ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଟୀକା
(ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
(କ)
ବ୍ୟାମପ୍ପଭାମଣ୍ଡଲଦେୱଚାପଂ ।
ଧମ୍ମମ୍ବୁନିଜ୍ଝାପିତପାପଘମ୍ମଂ ।
ୱନ୍ଦାମହଂ ବୁଦ୍ଧ ମହମ୍ବୁୱନ୍ତଂ ॥
(ଖ)
ପସନ୍ନଗମ୍ଭୀରପଦାଳିସୋତଂ ।
ନାନାନୟାନନ୍ତତରଙ୍ଗମାଲଂ ।
ୱନ୍ଦାମହଂ ଧମ୍ମ ମହାସୱନ୍ତିଂ ॥
(ଗ)
ସୀଲୋରୁୱେଲଂ ଧୁତସଙ୍ଖମାଲଂ ।
ସନ୍ତୋସତୋୟଂ ସମଥୂମିଚିତ୍ତଂ ।
ପଧାନକିଚ୍ଚଂ ଅଧିଚିତ୍ତସାରଂ ।
ୱନ୍ଦାମହଂ ସଙ୍ଘ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ॥
(ଘ)
ୟେ ତନ୍ତିଧମ୍ମଂ ମୁନିରାଜପୁତ୍ତା ।
ୟାୱଜ୍ଜକାଲଂ ପରିପାଲୟନ୍ତା ।
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ନିମ୍ମଲମାନୟିଂସୁ ।
ତେ ପୁବ୍ବକେ ଚାଚରିୟେ ନମାମି ॥
(ଙ)
ତଥୂପମୋ ସୀହଳଦୀପଦୀପୋ ।
ମମଂ ମହାସାମିମହାୟତିନ୍ଦୋ ।
ପାପେସି ୱୁଡ୍ଢିଂ ଜିନସାସନମ୍ହି ॥
(ଚ)
ଟୀକା କତା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୟେନ ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକନାମିକାୟ ।
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାୟଟ୍ଠକଥାୟ ଚେୱ ।
ସତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସାପି ଚ ଜୋତିସତ୍ଥଂ॥
(ଛ)
ନିକାୟସାମଗ୍ଗିୱିଧାୟକେନ ।
ରଞ୍ଞା ପରକ୍କନ୍ତିଭୁଜେନ ସମ୍ମା ।
ଲଙ୍କିସ୍ସରେନାପି କତୋପହାରଂ ।
ୱନ୍ଦେ ଗରୁଂ ଗାରୱଭାଜନଂ ତଂ ॥
(ଜ)
ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦିତୱନ୍ଦନେୟ୍ୟଂ ।
ୟଂ ପୁଞ୍ଞସନ୍ଦୋହମମନ୍ଦଭୂତଂ ।
ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋ ॥
(ଝ)
ୟୋ ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟାସଭେନ ।
ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥେନପି ସୁପ୍ପସତ୍ଥୋ ।
ସୋ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟାଭିଧାନୋ ।
ମହାକୱୀ ଥେରିୟୱଂସଦୀପୋ ॥
(ଞ)
ଅକାସି ୟଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱ୍ହୟଂ ।
ସଉତ୍ତରଂ ପକରଣମୁତ୍ତମଂ ହିତଂ ।
ଅପେକ୍ଖତଂ ୱିନୟନୟେସୁ ପାଟୱଂ ।
ପୁରାସି ୟଂ ୱିୱରଣମସ୍ସ ସୀହଳଂ ॥
(ଟ)
ସାଧେତି ଭିକ୍ଖୂନମସେସତୋ ତଂ ।
ତସ୍ମା ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟତୀନମତ୍ଥଂ ।
ଆସୀସମାନେନ ଦୟାଲୟେନ ॥
(ଠ)
ସୁମଙ୍ଗଲତ୍ଥେରୱରେନ ୟସ୍ମା ।
ସକ୍କଚ୍ଚ କଲ୍ୟାଣମନୋରଥେନ ।
ନୟଞ୍ଞୁନାରଞ୍ଞନିୱାସିକେନ ।
ଅଜ୍ଝେସିତୋ ସାଧୁଗୁଣାକରେନ ॥
(ଡ)
ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ।
ଧମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରଦେସିତସ୍ସ ।
ତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣୋଦିତେନ ॥
(ଢ)
ତଥା ମହାକସ୍ସପଅୱ୍ହୟେନ ।
ଥେରେନ ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱେନ ।
କୁଦିଟ୍ଠିମତ୍ତେଭୱିଦାରକେନ ।
ସୀହେନ ଚୋଳାୱନିପୂଜିତେନ ॥
(ଣ)
ୟୋ ଧମ୍ମକିତ୍ତୀତି ପସତ୍ଥନାମୋ ।
ତେନାପି ସଦ୍ଧେନ ଉପାସକେନ ।
ସୀଲାଦିନାନାଗୁଣମଣ୍ଡିତେନ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମକାମେନିଧ ପଣ୍ଡିତେନ ॥
(ତ)
ସଦ୍ଧେନ ପଞ୍ଞାଣୱତା ୱଳତ୍ତା- ।
ମଙ୍ଗଲ୍ୟୱଂସେନ ମହାୟସେନ ।
ଆୟାଚିତୋ ୱାଣିଜଭାଣୁନାପି ।
ୱରଞ୍ଞୁନା ସାଧୁଗୁଣୋଦୟେନ ॥
(ଥ)
ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟୋପଦେସଂ ।
ହିତ୍ୱା ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିଦୋସଂ ।
କତ୍ୱାତିୱିତ୍ଥାରନୟଂ ସମାସଂ ॥
(ଦ)
ଅୱୁତ୍ତମତ୍ଥଞ୍ଚ ପକାସୟନ୍ତୋ ।
ପାଠକ୍କମଞ୍ଚାପି ଅୱୋକ୍କମନ୍ତୋ ।
ସଂୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି ତଦତ୍ଥସାରଂ ।
ଆଦାୟ ଗନ୍ଥନ୍ତରତୋପି ସାରଂ ॥
(ଧ)
ହିତାୱହସ୍ସାମଲସାସନସ୍ସ ।
ମୟା ସମାସେନ ୱିଧୀୟମାନଂ ।
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସାଧୁ ସୁଣନ୍ତୁ ସନ୍ତୋତି ॥
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା
. ସୁୱିପୁଲାମଲସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମୁଦୟାୱହଂ ସକଲଜନହିତେକହେତୁଜିନସାସନଟ୍ଠିତିମୂଲଭୂତଂ ୱିନୟପ୍ପକରଣମିଦମାରଭନ୍ତୋୟମାଚରିୟୋ ପକରଣାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମପକରଣାଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟକରଣପ୍ପକାରପୟୋଜନନିମିତ୍ତକତ୍ତୁପରିମାଣାଦୀନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ରତନତ୍ତୟଂ ନାମ ।
‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।
ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୨୨୩; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) –
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସଭାୱଂ
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଧମ୍ମୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ନୱ ।
ସଙ୍ଘୋ ମଗ୍ଗଫଲଟ୍ଠୋ ଚ, ଇଚ୍ଚେତଂ ରତନତ୍ତୟ’’ନ୍ତି ॥ –
ୱିଭାୱିତପ୍ପଭେଦଂ ସକଲଭୱଦୁକ୍ଖୱିନିୱାରଣଂ ତିଭୱେନେକପଟିସରଣଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ।
ତସ୍ସ ପଣାମୋ ନାମ ପଣାମକିରିୟାନିପ୍ଫାଦିକା ଚେତନା । ସା ତିୱିଧା କାୟପଣାମୋ ୱଚୀପଣାମୋ ମନୋପଣାମୋତି । ତତ୍ଥ କାୟପଣାମୋ ନାମ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣପୁବ୍ବିକା ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦିକାୟକିରିୟାୱସପ୍ପୱତ୍ତିକା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା । ୱଚୀପଣାମୋ ନାମ ତଥେୱ ପୱତ୍ତା ନାନାୱିଧଗୁଣୱିସେସୱିଭାୱନସଭାୱଥୋମନାକିରିୟାୱସପ୍ପୱତ୍ତିକା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା । ମନୋପଣାମୋ ନାମ ଉଭୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କେୱଲଂ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ତନ୍ନିନ୍ନତପ୍ପୋଣତପ୍ପବ୍ଭାରତାୟ ଗାରୱବହୁମାନନୱସପ୍ପୱତ୍ତିସାଧିକା ଚେତନା ।
ଇମସ୍ସ ତାୱ ରତନତ୍ତୟପଣାମସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନତ୍ଥଂ । ଗୁଣାତିସୟୟୋଗେନ ହି ପଣାମାରହେ ରତନତ୍ତୟେ କତୋ ପଣାମୋ ପୁଞ୍ଞୱିସେସଭାୱତୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥାଭିନିପ୍ଫତ୍ତିୱିବନ୍ଧକେନ ଉପଘାତକେନ, ଉପପୀଳକେନ ଚ ଅପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଉପନୀୟମାନସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱଜାଲସ୍ସ ୱିନିୱାରଣେନ ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନେନ ଚ ତବ୍ବିପାକସନ୍ତତିୟା ଆୟୁସୁଖବଲାଦିୱଡ୍ଢନେନ ଚ ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁକୋତି ୟଥାଧିପ୍ପେତପକରଣନିପ୍ଫତ୍ତିନିବନ୍ଧନକୋ ହୋତି । ଅଥାପି ସୋତୂନଞ୍ଚ ୱନ୍ଦନୀୟୱନ୍ଦନାପୁବ୍ବକେନାରମ୍ଭେନ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକ୍କମେନ ପକରଣାୱବୋଧପ୍ପୟୋଜନସାଧନତ୍ଥଂ । ଅପିଚ ସୋତୂନମେୱ ୱିଞ୍ଞାତସତ୍ଥୁକାନଂ ଭଗୱତୋ ୟଥାଭୂତଗୁଣୱିସେସାନୁସ୍ସୱନେନ ସମୁପଜାତପ୍ପସାଦାନଂ ପକରଣେ ଗାରୱୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଅୱିଞ୍ଞାତସତ୍ଥୁକାନଂ ପନ ପକରଣସ୍ସ ସ୍ୱାଖ୍ୟାତତାୟ ତପ୍ପଭୱେ ସତ୍ଥରି ଗାରୱୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ସୋତୁଜନାନୁଗ୍ଗହମେୱ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ଆଚରିୟେହି ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ ଥୁତିପ୍ପଣାମପରିଦୀପକାନଂ ଗାଥାୱାକ୍ୟାନଂ ନିକ୍ଖେପୋ ୱିଧୀୟତି । ଇତରଥା ୱିନାପି ତନ୍ନିକ୍ଖେପଂ କାୟମନୋପଣାମେନାପି ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପୟୋଜନସିଦ୍ଧିତୋ କିମେତେନ ଗନ୍ଥଗାରୱକରେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଣାମପ୍ପୟୋଜନଂ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟାଦୀସୁ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୨.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା) ଦସ୍ସିତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବଂ ।
ଅଭିଧାନକଥନଂ ପନ ୱୋହାରସୁଖତ୍ଥଂ । ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ସମୁଦିତେନ ପକରଣେନ ପଟିପାଦେତବ୍ବସ୍ସ କଥନଂ ପକରଣସ୍ସ ଆରଭିତବ୍ବସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱିଦିତାନିନ୍ଦିତସାତ୍ଥକସୁକରାନୁଟ୍ଠାନାଭି ଧେୟ୍ୟମେୱ ହି ପକରଣଂ ପରିକ୍ଖକଜନା ଆରଭିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି । କରଣପ୍ପକାରସନ୍ଦସ୍ସନଂ ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନତ୍ଥଂ । ଅନାକୁଲମସଂକିଣ୍ଣତାଦିପ୍ପକାରେନ ହି ୱିରଚିତଂ ପକରଣଂ ସୋତାରୋ ସୋତୁମୁସ୍ସହନ୍ତୀତି । ପୟୋଜନକଥନଂ ପନ ପକରଣଜ୍ଝାୟନେ ସୋତୁଜନସମୁତ୍ତେଜନତ୍ଥଂ । ଅସତି ହି ପୟୋଜନକଥନେ ଅୱିଞ୍ଞାତପ୍ପୟୋଜନା ଅଜ୍ଝାୟନେ ବ୍ୟାୱଟା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ନିମିତ୍ତକଥନଂ ସରିକ୍ଖକଜନାନଂ ପକରଣେ ଗାରୱୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । ପସତ୍ଥକାରଣୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ହି ପକରଣେ ସରିକ୍ଖକା ଗାରୱଂ ଜନେନ୍ତୀତି ।
କତ୍ତୁକଥନଂ ପୁଗ୍ଗଲଗରୁକସ୍ସ ପକରଣେ ଗାରୱୋ ପୁଗ୍ଗଲଗାରୱେନପି ହୋତୂତି । ପରିମାଣକଥନଂ ଅସଜ୍ଝାୟନାଦିପସୁତାନଂ ସମ୍ପହଂସନତ୍ଥଂ । ପକରଣପରିମାଣସ୍ସୱନେନ ହି ତେ ସମ୍ପହଟ୍ଠା ‘‘କିତ୍ତକମିଦମପ୍ପକଂ ନ ଚିରେନେୱ ପରିସମାପେସ୍ସାମା’’ତି ସଜ୍ଝାୟନାଦୀସୁ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନନିୟୋଜନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିନିଦାନସୁତମୟଞାଣନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ । ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣମାନସ୍ସ ଚ ସୱନାଭାୱତୋ ତଂହେତୁକସ୍ସ ସୁତମୟଞାଣସ୍ସାପି ଅଭାୱୋତି । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭଣତି ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟଂ ତାୱ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ତିୱିଧୋପି ପଣାମୋ ଅୱିସେସତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ସେଟ୍ଠଂ, ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଂ, ଭୱାଭାୱକରଂ, ନିରଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ପଦେହି ୱଚୀପଣାମୋ, ‘‘ସିରସା’’ତି ଇମିନା କାୟପ୍ପଣାମୋ, ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଂ, ଗଣଞ୍ଚା’’ତି ଇମେହି ପନ ତୀହି ପଦେହି ପଣାମକିରିୟାୟ କମ୍ମଭୂତଂ ରତନତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଭିଧାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ଅଲୁତ୍ତସମାସେନ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟନାମସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ତସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥଭାୱେନ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତଂ ସକଲେନାନେନ ପକରଣେନ ପଟିପାଦେତବ୍ବମଭିଧେୟ୍ୟମ୍ପି ତେନେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ସମାସେନା’’ତି ଚ ‘‘ଅନାକୁଲମସଂକିଣ୍ଣଂ, ମଧୁରତ୍ଥପଦକ୍କମ’’ନ୍ତି ଚ ଏତେହି କରଣପ୍ପକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ହିତତ୍ଥାୟା’’ତି ଚ ‘‘ପଟୁଭାୱକରଂ ୱିନୟକ୍କମେ’’ତି ଚ ‘‘ଅପାରଂ ଓତରନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ପୟୋଜନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବାହିରନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରନିମିତ୍ତଂ ପନ ବାହିରନିମିତ୍ତଭୂତଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୱିସୟା କରୁଣା, ସା ଆଚରିୟସ୍ସ ପକରଣାରମ୍ଭେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତା ସାମଞ୍ଞେନ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ପକରଣାୱସାନେ –
‘‘ରଚିତୋ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନ, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଧୀମତା ।
ସୁଚିରଟ୍ଠିତିକାମେନ, ସାସନସ୍ସ ମହେସିନୋ’’ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୯୬୧) –
ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଚେୱ ‘‘ଇତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେନ ପରମୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ତିପିଟକନୟୱିଧିକୁସଲେନ ପରମକୱିୱରଜନ ହଦୟପଦୁମୱନୱିକସନକରେନ କୱିୱରାସଭେନ ପରମରତିକରୱରମଧୁରୱଚନୁଗ୍ଗାରେନ ଉରଗପୁରେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନ ରଚିତୋୟଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ୩୧୮୩) ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ ଚ ଦସ୍ସିତୋ – ‘‘ମାଦିସାପି କୱୀ ହୋନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେ ଦିୱଙ୍ଗତେ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଛିମକେହି ଚ ପସତ୍ଥତରେହି କୱିୱରେହି ଅଭିତ୍ଥୁତଗୁଣୋ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହେତୁକତ୍ତା ଚ ତତ୍ଥେୱ ୱକ୍ଖମାନୋ ପକରଣଜ୍ଝେସନେ କତାଧୀନୋ ବୁଦ୍ଧସୀହମହାଥେରୋ, ସୋ –
‘‘ୱୁତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସୀହେନ ।
ୱିନୟସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ବୁଦ୍ଧସୀହଂ ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ।
ମମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ।
କତୋୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ।
ହିତତ୍ଥାୟ ସମାସତୋ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱି॰ ୩୧୭୭-୩୧୭୮) –
ଏୱଂ ଦସ୍ସିତୋ ।
ଉତ୍ତରପ୍ପକରଣସ୍ସ ହେତୁକତ୍ତା ପନ ସଙ୍ଘପାଲମହାଥେରୋ, ସୋପି –
‘‘ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚସୋସିଲ୍ୟ-ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଧାଦୟାଦୟୋ ।
ପତିଟ୍ଠିତା ଗୁଣା ୟସ୍ମିଂ, ରତନାନୀୱ ସାଗରେ ॥
‘‘ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତେନ, ତେନ ସକ୍କଚ୍ଚ ସାଦରଂ ।
ୟାଚିତୋ ସଙ୍ଘପାଲେନ, ଥେରେନ ଥିରଚେତସା ॥
‘‘ସୁଚିରଟ୍ଠିତିକାମେନ, ୱିନୟସ୍ସ ମହେସିନୋ ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟ, ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟେ ।
ଅକାସିଂ ପରମଂ ଏତଂ, ଉତ୍ତରଂ ନାମ ନାମତୋ’’ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୯୬୫-୯୬୮) –
ଏୱଂ ଦସ୍ସିତୋ । ନ କେୱଲମେତେ ଦ୍ୱେୟେୱ ମହାଥେରା ହେତୁକତ୍ତାରୋ, ଅଥ ଖୋ ମହାୱଂସାଦୀସୁ –
ଘୋସତ୍ତା ତଂ ୱିୟାକରୁଂ ।
‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ’ତି ୟୋ ସୋ ହି ।
ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ମହୀତଲେ’’ତି ॥ –
ଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିତ୍ଥୁତଗୁଣୋ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠକଥାକାରୋ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋ ଚ ଅନୁସ୍ସୁତିୱସେନ ‘‘ହେତୁକତ୍ତା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କଥଂ ? ଅୟଂ କିର ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟୋ ଲଙ୍କାଦୀପତୋ ସଜାତିଭୂମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପମାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିକେହି ପଟିପତ୍ତିପରାୟନେହି ୟୁତ୍ତବ୍ୟତ୍ତଗୁଣୋପେତେହି ମହାଥେରୱରେହି କତାରାଧନଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସକଲଜନସାଧାରଣାୟ ମୂଲଭାସାୟ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠକଥଂ ଲିଖିତୁଂ ଲଙ୍କାଦୀପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା ସାକଚ୍ଛାୟ ସମୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକାତୀତେନ ଅସଦିସେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଗୁଣେନ ରତନନିଧିଦସ୍ସନେ ପରମଦଲିଦ୍ଦୋ ୱିୟ ବଲୱପରିତୋସଂ ପତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥମସ୍ସ କାତୁକାମତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ୟଥାଧିପ୍ପେତପରିୟନ୍ତଲିଖିତମଟ୍ଠକଥଂ ଅମ୍ହାକଂ ପେସେଥ, ମୟମସ୍ସା ପକରଣଂ ଲିଖାମା’’ତି ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ପଟିଜାନିତ୍ୱା ତେନ ଚ ‘‘ସାଧୁ ତଥା କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝେସିତୋ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ, ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସଉତ୍ତରଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟପକରଣଞ୍ଚ ଅକାସୀତି ଅନୁସ୍ସୁୟ୍ୟତେତି ।
‘‘ସମାସେନା’’ତି ଇମିନା ଚ ପରିମାଣମ୍ପି ସାମଞ୍ଞେନ ଦସ୍ସିତଂ ୱିତ୍ଥାରପରିମାଣେ ତସ୍ସ ପରିମାଣସାମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ୱିସେସତୋ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦପରିମାଣଂ ଗନ୍ଥପରିମାଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦପରିମାଣଂ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ କଥାୱୋହାରେନ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? – ପାରାଜିକକଥା ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥା ଅନିୟତକଥା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥା ପାଚିତ୍ତିୟକଥା ପାଟିଦେସନୀୟକଥା ସେଖିୟକଥାତି ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗକଥା ସତ୍ତୱିଧା, ତତୋ ଅନିୟତକଥଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଥେୱ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗକଥା ଛବ୍ବିଧା, ମହାଖନ୍ଧକକଥାଦିକା ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱସାନା ୱୀସତିୱିଧା ଖନ୍ଧକକଥା, କମ୍ମକଥା, କମ୍ମୱିପତ୍ତିକଥା, ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୱିଧାନନ୍ତି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ କଥାପରିଚ୍ଛେଦୋ ସତ୍ତତିଂସ।
ଉତ୍ତରପ୍ପକରଣେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତୱିଧା କଥା, ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଛବ୍ବିଧା, ତଦନନ୍ତରା ୱିପତ୍ତିକଥା, ଅଧିକରଣପଚ୍ଚୟକଥା, ଖନ୍ଧକପଞ୍ହାକଥା, ସମୁଟ୍ଠାନସୀସକଥା, ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନକଥା, ଏକୁତ୍ତରନୟକଥା, ସେଦମୋଚନକଥା, ୱିଭଙ୍ଗଦ୍ୱୟନିଦାନାଦିକଥା, ସବ୍ବଙ୍ଗଲକ୍ଖଣକଥା, ପରିୱାରସଙ୍କଲନକଥାତି ଛତ୍ତିଂସ କଥାପରିଚ୍ଛେଦା।
ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠତିଂସ କଥାପରିଚ୍ଛେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏକୁତ୍ତରନୟେ ଅଦସ୍ସିତେହିପି ଦ୍ୱାଦସକପନ୍ନରସକନୟେହି ସହ ସୋଳସପରିଚ୍ଛେଦେ ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପକଂ ଊନମଧିକଂ ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଭୟତ୍ଥ କଥାପରିଚ୍ଛେଦପରିମାଣଂ ତେସତ୍ତତିୱିଧଂ ହୋତି । ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ‘‘ପଞ୍ଚସତ୍ତତିୱିଧା’’ତି ୱଚନେ ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଗନ୍ଥପରିମାଣଂ ପନ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ଅସୀତିଗନ୍ଥାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଗନ୍ଥସହସ୍ସାନି, ଉତ୍ତରେ ପଞ୍ଞାସଗନ୍ଥାଧିକାନି ନୱ ଗନ୍ଥସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତରାୱସାନେ –
‘‘ଗାଥା ଚତୁସହସ୍ସାନି, ସତଞ୍ଚ ଊନୱୀସତି ।
ପରିମାଣତୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ପଞ୍ଞାସାଧିକସଙ୍ଖାନି, ନୱ ଗାଥାସତାନି ହି ।
ଗଣନା ଉତ୍ତରସ୍ସାୟଂ, ଛନ୍ଦସାନୁଟ୍ଠୁଭେନ ତୂ’’ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୯୬୯-୯୭୦) ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉତ୍ତରୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପକରଣାନି ତିଂସାଧିକାନି ପଞ୍ଚଗାଥାସହସ୍ସାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକାଗତୱିନିଚ୍ଛୟସଙ୍ଗାହକପକରଣଂ । ତତୋ ପରଂ ପରିୱାରତ୍ଥସଙ୍ଗାହକପକରଣଂ ଉତ୍ତରୋ ନାମ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି –
‘‘ୟୋ ମୟା ରଚିତୋ ସାରୋ, ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ତସ୍ସ ଦାନି କରିସ୍ସାମି, ସବ୍ବାନୁତ୍ତରମୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୨)
ତଂ କସ୍ମା ଉତ୍ତରନାମେନ ୱୋହରିୟତୀତି ? ପଞ୍ହୁତ୍ତରୱସେନ ଠିତେ ପରିୱାରେ ତଥେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେପି ତେନ ପକାରେନ ପାରାଜିକକଥାମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା –
‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା, ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନମତ୍ତକଂ ।
ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନେୱ, ହୋତି ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୧୪) –
ୱତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପହାୟ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରମତ୍ତସ୍ସେୱ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତଥା ୱୋହରୀୟନ୍ତି ।
‘‘ତସ୍ମା ୱିନୟନୂପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ସୋତୁଜନଂ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ନିୟୋଜେତି । ସକ୍କଚ୍ଚସୱନପଟିବଦ୍ଧା ହି ସବ୍ବାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ – ସୋ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥୟୋଜନକ୍କମେନ ପଦୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣିତେ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଥା ପଦୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ –
ସେଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଭୱାଭାୱକରଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚେୱ ନିରଙ୍ଗଣଂ ଗଣଞ୍ଚେୱ ସିରସା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ହିତତ୍ଥାୟ ସମାସେନ ସମାହିତୋ ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସବ୍ବେ ଇମେ ପସତ୍ଥା ଅୟମେତେସଂ ଅତିସୟେନ ପସତ୍ଥୋତି ସେଟ୍ଠୋ । ତଥା ହି ସୋ ଭଗୱା ‘‘ଅହଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋ ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧) ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱସ୍ସ ପରିଜାନନୱିନିଚ୍ଛୟହେତୁଭୂତାହି ଝାନାଦୀହି ନିରତିସୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା –
‘‘ତ୍ୱମେୱ ଅସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତୁୱଂ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ ।
ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ତେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୦) ।
ତୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ତୁୱଂ ସତ୍ଥା, ତୁୱଂ ମାରାଭିଭୂ ମୁନି ।
ତୁୱଂ ଅନୁସୟେ ଛେତ୍ୱା, ତିଣ୍ଣୋ ତାରେସିମଂ ପଜଂ ॥
ଉପଧୀ ତେ ସମତିକ୍କନ୍ତା, ଆସୱା ତେ ପଦାଲିତା ।
ସୀହୋସି ଅନୁପାଦାନୋ, ପହୀନଭୟଭେରୱୋ ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୦-୫୫୧; ଥେରଗା॰ ୮୩୯-୯୪୦) ।
ମହାୱୀର ମହାପଞ୍ଞ, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲ ।
ସବ୍ବୱେରଭୟାତୀତ, ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୬) । –
ଆଦୀହୀ ନାନାନୟେହି ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଅଭିତ୍ଥୱିୟତାୟ ପସତ୍ଥତମୋ, ତମେୱ ସେଟ୍ଠଂ ପସତ୍ଥତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଧିକୋ, ସଦିସୋ ୱାତି ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ । ତଥା ହି ଗୁଣୱସେନ ଅନନ୍ତାପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅତ୍ତନା ଅଧିକସ୍ସ, ସଦିସସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ –
‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୧୧) –
ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିପରୀତୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ପଟିଞ୍ଞାତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଂ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅନନ୍ତମପରିମେୟ୍ୟଂ ଞେୟ୍ୟମଣ୍ଡଲମନୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏତେନ ଅନେକକପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସଂ ସମ୍ଭତପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରାନୁଭାୱସିଦ୍ଧିଧମ୍ମରୂପକାୟସିରିୱିଲାସପଟିମଣ୍ଡିତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଥ ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୟଂ ୱିଚିତୋପଚିତପାରମିତାପରିପାଚିତେନ ସୱାସନାନୱସେସକିଲେସପ୍ପହାୟକେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ବୁଜ୍ଝୀତି ବୁଦ୍ଧୋ। ୟଥାହ –
‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।
ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୨, ୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩; ଥେରଗା॰ ୮୨୮) ।
ୱିତ୍ଥାରୋ ପନସ୍ସ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ସାସନିକାନଂ ଅୱଗମନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନା ବୁଧ-ଧାତୁତୋ ‘‘ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତ’’ ଇତି ଇତୋ ତାତିୱତ୍ତମାନେ ‘‘ବୁଧଗମାଦିତ୍ଥେ କତ୍ତରୀ’’ତି ଇମିନା କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତେନ କତ୍ତରି ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଧାନତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋକିୟାନଂ ପନ ବୋଧନତ୍ଥଧାତୂନମ୍ପି ଗମନତ୍ଥତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗତ୍ୟତ୍ଥାକମ୍ମକାଦି ସୁତ୍ତତୋ କତ୍ତରି ତ-ପ୍ପଚ୍ଚୟକରଣେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଥ ୱା ଧାତୂନଂ ଅନେକତ୍ଥତାୟ ବୁଧ-ଇଚ୍ଚୟଂ ଧାତୁ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନୋ ଅକମ୍ମକୋତି ‘‘ପବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ, ପବୁଦ୍ଧଂ ପଦୁମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୱା ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୱିଗମେନ ଞାଣଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲନ୍ତୋ ପବୁଦ୍ଧୋ, ଗୁଣେହି ୱା ୱିକସିତୋତି କତ୍ତରି ସିଦ୍ଧେନ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ତିଭୱନେକଚୂଳାମଣିପାଦପଙ୍କଜରାଗରତନୋ ଭଗୱା ଲୋକନାଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେପି ଗତ୍ୟତ୍ଥାଦିସୁତ୍ତେ ଅକମ୍ମକଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ସକମ୍ମକାନଂ ଧାତୂନଂ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେ ଅକମ୍ମକଭାୱତୋ ‘‘ଫଲଂ ସୟମେୱ ପକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ବୋଧନତ୍ଥେୟେୱ ବୁଧ-ଧାତୁତୋ କତ୍ତରି ୱିଧାନଂ ସିଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ନୀଲଗୁଣୟୋଗେନ ପଟାଦୀସୁ ନୀଲୱୋହାରୋ ୱିୟ ଭାୱସାଧନଂ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣୟୋଗତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ଏୱମନେକଧା ସିଦ୍ଧେନ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ତଂ ଧମ୍ମରାଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସେଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ, ସେଟ୍ଠଂ, ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଇମେହି ତୀହି ପଦେହି ନୟତୋ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭; ୩.୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭, ୧୪୪; ୩.୪୩୪; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯; ୫.୪୭୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪, ୩୦; ୬.୨୫, ୨୬; ନେତ୍ତି॰ ୯୩), ‘‘ୟୋ ୱଦତଂ ପୱରୋ ମନୁଜେସୁ, ସକ୍ୟମୁନୀ ଭଗୱା କତକିଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦୀହି (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୬) ଚ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ଦସ୍ସିତଦୂରାୱିଦୂରସନ୍ତିକନିଦାନହେତୁଫଲସତ୍ତୋପକାରାୱତ୍ଥାଧମ୍ମତ୍ଥ- ଲୋକୁଦ୍ଧାରତ୍ତିକତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସମୁଦୟଂ ନିରୱସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟମେୱ ହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସନୂପାୟୋ, ୟଦିଦଂ ନୟଦସ୍ସନଂ । ଇତରଥା ପଟିପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଅପରିମିତାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କୋ ହି ନାମ ସମତ୍ଥୋ ପରିୟନ୍ତଂ ଗନ୍ତୁଂ । ୟଥାହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ ।
କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।
ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ ।
ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୭.୨୦; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୪; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା, ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ନେତ୍ତି॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା) ।
ଏୱମେତେହି ତୀହି ପଦେହି ନିରୱସେସଗୁଣସଂକିତ୍ତନଥୁତିୟା ୱସେନ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଣାମସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇମାୟ ଅଡ୍ଢଗାଥାୟ ବୁଦ୍ଧରତନସଙ୍ଖାତପଠମୱନ୍ଦନୀୟୱତ୍ଥୁୱିସୟା ଥୁତିପଣାମସଭାୱା ୱନ୍ଦନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତଦନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ପଣାମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୱାଭାୱକରଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଭୱ-ସଦ୍ଦେନ ଦ୍ୱେ ଭୱା ୱୁତ୍ତା କମ୍ମଭୱୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୋତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ଭୱତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧକଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତୋ ପନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନସଙ୍ଖାରାଦିସହକାରିକାରଣୟୁତ୍ତେନ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାସଙ୍ଖାତକମ୍ମଭୱପଚ୍ଚୟେନ ୟଥାରହଂ ଭୱତୀତି ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନ କାମଭୱରୂପଭୱଅରୂପଭୱସଞ୍ଞୀଭୱଅସଞ୍ଞୀଭୱନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱ- ଏକୱୋକାରଭୱଚତୁୱୋକାରଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ନୱୱିଧୋ । ଏୱମେତେସୁ ନୱସୁ ଭୱେସୁ ଦସୱିଧୋପି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତାସାଧନେନ ଭୱେସୁ, ଭୱସ୍ସ ୱା ଅଭାୱଂ କରୋତୀତି ଭୱାଭାୱକରୋ, ତଂ, ଅପରାପରଜାତିପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ହେତୁସମୁଗ୍ଘାତେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ, ସଂସାରେ ଚ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଚତୁମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଚ ତପ୍ପଟିପାଦକୋ ନୱଙ୍ଗସାସନାପରନାମଧେୟ୍ୟଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦଭିନ୍ନୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଚାତି ଦସୱିଧୋ । ସୋପି ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ, ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ ନାମ ଅପାୟେ, ସଂସାରେ ୱା ପଧାନହେତୁଭୂତାନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନଂ, ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଞ୍ଚ ଦସନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ତଂକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତାନଂ ଧାରେତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତ୍ତାରି ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନେନ ମଗ୍ଗାନୁଗୁଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ପରିୟତ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱତୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ ନାମ ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦, ୨୫, ୨୬), ‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ, ତଦଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ୱଣ୍ଣିତସ୍ସ ସରଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନାପି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭକାରଣସ୍ସ ଅନୱସେସସ୍ସ ଧମ୍ମରତନଗୁଣସ୍ସ ନୟତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଣାମସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମରତନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ୱନ୍ଦନୀୟସ୍ସ ଥୁତିପଣାମସଭାୱା ୱନ୍ଦନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତଦନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ୱନ୍ଦନାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଣଞ୍ଚେୱ ନିରଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ରାଗୋ ଅଙ୍ଗଣଂ ଦୋସୋ ଅଙ୍ଗଣଂ ମୋହୋ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ୱୁତ୍ତେହି ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣେହି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ନିଗ୍ଗତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ନିରଙ୍ଗଣୋ, ତଂ ନିରଙ୍ଗଣଂ । ଅରିୟୱଂସେ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେହି ଗୁଣଗଣେହି ଗଣୀୟତୀତି ଗଣୋ, ତଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦, ୨୫, ୨୬;), ‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲମାହୁ, ଚତୂସୁ ସୁଚୀସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୂ’’ତିଆଦୀହି (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ଚ ତେହି ତେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ୱୁତ୍ତାନଂ, ତଦଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ୱଣ୍ଣିତାନଂ ୱିମଲାତୁଲନିଖିଲୱିସାଲପେସଲସୀଲାଦିନାନପ୍ପକାରାନଗ୍ଘସଙ୍ଘରତନଗୁଣାନଂ ସଂକିତ୍ତନସଭାୱାୟ ଥୁତିୟା ଚ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସରୂପପଭେଦପଣାମସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଘରତନସଙ୍ଖାତତତିୟୱନ୍ଦନୀୟୱତ୍ଥୁୱିସୟା ଥୁତିପ୍ପଣାମସଙ୍ଖାତା ୱନ୍ଦନା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସିରସାତି ଅତ୍ତପ୍ପସାଦଗାରୱାୱହନ୍ତେନ ମୁଦ୍ଧନା । ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପଣମିତ୍ୱା ଥୋମିତ୍ୱା ୱା ।
ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ୱନ୍ଦନୀୟସ୍ସ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଥୁତିପ୍ପଣାମସଙ୍ଖାତଂ ୱନ୍ଦନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତବ୍ବପୟୋଜନାଦିପଟିପାଦିକାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଇମିନା କିଞ୍ଚାପି ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୪୪-୪୫; ୱିଭ॰ ୫୧୦) ପନ ‘‘ଭିନ୍ନପଟଂ ଧାରେତୀତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖନସୀଲୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ନିବ୍ବଚନନ୍ତରାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱରଣାରହସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଠାନାରହେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଦସ୍ସିତା ସିକ୍ଖାକାମା ସାସନାୱଚାରା କୁଲପୁତ୍ତା ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠୱାଚିକଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମେନ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାତାଦିସାୟେୱ କୁଲଧୀତରୋ ଦସ୍ସିତା । ଏକତୋପସମ୍ପନ୍ନାପି ସାମଞ୍ଞେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଏକତୋପସମ୍ପନ୍ନାତି ଚ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ନ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱପ୍ପତ୍ତା ଅଧିପ୍ପେତା, ତାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ।
ହିତତ୍ଥାୟାତି ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକରଣତ୍ଥାୟ ହିନୋତି ଗଚ୍ଛତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲସାଧନେ ପୱତ୍ତତୀତି ହିତନ୍ତି ଅରୋଗତାଦିକାରଣଂ ଅମତୋସଧାଦି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିକାରଣଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲରକ୍ଖନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦତ୍ଥାୟ ।
ସମାହିତୋ ସମ୍ମା ଆହିତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟମଗ୍ଗୋ ଏତେନାତି ‘‘ସମାହିତୋ’’ତି ପକରଣକାରକୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମା ଆହିତଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠପିତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ଚିତ୍ତମେତସ୍ସାତି ‘‘ସମାହିତଚିତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ସମାହିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପରମଗମ୍ଭୀରସୁଦୁତ୍ତରୱିନୟପିଟକତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପୱତ୍ତନାରହସ୍ସ ଇମିନା ୱିସେସନେନ ଅତ୍ତନି ସମାହିତଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତୋ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତୋ ସମାଧି ଦସ୍ସିତୋ ତେନ ସମାଧିନା ସମାହିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୱକ୍ଖାମୀତି ପକାରେନ ୱକ୍ଖାମି, ୟେନ ପକାରେନ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଜତନା ମନ୍ଦସତିମତିୱୀରିୟା ପଟିପଜ୍ଜନକା ଗମ୍ଭୀରତରଂ ୱିନୟପିଟକତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସୁଖେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଧାରେତୁଞ୍ଚ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତାଦିସେନ ପକାରୱିସେସେନ ୱକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାସେନାତି ସମସନଂ ସଂଖିପନଂ ସମାସୋ, ତେନ, ସଂଖିତ୍ତରୁଚିକାନମୁଗ୍ଘାଟିତଞ୍ଞୂନଂ କତାଧିକାରାନଂ ଞାଣୁତ୍ତରାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ପପଞ୍ଚଭୀରୁକାନଂ ଗହଣଧାରଣେ ମନ୍ଦୟନ୍ତାନଂ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଞ୍ଚ ଉପକାରକେନ ନାତିୱିତ୍ଥାରକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟସ୍ସାତି ୱିନୟପିଟକସ୍ସ । ତଞ୍ହି –
‘‘ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତା ।
ୱିନୟନତୋ ଚେୱ କାୟୱାଚାନଂ ।
ୱିନୟତ୍ଥୱିଦୂହି ଅୟଂ ।
ୱିନୟୋ ‘ୱିନୟୋ’ତି ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) –
ୱୁତ୍ତେହି ଅତ୍ଥୱିସେସେହି ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ସନ୍ଦସ୍ସିତସଭାୱସ୍ସ ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ ସାସନସ୍ସ ଆୟୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ମହାକସ୍ସପାଦୀହି ଅଭିତ୍ଥୁତଗୁଣସ୍ସ ୱିନୟପିଟକୁତ୍ତମସ୍ସ । ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ୱିସେସେନ, ୱିୱିଧେନ ୱା ଆକାରେନ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିନୀହରଣୱସେନ ଚୀୟତି ୱିଭଜୀୟତୀତି ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ୱିଭଜନଂ, ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନାମ ପକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ଚ ଅଲୁତ୍ତସମାସୋୟଂ ‘‘ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ, କଣ୍ଠେକାଳୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଏୱଂ ଦୁତିୟଗାଥାୟ କତ୍ତୁନିମିତ୍ତପୟୋଜନାଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟପକରଣପ୍ପକାରେକଦେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚସୱନକାରଣନିଦସ୍ସନମୁଖେନାପି ପକରଣପ୍ପକାରାଦିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନାକୁଲ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ଅନାକୁଲନ୍ତି ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦତୋ, ଅତ୍ଥତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ୱା ଆକୁଲଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ, ମିସ୍ସତା ୱାତି ଅନାକୁଲୋ, ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ୱଦତୋ ମେ ନିବୋଧଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସଂକିଣ୍ଣନ୍ତି ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ।
ମଧୁରତ୍ଥପଦକ୍କମନ୍ତି ପଦାନଂ କମୋ ପଦକ୍କମୋ, ପଦଗତି, ସଦ୍ଦାନମୁଚ୍ଚାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଧୁରୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ ପଦକ୍କମୋ ଚ ୟସ୍ସ ସୋ ମଧୁରତ୍ଥପଦକ୍କମୋ, ତଂ –
‘‘ପଦାସତ୍ତଂ ପଦତ୍ଥାନଂ, ମଧୁରତ୍ଥମୁଦୀରିତଂ ।
ୟେନ ମଜ୍ଜନ୍ତି ଧୀମନ୍ତୋ, ମଧୁନେୱ ମଧୁବ୍ବତା’’ତି ॥ –
ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଦାସତ୍ତାପରନାମଧେୟ୍ୟମାଧୁରିୟାଲଙ୍କାରେନ ସମଲଙ୍କତତ୍ତା ମଧୁରତ୍ଥପଦକ୍କମଂ ।
ପଟୁଭାୱକରନ୍ତି ପଟତି ଗଚ୍ଛତି ପଜାନାତୀତି ପଟୁ, ପଞ୍ଞୱା, ପଟୁନୋ ଭାୱୋ, ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତା ପଞ୍ଞା, ତଂ ପଟୁଭାୱଂ ପଞ୍ଞାୱିସେସଂ କରୋତି ଜନେତୀତି ପଟୁଭାୱକରୋ, ତଂ, ପଞ୍ଞାୱିସେସଜନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ୱିନୟସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପରମନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ୱିନୟକ୍କମେତି ୱିନୟପିଟକେ, ତଦତ୍ଥେ ଚ, ପୱତ୍ତିକ୍କମେ ପଟୁଭାୱକରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ତତିୟଗାଥାୟ ପକରଣଗୁଣାପଦେସେନ ସୋତୁଜନଂ ସମୁସ୍ସାହେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଅପାର’’ନ୍ତିଆଦିଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ପକରଣଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟଂ ୱିନୟପିଟକଞ୍ଚ ନାୱାସାଗରଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିରୋଭୂତୋପମେୟ୍ୟୋପମାନଭେଦେନ ରୂପକାଲଙ୍କାରେନ ପକରଣଗୁଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସୋତୁଜନଂ ସମୁତ୍ତେଜେତି । ତତ୍ଥ ଅପାରନ୍ତି ନତ୍ଥି ପାରଂ ଏତସ୍ସାତି ଅପାରୋ, ୱିନୟସାଗରୋ । ସୋ ହି ପୁରିମବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେସୁ ସାସନଂ ପସୀଦିତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକେ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣପଟିପାଦନପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଅକତାଧିକାରେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଦୁରଧିଗମନୀୟଧମ୍ମତ୍ଥନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପରିୟନ୍ତତାୟ ‘‘ଅପାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଓତରନ୍ତାନନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟନସୱନଧାରଣାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝୋଗାହନ୍ତାନଂ । ସାରନ୍ତି ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକଭାୱେନ ସାରଭୂତାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭାରାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟା ମୂଲଭୂତପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଙ୍ଖାତସୀଲସାରପ୍ପକାସକତାୟ ସାରଂ । ୱିନୟସାଗରନ୍ତି ୱିନୟପିଟକସଙ୍ଖାତଂ ସାଗରଂ । ୱିନୟୋ ହି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାଲପ୍ପତ୍ତଜାନନସ୍ସାପି ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀନମ୍ପି ଅୱିସୟତ୍ତା ଅତିଗମ୍ଭୀରାତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଭାୱେନ ସାଗରୋ ୱିୟାତି ସାଗରୋ, ୱିନୟୋ ଚ ସୋ ସାଗରୋ ଚାତି ୱିନୟସାଗରୋ, ତଂ, ଅଗାଧାପାରଗୁଣୟୋଗତୋ ସାଗରୋପମଂ ୱିନୟପିଟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟଗାଥାୟ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ହିତତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଚ ୱାକ୍ୟନ୍ତରେହି ଅନ୍ତରିତଭାୱେନ ଦୂରତ୍ତା ଚ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ୱିନୟସାଗରଜ୍ଝୋଗାହନତଦତ୍ଥପଟିପଜ୍ଜନାରହକତ୍ତୁୱିସେସସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାୱା ୱିୟ ଭୂତୋ ନାୱାଭୂତୋ, ତଂ, ନାୱାଟ୍ଠାନିୟଂ ମହାନାୱାସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋରମନ୍ତି ମନୋ ରମତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ମନୋରମୋ, ତଂ, ଅଜ୍ଝାୟନୱୋହାରପସୁତାନଂ ପଟିପତ୍ତିପରାୟନାନଞ୍ଚ ସାଧୂନଂ ମନୋରମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ପକରଣଗୁଣସଂକିତ୍ତନେନ ସୋତୁଜନଂ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ୱିନୟନୂପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅନାକୁଲତାଦିୱିୱିଧାନଗ୍ଘଗୁଣାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ, ତେନ ହେତୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟନୂପାୟନ୍ତି ୱିୱିଧାକାରେନ, ୱିସେସନୟତୋ ୱା କାୟୱାଚାନଂ ନୟନଂ ଦମନଂ ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବେସୁ ନିୟୋଜନଂ ୱିନୟନଂ, ଉପେଚ୍ଚ ତଂ ଫଲଂ ଆୟତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପାୟୋ, ହେତୁ, ୱିନୟନସ୍ସ ଉପାୟୋ ୱିନୟନୂପାୟୋ, ତଂ, କାୟଜୀୱିତାନପେକ୍ଖାନଂ ସିକ୍ଖାକାମାନଂ ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ କାୟୱାଚାନଂ ଅନନୁଲୋମିକୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାପନୟନସଙ୍ଖାତଦମନସ୍ସ କାରଣଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନା କତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେ ପକରଣେ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନଂ ଅନାକୁଲତାଦିଗୁଣାନଂ ୱିଭାୱନୱସେନ ‘‘ଅନାକୁଲ’’ନ୍ତିଆଦିୱିସେସନାନି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସକ୍କଚ୍ଚସୱନାୱବୋଧେ ୱିସୟଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ‘‘ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ‘‘ପୱକ୍ଖାମୀ’’ତି କିରିୟାୟ କମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇଧ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିୟମାନମ୍ପି ଦୂରସମ୍ବନ୍ଧଂ ହୋତୀତି ତମନାନେତ୍ୱା ‘‘ନିବୋଧଥା’’ତି ଇମିସ୍ସା କିରିୟାୟ କମ୍ମସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସାଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିଧେ ଆରମ୍ମଣେ ଖିତ୍ତଂ ପେସିତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିପରେତଂ ଅସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ସମାହିତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ, ତେନ, ଏତସ୍ସ ପକରଣୁତ୍ତମସ୍ସ ସୱନାଦିବ୍ୟାପାରଂ ୱିନା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱିକ୍ଖେପମନାପନ୍ନେନ ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତେନ…ପେ॰… ନିବୋଧଥା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଚ ‘‘ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଦାୟାଦାଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ପକରଣତ୍ଥଭୂତାୟ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନାପଦେସୋ କତୋ ହୋତି ।
ୱଦତୋମେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗାରୱେନ ଚା’’ତି ପାଠସେସୋ । ତତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ – ଭାସମାନେ ମୟି ଗାରୱେନ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ଚାତି ସାମିଭୁମ୍ମାନମୱିସେସତାୟ ‘‘ମେ’’ତି ସାମିୱଚନସ୍ସ ‘‘ମୟୀ’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପକରଣସ୍ସ ଅନାକୁଲତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ୱତ୍ତରି ମୟି ଗାରୱେନ ଚ ସମାହିତେନ ଚେତସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିବୋଧଥାତି ୱାକ୍ୟତ୍ଥପଦତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟଭାସିତତ୍ଥଭାୱତ୍ଥାଦିୱସେନ ନିସେସତୋ ବୋଧଥ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁତ୍ୱା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ବୁଜ୍ଝଥ ୱିଜାନାଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ଚିନ୍ତାଭାୱନାମୟଞାଣାନଂ ମୂଲଭୂତପକରଣୱିସୟଂ ସୁତମୟଞାଣଂ ନିପ୍ଫାଦେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗୋ
ପାରାଜିକକଥା
ପଠମପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୬. ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ରତନତ୍ତୟପଣାମାଦିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତିୱିଧେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ତିୱିଧେ’’ତିଆଦିନା ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତିୱିଧେତି ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱମୁଖମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତିପ୍ପକାରେ ମଗ୍ଗେତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତିଲମତ୍ତମ୍ପୀତି ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ଅଙ୍ଗଜାତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଗ୍ଗେତି ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱାନଂ ନିକ୍ଖମନଦ୍ୱାରତାୟ, ଅନ୍ନପାନପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀନଂ ପୱେସନନିକ୍ଖମନଦ୍ୱାରତାୟ ଚ ମଗ୍ଗୱୋହାରଗତେ ସରୀରପ୍ପଦେସେ, ଅଲ୍ଲୋକାସେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ମଗ୍ଗେସୁ ତିଲମତ୍ତମ୍ପି, ତୀସୁ ସେୱନଚେତନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ‘‘ତିୱିଧେ’’ତି ପକାରୱାଚିୱିଧସଦ୍ଦୋପାଦାନେନ ସଜାତିସଙ୍ଗହୱସେନ ତୀହି ରାସୀହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଭେଦୱସେନ ତିଂସୱିଧୋ ମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତମୁଖାଦିମଗ୍ଗାନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତେ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ନୱ ମଗ୍ଗା, ତଥେୱ ଦସ୍ସିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ୱସେନ ନୱ ମଗ୍ଗା, ତିଣ୍ଣଂ ପନ ପଣ୍ଡକାନଂ ମୁଖମଗ୍ଗୱଚ୍ଚମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗାତି ଛ ମଗ୍ଗା, ତଥା ତିଣ୍ଣଂ ପନ ପୁରିସାନନ୍ତି ଏୱଂ ତିଂସୱିଧୋ ହୋତି ।
ସେୱନଚେତନୋତି ସେୱନେ ମେଥୁନପୟୋଗେ ଚେତନା ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ମେଥୁନରାଗୂପସଂହିତାୟ ଚେତନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲ୍ଲୋକାସେତି ତିଂସମଗ୍ଗାନମଞ୍ଞତରେ ମଗ୍ଗେ ପକତିୱାତେନ ଅସଂଫୁଟ୍ଠେ ଅଲ୍ଲପଦେସେ, ଇମିନା ବାହିରଂ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି । ୱିସେସନସ୍ସ ୱିସେସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ‘‘ସସିକ୍ଖୋ ସୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ସେୱନଚେତନୋ ସସିକ୍ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଅଙ୍ଗେ ସରୀରେ ଜାତନ୍ତି ଅଙ୍ଗଜାତଂ, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ । ସତିପି ଅୱସେସସରୀରାୱୟୱାନଂ ତଥାଭାୱେ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ତଦେୱ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ପୱେସେନ୍ତୋତି ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତକାୟିକକିରିୟଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ । ପରାଜିତୋତି ଦୁଲ୍ଲଭାୟ ଖଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଦୁଲ୍ଲଭା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିସୁଖତୋ ପରିହାପେତ୍ୱା କିଲେସସପତ୍ତେହି ପରାଜୟମାପାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ସସିକ୍ଖୋ ସେୱନଚେତନୋ ତିୱିଧେ ମଗ୍ଗେ ଅଲ୍ଲୋକାସେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ତିଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେନ୍ତୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା –
‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପି, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) –
ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୭. ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲକଂ ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆନେତ୍ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ (ପାରା॰ ୫୮) ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପରୋପକ୍କମମୂଲକଂ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୱେସନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୱେସନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ସୁତ୍ତପମତ୍ତାଦିମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦୀନମଞ୍ଞତରଂ ଆନେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତମଗ୍ଗାନମଞ୍ଞତରଂ ମଗ୍ଗଂ ୟଥା ପୱିସତି, ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦାପନେ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ମଗ୍ଗପ୍ପୱେସନମାହ । ପୱେସନଂ ସାଦିୟନ୍ତୋ ସସିକ୍ଖୋ ସୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି ଅଧିୱାସେତି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଅଗ୍ଗତୋ ୟାୱ ମୂଲଂ ପୱେସେନ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାଦଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ସାସନତୋ ଚୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁପି ଏୱମେୱ ୟୋଜନା ।
ପୱିଟ୍ଠନ୍ତି ପୱିଟ୍ଠକ୍ଖଣୋ । ‘‘ପୱିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତାୟ ତାୟ କିରିୟାୟ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ଖଣୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଠିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସମୟେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ସବ୍ବଥା ବ୍ୟାପାରରହିତଂ କାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସମୟୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ୟାୱ ଉଦ୍ଧରଣାରମ୍ଭୋ, ତାୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତୋ ଠିତକାଲୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ଉଦ୍ଧରଣନ୍ତି ନୀହରଣକାଲୋ ।
ୱାତି ୱିକପ୍ପେ, ଅପୀତି ସମୁଚ୍ଚୟେ, ସୋ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱିକପ୍ପିତାନଂ ପକ୍ଖାନଂ ତୁଲ୍ୟବଲତଂ ଜୋତେତି । ଇତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହିପି ‘‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ ସାଦିୟତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୮) ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ପୱେସନାଦିଏକକ୍ଖଣମ୍ପି ସାଦିୟନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜମାନଂ ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତି । ସସିକ୍ଖୋତି ସିକ୍ଖାୟ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସସିକ୍ଖୋ, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତସିକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଦିୟନ୍ତୋତି ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଠପେତ୍ୱା କିରିୟନ୍ତି ଅତ୍ତୂପକ୍କମନଂ ୱିନା । ଚୁତୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି କତମିଦଂ, ନ ମୟା’’ତି ଲେସେନ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ସାଦିୟନଚିତ୍ତେ ସତି ସାସନତୋ ଚୁତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସସିକ୍ଖୋତି ଇଦଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) ସିକ୍ଖାପଦପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ସ ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୪୫), ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱିଭତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଚିତ୍ତଖେତ୍ତକାଲପୟୋଗପୁଗ୍ଗଲୱିଜାନନୱସେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ଚୱିତୁକାମତାଚିତ୍ତେନେୱ ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଦୱା ୱା ରୱା ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।
ତଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ସଙ୍ଘଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ସିକ୍ଖଂ, ୱିନୟଂ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଉଦ୍ଦେସଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ, ଆଚରିୟଂ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକଂ, ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକଂ, ସମାନାଚରିୟକଂ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ, ‘‘ଗିହୀତି ମଂ ଧାରେହି, ଉପାସକୋ, ଆରାମିକୋ, ସାମଣେରୋ, ତିତ୍ଥିୟୋ, ତିତ୍ଥିୟସାୱକୋ, ଅସ୍ସମଣୋ, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଗିହିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ବାୱୀସତିୟା ଖେତ୍ତପଦାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱେୱଚନସ୍ସ ୱସେନ ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଦତୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ଖେତ୍ତୱସେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।
ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନଂ, ୟାନି ଚ ‘‘ଅଲଂ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, କିଂ ନୁ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, ନ ମମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧେନ, ସୁମୁତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଖ୍ୟାତୱସେନ କାଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପୁରିମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ‘‘ଅଲଂ ମେ’’ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି, ତେସଂୟେୱ ସୱେୱଚନାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାସି’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମଂ ଧାରେସୀ’’ତି ୱା ‘‘ମଂ ଧାରେସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟଂ ନୂନାହଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱାତିଆଦୀନି ଅତୀତାନାଗତପରିକପ୍ପୱଚନାନି ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ଚେୱ ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।
ପୟୋଗୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ କାୟିକୋ ଚ ୱାଚସିକୋ ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱାଚସିକପୟୋଗେନେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଅକ୍ଖରଲିଖନଂ ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିଦସ୍ସନଂ ୱା କାୟପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ୱାଚସିକପୟୋଗେନେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ୟୋ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ୟସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ସୋ ସଚେ ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନଟ୍ଟାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ନ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ସୋ ସଚେ ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ହୋତି, ନ ଚ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ ଚ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି । ନ ହି ଅସମ୍ମୁଖୀଭୂତସ୍ସ ଦୂତେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ଆରୋଚନଂ ରୁହତି । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।
ୱିଜାନନମ୍ପି ନିୟମିତାନିୟମିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ, ୟେସଂ ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ, ଇମେସଂ ୱା ଆରୋଚେମୀ’’ତି ୱଦତି । ସଚେ ତେ ୟଥା ପକତିୟା ଲୋକେ ମନୁସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନସମୟେ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱଚନାନନ୍ତରମେୱ ତସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟତୀ’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଭାୱଂ ଜାନନ୍ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ଅପରଭାଗେ ‘‘କିଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଜାନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ଜାନନ୍ତି, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଚେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଏୱଂ ୱିଜାନନୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ୟୋ ପନ ଅନ୍ତମସୋ ଦୱାୟପି ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତେନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା ।
ଇତି ଇମେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଚିତ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତସିକ୍ଖୋ ‘‘ସସିକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୮-୧୦. ‘‘ଇଦାନି ସନ୍ଥତେନ ସନ୍ଥତସ୍ସ ଘଟ୍ଟନେ ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନାଭାୱତୋ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସକପ୍ପନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆନେତ୍ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ, ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେନ, ମୁଖେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତି ସନ୍ଥତାୟ ଅସନ୍ଥତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୧) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତସନ୍ଥତୱାରାନମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସନ୍ଥତେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସନ୍ଥତେନାତି ଚମ୍ମଚୋଳତିପୁପଟ୍ଟାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛାଦିତେନ । ‘‘ପୱେସେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସନ୍ଥତୱାରସ୍ସ ପରୋପକ୍କମଂ ନିସ୍ସାୟ ଦସ୍ସନମୁପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ତୂପକ୍କମେପି ୟୋଜେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନେନ ‘‘ପରାଜିତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ପୱେସେନ୍ତୋତିଆଦିପ୍ପକାରଂ ପରାମସତି ।
ଏୱଂ ପୱେସେନ୍ତୋ କଦା ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନେନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଉପେତେନ କମ୍ମୁନା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଭାୱେନେୱ ଆଦିନ୍ନଂ ଗହିତନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ, ୱତ୍ଥୁପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଘଟ୍ଟନଟ୍ଠାନଗତଂ କାୟପ୍ପସାଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମିନାୱ ଅଙ୍ଗଜାତଗତଂ ଅନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଂ ଚମ୍ମଖିଲଂ, ପିଳକାଦି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନାମ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନକ’’ନ୍ତି ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଚୋଳାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଦିନ୍ନେନ ଉପାଦିନ୍ନେ, ଅନୁପାଦିନ୍ନେ ୱା ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ଘଟ୍ଟିତେ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନେ ଅନୁପାଦିନ୍ନେ ୱା ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ଘଟ୍ଟିତେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ କରଣୱଚନନ୍ତାନି ପଦାନି ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତେନା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସନାନି ।
ଏତ୍ତାୱତା ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କୱସେନ ଅତ୍ତୂପକ୍କମେ ସତି ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରୂପକ୍କମେପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ପୱିଟ୍ଠେ ତୂତି ଏତ୍ଥ ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ପୱେସନଟ୍ଠିତୁଦ୍ଧାରକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ହି ‘‘ସୋ’’ତି ତଂ-ସଦ୍ଦୋପାଦାନେ ‘‘ୟୋ’’ତି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋପି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋ, ସାମତ୍ଥିୟେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ଅପିସଦ୍ଦୋ ଚ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ଆନେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦାପିତମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦୀନଂ ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଂ ପୱିଟ୍ଠେ ୱା ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତପୱେସନଟ୍ଠିତୁଦ୍ଧାରାନମଞ୍ଞତରକ୍ଖଣେ ୱା ସଚେ ୟୋ ସାଦିୟତି, ସପ୍ପମୁଖାଦିପ୍ପୱେସନକାଲେ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତସିତ୍ୱା କାମରାଗପିପାସାଭିଭୂତୋ ୟଦି ସାଦିୟତି, ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଚେ ସାଦିୟତୀ’’ତି ଇମିନା ସାସଙ୍କୱଚନେନ ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ସୂଚିତଂ ହୋତି ।
‘‘ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱିକପ୍ପେ ସମ୍ଭୱନ୍ତିୟୋ ଇତରାପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଖେତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ‘‘ଖେତ୍ତେ’’ତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେପି ହେଟ୍ଠା ‘‘ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା, ଉପରିଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱିଧୀୟମାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣାୟ ସାମତ୍ଥିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନଂ ଖେତ୍ତେତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକ୍ଖିନାସାସୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଜୀୱମାନକସରୀରଗତଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଖେତ୍ତେସୁ ‘‘ସନ୍ଥତାଦିନା ସନ୍ଥତାଦିଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନାଦୀହି ଉପାଦିନ୍ନାଦୀନଂ ଘଟ୍ଟନେ ଅଧିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସବ୍ବୱିକପ୍ପେ ଏତ୍ଥ ୟୋଜେନ୍ତେହି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ – ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ସନ୍ଥତେ ୱା ଅସନ୍ଥତେ ୱା ସନ୍ଥତେନ ୱା ଅସନ୍ଥତେନ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତେନ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନେ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନେ ୱା ଉପାଦିନ୍ନେନ, ତଥା ଅନୁପାଦିନ୍ନେନ ୱା ଘଟ୍ଟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ତସ୍ସ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି । ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ସନ୍ଥତେ ୱା…ପେ॰… ଘଟ୍ଟିତେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଇହ ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀସୁପି ଖେତ୍ତେସୁ ଉପାଦିନ୍ନ-ସଦ୍ଦେନ ଅନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଂ ଅଙ୍ଗଜାତଞ୍ଚ ତତ୍ଥଜାତଚମ୍ମଖିଲପିଳକା ଚ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିଆଦିଇତରାୱୟୱାପି । ତୀସୁପି ଖେତ୍ତେସୁ ଅନୁପାଦିନ୍ନ-ସଦ୍ଦେନ ଅଙ୍ଗଜାତାଦିପଟିଚ୍ଛାଦିତୱତ୍ଥାଦୟୋ ଚ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ପନ ନିମିତ୍ତେ ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଚମ୍ମଖିଲପିଳକରୋମାଦୀନି । ଇମାନି ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନାନି । ଅଙ୍ଗଜାତେତରୋପାଦିନ୍ନାୱୟୱେ ଚ ତୀସୁପି ଖେତ୍ତେସୁ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
୧୧. ଏତ୍ତାୱତା ଜୀୱମାନସରୀରେ ସନ୍ଥତାସନ୍ଥତୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧେସୁପି ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ସନ୍ଥତାସନ୍ଥତୱସେନେୱ ଦୁୱିଧେନ ନିମିତ୍ତେନ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ପରୋପକ୍କମେ ସତି ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ମତସରୀରେ ପନ ତଥା ତଥା ସେୱନ୍ତାନଂ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସପଟିବାହନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ଖେତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନା ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମତେ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ମତେ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସରୀରେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇମିନା ‘‘ଅକ୍ଖାୟିତେ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତାନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ‘‘ନିମିତ୍ତମତ୍ତଂ ସେସେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱକ୍ଖମାନଗାଥାୟଂ ୱିୟ ସକଲସରୀରେ ଖାଦିତେପି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନଭାୱୋୟେୱ ଆପତ୍ତିୟାଭାୱାଭାୱସ୍ସ ପମାଣନ୍ତି ‘‘ଅକ୍ଖାୟିତେ’’ତି ଏତେନ ‘‘ମତେ’’ତି ଏତଂ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ନିମିତ୍ତେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ତଂ ତେନ ୱିସେସିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ନିମିତ୍ତମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନଗାଥାୟ ‘‘ନିମିତ୍ତେ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଅକ୍ଖାୟିତେତି ସବ୍ବଥା ଅକ୍ଖାୟିତେ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତେ ନିମିତ୍ତେ । ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେପି ଚାତି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଖାଦିତ୍ୱା ବହୁକାୱସିଟ୍ଠେ ନିମିତ୍ତେ । ‘‘ୟସ୍ସ ଚତୂସୁ ଭାଗେସୁ ତିଭାଗମତ୍ତଂ ଖାଦିତଂ, ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଂ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମେଥୁନନ୍ତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ସଦିସଭାୱାପତ୍ତିୟା ମିଥୁନାନଂ ଇଦଂ ମେଥୁନଂ, ମତିତ୍ଥିଆଦୀନଂ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ସଦିସତ୍ତାଭାୱେପି ତତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମୋ ରୁଳ୍ହିୟା ‘‘ମେଥୁନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପାରାଜିକୋତିପରାଜିତୋ, ପରାଜୟମାପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ପାରାଜିକ-ସଦ୍ଦୋ ସିକ୍ଖାପଦାପତ୍ତିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଆନନ୍ଦ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱଜ୍ଜୀନଂ ୱା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାନଂ ୱା କାରଣା ସାୱକାନଂ ପାରାଜିକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସମୂହନେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୩) ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଆପତ୍ତି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆପନ୍ନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୭) ଆପତ୍ତିୟା । ‘‘ନ ମୟଂ ପାରାଜିକା, ୟୋ ଅୱହଟୋ, ସୋ ପାରାଜିକୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୫) ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେ । ‘‘ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୮୪) ପନ ଧମ୍ମେ ୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି କତ୍ଥଚି ଆପତ୍ତି, କତ୍ଥଚି ସିକ୍ଖାପଦମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୟୋ ତଂ ଅତିକ୍କମତି ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପତ୍ତି ପନ ୟୋ ନଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜତି ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ପରାଜିତୋ ପରାଜୟମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସିକ୍ଖାପଦାପତ୍ତୀସୁ ପାରାଜିକ-ସଦ୍ଦୋ ପରାଜେତୀତି ‘‘ପାରାଜିକୋ’’ତି କତ୍ତୁସାଧନୋ, ପୁଗ୍ଗଲେ ପନ ପରାଜୀୟତୀତି କମ୍ମସାଧନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ନରୋ’’ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ।
