତଂ ଗମନତୋ । ତେନାତି ତେନ ହେତୁନା । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଉଦ୍ଧଂଗାମିନି’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ । ଅନୁସୋତଂ ଇଧ ଅଧୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅନୁସୋତ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପୁରିମାପେକ୍ଖୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଉଦ୍ଧଂଗାମିନିଂ ୱା ଅଧୋଗାମିନିଂ ୱା’’ତିୱଚନେ । ୟନ୍ତି ନାୱଂ ହରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ସମ୍ମା ପଟିମୁଖଂ ପାଦନତ୍ଥଂ, ଉଜୁପଜ୍ଜାପନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ନାୱାୟଂ । ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତିପଦଭାଜନିମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରା’’ତି ମାତିକାପଦେ ଅପେକ୍ଖିତେ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ ।

୧୮୯. ଏକଂ ତୀରଂ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଜ୍ଝେନ ଗମନେପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ଅଗାମକଅରଞ୍ଞତୀରପସ୍ସେନ ଗମନେ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତି । ନ କେୱଲଂ ନଦିୟାତି କେୱଲଂ ନଦିୟା ଏୱ ଅନାପତ୍ତି ନାତି ୟୋଜନା, ଅଞ୍ଞେସୁପି ସମୁଦ୍ଦାଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

୧୯୧. କାଲୱିସଙ୍କେତୋ, ତିତ୍ଥୱିସଙ୍କେତୋ, ନାୱାୱିସଙ୍କେତୋତି ତିୱିଧୋ ୱିସଙ୍କେତୋ । ତତ୍ଥ କାଲୱିସଙ୍କେତେନ ଅନାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିସଙ୍କେତେନ ଅଭିରୁହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନ ୱିସଙ୍କେତେନ ଆପତ୍ତିୟେୱ, ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଧାପୀ’’ତିଆଦୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୯୨. ନୱମେ ମହାନାଗେସୂତି ମହାଅରହନ୍ତେସୁ ତିଟ୍ଠମାନେସୁ ସନ୍ତେସୁ, ଚେତକେ ପେସ୍ସଭୂତେ ନୱକେ ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରଥାତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସତୋ ୱା ପାଠସେସତୋ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ । ଅନ୍ତରଂ ମଜ୍ଝଂ ପତ୍ତା କଥା ଅନ୍ତରକଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱସାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପକିରୀୟିତ୍ଥାତି ପକତା, ନ ପକତା ୱିପ୍ପକତାତି ୱୁତ୍ତେ କରିୟମାନକଥାୱାତି ଆହ ‘‘କରିୟମାନା ହୋତୀ’’ତି । ଅଦ୍ଧଚ୍ଛିକେନାତି ଉପଡ୍ଢଚକ୍ଖୁନା । ତେହୀତି ଥେରେହି ।

୧୯୪.ଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଲଦ୍ଧାରହଂ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ । ସମ୍ମା ଆରଭିତବ୍ବୋତି ସମାରମ୍ଭୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମାରଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ପଟିୟାଦିତସ୍ସାତି ପରିପାଚିତସ୍ସ ଭତ୍ତସ୍ସ । ଗିହୀନଂ ସମାରମ୍ଭୋତି ଗିହିସମାରମ୍ଭୋ, କତ୍ୱତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତତୋତି ତତୋ ଭତ୍ତତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ୱିନା । ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ପଦଭାଜନେ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଞାତକପୱାରିତେହୀ’’ତିପଦଂ ‘‘ଅସମାରଦ୍ଧୋ’’ତିପଦେ କତ୍ତା । ଅତ୍ଥତୋତି ଭିକ୍ଖୁନିଅପରିପାଚିତଅତ୍ଥତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ସମାରଦ୍ଧୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ।

୧୯୫.ପଟିୟାଦିତନ୍ତି ପଟିୟତ୍ତଂ । ପକତିୟା ପଟିୟତ୍ତଂ ପକତିପଟିୟତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପକତିୟା’’ତିଆଦି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

୧୯୭.ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତେପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ଭିକ୍ଖୁନିଅପରିପାଚିତେ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୯୮. ଦସମେ ପାଳିଅତ୍ଥୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାଳିସଦ୍ଦୋ ୱିନିଚ୍ଛିୟସଦ୍ଦେ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ପାଳିୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ‘‘ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଏକପରିଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତିପଦେ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥକତ୍ତା, ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିପଦେ କମ୍ମଂ । ଉପରୀତି ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେତି । ଦସମଂ ।

ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆୱସଥପିଣ୍ଡସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୨୦୩. ଭୋଜନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଆୱସଥେ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ପିଣ୍ଡୋ ଆୱସଥପିଣ୍ଡୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମନ୍ତା’’ତିଆଦି । ପରିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ପରିୱୁତଂ ଆୱସଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଦ୍ଧଂ ପଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଦ୍ଧିକା। ଗିଲାୟନ୍ତି ରୁଜନ୍ତୀତି ଗିଲାନା। ଗବ୍ଭୋ କୁଚ୍ଛିଟ୍ଠସତ୍ତୋ ଏତାସନ୍ତି ଗବ୍ଭିନିୟୋ। ମଲଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀତି ପବ୍ବଜିତା, ତେସଂ ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ମଞ୍ଚପୀଠାନି ଏତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞତ୍ତମଞ୍ଚପୀଠୋ, ତଂ । ଅନେକଗବ୍ଭପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନେକପମୁଖପରିଚ୍ଛେଦଂ ଆୱସଥଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ଆୱସଥେ । ତେସଂ ତେସନ୍ତି ଅଦ୍ଧିକାଦୀନଂ । ହିୟ୍ୟୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତୀତାନନ୍ତରାହସ୍ସ ଚ ଅନାଗତାନନ୍ତରାହସ୍ସ ଚ ୱାଚକତ୍ତା ଇଧ ଅନାଗତାନନ୍ତରାହୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱେପୀ’’ତି । କୁହିଂ ଗତା ଇତି ୱୁତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ’’ତିପଦସ୍ସ ନାମଧାତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ।

୨୦୬. ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ୱା ୟୋଜନଂ ୱା’’ତିଇମିନା ‘‘ପକ୍କମିତୁ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତିଇମିନା କମୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦୱିକ୍ଖେପତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସା’’ତିପଦସ୍ସ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାସଂ ଡେତୀତି ପାସଣ୍ଡୋ, ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିପାସଂ ଖିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତଣ୍ହାପାସଂ, ଦିଟ୍ଠିପାସଞ୍ଚ ଡେତି ଉଡ୍ଡେତୀତି ପାସଣ୍ଡୋ, ତଂ ପାସଣ୍ଡଂ । ୟାୱତତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୟାୱତା ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତାୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟାୱଦତ୍ଥୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏକଦିୱସଂ ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଏକକୁଲେନ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାନାକୁଲେହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡନ୍ତି ୟୋଜନା । ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନାନାକୁଲାନି ଏକତୋ ଅହୁତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋପି ପିଣ୍ଡୋ ଛିଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅସଦ୍ଧିୟାଦିପାପଚିତ୍ତତ୍ତା ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ।

୨୦୮.ଅନୁୱସିତ୍ୱାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱସିତ୍ୱା । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗଚ୍ଛନ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ତାୱ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତୁ, ଗତଟ୍ଠାନେ ପନ ଗମିତତ୍ତା କଥଂ ? ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସମୀପୋପି ଅତୀତୋ ତେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘କୁତୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୦) ୱିୟ । ତଂସମୀପୋପି ହି ତାଦିସୋ । ନାନାଟ୍ଠାନେସୁ ନାନାକୁଲାନଂ ସନ୍ତକେ ପକତିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱତୋ ନାନାଟ୍ଠାନେସୁ ଏକକୁଲସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦତ୍ତା ‘‘ପୁନ ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଓଦିସ୍ସା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱା’’ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୦୯. ଦୁତିୟେ ପହୀନଲାଭସକ୍କାରସ୍ସ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦି । ସୋତି ଦେୱଦତ୍ତୋ । ‘‘ଅହୋସୀ’’ତି ଚ ‘‘ପାକଟୋ ଜାତୋ’’ତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅଜାତସତ୍ତୁନାତି ଅଜାତସ୍ସେୟେୱ ପିତୁରାଜସ୍ସ ସତ୍ତୁଭାୱତୋ ଅଜାତସତ୍ତୁନା, ‘‘ମାରାପେତ୍ୱା’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ରାଜାନନ୍ତି ବିମ୍ବିସାରରାଜଂ, ‘‘ମାରାପେତ୍ୱା’’ତିପଦେ ଧାତୁକମ୍ମଂ । ଅଭିମାରେତି ଅଭିନିଲୀୟିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ମାରଣତ୍ଥାୟ ପେସିତେ ଧନୁଧରେ । ଗୂଳ୍ହପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଗୁହିତୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ପରିକଥାୟାତି ପରିଗୁହନାୟ କଥାୟ । ‘‘ରାଜାନମ୍ପୀ’’ତିପଦଂ ‘‘ମାରାପେସୀ’’ତିପଦେ ଧାତୁକମ୍ମଂ । ପୱିଜ୍ଝୀତି ପୱଟ୍ଟେସି । ତତୋତି ତତୋ ୱୁତ୍ତତୋ ପରଂ ଉଟ୍ଠହିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନଗରେ ନିୱସନ୍ତୀତି ନାଗରା । ରାଜାତି ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜା । ସାସନକଣ୍ଟକନ୍ତିସାସନସ୍ସ କଣ୍ଟକସଦିସତ୍ତା ସାସନକଣ୍ଟକଂ । ତତୋତି ନୀହରତୋ । ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପୀତି ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି, ଉପଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟପି ୱା । ଅଞ୍ଞେପୀତି ରାଜତୋ ଅଞ୍ଞେପି । ଅସ୍ସାତି ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ । କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ‘‘ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚି ୱା ଅଭିୱାଦନାଦି ‘‘କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁଲେସୁ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନସ୍ସ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମା ମେ’’ତିଆଦି । ପୋସେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୧୧. ଭତ୍ତଂ ଅନଧିୱାସେନ୍ତାନଂ କସ୍ମା ଚୀୱରଂ ପରିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଭତ୍ତଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୨୧୨. ଚୀୱରକାରକେ ଭିକ୍ଖୂ ଭତ୍ତେନ କସ୍ମା ନିମନ୍ତେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗାମେ’’ତିଆଦି ।

୨୧୫.ନାନାୱେରଜ୍ଜକେତି ଏତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଇଦଂ ରଜ୍ଜଂ, ୱିସଦିସଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ, ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିରଜ୍ଜଂ ନାନାୱିରଜ୍ଜଂ। ନାନାୱିରଜ୍ଜେହି ଆଗତା ନାନାୱେରଜ୍ଜକା। ମଜ୍ଝେ ୱୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନାନାୱିଧେହି ଅଞ୍ଞରଜ୍ଜେହି ଆଗତେ’’ତି । ଅଞ୍ଞରଜ୍ଜେହୀତି ରାଜଗହତୋ ଅଞ୍ଞେହି ରଜ୍ଜେହି । ରଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ରଞ୍ଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଅନାସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାୱେରଞ୍ଜକେଇତିପି ପାଠୋ’’ତି ।

୨୧୮.ଗଣଭୋଜନେତି ଗଣସ୍ସ ଭୋଜନଂ ଗଣଭୋଜନଂ, ଗଣଭୋଜନସ୍ସ ଭୋଜନଂ ଗଣଭୋଜନଂ, ତସ୍ମିଂ ଗଣଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ରତ୍ତୂପରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୩) ୱିୟ ଏକସ୍ସ ଭୋଜନସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନନୁ ଉପୋସଥେ ୱିୟ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗଣୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଇଧ ଗଣୋ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦି । ତେନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗଣୋ ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ଚତ୍ତାରୋ ପନ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତଦୁତ୍ତରି ଗଣୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏତସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରୋ ଦ୍ୱୀସୁ ସବ୍ବନାମେସୁ ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଧାନତ୍ତା । ପସୱତୀତି ୱଡ୍ଢତି, ଜାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେୱଚନେନ ୱାତି ‘‘ଭତ୍ତେନ ନିମନ୍ତେମି, ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତେମୀ’’ତି ପରିୟାୟେନ ୱା । ଭାସନ୍ତରେନ ୱାତି ମୂଲଭାସାତୋ ଅଞ୍ଞାୟ ଭାସାୟ ୱା । ଏକତୋ ନିମନ୍ତିତା ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ପମାଣନ୍ତି କାରଣଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିହାରେ’’ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଠିତେସୁୟେୱାତି ପଦଂ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ । ଏକୋ ନିମନ୍ତିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାଟେକ୍କନ୍ତି ପତିଏକସ୍ସ ଭାୱୋ ପାଟେକ୍କଂ, ୱିସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତୋ ୱା ନାନାତୋ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଛୱିସଙ୍ଖାତତୋ ବାହିରଚମ୍ମତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଚମ୍ମସ୍ସ ଥୂଲତ୍ତା ‘‘ମହାଚମ୍ମସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଫାଲଂ ଏତେସଂ ପାଦାନଂ ସଞ୍ଜାତନ୍ତି ଫାଲିତା, ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପହଟମତ୍ତେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ଲେସେନ କପ୍ପନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଲେସକପ୍ପିୟଂ।

ସୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ସୂଚିପାସପୱେସନସୁତ୍ତଞ୍ଚ । ନନୁ ୱିସୁଂ ଚୀୱରଦାନସମୟୋ ୱିୟ ଚୀୱରକାରସମୟୋପି ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ‘‘ୟଦା ତଦା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିସୁଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ୱିସୁଂ ଚୀୱରଦାନସମୟୋ ୱିୟ ଚୀୱରକାରସମୟୋ ନାମ ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଦା ତଦା’’ତି ମୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ କରୋତି, ତେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସୂଚିୱେଠନକୋତି ସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେ ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୂଚିୟା ୱିଜ୍ଝନକୋ । ୱିଚାରେତୀତି ପଞ୍ଚଖଣ୍ଡସତ୍ତଖଣ୍ଡାଦିୱସେନ ସଂୱିଦହତି । ଛିନ୍ଦତୀତି ସତ୍ଥକେନ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ଛିନ୍ଦତି । ମୋଘସୁତ୍ତନ୍ତି ମୁୟ୍ହନଂ ମୋଘୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଗହେତବ୍ବଛଟ୍ଟେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ମୁୟ୍ହନଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଛିନ୍ଦନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ମୋଘସୁତ୍ତଂ । ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟନ୍ତି ଦୁପଟ୍ଟଚୀୱରେ ମୂଲପଟ୍ଟସ୍ସ ଉପରି ଠପିତପଟ୍ଟଂ । ପଚ୍ଚାଗତନ୍ତି ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀସୁ ଲବ୍ଭତି । ବନ୍ଧତୀତି ମୂଲପଟ୍ଟେନ ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟଂ । ବନ୍ଧତି । ଅନୁୱାତନ୍ତି ଚୀୱରଂ ଅନୁପରିୟାୟିତ୍ୱା ୱୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତୀତି ଅନୁୱାତଂ, ତଂ ଛିନ୍ଦତି । ଘଟ୍ଟେତୀତି ଦ୍ୱେ ଅନୁୱାତନ୍ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବଜ୍ଝତି । ଆରୋପେତୀତି ଚୀୱରସ୍ସ ଉପରି ଆରୋପେତି । ତତ୍ଥାତି ଚୀୱରେ । ସୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ସୂଚିପାସପୱେସନସୁତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟେତି । ୱଲେତୀତି ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ସୁତ୍ତୱେଠନଦଣ୍ଡକେ ଆୱଟ୍ଟେତି । ପିପ୍ଫଲିକନ୍ତି ସତ୍ଥକଂ । ତଞ୍ହି ପିୟମ୍ପି ଫାଲେତୀତି ପିପ୍ଫଲି, ସାୟେୱ ପିପ୍ଫଲିକନ୍ତି କତ୍ୱା ପିପ୍ଫଲିକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନିସେତି ନିସାନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ କଥେତି, ଏତଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।

ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗସ୍ସ ଦ୍ୱିଗାୱୁତତ୍ତା ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗାୱୁତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିରୂଳ୍ହେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ‘‘ସନ୍ନିପତନ୍ତୀ’’ତି ବହୁକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି ପରିବ୍ବାଜକୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜୱେସଂ ୱା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱଜତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ପରିବ୍ବାଜକୋ। ୱିନା ଭାୱପଚ୍ଚୟେନ ଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଞାତବ୍ବତୋ ପରିବ୍ବାଜକଭାୱୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ, ତଂ ସମାପନ୍ନୋତି ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋ । ଅଥ ୱା ପରିବ୍ବାଜକେସୁ ସମାପନ୍ନୋ ପରିୟାପନ୍ନୋତି ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋ। ‘‘ଏତେସ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ୟେନ କେନଚୀ’’ତିପଦେ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ ।

୨୨୦. ୟେପି ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକତୋ’’ତିୱଚନେ । ଅନିମନ୍ତିତୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ଚତୁକ୍କସ୍ସାତି ଅନିମନ୍ତିତଚତୁତ୍ଥଂ, ଅନିମନ୍ତିତେନ ୱା ଚତୁତ୍ଥଂ ଅନିମନ୍ତିତଚତୁତ୍ଥଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଚତୁତ୍ଥେସୁ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ନିମନ୍ତେତୀତି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନିମନ୍ତେତି । ତେସୂତି ଚତୂସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ । ସୋତି ଉପାସକୋ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ନାଗତଭିକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖୁତୋ ୱା । ତଙ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛନକଥନକ୍ଖଣେ ପତ୍ତଂ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ, ଗେହେ ୱା । ତେହୀତି କରଣଭୂତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ।

ସୋତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ । ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପୀତି ସୟଂ ନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି । ଲଚ୍ଛଥାତି ଲଭିସ୍ସଥ ।

ସୋପୀତି ସାମଣେରୋପି, ନ ପିଣ୍ଡପାତିକୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ଗିଲାନଚତୁତ୍ଥେ, ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱା । ଗିଲାନୋ ଇତରେସଂ ପନ ଗଣପୂରକୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

ଗଣପୂରକତ୍ତାତି ସମୟଲଦ୍ଧସ୍ସ ଗଣପୂରକତ୍ତା । ଚତୁକ୍କାନୀତି ଚୀୱରଦାନଚତୁତ୍ଥଂ ଚୀୱରକାରଚତୁତ୍ଥଂ ଅଦ୍ଧାନଗମନଚତୁତ୍ଥଂ ନାୱାଭିରୁହନଚତୁତ୍ଥଂ ମହାସମୟଚତୁତ୍ଥଂ, ସମଣଭତ୍ତଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଛ ଚତୁକ୍କାନି । ପୁରିମେହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଏକାଦସ ଚତୁକ୍କାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏକୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସୂତି ତୀସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ, ଗତେସୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଭୁତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତେସୁପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । କସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ଅନାପତ୍ତି, ନନୁ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଭୋଜନାନଂୟେୱାତି ନ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଫଲାଫଲାଦୀନଂ । ତାନି ଚାତି ୟେହି ଭୋଜନେହି ୱିସଙ୍କେତଂ ନତ୍ଥି, ତାନି ଚ ଭୋଜନାନି । ତେହୀତି ଚତୂହି ଭିକ୍ଖୂହି। ତାନୀତି ୟାଗୁଆଦୀନି । ଇତୀତି ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତିନ୍ତି ୟୋଜନା ।

କୋଚି ପେସିତୋ ଅପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସୋ ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । କତ୍ତୁକାମେନ ପେସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥାତି ୱାତି ୱାସଦ୍ଦୋ ‘‘ଓଦନଂ ଗଣ୍ହଥ, ଭୋଜନଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅନ୍ନଂ ଗଣ୍ହଥ, କୁରଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଚନାନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟନ୍ତୀତି ନେମନ୍ତନିକା। ପିଣ୍ଡପାତେ ଧୁତଙ୍ଗେ ନିୟୁତ୍ତାତି ପିଣ୍ଡପାତିକା। ପୁନଦିୱସେ ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ହରିତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ତତୋତି ତତୋ ୱଦନତୋ ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିକ୍ଖେପନ୍ତି ୱିୱିଧଂ ଖେପଂ । ତେତି ଅସୁକା ଚ ଅସୁକା ଚ ଗାମିକା । ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ସୋପୀତି ଅପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସୋପି, ନ ଗାମିକାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ନ ଲଭାମି ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ‘‘କଥଂ ନିମନ୍ତେସୁଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତତୋତି ତସ୍ମା କାରଣା । ଏସାତି ଏସୋ ଗାମୋ । ତନ୍ତି ଭୂମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଚରଥାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ଏତେନାତି ଏତେନ ପୁଚ୍ଛନେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ । ଏତ୍ଥାତି ପୁଚ୍ଛନେ । ମା ପମଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି ନିମନ୍ତନଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ଧୁରଗାମେତି ପଧାନଗାମେ, ଅନ୍ତିକଗାମେ ୱା । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟତ୍ତା ଏକୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା କତ୍ତାରଂ ୱା କମ୍ମଂ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ବହୁୱଚନେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଦୁବ୍ବଚେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେସୂତି ଗାମିକେସୁ ଭୋଜେନ୍ତେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସନସାଲାୟନ୍ତି ଭୋଜନସାଲାୟଂ । ସା ହି ଅସତି ଭୁଞ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ଅସନା, ସଲନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି ଅସ୍ସନ୍ତି ସାଲା, ଅସନା ଚ ସା ସାଲାଚେତି ଅସନସାଲାତି ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଅସନସାଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅଥ ପନାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନ । ଅପାଦାନତ୍ଥୋ ହି ଅଥସଦ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅନ୍ତରୱୀଥିଆଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକଚ୍ଚେୱାତି ପଠମଂ କତ୍ୱା ଏୱ । ଭିକ୍ଖୂସୁ ଗାମତୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ପଗେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପହିଣତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟେ ପନ ମନୁସ୍ସା ଭୋଜେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିୱତ୍ତଥାତି ୱୁତ୍ତପଦେତି ‘‘ନିୱତ୍ତଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିରିୟାପଦେ । ୟସ୍ସକସ୍ସଚିହୋତୀତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥାୟ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ନିୱତ୍ତିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିୱତ୍ତିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ନିୱତ୍ତଥ ଭନ୍ତେ’’ତି ଭନ୍ତେସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ୟୱହିତଂ କତ୍ୱା । ନିସୀଦଥ ଭନ୍ତେ, ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥାତି ଭନ୍ତେସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟୱହିତଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନିସୀଦଥା’’ତିପଦେ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ଭନ୍ତେସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟୱହିତଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦଥ, ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଚ୍ଚେତଂ ନୟଂ ଅତିଦିସତି ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତିଇମିନାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୨୧. ତତିୟେ ‘‘ନ ଖୋ…ପେ॰… କରୋନ୍ତୀ’’ତିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନ ନିୟାମେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେନ ନିୟାମେନା’’ତିଇମିନା ‘‘ୟଥୟିମେ ମନୁସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଂସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ତେନ ନିୟାମେନ । ଇମିନା ୟଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଞାୟତୀ’’ତିଇମିନା କିରିୟାପାଠସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସାସନଂ ୱା ଦାନଂ ୱା’’ତିପଦେହି ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖେ ସଙ୍ଘେତି ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଚେତାନି ଭୁମ୍ମୱଚନାନି, ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତିଇମିନା ଓରକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଲାମକ’’ନ୍ତିଇମିନା ପରିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୱାରତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । କିରୋ ଏୱ ପତିଭାୱେ ନିୟୁତ୍ତୋ କିରପତିକୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିରପତିକୋତି ଏତ୍ଥା’’ତି ଆଦି । ସୋତି କିରପତିକୋ । କମ୍ମଂ କାରେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଚାରୱସେନାତି ୱୋହାରୱସେନ, ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ, ପଧାନୱସେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଂ ବଦରାୟେୱ, ଅଞ୍ଞେପି ପନ ବହୂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟା ପଟିୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବଦରେନ ମିସ୍ସୋ ବଦରମିସ୍ସୋ, ବଦରସାଳୱୋତି ଆହ ‘‘ବଦରସାଳୱେନା’’ତି । ବଦରଚୁଣ୍ଣେନ ମିସ୍ସୋ ମଧୁସକ୍ଖରାଦି ‘‘ବଦରସାଳୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୨୨୨. ଉଦ୍ଧଂ ସୂରୋ ଉଗ୍ଗତୋ ଅସ୍ମିଂ କାଲେତି ଉସ୍ସୂରୋତି ୱୁତ୍ତେ ଅତିଦିୱାକାଲୋତି ଆହ ‘‘ଅତିଦିୱା’’ତି ।

୨୨୬. ଅୟଂ ଭତ୍ତୱିକପ୍ପନା ନାମ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଦି ପନ ସମ୍ମୁଖାପି ୱିକପ୍ପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଦା ଅତ୍ତନା ସହ ଠିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କସ୍ମା ନ ୱିକପ୍ପେତୀତି ଆହ ‘‘ସା ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ସା ଅୟଂ ୱିକପ୍ପନା ସଙ୍ଗହିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ଭଗୱତୋ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଭଗୱତି ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ସଙ୍ଘେନ କତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୯. ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିମନ୍ତନେ’’ତିପଦାନି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସାନୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣି ନିମନ୍ତନାନୀ’’ତି । ନିମନ୍ତିତବ୍ବୋ ଏତେହୀତି ନିମନ୍ତନାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱେ ତୀଣି କୁଲାନି ଆକିରନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସୂପୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅନାପତ୍ତି ଏକତୋ ମିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମୂଲନିମନ୍ତନନ୍ତି ପଠମନିମନ୍ତନଂ ଭୋଜନଂ । ଅନ୍ତୋତି ହେଟ୍ଠା । ଏକମ୍ପି କବଳନ୍ତି ଏକମ୍ପି ଆଲୋପଂ । ୟଥା ତଥା ୱାତି ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ଆକାରେନ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଭୋଜନେ । ରସଂ ୱାତି ଖୀରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରସଂ ୱା । ୟେନ ଖୀରରସେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତଂ ଭତ୍ତଂ ଏକରସଂ ହୋତି, ତଂ ଖୀରଂ ୱା ତଂ ରସଂ ୱା ଆକିରନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଂସଦ୍ଦୋ ହି ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ଠିତୋ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ତଂସଦ୍ଦଂ ଅୱଗମୟତି । ଖୀରେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତଂ ଖୀରଭତ୍ତଂ। ଏୱଂ ରସଭତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେପୀତି ଖୀରଭତ୍ତରସଭତ୍ତଦାୟକତୋ ଅଞ୍ଞେପି । ଅନାପତ୍ତି ଭତ୍ତେନ ଅମିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନା’’ତିପଦଂ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତିପଦେ ଭାୱକତ୍ତା । ସପ୍ପିପାୟାସେପୀତି ସପ୍ପିନା ଚ ପାୟାସେନ ଚ କତେ ଭତ୍ତେପି ।

ତସ୍ସାତି ମହାଉପାସକସ୍ସ । ଆପତ୍ତୀତି ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦାନଂ ୟୁତ୍ତଭାୱଂ ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦା ହି ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ତମେୱ ୱିସେସା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକା । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକୋୱାତି କୁମ୍ଭିୟା ଏକୋୱ । ପରମ୍ପରଭୋଜନନ୍ତି ପରସ୍ସ ପରସ୍ସ ଭୋଜନଂ। ନିମନ୍ତିତମ୍ହାତି ଅହଂ ନିମନ୍ତିତୋ ଅମ୍ହି ନନୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପୀତି ମହାଉପାସକଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ।

ସୋତି ଅନୁମୋଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଂ । ଅଞ୍ଞୋତି ଅଞ୍ଞତରୋ । କିନ୍ତି କସ୍ମା । ନିମନ୍ତିତତ୍ତାତି ନିମନ୍ତିତଭାୱତୋ ।

ସକଲେନ ଗାମେନ ନିମନ୍ତିତୋପି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱାୱ ନିମନ୍ତିତସ୍ସ କପ୍ପତି, ନ ୱିସୁଂ ୱିସୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ପୂଗେପୀତି ସମାଦପେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସମୂହେପି । ‘‘ନିମନ୍ତିୟମାନୋ’’ତିପଦସ୍ସ ନିମନ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି । ୟଦଗ୍ଗେନାତି ୟଂ ଅଗ୍ଗେନ ୟେନ କୋଟ୍ଠାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ଥେରୱାଦେସୁ ମହାସୁମତ୍ଥେରୱାଦୋୱ ୟୁତ୍ତୋତି ସୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୩୦. ଚତୁତ୍ଥେ ‘‘ନକୁଲମାତାତି’’ଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୬; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୬୬) ନକୁଲସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମାତା ନକୁଲମାତାତି ଚ ନକୁଲଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ତଂ ମାତା ଚାତି ନକୁଲମାତାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ‘‘ଉତ୍ତରମାତାତି’’ଆଦୀସୁ ଉତ୍ତରାୟ ମାତା ଉତ୍ତରମାତାତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତି । ତେସୁ ‘‘ଉତ୍ତରମାତା’’ତିପଦସ୍ସେୱ ‘‘କାଣମାତା’’ତିପଦସ୍ସ କାଣାୟ ମାତା କାଣମାତାତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘କାଣାୟ ମାତା’’ତି । ତସ୍ସା ଧୀତୁୟା ‘‘କାଣା’’ତିନାମେନ ୱିସ୍ସୁତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସା କିରା’’ତିଆଦି । ସାତି ଦାରିକା ୱିସ୍ସୁତା ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ମହାଉପାସିକାୟ । ୟେ ୟେତି ପୁରିସା । ‘‘ରାଗେନ କାଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଇମିନା କଣନ୍ତି ନିମିଲନ୍ତି ରାଗେନ ପୁରିସା ଏତାୟାତି କାଣାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସାତି କାଣାୟ । ଆଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭାୱତ୍ଥେ ତୋତି ଆହ ‘‘ଆଗମନ’’ନ୍ତି । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱିୟା’’ତିପଦସ୍ସ, କାଣମାତାୟ ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ରିତ୍ତାତି ତୁଚ୍ଛା, ସୁଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସ୍ମିଂ ଗମନେ’’ତିଇମିନା ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅରିୟସାୱିକା’’ତିଆଦିନା ଅରିୟାନଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ନ କେୱଲଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖୟଂ ଅଗମାସି, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଅଗମାସୀ’’ତି । କାଣାପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ମାତାୟେୱ ମଗ୍ଗଫଲଭାଗିନୀ ଅହୋସି, ଅଥ ଖୋ କାଣାପି ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ସୋପି ପୁରିସୋତି କାଣାୟ ପତିଭୂତୋ ସୋପି ପୁରିସୋ । ପକତିଟ୍ଠାନେୟେୱାତି ଜେଟ୍ଠକପଜାପତିଟ୍ଠାନେୟେୱ ।

୨୩୧.ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପୂୱୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ଏତନ୍ତି ପାଥେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ । ଅରିୟସାୱକତ୍ତାତି ଅରିୟଭୂତସ୍ସ ସାୱକସ୍ସ ଭାୱତୋ, ଅରିୟସ୍ସ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକଭାୱତୋ ।

୨୩୩. ପହେଣକପଣ୍ଣାକାରସଦ୍ଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପହେଣକତ୍ଥାୟାତି ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟା’’ତି । ଇଧାତି ‘‘ପୂୱେହି ୱା’’ତିପଦେ, ସିକ୍ଖାପଦେ ୱା । ବଦ୍ଧସତ୍ତୂତି ମଧୁସକ୍ଖରାଦୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ବଦ୍ଧସତ୍ତୁ । ଥୂପୀକତନ୍ତି ଥୂପୀକତଂ କତ୍ୱା ।

‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ’’ତିପଦସ୍ସ ୱିସେସନୁତ୍ତରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୂରେ ପତ୍ତେ’’ତି । ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପତ୍ତାତି ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା, ୱାସଦ୍ଦତ୍ଥେ ସଙ୍ଖ୍ୟୋଭୟବାହିରତ୍ଥସମାସୋ, ତିସଦ୍ଦପରତ୍ତା ଦ୍ୱିସ୍ସ ଚ ଅକାରୋ ହୋତି, ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା ଚ ତେ ପୂରା ଚାତି ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରା, ତେ ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ ଗହେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ର ମୟା’’ତିଆଦି । ତେନାପୀତି ଦୁତିୟେନାପି । ପଠମଭିକ୍ଖୁ ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆରୋଚନଞ୍ଚ ଦୁତିୟଭିକ୍ଖୁ ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ତତିୟଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆରୋଚନଞ୍ଚ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟେନାତି ପଠମଭିକ୍ଖୁନା । ପଟିକ୍କମନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜୀତ୍ୱା ଏତ୍ଥାତି ପଟିକ୍କମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅସନସାଲାୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଅସନସାଲ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ଅସନସାଲାୟଂ । ମୁଖୋଲୋକନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ପଟିକ୍କମନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।

‘‘ସଂୱିଭଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ସଂୱିଭଜନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚେ ତୟୋ’’ତିଆଦି । ୟଥାମିତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ମିତ୍ତସ୍ସ । ଅକାମାତି ନ କାମେନ । କାରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ।

୨୩୫.ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତରୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗୋ, ସୁଖୁଚ୍ଚାରଣତ୍ଥଂ ମଜ୍ଝେ ଦୀଘୋ, ତସ୍ମିଂ । ବହୁମ୍ପି ଦେନ୍ତାନଂ ଏତେସଂ ଞାତକପୱାରିତାନଂ ବହୁମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ୱଚନଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଠମପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୩୬. ପଞ୍ଚମେ ପୱାରିତାତି ଏତ୍ଥ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥପୱାରଣା, ପଚ୍ଚୟପୱାରଣା, ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣା, ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣା ଚାତି ଚତୁବ୍ବିଧାସୁ ପୱାରଣାସୁ ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣା ଚ ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣା ଚାତି ଦ୍ୱେ ପୱାରଣା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣେନା’’ତିଆଦି । ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପୱାରିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୟନ୍ତି ତତିୟନ୍ତନିପାତୋ ‘‘ପୱାରିତା’’ତିପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟ ଚ ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣାୟ ଚାତି । ପଟିମୁଖଂ ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ୱିସନ୍ତି ପୱିସନ୍ତୀତି ପଟିୱିସ୍ସକାତି ୱୁତ୍ତେ ଆସନ୍ନଗେହୱାସିକା ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସାମନ୍ତଘରୱାସିକେ’’ତି ।

୨୩୭. ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମୋ ରୱୋ ଓରୱୋ, ସୋୟେୱ ସଦ୍ଦୋ ଓରୱସଦ୍ଦୋ, କାକାନଂ ଓରୱସଦ୍ଦୋ କକୋରୱସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାକାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୨୩୯. ତୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତୀତତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଭୁତ୍ତୱା’’ତିପଦେ । ୟସ୍ମା ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଜ୍ଝୋହରିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱାତି ଦନ୍ତେହି ଚୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା । ତେନାତି ତେନ ହେତୁନା । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତିପଦସ୍ସ । ପୱାରେତି ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ପୱାରିତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତପୱାରଣୋ’’ତି । ସୋପି ଚାତି ସୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ପୱାରିତୋ’’ତିପଦସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ୟସ୍ମା ଭୁତ୍ତାୱୀତିପି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନ ପସ୍ସାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ପଦଭାଜନିୟା ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତି ମାତିକାପଦସ୍ସ ଅସଂସନ୍ଦନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଇମିନା’’ତିଆଦି । ୟଞ୍ଚାତି ୟଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ । ଦିରତ୍ତାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଚାଦିୱଚନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତନ୍ତି ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତିପଦଂ ।

‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଞାଧାତୁୟା ଖାୟନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ହତ୍ଥପାସେ’’ତିପଦସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ ହତ୍ଥପାସୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣେ’’ତି । ୱାଚାୟ ଅଭିହରଣଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘କାୟେନା’’ତି । ଅଭିହରତୀତି ଅଭିମୁଖଂ ହରତି । ତନ୍ତି ଭୋଜନଂ । ଏତନ୍ତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗଭାୱଂ, ‘‘ପଞ୍ଚହି…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱା ।

ତତ୍ରାତି ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଅସ୍ନାତୀତି କୀୟାଦିଗଣତ୍ତା, ତସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖରଧାତୁତ୍ତା ସକାରନକାରାନଂ ସଂୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତନ୍ତି ଭୋଜନଂ । ଉନ୍ଦତି ପସୱତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଆୟୁବଲଂ ଜନେତୀତି ଓଦନୋ। ୟୱାଦୟୋ ପୂତିଂ କତ୍ୱା କତତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତେନ ମସୀୟତି ଆମସୀୟତୀତି କୁମାସୋ। ସଚତି ସମୱାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ସତ୍ତୁ। ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ମାରେତବ୍ବୋତି ମଚ୍ଛୋ। ମାନୀୟତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେହୀତି ମଂସଂ । ତତ୍ଥାତି ଓଦନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ । ସାରୋ ଅସ୍ସତ୍ଥି ଅଞ୍ଞେସଂ ଧଞ୍ଞାନନ୍ତି ସାଲୀ। ୱହତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ୱୀହି। ୟୱତି ଅମିସ୍ସିତୋପି ମିସ୍ସିତୋ ୱିୟ ଭୱତୀତି ୟୱୋ। ଗୁଧତି ପରିୱେଠତି ମିଲକ୍ଖଭୋଜନତ୍ତାତି ଗୋଧୁମୋ। ସୋଭନସୀସତ୍ତା କମନୀୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କଙ୍ଗୁ। ମହନ୍ତସୀସତ୍ତା, ମଧୁରରସନାଳତ୍ତା ଚ ୱରୀୟତି ପତ୍ଥୀୟତି ଜନେହୀତି ୱରକୋ। କୋରଂ ରୁଧିରଂ ଦୂସତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି କୁଦ୍ରୂସକୋ। ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଓଦନୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ସତ୍ତସୁ ଧଞ୍ଞେସୁ । ସାଲୀତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ନାମପରିୟାୟୋ । ସାଲୀ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ୱୀହୀତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ।

ଏତ୍ଥାତି ତିଣଧଞ୍ଞଜାତୀସୁ । ନୀୱାରୋ ସାଲିୟା ଅନୁଲୋମୋ, ୱରକଚୋରକୋ ୱରକସ୍ସ ଅନୁଲୋମୋ । ଅମ୍ବିଲପାୟାସାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଖୀରଭତ୍ତାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଓଧୀତି ଅୱଧି, ମରିୟାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଅୱହୀୟତି ଚଜୀୟତି ଅସ୍ମାତି ଓଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟୋପି ପାୟାସୋ ୱା ୟାପି ଅମ୍ବିଲୟାଗୁ ୱା ଓଧିଂ ନ ଦସ୍ସେତି, ସୋ ପୱାରଣଂ ନ ଜନେତୀତି ୟୋଜନା । ପୟେନ ଖୀରେନ କତତ୍ତା ପାୟାସୋ। ପାତବ୍ବସ୍ସ, ଅସିତବ୍ବସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ୱା ପାୟାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଧନତୋତି ଚୁଲ୍ଲିତୋ । ସା ହି ଉପରି ଧୀୟନ୍ତି ଠପିୟନ୍ତି ଥାଲ୍ୟାଦୟୋ ଏତ୍ଥାତି ଉଦ୍ଧନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ପରିଣାମେତ୍ୱା । ଘନଭାୱନ୍ତି କଥିନଭାୱଂ । ଏତ୍ଥାପି ୱାକ୍ୟେ ‘‘ୟୋ ସୋ’’ତି ପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ପୁବ୍ବେତି ଅବ୍ଭୁଣ୍ହକାଲେ । ନିମନ୍ତନେତି ନିମନ୍ତନଟ୍ଠାନେ । ଭତ୍ତେ ଆକିରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାପନଂ ଗଚ୍ଛତି ଇମାୟାତି ୟାଗୁ। କିଞ୍ଚାପି ତନୁକା ହୋତି, ତଥାପୀତି ୟୋଜନା । ଉଦକାଦୀସୂତିଆଦିସଦ୍ଦେନ କିଞ୍ଜିକଖୀରାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟାଗୁସଙ୍ଗହମେୱ ଗଚ୍ଛତି, କସ୍ମା ? ଉଦକାଦୀନଂ ପକ୍କୁଥିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମିଂ ୱାତି ସଭତ୍ତେ, ପକ୍କୁଥିତଉଦକାଦିକେ ୱା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱାତି ପକ୍କୁଥିତଉଦକାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉଦକାଦିକେ ୱା । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଉଦକାଦିକେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ତଂ ପୱାରଣଂ ଜନେତୀତି ୟୋଜନା ।

ସୁଦ୍ଧରସକୋତି ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡନ୍ହାରୂହି ଅମିସ୍ସୋ ସୁଦ୍ଧୋ ମଚ୍ଛାଦିରସକୋ । ରସକୟାଗୂତି ରସକଭୂତା ଦ୍ରୱଭୂତା ୟାଗୁ । ଘନୟାଗୂତି କଥିନୟାଗୁ । ଏତ୍ଥାତି ଘନୟାଗୁୟଂ । ପୁପ୍ଫିଅତ୍ଥାୟାତି ପୁପ୍ଫଂ ଫୁଲ୍ଲଂ ଇମସ୍ସ ଖଜ୍ଜକସ୍ସାତି ପୁପ୍ଫୀ, ପୁପ୍ଫିନୋ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ପୁପ୍ଫିଅତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥାୟ କତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେ ତଣ୍ଡୁଲେତି ତେ ସେଦିତତଣ୍ଡୁଲେ । ଅଚୁଣ୍ଣତ୍ତା ନେୱ ସତ୍ତୁସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ଅପକ୍କତ୍ତା ନ ଭତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେହୀତି ସେଦିତତଣ୍ଡୁଲେହି । ତେ ତଣ୍ଡୁଲେ ପଚନ୍ତି, କରୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ୟୱେହୀ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନିପି ଗହିତାନି । ଏସ ନୟୋ ସାଲିୱୀହିୟୱେହୀତି ଏତ୍ଥାପି । ଥୁସେତି ଧଞ୍ଞତଚେ । ପଲାପେତ୍ୱାତି ପଟିକ୍କମାପେତ୍ୱା। ତନ୍ତି ଚୁଣ୍ଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖରପାକଭଜ୍ଜିତାନନ୍ତି ଖରୋ ପାକୋ ଖରପାକୋ, ଖରପାକେନ ଭଜ୍ଜିତା ଖରପାକଭଜ୍ଜିତା, ତେସଂ । ନ ପୱାରେନ୍ତି ଅସତ୍ତୁସଙ୍ଗହତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁଣ୍ଡକମ୍ପୀତି କଣମ୍ପି । ପୱାରେତି ସତ୍ତୁସଙ୍ଗହତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେହୀତି ଲାଜେହି । ସୁଦ୍ଧଖଜ୍ଜକନ୍ତି ପିଟ୍ଠେହି ଅମିସ୍ସିତଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଫଲାଫଲାଦିଖଜ୍ଜକଂ । ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଦେନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତାନୀତି ଦ୍ୱେ ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡାନି । ନ ପୱାରେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡାନଂ ଅଖାଦିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋତି ଦ୍ୱେମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେସୁ ୱା । ସୋତି ଖାଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡେହି ଅଞ୍ଞଂ ପୱାରଣପହୋନକଂ ଭୋଜନଂ ।

ଅୱତ୍ଥୁତାୟାତି ପୱାରଣାୟ ଅୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂ ହୀ’’ତି । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । ୟନ୍ତି ମଂସଂ । ଇଦଂ ପନାତି ଇଦଂ ମଂସଂ ପନ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମଂସଂ କପ୍ପିୟଭାୱତୋ ଅପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ମଂସଭାୱଂ ନ ଜହାତି । ନନୁ ଖାଦିତମଂସଂ ପନ ଅକପ୍ପିୟଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ଖାଦିୟମାନମ୍ପି ମଂସଭାୱଂ ଜହାତୀତି ଆହ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । କୁଲଦୂସକକମ୍ମଞ୍ଚ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନଞ୍ଚ ସାଦିତରୂପିୟଞ୍ଚ କୁଲ…ପେ॰… ରୂପିୟାନି, ତାନି ଆଦୀନି ୟେସଂ କୁହନାଦୀନନ୍ତି କୁଲ…ପେ॰… ରୂପିୟାଦୟୋ, ତେହି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ୱାରେସୁ ।

ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନନିଦସ୍ସନଂ । ତନ୍ତି ଭୋଜନଂ । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ । ୟେନ ଅଜ୍ଝୋହଟଂ ହୋତି, ସୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ପୱାରେତୀତି ୟୋଜନା । କତ୍ଥଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପତ୍ତାଦିକେ । ତସ୍ମିଂ ଚେ ଅନ୍ତରେତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚେ । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ । ପତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନଭୋଜନଂ ଅନଜ୍ଝୋହରିତୁକାମୋ ହୋତି ୟଥା, ଏୱନ୍ତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ । ତତ୍ଥାତି କୁରୁନ୍ଦୀୟଂ । ଆନିସଦସ୍ସାତି ଆଗମ୍ମ ନିସୀଦତି ଏତେନାତି ଆନିସଦୋ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମନ୍ତତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଣ୍ହିଅନ୍ତତୋତି ପସତି ଠିତକାଲେ ୱା ଗମନକାଲେ ୱା ଭୂମିଂ ଫୁସତୀତି ପଣ୍ହୀ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତତୋ । ‘‘ଦାୟକସ୍ସା’’ତିପଦଂ ‘‘ପସାରିତହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଦେନ ଚ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦେନ ଚ ଅୱୟୱୀସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହତ୍ଥପାସୋତି ହତ୍ଥସ୍ସ ପାସୋ ସମୀପୋ ହତ୍ଥପାସୋ, ହତ୍ଥୋ ପସତି ଫୁସତି ଅସ୍ମିଂ ଠାନେତି ୱା ହତ୍ଥପାସୋ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥୋ ପଦେସୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ହତ୍ଥପାସେ ।

ଉପନାମେତୀତି ସମୀପଂ ନାମେତି । ଅନନ୍ତରନିସିନ୍ନୋପୀତି ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରେ ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋପି ଭିକ୍ଖୁ ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । ଭତ୍ତପଚ୍ଛିନ୍ତି ଭତ୍ତେନ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିଂ । ଈସକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା ଅପନାମେତ୍ୱା ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଦୂରେତି ନୱାସନେ । ଇତୋତି ପତ୍ତତୋ । ଗତୋ ଦୂତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପରିୱେସନାୟାତି ପରିୱେସନତ୍ଥାୟ, ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ୱା । ତତ୍ରାତି ଅସ୍ମିଂ ପରିୱେସନେ । ତନ୍ତି ଭତ୍ତପଚ୍ଛିଂ । ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତାୱାତି ଫୁସିୟମତ୍ତାୱ । କଟଚ୍ଛୁନା ଉଦ୍ଧଟଭତ୍ତେ ପନ ପୱାରଣା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତସ୍ସାତି ପରିୱେସକସ୍ସ । ଅଭିହଟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ଅଭିହଟସ୍ସ ଭତ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱତୋ ।

‘‘କାୟେନ ୱାଚାୟ ୱା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପୱାରଣା ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କାୟୱାଚାପଟିକ୍ଖେପେସୁ । ମଚ୍ଛିକବୀଜନିନ୍ତି ମକ୍ଖିକାନଂ ଉତ୍ତାସନିଂ ବୀଜନିଂ । ଖକାରସ୍ସ ହି ଛକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମଚ୍ଛିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସକ୍ଖିକତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖକାରସ୍ସ ଛକାରୋ ହୋତି ।

ଏକୋ ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପନେତ୍ୱାତି ପତ୍ତତୋ ଅପନେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥାତି ୱଚନେ । କଥନ୍ତି କେନାକାରେନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ନାମସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋପୀତି ପତ୍ତତୋପି । ତତ୍ରାପୀତି ତସ୍ମିଂ ୱଚନେପି ।

ସମଂସକନ୍ତି ମଂସେନ ସହ ପୱତ୍ତଂ । ରସନ୍ତି ଦ୍ରୱଂ । ତନ୍ତି ୱଚନଂ । ପଟିକ୍ଖିପତୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ମଚ୍ଛୋ ଚ ରସୋ ଚ ମଚ୍ଛେନ ମିସ୍ସୋ ରସୋ ଚାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ଇଦନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ । ମଂସଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ମଂସସ୍ସ ରସଂ ମଂସରସ’’ନ୍ତି ମଂସପଦତ୍ଥସ୍ସ ପଧାନଭାୱଂ ଅକତ୍ୱା, ରସପଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଧାନଭାୱଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ‘‘ମଂସରସଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତଂ । ତନ୍ତି ମଂସଂ । କରମ୍ବକୋତି ମିସ୍ସକାଧିୱଚନମେତଂ । ୟଞ୍ହି ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞେନ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି, ସୋ ‘‘କରମ୍ବକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – କରୋତି ସମୂହଂ ଅୱୟୱିନ୍ତି କରୋ, କରୀୟତି ୱା ସମୂହେନ ଅୱୟୱିନାତି କରୋ, ଅୱୟୱୋ, ତଂ ୱକତି ଆଦଦାତୀତି କରମ୍ବକୋ, ସମୂହୋ । ‘‘କଦମ୍ବକୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱ ଅନୁମତତ୍ତା ପଣ୍ଡିତେହି । ଅଭିଧାନେପି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୀ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅଞ୍ଞଥା ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥେ ରକାରସ୍ସ ଦକାରୋ କାତବ୍ବୋ । ମଂସେନ ମିସ୍ସୋ, ଲକ୍ଖିତୋ ୱା କରମ୍ବକୋ ମଂସକରମ୍ବକୋ । ନ ପୱାରେତୀତି ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ମିସ୍ସକତ୍ତା ନ ପୱାରେତି । ପୱାରେତୀତି ମଂସେନ ମିସ୍ସିତତ୍ତା ପୱାରେତି ।

ୟୋ ପନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୋ ପୱାରିତୋୱ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ନିମନ୍ତନେତି ନିମନ୍ତନଟ୍ଠାନେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥାତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ । ୟେନାତି ୟେନ ଭତ୍ତେନ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୟାଗୁମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଦୁଦ୍ଦସନ୍ତି ଦୁକ୍କରଂ ଦସ୍ସନଂ । ଇଦଞ୍ଚାତି ‘‘ମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିୱଚନଞ୍ଚ । ନ ସମାନେତବ୍ବନ୍ତି ସମଂ ନ ଆନେତବ୍ବଂ, ସମାନଂ ୱା ନ କାତବ୍ବଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଇଦଂ ପନାତି ମିସ୍ସକଂ ପନ । ଏତ୍ଥାତି ମିସ୍ସକେ । ୱିସୁଂ କତ୍ୱାତି ରସଖୀରସପ୍ପୀନି ଆୱେଣିଂ କତ୍ୱା । ତନ୍ତି ରସାଦିଂ ।

କଦ୍ଦୀୟତି ମଦ୍ଦୀୟତୀତି କଦ୍ଦମୋ। ଉନ୍ଦତି ପସୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଉଦକଂ। ଉନ୍ଦତି ୱା କ୍ଲେଦନଂ କରୋତୀତି ଉଦକଂ, ନିଲୀନେ ସତ୍ତେ ଗୁପତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୁମ୍ବୋ, ଗୁହତି ସଂୱରତୀତି ୱା ଗୁମ୍ବୋ । ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତେନାତି ଅନୁକ୍କମେନ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆୟନ୍ତେନ । ତନ୍ତି ନାୱଂ ୱା ସେତୁଂ ୱା । ମଜ୍ଝନ୍ହିକନ୍ତି ଅହସ୍ସ ମଜ୍ଝଂ ମଜ୍ଝନ୍ହଂ, ଅହସଦ୍ଦସ୍ସ ନ୍ହାଦେସୋ, ମଜ୍ଝନ୍ହଂ ଏୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକଂ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ମଜ୍ଝନ୍ତିକନ୍ତି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅପାଠୋୟେୱ । ୟୋ ଠିତୋ ପୱାରେତି, ତେନ ଠିତେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆନିସଦନ୍ତି ପୀଠେ ଫୁଟ୍ଠଆନିସଦମଂସଂ । ଅଚାଲେତ୍ୱାତି ଅଚାୱେତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଉପରି ଚ ପସ୍ସେସୁ ଚ ଅମୋଚେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିୟ ଠାନାଚାୱନଂ ନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଂସରିତୁନ୍ତି ସଂସବ୍ବିତୁଂ । ନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଂ ।

ଅତିରେକଂ ରିଚତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତିରିତ୍ତଂ, ନ ଅତିରିତ୍ତଂ ଅନତିରିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଅତିରିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଧିକ’’ନ୍ତିଇମିନା ଅତିରିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତିସୁଞ୍ଞତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅଧି ହୁତ୍ୱା ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଧିକଂ । ତଂ ପନାତି ଅନତିରିତ୍ତଂ ପନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅକପ୍ପିୟକତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ । ୱିତ୍ଥାରୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ଅତିରିତ୍ତଂ କାତବ୍ବେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ୟଂ ଫଲଂ ୱା ୟଂ କନ୍ଦମୂଲାଦି ୱା ଅକତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ୱାତି କୁଲଦୂସକକମ୍ମାଦୀହି ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋତି ୱିନୟଧରୋ ଭିକ୍ଖୁ । ତେନ କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ’’ନ୍ତିୱଚନତୋ ଭୁତ୍ତାୱିନା ଅପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ପାତୋ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକୋ ପୱାରିତୋ, ତସ୍ସ ଇତରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ଅତ୍ତନା ଅଭୁତ୍ୱାପି ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି କାତୁଂ ଲଭତି ଏୱ । ୟନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ । ‘‘ତଦୁଭୟମ୍ପୀ’’ତିଇମିନା ଅତିରିତ୍ତଞ୍ଚ ଅତିରିତ୍ତଞ୍ଚ ଅତିରିତ୍ତଂ, ନ ଅତିରିତ୍ତଂ ଅନତିରିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତସ୍ସେୱାତି ଅନତିରିତ୍ତସ୍ସେୱ । ଏତ୍ଥାତି ଅନତିରିତ୍ତେ, ‘‘କପ୍ପିୟକତ’’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିନୟକମ୍ମାକାରେସୁ ୱା । ଅନନ୍ତରେତି ୱିନୟଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଆସନେ । ପତ୍ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେୟେୱ । ତସ୍ସାତି ନିସିନ୍ନସ୍ସ । ତେନାତି ଭତ୍ତଂ ଆନେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିସିନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି କାରିତକମ୍ମଂ ଆନେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ‘‘ହତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କସ୍ମା’’ତି । ହୀତି କାରଣଂ । ୟସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ହତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱାତି ମୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସାତି ଭତ୍ତଂ ଆନେନ୍ତସ୍ସ । ୟେନାତି ୱିନୟଧରେନ । ପୁନ ୟେନାତି ଏୱମେୱ । ୟଞ୍ଚାତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଞ୍ଚ । ୟେନ ୱିନୟଧରେନ ପଠମଂ ଅକତଂ, ତେନେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ପଠମଂ ଅକତଂ, ତଞ୍ଞେୱ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ତତ୍ଥାତି ପଠମଭାଜନେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ପଠମଭାଜନଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱିତ୍ୱା କତମ୍ପି ନିଦ୍ଦୋସମେୱ । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ପୱାରିତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ।

କୁଣ୍ଡେପୀତି ଉକ୍ଖଲିୟମ୍ପି । ସା ହି କୁଡତି ଓଦନାଦିଂ ଦାହଂ କରୋତୀତି କୁଣ୍ଡୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତକତଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ । ୟେନ ପନାତି ୱିନୟଧରେନ ପନ । ଭିକ୍ଖୁଂ ନିସୀଦାପେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଙ୍ଗଲନିମନ୍ତନେତି ମଙ୍ଗଲତ୍ଥାୟ ନିମନ୍ତନଟ୍ଠାନେ । ତତ୍ଥାତି ମଙ୍ଗଲନିମନ୍ତନେ । କରୋନ୍ତେନାତି କରୋନ୍ତେନ ୱିନୟଧରେନ ।

ଗିଲାନେନ ଭୁଞ୍ଜିତାୱସେସମେୱ ନ କେୱଲଂ ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ନାମ, ଗିଲାନଂ ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଭତଂ ଗିଲାନାତିରିତ୍ତମେୱ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଂକିଞ୍ଚି ଗିଲାନନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଗିଲାନଂ । ୟଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସଂସଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅନାହାରତ୍ଥାୟାତି ପିପାସଚ୍ଛେଦନଆବାଧୱୂପସମତ୍ଥାୟ ।

୨୪୧.ସତି ପଚ୍ଚୟେତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପିପାସାୟ ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଆବାଧେ ସତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତେନାତି ସତ୍ତାହକାଲିକେନ ଚ ୟାୱଜୀୱିକେନ ଚ । ତସ୍ସାତି ଆବାଧସ୍ସ । ଇଦଂ ପଦଂ ‘‘ଉପସମନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମୁଧାତୁୟା ସମ୍ବନ୍ଧେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟୁପଚ୍ଚୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ କମ୍ମନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୪୨. ଛଟ୍ଠେ ନ ଆଚରିତବ୍ବୋତି ଅନାଚାରୋତି ୱୁତ୍ତେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମ’’ନ୍ତି । ‘‘କରୋତୀ’’ତିଇମିନା ‘‘ଅତ୍ତାନମାଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଚରସଦ୍ଦୋ କରସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉପନନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦୋ ଉପନାହତ୍ଥୋ, ନହଧାତୁ ବନ୍ଧନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପନାହ’’ନ୍ତିଆଦି । ଜନିତୋ ଉପନାହୋ ୟେନାତି ଜନିତଉପନାହୋ । ଇମିନା ‘‘ଉପନନ୍ଧୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଉପନହତୀତି ଉପନନ୍ଧୋତି କତ୍ଥୁତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୨୪୩.ଅଭିହଟ୍ଠୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତୁଂପଚ୍ଚୟୋ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିହରିତ୍ୱା’’ତି । ପଦଭାଜନେ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାଧାରଣମେୱ ଅତ୍ଥନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତୀହାକାରେହୀତି ସାମଂ ଜାନନେନ ଚ ଅଞ୍ଞେସମାରୋଚନେନ ଚ ତସ୍ସାରୋଚନେନ ଚାତି ତୀହି କାରଣେହି । ଆସାଦୀୟତେ ମଙ୍କୁଂ କରୀୟତେ ଆସାଦନଂ, ତଂ ଅପେକ୍ଖୋ ଆସାଦନାପେକ୍ଖୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆସାଦନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅଭିହଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତରସ୍ସାତି ଅଭିହାରକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୁତ୍ତସ୍ସାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୪୭. ସତ୍ତମେ ଗିରିମ୍ହୀତି ପବ୍ବତମ୍ହି । ସୋ ହି ହିମୱମନାଦିୱସେନ ଜଲଂ, ସାରଭୂତାନି ଚ ଭେସଜ୍ଜାଦିୱତ୍ଥୂନି ଗିରତି ନିଗ୍ଗିରତୀତି ଗିରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋତି ଉତ୍ତମସମଜ୍ଜୋ । ଇମେହି ପଦେହି ଅଗ୍ଗୋ ସମଜ୍ଜୋ ଅଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋ, ଗିରିମ୍ହି ପୱତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସମଜ୍ଜୋତି ଚ ସଭା । ସା ହି ସମାଗମଂ ଅଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଜନା ଏତ୍ଥାତି ସମଜ୍ଜୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଗିରିସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦିନା ଗିରିସ୍ସ ଅଗ୍ଗୋ କୋଟି ଗିରଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତୋ ସମଜ୍ଜୋ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋତି ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋ । ଭୱିସ୍ସତି କିରାତି ୟୋଜନା । ଭୂମିଭାଗେତି ଅୱୟୱିଆଧାରୋ, ସନ୍ନିପତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନଟଞ୍ଚ ନାଟକଞ୍ଚ ନଟନାଟକାନି। ‘‘ନଚ୍ଚଂ ଗୀତଂ ୱାଦିତଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ତୟଂ ‘‘ନାଟକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସନ୍ତି ନଟନାଟକାନଂ । ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସନାୟ ଚ ସୱନାୟ ଚ । ସୱନମ୍ପି ହି ଦସ୍ସନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେସିକ୍ଖାପଦେତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ତାୱ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ତେତି ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟା । ତତ୍ଥାତି ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜଂ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ନେସନ୍ତି ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଦଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଲିମ୍ପେତ୍ୱାତି ୱିଲେପନେହି ୱିୱିଧାକାରେନ ଲିମ୍ପେତ୍ୱା ।

୨୪୯. ‘‘ୱିକାଲେ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ୱିସେସକାଲୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘କାଲୋ’’ତିଆଦି । ସୋ ଚାତି ଭୋଜନକାଲୋ ଚ । ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତେନେୱାତି ଭୋଜନକାଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଏୱ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ୱିକାଲେ’’ତିପଦସ୍ସ । ‘‘ୱିକାଲୋ ନାମ…ପେ॰… ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା’’ତି ପଦଭାଜନେନ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା କାଲୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ନୟେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତତୋତି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ । ସୂରିୟସ୍ସ ଅତିସୀଘତ୍ତା ୱେଗେନ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକଂ ୱୀତିୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେନ ପନ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କାଲତ୍ଥମ୍ଭୋତି କାଲସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥାୟ ଥୂଣୋ । କାଲନ୍ତରେତି କାଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ।

ଅୱସେସଂ ଖାଦନୀୟଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ୟନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱନମୂଲାଦିପଭେଦଂ ୟମ୍ପି ଖାଦନୀୟଂ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ଆମିସଗତିକଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱାଚକନିପାତସମୁଦାୟୋ । ଇଦଂ ଖାଦନୀୟଂ ସେୟ୍ୟଥା କତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପୀତି ଇଦଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି । ପିସଦ୍ଦେନ ନ ପୂୱାଦିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥାତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଖାଦନୀୟେସୁ, ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ । ମୂଲତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ମୂଲଂ। ଖାଦିତବ୍ବନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ। ମୂଲମେୱ ଖାଦନୀୟଂ ମୂଲଖାଦନୀୟଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ମୂଲକମୂଲାଦୀନି ଲୋକସଙ୍କେତୋ ପଦେସତୋୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତଂ ତଞ୍ହି ନାମଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅତିସମ୍ମୂଳ୍ହକାରଣତ୍ତା ସହ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱଚନତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖାମ । ସୂପସ୍ସ ହିତଂ ସୂପେୟ୍ୟଂ, ସୂପେୟ୍ୟଂ ପଣ୍ଣଂ ଏତେସନ୍ତି ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣା, ତେସଂ ମୂଲାନି ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣମୂଲାନି। ଆମୀୟତି ଅନ୍ତୋ ପୱେସୀୟତୀତି ଆମିସୋ, ଆକାରୋ ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥୋ, ଆମିସସ୍ସ ଗତି ୱିୟ ଗତି ଏତେସନ୍ତି ଆମିସଗତିକାନି। ଏତ୍ଥାତି ମୂଲେସୁ । ଜରଡ୍ଢନ୍ତି ଜରଭୂତଂ ଉପଡ୍ଢଂ । ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ୱଜକଲିମୂଲତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ।

ୟାନି ପନ ମୂଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ୟାୱଜୀୱିକାନୀତି ୟୋଜନା । ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖାଦନୀୟତ୍ଥନ୍ତି ଖାଦନୀୟସ୍ସ, ଖାଦନୀୟେ ୱା ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଖାଦନୀୟେନ ୱା କାତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ, ପୟୋଜନଂ ୱାତି ଖାଦନୀୟତ୍ଥଂ । ‘‘ଖାଦନୀୟେ’’ତିଇମିନା ‘‘ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଖାଦନୀୟତ୍ଥପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପଧାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଖାଦନୀୟସ୍ସ, ଖାଦନୀୟେ ୱା ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଖାଦନୀୟେନ ୱା କାତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ ନାମ ଜିଘଚ୍ଛାହରଣମେୱ । ୟଞ୍ହି ପୂୱାଦିଖାଦନୀୟଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଜିଘଚ୍ଛାହରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ କିଚ୍ଚଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ କିଚ୍ଚଂ, ପୟୋଜନଂ ୱା ନେୱ ଫରନ୍ତି, ନେୱ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ନ ଭୋଜନୀୟେ ଭୋଜନୀୟତ୍ଥଂ ଫରନ୍ତୀ’’ତିଏତ୍ଥାପି ।

ତେସନ୍ତି ମୂଲାନଂ ଅନ୍ତୋ, ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଖାଦନୀୟତ୍ଥଭୋଜନୀୟତ୍ଥେସୁ ଫରମାନେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଜନପଦେସୁ ଫରନ୍ତିୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୂ’’ତି ୱିଚ୍ଛାପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି ବହୂସୁ ଜନପଦେସୁ ପଥୱୀରସଆପୋରସସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଖାଦନୀୟତ୍ଥଭୋଜନୀୟତ୍ଥଂ ଫରମାନମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ପଥୱୀରସଆପୋରସୱିପତ୍ତିୱସେନ ଅଫରମାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱିକାରୱସେନ ପନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତଂ ଜନପଦଂ ପମାଣଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ଗହେତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପକତିଆହାରୱସେନାତି ଅଞ୍ଞେହି ୟାୱକାଲିକ, ସତ୍ତାହକାଲିକେହି ଅମିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟାୱ ଆହାରକିଚ୍ଚକରଣୱସେନ । ‘‘ମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଇମିନା ଅଞ୍ଞେସଂ ତିରଚ୍ଛାନାଦୀନଂ ଖାଦନୀୟତ୍ଥଭୋଜନୀୟତ୍ଥଂ ଫରମାନମ୍ପି ନ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତନ୍ତି ମୂଲଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ନାମସଞ୍ଞାସୂତି ନାମସଙ୍ଖାତାସୁ ସଞ୍ଞାସୁ ।

ୟଥା ମୂଲେ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ କନ୍ଦାଦୀସୁପି ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ନ କେୱଲଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ ହଲିଦ୍ଦାଦୀନଂ ମୂଲଂୟେୱ ୟାୱଜୀୱିକଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତଚାଦୟୋପୀତି ଆହ ‘‘ୟଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଂ ଏତଂ ଅଟ୍ଠୱିଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ମୂଲଖାଦନୀୟେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କନ୍ଦଖାଦନୀୟେ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କନ୍ଦଖାଦନୀୟେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କନ୍ଦଖାଦନୀୟେତି କଂ ସୁଖଂ ଦଦାତୀତି କନ୍ଦୋ, ପଦୁମାଦିକନ୍ଦୋ, ସୁଖସ୍ସ ଅଦାୟକା ପନ କନ୍ଦା ରୁଳ୍ହୀୱସେନ କନ୍ଦାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, କନ୍ଦୋ ଏୱ ଖାଦନୀୟଂ କନ୍ଦଖାଦନୀୟଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଏସେୱ ନୟୋ ଉପରିପି । ୟନ୍ତି କନ୍ଦଂ । ଇମିନା ତଂସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖୋ ୟଂସଦ୍ଦୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଞାପେତି । ତତ୍ଥାତି କନ୍ଦଖାଦନୀୟେ । ତରୁଣୋ, ସୁଖଖାଦନୀୟୋତି ୱିସେସନପଦାନି ୟଥାୱଚନଂ ଉପରିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏୱମାଦୟୋ ଫରଣକକନ୍ଦା ୟାୱକାଲିକାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଧୋତୋତି ୱିସରସୋ ଉଦକେନ ଅଧୂନିତୋ । ତେତି କନ୍ଦା ସଙ୍ଗହିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ମୂଲେ ଅଲତି ପୱତ୍ତତୀତି ମୁଳାଲୋ, ଉଦକତୋ ୱା ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ମିଲତି ନିମିଲତୀତି ମୁଳାଲଂ। ଏୱମାଦି ଫରଣକମୁଳାଲଂ ୟାୱକାଲିକନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ମୁଳାଲଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ମସତି ୱିଜ୍ଝତୀତି ମତ୍ଥକୋ। ଏୱମାଦି ମତ୍ଥକୋ ୟାୱକାଲିକୋତି ୟୋଜନା । ଜରଡ୍ଢବୁନ୍ଦୋତି ଜରଭୂତଅଡ୍ଢସଙ୍ଖାତୋ ପାଦୋ ।

ଖନୀୟତି ଅୱଦାରୀୟତୀତି ଖନ୍ଧୋ, ଖାୟତୀତି ୱା ଖନ୍ଧୋ। ‘‘ଅନ୍ତୋପଥୱୀଗତୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ସାଲକଲ୍ୟାଣିଖନ୍ଧୋ’’ତିପଦେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେହି । ଏୱମାଦି ଖନ୍ଧୋ ୟାୱକାଲିକୋତି ୟୋଜନା । ଅୱସେସାତି ତୀହି ଦଣ୍ଡକାଦୀହି ଅୱସେସା ।

ତଚତି ସଂୱରତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ତଚୋ । ସରସୋତି ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ସରସୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତନ୍ତି କସାୱଭେସଜ୍ଜଂ, ‘‘ଅନୁଜାନାମି …ପେ॰… ଭୋଜନୀୟତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱା । ଏତ୍ଥାତି କସାୱଭେସଜ୍ଜେ । ଏତେସମ୍ପୀତି ମତ୍ଥକଖନ୍ଧତ୍ତଚାନମ୍ପି ।

ପତତୀତି ପତ୍ତଂ । ଏତେସନ୍ତି ମୂଲକାଦୀନଂ । ଏୱରୂପାନି ପତ୍ତାନି ଚ ଏକଂସେନ ୟାୱକାଲିକାନୀତି ୟୋଜନା । ୟା ଲୋଣୀ ଆରୋହତି, ତସ୍ସା ଲୋଣିୟା ପତ୍ତଂ ୟାୱଜୀୱିକନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦୀପୱାସିନୋତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସିନୋ, ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ୱା । ୟାନି ୱା ଫରନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସନ୍ତି ନିମ୍ବାଦୀନଂ । ଇଦଂ ପଦଂ ପୁବ୍ବପରାପେକ୍ଖକଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଣ୍ଣାନଂ ଅନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପୁପ୍ଫତି ୱିକସତୀତି ପୁପ୍ଫଂ। ଏୱମାଦି ପୁପ୍ଫଂ ୟାୱକାଲିକନ୍ତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ପୁପ୍ଫସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ଏୱମେୱ ।

ଫଲତୀତି ଫଲଂ । ୟାନୀତି ଫଲାନି । ଫରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନେସନ୍ତି ଫଲାନଂ ପରିୟନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ୟାୱଜୀୱିକାନୀତି ୟୋଜନା । ତେସମ୍ପୀତି ଫଲାନମ୍ପି ପରିୟନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅସୀୟତି ଖିପୀୟତି, ଛଡ୍ଡୀୟତୀତି ୱା ଅଟ୍ଠି। ଏୱମାଦୀନି ଫରଣକାନି ଅଟ୍ଠୀନି ୟାୱକାଲିକାନୀତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ଅଟ୍ଠୀନଂ ।

ପିସୀୟତି ଚୁଣ୍ଣଂ କରୀୟତୀତି ପିଟ୍ଠଂ। ଏୱମାଦୀନି ଫରଣକାନି ପିଟ୍ଠାନି ୟାୱକାଲିକାନୀତି ୟୋଜନା । ଅଧୋତକନ୍ତି ଉଦକେନ ଅଧୂନିତଂ । ତେସନ୍ତି ପିଟ୍ଠାନଂ ।

ନିରନ୍ତରଂ ଅସତି ସମ୍ବଜ୍ଝତୀତି ନିୟ୍ୟାସୋ । ସେସାତି ଉଚ୍ଛୁନିୟ୍ୟାସତୋ ସେସା । ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନିୟ୍ୟାସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ନିୟ୍ୟାସଖାଦନୀୟେ । ସଙ୍ଗହିତାନଂ ନିୟ୍ୟାସାନଂ ପରିୟନ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ୱୁତ୍ତମେୱାତି ହେଟ୍ଠା ପଠମପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୫୨. ଅଟ୍ଠମେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜାତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ । ମହାଥେରୋତି ମହନ୍ତେହି ଥିରଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋ । ଇମିନା ‘‘ବେଲଟ୍ଠୋ’’ତି ସଞ୍ଞାନାମସ୍ସ ସଞ୍ଞିନାମିଂ ଦସ୍ସେତି । ପଧାନଘରେତି ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ପଦହନଟ୍ଠାନଘରସଙ୍ଖାତେ ଏକସ୍ମିଂ ଆୱାସେ । ସୁକ୍ଖକୁରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋସନକୁରତ୍ତା ନ ସୁକ୍ଖକୁରଂ ହୋତି, କେୱଲଂ ପନ ଅସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଓଦନ’’ନ୍ତି । ସୋସନକୁରମ୍ପି ୟୁତ୍ତମେୱ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଓଦନ’’ନ୍ତିଇମିନା କୁରସଦ୍ଦସ୍ସ ଓଦନପରିୟାୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ଓଦନଞ୍ହି କରୋତି ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦୟୋତି ‘‘କୁର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋତି ବେଲଟ୍ଠସୀସୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋତି ତଞ୍ଚ ସୁକ୍ଖକୁରଂ ଆହରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଚ୍ଚୟଗିଦ୍ଧତାୟାତି ପିଣ୍ଡପାତପଚ୍ଚୟେ ଲୁଦ୍ଧତାୟ । ଥେରୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଏକାହାରସ୍ସ ସତ୍ତାହମତ୍ତଟ୍ଠିତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତାହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋତି ଭୁଞ୍ଜନତୋ ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତ୍ତାରିପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦେନ ଅଧିକାନିପି ସତ୍ତାହାନି ଗହେତବ୍ବାନି ।

୨୫୩.ଇତୀତି ଇଦଂ ତୟଂ । ‘‘ସନ୍ନିଧି କାରୋ ଅସ୍ସା’’ତି ସମାସୋ ୱିସେସନପରନିପାତୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ସନ୍ନିଧିକିରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା କରୀୟତୀତି କାରୋତି କମ୍ମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏକରତ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତିମପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ତଦଧିକାନମ୍ପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରକ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ।

ସନ୍ନିଧିକାରକସ୍ସ ସତ୍ତାହକାଲିକସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ୟାମକାଲିକଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ଅସମାନମ୍ପି ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟାମକାଲିକଂ ୱା’’ତି । ପଟିଗ୍ଗହଣେତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଗହଣେ ଚ । ଅଜ୍ଝୋହରିତୁକାମତାୟ ହି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହଣେ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ପତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଘଂସନ୍ତସ୍ସ ଲେଖା ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ପତ୍ତୋ ଦୁଦ୍ଧୋତୋ ହୋତି ସଚେତି ୟୋଜନା ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ୟଂସଦ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଗମନୀୟତ୍ତା । ଗଣ୍ଠିକପତ୍ତସ୍ସାତି ବନ୍ଧନପତ୍ତସ୍ସ । ସୋତି ସ୍ନେହୋ । ପଗ୍ଘରତି ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାଦିସେତି ଦୁଦ୍ଧୋତେ, ଗଣ୍ଠିକେ ୱା । ତତ୍ଥାତି ଧୋୱିତପତ୍ତେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଅବ୍ବୋହାରିକାତି ନ ୱୋହରିତବ୍ବା, ୱୋହରିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତତୋତି ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ । ସତି ପଚ୍ଚୟେତି ପିପାସସଙ୍ଖାତେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି । ଅନତିରିତ୍ତକତନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତେନ ଅକତଂ ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏକମେୱ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେତି ସାମିସନିରାମିସସଙ୍ଖାତେ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ । ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୂତି ୱିକାଲସନ୍ନିଧିଅକପ୍ପିୟମଂସୟାମକାଲିକପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ।

୨୫୫.ଆମିସସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଆମିସେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ।

୨୫୬. ଚତୁବ୍ବିଧକାଲିକସ୍ସ ସରୂପଞ୍ଚ ୱଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତିଇମିନା ୟାୱକାଲିକସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱ…ପେ॰… କାଲିକ’’ନ୍ତିଇମିନା ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ପାନ’’ନ୍ତିଇମିନା ୟାମକାଲିକସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱ…ପେ॰… କାଲିକ’’ନ୍ତିଇମିନା ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସବ୍ବିଆଦି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଇମିନା ସତ୍ତାହକାଲିକସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତ୍ତାହଂ…ପେ॰… କାଲିକ’’ନ୍ତିଇମିନା ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଠପେତ୍ୱା…ପେ॰… ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତିଇମିନା ୟାୱଜୀୱିକସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱ…ପେ॰… ଜୀୱିକ’’ନ୍ତିଇମିନା ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବୱଚନତ୍ଥୋ ଲହୁକମତ୍ତମେୱ, ଗରୁକୋ ପନେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟାୱ ୟତ୍ତକୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ କାଲୋ ୟାୱକାଲୋ, ସୋ ଅସ୍ସତ୍ଥୀ, ତଂ ୱା କାଲଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟାୱକାଲିକଂ। ୟାମୋ କାଲୋ ୟାମକାଲୋ, ସୋ ଅସ୍ସତ୍ଥି, ତଂ ୱା କାଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜୀତବ୍ବନ୍ତି ୟାମକାଲିକଂ। ସତ୍ତାହୋ କାଲୋ ସତ୍ତାହକାଲୋ, ସୋ ଅସ୍ସତ୍ଥି, ତଂ ୱା କାଲଂ ନିଦହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସତ୍ତାହକାଲିକଂ। ୟାୱ ୟତ୍ତକୋ ଜୀୱୋ ୟାୱଜୀୱୋ, ସୋ ଅସ୍ସତ୍ଥି, ୟାୱଜୀୱଂ ୱା ପରିହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟାୱଜୀୱିକନ୍ତି ।

ତତ୍ଥାତି ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ କାଲିକେସୁ । ସତକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଅନେକୱାରଂ । ୟାୱ କାଲୋ ନାତିକ୍କମତି, ତାୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଅହୋରତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୫୭. ନୱମେ ପକଟ୍ଠଭାୱଂ ନୀତନ୍ତି ପଣୀତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଣୀତସଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଭୋଜନାନୀ’’ତି । ସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ନ ମଧୁରଗୁଣୋ, ଅଥ ଖୋ ମଧୁରଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ଭୋଜନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କସ୍ସାତି କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, କେନାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁରସ’’ନ୍ତିଇମିନା ସାଦୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ସାଦୂତି ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ।

୨୫୯. ‘‘ୟୋ ପନ…ପେ॰… ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସୁଦ୍ଧାନୀତି ଓଦନେନ ଅସଂସଟ୍ଠାନି । ଓଦନସଂସଟ୍ଠାନି ସବ୍ବିଆଦୀନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ‘‘ପଣୀତସଂସଟ୍ଠାନୀ’’ତିଇମିନା ପଣୀତେହି ସବ୍ବିଆଦୀହି ସଂସଟ୍ଠାନି ଭୋଜନାନି ପଣୀତଭୋଜନାନୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତ୍ତଧଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତାନୀ’’ତି ଇମିନା ଭୋଜନାନଂ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ସବ୍ବିନା ଭତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ମଜ୍ଝେ ତୀସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ‘‘ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱାକ୍ୟଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପନେ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମାସଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପନେ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବିଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦି ।

ଇତୋତି ଗାୱିତୋ ଲଦ୍ଧେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ସଙ୍କେତତୋ ଞାପିତତୋ ୱିଗତଂ ୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଇମିନା ୱିସଙ୍କେତସ୍ସ ଗୁଣଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି ।

କପ୍ପିୟସବ୍ବିନା ଦେହୀତି କପ୍ପିୟସବ୍ବିନା ସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତଂ ଦେହୀତି ୟୋଜନା । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟେନ ୟେନାତି ୟେନ ୟେନ ସବ୍ବିଆଦିନା । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାଳିୟଂ ଆଗତସବ୍ବି ନାମ ଗୋସବ୍ବି, ଅଜିକାସବ୍ବି, ମହିଂସସବ୍ବି, ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସବ୍ବି ଚ । ନୱନୀତଂ ନାମ ଏୱମେୱ । ତେଲଂ ନାମ ତିଲତେଲଂ, ସାସପତେଲଂ, ମଧୁକତେଲଂ, ଏରଣ୍ଡତେଲଂ, ୱସାତେଲଞ୍ଚ । ମଧୁ ନାମ ମକ୍ଖିକାମଧୁ । ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ମଚ୍ଛୋ ନାମ ଉଦକଚରୋ । ପାଳିଅନାଗତୋ ମଚ୍ଛୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ମଂସଂ ନାମ ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ମଂସଂ । ଖୀରଦଧୀନି ସବ୍ବିସଦିସାନେୱ । ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ଏୱଂ ‘‘ନୱନୀତଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ସୋ ଚାତି ସୋ ଚତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । କିଂ ପୟୋଜନଂ । ନତ୍ଥେୱ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଭୋଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକରସନ୍ତି ଏକକିଚ୍ଚଂ । ତତୋତି ନୱପଣୀତଭୋଜନତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସବ୍ବାନୀତି ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୬୧.ଉଭୟେସମ୍ପୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି । ସବ୍ବୀତି ଚେତ୍ଥ ୟୋ ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ବଲାୟୁୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ସବ୍ବତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ସବ୍ବି, ଘତଂ । ତତିୟକ୍ଖରେନେୱ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ ଲିଖିତବ୍ବଞ୍ଚ। କସ୍ମା ? ତତିୟକ୍ଖରଟ୍ଠାନେୟେୱ ସବ୍ବ ଗତିୟନ୍ତି ଗତିଅତ୍ଥସ୍ସ ସବ୍ବଧାତୁସ୍ସ ଧାତୁପାଠେସୁ ଆଗତତ୍ତାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୬୩. ଦସମେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠନ୍ତି ଦନ୍ତପୋନଂ । ତଞ୍ହି ଦନ୍ତୋ କସୀୟତି ୱିଲେଖୀୟତି ଅନେନାତି ‘‘ଦନ୍ତକଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆଦିନା ସବ୍ବମେୱ ପଂସୁକୂଲଂ ସବ୍ବପଂସୁକୂଲଂ, ତମସ୍ସତ୍ଥୀତି ‘‘ସବ୍ବପଂସୁକୂଲିକୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋତି ଭିକ୍ଖୁ ପରିଭୁଞ୍ଜତି କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁସାନେତି ଆଳହନେ । ତଞ୍ହି ଛୱାନଂ ସୟନଟ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘ସୁସାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ତତ୍ଥାତି ସୁସାନେ । ପୁନ ତତ୍ଥାତି ଏୱମେୱ । ଅୟ୍ୟସରୂପଞ୍ଚ ୱୋସାଟିତକସରୂପଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟ୍ୟୱୋସାଟିତକାନୀତି ଏତ୍ଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୟ୍ୟା…ପେ॰… ପିତାମହା’’ତିଇମିନା ଅୟ୍ୟସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱୋ…ପେ॰… ଭୋଜନୀୟାନୀ’’ତିଇମିନା ୱୋସାଟିତକସରୂପଂ । ଅୟ୍ୟସଙ୍ଖାତାନଂ ପିତିପିତାମହାନଂ ଅତ୍ଥାୟ, ତେ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛଡ୍ଡିତାନି ୱୋସାଟିତକସଙ୍ଖତାନି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାନି ଅୟ୍ୟୱୋସାଟିତକାନୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସା ଠପେନ୍ତି କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ । ତେସନ୍ତି ଞାତକାନଂ । ପିଣ୍ଡଂ ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱାତି ସଙ୍ଘାଟଂ ସଙ୍ଘାଟଂ କତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁତ୍ତଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଉମ୍ମାରେପୀତି ସୁସାନସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେପି । ସୋ ହି ଉଦ୍ଧଟୋ କିଲେସମାରୋ ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉମ୍ମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ହି ଅଭିନିକ୍ଖମନକାଲେ ପୁତ୍ତଂ ଚୁମ୍ବିସ୍ସାମୀତି ଓୱରକସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ ମାତରଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ନଲାଟେ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ମେ ପୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂ, ମାତା ତସ୍ସ ପବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ପବୁଜ୍ଝମାନାୟ ଅନ୍ତରାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଅଭିନିକ୍ଖମନନ୍ତରାୟଭୟେନ ପୁତ୍ତଦାରେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମି । ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଠତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ଅପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମାରସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟଟ୍ଠାନତ୍ତା ସୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଉମ୍ମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଞ୍ଞେ ପନ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ । ଥିରୋତି ଥଦ୍ଧୋ । ଘନବଦ୍ଧୋତି ଘନେନ ବଦ୍ଧୋ । କଥିନେନ ମଂସେନ ଆବଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଠତି ଥୂଲୋ ଭୱତୀତି ୱଠୋ, ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋୟଂ, ସୋ ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱଠରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱଠରୋତି ଥୂଲୋ’’ତି । ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖେମା’’ତିଇମିନା ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ତି ଏତ୍ଥ ମନଧାତୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ, ମକାରସ୍ସେକାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ।

୨୬୪.ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ । ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଆହାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀସୁ ନିରୂଳ୍ହଭାୱଂ ଅମଞ୍ଞିତ୍ୱା । ଭଗୱା ପନ ଠପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ୟେନାକାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ। ପିତା ପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଦାରକେ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

୨୬୫.ଏତଦେୱାତି ତିଣ୍ଣମାକାରାନମଞ୍ଞତରୱସେନ ଅଦିନ୍ନମେୱ ସନ୍ଧାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ମାତିକାୟଂ ‘‘ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ପଦଭାଜନେୟେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିନ୍ନନ୍ତି ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ନିଦ୍ଦେସେ ଚ ‘‘କାୟେନ…ପେ॰… ଦେନ୍ତେ’’ତି ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତି ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ଦଦମାନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି। ଆଦୀୟମାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରଥରେଣୁମ୍ପୀତି ରଥିକୱୀଥିୟଂ ଉଟ୍ଠିତପଂସୁମ୍ପି । ପୁବ୍ବେତି ପଠମପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ । ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଏତଂ ଆହାରଂ ଦିନ୍ନଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଏତମେୱା’’ତି ଏୱସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘କାୟେନା’’ତିଆଦିୱଚନେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ନତ୍ଥୁ କରୀୟତି ଇମାୟାତି ନତ୍ଥୁକରଣୀ, ତାୟ । ନାସାପୁଟେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକଲ୍ଲକୋତି ଗିଲାନୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧୋ କାୟପଟିବଦ୍ଧୋ କଟଚ୍ଛୁଆଦୀତି ଆହ ‘‘କଟଚ୍ଛୁଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ପାତିୟମାନନ୍ତି ପାତାପିୟମାନଂ ।

ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ହତ୍ଥପାସୋ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିୱଚନେ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଠିତେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଭୂମଟ୍ଠସ୍ସାତି ଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ । ଆକାସଟ୍ଠସ୍ସାତି ଆକାସେ ଠିତସ୍ସ । ‘‘ହତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦେହି ଅୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଭୂମଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସୀସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ପକ୍ଖୀତି ସକୁଣୋ । ସୋ ହି ପକ୍ଖୟୁତ୍ତତ୍ତା ପକ୍ଖୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହତ୍ଥୀତି କୁଞ୍ଜରୋ । ସୋ ହି ସୋଣ୍ଡସଙ୍ଖାତହତ୍ଥୟୁତ୍ତତ୍ତା ହତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଦ୍ଧେନ ଅଟ୍ଠମଂ ରତନମସ୍ସାତି ଅଦ୍ଧଟ୍ଠମରତନୋ, ହତ୍ଥୀ, ତସ୍ସ । ତେନାତି ହତ୍ଥିନା ।

ଏକୋ ଦାୟକୋ ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓଣମତୀତି ହେଟ୍ଠା ନମତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏକଦେସସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମତ୍ତେନ । ତତୋତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତୋ । ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱାତି ୱିୱରିତ୍ୱା । କାଜେନାତି ବ୍ୟାଭଙ୍ଗିୟା । ସା ହି କଚତି ବନ୍ଧତି ୱିୱିଧଂ ଭାରଂ ଅସ୍ମିନ୍ତି କାଚୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚକାରସ୍ସ ଜକାରେ କତେ କାଜୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ତିଂସ ହତ୍ଥା ରତନାନି ଇମସ୍ସାତି ତିଂସହତ୍ଥୋ, ୱେଣୁ । ଗୁଳକୁମ୍ଭୋତି ଫାଣିତେନ ପୂରିତୋ ଘଟୋ । ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱାତି କୁମ୍ଭେସୁ ହତ୍ଥପାସତୋ ବହି ଠିତେସୁପି ଅଭିହାରକସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତଦୋଣିତୋତି ଉଚ୍ଛୁଂ ପୀଳନୟନ୍ତସ୍ସ ଅମ୍ବଣତୋ ।

ବହୂ ପତ୍ତା ଠପିତା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହତ୍ଥପାସେତି ୟୋଜନା । ଠତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ‘‘ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ପାଠସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଠିତେନ ୱା ନିସିନ୍ନେନ ୱା ନିପନ୍ନେନ ୱା ଦାୟକେନ ଦିୟ୍ୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଥୱିୟଂ ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ୟନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ପତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟେସୁ କେସୁଚୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ତଂ ୱଚନଂ ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଜାତୋ ତତ୍ଥଜାତୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋୟଂ, ସୋୟେୱ ତତ୍ଥଜାତକୋ, ତସ୍ମିଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତତ୍ଥଜାତକେ ନ ରୁହତି ୟଥା, ଏୱଂ ନ ରୁହତିୟେୱାତି ୟୋଜନା । ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ହରିତବ୍ବନ୍ତି ସଂହାରିୟଂ, ତଂୟେୱ ସଂହାରିମଂ ୟକାରସ୍ସ ମକାରଂ କତ୍ୱା, ନ ସଂହାରିମଂ ଅସଂହାରିମଂ, ତସ୍ମିଂ । ତେପୀତି ତେ ଅସଂହାରିମାପି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତତ୍ଥଜାତକସଙ୍ଖେପୂପଗାତି ତତ୍ଥଜାତକେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଖେପଂ ପକ୍ଖେପଂ ଉପଗତା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଇଦଞ୍ହି ୱାକ୍ୟନ୍ତରତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାନୀତି ତିନ୍ତିଣିକାଦିପଣ୍ଣାନି । ସନ୍ଧାରେତୁନ୍ତି ସମ୍ମା ଧାରେତୁଂ । ଠିତୋ ଦାୟକୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଲଦ୍ଧସ୍ସ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସନ୍ନିଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା, ପକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱା ଥୱୀୟତି ପସଂସୀୟତୀତି ଥୱିକା, ତତୋ । ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା’’ତି ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋ । ତେସୁ ତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ରଞ୍ଜତି ଲଗ୍ଗତୀତି ରଜୋ, ତଂ । ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ ପନାତି ଭିକ୍ଖଂ ପନ । ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦେଥାତି ମଂ ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ମମ ଦେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତତୋ ତତୋତି ତସ୍ମା ତସ୍ମା ଠାନା ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖଂ । ତସ୍ସାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ।

ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସୋ ଦିୟ୍ୟମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦାୟକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଇମନ୍ତି ସରଜପତ୍ତଂ । ତେନାତି ଦିୟ୍ୟମାନଭିକ୍ଖୁନା । ତଥାକାତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ଦାୟକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ଲୱତୀତି ଉପରି ଗଚ୍ଛତି, ପ୍ଲୁ ଗତିୟନ୍ତି ହି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୬ ଳକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଉଇତି ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପକାରଲକାରସଂୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଉପ୍ପିଲୱତୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ଅପାଠୋ । କଞ୍ଜିକନ୍ତି ବିଲଙ୍ଗଂ । ତଞ୍ହି କେନ ଜଲେନ ଅଞ୍ଜିୟଂ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ଅସ୍ସାତି ‘‘କଞ୍ଜିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତମେୱ କଞ୍ଜିକଂ ୟକାରସ୍ସ କକାରଂ କତ୍ୱା । ତଂ ପୱାହେତ୍ୱା, ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ସୁକ୍ଖମେୱ ଭତ୍ତଂ ଭଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସେୱିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ସୁକ୍ଖଭତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ । ପୁରତୋତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରତୋ, ପୁବ୍ବେ ୱା । ଫୁସିତାନୀତି ବିନ୍ଦୂନି । ତାନି ହି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନେସୁପି ଫୁସନ୍ତୀତି ଫୁସିତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଉଳୁଙ୍କୋତି କୋସିୟସକୁଣନାମୋ ଦୀଘଦଣ୍ଡକୋ ଏକୋ ଭାଜନୱିସେସୋ, ତେନ । ଥେୱାତି ଫୁସିତାନି । ତାନି ହି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନେସୁପି ଫୁସିତତ୍ତା ଥୱୀୟନ୍ତି ପସଂସୀୟନ୍ତୀତି ‘‘ଥେୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚରୁକେନାତି ଚରୀୟତି ଭକ୍ଖୀୟତୀତି ଚରୁ, ହବ୍ୟପାକୋ, ତଂ କରୋତି ଅନେନାତି ଚରୁକଂ, ଥାଲ୍ୟାଦିକଂ ଖୁଦ୍ଦକଭାଜନଂ, ତେନ ଆକିରିୟମାନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାଳୱଣ୍ଣକାମେହି ମାନୀୟତୀତି ମସି। ଖାଦତୀତି ଛାରୋ ଖକାରସ୍ସ ଛକାରଂ, ଦକାରସ୍ସ ଚ ରକାରଂ କତ୍ୱା, ଖାରରସୋ, ସୋ ଇମିସ୍ସତ୍ଥୀତି ଛାରିକା । ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

ଫାଲେତ୍ୱାତି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଦେନ୍ତାନଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାୟାସସ୍ସାତି ପାୟାସେନ । ତଥାପୀତି ତେନ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଗହଣାକାରେନପି ।

ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ମନସିକାରଂ କତ୍ୱା । ସୋତି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ଆଭୋଗସ୍ସ କତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଅନାଦରନ୍ତି ଅନାଦରେନ, କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅନାଦରଂ ହୁତ୍ୱାତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧୋ କାୟପଟିବଦ୍ଧୋ, ତେନ ପଟିବଦ୍ଧୋ କାୟପଟିବଦ୍ଧପଟିବଦ୍ଧୋ, ତେନ । ୱଚନମତ୍ତମେୱାତି ‘‘ପଟିବଦ୍ଧପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏକଂ ଅତିରେକଂ ପଟିବଦ୍ଧୱଚନମତ୍ତମେୱ ନାନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ କାୟପଟିବଦ୍ଧମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟମ୍ପୀତି ୟମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟନେ । ତନ୍ତି ଅନୁଜାନନଂ ।

ନେୟ୍ୟୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ନେତ୍ୱା ଞାତୋ ଅତ୍ଥୋ ଇମସ୍ସାତି ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତେ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱା । ୟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ ପତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିଗଳିତ୍ୱାତି ଭସ୍ସିତ୍ୱା । ସୁଦ୍ଧାୟାତି ନିରଜାୟ । ସାମନ୍ତି ସୟଂ । ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱାତିଆଦୀସୁ ତୟୋ ୱାସଦ୍ଦା ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥା । ପୁଞ୍ଛିତାଦୀସୁ ହି ଏକସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ କତେ ଇତରକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାତି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା, ‘‘ଆହରାପେତୁମ୍ପୀ’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ‘‘କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛା । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତୱଚନେସୁ । ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଦାୟକେହୀ’’ତି ୱଚନେନାତି ୟୋଜନା । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ନୀତତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଇତତ୍ଥୋ ଞାତତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ନୀତତ୍ଥମଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନେୟ୍ୟତ୍ଥ, ମଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ଚା’’ତି ଆଦି । ତନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁତିୟଦିୱସେପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ଅପରଦିୱସେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନେତ୍ୱା ଇୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଞାତତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଦନ୍ତାତି ଦସନା । ତେ ହି ଦଂସୀୟନ୍ତି ଭକ୍ଖୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ‘‘ଦନ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସତ୍ଥଂୟେୱ ସତ୍ଥକଂ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠେନ, ତେନ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ସତ୍ଥକେନ । ଏତନ୍ତି ମଲଂ । ତନ୍ତି ଲୋହଗନ୍ଧମତ୍ତଂ । ପରିହରନ୍ତୀତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହରନ୍ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତଂ ସତ୍ଥକଂ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ୟସ୍ମା ନ ପରିହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏସେୱ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଗ୍ଗହିତପଚ୍ଚୟା, ସନ୍ନିଧିପଚ୍ଚୟା ୱା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତକ୍କଖୀରେସୁ । ନୀଲିକାତି ନୀଲୱଣ୍ଣା ସ୍ନେହା । ଆମକତକ୍କାଦୀସୂତି ଅପକ୍କେସୁ ତକ୍କଖୀରେସୁ ।

କିଲିଟ୍ଠଉଦକନ୍ତି ସମଲଂ ଉଦକଂ । ତସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ପତ୍ତଗତଂ ଓଦନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ଉଗ୍ଗହିତକୋତି ଅୱଗହିତକୋ । ‘‘ଉଞ୍ଞାତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨) ୱିୟ ଉକାରୋ ଓକାରୱିପରୀତୋ ହୋତି, ଅପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗହିତକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏତେନାତି ଓଦନେନ । ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ହତ୍ଥତୋ ଅମୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ସାପେକ୍ଖେ ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ତୋତି ଇତୋ ପତ୍ତତୋ । ସାମଣେରୋ ପକ୍ଖିପତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ପତ୍ତତୋ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ତନ୍ତି ‘‘ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତାନଂ କେସଞ୍ଚି ଆଚରିୟାନଂ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ପୂୱଭତ୍ତାଦି ।

ଅତ୍ତନୋୱାତି ସାମଣେରସ୍ସ ୱା । ସାମଣେରାତି ଆମନ୍ତନଂ । ତସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ଭାଜନେତି ୟାଗୁପଚନକଭାଜନେ । ୟାଗୁକୁଟନ୍ତି ୟାଗୁୟା ପୂରିତଂ କୁଟଂ । ତନ୍ତି ୟାଗୁକୁଟଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୁ’’ନ୍ତି କାରିତକମ୍ମଂ ଉପନେତବ୍ବଂ । ଗୀୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆୱଜ୍ଜେତୀତି ପରିଣାମେତି ।

ପଟିଗ୍ଗହଣୂପଗଂ ଭାରନ୍ତି ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ସଂହାରିମଂ ଭାରଂ । ବଲୱତା ସାମଣେରେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେଲଘଟଂ ୱାତି ତେଲେନ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଘଟଂ ୱା । ଲଗ୍ଗେନ୍ତୀତି ଲମ୍ବେନ୍ତି । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।

ନାଗସ୍ସ ଦନ୍ତୋ ୱିୟାତି ନାଗଦନ୍ତକୋ, ସଦିସତ୍ଥେ କୋ । ଅଙ୍କୀୟତେ ଲକ୍ଖୀୟତେ ଅନେନାତି ଅଙ୍କୁସୋ, ଗଜମତ୍ଥକମ୍ହି ୱିଜ୍ଝନକଣ୍ଡକୋ । ଅଙ୍କୁସୋ ୱିୟାତି ଅଙ୍କୁସକୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଙ୍କୁସକେ ୱା ଲଗ୍ଗିତା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗଣ୍ହତୋତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ମଞ୍ଚସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚୋ, ତସ୍ମିଂ । ତନ୍ତି ତେଲଥାଲକଂ ।

ଆରୋହନ୍ତେହି ଚ ଓରୋହନ୍ତେହି ଚ ନିଚ୍ଚଂ ସେୱୀୟତୀତି ନିସ୍ସେଣୀ, ତସ୍ସା ମଜ୍ଝଂ ନିସ୍ସେଣିମଜ୍ଝଂ, ତସ୍ମିଂ । କଣ୍ଣେ ଉଟ୍ଠିତଂ କଣ୍ଣିକଂ, କଣ୍ଣମଲଂ, କଣ୍ଣିକଂ ୱିୟ କଣ୍ଣିକଂ, ୟଥା ହି କଣ୍ଣମଲଂ କଣ୍ଣତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୟଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ତେଲାଦିତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୟଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଘନଚୁଣ୍ଣନ୍ତି କଥିନଚୁଣ୍ଣଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ନାମାତି ତତୋ ତେଲାଦିତୋ ସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି କଣ୍ଣିକାଦି । ଇଦଂ ପଦଂ ପୁବ୍ବାପରାପେକ୍ଖଂ ।

ୟୋତ୍ତେନାତି ରଜ୍ଜୁନା । ଅଞ୍ଞୋ ଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପୱିସନ୍ତେ ଚ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଚ ୱରତି ଆୱରତି ଇମାୟାତି ୱତି, ତଂ । ଉଚ୍ଛୂତି ରସାଲୋ । ସୋ ହି ଉସତି ୱିସଂ ଦାହେତୀତି ଉଚ୍ଛୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ । ତିମ୍ବରୁସକନ୍ତି ତିନ୍ଦୁକଂ । ତଞ୍ହି ତେମେତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଦ୍ଦେତି ରସେନାତି ତିମ୍ବୋ, ରୁସତି ଖୁଦ୍ଦିତଂ ନାସେତୀତି ରୁସକୋ, ତିମ୍ବୋ ଚ ସୋ ରୁସକୋ ଚାତି ‘‘ତିମ୍ବରୁସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ । ୱତିଦଣ୍ଡକେସୂତି ୱତିୟା ଅତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖଣିତେସୁ ଦଣ୍ଡକେସୁ । ମୟଂ ପନାତି ସଙ୍ଗହକାରାଚରିୟଭୂତା ବୁଦ୍ଧଘୋସନାମକା ମୟଂ ପନ, ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପୁଥୁଲୋ ପାକାରୋତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପାସାନତିକ୍କମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥସତମ୍ପୀତି ରତନସତମ୍ପି ।

ସୋତି ସାମଣେରୋ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦେତୀତି ୟୋଜନା । ଅପରୋତି ସାମଣେରୋ ।

ଫଲଂ ଇମିସ୍ସତ୍ଥୀତି ଫଲିନୀ, ଇନପଚ୍ଚୟୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଜୋତକୋ ଈ, ତଂ ସାଖନ୍ତି ୟୋଜନା । ଫଲିନିସାଖନ୍ତି ସମାସତୋପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ମଚ୍ଛିକୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି ମଧୁଫାଣିତାଦୀହି ମକ୍ଖନଟ୍ଠାନେ ନିଲୀୟନ୍ତୀତି ମକ୍ଖିକା, ତାୟେୱ ମଚ୍ଛିକା ଖକାରସ୍ସ ଛକାରଂ କତ୍ୱା, ତାସଂ ନିୱାରଣାୟ । ମୂଲପଟିଗ୍ଗହମେୱାତି ମୂଲେ ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ, ପଠମପଟିଗ୍ଗହମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅରିତ୍ତେନାତି କେନିପାତେନ । ତଞ୍ହି ଅରତି ନାୱା ଗଚ୍ଛତି ଅନେନାତି ଅରିତ୍ତଂ, ତେନ । ତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହଣାରହଂ ଭଣ୍ଡଂ। ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନାତି କାରିତକମ୍ମଂ । ତସ୍ମିମ୍ପୀତି ଚାଟିକୁଣ୍ଡକେପି । ତନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ।

ପାଥେୟ୍ୟତଣ୍ଡୁଲେତି ପଥସ୍ସ ହିତେ ତଣ୍ଡୁଲେ । ତେସନ୍ତି ସାମଣେରାନଂ । ଇତରେହୀତି ଭିକ୍ଖୂହି ଗହିତତଣ୍ଡୁଲେହି । ସବ୍ବେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଭୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୂହି ଗହିତେହି ସାମଣେରସ୍ସ ତଣ୍ଡୁଲେହି ୟାଗୁପଚନେ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାରଣନ୍ତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଚ କାରଣଂ ।

ଭତ୍ତଂ ପଚିତୁକାମୋ ସାମଣେରୋତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁନା ଆରୋପେତବ୍ବଂ, ଅଗ୍ଗି ନ କାତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ମୂଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ତତୋତି ଅଗ୍ଗିଜାଲନତୋ ।

ତତ୍ତେ ଉଦକେତି ଉଦକେ ତାପେ । ତତୋତି ତଣ୍ଡୁଲପକ୍ଖିପନତୋ ।

ପିଧାନନ୍ତି ଉକ୍ଖଲିପିଧାନଂ । ତସ୍ସେୱାତି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱ । ଦବ୍ବିଂ ୱାତି କଟଚ୍ଛୁଂ ୱା । ସୋ ହି ଦରୀୟତି ୱିଲୋଳୀୟତି ଇମାୟାତି ଦବ୍ବୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଠପନେ । ତସ୍ସେୱାତି ଲୋଲଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ । ତତୋତି ପତ୍ତତୋ । ପୁନ ତତୋତି ସାଖାଦିତୋ । ତତ୍ଥାତି ଫଲରୁକ୍ଖେ ।

ୱିତକ୍କଂ ସୋଧେତୁନ୍ତି ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି ଦସ୍ସତୀ’’ତି ୱିତକ୍କଂ ସୋଧେତୁଂ । ତତୋତି ଅମ୍ବଫଲାଦିତୋ ।

ପୁନ ତତୋତି ମାତାପିତୂନମତ୍ଥାୟ ଗହିତତେଲାଦିତୋ । ତେତି ମାତାପିତରୋ । ତତୋୟେୱାତି ତେହିୟେୱ ତଣ୍ଡୁଲେହି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ତାପିତଉଦକେ । ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତେନେୱ ହତ୍ଥେନାତି ୟୋଜନା । ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱିନାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗାରା। ଦରୀୟନ୍ତି ଫଲୀୟନ୍ତୀତି ଦାରୂନି।

ୱୁତ୍ତୋ ସାମଣେରୋତି ୟୋଜନା ।

ଗୱତି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଗୁଳୋ, ଗୁଳତି ୱିସତୋ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖତୀତି ୱା ଗୁଳୋ, ତଂ ଭାଜେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଲୋଲସାମଣେରସ୍ସ ।

ଧୂମସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱଟ୍ଟୀୟତି ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା କରୀୟତୀତି ଧୂମୱଟ୍ଟି, ତଂ । ମୁଖୀୟତି ୱିପରୀୟତୀତି ମୁଖଂ। କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୀସଂ, ତଂ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି କଣ୍ଠୋ।

ଭତ୍ତୁଗ୍ଗାରୋତି ଉଦ୍ଧଂ ଗିରତି ନିଗ୍ଗିରତୀତି ଉଗ୍ଗାରୋ, ଭତ୍ତମେୱ ଉଗ୍ଗାରୋ ଭତ୍ତୁଗ୍ଗାରୋ, ଉଗ୍ଗାରଭତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦନ୍ତନ୍ତରେତି ଦନ୍ତୱିୱରେ ।

ଉପକଟ୍ଠେ କାଲେତି ଆସନ୍ନେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ । କକ୍ଖାରେତ୍ୱାତି ସଞ୍ଚିତ୍ୱା । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଖେଳପିଣ୍ଡେ ପାତେତ୍ୱା’’ତି । ଫଳୁସଙ୍ଖାତଂ ସିଙ୍ଗଂ ୱିସାଣଂ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ସିଙ୍ଗୀ, ସୋୟେୱ କଟୁକଭୟେହି ୱିରମିତବ୍ବତ୍ତା ସିଙ୍ଗୀୱେରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଙ୍କୀୟତି ରୁକ୍ଖୋ ନୱଂ ଉଗ୍ଗତୋତି ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ଅଙ୍କୁରା, ସମଂ ଲୋଣେନ ଉଦକଂ, ସମଂ ୱା ଉଦକେନ ଲୋଣଂ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦୋ, ତସ୍ସ ଉଦକଂ ଅୱୟୱୀଅୱୟୱଭାୱେନାତି ସମୁଦ୍ଦୋଦକଂ, ତେନ ଅପଟିଗ୍ଗହିତେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଫାଣତି ଗୁଳତୋ ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଫାଣିତଂ। କରେନ ହତ୍ଥେନ ଗହିତବ୍ବାତି କରକା, ୱସ୍ସୋପଲଂ, କରେନ ଗଣ୍ହିତୁମରହାତି ଅତ୍ଥୋ । କତକଟ୍ଠିନାତି କତକନାମକସ୍ସ ଏକସ୍ସ ରୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନା । ତନ୍ତି ଉଦକଂ । କପିତ୍ଥୋତି ଏକସ୍ସ ଅମ୍ବିଲଫଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ନାମଂ ।

ବହଲନ୍ତି ଆୱିଲଂ । ସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱିସନ୍ଦିତ୍ୱା । କକୁଧସୋବ୍ଭାଦୟୋତି କକୁଧରୁକ୍ଖସମୀପେ ଠିତା ସୋବ୍ଭାଦୟୋ । ରୁକ୍ଖତୋତି କକୁଧରୁକ୍ଖତୋ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପକଂ ।

ପାନୀୟଘଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ୱାସମତ୍ତଂ ଉଦକଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ଠପିତପୁପ୍ଫୱାସିତପାନୀୟେୟେୱ। ଠପିତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

କିଂ ମହାଭୂତଂ ୱଟ୍ଟତି, କିଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ୟଂ ପନାତି ମହାଭୂତଂ ପନ । ଅଙ୍ଗଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ଲଗ୍ଗଂ, ମହାଭୂତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ସେଦେ । ସୁଝାପିତନ୍ତି ଅଙ୍ଗାରସଦିସଂ କତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଝାପିତଂ ।

ଚତ୍ତାରୀତି ପଥୱୀ ଛାରିକା ଗୂଥଂ ମୁତ୍ତନ୍ତି ଚତ୍ତାରି । ମହାୱିକଟାନୀତି ମହନ୍ତାନି ସପ୍ପଦଟ୍ଠକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତେ ୱିକାରକାଲେ କତ୍ତବ୍ବାନି ଓସଧାନି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅସତି କପ୍ପିୟକାରକେ’’ତି ୱଚନେ । କାଲୋଦିସ୍ସଂ ନାମାତି ବ୍ୟାଧୋଦିସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲୋଦିସ୍ସ, କାଲୋଦିସ୍ସ, ସମୟୋଦିସ୍ସ, ଦେସୋଦିସ୍ସ, ୱସୋଦିସ୍ସ, ଭେସଜ୍ଜୋଦିସ୍ସସଙ୍ଖାତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଓଦିସ୍ସେସୁ କାଲୋଦିସ୍ସଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସମଂ ।

ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୨୬୯. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପରିୱିସତି ଏତ୍ଥାତି ପରିୱେସନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିୱେସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜସଦ୍ଦା ସମାନାତି ଆହ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି । ତିତ୍ଥେନ ସମଂ ପୂରତୀତି ସମତିତ୍ଥୀକଂ, ନଦୀଆଦୀସୁ ଉଦକଂ, ସମତିତ୍ଥିକଂ ୱିୟାତି ସମତିତ୍ଥିକଂ, ପତ୍ତଭାଜନେସୁ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଦାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦାଧାତୁୟା ସମ୍ପଦାନସ୍ସ ସୁୱିଜାନିତତ୍ତା ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା କାରିତକମ୍ମମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନା’’ତି ।

୨୭୩. ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତିଇମିନା ‘‘ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୀପତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେସନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ । ତତ୍ଥାତି ଭାଜନେ । ଇତୋତି ପତ୍ତତୋ । ଇଧାତି ମୟ୍ହଂ ଭାଜନେ । ନନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ । ତସ୍ସାତି ତିତ୍ଥିୟସ୍ସାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୭୪. ଦୁତିୟେ ପଟିକ୍କମନଅସନସାଲସଦ୍ଦାନଂ ପରିୟାୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସନସାଲାୟପୀ’’ତି । ଭତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗୋତି କତେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭତ୍ତକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସମ୍ଭୂଧାତୁସ୍ସ ପପୁବ୍ବଅପଧାତ୍ୱତ୍ଥତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପାପୁଣୀ’’ତି ।

୨୭୬.ୱୁତ୍ତାୱସେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତେହି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ହସିତୁକାମତାଦୀହି ଅୱସେସଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଉୟ୍ୟୋଜିତଭିକ୍ଖୁମ୍ହି । ଅତ୍ଥତୋତି ୱିଜହନ୍ତୱିଜହିତଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୱିନାଭାୱସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥତୋ । ଇତରେନାତି ଉୟ୍ୟୋଜକଭିକ୍ଖୁନା । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ୱା ସୱନୂପଚାରଂ ୱା’’ତିୱଚନେ । ଏତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟୋ, ଦସ୍ସନୂପଚାରସୱନୂପଚାରେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଥାତିଇମିନା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପମାଣଂ ଅତିଦିସତି । ତେହୀତି କୁଟ୍ଟାଦୀହି । ତସ୍ସାତି ଦସ୍ସନୂପଚାରାତିକ୍କମସ୍ସ । ‘‘ୱୁତ୍ତପକାରମନାଚାର’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପାଦାନଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତିଇମିନା ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ।

୨୭୭.କଲିସଦ୍ଦସ୍ସ ପାପପରାଜୟସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପାପସଙ୍ଖାତୋ କୋଧୋତି ଆହ ‘‘କଲୀତି କୋଧୋ’’ତି । ‘‘ଆଣ’’ନ୍ତିଇମିନା ସାସନସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଆଣା ଚ ସାସନଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । କୋଧୱସେନ ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । ଇମସ୍ସ ଠାନଂ ନିସଜ୍ଜଂ ଆଲୋକିତଂ ୱିଲୋକିତଂ ପସ୍ସଥ ଭୋତି ୟୋଜନା । ଇମିନାପୀତି ଅମନାପୱଚନଂ ୱଚନେନାପୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୭୯. ତତିୟେ ‘‘ସୟନିୟଘରେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟକାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୟନିଘରେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୟନିଘରେ’’ତି । ୟତୋତି ଏତ୍ଥ ତୋସଦ୍ଦୋ ପଠମାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୟତୋନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୫) ପଠମତ୍ଥେ । ‘‘ଅନ୍ତରାୟେ ଅସେସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା ୭) ଦୁତିୟତ୍ଥେ। ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୯) ତତିୟତ୍ଥେ । ‘‘ମାତିତୋ ପିତିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧୧) ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ । ‘‘ୟଂ ପରତୋ ଦାନପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୫୮୫) ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ । ‘‘ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୫୭୬) ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ । ‘‘ପଦମତୋ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ଇଧାପି କାରଣତ୍ଥେୟେୱାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି । ୟସ୍ମା କାରଣା ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖା ଦିନ୍ନା, ତସ୍ମା ଗଚ୍ଛଥ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖଂ । ୱୋତି ତୁମ୍ହେହି । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ପୁରିସସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଅତ୍ଥପକରଣାଦିତୋ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତୋୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି, ରାଗେନ ପରିଭୱିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୮୦.ସଭୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସକାରୋ ସହସଦ୍ଦକାରିୟୋ ଚ ଅକାରୁକାରାନଂ ଅସରୂପତ୍ତା ଅକାରତୋ ଉକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ ତୀସୁ ପଦେସୁ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥନିସ୍ସିତସମାସୋ ଚ ପୁବ୍ବପଦେନ ସହ ଭେଦନିସ୍ସିତବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ଚ ହୋତି, ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସହ ଉଭୋହି ଜନେହୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୋଜନଂ, ସଂ ୱିଜ୍ଜତି ଭୋଜନଂ ଅସ୍ମିଂ କୁଲେତି ସଭୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତେନେୱାତି ତେନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ‘‘ସଭୋଜନେ’’ତିପଦସ୍ସ । ଘରେତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବୋ ସୟନିସଦ୍ଦୋ ଲୋପୋତି ଆହ ‘‘ସୟନିଘରେ’’ତି । ଇମିନା ‘‘ଦତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପୁବ୍ବପଦଲୋପସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟୋ ନାମ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଅଥ ଖୋ ସୟନିଘରଗବ୍ଭସ୍ସେୱାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ସୟନିଘରଗବ୍ଭସ୍ସା’’ତି । ୟଥା ୱା ତଥା ୱାତି ୟେନ ୱା ତେ ନ ୱା ଆକାରେନ । କତସ୍ସାତି ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱା ଅନାରୋପେତ୍ୱା ୱା କତସ୍ସାତି । ତତିୟଂ ।

୨୮୪. ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ ୟଥା ଚ ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏୱମେୱ ତାନିପୀତି ୟୋଜନାତି । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ।

୬. ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ

୨୯୪. ଛଟ୍ଠେ କସ୍ମା ତେହି ‘‘ଦେଥାୱୁସୋ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ତଂ କିରା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଭିହଟଂ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ।

୨୯୫. ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ପସାଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଭାୱୋ । ନନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ । ‘‘ଗହେତ୍ୱା ଆଗମଂସୂ’’ତିଇମିନା ‘‘ଉସ୍ସାରିୟିତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉକାରସ୍ସ ଉଗ୍ଗହତ୍ଥତଞ୍ଚ ସରଧାତୁସ୍ସ ଗତ୍ୟତ୍ଥତଞ୍ଚ ଅଜ୍ଜତନିଞୁଂୱିଭତ୍ତିୟା ତ୍ଥତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାରିଂସୁ ଅଗମଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯୮.ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପନ୍ନତୋ । ୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଂ । ପକତିୱଚନେନାତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମକତ୍ୱା ପୱତ୍ତେନ ସଭାୱୱଚନେନ । ଅନ୍ତୋୱିହାରେତି ୱଚନସ୍ସ ଅତିସମ୍ବାଧତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ଅପି ଚ ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟା’’ତି ।

୩୦୨. ଗାମସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଆରାମୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅନ୍ତରାରାମୋ ୱିହାରୋ, ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମେ’’ତିଆଦୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୦୩. ସତ୍ତମେ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତିପଦଂ ‘‘ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ’’ତିପଦେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ମହଲ୍ଲକତରୋ’’ତିପଦେ ଅପାଦାନଂ । ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋତି ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ସକ୍କୋଦନୋ, ସୁକ୍କୋଦନୋ, ଧୋତୋଦନୋ, ଅମିତୋଦନୋତି ପଞ୍ଚ ଜନା ଭାତରୋ, ଅମିତା, ପାଲିତାତି ଦ୍ୱେ ଭଗିନିୟୋ । ତେସୁ ଭଗୱା ଚ ନନ୍ଦୋ ଚ ଜେଟ୍ଠଭାତୁଭୂତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତା, ଆନନ୍ଦୋ କନିଟ୍ଠଭାତୁଭୂତସ୍ସ ଅମିତୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ, ମହାନାମୋ ଚ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଚ ତତିୟସ୍ସ ସୁକ୍କୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତା । ସକ୍କୋଦନଧୋତୋଦନାନଂ ପୁତ୍ତା ଅପାକଟା । ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଅମିତାୟ ନାମ ଭଗିନିୟା ପୁତ୍ତୋ, ପାଲିତାୟ ପୁତ୍ତଧୀତରା ଅପାକଟା । ତସ୍ମା ଚୂଳପିତୁନୋ ସୁକ୍କୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ଫଲେସୂତି ହେଟ୍ଠିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଫଲେସୁ । ଉସ୍ସନ୍ନସଦ୍ଦୋ ବହୁପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ବହୂ’’ତି । ୱଜତୋତି ଗୋଟ୍ଠତୋ । ତଞ୍ହି ଗାୱୋ ଗୋଚରଟ୍ଠାନତୋ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ନିୱାସତ୍ଥାୟ ୱଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ୱଜୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୦୬.ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ପୱାରଣସମୟେ । ‘‘ଏତ୍ତକେହୀ’’ତିପଦସ୍ସ ନାମୱସେନ ୱା ପରିମାଣୱସେନ ୱା ଦୁୱିଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାମୱସେନ ପରିମାଣୱସେନା’’ତି । ତେସୁ ନାମଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ନାମଂ ଏତେସଂ ଭେସଜ୍ଜାନନ୍ତି ଏତ୍ତକାନୀତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ, ପରିମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ପରିମାଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଏତ୍ତକାନୀତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପାଦାନଂ ନାମଂ ୱା ପରିମାଣଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବିନା ପୱାରିତୋ’’ତିଆଦି ।

୩୧୦.ୟେତି ଦାୟକା, ପୱାରିତା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୧୧. ଅଟ୍ଠମେ ‘‘ଅଭିମୁଖ’’ନ୍ତିଇମିନା ଅଭିସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉୟ୍ୟାତୋ’’ତିପଦସ୍ସ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟାତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନଗରତୋ ନିଗ୍ଗତୋ’’ତି । ‘‘କତଉୟ୍ୟୋଗ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟୁଞ୍ଜତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଉୟ୍ୟୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଧାତୂନ, ମନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୩୧୪. ଦ୍ୱାଦସ ପୁରିସା ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋତି ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ, ଆୱୁଧୋ ହତ୍ଥେସୁ ଏତେସନ୍ତି ଆୱୁଧହତ୍ଥା । ନିନ୍ନନ୍ତି ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ, ପସ୍ସତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୧୯. ନୱମେ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚଙ୍କମତୁ ୱା’’ତିଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । କିଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥନ୍ତି ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ କିଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥଂ । ୟଥା ରୁଦ୍ଧମାନେ ସଞ୍ଚାରୋ ଛିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ରୁଦ୍ଧା ସଂୱୁତା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିପୁବ୍ବସ୍ସ ବୁଧିଧାତୁସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୨୨. ଦସମେ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସଂପହରନ୍ତି । ‘‘ବଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ଏତ୍ଥା’’ତିଇମିନା ଭିନ୍ନାଧିକରଣବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଜାନନ୍ତୀ’’ତିପଦଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପୁଣ୍ଣତ୍ଥାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସଂ । ବଲଂ ଗଣୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ବଲଗଣନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ଅମ୍ବସେଚନଗରୁସିନନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ? ‘‘ବଲଗଣନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ‘‘ବଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ଜାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ଚ ଞାପୀୟତି, ‘‘ବଲଂ ଗଣୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ ଚ ଦସ୍ସୀୟତି । ୱିୟୂହୀୟତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡୀୟତେ ବ୍ୟୂହୋ, ସେନାୟ ବ୍ୟୂହୋ ସେନାବ୍ୟୂହୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସେନାୟ ୱିୟୂହ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅଣତି ଭେରୱସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଅଣୀକଂ, ମୁଦ୍ଧଜଣକାରୋ, ହତ୍ଥୀୟେୱ ଅଣୀକଂ ହତ୍ଥାଣୀକଂ। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟୋ ହତ୍ଥୀ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ହତ୍ଥିନାତି ୟୋଜନାତି । ଦସମଂ ।

ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୩୨୬. ସୁରାପାନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଭଦ୍ଦା ୱତି ଏତ୍ଥାତି ଭଦ୍ଦୱତିକାତି ଚ, ଭଦ୍ଦା ୱତି ଭଦ୍ଦୱତି, ସା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଭଦ୍ଦୱତିକାତି ଚ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି । ସୋତି ଗାମୋ ଲଭୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଥାୱିନୋତି କତେ ଅଦ୍ଧିକାୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧିକା’’ତି । ଅଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଦ୍ଧିକା। ‘‘ପଥିକା’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ‘‘ତେଜସା ତେଜ’’ନ୍ତିପଦାନି ସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ପଦାନଂ ସମାନତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ସମାନୋତି ମଞ୍ଞିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅସମାନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ତେଜସା ନାଗସ୍ସ ତେଜ’’ନ୍ତି । ‘‘ଆନୁଭାୱେନା’’ତିଇମିନା ପନ ତେଜସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । କପୋତସ୍ସ ପାଦୋ କପୋତୋ ଉପଚାରେନ, ତସ୍ସ ଏସୋ କାପୋତୋ, ୱଣ୍ଣୋ । କାପୋତୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସାତି କାପୋତିକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କପୋତପାଦସମୱଣ୍ଣରତ୍ତୋଭାସା’’ତି । ପସନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ ପସାଦସଦ୍ଧାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ସୁରାମଣ୍ଡସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ସତୋତି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ସମାନସ୍ସ ସାଗତସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।

୩୨୮. ‘‘ମଧୁକପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ରସେନ କତୋ’’ତିଇମିନା ପୁପ୍ଫାନଂ ରସେନ କତୋ ଆସୱୋ ପୁପ୍ଫାସୱୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଫଲାସୱୋ’’ତିଆଦୀସୁପି । ସୁରାମେରୟାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁରା ନାମା’’ତିଆଦି । ପିଟ୍ଠକିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତାତି ପିଟ୍ଠେନ ଚ କିଣ୍ଣେନ ଚ ପକ୍ଖିତ୍ତା କତା ୱାରୁଣୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଣ୍ଣାତି ଚ ସୁରାୟ ବୀଜଂ । ତଞ୍ହି କିରନ୍ତି ନାନାସମ୍ଭାରାନି ମିସ୍ସୀଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କିଣ୍ଣାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସାୟେୱ ମଣ୍ଡେତି ୟୋଜନା । ସୁରନାମକେନ ଏକେନ ୱନଚରକେନ କତାତି ସୁରା। ମଦଂ ଜନେତୀତି ମେରୟଂ।

୩୨୯.ଲୋଣସୋୱୀରକନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ପାନଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତିପି ଏୱମେୱ । ତସ୍ମିନ୍ତି ସୂପସଂପାକେ । ତେଲଂ ପନ ପଚନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନତ୍ଥି ତିଖିଣଂ ମଜ୍ଜଂ ଏତ୍ଥାତି ଅତିଖିଣମଜ୍ଜଂ, ଅତିଖିଣମଜ୍ଜେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ତେଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନାତି ତେଲଂ ପନ । ତିଖିଣଂ ମଜ୍ଜଂ ଇମସ୍ସ ତେଲସ୍ସାତି ତିଖିଣମଜ୍ଜଂ । ୟତ୍ଥାତି ତେଲେ । ଅରିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂନାମକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ତନ୍ତି ଅରିଟ୍ଠଂ, ‘‘ସନ୍ଧାୟା’’ତିପଦେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅମଜ୍ଜଂ ଅରିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିୱଚନଂ, ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପଦେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୩୦. ଦୁତିୟେ ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ପତୁଜ୍ଜନଂ ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦୋ, ସୋୟେୱ ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲୀହୀ’’ତିଆଦି । ଉତ୍ତନ୍ତୋତି ଅୱତପନ୍ତୋ । ଅୱତପନ୍ତୋତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ କିଲମନ୍ତୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘କିଲମନ୍ତୋ’’ତି । କିଲମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାସଗହଣେନ ପସ୍ସାସୋପି ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସଞ୍ଚାରୋ’’ତି । ତମ୍ପୀତି ଭିକ୍ଖୁନିମ୍ପୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୩୫. ତତିୟେ ପକାରେନ କରୀୟତି ଠପୀୟତୀତି ପକତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦି । ୟନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ।

୩୩୬. ହସସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ହସଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥତୋ କୀଳିକାୟେୱାତି ଆହ ‘‘କୀଳିକା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।

୩୩୭.ଗୋପ୍ଫକାନନ୍ତି ଚରଣଗଣ୍ଠିକାନଂ । ତେ ହି ପାଦେ ପାଦଂ ଠପନକାଲେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପରି ଠପନତୋ ଗୋପୀୟନ୍ତୀତି ଗୋପ୍ଫା, ତେ ଏୱ ଗୋପ୍ଫକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପାଦସ୍ସ ହି ଉପରି ପାଦଂ ଠପନକାଲେ ଏକସ୍ସ ଉପରି ଏକୋ ନ ଠପେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) । ଓଟ୍ଠଜୋ ଦୁତିୟୋ । ଓରୋହନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୩୮.ଫିୟାରିତ୍ତାଦୀହୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଲଙ୍କାରାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କେଚି ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତନୁପ୍ପତନୱାରେସୂତି ପତନୱାର ଉପ୍ପତନୱାରେସୁ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଖିତ୍ତକଥଲାୟଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଠପେତ୍ୱା କୀଳନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲିଖିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି କୀଳାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱିରହିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୀଳାଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ଥଜୋତକଂ ଅକ୍ଖରଂ ଲିଖନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୪୨. ଚତୁତ୍ଥେ ଧମ୍ମୋ ନାମ ତନ୍ତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ତନ୍ତୀ’’ତି । ପୱେଣୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ତଂ ୱା ନ ସିକ୍ଖିତୁକାମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାୱିକାତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନା’’ତି । ୱିନୟେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନା’’ତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତେ ୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ୱା ଆଗତେନା’’ତି ।

୩୪୪.ପୱେଣିୟାତି ଉପାଲିଆଦିକାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରସଙ୍ଖାତାୟ ତନ୍ତିୟା । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି କୁରୁନ୍ଦିୱାଦମହାପଚ୍ଚରିୱାଦସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବଂ ତଂ ୱଚନଂ । ପୱେଣିୟା ଆଗତେତି ପୱେଣିୟା ଆଗତସଙ୍ଖାତେ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦେତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୩୪୫. ପଞ୍ଚମେ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକେତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୫୦. ଛଟ୍ଠେ ଜନପଦସ୍ସ ନାମତ୍ତା ବହୁୱଚନୱସେନ ‘‘ଭଗ୍ଗେସୂ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁସୁମାରସଣ୍ଠାନୋ ପବ୍ବତସଙ୍ଖାତୋ ଗିରି ଏତ୍ଥାତି ସୁସୁମାରଗିରି, ଏତସ୍ସ ୱା ମାପିତକାଲେ ସୁସୁମାରୋ ଗିରତି ସଦ୍ଦଂ ନିଗ୍ଗିରତି ଏତ୍ଥାତି ସୁସୁମାରଗିରୀତି ଅତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଗରସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନାତି ୱନଂ ପନ । ‘‘ମିଗାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ମିଗାନଂ ଅଭୟୋ ଦୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ମିଗଦାୟୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୩୫୨. ‘‘ଜୋତିକେ’’ତିପଦସ୍ସ ଜୋତିସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ କରଣଂ ଜୋତିକନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୋତିକରଣେ’’ତି ।

୩୫୪. ‘‘ସମାଦହିତୁକାମତାୟା’’ତିପଦଂ ‘‘ଅରଣିସଣ୍ଠାପନତୋ’’ତିପଦେ ହେତୁ । ଜାଲାତି ସିଖା । ସା ହି ଜଲତି ଦିବ୍ବତୀତି ଜାଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପତିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପତିତାଲାତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତକାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଧିୱସେନ ପତିଲାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଲାତଂ ପତିତଂ ଉକ୍ଖିପତୀ’’ତି । ଅଲାତନ୍ତି ଉମ୍ମୁକ୍କଂ । ତଞ୍ହି ଆଦିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିଉଣ୍ହତ୍ତା ନ ଲାତବ୍ବଂ ନ ଗଣ୍ହିତବ୍ବନ୍ତି ଅଲାତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱିଜ୍ଝାତନ୍ତି ଝାୟନତୋ ଡୟ୍ହନତୋ ଅୱିଗତଂ ଅଲାତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଝାୟନଂ ଡୟ୍ହନଂ ଝାତଂ, ୱିଗତଂ ଝାତଂ ଇମସ୍ସାଲାତସ୍ସାତି ୱିଜ୍ଝାତଂ।

୩୫୬.ପଦୀପାଦୀନୀତି ପଦୀପଜୋତିକାଦୀନି । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଦୁଟ୍ଠୱାଳମିଗଅମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତାସୁ ଆପଦାସୁ ନିମିତ୍ତଭୂତାସୁ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନହାନସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୬୬. ସତ୍ତମେ ପାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ କେୱଲଂ ସଉଦକାୟ ନଦିୟା ଏୱ ନ୍ହାୟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସୁକ୍ଖାୟ ନଦିୟାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୁକ୍ଖାୟା’’ତିଆଦି । ଉକ୍କିରିତ୍ୱାତି ୱିୟୂହିତ୍ୱା । ଆୱାଟାୟେୱ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠେନ ଆୱାଟକା, ତେସୂତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଲଭୀତି ଲଭୋତି ୱଚନତ୍ଥେ ଅପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସ୍ୱତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଭୋୟେୱ ଲାଭୋ’’ତି । ଅପଚ୍ଚୟମକତ୍ୱା ପକତିୟା ଣପଚ୍ଚୟୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦନ୍ତରୋପି ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱା ସମାସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନୱଚୀୱରଲାଭେନାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି । ଅନୁନାସିକଲୋପନ୍ତି ‘‘ନୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱିନାସଂ । ନିଗ୍ଗହୀତଞ୍ହି ନାସଂ ଅନୁଗତତ୍ତା ‘‘ଅନୁନାସିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନ, ମକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଜ୍ଝେ ଠିତପଦଦ୍ୱୟେତି ‘‘ନୱ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଚୀୱରଲାଭେନା’’ତି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନମନ୍ତରେ ‘‘ଠିତେ ପନା’’ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଚ ପଦଦ୍ୱୟେ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନିପାତୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅଲଭୀତି ଲଭୋତି ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି । ପଦଭାଜନେ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଚୀୱରଂ । ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚୀୱରସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂ ନିୱାସେତୁଂ ୱା’’ତିଆଦି । ଚମ୍ମକାରନୀଲନ୍ତି ଚମ୍ମକାରାନଂ ତିଫଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅୟଗୂଥସ୍ସ ନୀଲଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ କରୀୟତି ଅନେନାତି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣଂ, କପ୍ପବିନ୍ଦୁନ୍ତି ଆହ ‘‘କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ଆଦିୟନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆଦାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୋଣେସୂତି ଅନ୍ତେସୁ । ୱାସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖିମଣ୍ଡଲମତ୍ତଂ ୱାତି ଅକ୍ଖିମଣ୍ଡଲସ୍ସ ପମାଣଂ ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଟ୍ଟେ ୱାତି ଅନୁୱାତପଟ୍ଟେ ୱା । ଗଣ୍ଠିୟଂ ୱାତି ଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟେ ୱା । ପାଳିକପ୍ପୋତି ଦ୍ୱେ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱା ତତୋ ଅଧିକା ୱା ବିନ୍ଦୁଆୱଲୀ କତ୍ୱା କତୋ କପ୍ପୋ । କଣ୍ଣିକକପ୍ପୋତି କଣ୍ଣିକଂ ୱିୟ ବିନ୍ଦୁଗୋଚ୍ଛକଂ କତ୍ୱା କତୋ କପ୍ପୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଗ୍ଘିୟକପ୍ପାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ । ଏକୋପି ବିନ୍ଦୁ ୱଟ୍ଟୋୟେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଂ ୱଟ୍ଟବିନ୍ଦୁ’’ନ୍ତି ।

୩୭୧.ଅଗ୍ଗଳାଦୀନୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନୁୱାତପରିଭଣ୍ଡେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୭୪. ନୱମେ ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟୋ ଚୀୱରସାମିକୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରସାମିକସ୍ସା’’ତି । ଦୁତିୟସ୍ସ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟୋ ୱିନୟଧରୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅୱିସ୍ସାସନ୍ତୋ’’ତିପଦସ୍ସ କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିସ୍ସାସେନା’’ତି । ତେନାତି ୱିନୟଧରେନାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଚୀୱରାପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୭୭. ଦସମେ ‘‘ଅପନେତ୍ୱା’’ତିଇମିନା ଅପଇତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନିଧେନ୍ତୀତି ନିଗୂହିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ହସାଧିପ୍ପାୟୋତି ହସଂ, ହସନତ୍ଥାୟ ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦି’’ନ୍ତି । ପତ୍ତସ୍ସ ପାଳିୟମାଗତତ୍ତା ପତ୍ତସ୍ସ ଥୱିକାତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପତ୍ତୋ ଚ ଥୱିକା ଚାତି । ‘‘ସମଣେନ ନାମା’’ତିପଦଂ ‘‘ଭୱିତୁ’’ନ୍ତିପଦେ ଭାୱକତ୍ତାତି । ଦସମଂ ।

ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୩୮୨. ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଉସୁଂ ଅସତି ଖିପତି ଅନେନାତି ଇସ୍ସାସୋତି କତେ ଧନୁୟେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ଇସ୍ସାସୋ ନାମ, ଧନୁଗ୍ଗହା- ଚରିୟୋ ପନ ଉପଚାରେନ । ଉସୁଂ ଅସତି ଖିପତୀତି ଇସ୍ସାସୋତି କତେ ଧନୁଗ୍ଗହାଚରିୟୋ ଇସ୍ସାସୋ ନାମ, ଇଧ ପନ ଉପଚାରତ୍ଥୋ ୱା କତ୍ତୁତ୍ଥୋ ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଧନୁଗ୍ଗହାଚରିୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ପବ୍ବଜିତକାଲେ ଇସ୍ସାସସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗିହିକାଲେ’’ତି । ୱୋରୋପିତାତି ଏତ୍ଥ ୱି ଅୱ ପୁବ୍ବସ୍ସ ରୁହଧାତୁସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୟୋଜିତା’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତା’’ତିୱଚନଂ । କସ୍ମା ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନନୁ ୟତୋ କୁତୋଚି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଂଚି ୱିୟୋଜିତେ ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୂନି ୱିୟ ୱିସୁଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ପାଣତୋ ଜୀୱିତେ ୱିୟୋଜିତେ ପାଣଜୀୱିତାପୀତି ଆହ ‘‘ନ ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତା’’ତିୱଚନେ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଞ୍ଚି ଜୀୱିତଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ – ସୀସାଲଙ୍କାରେ ସୀସତୋ ୱିୟୋଜିତେ ସୀସଂ ଅଲଙ୍କାରତୋ ୱିସୁଂ ତିଟ୍ଠତି ୟଥା, ଏୱଂ ଜୀୱିତେ ପାଣତୋ ୱିୟୋଜିତେ ଜୀୱିତଂ ପାଣତୋ ୱିସୁଂ ନ ତିଟ୍ଠତି ନାମାତି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସେନ । ‘‘ପାଣ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତୋପି ମନୁସ୍ସପାଣସ୍ସ ପାରାଜିକଟ୍ଠାନେ ଗହିତତ୍ତା ଇଧ ପାରିସେସଞାୟେନ ତିରଚ୍ଛାନପାଣୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋୟେୱ ପାଣୋ’’ତି । ତନ୍ତି ପାଣଂ । ମହନ୍ତେ ପନ ପାଣେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୮୫. ସୋଧେନ୍ତୋ ଅପନେତୀତି ୟୋଜନା । ମଙ୍ଗୁଲୋତି ମନୁସ୍ସରତ୍ତପୋ ଏକୋ କିମିୱିସେସୋ । ସୋ ହି ରତ୍ତପିୱନତ୍ଥାୟ ମଙ୍ଗତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଇମଂ ଚିମଞ୍ଚ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ମଙ୍ଗୁଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଦକ୍ଖରାନଞ୍ହି ଅୱିପରିତତ୍ଥଂ, ସୋତୂନଞ୍ଚ ସଜ୍ଝାୟୋପଦେସଲଭନତ୍ଥଂ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ବୀଜମେୱ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠେନ ମଙ୍ଗୁଲବୀଜକଂ, ତସ୍ମିଂ । ତନ୍ତି ମଙ୍ଗୁଲବୀଜକଂ । ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନାତି । ପଠମଂ ।