୧୨.ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେତି ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ଖାଦିତେ । ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେତି ସମଭାଗାୱସେସଂ ଖାଦିତେ । ଥୂଲୋ ଅଚ୍ଚୟୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୋ, ସୋୟେୱ ଆପଜ୍ଜୀୟତୀତି ଆପତ୍ତୀତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି। ପାଚିତ୍ତିୟାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟେତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱୋହାରୋ, ନ ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସେତି ଅୱସେସେ ଉପକଚ୍ଛକାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୱସେସସରୀରେ ଉପକଚ୍ଛକାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯-୬୦) । ଦୁଟ୍ଠୁ କତନ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁକ୍କଟ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟତନପୁଂସକତ୍ତା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସାପି ଆପତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଲିଙ୍ଗେନ ୱିସେସନଂ ହୋତି ।
୧୩.ନିମିତ୍ତମତ୍ତଂ ସେସେତ୍ୱା ଖାୟିତେପୀତି ଏତ୍ଥ ତିଣ୍ଣମଞ୍ଞତରଂ ନିମିତ୍ତଂ ସେସେତ୍ୱା ସକଲସରୀରେ ଖାଦିତେପି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ, ପଗେୱ ଇତରେତି ଦୀପେତି । ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଅକ୍ଖାୟିତେ ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେ ୱାତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ନିମିତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ମେଥୁନଂ ସେୱତୋପି ପରାଜୟୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ସେୱତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅପେକ୍ଖାୟଂ । ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନମେୱାତି ଅପେକ୍ଖତି । ସନ୍ଥତାଦୟୋ ୱିକପ୍ପା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବା ।
୧୪. ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିସମ୍ପତ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦା ପନ ସରୀରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ହୋତି କୁଥିତଂ ନୀଲମକ୍ଖିକାସମାକିଣ୍ଣଂ କିମିକୁଲସମାକୁଲଂ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ପଗ୍ଘରିତପୁବ୍ବକୁଣପଭାୱେନ ଉପଗନ୍ତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ତଦା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଜହତି, ତାଦିସେ ସରୀରେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପକ୍କମତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯-୬୦) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଚାତି ଅକ୍ଖାୟିତାଦିସବ୍ବୱିକପ୍ପୋପଗତାନି ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତାନି ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାପି ୱୀତିକ୍କମୋ ଅନାପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ‘‘ଖାୟିତକ୍ଖାୟିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଖାୟିତକ୍ଖାୟିତଞ୍ଚ ନାମେତଂ ସବ୍ବଂ ମତସରୀରକେୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଜୀୱମାନେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୫. ଜୀୱମାନେ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱଣସଙ୍ଖେପତୋତି ୱଣସଙ୍ଗହତୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଠିତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଟିତଂ, ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟୋ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅଦସ୍ସିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟହି ‘‘ୟଦିପି ନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତଂ, ଛୱିଚମ୍ମମ୍ପି ନତ୍ଥି, ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୱେସନଂ ଜାୟତି, ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ଏୱଂ ଅଜୀୱମାନେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସାରେନ ଜୀୱମାନେପି ଛୱିଚମ୍ମମତ୍ତଂ ଚେ ସବ୍ବସୋ ଉପ୍ପାଟିତଂ, ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୱେସନକ୍ଖମଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନମତ୍ଥଂ ଜୋତେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୬. ତତୋ ନିମିତ୍ତତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତିତାୟାତି ପତିତାୟଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ନିମିତ୍ତତୋତି ନିମିତ୍ତପ୍ପଦେସତୋ ପତିତାୟଂ ମଂସପେସିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ୱା ପତିତାୟଂ ତସ୍ସଂ ନିମିତ୍ତମଂସପେସିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଥୁନରାଗେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା ।
୧୭.‘‘ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେପୀ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ‘‘ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦିକା ଅଟ୍ଠକଥା ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବା । ସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅୱସିଟ୍ଠେ’’ତି ପାଠସେସୋ । ଜୀୱମାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସରୀରେ’’ତି ପାଠସେସୋ । ଜୀୱମାନସରୀରେ ପନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପାଟିତେ ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେପି ମଂସେ, ନ୍ହାରୁମ୍ହି ୱା ଅୱସିଟ୍ଠେ ସତି ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା ।
୧୮. ‘‘କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକ୍ଖୀ’’ତି ଗାଥାୟ ‘‘ଜୀୱମାନେ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ‘‘ସରୀରେ’’ତି ପାଠସେସୋ । ‘‘ଅସ୍ସଗୋମହିସାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସ୍ସାଦୀନଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱମାନସରୀରେ କଣ୍ଣ…ପେ॰… ୱଣେସୁ ୱାତି ୟୋଜନା । ୱତ୍ଥିକୋସେତି ମୁତ୍ତପଥବ୍ଭନ୍ତରେ । ୱଣେସୁ ୱାତି ସତ୍ଥକାଦୀହି କତୱଣେସୁ । ଅଙ୍ଗଜାତନ୍ତି ତିଲମତ୍ତମ୍ପି ଅଙ୍ଗଜାତେକଦେସଂ । ରାଗାତି ମେଥୁନରାଗେନ ।
୧୯.ଅୱସେସସରୀରସ୍ମିନ୍ତି କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିୟଥାୱୁତ୍ତସରୀରାୱୟୱୱଜ୍ଜିତସରୀରପ୍ପଦେସେ । ତେନାହ ‘‘ଉପକଚ୍ଛୂରୁକାଦିସୂ’’ତି ଉପକଚ୍ଛଂ ନାମ ବାହୁମୂଲନ୍ତରଂ । ଊରୁକାଦିସୂତି ଊରୁୱେମଜ୍ଝାଦୀସୁ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ସରୀରପ୍ପଦେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ପୱେସେତ୍ୱା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ଅଙ୍ଗଜାତଂ ତିଲବୀଜମତ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସା ମେଥୁନରାଗସ୍ସ ସେୱମାନସ୍ସାତି ମେଥୁନରାଗେନ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସନ୍ଥତେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୨୦.ଅସ୍ସଗୋମହିସାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗୋକଣ୍ଣଗୱଜାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ଅସ୍ସାଦୟୋ ପାକଟାୟେୱ । ‘‘ମତାନ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଜୀୱମାନାନ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ସେୱନ୍ତି ‘‘ୱସା ମେଥୁନରାଗସ୍ସା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ମେଥୁନରାଗୱସେନ ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ଅଙ୍ଗଜାତପ୍ପଦେସଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଓଟ୍ଠଗଦ୍ରଭଦନ୍ତୀନଂ, ଅସ୍ସଗୋମହିସାଦିନ’’ନ୍ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଟ୍ଠକଥାୱସାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ପକାରତ୍ଥୱାଚିନା ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱୀତିକ୍କମାରହନାସାୱତ୍ଥିକୋସୱନ୍ତୋ ଅୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଗୟ୍ହନ୍ତି । ‘‘ଅସ୍ସଗୋମହିସାଦୀନ’’ନ୍ତି ପଠମପାଦାୱସାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଓଟ୍ଠଗଦ୍ରଭଦନ୍ତୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ତେସଂ ପୁନୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ।
୨୧. ତଥା ସେୱମାନସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନନ୍ତି ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଚନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ତିରଚ୍ଛା, ସବ୍ବେ ଚ ତେ ତିରଚ୍ଛାଚାତି ସବ୍ବତିରଚ୍ଛା, ତେସଂ ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱସା ମେଥୁନରାଗସ୍ସା’’ତିଆଦୀନଂ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଅକ୍ଖିଆଦୀସୁ ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ଅଙ୍ଗଜାତପ୍ପଦେସଂ ମେଥୁନରାଗେନ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥାପି ସନ୍ଥତାଦିୱିକପ୍ପେ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ତମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୨. ଏୱଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଲବ୍ଭମାନା ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ମତସରୀରେପି ସମ୍ଭୱନକଆପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଗହଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ମତାମତସରୀରେ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ପୁନ ଗହଣେ ପୟୋଜନାଭାୱା ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନୁୱତ୍ତମାନସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତେସଂ ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନଗତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲ୍ଲସରୀରେସୂତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱମସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଅଲ୍ଲମତସରୀରେସୁ ତିୱିଧେ ଖେତ୍ତସ୍ମିଂ ଅସନ୍ଥତେ, ସନ୍ଥତେ ୱା ସତି ମେଥୁନରାଗସ୍ସ ୱସା ସେୱତୋ ତିୱିଧାପି ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ଅନୁୱତ୍ତମାନପଦେହି ସହ ୟୋଜନା ।
ତିୱିଧେ ଖେତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ମତମନୁସ୍ସସରୀରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଭେଦେ ମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତଭେଦେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେ ଚ, ଅକ୍ଖାୟିତୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଭେଦେ କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକ୍ଖିନାସାୱତ୍ଥିକୋସୱଣସଙ୍ଖାତେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଭେଦେ ତସ୍ମିଂୟେୱ କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକ୍ଖିନାସାୱତ୍ଥିକୋସୱଣସଙ୍ଖାତେ ଚ, ଅକ୍ଖାୟିତୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତ ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଭେଦେ ଅୱସେସସରୀରସଙ୍ଖାତେ ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ଚାତି ତିୱିଧେପି ଖେତ୍ତେ । ସତୀତି ୱିଜ୍ଜମାନେ । ସନ୍ଥତେ ୱା ଅସନ୍ଥତେ ୱା ମେଥୁନରାଗସ୍ସ ୱସା ସେୱତୋ ୟଥାରହଂ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟସଙ୍ଖାତା ତିୱିଧା ଆପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତେସମେୱ ଚ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଭାୱଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ସରୀରେ ସନ୍ଥତାଦିୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ମେଥୁନରାଗେନ ସେୱତୋ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିସମ୍ପତ୍ତେ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ମନୁସ୍ସସରୀରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ଇମସ୍ମିଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତସରୀରେ ୱିସେସମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ଅଲ୍ଲସରୀରେସୂ’’ତିଆଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁଥିତକୁଣପେ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ।
୨୩. ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ନିମିତ୍ତଂ ମୁତ୍ତକରଣଂ । ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ଇମିନା ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀନମେୱ ଗହଣଂ, ଇମିନା ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାପି ଗହଣସ୍ସ । ଇମିସ୍ସାନନ୍ତରଗାଥାୟ ଇତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତିତେ ତତ୍ରାପି ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାପି ଗହଣଂ ସିୟାତି ତମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତିଅଧିକୱଚନମେୱ ଞାପକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯-୬୦) ‘‘ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନ ଛୁପତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ନ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଛୁପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) ସାମଞ୍ଞୱଚନତୋ ଚ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଭାୱମସମ୍ପତ୍ତାୟ ଅଲ୍ଲମତମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଚ ଅକ୍ଖାୟିତେ ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେ ୱା ନିମିତ୍ତେ ସତି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ତତ୍ଥାପି ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋପି ମତାମତୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ଇମିନାୱ ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୪.ନିମିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତେନ । ମୁଖେନାତି ପକତିମୁଖେନ । ନିମିତ୍ତଂ ଇତ୍ଥିୟାତି ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତଂ । ୟସ୍ମା ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ମତିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁମ୍ହି ମତିତ୍ଥିୟା ସରୀରେ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୟୋ ଛୁପତି, ତସ୍ସ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମତମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ନ ଗହେତବ୍ବା । ତଥେୱ ୟକ୍ଖିୱତ୍ଥୁମ୍ହି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୟକ୍ଖିନିୟା ସରୀରଂ ୟେନ ଫୁଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇଧେୱ ଉପରି ଦୁତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସେ ‘‘ପଣ୍ଡକେ ୟକ୍ଖିପେତୀସୁ, ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ୩୪୧) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀପି ନ ଗହେତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତୁକାମତାୟ ସତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗାସମ୍ଭୱତୋ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନା’’ତି ଇମିନା ଚ ବହି ଛୁପିତୁକାମତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ‘‘ବହୀ’’ତି ଅନୁୱତ୍ତନଂ ୱିନାପି ତଦତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ଗରୁକନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
୨୫. ତଥେୱ ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା, ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱେସେତ୍ୱା ବହିୟେୱ ଛୁପନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଭୟରାଗେନାତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ, ମେଥୁନରାଗେନ ୱା । ପୁରିସସ୍ସାପୀତି ଜୀୱମାନକପୁରିସସ୍ସପି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପୁରିସସ୍ସାପୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ମୁତ୍ତକରଣମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଜୀୱମାନକପୁରିସସ୍ସା’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଚେ ? ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୱା ମେଥୁନରାଗେନ ୱା ଜୀୱମାନକପୁରିସସ୍ସ ୱତ୍ଥିକୋସଂ ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଛୁପତି, ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯-୬୦) ଲବ୍ଭତି ।
୨୬. ଅଚିରୱତିତରନ୍ତାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ପିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁହନ୍ତା ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ମେଥୁନରାଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିଂସୂତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ନ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଛୁପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) ଆଗତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିମିତ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତଥା’’ତି ଇମସ୍ସାନୁୱତ୍ତନତୋ ‘‘ବହୀ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତଂ ମେଥୁନରାଗତୋ ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭. ‘‘ମେଥୁନରାଗତୋ’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାପି ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନା’’ତିୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ବହି ଛୁପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସ୍ସ । ଛୁପନେତି ଫୁସନେ ।
୨୮.ତମାୱଟ୍ଟକତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଂ ଆୱଟ୍ଟକତେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆୱଟ୍ଟକତେତି ୱିୱଟେ । ‘‘ମୁଖେ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଚ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୁତାନୁଲୋମିକାନଂ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସେୱ ବଲୱତ୍ତା ଚ ପୁରିମାନନ୍ତରଗାଥାୟ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ମୁଖେ’’ତି କିଞ୍ଚାପି ସୁତସ୍ସେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତଥାପି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ପାରା॰ ୭୩) ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସିୱଥିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଛିନ୍ନସୀସଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେସୀ’’ତି ଦସ୍ସିତଛିନ୍ନସୀସୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ମନୁସ୍ସମୁଖମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ, ପନ ଅମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ମୁଖେ ତଥା ପୱେସୋ ନିଦ୍ଦୋସୋତି ୱତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତତ୍ଥାପି ଇଦମେୱ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ମୁଖେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ । ତତ୍ଥ ଆୱଟ୍ଟକତେ ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକାନଂ ମୁଖେ ଆକାସଗତଂ କତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଆୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେତି ୟୋଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସଙ୍ଗହୋ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ କାତବ୍ବୋ ।
୨୯.ତଥାତି ‘‘ଆକାସଗତଂ କତ୍ୱା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପରାମସତି । ଚତୂହି ପସ୍ସେହୀତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ପସ୍ସେହୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଜାତିୱାଚକତ୍ତା ଏକୱଚନଂ । ‘‘ଚତୂହି ପସ୍ସେହି, ହେଟ୍ଠିମତ୍ତଲ’’ନ୍ତି ଚ ଇମେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧିପଦସ୍ସ ଅନିଦ୍ଦେସେପି ମେଥୁନପାରାଜିକାଧିକାରତ୍ତା ଚ ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୱସାନେ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ୟଥା ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧-୬୨) ନିମିତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସାତିଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା ଚ ସାମତ୍ଥିୟେନ ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଇଦମେୱ ‘‘ପୱେସେତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ଆଧାରୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତତି ।
ଏୱଂ ୱାକ୍ୟଂ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଆୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ତମାକାସଗତଂ କତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ତଥା ସବ୍ବସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତେ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚତୂହି ପସ୍ସେହି ସହ ହେଟ୍ଠିମତ୍ତଲଂ ଚତ୍ତାରୋ ପସ୍ସେ, ହେଟ୍ଠିମତ୍ତଲଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ଆକାସଗତଂ କତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
୩୦.ଉପ୍ପାଟିତୋଟ୍ଠମଂସେସୂତି ଉପ୍ପାଟିତଂ ଓଟ୍ଠମଂସଂ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତେସୁ ଦନ୍ତେସୁ । ବହିନିକ୍ଖନ୍ତକେସୁ ୱାତି ପକତିୟା ଓଟ୍ଠମଂସତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଠିତେସୁ ୱା ଦନ୍ତେସୁ । ୱାୟମନ୍ତସ୍ସାତି ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ।
୩୧.ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତମଂସସନ୍ନିସ୍ସୟାନି ଅଟ୍ଠୀନି ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ମଗ୍ଗେତି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତମୟେ ମଗ୍ଗେ । ଦୁୱିଧରାଗତୋତି ମେଥୁନରାଗେନ ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୱା । ୱାୟମନ୍ତସ୍ସାତି ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ।
୩୨.ଆଲିଙ୍ଗନ୍ତସ୍ସାତି ପରିସ୍ସଜନ୍ତସ୍ସ । ହତ୍ଥଗାହାଦୀସୁ ହତ୍ଥୋ ନାମ କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା । ହତ୍ଥସ୍ସ, ତପ୍ପଟିବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହୋ। ଅୱସେସସରୀରସ୍ସ, ତପ୍ପଟିବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ପରାମସନଂ ପରାମାସୋ । ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ପନ ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ୱା ତପ୍ପଟିବନ୍ଧସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହଣଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟସ୍ସେୱ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତତ୍ତା ସୋୟେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ପରାମସେପି ‘‘ହତ୍ଥେନ ସରୀରସ୍ସ, ତପ୍ପଟିବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ପରାମସନ’’ନ୍ତି ୟଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅୱସେସସରୀରାୱୟୱେନାପି ପରାମସତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି । ଚୁମ୍ବନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେଣିଗ୍ଗାହାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅୟଂ ନୟୋ’’ତି ଏତେନ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ମେଥୁନରାଗେନ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।
୩୩. ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତେସୁ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତେ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପଦେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଅପଦେ, ଦ୍ୱିପଦେ, ଚତୁପ୍ପଦେ’’ତି ଇମେହି ୱିସେସନେହି ୱିସେସିତବ୍ବଂ ‘‘ସତ୍ତନିକାୟେ’’ତି ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅପଦେ ସତ୍ତନିକାୟେ । ଅହୟୋତି ଥଲଚରେସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହତ୍ଥିଗିଲନକେ ଅଜଗରେ ଉପାଦାୟ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ନାଗା ଚ । ମଚ୍ଛାତି ଜଲଜେସୁ ଉପରିମକୋଟିୟା ପଞ୍ଚସତୟୋଜନିକାନି ତିମିରପିଙ୍ଗଲାଦିମଚ୍ଛେ ଉପାଦାୟ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ପାଠୀନପାୱୁସାଦୟୋ ମଚ୍ଛା ଚ । ଦ୍ୱିପଦେ ସତ୍ତନିକାୟେ । କପୋତାତି ଉପରିମକୋଟିୟା ଗରୁଳେ ଉପାଦାୟ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ କପୋତାକପୋତପକ୍ଖୀ ଚ । ପାରାୱତାତି କେଚି । ଚତୁପ୍ପଦେ ସତ୍ତନିକାୟେ । ଗୋଧାତି ଉପରିମକୋଟିୟା ହତ୍ଥିଂ ଉପାଦାୟ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ଗୋଧା ଚାତି ଇମେ ସତ୍ତା । ହେଟ୍ଠାତି ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ । ପାରାଜିକସ୍ସୱତ୍ଥୂତି ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନୀତି ପାଠସେସୋ ।
୩୪.ସେୱେତୁକାମତା ମେଥୁନସେୱାୟ ତଣ୍ହା, ତାୟ ମେଥୁନରାଗସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସେୱେତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗେତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେ ମଗ୍ଗେ। ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ମୁତ୍ତକରଣସ୍ସ ପୱେସନଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତେ ୱିନାସେ ଭୱୋତି ଅନ୍ତିମୋ, ପାରାଜିକାପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଅନ୍ତିମଭାୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦେୱ ପଠମଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଆଦିମ୍ହି ଦେସିତତ୍ତା ପଠମନ୍ତିମୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ ପଠମନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନୋ, ପଠମପାରାଜିକସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୫. ସାମନ୍ତା ଆପତ୍ତିସମୀପେ ଭୱଂ ସାମନ୍ତଂ, ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ସମୀପେ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପୀତି ଅୱସେସାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାରାଜିକଧମ୍ମାନଂ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସାମନ୍ତମିତି ଉଦୀରିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥମୁଦୀରିତଂ ? ‘‘ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୯୪) ଦୁତିୟେ, ‘‘ମନୁସ୍ସଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଓପାତଂ ଖଣତି, ପତିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି, ତତିୟେ, ‘‘ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୧୫) ଚତୁତ୍ଥେ ସମୁଦୀରିତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିୟା ସାମନ୍ତାପତ୍ତିଭାୱୋ ୟସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ସମୁଲ୍ଲପତି, ସୋ ୟାୱ ନ ପଟିୱିଜାନାତି, ତାୱ ସମୁଲ୍ଲପନପଚ୍ଚୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିସମ୍ଭାୱେ, ସମୁଲ୍ଲପିତେ ତସ୍ମିଂ ସମୁଲ୍ଲପିତମତ୍ଥେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିସମ୍ଭାୱେ ଚ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ଚ ‘‘ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୬.ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱାତୂପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ୱୀତିକ୍କମଂ କତ୍ୱା ମାତୁଗାମେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଅଜାନମାନସ୍ସ, ମହାୱନେ ଦିୱା ନିଦ୍ଦୁପଗତଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ପରେହି କିରିୟମାନଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥେୱାତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦମାକଡ୍ଢତି । ଅସ୍ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋନ୍ତେସୁ ଚ କାରାପେନ୍ତେସୁ ଚ, ସପ୍ପମୁଖଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲେ ୱିୟ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ଅନଧିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଚ, ମହାୱନେ ଦିୱାୱିହାରୋପଗତଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ପରୋପକ୍କମଂ ଞତ୍ୱାପି କାୟେ ଆଦିତ୍ତଅଗ୍ଗିନା ୱିୟ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ଅନଧିୱାସେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଖୀରସାଗରସଲିଲନିମ୍ମଲେ ସବ୍ବପଠମଂ ପାତୁଭୂତତ୍ତା ଆଦି ଚ ତଂ ୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଞ୍ଚାତି ଆଦିକମ୍ମଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆଦିକମ୍ମୀ, ଏତ୍ଥ ସୁଦିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିନୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଉପରିପି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ଆଗତାଗତଟ୍ଠାନେ ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ଚ ଉପରି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଚ ନିଦାନାଦିୱସେନ ସତ୍ତରସୱିଧୋ ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପକିଣ୍ଣକେ ସଙ୍ଖେପତୋ, ଉତ୍ତରେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୭-୩୮.ୱିନୟେତି ୱିନୟପିଟକେ । ଅନୟୂପରମେତି ନେତି ପାପେତି ସୀଲସମ୍ପଦଂ ସମାଧିସମ୍ପଦଂ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦଞ୍ଚାତି ନୟୋ, କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ଅୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତୋ ସଂୱରୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅସଂୱରୋ ଅନୟୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଉପରମୋ ନିୱତ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅନୟୂପରମୋ, ୱିନୟୋ, ତତ୍ଥ ଅନୟୂପରମେ ୱିନୟେ ।
ତତୋ ଏୱ ପରମେ ଉକ୍କଟ୍ଠେ । ଅନୟସ୍ସ ୱା ଉପରମେ ନିୱତ୍ତନେ ପରମେ ଉକ୍କଟ୍ଠେତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପରା ଉତ୍ତମା ମା ସାସନସିରୀ ଏତ୍ଥାତି ପରମୋ, ୱିନୟୋତି ଏୱମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ ସାସନସ୍ସ ଆୟୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୧) ୱଚନତୋ ଉତ୍ତମସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁଜନସ୍ସାତି ସୋଭଣୋ ଜନୋ ସୁଜନୋ, ସିକ୍ଖାକାମୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ସୋଭମାନୋ ପିୟସୀଲୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ନୟନେ ନୟନୂପମେ ୱିନୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୟୂପରମତ୍ତା, ପରମତ୍ତା ଚ ସୁଜନସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ନୟନେ ନୟନୂପମେ । ସୁଖାନୟନେତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦଂ ସୁଖଂ ଆନେତୀତି ସୁଖାନୟନଂ, ତସ୍ମିଂ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ନୟନେ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।
ଏତଂ ୱିସେସନଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ଉପମାଭାୱେନ ଗହିତପକତିନୟନତୋ ଇଧ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କତରୋ ସୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ପକତିନୟନଂ ରାଗଦୋସାଦିକିଲେସୂପନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ୱିନୟନୟନଂ ଇମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ଏକଂସେନ ମୋକ୍ଖାୱହନସୁଖସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ୱିନୟମୱିରାଧେତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜନେନ ସିଜ୍ଝନକସୀଲସଂୱରମୂଲକଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଅନୁପାଦିସେସପରିନିବ୍ବାନାୱସା- ନଫଲସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାୱହନେ ୱିନୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ପଧାନରତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ପଧାନେ ୱିନୟାଭିୟୋଗେ ରତୋପି, ୱିନୟେ ଅଜ୍ଝାୟନସୱନଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ୱାୟମନ୍ତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୧୭୦; କଥା॰ ୮୭୨) ୱଚନତୋ ପଧାନଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ମିଂ ରତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ସାରମତେତି ‘‘ସାର’’ନ୍ତି ଅଧିମତେ । ଅଥ ୱା ସାରଂ ଅଫେଗ୍ଗୁମତଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଆଚରିୟମତଂ ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସାରମତୋ’’ତି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ । ରତୋତି ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭିରତୋ । ‘‘ନ ରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ-କାରଂ ‘‘ରମତେ’’ତି ଓସାନପଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟୋ ପନ ନ ରମତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଥେରନୱମଜ୍ଝିମଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅନ୍ତରେ ୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିଚ୍ଚପରିୱତ୍ତନସୱନାନୁସ୍ସରଣଚିନ୍ତନୱସେନ ନ ରମତେ ନ କୀଳତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିନୟେ ପଧାନରତୋପି ୱିନୟପିଟକେ ଅଜ୍ଝୟନସୱନାଦିୱସେନ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋପି ପଟୁ ହୋତି କିଂ, ନ ହୋତେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ୱିନୟପିଟକେ ପାଟୱମାକଙ୍ଖନ୍ତେହି ପଠମଂ ତାୱେତ୍ଥ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଭିୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଆନିସଂସପାରଂପରିୟପୟୋଜନେନ ସହ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ, ‘‘ଅୱେଦୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟୋ’’ତି ପାଠସେସୋ । ୟୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସମ୍ମା ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି । କିଂ ଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ହିତୱିଭାୱନ’’ନ୍ତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟା ମୂଲସାଧନତ୍ତା ସୀଲମିଧ ହିତଂ ନାମ, ତଂ ୱିଭାୱେତି ପକାସେତୀତି ହିତୱିଭାୱନୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବକିଲେସଜଟାୱିଜଟନଲୋକୁତ୍ତରଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନସୋପଚାରସାଭିଞ୍ଞାରୂପାରୂପଅଟ୍ଠସମାଧୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନତାୟ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପଦାନଂ ମୂଲଭୂତେସୁ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେସୁ ପଧାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ, ତପ୍ପକାସକତ୍ତା ଅୟଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ‘‘ହିତୱିଭାୱନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଭାୱନନ୍ତି ଭାୱୀୟତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚେତସି ନିୱେସୀୟତୀତି ଭାୱନୋ, ଭାୱନୀୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତୱିଭାୱକତ୍ତାୟେୱ ହିତତ୍ଥୀହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତେ ୱାସେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଏୱଂୱିଧଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ସୁରସମ୍ଭୱନ୍ତି ରସୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ରସୋ, ସଦ୍ଦରସୋ ଅତ୍ଥରସୋ କରୁଣାଦିରସୋ ୱିମୁତ୍ତିରସୋ ଚ, ସୋଭଣୋ ରସୋ ଏତସ୍ସାତି ସୁରସୋ, ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ସୁରସଂ । ଭୱଂ ଭୱନ୍ତଂ, ସନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୁରସଂ ସମାନଂ, ସୁରସଂ ଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ସିଲେସୋ ପସାଦୋ ସମତା ମଧୁରତା ସୁଖୁମାଲତା ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ଉଦାରତା ଓଜୋ କନ୍ତି ସମାଧୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି କୱିଜନେହି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବସିଲେସାଦିଦସୱିଧସଦ୍ଦଜୀୱିତଗୁଣସଙ୍ଖାତସଦ୍ଦରସସମ୍ପତ୍ତୀହି ଚ ସଭାୱାଖ୍ୟାନଂ ଉପମା ରୂପକଂ ଦୀପକଂ ଆୱୁତ୍ତୀତି ଏୱମାଦିକ୍କମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଞ୍ଚତିଂସଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେସୁ ଅନୁରୂପସଭାୱାଖ୍ୟାନାଦିପ୍ପଧାନଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥରସସମ୍ପତ୍ତୀହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପକାସିତବ୍ବକରୁଣାରସଅବ୍ଭୁତରସସନ୍ତରସାଦୀହି ଚ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ସୁରସଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ଇମିନା ପକରଣେନ ପଧାନତୋ ୱିଧୀୟମାନପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକତ୍ତା ସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ଚ ନିବ୍ବାନପାପନତୋ ମୂଲକାରଣଂ ହୁତ୍ୱା କମେନ ନିବ୍ବାନାମତଫଲରସସମ୍ପଦାୟକଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପରମସ୍ସାଦନୀୟରୂପେନ ଧିତିୱିମୁତ୍ତିରସେନ ସୁରସଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ, ତଂ ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ, ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ, କାୟଚିତ୍ତସୁଖାନଂ ମୂଲକାରଣଭୂତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁରସତ୍ତା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତରସସମ୍ପଦସାରମହୁସ୍ସୱେନ ସମ୍ଭୂତମାନସିକସୁଖସ୍ସ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପନିସ୍ସୟକାୟିକସୁଖସ୍ସ ଚ ପଭୱଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଇମସ୍ସ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ସମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ନାନାଗୁଣରତନାକରଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସମ୍ପଜାନନ୍ତୋ ସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ କିଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ପାଲିନା ଉପାଲିନା ସମୋ ଭୱତି । ପାଲିନାତି ସାସନଂ ପାଲେତୀତି ‘‘ପାଲୋ’’ତି ୱିନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ ସାସନସ୍ସ ଆୟୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୧) ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାଲୀ, ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ତିୱିଧସାସନସ୍ସ ଜୀୱିତଭୂତୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତସାସନଧରତ୍ତା ‘‘ପାଲୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଉପାଲିନା, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୮) ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନେନ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ମୁଖପଦୁମଂ ୱିକାସେତ୍ୱା ପକାସିତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନେନ ୱିସେସତୋ ସାୟନରକ୍ଖନକଭାୱେନ ପଟିଲଦ୍ଧପାଲୀତିନାମଧେୟ୍ୟେନ ଉପାଲିମହାଥେରେନ ସମୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ସମୋ ଭୱତୀତି ଚେ ? ସାସନେ । ସାସନେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ତିୱିଧେ ସାସନେ, ତତ୍ରାପି ଥାୱରଜଙ୍ଗମସକଲୱତ୍ଥୁୱିତ୍ଥାରାଧରମଣ୍ଡଲସଦିସେ ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧଦ୍ୱୟଧାରେ ପରିୟତ୍ତିସାସନେ, ତତ୍ଥାପି ୱିନୟକଥାଧିକାରତ୍ତା ଲବ୍ଭମାନେ ୱିନୟପିଟକସଙ୍ଖାତପରିୟତ୍ତିସାସନେକଦେସେ ସମୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିଂଭୂତେ ସାସନେ ? ମାରବଲିସାସନେ । ମାରସ୍ସ ବଲି ମାରବଲି, ମାରଗୋଚରୋ, ତସ୍ସ ସାସନଂ ହିଂସକଂ ମାରବଲିସାସନଂ, ତସ୍ମିଂ । ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ମାରେସୁ ପଧାନଭୂତକାମରାଗାଦିପଭୱକିଲେସମାରସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱେନ ବଲିସଙ୍ଖାତଇତ୍ଥିସରୀରାଦିନିସ୍ସୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଦିୱିସୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜାପନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ମାରବଲିସ୍ସ ହିଂସକଂ ହୋତୀତି ମାରବଲିସାସନନାମଧେୟ୍ୟୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତସାସନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ବଳିସେନପି ଜାଲେନ, ହତ୍ଥେନ କୁମିନେନ ୱା’’ତି ଉଦକଟ୍ଠକଥାୟ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ବଳିସ-ସଦ୍ଦେନ ମଚ୍ଛମାରଣକଣ୍ଟକମାହ, ତଂ ମାରସ୍ସ ବଳିସଂ ଅସତି ଖିପତି ୱଜ୍ଜେତୀତି ମାରବଳିସାସନଂ, ତସ୍ମିଂ, ‘‘ସମନ୍ତପାସୋ ମାରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଂସାରସାଗରେ ପରିୱତ୍ତମାନକସଂକିଲେସଦାସପୁଥୁଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ମାରମହାକେୱଟ୍ଟେନ ପକ୍ଖିତ୍ତବଳିସସଙ୍ଖାତଇତ୍ଥିରୂପସଦ୍ଦାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣା- ମିସାୱୁତକାମରାଗାଦିକିଲେସମହାବଳିସଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନାଦିୱସେନ ପଜହନ୍ତେ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେ ସାସନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସାରମତେ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ୟୋ ପନ ନ ରମତେ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୟୂପରମେ ତତୋ ଏୱ ପରମେ ଉତ୍ତମେ ସୁଜନସ୍ସ ସୁଖାନୟନେ ନୟନେ ନୟନୁପମେ ୱିନୟେ ରତୋ ଅଭିରତୋ ପଧାନରତୋପି ୱିନୟେ ଅଜ୍ଝାୟନାଦୀସୁ ୟୋଗମାପଜ୍ଜନ୍ତୋପି ପଟୁ ହୋତି ପଟୁତରୋ ହୋତି କିଂ, ନ ହୋତେୱ । ତସ୍ମା ୱିନୟେ ପାଟୱତ୍ଥିନା ଏତ୍ଥେୱ ସକ୍କଚ୍ଚାଭିୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସାଧିପ୍ପାୟା ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ପଧାନେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ୱୀରିୟେ ରତୋ ଅଭିରତୋ ୟୋ ପନ ନରୋ ସାରମତେ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ୟତୋ ରମତେ, ଅତୋ ତସ୍ମା ସୋ ଅନୟୂପରମେ ସୁଜନସ୍ସ ସୁଖାନୟନେ ୱିନୟେ ପଟୁ ହୋତି କୁସଲୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନାତି ନୋ ଖନ୍ତି ।
ହିତୱିଭାୱନଂ ହିତପ୍ପକାସକଂ ଭାୱନଂ ଭାୱନୀୟଂ ଆସେୱିତବ୍ବଂ ସୁରସମ୍ଭୱଂ ସୁରସଂ ସମାନଂ ସୁରସଂ ଭୂତଂ ସମ୍ଭୱଂ ସୁଖହେତୁକଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୟୋ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାରବଳିସାସନେ ମାରୱିସୟପ୍ପହାନକରେ, ଅଥ ୱା ମାରବଳିସସ୍ସ ମାରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁକାମାମିସାୱୁତକିଲେସକାମବଳିସସ୍ସ ଅସନେ ୱଜ୍ଜମାନେ ସାସନେ ତିୱିଧେପି ଜିନସାସନେ, ତତ୍ଥାପି ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପରିୟତ୍ତିସାସନେ, ତତ୍ରାପି ସକଲସାସନସ୍ସ ଜୀୱିତସମାନେ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତପରିୟତ୍ତିସାସନେକଦେସେ ପାଲିନା ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପନେନ ସାସନପାଲନେ ତଂମୂଲଭାୱତୋ ପାଲସଙ୍ଖାତୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା ପସତ୍ଥତରେନ ଉପାଲିନା ଉପାଲିମହାଥେରେନ ସମୋ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପଠମପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯. ଇଦାନି ଦୁତିୟଂ ପାରାଜିକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆଦିୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନା’’ତି ପାଠସେସୋ । ସୋ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନନ୍ତେହି ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆଦିୟନ୍ତୋ ପରାଜିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରସନ୍ତକଂ ଆରାମାଦିଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସାମିକଂ ପରାଜେତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଦତ୍ଥାୟ କତେ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସାମିକସ୍ସ ୱିମତୁପ୍ପାଦନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଦାୟାଦୋ ହୁତ୍ୱା ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ତଥା’’ତି ଚ ‘‘ଅପୀ’’ତି ଚ ‘‘ପରାଜିତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ସହ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ହରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀହି ଚତୂହିପି ପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ହରନ୍ତୋପି ତଥା ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା ସୀସାଦୀହି ପରସନ୍ତକଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀସତୋ ଖନ୍ଧୋହରଣାଦିପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋପି ତଥା ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅୱହରନ୍ତୋପି ତଥା ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅଞ୍ଞେହି ସଙ୍ଗୋପନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ତନି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଂ ‘‘ଦେହି ମେ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଚୋଦିୟମାନୋ ‘‘ନ ମୟା ଗହିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ମୁସା ୱତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ତସ୍ସ ୱିମତୁପ୍ପାଦନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଥେୱ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି । ‘‘ନାହଂ ଅଗ୍ଗହେସି’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହରନ୍ତୋ ‘‘ଅୱହରନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେନ୍ତୋପି ତଥା ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା । ୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭଣ୍ଡହରଣକମନୁସ୍ସାଦୀନମଞ୍ଞତରଂ ‘‘ତେନ ଭଣ୍ଡେନ ସହ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତଦିସାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପକତିଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେନ୍ତୋପି ପଠମପାଦୁଦ୍ଧାରେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦୁତିୟପଦୱାରାତିକ୍କମେନ ତଥେୱ ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଠାନା ଚାୱେନ୍ତୋପି ତଥା ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା । ଥଲାଦୀସୁ ଠିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅୱହରିତୁକାମତାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନେନ୍ତୋପି ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦୀସୁ ଆମସନାୱସାନେସୁ ସବ୍ବେସୁପି ପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟାନି ଚ ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପରି ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରେସୁ ୱିୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନେନ୍ତୋ ତଥେୱ ପରାଜିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱମେତାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟ ହରେୟ୍ୟ ଅୱହରେୟ୍ୟ ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେୟ୍ୟ ଠାନାଚାୱେୟ୍ୟ ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ପଦଭାଜନାଗତେସୁ ଛସୁ ପଦେସୁ ଆଦୋ ପଞ୍ଚ ପଦାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଛଟ୍ଠଂ ପଦଂ କସ୍ମା ନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଚେ ? ଅୟଂ ଗାଥା ନ ତଂପଦଭାଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ପଦାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଦୱୟୱଭୂତପଞ୍ଚପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସେତୁକାମେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଛଟ୍ଠଂ ପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୱକ୍ଖମାନେ ତତିୟପଞ୍ଚକେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱହାରପଦେନ, ପଞ୍ଚମପଞ୍ଚକେ ପରିକପ୍ପାୱହାରପଦେନ ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ଏତ୍ଥ ନାନେକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଛଟ୍ଠଂ ପଦଂ ନ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୦. ଇମସ୍ମିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଓତିଣ୍ଣେ କତ୍ତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରାନଂ ଅଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ତେ ଚ ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗପଞ୍ଚକଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚକଭେଦା, ତତ୍ଥ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ନାନେକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟପ୍ପଭେଦେ ଦସ ଅୱହାରେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱସେସପଞ୍ଚକତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ନାନେକଭଣ୍ଡାନନ୍ତି ନାନା, ଏକୋ ଚ ଭଣ୍ଡୋ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକଭଣ୍ଡୱସେନ ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକଭଣ୍ଡୱସେନେୱ ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚ ପରିମାଣା ୟେସନ୍ତେ ପଞ୍ଚକା, ତେସଂ । ଅୱହାରାତି ଅୱହରଣାନି, ଚୋରକମ୍ମାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ‘‘ଆଦିୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଆଦିୟନ୍ତାଦୟୋ । ପଟିପତ୍ତିସନ୍ତାନେ ୱିସେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଭାୱେତି ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱିଭାୱୀ, ୱିନୟଧରୋ, ତେନ ୱିଭାୱିନା । ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ପରେସଂ ଆରାମାଦିସୱିଞ୍ଞାଣକୱତ୍ଥୂନି ୱା ଦାସମୟୂରାଦିଂ କେୱଲଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ ୱା ଅୱହରିତୁଂ କତା ୟଥାୱୁତ୍ତସରୂପା ଆଦିୟନାଦୟୋ ଠାନାଚାୱନପରିୟୋସାନା ପଞ୍ଚ ଅୱହାରା ୟଥାୱୁତ୍ତନାନାଭଣ୍ଡଏକଭଣ୍ଡୱିସୟା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକନ୍ତି ଦସ ଅୱହାରା ଭୱନ୍ତୀତି ୱିନୟଧରେନ ଓତିଣ୍ଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋପକାରକତ୍ତା ତଥତୋ ଞାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୧. ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ ନାନେକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକାନି ଦ୍ୱେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱସେସପଞ୍ଚକତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସାହତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସାହତ୍ଥୋତି ସକୋ ହତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୀତି ସାହତ୍ଥୋ, ଅୱହାରୋ, ଚୋରେନ ସହତ୍ଥା କତୋ ଅୱହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଣତ୍ତିକୋ ଚେୱାତି ଆଣତ୍ତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଆଣତ୍ତିକୋ, ଅୱହାରୋ, ଚୋରସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆଣାପନେନ ସିଦ୍ଧୋ ଅୱହାରୋ ଚ । ନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଅୱହାରୋ, ସୁଙ୍କଘାତଟ୍ଠାନେ, ପରିକପ୍ପିତୋକାସେ ୱା ଠତ୍ୱା ଭଣ୍ଡସ୍ସ ବହି ପାତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅତ୍ଥସାଧକୋତି ପାରାଜିକାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥସାଧକୋ, ସୋ ଅୱହାରୋ ଚ ୟଥାଣତ୍ତିକଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ଏକଂସେନ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱା ଅୱହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁୱିସେସୋ ଗହଣକାଲୋ ଗହଣଦେସୋ ଗହଣାକାରୋ ଚାତି ଏୱମାଦିୱିସେସାନମଞ୍ଞତରେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱା ଆଣାପନଞ୍ଚ ଏକଂସେନ ପାଦଗ୍ଘନକତେଲପିୱନକଂ ଉପାହନାଦିକିଞ୍ଚିୱତ୍ଥୁଂ ତେଲଭାଜନାଦୀସୁ ପାତନାଦିପ୍ପୟୋଗୋ ଚାତି ଏୱମାଦିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ କିରିୟାସିଦ୍ଧିୟା ପୁରେତରମେୱ ପାରାଜିକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ ଅତ୍ଥସାଧକୋ ଅୱହାରୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଧୁରନିକ୍ଖେପନଞ୍ଚାତି ଧୁରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପନଂ, ତଞ୍ଚ ଅୱହାରୋ, ପରସନ୍ତକାନଂ ଆରାମାଦୀନଂ ଅଭିୟୋଗୱିସୟେ ଚ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡାଦିନୋ ୱିସୟେ ଚ ଚୋରସ୍ସ ସାମିନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚ ସାମିନୋ ଚ, ୟଦା କଦାଚି ୟଥାକଥଞ୍ଚି ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଗହଣେ ନିରୁସ୍ସାହଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପାୱହାରୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ଇଦଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସାହତ୍ଥାଦିଚତୁକ୍କଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅୱହାରାନଂ ସମୂହୋ ପଞ୍ଚକଂ, ସାହତ୍ଥାଦିପଞ୍ଚକଂ ‘‘ସାହତ୍ଥପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୨.ପୁବ୍ବସହପୟୋଗା ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ସହପୟୋଗୋ’’ତି ପୟୋଗ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ଆଣତ୍ତିୱସେନ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ୟଥାଣତ୍ତିକମୱିରାଧେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଆଣାପନଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ନାମ ଅୱହାରୋ । କାୟେନ, ୱାଚାୟ ୱା ପୟୁଜ୍ଜନଂ ଆଣାପନଂ ପୟୋଗୋ, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣତୋ ପୁବ୍ବତ୍ତା ପୁବ୍ବୋ ଚ ସୋ ପୟୋଗୋ ଚାତି ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ଅୱହାରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଠାନାଚାୱନୱସେନ ସହପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣପଦତ୍ତା ଠାନାଚାୱନଞ୍ଚ ପରାୟତ୍ତଭୂମିଗହଣେ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦିକଞ୍ଚ ସହପୟୋଗୋ ଅୱହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଂୱିଦାହରଣନ୍ତି ବହୂହି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିସ୍ସାମା’’ତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ସବ୍ବେହି, ଏକତୋ ୱା ସବ୍ବେସଂ ଅନୁମତିୟା ଏକେନ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ହରଣସଙ୍ଖାତୋ ସଂୱିଦାୱହାରୋ ଚ । ସମଂ ଏକୀ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଏକେନାପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାଦେ ୱା ପାଦାରହେ ୱା ଗହିତେ କତମନ୍ତନାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ସଂୱିଦାହରଣଂ। ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସଂୱିଦାହରଣ’’ନ୍ତି ‘‘ସଂୱିଦାୱହାରୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଏକୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ଆପତ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୮) ୱଚନତୋ ଏୱଂ ସହକତମନ୍ତନେସୁ ଏକେନାପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାଦେ ୱା ପାଦାରହେ ୱା ଗହିତେ କତମନ୍ତନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲପରିଚ୍ଛେଦେନ ସଞ୍ଜାନନଂ ସଙ୍କେତୋ, ତେନ କତଂ କମ୍ମଂ ଅୱହରଣଂ ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ପନ ପୁରେଭତ୍ତାଦୀସୁ କଞ୍ଚି କାଲଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ତଂୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି ଚେ, ସଙ୍କେତକାରକସ୍ସ ସଙ୍କେତକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନେମିତ୍ତନ୍ତି ପରଭଣ୍ଡାୱହାରସ୍ସ ହେତୁତ୍ତା ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦି ନିମିତ୍ତଂ ନାମ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ନେମିତ୍ତଂ, ଅୱହରଣସଙ୍ଖାତକମ୍ମଂ ଅୱହାରୋ । ‘‘ମୟା ଅକ୍ଖିମ୍ହି ନିଖଣିତେ ୱା ଭମୁମ୍ହି ଉକ୍ଖିତ୍ତେ ୱା ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଆଣତ୍ତେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱୁତ୍ତମେୱ ଭଣ୍ଡଂ ୱୁତ୍ତନିୟାମମୱିରାଧେତ୍ୱା ଗହିତଂ ଚେ, ନିମିତ୍ତକାରକସ୍ସ ନିମିତ୍ତକରଣକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତନିୟାମଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା ଗହିତଂ ଚେ, ନିମିତ୍ତକାରକୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଅୱହାରକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ । ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ତଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦି, ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦି ଚ ତଂ ପଞ୍ଚକଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୪୩. ଥେୟ୍ୟଞ୍ଚ ପସୟ୍ହଞ୍ଚ ପରିକପ୍ପୋ ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଚ କୁସୋ ଚ ଥେୟ୍ୟପସୟ୍ହପରିକପ୍ପପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୁସା, ତେ ଆଦୀ ଉପପଦଭୂତା ୟେସଂ ଅୱହାରାନଂ ତେ ଥେୟ୍ୟ…ପେ॰… କୁସାଦିକା, ଅୱହାରା, ଇମିନା ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ ଚ…ପେ॰… କୁସାୱହାରୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋତି ଥେନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୋରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ, ଏତ୍ଥ ନ-କାରଲୋପୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ଅୱହରଣଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ, ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦିୱସେନ ଅଦିସ୍ସମାନେନ ଗହଣଞ୍ଚ କୂଟମାନକୂଟକହାପଣାଦୀହି ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗହଣଞ୍ଚ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ ।
ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ପସୟ୍ହାୱହାରୋ, ଗାମୱିଲୋପକା ୱିୟ ସାମିକେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଗହଣଞ୍ଚ ରାଜଭଟାଦୟୋ ୱିୟ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ନିବଦ୍ଧକରଗ୍ଗହଣେ ଅଧିକଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ପସୟ୍ହାୱହାରୋ ।
ୱତ୍ଥସୁତ୍ତାଦିକଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ କପ୍ପେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, ସୋ ଚ ଭଣ୍ଡୋକାସପରିକପ୍ପୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଂ ଅନ୍ଧକାରପ୍ପଦେସଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୁତ୍ତାଦିଭଣ୍ଡାନି ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି, ତେ ପେଳାଦୟୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ‘‘ୱତ୍ଥାନି ଚେ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ସୁତ୍ତାନି ଚେ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପପୁବ୍ବକତ୍ତା ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ନାମ । ଆରାମପରିୱେଣାଦୀନି ପୱିସିତ୍ୱା ଲୋଭନୀୟଂ ଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ଗବ୍ଭପାସାଦତଲପମୁଖମାଳକପାକାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଦିଟ୍ଠୋ ଚେ, ଓଲୋକେତୁଂ ଗହିତଂ ୱିୟ ଦସ୍ସାମି, ନୋ ଚେ, ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନାତିକ୍କମୋ ଓକାସପରିକପ୍ପପୁବ୍ବକତ୍ତା ଓକାସପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ନାମାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତିଣପଣ୍ଣାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱହରଣଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ, ଉୟ୍ୟାନାଦୀସୁ କୀଳମାନେହି ୱା ସଙ୍ଘପରିୱିସନ୍ତେହି ୱା ମନୁସ୍ସେହି ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଅଲଙ୍କାରାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଓଣମିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଆସଙ୍କନ୍ତୀ’’ତି ଠତ୍ୱା ତିଣପଣ୍ଣପଂସୁୱାଲୁକାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସାମିକେସୁ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ୱା ସାଲୟେସୁ ଗତେସୁ ପଚ୍ଛା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗହଣଞ୍ଚ ତଦେୱ ଭଣ୍ଡଂ କଦ୍ଦମାଦୀସୁ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀହି ପୀଳେତ୍ୱା ଓସୀଦାପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଉପରିଭାଗେନ ଅତିକ୍କମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କୁସେନ ଅୱହାରୋ କୁସାୱହାରୋ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କୁସଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ପରକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଅଗ୍ଘେନ ମହନ୍ତସ୍ସ ୱା ସମସମସ୍ସ ୱା ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ କୁସପାତନେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରେସୁ ଭାଜିୟମାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେନ ସମଂ ୱା ଅଧିକଂ ୱା ଊନକଂ ୱା ଅଗ୍ଘେନ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଂ ଅୱହରିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପତିତଂ କୁସଂ ପରକୋଟ୍ଠାସେ ପାତେତୁକାମୋ ଉଦ୍ଧରତି, ତଙ୍ଖଣେ ଚ ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତିତକ୍ଖଣେ ଚ ନ ପାରାଜିକଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରକୋଟ୍ଠାସତୋ ପରନାମଲିଖିତଂ କୁସଂ ଉକ୍ଖିପେନ୍ତୋ ତତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନାମେତି, ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୟଦି ପଠମଂ ପରକୋଟ୍ଠାସତୋ କୁସଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧଟକ୍ଖଣେ ଚ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତିତକ୍ଖଣେ ଚ ସକନାମଲିଖିତଂ କୁସଂ ଉଦ୍ଧରଣକ୍ଖଣେ ଚ ପାରାଜିକଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରକୋଟ୍ଠାସେ ପାତନକ୍ଖଣେ ହତ୍ଥତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକୋ ହୋତି ।
ୟଦି ଦ୍ୱେପି କୁସେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ସକସକକୋଟ୍ଠାସଂ ଆଦାୟ ଗତେସୁ ୟସ୍ମିଂ କୁସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସି, ତସ୍ସ ସାମିକେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ କୁସୋ କସ୍ମା ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚୋରୋ ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି କୁସୋ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ଅୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗତେ ଇତରଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଉଦ୍ଧରତି ଚେ, ଉଦ୍ଧଟକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୟଦି ପରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ତୁୟ୍ହଂ ନ ଦେମି, ତ୍ୱଂ ତୁୟ୍ହଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସାମିକଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋପି ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧଟକ୍ଖଣେ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୟଦି ପରୋ ୱିୱାଦଭୀରୁକତ୍ତା ‘‘କିଂ ୱିୱାଦେନା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱା ପତ୍ତଂ ହୋତୁ ତୁୟ୍ହଂ ୱା, ୱରକୋଟ୍ଠାସଂ ତ୍ୱଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଦିନ୍ନକଂ ନାମ ଗହିତଂ ହୋତୀତି ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତୀତି । ୟଦି ‘‘ତୱ ରୁଚ୍ଚନକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିୱାଦଭୟେନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ୱରଭାଗଂ ଠପେତ୍ୱା ଲାମକଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ, ଚୋରୋ ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିଚିତାୱସେସଂ ନାମ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ପାରାଜିକୋ ନ ହୋତି । ଏୱଂ କୁସାୱହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଅୱହାରେସୁ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୪. ଏତ୍ତାୱତା ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟାୱୟୱରୂପେନ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିନିଚ୍ଛୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ସହସା ଆପତ୍ତିଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ପଠମଂ ଓଲୋକେତବ୍ବାନି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାଲଗ୍ଘଦେସେ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଅୱହଟଭଣ୍ଡଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅୱହାରକେନ ‘‘ମୟା ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ସସ୍ସାମିକଅସ୍ସାମିକଭାୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ସସ୍ସାମିକଂ ଚେ, ଅୱହାରକାଲେ ତେସଂ ସାଲୟଭାୱଂ ୱା ନିରାଲୟଭାୱଂ ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ସାଲୟକାଲେ ଚେ ଗହିତଂ, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା ମାସକଂ ୱା ଊନମାସକଂ ୱା ହୋତି, ଦୁକ୍କଟେନ, ଅତିରେକମାସକଂ ୱା ଊନପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ହୋତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନ, ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ହୋତି, ପାରାଜିକେନ କାତବ୍ବୋ । ସାମିକାନଂ ନିରାଲୟକାଲେ ଚେ ଗହିତଂ, ନତ୍ଥି ପାରାଜିକଂ । ଭଣ୍ଡସାମିକେ ପନ ଭଣ୍ଡଂ ଆହରାପେନ୍ତେ ତଂ ୱା ଭଣ୍ଡଂ ତଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ।
କାଲୋ ନାମ ଅୱହାରକାଲୋ । ଭଣ୍ଡଂ ନାମେତଂ କଦାଚି ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, କଦାଚି ସମଗ୍ଘଂ । ତସ୍ମା ଅୱହଟଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତେହି ଅୱହଟକାଲାନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ କାଲୱିନିଚ୍ଛୟୋ କାତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଗ୍ଘୋ ନାମ ଅୱହଟଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଦା ଭଣ୍ଡାନଂ ଅଗ୍ଘୋ ସମାନରୂପୋ ନ ହୋତି, ନୱଭଣ୍ଡଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ପୁରାଣଂ ଚେ ସମଗ୍ଘଂ । ତସ୍ମା ଅୱହାରକାଲେ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ନୱଭାୱଂ ୱା ପୁରାଣଭାୱଂ ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ଅଗ୍ଘୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଦେସୋ ଚାତି ଭଣ୍ଡାୱହାରଦେସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନଦେସେ ସମଗ୍ଘଂ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମହଗ୍ଘତ୍ତା ଅୱହଟଭଣ୍ଡେ ଅଗ୍ଘଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପା ଆପତ୍ତିୟୋ ନିୟମନ୍ତେହି ଅଗ୍ଘଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଅୱହାରଦେସଂ ନିୟମେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦେସେ ଅଗ୍ଘୱସେନ ତଦନୁରୂପା ଆପତ୍ତିୟୋ କାରେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପରିଭୋଗୋ ନାମ ଅୱହଟଭଣ୍ଡେ ଅୱହାରତୋ ପୁବ୍ବେ ପରେହି କତପରିଭୋଗୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭଣ୍ଡସ୍ସ ପରିଭୋଗେନ ଅଗ୍ଘୋ ପରିହାୟତୀତି ଭଣ୍ଡସାମିକଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଭଣ୍ଡେ ନୱେପି ଏକୱାରମ୍ପି ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ପରିଭୁତ୍ତେ ପରିହାପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଘୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଏତାନି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଞ୍ଚପି ଞତ୍ୱା ଏତାନି କତ୍ତବ୍ବୋ ପଣ୍ଡିତେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ।
୪୫. ଏତ୍ତାୱତା ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିନିଚ୍ଛୟାୱୟୱଭୂତେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରେ ଚ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନାୱଲୋକନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାଗତେ ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସପିଦହନତ୍ଥଂ ପରସନ୍ତକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତଂ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଗଣ୍ହତୋ ମୋକ୍ଖାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁକାମେନ ତଥାଗତେନ ୟା ପନେତା –
ଭୂମଟ୍ଠଞ୍ଚ ଥଲଟ୍ଠଞ୍ଚ ।
ଆକାସଟ୍ଠ ମଥାପରଂ ।
ନାୱା ୟାନଟ୍ଠମେୱ ଚ ॥
ଭାରା ରାମ ୱିହାରଟ୍ଠଂ ।
ଖେତ୍ତ ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠମେୱ ଚ ।
ଗାମା ରଞ୍ଞଟ୍ଠ ମୁଦକଂ ।
ଦନ୍ତପୋନୋ ୱନପ୍ପତି ॥
ହରଣକୋ ପନିଧି ଚେୱ ।
ସୁଙ୍କଘାତକଂ ପାଣକା ।
ଅପଦଂ ଦ୍ୱିପଦଞ୍ଚେୱ ।
ଚତୁପ୍ପଦଂ ବହୁପ୍ପଦଂ ॥
ଓଚରକୋଣିରକ୍ଖୋ ଚ ।
ସଂୱିଦାହରଣମ୍ପି ଚ ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ନିମିତ୍ତ-
ମିତି ତିଂ ସେତ୍ଥ ମାତିକା ॥ –
ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତାସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପଦଭାଜନେ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଆଗତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ଭୂମଟ୍ଠେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୁତିୟଂ ୱାପୀ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିୟେସତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଉପରି ସଞ୍ଜାତାହି ରୁକ୍ଖଲତାହି, ଇଟ୍ଠକପାସାଣାଦୀହି ଚ ସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମହାନିଧିଂ ଉଦ୍ଧରିତୁକାମେନ ‘‘ମୟା ଏକେନେୱ ନ ସକ୍କା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞଂ ସହାୟଂ ପରିୟେସିତୁଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସୟିତଟ୍ଠାନା ଉଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଦାଲଂ ଭୂମିଖଣନତ୍ଥାୟ ପିଟକଂ ୱାପି ପଂସୁଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନଂ । ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କୁଦାଲସ୍ସ ଚେ ଦଣ୍ଡୋ ନତ୍ଥି, ଦଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖତୋ ଦଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦତୋ ଚ କୁଦାଲୋ ଚେ ନ ହୋତି, କୁଦାଲକରଣତ୍ଥାୟ ଅୟୋବୀଜଂ ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥାୟ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତସ୍ସପି ପଚ୍ଛିକରଣତ୍ଥାୟ ପଣ୍ଣାନି ଛିନ୍ଦତୋପି ପିଟକୱାୟନତ୍ଥାୟ ୱଲ୍ଲିଂ ଛିନ୍ଦତୋପି ଉଭୟତ୍ଥାପି ପରିୟେସନେ ମୁସା ଭଣତୋପି ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ଇତରପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଗଚ୍ଛତୋତି ଦୁତିୟାଦିଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧା ୱା ଅଲଦ୍ଧା ୱା ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ୱା ପରିୟେସତୀ’’ତିଆଦି ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୯୪) ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇଧ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନା’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଇମଂ ନିଧିଂ ଲଭିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପୂଜଂ ୱା କରିସ୍ସାମି, ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ କୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବୟୋଗତୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗଭାୱତୋ, ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦୀସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ ଞାତଦୁକ୍କଟଂ ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ପଟିସ୍ସୱଦୁକ୍କଟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ୱା କୁଦାଲଂ ୱା ପିଟକଂ ୱା ପରିୟେସତି ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଇଧ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଇତରେସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ତତ୍ଥଜାତକଂ କଟ୍ଠଂ ୱା ଲତଂ ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ। ଇଧ ଅଦିନ୍ନାଦାନସହିତପୟୋଗତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ଇତରତ୍ର ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ମୁତ୍ତାମଣିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ରତନେସୁ, ସାଲିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଧଞ୍ଞେସୁ, ସବ୍ବେସୁ ଚ ଆୱୁଧଭଣ୍ଡାଦୀସୁ ଆମସନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ। କଦଲିନାଳିକେରପନସାଦିରୁକ୍ଖଟ୍ଠମେୱ ଫଲଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ। ଉପଚରଣଂ ଉପଚିଣ୍ଣଂ, ପରାମସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଉପଚିଣ୍ଣଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଂ, ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ । ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ ପତ୍ତେ ରଜସ୍ମିଂ ପତିତେ ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଅଧୋୱିତ୍ୱା ୱା ଭିକ୍ଖାପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ, ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ । କିଞ୍ଚାପି ଅୱସେସଦୁକ୍କଟାନିପି ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ, ତଥାପି ରୁଳ୍ହିୟା ମୟୂରାଦିସଦ୍ଦେହି ମୋରାଦୟୋ ୱିୟ ଇଦମେୱ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁତ୍ୱା ନ ୱଦନ୍ତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଞାତଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଏକାଦସସୁ ସମନୁଭାସନାସୁ ‘‘ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ। ‘‘ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୭) ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସ୍ସୱଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଦୁକ୍କଟେସୁ ଇଧ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବୟୋଗତୋ’’ତି । ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଉପସଗ୍ଗଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବପୟୋଗତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁବ୍ବୟୋଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଇମେସୁ ଦୁକ୍କଟେସୁ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଗତାନି ଦିୱାସେୟ୍ୟାଦିଦୁକ୍କଟାନି ଚେୱ ଖନ୍ଧକାଗତାନି ଚ ବହୂନି ଦୁକ୍କଟାନି ସନ୍ତି, ତାନି ପନେତ୍ଥ ୱିନୟଦୁକ୍କଟେୟେୱ ସଙ୍ଗହିତବ୍ବାନି । ‘‘ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ହି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୯୪) ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ପନ ରଜୋକିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟସ୍ସେୱ ‘‘ୱିନୟଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଗହଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ । ଇତରଥା ଅଟ୍ଠ ଦୁକ୍କଟାନୀତି ଗଣନାପରିଚ୍ଛେଦୋୟେୱ ନିରତ୍ଥକୋ ସିୟାତି ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟାଦୀନମ୍ପି ୱିନୟଦୁକ୍କଟେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱେପି କତିପୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସମେକତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତେସଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହିତତ୍ତେପି ଗେୟ୍ୟଗାଥାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସନଂ ୱିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୬.ତତ୍ଥଜାତକଂ କଟ୍ଠଂ ୱାତି ତସ୍ମିଂ ଚିରନିହିତନିଧୂପରି ଜାତଂ ଅଲ୍ଲଂ ସୁକ୍ଖଂ କଟ୍ଠଂ ୱା । ଲତଂ ୱାତି ତାଦିସଂ ୱଲ୍ଲିଂ ୱା । ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ତିଣାଦୀନଂ ଖୁଦ୍ଦକଗଚ୍ଛାନଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଉଭୟତ୍ଥାପୀତି ଅଲ୍ଲେ ଚ ସୁକ୍ଖେ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖାଦୀନି ଛିନ୍ଦତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଅହୁତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟମତ୍ତସ୍ସ ଭୱନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସହପୟୋଗତୋ’’ତି । ଅୱହାରେନ ସହିତପୟୋଗତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସହପୟୋଗତୋ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ପଠମଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତପୁବ୍ବପୟୋଗତୋ ଇମାୟ ଦସ୍ସିତସହପୟୋଗସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ।
୪୭.ପଥୱିନ୍ତି କପ୍ପିୟଂ ୱା ଅକପ୍ପିୟଂ ୱା ପଥୱିଂ । ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣତୋ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ । ବ୍ୟୂହତୋତି ପଂସୁଂ ଏକତୋ ରାସିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ୱିୟୂହତି ଏକପସ୍ସେ ରାସିଂ କରୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଊହ-ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ଧାତୁନୋ ୱିତକ୍କେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତେପି ଧାତୂନମନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱି-ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଇଧ ରାସିକରଣେ ୱତ୍ତତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ରାସିଭୂତଂ ପଂସୁଂ କୁଦାଲେନ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ପଚ୍ଛିୟା ୱା ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅପନେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ପଂସୁମେୱ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆମସନ୍ତସ୍ସାତି ନିଧିକୁମ୍ଭିଂ ହତ୍ଥେନ ପରାମସନ୍ତସ୍ସ । ୱାତି ସମୁଚ୍ଚୟେ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ କିରିୟଂ ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା ଖଲିତ୍ୱା କତତ୍ତାତି ଦୁକ୍କଟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୩୯) –
‘‘ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ଅପରଦ୍ଧଂ ୱିରଦ୍ଧଞ୍ଚ, ଖଲିତଂ ୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ॥
ଦୁଟ୍ଠୁ ୱା ୱିରୂପଂ କତଂ କିରିୟାତି ଦୁକ୍କଟଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୩୯) –
‘‘ୟଂ ମନୁସ୍ସୋ କରେ ପାପଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ ।
‘ଦୁକ୍କଟ’ନ୍ତି ପୱେଦେନ୍ତି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଏୱଂ ‘‘ତତ୍ଥଜାତକ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟାଗତଂ ଛେଦନଦୁକ୍କଟଂ ଖଣନଦୁକ୍କଟଂ ବ୍ୟୂହନଦୁକ୍କଟଂ ଉଦ୍ଧରଣଦୁକ୍କଟଂ ଆମସନଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟେସୁ ପୁରିମପୁରିମପୟୋଗେହି ଆପନ୍ନା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପତ୍ୱା ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ତଂତଂପୟୋଗାୱସାନେ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଓରମତି ଚେ, ତଂତଂଦୁକ୍କଟମତ୍ତଂ ଦେସେତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଧୁରନିକ୍ଖେପମକତ୍ୱା ଫନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ପତ୍ୱା ଆମସନଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାପାଳିୟା ଗୟ୍ହମାନେ ପୁରିମପୁରିମାପତ୍ତୀନଂ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧି ‘‘ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୪୧୪, ୪୨୧, ୪୨୮, ୪୩୯) ଆଗତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ ଏୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱସେନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସିକ୍ଖାପଦେପି ଆପତ୍ତିପଟିପସ୍ସଦ୍ଧି ପମାଣନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
୪୮. ‘‘ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୯୪) ୱୁତ୍ତଂ ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ତସ୍ସ ସାମନ୍ତାପତ୍ତିଭୂତଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଠାନଭେଦୱିଞ୍ଞାପନମୁଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇଦାନି ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୁଖେପାସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମୁଖେ କୁମ୍ଭିମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ । ପାସଂ ପୱେସେତ୍ୱାତି ବନ୍ଧନଂ ପାସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଖାଣୁକେତି ଅୟୋଖାଣୁମ୍ହି, ଖଦିରଖାଣୁକେ ୱା । ବଦ୍ଧକୁମ୍ଭିୟା ଠାନଭେଦୋ ବନ୍ଧନାନଂ ୱସା ଞେୟ୍ୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୯. ଇଦାନି ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦିନା । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଖାଣୁକେ’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ୱା ତୀସୁ ଚତୂସୁ ୱା ଦିସାସୁ ଖାଣୁକେ ଖଣିତ୍ୱା ବଦ୍ଧଖାଣୁଗଣନାୟ ସମ୍ଭୱନ୍ତୋ ଠାନଭେଦୋ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ହୋତି । ୱଲୟଂ…ପେ॰… କତାୟ ୱା ଦ୍ୱେ ଠାନାନୀତି ୟୋଜନା । ୱାତି ସମୁଚ୍ଚୟେ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ହୋତି ।
୫୦. ଏୱଂ ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଠାନୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖଲିନ୍ତି ଦାମଂ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେସେତବ୍ବାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ ଥୂଲତ୍ତା, ଅଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରେ –
ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ଏକସ୍ସ ମୂଲେ ୟୋ ଦେସେତି ।
ୟୋ ଚ ତଂ ପଟିଗଣ୍ହତି ।
ଅଚ୍ଚୟୋ ତେନ ସମୋ ନତ୍ଥି ।
ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଥୂଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସମ୍ପରାୟେ ଚ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୯) ସୁଗ୍ଗତି, ତଂ ହୋତି କଟୁକପ୍ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୬) ୱିୟ ଲକାରସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ସଂୟୋଗେ ଊକାରସ୍ସ ରସ୍ସୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ସଙ୍ଖଲିକଭେଦତୋ ପରଂ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନାୱଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ତିରିୟଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୯୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ତିରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ଉଦ୍ଧମଧୋ ଚାତି ଛଟ୍ଠାନାନି । ତାସୁ ଏକଂ ଦିସଂ ଅପନୀୟମାନାୟ କୁମ୍ଭିୟା ତଂଦିସାଭିମୁଖଂ ଇତରଦିସାୟଂ ଠିତପସ୍ସେ ଓରିମଦିସାୟ ଠିତପସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅନତିକ୍କନ୍ତେ ଫନ୍ଦାପନୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି, ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଠାନା ଚାୱିତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଠାନା ଚାୱେତି ଚେ ଚୁତୋ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଫନ୍ଦନରହିତାୟ ନିଧିକୁମ୍ଭିୟା ଠାନାଚାୱନେପି ।
୫୧. ଏୱଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କୁମ୍ଭିଗ୍ଗହଣେ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଠମଂ କୁମ୍ଭିଂ ଅପନେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧନାପନୟନେ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋ ନୟୋତି ‘‘ପଠମୁଦ୍ଧାରେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟୁଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ତମେୱତ୍ଥମତିଦିସତି ।
୫୨.ୱଲୟନ୍ତି କୁମ୍ଭିୟା ବଦ୍ଧସଙ୍ଖଲିକାୟ ମୂଲେ ପୱେସିତଂ ୱଲୟଂ । ମୂଲେ ଘଂସନ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତୀତି ୟୋଜନା । ଘଂସନ୍ତୋତି ଫୁସାପେନ୍ତୋ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତୀତି ଓରତୋ ଚ ପାରତୋ ଚ ସଞ୍ଚାଲେତି । ରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୀଲଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ, ପାରାଜିକଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମୂଲେ । ଖେଗତଂ କରୋନ୍ତୋୱାତି ସବ୍ବପସ୍ସତୋ ମୂଲଂ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତୋୱ । ପରାଜିତୋତି ଠାନାଚାୱନସ୍ସ କତତ୍ତା ପରାଜୟମାପନ୍ନୋ ହୋତି ।
୫୩. କୁମ୍ଭିମତ୍ଥକେ ଜାତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଚିରକାଲଂ ନିହିତତ୍ତା ମୂଲେହି କୁମ୍ଭିଂ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୀପେ ଜାତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତତ୍ଥଜାତକଂ କଟ୍ଠଂ ୱା’’ତିଆଦିକାୟ ଗାଥାୟ ନିଧିମତ୍ଥକେ ଭୂମିୟଂ ଠିତରୁକ୍ଖଲତାଦିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଇମାୟ ପନ ଗାଥାୟ ଭୂମିଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣକାଲେ ନିଧିଂ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତମୂଲଂ ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖଂ, ଖାଣୁକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଆହାତି ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅତତ୍ଥଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସହପୟୋଗାଭାୱମାହ । ଇମିନାୱ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ କଟ୍ଠଲତାଦୀନି ନିଧିସମ୍ବନ୍ଧାନି ଚେ, ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନି, ସମୀପାନି ଚେ, ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୂନୀତି ଦୀପେତି ।
୫୪. ଇଦାନି ଏୱଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠନିଧିଭାଜନଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅଚାଲେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଠିତଂ ଭଣ୍ଡମତ୍ତଂ ଗଣ୍ହତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଫନ୍ଦାପେତୀତି ଅନ୍ତୋଚାଟିୟା ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ରାସିକରଣାଦିୱସେନ ଫନ୍ଦାପେତି । ଅପବ୍ୟୂହତି ୱାତି ହେଟ୍ଠା ଠିତଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଉପରି ଠିତାନି ଅପନେନ୍ତୋ ୱିୟୂହତି ୱା । ଅଥ ୱା ଅପବ୍ୟୂହନ୍ତୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା କରୋନ୍ତୋତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ରାସିଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟମେୱ ।
୫୫.ହରନ୍ତୋତି ଅୱହରନ୍ତୋ । ମୁଟ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିମ୍ହି ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଗତଭଣ୍ଡେନ ୟଥା ଅବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତଥା ମୁଟ୍ଠିୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, କୁମ୍ଭିଗତଂ ମୁଟ୍ଠିୟା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କୁମ୍ଭିଗତେନ ମୁଟ୍ଠିଗତଂ ୟଥା ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ହୋତି, ତଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ ଗତଂ କତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦତୀତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ କତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଗତେନ ୟଥା ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ହୋତି, ତଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସଚେ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ହୁତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଗତେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଭଣ୍ଡଂ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘତି, ପାରାଜିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୬.ହାରଂ ୱାତି ମୁତ୍ତାହାରଂ ୱା । ପାମଙ୍ଗଂ ୱାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ, ରଜତମୟଂ ୱା ପାମଙ୍ଗଂ ଦାମଂ । ସୁତ୍ତାରୁଳ୍ହନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ଆରୁଳ୍ହଂ ସୁତ୍ତାରୁଳ୍ହଂ, ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାରୁଳ୍ହଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାରୁଳ୍ହନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁତସ୍ସାପି ସୁତ୍ତମୟସ୍ସାପି ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ପଠମମୁତ୍ତାହାରଂ ୱିନା ସୁୱଣ୍ଣରଜତପୱାଳାଦିମଣିକଂ ୱା ସୁତ୍ତେସୁ ଆୱୁଣିତ୍ୱା କତା ନାନାୱଲିୟୋ ଚେୱ ସୁତ୍ତମୟାନି ଚ ଭଣ୍ଡାନି ଗହେତବ୍ବାନି । କୁମ୍ଭିୟା ଠିତନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଫନ୍ଦାପେତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହିତୁକାମତାୟ ଚାଲେତି । ୟଥାୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱୀତିକ୍କମାନୁରୂପଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେତି। ଚୁତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲା ପରିହୀନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟ କୁମ୍ଭିୟାଏକଦେସଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ ତତୋ ତତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ଅପନେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟା ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ନେନ୍ତସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥେୱ ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ୱା କରୋତି, ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୯୪) ଏତେହି ସଦିସତ୍ତା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପାଦଂ ଅଗ୍ଘନ୍ତେ ପାରାଜିକା ହୋତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ଇଦଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଭାଜନତଲେ କୋଟିଂ ଠପେତ୍ୱା କମେନ ସକଲଭାଜନକୁଚ୍ଛିଂ ତେନେୱ ପୂରେତ୍ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଏକା କୋଟି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଚେ, ତଥାଠପିତସ୍ସ ହାରାଦିନୋ ସକଲଭାଜନଂ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି କୋଟିଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଓସାନକୋଟି ଭାଜନତଲତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଆକାସଗତଂ କରୋତୋ ଚ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ସକଲଭାଜନୋଦରଂ ଖେପେତ୍ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଠପିତକୋଟିୟା ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଅପରାୟ କୋଟିୟା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଚ ଭାଜନକୁଚ୍ଛିୟା ଉପଡ୍ଢଂ ୱତ୍ଥାଦିନା କେନଚି ପୂରେତ୍ୱା ତସ୍ସୋପରି ଠପିତହାରାଦିସୁତ୍ତାରୁଳ୍ହସ୍ସ ଠିତୋକାସମେୱ ଠାନନ୍ତି ତତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଅପନେନ୍ତସ୍ସପି ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୭.ସପ୍ପିଆଦୀସୂତି ଭାଜନଗତେସୁ ସପ୍ପିଆଦିଦ୍ରୱୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ପାଦପୂରଣନ୍ତି ପାଦଂ ପୂରେତୀତି ପାଦପୂରଣଂ, ପାଦଗ୍ଘନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପିୱତୋ ପରାଜୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଦାତି ଚେ ? ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ପୀତମତ୍ତେ ପାଦପୂରଣେତି ୟୋଜନା । ‘‘ମୁଖଗତଂ ୱିନା’’ତି ପାଠସେସୋ । ତତ୍ଥ ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନାତି ଧୁରନିକ୍ଖେପମକତ୍ୱା ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢେତ୍ୱା ପିୱନପୟୋଗେନ । ‘‘ମୁଖଗତଂ ୱିନା’’ତି ଇମିନା ସଚେ ଗଲଗତେନେୱ ପାଦୋ ପୂରତି, ଅନ୍ତୋଗଲଂ ପୱିଟ୍ଠେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଖଗତେନ ପୂରତି, ମୁଖଗତଂ ଭାଜନଗତେନ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ଓଟ୍ଠେସୁ ପିହିତେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେଳୁନଳାଦୀହି ଆକଡ୍ଢେତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ନାଳଗତେନ ପୂରତି, ନାଳଗତଂ ଭାଜନଗତେନ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ନାଳିକୋଟିୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପିହିତାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ୱା କରୋତି, ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୯୪) ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱସେନ ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ପୀତମତ୍ତେ ପରାଜୟୋ’’ତି ଇମିନା ସପ୍ପିଆଦୀସୁ ମହଗ୍ଘେସୁ ତତ୍ତକେନେୱ ପାଦପୂରଣଞ୍ଚେ ହୋତି, ଏକୱାରମେୱ ମୁଖେନ ୱା ସପ୍ପିଆଦିନା ୱା ଭାଜନଗତେନ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱେ ଛିନ୍ନମତ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ କୁମ୍ଭିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତେନ କୁମ୍ଭିଗତେ ଛିନ୍ନମତ୍ତେପି ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୫୮. ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ନ ପରାଜୟୋ’’ତି ଇମିନା ଧୁରନିକ୍ଖେପମକତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପିୱତୋ ପରାଜୟୋତି ସାମତ୍ଥିୟା ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ମୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ୱା ପୁଟାଦୀହି ୱା ଗହେତ୍ୱା ପାଦପୂରଣମତ୍ତଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପରାଜୟୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୫୯-୬୦. ସଚେ ଖିପତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ତେଲପିୱନାରହଂ ଦୁକୂଲସାଟକଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦିକଂ ଭଣ୍ଡଂ । ତେଲକୁମ୍ଭିୟଂ ପରସ୍ସାତି ଲବ୍ଭତି । ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଂ । ଧୁୱନ୍ତି ଏକଂସେନ । ତାୱଦେ ୱିନସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାୱଦେତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେୟେୱ । କତରସ୍ମିଂ ଖଣେତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ’’ତି, ତେଲସ୍ସ ପୀତକାଲଂ ଅନାଗମ୍ମ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ପଠମମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିନସ୍ସତୀତି ସୀଲୱିନାସଂ ପାପୁଣାତି । ଆୱିଞ୍ଜେତ୍ୱାତି ପଣାମେତ୍ୱା । ଗାଳେତୀତି ପଗ୍ଘରାପେତି । ‘‘ସାଳେତୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସାଳ ସୱନେତି ଧାତୁ । ତଥାତି ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଆକଡ୍ଢତି, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୧.ତନ୍ତି ତେଲସ୍ସ ଓକିରଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପଠମମେୱ ତୁଚ୍ଛଭାଜନେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପାଦଗ୍ଘନକତେଲପିୱନକଂ ତଂ ୱତ୍ଥାଦିଭଣ୍ଡଂ । ‘‘ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋୱା’’ତି ସାୱଧାରଣୱଚନେନ ‘‘ପୀତମତ୍ତେ ପରାଜୟୋ’’ତି ଦସ୍ସିତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାମତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି । ଧଂସିତୋତି ‘‘ସାସନକପ୍ପରୁକ୍ଖା ପାତିତୋ, ପାରାଜିକାପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ’’ତି ଆକଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ‘‘ତଥା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ଇମିନା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗୋପନତ୍ଥାୟ ତୁଚ୍ଛଭାଜନେ ୱତ୍ଥାଦିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ତଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ତେଲେ ଆସିତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନେୱ ଉଦ୍ଧରତୋ ନ ଦୋସୋତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
୬୨.ତତ୍ଥେୱାତି ଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଭିନ୍ଦତୋତି ଠାନା ଅଚାୱେତ୍ୱା ତିଣଜ୍ଝାପକସ୍ସ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଠାନାଚାୱନାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିନା ପାସାଣାଦିନା କେନଚି ପହରିତ୍ୱା ଭିନ୍ଦତୋ । ‘‘ମନ୍ତୋସଧାନୁଭାୱେନ ଭିନ୍ଦତୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସାତି ଅଛଡ୍ଡେତୁକାମସ୍ସାପି ସତୋ ପରିପୁଣ୍ଣତେଲଘଟାଦୀସୁ ଚାପଲ୍ଲେନ ୱାଲୁକଂ ୱା ଉଦକଂ ୱା ଓକିରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦକମାତିକଂ ଘଟାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ଓପିଲାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଠାନାଚାୱନାଧିପ୍ପାୟେ ସତିପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାଭାୱେନ ପାରାଜିକା ନ ୱିଜ୍ଜତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଝାପେନ୍ତସ୍ସାତି କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଝାପେନ୍ତସ୍ସ । ଅପରିଭୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିମୋକିରିତ୍ୱା ଅପରିଭୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତେସୁ ଭିନ୍ଦନାଦୀସୁ ଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ପଦଭାଜନିୟଂ ଦୁକ୍କଟମେୱ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭୂମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୩. ଇଦାନି ଥଲଟ୍ଠେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଠପିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଥଲେ ରାସିକତଧଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିମିକୁମ୍ଭିୟା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ତଂ ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଅତ୍ଥରଣାଦିକନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦିକଂ । ୱେଠେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସାତି କିଲଞ୍ଜସଂହରଣନିୟାମେନ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ସଂହରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ । ମୁତ୍ତେ ଠାନାତି କମେନ ସଂହରିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୁତ୍ତେ ସତି । ପରାଭୱୋତି ସାସନତୋ ପରିହୀନୋ ।
୬୪. ଏୱଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥାଦୀନଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଗହଣେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିରିୟତୋ ଆକଡ୍ଢନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଓରିମନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ପି, ୱାତି ପକାରନ୍ତରମେୱ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଉଜୁକଂ କଡ୍ଢତୋପି ୱାତି ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥାଦିକଂ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଏକଂ ଦିସଂ ଉଜୁକମାକଡ୍ଢତୋ ଚ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । କଦାତି ଚେ ? ଏତ୍ଥାପି ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠମୋକାସଂ ପାରିମନ୍ତତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ୟୋଜନା । ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠମୋକାସନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଠିତଦିସାଗତପରିୟନ୍ତେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନଂ । ପାରିମନ୍ତତୋତି ପାରିମନ୍ତେନ, କରଣତ୍ଥେ ତୋ-ପଚ୍ଚୟୋ ।
ଥଲଂ ନାମ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂମିପାସାଦପବ୍ବତତଲାଦୀନି, ତତ୍ରଟ୍ଠଂ ଧଞ୍ଞାଦିଭଣ୍ଡଂ ଥଲଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥଲଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୫-୬.ପରିଚ୍ଛେଦାତି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
୬୭-୮.ଖେଗତନ୍ତି ଆକାସଗତଂ । ଅସ୍ସାତି ମୋରସ୍ସ । ତନ୍ତି ମୋରଂ ।
୬୯.ଠାନାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଛବ୍ବିଧା ଠାନା । ତସ୍ସାତି ମୋରସ୍ସ ଫନ୍ଦାପନେତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମୁଦୀରିତଂ ।
୭୦. ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଲେଡ୍ଡୁଖିପନାଦିପୟୋଗେନ ମୋରଂ ତାସେତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନେତି । ଅତ୍ତନୋ ଠାନାତି ମୋରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଛପ୍ପକାରଟ୍ଠାନା । ସୟଂ ଠାନାତି ଭିକ୍ଖୁ ସକଟ୍ଠାନା, ସମଣଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୧-୨. ଇଦାନି ‘‘ଠାନା ଚାୱେତି ଚେ ମୋର’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ଠାନାଚାୱନଂ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋକାସ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୭୩.କରେ ନିଲୀୟତୀତି ପସାରିତହତ୍ଥତଲେ ନିସୀଦତି ।
୭୫.ଉଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ।
୭୬.ଅଙ୍ଗେନିଲୀନନ୍ତି ଅଂସକୂଟାଦିସରୀରାୱୟୱେ ନିଲୀନଂ । ପାଦେତି ଅତ୍ତନୋ ପଠମୁଦ୍ଧାରପାଦେ । ଦୁତିୟେ ପାଦେ ।
୭୭.ପାଦାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ । କଲାପସ୍ସାତି ଭୂମିୟଂ ଫୁସିୟମାନସ୍ସ କଲାପଗ୍ଗସ୍ସ ।
୭୮.ତତୋ ପଥୱିତୋତି ତୀହି ଅୱୟୱେହି ପତିଟ୍ଠିତପଥୱିପ୍ପଦେସତୋ, ନ ପଠମତୋ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟତ୍ତା, ନ ଦୁତିୟତୋ ତତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟତ୍ତା, ତତିୟା ପନ ଠାନା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚାୱୟତୋ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା –
‘‘ପଞ୍ଜରେ ଠିତଂ ମୋରଂ ସହ ପଞ୍ଜରେନ ଉଦ୍ଧରତି, ପାରାଜିକଂ । ୟଦି ପନ ପାଦଂ ନଗ୍ଘତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଗ୍ଘୱସେନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚରନ୍ତଂ ମୋରଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ପଦସା ବହିୱତ୍ଥୁଂ ନୀହରନ୍ତୋ ଦ୍ୱାରପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ୱଜେ ଠିତବଲିବଦ୍ଦସ୍ସ ହି ୱଜୋ ୱିୟ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ଠାନଂ । ହତ୍ଥେନ ପନ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚରନ୍ତମ୍ପି ଗାମପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସୟମେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାମୂପଚାରେ ୱା ୱତ୍ଥୂପଚାରେ ୱା ଚରନ୍ତଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ କଟ୍ଠେନ ୱା କଥଲାୟ ୱା ଉତ୍ରାସେତ୍ୱା ଅଟୱୀଭିମୁଖଂ କରୋତି, ମୋରୋ ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱା ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା ଛଦନପିଟ୍ଠେ ୱା ନିଲୀୟତି, ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ଅଟୱୀଭିମୁଖୋ ଉଡ୍ଡେତି ୱା ଗଚ୍ଛତି ୱା, ‘ଅଟୱିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମୀ’ତି ପରିକପ୍ପେ ଅସତି ପଥୱିତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପତିତମତ୍ତେ ୱା ଦୁତିୟପଦୱାରେ ୱା ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୬) –
ଅଟ୍ଠକଥାଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କପିଞ୍ଜରାଦିପରସନ୍ତକସକୁଣେସୁ ଚ ଏସେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୭୯.ପତ୍ତେତି ଦ୍ୱାରେ ଭିକ୍ଖାୟ ଠିତଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହତ୍ଥଗତେ ପତ୍ତେ । ତସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସ ।
୮୦.ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱାତି ପତ୍ତେ ପତିତଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦିଂ ହତ୍ଥେନ ଅନୁକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ପଠମପଦୱାରେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଗମ୍ମମାନତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୧.ହତ୍ଥେତି ହତ୍ଥତଲେ । ୱତ୍ଥେତି ଚୀୱରେ । ମତ୍ଥକେତି ସିରସି । ଗାଥାଛନ୍ଦୱସେନ ୱା-ସଦ୍ଦେ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ପତିତଂ । ତନ୍ତି ଛିଜ୍ଜମାନଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଖଣ୍ଡାଦି । ୟଦି ଆକାସେ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ପତନ୍ତଂ ୱା ହତ୍ଥେନ ଗଣ୍ହାତି । ଗହିତହତ୍ଥେ ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ, ତତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ତଥା ଗହେତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଦୁତିୟପାଦୁଦ୍ଧାରେ । ୱତ୍ଥାଦୀସୁ ପତିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଆକାସଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୨.ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଞ୍ଚପୀଠସଦିସେ ୱେହାସଭୂତେ ଅଟ୍ଟୱିତାନାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆମାସମ୍ପୀତି ହତ୍ଥେନ ୱା କାୟେନ ୱା ଆମସିତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥାଦିଞ୍ଚ । ଅନାମାସମ୍ପୀତି ତଥା ଅପରାମସିତବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦିଂ । ଆମସନ୍ତସ୍ସାତି ହତ୍ଥାଦୀହି ପରାମସନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ଥଲଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ଅତିଦିସତି । ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ ମଞ୍ଚାଦୀହି ଏୱ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ୱସେନ, ତତ୍ରଟ୍ଠମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚସ୍ସ ଚତୂସୁ ପାଦସୀସେସୁ ଫୁସିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଅଫୁସିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଖଲିମକ୍ଖିତଥଦ୍ଧସାଟକସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ପାଦସୀସାନଂ ୱସେନ, ଅଟନୀସୁ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଅଟନୀନଂ ୱସେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୩.ୱଂସେତି ଚୀୱରୱଂସେ, ଇମିନା ଚୀୱରନିକ୍ଖେପନତ୍ଥାୟ ଠପିତରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡସଲାକାରଜ୍ଜୁଆଦୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତା । ଓରତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତଦିସାଭିମୁଖତୋ । ଭୋଗନ୍ତି ସଂହରିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ତସ୍ସ ନାମେତ୍ୱା ଠପିତମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଂ । ଅନ୍ତନ୍ତି ନାମେତ୍ୱା ଏକତୋ କତଂ, ଉଭୟାନଂ ୱା ଅନ୍ତଂ । ପାରତୋ କତ୍ୱାତି ୱଂସତୋ ପରଭାଗେ କତ୍ୱା ।
୮୪.ଚୀୱରେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋତି ଚୀୱରେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ସାତି ତଥା ଠପିତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ । ସୋ ସକଲୋ ଚୀୱରୱଂସୋ ଠାନଂ ନ ତୁ ହୋତୀତି ମତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୫-୬. ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ୱା ତଂ ଓକାସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚୀୱରଭୋଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢତୋ ଅତ୍ତନୋ ଠିତଦିସାୟ ଚୀୱରୱଂସେ ଚୀୱରେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନପରିୟନ୍ତଂ ଇତରେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଚୁତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତରେନ ପାରିମନ୍ତେନ ଭିତ୍ତିଦିସାୟ ଚୀୱରସ୍ସ ଫୁଟ୍ଠୋକାସପରିୟନ୍ତଂ ଇତରେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ତଂ ଓକାସଂ ଓରିମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ୱା ଚୁତୀତି ୟୋଜନା । ଇତରେନାତି ପାରିମନ୍ତେନ ଭିତ୍ତିପସ୍ସେ ଚୀୱରୱଂସେ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତଚୀୱରପରିୟନ୍ତେନ । ଫୁଟ୍ଠଂ ଚୀୱରୱଂସୋକାସଂ । ଓରିମନ୍ତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତଦିସାୟ ଚୀୱରୱଂସେ ଫୁସିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରପ୍ପଦେସେନ । ଅତିକ୍କାମୟତୋତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ।
ଏୱଂ ଦୀଘନ୍ତାକଡ୍ଢନେ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତିରିୟନ୍ତେନ ଅତିକ୍କମନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ପୁନାତି ଅଥ ୱା । ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ୱାମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଚୁତୀତି ୟୋଜନା । ଚୀୱରଂ ହରିତୁଂ ଚୀୱରାଭିମୁଖଂ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଚୀୱରକୋଟିୟା ଫୁଟ୍ଠଂ ଚୀୱରଟ୍ଠିତପ୍ପଦେସଂ ୱାମପସ୍ସେ ଚୀୱରନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ପାରାଜିକମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଇତରେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ୱା ଚୁତୀତି ୟୋଜନା । ୱାମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚୀୱରାଭିମୁଖଂ ଠିତସ୍ସ ୱାମପସ୍ସେ ଚୀୱରନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ଚୀୱରଟ୍ଠିତପ୍ପଦେସଂ । ଇତରେନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଚୀୱରନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ୱା ଚୁତି ପାରାଜିକା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୭.ୱଂସତୋତି ଚୀୱରେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତଚୀୱରୱଂସପ୍ପଦେସତୋ । ‘‘କେସଗ୍ଗମତ୍ତ’’ନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତେ’’ତି ଭୁମ୍ମେକୱଚନନ୍ତେନ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନନ୍ତତା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ‘‘କେସଗ୍ଗମତ୍ତେ ଉକ୍ଖିତ୍ତେ’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ପମାଣଂ ।
୮୮. ୱିମୋଚେନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ଚୀୱରୱଂସେ ଫୁସାପେତ୍ୱା, ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ବନ୍ଧନଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁତ୍ତେତି ମୁତ୍ତମତ୍ତେ । ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଠାନା ଚୁତଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୯.ୱେଠେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଂସମେୱା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭତି । ଚୀୱରୱଂସଂ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠପିତଚୀୱରଂ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋପି ଅୟଂ ନୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିବ୍ବେଠେନ୍ତସ୍ସାତି ୱିନିୱେଠେନ୍ତସ୍ସ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ନିବ୍ବେଠେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନିବ୍ବେଠିତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟମତିଦିସତି। ୱଲୟଂ ଛିନ୍ଦତୋ ୱାପି ଅୟଂ ନୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ, ୱଂସେ, ଠପିତଂ, ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଚ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚୀୱରୱଂସେ ପୱେସେତ୍ୱା ଠପିତଂ ଚୀୱରୱଲୟଂ ୟଥା ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ଠାନା ଚୱତି, ତଥା ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଛେଦନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଛିନ୍ନେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଚେନ୍ତସ୍ସାପ୍ୟୟଂ ନୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱଲୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦିପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଚୀୱରୱଂସେ ଠପିତଂ ଚୀୱରଂ ୱଲୟଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ।
ଇହ ପୁରିମେନ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପକାରଦ୍ୱୟେ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତେ ଇତରେନ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନମନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ ଅୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତେନ ‘‘ଆକାସଗତଂ ୱା କରୋତି, ନୀହରତି ୱା’’ତି ପକାରଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପୱେସେତ୍ୱା ଠପିତନିଧିସଙ୍ଖଲିକୱଲୟମିୱ ଚୀୱରୱଂସେ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେହିପି ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଚୀୱରୱଲୟଂ ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ଚୀୱରୱଂସକୋଟିୟା ବହି ନୀହରନ୍ତସ୍ସାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବାନୀତି ଏତେୟେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱଲୟଂ ଛିନ୍ଦତୋ ୱାପି, ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ୱାପି, ୱଲୟଂ ଆକାସଗତଂ ୱା କରୋତି, ନୀହରତି ୱା’’ତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଏକମ୍ପି ତଥା ଅକତ୍ୱା ଚୀୱରୱଲୟଂ ଚୀୱରୱଂସେ ଘଂସେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରୱଲୟସ୍ସ ସବ୍ବୋପି ଚୀୱରୱଂସୋ ଠାନନ୍ତି ‘‘ଠାନାଚାୱନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୯୦.ଠପିତସ୍ସ ହୀତି ଏତ୍ଥ ପସିଦ୍ଧିସୂଚକଂ ହି-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଚୀୱରେ ୱିୟ ହୀ’’ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକଂ ତୁ-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଠପିତସ୍ସ ତୂ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ନିପାତାନମନେକତ୍ଥତ୍ତା ୟଥାଠାନେ ଠିତାନମେୱ ୱିସେସତ୍ଥେ ହି-ସଦ୍ଦୋ, ପସିଦ୍ଧିୟଂ ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଦୀଘତୋ ୱା ତିରିୟତୋ ୱା ପସାରେତ୍ୱା ଚୀୱରୱଂସେ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନ ସଂହରିତ୍ୱା ଚୀୱରୱଂସେ ଠପିତଚୀୱରୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଓରିମନ୍ତେନ…ପେ॰… ପାରାଜିକଂ ଭୱେ’’ତି ଗାଥାତ୍ତୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୧.ସିକ୍କାୟାତି ଓଲମ୍ବିକାଧାରେ । ୟଂ ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ନିୱେସେତ୍ୱା । ଲଗ୍ଗିତଂ ହୋତୀତି ଓଲମ୍ବିତଂ ହୋତି । ‘‘ସିକ୍କାତୋ ତଂ ହରନ୍ତୋ ୱା ଚୁତୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିକପ୍ପେ ସିକ୍କାୟ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନୱସେନ ଠାନାଚାୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ସିକ୍କାୟ, ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଭିତ୍ତିପସ୍ସେ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ୟଦି ସିୟା, ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଠାନାଚାୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୨-୩.କୁନ୍ତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭିନ୍ଦିୱାଲାଦି ଦୀଘୱତ୍ଥୁ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଟ୍ଟିକାଖାଣୁକା ୱିୟ ଭିତ୍ତିୟଂ ପଟିପାଟିୟା ନିୱେସିତାନି ମିଗସିଙ୍ଗାନି ୱା ସୂଲାନି ୱା ନାଗଦନ୍ତା ନାମ । ଅଗ୍ଗେ ୱାତି କୁନ୍ତଫଲକୋଟିୟଂ ୱା । ବୁନ୍ଦେ ୱାତି କୁନ୍ତଦନ୍ତମୂଲେ ୱା । ପରିକଡ୍ଢତୋତି ଉଜୁକଂ ଆକଡ୍ଢତୋ ।
ଫୁଟ୍ଠୋକାସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ନାଗଦନ୍ତେ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତେନ ପରାଜୟୋ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଠପିତଟ୍ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ୱିହାୟ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମୟତୋ ପାରାଜିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେସଗ୍ଗେନ ଅନ୍ତରେନ ହେତୁନା ପରାଜୟୋତି ଗହେତବ୍ବଂ, କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନୟନହେତୁ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୪-୫. ଏୱଂ ଦୀଘତୋ ଆକଡ୍ଢନେ, ଉକ୍ଖିପନେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଆକଡ୍ଢନେ, ପରତୋ ନୟନେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାକାରାଭିମୁଖୋ’’ତିଆଦି । ଆକଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ଆୱିଞ୍ଛତି । ଓରିମନ୍ତଫୁଟ୍ଠୋକାସନ୍ତି ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ, ଅତ୍ତନୋ ଦିସାୟ କୁନ୍ତଦଣ୍ଡେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଚୟନକିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ସକମ୍ମକଧାତୁପ୍ପୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ମାଗଧିକୱୋହାରେ ଦସ୍ସନତୋ କମ୍ମତ୍ଥେୟେୱ ଉପୟୋଗୱଚନ’’ନ୍ତି ଏକେ ୱଦନ୍ତି, ଏତଂ କଚ୍ଚାୟନଲକ୍ଖଣେନ ସମାନଂ । ଇତରନ୍ତଚ୍ଚୟେତି ଇତରନ୍ତେନ କତୋ ଅଚ୍ଚୟୋତି ଇତରନ୍ତଚ୍ଚୟୋ, ମଜ୍ଝେପଦଲୋପସମାସୋ, ପାରିମନ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାତିକ୍କମେ କତେତି ଅତ୍ଥୋ । କେସଗ୍ଗେନ ଚୁତୋତି ୟୋଜନା । ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ।
ପରତୋ ପେଲ୍ଲନ୍ତସ୍ସାତି ପରତୋ କତ୍ୱା ପେଲ୍ଲନ୍ତସ୍ସ, ଭିତ୍ତିପସ୍ସାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ପୀଳେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥେୱାତି ‘‘କେସଗ୍ଗେନ ଚୁତୋ’’ତି ଆକଡ୍ଢତି । ଠପିତେପି ଚ କୁନ୍ତାଦିମ୍ହି ଅୟଂ ନୟୋତି ୟୋଜନା । ‘‘କେସଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦିନା ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୬. ତାଲସ୍ସ ଫଲଂ ଚାଲେନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟେନ ଫଲେନ ୱତ୍ଥୁ ପଞ୍ଚମାସକଂ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଫଲେ ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା ।
୯୭.ତାଲସ୍ସପିଣ୍ଡିଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ତାଲଫଲକଣ୍ଣିକଂ ଛିନ୍ଦତି । ୟାୟ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ସା ଛିନ୍ନମତ୍ତାୟ ‘‘ଅସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ସିୟା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟୋ ଇଧାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତାଲପିଣ୍ଡି ସଚେ ଆକାସଗତା ହୋତି, ପିଣ୍ଡିମୂଲମେୱ ଠାନଂ । ପଣ୍ଣଦଣ୍ଡେ ୱା ପଣ୍ଣେ ୱା ଅପସ୍ସାୟ ଠିତା ଚେ, ଠିତଟ୍ଠାନେହି ସହ ପିଣ୍ଡିମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଠାନଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ଠାନାଚାୱନେନ ପାରାଜିକମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ୟେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତେ ଅସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ସିୟା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ନୟୋ । ଏତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଠାନେସୁ ପାରାଜିକୱୀତିକ୍କମତୋ ପୁବ୍ବଭାଗାନନ୍ତରପ୍ପୟୋଗେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ସହପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ତତୋପି ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଗମନଦୁତିୟପରିୟେସନାଦିଅୱସେସପୟୋଗେସୁ ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବକତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱେହାସଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୮. ଉଦକେ ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଗମ୍ଭୀରୋଦକେ ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ପଦୱାରେନ ଗଚ୍ଛତୋ ପଦେ ପଦେ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଗମ୍ଭୀରେ ପନ ତଥାତି ‘‘ପଦୱାରେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତିଦିସତି । ଗଚ୍ଛତୋତି ତରତୋ, ହତ୍ଥଂ ଅଚାଲେତ୍ୱା ତରନ୍ତସ୍ସ ପଦୱାରଗଣନାୟ, ହତ୍ଥେନ ଚ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ‘‘ପଦୱାରେନା’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି କତ୍ୱା ହତ୍ଥୱାରଗଣନାୟ ପଦୱାରଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରେ ହତ୍ଥେହି ୱା ପାଦେହି ୱା ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥୱାରେହି ୱା ପଦୱାରେହି ୱା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୮) ।
ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦିସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିମୁଜ୍ଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତଥା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିହିତକୁମ୍ଭିୟା ଗହଣତ୍ଥଂ ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନେସୁପି ହତ୍ଥୱାରେନ, ପଦୱାରେନ, ହତ୍ଥପଦୱାରେହି ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ କୁମ୍ଭିଗହଣତ୍ଥଂ ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନେସୂ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୮) ।
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ‘‘ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଉଦକସପ୍ପଚଣ୍ଡମଚ୍ଛଦସ୍ସନେନ ଭାୟିତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତସ୍ସ ଗମନସ୍ସ ଅତଦତ୍ଥତ୍ତା ଅନାପତ୍ତୀତି ବ୍ୟତିରେକେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦିସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସହ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଅୱସେସପୟୋଗେସୁ ସୁଦ୍ଧଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ସହପୟୋଗେ ଭାଜନାମସନେ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ନିଧିକୁମ୍ଭିୟା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଠାନଭେଦୋ ପଞ୍ଚଧା ହୋତି, ଇଧ ପୀଳେତ୍ୱା ଓସାରେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅଧୋଦିସାୟ ସହ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
୯୯.ତତ୍ଥ ଜାତକପୁପ୍ଫେସୂତି ତସ୍ମିଂ ଜଲେ ରୁଳ୍ହେସୁ ଉପ୍ପଲାଦିକୁସୁମେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ୟେନ ପୁପ୍ଫେନାତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଂ । ଛିନ୍ଦତୋତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଛିନ୍ନୱତୋ’’ତି ଭୂତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅନ୍ତିମସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ୟାୱ ଅନୁପରମୋ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାରହତ୍ତା ପାରାଜିକୱଚନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱିରୋଧିତାୟ ଚ ଇମସ୍ସେୱ ପଚ୍ଛିମକୁସୁମସ୍ସ କନ୍ତନକାଲେ ପୁପ୍ଫନାଳପସ୍ସେ ତଚମତ୍ତେପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକନାଳ…ପେ॰… ପରିରକ୍ଖତୀ’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ଅନନ୍ତରେ ୱୁଚ୍ଚମାନନୟସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲିଖିତସ୍ସ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପୁପ୍ଫେ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ୱତ୍ତମାନକାଲମଗହେତ୍ୱା ଭୂତକାଲସ୍ସେୱ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କଦା ଦେୱଦତ୍ତ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପଞ୍ହସ୍ସ ‘‘ଏସୋହମାଗଚ୍ଛାମି, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମା ମଂ ୱିଜ୍ଝା’’ତି ଉତ୍ତରେ ୱିୟ ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନେୱାତି ଭୂତେ ୱତ୍ତମାନବ୍ୟପଦେସତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୦୦.‘‘ଉପ୍ପଲଜାତିୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଦୁମଜାତିୟା’’ତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଦୁମଜାତିକାନଂ ପନ ଦଣ୍ଡେ ଛିନ୍ନେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସୁତ୍ତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ପି ରକ୍ଖତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୮) ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକନାଳସ୍ସ ୱା ପସ୍ସେତି ‘‘ନାଳସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋତି ନାଳତୋ ।
୧୦୧. ଭାରବଦ୍ଧକୁସୁମେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତେସୂତି ଅବଦ୍ଧକୁସୁମୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ତତ୍ରଜାତକକୁସୁମେସୁ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସାରେନ । ‘‘ୟେନ ପୁପ୍ଫେନ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଗହିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ୟୋଜନା ଚେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।
୧୦୨. ଭାରଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧାନି ଭାରବଦ୍ଧାନୀତି ମଜ୍ଝପଦଲୋପୀସମାସୋ । ପୁପ୍ଫାନୀତି ପାଦଗ୍ଘନକାନି ଉପ୍ପଲାଦିକୁସୁମାନି । ଛସ୍ୱାକାରେସୂତି ଉଦକେ ଓସୀଦାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅଧୋଦିସାୟ ସହ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଇମାସୁ ଛସୁ ଦିସାସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । କେନଚି ଆକାରେନାତି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ସାଧକତମତ୍ତା କରଣେୟେୱ କରଣୱଚନଂ । ନସ୍ସତୀତି ପାଦଗ୍ଘନକପୁପ୍ଫାନଂ ଠାନାଚାୱନେନ ପାରାଜିକମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଅନୱସେସଗୁଣାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ନାସେତ୍ୱା ସୟଂ ଗୁଣମରଣେନ ମୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୩.ପୁପ୍ଫାନଂ କଲାପନ୍ତି ପାଦଗ୍ଘନକଉପ୍ପଲାଦିକୁସୁମକଲାପଂ । ଉଦକଂ ଚାଲେତ୍ୱାତି ୟଥା ୱୀଚି ଉଟ୍ଠାତି, ତଥା ଚାଲେତ୍ୱା । ପୁପ୍ଫଟ୍ଠାନାତି ପୁପ୍ଫାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନା । ଚାୱେତୀତି କଲାପଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନେତି । ‘‘ପୁପ୍ଫଂ ଠାନା ଚାୱେତୀ’’ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ପୁପ୍ଫକଲାପସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା ପୁରିମୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୧୦୪.‘‘ଏତ୍ଥ ଗତଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜନା । ପରିକପ୍ପେତୀତି ‘‘ଏତ୍ଥ ଗତଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତକ୍କେତି । ରକ୍ଖତୀତି ଠାନାଚାୱନେପି ସତି ସୋ ପରିକପ୍ପୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିତୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ରକ୍ଖତି । ଗତଟ୍ଠାନାତି ପୁପ୍ଫକଲାପେନ ଗତଂ ସମ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ‘‘ପୁପ୍ଫାନଂ କଲାପ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘କତଟ୍ଠାନା’’ତିପି ପାଠୋ, କତା ପୁପ୍ଫାନଂ ଠାନା ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦକଂ ଚାଲେତ୍ୱା ୱୀଚିୟୋ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱୀଚିପ୍ପହାରେନ ଉଦକପିଟ୍ଠେନ ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ଠିତଟ୍ଠାନା ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନା ଚାୱେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଠାନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଭଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ଭଟ୍ଠୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ତନା ସମାଦାୟ ରକ୍ଖିୟମାନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତସବ୍ବଗୁଣରତନଙ୍କୁରାଭିନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନା ପତିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୫.ଜଲତୋ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁପ୍ଫସ୍ସା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଜଲପିଟ୍ଠିତୋ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତସ୍ସ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ସକଲଜଲଂ ଠାନଂ, କଦ୍ଦମପିଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦକପିଟ୍ଠିପରିୟନ୍ତଂ ପୁପ୍ଫଦଣ୍ଡେନ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ ସବ୍ବମୁଦକଂ ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱାତି ପୁପ୍ଫଗ୍ଗଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା । ତତୋତି ତସ୍ମା ପୁପ୍ଫଟ୍ଠାନଭୂତସକଲଜଲରାସିତୋ । ଉଜୁନ୍ତି ଉଜୁଂ କତ୍ୱା । ଉଦ୍ଧରତୋତି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ।
୧୦୬.ନାଳନ୍ତେତି ଉପ୍ପାଟିତପୁପ୍ଫନାଳସ୍ସ ମୂଲକୋଟିୟା । ଜଲତୋତି ଉଦକପିଟ୍ଠିତୋ । ମୁତ୍ତମତ୍ତେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଦୂରଂ କତ୍ୱାତି ପାଠସେସୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ‘‘ଜଲତୋ’’ତି ପଠମତତିୟପାଦେସୁ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥାୱିସେସେପି ପଦାୱୁତ୍ତିଅଲଙ୍କାରେ ଅଡ୍ଢୟମକୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ମୁତ୍ତମତ୍ତେ, ଅମୁତ୍ତେ’’ତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥାନଂ ୱା ୱିସେସତୋ ଉଭୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ନାଳନ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୦୭.ତସ୍ସ ନାମେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟିତସ୍ସ । ସହ ଗଚ୍ଛେନ ଉପ୍ପାଟିତସ୍ସାପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବପୁପ୍ଫପଣ୍ଣନାଳାନି ମୂଲତୋ ପଭୁତି ପଠମଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନାମନୱସେନ ଠାନାଚାୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପୁପ୍ଫାଦୀନି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ଭୂତଗାମୱିକୋପନାପତ୍ତିୟା ଠାନେ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୦୮-୯. ବଳିସାଦିମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣୋପକରଣାନଂ ୱଚନତୋ, ଜଲେ ଠିତମତମଚ୍ଛାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଚ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ମଚ୍ଛେତି ଜୀୱମାନକମଚ୍ଛାନଂ ଗହଣଂ । ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଖିପକାଦୀନି ମଚ୍ଛୱଧୋପକରଣାନି ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୂତି ପାଦୋ । ତସ୍ମିଂ ମଚ୍ଛେ । ଉଦ୍ଧଟୋୟେୱ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତୋ, ମଚ୍ଛୋ, ତସ୍ମିଂ । ଜଲାତି ଉଦକତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅପନେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୧୦. ପୁପ୍ଫାନଂ ୱିୟ ମଚ୍ଛାନମ୍ପି ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜଲଂ ଠାନଂ କତ୍ୱା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠାନଂ ସଲିଲଜାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ସଲିଲେ ଜାତା ସଲିଲଜା, ଇତି ପକରଣତୋ ମଚ୍ଛାୟେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନାଦୀହି ସଦ୍ଦା ୱିସେସତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୀତି । ହୀତି ପସିଦ୍ଧିୟଂ । କେୱଲନ୍ତି ଅୱଧାରଣେ, ଜଲମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ବହିଉଦକଂ ନିୱତ୍ତିତଂ ହୋତି । ସକଲଂ ଜଲମେୱ ଠାନଂ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ସଲିଲଟ୍ଠଂ ଜଲା ୱିମୋଚେନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ହେତୁହେତୁମନ୍ତଭାୱେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆପନ୍ନଂ ପରାଜେତୀତି ପାରାଜିକା, ଆପତ୍ତି, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାରାଜିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
୧୧୧.ନୀରଂ ଉଦକଂ । ୱାରିମ୍ହି ଜଲେ ଜାତୋ ୱାରିଜୋ, ଇତି ପକରଣତୋ ମଚ୍ଛୋୱ ଗୟ୍ହତି । ଏତେନେୱ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତମଚ୍ଛୋ, ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ଚ ଥଲମୁଗ୍ଗତକୁମ୍ମାଦୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଗହଣେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆକାସଟ୍ଠଥଲଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ଦୁକ୍କଟାଦିୱତ୍ଥୁନୋ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘୱସେନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୨.ତଳାକେତି ସରସ୍ମିଂ, ଇମିନା ଚ ୱାପିପୋକ୍ଖରଣିସୋବ୍ଭାଦିଜଲାସୟା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ନଦିୟାତି ନିନ୍ନଗାୟ, ଇମିନା ଚ କନ୍ଦରାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ନିନ୍ନେତି ଆୱାଟେ । ମଚ୍ଛୱିସଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ସଞ୍ଞାୟଂ । ମଚ୍ଛୱିସନାମକଂ ମଦନଫଲାଦିକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗତେତି ୱିସପକ୍ଖିପକେ ମଚ୍ଛଘାତକେ ଗତେ ।
୧୧୪.ସାମିକେସୂତି ୱିସଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଗତେସୁ ମଚ୍ଛସାମିକେସୁ । ଆହରନ୍ତେସୂତି ଆହରାପେନ୍ତେସୁ । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ତଂ ଦେୟ୍ୟଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅତ୍ତନା ଗହିତୱତ୍ଥୁଂ ୱା ତଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୫.ମଚ୍ଛେତି ମତମଚ୍ଛେ । ସେସେତି ନମତମଚ୍ଛେ ।
୧୧୬.ଅମତେସୁ ଗହିତେସୂତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅନାପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତି, ମାରଣପ୍ପତ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତେୱ । ଅୟଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅରକ୍ଖିତଅଗୋପିତେସୁ ଅସ୍ସାମିକତଳାକାଦୀସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉଦକଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୭.ନାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନାୱା ନାମ ୟାୟ ତରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୯୯) ୱଚନତୋ ଜଲତାରଣାରହଂ ଅନ୍ତମସୋ ଏକମ୍ପି ୱହନ୍ତଂ ରଜନଦୋଣିୱେଣୁକଲାପାଦିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାୱଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ୱା । ‘‘ଥେନେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ପାଦୁଦ୍ଧାରେତି ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦିଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦେ ପଦେ । ଦୋସାତି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ । ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ନାୱଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀ’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ୱା ପରିୟେସତି ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୯୯) ପଦଭାଜନିୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, ଇମିନା ପୁବ୍ବପୟୋଗସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟାନି, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୧୮.ଚଣ୍ଡସୋତେତି ୱେଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଉଦକପ୍ପୱାହେ, ‘‘ଚଣ୍ଡସୋତେ’’ତି ଇମିନା ବନ୍ଧନଂ ୱିନା ସଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ସୂଚନତୋ ‘‘ବନ୍ଧନମେୱ ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ବନ୍ଧନମେକମେୱ ଠାନଂ ମତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିନ୍ତି ବନ୍ଧନେ । ଧୀରା ୱିନୟଧରା ।
୧୧୯-୧୨୦.‘‘ନିଚ୍ଚଲେ ଉଦକେ ନାୱ-ମବନ୍ଧନମୱଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଛଧା ଠାନପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ନାୱଂ କଡ୍ଢତୋ ତସ୍ସ ପାରାଜିକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନପି କିଂ କରୋନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଏକେନନ୍ତେନ ସମ୍ଫୁଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଂ ନାୱଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘କଡ୍ଢିତୱତୋ ଅତିକ୍କମିତୱତୋ’’ତି ଭୂତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୧୨୧. ଏୱଂ ଚତୁପସ୍ସାକଡ୍ଢନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉଦ୍ଧଂ, ଅଧୋ ଚ ଉକ୍ଖିପନଓସୀଦାପନେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି । ତଥାତି ‘‘ତସ୍ସ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଆକଡ୍ଢତି । କସ୍ମିଂ କାଲେତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଅଧୋନାୱାତଲନ୍ତି ନାୱାତଲସ୍ସ ଅଧୋ ଅଧୋନାୱାତଲଂ, ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଧଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକମ୍ହା ୱିମୋଚିତେତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ଫୁଟ୍ଠଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ୱିମୋଚିତେତି ୟୋଜନା । ତେନାତି ଅଧୋନାୱାତଲେନ ଫୁଟ୍ଠେ ଉଦକେ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା କରଣଭୂତାୟ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୱିମୋଚିତେତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୨୨. ତୀରେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପନ ନିଚ୍ଚଲେ ଜଲେ ଠପିତା ୟା ନାୱା, ତସ୍ସା ନାୱାୟ ଠାନଂ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଠିତୋକାସୋ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ମତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୨୩.ପୁବ୍ବଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧନସ୍ସ ୱିମୋଚନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । କେନଚୁପାୟେନାତି ‘‘ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱାପୀ’’ତିଆଦିକ୍କମେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋପାୟଛକ୍କେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନା ଚାୱେତି ନାୱଂ ।
୧୨୪.ପଠମଂ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱାତି ‘‘ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଆକାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଆକାରେନ ନାୱଂ ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ପଠମଂ ଚାୱେତ୍ୱା । ଏସେୱ ଚ ନୟୋତି ନାୱାୟ ପଠମଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଚାୱନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧନମୋଚନେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଏସେୱ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତୀରେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲେ ଉଦକେ ଠପିତନାୱାୟ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଠିତୋକାସୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି, ତଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧନା ମୋଚେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ଛନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧନମୋଚନେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଆମସନଫନ୍ଦାପନେସୁ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି ହେଟ୍ଠା କୁମ୍ଭିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମୁପରିପି ।
୧୨୫.ଉସ୍ସାରେତ୍ୱାତି ଉଦକତୋ ଥଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ନିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା । ଥଲେ ଠପିତାୟ ନାୱାୟ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋ ଏୱ ଠାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ହୀତି ୱିସେସୋ, ତେନ ଜଲଟ୍ଠତୋ ଥଲଟ୍ଠାୟ ନାୱାୟ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି ।
୧୨୬. ଏତ୍ଥ ଅଧୋ ଓସୀଦାପନସ୍ସ ଅଲବ୍ଭମାନତାୟ ତଂ ୱିନା ଇତରେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ୱସେନ ଠାନାଚାୱନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଞେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦି । ୟତୋ କୁତୋଚୀତି ତିରିୟଂ ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ଉପରିଦିସାୟ ଚ ୱସେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିସାଭିମୁଖଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କମେନ୍ତୋ ।
୧୨୭.ଉକ୍କୁଜ୍ଜିତାୟପୀତି ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ ଠପିତାୟପି । ଘଟିକାନନ୍ତି ଦାରୁଖଣ୍ଡାନଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଞେୟ୍ୟୋ ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟଂ ଅତିଦିସତି । ସୋ ପନ ଉକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠପିତନାୱାୟ ୟୁଜ୍ଜତି । ଘଟିକାନଂ ଉପରି ଠପିତାୟ ପନ ନାଗଦନ୍ତେସୁ ଠପିତକୁନ୍ତେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୧୨୮.‘‘ଥେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପାଜେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନଂ । ତିତ୍ଥେତି ତିତ୍ଥାସନ୍ନଜଲେ । ଅରିତ୍ତେନାତି କେନିପାତେନ । ଫିୟେନାତି ପାଜନଫଲକେନ । ପାଜେନ୍ତସ୍ସାତି ପେସେନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ତଂ ପାଜେତୀ’’ତିପି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ନାୱଂ ୟୋ ପାଜେତି, ତସ୍ସ ପରାଜୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୯-୩୦.ଛତ୍ତନ୍ତି ଆତପୱାରଣଂ । ପଣାମେତ୍ୱାତି ୟଥା ୱାତଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ପଣାମେତ୍ୱା । ଉସ୍ସାପେତ୍ୱାୱ ଚୀୱରନ୍ତି ଚୀୱରଂ ଉଦ୍ଧଂ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ୱା । ଗାଥାଛନ୍ଦୱସେନ ‘ୱ’ଇତି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଲଙ୍କାରସଦିସନ୍ତି ପସାରିତପଟସରିକ୍ଖକଂ । ସମୀରଣନ୍ତି ମାଲୁତଂ । ନ ଦୋସୋ ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ୱାତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ଏୱଂ କରୋତୋ ପଚ୍ଛା ଆଗତେନ ୱାତେନ ନୀତନାୱାୟ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାୟମାନେ ପନ ୱାତେ ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୧-୨. ସୟମେୱ ଉପାଗତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗାମସମୀପେ ତିତ୍ଥଂ ଗାମତିତ୍ଥଂ । ତନ୍ତି ନାୱଂ । ଠାନାତି ଛତ୍ତେନ ୱା ଚୀୱରେନ ୱା ଗହିତୱାତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗାମତିତ୍ଥେ ଠିତଟ୍ଠାନା । ଅଚାଲେନ୍ତୋତି ଫନ୍ଦାପନମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତୋ, ଇମିନା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଚାୱେନ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅନପନେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ପାରାଜିକାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । କିଣିତ୍ୱାତି ମୂଲେନ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା । ସୟମେୱ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ-କାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ । ତଥା ପଣାମିତଛତ୍ତେନ ୱା ଉସ୍ସାପିତଚୀୱରେନ ୱା ଗହିତୱାତେନ ଅତ୍ତନା ଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତଦିସାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ପାଜନୱସେନ ଗମନଟ୍ଠାନା ଚାୱେତି ।
ନାୱଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୩-୪. ୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୟାନଂ। ରମୟତୀତି ରଥୋ। ୱହତି, ୱୁୟ୍ହତି, ୱହନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ୱୟ୍ହଂ। ‘‘ଉପରି ମଣ୍ଡପସଦିସଂ ପଦରଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସବ୍ବପାଲିଗୁଣ୍ଠିମଂ ୱା ଛାଦେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କତଂ ସକଟଂ ୱୟ୍ହଂ ନାମ । ସନ୍ଦମାନିକାତି ‘‘ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟା ଗୋପାନସିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗରୁଳପକ୍ଖକନୟେନ କତା ସନ୍ଦମାନିକା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କତୟାନୱିସେସୋ । ଠାନା ଚାୱନୟୋଗସ୍ମିନ୍ତି ଠାନା ଚାୱନପ୍ପୟୋଗେ ।
୧୩୫-୬. ଦସଟ୍ଠାନାଚାୱନୱସେନ ପାରାଜିକଂ ୱଦନ୍ତେହି ପଠମଂ ଠାନଭେଦସ୍ସ ଞାତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟାନସ୍ସ ଦୁକୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଦୁକୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଦୁକଂ ଗୋୟୁଗଂ ୟୁତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସାତି, ୟୁତ୍ତେ ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱା ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦସ ଠାନାନୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋଣାନଂ ଅଟ୍ଠ ପାଦା, ଦ୍ୱେ ଚ ଚକ୍କାନୀତି ଏତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ ଦସ ଠାନାନି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଚତୁୟୁତ୍ତାଦିୟାନେ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଠାନଭେଦସ୍ସ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ୟାନଂ ପାଜୟତୋତି ସକଟାଦିୟାନଂ ପେସୟତୋ । ‘‘ଧୁରେତି ୟୁଗାସନ୍ନେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ରଥୀସାୟ ୟୁଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନାସନ୍ନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଧୁର’’ନ୍ତି ଚ ୟୁଗସ୍ସେୱ ନାମଂ । ‘‘ଧୁରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଧୁରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ତଂସହଚରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନମ୍ପି ଧୁରଂ ନାମ । ଇଧ ପନ ଗଙ୍ଗା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଗଙ୍ଗାସମୀପେ ଧୁରସମୀପେ ପାଜକସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାରହଟ୍ଠାନେ ଧୁରସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତା ଲବ୍ଭତି ।
ଗୋଣାନଂ ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ଗୋଣାନଂ ଅୱିଲୋମକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଲୋମକାଲେ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତୁଂ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ତୁ’’ ଇଚ୍ଚତ୍ର ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ଗୋଣା ‘ନାୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସାମିକୋ’ତି ଞତ୍ୱା ଧୁରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱା ଫନ୍ଦନ୍ତି ୱା, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଗୋଣେ ପୁନ ଉଜୁକଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା ଧୁରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପାଚନେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେସଂ ପାଦୁଦ୍ଧାରେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିସେସୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚକ୍କାନଂ ହୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧିକେନ ହି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସଚେପି ସକଦ୍ଦମେ ମଗ୍ଗେ ଏକଂ ଚକ୍କଂ କଦ୍ଦମେ ଲଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଦୁତିୟଂ ଚକ୍କଂ ଗୋଣା ପରିୱତ୍ତେନ୍ତା ପୱତ୍ତେନ୍ତି, ଏକସ୍ସ ପନ ଠିତତ୍ତା ନ ତାୱ ଅୱହାରୋ ହୋତି । ଗୋଣେ ପନ ପୁନ ଉଜୁକଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ଠିତଚକ୍କେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୭-୯. ଏତ୍ତାୱତା ୟୁତ୍ତୟାନୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୟୁତ୍ତୟାନୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅୟୁତ୍ତକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଧୁରେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିୟଂ ଠିତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତକସ୍ସାପି ଚ ୟାନକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିଚକ୍କକାନଂ ୱସେନ ତୀଣେୱ ଠାନାନି ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅୟୁତ୍ତକସ୍ସାତି ଗୋଣେହି ଅୟୁତ୍ତକସ୍ସ । ଧୁରେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଧୁରୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସମୀପଦେସେନ, ସକଟସୀସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିୟନ୍ତି ସକଟସୀସୋପତ୍ଥମ୍ଭନିୟା ଉପରି ଠିତସ୍ସ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭୟତି ଧୁରନ୍ତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀ । ସକଟସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭାଗୋପତ୍ଥମ୍ଭନତ୍ଥଂ ଦୀୟମାନଂ ଦଣ୍ଡଦ୍ୱୟଂ ପଚ୍ଛିମୋପତ୍ଥମ୍ଭନୀ ନାମ, ପୁରିମଭାଗସ୍ସ ଦୀୟମାନସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀ ପୁରିମୋପତ୍ଥମ୍ଭନୀ ନାମାତି ଅୟମୁପତ୍ଥମ୍ଭନୀନଂ ୱିସେସୋ । ଇଧ ପୁରିମୋପତ୍ଥମ୍ଭନୀ ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିଚକ୍କକାନଂ ୱସେନ ତୀଣେୱ ଠାନାନୀ’’ତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ଅକପ୍ପକତାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, କପ୍ପକତାୟ ପନ ୱସେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଠାନାନି ତୀଣେୱା’’ତି ଆକଡ୍ଢତି, ଦାରୁଚକ୍କଦ୍ୱୟୱସେନ ତୀଣି ଠାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦାରୂନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ରାସିକତଦାରୂନଂ ଦାରୁକସ୍ସ ଏକସ୍ସାପି ଫଲକସ୍ସାପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭୂମିୟମ୍ପି ଧୁରେନେୱ, ତଥେୱ ଠପିତସ୍ସ ଚା’’ତି ଇମିନା ତୀଣିୟେୱ ଠାନାନୀତି ଅତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଧୁରଚକ୍କାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୱସେନ ତୀଣି ଠାନାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପରିଟ୍ଠପିତସ୍ସ ଚାତି ଚ-କାରଂ ‘‘ଭୂମିୟଂ ଠପିତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଚୟଂ କାତୁଂ ସକ୍କାତି । ତତ୍ଥ ଅଧିକୱଚନେନ ଚ-କାରେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଂ ପନ ଅୟୁତ୍ତକଂ ଧୁରେ ଏକାୟ, ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଠପିତଂ, ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀନଂ, ଚକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି । ସଚେ ଧୁରେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ କପ୍ପକତା ହୋତି, ଛ ଠାନାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଡ୍ଢିତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାପୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ୟୋ ପନ ପୁରତୋ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠାନା ଚାୱେତି, ୟୋ ୱା ପନ ପଚ୍ଛତୋ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠାନା ଚାୱେତି, ୟୋ ୱା ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠାନା ଚାୱେତୀତି ୟୋଜନା । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ଗହିତା, ‘‘ତେସ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଦା କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ତୁ…ପେ॰… ପରାଜୟୋ’’ତି । ‘‘ଠାନା ଚାୱେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସଜୋତନତ୍ଥଂ ଉପାତ୍ତତ୍ତା ସାୱସେସଟ୍ଠାନାଚାୱନେ ଫନ୍ଦାପନଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନିରୱସେସଟ୍ଠାନାଚାୱନେ ପନ କତେ ଠାନାଚାୱନପାରାଜିକା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୪୦.ଅକ୍ଖାନଂ ସୀସକେହୀତି ଅକ୍ଖସ୍ସ ଉଭୟକୋଟୀହି । ‘‘ଜାତ୍ୟାଖ୍ୟାୟମେକସ୍ମିଂ ବହୁୱଚନମଞ୍ଞତରାୟ’’ମିତି ୱଚନତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ବହୁୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଠିତସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନସ୍ସ ‘‘ୟାନସ୍ସା’’ତି ୱିସେସିତବ୍ବଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଠାନାନି ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ସକଟଧୁରଂ ଭୂମିଂ ନ ଫୁସତି, ଏୱଂ ଉଚ୍ଚତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ତୁଲାଦିଦାରୂସୁ ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖସୀସେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ୟାନମେୱ ଗୟ୍ହତି ।
୧୪୧.କଡ୍ଢନ୍ତୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅକ୍ଖସୀସାନଂ ଆଧାରଭୂତେସୁ ଦାରୂସୁ ଘଂସିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କଡ୍ଢନ୍ତୋ । ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋତି ଉଜୁଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଉଚ୍ଚାରେନ୍ତୋ । ଫୁଟ୍ଠୋକାସଚ୍ଚୟେତି ଫୁଟ୍ଠୋକାସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତାତିକ୍କମେ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଇତରସ୍ସ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ରଥାଦିକସ୍ସ ୟାନସ୍ସ ।
୧୪୨.ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧୀନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅକ୍ଖରୁଦ୍ଧନକଆଣୀନଂ । ଅକ୍ଖସ୍ସ ଉଭୟକୋଟୀସୁ ଚକ୍କାୱୁଣନଟ୍ଠାନତୋ ଅନ୍ତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ସକଟବାହାସୁ ଅକ୍ଖରୁଦ୍ଧନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱିୟ ଆକୋଟିତା ଚତସ୍ସୋ ଆଣିୟୋ ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧି ନାମ । ଧୁରସ୍ସାତି ଧୁରବନ୍ଧନଟ୍ଠାନାସନ୍ନସ୍ସ ରଥସୀସଗ୍ଗସ୍ସ । ତଂ ୟାନଂ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପସ୍ସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତୋ, ମଜ୍ଝେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପେନ୍ତୋତି କିରିୟନ୍ତରଂ ୱିକପ୍ପେତି । ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଡ୍ଢନ୍ତୋ’’ତି ପାଠସେସୋ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଉଦ୍ଧୀସୁ ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିସାୟ ଉଦ୍ଧିଅନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଇତରେନ ଉଦ୍ଧିପରିୟନ୍ତେନ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେତି ।
‘‘ଉଦ୍ଧୀସୁ ୱା’’ତି ସାସଙ୍କୱଚନେନ ଅନୁଦ୍ଧିକୟାନସ୍ସାପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ସୂଚିତଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଥ ଉଦ୍ଧିଖାଣୁକା ନ ହୋନ୍ତି, ସମମେୱ ବାହଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅକ୍ଖସୀସାନି ପୱେସିତାନି ହୋନ୍ତି, ତଂ ହେଟ୍ଠିମତଲସ୍ସ ସମନ୍ତା ସବ୍ବଂ ପଥୱିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନାତିକ୍କମୱସେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦) ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୧୪୩.ନାଭିୟାତି ନାଭିମୁଖେନ । ଏକମେୱ ସିୟା ଠାନନ୍ତି ଏକଂ ନାଭିୟା ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକମସ୍ସ ସିୟା ଠାନ’’ନ୍ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ପୁରିମପାଠୋୱ ସୁନ୍ଦରତରୋ । ପରିଚ୍ଛେଦୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ, ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଧାତି ନାଭିୟା ଚତୁପସ୍ସପରିୟନ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା, ଠାନାଚାୱନାକାରୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪୪.ଠାନାନିଦ୍ୱେତି ନେମିୟା, ନାଭିୟା ଚ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନୱସେନ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ଅସ୍ସାତି ଚକ୍କସ୍ସ । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠାନାନଂ । ଭିତ୍ତିଆଦିଂ ଅପସ୍ସାୟ ଠପିତଚକ୍କସ୍ସାପି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅୟମ୍ପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋପି ଇମିନା ଚ ପାଠେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।
୧୪୫.ଅନାରକ୍ଖନ୍ତି ସାମିକେନ ଅସଂୱିହିତାରକ୍ଖଂ । ଅଧୋଦେତ୍ୱାତି ଗୋଣେ ଅପେସେତ୍ୱା । ୱଟ୍ଟତି, ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାମିକେ ଆହରାପେନ୍ତେ ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତି ।
ୟାନଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୪୬. ଭାରଟ୍ଠକଥାୟ ସୀସକ୍ଖନ୍ଧକଟୋଲମ୍ବୱସାତି ଏୱଂନାମକାନଂ ସରୀରାୱୟୱାନଂ ୱସେନ ଭାରୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସୀସଭାରାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ସୀସାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସୀସସ୍ସ ତାୱ ପୁରିମଗଲେ ଗଲୱାଟକୋ ପିଟ୍ଠିଗଲେ କେସଞ୍ଚି କେସନ୍ତେ ଆୱଟ୍ଟୋ ହୋତି, ଗଲସ୍ସେୱ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କେସଞ୍ଚି କେସାୱଟ୍ଟା ଓରୁୟ୍ହ ଜାୟନ୍ତି, ୟେ ‘‘କଣ୍ଣଚୂଳିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଧୋଭାଗୋ ଚାତି ଅୟଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ଉପରି ସୀସଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ସୀସଭାରୋ ନାମ ।
ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, କପ୍ପରେହି ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି, ପିଟ୍ଠିଗଲାୱଟ୍ଟତୋ ଚ ଗଲୱାଟକତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝାୱଟ୍ଟତୋ ଚ ଉରପରିଚ୍ଛେଦମଜ୍ଝେ ହଦୟଆୱାଟତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ଖନ୍ଧୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ଖନ୍ଧଭାରୋ ନାମ ।
ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝାୱଟ୍ଟତୋ, ପନ ହଦୟଆୱାଟତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ପାଦନଖସିଖା, ଅୟଂ କଟିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସମନ୍ତତୋ ସରୀରେ ଠିତଭାରୋ କଟିଭାରୋ ନାମ ।
କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ହତ୍ଥନଖସିଖା, ଅୟଂ ଓଲମ୍ବକପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ଓଲମ୍ବକୋ ନାମ ।
ଭରତୀତି ଭାରୋ, ଭରତି ଏତେନ, ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱା ଭାରୋ, ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୀସାଦୟୋ ଅୱୟୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭାରେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଭାରଟ୍ଠଂ। ଇତି ସୀସାଦୀସୁ ଠିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଭାରୋୟେୱ ଭାରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୧) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଭରୀୟତୀତି ଭାରୋ, କମ୍ମନି ସିଦ୍ଧେନ ଭାର-ସଦ୍ଦେନ ଭଣ୍ଡମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୪୭.ସିରସ୍ମିଂୟେୱାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ସିରସି ଏୱ । ସାରେତୀତି ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତି । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟାତି ଫନ୍ଦାପନଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୧୪୮.ଖନ୍ଧନ୍ତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ଖନ୍ଧଂ । ଓରୋପିତେତି ଓହାରିତେ । ସୀସତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନସୀସତୋ ଉପରୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପୀତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଦୂରଂ କତ୍ୱା । ପି-ସଦ୍ଦୋ ପଗେୱ ତତୋ ଅଧିକନ୍ତି ଦୀପେତି । ମୋଚେନ୍ତୋପୀତି କେସଗ୍ଗେନ ଅଫୁସନ୍ତଂ ଅପନେନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥାପି ପି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ଖନ୍ଧଂ ଓରୋପେନ୍ତସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ, ଅପିଚ ଖୋ ମୋଚେନ୍ତୋପି ପରାଜିତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମପେକ୍ଖତି । ପସିବ୍ବକାଦିୟମକଭାରଂ ପନ ସୀସେ ଚ ପିଟ୍ଠିୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଠିତତ୍ତା ଦ୍ୱୀହି ଠାନେହି ଅପନୟନେନ ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ‘‘ସୀସତୋ ମୋଚେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନାୱ ଏକଦେସୱସେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୪୯-୫୦. ଏୱଂ ସୀସଭାରେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେସୁ ଖନ୍ଧଭାରାଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଦସ୍ସେତବ୍ବେପି ଅୱସାନେ ୱୁତ୍ତଓଲମ୍ବକଭାରେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆଦ୍ୟନ୍ତଭାରାନଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସେସେସୁପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅତିଦିସିତୁମାହ ‘‘ଭାର’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁଦ୍ଧମାନସୋତି ପାତରାସାଦିକାରଣେନ ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ, ହତ୍ଥଗତଭାରଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଭୂମିୟଂ ଠପନନିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଇଦମେତେନ ଉପଲକ୍ଖିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ସୀସଭାରଓଲମ୍ବକଭାରେସୁ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ । ସେସେସୁପି ଭାରେସୂତି ଖନ୍ଧଭାରାଦିକେସୁପି । ମତିସାରେନ ସାରମତିନା । ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଠାନେସୁ ଠିତଂ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଠାନା ଅଚାୱେତ୍ୱା ଫନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନାତିକ୍କମନୱସେନ ୱା ଉଦ୍ଧଂଉକ୍ଖିପନୱସେନ ୱା ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭାରଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୧-୩. ଇଦାନି ଆରାମଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆରାମନ୍ତି ଚମ୍ପକାଦିପୁପ୍ଫାରାମଞ୍ଚ ଅମ୍ବାଦିଫଲାରାମଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଆରାମେସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି ଆରାମଂ । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫାଦିକାମିନୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତଂ ଆରାମଂ, ଅଭି-ସଦ୍ଦୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଭିୟୁଞ୍ଜତୋତି ପରାୟତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ମମ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସହାୟାଦିଭାୱତ୍ଥଂ ଦୁତିୟକପରିୟେସନାଦିୱସେନ ଅଭିୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ମୁନିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ସହପୟୋଗଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋତି ଅଟ୍ଟଂ କରୋନ୍ତୋ । ପରଂ ସାମିକଂ ପରାଜେତି ଚେ, ସୟଂ ସାସନତୋ ପରାଜିତୋତି ୟୋଜନା ।
ତସ୍ସାତି ଭଣ୍ଡସାମିନୋ । ୱିମତିଂ ଜନୟନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଇମିନା ସହ ଅଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ମମ ସନ୍ତକଂ ଲଭିସ୍ସାମି ୱା, ନ ୱା’’ତି ସଂସୟଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ । ୟୋପି ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋ ସୟଂ ପରଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ସାମିନୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପେତି ‘‘ଅୟଂ ଥଦ୍ଧୋ କକ୍ଖଳୋ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟମ୍ପି ମେ କରେୟ୍ୟ, ଅଲଂ ଦାନି ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଆରାମେନା’’ତି ସାମିନୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ସତି, ଅତ୍ତନୋ ‘‘ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଚାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ । ତସ୍ସାତି ଅଭିୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବେସଂ କୂଟସକ୍ଖୀନଞ୍ଚାତି ଚ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚୋରସ୍ସ ଅସ୍ସାମିକଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ତଦାୟତ୍ତକରଣତ୍ଥଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଦନ୍ତା କୂଟସକ୍ଖିନୋ, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆରାମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୪. ୱିହାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିହାରନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ପରିୱେଣଂ ୱା, ଆୱାସଂ ୱା’’ତି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘିକନ୍ତି ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ । କଞ୍ଚୀତି ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକା ନ ସିଜ୍ଝତୀତିପି ପାଠସେସୟୋଜନା । ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ’’ତି, ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସିକସଙ୍ଘସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିହାର’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘିକ’’ନ୍ତି ୱିସେସନେନ ଦୀଘଭାଣକାଦିଭେଦସ୍ସ ଗଣସ୍ସ, ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦିନ୍ନୱିହାରାଦିଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଧୁରନିକ୍ଖେପସମ୍ଭୱା ପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆରାମେ ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମେସୁ ତତ୍ରଟ୍ଠଭଣ୍ଡେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଭୂମଟ୍ଠଥଲଟ୍ଠଆକାସଟ୍ଠୱେହାସଟ୍ଠେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିହାରଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୫-୬. ଖେତ୍ତଟ୍ଠେ ସୀସାନୀତି ୱଲ୍ଲିୟୋ । ନିଦମ୍ପିତ୍ୱାନାତି ୟଥା ଧଞ୍ଞମତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂ ହୋତି, ତଥା କତ୍ୱା । ଅସିତେନାତି ଦାତ୍ତେନ । ଲାୟିତ୍ୱାତି ଦାୟିତ୍ୱା । ସବ୍ବକିରିୟାପଦେସୁ ‘‘ସାଲିଆଦୀନଂ ସୀସାନୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ସାଲିଆଦୀନଂ ସୀସାନି ନିଦମ୍ପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୟସ୍ମିଂ ବୀଜେ ଗହିତେ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନା ମୋଚିତେ ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା । ଅସିତେନ ଲାୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୟସ୍ମିଂ ସୀସେ ଗହିତେ…ପେ॰… ଭୱେ, କରେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୟସ୍ସଂ ମୁଟ୍ଠିୟଂ ଗହିତାୟଂ…ପେ॰… ଭୱେତି ୟୋଜନା । ବୀଜେତି ୱୀହାଦିଫଲେ । ୱତ୍ଥୁ ପୂରତୀତି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ହୋତୀତି । ମୁଟ୍ଠିୟନ୍ତି ସୀସମୁଟ୍ଠିୟଂ, ବୀଜମୁଟ୍ଠିୟଂ ୱା । ବନ୍ଧନା ମୋଚିତେତି ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନତୋ ମୋଚିତେ ।
୧୫୭.ଦଣ୍ଡୋ ୱାତି ୱତ୍ଥୁପୂରକୱୀହିଦଣ୍ଡୋ ୱା । ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ରକ୍ଖତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଚୋ ୱାତି ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ ଛଲ୍ଲି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ରକ୍ଖତିଚ୍ଚେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱା-ଗ୍ଗହଣେନ ଇଧାୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୪) ‘‘ୱାକୋ’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱାକୋ ନାମ ଦଣ୍ଡେ ୱା ତଚେ ୱା ବାହିରଂ । ଇଧାପି ତଚୋ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ରକ୍ଖତୀତି ୟୋଜନା । ୱୀହିନାଳମ୍ପି ୱାତି ଗହିତଧଞ୍ଞସାଲିସୀସେନ ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱୀହିକୁଦ୍ରୂସାଦିଗଚ୍ଛାନଂ ନାଳଂ, ତଚଗବ୍ଭୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୀଘନ୍ତି ଦୀଘଂ ଚେ ହୋତି । ‘‘ଅନିକ୍ଖନ୍ତୋୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତତୋ’’ତି ପାଠସେସୋ । ତତୋ ଦୀଘୱୀହିନାଳତୋ ସବୀଜୱୀହିସୀସଦଣ୍ଡୋ ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ନୋ ଛିନ୍ନକୋଟିୟା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ବହି ଅନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରକ୍ଖତୀତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକୱତ୍ଥୂନଂ ଅନୁରୂପାପତ୍ତିତୋ ପାଲେତି । ମୁତ୍ତୋ ଚେ, ନ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱୀହିନାଳଂ ଦୀଘମ୍ପି ହୋତି, ୟାୱ ଅନ୍ତୋନାଳତୋ ୱୀହିସୀସଦଣ୍ଡକୋ ନ ନିକ୍ଖମତି, ତାୱ ରକ୍ଖତି । କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ନାଳତୋ ଦଣ୍ଡକସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତେ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘୱସେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧.୧୦୪) । ତଥା ଇମିନାୱ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପୂରକୱୀହିସୀସମୁଟ୍ଠିୟା ମୂଲେ ଛିନ୍ନେପି ସୀସେସୁ ଅଚ୍ଛିନ୍ନୱୀହିସୀସଗ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜଟେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ରକ୍ଖତି, ଜଟଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ୱିୟୋଜିତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ସୂଚିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
୧୫୮.ମଦ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱୀହିସୀସାନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା । ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱାତି ଭୁସାଦୀନି ଓଫୁନିତ୍ୱା । ଇତୋ ସାରଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ପରିକପ୍ପେତୀତି ୟୋଜନା । ଇତୋତି ୱୀହିସୀସତୋ । ସାରଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ସାରଭାଗଂ ଆଦିୟିସ୍ସାମି । ସଚେ ପରିକପ୍ପେତୀତି ୟୋଜନା । ରକ୍ଖତୀତି ୱତ୍ଥୁପହୋନକପ୍ପମାଣଂ ଦାତ୍ତେନ ଲାୟିତ୍ୱା ୱା ହତ୍ଥେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ଗହିତମ୍ପି ୟାୱ ପରିକପ୍ପୋ ନ ନିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ଆପତ୍ତିତୋ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୯.ମଦ୍ଦନେପୀତି ୱୀହିସୀସମଦ୍ଦନେପି । ଉଦ୍ଧରଣେପୀତି ପଲାଲାପନୟନେପି । ପପ୍ଫୋଟନେପୀତି ଭୁସାଦିକଚୱରାପନୟନେପି। ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଘୱସେନ ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୟୋ ନ ଭୱନ୍ତି, ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ପନ ହୋତେୱ । ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ପରାଜୟୋତି ଅତ୍ତନୋ ପଠମଂ ପରିକପ୍ପିତାକାରେନ ସବ୍ବଂ କତ୍ୱା ସାରଭାଗଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତପାରାଜିକାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୦. ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଖେତ୍ତଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଖେତ୍ତେ ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ଭୂମଟ୍ଠଂ ଥଲଟ୍ଠଂ ଆକାସଟ୍ଠଂ ୱେହାସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୦୪) ୱୁତ୍ତାନି ଖେତ୍ତଟ୍ଠାନି ଚତ୍ତାରି ୟଥାୱୁତ୍ତସଦିସାନୀତି ତାନି ପହାୟ ‘‘ତତ୍ଥଜାତକ’’ନ୍ତିଆଦି ପାଳିୟଂ ଆଗତେ ତତ୍ରଜାତେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ୱା ଅପରଣ୍ଣଂ ୱା ଜାୟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୪) ଏୱମାଗତେ ଖେତ୍ତେପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଜାନନ୍ତି ପରସନ୍ତକଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ । ଖୀଲନ୍ତି ଅପ୍ପିତକ୍ଖରଂ ୱା ଇତରଂ ୱା ପାସାଣାଦିଖୀଲଂ । ସଙ୍କାମେତୀତି ପରାୟତ୍ତଭୂମିଂ ସାମିକା ୟଥା ପସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କାତୁକାମତାୟ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ୟଥା ସସନ୍ତକଂ ହୋତି, ତଥା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ନିଖଣତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୧. ତଂ ପାରାଜିକତ୍ତଂ ତସ୍ସ କଦା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସାମିକାନଂ ତୁ ଧୁରନିକ୍ଖେପନେ ସତୀ’’ତି । ‘‘ହୋତୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱା’’ତି ୱିସେସସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସାମିନୋ ନିରାଲୟଭାୱସଙ୍ଖାତଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଚ ‘‘ସାମିକସ୍ସ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଚ ତସ୍ସ ପାରାଜିକତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମୁଦୀରିତନ୍ତି ‘‘କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ଏୱଂ ନିୟମିତଂ କଥିତଂ ।
୧୬୨.ୟା ପନାତି ୟା ଭୂମି ପନ । ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଖୀଲେସୁ । ଆଦୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ପଠମେ ଖୀଲେ ସଙ୍କାମିତେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଦୁତିୟେତି ଦୁତିୟେ ଖୀଲେ ସଙ୍କାମିତେ ପରାଜୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ବହୂହି ଖୀଲେହି ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ପରିୟନ୍ତଖୀଲେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ଏତେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅନ୍ତେ ଖୀଲଦ୍ୱୟଂ ୱିନା ଅୱସେସଖୀଲନିଖଣନେ ଚ ଇତରେସୁ ତଦତ୍ଥେସୁ ସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୱିସେସୋ ।
୧୬୩-୪. ‘‘ମମେଦଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଞାପେତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରସନ୍ତକାୟ ଭୂମିୟା ପରାୟତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱାୱ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମତାୟ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ମମ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ୱା ମିନିତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଞାପେତୁକାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେହି ଦ୍ୱୀହି ପୟୋଗେହୀତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକେହି ରଜ୍ଜୁପସାରଣୟଟ୍ଠିପାତନାନମଞ୍ଞତରେହି ଦ୍ୱୀହି ପୟୋଗେହି । ତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ।
ଇଧ ରଜ୍ଜୁଂ ୱାପୀତି ୱିକପ୍ପତ୍ଥୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟଟ୍ଠିଂ ୱା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବେପି ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ଅଧିକୱଚନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତପି-ସଦ୍ଦେନ ଇଧାୱୁତ୍ତମରିୟାଦୱତୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଞାପିତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତରଜ୍ଜୁୟଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ୱିୟ ପରସନ୍ତକାୟ ଭୂମିୟା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହିତୁକାମତାୟ ୱତିପାଦେ ନିଖଣିତ୍ୱା ୱା ସାଖାମତ୍ତେନ ୱା ୱତିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମରିୟାଦଂ ୱା ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ପାକାରଂ ୱା ଚିନନ୍ତସ୍ସ ପଂସୁମତ୍ତିକା ୱା ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ସହପୟୋଗେ କେୱଲଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମପୟୋଗେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଠମପୟୋଗେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଅୱସାନପୟୋଗେ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋପି ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଖେତ୍ତଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୫. ୱତ୍ଥଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱତ୍ଥଟ୍ଠସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଆରାମୱତ୍ଥୁ ୱିହାରୱତ୍ଥୂ’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୫) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫାଦିଆରାମେ କାତୁଂ ସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଠପିତଭୂମି ଚ ପୁବ୍ବକତାରାମାନଂ ୱିନାସେ ତୁଚ୍ଛଭୂମି ଚ ୱିହାରଂ କାତୁଂ ଅଭିସଙ୍ଖତା ଭୂମି ଚ ନଟ୍ଠୱିହାରଭୂମି ଚାତି ଏୱଂ ୱିଭାଗୱତି ୱସତି ଏତ୍ଥ ଉପରୋପୋ ୱା ୱିହାରୋ ୱାତି ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଇଚ୍ଚେୱଂ ଦୁୱିଧଂ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ‘‘ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ଭୂମଟ୍ଠଂ ଥଲଟ୍ଠଂ ଆକାସଟ୍ଠଂ ୱେହାସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୦୫) ୱଚନତୋ ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଭଣ୍ଡଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁୱତ୍ଥୁଟ୍ଠନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକଦେସସରୂପେକସେସୱସେନ ସମାସେତ୍ୱା, ଉ-କାରସ୍ସ ଚ ଅକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ଥଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁୱିଧୱତ୍ଥୁନୋ, ୱତ୍ଥଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଭଣ୍ଡସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେତ୍ତଟ୍ଠେତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟମେୱ ସମାସୋତି ଖେତ୍ତେ ଚ ଖେତ୍ତଟ୍ଠେ ଚାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନାୱଟ୍ଠାଦିୱୋହାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାମଟ୍ଠେପି ଚାତି ‘‘ଗାମଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଗାମେ ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ଭୂମଟ୍ଠଂ…ପେ॰… ୱେହାସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୦୬) ୱୁତ୍ତେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ଗାମଟ୍ଠଭଣ୍ଡେପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱତ୍ଥଟ୍ଠଗାମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୬. ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିଣଂ ୱା’’ତିଆଦିପଦାନଂ ‘‘ତତ୍ଥଜାତକ’’ନ୍ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥଜାତକନ୍ତି ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ୱଚନତୋ ତତ୍ଥଜାତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସସନ୍ତକଂ ସାମିକାନଂ ଅକାମା ଅଗହେତବ୍ବତୋ ସାରକ୍ଖେ ଅରଞ୍ଞେ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଣଂ ୱାତି ପରେହି ଲାୟିତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱା ଅତ୍ତନା ଲାୟିତବ୍ବଂ ୱା ଗେହଚ୍ଛାଦନାରହଂ ତିଣଂ ୱା । ପଣ୍ଣଂ ୱାତି ଏୱରୂପମେୱ ଗେହଚ୍ଛାଦନାରହଂ ତାଲପଣ୍ଣାଦିପଣ୍ଣଂ ୱା । ଲତଂ ୱାତି ତଥାରୂପମେୱ ୱେତ୍ତଲତାଦିକଂ ୱଲ୍ଲିଂ ୱା । ୟା ପନ ଦୀଘା ହୋତି, ମହାରୁକ୍ଖେ ଚ ଗଚ୍ଛେ ଚ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ୱେଠେତ୍ୱା ୱା ଗତା, ସା ମୂଲେ ଛିନ୍ନାପି ଅୱହାରଂ ନ ଜନେତି, ଅଗ୍ଗେ ଛିନ୍ନାପି । ୟଦା ପନ ଅଗ୍ଗେପି ମୂଲେପି ଛିନ୍ନା ହୋତି, ତଦା ଅୱହାରଂ ଜନେତି । ସଚେ ପନ ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତା ହୋତି, ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତା ପନ ରୁକ୍ଖତୋ ମୋଚିତମତ୍ତା ଅୱହାରଂ ଜନେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ସାମିକେନ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାଲୟଂ ଛଲ୍ଲିୱାକାଦିଅୱସେସଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଇମିନାୱ ଉପଲକ୍ଖିତ୍ୱା ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଟ୍ଠମେୱ ୱାତି ଦାରୁଂ ୱା । ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନେୱ କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଭୂତହେତୁତ୍ଥୱସେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି । ଅୱହଟତିଣାଦିଭଣ୍ଡେସୁ ଅଗ୍ଘୱସେନ ମାସକଂ ୱା ଊନମାସକଂ ୱା ହୋତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଅତିରେକମାସକଂ ୱା ଊନପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ହୋତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ହୋତି, ପାରାଜିକଂ । ପାରାଜିକଂ ଚେ ଅନାପନ୍ନୋ, ଆମସନଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପନଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅୱହରନ୍ତୋ ।
୧୬୭-୭୪. ଇଦାନି ‘‘କଟ୍ଠମେୱ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତରୁକ୍ଖଦାରୂସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମହଗ୍ଘେ’’ତିଆଦି । ମହଗ୍ଘେତି ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘକଂ ହୁତ୍ୱା ମହଗ୍ଘେ । ନସ୍ସତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଛିନ୍ନମତ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ‘‘କୋଚିପୀ’’ତି ଇମିନା ଅଦ୍ଧଗତୋପି ଅଲ୍ଲଂ ୱା ହୋତୁ ପୁରାଣଂ ୱା, ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଠପିତଂ ନ ଗହେତବ୍ବମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମୂଲେତି ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ । ‘‘ଅଗ୍ଗେ ଚ ମୂଲେ ଚ ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ମୂଲଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଦ୍ଧଗତନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଗଳିତପତିତତଚଂ, ଚିରକାଲଂ ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଲକ୍ଖଣେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଞାପେତୁଂ ରୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧେ ତଚଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତସଲ୍ଲକ୍ଖଣେ । ଛଲ୍ଲିୟୋନଦ୍ଧେତି ସମନ୍ତତୋ ଅଭିନୱୁପ୍ପନ୍ନାହି ଛଲ୍ଲୀହି ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଦସ୍ସନଂ ଗମିତେ । ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗେହ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଗେହଂ କତଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା । ଗେହଂ କାତୁଂ ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ରୁକ୍ଖେ କିଣିତ୍ୱା ଛିନ୍ନଦାରୂହି ତଂ ଗେହଂ କତଞ୍ଚ ପରିଭୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନସ୍ସନ୍ତଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଦାରୁ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ତଂ ଗେହଂ କତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଂ ୱସ୍ସାତପାଦୀହି ୱିୱିଧା ଜୀରିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସମାନଂ, ୱିପନ୍ନଦାରୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗଣ୍ହତୋ ନ ଦୋସୋ କୋଚୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସାମିକା ନିରାଲୟା’’ତି ଗଣ୍ହତୋ କାଚିପି ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂକାରଣନ୍ତି ଚେ ? ଅରଞ୍ଞସାମିକେହି ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦିନ୍ନତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ନିରାଲୟଂ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତାତି ଇଦମେତ୍ଥ କାରଣଂ ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗେହାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଦା ତାନି କତାନି, ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଦାରୂନିପି ଅରଞ୍ଞେ ୱସ୍ସେନ ଚ ଆତପେନ ଚ ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ଈଦିସାନିପି ଦିସ୍ୱା ‘ଛଡ୍ଡିତାନୀ’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅରଞ୍ଞସାମିକା ଏତେସଂ ଅନିସ୍ସରା । ୟେହି ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦତ୍ୱା ଛିନ୍ନାନି, ତେ ଏୱ ଇସ୍ସରା, ତେହି ଚ ତାନି ଛଡ୍ଡିତାନି, ନିରାଲୟା ତତ୍ଥ ଜାତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) । ଏୱମ୍ପି ସତି ପଚ୍ଛା ସାମିକେସୁ ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟୋ ଚାତି ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଅଦତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ରୁକ୍ଖେ ଗାହାପେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ୟୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ । ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ଅରଞ୍ଞପାଲକା ୟତ୍ଥ ନିସିନ୍ନା ଅରଞ୍ଞଂ ରକ୍ଖନ୍ତି, ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା । ‘‘ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ’’ତି କିରିୟନ୍ତରସାପେକ୍ଖତ୍ତା ‘‘ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପକାରତ୍ଥେନ କୁସଲପକ୍ଖିୟା ୱିତକ୍କା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱା ଆରକ୍ଖନଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱାୟେୱ ଅତିକ୍କାମେୟ୍ୟାତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱାତି ଅଞ୍ଞଂ ୱିହିତୋ ୱା, ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିତକ୍କାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କିତୟୋଗେ କତ୍ତରି ସାମିୱଚନତ୍ତା ଅନେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ୟୋଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅରଞ୍ଞପୱିସନକାଲେ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ମୂଲଂ ଅଦତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦାରୂନି ଗହେତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ‘‘ଅରଞ୍ଞପାଲକା ସଚେ ୟାଚନ୍ତି, ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତେହି ଅୟାଚିତତ୍ତା ଅଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତଥେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରକ୍ଖକେସୁ କୀଳାପସୁତେସୁ ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେସୁ ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ୱା ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଆରକ୍ଖକେ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତଥେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତଇସ୍ସରଜନେହି ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥତୋ ଦାତବ୍ବଂ ଦତ୍ୱା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାନଂ କତ୍ୱା ୱା ପାଲକେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୱା ପାଲକେ ଓକାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ତେହି ଦିନ୍ନୋକାସୋ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପୀତି ଏତ୍ତକା ୱୁତ୍ତେନ ସଦିସତ୍ତା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ୱରାହାତି ସୂକରା । ୱଗ୍ଘାତି ବ୍ୟଗ୍ଘା । ଅଚ୍ଛାତି ଇସ୍ସା । ତରଚ୍ଛାତି କାଳସୀହା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୀପିମତ୍ତହତ୍ଥିସୀହାଦୟୋ ୱାଳମିଗା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଏତେୟେୱ ୱରାହାଦୟୋ ସମାଗମୱସେନ ମରଣାଦିଅନିଟ୍ଠସମୀପଚାରିତାୟ ଉପ ଅନିଟ୍ଠସମୀପେ ଦୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ‘‘ଉପଦ୍ଦୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ଆଗତକାଲେ ଦିଟ୍ଠୱରାହାଦିଉପଦ୍ଦୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାୟାତି ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟେନ । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ପୱିସନକାଲେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅଦତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖମନକାଲେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱିସିତ୍ୱା ଦାରୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋତି ପୁରିମଗାଥାୟ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭମାନୋୟେୱତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଂ ଠାନନ୍ତି ତଂ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ । ଅତିକ୍କାମେତୀତି ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଠାନ’’ନ୍ତିପି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣମତ୍ତଭୟୁପଦ୍ଦୱୋ ହୁତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ସୁଙ୍କଘାତତୋତି ଏତ୍ଥାପି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୁଙ୍କଗହଣଟ୍ଠାନତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଙ୍କସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଦାତବ୍ବଭାଗସ୍ସ ଘାତୋ ମୁସିତ୍ୱା ଗହଣମତ୍ତୋ, ସୁଙ୍କୋ ହଞ୍ଞତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସୁଙ୍କଘାତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୁଙ୍କଘାତସରୂପଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମାତି ସୁଙ୍କଘାତତୋ ତସ୍ସ ଗରୁକତ୍ତା ଏୱ । ତନ୍ତି ତଂ ସୁଙ୍କଘାତଟ୍ଠାନଂ । ଅନୋକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛତୋତି ଅପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଦୁକ୍କଟଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୩) ।
ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରନ୍ତସ୍ସାତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରିତ୍ୱା ଦୂରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଆକାସେନପି ଗଚ୍ଛତୋ ପାରାଜିକମନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସତ୍ଥୁନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରନ୍ତସ୍ସ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତୋପି ପାରାଜିକମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିନା ପାଳିୟଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ମାତିକାପଦସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ତତ୍ଥଜାତକଂ କଟ୍ଠଂ ୱା ଲତଂ ୱା ତିଣଂ ୱା ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୬) ସାମଞ୍ଞୱଚନତୋ ସୁଙ୍କଘାତେ ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପରିହରନ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତପାରାଜିକାପତ୍ତିୱଚନେ ଅସତିପି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥୁନା’’ତି କସ୍ମା ଆହାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ତଥେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ । କସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମ, ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୫) ପାଳିପାଠଂ ଜାନନ୍ତେନପି ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତପାରାଜିକଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଭିକ୍ଖୂହି ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତତ୍ତା ତସ୍ସେୱ ନୟସ୍ସ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱଂ ଜାନନ୍ତେନ ଇମିନାପି ଆଚରିୟେନ ଇଧ ‘‘ସତ୍ଥୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟେ ଅୱଚନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୟସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠଭାୱେନ ୱା ସିୟା, ଇମସ୍ସ ତଥା ଅନୱଜ୍ଜତା ୱା ସିୟା, ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱା ସିୟାତି ତୟୋ ୱିକପ୍ପା । ତେସୁ ପଠମୱିକପ୍ପୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱବାଧନତୋ ଦୁବ୍ବିକପ୍ପମତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ଲୋକୱଜ୍ଜସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ନାମ ଅନୁପପନ୍ନୋତି ଅନାଦାତବ୍ବୋ । ପାରିସେସତୋ ତତିୟୱିକପ୍ପୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନା’’ତି କିମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ନାମ, ତଦନୁସାରେନ ଇମସ୍ସାପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା କଥନ୍ତି ଚେ ? ପଠମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେ ସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୬) ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନପରିହରଣଞ୍ଚ । ‘‘ଗମନକାଲେ ‘ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି ପୁବ୍ବପରିକପ୍ପିତନିୟାମେନ ଅଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ତଂ ପନ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଗମନଂ ଠାନାଚାୱନଂ ନାମ ହୋତେୱାତି ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ପାରାଜିକମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’ତି ଇମିନା ଚ ୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଚ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନପରିହରଣଂ ପନ ଠାନପରିହରଣସଭାୱତ୍ତା ସଭାୱତୋ ଈଦିସଂୱ ସନ୍ତମ୍ପି ଇଦଂ ୱିୟ ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀତି ୱକ୍ଖମାନରାଜସମ୍ମତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନଂ ସମାନମ୍ପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତେନ ତଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପାରାଜିକାୟ ଅୱତ୍ଥୁତଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁଭାୱଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୁନା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ‘‘ପାରାଜିକମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୀହାରମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟମାଚରିୟୋପି ‘‘ସତ୍ଥୁନା ପାରାଜିକମନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଆହାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭାରିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞାରକ୍ଖଟ୍ଠାନେ । ‘‘ୱିସେସେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ହୋତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ହେତୁଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ସତିସମ୍ପନ୍ନଚେତସାତି ଚ ପିୟସୀଲେନାତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଅସିକ୍ଖାକାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇମସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ଅଭାଜନତାୟ ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୁମାହ ‘‘ପିୟସୀଲେନା’’ତି । ପିୟସୀଲସ୍ସାପି ସତିୱିରହିତସ୍ସ ପମତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସରଣାସମ୍ଭୱା ଇମସ୍ସ ଅଭାଜନତାୟ ତଂ ୱଜ୍ଜେତୁମାହ ‘‘ସତିସମ୍ପନ୍ନଚେତସା’’ତି ।
ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୫-୬.ତୋୟଦୁଲ୍ଲଭକାଲସ୍ମିନ୍ତି ତୋୟଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ୟସ୍ମିଂ ସୋ ତୋୟଦୁଲ୍ଲଭୋ, ତୋୟଦୁଲ୍ଲଭୋ ଚ ସୋ କାଲୋ ଚାତି ତୋୟଦୁଲ୍ଲଭକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ । ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱାତି ଉଦକଭାଜନଂ ନାମେତ୍ୱା ୱା । ପୱେସେତ୍ୱା ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା । ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱାପି ୱାତି ଉଦକଭାଜନେ ଓମଟ୍ଠାଦିଭେଦଂ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୱକ୍ଖମାନେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ ।
ତଥାତି ୟଥା ତୋୟଦୁଲ୍ଲଭକାଲସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ଉଦକଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ନୀହାରେନ । ୱାପିୟଂ ୱାତି ପରସନ୍ତକାୟ ସାରକ୍ଖାୟ ୱାପିୟଂ ୱା । ତଳାକେ ୱାତି ତାଦିସେ ଜାତସ୍ସରେ ୱା । ଏୱଂ ସାରକ୍ଖାନଂ ପୋକ୍ଖରଣିଆଦୀନଂ ଏତେହି ୱା ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣପଦନ୍ତି ଭାଜନଗତଜଲେ ଚ ଇଧ ଚ ତେଲଭାଜନେ ୱିୟ ମୁଖେନ ୱା ୱଂସାଦୀହି ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମାପତ୍ତିୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୭୭.ମରିୟାଦନ୍ତି ୱାପିଆଦୀନଂ ପାଳିୱଟ୍ଟବନ୍ଧଂ । ଛିନ୍ଦତୋତି କୁଦାଲାଦୀହି ପଂସୁଆଦୀନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା କରୋନ୍ତସ୍ସ । ୱିସେସତ୍ଥାୱଜୋତକେନ ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ୱୀଚିୟୋ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଉଦକଂ ସୟଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱା ଗୋମହିଂସେ ୱା ଅଞ୍ଞେ ମନୁସ୍ସେ ୱା କୀଳନ୍ତେ ଦାରକେ ୱା ଓତାରେତ୍ୱା ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଓତିଣ୍ଣେ ତାସେତ୍ୱା ୱା ଉଦକେ ଠିତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଛେଦାପେତ୍ୱା ୱା ପାତେତ୍ୱା ୱା ପାତାପେତ୍ୱା ୱା ଜଲଂ ଖୋଭେତି, ତତୋ ଉଟ୍ଠିତାହି ୱୀଚୀହି ମରିୟାଦେ ଛିନ୍ନେପି ତେନେୱ ଛିନ୍ନୋ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଗୋମହିଂସାଦୟୋ ମରିୟାଦଂ ଆରୋହନ୍ତେନାପି ଅଞ୍ଞେହି ଆରୋହାପେନ୍ତେନାପି ତେସଂ ଖୁରେହି ମରିୟାଦେ ଛିନ୍ନେପି, ଉଦକନିଦ୍ଧମନାଦିଂ ପିଦହିତ୍ୱା ୱା ପିଦହାପେତ୍ୱା ୱା ୱାପିମରିୟାଦାୟ ନୀଚଟ୍ଠାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ୱା ଅତିରେକଜଲାପଗମନମଗ୍ଗତୋ ନୀହରିତବ୍ବୋଦକଂ ୱାରେତ୍ୱା ୱା ବାହିରତୋ ଉଦକଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୱା ପୂରେତି, ଓଘେନ ମରିୟାଦେ ଛିନ୍ନେପି ତେନେୱ ଛିନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଏୱମାଦିକଂ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବତୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା । ଭୂତଗାମେନ ସଦ୍ଧିମ୍ପୀତି ଭୂତଗାମେନପି ସଦ୍ଧିଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଥୱିଖଣନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ତତ୍ଥଜାତଂ ତିଣାଦିଂ ଛିନ୍ଦତି, ଭୂତଗାମପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ଜାତପଥୱିଂ ଛିନ୍ଦତି, ପଥୱିଖଣନପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୭୮.କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତିୟା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଅନ୍ତୋଭୂତହେତ୍ୱତ୍ଥୱସେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ବହିଅନ୍ତେନ, ବହି ଠତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଅନ୍ତେନ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ଠତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ମଜ୍ଝତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅନ୍ତୋୱାପିୟଂ ଠତ୍ୱା ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦକେ ବହି ନିକ୍ଖମିତେ ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଗ୍ଘେନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାସୁ ୟଥାପନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । ବହି ଠତ୍ୱା ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱାପିୟଂ ପୱିସନ୍ତୋଦକସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଚାୱିତକ୍ଖଣେ ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । କଦାଚି ଅନ୍ତୋ କଦାଚି ବହି ଠତ୍ୱା ମରିୟାଦଂ ମଜ୍ଝେ ଠପେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ମଜ୍ଝେ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦକସ୍ସ ନୀହଟକ୍ଖଣେ ନୀହଟଉଦକସ୍ସ ଅଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋତି ।
ଉଦକଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୯-୮୦.ୱାରେନାତି ୱାରେନ ୱାରେନ ସାମଣେରା ଅରଞ୍ଞତୋ ୟଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ ଆନେତ୍ୱା ସଚେ ଆଚରିୟାନମ୍ପି ଆହରନ୍ତି, ୟାୱ ତେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ପମାଣେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଆଚରିୟାନଞ୍ଚ ନ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତି, ତାୱ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଭତତ୍ତା ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସକସକଆଚରିୟାନଞ୍ଚ ଆଭତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ତେସମେୱ ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠହାରକାନଂ ସାମଣେରାନଂ ସନ୍ତକଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
୧୮୧.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତେସମେୱ ସାମଣେରାନଂ ସନ୍ତକଂ ହୋତି, ତସ୍ମା । ତଂ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଭତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗରୁଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍ଘିକାୟ ଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ରକ୍ଖିତଗୋପିତତ୍ତା ଗରୁଭଣ୍ଡଭୂତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଅଧିକଚ-କାରେନ ଇହାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାଗତସ୍ସ ଗଣପୁଗ୍ଗଲଗିହିପରିବଦ୍ଧ ଆରାମୁୟ୍ୟାନସଞ୍ଜାତଛିନ୍ନାଛିନ୍ନରକ୍ଖିତଗୋପିତଦନ୍ତକଟ୍ଠସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚିତତ୍ତା ତଞ୍ଚ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅୱହଟଦନ୍ତକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଗ୍ଘୱସେନ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।
୧୮୨.ତେହି ଦନ୍ତକଟ୍ଠହାରକେହି ସାମଣେରେହି । ନିୟ୍ୟାଦିତନ୍ତି ମହାସଙ୍ଘସ୍ସ ପଟିପାଦିତଂ ।
୧୮୩. ସଙ୍ଘିକକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋପି ଅୱହାରାଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅରକ୍ଖତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅରକ୍ଖତ୍ତାତି ସଙ୍ଘିକଭାୱେନ ଲଦ୍ଧେପି ରକ୍ଖିତଗୋପିତଦନ୍ତକଟ୍ଠେ ୱିୟ ସଙ୍ଘେନ କତାରକ୍ଖାୟାଭାୱା । ୟଥାୱୁଡ୍ଢମଭାଜେତବ୍ବତୋତି ସଙ୍ଘିକତ୍ତସ୍ସାପି ସତୋ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ପଟିପାଟିମନତିକ୍କମ୍ମ ଭାଜେତବ୍ବଫଲପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ୱିୟ ଭାଜେତବ୍ବତାଭାୱତୋ । ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଚାତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବେସମେୱ ସାଧାରଣତ୍ତା ।
ଇଦନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦିତଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ । ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟାତି ଅଞ୍ଞଂ ଗଣପୁଗ୍ଗଲାଦିସନ୍ତକଂ ରକ୍ଖିତଗୋପିତଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ଚୋରିକାୟ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରାଭାୱେ କାରଣେନ ସାଧିତେପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସକପରିକ୍ଖାରମ୍ପି ଗଣ୍ହତୋ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ତଂ ପନ ଜାନିତବ୍ବଂ – ସଙ୍ଘିକଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ପଧାନଘରାଦୀସୁ ପୱିସିତ୍ୱା ଚିରେନ ଓସରନ୍ତେନ ବହି ୱୀତିନାମେତବ୍ବଦିୱସେ ଗଣେତ୍ୱା ତଂପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠାନି ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତେନ ଦିୱସେ ଖାଦିତବ୍ବଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦନ୍ତକଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୪.‘‘ଅଗ୍ଗିଂୱା ଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ରୁକ୍ଖେ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ରୁକ୍ଖୋ ଚ ‘‘ୱନପ୍ପତି ନାମ ୟୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତୋ ହୋତି ରୁକ୍ଖୋ ପରିଭୋଗୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୦) ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୦) ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅମ୍ବଲବୁଜପନସାଦିକୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଭୋଗାରହୋ ମନୁସ୍ସାୟତ୍ତୋ ରକ୍ଖିତଗୋପିତୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଗ୍ଗିଂ ୱା ଦେତୀତି ଚୋରିକାୟ ଅଗ୍ଗିଂ ଆଲିମ୍ପେତି ୱା । ସତ୍ଥେନ ରୁକ୍ଖେ ସମନ୍ତତୋ ଆକୋଟେତୀତି ୱାସିଫରସୁଆଦିସତ୍ଥେନ ରୁକ୍ଖତଚଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ସମନ୍ତତୋ ଆୱାଟଂ ଦସ୍ସେତି । ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକନାମକଂ ୱିସଂ ୱା ରୁକ୍ଖେ ଆକୋଟେତୀତି ଚୋରିକାୟ ରୁକ୍ଖଂ ନାସେତୁକାମୋ ରୁକ୍ଖେ ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକନାମକଂ ୱିସଂ ପୱେସେତି ।
୧୮୫.ୟେନ ୱା ତେନ ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱା ଅୱୁତ୍ତେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନ । ରୁକ୍ଖୋ ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ଝାପିତୋ ଧଞ୍ଞକଲାପୋ ୱିୟ, ତେଲକୁମ୍ଭୀ ୱିୟ ଚ ୱିନାୱ ଠାନାଚାୱନେନ ୟଥାଟ୍ଠିତମେୱନସ୍ସତି । ‘‘ଡୟ୍ହତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ଦେତୀ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନସ୍ସତୀତି ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକାକୋଟନାଦିଅୱସେସପୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଛିନ୍ଦତି, ପହାରେ ପହାରେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ଏକଂ ପହାରଂ ଅନାଗତେ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ପହାରେ ଆଗତେ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୦) ଠାନାଚାୱନେନ ପାରାଜିକସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା । ପକାସିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ପାଠାଗତଂ ପାରାଜିକଂ ପନ ପାରିସେସତୋ ଚ ସୂଚୀୟତୀତି ତବ୍ବାଚକସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଗାହକସ୍ସ ୱା ୱଚନସ୍ସ ଇହାୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପାସଂସିକୋପି ଇହାୱୁତ୍ତୋ ।
ୱନପ୍ପତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୬-୭. ‘‘ହରଣକଂ ନାମ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହରଣକଂ ଭଣ୍ଡଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୧) ୱୁତ୍ତହରଣକନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୧) ପାଠେ ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ଗହିତସୀସାଦିଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୦) ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ’’ତି । କିରିୟାନଂ ସକମ୍ମକତ୍ତା ‘‘ଅଲଙ୍କାର’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଗୀୱେୟ୍ୟକାଦିଂ । ମୋଚେତ୍ୱାତି କଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନାଦିଂ ।
ସୀସାଦୀହିମୋଚିତମତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱିସେସିତବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଲଙ୍କାରସ୍ମି’’ନ୍ତି ତମେୱ ଭୁମ୍ମେକୱଚନନ୍ତୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆକଡ୍ଢନୱିକଡ୍ଢନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିମୁଖଂ କଡ୍ଢନଂ ଆକଡ୍ଢନନ୍ତି କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପମାୱିଞ୍ଛନଂ ଆକଡ୍ଢନଂ, ୱିପରୀତଂ କଡ୍ଢନଂ ୱିକଡ୍ଢନନ୍ତି କତ୍ୱା ତବ୍ବିପରୀତଂ ୱିକଡ୍ଢନଂ।
୧୮୮-୯.ୱଲୟନ୍ତି ଅୱଙ୍କଂ ମଟ୍ଠହତ୍ଥୂପଗଂ । କଟକମ୍ପି ୱାତି ଅନେକୱଙ୍କେ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୁବ୍ବୁଳାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱା ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱା କତଂ ହତ୍ଥୂପଗଂ । ଅଗ୍ଗବାହୁନ୍ତି କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଗ୍ଗହତ୍ଥଂ । ଅପରାପରଂ ଚାରେତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚାରେତି । ‘‘ସାରେତୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱଲୟଂ ୱା କଟକଂ ୱା । ଆକାସଗତଂ କରୋତୀତି ସବ୍ବଦିସାହି ୟଥା ହତ୍ଥଂ ନ ଫୁସତି, ତଥା ଆକାସଗତଂ କରୋତି । ନିଧିୱଲୟସ୍ସ ପୱେସିତରୁକ୍ଖମୂଲେ ସବ୍ବଦିସାହି ଅଫୁସନ୍ତଂ ଆକାସଗତକରଣେ ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ଇଧ ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୱିଞ୍ଞାଣକତୋ’’ତିଆଦି । ଇଦନ୍ତି ୱଲୟଂ କଟକଞ୍ଚ ।
୧୯୦.‘‘ନିୱତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚୀୱରମ୍ପି ଗୟ୍ହତି । ପରସ୍ସ ୱତ୍ଥସାମିକସ୍ସ । ପରୋପୀତି ୱତ୍ଥସାମିକୋପି । ତନ୍ତି ଚୋରେନ ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଅତ୍ତନା ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥଂ । ଲଜ୍ଜାୟ ସହସା ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଲଜ୍ଜାୟ ସୀଘତରଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି ।
୧୯୧. ଚୋରୋପି ଆକଡ୍ଢତି, ସୋ ପରୋପି ଆକଡ୍ଢତୀତି ୟୋଜନା । ସୋ ପରୋ ଚୋରତୋ ଅଞ୍ଞୋ, ୱତ୍ଥସାମିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରସ୍ସାତି ୱତ୍ଥସାମିକସ୍ସ ।
୧୯୨. ‘‘ଠାନା ଚାୱେୟ୍ୟା’’ତି ପାଠେ ଠାନ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତସୀସାଦିଟ୍ଠାନତୋ ହରୀୟତେତି ହରଣକନ୍ତି ୱୁତ୍ତାଲଙ୍କାରାଦିଭଣ୍ଡସ୍ସ ଚାୱନେନ ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦେୱ ହରଣକଂ ହାରକେନ ସହ ହରନ୍ତସ୍ସ ହାରକସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନୟନେନ ଠାନାଚାୱନଞ୍ଚ ‘‘ଠାନା ଚାୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ତତ୍ଥାପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଭଣ୍ଡହାରକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଭଣ୍ଡଂ ହରତି ନେତୀତି ଭଣ୍ଡହାରକୋ, ପୁରିସାଦିକୋ, ତେନ ସହାତି ସଭଣ୍ଡହାରକଂ, ଅଲଙ୍କାରୱତ୍ଥାଦୀନି ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିପାଣେହି ସହେୱ । ଭଣ୍ଡନ୍ତି ତେହି ହରିୟମାନତ୍ତା ହରଣକସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥାଭରଣାଦିଭଣ୍ଡଂ। ନେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ନେନ୍ତୋ ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ନେନ୍ତୋତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଚାୱେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତଦିସାଭିମୁଖଂ ପାପେନ୍ତୋ । ଅସ୍ସ ପଠମେ ପାଦେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ପାଠସେସୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଭଣ୍ଡହାରକସ୍ସ । ପଠମପାଦେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଅତ୍ତନା ପଠମଂ ଗନ୍ତବ୍ବଦିସତୋ ଚୋରସ୍ସାଭିମତଦିସଂ ଗତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଚୁତୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୯୩. ଥେୟ୍ୟଚେତନୋ ସଚେ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଣ୍ଡଂ ପାତାପେତି, ପରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଣ୍ଡେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପାତାପକସ୍ସ ପରାଜୟୋତି ୟୋଜନା । ଭଣ୍ଡେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେତି ଭଣ୍ଡେ ହତ୍ଥତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ।
୧୯୪.ଅଥାପୀତି ଅଥ ୱା । ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ପାତାପେତି ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ ଚେ ହୋତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱା ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପାତେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଏୱଂ ପାତିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ତସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୯୫.ୟଥାୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘାନୁରୂପଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଛଡ୍ଡିତେପୀତି ତସ୍ସ ଚୋରଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ଭୀତତସିତେନ ଅତ୍ତନା ନୀୟମାନେ ଭଣ୍ଡେ ଛଡ୍ଡିତେପି ସତି । ତେନେୱ ଠାନାଚାୱନଂ କାରାପିତନ୍ତି ପାରାଜିକନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଦୋସୋ’’ତି । ‘‘ତିଟ୍ଠ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡନଂ ତସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା ୱିନା ହୋତୀତି ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ୱଦତୋ ପନ ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
୧୯୬.ତନ୍ତି ତଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ଭଣ୍ଡଂ । ତଦୁଦ୍ଧାରେତି ତସ୍ସ ଛଡ୍ଡିତସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ପାରାଜିକଂ କଦା ସିୟାତି ଆହ ‘‘ସାମିକେ ସାଲୟେ ଗତେ’’ତି । ନିରାଲୟଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ପନ ଗଣ୍ହତୋ ଅସତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ନ ଦୋସୋତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତି ।
୧୯୭. ସାମିକସ୍ସ ସାଲୟକାଲେ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକାଭାୱପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗଣ୍ହତୋ’’ତି । ପୁବ୍ବଗାଥାୟ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ଇଧାନୁୱତ୍ତତେ । ସକସଞ୍ଞାୟଗଣ୍ହତୋତି ‘‘ତିଟ୍ଠ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱଚନତୋ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ସାଲୟଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସକସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ଗହଣେତି ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହଣହେତୁ, ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହିତଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ଗହଣକାରଣା ଭିକ୍ଖୁଂ ଅୱହାରାପତ୍ତିତୋ ରକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ତେନାହ ‘‘ଗହଣେ ପନ ରକ୍ଖତୀ’’ତି । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଗହଣେ ରକ୍ଖତୀତି ଅତିଦିସତି ।
୧୯୮-୯.ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ମୟ୍ହଂ କିମେତେନ ଭଣ୍ଡେନ, ଜୀୱିତରକ୍ଖନମେୱ ୱରତର’’ନ୍ତି ନିରାଲୟୋ ହୁତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଭୀତୋ ଚୋରା ପଲାୟତୀ’’ତି । ଚୋରାତି ଏତ୍ଥ ଚ ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କଂ । ଗଣ୍ହତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ, ତଥା ଛଡ୍ଡିତଂ ତଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧାରେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅନୱଜ୍ଜେପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୱସେନ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି, ଅସତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆହରାପେନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମିଂ ଭଣ୍ଡସାମିନି ଆହରାପେନ୍ତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୦. ନିରାଲୟେନ ଛଡ୍ଡିତୱତ୍ଥୁନୋ ଗହଣେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ପରାଜୟୋ ଚ କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞାସୂତି ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ଇତରାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ।
ହରଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୧. ଉପନିଧିକଥାୟ ‘‘ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦଂ ଭାସତୋତି ୟୋଜନା । ୟେନ କେନଚି ରହସି ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ନିୟ୍ୟାଦିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ପଚ୍ଛା ସାମିକେନ ‘‘ଦେହି ମେ ତଂ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତମୁପଗନ୍ତୁଂ ‘‘ନାହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦଂ ଭାସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଣ୍ହାମୀତି ଅଗ୍ଗହେସିଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତା ହେସୋ ଅତୀତେ ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋୟଂ । ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨) ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିସୟେ କସ୍ମା ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବକତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବକତ୍ତାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ସହପୟୋଗୱସେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା, ନ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା । ନ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟମତ୍ଥୀତି । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା’’ତି ।
୨୦୨.ଏତସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ସମୀପେ । କିଂ ନୁ ଦସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସତି କିଂ ନୁ । ୱିମତୁପ୍ପାଦେତି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ।
୨୦୩.ତସ୍ମିନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି । ଦାନେ ନିରୁସ୍ସାହେତି ଅତ୍ତନି ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ସାମିକସ୍ସ ଦାନୱିସୟେ ଉସ୍ସାହରହିତେ ସତି, ‘‘ନ ଦାନି ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପେ କତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ’’ତି । ପରୋତି ଭଣ୍ଡସାମିକୋ । ଧୁରନ୍ତି ‘‘ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଂ । ନିକ୍ଖିପେତି ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ।
୨୦୪.ଚିତ୍ତେନାଦାତୁକାମୋୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ତସ୍ସା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଚେତି ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ । ୟୋ ଚୋରୋ ଚିତ୍ତେନ ଅଦାତୁକାମୋୱ, ତସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ମୁଖେନ ୱଦତୋପୀତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ଅଦାତୁକାମୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଚେତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ଏୱାତି ‘‘ପରାଜୟୋ’’ତି ଇମିନା ୟୁଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତେନ ଅଦାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ମୁଖେନ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତୋପି ସାମିନୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ସତି ପରାଜୟୋ ହୋତେୱାତି ୟୋଜନା ।
ଉପନିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୫.ସୁଙ୍କଘାତସ୍ସାତି ‘‘ସୁଙ୍କଘାତଂ ନାମ ରଞ୍ଞା ଠପିତଂ ହୋତି ପବ୍ବତଖଣ୍ଡେ ୱା ନଦୀତିତ୍ଥେ ୱା ଗାମଦ୍ୱାରେ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୩) ପାଳିୟଂ ଆଗତସ୍ସ ‘‘ସୁଙ୍କଂ ତତୋ ହନନ୍ତି…ପେ॰… ୱିନାସେନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିରୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନୀୟମାନେ ଭଣ୍ଡେ ଏତ୍ତକତୋ ଏତ୍ତକଂ ରାଜଭାଗଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ରାଜାଦୀହି ତଂତଂପଦେସସାମିକେହି ନିୟମିତସ୍ସ ପବ୍ବତଖଣ୍ଡାଦିଟ୍ଠାନସ୍ସ । ବହୀତି ସୁଙ୍କଗହଣତ୍ଥାୟ ପରିକପ୍ପିତସୀମତୋ ବହି । ପାତେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ରାଜାରହଂ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ୟତୋ କୁତୋଚି ଭଣ୍ଡତୋ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକୋ ଭାଗୋ ରାଜାଦିଦେସସାମିକସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ ହୋତି, ତାଦିସଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ୟଥା ବହି ପତତି, ଏୱଂ ଖିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁୱଂ ପତତୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ, ‘‘ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଥା ଖିତ୍ତଂ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଏକନ୍ତେନ ବହି ପତତୀତି । ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଭଣ୍ଡେ ।
୨୦୬. ‘‘ଧୁୱଂ ପତତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଂ ରୁକ୍ଖେ’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଥେୟ୍ୟାୟ ବହି ପାତେତୁଂ ଖିତ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ପଟିହତଂ ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୱାତକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ୱାତି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ୱାତକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୦୭.ପଚ୍ଛାତି ପତିତଟ୍ଠାନେ ଥୋକଂ ଚିରାୟିତ୍ୱା, ଇମିନା ଥୋକମ୍ପି ଚିରାୟିତମତ୍ତେ ପୟୋଗସାଧିୟଂ କାରିୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ପାରାଜିକସ୍ସ କାରଣଂ ସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ପାରାଜିକଂ ସିୟା’’ତି ।
୨୦୮.‘‘ଠତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ପତିତଟ୍ଠାନେ ଅଚିରାୟିତ୍ୱା ଗତେପି ତସ୍ମିଂ ବହି ପତିତଟ୍ଠାନତୋ ଇତରତ୍ରାପି ଚିରାୟିତେନ ବହି ପାତନପ୍ପୟୋଗେନ ସାଧିୟଂ କାରିୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ପାରାଜିକକାରଣସ୍ସ ସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପରାଜୟୋ’’ତି । ‘‘ଅତିଟ୍ଠମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅଚିରାୟନେନ ପୟୋଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତି ।
୨୧୦.ସୟଂ ୱା ୱଟ୍ଟେତୀତି ଅନ୍ତୋ ଠିତୋ ସୟଂ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ୱା ବହିସୀମାୟ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପରିୱଟ୍ଟେତି । ଅଟ୍ଠତ୍ୱାତି ପୱଟ୍ଟିତମତ୍ତେ ଅନ୍ତୋ କତ୍ଥଚିପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା । ୱଟ୍ଟମାନନ୍ତି ପୱଟ୍ଟନ୍ତଂ । ଗତନ୍ତି ବହିସୀମଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅନ୍ତୋସୀମମତିକ୍କମମତ୍ତଂ ।
୨୧୧. ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ସଚେ ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ବହି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ୟଦି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଠତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ବହିସୀମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରକ୍ଖତୀତି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ପଠମଗତିନିୱତ୍ତନେନେୱ ଏତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୟୋଗୱେଗସ୍ସ ନିୱତ୍ତତ୍ତା, ତତୋ ଉପରି ନିୱତ୍ତନାରହକାରଣସ୍ସ ଅଲଦ୍ଧଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ଚ ଗତତ୍ତା ତଥା ବହିସୀମପ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ତଂମୂଲକପୟୋଜକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆପତ୍ତିୟା ରକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଠପିତେତି ‘‘ଏୱଂ ଠପିତେ ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ୱିନା ‘‘କେୱଲଂ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ବହିସୀମାଭିମୁଖଂ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଠପିତେ । ସୟଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଭଣ୍ଡଂ ସୟମେୱ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ନିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ବହିସୀମଂ ଚେ ପୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱଟ୍ଟତୀତି ଆପତ୍ତିୟା ଅକରଣତୋ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୧୨.ଗଚ୍ଛନ୍ତେତି ଚୋରସ୍ସ ପୟୋଗଂ ୱିନା ଅତ୍ତନାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ତନ୍ତି ରାଜଦେୟ୍ୟପଞ୍ଚମାସକଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକମତ୍ତଂ ସୁଙ୍କୱନ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଂ । ନୀହଟେପି ନାୱହାରୋତି ୟୋଜନା । କେୱଲଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟା ଅନଙ୍ଗଭାୱତୋ, ୟାନାଦିପୟୋଜକକାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଭଣ୍ଡଟ୍ଠପିତୟାନାଦିନୋ ଅତ୍ତନାୱ ବହିସୀମପ୍ପତ୍ତତ୍ତା, ତେନେୱ ଭଣ୍ଡସ୍ସାପି ଗତତ୍ତା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୧୩.ପୟୋଗେନ ୱିନାତି ଚୋରସ୍ସ ସକପୟୋଗମନ୍ତରେନ । ଅୱହାରୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟାୱ ।
୨୧୪.ମଣିନ୍ତି ପାଦାରହଂ ସୁଙ୍କଦାତବ୍ବମଣିରତନଂ, ଏତେନେୱ ଉପଲକ୍ଖଣପଦତ୍ତା ୟଂକିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡଂ ସଙ୍ଗହିତମେୱ । ପାରାଜିକଂ ସିୟାତି ୟାନସ୍ସ ଅତ୍ତନା ପାଜିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀମାତିକ୍କମନେତି ସୁଙ୍କଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନିୟମିତଟ୍ଠାନାତିକ୍କମନେ ।
୨୧୫.ମତନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକଭଣ୍ଡତୋ ଏତ୍ତକଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ରାଜୂହି ଅନୁମତଂ । ସେସୋ କଥାମଗ୍ଗୋତି ‘‘ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଙ୍କିକେସୁ ନିଦ୍ଦାୟମାନେସୁ, କୀଳନ୍ତେସୁ, ବହିଗତେସୁ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ନ ଦୋସୋ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାମଗ୍ଗୋ । ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାସମୋତି ‘‘ୟୋ ଚାରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱି॰ ୱି॰ ୧୭୦) ୟଥାୱୁତ୍ତଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୟ ସଦିସୋ,
‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତେ କତ୍ୱା ।
ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ।
ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେ ।
ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତେୱସ୍ସା’’ତି ॥ –
ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସଦିସୋୟେୱ । ତେନେୱ ଗତତ୍ଥତାୟ ଇଦାନି ନ ୱିଚାରୀୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସୁଙ୍କଘାତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୧୬. ‘‘ପାଣୋ ନାମ ମନୁସ୍ସପାଣୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୪) ପାଳିତୋ ଚ ‘‘ତମ୍ପି ଭୁଜିସ୍ସଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୪) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ପରଦାସମନୁସ୍ସୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନ୍ତୋଜାତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଗେହଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଦାସସ୍ସ ଜାତୋ ଅନ୍ତୋଜାତୋ ନାମ, ତଂ ୱା । ଧନେନ କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋ, ତଂ ୱା । ଦିନ୍ନଂ ୱା ପନ କେନଚୀତି ମାତୁଲଅୟ୍ୟକାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଦାସଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ୱା । ଦାସନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । କରମରାନୀତଂ ୱା ଦାସନ୍ତି ପରୱିସୟଂ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ଦାସଭାୱାୟ ଗହିତସଙ୍ଖାତଂ କରମରାନୀତଦାସଂ ୱା । ହରନ୍ତସ୍ସ ପରାଜୟୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚୋରିକାୟ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମୟତୋ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୧୭.ଭୁଜିସ୍ସଂ ୱାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ମନୁସ୍ସସ୍ସ ଅଦାସଭୂତଂ । ମାନୁସନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ସତ୍ତଂ । ଆଠପିତନ୍ତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
୨୧୮.ତନ୍ତି ଅନ୍ତୋଜାତାଦୀସୁ ଦାସେସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି ଦାସଂ । ପଲାୟିତୁକାମୋୱାତି ପଲାପେତୁକାମୋ ନୀହରିତୁକାମୋ । ଅଥ ୱା ତଂ ଦାସଂ ଭୁଜେହି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ପଲାୟିତୁକାମୋତିପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଭୁଜେହୀତି ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି । ତଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋତି ତସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ତଂଠିତଟ୍ଠାନଂ, ତତୋ ତଂଠିତଟ୍ଠାନତୋ, ଚୋରେନ ଅତ୍ତନା ଠିତଟ୍ଠାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁମେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚି ସଙ୍କାମେତୀତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ପାପେତି । ଭୁଜେହି ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନପକାରନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ, ‘‘ସଙ୍କାମେତି ୱା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୧୯.ତଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଭୟକରେନ ୱଚନେନ ଲେସେନ, ଇଙ୍ଗିତେନ ୱା ତାସେତ୍ୱା ନେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଦୱାରତୋତି ପଦୱାରେନ ୟୁତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପଠମପଦୱାରୟୁତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି, ଦୁତିୟପଦୱାରୟୁତ୍ତା ପାରାଜିକାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୨୦.ହତ୍ଥାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କେସୱତ୍ଥାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତନ୍ତି ଦାସଂ । କଡ୍ଢତୋପୀତି ଆକଡ୍ଢତୋପି । ପରାଜୟୋତି ‘‘ପଦୱାରତୋ’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପଠମପଦୱାରେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟପଦୱାରେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ପଦୱାରତୋ ୟୁତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟୋ ।
୨୨୧.ୱେଗସାୱାତି ୱେଗେନେୱ, ଚୋରସ୍ସ ୱଚନେନ କାତବ୍ବୱିସେସରହିତେନ ବଲୱଗମନୱେଗେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ଅନାପତ୍ତିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ।
୨୨୨.ସଣିକନ୍ତି ମନ୍ଦଗତିୟା । ୱଦତୀତି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ୟାହି, ପଲାୟା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ କଥେତି । ସୋପି ଚାତି ୟୋ ମନ୍ଦଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋପି ଚ ।
୨୨୩.ପଲାୟିତ୍ୱାତି ସାମିକଂ ପହାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ସାମିକାୟତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ । ସାପଣଂ ୱୀଥିସନ୍ନିୱେସୟୁତ୍ତଂ ନିଗମମ୍ପି ୱା। ତତୋତି ପଲାୟିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠଗାମାଦିତୋ । ତନ୍ତି ପଲାୟିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠଂ ତଂ ଦାସଂ ।
ପାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୨୪.ଥେୟ୍ୟାତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ । ସପ୍ପକରଣ୍ଡନ୍ତି ସପ୍ପସୟନପେଳଂ । ୟଥାୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମାହ । ଠାନତୋତି ସପ୍ପପେଳାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ । ଚାୱନେତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତାତିକ୍କମେ ।
୨୨୫.କରଣ୍ଡନ୍ତି ସପ୍ପପେଳଂ । ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱାତି ୱିୱରିତ୍ୱା । କରଣ୍ଡତଲତୋତି ଅନ୍ତୋପେଳାୟ ତଲତୋ । ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେତି ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠପରିୟନ୍ତେ ।
୨୨୬.ଘଂସିତ୍ୱାତି ପେଳାପସ୍ସେ ଫୁସାପେତ୍ୱା । ସପ୍ପକରଣ୍ଡସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋତି କରଣ୍ଡପୁଟମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ । ତସ୍ସ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେତି ୟୋଜନା ।
୨୨୭.ନାମତୋତି ନାମେନ, ନାମଂ ୱତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସାତି ଅୱ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ପକ୍କୋସକସ୍ସ ।
୨୨୮.ତଥାତି କରଣ୍ଡଂ ୱିୱରିତ୍ୱା । ମଣ୍ଡୂକମୂସିକାନଂ ରୱଂ କତ୍ୱା ନାମେନ ପକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଲାଜାୱିକିରଣଅଚ୍ଛରପହାରାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୨୯.ମୁଖନ୍ତି ସପ୍ପକରଣ୍ଡସ୍ସ ମୁଖଂ । ଏୱମେୱ ଚ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ମଣ୍ଡୂକସଞ୍ଞଂ, ମୂସିକସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୱା ଲାଜା ୱିକିରିତ୍ୱା ୱା ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତ୍ୱା ୱା ନାମଂ ୱତ୍ୱା ପକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ । ୟେନ କେନଚୀତି ୱୁତ୍ତନୀହାରତୋ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ।
୨୩୦.ନ ପକ୍କୋସତି ଚେତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ନାମଂ ୱତ୍ୱା ନ ପକ୍କୋସତି । ତସ୍ସାତି କରଣ୍ଡମୁଖୱିୱରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
ଅପଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୩୧.ହତ୍ଥିନ୍ତି ହତ୍ଥିମ୍ହି, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଏୱ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।
୨୩୨.ସାଲାୟନ୍ତି ହତ୍ଥିସାଲାୟଂ । ୱସତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ, ରାଜାଗାରଂ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁ, ଅନ୍ତୋରାଜଗେହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗଣେତି ଅନ୍ତୋରାଜଙ୍ଗଣେ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅନ୍ତୋନଗରେ’’ତି ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱତ୍ଥୁ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଙ୍ଗଣଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ସକଲଂ ଅଙ୍ଗଣଂ ଠାନନ୍ତି ହତ୍ଥିନୋ ୱିଚରଣୟୋଗ୍ଗଂ ଅଙ୍ଗଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ସକଲସାଲାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୩୩.ଅବଦ୍ଧସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସାଲାରାଜୱତ୍ଥଙ୍ଗଣାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବଦ୍ଧସ୍ସ ହି ହତ୍ଥିନୋ ସକଲସାଲାଦୟୋ ଠାନଂ, ତଦତିକ୍କମେ ଠାନାଚାୱନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ଅୱଧାରଣେ ୱା । ‘‘ବଦ୍ଧସ୍ସ ହୀ’’ତି ୟୋଜନାୟ ୱିସେସତ୍ଥୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ବଦ୍ଧସ୍ସ ପନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବଦ୍ଧସ୍ସ ପନାତି ସାଲାଦୀସୁ ସନ୍ନିହିତସ୍ସ ପନ । ଠିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ସାଲାଦୀସୁ ଠିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଚତୂହି ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବନ୍ଧନଞ୍ଚାତି ଗୀୱାୟ ୱା ପଚ୍ଛା ପାଦଦ୍ୱୟବନ୍ଧନୱଲୟେ ୱା ଉଭୟତ୍ଥ ୱା ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଠିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଠାନନ୍ତି ଛ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଠାନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା । ତେସଂ ଠାନାନଂ । କାରୟେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆପତ୍ତି’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତୀତି । ହରତୋତି ହତ୍ଥିସାଲାଦିତୋ ଚୋରିକାୟ ହରନ୍ତସ୍ସ। କାରୟେତି ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଠାନଭେଦଗଣନାୟ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମଟ୍ଠାନା ପୁରିମେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି, ଅନ୍ତିମଟ୍ଠାନା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚାୱନେ ପାରାଜିକଂ କାରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୩୪.ଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଞ୍ଚ ଅବଦ୍ଧହତ୍ଥିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ବଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସାଲାଦୀସୁ ବଦ୍ଧସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସଦିସୋତି ଗତତ୍ଥତାୟ ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୩୫.ଏକଂ ଠାନନ୍ତି ସୟିତଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଗଜେ । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତୁରଙ୍ଗମହିସାଦୀସୁ ଦ୍ୱିପଦେ ଚ ବହୁପ୍ପଦେ ଚ ।
୨୩୬. ଏସେୱ ନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚିପି ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ତୁରଙ୍ଗା ଅସ୍ସା । ମହିସା ଲୁଲାୟା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗୋଗଦ୍ରଭଓଟ୍ଠାଦିଚତୁପ୍ପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅସ୍ସସାଲାରାଜାଗାରଙ୍ଗଣବହିନଗରାଦୀସୁ ଅବନ୍ଧିତସୟନଅସ୍ସାଦୀନଂ ଠାନଭେଦୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦିସତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଅସ୍ସସ୍ସ ପନ ସଚେ ସୋ ଚତୂସୁ ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ବନ୍ଧନାନଂ, ଖୁରାନଞ୍ଚ ଗଣନାୟ ଅଟ୍ଠ ଠାନାନି, ସଚେ ମୁଖେ ଚ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ନୱ ଠାନାନି, ମୁଖେୟେୱ ବଦ୍ଧୋ, ପଞ୍ଚ ଠାନାନୀତି ଠାନଭେଦୋ ଚ ତଥେୱ ସସମିଗସୂକରାଦିଚତୁପ୍ପଦେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ବଦ୍ଧବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେହି ସହ ଚତୂହି ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନୱସେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଠାନଭେଦୋ ଚ ଗୋମହିସେସୁ ବଦ୍ଧେସୁ ଏୱମେୱ ଲବ୍ଭମାନୋ ଠାନଭେଦୋ ଚ ୱଜାଦୀସୁ ପଦେସେସୁ ପୱେସିତେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ରୁକ୍ଖସୂଚିୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ୱା ଅନପନେତ୍ୱା ୱା ନାମଂ ୱତ୍ୱା ୱା ଅୱତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ, ସାଖାଭଙ୍ଗତିଣାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱା ଅପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱା ପଲୋଭେନ୍ତସ୍ସ ତାସେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପକରଣ୍ଡକେ ସପ୍ପସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ୱିସେସୋ ଚ ନେତବ୍ବୋ । ଇହ ସବ୍ବତ୍ଥ ଠାନଭେଦେସୁ ବହୁକେସୁପି ଉପନ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅନ୍ତଟ୍ଠାନେ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତସଦିସନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନାୱ ଗତତ୍ତା, ଆହଟତୋ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିସେସସ୍ସାଭାୱା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚିପି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିପଦେପୀତି ‘‘ଦ୍ୱିପଦଂ ନାମ ମନୁସ୍ସା ପକ୍ଖଜାତା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୫) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା ମନୁସ୍ସା ଚ ମୟୂରାଦିଲୋମପକ୍ଖା ଚ ୱଗ୍ଗୁଲିଆଦିଚମ୍ମପକ୍ଖା ଚ ଭମରାଦିଅଟ୍ଠିପକ୍ଖା ଚାତି ଏୱମାଦିକେ ସତ୍ତେ ଚ । ବହୁପ୍ପଦେତି ‘‘ବହୁପ୍ପଦଂ ନାମ ୱିଚ୍ଛିକା ସତପଦୀ ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୭) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତବହୁପ୍ପଦସତ୍ତେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସପିଦହନତ୍ଥଂ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଭୂମଟ୍ଠାଦିତିଂସୱିନିଚ୍ଛୟମାତିକାକଥାସୁ ପଞ୍ଚୱୀସତି ମାତିକାକଥା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠାସୁ ପଞ୍ଚମାତିକାକଥାସୁ ସଂୱିଦାୱହାରୋ, ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ, ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ମାତିକତ୍ତୟକଥା ପଠମମେୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିନିଚ୍ଛୟସମ୍ଭାରଭୂତାନଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଅୱହାରାନଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା –
‘‘ପୁବ୍ବସହପୟୋଗୋ ଚ, ସଂୱିଦାହରଣମ୍ପି ଚ ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ନେମିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବୟୋଗାଦିପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ॥ (ୱି॰ ୱି॰ ୪୨) –
ଇମିନା ସଙ୍ଗହିତାତି ତଂ ପହାୟ ଅୱସେସେ ଓଚରକୋ, ଓଣିରକ୍ଖକୋତି କଥାଦ୍ୱୟେ ଓଚରଣକକଥାୟ ଆଣତ୍ତିକପ୍ପୟୋଗତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ଓଣିରକ୍ଖକେନ କରିୟମାନଂ ଠାନାଚାୱନଂ ସାହତ୍ଥିକେନ ୱା ଆଣତ୍ତିକେନ ୱା ପୟୋଗେନ ହୋତୀତି ତସ୍ସାପି ‘‘ସାହତ୍ଥାଣତ୍ତିକୋ ଚେୱା’’ତି ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକେ ପଠମମେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଚ ଥଲଟ୍ଠୱେହାସଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଚ ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଓଚରକୋ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଓଚରିତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଚୋରାପନପୁରିସୋ ‘‘ଓଚରକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓଚରତୀତି ଓଚରକୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ‘‘ଓଣିରକ୍ଖୋ ନାମ ଆହଟଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗୋପେନ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ଠପିତସ୍ସ ପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ରକ୍ଖକୋ ‘‘ଓଣିରକ୍ଖୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓଣିତଂ ରକ୍ଖତୀତି ଓଣିରକ୍ଖୋ, ୟୋ ପରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଆଭତଂ ଭଣ୍ଡଂ ‘‘ଇଦଂ ତାୱ ଭନ୍ତେ ମୁହୁତ୍ତଂ ଓଲୋକେଥ, ୟାୱାହଂ ଇଦଂ ନାମ କିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ରକ୍ଖତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ଦ୍ୱିଚତୁବହୁପ୍ପଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୩୭. ‘‘ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧୨୨) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ପରେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ପରେସଂ ସନ୍ତକଂ ଧନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପରମନୁସ୍ସସନ୍ତକତା, ‘‘ପରେସନ୍ତି ୱିଜାନିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପରାୟତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜାନନଂ, ‘‘ଗରୁକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଦଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକତା, ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତତା, ‘‘ଠାନା ଚାୱେତୀ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଅୱହାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସମଙ୍ଗିତାତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୩୮. ଏତ୍ତାୱତା ତିଂସମାତିକାକଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସସଞ୍ଞିସ୍ସ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେ ତାୱକାଲିକେ ପେତପରିଗ୍ଗହେ ତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହେ ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧୩୧) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ପରସନ୍ତକମ୍ପି ‘‘ସସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗହିତଂ ସାମିକେହି ଦିସ୍ୱା ୟାଚିତେ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାରାଜିକଂ ।
ତିରଚ୍ଛାନପରିଗ୍ଗହେତି ତିରଚ୍ଛାନେହି ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି । ସଚେପି ହି ନାଗଗରୁଳମାଣୱକମାଣୱିକାପି ମନୁସ୍ସୱେସେନ ଆପଣଂ ପସାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିପଭୁତୀହି ୱାଳମିଗେହି ଗହିତଗୋଚରଂ ପଠମଂ ମୋଚାପେନ୍ତସ୍ସ ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋପି ହିଂସନତୋ ଥୋକଂ ଖାୟିତେ ୱାରେନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ସେନାଦୀସୁ ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ୟେନ କେନଚି ଗହିତଂ ଗୋଚରଂ ମୋଚାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସେନାଦୟୋପି ଆମିସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପାତାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୧) । ଏୱମେୱ ଧମ୍ମନିଦେଡ୍ଡୁଭାଦୀହି ଗହିତମଣ୍ଡୂକାଦୟୋ ଜୀୱିତରକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ମୋଚାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତାୱକାଲିକଗ୍ଗାହେତି ‘‘ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତାୱକାଲିକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଗହିତଂ ସଚେ ଭଣ୍ଡସାମିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେୱ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ, ୱଟ୍ଟତି । ନାନୁଜାନେୟ୍ୟ, ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଦାତବ୍ବଂ । ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ପନ ପଟିଦାତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସଂ ଗହେତୁଂ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଚ, ଆଲପିତୋ ଚ, ଜୀୱତି ଚ, ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୬) ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗହଣେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ –
ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମିତ୍ତୋ । ସମ୍ଭତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ । ଆଲପିତୋତି ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାସି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗହଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜୀୱତୀତି ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟାୟ ସୟିତୋପି ୟାୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋତି ଗହିତେ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ‘‘ଗହିତେ ମେ ଅତ୍ତମନୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ଚେତାନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି, ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୋ ପନ ତୀହଙ୍ଗେହି ରୁହତି – ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ, ସମ୍ଭତ୍ତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ, ଆଲପିତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋତି ।
ୟୋ ପନ ଜୀୱତି, ନ ଚ ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେନ ଗହିତମ୍ପି ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ଦଦମାନେନ ଚ ମତକଧନଂ ତାୱ ୟେ ତସ୍ସ ଧନେ ଇସ୍ସରା ଗହଟ୍ଠା ୱା ପବ୍ବଜିତା ୱା, ତେସଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ତସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ପଠମଂୟେୱ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ତୟା ମମ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନା’’ତି ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କେନଚି କାରଣେନ କୁପିତୋ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋପି ଅଦାତୁକାମୋୱ, ଚିତ୍ତେନ ପନ ଅଧିୱାସେତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତି, ସୋପି ପୁନ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋ ପନ ‘‘ମୟା ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକଂ ଗହିତଂ ୱା ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗହିତଂ ୱା ହୋତୁ ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା, ମୟା ପନ ତଂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଠପିତଂ, ତଂ ପାକତିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦତି, ଅୟଂ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ଲଭତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୧) ।
ପେତପରିଗ୍ଗହେତି ପେତ୍ତିୱିସୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ମରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଚ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ଦେୱା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପେତା ନାମ, ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେପି ହି ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଆପଣଂ ପସାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଞତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକମ୍ପି ୱତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ୱିରୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦେୱପୂଜତ୍ଥଂ ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ମଟ୍ଠୱତ୍ଥାଦୀନି ଗଣ୍ହତୋ ନିଦ୍ଦୋସତାୟ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ତଥା ଗହିତମ୍ପି ସଚେ ସସ୍ସାମିକଂ ହୋତି, ସାମିକେ ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୩୯.ଏତ୍ଥାତି ଦୁତିୟପାରାଜିକୱିନିଚ୍ଛୟେ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଅୱସେସସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ମାତିକଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ୱିୟ ଅୱସାନେ କଥେତବ୍ବୋ । ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିକୋ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦପାଳିୟଂ ଅନାଗତୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରାଦୀହି ଠପିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
୨୪୦.ପରାଜିତାନେକମଲେନାତି ଅପରିମେୟ୍ୟକପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସୋପଚିତପାରମିତାସମ୍ଭୂତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପରାଜିତା ରାଗାଦୟୋ ଅନେକକିଲେସମଲା ୟେନ ସୋ ପରାଜିତାନେକମଲୋ, ତେନ ପରାଜିତାନେକମଲେନ। ଜିନେନ ୟଂ ଦୁତିୟଂ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ଦୁତିୟପାରାଜିକସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୋ ମୟା ସମାସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅସେସେନ ଅତିୱିତ୍ଥାରନୟେନ ୱତ୍ତୁଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ କଥେତୁଂ କୋ ହି ସମତ୍ଥୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମପାରାଜିକସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ତେନ ଅସେସେନ ତଦତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତାତି ଦୀପେତି ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଦୁତିୟପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତିୟପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୪୧-୨. ଏୱମତିସୁଖୁମନୟସମାକୁଲଂ ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତିୟପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତି’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଜାତିନ୍ତି ଜାୟତୀତି ଜାତି, ରୂପାରୂପପଟିସନ୍ଧି, ମନୁସ୍ସେସୁ ଜାତି ୟସ୍ସ ସୋ ମନୁସ୍ସଜାତି, ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ମନୁସ୍ସଜାତିଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସେସୂତି କୁସଲାକୁସଲମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତେସୁ ନରେସୁ । ‘‘ୟଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଖନ୍ଧତ୍ତୟଞ୍ଚ ତଂସହଜାତାନି –
‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।
ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ, ‘କଲଲ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬) –
ୱୁତ୍ତାନି ଜାତିଉଣ୍ଣଂସୁମ୍ହି ପସନ୍ନତିଲତେଲେ ୱା ସପ୍ପିମଣ୍ଡେ ୱା ଓତାରେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଧୁନିତେ ଅଗ୍ଗେ ଲମ୍ବମାନବିନ୍ଦୁପ୍ପମାଣକଲଲସଙ୍ଖାତାନି ସଭାୱକାନଂ କାୟଭାୱୱତ୍ଥୁଦସକୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଚ ଅଭାୱକାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଦସକୱସେନ ୱୀସତି ରୂପାନି ଚାତି ଅୟଂ ନାମରୂପପଟିସନ୍ଧି ଇଧ ‘‘ଜାତୀ’’ତି ଗହିତା । ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞପଦେନ ‘‘ୟାୱ ମରଣକାଲା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏସୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚୁତିଚିତ୍ତାସନ୍ନଭୱଙ୍ଗପରିୟନ୍ତସନ୍ତାନସଙ୍ଖାତସତ୍ତୋ ଗହିତୋ । ଇମିନା ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋ । ଜୀୱିତା ୟୋ ୱିୟୋଜୟେତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱିୟୋଜେୟ୍ୟ ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ଉପରୋଧେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଉପରୋଧେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ।
ତଞ୍ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପାରୂପୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅୱିଗ୍ଗହତ୍ତା ଉପକ୍କମୱିସୟଂ ନ ହୋତି । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦେନ ପନ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ତଂସମକାଲମେୱ ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନତାୟ ଏତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞେନ ଉଭୟମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଅତୀତାନାଗତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଉପକ୍କମୱିସୟାରହଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖଣସନ୍ତତିଅଦ୍ଧାୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗୱସେନ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନୋ ଭାୱୋ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତଂ ସରସଭଙ୍ଗଭୂତତ୍ତା ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ଉପକ୍କମସାଧିୟଂ ୱିନାସୱନ୍ତଂ ନ ହୋତି । ଆତପେ ଠତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରୱିଗମନ୍ତରଞ୍ଚ ସୀତେନ ଓୱରକଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ୱିସଭାଗଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେନ ସୀତପନୂଦନ୍ତରଞ୍ଚ ରୂପସନ୍ତତି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ପଟିସନ୍ଧିଚୁତୀନମନ୍ତରାଳପ୍ପୱତ୍ତି ଖନ୍ଧସନ୍ତତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୟେ ଉପକ୍କମସମ୍ଭୱୋ, ତଂୱସେନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଜୀୱିତଂ ସନ୍ତାନପରିହାନିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସନ୍ତତିଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ୱୟଂ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲମପ୍ପତ୍ୱା ଉପକ୍କମୱସେନ ଅନ୍ତରାୟେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସନ୍ତତିଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ତଂନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚାତି ଉଭୟଂ ଏତ୍ଥ ‘‘ଜୀୱିତା’’ତି ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ।
ଇମିସ୍ସାୱ ପାଣାତିପାତଭାୱେ ଆପତ୍ତିଭାୱତୋ ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ପାଣପାଣାତିପାତପାଣାତିପାତୀପାଣାତିପାତପ୍ପୟୋଗାନଂ ୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ପାଣୋତି ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଂ ‘‘ଜୀୱିତା’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତଂ । ପାଣାତିପାତୋ ନାମ ୱଧକଚେତନା, ସୋ ଚ ‘‘ୱିୟୋଜୟେ’’ତି ଇମିନା ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ପାଣାତିପାତୀ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଚ ‘‘ୟୋ’’ତି ଇମିନା ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ପାଣାତିପାତପ୍ପୟୋଗୋ ପନ –
‘‘ୱୁତ୍ତା ପାଣାତିପାତସ୍ସ ।
ପୟୋଗା ଛ ମହେସିନା’’ତି –
ଆଦିନା ନୟେନ ଇଧେୱ ୱକ୍ଖମାନୱିଭାଗତ୍ତା ୱକ୍ଖମାନନୟେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅସ୍ସ ସତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ୱାତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସଜାତିକସ୍ସ । ‘‘ହତ୍ଥପାସେ’’ତି ପାଠସେସୋ । ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ସମୀପୋତି । ଅସ୍ସାତି ସମୀପସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ସତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜୀୱିତୱିହିଂ ସନୁପକରଣଭାୱେନ ସମ୍ମତା ଧାରାୱନ୍ତଅସିଆଦି ଚ ଧାରାରହିତୟଟ୍ଠିଭିନ୍ଦିୱାଲଲଗୁଳାଦି ଚ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଗହେତବ୍ବା । ସସତି ହିଂସତୀତି ସତ୍ଥଂ । ତେନେୱାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅସିଂ ୱା ସତ୍ତିଂ ୱା ଭିନ୍ଦିୱାଲଂ ୱା ଲଗୁଳଂ ୱା ପାସାଣଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ୱିସଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା’’ତି । ଇଧାୱୁତ୍ତଂ କରପାଲିକାଛୁରିକାଦି ସମୁଖଂ ‘‘ସତ୍ଥଂ ୱା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଗହିତଂ । ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ୟଥା ଭୋଗହେତୁଂ ଲଭତି, ତଥା ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତୱଧାୟ ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ୟଥା ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ସମୀପେ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଠପେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ଥାୱରପ୍ପୟୋଗୋ ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ ।
ମରଣେ ଗୁଣଂ ୱା ୱଦେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା, ମରଣତ୍ଥାୟ ମରଣେ ଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି, ମରଣେ ଗୁଣଂ ଭଣତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କିଂ ତୁୟ୍ହିମିନା ପାପକେନ ଦୁଜ୍ଜୀୱିତେନ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ନ ଲଭସି ପଣୀତଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ନୟେନ ମରଣତ୍ଥାୟ ଜୀୱିତେ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ଚ ‘‘ତ୍ୱଂ ଖୋସି ଉପାସକ କତକଲ୍ୟାଣୋ ଅକତପାପୋ, ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟୋ, ଇତୋ ତ୍ୱଂ କାଲକତୋ ୱିୱିଧୱିହଙ୍ଗମୱିକୂଜିତେ ପରମସୁରଭିକୁସୁମଭୂସିତତରୁୱରନିଚିତେ ପରମରତିକରଲଳିତଗତିଭାସିତୱିଲପିତସୁରୟୁୱତିଗଣୱିଚରିତେ ୱରନନ୍ଦନେ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱାରିତୋ ୱିଚରିସ୍ସସୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମରଣତ୍ଥାୟ ମରଣାନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ମରଣେ ଗୁଣଂ ୱଦେୟ୍ୟ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ମରଣୂପାୟଂ ଦେସେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ‘‘ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହର, ୱିସଂ ୱା ଖାଦ, ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଲଙ୍କରୋହୀ’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତସତ୍ଥହରଣାନି ଚ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୋବ୍ଭନରକପପାତାଦୀସୁ ପପତନଞ୍ଚାତି ଏୱମାଦିକଂ ମରଣୂପାୟଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ‘‘ହୋତି ଅୟମ୍ପୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଅପୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ନସିଲା ୱିୟ ଅସନ୍ଧେୟ୍ୟୋୱସୋ ଞେୟ୍ୟୋତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନପାସାଣୋ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସାସନଦ୍ୱୟେନ ସୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତଭାୱେ ସନ୍ଧାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋୱାତି ଞାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୩.ଥାୱରାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜ୍ଜାମୟଇଦ୍ଧିମୟପୟୋଗଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
୨୪୪.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ପୟୋଗେସୁ । ସକୋ ହତ୍ଥୋ ସହତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସାହତ୍ଥିକୋ, ପୟୋଗୋ । ଇଧ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା ହତ୍ଥାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ ନିପ୍ଫାଦିତୋ ୱଧପ୍ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୪୫. ‘‘ତ୍ୱଂ ତଂ ଏୱଂ ପହରିତ୍ୱା ମାରେହୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରସ୍ସ ୟଂ ଆଣାପନଂ, ଅୟମାଣତ୍ତିକୋ ନୟୋତି ୟୋଜନା । ଆଣତ୍ତିକୋ ନୟୋତି ଆଣତ୍ତିୟେୱ ଆଣତ୍ତିକୋ । ନେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ନୟୋ, ପୟୋଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ ।
୨୪୬.ଦୂରନ୍ତି ଦୂରଟ୍ଠଂ । କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧେନାତି ଏତ୍ଥ କାୟେକଦେସୋ ହତ୍ଥାଦି କାୟୋ ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରତୋ ‘‘ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି ୟଥା । କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଚାପାଦିକଂ ପଟିବଦ୍ଧଂ ନାମ ପୁବ୍ବପଦଲୋପେନ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି ୟଥା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଉସୁଆଦିନିପାତନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଧାନଂ ୱିଧି, ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୭.ଅସଞ୍ଚାରିମୁପାୟେନାତି ଅସଞ୍ଚାରିମେନ ନିଚ୍ଚଲେନ ଉପାୟେନ । ଓପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଓପାତୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ଅପସ୍ସେନୱିସଭେସଜ୍ଜସଂୱିଧାନାଦୀନଂ ତେ ଓପାତାଦୟୋ, ତେସଂ ୱିଧାନଂ ଓପାତାଦିୱିଧାନଂ, ଓପାତକ୍ଖଣନାଦିକିରିୟା ।
୨୪୮.ୱିଜ୍ଜାୟାତି ଆଥବ୍ବନୱେଦାଗତମରଣମନ୍ତସଙ୍ଖାତୱିଜ୍ଜାୟ । ଜପ୍ପନନ୍ତି ୟଥା ପରୋ ନ ସୁଣାତି, ତଥା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଚନଂ ।
୨୪୯. ମାରଣେ ସମତ୍ଥା ୟା କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧି, ଅୟଂ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋ ନାମାତି ସମୁଦୀରିତୋତି ୟୋଜନା । କମ୍ମୱିପାକେ ଜାତା କମ୍ମୱିପାକଜା, ଇଦ୍ଧି, ୟା ‘‘ନାଗାନଂ ନାଗିଦ୍ଧି ସୁପଣ୍ଣାନଂ ସୁପଣ୍ଣିଦ୍ଧି ୟକ୍ଖାନଂ ୟକ୍ଖିଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ବହୁଧା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଦଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠୱିସାନଂ ନାଗାନଂ ଦିସ୍ୱା, ଡଂସିତ୍ୱା, ଫୁସିତ୍ୱା ଚ ପରୂପଘାତକରଣେ ନାଗିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି । ଇଦ୍ଧିୟେୱ ଇଦ୍ଧିମୟୋ, ଭାୱନାମୟୋ ଇଦ୍ଧିପ୍ପୟୋଗୋ ପନେତ୍ଥ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘କେଚି ପନ ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧିୟାପି ପରୂପଘାତକରଣଂ ୱଦନ୍ତି । ସହ ପରୂପଘାତକରଣେନ ଚ ଆଦିତ୍ତଘରୂପରି ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉଦକଘଟସ୍ସ ଭେଦନଂ ୱିୟ ଇଦ୍ଧିୱିନାସଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତମେୱ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତଂ କୁସଲୱେଦନାୱିତକ୍କପରିତ୍ତତ୍ତିକାଦୀହି ନ ସମେତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧି ନାମ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମୟା କୁସଲତ୍ତିକେ କୁସଲା ଚେୱ ଅବ୍ୟାକତା ଚ, ପାଣାତିପାତୋ ଅକୁସଲୋ । ୱେଦନାତ୍ତିକେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା, ପାଣାତିପାତୋ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ । ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ମହଗ୍ଗତା, ପାଣାତିପାତୋ ପରିତ୍ତୋୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ।
୨୫୦.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛବ୍ବିଧେସୁ ପୟୋଗେସୁ । ଉଦ୍ଦେସୋପୀତି ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ତଂସହିତୋ ପୟୋଗୋପି ଉଦ୍ଦେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘କୁନ୍ତେ ପୱେସେହୀ’’ତି ୟଥା । ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଚ ଅନୁଦ୍ଦେସୋତି ତବ୍ବିପରୀତୱଚନମେୱ ଞାପକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଏକେକୋ ଉଦ୍ଦେସୋପି ଅନୁଦ୍ଦେସୋପି ହୋତୀତି ତେସମୟଂ ଭେଦୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତୀତି ପରିଦୀପିତୋତି ୟୋଜନା । ଇମେସୁ ଛସୁ ପୟୋଗେସ୍ୱେୱ ଏକେକସ୍ସେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସକିରିୟମାନତାୟ ଦୁୱିଧଭାୱତୋ ତେସଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ଭେଦୋ ପଦଭାଜନେ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଦୀପିତୋ, ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟମିଦାନି ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୫୧.ବହୂସୁପୀତି ମନୁସ୍ସେସୁ ବହୂସୁପି । ତେନ କମ୍ମେନାତି ପହାରଦାନସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମେନ । ବଜ୍ଝତୀତି ଅପାୟଂ ନେତୁଂ କମ୍ମପାସେନ କମ୍ମନ୍ତରଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ବଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୨.ପହାରେପୀତି ପହରଣେପି । ଦେହିନୋତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ପହଟସ୍ସ ।
୨୫୩.ପହଟମତ୍ତେ ୱାତି ପହଟକ୍ଖଣେ ୱା । ପଚ୍ଛାତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କାଲନ୍ତରେ ୱା । ଉଭୟଥାପି ଚ ମତେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆକାରାନମଞ୍ଞତରେନ ମତେପି । ହନ୍ତା ୱଧକୋ । ପହଟମତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ମରଣାରହପହାରସ୍ସ ଲଦ୍ଧକ୍ଖଣେୟେୱ, ମରଣତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱାତି ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦୀପେତି । ମରଣତ୍ଥାୟ ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ଚ ଦିନ୍ନେସୁ ଅନେକେସୁ ପହାରେସୁ ମରଣତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନପ୍ପହାରେନେୱ ୟଦା କଦାଚି ମରିସ୍ସତି, ପହାରଦାନକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ଅମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିନ୍ନପ୍ପହାରବଲେନ ଚେ ମରେୟ୍ୟ, ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।
୨୫୪.ଦ୍ୱେ ପୟୋଗାତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସକିରିୟାଭେଦଭିନ୍ନା ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକା ଦ୍ୱେ ପୟୋଗା ।
୨୫୫.କରଣସ୍ସାତି କିରିୟାୟ । ୱିସେସୋତି ନାନତ୍ତଂ । ଆଣତ୍ତିନିୟାମକାତି ଆଣତ୍ତିଂ ନିୟାମେନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାପେନ୍ତୀତି ଆଣତ୍ତିନିୟାମକା ।
୨୫୬.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଆଣତ୍ତିନିୟାମକେସୁ ଛସୁ ଆକାରେସୁ । ୟୋବ୍ବନାଦି ଚାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଥାୱରିୟମନ୍ଦଖିଡ୍ଡୱୁଦ୍ଧାଦିଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
୨୫୭. ୟଂ ମାତିକାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସତ୍ଥଂ, ତଂ କତମଂ ? । ସତ୍ତମାରଣନ୍ତି ସତ୍ତେ ମାରେନ୍ତି ଏତେନାତି ସତ୍ତମାରଣଂ, ଅସିଆଦିୱଧୋପକରଣଂ ।
୨୫୮.ୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଉସୁଆଦୀହି ୱିଜ୍ଝନଂ । ଭେଦନନ୍ତି କକଚାଦୀହି ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ । ଛେଦନନ୍ତି ଖଗ୍ଗାଦୀହି ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ । ତାଳନନ୍ତି ମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ଆଘାତନଂ । ଏୱମାଦିୱିଧୋତି ଏୱମାଦିପ୍ପକାରୋ । ଅନେକୋତି ବହୁକୋ ଭେଦୋ । କରଣସ୍ସ ୱିସେସୋ କିରିୟାୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୯-୬୦. ‘‘ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱାନ ମାରେହୀ’’ତି ୟୋ ଭାସିତୋ ଆଣାପକେନ, ତେନ ଆଣତ୍ତେନ ପଚ୍ଛତୋ…ପେ॰… ମାରିତେତି ୟୋଜନା । ୱତ୍ଥାଣତ୍ତି ୱିସଙ୍କେତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ‘ମାରେହୀ’ତି…ପେ॰… ତତୋ’’ତି ୱତ୍ଥୁୱିସଙ୍କେତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ପୁରତୋ…ପେ॰… ମାରିତେ’’ତି ଆଣତ୍ତିୱିସଙ୍କେତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ମୂଲଟ୍ଠୋତି ଆଣାପକୋ । ମୂଲନ୍ତି ହି ପୁବ୍ବକିରିୟାନୁରୂପଂ ଆଣାପନଂ, ତତ୍ଥ ଠିତୋତି ମୂଲଟ୍ଠୋ।
୨୬୧. ଇମିନା ୱିସଙ୍କେତେ ଆଣାପକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍କେତେ ଅୱିରାଧିତେ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରିତେ ଉଭୟେସଂ…ପେ॰… ଉଦୀରିତୋ, ୟଥାଣତ୍ତି ଚ ମାରିତେ…ପେ॰… ଉଦୀରିତୋତି ୟୋଜନା । ମାରିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଉଭୟେସନ୍ତି ଆଣାପକଆଣତ୍ତାନଂ । ୟଥାକାଲନ୍ତି ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣଂ, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ମାରଣକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧୋ, କମ୍ମୁନା ବନ୍ଧୋ କମ୍ମବନ୍ଧୋ। ଅଥ ୱା ବଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ବନ୍ଧୋ, କମ୍ମମେୱ ବନ୍ଧୋ କମ୍ମବନ୍ଧୋ।
୨୬୪.ୱିସଙ୍କେତୋ ନାତି ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କମ୍ମବନ୍ଧୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୫.ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବେସୁ କାଲଭେଦେସୁ, ସବ୍ବସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ୱିଭାୱିନାତି ପଣ୍ଡିତେନ । ସୋ ହି ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୬୬-୭-୮.‘‘ଇମଂ ଗାମେ ଠିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତଂ ସଞ୍ଜାନିତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ମାରଣକ୍ଖଣଟ୍ଠାନନିୟମତ୍ଥାୟାତି ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସାତି ଆଣାପକସ୍ସ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ସଂ ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗାମେୟେୱ ଠିତଂ ୱେରିଂ ମାରେହୀ’’ତି ସାୱଧାରଣଂ ଆଣତ୍ତୋ ୱନେ ଚେ ଠିତଂ ମାରେତି ୱା ‘‘ୱନେୟେୱ ଠିତଂ ୱେରିଂ ମାରେହୀ’’ତି ସାୱଧାରଣଂ ୱୁତ୍ତୋ ଗାମେ ଠିତଂ ଚେ ମାରେତି ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ସାୱଧାରଣ’’ନ୍ତି ଚ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱନେ ୱାସାୱଧାରଣ’’ନ୍ତି ପାଠୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ୱିଗତୋ ସଙ୍କେତୋ ଆଣତ୍ତିନିୟାମୋ ଏତ୍ଥାତି ୱିସଙ୍କେତୋ।
୨୬୯.ସବ୍ବଦେସେସୂତି ଗାମୱନଅଙ୍ଗଣଗେହାଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ଠାନେସୁ । ଭେଦତୋତି ନାନତ୍ତତୋ ।
୨୭୦. ‘‘ସତ୍ଥେନ ପନ ମାରେହୀ’’ତି ୟେନ କେନଚି ୟୋ ଆଣତ୍ତୋ, ତେନ ୟେନ କେନଚି ସତ୍ଥେନ ମାରିତେ ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୧-୨.ଇମିନା ୱାସିନା ହୀତି ଏତ୍ଥ ହୀତି ପଦପୂରଣେ । ‘‘ଇମିନା ଅସିନା ମାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସିନା ମାରେତି ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ସ ଅସିସ୍ସ ଏତାୟ ଧାରାୟ ମାରୟ’’ ଇତି ୱୁତ୍ତୋ ତଂ ୱେରିଂ ସଚେ ଇତରାୟ ଧାରାୟ ମାରେତି ୱା ଥରୁନା ମାରେତି ୱା ତୁଣ୍ଡେନ ମାରେତି ୱା, ତଥା ମାରିତେ ୱିସଙ୍କେତୋୟେୱ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଥରୁନାତି ଖଗ୍ଗମୁଟ୍ଠିନା । ତୁଣ୍ଡେନାତି ଖଗ୍ଗତୁଣ୍ଡେନ । ‘‘ୱିସଙ୍କେତୋୱା’’ତି ସଙ୍କେତୱିରାଧେନେୱ ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନପଦମେତଂ ।
୨୭୩.ସବ୍ବାୱୁଧକଜାତିସୂତି ଇଧାୱୁତ୍ତକରପାଲିକାଛୁରିକାଦିସବ୍ବପହରଣସାମଞ୍ଞେସୁ । ୱିସେସତୋତି ଭେଦତୋ ।
୨୭୪.ପରେନାତି ଭିକ୍ଖୁନା । ସୋତି ଆଣତ୍ତୋ । ନିସିନ୍ନଂ ନଂ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତମେୱ ମାରେହୀ’’ତି ସାୱଧାରଣଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିସିନ୍ନୋପି ସୋୟେୱା’’ତି ତଂ ମାରେନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତୋ ନ ହୋତି, ଅୱଧାରଣଂ ଅନ୍ତରେନ କଥନଂ ତଂ ସଞ୍ଜାନାପେତୁଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇରିୟାପଥନିୟାମକଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୭୫-୬. ଅସତି ସାୱଧାରଣେ ୱିସଙ୍କେତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସାୱଧାରଣେ ଇରିୟାପଥନ୍ତରେସୁ ୱିସଙ୍କେତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିସିନ୍ନଂୟେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ନିସିନ୍ନଂୟେୱ ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତଂୟେୱ ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନଂ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇମମେୱ ୟୋଜନାକ୍କମଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥାକ୍କମ’’ନ୍ତି ।
୨୭୭.ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ସରାଦୀହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ।
୨୭୮.ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅସିଆଦୀହି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ପୁନ ସୋତି ପୟୋଗୋ ।
୨୭୯.କରଣେସୂତି ୱିଜ୍ଝନାଦିକିରିୟାୱିସେସେସୁ ।
୨୮୦-୧. ଏତ୍ତାୱତା ଆଣତ୍ତିନିୟାମକନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୀଘାଦିଲିଙ୍ଗୱସେନାପି ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ୱିସଙ୍କେତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୀଘ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଦୀଘଂ…ପେ॰… ଥୂଲଂ ମାରେହୀତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୪) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଏୱ-କାରଂ ୱିନା ‘‘ଦୀଘଂ ମାରେହୀ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା କେନଚି ୟୋ ଆଣତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋପି ଆଣତ୍ତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ତାଦିସଂ ସଚେ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତୋ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପରାଜୟୋତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ‘‘ରସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିସବ୍ବପଦେହିପି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ୱିସଙ୍କେତାଭାୱସ୍ସ ହେତୁଦସ୍ସନଂ । ଏୱକାରୋ ୱାକ୍ୟାଲଙ୍କାରୋ । ତତ୍ଥାତି ଆଣତ୍ତିକପ୍ପୟୋଗେ । ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପରାଜୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଣାପକଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣଂ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ତାଦିସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦସ୍ସେତି ।
ସଚେ ଆଣାପକୋ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନମେୱ ମାରେତି, ଆଣାପକୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମରତି, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ଆଣାପକେନ ଅତ୍ତାନମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା କତାୟ ଆଣତ୍ତୋ ଅଜାନିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେତି, ଓକାସସ୍ସ ଅନିୟମିତତ୍ତା ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଇତରୋ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ୟଦି ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଈଦିସଂ ମାରେହୀ’’ତି ଓକାସଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତି, ତତ୍ଥ ଆଣାପକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ମାରିତେ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ତତୋ ବହି ମାରିତେ ୱଧକସ୍ସେୱ କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ଆଣାପକୋ ଅତ୍ତାନମେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଣାପେତି, ଇତରୋ ଚ ତମେୱ ତତ୍ଥ ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମାରେତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ଅଜାନିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତତ୍ଥ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ମାରେତି, ୱଧକୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆନନ୍ତରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୮୨. ୟୋ ମନୁସ୍ସଂ କଞ୍ଚି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସଚେ ଓପାତଂ ଖଣତି, ତଥା ଓପାତଂ ଖଣନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା । ୟୋଜନା ଚ ନାମେସା ୟଥାରୁତୟୋଜନା, ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ପାଠାଗତପଦାନମେୱ ୟୋଜନା ୟଥାରୁତୟୋଜନା, ଊନପୂରଣତ୍ଥମଜ୍ଝାହାରପଦେହି ସହ ପାଠାଗତପଦାନଂ ୟୋଜନା ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଖଣନ୍ତସ୍ସଚ ଓପାତ’’ନ୍ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଖଣନ୍ତସ୍ସ ତଥୋପାତ’ନ୍ତି ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆୱାଟନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘ଓପାତ’ନ୍ତି ପରିୟାୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋପି –
‘‘ମନୁସ୍ସଂ କଞ୍ଚି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ।
ୟୋ ଚେ ଖଣତିୱାଟକଂ ।
ଖଣତୋ ତଂ ତଥା ତସ୍ସ ।
ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ॥ –
ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ । ଜାତପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକପୟୋଗତ୍ତା ପୟୋଗଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୨୮୩.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆୱାଟେ । ତସ୍ସାତି ପତିତସ୍ସ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ । ତସ୍ସାତି ୟେନ ଆୱାଟୋ ଖତୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ପତିତ୍ୱା ସୋ ଚେ ମରତି, ତସ୍ମିଂ ମତେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା ।
୨୮୪.ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ୟଂ ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଆୱାଟୋ ଖତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସକନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସନଂ, ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓପାତୱିସେସନଂ ଚେ, ‘‘ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସକୋ ଓପାତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୧୦.୧୫; ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ନେତ୍ତି॰ ୧୭୦) ୱିୟ ଓ-କାରଟ୍ଠାନେ ଅ-କାରୋ, ମ-କାରାଗମୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନୋଦିସ୍ସକୋ ଓପାତୋ ଖତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୫. ‘‘ଏତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା ୟୋ କୋଚି ମରତୂ’’ତି ଅନୋଦିସ୍ସକୋ ଓପାତୋ ସଚେ ଖତୋ ହୋତି, ୟତ୍ତକା ନିପତିତ୍ୱା ମରନ୍ତି ଚେ, ଅସ୍ସ ତତ୍ତକା ଦୋସା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟୋ କୋଚୀ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ମାତାପିତରୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତା । ଦୋସାତି କମ୍ମବନ୍ଧଦୋସା, ପାରାଜିକଂ ପନ ଏକମେୱ । ଅସ୍ସାତି ୟେନ ଅନୋଦିସ୍ସ ଓପାତୋ ଖତୋ, ତସ୍ସ ।
୨୮୬.ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମତେତି ପାଠସେସୋ, ‘‘ତତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ, ଅରହନ୍ତେ, ମାତରି, ପିତରି ଚ ତସ୍ମିଂ ପତିତ୍ୱା ମତେ କାଲକତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଆନନ୍ତରିୟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସକତ୍ଥେ, କୁଚ୍ଛିତେ, ସଞ୍ଞାୟଂ ୱା କ-ପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସମାସପଦେ ଅୱୟୱଭୂତମ୍ପି ‘‘ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ତତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା ମତେ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଆକଡ୍ଢତି । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା ମତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିଂ ଆୱାଟେ ପତିତ୍ୱା ୟକ୍ଖାଦୀସୁ ମତେସୁ, ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁନୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେ ମତେ ପାରାଜିକଂ, ତିରଚ୍ଛାନେ ମତେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୮୭.ପାଣାତିପାତା ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ପାଣାତିପାତା, ଏକେନ ପାରାଜିକଂ, ଇତରେନ କମ୍ମବନ୍ଧୋୟେୱ । ଏକୋୱେକେକଧଂସନେତି ମାତୁ ୱା ଦାରକସ୍ସ ୱା ମରଣେ ଏକୋ ପାଣାତିପାତୋୱ ।
୨୮୮. ଚୋରେହି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ଏତ୍ଥ ଆୱାଟେ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତି ଚେ, ଓପାତଖଣକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି କିରାତି ୟୋଜନା । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱନେ ଅରୁଚିସୂଚକଂ ।
୨୮୯-୯୦.ୱେରିନୋ ଭିକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲା । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଓପାତେ ସଚେ ମନୁସ୍ସଂ ପାତେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି, ତଥା ୱେରିନୋ ତତ୍ଥ ସୟମେୱ ପତିତଂ ମନୁସ୍ସଂ ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ସଚେ ମାରେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଓପପାତିକା ମନୁସ୍ସା ଓପାତେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ମତା ଚେ ସିୟୁଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସବ୍ବୱାରେସୁ ଓପାତଖଣକସ୍ସେୱ ପରାଜୟୋତି ୟୋଜନା । ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ହୀତି ଏତ୍ଥ ହୀତି ପଦପୂରଣେ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନିପାତସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଦପୂରଣମତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୯୧.ୟକ୍ଖାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱତ୍ଥୁୱସାତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତୟକ୍ଖତିରଚ୍ଛାନାନଂ ୱସା । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟସଙ୍ଗହୋ ।
୨୯୩.ଅୟଂନୟୋତି ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ ।
୨୯୪-୫.ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସଚେ ଅୱସ୍ସଂ ବଜ୍ଝନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାସେ । ‘‘ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୟୋଗସ୍ସ ଅତ୍ଥସାଧକତଂ ଦୀପେତି ।
୨୯୬. ୟଂ ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପାସୋ ଓଡ୍ଡିତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବନ୍ଧନେ ତୁ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୭.ମୁଧା ୱାପୀତି ଅମୂଲେନ ୱାପି । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱାତି ପାସକାରକସ୍ସେୱ । କମ୍ମବନ୍ଧୋତି ପାଣାତିପାତୋ । ବଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ବନ୍ଧୋ, କମ୍ମମେୱ ବନ୍ଧୋ କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ପାରାଜିକମତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବେପି ୟାୱ ସୋ ୱତ୍ତତି, ତାୱ ତତ୍ଥ ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ମତସତ୍ତେସୁ ପଠମମତସ୍ସ ୱସେନ ପାରାଜିକଂ, ଅୱସେସାନଂ ପାଣାତିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକୁସଲରାସିନୋ ସମ୍ଭୱତୋ ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କମ୍ମବନ୍ଧୋ’’ତି ।
୨୯୮. ‘‘ସଚେ ୟେନ ଲଦ୍ଧୋ, ସୋ ଉଗ୍ଗଳିତଂ ୱା ପାସଂ ସଣ୍ଠପେତି, ତସ୍ସ ପସ୍ସେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୱତିଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖେ ପୱେସେତି, ଥଦ୍ଧତରଂ ୱା ପାସୟଟ୍ଠିଂ ଠପେତି, ଦଳ୍ହତରଂ ୱା ପାସରଜ୍ଜୁଂ ବନ୍ଧତି, ଥିରତରଂ ୱା ଖାଣୁକଂ ଆକୋଟେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୬) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗହିତୁମାହ ‘‘ପାସମୁଗ୍ଗଳିତମ୍ପି ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସଣ୍ଠପେତୀ’’ତିଆଦିକା ‘‘ବନ୍ଧତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତକିରିୟାୱସାନା ପୟୋଗା ଦସ୍ସିତା । ଥିରଂ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ‘‘ଖାଣୁକଂ ଆକୋଟେତୀ’’ତି କିରିୟଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ଉଭୟତ୍ଥପି ପକାରନ୍ତରୱିକପ୍ପତ୍ଥତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବା । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସତି । ୟେନ ପାସୋ ଲଦ୍ଧୋ, ତେନାପି ଏୱଂ ପାସେ କତୱିସେସେ ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ପାସକାରକସ୍ସ ଚ ଇଦାନି ଲଭିତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଉଭୟେସଂ ।
୨୯୯-୩୦୦.ୟୋତି ପାସକାରକୋ, ଲଦ୍ଧପାସକୋତି ଇମେସଂ ୟୋ କୋଚି । ଉଗ୍ଗଳାପେତ୍ୱାତି ୱିଘାଟେତ୍ୱା, ୟଥା ତତ୍ଥ ପାଣିନୋ ନ ବଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚାତି ପୁନ ସଣ୍ଠପିତେ ପାସେ ଚ । କୋ ୱିମୁଚ୍ଚତି ? ୟେନ ଲଦ୍ଧୋ, ସୋ ।
୩୦୧-୨.ଗୋପେତ୍ୱାତି ଗୋପନହେତୁ ମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁମ୍ହି ତ୍ୱା-ପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତମଞ୍ଞୋ…ପେ॰… ନ ଚ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ଚାତି ନେୱ । ନାସେତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ୱାତି ସୋ ୟଥା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ୱିନାସୋପକରଣଂ ନ ହୋତି, ତଥା ଛିନ୍ଦନାଦୀହି ନାସେତ୍ୱା । ତଂ ପାସୟଟ୍ଠିଂ । କୋ ୱିମୁଚ୍ଚତି ? ପାସକାରକୋ ।
୩୦୩.ସୂଲଂରୋପେନ୍ତସ୍ସାତି ସୂଲଂ ନିଖଣନ୍ତସ୍ସ । ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସାତି ସଣ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ ।
୩୦୪.ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତେନ ପୟୋଗେନା’’ତି ପାଠସେସୋ, ‘‘ମତେପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏତେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଇମିନାହଂ ଉପକ୍କମେନ ଇମଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚେତେତ୍ୱା ଅପକପ୍ପେତ୍ୱା ଅୱଧକଚେତନୋ ହୁତ୍ୱା କତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥିକେନପି ଉପକ୍କମେନ ପରେ ମତେପି ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ମୁସଲୁସ୍ସାପନାଦିୱତ୍ଥୂସୁ (ପାରା॰ ୧୮୦) ୱିୟ ଅୟଂ ସତ୍ତୋତିସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଉପକ୍କମେନ ଇମଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀତିକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିକପ୍ପରହିତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥିକେନ ପୟୋଗେନ ମନୁସ୍ସେ ମତେପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଇମିନା ଅୟଂ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ପରେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତି, ୱିସଗତପିଣ୍ଡପାତୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ପାରା॰ ୧୮୧) ୱିୟ ‘‘ଇଦଂ କାରଣ’’ନ୍ତି ଅଜାନିତ୍ୱା କତେନ ମନୁସ୍ସେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଆକଡ୍ଢତି । ଅମରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଅମରଣିଚ୍ଛାସହିତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ପରେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତି ୱୁଦ୍ଧପବ୍ବଜିତାଦିୱତ୍ଥୂସୁ (ପାରା॰ ୧୮୦) ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ୱୁତ୍ତସରୂପାୟେୱ ।