୨. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୮୭. ଦୁତିୟେ ସହ ପାଣେହୀତି ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେ ପାଣକା’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ପତ୍ତପୂରମ୍ପି ଉଦକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ତାଦିସେନାତି ସପ୍ପାଣକେନ । ଧୋୱତୋପି ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉଦକସୋଣ୍ଡିନ୍ତି ସିଲାମୟଂ ଉଦକସୋଣ୍ଡିଂ । ପୋକ୍ଖରଣିନ୍ତି ସିଲାମୟଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ । ଉଟ୍ଠାପୟତୋପି ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ସୋଣ୍ଡିପୋକ୍ଖରଣୀହି । ଉଦକସ୍ସାତି ଉଦକେନ, ପୂରେ ଘଟେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ଉଦକେ । ଉଦକେତି ଉଦକସଣ୍ଠାନକପଦେସେ ଆସିଞ୍ଚିତଉଦକେ । ପତିସ୍ସତୀତି ସୋଣ୍ଡିପୋକ୍ଖରଣୀହି ଗହିତଉଦକଂ ପତିସ୍ସତୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଉକ୍କୋଟନସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୯୨. ତତିୟେ ‘‘ଉଚ୍ଚାଲେନ୍ତୀ’’ତିଇମିନା ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପୁବ୍ବସ୍ସ କୁଟଧାତୁସ୍ସ ଉଚ୍ଚାଲନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ଧାତୂନ, ମନେକତ୍ଥତ୍ତା । ୟଂ ୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାପତିଟ୍ଠିତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୟଥାପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋ, ତେନ ।

୩୯୩.ୟୋ ଧମ୍ମୋତି ୟୋ ସମଥଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥ ଏନସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଂଇତିକାରିୟସ୍ସ କାରିଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ‘‘ୟଥାଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନିହତାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିହତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତ୍ଥାରା’’ତିପଦଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ’’ ଇତିପଦେ କତ୍ତା । ନତ୍ଥି ହତଂ ହନନଂ ଇମସ୍ସାତି ନିହତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥତୋ ୱୂପସମନମେୱାତି ଆହ ‘‘ୱୂପସମିତ’’ନ୍ତି ।

୩୯୫. ୟଂ ୱା ତଂ ୱା କମ୍ମଂ ଧମ୍ମକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅଧିକରଣୱୂପସମକମ୍ମମେୱ ଧମ୍ମକମ୍ମଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନ କମ୍ମେନା’’ତିଆଦି । ଅୟମ୍ପୀତି ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁ । ସେସପଦାନିପୀତି ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକୋ’’ତିଆଦୀନି ସେସପଦାନିପି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ପରିୱାରେ ଏୱ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ, ୱିଭଙ୍ଗେ ୱାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦଂ

୩୯୯. ଚତୁତ୍ଥେ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସିତାନି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱେନ ସଦିସତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଧୁର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣୱନ୍ତତ୍ତା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧୁରେ’’ତି । ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ସତୀତି ୟୋଜନା ।

ଏୱଂଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନାରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୱତ୍ଥୁ, ପୁଗ୍ଗଲତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ । ସୋପୀତି ଦୁତିୟୋପି । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ତତିୟସ୍ସ । ୟାୱ କୋଟି ନ ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସେୱାତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୱତ୍ଥୁପୁଗ୍ଗଲୋୟେୱାତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲୋୟେୱ । ଅୟନ୍ତି ପଠମଭିକ୍ଖୁ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦୁତିୟସ୍ସ । ସୋତି ଦୁତିୟୋ ଆରୋଚେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେନାତି ପଠମଭିକ୍ଖୁନା । ଅସ୍ସାତି ଦୁତିୟସ୍ସ । ତସ୍ସେୱାତି ପଠମଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ । ୱତ୍ଥୁପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପନିଧାୟ ‘‘ତତିୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଦୁତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୦୦.ପଞ୍ଚାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିକେ ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ । ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମାତି ଅଧିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆଚରିତବ୍ବତ୍ତା ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୦୨. ପଞ୍ଚମେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋତି କରସାଖାୟୋ । ତା ହି ଅଙ୍ଗନ୍ତି ହତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଲିଖନ୍ତସ୍ସ ଉପାଲିସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ବହୁଚିନ୍ତେତବ୍ବକାରଣେନ । ଅସ୍ସାତି ଉପାଲିସ୍ସ । ଉରୋତି ହଦୟଂ । ତଞ୍ହି ଉସତି ଚିତ୍ତତାପୋ ଦହତି ଏତ୍ଥାତି ଉରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ରୂପସୁତ୍ତନ୍ତି ହେରଞ୍ଞିକାନଂ ରୂପସୁତ୍ତଂ, ୟଥା ହତ୍ଥାଚରିୟାନଂ ହତ୍ଥିସୁତ୍ତନ୍ତି । ଅକ୍ଖୀନୀତି ଚକ୍ଖୂନି । ତାନି ହି ଅକ୍ଖନ୍ତି ୱିସୟେସୁ ବ୍ୟାପୀଭୱନ୍ତି, ରୂପଂ ୱା ପସ୍ସତି ଇମେହୀତି ଅକ୍ଖୀନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମକସେନ ସୂଚିମୁଖାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଡଂସେନ ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାୟୋୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାୟୋ’’ତି । ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାୟୋ ହି ଡଂସନଟ୍ଠେନ ଖାଦନଟ୍ଠେନ ଡଂସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦୁକ୍କରୋ ଖମୋ ଏତାସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖମାନ’’ନ୍ତି । ୱେଦନାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସାତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମଧୁରାନ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଅମଧୁରତ୍ତା ନ ସାଦିତବ୍ବାତି ଅସାତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପାଣସଦ୍ଦଜୀୱିତସଦ୍ଦାନଂ ପରିୟାୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱିତହରାନ’’ନ୍ତି । ପାଣଂ ହରନ୍ତି ଅପନେନ୍ତୀତି ପାଣହରା, ତାସଂ ୱେଦନାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୪. ୱିଜାୟନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ଗବ୍ଭଗହଣକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଗବ୍ଭେ ସୟିତକାଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱୀସତିମଂ ୱସ୍ସଂ ପରିପୁଣ୍ଣମସ୍ସାତି ଗବ୍ଭୱୀସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୟଥାହାତି ୟେନାକାରେନ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନାକାରେନ ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ୟଥା କିଂ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା ।

ଗବ୍ଭୱୀସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅମ୍ହୀତି ଅସ୍ମି । ନୁସଦ୍ଦୋ ପରିୱିତକ୍କତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟନ୍ତି ୟାଦିସଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତନ୍ତି ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତସ୍ସ । ସାୱ ଜାତୀତି ସା ଏୱ ପଟିସନ୍ଧି, ଗବ୍ଭୋ ନାମ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥାତି ପାଳିୟଂ, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ୟୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ମହାପୱାରଣାୟାତି ଅସ୍ସୟୁଜପୁଣ୍ଣମିୟଂ । ସା ହି ପୂଜିତପୱାରଣତ୍ତା ମହାପୱାରଣାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋତି ପୱାରଣାୟ ଜାତକାଲତୋ । ତନ୍ତି ମହାପୱାରଣଂ । ପାଟିପଦେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ପୱାରଣଦିୱସପାଟିପଦଦିୱସେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହାୟନୱଡ୍ଢନନ୍ତି କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ୱସିତମାସେସୁ ଅଧିକେସୁ ହାୟନଞ୍ଚ ଊନେସୁ ୱଡ୍ଢୁନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ପନ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତି ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଂ ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସଂ । ନିକ୍ଖମନୀୟୋତି ସାୱଣମାସୋ । ସୋ ହି ଅନ୍ତୋୱୀଥିତୋ ବାହିରୱୀଥିଂ ନିକ୍ଖମତି ସୂରିୟୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ନିକ୍ଖମନୀୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଟିପଦଦିୱସେତି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗମନଦିୱସେ । ତଂ ଉପସମ୍ପାଦନଂ । କସ୍ମାତି ପୁଚ୍ଛା । ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ପରିହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ମୟାତି ୟୋଜନା । ୱୀସତିୟା ୱସ୍ସେସୂତି ଉପସମ୍ପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୀସତିୟା ୱସ୍ସେସୁ । ତିଂସରତ୍ତିଦିୱସ୍ସ ଏକମାସତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ପରିହାୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଏକସ୍ସ ଅଧିକମାସସ୍ସ ନାସନତ୍ଥାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପରି କଡ୍ଢନ୍ତି । ତତୋତି ଛମାସତୋ ଅପନେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ । ପନ-ସଦ୍ଦୋ ହିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ସଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗବ୍ଭମାସାନମ୍ପି ଗଣନୂପଗତ୍ତା ଗହେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛ ମାସେ ୱସିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଟ୍ଠ ମାସେ ୱସିତ୍ୱା ଜାତୋପି ନ ଜୀୱତୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪-୨୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୦୫) ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୦୬.ଦସୱସ୍ସଚ୍ଚୟେନାତି ଉପସମ୍ପଦତୋ ଦସୱସ୍ସାତିକ୍କମେନ । ଉପସମ୍ପାଦେତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତି । ତନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାଚରିୟଭୂତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲଂ । କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସଚେ ଅଞ୍ଞୋପି କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୋୱ ସଚେ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଞତ୍ୱା ପନ ପୁନ ଅନୁପସମ୍ପାଦେନ୍ତେ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋପି ମଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋପି ହୋତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୦୭. ଛଟ୍ଠେ ‘‘ପଟିୟାଲୋକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଲୋକସଦ୍ଦେନ ସୂରିୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଉପଚାରେନ । ସୂରିୟୋ ହି ପୁରତ୍ଥିମଦିସତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗତୋ, ତସ୍ମା ସୂରିୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆଲୋକସ୍ସ ପଟିମୁଖଂ ‘‘ପଟିୟାଲୋକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କମ୍ମିକାତି କମ୍ମେ ୟୁତ୍ତା ପୟୁତ୍ତା ।

୪୦୯.ରାଜାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ‘‘ରାଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉପଚାରେନ, ଅଥ ୱା ରଞ୍ଞୋ ଏସୋ ‘‘ରାଜା’’ତି କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ‘‘ରାଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥେୟ୍ୟନ୍ତି ଥେନେତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୦୬) ୱିୟ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ହୋତି । ରାଜାନଂ, ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ୱା ଥେୟ୍ୟଂ ଥେନେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରାଜାନଂ ୱା ଥେନେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

୪୧୧. ଚତୂସୁ ୱିସଙ୍କେତେସୁ ଦ୍ୱୀହି ଅନାପତ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଆପତ୍ତିୟେୱାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୧୨. ସତ୍ତମେ ‘‘ପଧୂପେନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପପୁବ୍ବ ଧୂପଧାତୁ ପରିଭାସନତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ପରିଭାସନ୍ତୋ’’ତି । ତ୍ୱଂ ସମଣୋପି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛସି, ତୁୟ୍ହେୱେସୋ ଦୋସୋ, ନେତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସାତି ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ପରିଭାସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନିକ୍ଖାମେସୀ’’ତିଇମିନା ‘‘ନିପ୍ପାତେସୀ’’ତିଏତ୍ଥ ନିପୁବ୍ବ ପତଧାତୁ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୧୭. ଅଟ୍ଠମେ ଗନ୍ଧେତି ଗିଜ୍ଝେ । ତେ ହି ଗିଧନ୍ତି କୁଣପଂ ଅଭିକଙ୍ଖନ୍ତୀତି ‘‘ଗନ୍ଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ଗଦ୍ଧେତିପି ପାଠୋ, ସୋପି ୟୁଜ୍ଜତି ୟଥା ‘‘ୟୁଗନନ୍ଧୋ, ୟୁଗନଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ ‘‘ପଟିବନ୍ଧୋ ପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ । ବାଧୟିଂସୂତି ହନିଂସୁ । ଅସ୍ସାତି ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ।

ତଦ୍ଧିତେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତେ’’ତିଆଦି । ତେତି ଅନ୍ତରାୟିକା । ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱିଧେସୁ ଅନ୍ତରାୟିକେସୁ । ‘‘ତଥା’’ତିପଦେନ ‘‘କମ୍ମନ୍ତରାୟିକଂ ନାମା’’ତି ପଦଂ ଅତିଦିସତି । ତଂ ପନାତି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକକମ୍ମଂ ପନ । ମୋକ୍ଖସ୍ସେୱାତି ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ । ମଗ୍ଗୋ ହି କିଲେସେହି ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥେନ ମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ଝାନମ୍ପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତଂ ନୀୱରଣେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତ୍ତା । ନିବ୍ବାନଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥେନ ମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ଫଲମ୍ପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତତ୍ତା । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମାତି ନିୟତଭାୱଂ ପତ୍ତା, ନିୟତୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା । ତେ ପନ ନତ୍ଥିକଅହେତୁକ ଅକିରିୟୱସେନ ତିୱିଧା । ପଣ୍ଡକାଦିଗହଣସ୍ସ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତତ୍ତା ‘ପଟିସନ୍ଧିଧମ୍ମା’’ତିପଦେନ ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଧମ୍ମା ଗହେତବ୍ବା ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱିପାକନ୍ତରାୟିକଭାୱତୋ । ତେପି ମୋକ୍ଖସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତି, ନ ସଗ୍ଗସ୍ସ । ତେ ପନାତି ଅରିୟୂପୱାଦା ପନ । ତାୱଦେୱ ଉପୱାଦନ୍ତରାୟିକା ନାମାତି ୟୋଜନା । ତାପୀତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନା ଆପତ୍ତିୟୋପି । ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ପଟିଜାନାତୀ’’ତି । ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱା’’ତି । ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଦେସେତି ୱା’’ତି ।

ତତ୍ରାତି ପଞ୍ଚୱିଧେସୁ ଅନ୍ତରାୟିକେସୁ । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି ଅରିଟ୍ଠୋ ଗନ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସେସନ୍ତରାୟିକେତି ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକତୋ ସେସେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ଅନ୍ତରାୟିକେ । ଇମେ ଆଗାରିକାତି ଅଗାରେ ୱସନସୀଲା ଇମେ ମନୁସ୍ସା । ଭିକ୍ଖୂପି ପସ୍ସନ୍ତି ଫୁସନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଉପାଦିଣ୍ଣକରସେନ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକରସଂ, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକରସେନ ୱା ଉପାଦିଣ୍ଣକରସଂ ସମାନେତ୍ୱା । ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସଂୱିଜ୍ଜତି ଛନ୍ଦରାଗୋ ଏତ୍ଥାତି ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗୋ, ସୋୟେୱ ପରିଭୋଗୋ ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗୋ, ତଂ । ଏକଂ କତ୍ୱାତି ସମାନଂ କତ୍ୱା । ଘଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । କିଂସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ, କସ୍ମା ଭଗୱତା ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତୋ ୟଥା ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋତି, ତଥା ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଠମପାରାଜିକେ । ଆସନ୍ତି ଭବ୍ବାସଂ । ଆଣାଚକ୍କେତି ଆଣାସଙ୍ଖାତେ ଚକ୍କେ ।

ଅଟ୍ଠିୟେୱ ଅଟ୍ଠିକଂ କୁଚ୍ଛିତତ୍ଥେନ, କୁଚ୍ଛିତତ୍ଥେ ହି କୋ । ଅଟ୍ଠିକମେୱ ଖଲୋ ନୀଚଟ୍ଠେନ ଲାମକଟ୍ଠେନାତି ଅଟ୍ଠିକଙ୍ଖଲୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମଂ କତ୍ୱା । ତେନ ଉପମା ସଦିସାତି ଅଟ୍ଠିକଙ୍ଖଲୂପମା। ‘‘ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ଚ ‘‘କଙ୍ଖଲ’’ନ୍ତି ଚ ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ଆଚରିୟା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୧୭; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୨.୪୧୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୪୨) । ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମାତି ଅଙ୍ଗାରରାସିସଦିସା, ଅଙ୍ଗାରେହି ୱା ପରିପୁଣ୍ଣା ଆୱାଟସଦିସା । ଅସିସୂନୂପମାତି ଏତ୍ଥ ଅସୀତି ଖଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଅସତେ ଖିପତେ ଅନେନାତି ‘‘ଅସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୂନାତି ଅଧିକୋଟ୍ଟନଂ । ତଞ୍ହି ସୁନତି ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସୂନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସିନା ସୂନାତି ଅସିସୂନା, ତାୟ ଉପମା ସଦିସାତି ଅସିସୂନୂପମା । ସତ୍ତିସୂଲୂପମାତି ସତ୍ତିୟା ଚ ସୂଲେନ ଚ ସଦିସା । ଏତ୍ଥାତି ଇମିସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩୪ ଆଦୟୋ) ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂସଦ୍ଦଖୋସଦ୍ଦାନମନ୍ତରେ ୱିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ବ୍ୟାଦେସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ୱିୟ ଖୋ’’ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୨୪. ନୱମେ ଅନୁଧମ୍ମସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁଲୋମୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କତା ଓସାରଣା’’ତି । ଇମିନା ଅନୁଲୋମୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କତୋ ଓସାରଣସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଅନୁଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେତି । ଓସାରଣାତି ପୱେସନା । ତେନେୱାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ଅକଟାନୁଧମ୍ମତ୍ତା ଏୱ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଅକଟାନୁଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦସ୍ସ ।

ଦଦତୋ ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୱାତି ୱାସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମୱିକପ୍ପତ୍ଥୋତି । ନୱମଂ ।

୧୦. କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୨୮. ଦସମେ ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ଏତସ୍ସାପି ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ । ସଂୱାସସ୍ସ ନାସନା ସଂୱାସନାସନା। ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ନାସନା ଲିଙ୍ଗନାସନା। ଦଣ୍ଡକମ୍ମେନ ନାସନା ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା । ତତ୍ଥାତି ତିୱିଧାସୁ ନାସନାସୁ । ଦୂସକୋ…ପେ॰… ନାସେଥାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ନାସନା ଲିଙ୍ଗନାସନା ନାମାତି ୟୋଜନା । ଅୟନ୍ତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ, ‘‘ନାସେତୂ’’ତି ପଦେ ୱା । ତତ୍ଥାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ, ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଦିୱଚନେତି ଅତ୍ଥୋ । ପିରେତି ଆମନ୍ତନପଦଂ ପରସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅନଜ୍ଝତ୍ତିକଭୂତ’’ଇତି ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତ’’ ଇତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅମାମକ’’ଇତିପଦେନ ‘‘ପର’’ଇତିପଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅମ୍ହେ ନମମାୟକ, ଅମ୍ହେହି ୱା ନମମାୟିତବ୍ବ ଇତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅମ୍ହାମକ’’ଇତିପି ହକାରୟୁତ୍ତୋ ପାଠୋ । ଅମ୍ହେହି ଆମକଇତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ତେତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୱ ରୂପସଦ୍ଦେ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ପସ୍ସାମାତି ନ ପସ୍ସାମ, ନ ସୁଣାମ ।

୪୨୯.ତେନାତି ସାମଣେରେନ । ‘‘କାରାପେୟ୍ୟା’’ତି ପଦେ କାରିତକମ୍ମନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସହଧମ୍ମିକସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୪୩୪. ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୟନ୍ତି ୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ‘‘ସିକ୍ଖମାନେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ମାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନାଗତତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖିତୁକାମେନା’’ତି । ‘‘ସିକ୍ଖମାନେନା’’ତିପଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିପଦେ ଏୱ ନ କେୱଲଂ କାରକୱିସେସନଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେସୁପି କିରିୟାୱିସେସନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତି । ପଦତ୍ଥତୋତି ପଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ, ପଦାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ୱିଲେଖନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୩୮. ଦୁତିୟେ ୱିନୟେ ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱିନୟକଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟକଥା ନାମା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ୱିନୟକଥଂ । ପଦଭାଜନେନ ୱଣ୍ଣନା ୱିନୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ୱିନୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ । ପରିୟାପୁଣନଂ ପରିୟତ୍ତି, ୱିନୟସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ୱିନୟପରିୟତ୍ତି, ୱିନୟପରିୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ମୂଲମସ୍ସ ୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱିନୟପରିୟତ୍ତିମୂଲକୋ, ତଂ । ୱିନୟଧରୋ ଲଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ତେ ସବ୍ବେ ଭଗୱା ଭାସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ ।

ଅସ୍ସାତି ୱିନୟଧରସ୍ସ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଅଲଜ୍ଜିତାତିଆଦୀସୁ କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଅଲଜ୍ଜିତାୟାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଥଂ ଅଲଜ୍ଜିତାୟା’’ତିଆଦି । ଚାତି ସଚ୍ଚଂ। ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି ପଦଂ ତୀସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ପରିଗୂହତି, ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନ୍ଦୋତି ବାଲୋ । ମୋମୂହୋତି ଅତିସମ୍ମୂଳ୍ହୋ । ୱିରାଧେତୀତି ୱିରଜ୍ଝାପେତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ‘‘କପ୍ପତି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ । ଅୟଂ ପନାତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପନ ୱୀତିକ୍କମତିୟେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚ୍ଛମଂସେନ ସୂକରମଂସସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନେନ ସଦିସତ୍ତା, ଦୀପିମଂସେନ ଚ ମିଗମଂସସ୍ସ ସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚ୍ଛମଂସଂ ସୂକରମଂସ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଆପତ୍ତିଂଚ ସତିସମ୍ମୋସାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱାକ୍ୟସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, କତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ ନ ହି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ଏୱଂ ଅୱିନୟଧରସ୍ସ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିନୟଧରସ୍ସ ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟଧରୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସୋତି ୱିନୟଧରୋ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ପରୂପୱାଦନ୍ତି ପରେସଂ ଉପୱାଦଂ । ସୁଦ୍ଧନ୍ତେତି ସୁଦ୍ଧସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସେ । ତତୋତି ପତିଟ୍ଠାନତୋ ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ୱିନୟଧରସ୍ସ । ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଅସ୍ସାତି ୱିନୟଧରସ୍ସ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଅଭିଭୂତାନଂ । ସୋତି ୱିନୟଧରୋ । ତେହୀତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତେହି । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅୱିନୟଧରସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ଭୟଂ ସାରଜ୍ଜଂ ।

ପଟିପକ୍ଖଂ, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ଅତ୍ଥୟନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥୀକା, ଣ୍ୟସଦ୍ଦୋ ବହୁଲଂ କତ୍ତାଭିଧାୟକୋ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ତତ୍ଥାତି ଦୁୱିଧେସୁ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ । ଇମେତି ମେତ୍ତିୟଭୁମ୍ମଜକୱଡ୍ଢଲିଚ୍ଛୱିନୋ । ଅଞ୍ଞେପି ୟେ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅରିଟ୍ଠଭିକ୍ଖୁ ଚ କଣ୍ଟକସାମଣେରୋ ଚ ୱେସାଲିକୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚ ଅରିଟ୍ଠ…ପେ॰… ୱଜ୍ଜୀପୁତ୍ତକା। ତେ ଚ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରୂପହାରୋ ଚ ଅଞ୍ଞାଣୋ ଚ କଙ୍ଖାପରୱିତରଣୋ ଚ ପରୂ…ପେ॰… ୱିତରଣା। ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ୱାଦାନନ୍ତି ପରୂ…ପେ॰… ୱିତରଣାଦୟୋ। ତେ ଏୱ ୱାଦା ଏତେସନ୍ତି ପରୂ…ପେ॰… ୱିତରଣାଦିୱାଦା। ତେ ଚ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅବୁଦ୍ଧସାସନଂ ବୁଦ୍ଧସାସନନ୍ତି ୱତ୍ୱା କତପଗ୍ଗହା ମହାସଙ୍ଘିକାଦୟୋ ଚ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମାତି ୟୋଜନା । କଙ୍ଖାପରୱିତରଣାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣେ ଆଗତା ୱାଦା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ମହାସଙ୍ଘିକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦୀପୱଂସେ ଆଗତା ଗଣା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଆଦିମ୍ହି ‘‘ୱିପରୀତଦସ୍ସନା’’ତି ପଦଂ ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ସହଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ କାରଣେନା’’ତି । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତିୱିଧେସୁ ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ । ମହାୱତ୍ତାନି ସନ୍ତି, ଅୟଂ ସବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ଚାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚକାରେନ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦା ସଙ୍ଗହିତା ତାସମ୍ପି ଅଧିଗମସାସନଭାୱତୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତିୱିଧେସୁ ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ । କେଚି ଥେରାତି ଧମ୍ମକଥିକା କେଚି ଥେରା । ‘‘ୟୋ ଖୋ’’ତି କଣ୍ଠଜଦୁତିୟକ୍ଖରେନ ପଠିତବ୍ବୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ୟୋ ୱୋ’’ତି ୱକାରେନ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋ । କସ୍ମା ? ‘‘ସୋ ୱୋ’’ତି ପରତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏକସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନସୁତିସଦ୍ଦାନଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । କେଚି ଥେରାତି ପଂସୁକୂଲିକା କେଚି ଥେରା ଆହଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତରେ ପନ ଥେରାତି ଧମ୍ମକଥିକଥେରେହି ଚ ପଂସୁକୂଲିକଥେରେହି ଚ ଅଞ୍ଞେ ଥେରା । ତେତି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ତିଟ୍ଠତୀତି ପଚ୍ଚନ୍ତିମୋ, ତସ୍ମିଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ୱେମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠତୀତି ମଜ୍ଝିମୋ। ଅଥ ୱା ମଜ୍ଝାନଂ ସୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ନିୱାସୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ତସ୍ମିଂ । ୱୀସତି ୱଗ୍ଗା ଇମସ୍ସାତି ୱୀସତିୱଗ୍ଗୋ, ସୋୟେୱ ଗଣୋ ୱୀସତିୱଗ୍ଗଗଣୋ, ତଂ । ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟୋତି ତସ୍ସାୟତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱାରଣା ଆଧେୟ୍ୟା, ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ଆଧେୟ୍ୟଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଆଧେୟ୍ୟା, ଉପସମ୍ପଦା ଆଧେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।

ୟେପି ଇମେ ନୱ ଉପୋସଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାପି ଚ ଇମା ନୱ ପୱାରଣାୟୋତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ୱିନୟଧରସ୍ସ । ତାସନ୍ତି ନୱପୱାରଣାନଂ ।

ୟାନିପି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ତାନି ୱିନୟଧରାୟତ୍ତାନେୱାତି ପାଠସେସୋ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋ ।

ୟାପି ଚ ଅୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଅଞ୍ଞୋତି ୱିନୟଧରତୋ ପରୋ । ସୋ ଏୱାତି ୱିନୟଧରୋ ଏୱ । ‘‘ଉପଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ଧାତୁକମ୍ମଂ, ‘‘ସାମଣେରେନା’’ତି କାରିତକମ୍ମଂ ଉପନେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚାତି ଉପୋସଥାଦୀସୁ ଚ । ନିସ୍ସୟଦାନଞ୍ଚ ସାମଣେରୂପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସାନିସଂସେ ଲଭତୀତିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ।

ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ପଞ୍ଚାତି ଚ…ପେ॰… ଏକାଦସା’’ତି ଚ କୋଟ୍ଠାସଂ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା, ସତ୍ତ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଭାସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଥୋମେତୀତି ସମ୍ମୁଖା ଥୋମେତି । ପସଂସତୀତି ପରମ୍ମୁଖା ପସଂସତି । ‘‘ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଦ୍ଧନି ଦୀଘେ ସାଧୂତି ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅଦ୍ଧକ୍ଖମଂ ଅଦ୍ଧୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ସାଧୁଅତ୍ଥେ ନିୟପଚ୍ଚୟୋ (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ୪.୩୩.୭୩) ।

ଥେରା ଚ ନୱା ଚ ମଜ୍ଝିମା ଚ ବହୂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

୪୩୯. ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ’’ତି ପଦସ୍ସ କମ୍ମରୂପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଦିସିୟମାନେ’’ତି । ସୋ ପନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ ପନ । ୟସ୍ମା ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେ ୱାତି ଉଦ୍ଦିସିୟମାନେ ୱା । ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତେ ୱାତି ଉଦ୍ଦିସାପିୟମାନେ ୱା । ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ହି ମାନସଦ୍ଦକାରିୟୋ । ୟୋତି ଭିକ୍ଖୁ । ନନ୍ତି ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଚସଦ୍ଦୋ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକପଦସ୍ସ ଦ୍ୱନ୍ନୱାକ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତି, ପୁବ୍ବପଦେ କକାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେସନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦାକାନଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତାନୀତି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି । ୟେତି ଭିକ୍ଖୂ । ‘‘ୟାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ, ତାୱ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ପାଠସେସେହି ୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା । ଗରୁକଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଲହୁକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ଅତିୱିୟାତି ଅତି ଇ ଏୱ । ଇକାରୋ ହି ସନ୍ଧିୱସେନ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ । ୱିୟସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୱାଚକୋ ‘‘ୱରମ୍ହାକଂ ଭୁସାମିୱା’’ତି ଏତ୍ଥ (ଜା॰ ୧.୩.୧୦୮) ଇୱସଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ଅତି ହୁତ୍ୱା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ସମୀପେ ସାମିୱଚନନ୍ତି (ରୁପସିଦ୍ଧିୟଂ ୩୧୬ ସୁତ୍ତେ) ଆହ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି । ତସ୍ସାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ତସ୍ମିନ୍ତି ୱିନୟେ । ୱିୱଣ୍ଣେତୀତି ନ କେୱଲଂ ତସ୍ସେୱ ୱିୱଣ୍ଣମତ୍ତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ନିନ୍ଦତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ନିନ୍ଦତୀ’’ତି । ଗରହତୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ନିନ୍ଦତୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ନିନ୍ଦତି । ଗରହତୀତି ପରମ୍ମୁଖା ଗରହତୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ମୋହନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୪୪. ତତିୟେ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ପଟିପାଟିଅତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିୟା ଅଦ୍ଧମାସେ ଅଦ୍ଧମାସେ’’ତି । ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଉପୋସଥେ ଉପୋସଥେ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁପୋସଥିକଂ। ଏତ୍ଥାପି ହି ଅନୁସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୱାଚକୋ । ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଉଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅନାଚାରେ’’ତି ପଦେନ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଂ ଆପତ୍ତି’’ନ୍ତି ପଦେନ ୟଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାଧମ୍ମୋତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚା’’ତି । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ । ସାଧୁସଦ୍ଦୋ ସୁନ୍ଦରତ୍ଥୋ, କସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣୋତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି । ଅଟ୍ଠିନ୍ତି ଚ ‘‘କତ୍ୱା’’ତି ଚ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ‘‘ଅଟ୍ଠିକତ୍ୱା’’ତି ୱା ଏକଂ ପଦଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବନୟେ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠି ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରଂ କତ୍ୱା, ତଂ ଅଟ୍ଠିଂ । କତ୍ୱାତି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତଉତ୍ତରପଦେନ ସମାସୋ ନ ହୋତି । ଅଟ୍ଠିକଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇକସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଈପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭାୱ’’ନ୍ତିପଦେନ ଭାୱପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଞାପେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥୋ ପନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ଅଟ୍ଠିଭାୱଂ କତ୍ୱାତି । ପଚ୍ଛିମନୟେ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠିକୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରଂ କତ୍ୱା । ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ୱା ଅଟ୍ଠିକୋ, ଅଟ୍ଠିକଇତି ନାମସଦ୍ଦତୋ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠିକତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ କିରିୟାୱିସେସନଂ । କିରିୟାୱିସେସନେ ୱତ୍ତମାନେ କରଧାତୁ ୱା ଭୂଧାତୁ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେଭୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତ୍ୱା ହୁତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠିକତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠିକଭାୱଂ କତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠିକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପହାରସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୪୯. ଚତୁତ୍ଥେ କସ୍ମା ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟାନଂ ପହାରଂ ଦେନ୍ତି, ନନୁ ଅକାରଣେନ ପହାରଂ ଦେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦି । ଇମିନା ୟଥା ୱଦନ୍ତି, ତଥା ଅକତତ୍ତା ପହାରଂ ଦେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୫୧.ସଚେପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦେନ ସଚେ ଅମରତି, କା ନାମ କଥା, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ପହାରେନାତି ପହାରହେତୁନା । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ । ଅୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ । ନ ୱିରୋଚତୀତି ନ ସୋଭତି ।

୪୫୨. ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅକାରସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱାତି ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ୱା ।

୪୫୩. ‘‘କେନଚୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୁସ୍ସେନ ୱା’’ତିଆଦି । ତତୋତି ୱିହେଠନତୋ, ଇମିନା ମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅପାଦାନଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପତ୍ଥୟମାନୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମୁଗ୍ଗରେନ ୱାତି ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡସ୍ସ ଅଦ୍ଧେନ ଦଣ୍ଡେନ ୱା । ସୋତି ଚୋରାଦିକୋତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୫୪. ପଞ୍ଚମେ ତଲନ୍ତି ହତ୍ଥତଲଂ । ତଞ୍ହି ତଲତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗହିତୱତ୍ଥୁ ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥାତି ‘‘ତଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସତ୍ତୀତି କୁନ୍ତୋ । ସୋ ହି ସକତି ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥେତୀତି ‘‘ସତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଲମେୱ ସତ୍ତିସଦିସତ୍ତା ତଲସତ୍ତିକଂ, ସଦିସତ୍ଥେ କୋ, ତଂ ତଲସତ୍ତିକଂ ଉପଚାରେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କାୟମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ତଲସତ୍ତିକସଙ୍ଖାତେନ କାୟେନ ଗହେତ୍ୱା ଉଗ୍ଗିରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟପଟିବଦ୍ଧମ୍ପୀ’’ତି । ‘‘ପହାରସମୁଚ୍ଚିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂପୁବ୍ବୋ ଚ ଉପୁବ୍ବୋ ଚ ଚିସଦ୍ଦୋ ପଗୁଣନସଙ୍ଖାତେ ପରିଚିତେ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ପହାରପରିଚିତା’’ତି । ପହାରେନ ସଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉଚ୍ଚିତା ପରିଚିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେପି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସଜ୍ଝାୟନନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପହାରସ୍ସ ଉବ୍ବିଗା’’ତି । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପାଠସ୍ସ । ପହାରସ୍ସାତି ପହାରତୋ । ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ଭୀତା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଉବ୍ବିଗା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପୁବ୍ବ ୱିଜଧାତୁସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୪୫୭-୮.ୱିରଦ୍ଧୋତି ପଣ୍ଣକୋ ହୁତ୍ୱା । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ । ୱୁତ୍ତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୂତି ‘‘ଚୋରଂ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥୀକଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୂତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୫୯. ଛଟ୍ଠେ ତେତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା । ଚୋଦେନ୍ତି କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆକିଣ୍ଣଦୋସତ୍ତାତି ତେସଂ ଆକୁଲଆଦୀନୱତ୍ତା । ଏୱନ୍ତି ଚୋଦିୟମାନେ । ଅତ୍ତପରିତ୍ତାଣନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସମନ୍ତତୋ ତାଣଂ ରକ୍ଖନଂ କରୋନ୍ତା ଚୋଦେନ୍ତୀତି ୟୋଜନାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୬୪. ସତ୍ତମେ ଉପପୁବ୍ବଦହଧାତୁସ୍ସ ସକମ୍ମିକତ୍ତା କାରିତନ୍ତୋଗଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅକାରସ୍ସ ସଦିସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମଣେରସ୍ସା’’ତି । ସାମଣେରୋପି ହି ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦିସୋ ହୋତି ସଣ୍ଠାନେନ ଚ ପୁରିସଭାୱେନ ଚ । ସାମଣେରସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପଦହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସିନ୍ନଂ ମଞ୍ଞେ, ନିପନ୍ନଂ ମଞ୍ଞେ, ଭୁତ୍ତଂ ମଞ୍ଞେ, ପୀତଂ ମଞ୍ଞେ, କତଂ ମଞ୍ଞେତି ୟୋଜନା । ନିସିନ୍ନନ୍ତି ନିସୀଦିତଂ । ନିପନ୍ନନ୍ତି ନିପଜ୍ଜିତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୭୧. ଅଟ୍ଠମେ ‘‘ଅଧିକରଣଜାତାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିକରଣସ୍ସ ପକରଣତୋ ୱିୱାଦାଧିକରଣଭାୱଞ୍ଚ ୱିସେସନପରପଦଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୱିୱାଦାଧିକରଣାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି। ୱିୱାଦସଦ୍ଦେନ ଅଧିକରଣସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁୟ୍ୟତୀତି ସୁତି ୱଚନଂ, ସୁତିୟା ସମୀପଂ ଉପସ୍ସୁତି ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତିସମୀପ’’ନ୍ତି । ‘‘ସମୀପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉପସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଉପସ୍ସୁତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦସ୍ସ ପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ମନ୍ତେନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନ୍ତୟମାନେ’’ତି ।

୪୭୩.‘‘ୱୂପସମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇଧାତୁୟା ଗତ୍ୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୂପସମଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅକାରକଭାୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ । ସୋତୁକାମତାୟ ଗମନୱସେନ ସିୟା କିରିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. କମ୍ମପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୭୪. ନୱମେ ମୟନ୍ତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟନାମକା ଅମ୍ହେ । କତତ୍ତାତି କମ୍ମାନଂ କତତ୍ତା । ଧମ୍ମୋତି ଭୂତୋ ସଭାୱୋ । ଏତେସୂତି ଚତୂସୁ ସଙ୍ଘକମ୍ମେସୂତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଛନ୍ଦଂ ଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୮୧. ଦସମେ ଚୋଦେତି ପରସ୍ସ ଦୋସଂ ଆରୋପେତୀତି ଚୋଦକୋ। ତେନ ଚ ଚୋଦକେନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ଦୋସଂ ଆରୋପେତବ୍ବୋତି ଚୁଦିତୋ, ସୋୟେୱ ଚୁଦିତକୋ, ତେନ ଚ । ‘‘ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋତି ଚ ୱିନୟଧରୋ । ସୋ ହି ଚୋଦକଚୁଦିତକାନଂ ମତଂ ଅନୁମିନେତ୍ୱା ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ । ଏତ୍ତାୱତାପୀତି ଏତ୍ତକେନପି ପମାଣେନାତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୮୪. ଏକାଦସମେ ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀତା’’ତିଆଦୀସୁ (ପରି॰ ୨୯୫) ୱିୟ ୟକାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ୟଥାମିତ୍ତତାୟା’’ତି । ‘‘ୟୋ ୟୋ’’ତି ଇମିନା ୟଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାୱୁଡ୍ଢନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୧ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ୟୋ ୟୋ ମିତ୍ତୋ ‘‘ୟଥାମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ୟଥାସନ୍ଦିଟ୍ଠତା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୂତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦଂ

୪୮୯. ଦ୍ୱାଦସମେ ୟନ୍ତି ପଦତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ୟଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ଥାତି ତିଂସକକଣ୍ଡେ । ଇଧାତି ଦ୍ୱେନୱୁତିକଣ୍ଡେ, ସିକ୍ଖାପଦେ ୱା । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ପରପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ରତନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୪୯୪. ରାଜୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପରିତ୍ତକୋତି ଗୁଣେନ ଖୁଦ୍ଦକୋ । ପାସାଦୱରସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପରିସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାସାଦୱରସ୍ସ ଉପରି ଗତୋ’’ତି । ଇମିନା ପାସାଦୱରସ୍ସ ଉପରି ଉପରିପାସାଦୱରଂ, ତଂ ଗତୋ ଉପଗତୋତି ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟ୍ୟାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ । ‘‘କାରଣା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱାହସା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେହୀତି ଅୟ୍ୟେହି ।

୪୯୭.ଅନ୍ତରନ୍ତି ଖଣଂ, ଓକାସଂ ୱା ୱିୱରଂ ୱା । ଘାତେତୁନ୍ତି ହନିତୁଂ । ଇଚ୍ଛତୀତି ଇମିନା ପତ୍ଥଧାତୁୟା ୟାଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ରାଜନ୍ତେପୁରଂ ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱଚନତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତି ହତ୍ଥିସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନଂ । ଅସ୍ସେହି ସମ୍ମଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥାତି ଅସ୍ସସମ୍ମଦ୍ଦୋ। ରଥେହି ସମ୍ମଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥାତି ରଥସମ୍ମଦ୍ଦୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ‘‘ସମ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଠମକ୍ଖରେନ ପାଠସ୍ସ ସମ୍ବାଧସ୍ସ ଅୱାଚକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ପାଠେ । ‘‘ହତ୍ଥୀନଂ ସମ୍ମଦ୍ଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ସମ୍ମଦ୍ଦନଂ ସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତି ଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ପୁରିମପଦେନ ଛଟ୍ଠୀସମାସଞ୍ଚ । ପୁରିମପାଠେ ପନ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ଅଧିକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁବ୍ବପଦେନ ତତିୟାସମାସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ବାହିରତ୍ଥସମାସୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଛିମପାଠେ ‘‘ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦିପଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପାଠସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ରଜିତବ୍ବାନୀତି ରଜନୀୟାନି, ରଜିତୁଂ ଅରହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧକାଲେ ପୁରିମପାଠେ ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରେତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ କାତବ୍ବୋତି । ପଚ୍ଛିମପାଠେ ପନ ମୁଖ୍ୟତୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେପୁରେ’’ତି ।

୪୯୮.ଅୱସିତ୍ତସ୍ସାତି ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ । ଇତୋତି ସୟନିଘରତୋ । ଇମିନା ପଞ୍ଚମୀବାହିରସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ରଞ୍ଞୋ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହେସୀ । ମହେସୀତି ଚ ସାଭିସେକା ଦେୱୀ । ନିପୁବ୍ବ ଗମୁଧାତୁସ୍ସ ନିପୁବ୍ବକମୁଧାତୁୟା ପରିୟାୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଗ୍ଗତନ୍ତି ନିକ୍ଖନ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ରତନସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୦୨. ଦୁତିୟେ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱାତି ସତିୱିପ୍ପୱାସେନ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା । ପୁଣ୍ଣପତ୍ତନ୍ତି ତୁଟ୍ଠିଦାୟଂ । ତଞ୍ହି ମନୋରଥପୁଣ୍ଣେନ ପତ୍ତବ୍ବଭାଗତ୍ତା ‘‘ପୁଣ୍ଣପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତତୋ ପଞ୍ଚ କହାପଣା’’ତି । ଇଧ ପନ କହାପଣାନଂ ପଞ୍ଚସତତ୍ତା ପଞ୍ଚୱୀସକହାପଣା ଅଧିପ୍ପେତା । ଆଭରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ପରିୟାୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲଙ୍କାର’’ନ୍ତି । ‘‘ମହାଲତଂ ନାମା’’ତି ଇମିନା ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ଅଲଙ୍କାରୋ, ଅଥ ଖୋ ୱିସେସାଲଙ୍କାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ମହନ୍ତାନି ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମାନି ଏତ୍ଥାତି ମହାଲତା। ଲତାଗହଣେନ ହି ମାଲାପି ଗହିତା । ନୱହି କୋଟୀହି ଅଗ୍ଘଂ ଇମସ୍ସାତି ନୱକୋଟିଅଗ୍ଘନକଂ, ନୱକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ଅଗ୍ଘଂ ଅରହତୀତି ୱା ନୱକୋଟିଅଗ୍ଘନକଂ।

୫୦୪. ଅନ୍ତେ ସମୀପେ ୱସନସୀଲତ୍ତା ପରିଚାରିକୋ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପରିଚାରିକୋ’’ତି ।

୫୦୬.ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତାତି ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା । ସଙ୍ଘ…ପେ॰… ନୱକମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅୱସେସନ୍ତି ଜାତରୂପରଜତତୋ ଅୱସେସଂ । ମାତୁକଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନତାଲପଣ୍ଣମ୍ପୀତି ମାତୁୟା କଣ୍ଣେ ପିଳନ୍ଧିତତାଲପଣ୍ଣମ୍ପି, ପଟିସାମେନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦନ୍ତି ଭଣ୍ଡଂ । ପଲିବୋଧୋନାମାତି ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧୋ ନାମ । ଛନ୍ଦେନପୀତି ୱଡ୍ଢକୀଆଦୀନଂ ଛନ୍ଦହେତୁନାପି । ଭୟେନପୀତି ରାଜୱଲ୍ଲଭାନଂ ଭୟହେତୁନାପି । ବଲକ୍କାରେନାତି କରଣଂ କାରୋ, ବଲେନ କାରୋ ବଲକ୍କାରୋ, ତେନ, ବଲକ୍କାରୋ ହୁତ୍ୱା ପାତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ମହାରାମେ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ, ସଙ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାଜନସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନେସୂତି ବହୂନଂ ଜନାନଂ ସଞ୍ଚରଣସଙ୍ଖାତେସୁ ଠାନେସୁ । ନଗହେତବ୍ବସ୍ସ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଲିବୋଧୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପଲିବୋଧୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକୋତି ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓକ୍କମ୍ମାତି ଓକ୍କମିତ୍ୱା ।

ରୂପସଦ୍ଦୋ ଭଣ୍ଡପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି । ଭଣ୍ଡଂ ରୂପଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଭଣ୍ଡିକନ୍ତି ଭଣ୍ଡେନ ନିୟୁତ୍ତଂ ପୁଟକଂ । ଗଣେତ୍ୱାତି ଗଣନଂ କତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ନାମପରିୟାୟୋ । ଲଞ୍ଛନାଦି ନିମିତ୍ତଂ ନାମାତି ହି ୟୋଜନା । ଲଞ୍ଛନାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନୀଲପିଲୋତିକାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲାଖାୟାତି ଜତୁନା ।

ପତିରୂପା ନାମ ଇଧ ଲଜ୍ଜିକୁକ୍କୁଚ୍ଚକାତି ଆହ ‘‘ଲଜ୍ଜିନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକା’’ତି । ଥାୱରନ୍ତି ଜଙ୍ଗମା ଅଞ୍ଞଂ ଥାୱରଂ । ଅଦ୍ଧୁନୋତି କାଲସ୍ସ । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞେ ସମାଦପେତ୍ୱା । ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୭.୫୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟାଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୦୭.ରତନସମ୍ମତନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱିସନସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୦୮. ତତିୟେ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଭୂତଂ କଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନକଥ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ତୁଲ୍ୟନିସ୍ସିତସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ରାଜପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ରାଜୂହି ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ।

୫୧୨. ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିଂ ଗାମେତି ତସ୍ମିଂ ପଠମପୱିସନଗାମେ । ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ତଂ ଇଚ୍ଛିତକମ୍ମଂ । ଅନ୍ତରାତି ଗାମୱିହାରାନମନ୍ତରେ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ।

କୁଲଘରେ ୱାତି ଞାତିକୁଲଉପଟ୍ଠାକକୁଲଘରେ ୱା । ତେଲଭିକ୍ଖାୟ ୱାତି ତେଲୟାଚନତ୍ଥାୟ ୱା । ପସ୍ସେତି ଅତ୍ତନୋ ପସ୍ସେ ସମୀପେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାତି ଗାମମଜ୍ଝମଗ୍ଗେନ । ଅନୋକ୍କମ୍ମାତି ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱା, ଅପକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୧୭. ଚତୁତ୍ଥେ କକାରସ୍ସ ପଦପୂରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭେଦନମେୱ ଭେଦନକ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ଅପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ପଠମଂ ସୂଚିଘରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରଣିଧନୁକେତି ଅରଣିୟା ଧନୁକେ । ୱେଧକେତି କାୟବନ୍ଧନୱେଧକେତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୨୨. ପଞ୍ଚମେ ଛେଦନମେୱ ଛେଦନକଂ, ତମସ୍ସତ୍ଥୀତି ଛେଦନକନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟମେୱା’’ତି ।

ନିଖଣିତ୍ୱାତି ପମାଣାତିରେକଂ ନିଖଣିତ୍ୱା । ଉତ୍ତାନଂ ୱା କତ୍ୱାତି ହେଟ୍ଠୁପରି ପରିୱତ୍ତନଂ ୱା କତ୍ୱା । ଠପେତ୍ୱାତି ଲମ୍ବଣୱସେନ ଠପେତ୍ୱାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୨୬. ଛଟ୍ଠେ ଏତ୍ଥାତି ମଞ୍ଚପୀଠେ । ଅୱନହିତବ୍ବନ୍ତି ଓନଦ୍ଧଂ, ତୂଲେନ ଓନଦ୍ଧଂ ତୂଲୋନଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ମଞ୍ଚପୀଠେ ଚିମିଲିକଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୩୧. ସତ୍ତମେ କତ୍ଥାତି କିସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକେ, କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥାତି ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ, ପଣୀତଭୋଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱା । ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ପୁରାଣୋ ଚମ୍ମକାରୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ପୁରାଣାସିକୋଟ୍ଠୋ’’ତି ପଦସ୍ସ । ଚମ୍ମକାରୋ ହି ଅସିନା ଚମ୍ମଂ କୁଟତି ଛିନ୍ଦତୀତି ‘‘ଅସିକୋଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନକାଲମୁପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରାଣୋ’’ତି। ତମେୱୂପମଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତି । ହୀତି ତପ୍ପାକଟୀକରଣଂ, ତଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଚମ୍ମକାରୋ କଡ୍ଢତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିତ୍ଥତନ୍ତି ୱିସାଲଂ । ସୋପୀତି ଉଦାୟୀପି । ତଂ ନିସୀଦନଂ କଡ୍ଢତୀତି ୟୋଜନା । ତେନାତି କଡ୍ଢନହେତୁନା । ତନ୍ତି ଉଦାୟିଂ । ସନ୍ଥତସଦିସନ୍ତି ସନ୍ଥତେନ ସଦିସଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେତି ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ, ଫାଲେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୩୭. ଅଟ୍ଠମେ ‘‘କତ୍ଥା’’ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ।

୫୩୯. ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି । ‘‘ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠା’’ତି ଇମିନା ନାଭିୟା ଅଧୋ ଅଧୋନାଭୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉପରୀ’’ତି ଇମିନା ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉବ୍ଭ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି । ଉବ୍ଭସଦ୍ଦୋ ହି ଉପରିପରିୟାୟୋ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତନିପାତୋ । କଣ୍ଡୁଖଜ୍ଜୁସଦ୍ଦାନଂ ୱେୱଚନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଣ୍ଡୂତି ଖଜ୍ଜୂ’’ତି । କଣ୍ଡତି ଭେଦନଂ କରୋତୀତି କଣ୍ଡୁ। ଖଜ୍ଜତି ବ୍ୟଧନଂ କରୋତୀତି ଖଜ୍ଜୁ। କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘କଚ୍ଛୂ’’ତି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋ ।

ଲୋହିତଂ ତୁଣ୍ଡଂ ଏତିସ୍ସାତି ଲୋହିତତୁଣ୍ଡିକା। ପିଳୟତି ୱିବାଧୟତୀତି ପିଳକା। ଆ ଭୁସୋ ଅସୁଚିଂ ସୱତି ପଗ୍ଘରାପେତୀତି ଅସ୍ସାୱୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣ’’ନ୍ତି । ଅରିସଞ୍ଚ ଭଗନ୍ଦରା ଚ ମଧୁମେହୋ ଚ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦୁନ୍ନାମକାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଅରି ୱିୟ ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ଅରିସଂ। ଭଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ, ତଂ ଦରତି ଫାଲେତୀତି ଭଗନ୍ଦରା, ଗୂଥସମୀପେ ଜାତୋ ୱଣୱିସେସୋ । ମଧୁ ୱିୟ ମୁତ୍ତାଦିଂ ମିହତି ସେଚତୀତି ମଧୁମେହୋ, ସୋ ଆବାଧୋ ମୁତ୍ତମେହୋ ସୁକ୍କମେହୋ ରତ୍ତମେହୋତି ଅନେକୱିଧୋ । ଥୁଲ୍ଲସଦ୍ଦୋ ମହନ୍ତପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ମହା’’ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୪୨. ନୱମେ ୱସ୍ସେ ୱସ୍ସକାଲେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ୱସ୍ସିକା, ୱସ୍ସିକା ଚ ସା ସାଟିକା ଚେତି ୱସ୍ସିକସାଟିକାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ନନ୍ଦତ୍ଥେରସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୪୭. ଦସମେ ‘‘ଚତୂହି ଅଙ୍ଗୁଲେହୀ’’ତି ଇମିନା ଚତୁରୋ ଅଙ୍ଗୁଲା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାତି ଅସମାହାରଦିଗୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଊନକପ୍ପମାଣୋତି ଭଗୱତୋ ଲାମକପମାଣୋ । ଇମିନା ଓମକସଦ୍ଦସ୍ସ ଲାମକତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ରତନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଖୁଦ୍ଦକୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୬. ପାଟିଦେସନୀୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଅନନ୍ତରା ପାଟିଦେସନୀୟା ୟେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଠପିତା, ଇଦାନି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଭୱତୀତି ୟୋଜନା ।

୫୫୨. ପଠମପାଟିଦେସନୀୟେ ତାୱ ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ପଟିଆଗମନକାଲେତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଟ୍ଠାନତୋ ପକ୍କମିତ୍ୱା, ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱା ଆଗମନକାଲେ । ସବ୍ବେୱାତି ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବମେୱା’’ତି । ‘‘କମ୍ପମାନା’’ତି ଇମିନା ପପୁବ୍ବୱିଧଧାତୁୟା କମ୍ପନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପେହୀତି ଏତ୍ଥ ଅପପୁବ୍ବଇଧାତୁ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପଗଚ୍ଛା’’ତି ।

୫୫୩. ପଟିଦେସେତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେତି ଅନେନାତି ପଟିଦେସେତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନଂ। ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ପରିୟାୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରଥିକାତି ରଚ୍ଛା’’ତି । ରଥସ୍ସ ହିତା ରଥିକା। ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟେ କତେ ‘‘ରଚ୍ଛା’’ତି (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ୪.୭୨ ସୁତ୍ତେ) ୱୁଚ୍ଚତି । ରଚ୍ଛନ୍ତରେନ ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ରଚ୍ଛା ବ୍ୟୂହୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ବ୍ୟୂହେତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ଜନେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁମପଦାନୱସେନାତି ବ୍ୟୂହୋ। ସିଙ୍ଘାଟକଂ ନାମ ମଗ୍ଗସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗସମୋଧାନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସିଙ୍ଘତି ମଗ୍ଗସମୋଧାନଂ କରୋତି ଏତ୍ଥାତି ସିଙ୍ଘାଟକଂ । ଏତେସୂତି ରଥିକାଦୀସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଦୁକ୍କଟପାଟିଦେସନୀୟେ ଅତିଦିସତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ‘‘ୱଚନତୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେ ଞାପକହେତୁ । ଦଦମାନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱସେନାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ସିକ୍ଖାପଦେ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅପମାଣଂ, ତସ୍ମା ।

ଇଦନ୍ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମ୍ଭିନ୍ନେ ଏକରସେ କାଲିକତ୍ତୟେତି ୟୋଜନା ।

୫୫୬. ‘‘ଦାପେତୀ’’ତି ହେତୁତ୍ଥକିରିୟାୟ କାରିତକତ୍ତୁକାରିତକମ୍ମାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ତନା ଅଞ୍ଞେନ । ‘‘ତାୟ ଏୱ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚୀ’’ତି ପଦାନି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମାନୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୫୮. ଦୁତିୟେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ଅନ୍ତରଘରତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ ୱୋସାସମାନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦେନ୍ତିୟା ପନ ନେୱ ଇମିନା, ନ ପୁରିମେନ ଆପତ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୬୨. ତତିୟେ ‘‘ଉଭତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କରଣତ୍ଥେ ତୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱୀହୀ’’ତି । ‘‘ଉଭତୋପସନ୍ନ’’ନ୍ତି ବ୍ୟାସୋପି ସମାସୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱ, ସମାସେ ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଲୋପୋ ହୋତି । ‘‘ଉଭତୋ’’ତିପଦସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାସକେନପି ଉପାସିକାୟପୀ’’ତି । କସ୍ମା ଉଭତୋ ପସନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ କିରା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ କୁଲେ…ପେ॰… ସୋତାପନ୍ନାୟେୱ ହୋନ୍ତି କିର, ତସ୍ମା ‘‘ଉଭତୋପସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସଚେପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦେନ ଅସୀତିକୋଟିଧନତୋ ଅଧିକମ୍ପି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ହାୟନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ।

୫୬୯. ‘‘ଘରତୋ ନୀହରିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୀହରିତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସନସାଲଂ ୱା ୱିହାରଂ ୱା’’ତି । ‘‘ଆନେତ୍ୱା’’ତିଇମିନା ନୀପୁବ୍ବହରଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଦ୍ୱାରେତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହଦ୍ୱାରେତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୫୭୦. ଚତୁତ୍ଥେ ଅୱରୁଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ପରିରୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପରିରୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ପରିସମନ୍ତତୋ ରୁଦ୍ଧା ଆୱୁତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୩. ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଭାୱଞ୍ଚ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚୀ’’ତି ନିଦ୍ଧାରଣୀୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି । ‘‘ପେସେତ୍ୱା ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତିଇମିନା ପଟିସଂୱିଦିତାକାରଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଆରାମ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ଆରାମୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଆରଞ୍ଞକସେନାସନାରାମଞ୍ଚା’’ତି । ତସ୍ସାତି ଆରଞ୍ଞକସେନାସନାରାମସ୍ସ । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ପଟିମୋଚନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱିସଜ୍ଜନାୟ ସମେତୁଂ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କାତବ୍ବଂ । କିମତ୍ଥନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ତଦତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ପଟିମୋଚନସଙ୍ଖାତାୟ ଅତ୍ଥାୟାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚ ପୟୋଜନୱାଚକୋ । ପୟୋଜନାୟାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଟିମୋଚନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱିସଜ୍ଜନାୟଂ । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ସମେତୁଂ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କାତବ୍ବଂ । ପଟିମୋଚନସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚ କାରଣୱାଚକୋ । କାରଣାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନାନଂ ପୁବ୍ବାପରସମସଙ୍ଖାତୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟପଟିହରନ୍ତାନଂ ଅମ୍ହାକଂ । ଅମ୍ହେତି ଚୋରସଙ୍ଖାତେ ଅମ୍ହେ ।

‘‘ତସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତିସ୍ସା ୟାଗୁୟା’’ତି । ଅଞ୍ଞାନିପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତକୁଲତୋ ଅଞ୍ଞାନିପି କୁଲାନି । ତେନାତି ପଟିସଂୱିଦିତକୁଲେନ । କୁରୁନ୍ଦିୱାଦେ ୟାଗୁୟା ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୂୱାଦୀନି ଆହରନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୫୭୫.ଏକସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ପଟିସଂୱିଦିତଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀତି ଚତୁପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି । ଅଧିକମେୱାତି ପରିଭୁତ୍ତତୋ ଅତିରେକମେୱ । ୟଂ ପନାତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ପନ, ୟମ୍ପି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ୱନତୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତତ୍ଥଜାତକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରାମେ’’ତି । ଅଞ୍ଞେନ ଦିନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନନ୍ତି ମୂଲଖାଦନୀୟାଦିଂ । ପଟିସଂୱିଦିତନ୍ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ଜାନାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ପାଟିଦେସନୀୟୱଣ୍ଣନାୟ

ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୭. ସେଖିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପରିମଣ୍ଡଲୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖେନ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖେନ ତାଦିନା ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ତାଦିନା, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ୱା ଅୱିକାରଟ୍ଠେନ ତାଦିନା ଭଗୱତା ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ସେଖିୟାନୀ’’ତି ଭାସିତାନି, ଦାନି ତେସମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅୟମ୍ପି ୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା ।

୫୭୬.ତତ୍ଥାତି ସେଖିୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ, ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ସମନ୍ତତୋ’’ତିଇମିନା ପରିତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନାଭିମଣ୍ଡଲଂ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂସଦ୍ଦୋ ଚ ଅଧୋସଦ୍ଦୋ ଚ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ନିୱାସେତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତତୋ । ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣନ୍ତି ତସ୍ସ ନିୱାସନସ୍ସ ଇଦଂ ପମାଣଂ । ତାଦିସସ୍ସାତି ଦୀଘତୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକସ୍ସ ତିରିୟଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥସ୍ସ ନିୱାସନସ୍ସ । ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ଚୀୱରେସୁ । ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱିରଳତ୍ତା ନ ତିଟ୍ଠତି । ତିଟ୍ଠତୀତି ଘନତ୍ତା ତିଟ୍ଠତି ।

ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଚାତିଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କେୱଲଂ ଏୱଂ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟଂ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତଥା ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୟୋଜନା । ୟେ ପନ ନିୱାସନଦୋସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେତି ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ନିୱସନତୋ ଅଞ୍ଞେ। ତେ ସବ୍ବେତି ସବ୍ବେ ତେ ନିୱାସନଦୋସା । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିଭଙ୍ଗେ । ତତ୍ଥେୱାତି ଖନ୍ଧକେୟେୱ ।

ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ଅସତିୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅଜାନନଂ ଦୁୱିଧଂ ନିୱାସନୱତ୍ତସ୍ସ ଅଜାନନଂ, ଆରୂଳ୍ହୋରୂଳ୍ହଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆରୂଳ୍ହୋରୂଳ୍ହଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସାତି ନିୱାସନୱତ୍ତସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ତଂ ପନାତି ଆପତ୍ତିତୋ ଅମୋକ୍ଖନଂ ପନ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା । ୟୋତି ଭିକ୍ଖୁ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁକ୍ଖା ଜଙ୍ଘା ଇମସ୍ସାତି ସୁକ୍ଖଜଙ୍ଘୋ। ମହନ୍ତଂ ପିଣ୍ଡିକମଂସଂ ଇମସ୍ସାତି ମହାପିଣ୍ଡିକମଂସୋ । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।

ୱଣୋତି ଅରୁ । ତଞ୍ହି ୱଣତି ଗତ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣନଂ କରୋତୀତି ୱଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱାଳମିଗା ୱା ଚୋରା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଅଞ୍ଞାପି ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲାଦୟୋ ଆପଦା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

୫୭୭.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିଭଙ୍ଗେ, ସିକ୍ଖାପଦେ ୱା । ଉଭୋ କଣ୍ଣେତି ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ନିଗ୍ଗତେ ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣେ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ’’ତି ଚ ‘‘ଆରାମେ’’ତି ଚ ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ । ୱିହାରେପୀତି ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଥେରୁପଟ୍ଠାନାଦିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୭୮. କାୟେକଦେସେ କାୟସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଜାଣୁମ୍ପି ଉରମ୍ପୀ’’ତି । ‘‘ନ ସୀସଂ ପାରୁତେନା’’ତିଇମିନା ‘‘ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନା’’ତିପଦସ୍ସ ଅତିବ୍ୟାପିତଦୋସଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଗଣ୍ଠିକନ୍ତି ପାସୋ । ସୋ ହି ଗନ୍ଥେତି ବନ୍ଧତୀତି ୱା, ଗନ୍ଥେତି ବନ୍ଧତି ଏତ୍ଥାତି ୱା କତ୍ୱା ଗନ୍ଥିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ୍ଥକାରସ୍ସ ୱାଣ୍ଠକାରେ କତେ ଗଣ୍ଠିକୋ, ତଂ ଗଣ୍ଠିକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଉଭୋ କଣ୍ଣେତି ଚୀୱରସ୍ସ ଦ୍ୱେ କୋଣେ । ଗଲୱାଟକତୋତି ଏତ୍ଥ ଗଲୋତି କଣ୍ଠୋ । ସୋ ହି ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଲେୟ୍ୟପେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅସନଂ ଗଲତି ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିୟଂ ପତତି ଇତୋତି ଗଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆୱାଟୋୟେୱ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠେନ ଆୱାଟକୋ, ଖୁଦ୍ଦକତ୍ଥେ କୋ । ଗଲେ ଠିତୋ ଆୱାଟକୋ ଗଲୱାଟକୋ । ଅକାରତୋ ହି ଆକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ‘‘ପପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୨) ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ହି ପଆପନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଅକାରତୋ ଆକାରସ୍ସ ଚ ଲୋପୋ । ପୱଦ୍ଧଂ ଆପଂ ପପଂ, ମହନ୍ତଂ ଉଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀସଂ ୱିୱରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୭୯. ୱାସଂ ଉପଗତୋତି ୱା ୱାସେନ ଉପଗତୋତି ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱାସତ୍ଥାୟ ଉପଗତସ୍ସା’’ତି ।

୫୮୦. ହତ୍ଥପାଦେ ଅକୀଳନ୍ତୋ ସୁସଂୱୁତୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହତ୍ଥଂ ୱା ପାଦଂ ୱା ଅକୀଳାପେନ୍ତୋ’’ତି ।

୫୮୨.ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ଓସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠାପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି । ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତିଇମିନା କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟୁଗୟୁତ୍ତକୋତି ୟୁଗେ ୟୁତ୍ତକୋ । ଦମିୟିତ୍ଥାତି ଦନ୍ତୋ। ଆଭୁସୋ ଜାନାତି କାରଣାକାରଣନ୍ତି ଆଜାନେୟ୍ୟୋ । ଏତ୍ତକନ୍ତି ଚତୁହତ୍ଥପମାଣଂ । ୟୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପରିସ୍ସୟଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପରିସ୍ସୟାଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ଦ୍ୱେ ପାଠା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ।

୫୮୪.ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେତି ଇମଂ ପକାରଂ ଇତ୍ଥଂ ଚୀୱରୁକ୍ଖିପନଂ, ଭୱତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଭୂତୋ, ଭିକ୍ଖୁ । ଲକ୍ଖୀୟତି ଅନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, ଚୀୱରଂ । ଇତ୍ଥଂ ଭୂତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ, ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ । କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ କିରିୟାୱିସେସନସ୍ସ ସଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଏକତୋ ୱା…ପେ॰… ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅନ୍ତୋଇନ୍ଦଖୀଲତୋତି ଗାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋଇନ୍ଦଖୀଲତୋତି । ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୫୮୬. ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଜଗ୍ଘନଂ ହସନଂ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘୋ, ସୋୟେୱ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକା, ତାୟ । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାହସିତଂ ହସନ୍ତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାୟା’’ତିପଦେ ।

୫୮୮.କିତ୍ତାୱତାତି କିତ୍ତକେନ ପମାଣେନ, ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେସୁ ଥେରେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ଇଦଞ୍ଚୀଦଞ୍ଚ କଥେତୀତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ପମାଣେନ ।

୫୯୦. ନିଚ୍ଚଲଂ କତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଉଜୁଟ୍ଠପନଂ କାୟପଗ୍ଗହୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚଲଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଏସେୱ ନୟୋ ବାହୁପଗ୍ଗହସୀସପଗ୍ଗହେସୁପୀତି । ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ଖମ୍ଭକତୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୫୯୬. ଖମ୍ଭୋ କତୋ ୟେନାତି ଖମ୍ଭକତୋ । ଖମ୍ଭୋତି ଚ ପଟିବଦ୍ଧୋ । କତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘କଟିୟଂ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ସସୀସଂ ଅୱଗୁଣ୍ଠୟତି ପରିୱେଠତୀତି ଓଗୁଣ୍ଠିତୋତି ଆହ ‘‘ସସୀସଂ ପାରୁତୋ’’ତି ।

୬୦୦. ଉଦ୍ଧଂ ଏକା କୋଟି ଇମିସ୍ସା ଗମନାୟାତି ଉକ୍କୁଟିକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉକ୍କୁଟିକା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉକ୍କୁଟିକାୟା’’ତିପଦେ ।

୬୦୧. ହତ୍ଥପଲ୍ଲତ୍ଥୀକଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥୀକେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକେ ଆୟୋଗପଲ୍ଲତ୍ଥୀକାପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ଆୟୋଗପଲ୍ଲତ୍ଥିକାପି ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକା ଏୱା’’ତି ।

୬୦୨. ସତିୟା ଉପଟ୍ଠାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତିଂଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି ।

୬୦୩.ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେନ୍ତେପୀତି ପିଣ୍ଡପାତଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପନ୍ତେପି । ପତ୍ତେ ସଞ୍ଞା ପତ୍ତସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ପତ୍ତସଞ୍ଞୀ। ‘‘କତ୍ୱା’’ ତିଇମିନା କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

୬୦୪.ସମସୂପକଂ ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୂପପିଣ୍ଡପାତାନଂ ସମଉପଡ୍ଢଭାୱଂ ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ସମସୂପକୋ ନାମା’’ତିଆଦି । ୟତ୍ଥାତି ପିଣ୍ଡପାତେ । ଭତ୍ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପମାଣୋ ସୂପୋ ହୋତି, ସୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ସମସୂପକୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଓଲୋଣୀ ଚ ସାକସୂପେୟ୍ୟଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରସୋ ଚ ମଂସରସୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ ଓଲୋଣୀତି ଏକା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି । ସାକସୂପେୟ୍ୟନ୍ତି ସୂପସ୍ସ ହିତଂ ସୂପେୟ୍ୟଂ, ସାକମେୱ ସୂପେୟ୍ୟଂ ସାକସୂପେୟ୍ୟଂ । ଇମିନା ସବ୍ବାପି ସାକସୂପେୟ୍ୟବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି ଗହିତା । ମଚ୍ଛରସମଂସରସାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅୱସେସା ସବ୍ବାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି ସଙ୍ଗହିତା । ତଂ ସବ୍ବଂ ରସାନଂ ରସୋ ରସରସୋତି କତ୍ୱା ‘‘ରସରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୬୦୫. ସମପୁଣ୍ଣଂ ସମଭରିତନ୍ତି ୱେୱଚନମେୱ । ଥୂପଂ କତୋ ଥୂପୀକତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଥୂପୀକତୋ ନାମା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ଥୂପୀକତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ । ତେସନ୍ତି ଅଭୟତ୍ଥେରତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରାନଂ । ଇତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ତେସଞ୍ଚ ଥେରାନଂ ୱାଦଂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଥେରୋତି ଚୂଳସୁମନତ୍ଥେରୋ । ଏତସ୍ସାତି ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ। ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ସତ୍ତ ୱାରେ । କୁତୋତି କସ୍ସାଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟାୱକାଲିକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା । ଆମିସଜାତିକଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ୱା ଫଲାଫଲଂ ୱାତି ୟୋଜନା । ତଞ୍ଚ ଖୋତି ତଞ୍ଚ ସମତିତ୍ଥିକଂ । ଇତରେନ ପନାତି ନାଧିଟ୍ଠାନୁପଗେନ ପତ୍ତେନ ପନ । ୟଂ ପୂୱଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡଫଲାଫଲାଦି ହେଟ୍ଠା ଓରୋହତି, ତଂ ପୂୱଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡଫଲାଫଲାଦୀତି ୟୋଜନା । ପୂୱୱଟଂସକୋତି ଏତ୍ଥ ୱଟଂସକୋତି ଉତ୍ତଂସୋ । ସୋ ହି ଉଦ୍ଧଂ ତସୀୟତେ ଅଲଙ୍କରୀୟତେତି ୱଟଂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉକାରସ୍ସ ୱକାରଂ, ତକାରସ୍ସ ଚ ଟକାରଂ କତ୍ୱା, ସୋୟେୱ ୱଟଂସକୋ, ମୁଦ୍ଧନି ପିଲନ୍ଧିତୋ ଏକୋ ଅଲଙ୍କାରୱିସେସୋ । ପୂୱମେୱ ତଂସଦିସତ୍ତା ପୂୱୱଟଂସକୋ, ତଂ । ପୁପ୍ଫୱଟଂସକୋ ଚ ତକ୍କୋଲକଟୁକଫଲାଦିୱଟଂସକୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ତେ ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ନନୁ ସବ୍ବଥୂପୀକତେସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ପରିଭୁଞ୍ଜନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଥୂପୀକତେସୂତି । ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୪. ସକ୍କଚ୍ଚୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୬୦୮.ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଓଧିନ୍ତି ଅୱଧିଂ ମରିୟାଦଂ ।

୬୧୦.ଥୂପକତୋତି ଥୂପମେୱ ଥୂପକଂ, ତତୋ ଥୂପକତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମତ୍ଥକତୋ’’ତି ।

୬୧୧.ମାଘାତସମୟାଦୀସୂତି ‘‘ପାଣେ ମା ଘାତେଥା’’ତି ରାଜାନୋ ଭେରିଂ ଚରାପେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ମାଘାତୋ, ସୋୟେୱ ସମୟୋ ମାଘାତସମୟୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକାରଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୬୧୫.ତେସନ୍ତି ମୟୂରଣ୍ଡକୁକ୍କୁଟଣ୍ଡାନନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୫. କବଳୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୬୧୭. ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ ‘‘ଅନାହଟେ’’ତି ଚ ‘‘ୱିୱରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ଦ୍ୱୀସୁ କିରିୟାସୁ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାହରିତେ ମୁଖଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି ।

୬୧୮.ସକଲଂ ହତ୍ଥନ୍ତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୧୯.ସକବଳେନାତି ଏତ୍ଥ କବଳସଦ୍ଦେନ ୱଚନସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣକାରଣଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୬୨୦.ପିଣ୍ଡୁକ୍ଖେପକନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥେ କପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି । ତ୍ୱାସଦ୍ଦେନ କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

୬୨୪. ‘‘ଅୱକିରିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସିତ୍ଥାୱକାରକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱପୁବ୍ବୋ କିରଧାତୁୟେୱ, ନ କରଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି ।

୬୨୬.‘‘ଚପୁଚପୂ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦନ୍ତି ‘‘ଚପୁଚପୂ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁକରଣରୱନ୍ତି । ପଞ୍ଚମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୬. ସୁରୁସୁରୁୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୬୨୭.‘‘ସୁରୁସୁରୂ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦନ୍ତି ‘‘ସୁରୁସୁରୂ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁକରଣରୱଂ । ଦୱନଂ କୀଳନନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ପରିହାସୋ ଦୱୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଦୱୋତି ପରିହାସୱଚନ’’ନ୍ତି । ତନ୍ତି ସୋ ଦୱୋ । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ହେସ । ନ କାତବ୍ବଂ ନ କାତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିଲକବୁଦ୍ଧୋତି ସିଲାୟ କତୋ, ସିଲେନ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱା ବୁଦ୍ଧୋ । ଅପଟିବୁଦ୍ଧୋତି ଅପଟିୱିଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ପରିହାସୱଚନମେତଂ । ଗୋଧମ୍ମୋତି ଗୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମୋ । ଅଜଧମ୍ମୋତି ଅଜାନଂ ଧମ୍ମୋ । ମିଗସଙ୍ଘୋତି ମିଗାନଂ ସଙ୍ଘୋ । ପସୁସଙ୍ଘୋତି ପସୂନଂ ସଙ୍ଘୋ ।

୬୨୮. ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ନିଲ୍ଲେହିତୁ’’ନ୍ତି ପଦେ ଭାୱକତ୍ତା ।

୬୩୧.ଏୱଂନାମକେତି ‘‘କୋକନୁଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନାମଂ ଅସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସାତି ଏୱଂନାମକୋ, ପାସାଦୋ, ତସ୍ମିଂ । ‘‘ପଦୁମସଣ୍ଠାନୋ’’ତି ଇମିନା ପାସାଦସ୍ସ ସଦିସୂପଚାରେନ ‘‘କୋକନୁଦୋ’’ତି ନାମଲଭନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ପଦୁମସଣ୍ଠାନତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ପାସାଦସ୍ସ । ପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପୀତି ପରପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତକଂ ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପୀ’’ତି ଅତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତକସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା । ସଙ୍ଖମ୍ପୀତି ପାନୀୟସଙ୍ଖମ୍ପି । ସରାୱମ୍ପୀତି ପାନୀୟସରାୱମ୍ପି । ଥାଲକମ୍ପୀତି ପାନୀୟଥାଲକମ୍ପି ।

୬୩୨. ‘‘ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ କମ୍ମାପାଦାନାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିତ୍ଥାନି ଉଦକତୋ’’ତି । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାନି କତ୍ୱା । ବହୀତି ଅନ୍ତରଘରତୋ ବହି ।

୬୩୪.ସେତଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସେତସଦ୍ଦୋ ପଣ୍ଡରପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡରଚ୍ଛତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱତ୍ଥପଲିଗୁଣ୍ଠିତନ୍ତି ୱତ୍ଥେହି ସମନ୍ତତୋ ୱେଠିତଂ । ସେତଂ ଛତ୍ତଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ। କିଳଞ୍ଜେହି କତଂ ଛତ୍ତଂ କିଳଞ୍ଜଚ୍ଛତ୍ତଂ। ପଣ୍ଣେହି କତଂ ଛତ୍ତଂ ପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ। ମଣ୍ଡଲେନ ବଦ୍ଧଂ ମଣ୍ଡଲବଦ୍ଧଂ। ସଲାକାହି ବଦ୍ଧଂ ସଲାକବଦ୍ଧଂ । ତାନୀତି ତୀଣି ଛତ୍ତାନି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୟମ୍ପି ଏକପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତେସୂତି ତୀସୁ ଛତ୍ତେସୁ । ଅସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା । ସୋତି ୟୋ କୋଚି ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା । ଛତ୍ତପାଦୁକାୟ ୱାତି ଛତ୍ତଦଣ୍ଡନିକ୍ଖେପନାୟ ପାଦୁକାୟ ୱା । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

୬୩୫.ମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ । ‘‘ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ’’ତିଇମିନା ଚତୁହତ୍ଥତୋ ଊନାତିରେକୋ ଦଣ୍ଡୋ ନ ଦଣ୍ଡୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଦଣ୍ଡୋ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି ।

୬୩୬.‘‘ସତ୍ଥପାଣିମ୍ହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅସି ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅସି’’ନ୍ତି । ଅସିନ୍ତି ଖଗ୍ଗଂ ।

୬୩୭. ‘‘ଆୱୁଧଂ ନାମ ଚାପୋ କୋଦଣ୍ଡୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଉପଲକ୍ଖଣମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆୱୁଧପାଣିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବାପି ଧନୁୱିକତି ଆୱୁଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ଅସିଂ ସନ୍ନହିତ୍ୱା ଠିତୋ ସତ୍ଥପାଣୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଧନୁଂ କଣ୍ଠେ ପଟିମୁକ୍କୋ ଆୱୁଧପାଣୀତି ଆହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି, ଇମିନା ଆୱୁଧୋ ପାଣିନା ଗହିତୋୟେୱ ଆୱୁଧପାଣି ନାମାତି ଦସ୍ସେତୀତି । ଛଟ୍ଠୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୭. ପାଦୁକୱଗ୍ଗ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୬୩୮.ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରନ୍ତି ପାଦଙ୍ଗୁଲୱିୱରଂ । ପାଦୁକନ୍ତି ଉପାହନୱିସେସୋ । ସୋ ହି ପଜ୍ଜତେ ଇମାୟାତି ପାଦୁକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ବହୁପଟଲା ଚମ୍ମମୟା ୱା ହୋତି କଟ୍ଠମୟା ୱା । ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ପାଦୁକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚୀତ୍ୱା ।

୬୪୦. ଦ୍ୱୀହି ଜନେହି ଗହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଂସେନାତି ୱେଣୁନା, ୟାନେ ନିସିନ୍ନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ୱିପତ୍ତିଂ କରିତ୍ୱା । ଦ୍ୱେପୀତି ଧମ୍ମକଥିକଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକସଙ୍ଖାତା ଉଭୋପି ଜନା । ୱଟ୍ଟତୀତି ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

୬୪୧.ସୟନଗତସ୍ସାତି ସୟନଂ ଗତସ୍ସ, ସୟନେ ନିପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିପନ୍ନସ୍ସ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୪୨. ତୀସୁ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାସୁ ୟାୟ କାୟଚି ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟା’’ତିଆଦି ।

୬୪୩. ୟଥା ୱେଠିୟମାନେ କେସନ୍ତୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱେଠିତସୀସସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।

୬୪୭. ଛପକସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଚଣ୍ଡାଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱେୱଚନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲସ୍ସା’’ତି । ଚଣ୍ଡାଲୋ ହି ସଂ ସୁନଖଂ ପଚତୀତି ଛପକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ସକାରସ୍ସ ଛକାରଂ କତ୍ୱା । ଛପକସ୍ସ ଏସା ଛପକୀ, ଚଣ୍ଡାଲଭରିୟା । ୟତ୍ରାତି ଏତ୍ଥ ତ୍ରପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ହି ନାମା’’ତି । ୟୋ ରାଜା ଉଚ୍ଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନ୍ତଂ ପରିୟାପୁଣିସ୍ସତି ନାମ, ଅୟଂ ରାଜା ୟାୱ ଅତିୱିୟ ଅଧମ୍ମିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସବ୍ବମିଦ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବୋ ଅୟ’’ନ୍ତି। ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଇମିନା ଇଧସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଚରିମସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତିମପରିୟାୟୋ । ଅନ୍ତିମୋତି ଚ ଲାମକୋ । ଲାମକୋତି ଚ ନାମ ଇଧ ୱିପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍କର’’ନ୍ତି । ସଙ୍କରନ୍ତି ୱିପତ୍ତିଂ । ‘‘ନିମ୍ମରିୟାଦୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସଙ୍କରଂ ଗତୋ’’ତି ପଦାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଚରିମଂ ଗତଂ ଚରିମଗତଂ, ସବ୍ବୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ ଚରିମଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ଚ ଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୪.୩୩) ଚ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଚମରିକତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ତତ୍ଥେୱାତି ଅମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେୟେୱ । ତେସନ୍ତି ରାଜବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ପାଳିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚାରପକାସକଗନ୍ଥସଙ୍ଖାତାୟ ପାଳିୟା । ନ ପସ୍ସରେତି ଏତ୍ଥ ରେସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତିସ୍ସ କାରିୟୋତି ଆହ ‘‘ନ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ୟୋ ଚାୟନ୍ତି ୟୋ ଚ ଅୟଂ । ଅୟଂସଦ୍ଦୋ ପଦାଲଙ୍କାରମତ୍ତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧୀୟତୀତି ଅଜ୍ଝାୟତି, ସିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତୋତି ବୋଧିସତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଗାଥାତୋ ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଗାଥାୟ । ଭୋତି ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେତି । ‘‘ଭୁତ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ କମ୍ମୱାଚକଭାୱମାୱିକାତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୟା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଓଦନସ୍ସ । ଇମିନା ସୁଚି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ମଂସଂ ସୁଚିମଂସଂ, ତେନ ଉପସେଚନମସ୍ସାତି ସୁଚିମଂସୂପସେଚନୋତି ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେତି ଆଚାରଧମ୍ମେ । ବଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାତି ଥଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ। ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ସଣ୍ଠାନାଦିକେ ଅଞ୍ଞେ ଅତ୍ଥେ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପସତ୍ଥୋ’’ତି । ଥୋମିତୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।

ଅଥାତି ଅନନ୍ତରେ । ନନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ତସ୍ସାତି ଗାଥାଦ୍ୱୟସ୍ସ । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପୁରୋହିତଂ ଆଲପତି । ସମ୍ପତୀତି ସନ୍ଦୀଟ୍ଠିକେ । ‘‘ୟା ୱୁତ୍ତି ୱିନିପାତେନ, ଅଧମ୍ମଚରଣେନ ୱା’’ତି ପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

ମହାବ୍ରହ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ମହାବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି । ଅଞ୍ଞେପୀତି ରାଜବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଅପରେପି । ‘‘ପଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅୱିନାଭାୱତୋ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋପି ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପଚନ୍ତି ଚେୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ଚା’’ତି । ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ତ୍ୱଂ ଆଚରିସ୍ସସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନ ତ୍ୱନ୍ତି ତଂ, ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ‘‘ମା ଭିଦା’’ତିଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ପାସାଣୋ’’ତିଇମିନା ଅସ୍ମସଦ୍ଦୋ ପାସାଣପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ଭିନ୍ଦନହେତୁନା ।

୬୪୮. ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖାଠାନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୬୪୯.ସମଧୁରେନାତି ସମଂ ଧୁରେନ, ସମଂ ମୁଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୫୨. ୟଂ ମୂଲଂ ୱା ୟା ସାଖା ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଖନ୍ଧେତି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧେ । ନିକ୍ଖମତୀତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୋ ନିକ୍ଖମତି । ତିଣଣ୍ଡୁପକନ୍ତି ତିଣେନ କତଂ, ତିଣମୟଂ ୱା ଅଣ୍ଡୁପକଂ । ଏତ୍ଥାତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଖେଳେସୁ ।

୬୫୩. ଅଧିପ୍ପେତଉଦକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଭୋଗଉଦକମେୱା’’ତି । ସତ୍ତମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ସେଖିୟେସୁ । ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିଚ୍ଛାଦନେତି ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଓଦନେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ସମତ୍ତା ସେଖିୟା ।

୮. ସତ୍ତାଧିକରଣସମଥ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୬୫୫. ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେସନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧାନମଧିକରଣାନଂ । ତସ୍ସାତି ତେସଂ ଖନ୍ଧକପରିୱାରାନଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ତେସୁ ଏୱ ଖନ୍ଧକପରିୱାରେସୁ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

ଜାଦିଲଞ୍ଛିତନାମେନ ନେକାନଂ ୱାଚିତୋ ମୟା ।

ସାଧୁଂ ମହାୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ, ସମତ୍ତୋ ୟୋଜନାନୟୋତି ।

ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ପାରାଜିକକଣ୍ଡଅତ୍ଥୟୋଜନା

ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ, କତ୍ୱାନ ୟୋଜନାନୟଂ ।

ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ, କରିସ୍ସଂ ୟୋଜନାନୟଂ ॥

ୟୋତି ୱିଭଙ୍ଗୋ । ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସାତି ୱିଭଙ୍ଗୋ ଅସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ହୋତି । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ । ୟତୋତି ୟସ୍ମା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୟୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅସ୍ସ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ପତ୍ତୋ ୟତୋ, ତତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କାତୁଂ ତାୱ ପାରାଜିକେ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ହୋତୀତି । ଅପୁବ୍ବାନଂ ପଦାନଂ ୱଣ୍ଣନା ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା, ତଂ ।

୧. ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୫୬. ‘‘ତେନ…ପେ॰… ସାଳ୍ହୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ପାଠସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦବ୍ବଗୁଣକିରିୟାଜାତିନାମସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ସାଳ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମସଦ୍ଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାଳ୍ହୋତି ତସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି । ମିଗାରମାତୁୟାତି ୱିସାଖାୟ । ସା ହି ମିଗାରସେଟ୍ଠିନା ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପିତତ୍ତା ମିଗାରମାତା ନାମ । ନୱକମ୍ମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ନୱକମ୍ମିକନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନୱକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାୟିକ’’ନ୍ତି । ‘‘ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା’’ତିଇମିନା ପଣ୍ଡା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ସା ସଞ୍ଜାତା ଇମିସ୍ସାତି ପଣ୍ଡିତାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱେୟ୍ୟତ୍ତିକେନାତି ୱିସେସେନ ଅଞ୍ଜତି ପାକଟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିୟତ୍ତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଇଦଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିକଂ, ଞାଣଂ, ତେନ । ‘‘ପଣ୍ଡା’’ତି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ‘‘ମେଧା’’ତି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଳିଗହଣେ’’ତିଆଦି । ‘‘ମେଧା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞା ‘‘ପଣ୍ଡା’’ତି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସୋ ହୋତି ସତିସହାୟତ୍ତା । ତତ୍ରୁପାୟାୟାତି ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ ‘‘ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୟେୱାପନକୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ । ‘‘କମ୍ମେସୂ’’ତି ଇମିନା ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି। କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମୁପପରିକ୍ଖାୟାତି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେସୁ ୱିଚାରଣାୟ । ଚସଦ୍ଦେନ ‘‘କତାକତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଦ୍ୱନ୍ଦୱାକ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପରିୱେସନଟ୍ଠାନେତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱିସନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପରିୱେସନଂ, ତମେୱ ଠାନଂ ପରିୱେସନଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ । ନିକୂଟେତି ଏତ୍ଥ କୂଟସଙ୍ଖାତସିଖରୱିରହିତେ ଓକାସେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କୋଣସଦିସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତେ ଗମ୍ଭୀରେ’’ତି । ୱିତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ୱିକାରୱାଚକୋ, ସରସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ୱିପ୍ପକାରସଦ୍ଦୋ’’ତି । ଚରତି ଅନେନାତି ଚରଣଂ ପାଦୋ, ତସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠିତୋ ଗିଲାନୋ ଏତିସ୍ସାତି ଚରଣଗିଲାନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଦରୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ।

୬୫୭. ‘‘ତିନ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅୱସ୍ସୁତସଦ୍ଦୋ ଇଧ କିଲିନ୍ନତ୍ଥେ ଏୱ ୱତ୍ତତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା’’ତିପଦସ୍ସ । ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ପଦଭାଜନେ । ୱତ୍ଥଂ ରଙ୍ଗଜାତେନ ରତ୍ତଂ ୱିୟ, ତଥା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ସୁଟ୍ଠୁ ରତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ଇମିନା ଅପେକ୍ଖା ଏତିସ୍ସମତ୍ଥୀତି ଅପେକ୍ଖୱତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପଟିବଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମିସ୍ସନ୍ତି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଚିତ୍ତା ୱିୟା’’ତି । ଦୁତିୟପଦୱିଭଙ୍ଗେପୀତି ‘‘ଅୱସ୍ସୁତୋ’’ତି ଦୁତିୟପଦଭାଜନେପି । ପୁଗ୍ଗଲସଦ୍ଦସ୍ସ ସତ୍ତସାମଞ୍ଞୱାଚକତ୍ତା ପୁରିସସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତି । ଅଧୋଉବ୍ଭଇତି ନିପାତାନଂ ଛଟ୍ଠିୟା ସମସିତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକ୍ଖକାନଂ ଅଧୋ’’ତିଆଦି । ନନୁ ୟଥା ଇଧ ‘‘ଅକ୍ଖକାନଂ ଅଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଦଭାଜନେପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେ’’ତିଆଦି । ପଦପଟିପାଟିୟାତି ‘‘ଅଧୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅକ୍ଖକ’’ନ୍ତି ଚ ପଦାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ । ଏତ୍ଥାତି ଅଧକ୍ଖକଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲେସୁ । ସାଧାରଣପାରାଜିକେହୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସାଧାରଣେହି ପାରାଜିକେହି । ନାମମତ୍ତନ୍ତି ନାମମେୱ ।

୬୫୯.ଏୱନ୍ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଉଭତୋଅୱସ୍ସୁତେ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ‘‘ଉଭତୋଅୱସ୍ସୁତେ’’ତି ପାଠୋ ମୂଲପାଠୋୟେୱ, ନାଞ୍ଞୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୱିସେସମକତ୍ୱା ‘‘ଉଭତୋଅୱସ୍ସୁତେତି ଉଭତୋ ଅୱସ୍ସୁତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭତୋତି ଏତ୍ଥ ଉଭସରୂପଞ୍ଚ ତୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚେୱ ପୁରିସସ୍ସ ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀପୁରିସସଦ୍ଦେହି ଉଭସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟା’’ତି ଚ ‘‘ସ’’ଇତି ଚ ଦ୍ୱୀହି ସଦ୍ଦେହି ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅୱସ୍ସୁତଭାୱେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଭାୱତ୍ଥୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅୱସ୍ସୁତଭାୱେ’’ତି । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନାତି ‘‘ଅଧକ୍ଖକଂ, ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ୟେନ ୟେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନ । ଅତ୍ତନୋତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ତସ୍ସ ୱାତି ପୁରିସସ୍ସ ୱା । ଇଧାପୀତି କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟାମସନେପି ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀସୁ । ନ କାରେତବ୍ବୋ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଚୋପୟମାନାପୀତି ଅଚାଲୟମାନାପି, ପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ, ତେନ ଚୋପୟମାନା ପଗେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପନ ସତୀତି ଚିତ୍ତେନେୱ ଅଧିୱାସୟମାନାୟ ସତି ପନ । କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ । ତବ୍ବହୁଲନୟେନାତି ‘‘ୱନଚରକୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୦୧; ୩.୧୩୩), ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୮) ୱିୟ ତସ୍ସଂ କିରିୟାୟଂ ବହୁଲତୋ ସମୁଟ୍ଠାନନୟେନ । ସାତି କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ।

୬୬୦.ଏତ୍ଥାତି ଉବ୍ଭକ୍ଖକଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲେସୁ ।

୬୬୨.‘‘ଏକତୋ ଅୱସ୍ସୁତେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ତୋପଚ୍ଚୟୋ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ହୋତି । ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସାପି ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପୟୋଜିତବ୍ବତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଏୱା’’ତି । ତତ୍ରାତି ‘‘ଏକତୋ ଅୱସ୍ସୁତେ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ‘‘ତଥେୱା’’ତିଇମିନା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଅୱସ୍ସୁତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଚତୂସୂତି ମେଥୁନରାଗ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗଗେହସିତପେମ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ।

୬୬୩. ଅୟଂ ପୁରିସୋ ଇତି ୱା ଇତ୍ଥୀ ଇତି ୱା ଅଜାନନ୍ତିୟା ୱାତି ୟୋଜନାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୬୪. ଦୁତିୟେ କଚ୍ଚି ନୋ ସାତି ଏତ୍ଥ ନୋସଦ୍ଦୋ ନୁସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ସା’’ତି । ପରିୱାରୱିପତ୍ତୀତି ପରିଜନସ୍ସ ୱିନାସନଂ । ‘‘ଅକିତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମୁଖା ନିନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟସୋ’’ତିଇମିନା ପରମ୍ମୁଖା ନିନ୍ଦା ଗହେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରମ୍ମୁଖଗରହା ୱା’’ତି ।

୬୬୬. ‘‘ୟା ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା’’ତିଇମିନା ‘‘ସା ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, ଚତୂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛାତି ସବ୍ବପାରାଜିକାନଂ ପଚ୍ଛା । ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେତି ପଠମତତିୟପାରାଜିକାନମନ୍ତରେ ଠାନେ । ଠପିତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ତତ୍ରାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦେତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୬୯. ତତିୟେ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନା’’ତି ପଦସ୍ସ । ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚେୱ ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦା ଚ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଞତ୍ତି…ପେ॰… ସମ୍ପଦାୟ ଚା’’ତି । ସତ୍ଥୁସାସନେନାତି ଚ ସତ୍ଥୁ ଆଣାୟ । କମ୍ମନ୍ତି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥାତି ସଙ୍ଘେ । ‘‘ୱଚନଂ ନାଦିୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସଙ୍ଘଂ ୱା ନାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ ନାଦିୟନଂ ନାମ ନାନୁୱତ୍ତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ନାନୁୱତ୍ତତୀ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ସଙ୍ଘାଦୀସୁ । ଅୟଂ ତାୱ ସଂୱାସୋତି ସହ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂୱାସୋତି ଅତ୍ଥେନ ଅୟଂ ଏକକମ୍ମାଦି ସଂୱାସୋ ନାମ । ‘‘ସହ ଅୟନଭାୱେନା’’ତିଇମିନା ସହ ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସହାୟାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେତି ଭିକ୍ଖୂ । ୟେହି ଚାତି ଭିକ୍ଖୂହି ଚ । ତସ୍ସାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ । ତେନାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ । ଅତ୍ତନୋତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୭୫. ଚତୁତ୍ଥେ ମେଥୁନରାଗେନ ଅୱସ୍ସୁତା ନାଧିପ୍ପେତା, କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଅୱସ୍ସୁତାୱାଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଅୱସ୍ସୁତା’’ତି। ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିପଦଂ ନ ହତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଗହଣସଦ୍ଦେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲେନା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଗହଣଂ, ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପୀ’’ତି ହତ୍ଥଗହଣତୋ ଇତରମ୍ପି । ଅପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେତି ଉବ୍ଭକ୍ଖକେ ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲେ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିସେୱନତ୍ଥାୟା’’ତିପଦେ । କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଏୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଏତ୍ଥାତି କାୟସଂସଗ୍ଗଗହଣେ । ସାଧକନ୍ତି ଞାପକଂ ।

ତିସ୍ସିତ୍ଥିୟୋତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତୀସୁ ଇତ୍ଥୀସୂତି ହି ଅତ୍ଥୋ, ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ପରତୋପି । ୟଂ ମେଥୁନଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନ ସେୱେତି ୟୋଜନା । ନ ସେୱେତି ଚ ନ ସେୱତି । ତିକାରସ୍ସ ହି ଏକାରୋ । ତୟୋ ପୁରିସେତି ତୀସୁ ପୁରିସେସୁ, ତେ ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । ତୟୋ ଚ ଅନରିୟପଣ୍ଡକେତି ତୀସୁ ଅନରିୟସଙ୍ଖାତେସୁ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେସୁ ଚ ପଣ୍ଡକେସୁ ଚ, ତେ ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ନ ଚାଚରେ ମେଥୁନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତସ୍ମିଂ ମେଥୁନଂ ନ ଚ ଆଚରତି । ଇଦଂ ଅନୁଲୋମପାରାଜିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛେଜ୍ଜଂ ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାତି ମେଥୁନଧମ୍ମକାରଣା ଛେଜ୍ଜଂ ସିୟା, ପାରାଜିକଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲେହୀତି ପଞ୍ହାୱିସଜ୍ଜନେ ଛେକେହି, ଛେକକାମେହି ୱା । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପଞ୍ହାୱିସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ସେଦମୋଚନକାରଣତ୍ତା ‘‘ସେଦମୋଚନଗାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ‘‘ନ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ଛେଜ୍ଜଂ ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କସ୍ମା ? ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଭୂତୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋୱ ଉପଚାରେନ ତତ୍ଥ ମେଥୁନଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ । ପରିୱାରେୟେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୋତି ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠି । ଧନମନୁପ୍ପାଦାନନ୍ତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ। ‘‘ଇମିନା ପରିୟାୟେନା’’ତି ଇମିନା ଲେସେନ ସମୀପୂପଚାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନୁପାୟେନାତି ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତିପଦେ ୱୁତ୍ତଉପାୟେନ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ । ଅପି ଚାତି ଏକଂସେନ, ୱିସେସଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏୱଂନାମକଂ ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଇତ୍ଥଂନାମଂ ଇମସ୍ସ ଠାନସ୍ସା’’ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ।

୬୭୬.ଏକନ୍ତରିକାୟ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦେନ ଦ୍ୱନ୍ତରିକାଦୀନିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟେନ ତେନାତି ୟେନ ୱା ତେନ ୱା । ଦ୍ୱିତିଚତୁପ୍ପଞ୍ଚଛୱତ୍ଥୂନି ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ୱା ୱାସଦ୍ଦେନ ୱା ଗହେତବ୍ବାନି । ଅପି ଚାତି କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ, ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଆପତ୍ତିୟୋ ଦେସେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପରିୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ଦେସିତା ଆପତ୍ତି ଗଣନୂପିକାତି ୟୋଜନା । ଏକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆପନ୍ନା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀତି ୟୋଜନା । ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଇମଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ନାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା । ୟା ପନ ସଉସ୍ସାହାୱ ଦେସେତୀତି ୟୋଜନାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

ସାଧାରଣାତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସାଧାରଣା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ ଅୟ୍ୟାୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନେ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୨. ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ପାରାଜିକାନନ୍ତରସ୍ସାତି ପାରାଜିକାନଂ ଅନନ୍ତରେ ଠପିତସ୍ସ, ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ୱା, ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ଈଦିସା ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅନୁତ୍ତାନାନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ଦାନି ଇମସ୍ମିଂକାଲେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା ।

୬୭୮. ପଠମେ ଉଦକଂ ୱସିତଂ ଅଚ୍ଛାଦନଂ ଅନେନ କତନ୍ତି ଉଦୋସିତୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଭଣ୍ଡସାଲା ଉଦୋସିତଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦୋସିତନ୍ତି ଭଣ୍ଡସାଲା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ଉଦସଦ୍ଦୋ ଉଦକପରିୟାୟୋ । ସଂୟୋଗୋ ନ ୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ଭଣ୍ଡସାଲାତି ୟାନାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡାନଂ ଠପନସାଲା । ଅଚ୍ଚାୱଦଥାତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଅତିକ୍କମନତ୍ଥୋ, ଆତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୋତି ଆହ ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱଦଥା’’ତି ।

୬୭୯. ଉସ୍ସୟୱସେନ ୱଦନଂ ଉସ୍ସୟୱାଦୋ, ସୋୟେୱ ଉସ୍ସୟୱାଦିକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉସ୍ସୟୱାଦିକା’’ତିଆଦି । ‘‘ମାନୁସ୍ସୟୱସେନ କୋଧୁସ୍ସୟୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଉସ୍ସୟଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ସାତି ଉସ୍ସୟୱାଦିକା । ଅତ୍ଥତୋତି ସରୂପତୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଦଭାଜନେ । ଅଡ୍ଡନଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜନଂ ଅଡ୍ଡୋତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜନାନଂ ଅଡ୍ଡୋ ୱୋହାରିକାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଡ୍ଡୋତି ୱୋହାରିକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି, ମୁଦ୍ଧଜତତିୟକ୍ଖରୋୟେୱ । ୟନ୍ତି ଅଡ୍ଡଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଂଚି ଠାନେ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଡ୍ଡକାରକାନଂ ୱୋହାରଂ ଜାନନ୍ତୀତି ୱୋହାରିକା, ଅକ୍ଖଦସ୍ସା, ତେସଂ । ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୂତି ଅଡ୍ଡକାରକେସୁ ଜନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । ୟୋ କୋଚୀତି ଅଡ୍ଡକାରକୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ୟୋ କୋଚି ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଏକସ୍ସ ଆରୋଚେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଠାନଂ ଆଗତେପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୀ । ସୋତି ଉପାସକୋ ।

‘‘କପ୍ପିୟକାରକେନା’’ତିପଦଂ ‘‘କଥାପେତୀ’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥାତି କପ୍ପିୟକାରକଇତରେସୁ। ୱୋହାରିକେହି କତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗତିଗତନ୍ତି ଚିରକାଲପତ୍ତଂ । ସୁତପୁବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ସୁତଂ । ଅଥାତି ସୁତପୁବ୍ବତ୍ତା ଏୱ । ତେତି ୱୋହାରିକା, ଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଠମନ୍ତି ସମନୁଭାସନତୋ ପୁବ୍ବଂ । ଆପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜନଂ । ଏତସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଅୟଂ ହୀତି ଅୟଂ ଏୱ, ୱକ୍ଖମାନୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଦଭାଜନେ । ସହ ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରାତି ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରେନ ସହ, ୱାକ୍ୟମେୱ, ନ ସମାସୋ । ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରାତି କରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରେନା’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ଆପତ୍ତିମାପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ । ସଙ୍ଘତୋତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘମ୍ହା । ଅନୀୟସଦ୍ଦୋ ହେତୁକତ୍ତାଭିଧାୟକୋତି ଆହ ‘‘ନିସ୍ସାରେତୀତି ନିସ୍ସାରଣୀୟୋ’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘତୋ ନିସ୍ସରତି, ନିସ୍ସାରିୟତି ୱା ଅନେନାତି ନିସ୍ସାରଣୀୟୋତି କରଣତ୍ଥୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ପଦଭାଜନେ । ୟନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ । ସୋତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ପଦଭାଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ କାରଣୋପଚାରେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । କେନଚୀତି ପୁଗ୍ଗଲେନ, ନ ନିସ୍ସାରୀୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ଧମ୍ମେନ କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା । ସୋତି ଧମ୍ମୋ ।

ଅଡ୍ଡକାରକମନୁସ୍ସେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାତି ୟୋଜନା । ସୟନ୍ତି ସାମଂ । ତତୋତି ଗମନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା କତଂ ଆରୋଚେତୂତି ୟୋଜନା ।

ଧମ୍ମିକନ୍ତି ଧମ୍ମେନ ସଭାୱେନ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ । ତନ୍ତି ଆକାରଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱଚନେ ।

ଧୁତ୍ତାଦୟୋତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚୋରାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାତି ଆଚିକ୍ଖନା । ତନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖନଂ । ତେସନ୍ତି ଗାମଦାରକାଦୀନଂ । ଦଣ୍ଡନ୍ତି ଧନଦଣ୍ଡଂ । ଗୀୱା ହୋତୀତି ଇଣଂ ହୋତି । ଅଧିପ୍ପାୟେ ସତିପୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ଅନାଚାରଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ।

କେୱଲଂ ହୀତି କେୱଲମେୱ । ତନ୍ତି ରକ୍ଖଂ । କାରକେତି ଅନାଚାରସ୍ସ କାରକେ । ତେସ+ ?ନ୍ତି କାରକାନଂ ।

ତେସନ୍ତି ହରନ୍ତାନଂ । ‘‘ଅନତ୍ଥକାମତାୟା’’ତି ଇମିନା ଭୟାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି । ହୀତି ଲଦ୍ଧଦୋସଜୋତକୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରଂ…ପେ॰… ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଆଦିୟିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତେ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଦଣ୍ଡେ ଗହିତେପି ନତ୍ଥି ଦୋସୋ ଦଣ୍ଡଗହଣସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଦାସଦାସୀୱାପିଆଦୀନନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଖେତ୍ତାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅତୀତଂ ଆରବ୍ଭ ଆଚିକ୍ଖନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏୱ । ‘‘ଆୟତିଂ ଅକରଣତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ଅନାଗତଂ ଆରବ୍ଭ ଓଦିସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କେନ ଏୱଂ କତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଅତୀତେ କତପୁବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସାପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

ୱୋହାରିକା ଦଣ୍ଡେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦଣ୍ଡେନ୍ତୀତି ୱଧଦଣ୍ଡେନ ଚ ଧନଦଣ୍ଡେନ ଚ ଆଣଂ କରୋନ୍ତି ।

ୟୋ ଚାୟନ୍ତି ୟୋ ଚ ଅୟଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୟୋ ଅୟଂ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସେୱ ନୟୋ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ନୟୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନମେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋପି ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ତଥା’’ତିଇମିନା ‘‘ଓଦିସ୍ସା’’ତିପଦଂ ଅତିଦିସତି । ତେ ଚାତି ତେ ଚ ୱୋହାରିକା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୮୨. ଦୁତିୟେ ୱରିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୱରଂ, ତମେୱ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ୱରଭଣ୍ଡନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହଗ୍ଘଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି । ‘‘ମୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ।

୬୮୩. ଆପୁବ୍ବୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ଅଭିମୁଖଂ ଲୋକନତ୍ଥୋ ହୋତି, ଉପୁବ୍ବୋ ଉଦ୍ଧଂ ଲୋକନତ୍ଥୋ, ଓପୁବ୍ବୋ ଅଧୋ ଲୋକନତ୍ଥୋ, ୱିପୁବ୍ବୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱୀତିହରଣଲୋକନତ୍ଥୋ, ଅପପୁବ୍ବୋ ଆପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ଅପପୁବ୍ବତ୍ତା ଆପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି । ମଲ୍ଲଗଣ ଭଟିପୁତ୍ତ ଗଣାଦିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ମଲ୍ଲଗଣୋ ନାମ ନାରାୟନଭତ୍ତିକୋ ଗଣୋ । ଭଟିପୁତ୍ତଗଣୋ ନାମ କୁମାରଭତ୍ତିକୋ ଗଣୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଗାମନିଗମେ ଅନୁସାସିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଗଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଥ ୱା ମଲ୍ଲଗଣୋତି ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ଗଣୋ । ତେ ହି ଗଣଂ କତ୍ୱା କୁସିନାରାୟଂ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଲ୍ଲଗଣୋ’’ତି । ଭଟିପୁତ୍ତଗଣୋତି ଲିଚ୍ଛୱିଗଣୋ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଲିଚ୍ଛୱିରାଜୂନଞ୍ହି ପୁବ୍ବରାଜାନୋ ଭଟିନାମକସ୍ସ ଜଟିଲସ୍ସ ପୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱଂସେ ପୱତ୍ତା ଏତରହି ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋପି ଭଟିପୁତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଜଟିଲୋ ପନ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତେ ନଦିସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନେ ନଦିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସମେ ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭରଣତ୍ତା ପୋସନତ୍ତା ଭଟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତତ୍ତା ଲିଚ୍ଛୱିଗଣୋ ଭଟିପୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେପି ଗଣଂ କତ୍ୱା ୱେସାଲିୟଂ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଟିପୁତ୍ତଗଣୋ’’ତି । ଧମ୍ମଗଣୋ ନାମ ସାସନଧମ୍ମଭତ୍ତିକୋ ଗଣୋ । ଗନ୍ଧିକସେଣୀତି ଗନ୍ଧକାରାନଂ ସମଜାତିକାନଂ ସିପ୍ପିକାନଂ ଗଣୋ । ଦୁସ୍ସିକସେଣୀତି ଦୁସ୍ସକାରାନଂ ସମଜାତିକାନଂ ପେସକାରାନଂ ଗଣୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତଚ୍ଛକସେଣିରଜକସେଣିଆଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତେ ଏୱାତି ଗଣାଦୟୋ ଏୱ । ପୁନ ତେତି ଗଣାଦୟୋ । ଇଦନ୍ତି ‘‘ଗଣଂ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାତି ରାଜାଦୀସୁ । ସଙ୍ଘାପୁଚ୍ଛନମେୱ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋୱା’’ତି । କପ୍ପଗତିକନ୍ତି କପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କପ୍ପଗତା, ସା ଏୱ କପ୍ପଗତିକା, ତଂ ।

କେନଚି କରଣୀୟେନ ଖଣ୍ଡସୀମଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା କେନଚି କରଣୀୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପକ୍କନ୍ତାସୂତି ୟୋଜନା । ନିସ୍ସିତକପରିସାୟାତି ଅନ୍ତେୱାସିକପରିସାୟ । ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତିୟାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୯୨. ତତିୟେ ଦୁତିୟେନ ପାଦେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଘରୂପଚାରତୋ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତୋ । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପି ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଉପଚାରେ ୱାତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେ ୱା । ତତୋତି ଗାମନ୍ତରତୋ, ଖଣ୍ଡପାକାରେନ ୱା ୱତିଛିଦ୍ଦେନ ୱା ପୱିସିତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସମ୍ବଦ୍ଧା ୱତି ଏତେସନ୍ତି ସମ୍ବଦ୍ଧୱତିକା, ଦ୍ୱେ ଗାମା । ୱିହାରନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିହାରଂ । ତତୋ ପନ ଗାମତୋତି ତତୋ ଇତରଗାମତୋ ପନ, ନିକ୍ଖନ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଠାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉସ୍ସାରଣା ୱାତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉସ୍ସାରଣା ୱା ।

ଜନାତି ଗାମଭୋଜକା ଜନା । ଏକଂ ଗାମନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛିତଂ ଏକଂ ଗାମଂ । ତତୋତି ଗାମତୋ । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ଇମାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ୱିହରତୋ ଏକଂ ଗାମଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଚତୁଗାମସାଧାରଣତ୍ତା’’ତିଇମିନା ୱିସଜ୍ଜନେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିସଜ୍ଜେତି ।

ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ନଦିୟଂ । ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଏକଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ଅନ୍ତରୱାସକୋ ତେମିୟତି, ସା ନଦୀ ନାମାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ନିୱସିୟମାନାୟ ତିମଣ୍ଡଲପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ନିୱତ୍ଥାୟାତି ୟୋଜନା। ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଅନ୍ତରୱାସକୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଂଚି ଠାନେ । ‘‘ସେତୁନା ଗଚ୍ଛତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତିଇମିନା ପଦସା ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଏୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଉତ୍ତରଣକାଲେତି ନଦିତୋ ଉତ୍ତରଣକାଲେ । ଆକାସଗମନନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୟା ଗମନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅକ୍କମନ୍ତିୟାତି ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟା । ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ । ଓରିମତୀରମେୱାତି ଅପାରତୀରମେୱ । ତମେୱ ତୀରନ୍ତି ଓରିମତୀରମେୱ । ପଚ୍ଚୁତ୍ତରତୀତି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଉତ୍ତରତି ।

କୁରୁମାନା ଭିକ୍ଖୁନୀ କରୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଜାନନ୍ତିୟା ଏୱ ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଥ ପନାତି ଅଥସଦ୍ଦୋ ୟଦିପରିୟାୟୋ, କିରିୟାପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅଥ ଅଚ୍ଛତି, ଅଥ ନ ଓତରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଛତୀତି ୱସତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଇଧାତି ‘‘ଏକା ୱା ରତ୍ତିଂ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟା’’ତିପଦେ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱାତି ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ । ତଂ ପନେତନ୍ତି ତଂ ପନ ଅରଞ୍ଞଂ । ତେନେୱାତି ଆପନ୍ନହେତୁନା ଏୱ । ଅଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପୱିସନ୍ତୀସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଦସ୍ସନୂପଚାରସୱନୂପଚାରେସୁ । ୟତ୍ଥ ଓକାସେ ଠିତଂ ଦୁତିୟିକା ପସ୍ସତି, ସୋ ଓକାସୋ ଦସ୍ସନୂପଚାରୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ସାଣିପାକାରନ୍ତରିକାପୀତି ସାଣିପାକାରେନ ବ୍ୟୱହିକାପି । ୟତ୍ଥ ଓକାସେ ଠିତା…ପେ॰… ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ସୋ ଓକାସୋ ସୱନୂପଚାରୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହସଦ୍ଦେନାତି ମଗ୍ଗେ ମୂଳ୍ହାନଂ ସଦ୍ଦେନ । ଧମ୍ମସ୍ସୱନାରୋଚନସଦ୍ଦେନାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଆରୋଚନାନଂ ସଦ୍ଦେନ । ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ୱିୟ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାରୋଚନସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ୱିୟ ଚ ‘‘ଅୟ୍ୟେ’’ତି ସଦ୍ଦାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ୟୋଜନା । ସଦ୍ଦାୟନ୍ତିୟାତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟା । ନାମଧାତୁ ହେସା । ଏୱରୂପେତି ‘‘ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହସଦ୍ଦେନ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ଏୱରୂପେ ।

ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା ୱାତି ତିତ୍ଥୀନଂ ୱାସଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍କନ୍ତା ୱା । ଇମିନା ‘‘ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱାଚକତ୍ତା ତେନ ସାସନପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା ଏୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ତିତ୍ଥିୟା ହି ସାସନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା ହୋନ୍ତୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୬୯୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପାଦସ୍ସ ଠପନକଂ ପୀଠଂ ପାଦପୀଠଂ। ପାଦସ୍ସ ଠପନକା କଥଲିକା ପାଦକଥଲିକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଦପୀଠଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ଅନଞ୍ଞାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟକାରୋ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟସ୍ସ କାରିୟୋତି ଆହ ‘‘ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ନେତ୍ଥାରୱତ୍ତେତି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମତୋ ନିତ୍ଥରଣକାରଣେ ୱତ୍ତେ । ‘‘ୱତ୍ତମାନ’’ନ୍ତିଇମିନା ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ନୟେନ ଦସ୍ସେତୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୦୧. ପଞ୍ଚମେ ‘‘ଏକତୋ ଅୱସ୍ସୁତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଏକତୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଏୱ ଗହେତବ୍ବଭାୱଞ୍ଚ ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଛଟ୍ଠୁତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଭାୱଞ୍ଚ ଅୱସ୍ସୁଭପଦେ ଭାୱତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ଏତନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ’’ତି ୱଚନଂ । ତନ୍ତି ଅୱଚନଂ । ପାଳିୟାତି ଇମାୟ ସିକ୍ଖାପଦପାଳିୟାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୦୫. ଛଟ୍ଠେ ୟତୋ ତ୍ୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାରଣତ୍ଥେ ତୋପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି । କସ୍ସା ହୋନ୍ତୀତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାଉୟ୍ୟୋଜିତାସୁ କସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ନଦେତୀତି ଉୟ୍ୟୋଜିକା ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ନ ଦେତି । ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଉୟ୍ୟୋଜିତା ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିଗ୍ଗହୋ ତେନ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେନେୱ କାରଣେନ ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଆପଜ୍ଜତି ଗରୁକଂ, ନ ଲହୁକନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଉୟ୍ୟୋଜିକା ଗରୁକମେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଲହୁକଂ । ତଞ୍ଚାତି ତଂ ଆପଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟାତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ପରିଭୋଗସଙ୍ଖାତା କାରଣାତି ଅୟଂ ଗାଥାୟତ୍ଥୋ ।

ଇତରିସ୍ସା ପନାତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ପଠମସିକ୍ଖାପଦେତି ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦେ । ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ହି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ୟୁଗଳଭାୱେନ ସଦିସତ୍ତା ଇମଂ ଉପାଦାୟ ପଠମନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୦୯. ସତ୍ତମେ ୟାୱତତିୟକପଦତ୍ଥୋତି ‘‘ୟାୱତତିୟକ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୧୫. ଅଟ୍ଠମେ କିସ୍ମିଂଚିଦେୱ ଅଧିକରଣେତି ନିଦ୍ଧାରଣୀୟସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟେନ ଅୱିନାଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟନିଦ୍ଧାରଣୀୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପଦଭାଜନେ ଚତ୍ତାରିପି ଅଧିକରଣାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେ ପନା’’ତିଆଦୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୨୩. ନୱମେ ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ମିସ୍ସପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ମିସ୍ସୀଭୂତା’’ତି । ‘‘ଅନନୁଲୋମେନା’’ତିଇମିନା ‘‘ଅନନୁଲୋମିକେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇକସଦ୍ଦୋ ସ୍ୱତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । କୋଟ୍ଟନଞ୍ଚ ପଚନଞ୍ଚ ଗନ୍ଧପିସନଞ୍ଚ ମାଲାଗନ୍ଥନଞ୍ଚ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅନନୁଲୋମିକେ କାୟିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାସନାହରଣଞ୍ଚ ପଟିସାସନହରଣଞ୍ଚ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଞ୍ଚ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅନନୁଲୋମିକେ ୱାଚସିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତାସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ସିଲୋକୋତି ୟସୋତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୨୭. ଦସମେ ଏୱାଚାରାତି ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହିତଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂଆଚାରା’’ତି । ‘‘ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିନା ଏୱଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦସ୍ସନାଦୀସୁ (ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାୟଂ ୧୧୮୬ ଗାଥାୟଂ) ଏକାଦସସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଉପମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଏୱଂସଦ୍ଦା ଏୱଂସିଲୋକା’’ତି ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ । ଉଞ୍ଞାୟାତି ଏତ୍ଥ ଓକାରୱିପରୀତୋ ଉକାରୋତି ଆହ ‘‘ଅୱଞ୍ଞାୟା’’ତି । ‘‘ନୀଚଂ କତ୍ୱା ଜାନନାୟା’’ତି ଇମିନା ଅୱସଦ୍ଦୋ ନୀଚତ୍ଥୋ, ଞାଧାତୁ ଅୱବୋଧନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପରିଭୱଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ‘‘ପରିଭୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିଭୱିତ୍ୱା ଜାନନେନା’’ତି । ଅକ୍ଖନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ସହନଖନ୍ତିୟେୱାଧିପ୍ପେତା, ନେୱ ଅନୁଲୋମଖନ୍ତି, ନ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅସହନତାୟା’’ତି । ୱେଭସ୍ସିୟାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସେନ ଭାସେତି ଓଭାସେତୀତି ୱିଭାସୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୱିଭାସୋ ଇମସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଭସ୍ସୋ ସଙ୍ଘୋ, ବହ୍ୱତ୍ଥେ ଚ ଅତିସୟତ୍ଥେ ଚ ସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ଲୋମସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୪.୫୭) ୱିୟ, ବହୁଆନୁଭାୱୋ ଅତିସୟଆନୁଭାୱୋ ସଙ୍ଘୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସଂୟୋଗପରତ୍ତା ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ୱିଭସ୍ସସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେଭସ୍ସିୟଂ, ବହୁଆନୁଭାୱୋ ଅତିସୟଆନୁଭାୱୋୟେୱ । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବଲୱଭସ୍ସଭାୱେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ବଲୱଇତି ପଦେନ ମନ୍ତୁଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ବହ୍ୱତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତିସୟତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ଭାୱଇତି ପଦେନ ଣିୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥଂ, ଏନଇତି ପଦେନ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନସ୍ସ କରଣତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତମେୱତ୍ଥମାୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ବଲୱପ୍ପକାସନେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ । ବଲୱପ୍ପକାସନେନାତି ବହୁଆନୁଭାୱପ୍ପକାସନେନ, ଅତିସୟଆନୁଭାୱପ୍ପକାସନେନ ୱା । ବଲୱପ୍ପକାସନଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ପରେସଂ ସମୁତ୍ରାସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସମୁତ୍ରାସନେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥ ଭାୱଇତିପଦେନ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥଂ, ଏନଇତିପଦେନ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନସ୍ସ କରଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଉଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ । ଚସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ୱିୱିଚ୍ଚଥାତି ଏତ୍ଥ ୱୀତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ୱିନାସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ୱିଚଧାତୁ ସତ୍ତତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୱିନା ହୋଥା’’ତି । ଦସମଂ ।

ଅନନ୍ତରା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାୱିଭଙ୍ଗତୋ ଆହରିତାନି ଇମାନି ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ୟୋଜନା । ନୱ ପଠମାପତ୍ତିକା ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ’’ତିଆଦିପାଠେ । ତଂ ପନାତି ପକ୍ଖମାନତ୍ତଂ ପନାତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ

ସତ୍ତରସକୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୩. ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ୟେ ଧମ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭଗୱତା ପକାସିତା, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦାନି ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା ।

୭୩୩. ପଠମେ ଆମତ୍ତିକାପଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଭାଜନପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଭାଜନାନୀ’’ତି । ଭାଜନାନି ହି ଅମନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ଅମତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅମତ୍ତାନି ୱିକ୍କିଣନ୍ତୀତି ‘‘ଆମତ୍ତିକା’’ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତାନୀ’’ତିଆଦି । ତେସନ୍ତି ଆମତ୍ତିକାନଂ । ତଂ ୱାତି ଆମତ୍ତିକାପଣଂ ୱା ।

୭୩୪. ‘‘ସନ୍ନିଧି’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂନିପୁବ୍ବୋ ଚିସଦ୍ଦୋ ଉଚିନନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ହିସଦ୍ଦୋ ୱିସେସଜୋତକୋ । ତତ୍ଥାତି ମହାୱିଭଙ୍ଗେ । ଇଧାତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ।

ଇଦମ୍ପୀତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି । ପିସଦ୍ଦୋ ମହାୱିଭଙ୍ଗସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୩୮. ଦୁତିୟେ ଅହତଚୋଳାନମ୍ପି ସେଦମଲାଦିକିଲିନ୍ନେ ୱିରୂପତ୍ତା ‘‘ଜିଣ୍ଣଚୋଳା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପି ଅୟ୍ୟାହୀ’’ତିଇମିନା ‘‘ଅପ ଅୟ୍ୟାହୀ’’ତିପଦୱିଭାଗଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

୭୪୦. ସବ୍ବମ୍ପି ଏତଂ ଚୀୱରନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ । ୟଥାଦାନେୟେୱାତି ୟଥା ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ଦାନେୟେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ, ଅକାଲଚୀୱରେୟେୱ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୪୩. ତତିୟେ ହନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ୱୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ହନ୍ଦାତି ଗଣ୍ହା’’ତି । ବହୂନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଂହରିତ୍ୱାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୪୮. ଚତୁତ୍ଥେ କିଣାତି ଅନେନାତି କୟନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥେନ ମୂଲଂ କୟଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ମୂଲେନା’’ତି । ସାତି ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦା, ଆହ କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞାଧାତୁୟା ଅୱବୋଧନତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଞାଧାତୁୟା ୟାଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟାଚିତ୍ୱା ୱା’’ତି ।

୭୫୨.ୟନ୍ତି ସବ୍ବିତେଲାଦି । ତଞ୍ଞେୱାତି ସବ୍ବିତେଲାଦିମେୱ । ୟମକନ୍ତି ସବ୍ବିଂ ସହ ତେଲେନ ୟୁଗଳଂ କତ୍ୱା । ୱେଜ୍ଜେନାତି ଭିସକ୍କେନ । ସୋ ହି ଆୟୁବ୍ବେଦସଙ୍ଖାତଂ ୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତୀତି ୱେଜ୍ଜୋତି ଚ ରୋଗଞ୍ଚ ତସ୍ସ ନିଦାନଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱିଦତି ଜାନାତୀତିପି ୱେଜ୍ଜୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋତି ୱେଜ୍ଜେନ ୱୁତ୍ତକାରଣା । କହାପଣସ୍ସାତି କହାପଣେନ, ଆଭତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୫୩. ପଞ୍ଚମେ ସାତି ସିକ୍ଖମାନା । ଅୟନ୍ତି ସିକ୍ଖମାନା । ଅଦ୍ଧାତି ଏକଂସେନ । ‘‘ଚେତାପେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚିତିସଦ୍ଦୋ ଜାନନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଜାନାପେତ୍ୱା’’ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୫୮. ଛଟ୍ଠେ ଛନ୍ଦଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଗହିତଂ ଛନ୍ଦକନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଧମ୍ମକିଚ୍ଚନ୍ତି ପୁଞ୍ଞକରଣୀୟଂ । ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞୱାଚକୋ । ୟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ । ପରେସନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଅଞ୍ଞେସଂ । ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ‘‘ଛନ୍ଦକ’’ନ୍ତି ଏତଂ ନାମଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେନା’’ତିଇମିନା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୋ, ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ତଦତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେନା’’ତିଇମିନା ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞୁଦ୍ଦିସିକନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ସଙ୍ଘିକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୭୬୨.ୟଦତ୍ଥାୟାତି ୟେସଂ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ । ୟସଦ୍ଦେନ ସମାସଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋ ହୋତି । ତନ୍ତି ଚୀୱରାଦିକଂ । ତୁମ୍ହେହୀତି ଦାୟକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଦ୍ଦୱେସୂତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିଉପସଗ୍ଗେସୁ । ୟଂ ୱା ତଂ ୱାତି ଚୀୱରଂ ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ପିଣ୍ଡପାତାଦିକେତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୬୪. ସତ୍ତମେ ସଞ୍ଞାଚିକେନାତି ଏତ୍ଥ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସୟମତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂ ୟାଚିତକେନା’’ତି । ଏତଦେୱାତି ‘‘ସଞ୍ଞାଚିକେନା’’ତି ପଦମେୱ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୬୯. ଅଟ୍ଠମେ ଗଣସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିଗଣସ୍ସ । ଇମିନା ‘‘ମହାଜନିକେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିଗଣୋୱ ମହାଜନୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦୀପେତୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୭୪. ନୱମେ ଇତୋତି ଇମସ୍ମା ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦତୋ । ଅଧିକତରନ୍ତି ଅତିରେକତରନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୭୮. ଦସମେ ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତିଇମିନା ‘‘ଉନ୍ଦ୍ରିୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉଦିଧାତୁୟା ନସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ଧାତୂନମନେକତ୍ଥତ୍ତା । ପରିପତତୀତି ପରିଗଲିତ୍ୱା ପତତି । ଇମିନା ନସ୍ସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ତକମେୱାତି ଏତଂ ପରିମାଣଂ ଦ୍ୱିପଦମେୱାତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଏକାଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୮୪. ଏକାଦସମେ ଗରୁପାୱୁରଣଂ ନାମ ସୀତକାଲେ ପାୱୁରଣୱତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୀତକାଲେ ପାୱୁରଣ’’ନ୍ତି । ସୀତକାଲେ ହି ମନୁସ୍ସା ଥୂଲପାୱୁରଣଂ ପାରୁପନ୍ତି । ‘‘ଚତୁକ୍କଂସପରମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଂସସଦ୍ଦୋ ଭୁଞ୍ଜନପତ୍ତେ ଚ ସୁୱଣ୍ଣାଦିଲୋହୱିସେସେ ଚ ଚତୁକହାପଣେ ଚାତି ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନ ଚତୁକହାପଣେ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଂସୋ ନାମ ଚତୁକ୍କହାପଣିକୋ ହୋତୀ’’ତି । ଚତୁକ୍କଂସସଙ୍ଖାତଂ ପରମଂ ଇମସ୍ସାତି ଚତୁକ୍କଂସପରମଂ, ସୋଳସକହାପଣଗ୍ଘନକଂ ପାୱୁରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୮୯. ଦ୍ୱାଦସମେ ଲହୁପାୱୁରଣଂ ନାମ ଉଣ୍ହକାଲେ ପାୱୁରଣୱତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଣ୍ହକାଲେ ପାୱୁରଣ’’ନ୍ତି । ଉଣ୍ହକାଲେ ହି ମନୁସ୍ସା ସୁଖୁମପାୱୁରଣଂ ପାରୁପନ୍ତୀତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନଂ ତିଂସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାୱିଭଙ୍ଗେ’’ତିଆଦି । ଚୀୱରୱଗ୍ଗତୋ ଅପନେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକାନୀତି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକପଦେନ ୱୁତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ଏକତୋପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ଏକସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି, ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ଉଭୟେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନେତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ

ତିଂସକୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୪. ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ଲସୁଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ତିଂସକାନନ୍ତରଂ ତିଂସକାନଂ ଅନନ୍ତରେ କାଲେ ଛସଟ୍ଠିସତସଙ୍ଗହା ଛଉତ୍ତରସଟ୍ଠିଅଧିକସତେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତା ୟେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ସଙ୍ଗୀତା, ଦାନି ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ତେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

୭୯୩.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସଟ୍ଠିସତସଙ୍ଗହେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ, ପଠମସିକ୍ଖାପଦେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା’’ତି । ଫୋଟଲକେତି କନ୍ଦେ, ମିଞ୍ଜେ ୱା । ଏତନ୍ତି ‘‘ଗଣ୍ଡିକେ’’ତି ଏତଂ ନାମଂ । ‘‘ପମାଣ’’ନ୍ତିଇମିନା ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପମାଣତ୍ଥୋୱ, ନ ଅପ୍ପତ୍ଥୋ, ନାପି ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଲସୁଣନ୍ତି ସେତୱଣ୍ଣମୂଲଂ ମହାକନ୍ଦଂ । ମହାକନ୍ଦୋ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପାକାଦୀସୁ ଆମଗନ୍ଧାନଂ ଅଭିଭୱନତ୍ତା ଲସୀୟତି କନ୍ତୀୟତୀତି ଲସୁଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁୱଣ୍ଣହଂସୟୋନିନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣମୟେନ ପତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତଂ ହଂସୟୋନିଂ । ଜାତିସ୍ସରୋତି ଜାତିଂ ଭୱଂ ସରତି ଜାନାତୀତି ଜାତିସ୍ସରୋ । ଅଥାତି ଜାତିସ୍ସରସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା । ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ଥୋ ହି ଅଥସଦ୍ଦୋ । ପୁବ୍ବସିନେହେନାତି ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୱେ ଭାୱିତେନ ସିନେହେନ । ତାସନ୍ତି ପଜାପତିୟା ଚ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଧୀତରାନଞ୍ଚ । ତଂ ପନାତି ପତ୍ତଂ ପନ ।

୭୯୫.ମଗଧେସୂତି ମଗଧରଟ୍ଠେ ଠିତେସୁ ଜନପଦେସୁ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଇଧାତି ‘‘ଲସୁଣଂ ଖାଦେୟ୍ୟା’’ତିପଦେ । ତମ୍ପୀତି ମାଗଧକମ୍ପି । ଗଣ୍ଡିକଲସୁଣମେୱାତି ଗଣ୍ଡୋ ଫୋଟୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ଡିକଂ । ଗଣ୍ଡସଦ୍ଦୋ ହି ଫୋଟପରିୟାୟୋ, ବହୁତ୍ଥେ ଇକପଚ୍ଚୟୋ । ବହୁଗଣ୍ଡିକଲସୁଣନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗଣ୍ଡସଦ୍ଦୋ ହି ଫୋଟେ ଚ କପୋଲେ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି, ଇଧ ପନ ଫୋଟେ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ଓଟ୍ଠଜେନ ଚତୁତ୍ଥକ୍ଖରେନ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ବହୂସୁ ହି ପୁବ୍ବପୋତ୍ଥକେସୁ କଣ୍ଠଜୋ ତତିୟକ୍ଖରୋ ଚ ଓଟ୍ଠଜୋ ଚତୁତ୍ଥକ୍ଖରୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ନ ଏକଦ୍ୱିତିମିଞ୍ଜକନ୍ତି ଏକମିଞ୍ଜୋ ପଲଣ୍ଡୁକୋ ନ ହୋତି, ଦ୍ୱିମିଞ୍ଜୋ ଭଞ୍ଜନକୋ ନ ହୋତି, ତିମିଞ୍ଜୋ ହରିତକୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱାତି ଦନ୍ତେହି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ।

୭୯୭.ପଲଣ୍ଡୁକୋତି ସୁକନ୍ଦକୋ ଏକୋ ଲସୁଣୱିସେସୋ । ଭଞ୍ଜନକାଦୀନି ଲୋକସଙ୍କେତୋପଦେସତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସାତି ଚାପଲସୁଣସ୍ସ । ସଭାୱେନେୱାତି ସୂପସମ୍ପାକାଦିଂ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱତୋ ଏୱ । ତନ୍ତି ମାଗଧକଂ, ପକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟେସୁ କେସୁଚୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୭୯୯. ଦୁତିୟେ ସଂଦସ୍ସନଂ ବାଧତି ନିସେଧେତି ଅସ୍ମିଂ ଠାନେତି ସମ୍ବାଧନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସୋ ସମ୍ବାଧୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ’’ତି । ଉଭୋ ଉପକଚ୍ଛକାତି ଦ୍ୱେ ବାହୁମୂଲା । ତେ ହି ଉପରି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ କଚତି ବନ୍ଧତି ଏତ୍ଥାତି ଉପକଚ୍ଛକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମୁତ୍ତକରଣନ୍ତି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ମୁତ୍ତଂ କରୋତି ଅନେନାତି ମୁତ୍ତକରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋମୋ କତ୍ତୀୟତି ଛିନ୍ଦୀୟତି ଇମାୟାତି କତ୍ତରି, ତାୟ ୱା, ସୁଟ୍ଠୁ ଦଳ୍ହଂ ଲୋମଂ ଡଂସତୀତି ସଣ୍ଡାସୋ, ସୋୟେୱ ସଣ୍ଡାସକୋ, ତେନ ୱା, ଖୁରତି ଲୋମଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ଖୁରୋ, ତେନ ୱା ସଂହରାପେନ୍ତିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଂହରାପେନ୍ତିୟାତି ଅପନେନ୍ତିୟାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୦୩. ତତିୟେ ମୁତ୍ତକରଣତଲଘାତନେତି ମୁତ୍ତକରଣସ୍ସ ତଲଂ ହନନଂ ପହରଣଂ ମୁତ୍ତକରଣତଲଘାତନଂ, ତସ୍ମିଂ ମୁତ୍ତକରଣତଲଘାତନେ ନିମିତ୍ତଭୂତେ । ତାୱ ମହନ୍ତନ୍ତି ଅତିୱିୟ ମହନ୍ତଂ । କେସରେନାପୀତି କିଞ୍ଜକ୍ଖେନାପି । ସୋ ହି କେ ଜଲେ ସରତି ପୱତ୍ତତୀତି କେସରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୮୦୫.ଗଣ୍ଡଂ ୱାତି ପୀଳକଂ ୱା । ୱଣଂ ୱାତି ଅରୁଂ ୱାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୦୬. ଚତୁତ୍ଥେ ରଞ୍ଞୋ ଓରୋଧା ରାଜୋରୋଧା, ପୁରାଣେ ରାଜୋରୋଧା ପୁରାଣରାଜୋରୋଧାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁରାଣେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଗିହିଭାୱେ’’ତି ଇମିନା ପୁରାଣେତି ଏତ୍ଥ ଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଚିରାଚିରନ୍ତି ନିପାତପଟିରୂପକଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିରେନ ଚିରେନା’’ତି । ‘‘ସକ୍କୋଥା’’ତି ଇମିନା କଥଂ ତୁମ୍ହେ ରାଗଚିତ୍ତଂ ପଟିହନିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେଥ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋଥାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାରୋଚିତେପୀତି ଭୂତତୋ ଅନାରୋଚିତେପି ।