୩୦୫.‘‘ମନୁସ୍ସପାଣିମ୍ହୀ’’ତି ଇମିନା ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ସଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ମରଣୂପସଂହିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମରଣୂପସଂହିତଚିତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ତତିୟପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୬-୭. ଏୱଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ତତିୟପାରାଜିକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅସନ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନୀ’’ତି ଚ ‘‘ଝାନାଦିଭେଦ’’ନ୍ତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟା’’ତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତୀତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନି ଅସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ତନିଅସନ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପାଦିତତାୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅତ୍ତସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ତଂ ଉପନେତ୍ୱା। ଭୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଚ ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ଭୱଂ ଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତକ୍କେତ୍ୱା, ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞାପଦେସଞ୍ଚ ୱିନାତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତୀଧ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱକ୍ଖମାନଂ ପରିୟାୟକଥଂ ଠପେତ୍ୱା । ଅଧିମାନଞ୍ଚ ୱିନାତି ଅଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞିତାଦିସଭାୱଂ ଅଧିଗତମାନସଙ୍ଖାତଂ ‘‘ଅଧିଗତଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଅହମ୍ହୀ’’ତି ଅଧିମାନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା । ଝାନାଦିଭେଦନ୍ତି ଝାନାଦୟୋ ଭେଦା ୱିସେସା ୟସ୍ସ ତଂ ଝାନାଦିଭେଦଂ, ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସମାଧି ସମାପତ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଫଲସଚ୍ଛି କିରିୟା କିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱିନୀୱରଣତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୮, ୧୯୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନାଦିଧମ୍ମୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୯୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନଲାଭୀହି ଚେୱ ଅଟ୍ଠହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେହି ଚ ଅଧିଗତତ୍ତା ତେସଂ ସନ୍ତକନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ।
ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେ ଠିତସ୍ସ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟାତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେ ଠିତସ୍ସାତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ପଦେସେ ଠିତସ୍ସ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସସ୍ସ ୱା ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୮) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି । କାୟେନ ୱାତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିୱସେନ କାୟେନ ୱା । ‘‘ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ସୀସଂ ନ ଓତରତି, ଇଦଂ ଅଭୂତାରୋଚନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପି ଓତରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିହତ୍ଥୱିକାରୋ ଚ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଚୋପନଞ୍ଚ ‘‘କାୟେନା’’ତି ଇମିନା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱାଚାୟ ୱାତି ୟୋ ସୱନୂପଚାରେ ଠିତୋ ତେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେନ ୟେନ କେନଚି ୱୋହାରେନ ୱା । ୟୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଥେରୋ ୱା ନୱୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୋ ୱା । ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟାତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିୱଚନପ୍ପକାରେସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି ପକାରଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ତଦତ୍ଥେତି ତେନ ୱୁତ୍ତୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ଞାତେୱାତି ଞାତେ ଏୱ । ମାତୁଗାମଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ, ତେନେୱ ୱା ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ସୱନୂପଚାରେ ଠିତେନ ୟେନ କେନଚି ମନୁସ୍ସଭୂତେନ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଅୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ’’ତିଆଦିକେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥପ୍ପକାରେ ଞାତେୟେୱ । ‘‘ସୋ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘‘ସୋ ପୁନ ରୁଳ୍ହିଭାୱେ ଅଭବ୍ବୋ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣଂ ସନ୍ତଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ କଥିତପୁଗ୍ଗଲୋ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉପରୂପରି ଲବ୍ଭମାନଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ବୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ସାସନେ ବୁଦ୍ଧିମଧିଗନ୍ତୁଂ ଅନରହୋତି ଅତ୍ଥୋ। କିଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ୟଥେୱ…ପେ॰… ରୁଳିଭାୱେ’’ତି । ‘‘ୟଥା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘ତଥା’’ତି, ୟଥା ତାଲୋ ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅଭବ୍ବୋ ପୁନ ୱିରୁଳ୍ହିୟା, ସୋପି ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ ତଥେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୮-୯. ଇଦାନି ‘‘ଞାତେୱ ଅଭବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାପଦେସଞ୍ଚ ୱିନା’’ତି ଚ ଏତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟେ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୱସେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅସନ୍ତମେୱା’’ତିଆଦି ।
ଅନନ୍ତରନ୍ତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ । ସୋତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା ୟେନ ତଂ ୱଚନଂ ସୁତଂ, ସୋ ପରୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଜାନାତି ଚେତି ‘‘ଅୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନପ୍ପକାରେନ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ଅଚିରେନେୱ ସଚେ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ଝାନାଦୀନଂ ଅତ୍ତନା ଅଲଦ୍ଧଭାୱେନ ୱା ଆଗମେ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ଅପରିଚିତତ୍ତା ୱା ଝାନାଦିସରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତୋପି କେୱଲଂ ‘‘ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସମାଧି ସମାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନାନଂ ସୁତପୁବ୍ବତ୍ତା ତେନ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଝାନଂ କିର ଏସ ସମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୟଦି ଏତ୍ତକମତ୍ଥମ୍ପି ଜାନାତି, ସୋପି ‘‘ଜାନାତି’’ଚ୍ଚେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୫) ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଚୁତୋ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତେ ତେନ ତତ୍ତକେୟେୱ ଞାତେ ସୋ ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପକୋ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ ଫଲସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଂ ଇମଂ ସାସନାମତମହାପାଦପଂ ଆରୁୟ୍ହାପି ଫଲଂ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିରାଧେତ୍ୱା ପତିତ୍ୱା ମତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଅସନ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁୱାଦୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ତଂ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନୋ ଚେ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ସ ସୋ ଆରୋଚେତି, ସୋ ଚେ ନ ଜାନାତି, ଅସ୍ସ ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପକସ୍ସ ମୁସାୱାଦିନୋ ।
‘‘ଅଞ୍ଞାପଦେସଞ୍ଚ ୱିନା’’ତି ଇମିନା ଦସ୍ସିତବ୍ୟତିରେକତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱାଭାୱେ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟୋ ତେ’’ତିଆଦି । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେ ତୱ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସତୀତି ୟୋଜନା । ଦୀପିତେତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟେ ପକାସିତେ । ଜାନାତି ଚେତି ୟୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅସ୍ସୋସି, ସୋ ‘‘ଏସ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଝାନଲାଭିତଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏସୋ ଝାନଲାଭୀ’’ତି ୱା ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ସଚେ ଜାନାତି । ଅସ୍ସାତି ଏୱଂ କଥିତୱଚନୱତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ତଂ ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି, ନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଆୱାସକାରାନଂ ଦାୟକାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଅସନ୍ତଗୁଣଂ ସନ୍ତମିୱ କତ୍ୱା କଥନାକାରୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଝାନଲାଭୀତି ଚାତି ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୨୨୦) ଆଗତା ଅୱସେସପରିୟାୟୱାରା ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ଝାନଲାଭୀତି ଏତ୍ଥ ଝାନଗ୍ଗହଣେନ ୱିମୋକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଝାନାଦିଦସୱିଧଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିସୟପରିୟାୟକଥଂ ସୁତୱତା ତଙ୍ଖଣେ ତଦତ୍ଥେ ଞାତେ ପରିୟାୟସମୁଲ୍ଲାପକେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଅୱିଞ୍ଞାତେ ୱା ଚିରେନ ୱିଞ୍ଞାତେ ୱା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୧୦.ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଝାନାଦିଭେଦଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ । ଅଧିମାନାତି ‘‘ଅଧିଗତୋହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନମାନା, ଅଧିକମାନାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ମୟା ଅଧିଗତୋ’’ତି ଦଳ୍ହମୁପ୍ପନ୍ନେନ ମାନେନ କଥେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତୋ ଅନାପତ୍ତିନୟୋତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଅନାପତ୍ତି, ସା ଏୱ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି କତ୍ୱା, ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଧିମାନେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅଧିଗତଧମ୍ମୋହ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନେନ ‘‘ଅହଂ ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅୟମଧିମାନୋ କସ୍ସ ହୋତି, କସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ଚେ ? ଅରିୟାନଂ ନ ହୋତି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାହି ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସାନଂ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖତ୍ତା । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସାପି ନ ହୋତି ତସ୍ସ ଅରିୟଗୁଣାଧିଗମେ ନିରୁସ୍ସାହତ୍ତା । ସୁସୀଲସ୍ସାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗରହିତସ୍ସ ନିଦ୍ଦାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ନ ହୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱନାଭିୟୋଗତ୍ତା । ସୁପରିସୁଦ୍ଧାୟ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠାୟ ସମଥଭାୱନାମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତାସିନୋ ୱା ୱିପସ୍ସନାଭିୟୁତ୍ତସ୍ସ ସୋପକ୍କିଲେସୋଦୟବ୍ବୟଞାଣଲାଭିନୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାହି କିଲେସସମୁଦାଚାରସ୍ସ ଅଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତେ ୱିସେସଭାଗିନୋ ଭୱିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଠିତିଭାଗିନୋ କତ୍ୱା ଠପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପନାତି ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତିନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ପଚ୍ଚାମସତି । ‘‘ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ‘‘ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୨୨, ୨୨୫) ଇଦଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଂ । ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । କୋହଞ୍ଞେନ ପାପିଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ‘‘ଝାନାଦୀନଂ ଲାଭିମ୍ହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ, ତଥା ଅହୁତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତସ୍ସ ଏୱମେୱ ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିକସ୍ସାପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୨୨) ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଆଦିକମ୍ମିକା । ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନଟ୍ଟା ଗହିତା ।
୩୧୧.ପାପିଚ୍ଛତାତି ‘‘ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତୀ’’ତି ଝାନଲାଭିତାଦିହେତୁକାୟ ସମ୍ଭାୱନାୟ ସମ୍ଭାୱନାନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଟିଲାଭସ୍ସ ପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତାୟ ପାପିକାୟ ଲାମିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତଭାୱୋ ଚ । ତସ୍ସାତି ୟଂ ଝାନାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ସମୁଲ୍ଲପି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ଅସନ୍ତଭାୱୋତି ଅତ୍ତସନ୍ତାନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଜାତିୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦିତଭାୱେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱୋ । ମନୁସ୍ସକସ୍ସ ଆରୋଚନଞ୍ଚେୱାତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ତଙ୍ଖଣେ ଜାନନକସ୍ସ ମନୁସ୍ସଜାତିକସ୍ସ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୱନୂପଚାରେ ଠତ୍ୱା ଆରୋଚନଞ୍ଚ । ନଞ୍ଞାପଦେସେନ ଆରୋଚନଞ୍ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୨୦) ନୟେନ ପୱତ୍ତଅଞ୍ଞାପଦେସଂ ୱିନା ଉଜୁକମେୱ ଆରୋଚନଞ୍ଚ । ତଦେୱ ଞାଣନ୍ତି ତଦା ଏୱ ଞାଣଂ, ଅଚିରାୟିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକାପତ୍ତିୟଂ । ଧୀରା ୱିନୟଧରା ।
୩୧୨.ପଠମେ ଦୁତିୟେ ଚନ୍ତେତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକୱଜ୍ଜିତେ ୟଥାୱୁତ୍ତପାରାଜିକତ୍ତୟେ । ପରିୟାୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପାରାଜିକାପତ୍ତିପଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ନ ଲଭତି । ‘‘ନ ପନେତରେ’’ତି ଇଦଂ ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଇତରେ ପନ ତତିୟପାରାଜିକେ ପରିୟାୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମରଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ଚ ‘‘ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସ କିଂ ତୁୟ୍ହିମିନା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧୭୧) ଚ ‘‘ୟୋ ଏୱଂ ମରତି, ସୋ ଧନଂ ୱା ଲଭତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧୭୫) ଚ ପରିୟାୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଣତ୍ତି ପାରାଜିକହେତୁଆଣତ୍ତିକପ୍ପୟୋଗୋ । ନ ପନେତରେତି ପଠମଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଦ୍ୱୟେ ପନ ପାରାଜିକହେତୁଭୂତା ଆଣତ୍ତି ନ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୩.ଆଦୀତି ପଠମପାରାଜିକଂ । ଏକସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏକକାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠାତି ଆପତ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, କାରଣଂ କାୟାଦି । ତଂ ପନ ଛବ୍ବିଧଂ କାୟୋ, ୱାଚା, କାୟୱାଚା, କାୟଚିତ୍ତଂ, ୱାଚାଚିତ୍ତଂ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି । ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଉତ୍ତରେ (ଉ॰ ୱି॰ ୩୨୫ ଆଦୟୋ) ୟଥାଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଚ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ରିଦଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକଂ କାୟଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଦୁୱଙ୍ଗଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ’’ତି । ‘‘ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହାରୋ । ୟେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ପଠମପାରାଜିକାପତ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂସମୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ । ଅଙ୍ଗଜାତସଙ୍ଖାତଂ କାୟଞ୍ଚ ସେୱନଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗଂ ଅୱୟୱଂ ଏତସ୍ସାତି ଦୁୱଙ୍ଗଂ, ତଦୁଭୟସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ‘‘ଦୁୱଙ୍ଗଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି । ସେସାତି ଅୱସିଟ୍ଠାନି ତୀଣି ପାରାଜିକାନି । ତିସମୁଟ୍ଠାନାତି କାୟଚିତ୍ତଂ, ୱାଚାଚିତ୍ତଂ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି ତିସମୁଟ୍ଠାନା ତୀଣି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏତେସନ୍ତି କତ୍ୱା । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନାନଂ । ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅୱୟୱାନି । ସତ୍ତ କାୟୋ, ଚିତ୍ତଂ, ୱାଚା, ଚିତ୍ତଂ, କାୟୋ, ୱାଚା, ଚିତ୍ତନ୍ତି, ତଂସଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧୪.ଆଦୀତି ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସେୱନଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାସଭାୱଂ ପଠମପାରାଜିକଂ । ସୁଖୋପେକ୍ଖାୟୁତଂ ଉଦୀରିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଟ୍ଠାଲମ୍ବଣପଟିଲାଭାଦିସୋମନସ୍ସହେତୁମ୍ହି ସତି ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତିୟଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ତତିୟଂ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକଂ ଦୋସଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାସଭାୱତ୍ତା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନଚେତନାଲକ୍ଖଣଂ ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ । ଲୋଭେନ ପରସନ୍ତକଂ ଚୋରିକାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, କୋଧେନ ଅଭିଭୂତସ୍ସ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ୱା ୱିଲୁମ୍ପାପେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଦୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋମନସ୍ସଂ, ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ୱିନା ଅଗ୍ଗହେତୁକାମୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉଦାସୀନସ୍ସ ଗଣ୍ହତୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ‘‘ତିୱେଦନମୁଦୀରିତ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସମୁଲ୍ଲପନଚେତନାଲକ୍ଖଣଂ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଞ୍ଚ । ସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ପଚ୍ଚୟାସାୟ ୱା ତୁଟ୍ଠତୁଟ୍ଠସ୍ସେୱ ‘‘ଅହଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଲାଭିତଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପଟିହତଚିତ୍ତସ୍ସ କଲହପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ୱଦତୋ ଦୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚୟାଲାଭେନ ଜିଘଚ୍ଛାଦିଦୁକ୍ଖଂ ସହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଉଦାସୀନସ୍ସ ୱଦତୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ‘‘ତିୱେଦନମୁଦୀରିତ’’ନ୍ତି ଆହ ।
୩୧୫.ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତାନୀତି ଲୋଭସହଗତାନି ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭରେତି ୟୋଜନା, ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଚେତନାସଭାୱେନ ପଠମପାରାଜିକେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମୁପରିପି । ଦୁୱେତି ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି । ଦସ ଚିତ୍ତାନୀତି ଲୋଭସହଗତାନି ଅଟ୍ଠ, ଦ୍ୱେ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତାନୀତି । ଲବ୍ଭରେତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
୩୧୬.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତେନ ହେତୁନା । କ୍ରିୟାତି କରଣେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା କିରିୟା । ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୟ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ । ଲୋକୱଜ୍ଜନ୍ତି ଲୋକେନ ଅକୁସଲଭାୱତୋ ୱଜ୍ଜନୀୟନ୍ତି ଦୀପିତଂ ପକାସିତଂ ।
୩୧୭.ଆପତ୍ତିୟଂୟେୱାତି ଏୱକାରେନ ନ ସିକ୍ଖାପଦେତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱିଧାନନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିକଂ ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିଧାନଂ । ୱିଭାୱିନାତି ପଞ୍ଞୱତା ୱିନୟଧରେନ ।
୩୧୮-୯.ମୁଦୁପିଟ୍ଠି ଚାତି ଲତା ୱିୟ ନମିତ୍ୱା କରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନଚ୍ଚିତୁଂ ସମୱାହିତ୍ୱା ମୁଦୁକତପିଟ୍ଠିକୋ ଚ । ଲମ୍ବୀ ଚାତି ପଲମ୍ବମାନେନ ଦୀଘେନ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ୟୁତ୍ତୋ । ଲମ୍ବତୀତି ଲମ୍ବଂ, ଅଙ୍ଗଜାତଂ, ତଂ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସୋ ଲମ୍ବୀ । ଇମେ ଦ୍ୱେପି କାମପରିଳାହାତୁରଭାୱେ ସତି ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖଂ, ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପୱେସେତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମିତୁମରହତ୍ତା ପାରାଜିକାପନ୍ନସଦିସତ୍ତା ପରିୱଜ୍ଜିତା । ମୁଖଗ୍ଗାହୀତି ମୁଖେନ ଗହଣଂ ମୁଖଗ୍ଗାହୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମୁଖଗ୍ଗାହୀ, ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦକୋତି ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ନିସୀଦନ୍ତୋ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ସହୱାସିକାନଂ ସୀଲୱିନାସନତୋ ଅଞ୍ଞେହି ସଂୱସିତୁଂ ଅନରହାତି ପାରାଜିକାପନ୍ନସଦିସତ୍ତା ୱିୱଜ୍ଜିତା । ତେସନ୍ତି ଅସଂୱାସତାସାମଞ୍ଞେନ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକାପନ୍ନେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ତେସଞ୍ଚ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିସାମଞ୍ଞେନ ପଠମପାରାଜିକାପନ୍ନସ୍ସେୱ ଅନୁଲୋମିକାତି ଗହେତବ୍ବା’’ ଇଚ୍ଚେୱଂ ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଚ ଅକତୱୀତିକ୍କମାନମ୍ପି ମୁଦୁପିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅନୁଲୋମପାରାଜିକଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
‘‘ଅପରାନିପି ଲମ୍ବୀ, ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୋ, ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତି, ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦତୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ଅନୁଲୋମପାରାଜିକାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ଏତାନି ହି ୟସ୍ମା ଉଭିନ୍ନଂ ରାଗୱସେନ ସଦିସଭାୱୂପଗତାନଂ ଧମ୍ମୋ ‘ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏତେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସେୱିତ୍ୱାୟେୱ କେୱଲଂ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପୱେସନୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମେନ୍ତୀତି ‘ଅନୁଲୋମପାରାଜିକାନୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୩) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ତବ୍ବଣ୍ଣନାୟ ଚ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ –
‘‘ଲମ୍ବଂଦୀଘତାୟ ପଲମ୍ବମାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତମେତସ୍ସାତି ଲମ୍ବୀ । ସୋ ଏତ୍ତାୱତା ନ ପାରାଜିକୋ, ଅଥ ଖୋ ୟଦା ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେ ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ୱା ପୱେସେତି, ତଦା ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ମୁଦୁକା ପିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୋ, କତପରିକମ୍ମାୟ ମୁଦୁକାୟ ପିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋପି ୟଦା ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖେ ପୱେସେତି ତଦା ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତୀତି ୟୋ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ପରସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ପମତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତି । ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦତୀତି ୟୋ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ କମ୍ମନିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ତସ୍ସୂପରି ଅଭିନିସୀଦତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲମ୍ବୀଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କିଞ୍ଚାପି ପଠମପାରାଜିକେନ ସଙ୍ଗହିତା, ୟସ୍ମା ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସେୱିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୩୩) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ କତୱୀତିକ୍କମାୟେୱେତେ ‘‘ପାରାଜିକା’’ତି ଗହେତବ୍ବା ।
ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସାଧାରଣାନୀ’’ତି ପାଠସେସୋ, ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନମେୱ ନିୟତାନି ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକା, ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକା, ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାତି ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଚ । ୱିବ୍ଭନ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେସଂ ଅନୁଲୋମିକା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅନୁଲୋମିକା ସୟଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚାତି ୟୋଜନା । ଚିତ୍ତୱସିକା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ନିୱତ୍ଥଚୀୱରମ୍ପି ହି ମାତୁଗାମାନଂ ନିୱାସନନୀହାରେନ ସୟମେୱ ନିୱାସେତ୍ୱା ଗିହିୱେସଂ ରୋଚେତ୍ୱା ଗହିତମତ୍ତେ ସାସନତୋ ଚୁତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂକରଣେନ ଗିହିଭାୱାପନ୍ନତାସାମଞ୍ଞେନ ସଂୱାସାରହା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅନୁଲୋମିକା ଜାତା ।
ତଥାତି ୟଥା ଇମେ ଦସ୍ସିତା ତେନ ଅସଂୱାସାରହତାୟ, ଭିକ୍ଖୁଭାୱାୟ ଅଭବ୍ବତାୟ ଚ ପାରାଜିକାୱ, ତଥା ଏକାଦସ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାପି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାଦସାଭବ୍ବାତି ମାତୁଘାତକୋ, ପିତୁଘାତକୋ, ଅରହନ୍ତଘାତକୋ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋ, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ପଣ୍ଡକୋ, ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋତି ଏକାଦସ । ସବ୍ବେତେ ଚତୁୱୀସତି ଏତେ ସବ୍ବେ ଚତୁୱୀସତି ପୁଗ୍ଗଲା ସମୋଧାନତୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୨୦. ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକା ପୁଗ୍ଗଲା ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନୋୱ ଜୀୱିତୁଂ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁଭାୱାୟ ଅଭବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୩୨୧. ଇମେସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଅଭବ୍ବତାୟ ହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ପଣ୍ଡକୋ ଚା’’ତିଆଦି । ପଣ୍ଡକୋ ଚାତି ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକୋ, ଉସୂୟପଣ୍ଡକୋ, ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ, ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକୋ, ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋତି ୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପଣ୍ଡକୋ ଚ । ତିରଚ୍ଛାନୋତି ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଛତି ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନୋ’’ତି ଗହିତୋ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିକୋ ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନୟୋନିକୋ ଚ । ୟକ୍ଖାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଅମନୁସ୍ସାପି ଇଧ ତିରଚ୍ଛାନେୟେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋପି ଚାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନସାଧକେହି ଉଭତୋ କମ୍ମତୋ ଜାତାନି ଥନାଦିକାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୟସ୍ସାତି ନିରୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ଦୁୱିଧୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଚ । ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନାତି ତବ୍ଭାୱଭାୱିତାୟ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ୱସତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱାରହତା, ସା ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାକ୍ଖନ୍ଧକାଗତସବ୍ବଦୋସୱିରହିତଗୁଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତା, ତଂ ୱିପନ୍ନଂ ପଣ୍ଡକଭାୱାଦିୟୋଗେନ ୟେସଂ ତେ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନା’’ତି ଗହେତବ୍ବା । ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନା, ତସ୍ମା ଇଧ ଅତ୍ତଭାୱେ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଭବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅହେତୁପଟିସନ୍ଧିକା’’ତି ୱଚନେନ ଇମେସଂ ୱିପାକାୱରଣୟୁତ୍ତଭାୱମାହ, ଇମିନା ଏତେସଂ ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ୱାରିତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୨୨.ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିକାତି କମ୍ମାୱରଣେନ ୟୁତ୍ତତାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରିହାୟିତ୍ୱା ମରଣାନନ୍ତରଂ ଅପାୟପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନିୟତା ମାତୁଘାତକାଦୟୋ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିକା ଚ । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସୋପି ଚାତି ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ, ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋ, ଉଭୟତ୍ଥେନକୋତି ତିୱିଧୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ଚ । ଦୂସକୋତି ପକତତ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଦୂସିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଦୂସେତୀତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଚ । ତିତ୍ଥିପକ୍କନ୍ତକୋ ଚାତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲଦ୍ଧିଂ, ୱେସଞ୍ଚ ରୋଚେତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସମନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ । ଇତି ଅଟ୍ଠ ପନ କିରିୟାନଟ୍ଠାତି ୟୋଜନା । ଇତୀତି ଇଦମତ୍ଥତ୍ତା ଇମେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଇମେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପନ ମାତୁୱଧାଦିକିରିୟାୟ ଇହତ୍ତଭାୱେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱାୟ ଅନରହା ହୁତ୍ୱା ନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକାଦସଅଭବ୍ବାନଂ ଅଭବ୍ବତାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୩୨୩. ମୟା ପାରାଜିକାନଂ ସାରଭୂତୋ ୟୋ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଅନୁସାରେନ ଅନୁଗମନେନ ସେସୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ବୁଧେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଅସେସତୋୱ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ୟୋଜନା ।
୩୨୪. ପଟୁଭାୱକରେ ପରମେ ୱିୱିଧେହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତେ ୱିନୟପିଟକେ ପରମତ୍ଥନୟଂ ଅଭିପତ୍ଥୟତା ଅୟଂ ସତତଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୱିୱିଧେହି ନାନପ୍ପକାରେହି । ନୟେହୀତି ନୀୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଉଦୀରିୟନ୍ତୀତି ‘‘ନୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେହି ଚକ୍କପେୟ୍ୟାଲାଦୀହି ନୟେହି । ପରମତ୍ଥନୟନ୍ତି ପରମୋ ଚ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଚାତି ପରମତ୍ଥୋ, ପରମୋ ୱା ୱିସେସେନ ନିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ସୋୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥିକାନଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ନେତବ୍ବୋତି ପରମତ୍ଥନୟୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟୂପାୟୋ ନୀୟତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା ‘‘ପରମତ୍ଥନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପରମତ୍ଥନୟଂ । ଅଭିପତ୍ଥୟତାତି ୱିନୟପିଟକେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱା ତଦୁପାୟଂ ୱା ପତ୍ଥୟତା, ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ମ-କାରୋ ଆଗମସନ୍ଧିଜୋ, ଓ-କାରସ୍ସ ଅ-କାରାଦେସୋ । ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବୋତି ପଠିତବ୍ବୋ, ସୋତବ୍ବୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ଧାରେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟନ୍ତି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୨୫. ଏୱଂ ନାନାନୟପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ପାରାଜିକକଣ୍ଡସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ତେରସକଣ୍ଡସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୋଚେତୁକାମତା’’ତିଆଦି । ମୋଚେତୁଂ କାମେତୀତି ମୋଚେତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୋଚେତୁକାମତା, ତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ। ଏତ୍ଥ ‘‘ମୋଚେତୁକାମତା’’ତି ଇମିନା ଏକାଦସସୁ ରାଗେସୁ ‘‘ମୋଚନସ୍ସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ ସୁକ୍କମୋଚନୱିସୟଂ ରାଗମାହ ।
ଏକାଦସରାଗା ନାମ ‘‘ମୋଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁତ୍ତସ୍ସାଦୋ, ମେଥୁନସ୍ସାଦୋ, ଫସ୍ସସ୍ସାଦୋ, କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦୋ, ଦସ୍ସନସ୍ସାଦୋ, ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ, ୱାଚସ୍ସାଦୋ, ଗେହସ୍ସିତପେମଂ, ୱନଭଙ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଗତା । ଇଧ ମୋଚନଂ ନାମ ସମ୍ଭୱଧାତୁମୋଚନଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ତବ୍ବିସୟରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନା ମୋଚନସ୍ସାଦୋ ନାମ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମୋଚେତୁଂ ଅସ୍ସାଦୋ ମୋଚନସ୍ସାଦୋ’’ତି । ମୁଚ୍ଚମାନେ ଅସ୍ସାଦୋ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ, ସମ୍ଭୱଧାତୁମ୍ହି ମୁଚ୍ଚମାନେ ତଂରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ ନାମ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ମୁତ୍ତସ୍ସାଦାଦିୱାଚସ୍ସାଦାୱସାନେସୁ ପଦେସୁ ଅତ୍ଥକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମେହି ନୱହି ପଦେହି ଅସ୍ସାଦସୀସେନ କୁନ୍ତୟଟ୍ଠିଞାୟେନ ତଂସହଚରିତୋ ରାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନୱହି ପଦେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସ୍ସାଦସୀସେନ ରାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।
ଗେହସ୍ସିତପେମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗେହଟ୍ଠା ମାତୁଆଦୟୋ ଆଧେୟ୍ୟଆଧାରୱୋହାରେନ ‘‘ଗେହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ ସିନେହପରିୟାୟୋ ରାଗୋ ‘‘ଗେହସ୍ସିତପେମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମିନା ପଦେନ ରାଗସ୍ସ ସଭାୱୋ ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ୱନତୋ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଆଭତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଫଲପୁପ୍ଫାଦି ୱନଭଙ୍ଗିୟଂ ନାମ । ଇଧ ପନ ରାଗୱସେନ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତଂ ମାତୁଗାମେହି ୱିରହଦୁକ୍ଖାପନୟନତ୍ଥଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୦) ତେସଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଫୁସନୱସେନ ୱିନ୍ଦିତୁଂ ରାଗୀହି ଗହେତବ୍ବତୋ ତେହି ପିଳନ୍ଧିତମାଲସହିତଂ ତମ୍ବୂଲନ୍ତି ଏୱମାଦି ‘‘ୱନଭଙ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇମିନା ପତ୍ଥିତୱିସୟଗୋଚରୋ ରାଗୋ ତଦାୟତ୍ତୱତ୍ଥୁୱସେନ ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକେନ ପଦେନ ସରୂପେନେୱ ରାଗୋ, ଏକେନ ପଦେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱୁତ୍ତୋ । ୱନଭଙ୍ଗୋ ହି ରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ନ ରାଗୋୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୦) ।
‘‘ମୋଚେତୁକାମତା’’ତି ଇଦମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୱୀତିକ୍କମସାଧିକାୟ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସମୁଟ୍ଠାପକଂ ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠାପିୟମାନଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ‘‘ୱାୟାମୋ’’ତି ଇମିନା ଦସ୍ସେତି । ୱାୟାମୋ ନାମ ତଂଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ସେମ୍ହୋ ଗୁଳୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଫଲେ ହେତୂପଚାରଞାୟେନ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ୱିସେସହେତୁଭୂତୱୀରିୟୱାଚକେନ ଚ ପଦେନ ୱୀତିକ୍କମୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବାହିରୱତ୍ଥୁଘଟ୍ଟନଂ, ଆକାସେ କଟିକମ୍ପନନ୍ତି ସୁକ୍କମୋଚନତ୍ଥୋ ୱାୟାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କସ୍ସ ମୋଚନଂ ସୁକ୍କମୋଚନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୁକ୍କସ୍ସାତି ‘‘ସୁକ୍କନ୍ତି ଦସ ସୁକ୍କାନି ନୀଲଂ ପୀତକଂ ଲୋହିତକଂ ଓଦାତଂ ତକ୍କୱଣ୍ଣଂ ଦକୱଣ୍ଣଂ ତେଲୱଣ୍ଣଂ ଖୀରୱଣ୍ଣଂ ଦଧିୱଣ୍ଣଂ ସପ୍ପିୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାନି ସତ୍ତାନଂ ପିତ୍ତାଦିଆସୟଭେଦେନ, ପଥୱିଧାତୁଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ରସସୋଣିତମଂସମେଦଅଟ୍ଠିଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜାନଂ ଛନ୍ନଂ ଦେହଧାତୂନଂ ୱା ଭେଦେନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନେ ଦସୱିଧେ ସୁକ୍କେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସୁକ୍କସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଚନଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ପରିୟାୟଂ, ପକତିୟା ଠିତସକଟ୍ଠାନତୋ ମୋଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ଠାନତୋ ଚାୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) । ଇହ ‘‘ଠାନଂ ନାମ ୱତ୍ଥିସୀସସଙ୍ଖାତଂ ମୁତ୍ତକରଣମୂଲ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘କଟୀ’’ତି ଅପରେ । ‘‘ସକଲକାୟୋ’’ତି ଅଞ୍ଞେ । ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱଚନେସୁ ‘‘ତତିୟସ୍ସ ଭାସିତଂ ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତତିୟୱାଦସ୍ସ କତପାସଂସତ୍ତା କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ମୁତ୍ତକରୀସଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସକଲସରୀରଂ କାୟପ୍ପସାଦଭାୱଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଅବଦ୍ଧପିତ୍ତାନଂ ୱିୟ ସମ୍ଭୱଧାତୁୟା ଚ ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ସୁକ୍କମୋଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନାକିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ? ‘‘ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ, ସୁଖତ୍ଥାୟ, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ଦାନତ୍ଥାୟ, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥାୟ, ୟଞ୍ଞତ୍ଥାୟ, ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ, ବୀଜତ୍ଥାୟ, ୱୀମଂସତ୍ଥାୟ, ଦୱତ୍ଥାୟ ମୋଚେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) ୱୁତ୍ତଦସୱିଧଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତୋଗଧଅଞ୍ଞତରଅଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ, ୱଚ୍ଚୂପତ୍ଥମ୍ଭେ, ପସ୍ସାୱୂପତ୍ଥମ୍ଭେ, ୱାତୂପତ୍ଥମ୍ଭେ, ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ମୋଚେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚୱିଧକାଲାନମଞ୍ଞତରକାଲେ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ, ବହିଦ୍ଧାରୂପେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରୂପେ, ଆକାସେ କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ ମୋଚେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) ୱୁତ୍ତଚତୁରୁପାୟାନମଞ୍ଞତରେନ ଉପାୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତରାଗପିସାଚୱସେନ ୱିୱସୋ ହୁତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୀଲାଦିଦସୱିଧସମ୍ଭୱଧାତୂନମଞ୍ଞତରଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ସଚେ ମୋଚେତୀତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକା ନାମ ଲୋମସପାଣା, ୟେସଂ ଲୋମେ ଅଲ୍ଲିନେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତେନାତି ସୁପିନୋ ଏୱ ସୁପିନନ୍ତୋ, ନିସ୍ସକ୍କୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ କରଣୱଚନତୋ ସୁପିନନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପିନା ନାମ ‘‘ୱାତାଦିଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ପୁବ୍ବାନୁଭୂତଇତ୍ଥିରୂପାଦିୱିସୟୱସେନ ୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଦେୱତାନୁଭାୱେନ ୱା ପୁଞ୍ଞେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବଅତ୍ଥସ୍ସ, ଅପୁଞ୍ଞେନ ପତ୍ତବ୍ବାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୱସେନ ୱା ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭) ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ କାରଣେସୁ ଏକେନ କାରଣେନ କପିନିଦ୍ଦାୟ ସୁପିନେ ଦିସ୍ସମାନାରମ୍ମଣତୋ ୟଂ ସୁକ୍କମୋଚନଂ ହୋତି, ତଂ ଅୱିସୟଂ ସୁକ୍କମୋଚନଂ ୱିନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସତା। ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ପରିୱାସଦାନତ୍ଥଂ, ମଜ୍ଝେ ଚ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନେନ ୱିନା ୱା ସହ ୱା ମାନତ୍ତଦାନତ୍ଥଂ, ଅୱସାନେ ଅବ୍ଭାନତ୍ଥଞ୍ଚ ସଙ୍ଘୋ ଏସିତବ୍ବୋତି ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭; କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ନାମ, ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସଙ୍ଘୋୱ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱାସଂ ଦେତି, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସତି, ମାନତ୍ତଂ ଦେତି, ଅବ୍ଭେତି, ନ ସମ୍ବହୁଲା, ନ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’ତି । ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତେନପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୱାସାଦିକଥା ସଙ୍ଘାଦିସେସାୱସାନେ ଆଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।
୩୨୬. ଏତ୍ତାୱତା ମୂଲସିକ୍ଖାପଦାଗତଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମିସ୍ସା ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟା ପରୂପକ୍କମେନପି ଆପଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପରେନା’’ତିଆଦି । ଉପକ୍କମାପେତ୍ୱାତି ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ଗହଣଂ ୱା ଘଟ୍ଟନଂ ୱା କାରେତ୍ୱା ।
୩୨୭.ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ଉପକ୍କମାମି ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତେତ୍ୱା ପକପ୍ପେତ୍ୱା । ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ତୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ । ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ଚେତେତି ଉପକ୍କମତି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୨) ପଦଭାଜନେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୨୮. ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ୱା ବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗଜାତଘଟ୍ଟନେନ ୱିନାଭାୱତୋ ଇମିନା ଅସଙ୍ଗୟ୍ହମାନସ୍ସାପି ଆକାସେ କଟିକମ୍ପନେନ ସୁକ୍କମୋଚନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ପଠମଗାଥାୟଂ ‘‘ୱାୟାମୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଆକାସେ କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚି…ପେ॰… ଅସୁଚି ନ ମୁଚ୍ଚି । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଆକାସେକଟିକମ୍ପନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ଉପକ୍କମାମି ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଜାନିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ତଂ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ଆକାସେ କମ୍ପନେନପୀ’’ତି ଆହ, କଟିକମ୍ପନେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ । କଥମିଦଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଚେ ? ଇମାୟ କଥାୟ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଆକାସେ କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୬) ପାଠେ ‘‘କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନସହଚରସ୍ସ ‘‘ଆକାସେ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନବଲେନ ଲବ୍ଭତି ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନା ସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନତୋ ।
୩୨୯.ୱତ୍ଥିନ୍ତି ମୁତ୍ତୱତ୍ଥିଂ, ମୁତ୍ତକରଣସ୍ସ ୱତ୍ଥିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୀଳାୟ ପୂରେତ୍ୱାତି ଗାମଦାରକୋ ୱିୟ କୀଳିତୁକାମତାୟ ମୁତ୍ତୱତ୍ଥିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ୱତ୍ଥିୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୱତ୍ଥିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତା ଗାମଦାରକାୱିୟ ପସ୍ସାୱମକଂସୂ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୪) । ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ସୁକ୍କେ ମୁତ୍ତେ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟୋ ଚେତେତି, ଉପକ୍କମତି, ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅଙ୍ଗାନଂ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଅମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଉଭୟସଙ୍ଗହତ୍ଥମାହ ।
୩୩୦.ଉପନିଜ୍ଝାୟନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ନ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରତ୍ତେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଉପନିଜ୍ଝାୟେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୬) ପାଳିୟଂ ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସା’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିସ୍ସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପନ ଇତ୍ଥୀନନ୍ତି ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତୱସେନ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ମୁତ୍ତକରଣମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ପଟସତେନାପି ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ ୱା ୟୋନିମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେପି ପଟସତଂ ନିୱତ୍ଥା ହୋତି, ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଠତ୍ୱା ‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅନିୱତ୍ଥାନଂ ଗାମଦାରିକାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ପନ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୬) । ପୁରତୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ ।
୩୩୧. ଏକେନ…ପେ॰… ପସ୍ସତୋ ଏକଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଏକେନ ପୟୋଗେନ ଏକଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅନେକେହି ପୟୋଗେହି ଅନେକାନି ଦୁକ୍କଟାନୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୬) । ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉମ୍ମୀଲନନିମୀଲନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିୱିଧା ତଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ତମେୱ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଲବ୍ଭତି ।
୩୩୨. ଅମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିନା ଭେସଜ୍ଜକରଣତ୍ଥଂ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଭେସଜ୍ଜଲେପଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନେୱ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୁପିନନ୍ତେନ ନମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୬୩) ନୟେନ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ‘‘ଅନୁପକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ଇମସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ପୁରତୋ ‘‘ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୨) ଚ ‘‘ନ ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୨) ଚ ୱଚନତୋ ତଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ଅନୁପକ୍କମତୋପି ଚ ମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି । ମୋଚନସ୍ସାଦରାଗେନ ପୀଳିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱା ଏୱରୂପମୋଚନସ୍ସାଦରାଗପୀଳାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଚିତ୍ତେ ଅସତିପି କେୱଲଂ କାମୱିତକ୍କମତ୍ତେନ ଉପହତୋ ହୁତ୍ୱା ତାଦିସଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱତ୍ଥୂସୁ ଘଟ୍ଟନୱସେନ ୱା ଆକାସେ କଟିକମ୍ପନୱସେନ ୱା ଉପକ୍କମଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ତାଦିସଚିନ୍ତାବଲେନ ୱା କାମୱିତକ୍କବଲେନ ୱା ସୁକ୍କେ ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଠୱସେନ ପକାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁପିନନ୍ତେନ ମୁତ୍ତସ୍ମିଂ, ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥାଭାୱତୋ ସୁପିନେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପିନେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ୱା ମାତୁଗାମେହି କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ସୁକ୍କେ ମୁତ୍ତେପି ଅୱିସୟତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ସୁପିନନ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୩) ଇମିନା ପକାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁପିନେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅସ୍ସାଦଚେତନାୟ ସଚସ୍ସ ୱିସୟୋ ହୋତି, ନିଚ୍ଚଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହତ୍ଥେନ ନିମିତ୍ତଂ କୀଳାପେତବ୍ବଂ । କାସାୱପଚ୍ଚତ୍ଥରଣରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ପନ ହତ୍ଥପୁଟେନ ଗହେତ୍ୱା ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଣ୍ଡପାଲିକା କିକୀସକୁଣା ୱିୟ, ୱାଲପାଲିକା ଚମରୀ ୱିୟ, ଏକନେତ୍ତପାଲକୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଚ କାୟଜୀୱିତେପି ଅପେକ୍ଖଂ ପହାୟ ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତୁକାମେନ ସିକ୍ଖାକାମେନ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତୁକାମେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) ୱଦତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁକୂଲଂ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଞତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମତ୍ରାନୁସାସନୀ ।
ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩୩୩.ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ଇତ୍ଥିଂ, ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ, ନ ପେତୀ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ଅନ୍ତମସୋ ତଦହୁଜାତାପି ଦାରିକା, ପଗେୱ ମହତ୍ତରୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୧) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦହୁଜାତକୁମାରିକାଭାୱେନପି ଠିତଂ ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସମାତୁଗାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥି’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସିତ୍ଥିନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ପାରା॰ ୨୮୧ ଆଦୟୋ) ମତିତ୍ଥିୟା କାୟଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱଚନତୋ ପାରିସେସତୋ ଲବ୍ଭତି । ଆମସନ୍ତୋତି ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗାହଂ ୱା ୱେଣିଗ୍ଗାହଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୭୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହତ୍ଥାଦିଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଫୁସନାଦିନାନପ୍ପକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ପକାରେନ ଆମସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟସ୍ସ ସଂସଗ୍ଗେ ମିସ୍ସୀଭାୱେ ରାଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗୋ। ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଘାଦିସେସିକୋ, କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୩୪. କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଇତ୍ଥିୟା ଅନ୍ତମସୋ ଲୋମମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ ଲୋମେନ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୭୪) ‘‘ଲୋମଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାମତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିତତ୍ତା, ‘‘କୋଟ୍ଠାସଗଣନାୟ ନ ହୋତି, ଇତ୍ଥିଗଣନାୟ ହୋତୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାମତସ୍ସ ଠିତତ୍ତା ସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ମଞ୍ଚପୀଠେ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦିନା କେନଚି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିତେ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଲୋମଗଣନାୟ ଅହୁତ୍ୱା ଫୁଟ୍ଠଲୋମାନଂ ବହୁତ୍ତେପି ଏକସ୍ମିଂ ପୟୋଗେ ଏକା ଏୱ ଆପତ୍ତି, ବହୂସୁ ପୟୋଗେସୁ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ।
୩୩୫.ଇତ୍ଥିୟାତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା । ସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋତି ହତ୍ଥାଦିସରୀରାୱୟୱେ ସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପନ୍ନୋ । ସେୱନଚେତନୋ ୱାୟମିତ୍ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଚାଲେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଦିସେସତାତି ଏତ୍ଥ ସକତ୍ଥେ ତଦ୍ଧିତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସିତା’’ତି ପନ ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ, ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥିତା ଈପଚ୍ଚୟତ୍ଥେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୀସଦ୍ଦପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଭାୱପଚ୍ଚୟୋ ତଂଅତ୍ଥୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ୟଥାହୁ ‘‘ୟସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ହି ଭାୱା ଦବ୍ବେ ସଦ୍ଦସନ୍ନିୱେସୋ, ତଦଭିଧାନେ ତ୍ତତାଦୟୋ’’ତି ।
୩୩୬.ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱାତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଏତ୍ଥ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥି’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହାରୋ । ତଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଇତ୍ଥିୟା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସରୀରାୱୟୱେ । ‘‘ଏକାୱାପତ୍ତୀ’’ତି ପଠମଂ ଗହିତହତ୍ଥସ୍ସ ଅନପନୀତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଗହିତହତ୍ଥଂ ପନ ମୋଚେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୩୩୭. ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୀସତୋ ୟାୱ ପାଦଂ, ପାଦତୋ ୟାୱ ସୀସଞ୍ଚ କାୟା ହତ୍ଥଂ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଏକାୱାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅମୋଚେତ୍ୱା’’ତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଅନେକାପତ୍ତିୟୋତି ଲବ୍ଭତି ।
୩୩୮. ଏକତୋ ଗହିତପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଗଣନାୟ ସଚେ ଆପତ୍ତି ସିୟା, ଏକସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସରୀରଂ ରାଗଚିତ୍ତେନ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକଲାପକୋଟ୍ଠାସତୋ ବ୍ୟତିରେକସ୍ସ ସରୀରସ୍ସାଭାୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକଲାପକୋଟ୍ଠାସଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ଅଭାୱତୋ ଇଦମ୍ପି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ହି କୋଟ୍ଠାସତୋ ସିୟା’’ତି ଆହ ।
୩୪୦-୧.ଇତ୍ଥିୟା ୱିମତିସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା, ଇତ୍ଥିୟା ପଣ୍ଡକାଦିସଞ୍ଞିନୋପି ଅତ୍ତନୋପି କାୟେନଇତ୍ଥିୟା କାୟଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟସମ୍ବଦ୍ଧଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା । ପଣ୍ଡକେ ପଣ୍ଡକସଞ୍ଞିନୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ପଣ୍ଡକସ୍ସ କାୟଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା । ୟକ୍ଖିପେତୀସୁ ୟକ୍ଖିପେତିସଞ୍ଞିନୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ତାସଂ କାୟଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଣ୍ଡକଗ୍ଗହଣେନ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋପି ଗୟ୍ହତୀ’’ତି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱେମତିକସ୍ସାପି ପଣ୍ଡକାଦିସଞ୍ଞିନୋପି ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟସମ୍ବଦ୍ଧଂ ଫୁସତୋ ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା’’ତି ନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ତଥା ୟୋଜନାୟଂ ପାଳିୟଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ।
‘‘ଦୁକ୍କଟଂ କାୟସଂସଗ୍ଗେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା’’ତି ଇମିନା ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆଗତନୟେ ସଙ୍ଗହିତେପି ତେନେୱ ନୟେନ ପଣ୍ଡକେ ୱିମତିଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିତାଦିଅଞ୍ଞମତିପକ୍ଖେ ଚ ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତେସୁ ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତସଞ୍ଞିୱିମତିପଣ୍ଡକାଦିଅଞ୍ଞମତିପକ୍ଖେ ଚ ଇତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ କାୟପଟିବଦ୍ଧାମସନାଦୀସୁ ଚ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୪୨. ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟାନଂ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟଂ ଆମସତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଆମସତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୬) ପାଳିୟଂ ଆଗତଦୁକ୍କଟାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୪୩-୪. ନ କେୱଲଂ ପଦଭାଜନାଗତଇତ୍ଥିସରୀରାଦିକମେୱ ଅନାମାସଂ, ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ଦାରୁଧୀତଲିକୱତ୍ଥୁଅନୁଲୋମତୋ ପୋତ୍ଥଲିକାଦିଇତ୍ଥିରୂପକଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱାରାନୁଲୋମତୋ ଅସରୀରଟ୍ଠଂ ମାତୁଗାମେହି ପରିଭୁତ୍ତୱତ୍ଥାଭରଣାଦିଞ୍ଚ ୱିଭଙ୍ଗକ୍ଖନ୍ଧକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ଅୱସେସଂ ଅନାମାସୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ଇତ୍ଥୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ଇତ୍ଥିରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଇତ୍ଥିକାୟ ଇତ୍ଥିଧନଂ (ପାରା॰ ୩୪), ସଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାପରାୟନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥୀନଂ ଦାରୁଲୋହମୟାଦିକଂ ଇତ୍ଥିରୂପଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ମତ୍ତିକାୟ, ପିଟ୍ଠେନ ୱା କତଂ ମାତୁଗାମରୂପଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମାତୁଗାମରୂପଂ ୟେନ କେନଚି ଦିନ୍ନଂ ସବ୍ବରତନମୟଂ ୱିନା ଅୱସେସଂ ସାଦିୟିତ୍ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମଣସାରୁପ୍ପପରିକ୍ଖାରଂ କାରାପେତୁଂ, ଅଫୁସିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବେ ୱା ୟୋଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିୱାସନପାରୁପନଦ୍ୱୟମ୍ପି ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ମାତୁଗାମେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଠପିତମ୍ପି ଅନାମାସମେୱ, ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ତିଣଚୁମ୍ବଟକଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପଣ୍ଣମୁଦ୍ଦିକଂ ଉପାଦାୟ ଅଲଙ୍କାରମେୱ। ଏତ୍ଥ ଚ ୱାଲକେସୱଟ୍ଟକେସେସୁ ପୱେସନକଦନ୍ତସୂଚିଆଦି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସମଣସାରୁପ୍ପପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥଜାତଫଲଂ ଖଜ୍ଜନ୍ତି ରୁକ୍ଖେ ଠିତଂ ଖାଦିତବ୍ବଂ ପନସନାଳିକେରାଦିଫଲଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସେହି ରାସିକତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଫଲଞ୍ଚ ‘‘ମନୁସ୍ସେହି ରାସିକତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନାମାସନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଇମିନାୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖତୋ ପତିତଂ ଫଲଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମୁଗ୍ଗାଦିଂ ତତ୍ଥଜାତକ’’ନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣପଦତ୍ତା ଗଚ୍ଛତୋ ୱିୟୁତ୍ତମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ । ମୁଗ୍ଗାଦିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପରଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ ।
ସବ୍ବାନି ଧଞ୍ଞାନୀତି ‘‘ସାଲି ୱୀହି ୟୱୋ କଙ୍ଗୁ, କୁଦ୍ରୂସୱରକଗୋଧୁମା’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନି । ଖେତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛତା ସାଲିସୀସେ ହତ୍ଥେନ ଅଫୁସନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ମଗ୍ଗୋ ସମ୍ବାଧୋ ହୋତି, ସରୀରେ ଧଞ୍ଞଂ ଫୁସନ୍ତେପି ମଗ୍ଗତ୍ତା ନ ଦୋସୋ । ୱୀଥିୟଂ, ଗେହଙ୍ଗଣେ ୱା ଧଞ୍ଞେସୁ ପସାରିତେସୁ ଅପସକ୍କିତ୍ୱା ଚେ ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ‘‘ମଗ୍ଗଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ‘‘ଇମଂ ମଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘କୁଲଗେହେ ଧଞ୍ଞମତ୍ଥକେ ଚେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆସନସାଲାୟଂ ଧଞ୍ଞେ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣେ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ପୀଠକଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ମନୁସ୍ସା ତସ୍ମିଂ ଧଞ୍ଞମତ୍ଥକେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନା ତତ୍ଥ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୪୫. ଧମନସଙ୍ଖାଦିଂ ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗତୁରିୟମ୍ପି ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧମନସଙ୍ଖୋ ନାମ ସଦ୍ଦକରଣସଙ୍ଖୋ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଂସସିଙ୍ଗତାଳାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗତୁରିୟନ୍ତି ଆତତଂ, ୱିତତଂ, ଆତତୱିତତଂ, ଘନଂ, ସୁସିରନ୍ତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ତୁରିୟଂ । ତତ୍ଥ ଆତତଂ ନାମ ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧେସୁ ଭେରିଆଦୀସୁ ଏକତୋ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଓନଦ୍ଧଂ ଏକତଲତୁରିୟଂ । ୱିତତଂ ନାମ ଉଭତୋ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଓନଦ୍ଧଂ ଉଭୟତଲତୁରିୟଂ । ଆତତୱିତତଂ ନାମ ଉଭୟତୋ ଚ ମଜ୍ଝତୋ ଚ ସବ୍ବତୋ ପରିୟୋନନ୍ଧିତଂ । ଘନଂ ସମ୍ମାଦି । ସମ୍ମନ୍ତି ତାଳଂ, ଘଣ୍ଟାକିଙ୍କଣିଆଦୀନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ । ସୁସିରନ୍ତି ୱଂସାଦି ।
ଇଧ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧) କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭେରିପୋକ୍ଖରଞ୍ଚ ଭେରିତଲଚମ୍ମଞ୍ଚ ୱୀଣା ଚ ୱୀଣାପୋକ୍ଖରଚମ୍ମଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡୋ ଚ ଅନାମାସଂ । ‘‘ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣାଦୀସୁ ଠପିତଭେରିୟୋ ଅଚାଲେନ୍ତେନ ଅୱସେସଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । କଚୱରଛଡ୍ଡନକାଲେ କଚୱରଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତୁରିୟଭଣ୍ଡେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ଦୀୟମାନଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା କପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରଂ ଗହେତୁଂ ଅଧିୱାସେତବ୍ବଂ । ଦୋଣି ୱା ପୋକ୍ଖରଂ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠନିକ୍ଖିପନତ୍ଥାୟ, ଚମ୍ମଞ୍ଚ ସତ୍ଥକୋସକରଣତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ରତନାନି ଚ ସବ୍ବାନୀତି ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସଙ୍ଖୋ ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଲୋହିତଙ୍କୋ ମସାରଗଲ୍ଲନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧) ୱୁତ୍ତାନି ସବ୍ବାନି ରତନାନି ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଦ୍ଧା, ଅୱିଦ୍ଧା ୱା ସାମୁଦ୍ଦିକାଦୀ ସବ୍ବାପି ମୁତ୍ତା ଅନାମାସା । ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତମସୋ ଜାତିଫଲିକଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲପୀତାଦିଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ମଣି ଧୋତୱିଦ୍ଧୋ ଅନାମାସୋ । ଆହତାକାରେନେୱ ଠିତୋ ଅୱିଦ୍ଧାଧୋତୋ ମଣି ପତ୍ତାଦି ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ପଚିତ୍ୱା କତୋ କାଚମଣିୟେୱେକୋ ୱଟ୍ଟତି । ୱେଳୁରିୟେ ଚ ମଣିସଦିସୋୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଧମନସଙ୍ଖୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ଧମନସଙ୍ଖାଦି’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ତୁରିୟେସୁ ଗହିତୋ । ରତନଖଚିତୋ ସଙ୍ଖୋ ଅନାମାସୋ । ପାନୀୟସଙ୍ଖୋ ଧୋତୋପି ଅଧୋତୋପି ଆମାସୋ । ଅୱସେସସଙ୍ଖୋ ପନ ଅଞ୍ଜନାଦିଭେସଜ୍ଜତ୍ଥଂ, ପତ୍ତାଦିଭଣ୍ଡମୂଲଭାୱେନ ଚ ଅଧିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୁୱଣ୍ଣେନ ଏକତୋ ୱିଲିୟାପେତ୍ୱା କତା ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣା ସିଲା ଅନାମାସା । ସେସା ସିଲା ଖୁଦ୍ଦକନିସାନାଦିକମ୍ମତ୍ଥଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପୱାଳଂ ଧୋତମଧୋତଞ୍ଚ ୱିଦ୍ଧମୱିଦ୍ଧଞ୍ଚ ସବ୍ବଥା ଅନାମାସଂ, ନାପି ଅଧିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୱାଳପଟିମାଚେତିୟାନି ଚେୱ ପୋତ୍ଥକେସୁ ପୱେସେତବ୍ବଆଣିୟା ମୂଲେ, ଅଗ୍ଗେଚ ପୱେସେତବ୍ବଂ ପଦୁମାଦିଆକାରେନ କତଂ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ନ ଫୁସିତବ୍ବଂ ।
ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରଜତଂ, ଜାତରୂପଞ୍ଚ କତଂ ୱା ହୋତୁ ଅକତଂ ୱା, ସବ୍ବସୋ ଅନାମାସଂ, ନ ଚ ସାଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା କତଂ ପଟିମାଦିକଞ୍ଚ ଆରକୂଟଲୋହଞ୍ଚ ଅନାମାସନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । କତାକତସୁୱଣ୍ଣରଜତାନଂ ଅସାଦିୟିତବ୍ବତାୟ ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତତ୍ତା ଉତ୍ତରେନ ରାଜପୁତ୍ତେନ କାରେତ୍ୱା ଆହଟଂ ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପଟିମାଚେତିୟପୋତ୍ଥକାୱଚ୍ଛାଦକମଣିପଦୁମୱଟ୍ଟାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ନ ସାଦିତବ୍ବମେୱ, ନ ଚ ଆମସିତବ୍ବଂ । ଏତେନ କତଂ ସେନାସନୋପକରଣଂ ପନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଧମ୍ମମଣ୍ଡପେ କତମ୍ପି ପଟିଜଗ୍ଗିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଲୋହିତୱଣ୍ଣୋ ମଣି, ମସାରଗଲ୍ଲମଣି ଚ ସବ୍ବଥା ଅନାମାସୋ, ନ ଚ ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୪୬.ସବ୍ବମାୱୁଧଭଣ୍ଡନ୍ତି ଖଗ୍ଗାଦି ସବ୍ବଂ ଆୱୁଧୋପକରଣଂ ପତ୍ତାଦିକପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରମୂଲତ୍ଥାୟ ଦୀୟମାନଂ ସତ୍ଥୱାଣିଜାୟ ଅକାତବ୍ବତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦିନ୍ନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଖୁରାଦିକପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରଂ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଙ୍ଗାମଭୂମିୟଂ ମଗ୍ଗେ ପତିତଖଗ୍ଗାଦିଂ ଦିସ୍ୱା ପାସାଣେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଖୁରାଦିକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନି କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉସୁସତ୍ତିଆଦିକଂ ଫଲତୋ ଦଣ୍ଡଂ ଅପନେତ୍ୱା କପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରକାରାପନତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଜିୟାତି ଧନୁଗୁଣୋ । ଚ-କାରେନ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୱୁତ୍ତଂ ଅଙ୍କୁସତୋମରାଦିଂ ପରହିଂ ସୋପକରଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଧନୁଦଣ୍ଡକୋତି ଜିୟାୱିରହିତୋ ଧନୁଦଣ୍ଡକୋ । ଇଦଂ ପରହିଂସୋପକରଣଭଣ୍ଡାଦିକଂ ୱିହାରେ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠପିତଂ ଚେ, ସାମିକାନଂ ୱତ୍ୱା ତେହି ଅଗ୍ଗହିତଂ ଚେ, ଅଚାଲେନ୍ତେନ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ଜାଲଞ୍ଚାତି ମଚ୍ଛଜାଲପକ୍ଖିଜାଲାଦିଜାଲଞ୍ଚ । ଜାଲଂ ଦୀୟମାନଂ ଛତ୍ତୱେଠନତ୍ଥଂ, ଆସନଚେତିୟାଦିମତ୍ଥକେ ବନ୍ଧନାଦିପୟୋଜନେ ସତି ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ସରୱାରଣଂ ନାମ ଫଲକାଦିକଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠସରନିୱାରଣଂ ୱିନାସନୋପରୋଧକାରଣଂ ହୋତୀତି ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଂ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଦନ୍ତକଟ୍ଠାଧାରଫଲକାଦି ୟଦିଚ୍ଛିତଂ କରୋମୀ’’ତି ମୁଟ୍ଠିଂ ଅପନେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୪୭.ଚେତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପଟିବିମ୍ବାଦୀ’’ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲବ୍ଭତି । ସୁୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ରଜତମୟଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆରକୂଟକନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ଲୋହୱିସେସମାହ। ‘‘ଅନାମାସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିୟଂ ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ।