୮୦୭.ଜତୁନାତି ଲାଖାୟ । ପଟ୍ଠଦଣ୍ଡକେତି ପଟୁଭାୱେନ ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଟ୍ଠୋ, ସୋୟେୱ ଦଣ୍ଡୋ ପଟ୍ଠଦଣ୍ଡୋ, ତସ୍ସ ପୱେସନଂ ପଟ୍ଠଦଣ୍ଡକଂ, ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଭୂତେ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଜତୁମଟ୍ଠକେ’’ତି ଏତଂ ୱଚନନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୧୦. ପଞ୍ଚମେ ‘‘ଅତିଗମ୍ଭୀର’’ନ୍ତିପଦଂ କିରିୟାୱିସେସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତିଅନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଉଦକେନ ଧୋୱନଂ କୁରୁମାନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଉଦକସୁଦ୍ଧିକ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ଉଦକେନ ସୁଦ୍ଧିୟା କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୮୧୨.ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲାନି ଚ ଦ୍ୱେ ପବ୍ବାନି ଚ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବଂ, ଉତ୍ତରପଦେ ପୁବ୍ବପଦଲୋପୋ । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବଂ ପରମଂ ପମାଣଂ ଏତସ୍ସ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକସ୍ସାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପରମଂ, ଗମ୍ଭୀରତୋ ଦ୍ୱିପବ୍ବପରମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ’’ତିଆଦି । ଅଙ୍ଗୁଲଂ ପୱେସେନ୍ତିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଚତୁନ୍ନଂ ପନ ପଗେୱାତି ଅତ୍ଥୋତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୧୫. ଛଟ୍ଠେ ଭତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭତ୍ତକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ପାନୀୟସଦ୍ଦେନ ପାନୀୟଥାଲକଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ୱିଧୂପନସଦ୍ଦେନ ବୀଜନୀ ଗହେତବ୍ବା, ଉପସଦ୍ଦୋ ସମୀପତ୍ଥୋତି ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକେନ ହତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅଚ୍ଚାୱଦତୀ’’ତିପଦସ୍ସ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁବ୍ବେପୀ’’ତିଆଦିନା ।

୮୧୭. ‘‘ସୁଦ୍ଧଉଦକଂ ୱା ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ‘‘ପାନୀୟେନା’’ତି ୱଚନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଦଧିମତ୍ଥୂତି ଦଧିମଣ୍ଡଂ ଦଧିନୋ ସାରୋ, ଦଧିମ୍ହି ପସନ୍ନୋଦକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରସୋତି ମଚ୍ଛରସୋ ମଂସରସୋ । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଚୀୱରକଣ୍ଣୋପୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱିଧୂପନେନା’’ତି ୱଚନଂ ନିଦସ୍ସନଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି ।

୮୧୯.ଦେତୀତି ସୟଂ ଦେତି । ଦାପେତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ଦାପେତି । ଉଭୟମ୍ପୀତି ପାନୀୟୱିଧୂପନଦ୍ୱୟମ୍ପୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୨୨. ସତ୍ତମେ ‘‘ପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମା’’ତି ଇମିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଦୁକ୍କଟେସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ଦସ୍ସେତି । ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ଏତ୍ତକମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବହୁ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେସୁପୀତି ୱିଲୋଳନେସୁପି । ଦନ୍ତେହି ସଙ୍ଖାଦତୀତି ଦନ୍ତେହି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ, ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାରାପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞାୟା’’ତିପଦଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ମାତରମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ପଗେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତାୟ ୱାତି ୱିଞ୍ଞାପିତଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା । ତନ୍ତି ଆମକଧଞ୍ଞଂ । ତନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରତୋ ୱିରୁଦ୍ଧଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞାୟ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ପୁବ୍ବୱଚନେ ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁନ ‘‘ଅଞ୍ଞାୟ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଚ ପଚ୍ଛିମୱଚନେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା ।

୮୨୩. ଲବ୍ଭମାନଂ ଆମକଧଞ୍ଞନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ମୁଗ୍ଗମାସାଦୀହି ୱା ଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦୀହି ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ତିଲାଦିଂ ୱାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୨୪. ଅଟ୍ଠମେ ନିବ୍ବିଟ୍ଠରାଜଭଟୋତି ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ଛଟ୍ଠୀସମାସଞ୍ଚ ପୁବ୍ବପଦେନ ବାହିରତ୍ଥସମାସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିବ୍ବିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଭତୀ’’ତି ଇମିନା ରଞ୍ଞୋ ଭଟୋ ରାଜଭଟୋତି ଛଟ୍ଠୀସମାସଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଏତେନା’’ତି ଇମିନା ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ । ନିବ୍ବିଟ୍ଠୋତି ନିୱିଟ୍ଠୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କେଣୀତି ରଞ୍ଞୋ ଦାତବ୍ବସ୍ସ ଆୟସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ । ଏତେନାତି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ତତୋତି ଠାନନ୍ତରତୋ । ଭଟସଙ୍ଖାତାୟ କେଣିୟା ପଥତ୍ତା କାରଣତ୍ତା ଠାନନ୍ତରଂ ଭଟପଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂୟେୱ ଠାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ।

୮୨୬.ଚତ୍ତାରିପି ୱତ୍ଥୂନୀତି ଉଚ୍ଚାରାଦୀନି । ପାଟେକ୍କନ୍ତି ପଟିୱିସୁଂ ଏକେକମେୱ । ଉଚ୍ଚାରଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ୱାସଦ୍ଦେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠାଦୟୋପି ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଦନ୍ତକଟ୍ଠ…ପେ॰… ପାଚିତ୍ତିୟମେୱା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଉଚ୍ଚାରାଦୀସୂତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୩୦. ନୱମେ ରୋପିମହରିତଟ୍ଠାନେତି ରୋପିମଟ୍ଠାନେ ଚ ହରିତଟ୍ଠାନେ ଚ । ରୋପିୟତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ରୋପିୟଂ, ତଂୟେୱ ରୋପିମଂ ୟକାରସ୍ସ ମକାରଂ କତ୍ୱା । ଏତାନୀତି ଉଚ୍ଚାରାଦୀନି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ୟତ୍ଥ ପନାତି ୟସ୍ମିଂ ଖେତ୍ତେତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୩୫. ଦସମେ ସୋଣ୍ଡା ୱାତି ସୁରାସୋଣ୍ଡା ୱା । ମୋରୋତି ମୟୂରୋ । ସୁୱୋତି ସୁକୋ । ମକ୍କଟୋତି ୱାନରୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ମକ୍କଟାଦୟୋପି ନଚ୍ଚନ୍ତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସଂୟତଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ୱାଚସିକକମ୍ମେ ଅସଂୟତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଧମ୍ମଭାଣକଗୀତଂ ୱା ହୋତୂତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତିୟା ଗୁଣେନ ବଦ୍ଧା ତନ୍ତିବଦ୍ଧା। ‘‘ଭି’’ନ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ରାସଦ୍ଦୋ ଏତିସ୍ସାତି ଭେରି। କୁଟେନ କତା ଭେରି କୁଟଭେରି, ତାୟ ୱାଦିତଂ କୁଟଭେରିୱାଦିତଂ, ତଂ ୱା । ଉଦକଭେରୀତି ଉଦକେନ ପକ୍ଖିତ୍ତା ଭେରି, ତାୟ ୱାଦିତମ୍ପି ହୋତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୮୩୬.ତେସଂୟେୱାତି ୟେସଂ ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି, ତେସଂୟେୱ । ୟଦି ପନ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପସ୍ସତି ସୁଣାତି, ପାଟେକ୍କା ଆପତ୍ତିୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତୋତି ଅଞ୍ଞତୋ ଦେସତୋ, ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଓଲୋକେତ୍ୱା’’ତି ପଦେ ଅପେକ୍ଖିତେ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ତୋପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତୋ ୱାଦେନ୍ତେ ପସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁନୀ ନ ଲଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେ ୱତ୍ତୁମ୍ପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପହାରନ୍ତି ପୂଜଂ । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ପାରିଚରିୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସୟଂ ନଚ୍ଚାଦୀସୁ ।

୮୩୭.ଅନ୍ତରାରାମେ ୱାତି ଆରାମସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱା । ବହିଆରାମେ ୱାତି ଆରାମସ୍ସ ବହି ୱା । ଅଞ୍ଞେନ ୱାତି ସଲାକଭତ୍ତାଦୀହି ଅଞ୍ଞେନ ୱା । ତାଦିସେନାତି ୟାଦିସୋ ଚୋରାଦିଉପଦ୍ଦୱୋ, ତାଦିସେନାତି । ଦସମଂ ।

ଲସୁଣୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୮୩୯. ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅପ୍ପଦୀପେତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେପି ଆଲୋକା ଗହେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଦୀପଚନ୍ଦସୂରିୟଅଗ୍ଗୀସୂ’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଅପ୍ପଦୀପେ’’ତିପଦସ୍ସ ।

୮୪୧. ନରହୋଅସ୍ସାଦାପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ଚ ରସ୍ସାଦତୋ ଅଞ୍ଞୱିହିତାୱ ହୁତ୍ୱା ଚାତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ୱା ସଲ୍ଲପତି ୱା’’ତି ପଦେ କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦାନେନ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେନ, ପୂଜାୟ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତାୟ ମନ୍ତେତୀତି ୟୋଜନାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୪୨. ଦୁତିୟେ ଇଦମେୱ ପଦଂ ନାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୪୬. ତତିୟେ ‘‘ଇଦମେୱା’’ତି ପଦଂ ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ତାଦିସମେୱାତି ପଠମସଦିସମେୱାତି ଅତ୍ଥୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୫୦. ଚତୁତ୍ଥେ କଣ୍ଣସ୍ସ ସମୀପଂ ନିକଣ୍ଣଂ, ତମେୱ ନିକଣ୍ଣିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ କଣ୍ଣମୂଲନ୍ତି ଆହ ‘‘କଣ୍ଣମୂଲଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘କଣ୍ଣମୂଲେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ନିକଣ୍ଣିକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆହରଣତ୍ଥାୟାତି ଆହରାପନତ୍ଥାୟାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୫୪. ପଞ୍ଚମେ ତେସନ୍ତି ଘରସାମିକାନଂ । ଘରମ୍ପୀତି ନ କେୱଲଂ ଆସନମେୱ, ଘରମ୍ପି ସୋଧେମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ପରିୱିତକ୍କନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୮୫୮. ଚୋରା ୱା ଉଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୬୦. ଛଟ୍ଠେ ଅଭିନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତୋୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଭିନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥାପି । ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୬୪. ସତ୍ତମେ ସବ୍ବନ୍ତି ସକଲଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୬୯. ଅଟ୍ଠମେ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୭୫. ନୱମେ ଅଭିସପେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ସପଧାତୁସ୍ସ ଅକ୍କୋସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା କରଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସପଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାମ୍ହୀତି ଅହଂ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅମ୍ହୀତି ୟୋଜନା । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତୂତି ଏସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତୂତି ୟୋଜନା । ଈଦିସା ହୋତୂତି ମମ ସଦିସା ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । କାଣାତି ଏକକ୍ଖିକାଣା, ଦ୍ୱକ୍ଖିକାଣା ୱା । କୁଣୀତି ହତ୍ଥପାଦାଦିୱଙ୍କା ।

୮୭୮.ଏଦିସାତି ୱିରୂପାଦିଜାତିକା । ୱିରମସ୍ସୂତି ୱିରମାହି । ଅଦ୍ଧାତି ଧୁୱନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୭୯. ଦସମେ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଦସମଂ ।

ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୮୮୩. ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଚିଣ୍ଣେନାତି ଚିଣ୍ଣେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ କିଂ ନୁ ଖୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚରଣେନା’’ତି ଇମିନା ଚିଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଚରଣଂ ଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନ ଅଞ୍ଞଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନଂ ୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୮୭. ଦୁତିୟେ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୯୩. ତତିୟେ ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀତି ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି ଅନ୍ତରାୟୋ ଏତିସ୍ସାତି ଅନନ୍ତରାୟା, ସା ଏୱ ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତରାୟା’’ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୮୯୮. ଚତୁତ୍ଥେ ପଞ୍ଚାହନ୍ତି ସମାହାରଦିଗୁ, ଣିକପଚ୍ଚୟୋ ସ୍ୱତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଟିଚାରୋତିଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟି ନାମ, ଚାରସଦ୍ଦୋ କିମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପରିଭୋଗୱସେନ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନାତି ସଂହରିତଟ୍ଠେନ । ଇମିନା ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟି ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ୱିସଜ୍ଜେତି । ‘‘ପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଚାରସଦ୍ଦୋ କିମତ୍ଥୋ’’ତି ଚୋଦନଂ ପରିହରତି । ପଞ୍ଚସୂତି ତିଚୀୱରଂ ଉଦକସାଟିକା ସଂକଚ୍ଚିକାତି ପଞ୍ଚସୂତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୦୩. ପଞ୍ଚମେ ‘‘ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟ’’ନ୍ତିଏତ୍ଥ ସଙ୍କମେତବ୍ବଂ ପଟିଦାତବ୍ବନ୍ତି ସଙ୍କମନୀୟନ୍ତି କମୁଧାତୁସ୍ସ ପଟିଦାନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅନୀୟସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥଞ୍ଚ, ‘ଚୀୱରଞ୍ଚ ତଂ ସଙ୍କମନୀୟଞ୍ଚେ’ତି ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟନ୍ତି ୱିସେସନପରପଦଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍କମେତବ୍ବଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍କମେତବ୍ବଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇମିନା କମ୍ମତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିସେସନପରପଦଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଟିଦାତବ୍ବଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇମିନା କମୁଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୦୯. ଛଟ୍ଠେ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତିଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି । ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିତ୍ତକଂଅଗ୍ଘନକନ୍ତି କିଂ ପମାଣେନ ଅଗ୍ଘେନ ଅରହଂ ଚୀୱରଂ । ଦାତୁକାମତ୍ଥାତି ତୁମ୍ହେ ଦାତୁକାମା ଭୱଥାତି ଅତ୍ଥୋ । କତିପାହେନାତି କତିପୟାନି ଅହାନି କତିପାହଂ, ୟକାରଲୋପୋ । କତିପୟସଦ୍ଦୋହି ଦ୍ୱିତିୱାଚକୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ, ତେନ କତିପାହେନ । ସମଗ୍ଘନ୍ତି ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ । ସଂସଦ୍ଦୋ ହି ଅପ୍ପତ୍ଥୱାଚକୋତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୧୧. ସତ୍ତମେ ‘‘ୱିପକ୍କମିଂସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିଧଂ ଠାନଂ ପକ୍କମିଂସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଗମଂସୂ’’ତି । ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଆଗମନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୯୧୫.କତିପାହେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି କତିପାହେନ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତତୋତି ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରୁପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୧୬. ଅଟ୍ଠମେ ୟେ ନାଟକଂ ନାଟେନ୍ତି, ତେ ନଟା ନାମାତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ନଟକଂ ନାଟେନ୍ତୀତି ନଟାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ନଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ନାଟକା ନାମାତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ସୟଂ ନଟନ୍ତୀତି ନାଟକାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ୱଂସୱରତ୍ତାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ୱଂସୋ ନାମ ୱେଣୁ । ୱରତ୍ତା ନାମ ନଦ୍ଧିକା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ରଜ୍ଜୁଆଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟେ ଲଙ୍ଘନକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ତେ ଲଙ୍ଘକା ନାମାତି ୟୋଜନା । ମାୟାକାରାତି ଏତ୍ଥ ମାୟା ନାମ ମୟନାମକେନ ଅସୁରେନ ସୁରେ ଚଲୟିତୁଂ କତତ୍ତା ମୟସ୍ସ ଏସାତି ମାୟା, ତଂ କରୋତୀତି ମାୟାକାରୋ, ମୟନାମକୋ ଅସୁରୋୟେୱ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ମାୟାକାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୋକେନ ଝାୟନଂ ଡୟ୍ହନଂ ସୋକଜ୍ଝାୟଂ, ସୁରାନଂ ସୋକଜ୍ଝାୟଂ କରୋତୀତି ସୋକଜ୍ଝାୟିକୋ, ମୟନାମକୋ ଅସୁରୋୟେୱ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ସୋକଜ୍ଝାୟିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋକଜ୍ଝାୟିକା ନାମ ମାୟାକାରା’’ତି । କୁମ୍ଭଥୁଣିକା ନାମାତି ଏତ୍ଥ ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ଥୱୀୟତୀତି ଥୁଣୋ, ସଦ୍ଦୋ । କୁମ୍ଭସ୍ସ ଥୁଣୋ କୁମ୍ଭଥୁଣୋ। ତେନ କୀଳନ୍ତୀତି କୁମ୍ଭଥୁଣିକା, ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଘଟକେନ କୀଳନକା’’ତି ଇମିନା । ବିମ୍ବିସକନ୍ତି ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣତାଳନଂ, ତଂ ୱାଦେନ୍ତୀତି ବିମ୍ବିସକୱାଦକାତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୨୧. ନୱମେ ତେସନ୍ତି ୟେ ‘‘ନ ମୟଂ ଅୟ୍ୟେ ସକ୍କୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ । ଦସ୍ସତୀତି ଅଚ୍ଛାଦେସ୍ସତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୨୭. ଦସମେ ୟସ୍ସାତି କଥିନସ୍ସ । ଉବ୍ଭାରମୂଲକୋତି ଉଦ୍ଧାରମୂଲକୋ । ସଦ୍ଧାପରିପାଲନତ୍ଥନ୍ତି କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ପରିପାଲନତ୍ଥନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୯୩୩. ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ‘‘ତୁୱଟ୍ଟ ନିପଜ୍ଜାୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୮ ଟକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୩୭. ଦୁତିୟେ ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣନ୍ତିଏତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦଭାୱଂ, ପୁବ୍ବପଦେନ ଚ ବାହିରତ୍ଥସମାସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚେୱ, ଚସଦ୍ଦେହି ଦ୍ୱନ୍ଦଭାୱଂ ଦୀପେତି, ‘‘ଏତାସ’’ନ୍ତିଇମିନା ବାହିରତ୍ଥସମାସଭାୱଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣା’’ତି ଏତଂ ନାମନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୪୧. ତତିୟେ ଉଳାରକୁଲାତି ଜାତିସେଟ୍ଠକୁଲା, ଇସ୍ସରିୟଭୋଗାଦୀହି ୱା ୱିପୁଲକୁଲା । ଗୁଣେହୀତି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି । ‘‘ଉଳାରାତି ସମ୍ଭାୱିତା’’ତି ଇମିନା ଇତିଲୋପତୁଲ୍ୟାଧିକରଣସମାସଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଅଭିଭୂତା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅପକତା’’ତି ଏତ୍ଥ କରଧାତୁ ସବ୍ବଧାତ୍ୱତ୍ଥୱାଚୀପି ଇଧ ଅପପୁବ୍ବତ୍ତା ୱିସେସତୋ ଅଭିଭୱନତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତାସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ‘‘ସଞ୍ଞାପୟମାନା’’ତି ଇମିନା ସଞ୍ଞାପନଂ ସଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ହେତୂଦାହରଣାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉପମାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱିୱିଧେହି ନୟେହି ଞାପନା’’ତି ଇମିନା ୱିୱିଧେହି ଞାପନଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୯୪୩. ଚଙ୍କମନେ ପଦୱାରଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ନିୱତ୍ତନଗଣନାୟା’’ତି । ପଦାଦିଗଣନାୟାତି ପଦଅନୁପଦାଦିଗଣନାୟାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୪୯. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୫୨. ପଞ୍ଚମେ ଆଣତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାସନ୍ନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚିପି ଆଣାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬-୯. ଛଟ୍ଠାଦିସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୫୫. ଛଟ୍ଠ-ସତ୍ତମ-ଅଟ୍ଠମ-ନୱମେସୁ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଛଟ୍ଠ ସତ୍ତମ ଅଟ୍ଠମ ନୱମାନି ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୭୩. ଦସମେ ଅହୁନ୍ଦରିକାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ, ଦେସେ ୱା ସମ୍ବାଧସ୍ସ ନାମମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅହୁନ୍ଦରିକାତି ସମ୍ବାଧା’’ତି ।

୯୭୫. ୟଥା ‘‘ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୨-୬୫) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚସଦ୍ଦୋ ନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ, ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଏୱମିଧ, ଇଧ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ପଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ପୱାରେତ୍ୱା…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତୀତି । ଦସମଂ ।

ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୯୭୮. ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ରଞ୍ଞୋ କୀଳନଟ୍ଠାନଂ ଅଗାରଂ ରାଜାଗାରନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରଞ୍ଞୋ କୀଳନଘର’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଗାରଂ ଚିତ୍ତାଗାରଂ । ଆରାମନ୍ତି ନଗରତୋ ନାତିଦୂରଆରାମୋତି ଆହ ‘‘ଉପୱନ’’ନ୍ତି । ଉୟ୍ୟାନନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନପୁପ୍ଫଫଲତାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉୟ୍ୟାନଂ । ପୋକ୍ଖରଣିନ୍ତି ପୋକ୍ଖରଂ ପଦୁମଂ ନେତୀତି ପୋକ୍ଖରଣୀ । ପଞ୍ଚପୀତି ରାଜାଗାରାଦୀନି ପଞ୍ଚପି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଗମନେ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସନେ ଚାତି ସବ୍ବେସୁ ।

୯୮୧. ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମେ’’ତିଆଦିନା ଆରାମେ ଠିତାୟ ଆରାମତୋ ବହି କତେ ରାଜାଗାରାଦିକେ ପସ୍ସନ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତାନୀତି ରାଜାଗାରାଦୀନୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୮୨. ଦୁତିୟେ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୮୮. ତତିୟେ ୟତ୍ତକନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଛିତନ୍ତି କଡ୍ଢିତଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ତତ୍ତକେ ସୁତ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତକ୍କମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ତକ୍କୋତି ଏକୋ ଅୟୋମୟୋ ସୁତ୍ତକନ୍ତନସ୍ସ ଉପକରଣୱିସେସୋ । ସୋ ହି ତକୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ବନ୍ଧୀୟତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ତକ୍କୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । କନ୍ତନତୋତି କନ୍ତୀୟତେ କପ୍ପାସାଦିଭାୱସ୍ସ ଛିନ୍ଦୀୟତେ କନ୍ତନଂ, ତତୋ ।

୯୮୯.ଦସିକସୁତ୍ତାଦିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦସାତି ୱତ୍ଥସ୍ସାୱୟୱୋ । ସୋ ହି ଦିୟ୍ୟତି ଅୱଖଣ୍ଡୀୟତୀତି ଦସାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସଂ ଦସାୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଦସିକଂ, ତମେୱ ସୁତ୍ତଂ ଦସିକସୁତ୍ତଂ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱକ୍ଖମାନଂ ଦୁକ୍କନ୍ତିତସୁତ୍ତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୯୨. ଚତୁତ୍ଥେ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଧୋୱନାଦୀନି ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ଖାଦନୀୟାଦୀସୂତି ପୂୱଖାଦନୀୟାଦୀସୁ । ରୂପଗଣନାୟାତି ପୂୱାଦୀନଂ ସଣ୍ଠାନଗଣନାୟ ।

୯୯୩.ୟାଗୁପାନେତ୍ତ ୟାଗୁସଙ୍ଖାତେ ପାନେ । ତେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ମାତାପିତରୋ ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୯୬. ପଞ୍ଚମେ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୀତି ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୀ ଭିକ୍ଖୁନୀତି ୟୋଜନାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୯୯୯. ଛଟ୍ଠେ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୦୭. ସତ୍ତମେ ‘‘ପୁନ ପରିୟାୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ୱାରୱେୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ପୁନ ୱାରେ’’ତି । ମହଗ୍ଘଚୀୱରନ୍ତି ମହଗ୍ଘଂ ଆୱସଥଚୀୱରନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୦୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟେନ ନ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ଅଥ ଖୋ ତାୱକାଲିକମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରକ୍ଖନତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି ।

୧୦୧୨.ପଟିଜଗ୍ଗିକନ୍ତି ରକ୍ଖଣକଂ । ୱଚୀଭେଦନ୍ତି ‘‘ପଟିଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ୱଚୀଭେଦଂ । ରଟ୍ଠେତି ୱିଜିତେ । ତଞ୍ହି ରଠନ୍ତି ଗାମନିଗମାଦୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ରଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୧୫. ନୱମେ ସିପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ହତ୍ଥିସିପ୍ପଞ୍ଚ ଅସ୍ସସିପ୍ପଞ୍ଚ ରଥସିପ୍ପଞ୍ଚ ଧନୁସିପ୍ପଞ୍ଚ ଥରୁସିପ୍ପଞ୍ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ଥରୁସିପ୍ପନ୍ତି ଅସିକୀଳନସିପ୍ପଂ । ମନ୍ତସଦ୍ଦୋପି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଆଥବ୍ବଣମନ୍ତୋ ଚ ଖୀଲନମନ୍ତୋ ଚ ୱସୀକରଣମନ୍ତୋ ଚ ସୋସାପନମନ୍ତୋ ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ଆଥବ୍ବଣମନ୍ତୋତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦେନ ୱିହିତୋ ପରୂପଘାତକରୋ ମନ୍ତୋ । ଖୀଲନମନ୍ତୋତି ସାରଦାରୁଖୀଲଂ ମନ୍ତେନ ଜପ୍ପିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ଧାରଣମନ୍ତୋ । ୱସୀକରଣମନ୍ତୋତି ମନ୍ତେନ ଜପ୍ପିତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତଭାୱମାପନ୍ନକରଣୋ ମନ୍ତୋ । ସୋସାପନମନ୍ତୋତି ପରସ୍ସ ମଂସଲୋହିତାଦିସୋସାପନମନ୍ତୋ । ଅଗଦପୟୋଗୋତି ଭୁସୱିସସ୍ସ ପୟୋଜନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞେପି ପରୂପଘାତକରଣେ ସିପ୍ପେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟକ୍ଖପରିତ୍ତନ୍ତି ୟକ୍ଖେହି ସମନ୍ତତୋ ତାଣଂ । ନାଗମଣ୍ଡଲନ୍ତି ସପ୍ପାନଂ ପୱେସନନିୱାରଣତ୍ଥଂ ମଣ୍ଡଲବନ୍ଧମନ୍ତୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିସପଟିହନନମନ୍ତାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୧୮. ଦସମେ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଦସମଂ ।

ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ଆରାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୧୦୨୫. ଆରାମୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଉପଚାରନ୍ତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆରାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ଉପଚାରଂ ।

୧୦୨୭. ‘‘ସୀସାନୁଲୋକିକା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ଭିକ୍ଖୁନୀନମେୱ ସୀସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୨୮. ଦୁତିୟେ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପରିୟାପନ୍ନୋ, ଜାତୋ ୱା । ‘‘ସଙ୍କାମେସୀ’’ତି ଇମିନା ସଂହରୀତି ଏତ୍ଥ ହରଧାତୁୟା ସଙ୍କମନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନ୍ହାପିତାତି କପ୍ପକା । ତେ ହି ନହାପେନ୍ତି ସୋଚାପେନ୍ତୀତି ନ୍ହାପିତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତନ୍ତି କାସାୱନିୱାସନନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩-୪. ତତିୟ-ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୩୬. ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୪୩. ପଞ୍ଚମେ ‘‘କୁଲେ ମଚ୍ଛରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ମଚ୍ଛରନଂ ମଚ୍ଛରୋତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ତଂ କୁଲଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି କୁଲସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ୟୋଜନା ।

୧୦୪୫. ‘‘ସନ୍ତଂୟେୱ ଆଦୀନୱ’’ନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁଲସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱା’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଞ୍ଞତରମେୱ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଦ୍ୱୟମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୪୮. ଛଟ୍ଠେ ଓୱାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ଓୱାଦୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଗରୁଧମ୍ମୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଗରୁଧମ୍ମତ୍ଥାୟା’’ତି । ସହ ୱସତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ସଂୱାସୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଉପୋସଥପୱାରଣା ସଂୱାସୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଉପୋସଥପୱାରଣାପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟା’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସଂୱାସାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦଲୋପଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ, ସିକ୍ଖାପଦେ ୱା ପାଳିୟଂ ୱାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭-୯. ସତ୍ତମ-ଅଟ୍ଠମ-ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୫୩. ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମେସୁ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନ ‘‘ଇମିସ୍ସାପୀ’’ତି ପଦଂ ୱିସେସୋ, ଇମିସ୍ସାପି ପାଳିୟାତି ଅତ୍ଥୋତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମାନି ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୬୨. ଦସମେ ଦ୍ୱେ କାୟା ଉପରିମକାୟୋ ହେଟ୍ଠିମକାୟୋତି । ତତ୍ଥ କଟିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିମକାୟୋ, ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପସାଖେ’’ତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଧୋକାୟେ’’ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତତୋତି ଅଧୋକାୟତୋ । ଇମିନା ପଞ୍ଚମୀବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା ପଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତା ୱିୟ ଉଭୋ ଊରୂ ପଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତାତି ୟୋଜନା ।

୧୦୬୫.ଫାଲେହୀତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଧୋୱା’’ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଣତ୍ତିଦୁକ୍କଟାନୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଦୁକ୍କଟେସୁ ୱିନୟଦୁକ୍କଟମେୱ । ସେସେସୂତି ଭିନ୍ଦନତୋ ସେସେସୁ ଫାଲନାଦୀସୂତି । ଦସମଂ ।

ଆରାମୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୧୦୬୯. ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ସତ୍ତୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି କୁଚ୍ଛିପୱିଟ୍ଠସତ୍ତା। ‘‘କୁଚ୍ଛି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଇମିନା ଗବ୍ଭିନୀତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛିଟ୍ଠସତ୍ତୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତି । ଗବ୍ଭସଦ୍ଦୋ (ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାୟଂ ୯୪୪ ଗାଥାୟଂ) ହି କୁଚ୍ଛିଟ୍ଠସତ୍ତେ ଚ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଚ ଓୱରକେ ଚ ୱତ୍ତତୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୭୩. ଦୁତିୟେ ଥଞ୍ଞଂ ପିୱତୀତି ପାୟନ୍ତୋ, ଦାରକୋ, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ପାୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଥଞ୍ଞଂ ପାୟମାନି’’ନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୭୭. ତତିୟେ ନିତ୍ଥରିସ୍ସତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିତ୍ଥରିସ୍ସତି ।

୧୦୭୯.ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଣାତିପାତା ୱିରମତି ଇମାୟାତି ୱେରମଣୀତି ଅତ୍ଥେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱେରମଣି ନାମାତି ଆହ ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି । ୟଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ । ପବ୍ବଜିତାୟ ସାମଣେରିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତାସୂତି ଛସୁ ସିକ୍ଖାସୂତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୮୪. ଚତୁତ୍ଥେ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ମୁତୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ହୋତୀ’’ତି ପଦେ କତ୍ତା, ‘‘ଦାତବ୍ବାୟେୱା’’ତି ପଦେ କମ୍ମନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫-୯. ପଞ୍ଚମାଦିସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୦୯୫. ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ନୱମପରିୟୋସାନେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମାନି ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୧୬. ଦସମେ ୱୂପକାସେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ କାସଧାତୁୟା ଗତ୍ୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ଦସମଂ ।

ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୋ

୧-୨-୩. ପଠମ-ଦୁତିୟ-ତତିୟସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୧୧୧୯. କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟତତିୟେସୁ ୟା ପନ ତା ମହାସିକ୍ଖମାନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବପଠମା ଦ୍ୱେ ମହାସିକ୍ଖମାନାତି ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗେ ସବ୍ବାସଂ ସିକ୍ଖମାନାନଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ମହାସିକ୍ଖମାନା । ତା ପନାତି ମହାସିକ୍ଖମାନା ପନ । ସିକ୍ଖମାନାଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ସମ୍ମୁତିକମ୍ମେସୁ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା । ‘‘ଗିହିଗତା’’ତି ୱା ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୱଦନ୍ତି ଚେ, ସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ କୁପ୍ପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗିହିଗତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଗିହିଗତା ନାମ ପୁରିସନ୍ତରଗତା ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ହି ୟସ୍ମା ପୁରିସସଙ୍ଖାତେନ ଗିହିନା ଗମିୟିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଝାଚାରୱସେନ, ଗିହିଂ ୱା ଗମିତ୍ଥ, ତସ୍ମା ଗିହିଗତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ସିକ୍ଖମାନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁମାରିଭୂତା ନାମ ସାମଣେରା ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ହି ୟସ୍ମା ଅଗିହିଗତତ୍ତା କୁମାରୀ ହୁତ୍ୱା ଭୂତା, କୁମାରିଭାୱଂ ୱା ଭୂତା ଗତା, ତସ୍ମା କୁମାରିଭୂତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତିସ୍ସୋପୀତି ଗିହିଗତା କୁମାରିଭୂତା ମହାସିକ୍ଖମାନାତି ତିସ୍ସୋପି । ସିକ୍ଖମାନାତି ସିକ୍ଖଂ ମାନେତୀତି ସିକ୍ଖମାନାତି । ପଠମ ଦୁତିୟ ତତିୟାନି ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୩୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

ପଞ୍ଚମେ ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସଙ୍ଘେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସାତି ୟୋଜନାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬-୭-୮. ଛଟ୍ଠ-ସତ୍ତମ-ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ

ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ଅନୁତ୍ତାନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୫୮. ନୱମେ ଅନ୍ତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ଇମିନା ଆତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସୋକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନ୍ତୋ ୱାସେତି ପୱେସେତୀତି ଆୱାସା। ସୋକଂ ଆୱାସା ସୋକାୱାସାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଘରଂ ଘରସାମିକା ଆୱିସନ୍ତି ୱିୟ, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ସୋକଂ ଆୱିସତୀତି ୟୋଜନା । ଇତୀତି ଏୱଂ । ୟନ୍ତି ସୋକଂ । ସ୍ୱାସ୍ସାତି ସୋ ଅସ୍ସା । ସୋତି ସୋକୋ । ଅସ୍ସାତି ସିକ୍ଖମାନାୟ । ଆୱାସୋତି ଆୱାସୋକାସୋ । ‘‘ଏଦିସା ଅୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଅଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଜାନନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୬୨. ଦସମେ ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଏତ୍ଥ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ ଲୋପୋତି ଆହ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱାରେ । ସକିନ୍ତି ଏକୱାରଂ ।

୧୧୬୩. ଅପୁବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ ଇମସ୍ସାତି ଅପୁବ୍ବସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୂତି ୱାଚାତୋ ଚ କାୟୱାଚାତୋ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁପି । ଅନନୁଜାନାପେତ୍ୱାତି ମାତାପିତୂହି ଚ ସାମିକେନ ଚ ନ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱାତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଏକାଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୬୭. ଏକାଦସମେ ତତ୍ଥାତି ‘‘ପାରିୱାସିୟଛନ୍ଦଦାନେନା’’ତି ୱଚନେ । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ।

ଏକଂ ଅଜ୍ଝେସନ୍ତୀତି ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଧମ୍ମକଥନତ୍ଥାୟ ନିୟ୍ୟୋଜେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂ ପନାତି ଉପୋସଥିକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପନ ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ । ସୁଭାସୁଭଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପଠତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତପାଠକୋ । ଦାରୁଣନ୍ତି କକ୍ଖଳଂ । ତେତି ଭିକ୍ଖୂ । ତସ୍ସାତି ନକ୍ଖତ୍ତପାଠକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପଟିମାନେନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ବାଲଂ ଉପଚ୍ଚଗା’’ତିଜାତକପାଳି (ଜା॰ ୧.୧.୪୯) । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପଟିମାନେନ୍ତଂ ବାଲଂ ଅତ୍ଥୋ ହିତଂ ଉପଚ୍ଚଗା ଉପସମୀପେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଗାତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୭୦. ଦ୍ୱାଦସମେ ନପ୍ପହୋତୀତି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ନିୱାସାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

୧୩. ତେରସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୭୫. ତେରସମେ ଏକଂ ୱସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱସ୍ସସଦ୍ଦୋ ସଂୱଚ୍ଛରପରିୟାୟୋ, ଉପୟୋଗୱଚନଞ୍ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ’’ତି । ତେରସମଂ ।

କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

୧୧୮୧. ଛତ୍ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ କଦ୍ଦମାଦୀନୀତି ଚିକ୍ଖଲ୍ଲାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉଦକାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଗଚ୍ଛାଦୀନୀତି ଖୁଦ୍ଦପାଦପାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଛତ୍ତଂ ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୮୪. ଦୁତିୟେ ୟାନେନାତି ୟନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସୁଖେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅନେନାତି ୟାନନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୯୧. ତତିୟେ ‘‘ୱିପ୍ପକିରିୟିଂସୂ’’ତି କିରିୟାପଦସ୍ସ କତ୍ତୁନା ଅୱିନାଭାୱତୋ କତ୍ତାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଣୟୋ’’ତି । ମଣୟୋତି ଚ ରତନାନୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୯୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସୀସୂପଗାଦୀସୂତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଗୀୱୂପଗାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଂ ୟନ୍ତି ଅଲଙ୍କାରନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୧୯୯. ପଞ୍ଚମେ ଗନ୍ଧେନ ଚାତି ଗନ୍ଧେତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚେତି ପକାସେତୀତି ଗନ୍ଧୋ । ୱଣ୍ଣକେନ ଚାତି ୱିଲେପନେନ ଚ । ତଞ୍ହି ୱଣ୍ଣୟତି ଛୱିସୋଭଂ ପକାସେତୀତି ୱଣ୍ଣକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚସଦ୍ଦେନ ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦୱାକ୍ୟଂ ଦୀପେତୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୦୨. ଛଟ୍ଠେ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୦୮. ସତ୍ତମେ ଉମ୍ମଦ୍ଦନେତି ଉପ୍ପୀଳିତ୍ୱା ମଦ୍ଦନେ । ସଂବାହନେପୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ବାହନେପୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮-୧୦. ଅଟ୍ଠମାଦିସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୧୦. ଅଟ୍ଠମାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅନୁତ୍ତାନୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଅଟ୍ଠମନୱମଦସମାନି ।

୧୧. ଏକାଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୧୪. ଏକାଦସମେ ଅଭିମୁଖମେୱାତି ଅଭିମୁଖେ ଏୱ । ମୁଖସ୍ସ ହି ଅଭି ଅଭିମୁଖନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ, ସତ୍ତମିୟା ଅଂକାରୋ । ଇମିନା ପୁରତୋତି ଏତ୍ଥ ତୋପଚ୍ଚୟୋ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଉପଚାରନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୂପଚାରନ୍ତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୧୯. ଦ୍ୱାଦସମେ ‘‘ଅନୋକାସକତ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତସମାସଭାୱଞ୍ଚ ୱିସେସନପରପଦବାହିରସମାସଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକତଓକାସ’’ନ୍ତି । ଓକାସୋ ନ କତୋ ୟେନାତି ଅନୋକାସକତୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତଂ । ‘‘ଅନିୟମେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

୧୩. ତେରସମସିକ୍ଖାପଦଂ

୧୨୨୬. ତେରସମେ ଉପଚାରେପୀତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଉପଚାରେପି ।

୧୨୨୭. ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରିକାୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ୱିସେସୋୟେୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ସଙ୍କଚ୍ଚିକଚୀୱରମେୱା’’ତି । ସମନ୍ତତୋ ପୁରିସାନଂ ଦସ୍ସନଂ କନ୍ତୀୟତି ଛିନ୍ଦୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍କଚ୍ଚି, ଅଧକ୍ଖକଉବ୍ଭନାଭିଟ୍ଠାନଂ, ସଙ୍କଚ୍ଚେ ନିୱସିତବ୍ବନ୍ତି ସଂକଚ୍ଚିକଂ, ତମେୱ ଚୀୱରନ୍ତି ସଙ୍କଚ୍ଚିକଚୀୱରନ୍ତି । ତେରସମଂ ।

ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

ସବ୍ବାନେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ତେହି ଅଟ୍ଠାସୀତିସତସିକ୍ଖାପଦେହି, ଅପନେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେସୁ । ଏତ୍ଥାତି ଦସସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ।

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଖୁଦ୍ଦକୱଣ୍ଣନାୟ

ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୫. ପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦ-ଅତ୍ଥୟୋଜନା

ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଅନନ୍ତରା ପାଟିଦେସନୀୟା ନାମ ଅଟ୍ଠ ୟେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୂଳ୍ହା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି, ତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାଟିଦେସନୀୟନାମକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଏସା ୱଣ୍ଣନା ପୱତ୍ତତେତି ୟୋଜନା ।

୧୨୨୮.ୟାନି ସବ୍ବିତେଲାଦୀନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠସୁ ପାଟିଦେସନୀୟେସୁ । ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତକେସୂତି ପାଳିତୋ ୱିନିମୁତ୍ତକେସୁ । ସବ୍ବେସୂତି ଅଖିଲେସୁ ସବ୍ବିତେଲାଦୀସୂତି ।

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ପାଟିଦେସନୀୟୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

ପନାତି ପକ୍ଖନ୍ତରଜୋତକୋ । ୟେ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସନ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟାନଂ । ପୁନ ତେସନ୍ତି ସେଖିୟଅଧିକରଣସମଥଧମ୍ମାନଂ ।

ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ, ୱିଦୂ ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ତେସଂ ପାଟିଦେସନୀୟାନଂ ଅନନ୍ତରା ୟେ ଚ ସେଖିୟା ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ୟେ ଚ ଧମ୍ମା, ଚସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅଧିକରଣୱ୍ହୟା ଅଧିକରଣସମଥନାମକା ସତ୍ତ ୟେ ଚ ଧମ୍ମା ଭଗୱତା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେସଂ ସେଖିୟଅଧିକରଣସମଥଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ, ତାଦିସମେୱ ତଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗେପି ୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସେଖିୟଅଧିକରଣସମଥଧମ୍ମାନଂ ୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ତତ୍ଥ ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ୱିସୁଂ ମୟା ନ ୱୁତ୍ତା । ଇମା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଇଧାପି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗେପି, ପିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ମୟା ନ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି । ନକାରୋ ଦ୍ୱୀସୁ କିରିୟାସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

‘‘ସବ୍ବାସୱପହଂ ମଗ୍ଗଂ, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଚିମିନା ।

ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସସନ୍ତାନେ, ସତ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତୁ ନିବ୍ବୁତି’’ନ୍ତି ॥

ଅୟଂ ଗାଥା ଏତରହି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନତ୍ଥି, ଟୀକାସୁ ପନ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା – ଇମିନା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଚ ୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ କତେନ ଇମିନା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଚ ଅଞ୍ଞେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଚ । ଚସଦ୍ଦୋ ହି ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ସତ୍ତା ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସବ୍ବାସୱପହଂ ସବ୍ବେସଂ ଆସୱାନଂ ୱିଘାତକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ସସନ୍ତାନେ ଅତ୍ତନୋ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଜନେତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତିଂ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ ଞାଣାଲୋଚନେନ ପସ୍ସନ୍ତୂତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ

ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

ଜାଦିଲଞ୍ଛିତନାମେନ, ନେକାନଂ ୱାଚିତୋ ମୟା ।

ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ, ସମତ୍ତୋ ୟୋଜନାନୟୋତି ॥

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ମହାୱଗ୍ଗୟୋଜନା

୧. ମହାଖନ୍ଧକଂ

୧. ବୋଧିକଥା

ଏୱୂଭତୋୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ, କତ୍ୱାନ ୟୋଜନାନୟଂ ।

ମହାୱଗ୍ଗଖନ୍ଧକସ୍ସ, କରିସ୍ସଂ ୟୋଜନାନୟଂ ॥

ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଉଭୟେସଂ । ପାତିମୋକ୍ଖାନନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖୱିଭଙ୍ଗାନଂ । ପାତିମୋକ୍ଖଗହଣେନ ହେତ୍ଥ ତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗୋପି ଗହିତୋ ଅଭେଦେନ ୱା ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ୱା । ଖନ୍ଧକନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିସମୂହଂ । ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଚକୋ । ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ତେସଂ ସମୂହୋ ଖନ୍ଧକୋ। ଅଥୱା ଖନ୍ଧୋତି ରାସି । ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ହି ରାସତ୍ଥୱାଚକୋ । ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିରାସି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଖନ୍ଧୋ’’ତି । କକାରୋ ପକାସକୱାଚକୋ । ଖନ୍ଧାନଂ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିରାସୀନଂ କୋ ପକାସକୋତି ଖନ୍ଧକୋ, ତଂ ଖନ୍ଧକଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ଉଭିନ୍ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖାନଂ ସଙ୍ଗୀତିସମନନ୍ତରଂ ଖନ୍ଧକୋୱିଦା ଖନ୍ଧକେସୁ କୁସଲା ମହାଥେରା ୟଂ ଖନ୍ଧକଂ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ, ତସ୍ସ ଖନ୍ଧକସ୍ସ ଦାନି ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ୟସ୍ମା ସମ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଖନ୍ଧକସ୍ସ ଅୟଂ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତୀତି ।

ୟେ ଅତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହିସଦ୍ଦୋ ପଦାଲଙ୍କାରୋ । ୟେସନ୍ତି ପଦାନଂ । ତେତି ତେ ଅତ୍ଥେ । ଭୱେତି ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥାନଂ । କିନ୍ତି କିଂ ପୟୋଜନଂ । ତେତି ଅତ୍ଥେ, ଞାତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥୱା ତେତି ଅତ୍ଥା, ଅୱଣ୍ଣିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥାନମେୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ପଦଭାଜନୀୟେ ୟେସଂ ପଦାନଂ ୟେ ଅତ୍ଥା ଭଗୱତା ପକାସିତା, ତେସଂ ପଦାନନ୍ତି ପାଠସେସୋ, ତେ ଅତ୍ଥେ ପୁନ ୱଦେୟ୍ୟାମ ଚେ, କଦା ପରିୟୋସାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପରିନିଟ୍ଠାନଂ ଭୱେ, ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେ ଚେୱ ଅତ୍ଥା ଉତ୍ତାନା, ତେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କିଂ ପୟୋଜନଂ, ନ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଧିପ୍ପାୟାନୁସନ୍ଧୀହି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚ ଅନୁସନ୍ଧିନା ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଚ ୟେ ପନ ଅତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତାନା, ତେ ଅତ୍ଥେ, ଅତ୍ଥା ୱା ଅୱଣ୍ଣିତା ୟସ୍ମା ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ହୋତୀତି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନତ୍ଥୋ ।

୧. ‘‘ତେନ…ପେ॰… ୱେରଞ୍ଜାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) କରଣୱଚନେ ୱିସେସକାରଣମତ୍ଥି ୱିୟ, ‘‘ତେନ…ପେ॰… ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଅସଦିସୋପମାୟଂ । କିଞ୍ଚାପିସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥଜୋତକୋ, ପନ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥଜୋତକୋ । ‘‘କରଣୱଚନେନେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱକାରେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ୱା ନିୱାରେତି । ଅଭିଲାପୋତି ଅଭିମୁଖଂ ଅତ୍ଥଂ ଲପତୀତି ଅଭିଲାପୋ, ସଦ୍ଦୋ । ଆଦିତୋତି ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡତୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଉରୁୱେଲାୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞେସୁପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତୋ ପରେସୂ’’ତି ।

ୟଦି ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥି, କିଂ ପନେତସ୍ସ ୱଚନେ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଂ ପନେତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଏତସ୍ସାତି ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଉରୁୱେଲାୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ । ନିଦାନଦସ୍ସନଂ ପୟୋଜନଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ୟା ହୀ’’ତିଆଦି । ୟା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚେୱ ୟା ଉପସମ୍ପଦା ଚ ଭଗୱତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୟୋଜନା । ୟାନି ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାନୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି । ଅଭିସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚ । ବୋଧିମହାମଣ୍ଡେତି ମହନ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନଂ ପସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ୟଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ଉରୁୱେଲାୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ । ଉରୁୱେଲାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉରୁସଦ୍ଦୋ ମହନ୍ତପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ମହାୱେଲାୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୱାଲିକରାସିମ୍ହୀ’’ତି ଇମିନା ୱେଲାସଦ୍ଦସ୍ସ ରାସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, କାଲସୀମାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ୟଦି ପନ ‘‘ଉରୂ’’ତି ୱାଲିକାୟ ନାମଂ, ‘‘ୱେଲା’’ତି ମରିୟାଦାୟ, ଏୱଞ୍ହି ସତି ନନୁ ଉରୁୟା ୱେଲାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲା’’ତି । ଇମିନା ୱେଲାୟ ଅତିକ୍କମୋ ୱେଲା ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ, ୱେଲାୟ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲା ପଦୱିପରିୟାୟୱସେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉରୁୱେଲାୟ’’ନ୍ତିପଦେ । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତୀତେ କିରା’’ତିଆଦି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ନ ସମଣପବ୍ବଜ୍ଜଂ । କତିକୱତ୍ତନ୍ତି କରଣଂ କତଂ, କତେନ ପୱତ୍ତଂ କତିକଂ, ତମେୱ ୱତ୍ତଂ କତିକୱତ୍ତଂ । ଅକଂସୁ କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋତି ୟୋ କୋଚି । ଅଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ତନା ଅପରୋ । ସୋ ଆକିରତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତ୍ତପୁଟେନାତି ପଣ୍ଣେନ କତେନ ପୁଟେନ । ତତୋତି କତିକୱତ୍ତକରଣତୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ତତୋତି ମହାୱାଲିକରାସିଜନନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନନ୍ତି ତଂ ପଦେସଂ । ତନ୍ତି ମହାୱାଲିକରାସିଂ ।

‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସତ୍ଥରୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପଚାରୱସେନ ବୋଧୀତି ନାମଲଭନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମିନା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ବୋଧି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥାତି ବୋଧିମ୍ହି, ବୋଧିୟଂ ୱା । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ରୁକ୍ଖୋପୀତି ପିସଦ୍ଦେନ ନ ମଗ୍ଗଞାଣମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ମୂଲେତି ଆସନ୍ନେ । ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅନୁନାସିକଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ଭାୱନପୁଂସକଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବପଠମଂୟେୱାତି ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ପଠମମେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକୋ ଏୱ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ଅୱଧାରଣସମାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନା’’ତି । ‘‘ସକିଂ…ପେ॰… ଆଭୁଜିତେନା’’ତି ଇମିନା ଅୱଧାରଣଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ଚ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୀତି ଏତ୍ଥ ତଦଙ୍ଗାଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୦୪) ପଞ୍ଚସୁ ୱିମୁତ୍ତୀସୁ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ଫଲସମାପତ୍ତି ଏୱାଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖ’’ନ୍ତି । ଫଲସମାପତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି । ସା ହି ୱିରୁଦ୍ଧେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ମୁଚ୍ଚିତଟ୍ଠେନ ୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ । ଅଥୱା ତାୟ ଜାତଂ ସୁଖଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ, ସକଲକିଲେସଦୁକ୍ଖୂପସମସୁଖଂ। ‘‘ପଟିସଂୱେଦୟମାନୋ’’ତିଇମିନା ‘‘ପଟିସଂୱେଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଣୀପଚ୍ଚୟସ୍ସ କତ୍ତୁତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱଦତି ଅନୁଭୱତୀତି ପଟିସଂୱେଦୀ। ପଟିସଂୱେଦୀ ହୁତ୍ୱା ନିସୀଦୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଚ୍ଚୟାକାରନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପାଦାକାରଂ । କସ୍ମା ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଇମିନା ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତିପଦସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସହିତେ’’ତିଇମିନା ସଂସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ । ‘‘ଧମ୍ମେ’’ତିଇମିନା ତସ୍ସ ସରୂପଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମିସ୍ସଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମ’’ନ୍ତିପଦେ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେସୁ ୱା । ସ୍ୱେୱ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣତୋ’’ତିଇମିନା ଅନୁଲୋମସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସ୍ୱେୱାତି ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଏୱ । ତଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ କିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ ଅକରଣତୋତି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ । ଇମିନା ପଟିଲୋମସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ପୁରିମନୟେନେୱ । ୱାତି ଅଥୱା । ପୱତ୍ତିୟାତି ସଂସାରପୱତ୍ତିୟା । ଅନୁଲୋମୋତି ଅନୁକୂଲୋ, ଅନୁରୂପୋ ୱା । ଇତରୋତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ । ତସ୍ସାତି ପୱତ୍ତିୟା । ପଟିଲୋମୋତି ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ, ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମ’’ନ୍ତିପଦେ । ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଏୱାତି ସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ସ ଫଲଂ ୱା ‘‘ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀ’’ତି ୱଚନତୋ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ମୁଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ଓଘତରୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ରୁପାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା) ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନଂ ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଦିତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ୟାୱସଦ୍ଦୋ ଅୱଧିୱଚନୋ । ୟାୱ ଅନ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତୋତି ଇମେହି ୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱୀହି ଅତ୍ଥେହି । ‘‘ମନସାକାସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇକାରଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ମନସି ଅକାସୀ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ‘‘ମନସାକାସୀ’’ତିପଦେ । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ । ଇଦନ୍ତି ଇମଂ ଆକାରଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିପାଠେ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସମାସମଜ୍ଝେ ତସଦ୍ଦେନ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସେୱ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି। ୱାକ୍ୟେ ପନ ତସଦ୍ଦେନ ପରପଦସ୍ସେୱ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତିପଦଂ ‘‘ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତିପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ ।

ୟଥା ପନାତି ୟେନାକାରେନ ପନ । ଇଦନ୍ତି ଇମଂ ଆକାରଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ…ପେ॰… ନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିୱାକ୍ୟେ । ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭଦ୍ଦିୟୋତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଭଦ୍ଦିୟୋ ଇତି ଏୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଏୱଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଇତି ଏୱା’’ତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତୁ ଏୱା’’ତି କାତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତୁ ଏୱା’’ତି । ‘‘ପ ଅତିମୋକ୍ଖଂ ଅତିପମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ ଉପସଗ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ନିପାତବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତଜୀୱାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ତୁସଦ୍ଦୋ ପକ୍ଖନ୍ତରତ୍ଥଜୋତକୋ । ଅନୁଲୋମପକ୍ଖତୋ ପଟିଲୋମସଙ୍ଖାତଂ ପକ୍ଖନ୍ତରଂ ମନସାକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧସଦ୍ଦୋ ଅୟୁତ୍ତସମାସୋ, ଉତ୍ତରପଦେନ ଚ ତତିୟାସମାସୋତି ଆହ ‘‘ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅସେସନିରୋଧା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅସେସସଦ୍ଦଂ ୱିରାଗସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧମକତ୍ୱା ନିରୋଧସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣଂ ଅୟୁତ୍ତସମାସୋ ନାମ । ‘‘ମଗ୍ଗେନା’’ତିଇମିନା ୱିରାଗସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗୋ ହି ୱିରଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ୱିରାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ନିରୋଧତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋତି ଚ ଅନୁପ୍ପାଦେନ ନିରୋଧୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ, ଏୱଂ ତଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଏୱମେତସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନେ । କେୱଲସଦ୍ଦୋ ସକଲପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ସକଲସ୍ସା’’ତି, ଅନୱସେସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥୱା ସତ୍ତଜୀୱାଦୀହି ଅମିସ୍ସିତତ୍ତା ଅମିସ୍ସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା’’ତି । ‘‘ସତ୍ତୱିରହିତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ରାସତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସା’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିୱସେନ…ପେ॰… ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ସମୁଦୟୋ ଚ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଦିତୱେଲାୟନ୍ତି ପାକଟୱେଲାୟଂ ପସିଦ୍ଧକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇମସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚମାନାପେକ୍ଖୋ । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିଦିତେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ପଜାନନତାୟାତି ପକାରେନ ଜାନନଭାୱସ୍ସ । ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଞାଣସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ସୋମନସ୍ସେନ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନ ୟୁତ୍ତେନ ଞାଣେନ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ୟୁତ୍ତଂ ୱା ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉଦାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଉଦାନନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ଉଦାନଂ ? ଉଦାନଟ୍ଠେନ, ମୋଦନଟ୍ଠେନ, କୀଳନଟ୍ଠେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କିମିଦଂ ଉଦାନଂ ନାମ ? ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଉଦାହାରୋ । ୟଥା (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ହି ୟଂ ତେଲାଦିମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୱିସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଅୱସେକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଓଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେୱଂ ୟଂ ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରଂ ହଦୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୱିସେସୋ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀ’’ତି ଇମିନା ଉଦଧାତୁସ୍ସ ଉଦାହାରତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତସ୍ସାତି ଉଦାନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ୟଦାତି ଏତ୍ଥ ଦାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୱାକ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ କାଲେ’’ତି । ହୱେତି ‘‘ବ୍ୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ବ୍ୟତ୍ତଂ ପାକଟନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପାତୁନିପାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ହୱେ’’ତି ନିପାତେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭୂଧାତୁସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅନୁଲୋମ ପଟିଲୋମ ପଚ୍ଚୟାକାର ପଟିୱେଧସାଧକାତି ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ପଟିଲୋମତୋ ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନସ୍ସ ସାଧକା । ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାତି ବୋଧିୟା ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱା ସତ୍ତତିଂସ ଧମ୍ମା । ଅଥୱା ପାତୁନିପାତେନ ସହ ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପକାସନ୍ତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ନୟେ ହୱେସଦ୍ଦୋ ଏକଂସତ୍ଥୱାଚକୋ । ହୱେ ଏକଂସେନାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସମୟୱସେନାତି ମଗ୍ଗଞାଣୱସେନ। ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅଭିମୁଖଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସମେଚ୍ଚ ଅୟତି ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଅଭିସମୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘କିଲେସସନ୍ତାପନଟ୍ଠେନା’’ତି ଇମିନା ଆଭୁସୋ କିଲେସେ ତାପେତୀତି ଆତାପୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ୱୀରିୟସାମଞ୍ଞଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟମେୱାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୱତୋ’’ତି । ଇମିନା ଆତାପୀତି ଏତ୍ଥ ଈପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱନ୍ତୁଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେନ ଚାତି କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନସଭାୱେନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ଝାନେନ ଚ । ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେନ ଚାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନସଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତେନ ଝାନେନ ଚ । ‘‘ବାହିତପାପସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ବାହିତୋ ଅଣୋ ପାପୋ ଅନେନାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଣସଦ୍ଦୋ ହି ପାପପରିୟାୟୋ । ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥସ୍ସାତି ଅଥ ଅସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟା ଏତା କଙ୍ଖା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ନୟେନ ଚ ତଥା ‘‘କତମଂ ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ନୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଅୟୁତ୍ତୋ ପଞ୍ହୋ, ଦୁପ୍ପଞ୍ହୋ ଏସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାତି ଏୱଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱା । ୟା ଚ ସୋଳସ କଙ୍ଖା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଆଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା କଙ୍ଖାତି ୟୋଜନା । ସୋଳସ କଙ୍ଖାତି ଅତୀତୱିସୟା ପଞ୍ଚ, ଅନାଗତୱିସୟା ପଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିସୟା ଛାତି ସୋଳସୱିଧା କଙ୍ଖା । ୱପୟନ୍ତୀତି ୱି ଅପୟନ୍ତି, ଇକାରଲୋପେନାୟଂ ସନ୍ଧି । ୱିତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୋ, ଅପୟନ୍ତି – ସଦ୍ଦୋ ଅପଗମନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଇମିନା ଅପଗମନତ୍ଥମେୱ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ଦୀପେତି । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱାକ୍ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟକାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସହେତୁଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସହ ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁନାତି ସହେତୁ, ସଙ୍ଖାରାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ । ସହେତୁ ଚ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଚାତି ସହେତୁଧମ୍ମୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେନା’’ତିଆଦି। ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିନା ପଜାନା ତୀତି ଏତ୍ଥ ଞାଧାତୁୟା ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ମାରଣତୋସନାଦିକେ ଅତ୍ଥେ ନିୱତ୍ତେତି । ଇତୀତି ତସ୍ମା, ୱପୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

୨.ପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାତି ଦୁତିୟଉଦାନେ । ଖୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟା ଏତ୍ଥାତି ଖୟଂ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଇମିନା ଅୱେଦୀତି ଏତ୍ଥ ୱିଦଧାତୁୟା ଞାଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଅନୁଭୱନଲାଭାଦିକେ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ୱପୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାତି ପଠମଉଦାନେ ୱୁତ୍ତସଦିସା । ଧମ୍ମାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା, ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମା ୱା ।

୩. ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୱିଦିତୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାତି ତତିୟଉଦାନେ । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନେହି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେହି ୱା ୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା ପାତୁଭୂତା, ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱା ୱିଧୂପୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ । ମାରସେନନ୍ତି କାମାଦିକଂ ଦସୱିଧଂ ମାରସେନଂ । ‘‘ୱିଧମେନ୍ତୋ’’ତିଇମିନା ୱିଧୂପୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧୂପଧାତୁୟା ୱିଧମନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଲିମ୍ପନତ୍ଥାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ୱିଦ୍ଧଂ ସେନ୍ତୋ’’ତିଇମିନା ୱିଧମେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଧମୁଧାତୁୟା ଧଂସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ସଦ୍ଦତ୍ଥାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ସୂରିୟୋୱ ଓଭାସୟ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ‘‘ସୂରିୟୋ ଇୱା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ସୂରିୟୋତି ଆଦିଚ୍ଚୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ସୂରଂ ଜନେତି, ତସ୍ମା ସୂରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଅଭିମୁଖଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆକାସଂ ଗତୋ, ଅବ୍ଭଂ ୱା ଆକାସଂ ଉଗ୍ଗତୋ । ଅବ୍ଭସଦ୍ଦୋ ହି ଆକାସପରିୟାୟୋ । ଆକାସୋ ହି ୟସ୍ମା ଆଭୁସୋ ଭାତି ଦିପ୍ପତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅବ୍ଭ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ୟଥା ସୂରିୟୋ ଓଭାସୟନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ୟଥା ସୂରିୟୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମାରସେନମ୍ପି ୱିଧୂପୟନ୍ତୋତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ଉଦାନେସୁ । ପଠମଂ ଉଦାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିସ୍ସା ଖନ୍ଧକପାଳିୟା ଉଦାନପାଳିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦାନେ ପନା’’ତିଆଦି। ଉଦାନେ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ଉଦାନେ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚ୍ଚୟେନାତି ଅତିକ୍କମେନ, ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଦା ହୀ’’ତିଆଦି । ତଦାତି ‘‘ସ୍ୱେ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ରତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦିତମନସିକାରକାଲେ । ଭଗୱା ମନସାକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଉଦାନଗାଥା ଆନୁଭାୱଦୀପିକା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୟାକାରପଜାନନପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟାଧିଗମସ୍ସ । ଏକେକମେୱାତି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେସୁ ଏକେକମେୱ । ପଠମୟାମଞ୍ଚାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ନିରନ୍ତରଂ ପଠମୟାମକାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନାତି ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକେ ପନ । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉଦାନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟାତି ୱିସାଖାୟ ୟୁତ୍ତାୟ ପୁଣ୍ଣମାୟ । ‘‘ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବସମୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ, ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ । ତଂ ଦିୱସନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା, ତଂ ଦିୱସଂ କାଲନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ମନସି କତ୍ୱାତି ୟଥା ତଂ ଦିୱସଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସାକାସି, ଏୱଂ ମନସି କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ । ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ…ପେ॰… ନିସୀଦୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ସତ୍ତାହନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥେୱାତି ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେୟେୱ ।

୨. ଅଜପାଲକଥା

୪.ନ ଭଗୱାତି ଏତ୍ଥ ନକାରୋ ‘‘ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ନ ଉପସଙ୍ଖମୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହାତି ତତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସମାଧିତୋ । ଅନନ୍ତରମେୱ ଅନୁପସଙ୍କମନଂ ଉପମାୟ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଭୁତ୍ୱା ସୟତୀ’’ତି ୱାକ୍ୟେ । ଏୱନ୍ତି ଉପମେୟ୍ୟଜୋତକୋ । ଇଧାପୀତି ଇମିସ୍ସଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିପାଳିୟମ୍ପି । ଇଦନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିପାଠେ ।

ଅପରାନିପୀତି ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହତୋ ଅଞ୍ଞାନିପି । ତତ୍ରାତି ‘‘ଅପରାନିପୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଭଗୱତି ନିସିନ୍ନେ ସତୀତି ୟୋଜନା । କିରସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋ। କିଂ ନୁ ଖୋତି ପରିୱିତକ୍କନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ । ତାସନ୍ତି ଦେୱତାନଂ । ବଲାଧିଗମଟ୍ଠାନନ୍ତି ବଲେନ ତେଜସା ଅଧିଗମଟ୍ଠାନଂ । ଅନିମିସେହୀତି ଉମ୍ମିସେହି । ସତ୍ତାହନ୍ତି କମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘କାଲ’’ନ୍ତି କମ୍ମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ଠାନନ୍ତି ଅନିମିସେହି ଅକ୍ଖୀହି ଓଲୋକିୟମାନଟ୍ଠାନଂ । ଅଥାତି ଅନିମିସସତ୍ତାହସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ । ରତନଚଙ୍କମେତି ରତନମୟେ ଚଙ୍କମେ । ତଂ ଠାନନ୍ତି ଚଙ୍କମଟ୍ଠାନଂ । ତତୋତି ଚଙ୍କମସତ୍ତାହତୋ । ରତନଘରନ୍ତି ରତନମୟଂ ଗେହଂ । ତତ୍ଥାତି ରତନଘରେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିଚିନନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ରତନଘରେ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ୱା, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତଂ ଠାନନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକୱିଚିନନଟ୍ଠାନଂ ।

ଏୱନ୍ତିଆଦି ପୁବ୍ବୱଚନସ୍ସ ନିଗମୱସେନ ପଚ୍ଛିମୱଚନସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିନିଦସ୍ସନଂ । ତେନାତି ଅଜପାଲାନଂ ନିସୀଦନକାରଣେନ । ଅସ୍ସାତି ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ । ‘‘ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋତ୍ୱେୱ ନାମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉପଚାରୱସେନ ନାମଲଭନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଜପା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲନ୍ତି ନିୱାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଜପାଲୋ, ଉଣ୍ହକାଲେ ୱା ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେ ଅଜେ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟାୟ ପାଲେତୀତି ଅଜପାଲୋ, ଅଜପାଲୋ ଚ ସୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ ଚେତି ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋତି ୱଚନତ୍ଥାନିପି ପକରଣନ୍ତରେସୁ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪) ଦସ୍ସିତାନି । ତତ୍ରାପୀତି ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେପି । ବୋଧିତୋତି ବୋଧିରୁକ୍ଖତୋ । ଏତ୍ଥାତି ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ । ଭଗୱତି ନିସିନ୍ନେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ସୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମାତି ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ମଙ୍ଗଲିକେସୁ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମ କିରାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମାନୱସେନ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ହୁଂହୁ’’ନ୍ତି କରୋତୀତି ହୁଂହୁଙ୍କୋ, ହୁଂହୁଙ୍କୋ ଜାତି ସଭାୱୋ ଇମସ୍ସାତି ହୁଂହୁଙ୍କଜାତିକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତେନାତି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ସିଖାପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଉଦାନସ୍ସ । ୟୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ପଟିଜାନାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକତାୟା’’ତି ଇମିନା ଅୱଧାରଣଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ବାହିତପାପଧମ୍ମତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ବାହିତୋ ପାପୋ ଧମ୍ମୋ ଅନେନାତି ବାହିତପାପଧମ୍ମୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ହୁଂହୁଙ୍କାରପହାନେନା’’ତି ଇମିନା ନତ୍ଥି ହୁଂହୁଙ୍କାରୋ ଇମସ୍ସାତି ନିହୁଂହୁଙ୍କୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ରାଗାଦିକସାୱାଭାୱେନାତି ଇମିନା ନତ୍ଥି ରାଗାଦିକସାୱୋ ଇମସ୍ସାତି ନିକ୍କସାୱୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭାୱନାନୁୟୋଗୟୁତ୍ତଚିତ୍ତତାୟା’’ତି ଇମିନା ୟତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମସ୍ସାତି ୟତତ୍ତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ହି ୟତସଦ୍ଦୋ ୱୀରିୟୱାଚକୋ, ୟତଧାତୁୟା ନିପ୍ଫନ୍ନୋ, ଅତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚିତ୍ତପରିୟାୟୋ । ୟତସଦ୍ଦସ୍ସ ୟମୁଧାତୁୟା ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲସଂୱରେନ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ସଞ୍ଞତଚିତ୍ତତାୟା’’ତି ଇମିନା ୟମତି ସଂୟମତୀତି ୟତଂ, ୟତଂ ଅତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମସ୍ସାତି ୟତତ୍ତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସଚ୍ଚାନି ୱିଦନ୍ତି ଜାନନ୍ତୀତି ୱେଦାନୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ମଗ୍ଗଞାଣାନି ୱେଦାନି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେହି ୱେଦେହୀ’’ତି । ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତାନ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱେଦାନ’’ନ୍ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱସାନେ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁନ ଅନ୍ତନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱୁସିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ୱୁସିତଂ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅନେନାତି ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେନ ବ୍ରହ୍ମୱାଦଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହନ୍ତି ଏତଂ ୱାଦଂ ଧମ୍ମେନ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଧମ୍ମେନାତି ଭୂତେନ ସଭାୱେନ । ଲୋକେତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତଲୋକୋୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ସକଲେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ’’ତି ।