୩୪୮. ସବ୍ବଂ ୱାଦିତମିତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓନହିତୁନ୍ତି ଚମ୍ମୱରତ୍ତତନ୍ତୀହି ବନ୍ଧିତୁଂ । ଓନହାପେତୁନ୍ତି ତଥେୱ ଅଞ୍ଞେହି କାରାପେତୁଂ । ୱାଦାପେତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ୱାଦାପେତୁଂ । ୱାଦେତୁନ୍ତି ଅତ୍ତନା ୱାଦେତୁଂ । ୱାଦିତନ୍ତି ୱାଦନୀୟଂ ୟଥା ‘‘କରଣୀୟଂ କାରିତ’’ନ୍ତି, ୱାଦନାରହଂ ତୁରିୟଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଓନହନାଦିକିରିୟାୟ କମ୍ମଂ ।
୩୪୯.ଉପହାରଂ କରିସ୍ସାମାତି ପୂଜଂ କରିସ୍ସାମ । ଇତି ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ୱତ୍ତବ୍ବାତି ତେ ୱତ୍ତାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
୩୫୦-୧.ଧୁତ୍ତିୟା ଇତ୍ଥିୟାତି ୱିପନ୍ନାଚାରାୟ ଲୋଳିତ୍ଥିୟା । ସୟଂ ଫୁସିୟମାନସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୟୋଗଂ ୱିନା ଇତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନାୱ ଫୁସିୟମାନସ୍ସ । କାୟେନ ଅୱାୟମିତ୍ୱାତି ତସ୍ସା ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସାନୁଭୱନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଅଚାଲେତ୍ୱା । ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନତୋତି ଫସ୍ସଂ ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ।
ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଫୁସନେ’’ତି ପାଠସେସୋ, ‘‘ଇମିନା ଉପାୟେନ ଇମଂ ଫୁସାମୀ’’ତି ଅଚେତେତ୍ୱା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ଇମିନା ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନା ଉପାୟେନ ଏତିସ୍ସା ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପତ୍ତଥାଲକତଟ୍ଟକପଣ୍ଣପୁଟଭେସଜ୍ଜାଦିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତିୟା ହତ୍ଥେ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେନ ଫୁସନାଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅସ୍ସତିୟା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଇଧ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ସରୀରେ ଫୁସନଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ହୁତ୍ୱା ସତିଂ ଅନୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦପସାରଣାଦୀସୁ ଫୁସନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଦାରକାକାରଂ ଦାରିକଂ ‘‘ମାତୁଗାମୋ’’ତି ଅଜାନିତ୍ୱା କେନଚି କରଣୀୟେନ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ। ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟିନୋ ଚାତି ‘‘ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତି । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମତି, ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତି । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତି । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୯) ୱୁତ୍ତମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୱତୋ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଇମେସୁ ୟୋ ମାତୁଗାମେନ ଆଲିଙ୍ଗନାଦିପୟୋଗେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରୟମାନୋ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରତୋ ଅପନେତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହତ୍ଥଚାଲେନ, ମୁଟ୍ଠିଆଦୀହି ୱା ପଟିପଣାମନଂ, ପହରଣାଦିକଞ୍ଚ ପୟୋଗଂ କରୋତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ। ଅତ୍ତାନମଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତୁଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ପହରଣାକାରାଦିସବ୍ବପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଫୁସିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ। ଇତ୍ଥିୟା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଆଲିଙ୍ଗିତୋ ଚୋପନରହିତଂ ମଂ ‘‘ଅନତ୍ଥିକୋ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସୟମେୱ ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି, ‘‘ଅଚୋପନମେୱ ମୋକ୍ଖୋପାୟୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ହୁତ୍ୱା ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ ତତିୟୋ। ଅତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତୁମାଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁତିୟୋ ୱିୟ ତାସେତୁଂ କାୟପ୍ପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅଗତେ ପାତେସ୍ସାମି, ପହରିତ୍ୱା ତାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୫୨.ପଠମେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକେନା’’ତି ପାଠସେସୋ, କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ଚିତ୍ତଂ ନାମ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିମ୍ହି ମୋଚେତୁକାମତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
କାୟସଂସଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩୫୩-୪.ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦେନାତି ଦୁଟ୍ଠୁ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ଚ ସା ୱାଚା ଚାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚା, ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ୱାଚା, ୟଥାହ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ନାମ ୱାଚା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ୱାଚା’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫), ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୟ ଅସ୍ସାଦୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦୋ, ତଥାପୱତ୍ତୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ରାଗୋ ଇଧ ସହଚରିୟେନ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ରାଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ‘‘ଓଭାସନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱକ୍ଖମାନଓଭାସନସ୍ସ ହେତୁ ଦସ୍ସିତୋ ।
ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟୋଜନା । ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋତି ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ, ନ ପେତୀ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ପଦଭାଜନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସରୂପାୟ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଜାନନ୍ତିୟା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୱସେନ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ଇଦଂ ସାମିୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତସରୂପସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୱସେନ ଚାତି ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ଭଣତି ନାମ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଥୋମେତି ୱଣ୍ଣେତି ପସଂସତି । ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣତି ନାମ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଖୁଂସେତି ୱମ୍ଭେତି ଗରହତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୋ ମଗ୍ଗେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଥୋମନଗରହଣୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ମେଥୁନସ୍ସ ୟାଚନାଦୟୋ ମେଥୁନୟାଚନାଦୟୋ, ତେହି ମେଥୁନୟାଚନାଦୀହି, ‘‘ୟାଚତିପି ଆୟାଚତିପି ପୁଚ୍ଛତିପି ପଟିପୁଚ୍ଛତିପି ଆଚିକ୍ଖତିପି ଅନୁସାସତିପି ଅକ୍କୋସତିପୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ଉଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେଥୁନୟାଚନାଦିୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ‘‘ଓଭାସନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଓଭାସନା ଦସ୍ସିତା । ଓଭାସନ୍ତସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦେସୟନ୍ତସ୍ସ, ପକାସେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଓଭାସନକିରିୟାୟ କମ୍ମମାହ, ଇମିନା ୱିସେସିତବ୍ବଂ ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ୟଥାଦସ୍ସିତପଦଭାଜନାଗତସରୂପଂ ୱିଞ୍ଞୁଂ ପଟିବଲଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନ୍ତମସୋ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପୀତି ଓଭାସନେ ଅନ୍ତିମପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱଚନସ୍ସାଦଭାୱେ ସତି ୟୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗପଟିବଦ୍ଧଂ ଗୁଣଦୋସଂ ୱା ମେଥୁନଧମ୍ମୟାଚନାଦିୱସେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଜାନନ୍ତିଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦେନ ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ୱିଞ୍ଞୁଂ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱଣ୍ଣୱସେନ ଅନ୍ତମସୋ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପି ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗରୁକଂ ସିୟାତି ଏକଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତଥା ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅୱଣ୍ଣୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ମେଥୁନୟାଚନାଦୀହୀ’’ତି ଇମିନା ଚ ୟୋଜନାୟ ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନାୱସେନ ତୀଣି ୱାକ୍ୟାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପଠମୱାକ୍ୟେ ୱଣ୍ଣୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଥୋମନାଦିକଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି । ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଥୋମନତ୍ଥଂ ୱଦତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନ ହୋତି, ‘‘ତୱ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗୋ ଚ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ ଚ ଈଦିସୋ ସୁଭୋ ସୁସଣ୍ଠାନୋ, ତେନ ନାମ ଈଦିସେନ ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ହୋତି । ‘‘ୱଣ୍ଣେତି, ପସଂସତୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ‘‘ଥୋମେତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ।
ଦୁତିୟୱାକ୍ୟେ ଅୱଣ୍ଣପଦସଙ୍ଗହିତଂ ଖୁଂସନାଦିତ୍ତୟେ ଖୁଂସନଂ ନାମ ପତୋଦୋପମେହି ଫରୁସୱଚନେହି ତୁଦନଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଖୁଂସେତୀତି ୱାଚାପତୋଦେନ ଘଟ୍ଟେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୫) । ପତୁଜ୍ଜତେନେନାତି ‘‘ପତୋଦୋ’’ତିଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅସ୍ସାଦୟୋ ପୱତ୍ତେତୁଂ ୱିଜ୍ଝନକପାଚନଦଣ୍ଡୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱମ୍ଭନଂ ନାମ ଅପସାଦନଂ । ଅପସାଦନଂ ନାମ ଗୁଣତୋ ପରିହାପନଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱମ୍ଭେତୀତି ଅପସାଦେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୫) । ଗରହା ନାମ ଦୋସାରୋପନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଗରହତୀତି ଦୋସଂ ଦେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୫) । ଇମଂ ଖୁଂସନାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତୱଚନଂ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ‘‘ସିଖରଣୀସି, ସମ୍ଭିନ୍ନାସି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀ’’ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୟୋଜେତ୍ୱା କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ନ ଇତରସ୍ସ ।
ତତିୟୱାକ୍ୟେ ମେଥୁନୟାଚନାଦିୱଚନେହି ସଙ୍ଗହିତଂ ଆୟାଚନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ‘‘ୟାଚତି ନାମ ଦେହି ମେ ଅରହସି ମେ ଦାତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୮୫) ନୟେନ ଏକେକଂ ପଦଂ ‘‘ଦେହି ମେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ମେଥୁନଧମ୍ମପଦେନ ସହ ଘଟେତ୍ୱା ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ୟାଚନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି ।
‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ପିତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ଦେୱତାୟୋ ପସୀଦିସ୍ସନ୍ତି, କଦା ତେ ସୁଖଣୋ ସୁଲୟୋ ସୁମୁହୁତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିଆୟାଚନପଦନିଦ୍ଦେସେ ଏକେକଂ ପଦଂ ତତ୍ଥେୱ ଓସାନେ ୱୁତ୍ତେନ ‘‘କଦା ତେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଦେନ ଘଟେତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ୟାଚନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି ।
‘‘କଥଂ ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସି, କଥଂ ଜାରସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୱଚନେସୁ ଚ ଅଞ୍ଞତରଂ ମେଥୁନଧମ୍ମପଦେନ ଘଟେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି ।
‘‘ଏୱଂ କିର ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସି, ଏୱଂ ଜାରସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ପଟିପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ମେଥୁନଧମ୍ମପଦେନ ଘଟେତ୍ୱା ୱିସେସେତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି ।
‘‘କଥଂ ଦଦମାନା ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ଦେହି, ଏୱଂ ଦେନ୍ତୀ ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ଭୱିସ୍ସତି ମନାପା ଚା’’ତି ଆଣତ୍ତିୱଚନେ, ଅନୁସାସନିୱଚନେ ଚ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୫୫. ଅକ୍କୋସନିଦ୍ଦେସାଗତେସୁ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସି ନିମିତ୍ତମତ୍ତାସି ଅଲୋହିତାସି ଧୁୱଲୋହିତାସି ଧୁୱଚୋଳାସି ପଗ୍ଘରନ୍ତୀସି ସିଖରଣୀସି ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକାସି ୱେପୁରିସିକାସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀ’’ତି ଏକାଦସସୁ ପଦେସୁ ‘‘ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀ’’ତି ପଦତ୍ତୟଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଆପତ୍ତିକରଂ, ଇମିନା ପଦତ୍ତୟେନ ସହ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମେଥୁନଧମ୍ମପଦାନି ତୀଣି ଚାତି ଛପ୍ପଦାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଆପତ୍ତିକରତ୍ତା ଇତୋ ପରାନି ଅନିମିତ୍ତାଦୀନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସି ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମପଦେନ ସହ ଘଟେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନେୱ ଆପତ୍ତିକରାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି, ‘‘ମେଥୁନୟାଚନାଦୀହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତେସୁ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ଅକ୍କୋସପଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତେପି କେୱଲଂ ଆପତ୍ତିକରତ୍ତା ଗରୁତରଂ ପଦତ୍ତୟଂ ୱିସୁଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଞାପେତୁମାହ ‘‘ସିଖରଣୀସୀ’’ତିଆଦି ।
ସିଖରଣୀସୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିଖରଣୀ ଅସୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅସୀ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ କେୱଲୟୁତ୍ତମ୍ପି ଆପତ୍ତିକରଂ ହୋତୀତି ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । କେୱଲେନାପି ଅକ୍କୋସୱଚନେନାତି ୟୋଜନା । ସିଖରଣୀସୀତି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଆଣିମଂସା ଭୱସି । ସମ୍ଭିନ୍ନାସୀତି ମିସ୍ସୀଭୂତୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗା । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେନ, ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ଚାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗତା । ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ମୁତ୍ତକରଣାନି । ସୁଣନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞୁମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି, ଇମିନା ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଭାସିତଂ ସୁଣନ୍ତିୟା ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଜାନନ୍ତିୟା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ୱିସୟେ ପୱତ୍ତଅକ୍କୋସୱଚନେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୬. ପୁନପ୍ପୁନଂ ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ୱାଚାନଂ ଗଣନାୟ ଗରୁକା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକଂ ଇତ୍ଥି’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ଏକୱାଚାୟ ବହୂ ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଇତ୍ଥୀନଂ ଗଣନାୟ ଗରୁକା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଇତ୍ଥିୟୋପୀ’’ତି ଲବ୍ଭତି ।
୩୫୭.ସା ଚେ ନପ୍ପଟିଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ସୁଣନ୍ତିଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୱସେନ ଓଭାସତି, ସା ଚେ ନ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭମାନଂ ଆଦାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱୁତ୍ତସମନନ୍ତରମେୱ ଅତ୍ଥୱସେନ ସଚେ ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାସିତଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଉବ୍ଭଜାଣୁଂ, ଅଧକ୍ଖକଂ ୱା ଆଦିସ୍ସ ଭଣନେ ଚାପି ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଭଣନେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱଣ୍ଣାଦିକଥନେ, ‘‘ଭଣତୋ’’ତିପି ଲିଖନ୍ତି, ଭଣନ୍ତସ୍ସ, ଭଣନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁମ୍ହି ଅୟମନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ‘‘ଅସମ୍ବୁଧ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ୱିୟ । ଉବ୍ଭଜାଣୁନ୍ତି ଜାଣୁତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅକ୍ଖେକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ହେଟ୍ଠା ।
୩୫୮.ଉବ୍ଭକ୍ଖକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ଅଧୋ । ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସୁବ୍ଭକ୍ଖଂ ୱା ତଥା, ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ । ୱଣ୍ଣାଦିଭଣନେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞୁମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ୱଣ୍ଣାଦିଭଣନେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗା ସଙ୍ଘାଦିସେସକ୍ଖେତ୍ତଂ, ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧକ୍ଖକଂ ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ଖେତ୍ତେସୁ ଅକ୍ଖକଞ୍ଚେୱ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୱଧିଭୂତଂ କତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ? ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅକ୍ଖକଂ, ପନ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୬) ।
୩୫୯. ପଣ୍ଡକେ ୟକ୍ଖିପେତୀସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱଣ୍ଣାଦିଭଣନେ ତସ୍ସ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଭୱେତି ଅଧିକାରୱସେନ ଆଗତପଦେହି ସହ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଣ୍ଡକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟକ୍ଖିପେତୀନଂ ଗହଣଂ ।
୩୬୦.ଉବ୍ଭକ୍ଖକ…ପେ॰… ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ପଣ୍ଡକାଦୀସୂ’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତୱସେନ ସବ୍ବେସୁ ଖେତ୍ତେସୁ ।
୩୬୧. ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରୋ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସତୋପି ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ମାତୁଗାମାନଂ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ ଅତ୍ଥକଥନଂ ପୁରେକ୍ଖତ୍ୱା ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦିପଦଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ୱା ମାତୁଗାମେହି ସହ ଅଟ୍ଠକଥଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରୋ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପାଳିଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ୱା ତାସଂ ସୁଣନ୍ତୀନଂ ସଜ୍ଝାୟନଂ ୱା ପୁରେକ୍ଖତ୍ୱା ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ଇତରସ୍ସ ୱା ମାତୁଗାମସ୍ସ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି । ପୁରେକ୍ଖତ୍ୱାନୁସାସନିନ୍ତି ‘‘ଇଦାନି ଅନିମିତ୍ତାସି…ପେ॰… ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସି, ଅପ୍ପମାଦଂ ଦାନି କରେୟ୍ୟାସି, ୟଥା ଆୟତିମ୍ପି ଏୱରୂପା ନାହୋସୀ’’ତି ଅନୁସାସନିଂ ପୁରେକ୍ଖତ୍ୱା ।
୩୬୨.ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନନ୍ତି ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉମ୍ମତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଉଦାୟିତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ…ପେ॰… ତୁଲ୍ୟାୱା’’ତି । ୱେଦନାୟ ଅଦିନ୍ନାଦାନେନ ଅସମତ୍ତା ‘‘ୱେଦନେତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧା ମତା’’ତି ଆହ, ସୁଖୋପେକ୍ଖାୱେଦନାୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ମତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩୬୩.କାମପାରିଚରିୟାୟାତି ମେଥୁନଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ପାରିଚରିୟାୟ, ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ପାରିଚରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କାମିତା ପତ୍ଥିତାତି କାମା, ମେଥୁନରାଗୱସେନ ପତ୍ଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ, କାମା ଚ ସା ପାରିଚରିୟା ଚାତି କାମପାରିଚରିୟା, ତସ୍ସା କାମପାରିଚରିୟାୟାତିପି ଗହେତବ୍ବଂ, ମେଥୁନରାଗଚିତ୍ତେନ ଅଭିପତ୍ଥିତପାରିଚରିୟାୟାତିଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭଗିନି ପାରିଚରିୟାନଂ ୟା ମାଦିସଂ ସୀଲୱନ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ଏତେନ ଧମ୍ମେନ ପରିଚରେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ପାରିଚରିୟାୟ ଗୁଣଂ ଆନିସଂସଂ କଥେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେତି ତସ୍ମିଂ ଭଣିତକ୍ଖଣେୟେୱ । ସା ଚେ ଜାନାତୀତି ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଭାସି, ସଚେ ସା ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ଜାନାତି ।
୩୬୪.ସା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ନୋ ଜାନାତି ଚେ, ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟକ୍ଖିପେତିଦେୱୀସୁ ଜାନନ୍ତୀସୁ, ପଣ୍ଡକେ ଚ ଜାନନ୍ତେ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସେସେତି ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତୱିସୟେ, ୟକ୍ଖିଆଦୀନଂ ଅଜାନନୱିସୟେ ଚ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୋ ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୬୫.ଚୀୱରାଦୀହୀତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୀହି । ୱତ୍ଥୁକାମେହୀତି ତଣ୍ହାୟ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱତ୍ଥୂ ଚ କାମିତତ୍ତା କାମାତି ଚ ସଙ୍ଖାତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ।
୩୬୬. ରାଗୋ ଏୱ ରାଗତା । ‘‘ରାଗିତା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ରାଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରାଗୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ରାଗିତା, ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ରାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଭାସୋତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ଗୁଣଭଣନଂ । ତେନ ରାଗେନାତି କାମପାରିଚରିୟାୟ ରାଗେନ । ଖଣେ ତସ୍ମିନ୍ତି ଭଣିତକ୍ଖଣେ । ୱିଜାନନନ୍ତି ୟଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣତି, ତାୟ ତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ୱିଜାନନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୬୭.ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନୀତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିତା, ତଂସଞ୍ଞିତା, ପାରିଚରିୟାୟ ରାଗିତା, ତେନ ରାଗେନ ଓଭାସନଂ, ଖଣେ ତସ୍ମିଂ ୱିଜାନନନ୍ତି ଇମାନି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦେ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ।
ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩୬୮. ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିକିରିୟାତ୍ତୟୋପାଦାନସାମତ୍ଥିୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିପାଦନକଂ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ‘‘ଗରୁ ହୋତୀ’’ତି ପଦସାମତ୍ଥିୟେନ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଚ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ତିୱିଧେହି ସହ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ଦେସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି ଚେ, ତସ୍ସ ଗରୁ ହୋତୀ’’ତି ଏକଂ ୱାକ୍ୟଂ ହୋତି । ଏୱଂ ‘‘ଇତ୍ଥିୟାପି ୱା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜନାୟପି ଏକଂ ୱାକ୍ୟଂ ହୋତୀତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଇଧ ସନ୍ଦେସକ୍କମଞ୍ଚ ୟୋଜନାକ୍କମଞ୍ଚ ଜାନନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ତାୱ ଇତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ଭରିୟାନଞ୍ଚ ପଭେଦୋ ଚ ସରୂପଞ୍ଚ ୱିଭାୱୀୟତି – ତେସୁ ଇତ୍ଥିୟୋ ଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦସ ଇତ୍ଥିୟୋ ମାତୁରକ୍ଖିତା ପିତୁରକ୍ଖିତା ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତା ଭାତୁରକ୍ଖିତା ଭଗିନିରକ୍ଖିତା ଞାତିରକ୍ଖିତା ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ସାରକ୍ଖା ସପରିଦଣ୍ଡା’’ତି । ଭରିୟା ଚ ଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦସ ଭରିୟାୟୋ ଧନକ୍କୀତା ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ଭୋଗୱାସିନୀ ଓଦପତ୍ତକିନୀ ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା ଚ କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚ ଧଜାହଟା ମୁହୁତ୍ତିକା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୩) । ଇମାସଂ ପଭେଦୋ ଚ ସରୂପାନି ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି –
ପୁରିସେହି ସହ ୟଥା ସଂୱାସଂ ନ କରୋତି, ଏୱଂ ମାତରା ରକ୍ଖିତା ମାତୁରକ୍ଖିତା। ୟଥାହ ‘‘ମାତୁରକ୍ଖିତା ନାମ ମାତା ରକ୍ଖତି ଗୋପେତି ଇସ୍ସରିୟଂ କାରେତି ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞାଦିଗୋତ୍ତେ ଜାତା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗୋତ୍ତେ ଜାତେହି ରକ୍ଖିତା ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା। ୟଥାହ ‘‘ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା ନାମ ସଗୋତ୍ତା ରକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଏକଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତେହି ୱା ଏକଗଣପରିୟାପନ୍ନେହି ୱା ରକ୍ଖିତା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ନାମ । ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ନାମ ସହଧମ୍ମିକା ରକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୦୪) । ସାରକ୍ଖା ନାମ ‘‘ଗବ୍ଭେପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋତି ‘ମୟ୍ହଂ ଏସା’ତି ଅନ୍ତମସୋ ମାଲାଗୁଳପରିକ୍ଖିତ୍ତାପୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତସରୂପା । ସପରିଦଣ୍ଡା ନାମ ‘‘କେହିଚି ଦଣ୍ଡୋ ଠପିତୋ ହୋତି ‘ୟୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଇତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଏତ୍ତକୋ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସରୂପାତି ଅୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସରୂପସଙ୍ଖେପୋ । ଇମାସୁ ଦସସୁ ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରପୁରିସସେୱାୟଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି, ଇତରାସଂ ନ ହୋତି । ଇମା ଦସପି ପଞ୍ଚସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତେହି ଅଗମନୀୟା ।
ଦସସୁ ଭରିୟାସୁ ‘‘ଧନକ୍କୀତା ନାମ ଧନେନ କିଣିତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭରିୟଭାୱାୟ ଅପ୍ପକଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଧନଂ ଦତ୍ୱା ଗହିତା ଧନକ୍କୀତା ନାମ । ‘‘ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ନାମ ପିୟୋ ପିୟଂ ୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତରୁଚିୟା ସଂୱସିତେନ ପୁରିସେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ନାମ । ‘‘ଭୋଗୱାସିନୀ ନାମ ଭୋଗଂ ଦତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଦୁକ୍ଖଲମୁସଲାଦିଗେହୋପକରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭରିୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜନପଦିତ୍ଥୀ ଭୋଗୱାସିନୀ ନାମ । ‘‘ପଟୱାସିନୀ ନାମ ପଟଂ ଦତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିୱାସନମତ୍ତଂ ୱା ପାରୁପନମତ୍ତଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ଭରିୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦଲିଦ୍ଦିତ୍ଥୀ ପଟୱାସିନୀ ନାମ । ଓଦପତ୍ତକିନୀ ନାମ ‘‘ଉଦକପତ୍ତଂ ଆମସିତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ସଂସଟ୍ଠା ଅଭେଜ୍ଜା ହୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଉଦକପତ୍ତେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଭରିୟଭାୱଂ ନୀତୋ ମାତୁଗାମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା ନାମ ଚୁମ୍ବଟଂ ଓରୋପେତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୀସତୋ ଚୁମ୍ବଟଂ ଓରୋପେତ୍ୱା ଭରିୟଭାୱମୁପନୀତା କଟ୍ଠହାରିକାଦିଇତ୍ଥୀ ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା ନାମ । ଦାସୀଚ ଭରିୟା ଚ ନାମ ‘‘ଦାସୀ ଚେୱ ହୋତି ଭରିୟା ଚା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭରିୟଂ କତ୍ୱା ୱାସିତା ‘‘ତସ୍ସେୱ ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତା । କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚ ନାମ ‘‘କମ୍ମକାରୀ ଚେୱ ହୋତି ଭରିୟା ଚା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଧାନିତ୍ଥିନିରପେକ୍ଖେନ କୁଟୁମ୍ବକିଚ୍ଚଂ କାରେତ୍ୱା ଭରିୟଭାୱଂ ନୀତା ଭରିୟା କତକମ୍ମା ‘‘କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଧଜାହଟା ନାମ କରମରାନୀତା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଧଜଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ମହାସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରୱିସୟଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେନ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ଭରିୟଭାୱମୁପନୀତା ଇତ୍ଥୀ ଧଜାହଟା ନାମ । ‘‘ମୁହୁତ୍ତିକା ନାମ ତଙ୍ଖଣିକା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଚିରକାଲଂ ସଂୱାସତ୍ଥାୟ ଗହିତା ଇତ୍ଥୀ ମୁହୁତ୍ତିକା ନାମାତି ଅୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଭରିୟାନଂ ସରୂପସଙ୍ଖେପୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ଦସସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦସନ୍ନଂ ଭରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରଟ୍ଠାନେ ଠପନତ୍ଥମଧିପ୍ପେତଭାୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ପୁରିସେନ ‘‘ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହି ‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଧନକ୍କୀତା’ତି’’ଆଦିନା ନୟେନ ଦିନ୍ନସନ୍ଦେସଂ ‘‘ସାଧୁ ଉପାସକା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱା ସୀସକମ୍ପନାଦିୱସେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ସନ୍ଦେସଂ ପୁରିସସ୍ସା’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ପୁରିସସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ମାତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୩୨୧) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପୁରିସସ୍ସ ମାତାପିତୁଆଦୟୋ ଚ ଗହେତବ୍ବା । ୱୀମଂସତୀତି ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗହିତସାସନଂ ତସ୍ସାୟେୱ ଏକଂସେନ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତୁଆଦୀନମଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଆରୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାପି ୱୀମଂସତୀତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଅନ୍ତେୱାସିଂ ୱୀମଂସାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୩୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୀମଂସାପେତୀତିପି ଗହେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚାହରତୀତି ତଥା ଆହଟଂ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ଚ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ଚ ଲଜ୍ଜାୟ ତୁଣ୍ହୀଭୂତାୟ ଚ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚାହରିତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧାପି ପଚ୍ଚାହରତୀତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ଅନ୍ତେୱାସିଂ ପଚ୍ଚାହରାପେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୩୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚାହରାପେତୀତି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ ।
‘‘ଇତ୍ଥିୟାପି ୱା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତ୍ୱା ଗହିତଦୁତିୟୱାକ୍ୟେ ଚ ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦେସକ୍କମୋ ପନ ‘‘ମାତୁରକ୍ଖିତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତି ‘ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ବ୍ରୂହି ‘ହୋମି ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଧନକ୍କୀତା’ତି’’ଆଦିପାଳିନୟେନ (ପାରା॰ ୩୩୦) ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱୀମଂସାପେତି ପଚ୍ଚାହରାପେତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନିୟାମେନ ଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ନାମଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱତ୍ୱା ଦସନ୍ନଂ ଭରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରତ୍ଥାୟ ଦୀୟମାନସନ୍ଦେସକ୍କମୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇଧାପି ଇତ୍ଥିୟାପି ୱାତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ମାତୁରକ୍ଖିତାୟ ମାତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତି ‘ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ବ୍ରୂହି ‘ହୋତୁ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଧନକ୍କୀତା’’ତିଆଦିପାଳିୱସେନ (ପାରା॰ ୩୨୪) ଇତ୍ଥିୟା ମାତୁପିତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ସନ୍ଦେସକ୍କମୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୩୭୦.ତଂ ପୱତ୍ତିଂ । ସଞ୍ଚରିତ୍ତା ସଞ୍ଚରଣହେତୁ । ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅନ୍ତରେ ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଚରଣହେତୁ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୧.ଅଞ୍ଞଂ ୱାତି ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା । ‘‘ଭାସତୋ’’ତି ଲିଖନ୍ତି । ‘‘ପେସିତୋ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଂ ପହାୟ ‘‘ଭାସତୀ’’ତି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପାଠସେସୋ ୱା କାତବ୍ବୋ । ‘‘ୟୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭାସତି ଚେ, ତସ୍ସ ଭାସତୋତି ୟୋଜନା’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମାତରା ରକ୍ଖିତଂ ଇତ୍ଥିଂ ‘ଗଚ୍ଛ ବ୍ରୂହୀ’ତି ୟୋ ପେସିତୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପିତୁରକ୍ଖିତଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଭାସତୋ ୱିସଙ୍କେତୋୱା’’ତି, ‘‘ମାତରା…ପେ॰… ବ୍ରୂହୀ’ତି ପେସିତୋ ହୁତ୍ୱା ପିତୁରକ୍ଖିତଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଭାସତୋ ୱିସଙ୍କେତୋୱା’’ତି ୟୋଜନା ୟୁତ୍ତତରାତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି ।
୩୭୨.ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନତାଦୀହୀତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନମେୱ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୀମଂସନପଚ୍ଚାହରଣାନି ଗହିତାନି । ସଞ୍ଚରିତ୍ତେତି ସଞ୍ଚରଣେ । ସମାପନ୍ନେତି ଗତେ ସତି । ଗରୁକାପତ୍ତିମାଦିସେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଆଦିସେତି କଥେୟ୍ୟ ।
୩୭୩.ଦ୍ୱୀହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗେହି ସଞ୍ଚରିତ୍ତେ ସମାପନ୍ନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୩୮) ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗେହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡକାଦୀସୂତି ପଣ୍ଡକୟକ୍ଖିପେତୀସୁ । ତୀହିପି ଅଙ୍ଗେହି ସଞ୍ଚରିତ୍ତେ ସମାପନ୍ନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଏକେନେୱାତି ଏକେନେୱ ଅଙ୍ଗେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁ ସବ୍ବମାତୁଗାମେସୁ ଚ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ପୁରିସୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେସି ‘ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଇତ୍ଥିଂ ୱୀମଂସା’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି ‘କହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମା’ତି । ସୁତ୍ତା ଭନ୍ତେତି…ପେ॰… ମତା ଭନ୍ତେତି । ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭନ୍ତେତି । ଅନିତ୍ଥୀ ଭନ୍ତେତି । ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକା ଭନ୍ତେତି । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି । ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୧) ଆଗତାସୁ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚ ।
୩୭୪.ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ଚେତିୟାଦୀସୁ କତ୍ତବ୍ବଂ ନିସ୍ସାୟ ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସସ୍ସ, ପୁରିସେନ ଚ ଇତ୍ଥିୟା ଦିନ୍ନସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାହରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ୱା କରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତି, ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୦) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୫.ତଥା ତସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସଜାତିକାୟ ତସ୍ସା । ନନାଲଂୱଚନୀୟତାତି ‘‘ମମାୟ’’ନ୍ତି ୱା ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହେ ୱା ନିରାସଙ୍କଂ ୱତ୍ତୁଂ ନାହରତୀତି ଅଲଂୱଚନୀୟା, ଅସ୍ସାମିକା, ସା ହି କେନଚି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏସା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱା ନିରାସଙ୍କେନ ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହୱଚନଂ ୱା ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ଅଲଂୱଚନୀୟା ନ ଭୱତୀତି ନାଲଂୱଚନୀୟା, ସସ୍ସାମିକା, ସା ହି ସାମିକେନ ତଥା କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ନାଲଂୱଚନୀୟା, ନାଲଂୱଚନୀୟା ନ ଭୱତୀତି ନନାଲଂୱଚନୀୟା, ଅଲଂୱଚନୀୟପଦେନ ୱୁତ୍ତା ଅସ୍ସାମିକା ଏୱ, ପଟିସେଧା ଦ୍ୱେ ପକତିମତ୍ଥଂ ଗମୟନ୍ତୀତି, ନନାଲଂୱଚନୀୟାୟ ଭାୱୋ ନନାଲଂୱଚନୀୟତା, ନିରାସଙ୍କେନ ଅୱଚନୀୟତା ଅସ୍ସାମିକଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଞ୍ଚରିତ୍ତୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱଚନୀୟା ନ ହୋତୀତି ୱା ‘‘ଅଲଂୱଚନୀୟା’’ତିପି ଗହେତବ୍ବମେୱ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନତାଦୀନଂ ୱସାତି ଏତ୍ଥ ଚକାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀମଂସନପଚ୍ଚାହରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମନୁସ୍ସିତ୍ଥିତା ନନାଲଂୱଚନୀୟତାତି ୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଚ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଆପତ୍ତିକାରଣେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୬.ଇଦଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅଥ ୱା ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚ ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । କାୟତୋ, ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ। ତତୋ ଏୱ ଅଚିତ୍ତକମୁଦୀରିତଂ। ମିସ୍ସକସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଅଚିତ୍ତକଂ । ଅୱସେସଚିତ୍ତେସୁପି ୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଅସତି ଅଚିତ୍ତକଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଲଂୱଚନିୟତ୍ତଂୱା’’ତିଆଦି । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ, ‘‘ଅଲଂୱଚନୀୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ସନ୍ଦେସଂ ପେସେତି, ତସ୍ମିଂ ପଟିବଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱାତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱା ଅଜାନତୋ ଅଚିତ୍ତକମୁଦୀରିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩୭୭.ସାସନନ୍ତି ମାତୁଗାମସ୍ସ, ପୁରିସସ୍ସ ୱା ସାସନଂ । କାୟୱିକାରେନାତି ସୀସକମ୍ପନାଦିନା କାୟୱିକାରେନ । ଗହେତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତଂ ଉପଗମ୍ମାତି ପଟିଗ୍ଗହିତସାସନଂ ୟସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତଂ ମାତୁଗାମଂ, ପୁରିସଂ ୱା ଉପଗମ୍ମ । ୱୀମଂସିତ୍ୱାତି ତଂ କିଚ୍ଚଂ ତୀରେତ୍ୱା । ହରନ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସ । କାୟତୋ ସିୟାତି ୱଚୀଭେଦଂ ୱିନା ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀନଂ କାୟେନେୱ କତତ୍ତା କାୟସମୁଟ୍ଠାନତୋୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୮. ଇତ୍ଥିୟା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ନିସିନ୍ନୋୱାତି ପକତିୟା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିସିନ୍ନୋ । ତଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ଥେୱାଗତସ୍ସେୱାତି ୟତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ଇତ୍ଥିୟା ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହି, ତମେୱ ଆସନଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନମେୱ ଆଗତସ୍ସ ସନ୍ନିସିତବ୍ବପୁରିସସ୍ସେୱ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଆରୋଚେତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ପୁନ ‘‘ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ତତ୍ଥେୱାଗତାୟ ତସ୍ସା ଏୱ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସାସନଂ ଦତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥେୱ ଆଗତସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସେୱ ଞାତମନନ୍ତରଂ କାୟିକକିରିୟଂ ୱିନା ୱଚନେନେୱ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିୟା ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଥ ୱା ପୁରିସସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ତଂ ୱଚନଂ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋଚେତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥେୱାଗତସ୍ସେୱ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ ପୁରିସସନ୍ଦେସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନାପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ତତ୍ଥେୱାଗତସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ସାସନୱଚନମତ୍ତେନେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, କିଚ୍ଚନ୍ତରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ୟଦିଚ୍ଛାୱସେନ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ୱା ୱତ୍ୱା ପୁନପି ତତ୍ଥେୱ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ପୁନ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱଚନେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୭୯. ‘‘ଅଲଂ…ପେ॰… ଅଜାନତୋ’’ତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତକାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, କସ୍ମା ପୁନ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ୱିସୁଂ କାରଣାଭାୱଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନଂ ୱିଧିନ୍ତି ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଆରୋଚେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାହରିତ୍ୱା ଆରୋଚନସଙ୍ଖାତଂ ୱିଧାନଂ । ଅରହତୋପୀତି ଖୀଣାସୱସ୍ସପି, ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପଗେୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେନ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଜୋତିତୋ ।
୩୮୦.ଜାନିତ୍ୱାତି ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଂ ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱା ଉଭୟମେୱ ୱା ଜାନିତ୍ୱା । ତଥାତି କାୟୱାଚତୋ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଚିତ୍ତକେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକେହି । ତେହେୱାତି କାୟାଦୀହି ତେହି ଏୱ, ‘‘ତୀହେୱା’’ତିପି ପାଠୋ ।
ସଞ୍ଚରିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩୮୧-୨.ସୟଂୟାଚିତକେହେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପକରଣେହୀ’’ତି ପାଠସେସୋ, ‘‘ପୁରିସଂ ଦେଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନାୱ ୟାଚିତ୍ୱା ଗହିତେହି ଉପକରଣେହେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ସଞ୍ଞାଚିକା ନାମ ସୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପୁରିସମ୍ପି ପୁରିସତ୍ତକରମ୍ପି ଗୋଣମ୍ପି ସକଟମ୍ପି ୱାସିମ୍ପି ପରସୁମ୍ପି କୁଠାରିମ୍ପି କୁଦାଲମ୍ପି ନିଖାଦନମ୍ପୀ’’ତି। ଏତ୍ଥ ଏୱ-କାରେନ ଅୟାଚିତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନ ଅସ୍ସାମିକନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ‘‘କୁଟିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘କୁଟି ନାମ ଉଲ୍ଲିତ୍ତା ୱା ହୋତି ଅୱଲିତ୍ତା ୱା ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତା ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭୂମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନାନି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ସୁଧାୟ ୱା ଦ୍ୱାରୱାତପାନାଦିଅଲେପୋକାସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଲିତ୍ତଭାୱେନ ଉଲ୍ଲିତ୍ତାନାମକଂ ୱା ତଥା ବହି ଲିତ୍ତଭାୱେନ ଅୱଲିତ୍ତାନାମକଂ ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଲିତ୍ତଭାୱେନ ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତାନାମକଂ ୱା କୁଟିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅପ୍ପମାଣିକନ୍ତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ, ଦୀଘସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ସତ୍ତନ୍ତରା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୮) ଦୀଘପୁଥୁଲାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣେନ ଅତିରେକତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ତିଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତୀଣି କିଲେସମୂଲାନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା କାଲତ୍ତୟୱତ୍ତ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୁୱନେକପଟିସରଣଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲଂ ପମାଣମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲତୋ ତିୱଙ୍ଗୁଲଂ ହୋତି, ଏକା ୱିଦତ୍ଥି ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ହୋନ୍ତି, ଏକଂ ରତନଂ ତୀଣି ରତନାନି ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ନିୟମିତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ଚ ୱଡ୍ଢକିରତନେନ ଦିୟଡ୍ଢରତନପ୍ପମାଣା ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ନାମ ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥେନ ଦିୟଡ୍ଢୋ ହତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୮-୩୪୯) । ତସ୍ମା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ଦ୍ୱାଦସ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥେନ ଅଟ୍ଠାରସ ହତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଦୀଘସୋ ଦ୍ୱାଦସ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟାତି ବାହିରିମେନ ମାନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତିମଂ ସୁଧାଲେପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଥୁସମତ୍ତିକପରିୟନ୍ତେନ ୱା ମହାମତ୍ତିକପରିୟନ୍ତେନ ୱା ବାହିରନ୍ତତୋ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ, ‘‘ତିରିୟଂ ସତ୍ତନ୍ତରାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେନ ମାନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେନ ପୁଥୁଲତୋ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗୁଲାଧିକଦସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଞ୍ଚ କୁଟିୟା ପମାଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଠିତପମାଣତୋ ଦୀଘତୋ ପୁଥୁଲତୋ ୱା ଉଭତୋ ୱା କେସଗ୍ଗମତ୍ତାଧିକାପି କୁଟି ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକ’’ନ୍ତି ଆହାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋତି ଉଦ୍ଦେସୋ, ଅତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୋ ଏତିସ୍ସାତି ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସା, କୁଟି, ତଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ । ‘‘ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏସା ୱାସତ୍ଥାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ‘‘କାରୟମାନେନାତି କରୋନ୍ତୋ ୱା କାରାପେନ୍ତୋ ୱା’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୟୋଜକକତ୍ତୁନୋ ଚ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥାତି ତେନେୱ ପକାରେନ, ୟେହି ଅସ୍ସାମିକତାଦୀହି ପକାରେହି ୟୁତ୍ତଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ତେହେୱ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତଂ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକମ୍ପି କୁଟିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି । ଇମିନା ଅପ୍ପମାଣିକଂ ୱିୟ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକମ୍ପି ୱିସୁଂୟେୱ ଆପତ୍ତିୟା ପଧାନଙ୍ଗନ୍ତି । ୱସତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ, ଭୂମି, ସା ଅଦେସିତା ଏତିସ୍ସାତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକା, କୁଟି, ତଂ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତେନ କୁଟିକାରେନ ଭିକ୍ଖୁନା କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତ୍ୱା ସମତଲଂ କାରେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସ୍ସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଓଲୋକନଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ୟାଚିତେନ ସଙ୍ଘେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମତେହି ବ୍ୟତ୍ତେହି ପଟିବଲେହି ଦ୍ୱୀହି ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସାରମ୍ଭଭାୱଂ ୱା ଅପରିକ୍କମନଭାୱଂ ୱା ଉଭୟମେୱ ୱା ପସ୍ସନ୍ତେହି ‘‘ମାୟିଧ କରୀ’’ତି ନିୱାରେତ୍ୱା ଅନାରମ୍ଭଂ ଚେ ହୋତି ସପରିକ୍କମନଂ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚିତେ କୁଟିକାରକେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସ୍ସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ୟାଚିତେ ୱୁଡ୍ଢାନୁମତେନ ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଦେସେତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାଦିତକୁଟିୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଭାୱା ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ, ତେନେୱ ଅସ୍ସାମିକତାଦିପକାରେନ ୟୁତ୍ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କୁଟିକଂ ଅତ୍ତନା ୟାଚିତେହି ଉପକରଣେହି କରୋନ୍ତସ୍ସ, କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଅନଭିନେୟ୍ୟ ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ, ପମାଣଂ ୱା ଅତିକ୍କାମେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୮) ତୁଲ୍ୟବଲତାସୂଚକେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟସହିତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୫୫) ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁକୁଟିଂ କରୋତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୪) ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୫) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଏକଂ ଚେ, ଏକୋୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି । ତଂ ପନ ‘‘ସଚେ ଏକୱିପନ୍ନା ସା, ଗରୁକଂ ଏକକଂ ସିୟା’’ତି ୱକ୍ଖତି ।
ସାରମ୍ଭାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ସାରମ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ସୋପଦ୍ଦୱପରିୟାୟୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସାରମ୍ଭଂ ଅନାରମ୍ଭନ୍ତି ସଉପଦ୍ଦୱଂ ଅନୁପଦ୍ଦୱ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୮-୩୪୯) । ଏତ୍ଥ ‘‘ସେତଂ ଛାଗମାରଭେଥ ୟଜମାନୋ’’ତି ପୟୋଗେ ୱିୟ ଆ-ପୁବ୍ବସ୍ସ ରଭସ୍ସ ହିଂସତ୍ଥେପି ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା କତ୍ତୁସାଧନୋ ଆରମ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ହିଂସକାନଂ କିପିଲ୍ଲିକାଦିସତ୍ତାନଂ ୱାଚକୋ ଭୱତୀତି ତଂସହିତଟ୍ଠାନଂ ସାରମ୍ଭଂ ନାମ ହୋତି । ତେନେୱ ପଦଭାଜନେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାରମ୍ଭଂ ନାମ କିପିଲ୍ଲିକାନଂ ୱା ଆସୟୋ ହୋତି, ଉପଚିକାନଂ ୱା, ଉନ୍ଦୂରାନଂ ୱା, ଅହୀନଂ ୱା, ୱିଚ୍ଛିକାନଂ ୱା, ସତପଦୀନଂ ୱା, ହତ୍ଥୀନଂ ୱା, ଅସ୍ସାନଂ ୱା, ସୀହାନଂ ୱା, ବ୍ୟଗ୍ଘାନଂ ୱା…ପେ॰… ଆସୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୩) ।
ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପରିକ୍କମନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସପରିକ୍କମନଂ ନାମ ସକ୍କା ହୋତି ୟଥାୟୁତ୍ତେନ ସକଟେନ ଅନୁପରିଗନ୍ତୁଂ, ସମନ୍ତା ନିସ୍ସେଣିୟା ଅନୁପରିଗନ୍ତୁଂ, ଏତଂ ସପରିକ୍କମନଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୩) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିପରିୟାୟତୋ ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ଚକ୍କଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରଂ ଚକ୍କଂ ବହି ଠପେତ୍ୱା କୁଟିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିୟମାନସ୍ସ ଗୋୟୁତ୍ତସକଟସ୍ସ ୱା ନିସ୍ସେଣିୟଂ ଠତ୍ୱା କୁଟିଂ ଛାଦୟମାନାନଂ ନିସ୍ସେଣିୟା ୱା ପରତୋ ଗମିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅପରିକ୍କମନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସାରମ୍ଭଅପରିକ୍କମନସଙ୍ଖାତଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେନ ୟୁତ୍ତଂ ଚେ, ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣିକଂ ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୫୫) । ଏକଂ ଚେ, ଏକମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣିକଂ ସାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣିକଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୫) ଏତଂ ତୟମ୍ପି ‘‘ସାରମ୍ଭାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ପମାଣିକତ୍ତଂ ୱା ଦେସିତୱତ୍ଥୁକତ୍ତଂ ୱା ୱିପନ୍ନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏକୱିପନ୍ନା। ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିପଦାନମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣକୁଟି ।
୩୮୩. ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ତେ ୟାଚନବହୁଲା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲା ୱିହରନ୍ତି ‘ପୁରିସଂ ଦେଥ ପୁରିସତ୍ତକରଂ ଦେଥା’’ତିଆଦିପାଳିୟା (ପାରା॰ ୩୪୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ଆଗତଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁରିସ’’ନ୍ତିଆଦି । କମ୍ମସହାୟତ୍ଥାୟାତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କମ୍ମେ ସହାୟଭାୱାୟ, କମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ପୁରିସଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟ ‘ପୁରିସଂ ଦେଥା’ତି ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) । ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନାତି ସାମିକାନଂ ଆୟତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତମୂଲସ୍ସ ଛିନ୍ଦନୱସେନ, ଅତ୍ତନୋ ଆୟତ୍ତଭାୱକରଣୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୮୪.ଅୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱଜ୍ଜରହିତଂ, ନିଦ୍ଦୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଗଲୁଦ୍ଦକମଚ୍ଛବନ୍ଧକାଦୀନଂ ସକକମ୍ମଂ ୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ ନାମ । ତସ୍ମା ମିଗଲୁଦ୍ଦକାଦୟୋ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚନ୍ତେନ ପନ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥା’’ତି, ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କମ୍ମଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱାୟେୱ ୟାଚିତବ୍ବଂ । ଲୁଦ୍ଦକେ ୱା ଇତରେ ୱା ନିକ୍କମ୍ମେ ଅୟାଚିତ୍ୱାପି ୟଥାରୁଚି କମ୍ମଂ କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହତ୍ଥକମ୍ମୟାଚନାୟ ସବ୍ବଥାପି କପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦୀପେତୁଂ ତଂତଂସିପ୍ପିକେ ୟାଚିତ୍ୱା ମହନ୍ତମ୍ପି ପାସାଦଂ କାରାପେନ୍ତେନ ହତ୍ଥକମ୍ମେ ୟାଚିତେ ଅତ୍ତନୋ ଅନୋକାସଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ମୂଲଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨ ଅତ୍ଥତୋସମାନଂ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା କୁସଲାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଅପରିହାପେନ୍ତେନ କପ୍ପିୟେନ ସାରୁପ୍ପେନ ପୟୋଗେନ ୟାଚିତବ୍ବଂ । ୟାଚିତକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥେହି କରୋନ୍ତାନଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ହତ୍ଥକମ୍ମମୂଲଂ କମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା କମ୍ମକାରକେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦାପେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୟାଚନାୟ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱେ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ପଦପୂରଣେ ୱା । ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜମେୱ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୩୮୫.ଞାତକାଦିକେତି ଞାତକପୱାରିତେ । ଠପେତ୍ୱାତି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଗୋଣମାୟାଚମାନସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ତାୱକାଲିକଂ ୱିନା କେୱଲଂ କମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟ ଗୋଣଂ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ । ତେସୁପୀତି ଞାତକାଦୀସୁପି ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜେନ ଗୋଣମାୟାଚନସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ତାୱକାଲିକନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୟାୱ କମ୍ମକରଣକାଲଂ, ତାୱ ନିୟମେତ୍ୱା ଞାତକଅଞ୍ଞାତକପୱାରିତଅପ୍ପୱାରିତେ ସବ୍ବେପି ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ୟାଚିତ୍ୱା ୱା ଅୟାଚିତ୍ୱା ୱା ଗହିତୋ ଚେ, ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ସାମିକାନଂ ନିୟ୍ୟାଦେତବ୍ବୋ, ଗୋଣେ ୱା ନଟ୍ଠେ ୱିସାଣେ ୱା ଭିନ୍ନେ ସାମିକେସୁ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ।
୩୮୬.ଦେମାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘ଆରାମିକାନଂ ଆଚିକ୍ଖଥ ପଟିଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସକଟୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସାପି ଗୋଣୱିନିଚ୍ଛୟେନ ସମାନତ୍ତା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସକଟଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଦେମାତି ୱୁତ୍ତେ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକମେୱ ଦେମାତି ୱୁତ୍ତେ ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ ନାମ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ।
୩୮୭.କୁଠାରାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିଖାଦନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ପାଠସେସୋ । ‘‘ସକଟଂ ଗୋଣୋ ୱିୟ ତାୱକାଲିକଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ନ ୟାଚିତବ୍ବଂ, ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ନ ୟାଚିତବ୍ବଂ, ତାୱକାଲିକଂ ୟାଚିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ‘‘ସକଟଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱିସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚାତି ଅୟଂ ନୟୋ ୱାସିଆଦୀସୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକନ୍ତି କେନଚି ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ଅପରିଗ୍ଗହିତଂ, ‘‘ରକ୍ଖିତଗୋପିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଅରକ୍ଖିତାଗୋପିତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱଲ୍ଲିଆଦିୱିନିଚ୍ଛୟମ୍ପି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବନ୍ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଗୋଣାଦିକଞ୍ଚ ୱକ୍ଖମାନୱଲ୍ଲିଆଦିକଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ରକ୍ଖିତଗୋପିତୱିସୟତ୍ତଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି । ହରାପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ କେନଚି ହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୩୮୮.ୱଲ୍ଲିଆଦିମ୍ହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେତ୍ତମୁଞ୍ଜତିଣମତ୍ତିକା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜତିଣଂ ୱିନା ଗେହଚ୍ଛାଦନତିଣଂ ତିଣଂ ନାମ । ଗରୁଭଣ୍ଡପ୍ପହୋନକେତି ‘‘ୱଲ୍ଲି ଅଡ୍ଢବାହୁମତ୍ତାପୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଗରୁଭଣ୍ଡପ୍ପହୋନକେ । ପରେସଂ ସନ୍ତକେୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପେତି ।
୩୮୯.ପଚ୍ଚୟେସୂତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ । ଏୱ-କାରେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତେ ଚତୁତ୍ଥପଚ୍ଚୟେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ‘‘ଆହର, ଦେହୀ’’ତି ଇଚ୍ଛିତପଚ୍ଚୟେ ନାମଂ ୱତ୍ୱା ୟାଚନା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ସାୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଲବ୍ଭମାନଭାୱେନ ସମତ୍ତା ପଚ୍ଚୟେସୁ ତୀସୁ ଅନନ୍ତରଂ ସହନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟତ୍ତୟତୋ ତତିୟପଚ୍ଚୟେୟେୱ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତିୟେ ପରିକଥୋଭାସନିମିତ୍ତାନି ଚ ଲବ୍ଭରେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱସିଟ୍ଠଦ୍ୱୟେ ପନ ପରିକଥାଦୟୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱୁତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥପଚ୍ଚୟେପି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଚ-କାରେନ ପରିକଥାଦିତ୍ତୟଂ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ତୀସ୍ୱେୱା’’ତି ଏୱ-କାରେନ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥେ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ପରିକଥୋଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚତୁତ୍ଥେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିକଥାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତତିୟପଚ୍ଚୟେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱିନା ସେସତ୍ତୟଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁରିମପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟେ ସବ୍ବମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସେନାସନପଚ୍ଚୟେ ପରିକଥାଦିକନ୍ତି ଉପୋସଥାଗାରାଦିକରଣାରହଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଉପାସକାନଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ ଓକାସେ ଏୱରୂପଂ ସେନାସନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ୱା ପୱତ୍ତା କଥା ପରିକଥା ନାମ । ‘‘ଉପାସକା ତୁମ୍ହେ କତ୍ଥ ୱସଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ପାସାଦେ ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଉପାସକା ପାସାଦୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତା କଥା ଓଭାସୋ ନାମ । ଉପାସକେସୁ ପସ୍ସମାନେସୁ ଭୂମିୟଂ ରଜ୍ଜୁଂ ପସାରେତ୍ୱା ଭୂମିଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଣୁକେ ଆକୋଟେତ୍ୱା ‘‘କିମିଦଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଏତ୍ଥ ଆୱାସଂ କରୋମ ଉପାସକା’’ତିଆଦିକା କଥା ନିମିତ୍ତକଥା ନାମ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ଚ ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୨) ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୯୦-୩. ଇଦାନି କୁଟିକାରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଦେସିତେ’’ତିଆଦି । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ନିସେନ୍ତସ୍ସାତି ପାସାଣେ ଘଂସିତ୍ୱା ତିଖିଣଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ପାଚିତ୍ତିୟା ସହାତି ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୦) ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ।
ଆପତ୍ତିନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଇତରତ୍ର ସୁଦ୍ଧପୟୋଗଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ଆପତ୍ତିଂ ।
ୟା ପନାତି ୟା କୁଟି । ପଠମେ ଦୁତିୟେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପିଣ୍ଡେହୀ’’ତି କରଣବହୁୱଚନଂ ୱିଭତ୍ତିୱଚନୱିପରିଣାମୱସେନ ‘‘ପିଣ୍ଡେ’’ତି ଭୁମ୍ମେକୱଚନନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ନିକ୍ଖିତ୍ତେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ନିକ୍ଖିତ୍ତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୯୪. ‘‘ସଚେ ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ୱିପ୍ପକତନ୍ତି ଆରଦ୍ଧମନିଟ୍ଠିତଂ । ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଟ୍ଠିତେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବସଙ୍ଘାଦିସେସାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୁବ୍ବପୟୋଗମତ୍ତେନ ହି ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନିପି ହୋନ୍ତି, ତାନି ପନ ଦେସେତବ୍ବାନି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଆକଡ୍ଢତି, ତେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆପନ୍ନାନଂ ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନଂ ଦେସେତବ୍ବତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି । ତଂ କୁଟିନ୍ତି ତଂ ୱିପ୍ପକତକୁଟିଂ ।
୩୯୫.ଅଞ୍ଞଂ ଭୋଜନସାଲାଦିଂ । ତଥାତି ଅନାପତ୍ତିମାହ ।
୩୯୬.‘‘କରୋତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘କାରାପୟତୋ’’ତିପି ଲବ୍ଭତି । ଉଭୟେନାପି ‘‘କ୍ରିୟତୋ’’ତି ଇମସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି ।
୩୯୭.ତନ୍ତି ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ‘‘କ୍ରିୟାକ୍ରିୟତୋ’’ତି ଇଦଂ କୁଟିୟା କରଣଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଅକରଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ।
୩୯୮. ୱତ୍ଥୁଂ ଅଦେସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ତେନ ୱିହାରକାରକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୩୬୭) ପଦଭାଜନେ ଆଗତନୟେନ ୱିହାରଂ କାରାପେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତ୍ୱା ସମତଲଂ କାରେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ମହଲ୍ଲକଂ ୱିହାରଂ କତ୍ତୁକାମୋ ସସ୍ସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁଓଲୋକନଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେ ୱୁଡ୍ଢେ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତେ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ନେତ୍ୱା କତପରିକମ୍ମଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କୁଟିୱତ୍ଥୁଓଲୋକନେ ୱିୟ ଗତଭିକ୍ଖୂହି ଓଲୋକେତ୍ୱା ସାରମ୍ଭାଦିଭାୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅନାରମ୍ଭସପରିକ୍କମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚିତେ ପୁନ ତେନ ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ମହଲ୍ଲକଂ ୱିହାରଂ କତ୍ତୁକାମୋ ସସ୍ସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତ୍ୱା ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୱିହାରୱତ୍ଥୁ ଦେସେତବ୍ବଂ, ତଥା ଅକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇହ ସାରମ୍ଭାଦି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମହଲ୍ଲକନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସାମିକଭାୱେନ ସଞ୍ଞାଚିକକୁଟିତୋ ମହନ୍ତଭାୱୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମହଲ୍ଲକୋ । ୟସ୍ମା ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କମେନାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ପମାଣମହନ୍ତତାୟପି ମହଲ୍ଲକୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୬୬) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହନ୍ତଭାୱେନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହାରନ୍ତି ‘‘ୱିହାରୋ ନାମ ଉଲ୍ଲିତ୍ତୋ ୱା ହୋତି ଅୱଲିତ୍ତୋ ୱା ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତୋ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୩୭୧) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସେନାସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିସରୂପଂ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତଂ ୱିହାରଂ ୟୋ କରେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । କରେୟ୍ୟ ୱା କାରାପେୟ୍ୟ ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅତ୍ତୱାସତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱାସଂ ପଟିଚ୍ଚ, ଇମିନା ପରସ୍ସ ୱାସତ୍ଥାୟ କରୋତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଗରୁକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଅକାରାପନେନ ‘‘ଏକୋୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ତୟଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପମାଣା…ପେ॰… ସଙ୍ଘାଦିସେସତା’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ୩୯୯ ଆଦୟୋ) ।