୩. ମୁଚଲିନ୍ଦକଥା

୫.ଅକାଲମେଘୋତି ଏତ୍ଥ ୱପ୍ପାଦିକାଲସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ଅକାଲୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ୱସ୍ସକାଲେ ଅସମ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଅକାଲୋତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ପତ୍ତେ ୱସ୍ସକାଲେ’’ତି । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନମେଘୋ’’ତି ଇମିନା ଅକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମେଘୋ ଅକାଲମେଘୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେତି ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସେ । ତସ୍ମିନ୍ତି ମେଘେ । ସୀତୱାତଦୁଦ୍ଦିନୀତି ଏତ୍ଥ ସୀତେନ ୱାତେନ ଦୂସିତଂ ଦିନଂ ଇମିସ୍ସା ୱଟ୍ଟଲିକାୟାତି ସୀତୱାତଦୁଦ୍ଦିନୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସା ଚ ପନା’’ତିଆଦି । ସା ଚ ପନ ସତ୍ତାହୱଟ୍ଟଲିକା ସୀତୱାତଦୁଦ୍ଦିନୀ ନାମ ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସମୀପେ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ମୁଚଲିନ୍ଦସ୍ସ ସମୀପେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ମୁଚଲିନ୍ଦୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମୁଚଲିନ୍ଦୋତି ଚ ନିଚୁଲୋ । ସୋ ନୀପୋତି ଚ ପିୟକୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ନାଗସ୍ସ ଭୋଗୋ ଏକୋପି ସତ୍ତାଭୁଜତ୍ତା ‘‘ଭୋଗେହୀ’’ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ନାଗରାଜେ ଠିତେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ନାଗରାଜସ୍ସ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଭଣ୍ଡାଗାରଗବ୍ଭପମାଣଂ ଅହୋସି, ତସ୍ମା । ଠାନସ୍ସ କାରଣଂ ପରିଦୀପେତି ଅନେନାତି ଠାନକାରଣପରିଦୀପନଂ ‘‘ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ସୀତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ସୋତି ନାଗରାଜା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ପାଳିୟଂ ‘‘ବାଧୟିତ୍ଥା’’ତି କିରିୟାପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ମା ସୀତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ବାଧୟିତ୍ଥା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ‘‘ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ସୀତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ । ସତ୍ତାହୱଟ୍ଟଲିକାୟ ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମ୍ପୀତି ଉଣ୍ହମ୍ପି । ନନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ନାଗରାଜସ୍ସ । ଉବ୍ବିଦ୍ଧନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ଛିଦ୍ଦଂ । ୱିଦ୍ଧଛିଦ୍ଦସଦ୍ଦା ହି ପରିୟାୟା । ଆକାସଂ ମେଘପଟଲପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଆସନ୍ନଂ ୱିୟ ହୋତି, ମେଘପଟଲୱିଗମେ ଦୂରଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେଘୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତ’’ନ୍ତି । ୱିଗତୱଲାହକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଗତସଦ୍ଦୋ ଅପଗତତ୍ଥୱାଚକୋ, ୱଲାହକସଦ୍ଦୋ ମେଘପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଅପଗତମେଘ’’ନ୍ତି । ଇନ୍ଦନୀଲମଣି ୱିୟ ଦିବ୍ବତୀତି ଦେୱୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଆକାସୋ ଦେୱୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଦେୱନ୍ତି ଆକାସ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନାଗସଣ୍ଠାନଂ । ଇମିନା ସକୱଣ୍ଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସକସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତୱାଚକୋ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ସଣ୍ଠାନୱେୱଚନୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ସୁଖୋ ୱିୱେକୋତି ଏତ୍ଥ ତଦଙ୍ଗ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ ସମୁଚ୍ଛେଦ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱିୱେକେସୁ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋ ଚ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ୱିୱେକେସୁ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ଉପଧିୱିୱେକୋ’’ତି । ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସନ୍ତୋସେନା’’ତି ଇମିନା ତୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସାଦିକେ ନିୱତ୍ତେତି । ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସୁତସଦ୍ଦୋ ୱିସ୍ସୁତପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପକାସିତଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି, ପାକଟସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସତୋତି ଏତ୍ଥ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ କରଣଭାୱେନ ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଞାଣଚକ୍ଖୁନା’’ତି । ‘‘ଅକୁପ୍ପନଭାୱୋ’’ତି ଇମିନା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାପାଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଦୋସୱାଚକଭାୱୋ ଚ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତେନାତି ‘‘ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜ’’ନ୍ତିପଦେନ । ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗୋତି ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ମେତ୍ତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ । ପାଣଭୂତେସୁ ସଂୟମୋତି ଏତ୍ଥ ପାଣଭୂତସଦ୍ଦା ୱେୱଚନଭାୱେନ ସତ୍ତେସୁ ଏୱ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଚା’’ତି । କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋତି ସଂୟମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ କରୁଣାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ । ୟାତି ୟା ୱିରାଗତା । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ କାମରାଗସ୍ସ ଅନୱସେସପହାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ’’ତି । ୟାଥାୱମାନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ମି…ପେ॰… କଥିତ’’ନ୍ତି । ଇତୋତି ଅରହତ୍ତତୋ ।

୪. ରାଜାୟତନକଥା

୬.ପାଚୀନକୋଣେତି ପୁରତ୍ଥିମଅସ୍ସେ, ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜାୟତନରୁକ୍ଖନ୍ତି ଖୀରିକାରୁକ୍ଖଂ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତରେନ ସମୟେନା’’ତି । ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋତି ୟୋଜନା । ଦେୱରାଜସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞେ ପଜାପତିଆଦୟୋ ଦେୱରାଜାନୋ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ସକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ହରୀତକଂ । ପରିଭୁତ୍ତମତ୍ତସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସିନ୍ନେ ଭଗୱତି ।

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତି ଇମିନା ୟେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ରାଜାୟତନମୂଲେ ନିସୀଦି, ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଉକ୍କଲଜନପଦତୋତି ଉକ୍କଲନାମକା ଜନପଦମ୍ହା । ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ଭଗୱା ୱିହରତି, ତଂ ଦେସନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ତଂ ଦେସଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନା’’ତିପଦେ । ତେସନ୍ତି ୱାଣିଜାନଂ । ଞାତିସାଲୋହିତସଦ୍ଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନତ୍ତା ‘‘ଞାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସାଲୋହିତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଞାତିଭୂତପୁବ୍ବା ଦେୱତା’’ତି । ସାତି ଦେୱତା । ନେସନ୍ତି ୱାଣିଜାନଂ । ତତୋତି ଅପୱତ୍ତନକାରଣା । ତେତି ୱାଣିଜା। ଇଦନ୍ତି ଅପୱତ୍ତନଂ । ବଲିନ୍ତି ଉପହାରଂ । ତେସନ୍ତି ୱାଣିଜାନଂ । ‘‘ସବ୍ବିମଧୁଫାଣିତାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି ପଦଂ ପୁବ୍ବାପରାପେକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତଂ । ପତିମାନେଥାତି ଏତ୍ଥ ମାନ ପୂଜାୟଂ ପେମନେତି ଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୮ ନକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୂଜନପେମନଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଉପଟ୍ଠହନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପଟ୍ଠହଥା’’ତି । ତଂ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ତଂସଦ୍ଦୋ ପତିମାନନୱିସୟୋ, ୱୋସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ୱୋସଦ୍ଦେସୁ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟୋ ୱୋସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ପତିମାନଂ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି । ୱୋକାରୋ ହି ତିୱିଧୋ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟୋ, ୟୋୱଚନସ୍ସ କାରିୟୋ, ପଦପୂରଣୋତି । ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଉପୟୋଗକରଣସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନୱସେନାତି । ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦକାରିୟୋ ସମ୍ପଦାନୱଚନୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟ’’ନ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟୋ ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟଂ ପଟିଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ୟୋ ପତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ସୋତି ପତ୍ତୋ । ସୁଜାତାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଏୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତେନାତି ଅନ୍ତରଧାୟହେତୁନା । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ହତ୍ଥେସୂତି କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ହତ୍ଥେହୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । କିମ୍ହୀତି କେନ ।

ଇତୋତି ଆସଳ୍ହୀମାସଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ । ଏତ୍ତକଂ କାଲନ୍ତି ଏତଂ ପମାଣଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଦିୱସକାଲଂ । ଜିଘଚ୍ଛାତି ଘସିତୁମିଚ୍ଛା । ପିପାସାତି ପାତୁମିଚ୍ଛା । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ଚେତସା-ଚେତୋସଦ୍ଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖତ୍ତା ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଚ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି ଚ । ଇମେହି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦାନମସଦିସତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୋପି ଅସଦିସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତନୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ । ସମାସୋୟେୱ ଅୱୟୱୀପଧାନୋ ହୋତି, ୱାକ୍ୟଂ ପନ ଅୱୟୱପଧାନୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୂହି ଦିସାହୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ସିଲାମୟେ’’ତି ଇମିନା ସିଲାମୟମେୱ ସେଲାମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦନ୍ତି ‘‘ସେଲାମୟେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱଚନଂ । ୟେତି ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣସିଲାମୟେ ପତ୍ତେ । ତତୋତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟପତ୍ତଉପନାମନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ । ଚତ୍ତାରୋପି ଅଧିଟ୍ଠହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ, ଅଧିଟ୍ଠିୟମାନେତି ୟୋଜନା । ଏକସଦିସୋତି ଏକଂସେନ ସଦିସୋ । ଅଧିଟ୍ଠିତେ ପତ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତ୍ତେତି ଚ କରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ପତ୍ତେନ ପଟିଗ୍ଗହେସୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚଗ୍ଘେତି ଏତ୍ଥ ଏକାରୋ ସ୍ମିଂୱଚନସ୍ସ କାରିୟୋତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚଗ୍ଘସ୍ମି’’ନ୍ତି । ପଟି ଅଗ୍ଘନ୍ତି ପଦୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ପଟିସଦ୍ଦୋ ପାଟେକ୍କତ୍ଥୋ, ‘‘ଅଗ୍ଘ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ମହଗ୍ଘତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଟେକ୍କଂ ମହଗ୍ଘସ୍ମି’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଚତ୍ତାରୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ନ ମହଗ୍ଘା ହୋନ୍ତି, ପାଟେକ୍କଂ ପନ ମହଗ୍ଘା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ସଉପସଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚଗ୍ଘସଦ୍ଦୋ ଅଭିନୱପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିନୱେ’’ତି । ଅଭିନୱୋତି ଚ ଅଚିରତନୱତ୍ଥୁସ୍ସ ନାମଂ । ଅଚିରତନୱତ୍ଥୁ ଅଚିରତନତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଣ୍ହଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅବ୍ଭୁଣ୍ହେ’’ତି । ‘‘ତଙ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ଦ୍ୱେୱାଚିକାତିପଦସ୍ସ ସମାସୱସେନ ଚ ତଦ୍ଧିତୱସେନ ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱାଚା’’ତିଆଦି । ପତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଇତି ତସ୍ମା ଦ୍ୱେୱାଚିକାଇତି ଅତ୍ଥୋତି ୟୋଜନା । ତେତି ୱାଣିଜା । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ତେତି କେସେ । ତେସନ୍ତି ୱାଣିଜାନଂ । ପରିହରଥାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେତି ୱାଣିଜା । ଅମତେନେୱାତି ଅମତେନ ଇୱ, ଅଭିସିତ୍ତା ଇୱାତି ୟୋଜନା ।

୫. ବ୍ରହ୍ମୟାଚନକଥା

୭. ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ । ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋତି ଆଚରିତୋ ସମ୍ମାଚରିତୋ, ନ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଚିଣ୍ଣୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋ, ଅତିଆଚିଣ୍ଣୋ ନିଚ୍ଚାଚିଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜାନନ୍ତି ହୀ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମଦେସନନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ, ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ । ତତୋତି ୟାଚନକାରଣା । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ବ୍ରହ୍ମଗରୁକୋ ୟସ୍ମା, ଇତି ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦେସ୍ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇତୀତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ପରିୱିତକ୍କନାକାରପାଠେ । ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ଅଲ୍ଲୀୟ’’ନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଅଭିରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆଲୟା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ଲଗ୍ଗନ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ଏୱଂ ସତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଅଭିରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସେୱିୟନ୍ତୀତି ଆଲୟା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣାତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ସେୱନ୍ତି । ତେତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ୟଂ ଇଦନ୍ତି ପଦୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ଚ ସବ୍ବନାମପଦନ୍ତି ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ’’ତି । ଇମିନା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ୱଚନେସୁ ୱିନାସଂ, ୱିକାରଂ ୱା ୱିସଦିସଂ ୱା ନଅୟନତ୍ତା ନଗମନତ୍ତା ଅବ୍ୟୟଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି, ଅତ୍ଥୋ ପନ ସବ୍ବନାମତ୍ଥୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତିନିପାତସ୍ସ, ଅତ୍ଥୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଠାନନ୍ତି ‘‘ଠାନଂ’’ଇତିପଦଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନ୍ତି ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ଇତିପଦଂ । ଅତ୍ଥୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମେସନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ପଚ୍ଚୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକାରଣା । ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱା’’ତି ଇମିନା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ଏତ୍ଥ ତାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସ୍ୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ଦେୱତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ ।

ସୋ ମମସ୍ସ କିଲମଥୋତି ଏତ୍ଥ ତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟା ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦେସନା ନାମା’’ତି, ଇମିନା ‘‘ଦେସେୟ୍ୟଂ, ନ ଆଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ କିରିୟାପଦାନଂ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ଏକସ୍ସ କିରିୟାପଦସ୍ସ । ସୋତି ଦେସନାସଙ୍ଖାତୋ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ, ଇମିନା ୱାକ୍ୟୱିସୟେ ତସଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସେୱ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଗଣ୍ହାତୀତି ଦସ୍ସେତି, ସମାସମଜ୍ଝେ ପନ ତସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସେୱ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଗଣ୍ହାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ଚ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ପିଟକଞ୍ଚା’’ତି ଚ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଆଦି। କିଲମଥୋତି କାୟକିଲମନହେତୁ । କିଲମତି ଅନେନାତି କିଲମଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ସାତି କାୟୱଚୀପୟୋଗସଙ୍ଖାତା ଦେସନା । ୱିହେସାତି କାୟୱିହିଂସାହେତୁ । ୱିହିଂସତି ଇମାୟାତି ୱିହେସା । ଚିତ୍ତେନ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଲମଥୋ ୱା ୱିହେସା ୱା ନତ୍ଥି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା। ‘‘ପଟିଭଂସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଟୀତି କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୟୋଗତ୍ତା ‘‘ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି । ‘‘ଅନୁ ଅଚ୍ଛରିୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ ଅଚ୍ଛରିୟା’’ତି ପଦୱିଭାଗଂ ନିୱତ୍ତେତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଚ୍ଛରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଭଂସୂତି ଏତ୍ଥ ପଟିସଦ୍ଦୋ ପଟିଭାନତ୍ଥୋ, ଭାଧାତୁ ଖାୟନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଟିଭାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଗୋଚରା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଖାୟନଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଗୋଚରଭାୱେନ ଭୱନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ମେତି ମମ, ମୟା ୱା, ଅଧିଗତଂ ଧମ୍ମଂ ପକାସିତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗସୋତସ୍ସ ପଟି ପଟିସୋତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିବ୍ବାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିସୋତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଗାମିନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ଗମୟତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଗାମୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତମୋଖନ୍ଧେନାତି ଏତ୍ଥ ତମସଦ୍ଦୋ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟାୟୋ, ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ରାସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାରାସିନା’’ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା’’ତି ଇମିନା ଆୱୁଟାତି ଏତ୍ଥ ୱୁଧାତୁ ଆୱରଣତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅପତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋ, ତାପଚ୍ଚୟୋ ଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଭାୱେନା’’ତି ।

୮.ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ମହାବ୍ରହ୍ମେତି ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପଂ ରଜଂ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା ଜାତି ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାମୟେ’’ତିଆଦି । ‘‘ପଞ୍ଞାମୟେ’’ତି ଇମିନା ମଂସମୟେତି ଅତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଏତେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତୁପଚ୍ଚୟୟୋଗେ ଛଟ୍ଠୀକମ୍ମଂ । ଆପୁବ୍ବୋ ଞାଧାତୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝିତାରୋ’’ତି ।

ସଂୱିଜ୍ଜତି ମଲଂ ଏତେସନ୍ତି ସମଲା, ପୂରଣକସ୍ସପାଦିକା ଛ ସତ୍ଥାରୋ, ତେହି । ‘‘ରାଗାଦୀହୀ’’ତି ଇମିନା ମଲସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୱାପୁରେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱପୁବ୍ବୋ ଚ ଆପୁବ୍ବୋ ଚ ପୁରଧାତୁ ୱିୱରଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୱିୱର ଏତ’’ନ୍ତି । ୱକାରସ୍ସ ପକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅପାପୁରେତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ। ଅମତସଦ୍ଦସ୍ସ ସଲିଲାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସା’’ତି । ଇମେ ସତ୍ତା ସୁଣନ୍ତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିମଲେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭାୱତୋ’’ତି । ଇମିନା ନତ୍ଥି ମଲଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିମଲୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି। ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନା’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗେନ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁବୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ।

‘‘ସେଲମୟେ’’ତି ଇମିନା ସିଲାୟ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସେଲୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ଇମିନା ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱା ତ୍ୱମ୍ପୀତି ୟୋଜନା । ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞାପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମମୟଂ ପଞ୍ଞାମୟ’’ନ୍ତି । ଅପେତୋ ସୋକୋ ଇମସ୍ସାତି ଅପେତସୋକୋ, ଭଗୱା । ସୋକଂ ଅୱତରତୀତି ସୋକାୱତିଣ୍ଣା, ଜନତା । ସୋକାୱତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଜାତିଜରାଭିଭୂତଞ୍ଚାତି ଚସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇମିନା ଚସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଭଗୱା’’ତିପଦଂ ‘‘ୱୀରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ୱୀରିୟୱନ୍ତତାୟା’’ତି ଇମିନା ୱୀରଂ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱୀରୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ଆଲପନପଦେସୁ ୱିଗ୍ଗହୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ଆଲପନାୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ତେସମତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୱିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଦେୱପୁତ୍ତ…ପେ॰… ୱିଜିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ୱିଜିତୋ ମାରେହି ସଂଗାମୋ ଅନେନାତି ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧମାରୋ ମଚ୍ଚୁମାରେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାରାନଂ ଏକତୋ ୱିଜିତତ୍ତା । ‘‘ସତ୍ତୱାହୋ’’ତି ପଠମକ୍ଖରେନ ଚ ‘‘ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତି ଦୁତିୟକ୍ଖରେନ ଚ ୟୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୱାହୋ ୱିୟାତି ‘‘ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତି ଉପଚାରେନ ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟକ୍ଖରେନ ୟୁତ୍ତୋ, ସତ୍ତେ ୱହହୀତି ସତ୍ତୱାହୋତି ମୁଖ୍ୟତୋ ୱୁତ୍ତେ ପଠମକ୍ଖରେନ ୟୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ପଠମକ୍ଖରେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତେ ୱହତୀତି ସତ୍ତୱାହୋ’’ତି । ନତ୍ଥି ଇଣଂ ଇମସ୍ସାତି ଅଣଣୋ ଭଗୱା ।

୯.ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ଦୁୱିଧଂ ମଂସଚକ୍ଖୁଞାଣଚକ୍ଖୁୱସେନ । ତତ୍ଥାପି ମଂସଚକ୍ଖୁ ଦୁୱିଧଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁୱସେନ । ତତ୍ଥ ପସାଦରୂପଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ନାମ, ଭମୁକଟ୍ଠିପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ନାମ । ଞାଣଚକ୍ଖୁ ପନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩) ଦିବ୍ବଧମ୍ମପଞ୍ଞାବୁଦ୍ଧସମନ୍ତଚକ୍ଖୁୱସେନ । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନାମ, ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ନାମ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ନାମ । ଇଧ ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱେଞାଣାନିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟ…ପେ॰… ଞାଣେନ ଚା’’ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ୟେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ସଦ୍ଧାଦୀନୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତିକ୍ଖାନୀତି ତିଖିଣାନି । ମୁଦୂନୀତି ସୁଖୁମତରାନି । ଆକାରାତି କାରଣା । ଇମାନି ତୀଣି ଦୁକାନି ବାହିରତ୍ଥସମାସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସୁଖେନ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବାତି ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା, ତଥା ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେ କଥିତକାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି। ପରଲୋକୋ ଚ ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ପରଲୋକୱଜ୍ଜାନି, ତାନି ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିନୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେ’’ତିଆଦି । ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଦୁକାନି କିତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଇଧ ପଚ୍ଛିମଦୁକେ ‘‘ନ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି ଦୁତିୟପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ପନ ୟୁଗଳୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଲାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଲିନୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଗଚ୍ଛୋ ୱା ଲତା ୱା ପୋକ୍ଖରଣୀ ୱା ୱନଂ ୱା ‘‘ଉପ୍ପଲିନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ‘‘ୱନ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଲୱନେ’’ତି । ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୋସୟନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଇମିନା ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ହୁତ୍ୱା ପୋସୟନ୍ତୀତି ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉଦକେନ ସମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଦକେନ ସମଂ ସମୋଦକଂ, ସମୋଦକଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତାନୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମାତିପଦସ୍ସ ଅତିଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନ ଆରୋପିତାତି ପାରୁତା, ନ ପାରୁତା ଅପାରୁତା। ଅପାରୁତା ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ୱିୱରଣାତି ଆହ ‘‘ୱିୱଟା’’ତି ସୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ। ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ପଚ୍ଛିମପଦଦ୍ୱୟେତି ଗାଥାୟ ଉତ୍ତମପଦଦ୍ୱୟେ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନୋ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ହୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ନ ଭାସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତମପୁରିସତ୍ତା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱମନୁଜେସୁ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସେସୱସେନ ‘‘ମନୁଜେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେୱମନୁସ୍ସେସୂ’’ତି ।

୬. ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟକଥା

୧୦.ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି କାରଣେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ନିକ୍କିଲେସୋ ଜାତି ସଭାୱୋ ଇମସ୍ସାତି ନିକ୍କିଲେସଜାତିକୋ। ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତେପି ଅତ୍ଥତୋ ଅନାୱରଣଞାଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଇତୋତି ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିୱିତକ୍କଦିୱସତୋ, ହେଟ୍ଠାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦେୱତା ପନ ଆଳାରସ୍ସ କାଲଙ୍କରଣମେୱ ଜାନାତି, ନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ପରିହୀନତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ମହାଜାନିୟୋତି ଏତ୍ଥ ହାଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ଆଳାରସ୍ସ । ମହତୀ ଜାନିଅସ୍ସାତି ‘‘ମହାଜାନିକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ କକାରସ୍ସ ୟକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମହାଜାନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକ୍ଖଣେତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟ ଅନୋକାସେ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେତି ଅତ୍ଥୋ । ହିୟ୍ୟୋତି ଅନନ୍ତରାତୀତାହେ । ସୋପୀତି ଉଦକୋ ରାମପୁତ୍ତୋପି । ପିସଦ୍ଦୋ ଆଳାରାପେକ୍ଖୋ । ତତ୍ଥ ଆଳାରୋ କାଲାମୋ ୟାୱଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଝାନଲାଭୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଉଦକୋ ରାମପୁତ୍ତୋ ୟାୱନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଝାନଲାଭୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ବହୁକାରା’’ତି ଚ ‘‘ବହୂପକାରା’’ତି ଚ ପାଠସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ୟୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହୁକାରାତି ବହୂପକାରା’’ତି । ପେସିତତ୍ତଭାୱଂ ମନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ପହିତତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତସଦ୍ଦୋ କାୟୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୧. ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗୟଂ, ବୋଧି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗୟାୟ ଚ ବୋଧିମଣ୍ଡସ୍ସ ଚା’’ତି ।

ଗାଥାୟ ଚତୂସୁ ସବ୍ବସଦ୍ଦେସୁ ଦୁତିୟୋ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସତ୍ଥୋ, ସେସା ସାୱସେସତ୍ଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱଚନତ୍ଥୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସାପି ତଣ୍ହାକ୍ଖୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାକ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ’’ତି । ସୟଂସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତପରିୟାୟୋ, ଅଭିଞ୍ଞାୟସଦ୍ଦୋ ତୁ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନାୱ ଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଞାଧାତୁୟା କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅୟଂ ମେ ଆଚରିୟୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସନାକାରଦସ୍ସନଂ ।

‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ’’ତି ଇମିନା ଲୋକିୟଧମ୍ମେ ପନ ଆଚରିୟୋ (ମି॰ ପ॰ ୪.୫.୧୧) ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ଥ ପଟିସଦ୍ଦୋ ପଟିଭାଗତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଟିଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ସଦିସପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତିଭୂତୋତି ସୀତି ହୁତ୍ୱା ଭୂତୋ, ସୀତିଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତୋ ।

କାସୀନନ୍ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜନପଦାନଂ ନାମଂ । ଜନପଦସମୂହସ୍ସ ରଟ୍ଠନାମତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାସିରଟ୍ଠେ’’ତି । ‘‘ନଗର’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୁରସଦ୍ଦୋ ନଗରପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିଲାଭାୟାତି ପଟିଲାଭାପନତ୍ଥାୟ । ‘‘ଭେରି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦୁନ୍ଦୁଭିସଦ୍ଦୋ ଭେରିୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତି । ଭେରି ହି ‘‘ଦୁଂଦୁ’’ନ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଉଭି ପୂରଣମେତ୍ଥାତି ଦୁନ୍ଦୁଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦକାରରକାରାନଂ ସଂୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଦୁନ୍ଦ୍ରୁଭୀତିପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅପାଠୋୟେୱ । ‘‘ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପହାରସଦ୍ଦେନ ଆହଞ୍ଞିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆପୁବ୍ବହନଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ସ୍ସାମିସଦ୍ଦେନ ଅଜ୍ଜତନିଇଂୱିଭତ୍ତିୟା ଅନାଗତକାଲେ ପୱତ୍ତଭାୱଂ, ଇତିସଦ୍ଦେନ ଗମନାକାରୱାଚକସ୍ସ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅନନ୍ତଜିନୋତି ଅନନ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ସବ୍ବକିଲେସାରୀନଂ ଜିତୱା, ଏତେନ ଫଲୂପଚାରେନ ଅନନ୍ତଜିନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ହୁୱେୟ୍ୟ ପାୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହୁୱେୟ୍ୟ ଅପି ଆୱୁସୋ’’ତି ପଦୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ହୁଧାତୁ ସତ୍ତତ୍ଥୱାଚକୋ, ଅପିସଦ୍ଦୋ ଏୱଂନାମୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଆୱୁସୋ ‘‘ଏୱଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ୱକାରସ୍ସ ପକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ହୁପେୟ୍ୟା’’ତି ପାଠୋପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

୧୨. ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ବାହୁଲ୍ଲସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ବାହୁଲ୍ଲିକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପଧାନତୋତି ଦୁକ୍କରଚରିୟାୟ ପଦହନତୋ । ‘‘ଭଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ୱିବ୍ଭନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୱିପୁବ୍ବଭମୁଧାତୁୟା ଅନୱଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଭଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୋତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋତସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱାଚକତ୍ତା ‘‘ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇରିୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ଇରିୟନଂ ଚରଣଂ ଇରିୟାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦୁକ୍କରଚରିୟାୟା’’ତି । ଅଭିଜାନାଥ ନୋତି ଏତ୍ଥ ନୋସଦ୍ଦୋ ନୁସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଜାନାଥ ନୂ’’ତି । ୱାକ୍ୟନ୍ତି ୱାଚକଂ । ସଞ୍ଞାପେତୁନ୍ତିପଦସ୍ସ ସଞ୍ଞାପନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।

୧୩.ଇତୋତି ‘‘ଚକ୍ଖୁକରଣୀ’’ତିଆଦିତୋ । ପଦତ୍ଥତୋତି ପଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ, ପଦାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱା । ଇତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତକଥନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ।

୧୮.ଦେୱତାକୋଟୀହୀତି ବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଖାତାହି ଦେୱତାକୋଟୀହି । ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାୱ ଏହିଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦାତି ୟୋଜନା ।

୧୯. ଦୁତିୟଦିୱସେ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଦୁତିୟଦିୱସେ’’ତିଆଦି ପାଟିପଦଦିୱସଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପକ୍ଖସ୍ସାତି ଆସଳ୍ହୀମାସକାଳପକ୍ଖସ୍ସ । ସବ୍ବେୱ ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋଜନା । ଅନତ୍ତସୁତ୍ତେନାତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତନ୍ତେନ (ମହାୱ॰ ୨୦; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ।

ପଞ୍ଚମିୟା ପକ୍ଖସ୍ସାତି ପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚମିୟା । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ‘‘ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତୋତି ଇମିନା ଦେୱଅରହନ୍ତୋ ବହୂତି ଦସ୍ସେତି ।

୭. ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥା

୩୧.ପୋରାଣାନୁପୋରାଣାନନ୍ତି ପୁରାଣେ ଚ ଅନୁପୁରାଣେ ଚ ଭୱାନଂ । ଏକସଟ୍ଠୀତି ଏକୋ ଚ ସଟ୍ଠି ଚ, ଏକେନ ୱା ଅଧିକା ସଟ୍ଠି ଏକସଟ୍ଠି ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଏକସଟ୍ଠିମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତେସୁ । ପୁବ୍ବୟୋଗୋତି ପୁବ୍ବେ କତୋ ଉପାୟୋ, ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଗ୍ଗବନ୍ଧେନାତି ସମୂହଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧେନ । ତେତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଜନା । ଝାପେସ୍ସାମାତି ଡୟ୍ହିସ୍ସାମ । ନୀହରିଂସୂତି ଗାମତୋ ନୀହରିଂସୁ । ତେସୂତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଜନେସୁ । ପଞ୍ଚ ଜନେ ଠପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସାତି ପଞ୍ଚହି ଜନେହି ଅୱସେସା । ସୋତି ୟସୋ ଦାରକୋ । ତେପୀତି ଚତ୍ତାରୋପି ଜନା । ତତ୍ଥାତି ସରୀରେ । ତେ ସବ୍ବେପୀତି ୟସସ୍ସ ମାତାପିତୁଭରିୟାହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେପି ତେ ସହାୟକା । ତେନାତି ପୁବ୍ବୟୋଗେନ ।

ଆମନ୍ତେସୀତି କଥେସି ।

୩୨. ଦିବ୍ବେସୁ ୱିସୟେସୁ ଭୱା ଦିବ୍ବା ଲୋଭପାସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବା ନାମା’’ତିଆଦି । ଲୋଭପାସାତି ଲୋଭସଙ୍ଖାତା ବନ୍ଧନା । ଅସୱନତାତି ଏତ୍ଥ କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସୱନତାୟା’’ତି । ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କେନ ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସେସାଧିଗମତୋ’’ତି । ୱିସେସାଧିଗମତୋତି ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଅଧିଗମତୋ ।

୩୩. ଅନ୍ତଂ ଲାମକଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲାମକା’’ତି । ‘‘ହୀନସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅନ୍ତକସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଆମନ୍ତନପଦମେତଂ । ତନ୍ତି ରାଗପାସଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ସୋତି ମାରୋ ପାପିମା । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚରନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାନମ୍ପି ବନ୍ଧନତ୍ତା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ରାଗପାସୋ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ’’ତି ମାରେନ ପାପିମତା ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୪.ନାନାଜନପଦତୋତି ଏକିସ୍ସାପି ଦିସାୟ ନାନାଜନପଦତୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେଥା’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ପବ୍ବାଜେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲାତି ୟୋଜନା । ପରତୋତି ପରସ୍ମିଂ । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ପାଳିଂ (ମହାୱ॰ ୮୯) ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ତେତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପୁଗ୍ଗଲେ । ସୋପି ଚାତି ସୋପି ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅନୁଞ୍ଞାତୋୟେୱ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ଚାତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ, ଅଥ ୱା ତେସଞ୍ଚ ମାତାପିତୂନଂ । ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ ହେସ । ଅନୁଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଚସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ସଚେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକେସୋ ହୋତି ଚ, ସଚେ ଏକସୀମାୟ ଅଞ୍ଞେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେପୀତି ଅତ୍ତନା ଅପରେପି । ଭଣ୍ଡୂତି ମୁଣ୍ଡୋ, ସୋୟେୱ କମ୍ମଂ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ । ତସ୍ସାତି ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମସ୍ସ । ଓକାସୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଖଣୋ । ‘‘ଓକାସଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି ।

ଅୱୁତ୍ତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ପନ କା ନାମ କଥାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବାଜେତୀତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚତୁବ୍ବିଧା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜା ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜା ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜାତି । ତତ୍ଥ କେସମସ୍ସୁହରଣଂ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ୱକ୍କଲାଦିଗହଣତୋ ପଠମମେୱ ୱଜିତବ୍ବତ୍ତା । ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜାତିପି ତସ୍ସାୟେୱ ନାମଂ । କେସମସ୍ସୁହରଣମେୱ ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ କାସାୟାଦିଗହଣତୋ ପଠମମେୱ ୱଜିତବ୍ବତ୍ତା । କେସମସ୍ସୁହରଣଞ୍ଚ କାସାୟଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚ ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ସରଣଗହଣତୋ ପଠମମେୱ ୱଜିତବ୍ବତ୍ତା । ଉପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜା ତିୱିଧା ଏହିଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜା ସରଣଗହଣୂପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥୱାଚିକୂପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜାତି । ତତ୍ଥ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜାୟଂ କେସମସ୍ସୁହରଣାଦି ସବ୍ବଂ ଏକତୋୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ଅଭିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା । ସରଣଗହଣୂପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜା ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜସଦିସାୟେୱ । କେସମସ୍ସୁହରଣଞ୍ଚ କାସାୟଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚ ସରଣଗହଣଞ୍ଚ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥୱାଚିକୂପସମ୍ପଦପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ କମ୍ମୱାଚାଗହଣତୋ ପଠମମେୱ ୱଜିତବ୍ବତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବାଜେତୀ’’ତି । ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଟ୍ଠାନନିୟମଂ କତ୍ୱା । ପବ୍ବଜ୍ଜାକମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟମକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦହରେନ ଭିକ୍ଖୁନା କେସଚ୍ଛେଦନଂ କାସାୟଚ୍ଛାଦନଂ ସରଣଦାନନ୍ତି ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି କାତବ୍ବାନିୟେୱ । କେଚି ‘‘ସରଣାନି ପନ ସୟଂ ଦାତବ୍ବାନୀ’’ତି ପାଠଂ ଇଧାନେତ୍ୱା ଦହରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସରଣାନି ନ ଦାତବ୍ବାନୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଦହରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ଲଭନତ୍ତା ଚ । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚେ କେସଚ୍ଛେଦନଞ୍ଚ କାସାୟଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜତ୍ଥଂ ସରଣାନିୟେୱ ଦେତି, ନ ରୁହତି ପବ୍ବଜ୍ଜା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତି, ରୁହତି ଉପସମ୍ପଦା ଅପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ଉପସମ୍ପଦସିଦ୍ଧିତୋ, କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଚ । ଖଣ୍ଡସୀମନ୍ତି ଉପଚାରସୀମଟ୍ଠଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ । ପବ୍ବାଜେତ୍ୱାତି କେସଚ୍ଛେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାସାୟାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା’’ତି କାସାୟଚ୍ଛାଦନସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସାମଣେରସ୍ସ ସରଣଦାନସ୍ସ ଅରୁହତ୍ତା ‘‘ସରଣାନି ପନ ସୟଂ ଦାତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିସଂ ପବ୍ବାଜେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଆଣତ୍ତିୟାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଣତ୍ତିୟା । ୟେନ କେନଚୀତି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେସୁ ୟେନ କେନଚି ।

‘‘ଭବ୍ବରୂପୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହେତୁକୋ’’ତି । ସହେତୁକୋତି ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟେହି ସହ ପୱତ୍ତୋ । ୟସସ୍ସୀତି ପରିୱାରୟସେନ ଚ କିତ୍ତିୟସେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଓକାସଂ କତ୍ୱାପୀତି ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଏୱ । ସୟମେୱାତି ନ ଅଞ୍ଞୋ ଆଣାପେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତୋୟେୱାତି ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନତୋୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ । ଖଜ୍ଜୁ ୱାତି କଣ୍ଡୁୱନଂ ୱା । ‘‘କଚ୍ଛୁ ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ପାମଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଳକା ୱାତି ଫୋଟା ୱା । ଏତ୍ତକେନାତି ଏତପମାଣେନ ଘଂସିତ୍ୱା ନ୍ହାପନମତ୍ତେନ । ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମାତି ଗିହିଭାୱଂ ଅନିୱତ୍ତନସଭାୱା । କତଞ୍ଞୂତି କତସ୍ସୂପକାରସ୍ସ ଜାନନସୀଲା । କତୱେଦିନୋତି କତଞ୍ଞୂପକାରସ୍ସ ୱେଦଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ।

ଅନିୟ୍ୟାନିକକଥାତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ସୁପିତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ୍ୱା ଚିତ୍ତକେଳିଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତୋ ୱିହରାହୀତିଆଦିକା କଥା । ନକଥେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥଖ୍ୱସ୍ସା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ । ଆଚିକ୍ଖନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ଚା’’ତିଆଦି । ୱଣ୍ଣ…ପେ॰… ୱସେନାତି ୱଣ୍ଣୋ ଚ ସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋ ଚ ଆସୟୋ ଚ ଓକାସୋ ଚ, ତେସଂ ୱସେନ, ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ଫଲଜୋତକୋ, ଆଚିକ୍ଖନସ୍ସ ଫଲଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ । ପୁବ୍ବେତି ପୁବ୍ବଭୱେ, ପବ୍ବଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା । କଣ୍ଟକୱେଧାପେକ୍ଖୋ ପରିପକ୍କଗଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ । ଇନ୍ଦାସନୀତି ସକ୍କସ୍ସ ୱଜିରାୱୁଧୋ । ସୋ ହି ଇନ୍ଦେନ ଅସୀୟତି ଖିପୀୟତୀତି ଇନ୍ଦାସନୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇନ୍ଦାସନି ପବ୍ବତେ ଚୁଣ୍ଣୟମାନା ୱିୟ ସବ୍ବେ କିଲେସେ ଚୁଣ୍ଣୟମାନଂୟେୱାତି ୟୋଜନା । ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି ଖୁରସ୍ସ କୋଟିୟମେୱ । ଖୁରକମ୍ମପରିୟୋସାନେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପତ୍ତା, ତସ୍ମା । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ ।

ଗିହିଗନ୍ଧନ୍ତି ଗେହେ ଠିତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧଂ । ଅଥାପୀତି ୟଦିପି ଅଚ୍ଛାଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ । ଆଚରିୟୋ ୱାତି ସରଣଦାନାଚରିୟୋ ୱା କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ୱା ଓୱାଦାଚରିୟୋ ୱା । ତଂୟେୱ ୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖମେୱ ୱା । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାୱାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟଭିକ୍ଖୁନା ଏୱ ।

ଅନାଣତ୍ତିୟାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଅନାଣତ୍ତିୟା । ଇମିନା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଅନାଣତ୍ତେନ ୟେନ କେନଚି ନିୱାସନାଦୀନି ନ କାତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଭିକ୍ଖୁନାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟଭିକ୍ଖୁନା । ତସ୍ସେୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସେୱ । ଉପଜ୍ଝାୟମୂଲକେତି ଉପଜ୍ଝାୟମୂଲକେ ନିୱାସନପାରୁପନେ । ଅୟନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ତତ୍ଥାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦଟ୍ଠାନେ । ତେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ । ଅଥାତି ୱନ୍ଦାପନତୋ ପଚ୍ଛା, ୱନ୍ଦାପନସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ୱା । ‘‘ଏୱଂ ୱଦେହୀ’’ତି ପାଳିନୟନିଦସ୍ସନମୁଖେନ ‘‘ୟମହଂ ୱଦାମି, ତଂ ୱଦେହୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଅଥାତି ତଦନନ୍ତରଂ । ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ, ଦାତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକପଦମ୍ପୀତି ତୀସୁ ୱାକ୍ୟପଦେସୁ ଏକଂ ୱାକ୍ୟପଦମ୍ପି, ନୱସୁ ୱା ୱିଭତ୍ୟନ୍ତପଦେସୁ ଏକପଦମ୍ପି । ଏକକ୍ଖରମ୍ପୀତି ଚତୁୱୀସତକ୍ଖରେସୁ ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ।

ଏକତୋସୁଦ୍ଧିୟାତି ଏକସ୍ସେୱ କମ୍ମୱାଚାଚରିୟସ୍ସ ଠାନକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଜ୍ଝନେନ । ଉଭତୋ ସୁଦ୍ଧିୟାୱାତି ଉଭୟେସଂ ସରଣଦାନାଚରିୟସାମଣେରାନଂ ସୁଜ୍ଝନେନ ଏୱ । ଠାନକରଣସମ୍ପଦନ୍ତି ଉରଆଦିଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ସଂୱୁତାଦିକରଣାନଞ୍ଚ ସମ୍ପଦଂ । ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଠାନକରଣସମ୍ପଦଂ ୱତ୍ତୁଂ । ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୟୋଜନା ।

ଇମାନୀତି ସରଣାନି । ଚସଦ୍ଦୋ ଉପନ୍ୟାସୋ, ପନସଦ୍ଦୋ ପଦାଲଙ୍କାରୋ । ଏକସମ୍ବନ୍ଧାନୀତି ଏକତୋ ସମ୍ବନ୍ଧାନି । ଅନୁନାସିକନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦାନକାଲେ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ’’ଇତି ‘‘ସରଣଂ’’ଇତି ପଦାନଞ୍ଚ ‘‘ସରଣଂ’’ଇତି ‘‘ଗଚ୍ଛାମି’’ଇତି ପଦାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରା ୱିଚ୍ଛେଦମକତ୍ୱା ଏକସମ୍ବନ୍ଧମେୱ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନମନ୍ତରା ବ୍ୟୱଧାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ମକାରନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦାନକାଲେ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନମନ୍ତରା ଏକସମ୍ବନ୍ଧମକତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନମନ୍ତରା ବ୍ୟୱଧାନସ୍ସ ନିସ୍ସରସ୍ସ ମକାରସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ୱଚନଂ, ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିପଦେ କତ୍ତା, ‘‘ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପଦେ କମ୍ମଂ । ତଥାତି ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦିନା ଆକାରେନ, ଅୱଦନ୍ତସ୍ସ ସରଣଂ ନ କୁପ୍ପତି, ବୁକାରଦକାରାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଠାନକରଣସମ୍ପଦଂ ହାପେନ୍ତସ୍ସେୱ ସରଣଂ କୁପ୍ପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁତୋ ଅଧିକଂ ପନ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାସୁ । ପରତୋତି ପରସ୍ମିଂ । ସାତି ଉପସମ୍ପଦା । ପବ୍ବଜ୍ଜା ପନ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଏୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରତୋପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବାପେକ୍ଖୋ । ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ କେସଚ୍ଛେଦନକାସାୟଚ୍ଛାଦନସରଣଦାନେନ । ହୀତି ଫଲଜୋତକୋ ।

ଏସାତି ଏସୋ ସାମଣେରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗତିମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ’’ତି । ଅଥାତି ଏୱଂ ସତି । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେତି ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ୟଥା ଭଗୱତା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ତଥା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି…ପେ॰… ଜାତରୂପ ରଜତପଟିଗ୍ଗହଣା ୱେରମଣୀ’’ତି ୱଚନଂ ।

ତନ୍ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ୟଥାପାଳିୟାୱାତି ଏୱସଦ୍ଦୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ, ତେନ ୟଥାପାଳିୟାୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନି । ୟଥାପାଳିଂ ୱିସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଏୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନୀତି ୱାଦଂ ନିୱାରେତି । ୟଥାପାଳିଂ ୱିସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋପି ନିଦ୍ଦୋସୋୟେୱ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତାନୀତି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ୟାୱାତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ନ ଜାନାତି, ନ କୁସଲୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସନ୍ତିକାୱଚରୋୟେୱାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସମୀପେ ଅୱଚାରୋୱ । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନ୍ତି ଦସସିକ୍ଖାପଦୱିନିମୁତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ ପରାମାସାଦିଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଂ ଅପରାମାସାଦିଞ୍ଚ । ତେନାପୀତି ସାମଣେରେନାପି । ନାସନଙ୍ଗାନୀତି ଲିଙ୍ଗନାସନଅଙ୍ଗାନି । ସାଧୁକଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ସାଧୁକଂ ଅସିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗନାସନଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୦. ଦୁତିୟମାରକଥା

୩୫.ମୟ୍ହନ୍ତିପଦସ୍ସ ‘‘ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ସଚ୍ଛିକତା’’ତିପଦେସୁ ଛଟ୍ଠୀକତ୍ତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୟା ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା ‘‘ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରା, ୟୋନିସୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତିପଦେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରା, ୟୋନିସୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି ଏତ୍ଥ କାରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେନ ହେତୁନା’’ତି । ‘‘ପୁନା’’ତିଆଦିନା ‘‘ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରା, ୟୋନିସୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତିପଦେସୁ ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ସାମିଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, ସଚ୍ଛିକତା’’ତି ପଦେସୁ କତ୍ତୁତ୍ଥେ ସାମିଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୧. ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟକଥା

୩୬. ଭଦ୍ଦଂ ରୂପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଭଦ୍ଦକା। ୱଗ୍ଗବନ୍ଧନଂ ୱଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ୱଗ୍ଗେନ ଚରନ୍ତୀତି ୱଗ୍ଗିୟା। ଭଦ୍ଦକା ଚ ତେ ୱଗ୍ଗିୟା ଚାତି ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟା କକାରଲୋପେନାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱୋକାରୋ ନିପାତମତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୟୋୱଚନସ୍ସ ଚ କାରିୟଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ତେତି ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟା । ଇଦନ୍ତି ପଞ୍ଚସୀଲରକ୍ଖନଂ । ପୁବ୍ବକମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଉପଚିତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ।

୧୨. ଉରୁୱେଲପାଟିହାରିୟକଥା

୩୮.ପରିୟାଦିୟେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦାଧାତୁସ୍ସ ପରୀତି ଚ ଆତି ଚ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅଭିଭୱନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

୩୯.ପଚ୍ଛାପକ୍ଖିତ୍ତାତି ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପରଂ ପୋତ୍ଥକାରୂଳ୍ହେହି ଠପିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୪. ‘‘ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଓଣତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଆହରହତ୍ଥୋ’’ତିପଦସ୍ସ ତଦ୍ଧିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣମୁଖତ୍ତା ମନ୍ଦଂ ହୀନଂ ଅତିମୁଖମେତାସନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଅଗ୍ଗିକପାଲା ମନ୍ଦାମୁଖିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗିଭାଜନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ।

୫୧. ୟସ୍ମା ୟୋ ନାଗଦମନକାଲୋ ଚିରଂ ପତତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସୋ ଚିରପତିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଚିରପତିକା ପଟ୍ଠାୟ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନାତି ୟୋଜନା । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ।

୫୨.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ‘‘ଜଟାମିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେସୁ । ଖାରିକାଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମଣ୍ଡଲୁଆଦିକା ତାପସପରିକ୍ଖାରା ଖାରୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଖାରିସଙ୍ଖାତେନ ଭାରେନ ପୂରିତୋ କାଜୋ ଖାରିକାଜୋତି ଅତ୍ଥଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖାରିଭାରୋ’’ତି ।

୧୩. ବିମ୍ବିସାରସମାଗମକଥା

୫୫.ଲଟ୍ଠିସଦ୍ଦୋ ତରୁଣରୁକ୍ଖୱାଚକୋ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨), ଇଧାପି ତରୁଣତାଲରୁକ୍ଖୋ ଲଟ୍ଠି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତାଲୁୟ୍ୟାନେ’’ତି । ୱଟରୁକ୍ଖେତି ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖେ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଟ’’ଇତି ଇମିନା ୱଟରୁକ୍ଖୋ ବହୁମୂଲତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁଂ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥେନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ରୁକ୍ଖେ’’ଇତି ଇମିନା ଚେତିୟସଦ୍ଦୋ ଚେତିୟରୁକ୍ଖେ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି, ଦେୱାଲୟଞ୍ଚ ଥୂପଞ୍ଚ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ସାତି ୱଟରୁକ୍ଖସ୍ସ । ଏତନ୍ତି ‘‘ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠେ ଚେତିୟେ’’ତି ଏତଂ ନାମଂ । ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ଦସସହସ୍ସସଙ୍ଖାତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସେ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ନିୟୁତନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଦସସହସ୍ସଂ ନିୟୁତଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକନିୟୁତଂ ଦସସହସ୍ସାନୀ’’ତି । ‘‘ନହୁତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋ ନହୁତସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସେନ ମିସ୍ସୀଭାୱେନ ପସଙ୍ଗତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନିୟୁତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ।

‘‘କିସସରୀରତ୍ତା’’ତି ଇମିନା କିସୋ କୋ ଅତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି କିସକାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । କକାରୋ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ତୱାଚକୋ । ‘‘ଓୱାଦକୋ’’ତି ଇମିନା ଓୱଦାନୋତି ଏତ୍ଥ ୟୁପଚ୍ଚୟୋ କତ୍ତୁତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଗାଥାବନ୍ଧତ୍ତା ଅକାରସ୍ସ ଦୀଘୋ । ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା କିସକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଓୱଦାନୋ କିସକୋୱଦାନୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ, ଅୟମତ୍ଥୋ ୱା । ତ୍ୱଂ ପହାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ତୁୱଂ । ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

କାମିତ୍ଥିୟୋତି ଏକାରଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘କାମେ ଇତ୍ଥିୟୋ ଚା’’ତି । ଉପଚୀସୂତି ଏତ୍ଥ କାମଖନ୍ଧକିଲେସଅଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ ଉପଧୀସୁ ଖନ୍ଧୁପଧି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧୁପଧୀସୂ’’ତି ।

କୋଚରହୀତି ଏତ୍ଥ କୋସଦ୍ଦୋ ‘‘କୋ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୮୦) ୱିୟ କ୍ୱସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କ୍ୱଚରହୀ’’ତି । ନିପାତୋୟେୱେସ ।

ପଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଚରଣପଦାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନପଦ’’ନ୍ତି । ‘‘ସନ୍ତସଭାୱତାୟା’’ତିଆଦିନା ସନ୍ତୋ ସଭାୱୋ ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ସନ୍ତଂ। ନତ୍ଥି ଉପଧୟୋ ଏତ୍ଥାତି ଅନୁପଧିକଂ। ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନମେତ୍ଥାତି ଅକିଞ୍ଚନଂ। ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନ ସଞ୍ଜତୀତି ଅସତ୍ତଂ। ଅଞ୍ଞଥା ନ ଭୱତୀତି ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱି। ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ନ ନେତବ୍ବନ୍ତି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ‘‘ସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେନ । ମେତି ମମ, ମନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେ ମେ ମନୋ ରତୋ ନାମାତି କିଂ ୱକ୍ଖାମି । ଇତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା ।

୫୬.ତଞ୍ଚାତି ସାୱକଭାୱଞ୍ଚ ।

୫୭.ଅସ୍ସାସକାତି ଏତ୍ଥ ଆପୁବ୍ବୋ ସାସଧାତୁ ଆପୁବ୍ବ ସିସଧାତୁନା ସଦିସୋ, ‘‘ମେ’’ତି ଛଟ୍ଠୀୟୋଗତ୍ତା ଣ୍ୱୁପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଆସିସନା’’ତି । ‘‘ପତ୍ଥନା’’ତି ଇମିନା ଆପୁବ୍ବସିସଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ । ତତ୍ଥାତି ରତନତ୍ତୟେ । ନିଚ୍ଛୟଗମନମେୱାତି ‘‘ସରଣ’’ଇତିନିଚ୍ଛୟେନ ଜାନନମେୱ ଗତୋ । ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନଂ ରତନତ୍ତୟେ ସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ । ଇମିନା ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନ, ପଣିପାତ, ତପ୍ପରାୟନ, ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ ସରଣଗମନେସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୬; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସରଣଗମନଗମକୱିଭାୱନା) ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନସରଣଗମନଂ ଦୀପେତି । ଅୟନ୍ତି ବିମ୍ବିସାରୋ ରାଜା । ତନ୍ତି ନିୟତସରଣତଂ । ପଣିପାତଗମନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଣୀତି କରୋ । ୟଥା ହି ପାଦପଦସଦ୍ଦା ଦୀଘରସ୍ସୱସେନ ହୁତ୍ୱା ଚରଣଂ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ପାଣିପଣିସଦ୍ଦା କରଂ ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଣୀତି କରୋ’’ତି । ପତନଂ ପାତୋ, ପଣିନୋ ପାତୋ ପଣିପାତୋ। ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଜଲିପଣମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପଣିପାତସରଣଗମନଂ ଦୀପେତି । ଚସଦ୍ଦୋ ‘‘ପାକଟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପାକଟଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮.ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସୱଣ୍ଣୋତି ଏତ୍ଥ ସିଙ୍ଗୀସଙ୍ଖାତୋ ନିକ୍ଖୋ ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖୋ, ତେନ ସମାନୋ ୱଣ୍ଣୋ ଏତସ୍ସାତି ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସୱଣ୍ଣୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସିଙ୍ଗୀସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖେନ ସମାନୱଣ୍ଣୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣ’’ଇତିପଦେନ ନିକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣାଦୟୋ ଅତ୍ଥେ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ସମାନ’’ଇତିପଦେନ ସୱଣ୍ଣୋତି ଏତ୍ଥ ସକାରୋ ସମାନସଦ୍ଦସ୍ସେୱ କାରିୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବେସୂତି ଅଖିଲେସୁ ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଦନ୍ତୋତି ଦମିତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

୫୯. ଓଣୀତୋ ପତ୍ତତୋ ପାଣି ୟେନାତି ଓଣୀତପତ୍ତପାଣୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପତ୍ତତୋ ଚା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅପନୀତପାଣି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଓଣୀତସଦ୍ଦୋ ଅପନୀତତ୍ଥୋ, ପାଣିସଦ୍ଦେନ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମଂ କମ୍ମଂ ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ସମୀପଦେସତ୍ଥୋ, କୋଟିଦେସତ୍ଥୋ ୱା ହୋତି, ଉପୟୋଗୱଚନଞ୍ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ’’ତି । ଅତ୍ଥିକପୟୋଗେ କରଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଭିୱାଦନଗମନେନ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗମନେନ ୱା’’ତି । ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନାକିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦ’’ନ୍ତିପଦେନ ୱଚନସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଇମିନା ପାରିସେସନୟେନ ନଗରନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ନଗରନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସ’’ନ୍ତି । ତୀସୁ ପାଠେସୁ ପଠମେନ ପାଠେନ ଜନସ୍ସ ୱାତୋ ଜନୱାତୋ, ତେନ ୱିରହିତଂ ୱିଜନୱାତନ୍ତି ୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟେନ ଜନସ୍ସ ୱାଦୋ ଜନୱାଦୋ, ତେନ ୱିରହିତଂ ୱିଜନୱାଦନ୍ତି ୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତି । ତତିୟେନ ଜନସ୍ସ ପାତୋ ସଞ୍ଚରଣଂ ଜନପାତୋ, ତେନ ୱିରହିତଂ ୱିଜନପାତନ୍ତି ୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତି । ରହସ୍ସଂ କରୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ। ମନୁସ୍ସାନଂ ରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

୧୪. ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥା

୬୦.‘‘ତେତି ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା । ଅଗମଂସୁ କିରାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାତି ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜେ । ଅଥାତି ପରିୱିତକ୍କନାନନ୍ତରଂ । ତସ୍ସାତି ସଞ୍ଚୟସ୍ସ । ପାରନ୍ତି ପରତୀରଂ । ଏତ୍ଥାତି ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ । ଇଦନ୍ତି ଅୟଂ ୱାଦୋ ଏତ୍ତକୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋତି ୟୋ କୋଚି । ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ଅମ୍ହେ, ତେସୁ । ନାମତୁମ୍ହସଙ୍ଖାତେସୁ ହି ତୀସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ଏକସେସେନ କତ୍ତବ୍ବେସୁ ପଚ୍ଛିମସ୍ସେୱ ଏକସେସୋ କାତବ୍ବୋ । ତେନାତି କତିକକରଣହେତୁନା ।

ସଂଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥୀକେହୀତି ଅମତେନ ଅତ୍ଥିକେହି । ଉପଞ୍ଞାତଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅମତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତୋ । ଞାତୋ ଚେୱ ଉପଗତୋ ଚାତି ସହ ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଉପସଗ୍ଗତ୍ଥୋ ଚ ଧାତୁତ୍ଥୋ ଚ ୱିସୁଂୟେୱ ହୋତୀତି ଞାପେତି । ଅତ୍ଥିକେହି ଅମ୍ହେହି ଉପଞ୍ଞାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗଂ ମଗ୍ଗନ୍ତୋ ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେହି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଉପଞ୍ଞାତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ମଗ୍ଗଧାଥୁୟା ଅନ୍ୱେସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିୟେସନ୍ତୋ’’ତି ।

ସାରିପୁତ୍ତୋପି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କମଣ୍ଡଲୁତୋତି କୁଣ୍ଡିକତୋ । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଅକଥନେନ ଅନ୍ତରେ ୱିୱରଂ ପଟିସନ୍ଦହତୀତି ପଟିସନ୍ଧାରୋ, ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ନ ତ୍ୟାହଂ ସକ୍କୋମୀ’’ତିପଦେ । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ପଞ୍ହଂ । ଇମସ୍ସାତି ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ଅୱିସୟଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟଭାୱଂ ।

ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ହେତୁପ୍ପଭୱାତି ୱଚନତ୍ଥେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହେତୁପ୍ପଭୱା ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେତୁପ୍ପଭୱା ନାମ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି । ତେନାତି ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତି ପଦେନ । ଅସ୍ସାତି ସାରିପୁତ୍ତପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ‘‘ତେସଂ ହେତୁ ନାମ ସମୁଦୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ହିନୋତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ହେତୂତି ୱଚନତ୍ଥେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ହେତୁ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ତଞ୍ଚାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ତେସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତି । ଅପୱତ୍ତିୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ନିରୋଧୋ । ତଞ୍ଚାତି ନିରୋଧଞ୍ଚ । ତେନାତି ‘‘ତେସଞ୍ଚ ୟୋ ନିରୋଧୋ’’ତିପଦେନ । ଅସ୍ସାତି ସାରିପୁତ୍ତପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ଏତ୍ଥାତି ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ, ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱା । ନୟତୋତି ନାନନ୍ତରିକନୟତୋ, ଅୱିନାଭାୱନୟତୋ ୱା, ନେତ୍ତିଦେସନାହାରନୟତୋ ୱା । ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିରୋଧେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ୱା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ନିରୋଧୋ ଚ ନିରୋଧୂପାୟୋ ଚ ନିରୋଧୋତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କାତବ୍ବୋ । ତେସଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥେନ ଚସଦ୍ଦେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ତମେୱତ୍ଥନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ତମେୱତ୍ଥଂ । ପଟିପାଦେନ୍ତୋତି ନିଗମେନ୍ତୋ ।

‘‘ସଚେପୀ’’ତି ଇମିନା ୟଦୀତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେତି । ‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ଇମିନା ତାୱଦେୱାତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେତି । ‘‘ଇତୋ ଉତ୍ତରି ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ଏୱକାରସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତୋତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲତୋ । ‘‘ଇଦଂ…ପେ॰… ପତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏସୋ ଏୱ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଏସେୱ ଧମ୍ମୋ’’ତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେତି । ପଚ୍ଚବ୍ୟତ୍ଥାତି ପତିଅୱପୁବ୍ବୋ ଇଧାତୁ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ଥା’’ତି । ତୁମ୍ହେହୀତି ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇମିନା ‘‘ପଚ୍ଚବ୍ୟତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀପରସ୍ସପଦମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନତ୍ଥୱିଭତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । କପ୍ପନହୁତେହୀତି କପ୍ପାନଂ ନହୁତେହି, କୋଟିପକୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ସତେହି ନହୁତେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭତୀତନ୍ତି ଅଭିଅତୀତଂ । ଅମ୍ହେହି ଅଦିଟ୍ଠମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କମାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨. ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଆରମ୍ମଣିକଭୂତଂ ଞାଣମ୍ପି ଗମ୍ଭୀରମେୱାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସା’’ତି । ୟଥା ହି ସଣ୍ହୱତ୍ଥସ୍ସ ସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ସଣ୍ହସୂଚି ଅଧିପ୍ପେତାତି । ଉପଧୀନଂ ସମ୍ମା ଖୟଟ୍ଠେନ ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିସଙ୍ଖୟଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଉପଧିସଙ୍ଖୟେତି ନିବ୍ବାନେ’’ତି । ତଦାରମ୍ମଣାୟାତି ତଂନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୟ । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା । ସାୱକପାରମୀଞାଣେତି ଅଗ୍ଗସାୱକପାରମୀଞାଣେ । ତେସୂତି ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେସୁ । ଅଡ୍ଢମାସେନ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅତୀତେତି କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମତ୍ଥକେ । ତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଗ୍ଗସାୱକଭାୱଂ ପତ୍ଥେସୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସମେତି ମୁନୀନଂ ଠାନେ । ତଞ୍ହି ଆ କୋଧଂ, ଆ ଭୁସୋ ୱା ରାଗାଦୟୋ ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅସ୍ସମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । ପତ୍ଥୟିତ୍ୱା ଚ ପେସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ନୀଲୁପ୍ପଲମଣ୍ଡପେ । ତେସୂତି ତାପସସେଟ୍ଠୀସୁ ।

୬୩.ୟେସନ୍ତି କୁଲାନଂ । ‘‘ୱିଧୱଭାୱାୟା’’ତି ଇମିନା ୱିଧୱାୟ ଭାୱୋ ୱେଧବ୍ୟନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଧୱାତି ଚ ପତିସୁଞ୍ଞା । ସା ହି ଧୱେନ ୱିଗତାତି ‘‘ୱିଧୱା’’ତି ଚ, ୱିଗତୋ ଧୱୋ ଇମିସ୍ସାତି ‘‘ୱିଧୱା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟେନାପୀତି ପୁତ୍ତପବ୍ବଜ୍ଜପତିପବ୍ବଜ୍ଜସଙ୍ଖାତେନ ଦୁୱିଧେନପି ।

ସଞ୍ଚୟାନୀତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟୂପଚାରେନ ନିସ୍ସୟେ ନିସ୍ସିତୂପଚାରୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକାନୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ଣପଚ୍ଚୟୋ ତସ୍ସେଦମତ୍ଥେ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକାନୀ’’ତି । ‘‘ମଗଧାନ’’ନ୍ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜନପଦସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଗଧାନଂ ଜନପଦସ୍ସା’’ତି । ଗିରିବ୍ବଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଜୋ ୱିୟାତି ୱଜୋ, ଗିରି । ୱଜସଦିସୋ ଗିରି ଏତ୍ଥାତି ଗିରିବ୍ବଜଂ ପଦହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ, ନଗରଂ । ‘‘ମହାୱୀରିୟୱନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ମହନ୍ତୋ ୱୀରୋ ଏତେସଂ ତଥାଗତାନନ୍ତି ମହାୱୀରାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେନ ନୟମାନାନଂ କା ଉସୂୟା ୱିଜାନତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଚ୍ଚାୟନନୟେନ (କଚ୍ଚାୟନେ ୨୭୭ ସୁତ୍ତେ) ଉସୂୟପୟୋଗେ ସମ୍ପଦାନଂ ହୋତୀତି ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ୱା’’ତି । ୱିଜାନନ୍ତାନନ୍ତି ୱିଜାନନ୍ତେସୁ ତଥାଗତେସୁ, ୱିଜାନନ୍ତେ ୱା ।

୧୫. ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତକଥା

୬୪.ଅନୁପଜ୍ଝାୟକାତି ଏତ୍ଥ ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ସୋ ନତ୍ଥି ଏତେସନ୍ତି ଅନୁପଜ୍ଝାୟକାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣକପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପିଣ୍ଡାୟ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱା ତିଟ୍ଠତି ଅନେନାତି ଉତ୍ତିଟ୍ଠୋ, ସୋୟେୱ ପତ୍ତୋ ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନ ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) ପନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଂ ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱା ତିଟ୍ଠନଂ ଉତ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ହି ମନୁସ୍ସା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ’’ତିପଦଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମା ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣକପତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସା କିଂସଞ୍ଞିନୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ହି ମନୁସ୍ସା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ଏୱ ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତେ ପବ୍ବଜିତାନଂ ପରିଭୋଗଭାୱେନ ମନୁସ୍ସେହି ଅୱସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା, ଅୱଛଡ୍ଡେତବ୍ବତ୍ତା ୱା ମନୁସ୍ସା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପବ୍ବଜିତାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣକପତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସାନଂ ପନ ଅୱସଜ୍ଜିତପତ୍ତତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠପତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉତ୍ତିଟ୍ଠ ପତ୍ତନ୍ତିପଦଂ ୱାକ୍ୟମେୱ, ନ ସମାସୋତିପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଉତ୍ତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ତ୍ୱାଲୋପୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଠସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ଗେହସିତପେମୱସେନାତି ଗେହେ ନିସ୍ସିତପେମୱସେନ, ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଙ୍ଗମପେମୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗାରୱା ହୁତ୍ୱା ସପ୍ପତିସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସଭାଗଜୀୱିକା’’ତି ଇମିନା ସଭାଗୱୁତ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଜୀୱିକତ୍ଥୋୟେୱ, ନ ୱିୱରଣାଦ୍ୟତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉପଜ୍ଝାୟଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ଏତେହୀତି ଉପଜ୍ଝାୟଭାୱସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନି, ତାନିୟେୱ ୱେୱଚନାନି ଉପଜ୍ଝାୟଭାୱସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱେୱଚନାନି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସକିମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ପଦସ୍ସ ୱସେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତ୍ଥାତି ଉପଜ୍ଝାୟଗହଣଟ୍ଠାନେ । ୟଦିଦଂ ୱାଚାୟ ୱା ସାୱନଂ, ୟଦିଦଂ କାୟେନ ୱା ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନଂ ଅତ୍ଥି, ଇଦମେୱ ସାୱନଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନମେୱ ଉପଜ୍ଝାୟଗହଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ସାଧୂତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ପଞ୍ଚସୁ ପଦେସୁ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଂଚି ୱୁତ୍ତେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ । ତନ୍ତି କେସଞ୍ଚି ୱଚନଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଏତ୍ଥାତି ଉପଜ୍ଝାୟଗହଣେ । ‘‘ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆୟାଚନଦାନାନିୟେୱ ଅଙ୍ଗାନି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନାପି ଞାତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ପଦେନାତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ।

ତତ୍ରାୟଂ ସମ୍ମାୱତ୍ତନାତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇମିନା କିରିୟାୱିସୟଭାୱମେୱ ଦୀପେତି, ନ ଦବ୍ବୱିସୟଭାୱଂ । ଅୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା । ଅସ୍ସାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ । ଧୋତପାଦପରିହରଣତ୍ଥାୟାତି ଧୋତସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ପଂସୁମକ୍ଖନାଦୀନଂ ପରିହରଣତ୍ଥାୟ । ତାତି ଉପାହନାୟୋ । କାଲସ୍ସେୱାତି ପଚ୍ଚୂସକାଲତୋୟେୱ, ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତତୋତି ତେହି ତୀହି ଦନ୍ତକଟ୍ଠେହି, ୱିଭତ୍ତଅପାଦାନମେତଂ । ତେସୁ ୱା ତୀସୁ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେସୁ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ଗହଣେ ।

ତତୋତି ସୀତୁଣ୍ହୋଦକେହି, ସୀତୁଣ୍ହୋଦକେସୁ ୱା । ୱଳଞ୍ଜେତୀତି ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଉଦକନ୍ତି ମୁଖଧୋୱନୋଦକଂ । ‘‘ୱଚ୍ଚକୁଟିତୋ’’ତି ଇମିନା ପସ୍ସାୱକୁଟୀପି ଗହେତବ୍ବା । ଏୱନ୍ତି ସମ୍ମଜ୍ଜିୟମାନେ । ଅସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଜନସଦ୍ଦତୋ ଅତୁଚ୍ଛଂ । ଆସନନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଆସନେ । ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ତଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉକ୍ଲାପୋ ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ଅତ୍ଥୀତି ଉକ୍ଲାପୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କେନଚି କଚୱରେନ ସଂକିଣ୍ଣୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍କାରୋ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋ କଲାପୋ ସମୂହୋ ଉକ୍ଲାପୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ଉକ୍ଲାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଚୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତି ଅସ୍ମିଂ ଦେସେତି କଚୋ, ସୋ ୱରୀୟତି ଇଚ୍ଛୀୟତି ଅନେନାତି କଚୱରୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ କଚୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହତ୍ଥେନପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦୋ ପିଲୋତିକେନପୀତିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଏକତୋ ସମାନପଟଲଂ କତ୍ୱା । କସ୍ମା ସଙ୍ଘାଟୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ସଙ୍ଘଟିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସଂହରିତବ୍ବାତି ସଙ୍ଘାଟୀତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ସଂପାପୁଣାତୀତି ୟୋଜନା । ଏକେନ ୱା ପଦୱୀତିହାରେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତ୍ତୋୟେୱ ଉଣ୍ହଭାରିକେସୁ ପରିୟାପନ୍ନୋତି ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନୋ, ପତ୍ତେ ପରିୟାପନ୍ନୋ ୟାଗୁଆଦିକୋ ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଭିକ୍ଖାଚାରେତି ଭିକ୍ଖାଚାରଟ୍ଠାନେ । ୟାଗୁୟା ୱା ଲଦ୍ଧାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ସୋ ପତ୍ତୋତି ଉଣ୍ହାଦୀସୁ ପରିୟାପନ୍ନୋ ସୋ ପତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱାତି ଆରାମାଦୀସୁ ୱା । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ୱଚନେ ଅନିଟ୍ଠିତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଭଣମାନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନକାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଇମିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ‘‘ନାତିଦୂରେ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନକାରପଟିସିଦ୍ଧେସୁ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ‘‘ନ ଚ ଉଣ୍ହେ ଚୀୱରଂ ନିଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟେସୁ କେସୁଚି । ଅୟନ୍ତି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଆପତ୍ତିସାମନ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୟା ସାମନ୍ତା ଆପତ୍ତିସାମନ୍ତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତିୟା ଆସନ୍ନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଆସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସାମନ୍ତାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆସନ୍ନୱେୱଚନତଞ୍ଚ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଈଦିସଂ ୱଚନଂ ଭନ୍ତେ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନାମାତି ୟୋଜନା ।

ଗାମତୋପଠମତରନ୍ତି ଗାମତୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପଠମତରଂ । ତେନେୱାତି ଉପଜ୍ଝାୟେନେୱ । ନିୱତ୍ତନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତିନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେଦଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ସେଦେନ ସୀଦତୀତି ସିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅତିରେକଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଉସ୍ସାରେତ୍ୱାତିପଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ସାରେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମୱାକ୍ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟକାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତି । ମଜ୍ଝେ ଭଙ୍ଗସ୍ସ ଦୋସଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତୋତି ସମଂ କତ୍ୱା ସଂହରଣତୋ, ନିଚ୍ଚଂ ଭିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଜ୍ଝେ ଭଙ୍ଗତୋ ୱା, ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ କଣ୍ଣଂ ଉସ୍ସାରେତ୍ୱା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ ସଂହରିୟମାନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚୀୱରଭୋଗସ୍ସ ଓରୋ ଅନ୍ତୋ ଓଭୋଗୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାୟବନ୍ଧନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ୟୋତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ । ‘‘ଗାମେୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ ୱା ପଟିକ୍କମନେ ୱା’’ତି । ପଟିକ୍କମନେ ୱାତି ଭୋଜନସାଲାୟଂ ୱା । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ଲଦ୍ଧା ଭିକ୍ଖା ୟେନାତି ଲଦ୍ଧଭିକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ୱା । ପିଣ୍ଡପାତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ପିଣ୍ଡପାତୋ ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧୋପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଲଦ୍ଧୋପୀତି ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଆହରିୟତୂତି ଏତ୍ଥ ତୁୱିଭତ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ହୋତି, ଆହରିୟତୁ କିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲୋତି ଭୋଜନକାଲୋ । ଭୁଞ୍ଜିତ୍ଥାତି ଭୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପକଟ୍ଠୋତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ ।

ଅନନ୍ତରହିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ଅନ୍ତରହିତୋ, ତଟ୍ଟିକଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦି, ନତ୍ଥି ଅନ୍ତରହିତୋ ଏତସ୍ମିଂ ପତ୍ତଭୂମୀନମନ୍ତରେତି ଅନନ୍ତରହିତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନତ୍ଥତାୟା’’ତି । କାଳୱଣ୍ଣକତା ୱା ସୁଧାବଦ୍ଧା ୱା ନିରଜମତ୍ତିକା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତନ୍ତି ପତ୍ତଂ । ଧୋତୱାଲିକାୟପୀତି ସୁଦ୍ଧୱାଲିକାୟପି । ତତ୍ଥାତି ପଂସୁରଜସକ୍ଖରାଦୀସୁ । ପୁନ ତତ୍ଥାତି ପଣ୍ଣାଧାରକେସୁ । ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଭିମୁଖେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖେନ । ସଣିକନ୍ତି ସିନ୍ନଂ। ଅନ୍ତେ ପନାତି ଚୀୱରସ୍ସ କୋଟିୟଂ ପନ । ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଭୋଗୋତି ୟୋଜନା ।

ଚୁଣ୍ଣଂସନ୍ନେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚୁଣ୍ଣସମୋଧାନେନ ନେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡି କାତବ୍ବା’’ତି । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଧୂମେ ଠାନେ’’ତି ଇମିନା ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ଠାନେତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଜନ୍ତାଘରେତି ଅଗ୍ଗିସାଲାୟଂ । ସା ହି ଜଲତି ଦିବ୍ବତି ଅଗ୍ଗି ଏତ୍ଥାତି ଜନ୍ତା, ଜନେତି ସରୀରସେଦମେତ୍ଥାତି ୱା ଜନ୍ତା, ସା ଏୱ ଘରଂ ଜନ୍ତାଘରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । ପରିପୂଜାୱସେନ କରୀୟତୀତି ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ଅଙ୍ଗାରଦାନାଦିକଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିକମ୍ମଂ ନାମା’’ତିଆଦି ।

‘‘ନ କେନଚି ଗେଲଞ୍ଞେନା’’ତିଆଦିନା ଉସ୍ସହନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଅଗିଲାନେନ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନାପି କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅନାଦରେନାତି ୱତ୍ତକରଣସ୍ସ ଅନାଦରେନ । ନକାରପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୂତି ପଟିସେଧୱାଚକେନ ନକାରେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ । ପଦେସୂତି ‘‘ନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଭଣମାନସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କଥା ଓପାତେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ । ଭୂମିୟନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଭିତ୍ତିୟମ୍ପି ଅପଟିଘଂସିତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ପିଠସଙ୍ଘାଟଞ୍ଚା’’ତି ଇମିନା କୱାଟପୀଳନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୀଠସଦ୍ଦେନ ପିଠସଙ୍ଘାଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ୱା ଏକଦେସୱୋହାରୱସେନ ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ଘଂସଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମା ତାୟତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ପରଞ୍ଚ ଅନେନାତି ସନ୍ତାନଂ, ତମେୱ ସନ୍ତାନକନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ କୀଟକୁଲାୱକମକ୍କଟକସୁତ୍ତାଦି ସନ୍ତାନକଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସନ୍ତାନକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉଲ୍ଲୋକତୋତି ୱିତାନତୋ । ତଞ୍ହି ଉଦ୍ଧଂ ଲୁଚୀୟତେ ବନ୍ଧୀୟତେତି ଉଲ୍ଲୋକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚକାରସ୍ସ କକାରମକତ୍ୱା ‘‘ଉଲ୍ଲୋଚ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତୋସଦ୍ଦେନ ଆକାରସ୍ସ ସ୍ମାୱଚନସ୍ସ କାରିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପହରିତବ୍ବନ୍ତି ଅପନେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅୱହରିତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ହେଟ୍ଠା ହରିତବ୍ବଂ ପାତେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଲୋକସନ୍ଧିଭାଗାତି ଏତ୍ଥ ଭାଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପରତ୍ତା ପୁବ୍ବପଦେସୁପି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଆଲୋକସନ୍ଧିଭାଗା ଚ କଣ୍ଣଭାଗା ଚା’’ତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରବାହିରା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱାତପାନକୱାଟକାନୀ’’ତି ଇମିନା ଆଲୋକସନ୍ଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱାତପାନକୱାଟକପରିୟାୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କୋଣା’’ତି ଇମିନା କଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ କୋଣୱେୱଚନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ୟଥା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ପତିରୂପଂ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପତିରୂପେ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ । ଏତଦତ୍ଥମେୱାତି ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଏୱ । ସଚେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅହୋସି, ଏୱଂ ସତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦନ୍ତି ଭିତ୍ତିଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପନଂ । କଟେସୁ କିଳଞ୍ଜେସୁ ସାରତ୍ତା ଉତ୍ତମତ୍ତା କଟସାରକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ସଂହରିତ୍ୱା । ପୁରତ୍ଥିମାତି ଏତ୍ଥ ୟକାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟା’’ତି ।

ୱୂପକାସେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ କସଧାତୁ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନେତବ୍ବୋ’’ତି । ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ । ୱିୱେଚେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଗତତୋ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱିୱେଚେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଥେର’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟାଚିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେନ ଦାପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ତନା ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିୱାସୋ ଦାପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିନ୍ତି ନୁ ଖୋତି କେନ ଏୱ ଉପାୟେନ ଦଦେୟ୍ୟ ନୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହି ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟପି ଇମମେୱ ନୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ଉପାୟେନା’’ତି ଇମିନା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିୱାକ୍ୟେସୁ । ସତ୍ତସୁ କମ୍ମେସୁ ତିୱିଧସ୍ସ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମସ୍ସ ଗରୁକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉକ୍ଖେପନୀୟଂ ଅକତ୍ୱା’’ତି । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ତେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ୟାଚିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଚେ କରୋନ୍ତିୟେୱାତି ଭିକ୍ଖୂ ସଚେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ପୁନ ସଚେ କରୋନ୍ତିୟେୱାତି ଭିକ୍ଖୂ ସଚେ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ କତେ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୟାଚନେନ । ନନ୍ତି ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ।

ସମ୍ପରିୱତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପିଣ୍ଡୁକ୍ଖେପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୨୦) ୱିୟ ସମ୍ପରିୱତ୍ତକନ୍ତିପଦଂ କିରିୟାୱିସେସନଂ, କପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି । ୟଦୀତି ୟାୱ । ୟଦିସଦ୍ଦୋ ହି ୟାୱପରିୟାୟୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତାୱ ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୟାୱ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ରଜନଂ ଗଲତି, ନ ତାୱ ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲେନାତି ୱିସଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ କରଣଭୂତେନ । ନ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗାମୋ ପୱିସିତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ନ ଅଞ୍ଞେନେୱ କରଣୀୟେନ ପୱିସିତବ୍ବୋ । ପିଣ୍ଡାୟ ପନ ପୱିସିତବ୍ବୋତି ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଏତ୍ଥ ଆକାରୋ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟସ୍ସ କାରିୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ଭିକ୍ଖାଚାରନ୍ତି ଭିକ୍ଖାୟ ଚରଣଟ୍ଠାନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ପରିୱେଣନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିୱେଣଂ । ପସ୍ସତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପସ୍ସତି ।

ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୱାତି ଅସୁଭଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୱା । ଇମିନାପି ୱାସତ୍ଥାୟ ଏୱ ନ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତି । କମ୍ମନ୍ତି ପକ୍କମନସ୍ସ କାରଣଂ କମ୍ମଂ । ଅନନୁଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱତତିୟ’’ନ୍ତି । ତନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟଂ । ଅସ୍ସାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ । ‘‘ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମିନା ସଚେ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ପକ୍କମିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । କେୱଲନ୍ତି ୱିନା ଉଦ୍ଦେସାଦିସମ୍ପଜ୍ଜନେହି । ଏୱରୂପେ ଉପଜ୍ଝାୟେ ନିୱାରେନ୍ତେପୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଗେଲଞ୍ଞତୋ’’ତି ଇମିନା ୱୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଧିଅପେକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ଅଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ତନା ଅଞ୍ଞୋ । ତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।

୧୬. ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୱତ୍ତକଥା

୬୭. ସମ୍ମାୱତ୍ତନାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଉଦ୍ଦେସାଦୀହୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପରିପୁଚ୍ଛାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଖେପଗହଣେସୁପି ୱୁତ୍ତିତୋ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମୁଖା ସଙ୍ଗହୋ ଚ ପରମ୍ମୁଖା ଅନୁଗ୍ଗହୋ ଚ କାତବ୍ବୋ । ଆମିସେନ ୱା ସଙ୍ଗହୋ, ଧମ୍ମେନ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ଥାୟ ୱା ସଙ୍ଗହୋ, ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥାୟ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ । ଲୋକିୟତ୍ଥାୟ ୱା ସଙ୍ଗହୋ, ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥାୟ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଦେସେନ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ଓୱାଦେନ ଅନୁସାସନୀୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ପାଳିୱାଚନା ଉଦ୍ଦେସୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଦେସୋତି ପାଳିୱାଚନା’’ତି । ‘‘ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା’’ତି ଇମିନା ପୁନପ୍ପୁନଂ, ସମନ୍ତତୋ ୱା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନଂ ପରିପୁଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ଇଦନ୍ତି ଚାରିତ୍ତଂ । ପୁନ ଇଦନ୍ତି ୱାରିତ୍ତଂ । ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଓୱଦନଂ ଓୱାଦୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଇଦଂ କରୋହି, ଇଦଂ ମା କରିତ୍ଥା’’ତି ୱଚନଂ ଅନୁସାସନୀ ନାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନୁସାସନୀତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ନ ପକତିପତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅତିରିତ୍ତପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତିରେକପତ୍ତୋ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ‘‘ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ । ଅଞ୍ଞୋପୀତି ପତ୍ତଚୀୱରେହି ଅଞ୍ଞୋପି । ସମଣପରିକ୍ଖାରୋତି ଛତ୍ତୁପାହନାଦି ସମଣପରିକ୍ଖାରୋ । ଇଧାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୱତ୍ତେ । ନୟେନାତି ଞାୟେନ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଉପାୟପରିୟେସନନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ଥାୟ ୱା ଉପାୟସ୍ସ ପରିୟେସନଂ । ଇତୋତି ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେଥା’’ତି ପାଳିତୋ । ଚୀୱରଂ ରଜନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ରଜନ୍ତେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଉପାୟଂ ସୁତ୍ୱା ରଜନ୍ତେନା’’ତି । ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଉପାୟନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଉପାୟଂ ।

ନସମ୍ମାୱତ୍ତନାଦିକଥା

୬୮.ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟମ୍ହି ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ ୱତ୍ତଂ । ସୋତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ । ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅସ୍ସ, ସୋ ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ପଣାମେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ପପୁବ୍ବ ନମୁଧାତୁ ଅତ୍ଥପକରଣାଦିୱସେନ ଇଧ ଅପସାଦନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପସାଦେତବ୍ବୋ’’ତି । ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିକପ୍ପମାଣଂ । ଗେହସିତପେମନ୍ତି ମେତ୍ତାସିନେହଂ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନାତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତେନ ପଟିପକ୍ଖେନ ନୟେନ । ଅଲଂ ପଣାମେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଲଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅରହତ୍ଥପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅରହତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟୁତ୍ତୋ ପଣାମେତୁ’’ନ୍ତି ।

ସାତିସାରୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପକତିଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅତିସାରୋ, ଦୋସୋ । ସଂୱିଜ୍ଜତି ସୋ ଏତସ୍ସାତି ସାତିସାରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଦୋସୋ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଆପତ୍ତିନ୍ତି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ । ତନ୍ତି ୱତ୍ତଂ ।

ତେସନ୍ତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ । ୱତ୍ତନ୍ତି ବହୁକାନଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ୱତ୍ତଂ । ସାଦିୟନଂ ୱା…ପେ॰… ବାଲୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ବାଲସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାଦିୟନଂ ୱା ଅସାଦିୟନଂ ୱା ନ ଜାନାତୀ’’ତି । ସାଦିୟନସ୍ସ ୱା ଅସାଦିୟନସ୍ସ ୱା ଅଜାନନତ୍ତା ବାଲୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜାନନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବାଲୋ ହୋତୀ’’ତି । ବାଲତ୍ତା ସାଦିୟନଂ ୱା ଅସାଦିୟନଂ ୱା ନ ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେସୂତି ବହୁକେସୁ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେସୁ । ତସ୍ସାତି ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତେସନ୍ତି ଇତରେସଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ।

ରାଧବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁକଥା

୬୯. କିଞ୍ଚାପି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱାରେତି । ଭଗୱା ଅନୁଞ୍ଞାତୁକାମୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପନସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ, ତଥା ଜାନନ୍ତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲହୁକନ୍ତି ହେତୁଅନ୍ତୋଗଧୱିସେସନଂ । ଲହୁକତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ, ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତିୱଚନସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଅୟଞ୍ଚାତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଚ । ଅଗ୍ଗୋତି କୋଟିଉକ୍କଂସୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ପୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ।

‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟତ୍ତପଟିବଲାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତୋ ନାମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସାଟ୍ଠକଥଂ ୱିନୟପିଟକୱାଚୁଗ୍ଗତଂ ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ବ୍ୟତ୍ତୋ ନାମାତି ୟୋଜନା। ତସ୍ମିନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତଭିକ୍ଖୁମ୍ହି । ୟସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସୁଗ୍ଗହିତନ୍ତି ସାଟ୍ଠକଥାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଗହିତଂ । ଅୟମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପୁରିମଭିକ୍ଖୁଂ ଅପେକ୍ଖତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ଇମସ୍ମିଂ ୱିସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟତିରେକାନ୍ୱୟୱସେନ ପଟିବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘କାସସୋସସେମ୍ହାଦିନା ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାସୋ ଚ ସୋସୋ ଚ ସେମ୍ହୋ ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟସ୍ସ ଗେଲଞ୍ଞସ୍ସାତି କାସସୋସସେମ୍ହାଦି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଏଳମୂଗାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଓଟ୍ଠୋ ଚ ଦନ୍ତୋ ଚ ଜିୱ୍ହା ଚ, ତା ଆଦୟୋ ୟେସଂ ତାଲୁଆଦୀନନ୍ତି ଓଟ୍ଠଦନ୍ତଜିୱ୍ହାଦୟୋ, ତେସଂ । ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ପଦଅକ୍ଖରେହି । ବ୍ୟଞ୍ଜନସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଅକ୍ଖରୱାଚକୋ । ହାପେତୀତି ଗଲତ୍ତା ହାପେତି । ଅଞ୍ଞଥା ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ସିଥିଲାଦିନା ଆକାରେନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୱଦତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ଧନିତାଦିଆକାରେନ ୱଦତି । ତବ୍ବିପରୀତୋତି ତସ୍ସ ଅପଟିବଲସ୍ସ ୱିପରୀତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ଜାନାପେତବ୍ବତୋ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଆକାରଂ ଧାତୁକମ୍ମମେତଂ, ସଙ୍ଘୋତି କାରିତକମ୍ମମେତଂ । ଇଧ କାରିତକମ୍ମଂ କିତୋ ୱଦତି ।

୭୧.ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରାତି ଏତ୍ଥ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମନନ୍ତରାତି ଅତ୍ଥଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱାୱ ସମନନ୍ତରା’’ତି । ଏୱସଦ୍ଦେନ ଚିରକାଲଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୂତି ଏତ୍ଥ ଉପୁବ୍ବଲୁପଧାତୁୟା ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ଅତ୍ଥାତିସୟୱସେନ ୱା ଧାତୂନମନେକତ୍ଥତ୍ତା ଇଧ ଉପୁବ୍ବଧରଧାତୁୟା ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧରତୂ’’ତି । ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ଧରତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅକୁସଲା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକୁସଲା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସହାୱଧିନା ଉତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କୁସଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତୂ’’ତି ଇମିନା ସହାଧାରେନ ଧରଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଉତ୍ୟୂପସଗ୍ଗସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାମଣେରଭାୱା ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ସମୀପେ ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ସଦ୍ଦତ୍ଥମଗହେତ୍ୱା ସଙ୍କେତତ୍ଥୱସେନ ପାକଟତ୍ତା ତସ୍ସ ସଙ୍କେତତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୩.ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଅଧି ନିଚ୍ଚୱସେନ ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚପ୍ପୱତ୍ତିନୀ’’ତି । କସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନିସ୍ସୟାତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦିନା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ନିସ୍ସାୟାତି ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୮. ଆଚରିୟୱତ୍ତକଥା

୭୫.କିନ୍ତାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକାରଲୋପୱସେନ ସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କିଂତେ ଅୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ଓୱଦିତବ୍ବୋତି’’ଇମିନା ଓୱଦିୟୋତି ଏତ୍ଥ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତଦତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୟଦିଦଂ ଗଣବନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ୟଂସଦ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ତଂସଦ୍ଦଂ ଞାପେତି, ତସ୍ସ ବାହୁଲ୍ଲସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୬.ସୋତି ପସୂରୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ । ତେନାତି ଉଦାୟିତ୍ଥେରେନ । ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି ସହ ଧମ୍ମେନ କାରଣେନ । ବ୍ୟତ୍ତୋ ତାୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ହୋତୁ, ପଟିବଲୋ ପନ କଥଂ ଞାତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି। ୟୋ ପନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚାତି ସଚ୍ଚଂ । ଏତନ୍ତି ପଟିବଲତ୍ତଂ, ‘‘ପଞ୍ଚହି…ପେ॰… ୱିନେତୁ’’ନ୍ତିୱଚନଂ ୱା ।

୭୭.ତିତ୍ଥିୟପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତେସୂତି ତିତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତଂ ସାସନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ ସଙ୍କମନ୍ତେସୁ । ଆଚାରସମାଚାରସିକ୍ଖାପନକନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଚରିତବ୍ବଂ ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲଂ ସିକ୍ଖାପନକଂ । ଇମିନା ଆଚାରଂ ସିକ୍ଖାପେତୀତି ଆଚରିୟୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନାମମତ୍ତମେୱାତି ‘‘ଆଚରିୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକୋ’’ତି ୱା ନାମମତ୍ତମେୱ । ନାନନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକତୋ ୱା ନାନଂ ।

୨୦. ପଣାମନାଖମାପନାକଥା

୮୦. ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସ୍ସୟନ୍ତେୱାସିକେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକେହୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତେୱାସିକେନ ଚ ଉପସମ୍ପଦନ୍ତେୱାସିକେନ ଚ ଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକେନ ଚ । ଏତେସନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକାନଂ । ଏତେସୂତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ । ଆଚରିୟସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତେୱାସିକୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟସ୍ସ, ଉପସମ୍ପଦନ୍ତେୱାସିକୋ ଉପସମ୍ପଦାଚରିୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୀପେତି ନିସ୍ସୟାଚରିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମାଚରିୟସ୍ସ ଚ ଆସନ୍ନେ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ଆଚରିୟମ୍ହି ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା । ଆଚରିୟେନାପୀତି ନିସ୍ସୟପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ଧମ୍ମାଚରିୟେନାପି । ଓୱାଦାଚରିୟୋ ତେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେସୂତି ଚତୂସୁ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ।

୨୨. ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକଥା

ଆଣତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ

୮୩. ‘‘ନିସ୍ସୟପଟିପସ୍ସଦ୍ଧୀସୂ’’ତି ସମୂହାଧାରୋ । ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପକ୍କନ୍ତୋ ୱାତିଆଦୀସୂ’’ତି ଅୱୟୱାଧାରୋ । ‘‘ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମୋ’’ତି ଇମିନା ନିରାଲୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଗତେତି ଏୱଂ ଉପଜ୍ଝାୟେ ଗତେତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞଦାପୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି କାଲେ । ଉପଜ୍ଝାୟେନ ପୱାସିତକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗୋତି ଅତ୍ତନା ୱା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱା ଏକୋ ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୋଗୋ ଚ ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋ ଚ । ଏକଦିୱସମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ, ଦ୍ୱିହାଦିକଂ ପନ ପଗେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଆପତ୍ତିପରିହାରୋ ନତ୍ଥି, ଆପତ୍ତିୟା ପରିହରଣଂ ଅପନୟନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲଜ୍ଜୀ ପେସଲୋତି ଲଜ୍ଜୀ ହୁତ୍ୱା ପିୟସୀଲୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଦହେୱାତି ତସ୍ମିଂ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପକ୍କନ୍ତଅହନି ଏୱ । ତଥାତି ୟଥା ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଲହୁଂ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ତଥା ‘‘ଅହଂ ଲହୁଂ ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ୱଦତୀତି ସଚେ ଆଚରିୟୋ ୱଦତୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ସଭାଗତନ୍ତି ଲଜ୍ଜିପେସଲଭାୱଂ ।

ୟାୱ ଆଗମନାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୟାୱ ଆଗମନା । ନନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟଂ । ‘‘ୱାସେନ୍ତିୟେୱା’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଗତଟ୍ଠାନେ । ତେନାତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ । ପୱତ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନଂ । ନଦୀପୂରେନ ୱା ଉପଦ୍ଦୁତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନଦୀପୂରତ୍ତା ଉଦକୋସକ୍କନଂ ଆଗମେତି, ଚୋରାଦୀନଂ ଉପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ସହାୟେ ପରିୟେସତି । ସୋତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ ।

‘‘ନିସ୍ସୟପଣାମନା’’ତି ଇମିନା ଆଣାପନଂ ଆଣତ୍ତୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ନିସ୍ସୟପଣାମନା ଆଣତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନିସ୍ସୟପଣାମନାତି ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାଚରିୟସ୍ସ ପଣାମନା । ତସ୍ମା ପଣାମିତୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଆପୁଚ୍ଛୀତିଆଦିନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ମା ମଂ ସୁସାନଗମନଂ ଆପୁଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ । ଖମାପେତବ୍ବୋତି ତିତିକ୍ଖାପେତବ୍ବୋ ।

ତାୱାତି ମହାଥେରେହି, ମହାଥେରାନଂ ୱା ପଠମଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱିହାରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରଂ । ଅପ୍ପେୱାତି ଅପି ଏୱ ନାମ ଖମେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରେୱାତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିଦୋସେନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଞାତିୱିୟୋଗାଦିଦୋସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଂୟେୱାତି ଅତ୍ତନା ୱସିତଂ ତମେୱ ଠାନଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଉପଜ୍ଝାୟସମୋଧାନେ ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି ।

ସମୋଧାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ

ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି =୦୦ ଅନ୍ତେୱାସିକଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ତତ୍ରାପୀତି ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକେସୁପି । କଦାତି କସ୍ମିଂ କାଲେ । ସାୟନ୍ହେ ୱା ରତ୍ତିଂୱାତି ଅଜ୍ଜ ସାୟନ୍ହେ ୱା ରତ୍ତିଂ ୱା । ତଂଖଣେୟେୱାତି ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକ୍ଖଣେୟେୱ ।

ସୋ ଚାତି ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଚ । ତତୋତି ଗାମତୋ । ସୁଗତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଗତୋ, ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥାପୀତି ପୁନ ଚ ପରଂ । ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପକ୍କମନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପକ୍କମନେ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଚରିୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦି । ଉପଚାରସୀମାତିକ୍କମେତି ଉପଚାରସୀମାୟ ଅତିକ୍କମେ ସତି, ଅତିକ୍କମନହେତୁ ୱାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପଚାରସୀମା ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋୟେୱ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ।

ସାୟନ୍ହେ ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ୱାତି ଅଜ୍ଜ ସାୟନ୍ହେ ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ୱା । ସ୍ୱେତି ସୁୱେ ।

ବହିସୀମନ୍ତି ଉପଚାରସୀମତୋ ବହି । ତତୋତି ବହିସୀମତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନନ୍ତି ଅନ୍ତେୱାସିକତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପଚାରସୀମତୋ ବହି ଅନ୍ତେୱାସିକସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ।

ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋତି ଅନ୍ତେୱାସିକମ୍ହା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଏୱ । ପଣାମେତୀତି କାୟୱାଚାହି ପଣାମେତି । ସାଲୟୋତି ଆଚରିୟେ ସାପେକ୍ଖୋ । ‘‘ନିରାଲୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଦାନୀ’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପୀତି ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତେପି । ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ସତି, ଧୁରନିକ୍ଖେପହେତୁ ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ୟୋଜନା । ପଣାମିତେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଚରିୟନ୍ତି ନିସ୍ସୟାଚରିୟଂ । ଚେତିୟଂ ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦୂରତ୍ତାତି ଦୂରଭାୱତୋ । ଉପରିପାସାଦେତି ପାସାଦସ୍ସ ଉପରି । ତନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟଂ । ନିସିନ୍ନଂ ଉପଜ୍ଝାୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସୱନୱସେନ ସମୋଧାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସଦ୍ଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩. ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବପଞ୍ଚକକଥା

୮୪. ଇଦାନି =୦୧ ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍ଖେପତୋତି ଅଙ୍ଗାନି ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମାସତୋ । ତତ୍ଥାତି ୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ । ଅଗୁଣଙ୍ଗେହୀତି ଗୁଣୱିରହିତେହି ଅଙ୍ଗେହି । ସୋତି ଭିକ୍ଖୁ । ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମୱାଚାଚରିୟେନ ହୁତ୍ୱା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଆସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟେନ ହୁତ୍ୱା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ । ଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଲୋପୋ ହୋତି । ଇତିଆଦୀସୂତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟୁତ୍ତୱସେନାତି ଅନନୁରୂପୱସେନ । ୟୋତି ଭିକ୍ଖୁ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ପରେ ଚ ସମାଦପେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ । ପରିହରତୀତି ପରିସଂ ପରିସ୍ସୟତୋ ହରତି ଅପନେତି । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ‘‘ସୀଲାଦୀହୀ’’ତିପଦଂ ‘‘ପରିହାୟତିୟେୱା’’ତିପଦେ ଅପାଦାନଂ, ‘‘ନ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତିପଦେ କରଣଂ । ତସ୍ମାତିଆଦି ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ । ତେନାତି ଭିକ୍ଖୁନା । କସ୍ମା ଆପତ୍ତିଅଙ୍ଗୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି ୟସ୍ମା । ତସ୍ସେୱାତି ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ । ନ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଖୀଣାସୱାନଂ ଅନଭିରତିୟା ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟଦି ନ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟଭାୱୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଖୀଣାସୱପଞ୍ଚକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ନ ପରିହାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟାତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ଲାମକଂ ଗଣ୍ହାତି, ଗଣ୍ହାପେତୀତି ୱା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା, ତାୟ । ଦିଟ୍ଠିୟାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା । ୟତ୍ତକଂ ସୁତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୫-୧୪୭) ୱୁତ୍ତଂ ୟତ୍ତକଂ ସୁତଂ । ତେନାତି ସୁତେନ ଋ । ୟଂ ଆପତ୍ତାଦି ତେନ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଆପତ୍ତିଂନ ଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋତି ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଆପତ୍ତି’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଆପନ୍ନୋ’’ତିପାଠସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଆଭିସମାଚାରିକାୟାତି ଏତ୍ଥ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନସୀଲତୋ ଅଭିୱିସେସେନ ସମ୍ମା ଚରିତବ୍ବନ୍ତି ଆଭିସମାଚାରଂ, ଖନ୍ଧକପରିୟାପନ୍ନଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିସୀଲଂ, ତଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆଭିସମାଚାରିକା, ଖନ୍ଧକପରିୟାପନ୍ନା ସିକ୍ଖା, ତାୟ । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚାରିୟକାୟାତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦି ମରିୟାଦୋ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକା =୦୨, ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ସିକ୍ଖା, ତାୟ । ସେକ୍ଖପଣ୍ଣତ୍ତିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖା, ସା ଏୱ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ସେକ୍ଖପଣ୍ଣତ୍ତି । ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖନଂ ସିକ୍ଖା, ତାୟ ସିକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞପୀୟତୀତି ସେକ୍ଖପଣ୍ଣତ୍ତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନସିକ୍ଖାୟେୱ, ତସ୍ସଂ । ଅଭିଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିତୋ ଅଭି ଅତିରେକୋ, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ଅଭିଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତେ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ’’ତି । ଅଭିୱିନୟେତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା କାୟୱାଚଂ ୱିନେତୀତି ଅଭିୱିନୟୋ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା କାୟୱାଚଂ ୱିନେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ଅଭିୱିନୟୋତି ୱୁତ୍ତେ ୱିନୟପିଟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଲେ ୱିନୟପିଟକେ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ପଦାନଂ । ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘କାରଣେନା’’ତି ଏତ୍ଥ କାରଣସଦ୍ଦେନ ‘‘ଧମ୍ମତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱତ୍ଥାଦୟୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କାରଣତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି, ଏନସଦ୍ଦେନ ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ଥଂ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥେତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚକେ । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚକତୋ ତୀଣି ପଦାନି, ପଞ୍ଚମପଞ୍ଚକତୋ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚକା’’ତି । ଅଟ୍ଠସୁ ପଞ୍ଚକେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତି ସୋଳସପଞ୍ଚକୱିନିଚ୍ଛୟେ ୟୋଜନା ସମତ୍ତା ।

୨୪. ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଛକ୍କକଥା

୮୫.ତନ୍ତି ଊନଦସୱସ୍ସପଦଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଛକ୍କେସୁ । ତତ୍ଥାତି ଛକ୍କେସୁ । ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖାନି ୱିତ୍ଥାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଭଙ୍ଗୱସେନ ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ମାତିକାୱିଭଙ୍ଗୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭଜିତବ୍ବାନୀତି ସୁୱିଭତ୍ତାନି, ୱାଚୁଗ୍ଗତୱସେନ ସୁନ୍ଦରା ପୱତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ସୁପ୍ପୱତ୍ତୀନି, ସୁତ୍ତତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବାନୀତି ସୁୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମାତିକାୱିଭଙ୍ଗୱସେନା’’ତିଆଦି ।

୨୫. ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୱତ୍ଥୁକଥା

୮୬.ୟୋ ପନାତି ୟୋ ପନ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞୋପୀତି ପସୂରତୋ ଅପରୋପି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବେ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ୟୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞୋପୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଅୟନ୍ତି ପରିୱାସୋ । ନଗ୍ଗପରିବ୍ବାଜକସ୍ସେୱାତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଜୀୱକସ୍ସ ୱା ଅଚେଲକସ୍ସ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଆଜୀୱକୋ ଉପରି ଏକମେୱ ୱତ୍ଥଂ ଉପକଚ୍ଛକେ ପୱେସେତ୍ୱା ପରିଦହତି, ହେଟ୍ଠା ନଗ୍ଗୋ । ଅଚେଲକୋ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନଗ୍ଗୋୟେୱ । ସୋପୀତି =୦୩ ନଗ୍ଗପରିବ୍ବାଜକୋପି । ୱାଲକମ୍ବଲାଦୀନନ୍ତି ୱାଲେନ କତଂ କମ୍ବଲଂ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ କେସକମ୍ବଲାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସ୍ସାତି ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ନଗ୍ଗପରିବ୍ବାଜକତୋ ଅପରସ୍ସ । ପଣ୍ଡରଙ୍ଗାଦିକସ୍ସାତି ପଣ୍ଡରଂ ସେତୱତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗେ ସରୀରେ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ପଣ୍ଡରଙ୍ଗୋ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନୀଲଙ୍ଗାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା କେସମସ୍ସୁଓରୋପନାଦିନା । ପବ୍ବାଜେନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବେ, ନିସିନ୍ନେୟେୱାତି ୟୋଜନା । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ । ନୟିମେତି ନ ଇମେ, ଭିକ୍ଖୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବଂ ।

୮୭. ‘‘ଏୱଂ ଖୋ…ପେ॰… ଅନାରାଧକୋ’’ତି ଅୟଂ କଥା ମାତିକାତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ । ତସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସାୟେୱ ମାତିକାୟ । ତତ୍ଥାତି ୱିଭଙ୍ଗେ । ଅତିକାଲେନାତି ଏତ୍ଥ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତକରଣୱେଲାୟେୱ ଅତିକାଲୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱତ୍ତକରଣୱେଲାୟମେୱା’’ତି । ଇମିନା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତିପି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥେୱାତି କୁଲଘରେସୁୟେୱ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସେନ, ‘‘କରୋନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ପାଠସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱମ୍ପି କରୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ସମ୍ପାଦକୋ’’ତି ଇମିନା ଅନାରାଧକୋତି ଏତ୍ଥ ଆରାଧସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ତୋସନତ୍ଥାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି ।

ଅଜ୍ଝାଚାରତ୍ଥିକା ୱିସନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱେସିୟା, ସୋଭଣରୂପସଙ୍ଖାତଂ ୱେସଂ ଧାରେତୀତି ୱା ୱେସିୟା। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଲଭଜ୍ଝାଚାରା’’ତିଆଦି । ଆମିସୋୟେୱ କିଞ୍ଜକ୍ଖୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକଟ୍ଠେନାତି ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖୋ, ୱିସେସନପରପଦୋ । ଅଥ ୱା ଆମିସୋ ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ କିଞ୍ଜକ୍ଖୋ ଚ ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ସମ୍ପଦାନଂ ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖସମ୍ପଦାନଂ । କିଞ୍ଜକ୍ଖସଦ୍ଦୋ କେସରସ୍ସେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ୱାଚକୋ, ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସ ପନ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ । ୱିଧୱାତି ଏତ୍ଥ ଧୱସଦ୍ଦୋ ପତିନୋୟେୱ ୱାଚକୋ, ନ ରୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମତପତିକା ୱା’’ତିଆଦି । ଇମେହି ପଦେହି ମତୱସେନ ୱା ପୱୁତ୍ଥୱସେନ ୱା ୱିଗତୋ ଧୱୋ ଏତାସଂ, ଧୱେନ ୱା ୱିଗତାତି ୱିଧୱାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତାତି ୱିଧୱା । ୟୋବ୍ବନପତ୍ତତ୍ତା ୱା ୟୋବ୍ବନାତୀତତ୍ତା ୱା ଥୁଲ୍ଲା ମହନ୍ତା କୁମାରିକାତି ଥୁଲ୍ଲକୁମାରିକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋବ୍ବନପତ୍ତା’’ତିଆଦି । ପଣ୍ଡକାତି ଏତ୍ଥ ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଣ୍ଡକେସୁ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ନପୁଂସକା’’ତି । ସମାନପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଭିକ୍ଖୂହି ସମାନପବ୍ବଜ୍ଜା । ତତୋତି ୱିସ୍ସାସତୋ ।

ତତ୍ଥାତି ୱେସିୟାଦୀସୁ । ତାସନ୍ତି ୱେସିୟାନଂ । ସୋତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ =୦୪ ୱିଧୱାଦୀସୁ । ଗନ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ତଥାତି ୟଥା ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ।

ଉଚ୍ଚାୱଚାନୀତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂ ଚୟତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଉଚ୍ଚଂ, ଚୟତୋ ଅୱଗତୋ ୱିୟୋଗୋତି ଅୱଚଂ। ଉଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅୱଚଞ୍ଚ ଉଚ୍ଚାୱଚାନୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦକତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦକାନୀ’’ତି । ‘‘କମ୍ମାନୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘କରଣୀୟାନୀ’’ତିପଦସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ତଂଦସ୍ସନେନ ଚ କତ୍ତବ୍ବାନୀତି କରଣୀୟାନୀତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାତି ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦକେସୁ କମ୍ମେସୁ। ତତ୍ଥ ନ ଦକ୍ଖୋତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସୁ ତେସୁ ନୱକମ୍ମେସୂ’’ତି । ‘‘ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ନତ୍ଥି ଅଲସୋ କୋସଜ୍ଜଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନଲସୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ରାତି ଏତ୍ଥ ତ୍ରପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ୱିଚ୍ଛାଜୋତକୋତି ଆହ ‘‘ତେସୁ ତେସୂ’’ତି । ‘‘ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକାୟ ୱୀମଂସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦମେୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞାୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଠାନସଦ୍ଦୋ ତଙ୍ଖଣତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଲଂ କାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଲଂସଦ୍ଦୋ ଭୂସନୱାରଣପରିୟତ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପରିୟତ୍ତତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ।

ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ତିଖିଣଛନ୍ଦୋ । ‘‘ବଲୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଲୋକିୟସମାଧିଭାୱନାୟାତି ଲୋକିୟାୟ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ସମାଧିଭାୱନାୟ ।

ଇଧାଗତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଆଗତୋ । ତିତ୍ଥାୟତନସାମିକସ୍ସାତି ତରନ୍ତି ଉପ୍ଲୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ତିତ୍ଥଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତମେୱ ଆୟତନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନନ୍ତି ତିତ୍ଥାୟତନଂ। ଅଥ ୱା ତିତ୍ଥମେତେସମତ୍ଥୀତି ତିତ୍ଥିନୋ, ତେସମାୟତନଂ ତିତ୍ଥାୟତନଂ, ତସ୍ସ ସାମିକୋ ତିତ୍ଥାୟତନସାମିକୋ, ତସ୍ସ । ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟାତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସଦ୍ଦୋ ଲଦ୍ଧିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ସନ୍ତକାୟ ଲଦ୍ଧିୟା’’ତି । କସ୍ମା ସା ଲଦ୍ଧି ‘‘ଖନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ରୁଚୀ’’ତି ଚ ‘‘ଆଦାୟୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି । ସାୟେୱ ଲଦ୍ଧି ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚ ଗହିତା ଚାତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସ ତିତ୍ଥକରସ୍ସାତି କତ୍ୱତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ତସ୍ସାତି ତିତ୍ଥାୟତନସାମିକସ୍ସ । ଭଞ୍ଞମାନାୟାତି ଭଣିୟମାନାୟ । ଅନଭିରଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ଅନଭିରାଧିତୋ ଅପରିତୋସିତଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋ, ନୋ ପଗ୍ଗହିତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ୟଦିଦନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ ‘‘ଅନତ୍ତମନତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅତ୍ତମନତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିପଦସ୍ସ ଅନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମେତି ଭିକ୍ଖୂ । ୟଞ୍ଚ ଅନତ୍ତମନତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସେୱାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ ଏୱ ଅନତ୍ତମନତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ତମନତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ଅନତ୍ତମନତ୍ତାନୀତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଇଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ସଙ୍ଘାଟନୀୟନ୍ତି ସଙ୍ଘଟିତବ୍ବଂ, ସନ୍ନିଚୟଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନାରାଧକେ’’ତିଆଦିନା ଅନାରାଧନୀୟସ୍ମିନ୍ତି =୦୫ ଏତ୍ଥ ନ ଆରାଧେତି ୱତ୍ତଂ ଅନେନ କମ୍ମେନାତି ଅନାରାଧନୀୟନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚିହନଂ । ଇତୋତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ନୀହଟେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନାତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତୱିପରୀତେନ ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନାତିକାଲେନ ଗାମପୱେସନଂ ନାତିଦିୱା ପଟିକ୍କମନ’’ନ୍ତିଆଦି । କଣ୍ହପକ୍ଖେପି ଇମିନା ନୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତବ୍ବାନି । ‘‘ପରିତୋସକୋ’’ତି ଇମିନା ଆରାଧକସଦ୍ଦସ୍ସ ତୋସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ହେଟ୍ଠା ପନ ‘‘ସମ୍ପାଦକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାଧନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉପସମ୍ପଦମାଳକେପୀତି ଉପସମ୍ପାଦଟ୍ଠାନେ ଏକକୂଟୟୁତ୍ତେ ଅନେକକୋଣେ ପତିସ୍ସୟୱିସେସେପି । ସୋ ହି ଏକକୂଟଂ କତ୍ୱା ଅନେକେହି କୋଣେହି ମଲୀୟତି ୱିଭୂସୀୟତୀତି ମାଳୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ପରିୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତିୱଚନଂ ଅସଦିସୂପମାୟ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ । ଅସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ । ପରିୱସନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନ୍ତରାତି ଚତୁମାସସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । କୁପ୍ପନସଭାୱୋତି ନସ୍ସନସଭାୱୋ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ନମନରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାପହାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୂହତାନି…ପେ॰… ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି । ଅବ୍ବୁଳ୍ହନ୍ତି ଆୱହିୟିତ୍ଥାତି ଅବ୍ବୁଳ୍ହଂ, ଉଦ୍ଧଂ ୱହିୟିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ହି ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମତ୍ଥୋ । ତଂଦିୱସମେୱାତି ତସ୍ମିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ପଟିଲଭନଦିୱସେୟେୱ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତଦହେୱାତି ତସ୍ମିଂ ସୋତାପନ୍ନଭୱନଅହନି ଏୱ ।

ତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ । ପାଳିୟଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତମ୍ପି ତଥେୱା’’ତି । ୟଥା ଉପଜ୍ଝାୟମୂଲକଂ ଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ, ପତ୍ତମ୍ପି ତଥେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦନ୍ତି ପତ୍ତଚୀୱରଂ । ଇମସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ । ଅଞ୍ଞେତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଅପରେ । ତେହିପୀତି ଅଞ୍ଞେହିପି । ୱିଲୋମାତି ପଟିଲୋମା । ଆୟତ୍ତନ୍ତି ଅଧୀନଂ । ଆୟତ୍ତଜୀୱିକତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଆୟତ୍ତଜୀୱିକତ୍ତା । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ୱଚନକରୋତି ୱଚନଂ କରୋ । ୱାକ୍ୟେପି ସମାସେପି ୱଚନସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ପଦମେୱ ଅପେକ୍ଖତ୍ତା ‘‘ୱଚନକରୋ’’ତି ସମାସୋ ହୋତି । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଆୟତ୍ତଜୀୱକତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତେନାତି ୱଚନକରହେତୁନା ।

ଅଗ୍ଗିପରିଚରଣକାତି =୦୬ ଅଗ୍ଗିପୂଜକା । ଇମିନା ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗିକାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତାପସାତି ଜଟାଧରା । ତେ ହି ୟସ୍ମା ଜଟା ଚ ତପୋ ଚ ଏତେସମତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଜଟିଲା’’ତି ଚ ‘‘ତାପସା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେତି ଜଟିଲକା । ‘‘କିରିୟଂ ନ ପଟିବାହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି । ଏତଦେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ଏତଂ ଏୱ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ଏତେସନ୍ତି ଜଟିଲାନଂ । ସାସନେତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ । ତେସନ୍ତି ଞାତୀନଂ, ଇମଂ ପରିହାରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେତି ଞାତୟୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଞାତିସେଟ୍ଠସ୍ସାତି ଞାତିୟେୱ ସେଟ୍ଠୋ, ଞାତୀନଂ ୱାତି ଞାତିସେଟ୍ଠୋ, ତସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬. ପଞ୍ଚାବାଧୱତ୍ଥୁକଥା

୮୮.ମଗଧେସୂତି ଏତ୍ଥ ବହୁୱଚନପଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜନପଦସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଗଧନାମକେ ଜନପଦେ’’ତି । ଅମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚାତି ମନୁସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ଚ । ଉସ୍ସନ୍ନସଦ୍ଦୋ ଚ ଉସ୍ସଦସଦ୍ଦୋ ଚ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଉସ୍ସନ୍ନା ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଫାତିପ୍ପତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେହୀତି କୁଟ୍ଠାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଆବାଧେହି ।

ତତ୍ଥାତି କୁଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଆବାଧେସୁ । ଆବାଧିକଂ ଆଭୁସୋ ବାଧତି ପୀଳେତୀତି ଆବାଧୋ, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ କୁଟତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁଟ୍ଠଂ। ‘‘ରତ୍ତକୁଟ୍ଠଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱାସଦ୍ଦେନ ସେତକୁଟ୍ଠାଦୀନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୀଟିଭ ଦଦ୍ଦୁ ଖଜ୍ଜୁ ଆଦିପ୍ପଭେଦମ୍ପୀତି କୀଟିଭୋ ଚ ଦଦ୍ଦୁ ଚ ଖଜ୍ଜୁ ଚ କୀଟିଭଦଦ୍ଦୁଖଜ୍ଜୁୟୋ, ତା ଆଦୟୋ ୟେସଂ କୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କୀଟିଭଦଦ୍ଦୁଖଜ୍ଜୁଆଦୟୋ, ତେସଂ ପଭେଦୋ କୀଟିଭଦଦ୍ଦୁ ଖଜ୍ଜୁଆଦିପ୍ପଭେଦୋ, ତମ୍ପି । ତତ୍ଥ କୀଟିଭୋତି କୀଟ ଇଭୋତି ପଦୱିଭାଗୋ କାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କୀଟୋତି କିମି । ଇମିନା କୀଟକୁଲାୱକଂ ‘‘କୀଟୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ, କୀଟୋ ୱିୟାତି କୀଟୋ, କୁଟ୍ଠୱିସେସୋ । ଇଭୋତି ଗଜୋ । ଇମିନା ଗଜସ୍ସ ସବଲଂ ‘‘ଇଭୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଭୋ ୱିୟାତି ଇଭୋ, କୁଟ୍ଠୱିସେସୋ । କୀଟୋୟେୱ ଇଭୋ କୀଟିଭୋ, କୁଟ୍ଠାବାଧୱିସେସୋ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘କୁଟ୍ଟାବାଧ ୱିସେସୋ’’ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ଦଦ୍ଦୂତି କଚ୍ଛୁ । ସା ହି ସରୀରଂ ଦଂସତି ୱିଦଂସତି, ହିଂସତୀତି ୱା ଦଦ୍ଦୁତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକସ୍ସ ଦକାରସ୍ସ ରକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦଦ୍ଦୁ’’ତିପି ପାଠୋ । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ପ୍ୱେ:’’ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ଖଜ୍ଜୂତି କଣ୍ଡୁୱନଂ । ତଞ୍ହି ସରୀରଂ ଖଜ୍ଜତି ବ୍ୟଥତି ଖଦତି, ହିଂସତୀତି ୱା ଖଜ୍ଜୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ଖଜ୍ଜ’’ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ‘‘କଚ୍ଛୂ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଅପାଠୋ ଦଦ୍ଦୁସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ତନ୍ତି କୁଟ୍ଠଂ । ପକତିପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେତି ପକତିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ, ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ୱିସେସତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତଂ ସଚେ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପକତିୱଣ୍ଣେତି =୦୭ ପକତିଛୱିୟଂ । ୟଥା ଅୱଣା ଛୱି ହୋତି, ତଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱଣୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ମେଦଗଣ୍ଡୋତି ମେଦୋ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ମେଦୋ, ଗଣ୍ଡତି ଫୋଟୋ ଭୱତୀତି ଗଣ୍ଡୋ, ମେଦୋୟେୱ ଗଣ୍ଡୋ ମେଦଗଣ୍ଡୋ । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ମେଦଗଣ୍ଡୋଇତି ୱୋହରନ୍ତି । କୋଲଟ୍ଠୀତି କୋଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବଦରଫଲଂ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠି କୋଲଟ୍ଠି । ଅୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ସଞ୍ଛୱିନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜମାନଛୱିଂ, ସଞ୍ଜାତଛୱିଂ ୱା । ଉଣ୍ଣିଗଣ୍ଡାତି ଉଦ୍ଧଂ ନମନ୍ତୀତି ଉଣ୍ଣିୟୋ, ତାୟେୱ ଗଣ୍ଡା ଉଣ୍ଣିଗଣ୍ଡା । ୟେ ଲୋକେ ‘‘ଉଣ୍ଣିଗଣ୍ଡା’’ ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସରୀରପଦେସେ । ଖୀରପୀଳକାତି ଖୀରଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଖୀରା, ତା ଏୱ ପୀଳକା ଖୀରପୀଳକା । ୟା ଲୋକେ ‘‘ଖୀରପୀଳକା’’ ଇତି ଚ ଇତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ତାସୂତି ପୀଳକାସୁ । ଖୀରପୀଳକା ନାମ ଗଣ୍ଡା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖରପୀଳକାତି ଖରସଭାୱା ପୀଳକା । ଖରସଭାୱତ୍ତା ତେନ ସତ୍ତା ମରଣମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମରଣମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ । ୟା ଲୋକେ ଇତି ‘‘ଖୀରପୀଳକା’’ ୱୋହରନ୍ତି । ପଦୁମକଣ୍ଣିକା ନାମ ଗଣ୍ଡା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଦୁମସ୍ସ କଣ୍ଣିକା ୱିୟ ପଦୁମକଣ୍ଣିକା। ୟା ଲୋକେ ‘‘ପଦୁମକଣ୍ଣିକା’’ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ସାସପବୀଜକା ନାମ ଗଣ୍ଡାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାସପସ୍ସ ବୀଜଂ ପମାଣମେତାସନ୍ତି ସାସପବୀଜକା। ୟା ଲୋକେ ‘‘ସାସପବୀଜକା’’ ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ତା ସବ୍ବାତି ସବ୍ବା ତା ପୀଳକା, ଗଣ୍ଡଜାତିୟୋ ୱା । ତାସୂତି ପୀଳକାସୁ, ଗଣ୍ଡଜାତୀସୁ ୱା ।

ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକପତ୍ତୱଣ୍ଣନ୍ତି ପଦୁମଂ ନାମ ରତ୍ତଂ, ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ନାମ ସେତଂ, ତେସଂ ପୁପ୍ଫପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ୱଣ୍ଣମେତସ୍ସାତି ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକପତ୍ତୱଣ୍ଣଂ, ସଙ୍ଖକୁଟ୍ଠଂ । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକପତ୍ତୱଣ୍ଣଂ, ସଙ୍ଖକୁଟ୍ଠଂ’’ ଇତି ୱୋହରନ୍ତି । ୟେନାତି କୁଟ୍ଠେନ । ଗୁନ୍ନଂ ସରୀରଂ ସବଲଂ ୱିୟ ମନୁସ୍ସାନଂ ସରୀରଂ ସବଲଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିନ୍ତି କିଲାସେ । ସୋସବ୍ୟାଧୀତି ଖୟରୋଗୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ମଂସଲୋହିତାଦୀନି ସୋସାପେତି, ତସ୍ମା ସୋସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ସାଂସ’’ ଇତି ଚ ‘‘ସୋସବ୍ୟାଧି’’ ଇତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ତସ୍ମିନ୍ତି ସୋସବ୍ୟାଧିମ୍ହି । ଅପମାରୋତି ଅପସ୍ମାରୋ । ସୋ ହି ସାରତୋ ଅପଗତତ୍ତା ‘‘ଅପମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ସକାରସ୍ସ ମକାରଂ କତ୍ୱା । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ଅପମାର’’ ଇତି ଚ ‘‘ଅରୂ ?’’ଇତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଉମ୍ମାଦେସୁ । ଆଧାରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୭. ରାଜଭଟୱତ୍ଥୁକଥା

୯୦.ଉଚ୍ଚିନଥାତି ଏତ୍ଥ ଚିଧାତୁୟା ୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱଡ୍ଢେଥା’’ତି । ସୋତାପନ୍ନତ୍ତାତି ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ =୦୮ ସୋତାପନ୍ନଭାୱତୋ । ଘାତେଥାତି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେଥ । ହନଥାତି ପହରଥ । ତତୋତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ । ଆଚରିୟୋ ସେଟ୍ଠୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ଆଚରିୟତୋ । ଇଦନ୍ତି ୱଚନଂ, ଆଗତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆହଂସୁ ୱୋହାରିକା ମହାମତ୍ତା ମୁସାୱାଦେନାତି ୟୋଜନା । ଅମଚ୍ଚୋତି ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ ଅମା ସହ ରଞ୍ଞା ଭୱତୀତି ଅମଚ୍ଚୋ । ଅମାସଦ୍ଦୋ ସହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ‘‘ଅମା’’ତି ନିପାତତୋ ଭୱତ୍ଥେ ଅଚ୍ଚପଚ୍ଚୟୋ (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ୪.୨୩ ସୁତ୍ତେ) । ମହାମତ୍ତୋତି ମହନ୍ତୋ ମତ୍ତା ଇସ୍ସରିୟା ଏତସ୍ସାତି ମହାମତ୍ତୋ । ମତ୍ତାସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଇସ୍ସରିୟୱାଚକୋ । ସେୱକୋତି ରାଜାନଂ ସେୱତି ଭଜତୀତି ସେୱକୋ । ଭତ୍ତୱେତନଭଟୋତି ଭତ୍ତୱେତନାନମତ୍ଥାୟ ଭଟୋ । ତସ୍ସାତି ରାଜଭଟସ୍ସ । ପୁତ୍ତନତ୍ତଭାତୁକାଦୟୋତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭାଗିନେୟ୍ୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନାତି ରାଜଭଟୋ ପନ । ନିୟ୍ୟାତେତୀତି ଅପ୍ପେତି । ତଂ ଠାନନ୍ତି ତଂ ରାଜଭଟଟ୍ଠାନଂ । ୟେନ ୱାତି କମ୍ମକାରେନ ୱା । ୟଂକମ୍ମକାରଣାତି ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କାରଣା । ୟୋ ୱାତି ରାଜଭଟୋ ୱା । ପବ୍ବଜସ୍ସୂତି ପବ୍ବାଜେହି ।

୨୮. ଚୋରୱତ୍ଥୁକଥା

୯୧.ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋତି ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠୋ । ଅୟନ୍ତି ଚୋରୋ । ସୋତି ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ । ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତିକା ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେତି ମନୁସ୍ସା । ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତିପୀତି କାୟେନ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତିପି । ଉତ୍ତସନ୍ତିପୀତି ଚିତ୍ତେନ ଉତ୍ତସନ୍ତିପି । ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ ଭିକ୍ଖୂହି ନ ପବ୍ବାଜିତୋ, ନନୁ ଭଗୱତା ପନ ସୟଂ ପବ୍ବାଜିତୋ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ସୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ’’ତି । ଧମ୍ମସ୍ସାମୀତି ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ, ଧମ୍ମେନ ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇସ୍ସରୋ, ଅଧିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅକରଣତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ‘‘ଧଜଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଧଜସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ଧଜବନ୍ଧୋ, ଧଜବନ୍ଧୋ ୱିୟାତି ଧଜବନ୍ଧୋ, ଧଜବନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତୀତି ଧଜବନ୍ଧୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଧଜବନ୍ଧୋ, ତସ୍ମା । ୟୋତି ଚୋରୋ । ପନ୍ଥଦୁହନଂ ୱାତି ପନ୍ଥେ ଦୁହନଂ ୱା । ପଞ୍ଞାୟତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ହି ୱିଚରତିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଞାୟତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦନ୍ତି ଚୋରକମ୍ମଂ । ରଜ୍ଜନ୍ତି ରାଜଭାୱଂ । ସୋତି ରାଜପୁତ୍ତୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତସ୍ମିନ୍ତି ରାଜପୁତ୍ତେ । ପୁବ୍ବେତି ପୁବ୍ବକାଲେ । ତନ୍ତି ଚୋରଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନାକାରେନ, ଜାନନ୍ତି ଚେତି ୟୋଜନା । ଅଦିସ୍ସମାନାତି ଅତ୍ତାନଂ ଅପଞ୍ଞାୟମାନା । ଇଦଂ ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦିଚୋରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅମ୍ବଲବୁଜାଦିଚୋରେ । ପଚ୍ଛାପୀତି ଥେୟ୍ୟକରଣତୋ ପଚ୍ଛାପି । ତେପୀତି ଚୋରେପି ।

୯୨.ଭୟେନାତି ଭୟତୋ । ଏତେ ପନାତି ଭିକ୍ଖୂ ପନ । ଲଦ୍ଧାଭୟତ୍ତାତି ରାଜତୋ ଲଦ୍ଧୋ ଅଭୟୋ ଇମେହୀତି ଲଦ୍ଧାଭୟା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଲଦ୍ଧାଭୟତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । କାରଭେଦକୋତି ଏତ୍ଥ କାରସଦ୍ଦୋ ରୁକ୍ଖୱିସେସେ =୦୯ ଚ ସକ୍କାରେ ଚ ବନ୍ଧନାଲୟେ ଚ ପୱତ୍ତତି, ଇଧ ପନ ବନ୍ଧନାଲୟେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବନ୍ଧନାଗାର’’ନ୍ତି । ବନ୍ଧନାଗାରଞ୍ହି କରୋନ୍ତି ତଂ ପୱେସିତେ ଜନେ ହିଂସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ‘‘କାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧାତି ‘‘କାରଭେଦକୋ’’ତିପଦେ । ଦୀପବନ୍ଧନଂ ୱା ହୋତୂତି ୟୋଜନା । ଇମେହି ପଦେହି ନ କେୱଲଂ ବନ୍ଧନାଗାରଂୟେୱ କାରା ନାମ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନିପି କାରାୟେୱ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ୟୋତି ଚୋରୋ । ଏତେସୂତି ବନ୍ଧନେସୁ । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱାତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଂ ନିବ୍ବେଠେତ୍ୱା ୱା । ଇମେହି ପଦେହି ନ କେୱଲଂ କାରାୟ ଭିନ୍ଦନତୋ ଏୱ କାରଭେଦକୋ ନାମ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଛିନ୍ଦନମୁଞ୍ଚନୱିୱରଣେହିପି କାରଭେଦକୋୟେୱ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଦୀପନ୍ତରନ୍ତି ବନ୍ଧନଦୀପତୋ ଅନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞଂ ଦୀପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍କୱାଳବନ୍ଧନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରଂ ଗତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋତି ନଚୋରକୋ । ଗାମନିଗମପଟ୍ଟନାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ପଟ୍ଟନନ୍ତି ନାୱାପଟ୍ଟନଂ, ସକଟପଟ୍ଟନଞ୍ଚ । କେଣିୟାତି ରଞ୍ଞୋ ଦାତବ୍ବଆୟେନ । ତନ୍ତି କେଣିଂ । ନିଧାନନ୍ତି ନିକ୍ଖଣିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଧନଂ । ଉପସଂହରିତ୍ୱାତି ରାଜାଦୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ହରିତ୍ୱା । ତନ୍ତି କସିକମ୍ମାଦୀହି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ବନ୍ଧାପିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ।

୯୩.ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ୟୋ କୋଚି ପଲାତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଜନଂ, ଲିଖାପେତୀତି ୟୋଜନା । ପଣ୍ଣେ ୱାତି କୁସେ ୱା । ଅସ୍ସାତି ଜନସ୍ସ । ଦଣ୍ଡନ୍ତି ଧନଦଣ୍ଡଂ । ଲିଖିତକୋତି ଲିଖିତବ୍ବୋତି ଲିଖିତୋ, ସୋୟେୱ ଲିଖିତକୋ ।

୯୪. ୟୋ ପନ କସାହି ହଞ୍ଞତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ଅଞ୍ଞେହି କସାହି ହଞ୍ଞତୀତି କସାହତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅୟମେୱ ତେ ଦଣ୍ଡୋ ହୋତୂ’’ତି ଇମିନା କତଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଇମସ୍ସାତି କତଦଣ୍ଡକମ୍ମୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲ୍ଲୱଣୋତି ତିନ୍ତୱଣୋ । ଘାତେତ୍ୱାତି ହନିତ୍ୱା ପହରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଣ୍ଡିଗଣ୍ଡିୟୋତି ଫୋଟଫୋଟା । ସନ୍ନିସିନ୍ନାସୂତି ଗଣ୍ଡୀସୁ ପକତିସରୀରେନ ସମଂ ନିସିନ୍ନାସୁ ।

୯୫. କତଦଣ୍ଡକମ୍ମଭାୱୋ ତାୱ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ହୋତୁ, କଥଂ ପନ ଲକ୍ଖଣାହତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ତେନାତି ତାପେନ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଞ୍ଞାଣଂ । ସୋତି ଜନୋ । ଭୁଜିସ୍ସୋତି ଭୁଜୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ଭୁଜିସ୍ସୋ (ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪୨୬) । ପରେହି ଅପାଲିତୋ ଚ ଅନଜ୍ଝୋହରାପିତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ପାଲନେନ ଚ ଭୋଜନଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାତି ଲକ୍ଖଣାହତସ୍ସ । ୱଣାତି ଅରୂନି । ତାନି ହି ୟସ୍ମା ୱଣନ୍ତି ଗତ୍ତାନି ୱିଚୁଣ୍ଣାନି କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ରୂଳ୍ହାତି ତରୁଣମଂସେନ ରୁହା । ତିମଣ୍ଡଲୱତ୍ଥସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାହତସ୍ସ ଜନସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୩. ଇଣାୟିକୱତ୍ଥୁକଥା

୯୬.ଇଣାୟିକୋନାମାତି ଏତ୍ଥ ଇଣନ୍ତି ଉଦ୍ଧାରୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ଏତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଇଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଧାରେତୀତି ୱା ଇଣାୟିକୋ । ୟଂ ୱାତି ଜନଂ ୱା ଆଠପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଠପେତ୍ୱାତି ଚ ପେସନତ୍ଥାୟ ଧନସାମିକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାରୋ ହି ପେସନତ୍ଥୱାଚକୋ । ସୋପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପୁରିମଜନେ ଅପେକ୍ଖତି । ‘‘ଧାରେତୀ’’ତି ଇମିନା ଆୟିକପଚ୍ଚୟୋ ଧାରଣତ୍ଥେ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞେତି ମାତାପିତୂହି ଅଞ୍ଞେ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ତେତି ଅଞ୍ଞେ ଞାତକା, ତଂ ଆଠପେତୁଂ ୟସ୍ମା ନ ଇସ୍ସରା, ତସ୍ମା ନ ଇଣାୟିକୋତି ୟୋଜନା । ଇତରନ୍ତି ନଇଣାୟିକତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଅସ୍ସାତି ଜନସ୍ସ । ନନ୍ତି ତଂ ଜନଂ । ତେସୂତି ଞାତିସାଲୋହିତାଦୀସୁ । ତଥାରୂପସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଞାତିସାଲୋହିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରୋଚେତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସହେତୁକୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସହେତୁକୋତି ଭବ୍ବୋ । ସୋତି ଉପଟ୍ଠାକୋ। ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ପଟିଦଦାତି । ଏତନ୍ତି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ । ଅଜାନିତ୍ୱାତି ଇଣାୟିକଭାୱମଜାନିତ୍ୱା । ପସ୍ସନ୍ତେନାତି ଇଣାୟିକଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ । ‘‘ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଗୀୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ଗୀୱା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋପୀତି ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ଇଣାୟିକୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋପି । ତନ୍ତି ଇଣାୟିକଂ । ତତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦେସେ । ତନ୍ତି ଇଣସାମିକଂ । ସୋତି ଇଣସାମିକୋ । ଅୟନ୍ତି ଇଣାୟିକୋ । ଅୟନ୍ତି ୱଚନା । ତତ୍ଥାତି ଇଣାୟିକସ୍ସ ପବ୍ବାଜନେ । ସାମୀଚୀତି ଅନୁଧମ୍ମତା ।

ନନ୍ତି ଇଣାୟିକଂ । ସୋତି ଇଣସାମିକୋ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ଗୀୱା ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚ୍ଛତୂତି ଆସତୁ ଉପୱେସତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ଇଣାୟିକୋ । ଈଦିସୋତି ସହେତୁକୋ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିଆରାଧକୋତି ୱତ୍ତାଚାରେନ ଥେରସ୍ସ ଅତିତୋସକୋ ।

୩୪. ଦାସୱତ୍ଥୁକଥା

୯୭.ଦାସାତି ଚେଟକା । ତେ ହି ସାମିକେହି ଦୁକ୍ଖେ ୱା ଦୁଟ୍ଠକମ୍ମେ ୱା ଅସୀୟନ୍ତି ଖିପୀୟନ୍ତୀତି ଦାସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ଚତୂସୁ ଦାସେସୁ । ‘‘ଘରଦାସିୟା ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଅନ୍ତୋଗେହେ ଘରଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଜାତୋ ଅନ୍ତୋଜାତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଧନଂ ଦତ୍ୱା କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଧନକ୍କୀତୋ ନାମା’’ତିଆଦି । ଧନେନ କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋତି ୱଚନତ୍ଥୋପି ୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ଦାସଚାରିତ୍ତନ୍ତି ଦେସକାଲୱସେନ ଦାସାନଂ ଚାରିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦେସେ, କାଲେ ୱା ।

କରମରାନୀତୋ ନାମାତି ଏତ୍ଥ କରମରୋତି ୱନ୍ଦି । ସୋ ହି ସତ୍ତୂନଂ କରେନ ହତ୍ଥେନ ମରିତବ୍ବତ୍ତା କରମରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କରମରଭାୱେନ ଆନୀତୋ କରମରାନୀତୋ । ତିରୋରଟ୍ଠା ଆହରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଲାପେତ୍ୱାୱାତି ପଲୋଭେତ୍ୱା ୱା । ତତୋତି କସ୍ମାଚି ଗାମତୋ । ମନୁସ୍ସା ଏୱ ମାନୁସ୍ସକାନି। ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ସାଧାରଣଭାୱେନ ସାମଞ୍ଞଭାୱତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପିସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ଧନାନିୟେୱ ଆହରନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ମାନୁସ୍ସକାନିପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତତ୍ଥାତି ମାନୁସ୍ସକେସୁ । ଏୱରୂପୋ କରମରାନୀତୋ ଦାସୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବସାଧାରଣେନାତି ବନ୍ଧନାଗାରସୋଧନକାଲେ ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣେନ ।

ଦାସବ୍ୟନ୍ତି ଦାସସ୍ସ ଭାୱୋ ଦାସବ୍ୟଂ, ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦାସଭାୱ’’ନ୍ତି । ‘‘ସୟମେୱା’’ତି ଇମିନା ସାମଂସଦ୍ଦୋ ସୟମତ୍ଥେ ନିପାତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଭୁଜିସ୍ସିତ୍ଥିୟୋତି ରଞ୍ଞୋ ଭୁଜିସ୍ସିତ୍ଥିୟୋ । ୱଣ୍ଣଦାସୀହୀତି ନଗରସୋଭିନୀହି । ତା ହି ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଦାସିଭାୱତୋ ୱଣ୍ଣଦାସୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାସନ୍ତି ଭୁଜିସ୍ସିତ୍ଥୀନଂ । ପଣ୍ଣନ୍ତି ଦାସିପଣ୍ଣଂ । ଭଟିପୁତ୍ତକଗଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଗଣାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇମିନା ବହୁସାମିକଦାସଂ ଦସ୍ସେତି । ତେହୀତି ଭଟିପୁତ୍ତକଗଣାଦୀହି । ଅଦିନ୍ନା ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବାତି ବହୂସୁ ସାମିକେସୁ ଏକେନପି ଅଦିନ୍ନା ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବା । ତେପୀତି ଆରାମିକଦାସେପି । ଇମସ୍ମିଂ ଆରାମିକଦାସପବ୍ବାଜନେ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ତକ୍କ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ଆସିତ୍ତକ’’ଇତି ପଦେ କମ୍ମଂ । ‘‘ସୀସେ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଆସିତ୍ତକ’’ଇତି ପଦେ ଆଧାରୋ । କେସୁଚି ଜନପଦେସୁ ଦେସଚାରିତ୍ତୱସେନ ସୀସେ ତକ୍କସ୍ସ ଆସିଞ୍ଚନଂ ଦାସାନଂ ଭୁଜିସ୍ସକରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଆରାମିକଂ ଦେମା’’ତି ୱଚନଂ ଦାସାନଂ ଭୁଜିସ୍ସୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେନ କେନଚି ୱୋହାରେନାତି ‘‘ଆରାମିକଂ ଦେମା’’ତି ୱା ‘‘ଆରାମିକଦାସଂ ଦେମା’’ତି ୱା ‘‘କପ୍ପିୟକାରକଂ ଦେମା’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ୱୋହାରେନ । ଦ୍ୱୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦେସୁ କୁରୁନ୍ଦିୱାଦସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋୟେୱ ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖଂ ଗତମନୁସ୍ସା । ଏତେତି ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସେ । ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମାତାପିତୂନଂ ଦାସଭାୱଂ ଉପଗତକାଲେ ଜାତଂ ପୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ପନ ମାତାପିତରୋ ଦାସଭାୱଂ ଉପଗତା, ନ ପୁତ୍ତୋ, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତିପଦଂ ‘‘ଞାତକା ୱା ଉପଟ୍ଠାକା ୱା’’ତିପଦେସୁ ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ଦେନ୍ତୀ’’ତି ପଦେ ସମ୍ପଦାନଂ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଇମନ୍ତି ଦାସଂ । ଅଭିରମିସ୍ସତୀତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଅଭିରମିସ୍ସତି । ୱିବ୍ଭମିସ୍ସତୀତି ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗିହିଭାୱଂ ଭମିସ୍ସତି । ଇତି ୱତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସ୍ସାମିକଦାସୋତି ପରିଗ୍ଗାହକସାମିକୱିରହିତୋ ଦାସୋ। ନିସ୍ସାମିକସ୍ସ ଦାସସ୍ସ ରାଜା ସାମୀ, ତସ୍ମା ରଞ୍ଞା ଅପରିଗ୍ଗହିତେ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିଗ୍ଗହିତେ ରାଜାନଂ କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଦାସଭାୱମଜାନନ୍ତୋ ।

ଅନୁରାଧପୁରାତି ଅନୁରାଧନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ପୁତ୍ତୋ । ଇଧାତି ରୋହଣେ । ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଗମ୍ମାତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ଅତିଚ୍ଛଥାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛଥ, ଇଧ କିଞ୍ଚି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଇଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଠାତୁମିଚ୍ଛଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେତି ଘରସାମିକା । ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା ୱସାପେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।

୩୫. କମ୍ମାରଭଣ୍ଡୁୱତ୍ଥୁଆଦିକଥା

୯୮.ତୁଲାଧାରମୁଣ୍ଡକୋତି ମାନଭଣ୍ଡଧାରୋ ମୁଣ୍ଡକୋ । ଇମିନା କମ୍ମାରଭଣ୍ଡୂତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମାରସଦ୍ଦୋ ତୁଲାଧାରପରିୟାୟୋ, ଭଣ୍ଡୁସଦ୍ଦୋ ମୁଣ୍ଡକପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ତୁଲାଧାରୋ ହି ଅଲଙ୍କାରୱିକତିକରଣତ୍ଥାୟ କମ୍ମଂ ଅରତି ଜାନାତୀତି କମ୍ମାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଣ୍ଡକୋ ଭଣ୍ଡୀୟତି ‘‘ମୁଣ୍ଡୋ’’ତି ପରିଭାସୀୟତୀତି ଭଣ୍ଡୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣକାରପୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପଲୋକେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପପୁବ୍ବୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ଆପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଆପୁଚ୍ଛିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମାୟାତି ଏତ୍ଥ ତଦତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ରାତି ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଅପଲୋକେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ । ସୀମାପରିୟାପନ୍ନେତି ୱିହାରସୀମାୟ ୱା ଉପଚାରସୀମାୟ ୱା ପରିୟାପନ୍ନେ । ତତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚାତି ଆପୁଚ୍ଛନେ ଚ । ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ପଞ୍ଚସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱାକ୍ୟଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ପିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱାକ୍ୟମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ତେସନ୍ତି ୱୀସତିଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ‘‘ଦହରଭିକ୍ଖୂ ୱା ସାମଣେରେ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଆସନ୍ନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗିହିମ୍ପି ପେସେତ୍ୱା ଆପୁଚ୍ଛାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ୱିନା ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ, ସୁପବ୍ବଜିତୋତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

ଆପୁଚ୍ଛିତଂ ପଗେୱାତି ୟୋଜନା । ଖଣ୍ଡସୀମାୟନ୍ତି ୱିହାରସୀମାୟ ୱା ଉପଚାରସୀମାୟ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତାୟଂ ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ । ୟୋ ପନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ପନ । ୱିବ୍ଭନ୍ତକୋ ୱାତି ନୱୱିବ୍ଭନ୍ତକୋ ୱା । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସୋ ୱା’’ତି । ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଅତିରିତ୍ତୋ କେସୋ ଇମସ୍ସାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାତିରିତ୍ତକେସୋ। ଏକସିଖାମତ୍ତଧରୋପି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

୧୦୦.ମାରବ୍ୟାଧିନାତି ମାରଣାବାଧୋ । ସୋ ହି ସତ୍ତାନଂ ମାରଣଟ୍ଠେନ, ୱିୱିଧସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆଦହଟ୍ଠେନ ମାରବ୍ୟାଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଅହିୱାତକରୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ଅହିୱିସସଦିସେନ ୱାତେନ ପୱତ୍ତୋ ରୋଗୋ ଅହିୱାତକରୋଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟତ୍ର ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟତ୍ରାତି ୟସ୍ମିଂ କୁଲେ । ସୋ ରୋଗୋ ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଦ୍ୱିପଦେ ଚତୁପ୍ପଦେ ପଠମଂ ଗଣ୍ହାତି, ପଚ୍ଛା ଗେହସାମିକେ ଗଣ୍ହାତୀତି ଧମ୍ମପଦଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାତି ୟଥା ଅଞ୍ଞୋ ଭିତ୍ତିଂ ୱା ଛଦନଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତ୍ୱା ତିରୋଗାମାଦିଗତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି, ତଥା । ଏତ୍ଥ ଚ କୁଲେ ପିତାପୁତ୍ତା ମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାକୁଡ୍ଡେପକନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାକେ ଉଡ୍ଡାପେତୀତି କାକୁଡ୍ଡେପକୋ, କାକେ ୱା ଉଡ୍ଡାପେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି କାକୁଡ୍ଡେପକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ୱାମହତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଡ୍ଡାପେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧଂ ଆକାସଂ ଗମନାପେତ୍ୱା । ତନ୍ତି କାକୁଡ୍ଡେପକଂ ।

୧୦୨.ଇତ୍ତରସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକୱାଚକୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ’’ତି । ‘‘କତିପାହମେୱା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୪୦. ନିସ୍ସୟମୁଚ୍ଚନକକଥା

୧୦୩.ଓଗଣେନାତି ଏତ୍ଥ ଓତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଲାମକତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ପରିହୀନଗଣେନା’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱୁଡ୍ଢତରସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସଚାୟଂ ୱୁଡ୍ଢତର’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଉପସମ୍ପଦାୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଆୟସ୍ମତୋତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ, ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଆୟସ୍ମତୋ ୱା ଓୱାଦନ୍ତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ । ଆପୁଚ୍ଛନେସୂତି ଦିସାପକ୍କମନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଆପୁଚ୍ଛନେସୁ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ନିସ୍ସୟୱସନଟ୍ଠାନେ । ତନ୍ତି ତତ୍ତକଂ ସୁତଂ । ତସ୍ସାତି ସୁତସ୍ସ ।

୪୧. ରାହୁଲୱତ୍ଥୁକଥା

୧୦୫.କପିଲୱତ୍ଥୂତି ଏତ୍ଥ କପିଲୋତି କଳାରୱଣ୍ଣୋ ଇସି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ୱସତି ଏତ୍ଥାତି କପିଲୱତ୍ଥୁ, ଅସ୍ସମୋ । ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ମାପିତତ୍ତା ନଗରମ୍ପି କପିଲୱତ୍ଥୂତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୬୭; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୬୨) ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନକଥା । ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାତି ଏତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧୋଦନୋତି ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନାମଂ । ଅଥ ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଓଦନଂ ଇମସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ସୋୟେୱ ମହାରାଜା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା । ୱିହରତି କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା । ରାଜଗହନ୍ତି ରାଜଗହନଗରଂ । ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଆୟାଚାମୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମେତି ମମ, ପୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନାଦରେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ସୋତି ଅମଚ୍ଚୋ । ସାଧୂତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏୱନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦନକାଲେ । ଅସ୍ସାତି ପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରସ୍ସ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ । ତତୋତି ୟାଚନକାରଣା। ନନ୍ତି ପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରଂ ଅମଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ରାଜଗହେୟେୱ । ତେପୀତି ଅଟ୍ଠ ଦୂତାପି । ତେତି ନୱ ଦୂତା ।

ଅଥାତି ତତୋ ପଚ୍ଛା । ଏକଦିୱସଜାତକନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଜାତକଂ । ସୋତି କାଳୁଦାୟୀଅମଚ୍ଚୋ । ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପୀତି ପିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅପବ୍ବଜିତ୍ୱାପୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତଥେୱାତି ୟଥା ନୱ ଦୂତା ସପରିୱାରା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ତଥେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି କାଳୁଦାୟୀ । ସମ୍ଭତେସୂତି ସମ୍ଭରିତେସୁ ଗହେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମେସୂତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା କମ୍ମନ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତା, ତେସୁ । ସୁପୁପ୍ଫିତେସୂତି ସୁନ୍ଦରପୁପ୍ଫସଞ୍ଜାତେସୁ । ପଟିପଜ୍ଜନକ୍ଖମେତି ପଟିପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଖମେ ୟୋଗ୍ୟେ । ଗମନୱଣ୍ଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଟ୍ଠିମତ୍ତାହୀତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା ୨) ସଟ୍ଠିପମାଣାହି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ସଂୱଣ୍ଣସ୍ସ କାରଣଂ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଚାରିକଂ ପକ୍କମିତୁଂ କାଲୋତି ୟୋଜନା । ତେନ ହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭଗୱା ପକ୍କାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିୱୁତୋତି ପରିସମନ୍ତତୋ ୱୁତୋ ଆୱୁତୋ ନିୱୁତୋ ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତୁରିତଚାରିକନ୍ତି ଅଜୱନଚାରିକଂ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ । ଭଗୱତି ପକ୍କନ୍ତେ ଚ ସତୀତି ୟୋଜନା । ନିକ୍ଖନ୍ତଦିୱସତୋତି ଫଗ୍ଗୁଣପୁଣ୍ଣମିୟା ପାଟିପଦଦିୱସତୋ । ଉତ୍ତମଭୋଜନରସସ୍ସାତି ଉତ୍ତମଭୋଜନରସେନ । ଦସ୍ସଥାତି ଦଦେୟ୍ୟାଥ । ତେନେୱାତି ସଦ୍ଧାୟ ଉପ୍ପାଦନକାରଣେନେୱ । ନନ୍ତି କାଳୁଦାୟିଂ । ଭଗୱା ଠପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ । ଏତଦଗ୍ଗେତି ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ।

ସାକିୟାପି ଖୋ ପହିଣିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞାତିସେଟ୍ଠନ୍ତି ଞାତୀନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଞାତିୟେୱ ୱା ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱନ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ନିଗ୍ରୋଧସକ୍କସ୍ସାତି ନିଗ୍ରୋଧନାମକସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ନିଗ୍ରୋଧସକ୍କସ୍ସ ଆରାମେ । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନନ୍ତି ପଟିମୁଖଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗମନଂ । ତତୋତି ପହିଣତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ରାଜକୁମାରେ ଚ ରାଜକୁମାରିକାୟୋ ଚ ପହିଣିଂସୂତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ରାଜକୁମାରରାଜକୁମାରିକାନଂ । ତତ୍ରାତି ନିଗ୍ରୋଧାରାମେ । ମାନୋ ଜାତି ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ମାନଜାତିକା, ମାନେନ, ମାନୋ ୱା ଥଦ୍ଧୋ ଏତେସନ୍ତି ମାନଥଦ୍ଧା । ତେତି ସାକିୟା, ଆହଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତେସୂତି ସାକିୟେସୁ । ନେତି ଞାତୟୋ । ୱୁଟ୍ଠାୟାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ତେସନ୍ତି ଞାତୀନଂ । କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେତି କଣ୍ଡନାମକେନ ଉୟ୍ୟାନପାଲେନ ରୋପିମସ୍ସ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖସ୍ସ ଆସନ୍ନେ । ରାଜାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା । ୱୋତି ତୁମ୍ହାକଂ, ପାଦେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟନ୍ତି ୱନ୍ଦନା । ଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟାୟାତି ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ । ଇତି ଆହାତି ୟୋଜନା ।

ସିଖାପ୍ପତ୍ତୋତି ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ, କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ନିସୀଦନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସନ୍ତି ପଦୁମୱନେ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସସଦିସଂ । ତମ୍ବୱଣ୍ଣନ୍ତି ଲୋହିତୱଣ୍ଣଂ । ତନ୍ତି ଅପତନଂ ଭଗୱା କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପତ୍ତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟେ ଦିୱସେ । ଇନ୍ଦଖୀଲେତି ନଗରସ୍ସ ଉମ୍ମାରେ । କଥନ୍ତି କେନାକାରେନ ଚରିଂସୁ ନୁ ଖୋତି ୟୋଜନା । ଅଗମଂସୁ କିଂ ଚରିଂସୁ କିନ୍ତି ୟୋଜନା । ସପଦାନଚାରନ୍ତି ଘରପଟିପାଟିଖଣ୍ଡନୱିରହିତେନ ସହ ପୱତ୍ତଂ ଚାରଂ । ତତୋତି ଆୱଜ୍ଜନତୋ, ପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟମେୱ ୱଂସୋତି ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୟମେୱ ୱଂସୋ । ଅୟଂ ପୱେଣୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତାତି ଅନୁ ପଟିଭାଗଂ ସିକ୍ଖନ୍ତା । ନିୱିଟ୍ଠଗେହତୋତି ନିୱାସନତ୍ଥାୟ ୱିସିତଗେହତୋ । ଅୟ୍ୟୋତି ଅଧିପୋ ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋତି ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ସିଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ, ସୋୟେୱ କୁମାରୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ । ସୀହପଞ୍ଜରନ୍ତି ୱାତପାନଂ । ତଞ୍ହି ସୀହରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତପଞ୍ଜରତ୍ତା ସୀହପଞ୍ଜରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟୋତି ଦସ୍ସନେ, ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୱା ବ୍ୟାୱଟୋ । ରାହୁଲମାତାପି ଦେୱୀ ଆରୋଚେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କପାଲହତ୍ଥୋତି କପାଲୋ ହତ୍ଥେସୁ ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋତି କପାଲହତ୍ଥୋ, ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନାନାୱିରାଗସମୁଜ୍ଜଲାୟାତି ନାନାଠାନେସୁ ୱିରାଗାୟ ସମୁଜ୍ଜଲାୟ । ୱିରୋଚମାନଂ ଭଗୱନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଉଣ୍ହୀସତୋତି ସିରୋୱେଠନତୋ । ତଞ୍ହି ଉପରିସୀସେ ନହତି ବନ୍ଧତି, ନହୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତୀତି ୱା ଉଣ୍ହୀସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନରସୀହଗାଥାହି ନାମାତି ନରସୀହଗାଥାନାମକାହି । ତା ହି ୟସ୍ମା ନରୋୟେୱ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସୀହୋ ସେଟ୍ଠୋ, ନରାନଂ, ନରେସୁ ୱା ସୀହୋ ସେଟ୍ଠୋତି ନରସୀହୋ, ତସ୍ସ ପକାସକା ଗାଥା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନରସୀହଗାଥାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋତି ସସ୍ସୁରରଞ୍ଞୋ, ମାତୁଲରଞ୍ଞୋ ୱା । ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋତି ଚଲନଚିତ୍ତୋ । ସଣ୍ଠାପୟମାନୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଠାପୟମାନୋ । ତୁରିତତୁରିତନ୍ତି ତୁରିତତୋ ତୁରିତଂ, ଅତିସୀଘନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ଭନ୍ତେତି କିଂ କାରଣା ଭନ୍ତେ । ଅହୁୱତ୍ଥାତି ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀମଜ୍ଝିମପୁରିସସଙ୍ଖାତାୟ ତ୍ଥୱିଭତ୍ତିୟା ହୂଧାତୁସ୍ସ ଊକାରସ୍ସ ଉୱାଦେସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥାତି ୟୋଜନା । ୱଂସଚାରିତ୍ତମେତନ୍ତି ଏତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଂ ୱଂସତୋ ପୱେଣିତୋ ଚାରିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚାତି ମହାସମ୍ମତଖତ୍ତିୟୱଂସେ ଚ । ଅୟନ୍ତି ମହାସମ୍ମତଖତ୍ତିୟୱଂସୋ । ଅନ୍ତରୱୀଥିୟନ୍ତି ୱୀଥିୟା ମଜ୍ଝେ । ଠିତୋୱ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଉତ୍ତିଟ୍ଠେତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ତିଟ୍ଠନେ । ଧମ୍ମଂ ସୁଚରିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖାଚରିୟସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ । ଚରେତି ଚରେୟ୍ୟ । ଧମ୍ମଚାରୀତି ଭିକ୍ଖାଚରିୟସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରଣସୀଲୋ ସମଣୋ । ସୁଖଂ ସେତୀତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଇରିୟାପଥାପି ଲକ୍ଖଣହାରୱସେନ ଗହେତବ୍ବା ସମାନକିଚ୍ଚତ୍ତା । ଅସ୍ମିଞ୍ଚ ଲୋକେ ପରମ୍ହି ଚ ଲୋକେତି ୟୋଜନା ।

ନ ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରେତି ୱେସିୟାଦିଗୋଚରସଙ୍ଖାତଂ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତବ୍ବଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ନ ଚରେୟ୍ୟ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଗାଥଂ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ କଥେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ଦୁତିୟଗାଥଂ ପିତୁନିୱେସନେ କଥେତ୍ୱା ମହାପଜାପତିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ, ରାଜାନଂ ସକଦାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ ସୁତ୍ୱାତି ପୁନ ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୯୮ ଆଦୟୋ; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନନ୍ଦତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ) ଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକୱଣ୍ଣନା) ସୁତ୍ୱା । ମରଣସମୟେତି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ, ମରଣସମୟସମୀପେ ୱା, ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପରିୱିସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବଂ ଇତ୍ଥାଗାରନ୍ତି ସବ୍ବୋ ଓରୋଧୋ । ସୋ ହି ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଗାରନ୍ତି ଇତ୍ଥାଗାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ଅଗାରମେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ରାଜିତ୍ଥିୟୋ ପନ ଉପଚାରେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସା ପନାତି ରାହୁଲମାତା ପନ । ପରିଜନେନାତି ପରିୱାରେନ । ନନ୍ତି ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତଂ । ‘‘ରାଜାନ’’ନ୍ତିପଦଂ ‘‘ଗାହାପେତ୍ୱା’’ତିପଦେ କାରିତକମ୍ମଂ, ‘‘ପତ୍ତ’’ନ୍ତିପଦଂ ତତ୍ଥେୱ ଧାତୁକମ୍ମଂ । ରାଜଧୀତାୟାତି ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ । ସାତି ରାଜଧୀତା । ଗୋପ୍ଫକେସୂତି ଚରଣଗଣ୍ଠୀସୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଗୋପ୍ଫକେ ଗହେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ରାଜା କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ନ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ନ ୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜଧୀତା ୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖି, ଇଦଂ ଅନଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ତଂଦିୱସମେୱାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟଦିୱସେୟେୱ । କେସୱିସଜ୍ଜନନ୍ତି ରାଜଚୂଳାମଣିବନ୍ଧନତ୍ଥଂ କୁମାରକାଲେ ବନ୍ଧିତସିଖାୱେଣିସଙ୍ଖାତସ୍ସ କେସସ୍ସ ୱିସଜ୍ଜନଂ, ମୋଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟ୍ଟବନ୍ଧୋତି ଅସୁକୋ ନାମ ରାଜାତି ନଲାଟେ ସୁୱଣ୍ଣମୟସ୍ସ ପଟ୍ଟସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ । ଘରମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଅଭିନୱଘରଂ ପୱେସନମଙ୍ଗଲଂ । ଆୱାହମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଆୱାହେ ପୱତ୍ତଂ ମଙ୍ଗଲଂ । ଛତ୍ତମଙ୍ଗଲନ୍ତି ରାଜଛତ୍ତୁସ୍ସାପନକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ମଙ୍ଗଲଂ । ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱାତି ମଙ୍ଗଲସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀତି ଜନପଦମ୍ହି କଲ୍ୟାଣସମନ୍ନାଗତା । ତୁୱଟ୍ଟଂ ଖୋତି ଖିପ୍ପମେୱ । ସୋପୀତି ନନ୍ଦରାଜକୁମାରୋପି । ଇତୀତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି କପିଲୱତ୍ଥୁପତ୍ତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟେ ଦିୱସେ । ଧମ୍ମପଦଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନନ୍ଦତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନନ୍ଦତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ପନ ‘‘ତତିୟଦିୱସେ ନନ୍ଦଂ ପବ୍ବାଜେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସତ୍ତମେ ଦିୱସେତି କପିଲୱତ୍ଥୁପତ୍ତଦିୱସତୋୟେୱ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ । ଏତଂ ସମଣଂ ପସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ବ୍ରହ୍ମରୂପୱଣ୍ଣନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ରୂପସଙ୍ଖାତୋ ୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ଇମସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମରୂପୱଣ୍ଣୋ, ତଂ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ସମଣୋ । ତ୍ୟସ୍ସାତି ତେ ଅସ୍ସ । ତେତି ନିଧୟୋ । ଅସ୍ସାତି ସମଣସ୍ସ । ନନ୍ତି ସମଣଂ । ୟାଚାତି ୟାଚାହି । ଅୟଂ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଧାତୁ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ପୁତ୍ତୋ ପିତୁସନ୍ତକସ୍ସ ସାମିକୋ, ଇତି ତସ୍ମା ମେ ଦେହୀତି ୟୋଜନା । ଅନୁରୂପଂ ୱଚନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧି ।

ନ ୱିସହତୀତି ନ ସମତ୍ଥେତି । ଅୟଂ କୁମାରୋ ପିତୁସନ୍ତକଂ ୟଂ ଧନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱଟ୍ଟାନୁଗତନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଗତଂ । ସୱିଘାତକନ୍ତି ୱିଘାତକେହି ପଞ୍ଚହି ୱେରେହି ସହିତଂ । ଅସ୍ସାତି କୁମାରସ୍ସ । ନନ୍ତି କୁମାରଂ । ଅୟନ୍ତି କୁମାରୋ । ଦାୟଜ୍ଜନ୍ତି ଦାୟସଙ୍ଖାତଂ ମାତାପିତୂନଂ ଧନଂ ଆଦଦାତୀତି ଦାୟାଦୋ, ପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଦାୟଜ୍ଜଂ, ମାତାପିତୂନଂ ଧନଂ ।

‘‘କଥାହଂ ଭନ୍ତେ ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେମୀ’’ତି କସ୍ମା ଆହ, ନନୁ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ବାରାଣସିୟଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଜାନାତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି । ୟା ସା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦତୋ । ଉପସମ୍ପଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିମତୀତି ୱିୱିଧା ଇଚ୍ଛା । ଇମଞ୍ଚପନତ୍ଥନ୍ତି ଇମମେୱ ୱିମତିସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ । ଧମ୍ମସେନାପତି ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗୱତୋ ତଂ ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ୟୋଜନା ।

‘‘ଅଥ ଖୋ…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଂ କୁମାରସ୍ସ କେସଚ୍ଛେଦନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋୟେୱ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ’’ତିଆଦି । ଓୱାଦାଚରିୟୋତି ନିୱାସନପାରୁପନାଦୀସୁ ସେଖିୟୱତ୍ତେସୁ, ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ଚ ଓୱାଦକୋ ଆଚରିୟୋ । ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାୟଂ । ନ ଆଚରିୟୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟୋ ଚ ଓୱାଦାଚରିୟୋ ଚ ନ ଇସ୍ସରୋ ।

ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗେନ ହଦୟେନାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗୋ ହଦୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ହି ୟୋଜନା । ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ୱଚନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଧନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସାୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱା ୱିସେସମକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ । ନ ଚ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ଅପଟିରୂପମେୱ, ଅଥ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ନ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟନ୍ତି ୟଂ ୱରଂ । ତଥା ନନ୍ଦେତି ଏତ୍ଥ ତଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥଜୋତକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥେୱ କିରା’’ତିଆଦି । ୟଥେୱ ବୋଧିସତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ, ଏୱଂ ନନ୍ଦମ୍ପି ରାହୁଲମ୍ପି ବ୍ୟାକରିଂସୁ କିରାତି ୟୋଜନା । ପାଳିୟଂ ପନ ୟଥା ଭଗୱତି ମେ ଭନ୍ତେ ପବ୍ବଜିତେ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋସି, ତଥା ନନ୍ଦେ ପବ୍ବଜିତେ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋସି, ତଥା ରାହୁଲେ ପବ୍ବଜିତେ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋସୀତି ୟୋଜନା । ନେମିତ୍ତକାତି ସୁଭାସୁଭନିମିତ୍ତଂ କଥେନ୍ତୀତି ନେମିତ୍ତକା । ପୁତ୍ତସ୍ସାତି ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରସ୍ସ । ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାହେତୁ ପବ୍ବଜ୍ଜାକାରଣା, ପବ୍ବଜ୍ଜାନିମିତ୍ତଂ ୱା । ତତୋତି ଭଗୱତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ । ତମ୍ପୀତି ନନ୍ଦମ୍ପି । ଇତୀତି ଈଦିସଂ । ଭଗୱତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ମହନ୍ତଂ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ପୀତି ରାହୁଲମ୍ପି । ତେନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାହେତୁନା । ଅସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତୋତି ସୋକୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱରୟାଚନତୋ ୱା ।

ସୋତି ରାଜା । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟୋ ନାମ । ଅହମ୍ପି ନାମ ୟୋ ୟାଦିସୋ ବୁଦ୍ଧମାମକୋ ଧମ୍ମମାମକୋ ସଙ୍ଘମାମକୋ ସମାନୋ, ସୋ ତାଦିସୋ ଅହମ୍ପି ନ ସକ୍କୋମୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେତି ମୟା ଅପରେ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାତିୱିୟୋଗଦୁକ୍ଖଂ । ନିୟ୍ୟାନିକକାରଣନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଗରହଉପୱାଦଅକ୍କୋସତୋ ନିୟ୍ୟାନିକଂ କାରଣଂ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଜନେତୀତି ଜନନୀ, ମାତା । ଜନେତୀତି ଜନକୋ, ପିତା । ଇମିନା ପୋସାୱନିକମାତାପିତରୋ ନିୱତ୍ତେତି । ମାତା ୱା ମତା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସୋ ଏୱ ୱାତି ପୁତ୍ତୋ ଏୱ ୱା । ଅନୁଞ୍ଞାତୋମ୍ହୀତି ୱଦତୀତି ସଚ୍ଚେନ ୱା ଅଲିକେନ ୱା ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତି । ମାତା ୱା ସୟଂ ପବ୍ବଜିତାତି ୟୋଜନା । ପିତସ୍ସାତି ପିତା ଅସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ପୁତ୍ତସ୍ସ । ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋତି ମାତୁୟା କେନଚି କାରଣେନ ପୱାସୋ ।

ଚୂଳମାତାଦୀନନ୍ତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ମହାମାତାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୋସନକାତି ୱଡ୍ଢନକା । ତେସୁପୀତି ପୋସନକମାତାପିତରେସୁପି ।

ୟଂ ପନ ପୁତ୍ତଂ ନାନୁଜାନନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୀୱସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ଏୱ, ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ନ ଦେସନ୍ତରଗମନାଦୀନମତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ।

ମହାକନ୍ତାରୋତି କେନ ଉଦକେନ ତରିତବ୍ବୋତି କନ୍ତାରୋ, ନିରୁଦକକନ୍ତାରୋୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ୱାଳକନ୍ତାରୋ ଚୋରକନ୍ତାରୋ ଅମନୁସ୍ସକନ୍ତାରୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରୋ ମରୁକନ୍ତାରୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ କନ୍ତାରା ରୂଳ୍ହୀୱସେନ । ମହନ୍ତୋ କନ୍ତାରୋ ମହାକନ୍ତାରୋ।

ୟାୱତକେତି ଏତ୍ଥ ୟାୱସଦ୍ଦୋ ପମାଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକେ’’ତି ।

୪୨. ସିକ୍ଖାପଦଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୁକଥା

୧୦୬.ନାସନୱତ୍ଥୂତି ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, କାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୂତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମସ୍ସ କାରଣଂ ।

୧୦୭.ଅପ୍ପତିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଚନସ୍ସ ପଟିମୁଖଂ ଆଦରେନ ଅସୱନଂ ଭିକ୍ଖୂ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ନ ଠପେନ୍ତି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦି । ‘‘ସମାନଜୀୱିକା’’ତି ଇମିନା ଅସଭାଗୱୁତ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ସଭାଗସଦ୍ଦୋ ସମାନସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ, ୱୁତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଜୀୱିକପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ପରିସକ୍କତୀତି ଏତ୍ଥ ସକ୍କ ଗତିୟନ୍ତିଧାତୁପାଠେସୁ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୬ ଳକାରନ୍ତଧାତୁ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିପୁବ୍ବୋ ସକ୍କସଦ୍ଦୋ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପରକ୍କମତୀ’’ତି । କିନ୍ତୀତି କିମେୱ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, କେନ ଏୱ ଉପାୟେନାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍କୋସତି ଚେୱାତି ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସତି ଚେୱ । ଭେଦେତୀତି ଭେଦାପେତି । ଆୱରଣଂ କାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆୱରଣସଦ୍ଦୋ ନିୱାରଣସଦ୍ଦୱେୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ନିୱାରଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପରିୱେଣେ, ସେନାସନେ ୱା । ୱସ୍ସଗ୍ଗେନାତି ୱସ୍ସଗଣନାୟ । (ତସ୍ସାତି ପରିୱେଣସେନାସନସ୍ସ । ଉପଚାରେତି ଆସନ୍ନେ) । ମୁଖଦ୍ୱାରିକନ୍ତି ମୁଖସଙ୍ଖାତେନ ଦ୍ୱାରେନ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବଂ । ‘‘ୱଦତୋପୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚୀପୟୋଗେନ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ନିକ୍ଖିପତୋପୀ’’ତି ଇମିନା କାୟପୟୋଗେନ । ଅନାଚାରସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମେ ଅନାଚାରସ୍ସ । ଏତ୍ତକେ ନାମ ଦଣ୍ଡକମ୍ମେତି ଏତ୍ତକେ ନାମ ଉଦକାହରାପନାଦିସଙ୍ଖାତେ ଦଣ୍ଡକମ୍ମେ । ଇଦନ୍ତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିଂ । ଲଚ୍ଛସୀତି ଲଭିସ୍ସସି । ‘‘ଏତ୍ତକେ ନାମ ଦଣ୍ଡକମ୍ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱତା ହୀ’’ତିଆଦି । ଦଣ୍ଡକମ୍ମନ୍ତି ଦଣ୍ଡେନ୍ତି ଦମେନ୍ତି ଏତେନାତି ଦଣ୍ଡୋ, ସୋୟେୱ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କମ୍ମନ୍ତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆୱରଣାଦି । ଅପରାଧାନୁରୂପନ୍ତି ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅପରାଧସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ । ତମ୍ପୀତି ଉଦକଦାରୁୱାଲିକାଦିଆହରାପଣମ୍ପି । ତଞ୍ଚ ଖୋତି ତଞ୍ଚ କରଣଂ । ଓରମିସ୍ସତୀତି କାୟେନ ଓରମିସ୍ସତି । ୱିରମିସ୍ସତୀତି ୱାଚାୟ ୱିରମିସ୍ସତି । ଉଣ୍ହପାସାଣେ ୱାତିଆଦୀସୁ ୱାସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଅତ୍ତତାପନପରିତାପନାଦୀନି କମ୍ମାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୪୩. ଅନାପୁଚ୍ଛାୱରଣୱତ୍ଥୁଆଦିକଥା

୧୦୮.ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଏତ୍ଥ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ସବ୍ବଥା କିଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଦଣ୍ଡକମ୍ମମସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଅସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ସଦ୍ଧିଂ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱିହରନ୍ତୀତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା। ନିସ୍ସୟାଚରିୟାଦୀନଂ ଅନ୍ତେ ସମୀପେ ୱସନ୍ତୀତି ଅନ୍ତେୱାସିକା, ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟେୱ ।

ଅପଲାଳେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଲଳ ଉପସେୱାୟନ୍ତି ଧାତୁପାଠେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୮ ଳକାରନ୍ତଧାତୁ) ଥେରେ ଲଳତୋ ଉପସେୱତୋ ଅପଗମେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅପଲାଳେତବ୍ବାତି ଅଞ୍ଞଂ ଲଳତୋ ଉପସେୱତୋ ଅପଗମେତବ୍ବା । ପରିସଭୂତେ ସାମଣେରୂପସମ୍ପନ୍ନେତି ୟୋଜନା । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନସ୍ସ ଦୋସଂ । ନ୍ହାୟିତୁଂ ଆଗତେନ ତୟା ଗୂଥମକ୍ଖନଂ କତଂ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତେନ ଦୁସ୍ସୀଲଂ କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲ’’ନ୍ତି ପଦଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦାପେକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଦାପେକ୍ଖକାଲେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ, ପଚ୍ଛିମପଦାପେକ୍ଖକାଲେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ସୋତି ସାମଣେରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱାତି ସାମଣେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସୟଂ ୱାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତୀସୁନାସନାସୂତି ସଂୱାସଲିଙ୍ଗଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନସଙ୍ଖାତାସୁ ତୀସୁ ନାସନାସୁ । ୟୋତି ସାମଣେରୋ । ନାନାଆପତ୍ତିୟୋତି ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟୋ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପାଣଖାଦକେହି ସତ୍ତେହି କୁଥିୟତି ହିଂସିୟତୀତି କୁନ୍ଥୋ, କୁଂ ପଥୱିଂ ୱା ଧାରେତୀତି କୁନ୍ଧୋ।

କିମିୟେୱ ପିଲ୍ଲିକଂ ପୋତକଂ କିପିଲ୍ଲିକଂ ମିକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା । ପିଲ୍ଲିକସଦ୍ଦୋ ହି ପୋତକପରିୟାୟୋ । କିମୀନଂ, କିମୀସୁ ୱା ପିଲ୍ଲିକଂ କିପିଲ୍ଲିକଂ । ନାସେତବ୍ବତଂୟେୱାତି ଲିଙ୍ଗେନ ନାସେତବ୍ବଭାୱମେୱ । ତାୱଦେୱାତି ତସ୍ମିଂ ମାରଣଭିନ୍ଦନକ୍ଖଣେୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆକିଣ୍ଣଦୋସୋୱାତି ଲିଙ୍ଗନାସନଦୋସେନ ଚ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନଦୋସେନ ଚ ଆକୁଲଦୋସୋୱ । ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ୱିରାଧେତ୍ୱା । ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତସ୍ସେୱ ସାମଣେରସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି ସରଣଗମନଉପସମ୍ପଦକମ୍ମୱାଚାନଂ ସଦିସତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁନା ସମାଦିନ୍ନଂ ୱିୟ ଇମିନାପି ସମାଦିନ୍ନାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତି ଏୱମିଜ୍ଝନେ, ସମାଦିନ୍ନେ ୱା । ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ । ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥନ୍ତି ସାମଣେରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ । ଲଚ୍ଛତୀତି ଲଭିସ୍ସତି । ସଙ୍ଘେନ ଦାତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପଲୋକେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଘଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଇମିନା ଛିନ୍ନୱସ୍ସକଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ତିଣସଲାକମତ୍ତେନାପି ୱତ୍ଥୁନା ଅସମଣୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟାତି ୱିକାରେନ ପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ଭଣିତେତି ଭଣନେ । ଜାନିତ୍ୱାତି ଜାନିତ୍ୱା ଏୱ । ଏୱକାରୋ ହେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ୟାନି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ସାମଣେରସ୍ସ । ଠପନତ୍ଥାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଠପନତ୍ଥାୟ । ଅୟନ୍ତି ପାରାଜିକୋ । ୱିସେସୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଚିତ୍ତିୟତୋ ୱିସେସୋ ।

ପଟିପକ୍ଖୱସେନାତି ‘‘ଅନରହଂ ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଦ୍ୱାକ୍ଖାତୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଦୁପ୍ପଟିପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୱସେନ ଗରହନ୍ତୋ ସାମଣେରୋ ନିୱାରେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଣ୍ଡକନାସନାୟାତି କଣ୍ଡକନାମକସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନାୟ । ତଂ ଲଦ୍ଧିନ୍ତି ଅୱଣ୍ଣଭାସନଦିଟ୍ଠିଂ । ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତିକ୍କମଂ, ଦୋସଂ ୱା । ଦେସାପେତବ୍ବୋତି ‘‘ଅଚ୍ଚୟୋ ମଂ ଭନ୍ତେ ଅଚ୍ଚଗମା’’ତିଆଦିନା ଦେସାପେତବ୍ବା । ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ତଂ ୱଚନଂ ପତିରୂପଂ । ହୀତି ସଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମା ୱା । ଇଧାତି ଖନ୍ଧକେ, ‘‘ସାମଣେରଂ ନାସେତୁ’’ନ୍ତିୱଚନେ ୱା ।

‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତରଦିଟ୍ଠିକୋ ସାମଣେରୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ଦସସୁ ନାସନଙ୍ଗେସୁ । ‘‘କାମ’’ନ୍ତିପଦେନ ପୁନରୁତ୍ତିନିରତ୍ଥକଦୋସାରୋପନେନ ଗରହଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପନା’’ତିପଦେନ ତେସଂ ଦୋସାନଂ ପହାନେନ ସମ୍ଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ସାମଣେରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପସମ୍ପାଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉପସମ୍ପାଦନଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ସାମଣେରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଗରହତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଗେୱ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତାଦିସମତ୍ଥଂ ।

୪୭. ପଣ୍ଡକୱତ୍ଥୁକଥା

୧୦୯. ଦହରତରୁଣସଦ୍ଦାନଂ ୱେୱଚନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦହରେ…ପେ॰… ତରୁଣେ’’ତି । ମୋଳିଗଲ୍ଲସଦ୍ଦୋ ଥୂଲସରୀରୱାଚକୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୋତି ଆହ ‘‘ମୋଳିଗଲ୍ଲେତି ଥୂଲସରୀରେ’’ତି । ହତ୍ଥିଭଣ୍ଡେତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥିସଙ୍ଖାତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଏତେସନ୍ତି ହତ୍ଥିଭଣ୍ଡାତି ୱୁତ୍ତେ ହତ୍ଥିଗୋପକାତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥିଗୋପକେ’’ତି । ଅଭିଧାନେ (ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାୟଂ ୩୬୭ ଗାଥାୟଂ) ପନ ‘‘ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡୋ’’ତି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି ।

ପଣ୍ଡକୋତି ପଡତି ୱିକଲଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଣ୍ଡକୋ । ସଂଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ପଣ୍ଡକସ୍ସ । ଅସୁଚିନାତି ସମ୍ଭୱେନ । ଆସିତ୍ତସ୍ସାତି ଆସିଞ୍ଚିତବ୍ବସ୍ସ । ଇମିନା ଅସୁଚିନା ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚିତବ୍ବୋତି ଆସିତ୍ତୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟନ୍ତି ପଣ୍ଡକୋ । ଅଜ୍ଝାଚାରନ୍ତି ମେଥୁନଜ୍ଝାଚାରଂ । ‘‘ଉସୂୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟା’’ତିଇମିନା ଉସୂୟତୀତି ଉସୂୟୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପକ୍କମେନାତି ୱାୟାମେନ । ବୀଜାନୀତି ଅଣ୍ଡାନି । ଇମିନା ଉପକ୍କମେନ ଏତସ୍ମା ବୀଜାନି ଅପନୀତାନୀତି ଓପକ୍କମିକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତୋ ପଣ୍ଡକୋ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ, ପକ୍ଖେ ପରିଳାହୱୂପସମୋ ପଣ୍ଡକୋ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବୱଚନତ୍ଥେ ପକ୍ଖେତି କାଲପକ୍ଖେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମୱଚନତ୍ଥେ ପକ୍ଖେତି ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭାୱେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ପଣ୍ଡକୋ ହୋତୀ’’ତିପଦେୟେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ପଣ୍ଡକସ୍ସ । ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋତି ପୁରିସୋ ୱିୟ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେ ନ ପୁଂସକେତି ଅଭିମଦ୍ଦନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ନପୁଂସକୋ। ନ ପୁମା ନ ଇତ୍ଥୀତି ନପୁଂସକୋତି କତ୍ୱା ନପୁମନଇତ୍ଥିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ନପୁଂସକକରଣମ୍ପି ୱଦନ୍ତି । ନପୁଂସକୋୟେୱ ପଣ୍ଡକୋ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋ । ତେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ପଣ୍ଡକେସୁ । ତେସୁପୀତି ଓପକ୍କମିକାଦୀସୁ ତୀସୁପି । ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ’’ତି ଇମିନା ପକ୍ଖେ ପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅସ୍ସାତି ପଣ୍ଡକସ୍ସ । ଏତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚସୁ ପଣ୍ଡକେସୁ । ସୋପୀତି ପଣ୍ଡକୋପି । ଇତୋତି ପଣ୍ଡକୱାରତୋ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଲିଙ୍ଗନାସନମେୱ ଅତିଦିସତି ।

୪୮. ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୱତ୍ଥୁକଥା

୧୧୦.ପାରିଜଞ୍ଞପତ୍ତସ୍ସାତି ପରିହାୟତୀତି ପରିଜାନି, ଇସ୍ସରିୟଭୋଗାଦି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାରିଜଞ୍ଞଂ, ଇସ୍ସରିୟଭୋଗାଦିକ୍ଖୟୋ, ତଂ ପତ୍ତୋତି ପାରିଜଞ୍ଞପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ । ‘‘ପାରିଜୁଞ୍ଞପତ୍ତସ୍ସା’’ତିପି ଉକାରେନ ସହ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ଖୀଣକୋଲଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ କୁଲେ ଜାତା କୋଲଞ୍ଞା, ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟୋ, ନକାରାଗମୋ । ଖୀଣା କୋଲଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ଖୀଣକୋଲଞ୍ଞୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମାତିପକ୍ଖପିତିପକ୍ଖତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମାତିପକ୍ଖପିତିପକ୍ଖତୋତି ମାତୁୟା ପକ୍ଖୋ ମାତିପକ୍ଖୋ, ପିତୁନୋ ପକ୍ଖୋ ପିତିପକ୍ଖୋ, ମାତିପକ୍ଖୋ ଚ ପିତିପକ୍ଖୋ ଚ ମାତିପକ୍ଖପିତିପକ୍ଖା । ଫାତିଂ କାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫା-ଧାତୁ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୱଡ୍ଢେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ’’ତି ଇମିନା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୁତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୱସେନ ୟୁଜସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋତି ଥେନନଂ ଥେୟ୍ୟଂ ନକାରସ୍ସ ୟକାରଂ କତ୍ୱା, ଥେୟ୍ୟାୟ ସଂୱାସକୋ ଇମସ୍ସାତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନ କେୱଲଂ ୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋୟେୱ ସଂୱାସୋ ନାମ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଥେୟ୍ୟାୟ ଲିଙ୍ଗଗହଣମ୍ପି ସଂୱାସୋୟେୱ ନାମ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତିୱିଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତୟୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗଂ ଥେନେତୀତି ଲିଙ୍ଗଥେନକୋ, ଏସେୱ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟୋତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ । ଲିଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ସଂୱାସାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି ।

ୱିଦେସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦେସତୋ ୱିୟୋଗଂ ଦେସଂ । ୱିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ୱିୟୋଗତ୍ଥୱାଚକୋ । ଅଥ ୱା ୱି ଦୂରଂ ଦେସଂ । ୱିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଦୂରତ୍ଥୱାଚକୋ । ମୁସାତି ଅଭୂତତ୍ଥେ ଦୁତିୟନ୍ତନିପାତୋ, ଅଭୂତଂ ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିବାହତୀତି ଅଞ୍ଞେ ନିୱାରେତି । ସଂୱାସଥେନକୋ ନାମାତି ଏତ୍ଥ କୋ ସଂୱାସୋ ନାମ, ନନୁ ଏକକମ୍ମାଦିକୋତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋ’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ୱନ୍ଦନସାଦିୟନଂ ଆସନପଟିବାହନଂ ଉପୋସଥପୱାରଣାଦୀସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନନ୍ତି ଇମାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘କିରିୟଭେଦୋ’’ତି ଇମିନା ସଂ ଏକତୋ ୱସିୟତି ଅନେନାତି ସଂୱାସୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ କିରିୟଭେଦୋ ସଂୱାସୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପାରାଜିକାଦିଟ୍ଠାନେ ପନ ଏକକମ୍ମାଦିକୋ ସଂୱାସୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଚେୱ ସଂୱାସସ୍ସ ଚା’’ତି ଇମିନା ଉଭୟଥେନକୋତି ଏତ୍ଥ ଉଭୟସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଟ୍ଠାନେ । ରାଜ…ପେ॰… ଭୟେହି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଭୟସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ରାଜଭୟେନ ଚ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟେନ ଚ କନ୍ତାରଭୟେନ ଚ ରୋଗଭୟେନ ଚ ୱେରିଭୟେନ ଚାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଚୀୱରାହରଣତ୍ଥଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ୱାସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ୱତ୍ଥଂ ୱା ସମ୍ପଦାନତ୍ଥଂ ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅୟଂ ଗାଥା ୱିଭତ୍ତିୟା ଉପ୍ପଟିପାଟିତ୍ତା ଭଗ୍ଗରୀତିସଙ୍ଖାତା ଅଲଙ୍କାରଦୋସା ନ ମୁତ୍ତା । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ସମଣଲିଙ୍ଗଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ।

ନାଧିୱାସେତୀତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ୟାୱାତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ଇଧ ୟୋ ରାଜ…ପେ॰… ଭୟେନ ୱା ଚୀୱରଗହଣତ୍ଥଂ ୱା ଲିଙ୍ଗଂ ଆଦିୟତି, ସୋ ସୁଦ୍ଧମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ୟାୱ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ତାୱ ଏସୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ତତ୍ରାତି ତାସୁ ଗାଥାସୁ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଏୱନ୍ତି ଲିଙ୍ଗେ ଗହିୟମାନେ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଜନେ । ଅନୋସରିତ୍ୱାୱାତି ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱାୱ । ଲିଙ୍ଗଂ ଅପନେତ୍ୱାତି ସୟଂ ଗହିତଂ ସମଣଲିଙ୍ଗଂ ୱିନାସେତ୍ୱା । ପବ୍ବଜିତାଲୟନ୍ତି ପବ୍ବଜିତଛାୟଂ । ପୁବ୍ବେତି ସଂୱାସଥେନକେ ।

ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନୀତି ସବ୍ବାନି ପାସଣ୍ଡଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନାନି ଭତ୍ତାନି ।

ସତ୍ତେ ୱହତୀତି ସତ୍ତୱାହୋ। ୱିରମିତବ୍ବନ୍ତି ୱେରଂ, ତଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ୱେରିକୋ। କାୟେନ ପରିହରିତବ୍ବାନୀତି କାୟପରିହାରିୟାନି । ତନ୍ତି ତୁୱଂ । ହୀନାୟାୱତ୍ତଭାୱନ୍ତି ହୀନାୟ ଗିହିଭାୱାୟ ଆୱତ୍ତଭାୱଂ ।

ଉପ୍ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ପବ୍ବଜୱିୟୋଗଂ କତ୍ୱା । ତମତ୍ଥନ୍ତି ଉପ୍ପବ୍ବଜିତସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ । ଅସ୍ସାତି ମହାସାମଣେରସ୍ସ ।

ମହନ୍ତୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ । ପଗେୱ ଦହରୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସୋତି ସାମଣେରୋ ।

ୱଚ୍ଛଗୋରକ୍ଖାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ୱଚ୍ଛୋତି ତରୁଣଗୋଣୋ । ସୋ ହି ମାତୁସନ୍ତିକେ ୱସତୀତି ୱଚ୍ଛୋ। ମାତୁୟା ୱିୟୋଗକାଲେ ୱା ୱସ୍ସତୀତି ୱଚ୍ଛୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଦମ୍ମଗୱଜରଗ୍ଗୱାପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତା । ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଖେତ୍ତଭୂମି । ୱଚ୍ଛୋ ଚ ଗୋ ଚ ୱଚ୍ଛଗୱା, ତେସଂ ରକ୍ଖନଂ ୱଚ୍ଛଗୋରକ୍ଖୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ କସିକମ୍ମାଦୀନନ୍ତି ୱଚ୍ଛଗୋରକ୍ଖାଦୀନି । ‘‘ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ଗହଟ୍ଠମ୍ପି ସଚେ ଉପସମ୍ପାଦେତି, ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେୟେୱାତି ସାମଣେରକାଲେୟେୱ । ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେତି ୱିନୟେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅପନୀତତ୍ତା ।

ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି ସଲିଙ୍ଗେ ଠିତତ୍ତା । ଅୟମ୍ପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି କାସାୟେ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି କାସାୟେ ଧୁରସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ।

ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି ସଲିଙ୍ଗେ ଠିତତ୍ତା । ନେୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି କାସାୟେ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା । ମେଥୁନସେୱନାଦୀହୀତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି କାସାୟେ ଧୁରସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଓୱଟ୍ଟିକନ୍ତି ଅଧୋୱଟ୍ଟେନ କରଣଂ । ରକ୍ଖତି ତାୱାତି ତାୱ ରକ୍ଖତି ୱୀମଂସନେନ ନିୱାସିତତ୍ତା । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ସମଣଲିଙ୍ଗଂ । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି ଗିହିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ୱୀମଂସତି ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ୱା ରକ୍ଖତିୟେୱ ଓଦାତୱତ୍ଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋକାସାୟଭାୱତୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟାପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାପୀ’’ତିଆଦି ।

ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ସାମଣେରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାଳିୟମ୍ପୀତି ପନ୍ତିୟମ୍ପି । ସେନୋ ମଂସପେସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ୱିୟ ଭତ୍ତପିଣ୍ଡେ ପତ୍ତଂ ଉପନାମେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି ୱସ୍ସାନଂ ଅଗଣନତ୍ତା ।

୪୮. ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥା

୧୧୦. ପକ୍କମତୀତି ପକ୍କନ୍ତୋ, ‘‘ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା କମୁଧାତୁୟା ପଦୱିକ୍ଖେପତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଇଚ୍ଛାକନ୍ତିଅତ୍ଥେ ନିୱତ୍ତେତି । ସୋତି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ । ତତ୍ରାତି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକେ । ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ । ‘‘ତିତ୍ଥିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବେୱ ଲଦ୍ଧିଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗେ ଆଦିନ୍ନମତ୍ତେ’’ତି । କୁସଚୀରାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ କୁସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସଲାକା । ଚୀରୋତି ପନ୍ତି, ଆୱଲୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସେ ରଜ୍ଜୁନା ଆୱୁନିତ୍ୱା କତୋ ଚୀରୋ କୁସଚୀରୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତାନୀତି କୁସଚୀରାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଫଲକଚୀରାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁସତିଣେହି କତୋ ଚୀରୋ କୁସଚୀରୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ନଗ୍ଗୋତି ଅଚେଲକୋ । ଆଜୀୱକୋତି ଅଚେଲକୱତମାଦାୟ ଜୀୱତୀତି ଆଜୀୱକୋ । ତେସନ୍ତି ଆଜୀୱକାନଂ । ଓୱଦିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କିନ୍ତି କିଂ ୱତଂ । ଲୁଞ୍ଚାପେତୀତି ଅପନୟାପେତି । ମୋରପିଞ୍ଛାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ପିଞ୍ଛଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପକ୍ଖୋ । ସୋ ହି ପିଞ୍ଛତି ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତି ଅନେନାତି ପିଞ୍ଛନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପିଛି ଗତିୟନ୍ତି ଧାତୁପାଠୋ । ମୋରସ୍ସ ପିଞ୍ଛଂ ମୋରପିଞ୍ଛଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତାନୀତି ମୋରପିଞ୍ଛାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉଲୂକପିଞ୍ଛାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟାୱ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀତି ୟାୱ ଲଦ୍ଧିଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ନନ୍ତି ୱୀମଂସମାନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ । ଲଦ୍ଧୀତି ତିତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧି । ରକ୍ଖତୀତି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକତୋ ରକ୍ଖତି । ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଚୀୱରୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାରୋ କୋଧତ୍ଥୋ, ଅଡ୍ଡତ୍ଥୋ ୱା ହୋତି, ଛିଦ୍ଦସଦ୍ଦୋ ଦୂସନତ୍ଥୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆକୋଧେନ ଅଡ୍ଡେନ ୱା ଛିଦ୍ଦୋ ଦୂସିତୋତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ଚୀୱରମେତସ୍ସାତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଚୀୱରୋ । ତିତ୍ଥାୟତନନ୍ତି ତିତ୍ଥୀନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉପସ୍ସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୯. ତିରଚ୍ଛାନଗତୱତ୍ଥୁ

୧୧୧. ଦେୱସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋପି ସୋ ନାଗୋ କସ୍ମା ନାଗୟୋନିୟା ଅଟ୍ଟୀୟତୀତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅନୁଭୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଞ୍ଚାପିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ସମ୍ଭାୱନାଜୋତକୋ, ପନସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥଜୋତକୋ । କୁସଲୱିପାକେନାତି ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକେନ । ତସ୍ସାତି ନାଗସ୍ସ । ସଜାତିୟାତି ସମାନଜାତିୟା ନାଗିୟା । ଉଦକସଞ୍ଚାରିମଣ୍ଡୂକଭକ୍ଖନ୍ତି ଉଦକେ ସଞ୍ଚରଣସୀଲଂ ମଣ୍ଡୂକସଙ୍ଖାତଂ ଭକ୍ଖଂ ପାତୁଭୱତୀତି ୟୋଜନା । ସୋତି ନାଗୋ । ଅଟ୍ଟୀୟତୀତି ଅରମଣଂ ପୀଳିୟତି । ହରାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ହରେଧାତୁ ଲଜ୍ଜନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଲଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏକାରନ୍ତୋ ଧାତୁ ଭୂୱାଦିଗଣିକୋ (ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ୧୬ ରକାରନ୍ତଧାତୁ) । ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ଗୁପଧାତୁୟା କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱ’’ନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିପଦସ୍ସ ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତେ’’ତିପଦେନ ୟୋଜିତବ୍ବତ୍ତା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମି’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସାମିୟୋଗତ୍ତା ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭାୱତ୍ଥେ ମାନପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖମନେ’’ତି । ଇମିନା ନିକ୍ଖନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ନ ଅନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ମାନପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ଅନ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋତି ସତିୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି । କପିମିଦ୍ଧୱସେନେୱାତି କପିନୋ ମିଦ୍ଧୱସେନ ଏୱ । ଅଥ ୱା କପିମିଦ୍ଧୱସେନ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ଇୱ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ପଟିନିପଜ୍ଜୀତି ପୁନ ନିପଜ୍ଜି । ୱିସ୍ସରମକାସୀତି ଏତ୍ଥ ୱିସଦ୍ଦୋ ୱିରୂପତ୍ଥଜୋତକୋ, ସରସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିରୂପଂ ମହାସଦ୍ଦମକାସୀ’’ତି ।

‘‘ଅକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ତୁମ୍ହେ ଖୋତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଖୋ ଅତ୍ଥା’’ତି ପଦୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଓକାରତୋ ପରସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଲୋପଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅକାରସ୍ସାଲୋପ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅକାରସ୍ସ ଅଲୋପଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମିନା ‘‘ତୁମ୍ହେ ଖୋ ଅତ୍ଥା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅକାରେ ପରେ ଓକାରସ୍ସ ୱକାରଂ କତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ଖ୍ୱତ୍ଥା’’ତି ପାଠୋ ଦସ୍ସିତୋ । କସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅୱିରୂଳ୍ହିଧମ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଝାନ…ପେ॰… ଅଭବ୍ବତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଭୱଥା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଅସଧାତୁ ସତ୍ତତ୍ଥୱାଚକୋ ଥୱିଭତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସଜାତିୟାତି ଏତ୍ଥ ସମାନା ଜାତି ଏତିସ୍ସାତି ସଜାତୀତି ୱୁତ୍ତେ ନାଗୀ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନାଗିୟା ଏୱା’’ତି । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀପେତିତ୍ଥୀଦେୱିତ୍ଥିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଦେସନା ସାୱସେସଦେସନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ତିରଚ୍ଛାନଗତୱତ୍ଥୁମ୍ହି । ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ ପୁନପ୍ପୁନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିରଚ୍ଛାନଗତୋତି ଏତ୍ଥ କିଂ ଅପାୟପରିୟାପନ୍ନୋ ଦୁଗ୍ଗତିଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକୋୱାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ନାଗୋ ୱା ହୋତୂ’’ତିଆଦି ।

୫୦. ମାତୁଘାତକାଦିୱତ୍ଥୁକଥା

୧୧୨.ନିକ୍ଖନ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଛଟ୍ଠୀୟୋଗତ୍ତା ଭାୱତ୍ଥେ ତିପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖମନ’’ନ୍ତି । ଅପୱାହନନ୍ତି ଅପାୟପଟିସନ୍ଧିୱହନତୋ ଅପଗମନଂ । ୟେନାତି ମନୁସ୍ସଭୂତେନ ୟେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତାତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ଭୂତା, ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀଭାୱଂ ୱା ଭୂତା ପତ୍ତା । ଇମିନା ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିଆଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ଜନିକା’’ତି ଇମିନା ପୋସାୱନିକମାତାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ସୟମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ମାତାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପୁତ୍ତେନାପୀତି ଦସ୍ସେତି । ସତାତି ସନ୍ତେନ । ମନୁସ୍ସଜାତିକେନେୱ ସତା ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱୋରୋପିତାତି ୟୋଜନା । ଅନନ୍ତରେ ଭୱେ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଆନନ୍ତରିୟଂ, ମାତୁଘାତକକମ୍ମଂ, ତେନ ଜାତିସାମଞ୍ଞମ୍ପି ଅଜନିକଂ ଘାତେନ୍ତୋ ଚ ଜନିକମ୍ପି ଜାତିଭେଦଂ ଘାତେନ୍ତୋ ଚ ନ ଅନନ୍ତରିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ନ ୱାରିତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୋସେତି ୱଦ୍ଧେତୀତି ପୋସାପନିୟା, ସା ଏୱ ପୋସାୱନିକା ପକାରସ୍ସ ୱକାରଂ, ୟକାରସ୍ସ ଚ କକାରଂ କତ୍ୱା, ପୋସାୱନିକା ଚ ସା ମାତା ଚେତି ପୋସାୱନିକମାତା । ଅସ୍ସାତି ପୁତ୍ତସ୍ସ । ଇଦଂ ପଦଂ ପୁବ୍ବାପରାପେକ୍ଖଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବପଦେ ଭାୱସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପଚ୍ଛିମପଦେ ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବଥା ଏସେୱ ନୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦି । ୱେସିୟାତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ। ୟାୟ କାୟଚି ଇତ୍ଥିୟା ପୁତ୍ତସ୍ସାପି ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ଅୟଂ ମେ ପିତା’’ତି ଅଜାନନମେୱ ହି ପମାଣଂ । ଅନେନାତି ଇମିନା ପୁତ୍ତେନ । ‘‘ପିତୁଘାତକୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ମାତୁଘାତକେପି ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା’’ତି ଅଜାନିତ୍ୱା ଘାତେନ୍ତୋପି ମାତୁଘାତକୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୧୪. ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତିୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅପବ୍ବଜିତନ୍ତି ଗିହିଭୂତଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦେନ ଉପସମ୍ପଦାପି ୱାରିତାତି ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ଅରହନ୍ତଘାତକସ୍ସ । ଅୱସେସନ୍ତି ଅରହନ୍ତତୋ ଅୱସେସଂ । ଅସ୍ସାତି ଅରିୟଘାତକସ୍ସ । ଆନନ୍ତରିୟୋ ନ ହୋତି ତିରଚ୍ଛାନଗତତ୍ତା ପନସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତାତି ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ମାତୁଘାତକାଦିକମ୍ମେସୁ । ୱଧାୟାତି ତଦତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ୱଧତ୍ଥାୟା’’ତି । ‘‘ମାରେତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୱଧତ୍ଥାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ହନଧାତୁ ହିଂସନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନୀୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଓନୀୟନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଓତ୍ୟୂପସଗ୍ଗୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଚା ଚ ଇତି ଅୟଂ ନିପାତୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଭୟପୀଳିତତ୍ତା ଚ ନିରୁତ୍ତୀସୁ ଅକୁସଲତ୍ତା ଚ ଦୱାଭଣନେନ ରୱାଭଣନେନ ଅୟଂ ନିପାତୋ ଚୋରେହି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଚେ ଚ ଇଚ୍ଚେୱ ୱା ପାଠୋ’’ତି ଇମିନା ତେହି ତଥା ୱୁତ୍ତେପି ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱା ପୋତ୍ଥକାରୂଳ୍ହକାଲେ ୱା ୟଥାଭୂତଂ ସଙ୍ଗୀତତ୍ତା, ପୋତ୍ଥକାରୂଳ୍ହତ୍ତା ଚ ୟଥାଭୂତୋ ପାଠୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଦେସୁ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ସାତି ‘‘ସଚଜ୍ଜ ମୟ’’ନ୍ତି ପାଠସ୍ସ । ‘‘ସଚେ ଅଜ୍ଜ ମୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏକାରଲୋପସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଚେଜ୍ଜ ମୟ’’ନ୍ତି ଅକାରଲୋପସନ୍ଧିନାପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି ।

୧୧୫.ପକତତ୍ତନ୍ତି ପକତିୟା ସୀଲସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ଏତିସ୍ସାତି ପକତତ୍ତା, ତଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପାରାଜିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲୱିନାସଂ ପାପେତୀ’’ତି । ଅନିଚ୍ଛମାନଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଚ୍ଛମାନନ୍ତି ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନଂ ଇଚ୍ଛମାନଂ । ୟସ୍ମା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସୀଲୱିପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି ୱିୟ, ଭିନ୍ଦତୀତି ୟୋଜନା । ଉଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମତୋ ୱିରହିତଂ । ଉବ୍ବିନୟନ୍ତି ୱିନୟତୋ ୱିରହିତଂ । ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନନ୍ତି ଅପଲୋକନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ।

ୟୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେତି ୱିୟ, ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୟୋଜନା । ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ନାମ, ଅଥ ଖୋ ୱଧକଚିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଧକଚିତ୍ତେନା’’ତି । ସରୀରେତି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଅଭେଜ୍ଜକାୟତ୍ତା ପରୂପକ୍କମେନ ଚମ୍ମଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଲୋହିତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ଜୀୱକୋ ଫାସୁଂ କରୋତି ୱିୟ, ଫାସୁଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା । ଲୋହିତଞ୍ଚାତି ପୂତିଲୋହିତଞ୍ଚ ।

୫୪. ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୱତ୍ଥୁକଥା

୧୧୬.ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋତି ଏତ୍ଥ ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନକମ୍ମତୋ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥି…ପେ॰… କମ୍ମତୋ ଚା’’ତି ଇମିନା ଉଭୟସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଉଭତୋ କମ୍ମତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ପାଠସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ନିମିତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଜନସ୍ସ । କରୋତିପି କାରେତିପୀତି ଏତ୍ଥ କରଧାତୁୟା ସୁଦ୍ଧକମ୍ମକାରିତକମ୍ମାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁରିସନିମିତ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱୀତିକ୍କମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସୁଦ୍ଧକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ପର’’ନ୍ତି ଇମିନା କାରିତକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା । ତସ୍ସ ଦୁୱିଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦୁୱିଧୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଭାୱେନ ଲକ୍ଖିତୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ। ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ଥାପି ।

ତତ୍ଥାତି ଦୁୱିଧେସୁ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେସୁ । ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ପୁରିସନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ପାକଟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ସଭାୱତୋ ପାକଟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ପୁନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ପାକଟନ୍ତି ରାଗୱସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ପାକଟଂ । ପରଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ପରମେୱ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦନ୍ତି କାରଣଂ । ଏତେସନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେ । ୱିଚାରଣକ୍କମୋତି ୱୀମଂସନାନୁକ୍କମୋ । ‘‘ତତ୍ଥ ୱିଚାରକ୍କମୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ୱିଚାରଣକ୍କମୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇଧ ପନ କିଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦମିଧ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦକାରଣଂ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ।

୫୫. ଅନୁପଜ୍ଝାୟକାଦିୱତ୍ଥୁକଥା

୧୧୭.ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେନ ସମୟେନା’’ତି । ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀତି ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ଅନୁପଜ୍ଝାୟକୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୱିରହିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନୁପଜ୍ଝାୟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକାରସ୍ସ ୱିରହତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପଜ୍ଝାୟୱିରହିତଂ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପଜ୍ଝଂ ଅଗାହାପେତ୍ୱାତି ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମେ ଭନ୍ତେ ହୋହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୫; ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪) ଉପଜ୍ଝଂ ଅଗାହାପେତ୍ୱା । ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ କାରକସଙ୍ଘସ୍ସାତି ୟୋଜନା । କମ୍ମଂ ପନାତି ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ ପନ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, କମ୍ମଂ ପନ ନ କୁପ୍ପତୀତି ୱଚନଂ ଅତିଦିସତି ।