୩୯୯.କ୍ରିୟାସମୁଟ୍ଠାନାଭାୱନ୍ତି ପମାଣାତିକ୍କମେପି ଆପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଇଧ ଅଭାୱୋ ଞାତବ୍ବୋ । କ୍ରିୟ…ପେ॰… ଲକ୍ଖୟେତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକତାୟ ଅକିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ।
ମହଲ୍ଲକୱିହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୦୧-୩.ତେସୂତି ଚତୁୱୀସତିୟା ପାରାଜିକେସୁ । ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପାନି ଏକୂନୱୀସତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଟିନିୟତା ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ତଦନୁଲୋମାୟ ୱିବ୍ଭନ୍ତଭିକ୍ଖୁନିୟା ସହ ପଞ୍ଚ ପାରାଜିକେ ୱିନା ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପା ସେସା ଏକୂନୱୀସତି ପାରାଜିକା ।
ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୬) ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଇଧ ‘‘ଏକୂନୱୀସତୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ପଦଭାଜନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାଗତମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ବୁଦ୍ଧାନୁମତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟପରିୟତ୍ତିପୱତ୍ତକାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଆଚରିୟୋ ସବ୍ବପାରାଜିକାନଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୮୫) ୱୁତ୍ତଅନୁଦ୍ଧଂସନସ୍ସ ଏକନ୍ତସାଧନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଟିନିୟତସାନୁଲୋମପାରାଜିକପଞ୍ଚକଂ ୱିନା ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହି, ତେନେୱ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ଗଣ୍ଠିପଦୱିୱରଣେ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଏୱ ଆଗତେ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେସଂ ଅଞ୍ଞତରେନାପି ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୪) ପାଠେ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଇମେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ ପମାଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଏକୂନୱୀସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟାନୀ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
ଅଞ୍ଞତରେନ ଅମୂଲକେନାତି ୟୋଜନା । ଅମୂଲକେନାତି ଚୋଦକସ୍ସ ଦସ୍ସନାଦୀହି ଚୋଦନାମୂଲେହି ୱିରହିତତ୍ତା ଅମୂଲକଂ, ପାରାଜିକଂ, ତେନ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଂ ପାରାଜିକଂ ଚୋଦକେନ ଚୁଦିତକମ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ନେୱ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ସୁତଂ ନ ପରିସଙ୍କିତଂ, ଇଦଂ ଏତେସଂ ଦସ୍ସନସୱନପରିସଙ୍କାସଙ୍ଖାତାନଂ ମୂଲାନଂ ଅଭାୱେନ ଅମୂଲକଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) । ଏତ୍ଥ ଚ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ। ପକତିସୋତେନ ୱା ଦିବ୍ବସୋତେନ ୱା ସୁତଂ ସୁତଂ ନାମ । ଚିତ୍ତେନ ପରିସଙ୍କିତଂ ପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ତଂ ତିୱିଧଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତପରିସଙ୍କିତୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ତାଦିସେ କମ୍ମନିୟେ ଓକାସେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଞ୍ଞଥିୟଂ ପୟୋଗଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱୀତିକ୍କମନଂ ନୁ ଖୋୟମକାସୀ’’ତି ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । କୁଟ୍ଟତିରୋହିତେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ମାତୁଗାମସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସସ୍ସ ସବ୍ଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ‘‘ୱୀତିକ୍କମନଂ ନୁ ଖୋୟମକାସୀ’’ତି ଏୱଂ ଗହଣଂ ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ୱିହାରପରିୟନ୍ତେ ତରୁଣମାତୁଗାମପୁରିସାନଂ ଦିୱସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣପୁପ୍ଫାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା, ମଂସସୁରଗନ୍ଧଞ୍ଚ ଘାୟିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ କସ୍ସ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତିୟପୂଜିତମାଲାଗନ୍ଧସ୍ସ ପୀତାରିଟ୍ଠସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସରୀରଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ‘‘ତଂ ଏତସ୍ସ କମ୍ମଂ ନୁ ଖୋ’’ତି କିରିୟମାନସଂସୟୋ ମୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ଏୱରୂପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠସୁତପରିସଙ୍କିତମୂଲକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଚୋଦେତୀତି ‘‘ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ସୟଂ ଚୋଦେତି । ଚୋଦାପନଂ ପନ ୱକ୍ଖତି । ଚାୱନଚେତନୋ ହୁତ୍ୱାତି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ନଂ ଇମମ୍ହା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ପରଂ ସାସନା ଚାୱେତୁକାମେନ ଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା । ‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ଅସୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଚୋଦେତୀ’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତଚୋଦନାକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ପାରାଜିକମନାପନ୍ନଂ ୱା ଆପନ୍ନଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋତି ମାତିକାଗତଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୋ ଅପ୍ପତୀତୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଦୋସଲେସେନ ସୟଂ ଦୂସିତୋ, ପରଞ୍ଚ ଦୂସେନ୍ତୋ ପୀତିସୁଖାଦୀହି ଅପଗତୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱକ୍ଖମାନେନ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
‘‘କତେ ଓକାସମ୍ହୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଓକାସଂ ‘‘କାରାପେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ପାଠତୋ ଅନ୍ତୋନୀତହେତ୍ୱତ୍ଥତାୟ ‘‘କତେ’’ତି ‘‘କାରିତେ’’ତି ଏତସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ହୋତି, ‘‘ଓକାସଂ ମେ କରୋହି, ଅହଂ ତଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଓକାସେ କାରାପିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅକତେ ଓକାସେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ସହାତି ଓକାସସ୍ସ ଅକାରାପିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ।
୪୦୪-୫.କୋଣ୍ଠୋସୀତି ଧୁତ୍ତୋସି । ଜେଟ୍ଠବ୍ବତିକୋସୀତି କାଲୀଦେୱୀୱତନିୟୁତ୍ତୋସି । କାଲୀଦେୱୀ କିର ସିରିଦେୱିୟା ଜେଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ୱତଧରୋ ଜେଟ୍ଠବ୍ବତିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ୱତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପୂରେନ୍ତୋ ସକଲସରୀରେ ମସିଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା କାକପତ୍ତାନି ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱା କାଲୀଦେୱିଂ ଫଲକେ ଲିଖାପେତ୍ୱା ତଂ କାଜକୋଟିୟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋଦକାଦିଅସୁଚିସନ୍ନିଚିତଓଲିଗଲ୍ଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋସି ନିସ୍ସୀଲୋସି ସୀଲୱିରହିତୋସୀ’’ତି ଥୋମେନ୍ତୋ ୱିଚରତୀତି ।
ଦୁସ୍ସୀଲତ୍ତା ଏୱ ହୀନଜ୍ଝାସୟତାୟ ପାପଧମ୍ମୋ ଲାମକସଭାୱୋସି । ପୂତିନା କମ୍ମେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅନ୍ତୋପୂତି। ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ରାଗାଦିକିଲେସାନୁସ୍ସୱନେନ ତିନ୍ତତ୍ତା ଅୱସ୍ସୁତୋ। ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଗରୁକଂ ନିଦ୍ଦିସେତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତୋକାସମ୍ହୀ’’ତି ଚ ‘‘ତଥେୱ ଅକତୋକାସେ, ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ସହା’’ତି ଚ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି ।
୪୦୬.ସମ୍ମୁଖାତି ଚୁଦିତକସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା, ଅୱିଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟାତି ମୁତ୍ତପାଣାଦିୱସେନ । ତଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ କଥିତଂ । ପରୋତି ୟଂ ଚୋଦେସି, ସୋ ଚୁଦିତକୋ ପରୋ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଚୋଦକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
୪୦୭.ସମ୍ମୁଖେ ଠତ୍ୱାତି ଚୁଦିତକସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ଠତ୍ୱା । ‘‘ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ସ କମ୍ମଭାୱତୋ ପରୋତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗନ୍ତୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ର । କେନଚୀତି ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ । ତସ୍ସ ଚୋଦକସ୍ସ । ‘‘ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପୁନ ୱଚନଂ ନିୟମତ୍ଥଂ ।
୪୦୮.ସୋପୀତି ଉଗ୍ଗହାପିତତ୍ତା ଚୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ଇତରୋ ପୟୋଜ୍ଜକପୁଗ୍ଗଲୋପି । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପୀତି ପୟୋଜକପୟୋଜ୍ଜକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ।
୪୦୯. ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ପଣ୍ଣଂ ୱା ସନ୍ଦେସଂ ୱା ହରନ୍ତୋ ଦୂତୋ ନାମ, ସୋ ‘‘ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ତବ୍ବେପି ‘‘ଦୁତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ନିସ୍ସଟ୍ଠଦୂତମାହ। ପଣ୍ଣଂ ୱା ଅଦତ୍ୱା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ ୱଦା’’ତି ସାସନଞ୍ଚ ଅଦତ୍ୱା ‘‘ତଂ ଚୋଦେହୀ’’ତି ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦତ୍ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇଧ ‘‘ନିସ୍ସଟ୍ଠଦୂତୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଦୂତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚୋଦେତୁଂ ଉଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା, ତମନୁଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୂତୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା କସ୍ସଚି ହତ୍ଥେ ଚୋଦନଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଦିନ୍ନପଣ୍ଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସାସନନ୍ତି ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ୱା ପେସିୟମାନଂ ସାସନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ତୟମ୍ପି ଦୂରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି କାରାପନତୋ ‘‘ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ‘‘ପର’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଓକାସକାରାପନଂ ନତ୍ଥି ।
୪୧୦.ତଥାତି ୟଥା ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ସମ୍ମୁଖା ଓକାସେ କାରିତେ, ଅକାରିତେ ଚ, ତଥା ଅମୂଲକେହି ସଙ୍ଘାଦିସେସେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ମୁଖା ପରେ’’ତି ଭୁମ୍ମୱସେନ ଅଧିକତେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଚୋଦେତି ଚୋଦାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତୀତି ଓକାସେ କାରିତେ କେୱଲା, ଅକାରିତେ ଦୁକ୍କଟେନ ସହାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମୁଖା ସେସାପତ୍ତୀହି ପରେ ୱୁତ୍ତେ ଚାୱନସଞ୍ଞିନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଓକାସାକାରାପନେନପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି ।
୪୧୧.ଅକ୍କୋସନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ଖୁଂସନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ । ଅକତୋକାସନ୍ତି ଅକାରିତୋକାସଂ, ‘‘ପର’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନାତି ଚୋଦକେନ, ‘‘ସୟଂ ଅକାରିତୋକାସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସହ ପାଚିତ୍ତିୟେନାତି ‘‘ଓମସୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୪) ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟେନ ସହ । ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା, ଏତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ମୁଖା’’ତି ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ଚ-କାରେନ କାରିତୋକାସପକ୍ଖେ ଦୁକ୍କଟେନ ପାଚିତ୍ତିୟସମ୍ବନ୍ଧୀ ।
୪୧୨.ଅସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକ୍କୋସନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅକତୋକାସମତ୍ତନା’’ତି ନାନୁୱତ୍ତତି । ସତ୍ତହି ଆପତ୍ତୀହୀତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟପାଟିଦେସନୀୟଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତସଙ୍ଖାତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୟେନ କେନଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କମ୍ମନ୍ତି ତଜ୍ଜନୀୟାଦିସତ୍ତୱିଧଂ କମ୍ମଂ ।
୪୧୩.ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଅସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯୦) ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୁତନ୍ତି ୟଂ ଚୋଦେତି, ତସ୍ସ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟୂପଗମନଂ, ତସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞିତା, ୟେନ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଅମୂଲକତା, ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ସମ୍ମୁଖା ଚୋଦନା, ତସ୍ସ ତଙ୍ଖଣୱିଜାନନନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୧୫.ଇଦନ୍ତି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା ତପ୍ପଟିପାଦନୀୟା ଆପତ୍ତିୟେୱ ଗୟ୍ହତି । ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋତି ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଟିଘଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସହିତତ୍ତା ସଚିତ୍ତକଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଦୋମନସ୍ସୱେଦନାୟ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ।
ଦୁଟ୍ଠଦୋସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୧୬.ଲେସମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଲିସ୍ସତି ସିଲିସ୍ସତି ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱ ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲେସୋ, ଜାତିଆଦୀନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୯୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦସ୍ସିତନିବ୍ବଚନେସୁ ‘‘ଲେସୋ ନାମ ଦସ ଲେସା ଜାତିଲେସୋ ନାମଲେସୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯୪) ନୟେନ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଜାତିନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ଦସସୁ ଲେସେସୁ ଅଞ୍ଞତରଲେସମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଜାତି ନାମ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଜାତି । ନାମଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଛଗଲକୋ ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ନାମ, ଛଗଲିକା ମେତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନାମା’’ତି ଠପିତଂ ନାମଂ ୱିୟ ଚୋଦକେହି ଠପିତନାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତାଦିସକନାମଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ ନାମଂ । ଗୋତ୍ତଂ ନାମ ଗୋତମମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦିଗୋତ୍ତଂ । ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ଦୀଘତାଦିସଣ୍ଠାନନାନତ୍ତଞ୍ଚ କଣ୍ହତାଦିୱଣ୍ଣନାନତ୍ତଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦୁୱିଧଲିଙ୍ଗଂ । ଆପତ୍ତିଲେସୋ ନାମ ଲହୁକାଦିରୂପେନ ଠିତପାଚିତ୍ତିୟାଦିଆପତ୍ତି । ପତ୍ତୋ ନାମ ଲୋହପତ୍ତାଦି । ଚୀୱରଂ ନାମ ପଂସୁକୂଲାଦି । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ନାମ ଚୁଦିତକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ । ଆଚରିୟୋ ନାମ ଚୁଦିତକସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟାଦିକୋ । ସେନାସନଂ ନାମ ଚୁଦିତକସ୍ସେୱ ନିୱାସପାସାଦାଦିକଂ ।
ଚୋଦେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞଖତ୍ତିୟଜାତିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପାରାଜିକଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱେରିଖତ୍ତିୟଜାତିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ, ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚୋଦେତି । ଗରୁକାପତ୍ତି ନାମ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ଚାୱନଚେତନୋତି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ନଂ ଇମମ୍ହା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୯୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଚେ ଇମଂ ସାସନା ଚାୱେୟ୍ୟାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଚୋଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ନ ଅଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟୋତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତେସୁ ‘‘ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୯) ଏୱମାଦିନାନପ୍ପକାରାଧିପ୍ପାୟେସୁ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଭୂତଂ ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେସାଧିପ୍ପାୟେ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୪୧୭.ତଥାସଞ୍ଞୀତି ଅୟଂ ପାରାଜିକମଜ୍ଝାପନ୍ନୋୟେୱାତି ତଥାସଞ୍ଞୀ । ‘‘ଚୋଦେତି ୱା ଚୋଦାପେତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଥାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଚୋଦାପେତୀ’’ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସେସୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକାନି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଚିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତପଠମସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟସଙ୍ଗାହକକଥାପବନ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ତଂସିକ୍ଖାପଦନିୟତଂ ‘‘ଅମୂଲକେନା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁମନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତରସମୋ ମତୋ ହେଟ୍ଠା ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ସଦିସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୧୮.ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ‘‘ସମଗ୍ଗୋ ନାମ ସଙ୍ଘୋ ସମାନସଂୱାସକୋ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତୋ’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ଚ କାୟେନ ଚ ଏକୀଭୂତସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚ-କାରୋ ପଦପୂରଣୋ, ଏୱ-କାରତ୍ଥୋ ୱା, ନସମଗ୍ଗସ୍ସାତି ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭେଦତ୍ଥଂ ୱାୟମେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇମେ କଥଂ କଦା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପାୟଂ ଗୱେସିତ୍ୱା ପକ୍ଖପରିୟେସନାଦିଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଭେଦାୟ ପରକ୍କମେୟ୍ୟାତି କଥଂ ଇମେ ନାନା ଅସ୍ସୁ ୱିନା ଅସ୍ସୁ ୱଗ୍ଗା ଅସ୍ସୂତି ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସତି ଗଣଂ ବନ୍ଧତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୨) ।
ଭେଦହେତୁନ୍ତି ‘‘ଇଧୁପାଲି ଭିକ୍ଖୁ ଅଧମ୍ମଂ ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ଦୀପେତି, ଧମ୍ମଂ ‘ଅଧମ୍ମୋ’ତି ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୪୫୯) ନୟେନ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଘଭେଦକାରଣମାହ। ଇଦମେୱ ହି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ୱା ଅଧିକରଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି । ଗହେତ୍ୱାତି ପଗ୍ଗୟ୍ହ । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ନପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପରିଦୀପୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିଦୀପେନ୍ତୋ, ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ।
୪୧୯.ଭିକ୍ଖୂହୀତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦକସ୍ସ ପରକ୍କମନଂ ପସ୍ସନ୍ତେହି ୱା ଦୂରେ ଚେ, ଠିତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁଣନ୍ତେହି ୱା ଲଜ୍ଜୀହି ସୁପେସଲେହି ସେସଭିକ୍ଖୂହି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂହୀତି ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି । ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି ୟେ ସୁଣନ୍ତି, ତେହି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୨) । ତସ୍ସ ୱଦନ୍ତେହି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ମାୟସ୍ମା ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମି, ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ୱା ଅଧିକରଣଂ ସମାଦାୟ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଟ୍ଠାସି, ସମେତାୟସ୍ମା ସଙ୍ଘେନ, ସମଗ୍ଗୋ ହି ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଅୱିୱଦମାନୋ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ଫାସୁ ୱିହରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୧) ପାଠଂ, ତଂ ଏକଦେସସଙ୍ଗହୱସେନ ଉପଲକ୍ଖେତୁମାହ ‘‘ଭେଦତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଭେଦକାରଣ’’ନ୍ତି । ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୪୨୦.ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ‘‘ପୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତେହି ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ମାୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସୁଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନ ଚେୱ ନନ୍ତି ତଂ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନୋ ଚେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୨) । ତଥା ହି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ହତ୍ଥେସୁ, ପାଦେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆନେତ୍ୱା ତଥେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋପି ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋତି ଇମିନା ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝମ୍ପି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ମାୟସ୍ମା…ପେ॰… ଫାସୁ ୱିହରତୀ’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସଚେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଇଚ୍ଚେତଂକୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି । ଇଦଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ସାମଞ୍ଞେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ, ଅପରିଚ୍ଚଜତୋପି ତ’’ନ୍ତି ।
ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ‘‘ୟାୱତତିୟ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ୟଥାହ ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂହି ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୧), ତଥା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପନ୍ନୋ ସୋ ଆଧାନଗ୍ଗାହୀ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋତି ୟାୱ ତତିୟଂ ସମନୁଭାସନଂ, ତାୱ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ, ତୀହି ସମନୁଭାସନକମ୍ମୱାଚାହି କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୧) । ତନ୍ତି ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ, ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ଅଧିକରଣଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠାନଞ୍ଚ । ଅଚ୍ଚଜନ୍ତି, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟପି ଅଚ୍ଚଜନ୍ତୋ । ଗରୁକଂ ଫୁସେତି ତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ‘‘ସୋ ଭାସେୟ୍ୟା’’ତି ୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
୪୨୧. ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା, ସୁତ୍ୱା, ଞତ୍ୱା ଚ ଅୱଦନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୨୨. କୀୱଦୂରେ ୱସନ୍ତେହି ସୁତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅଦ୍ଧୟୋଜନମେୱ ଅଦ୍ଧୟୋଜନତା, ତତୋ ଅଧିକଂ ୱା । ଗିଲାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଅଧିକଂ ଦୂରମ୍ପି ପନ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସଚେ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ତାୱଦେତି ତଦା ଏୱ, ଅଚିରାୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୨୩.ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପନ ୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ମାୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସୁଞ୍ଚ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତସ୍ସ । ତଂ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମାଦିକଂ । ଭେଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୁତକ୍ଖଣେ ସୟଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ପେସେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୂତଂ ୱା’’ତିଆଦି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୧) ‘‘ଦୂତଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ୱଦତୋପି ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ।
୪୨୫.ୟ୍ୟକାରେ ପନ ସମ୍ପତ୍ତେତି ‘‘ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୩) ତତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ଅନ୍ତେ ୟ୍ୟକାରେ ଉଚ୍ଚାରିତେ । ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ୱୂପସମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଦ୍ୱେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା । ୟଥାହ ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୪) । ତସ୍ମା ଞତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ବହି ଚ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତେପି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଆପନ୍ନାନି ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି ଦେସେତବ୍ବାନୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଇମିସ୍ସା କମ୍ମୱାଚାୟ କିଂ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅନାପନ୍ନାତି ୱିଚାରଣାୟ ‘‘ୟୋ ଅୱସାନେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସୋ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ନ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନାପନ୍ନା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୪) ମହାସୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାଦଂ ‘‘କିମନାପନ୍ନାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା’’ତି ପଟିବାହିତ୍ୱା ‘‘ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେ ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଆପନ୍ନା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାଦୋ ଠିତୋ ।
୪୨୬.ଅକତେ ପନ କମ୍ମସ୍ମିନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସମନୁଭାସନକମ୍ମେ ଅକତେ । ଅପରିଚ୍ଚଜତୋପି ଚାତି ତଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତସ୍ସାପି । ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସେନା’’ତି ଇମିନା କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚ ବହି ଚ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଦୁକ୍କଟଂ ପନ ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋୱ ଦସ୍ସେତି ।
୪୨୭.ପୁବ୍ବେ ୱାତି ଞତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ, ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି । ତଙ୍ଖଣେପୀତି ଞତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା । ଞତ୍ତିୟା ଅନିଟ୍ଠିତାୟପି ପଚ୍ଛାପି, ଇମସ୍ସ ଅୱଧିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅସମ୍ପତ୍ତେ ୟ୍ୟକାରସ୍ମି’’ନ୍ତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋପି ଚ ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ପଠମଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢଂ ଇଧାନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୪୨୮. ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନାଟ୍ଟସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୬) ପାଠେ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ଗହିତେସୁ ‘‘ଞତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ନିଗମେତୁଂ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋ ୱାପି ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ନିଗମନତ୍ଥଜୋତକୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ‘‘ଞତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ସଙ୍ଘଭେଦପ୍ପୟୋଗଂ । ଅସମନୁଭାସତୋ ୱାତି ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସ । ‘‘ଅସମନୁଭାସିୟତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିକରଣପଚ୍ଚୟଲୋପେନ ‘‘ଅସମନୁଭାସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସାତି ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୬) । ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେପି ପୁନ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି ୱଚନେ ପୁନରୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ପଦାୱୁତ୍ତି ନାମ ଅଲଂକାରୋ ହୋତୀତି ।
୪୨୯. ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସଙ୍ଘଭେଦତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ୟାଚନ୍ତେନ ଦେୱଦତ୍ତେନ ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୟାୱଜୀୱଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ ନ ଖାଦେୟ୍ୟୁଂ, ୟୋ ମଚ୍ଛମଂସଂ ଖାଦେୟ୍ୟ, ୱଜ୍ଜଂ ନଂ ଫୁସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୦୯) ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅଲଂ ଦେୱଦତ୍ତ ମୟା ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅସୁତଂ ଅପରିସଙ୍କିତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୦୯) ଅନୁଞ୍ଞାତେସୁ ମଚ୍ଛମଂସେସୁ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅନୋକାସାଭାୱେନ ଅୱତ୍ୱା ପକତଂ ସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ପତ୍ତାୱସେସଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ। ‘‘ତଂ ତସ୍ସା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ମଚ୍ଛମଂସ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ମଚ୍ଛନ୍ତି ଓଦକଂ । ମଂସନ୍ତି ଥଲଜାନଂ ମଂସଂ । ନିବ୍ବେମତିକୋତି ‘‘ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’’ନ୍ତି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱିମତିୟା ୱିରହିତୋ ।
୪୩୦.ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସ କତନ୍ତି ସଙ୍ଘଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ । ‘‘ଞତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଅଜାନିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଭାୱମାହ ।
୪୩୧. ହତ୍ଥୀନଂ ଅସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଛାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅହୀନଂ କୁକ୍କୁରାନଂ ଦୀପୀନଂ ସୀହାନଂ ବ୍ୟଗ୍ଘାନଂ ତରଚ୍ଛାନଂ ମଂସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୩୨. ସଚିତ୍ତକତା ଆପତ୍ତିୟାୟେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଧ ପନ ତଂହେତୁକଂ ମଂସମେୱ ହେତୁମ୍ହି ଫଲୂପଚାରେନ ସଚିତ୍ତକନ୍ତି ଗହିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଭାୱଜାନନଚିତ୍ତଂ । ସେସନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ । ଅଚିତ୍ତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୪୩୩.ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୟେୱାତି ଅକପ୍ପିୟମଂସପରିହାରତ୍ଥଂ ଦସସୁ ମଂସେସୁ ନାମଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତସ୍ସ ପରିହାରତ୍ଥଂ ଉଭୟସ୍ସାପି ପଟିଲଦ୍ଧାକାରଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଦକେସୁ ମଚ୍ଛେସୁ ଅକପ୍ପିୟାଭାୱତୋ ଲଦ୍ଧାକାରୋୱ ଞାତବ୍ବୋ । ମଂସେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଇଦଂ ଅସୁକମଂସ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତି ଚେ, ଅପୁଚ୍ଛିତେପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଦାୟକେସୁ ମଂସସ୍ସାଭାୱେ ଲଦ୍ଧନିୟାମେ ଅପୁଚ୍ଛିତେପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ୱିମତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗାହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ‘‘କସ୍ମା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ୱିମତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାକାରଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ୱା ଇତରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ନ କରିମ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକମେୱ ସନ୍ଧାୟ କତଂ, ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ କତଂ, ଅତିଥୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ କତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧପ୍ପକାରଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ସଂସୟଂ ଅକତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ଚେ, ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସବ୍ବମିଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱତ୍ତଟ୍ଠାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ମହାକରୁଣାୟ ଦେସିତଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜନେ ପତିଟ୍ଠିତା । ‘‘ୱିନୟଞ୍ଞୁନୋ’’ତି ଇମିନା ୱିନୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଉପଦେସପ୍ପମାଣେନେୱ ୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତେହି ୱତ୍ତସ୍ସ ୱିରୋଧୋପି ସିୟାତି ତେ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ୱତ୍ତଟ୍ଠା’’ତି ୱିସେସନେନ ୱିନୟଂ ଞତ୍ୱାପି ଅପୂରଣେ ନିୱତ୍ତେତି । ଉଭୟେନପି ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୪୩୪.ଇଦଂ ସମନୁଭାସନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦମାହ । ସମନୁଭାସନେନ ସାଧେତବ୍ବା ଆପତ୍ତି ସମନୁଭାସନା କାରଣୂପଚାରେନ । ଅଞ୍ଞଥା ଏକସମୁଟ୍ଠାନାଦିଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱା । କାୟକମ୍ମନ୍ତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୱସେନ କାୟେନ କାତବ୍ବସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକତତ୍ତା କାୟକମ୍ମଂ । ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ୱଚସା କାତବ୍ବସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ୱଚୀକମ୍ମଂ । ଅକ୍ରିୟନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ସଙ୍ଘଭେଦୋପକ୍କମନିୱାରଣାୟ ପରକ୍କମନଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି କାୟୱିକାରେନ ୱା ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାପନତୋ ଅକିରିୟଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସଙ୍ଘଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୩୫.କିଞ୍ଚିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା’ତି ୱୁତ୍ତସଙ୍ଘଭେଦାନୁୱତ୍ତକଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସନ୍ତେହି ସୁଣନ୍ତେହି ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୂହି ୱିସୁଞ୍ଚ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚ ନେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ସଙ୍ଘଭେଦାନୁୱତ୍ତନସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ଅନୋରମନ୍ତାନଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ତତିୟାନୁସ୍ସାୱନାୟ ୟ୍ୟ-କାରପ୍ପତ୍ତାୟ ଆପଜ୍ଜନକସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ପୁବ୍ବେ ଆପନ୍ନା ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତିପକାରୋ ଚାତି ଇମଂ ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱଚନପ୍ପକାରଭେଦୋ ପନ ଅତ୍ଥେୱ, ସୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ମାତିକାୟ (ପାରା॰ ୪୧୮-୪୧୯) ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୪୧୮-୪୧୯) ଆଗତନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସାତି ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ମତା’’ତି ଇମିନା ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅତିଦିଟ୍ଠୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୩୬.ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି ସେସୋ, ନିଦାନପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଅନିୟତୱିତ୍ଥାରସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚୱିଧଉଦ୍ଦେସଲକ୍ଖଣପାତିମୋକ୍ଖେ ଅନ୍ତୋଗଧସିକ୍ଖାପଦୱିସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନେ ସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅୱଚନୀୟମତ୍ତାନଂ କରୋତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଭିକ୍ଖୁ ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ’’ତି ଅଜ୍ଝାହାରୋ । ‘‘ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋତି ଦୁବ୍ବଚସଭାୱୋ, ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫-୪୨୬) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଦୋୱଚସ୍ସତାୟ ହେତୁଭୂତପାପିଚ୍ଛତାଦୀହି ଏକୂନୱୀସତିୟା ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁସିଟ୍ଠିଂ ସାଦରମଗ୍ଗହଣେନ ନାସନତା ଦୋୱଚସ୍ସସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋ ହୋତୀତି ଦୁବ୍ବଚୋ ହୋତି ଦୋୱଚସ୍ସକରଣେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅକ୍ଖମୋ ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ ଅନୁସାସନି’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୨୬) ।
ଅୱଚନୀୟମତ୍ତାନଂକରୋତୀତି ‘‘ମା ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ଅୱଚୁତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣଂ ୱା ପାପକଂ ୱା, ଅହମ୍ପାୟସ୍ମନ୍ତେ ନ କିଞ୍ଚି ୱକ୍ଖାମି କଲ୍ୟାଣଂ ୱା ପାପକଂ ୱା, ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମ ୱଚନାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୨୫) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅୱଚନୀୟଂ କରୋତି । ଗରୁକଂ ସିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝାହାରନୟସମ୍ବନ୍ଧେନ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନେ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅତ୍ତାନଂ ଅୱଚନୀୟଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଗରୁକଂ ସିୟାତି ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଦୋୱଚସ୍ସତଂ ପସ୍ସନ୍ତେହି, ସୁଣନ୍ତେହି ଚ ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ମା ଆୟସ୍ମା ଅତ୍ତାନଂ ଅୱଚନୀୟଂ ଅକାସି…ପେ॰… ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱୁଟ୍ଠାପନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୪୨୫) ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝମ୍ପି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୨୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱାପି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ନେତ୍ୱା ତଥେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଚଜାତିକସ୍ସ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ କରିୟମାନେ ସମନୁଭାସନକମ୍ମେ ତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭୟମାନୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୩୭.ଦୁବ୍ବଚେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି ସେସୋ, ତଥା ସଙ୍ଘଭେଦକୱଣ୍ଣନେତି ଏତ୍ଥାପି । ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଏୱ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ, ତଂ ୱଣ୍ଣେତି କଥେତୀତି ସଙ୍ଘଭେଦକୱଣ୍ଣନଂ, କିଂ ତଂ ? ସିକ୍ଖାପଦଂ, ତଞ୍ଚ ପଠମମେୱ ସଙ୍ଘଭେଦକସିକ୍ଖାପଦଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସଦିସାନେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫-୪୨୬) । ‘‘ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଏତେନ ଇଧ ଦସ୍ସିତେନ ‘‘ଗରୁକଂ ସିୟା’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାୱସାନୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଅକତେ ପନା’’ତିଆଦିଗାଥାତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତଅନାପତ୍ତିପ୍ପକାରେ ଚ ‘‘ଇଦମେକସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିକେ ଚ ଅତିଦିସତି ।
ଦୁବ୍ବଚକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୩୮.ୟୋ କୁଲଦୂସକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଛନ୍ଦଗାମିତାଦୀହି ପାପେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁହି କମ୍ମେ କରିୟମାନେ ତଂ ଛନ୍ଦଗାମିତାଦୀହି ପାପନଂ ଅଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଗରୁକଂ ଫୁସେ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘କୁଲଦୂସକୋତି କୁଲାନି ଦୂସେତି ପୁପ୍ଫେନ ୱା ଫଲେନ ୱା ଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ୱା ୱେଳୁୟା ୱା ୱେଜ୍ଜିକାୟ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୩୭) ୱଚନତୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନକୁଲାନି ଲାଭଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁପ୍ଫଦାନାଦୀହି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଥା ଅକରୋନ୍ତେସୁ ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୂସୁ କୁଲାନଂ ସଦ୍ଧାଦୂସନତୋ କୁଲଦୂସକୋ, ଭିକ୍ଖୁ ।
ଛନ୍ଦଗାମିତାଦୀହି ପାପେନ୍ତୋତି କୁଲଦୂସନକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ଅୱଚନତୋ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁକ୍କଟତୋ ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ‘‘ଆୟସ୍ମା ଖୋ…ପେ॰… ଅଲନ୍ତେ ଇଧ ୱାସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତେ ଲଜ୍ଜୀ ପେସଲେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଛନ୍ଦଗାମିନୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ଏକଚ୍ଚଂ ନ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’’ତି ଛନ୍ଦଗାମିତାଦୀହି ଚତୂହି ଅଗତିଗମନେହି ୟୋଜେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମେ କରିୟମାନେତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଗରହନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କରିୟମାନଂ ଅକ୍କୋସନଞ୍ଚ ପରିଭାସନଞ୍ଚ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ଚ ସୁଣନ୍ତି, ତେହି ‘‘ମାୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱଚ, ନ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଛନ୍ଦଗାମିନୋ…ପେ॰… ଅଲନ୍ତେ ଇଧ ୱାସେନା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ମାୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନେୱ ପୁନପି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମନୁଭାସନକମ୍ମେ କରିୟମାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗରୁକଂ ଫୁସେତି ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ତତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ଅନ୍ତେ ୟ୍ୟକାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୩୯-୪୦. ‘‘କୁଲାନି ଦୂସେତି ପୁପ୍ଫେନ ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୩୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତକୁଲଦୂସନୋପକରଣଭୂତଚୁଣ୍ଣପଣ୍ଣାଦୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚୁଣ୍ଣନ୍ତି ସିରୀସପଣ୍ଣାଦିଚୁଣ୍ଣଂ । ପଣ୍ଣନ୍ତି ତମ୍ବୂଲପଣ୍ଣତାଲପଣ୍ଣାଦିଖାଦିତବ୍ବାଖାଦିତବ୍ବପଣ୍ଣଂ । ଫଲନ୍ତି ତାଲପନସାଦିଫଲଂ । ପୁପ୍ଫନ୍ତି ଚମ୍ପକାଦିପୁପ୍ଫଂ । ୱେଳୁନ୍ତି ଅନ୍ଦୋଳିକାପାଟଂ କିରଣ୍ଡାଦିକଂ ୱେଳୁଂ । କଟ୍ଠନ୍ତି ଗେହଦାରୁଂ, ଇନ୍ଧନଞ୍ଚ । ମତ୍ତିକନ୍ତି ପାକତିକଂ, ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ।
ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ, ତାୱକାଲିକାଦିୱସେନ ଗହିତଂ ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ମତ୍ତିକଂ କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଦଦତୋ କୁଲଦୂସନଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଥେୟ୍ୟାତି ଚୋରିକା । ‘‘ଦଦତୋ’’ତି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ ‘‘କାତବ୍ବୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତଂ ୱିସେସିତବ୍ବମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଦଦନ୍ତୋ’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତଂ ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ, ଗଣସନ୍ତକଂ, ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତକଞ୍ଚ ଚୁଣ୍ଣାଦିଂ କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଚୋରିକାୟ ଦେନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଘଞ୍ଞସନ୍ତକେତି ସଙ୍ଘଞ୍ଞସନ୍ତକଚୁଣ୍ଣାଦିକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞ-ସଦ୍ଦେନ ଗଣପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗହଣଂ ।
୪୪୧.ସଙ୍ଘିକଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ୱାତି ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ଗରୁଭଣ୍ଡପହୋନକଂ ୱା ପଣ୍ଣାଦିକଂ । ସେନାସନନିୟାମିତନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକା ଫଲରୁକ୍ଖାଦୟୋ ସେନାସନେ ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟା’’ତି ଏୱଂ ନିୟମିତଂ ୱା । ଇସ୍ସରୱତାୟେ ୱାତି ଏୱକାରେନ ‘‘ଥେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ନିୱତ୍ତିତଂ ।
୪୪୨.ହରିତ୍ୱା ୱାତି ଅତ୍ତନାୟେୱ ହରିତ୍ୱା ୱା । ‘‘ପୁପ୍ଫଂ ଦେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ଉପରିପି । ହରାପେତ୍ୱା ୱାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପେସେତ୍ୱା ୱା । ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱାତି ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ୱାତି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଆଗତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ତନା ଏୱ ଆଗତସ୍ସ ୱା । ‘‘କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ଏୱରୂପେ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅସତି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚେତିୟଂ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତାପି ‘ପୂଜେସ୍ସାମା’ତି ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଚେତିୟପୂଜନତ୍ଥାୟ ଦେନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ପୁପ୍ଫଦାନଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୬-୪୩୭) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ସବ୍ବଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୪୪୩. ଏୱଂ ଉସ୍ସଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅପୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ହରିତ୍ୱା ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ହରାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବସ୍ସ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥତାୟ ‘‘ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ୱା, ଆଗତାନଂ ୱା’’ତି ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଆଗତସ୍ସେୱାତି ଏୱକାରେନ ହରିତ୍ୱା ଦାନାଦିଂ ନିୱତ୍ତେତି ।
୪୪୪.ତଞ୍ଚାତି ମାତାପିତୁଆଦୀନଂ ତଂ ପୁପ୍ଫଦାନଞ୍ଚ । ୱତ୍ଥୁପୂଜତ୍ଥନ୍ତି ରତନତ୍ତୟପୂଜନତ୍ଥଂ । ନ ପନଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟେନ ପକାରେନ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କୋୟଂ ପକାରୋତି ଆହ ‘‘ସିୱାଦୀ’’ତିଆଦି । ସିୱାଦିପୂଜନତ୍ଥନ୍ତି ମହିସ୍ସରାଦିଦେୱତାପୂଜନତ୍ଥଞ୍ଚ । ମଣ୍ଡନତ୍ଥନ୍ତି ପିଳନ୍ଧନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ଅଦାତବ୍ବପ୍ପକାରନିୟମନେନ ‘‘ଇମଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ମାତାପିତୁଆଦୀନଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୪୪୫.‘‘ଫଲାଦୀସୁ…ପେ॰… ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ହରିତ୍ୱା ୱା ହରାପେତ୍ୱା ୱା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଫଲପଣ୍ଣାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୪୪୬.‘‘ପୁପ୍ଫାଦିଭାଜନେ’’ତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନଂ ଭାଜନକାଲେ । ସମ୍ମତେନାତି ପୁପ୍ଫାଦିଭାଜନତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ଅସ୍ସାତି ଭାଜନଟ୍ଠାନଂ ଆଗତସ୍ସ । ଇତରେନାତି ସଙ୍ଘସମ୍ମୁତିଂ ୱିନା ପୁପ୍ଫାଦୀନି ଭାଜାପେନ୍ତେନ । ଞାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ।
୪୪୭.ଉପଡ୍ଢଭାୱନ୍ତି ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବଭାଗତୋ ଉପଡ୍ଢଂ । ‘‘ଥୋକଂ ଥୋକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉପଡ୍ଢତୋପି ଅପ୍ପତରଂ ଗହିତଂ ।
୪୪୮.ପରିବ୍ବୟୱିହୀନସ୍ସାତି ତଣ୍ଡୁଲାଦିଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୱୟମୂଲରହିତସ୍ସ । ସମ୍ପତ୍ତିସ୍ସରିୟସ୍ସାପୀତି ଅତ୍ତନୋ ସମୀପମୁପଗତସ୍ସ ଇସ୍ସରସ୍ସ ଚ । ‘‘ଦାତବ୍ବଂ ତୁ ସକଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପରିବ୍ବୟୱିହୀନାନଂ, ଦାତୁଂ ସପରସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୟ ଆଗତଂ, ଇଧ ‘‘ସକଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରୱଚନେନ ୱିସ୍ସାସିକାନଂ ଗହଣଂ, ଇଧ ପନ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେନ ଗହେତ୍ୱା ଦୀୟମାନମ୍ପି ସସନ୍ତକମେୱାତି ‘‘ସକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୪୪୯-୫୦. ୟତ୍ର ସଙ୍ଘାରାମେ ସଙ୍ଘେନ ଫଲରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା କତିକା କତାତି ୟୋଜନା, ‘‘ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଏତ୍ତକଂ ଫଲଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଫଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱା ‘‘ଏତ୍ତକେସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ ଫଲଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱା ସଙ୍ଘେନ କତିକା ୟେନ ପକାରେନ କତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାଗତସ୍ସପୀତି ଏୱଂ ଠପିତକତିକୱତ୍ତଂ ତଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ଫଲତ୍ଥାୟ ଆଗତସ୍ସାପି ।
ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ସଙ୍ଘେନ ତଥାକତଫଲରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦମନତିକ୍କମ୍ମ । ଦଦତୋତି ଓଚିନିତ୍ୱା ଠପିତଫଲଂ, କପ୍ପିୟକାରକେହି ଓଚିନାପେତ୍ୱା ୱା ଦେନ୍ତସ୍ସ । ଓଚିତଫଲେ ଚ କପ୍ପିୟକାରକେ ଚ ଅସତି ଫଲତ୍ଥାୟ ଆଗତେସୁ ୱତ୍ତିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦସ୍ସେତବ୍ବାପି ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ଚ-କାରଂ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଅପିଚା’’ତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ସଙ୍ଘେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୁକ୍ଖା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ଇମିନା ‘‘ଇଧ ଫଲାନି ସୁନ୍ଦରାନି, ଇତୋ ଗଣ୍ହଥା’ତି ଏୱଂ ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୬-୪୩୭) ଅଟ୍ଠକଥା ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
୪୫୧.‘‘ଖଣିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ‘‘ଖଣାପେତ୍ୱା’’ତି ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ, ‘‘କପ୍ପିୟଭୂମି’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପଥୱିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟେନା’’ତି । ‘‘ମାଲାଗଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୁପ୍ଫୂପଗେ ତରୁଣଗଚ୍ଛେ ଚ ମଲ୍ଲିକାସୁମନାଦିଗୁମ୍ବଗାଗଚ୍ଛେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ତରୁଣକା ହି ପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖାପି ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛାପି ‘ମାଲାୱଚ୍ଛା’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଫଲୂପଗରୁକ୍ଖେ ଚ ଭେସଜ୍ଜରସେ ଓସଧଗଚ୍ଛେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ରୋପାପନେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ସୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ରୋପନେ’’ତି ଇମିନା ୟୁଜ୍ଜତି ।
‘‘ସୟଂ ଖଣିତ୍ୱା’’ତି କସ୍ମା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ‘‘ଖଣାପେତ୍ୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ଅଭାୱା ଚ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପଥୱିଂ ଖଣେୟ୍ୟ ୱା ଖଣାପେୟ୍ୟ ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୫) ୱଚନତୋ ଖଣାପନେ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଭୱିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ‘‘ଖଣିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ଖଣନଖଣାପନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କୁଲଦୂସନେତି କୁଲଦୂସନନିମିତ୍ତଂ । ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା, ଖଣାପେତ୍ୱା ଚ ସୟଂ ମାଲାଗଚ୍ଛାଦିରୋପନେ କତେ ଅସ୍ସ ମାଲାଗଚ୍ଛାଦିରୋପକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅକପ୍ପିୟପଥୱୀଖଣନପଚ୍ଚୟେନ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ କୁଲଦୂସନେ କୁଲଦୂସନନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୫୨.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୟଂ ରୋପନେ’’ତି ଇଦଂ ୱିନା ଅୱସେସପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅକପ୍ପିୟେନ ୱାକ୍ୟେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ରୋପାପନେ’’ତି ଇମିନା ଚ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଇମଂ ଭୂମିଂ ଖଣ, ଇମଂ ଗଚ୍ଛଂ ରୋପେହୀ’’ତିଆଦିକଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ୱୋହାରଂ ୱତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣାପେତ୍ୱା ମାଲାଗଚ୍ଛାଦିରୋପନଂ କାରାପେନ୍ତସ୍ସାପି ତଥେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଖଣନରୋପନେହି ଦ୍ୱୀହି ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନି ଅୱସିଟ୍ଠେହି ତଦତ୍ଥିକେହି ସବ୍ବୱୋହାରପୟୋଗଭେଦେହି କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦି । କୁଲଦୂସନେତି ନିମିତ୍ତେ, ୱିସୟେ ୱା ଭୁମ୍ମଂ । ଅକପ୍ପିୟେନ ୱାକ୍ୟେନ ପନ ପଥୱିଂ ଖଣାପେତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟେନ ୱାକ୍ୟେନ ରୋପାପନେପି ତଥା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସହ କୁଲଦୂସନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତୋ ପରେସୁପି ତଦତ୍ଥିକେନ ସବ୍ବୱୋହାରବ୍ୟାପାରେସୁ କୁଲଦୂସନନିମିତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୫୩. କପ୍ପିୟଭୂମିୟା ଅତ୍ତନା ଖଣନେ, ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଖଣାପନେ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟାଭାୱତୋ ଦୁକ୍କଟଂୟେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେତି । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ କପ୍ପିୟଭୂମିୟମ୍ପି ମାଲାଗଚ୍ଛାଦିରୋପନରୋପାପନସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୫୪.ସଦୁକ୍କଟାପାଚିତ୍ତୀତି ‘‘ଆୱାଟଂ ଖଣ, ଗଚ୍ଛଂ ରୋପେହୀ’’ତି ଏକୱାରଂ ଆଣତ୍ତେ ବହୂ ଆୱାଟେ ଖଣିତ୍ୱା ବହୂସୁ ଗଚ୍ଛେସୁ ରୋପିତେସୁପି ଆଣତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତା ଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅକପ୍ପିୟଭୂମିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ କପ୍ପିୟେନ ୱୋହାରେନ ଆୱାଟଂ ଖଣାପକସ୍ସ ଚ କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଆୱାଟଂ ଖଣାପକସ୍ସ ଚ ‘‘ଇମଂ ଗଚ୍ଛଂ ରୋପେହୀ’’ତି ଏକୱାରାଣତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ କୁଲଦୂସନଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୫୫.କପ୍ପିୟେନେୱ ୱାକ୍ୟେନାତି ଏତ୍ଥ କପ୍ପିୟୱାକ୍ୟଂ ନାମ ‘‘ଏତ୍ଥ ଆୱାଟଂ ଜାନ, ଏତ୍ଥ ଆୱାଟଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଏତ୍ଥ ଆୱାଟେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚ ‘‘ଇମଂ ଗଚ୍ଛଂ ଏତ୍ଥ ଜାନ, ଅୟଂ ଗଚ୍ଛୋ ଏତ୍ଥ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିୱାକ୍ୟଞ୍ଚ । ଏୱକାରେନ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରଞ୍ଚ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟମିସ୍ସକୱୋହାରଞ୍ଚ ନିୱତ୍ତେତି । ପରିୟାୟୋଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ପନ ‘‘ଇତରତ୍ତୟଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱଟ୍ଟତି । ଉଭୟତ୍ଥ ଚ ଭୂମିୟାତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଭୂମୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । ରୋପନେତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧତୋ, ପକରଣତୋ ଚ ‘‘ମାଲାଗଚ୍ଛାଦୀନ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ୱାକ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ରୋପାପନେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ‘‘ରୋପନେ’’ତି କିମତ୍ଥମାହାତି ଚେ ? ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସେନ ପୟୋଜକସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପରିଗାଥାୟ ‘‘ସୟଂ ରୋପେତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ରୋପାପେତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ହି କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରୋପାପନେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୋଚି ଦୋସୋତି ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଦୋସେସୁ ଏକୋପି ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୫୬-୭.‘‘ସୟଂରୋପେତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଆରାମାଦୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୟଂ ରୋପିତସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ରୋପାପିତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏତସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘କପ୍ପିୟେନ ୱୋହାରେନା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ‘‘ଆରାମତ୍ଥାୟ ପନ ୱନତ୍ଥାୟ ଚ ଛାୟତ୍ଥାୟ ଚ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରମତ୍ତମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସେସଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତୋ ଆରାମଭୂସନତ୍ଥାୟ, ବହି ଅରଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ୱିୟ ଛାୟତ୍ଥାୟ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ‘‘ଇମଂ ଜାନା’’ତିଆଦିକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରୋପାପିତରୁକ୍ଖେ ଚ କପ୍ପିୟଭୂମିୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା କତେ ୱା ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ କାରାପିତେ ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଞ୍ଚ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଅତ୍ତନା କାରାପିତେ ୱା ଅଞ୍ଞେହି କତେ ୱା ଆୱାଟେ ଅତ୍ତନା ରୋପିତେ ରୁକ୍ଖେ ଚ ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ଚେ, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆରାମାଦୀନମତ୍ଥାୟ କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ସୟଂ ରୋପିତସ୍ସ ୱା କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରୋପାପିତସ୍ସ ୱା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ, ତଂ ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଆରାମାଦୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି ଗାଥାୟ ଲିଖିତଟ୍ଠାନେ ‘‘କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିଗାଥା ଦିସ୍ସତି । ସା ପାଳିକ୍କମୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତା, ‘‘ପୁପ୍ଫାନ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ପୁରତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନା ପନ ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋତି ।
୪୫୮.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅତ୍ତନା ରୋପିତେସୁ, ରୋପାପିତେସୁ ଚ ସବ୍ବେସୁ ମାଲାଗଚ୍ଛାଦୀସୁ । ଅକପ୍ପିୟୋଦକେନେୱ ପାଚିତ୍ତୀତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ତିଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୪୦) ୱୁତ୍ତା ପାଚିତ୍ତି ଏୱ, ନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୫୯. ଇଦାନି ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କୁଲ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ସିଞ୍ଚତୋତି କପ୍ପିୟୋଦକେନେୱ ସିଞ୍ଚତୋ, ସିଞ୍ଚାପୟତୋ ଚ ।
୪୬୦.ତେସଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଅତ୍ଥାୟାତି କୁଲଦୂସନପରିଭୋଗାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମତ୍ଥାୟ । ସିଞ୍ଚନେ ସିଞ୍ଚାପନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମାଲାଗଚ୍ଛାଦୀନ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ସେସୋ ।
୪୬୧.ଓଚିନାପନେତି ଅଞ୍ଞେହି ପୁପ୍ଫାନଂ ଓଚିନାପନେ । ସୟମୋଚିନନେ ଚାପୀତି ଅତ୍ତନାୱ ଓଚିନନେ ଚ । ସପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫୋଚିନନହେତୁ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ କୁଲଦୂସନଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୬୨. ପୂଜାଦିଅତ୍ଥାୟ, କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଚ ପୁପ୍ଫାନଂ ଓଚିନନଓଚିନାପନାନି କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟା ଆପଜ୍ଜନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁପ୍ଫାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ପୁପ୍ଫାନଂ ଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫମୋଚିନତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିସୁଂ ୱିସୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଏକେକପୁପ୍ଫଂ ଓଚିନନ୍ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକେନ ପୟୋଗେନ ବହୂନି ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତସ୍ସ ପନ ପୟୋଗଗଣନାୟ ହୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଇଧ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଓଚିନତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଓଚିନାପୟତୋ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ କିରିୟାସାମଞ୍ଞେ ୱିସେସସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋ ୱା ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ୱା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଚ ପୁପ୍ଫାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱତ୍ୱା ଓଚିନାପେନ୍ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫାନଂ ଗଣନାୟ ହୋତୀତି ଇଦମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକୱାରମାଣତ୍ତେନ ବହୂନି ପୁପ୍ଫାନି ବହୂସୁ ଚ ୱାରେସୁ ଓଚିତେସୁ ଆଣତ୍ତିଗଣନାୟ ହୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରଂ ଅନନ୍ତରୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତୱିଧିମ୍ହି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଞାପେତୁମାହ ‘‘କୁଲତ୍ଥଂ ଚେ ସଦୁକ୍କଟା’’ତି । କୁଲତ୍ଥନ୍ତି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ । ‘‘ସଦୁକ୍କଟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଗଣନାୟ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁପ୍ଫଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ।
୪୬୩. ଗନ୍ଥନଂ ଗନ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଗନ୍ଥିମଂ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଗନ୍ଥିମାଦିସରୂପଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ସଙ୍ଗହଣଂ ସଙ୍ଗହୋ, ପୁପ୍ଫାନଂ ସଙ୍ଗହୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୪୬୪. ଇମାନି ଗନ୍ଥିମାଦୀନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡେନ ଦଣ୍ଡଂ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ପୁପ୍ଫସଙ୍ଗହେସୁ । ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ଦଣ୍ଡଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ସଦଣ୍ଡଉପ୍ପଲାଦିକୁସୁମଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ୱଣ୍ଟେନପି ଚ ୱଣ୍ଟକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୱଣ୍ଟକରତ୍ତକୁସୁମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କରଣଂ ସବ୍ବନ୍ତି କତଂ ସବ୍ବଂ । ଇଧ ସବ୍ବତ୍ଥ କପ୍ପିୟୱିଧିୱିଭାଗଂ ‘‘ସବ୍ବମେତ’’ମିଚ୍ଚାଦିଗାଥାୟଂ ୱକ୍ଖତି ।
୪୬୫.ସୁତ୍ତାଦୀହି ଗୋପ୍ଫେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱସ୍ସିକପୁପ୍ଫାଦୀନୀ’’ତି ସେସୋ । ସୁତ୍ତେନ ୱା କଦଲିୱାକାଦୀହି ୱା ୱସ୍ସିକାଦିପୁପ୍ଫେ ଗନ୍ଥିତ୍ୱା କତପୁପ୍ଫୱିକାରୋ ଗୋପ୍ଫିମଂ ନାମ । ଏକତୋ ୱଣ୍ଟାନି ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଉଭତୋୱଣ୍ଟିକାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପ୍ପତ୍ଥେ ୱା ସକତ୍ଥେ ୱା କ-କାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱିସୟେ କ-କାରତୋ ପୁବ୍ବାକାରସ୍ସ ଇ-କାରାଦେସୋ ।
ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନଂ ୱଣ୍ଟାନି ଏକଦିସାୟ କତ୍ୱା ଗନ୍ଥିତପୁପ୍ଫାୱଲି ଏକତୋୱଣ୍ଟିକା ନାମ, ୱଣ୍ଟାନି ଉଭୟଦିସାୟ କତ୍ୱା ଗନ୍ଥିତପୁପ୍ଫାୱଲି ଉଭତୋୱଣ୍ଟିକା ନାମାତି ତଂ ଗୋପ୍ଫିମଂ ଏୱଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱାକଂ ୱା ୱଲ୍ଲିଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନୀପକଦମ୍ବାଦିୱଣ୍ଟରହିତାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱେଠେତ୍ୱା ଗହଣଂ ଗୋପ୍ଫିମଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୬୬.ବୁନ୍ଦେସୂତି ମୂଲେସୁ । ମକୁଲାଦିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଣ୍ଟରହିତମଧୁକାଦିପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ୱଣ୍ଟସହିତମଲ୍ଲିକାଦିପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସୂଚିଆଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତାଲହୀରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି। ମାଲାୱିକତୀତି ପୁପ୍ଫମାଲାୱିକତି । ସୂଚିଆଦୀହି ମକୁଲାଦିକଂ ପୁପ୍ଫଂ ବୁନ୍ଦେସୁ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆୱୁତା ମାଲାୱିକତି ୱେଧିମଂ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୬୭.‘‘ୱେଠିମଂ ନାମ ପୁପ୍ଫଦାମପୁପ୍ଫହତ୍ଥକେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରେସୁ ପଠମପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ ମାଲାଗୁଣେହି ୱା’’ତି । ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱା ପଟିମାୟ ୱା ଧାତୁୟା ୱା ପୂଜଂ କତ୍ତୁକାମା ମୁଦ୍ଧନି ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା ମାଲାଦାମକଲାପଂ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗେ ଘଟିକାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମାଲାୱଲିୟୋ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ୱେଠେନ୍ତି, ଇଦଂ ଏୱରୂପଂ ମାଲାଗୁଣକରଣମ୍ପି ୱେଠିମଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱାକାଦୀହି ଚ ବଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି, ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ‘‘କତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକଚ୍ଚେ ଉପ୍ପଲାଦିଦୀଘଦଣ୍ଡକୁସୁମାନି ଅଟ୍ଠ ୱା ନୱ ୱା ଦସ ୱା କଲାପଂ କତ୍ୱା ତେସମେୱ ଦଣ୍ଡାନଂ ୱାକେହି ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୟେନ କେନଚି ଦଣ୍ଡକଗ୍ଗେ ଠପେତ୍ୱା ୱା ୱିସୁଂ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପ୍ପଲହତ୍ଥାଦିଂ କରୋନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ୱେଠିମଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି ।
କପ୍ପିୟକାରକେହି ଓଚିନିତ୍ୱା ଠପିତପୁପ୍ଫାନି ସାଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେସୁୟେୱ ପୁପ୍ଫେସୁ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେନ ଦଣ୍ଡେନ ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦଣ୍ଡେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନୱାକେନ ୱା କଲାପଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ, ଅଂସଭଣ୍ଡିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗହେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂୟେୱ ପନ ୱାକେନ ୱା ଦଣ୍ଡେନ ବନ୍ଧିତୁଂ ଅଂସଭଣ୍ଡିକଂ ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ୱାକେନ ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା’ତି ଚ ଇଦଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବନ୍ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦୁମାଦିପୁପ୍ଫାନି ପଦୁମାଦିପଣ୍ଣେସୁ ନାଳେହି ପୱେସେତ୍ୱା ନାଳେହି ବହି କତ୍ୱା ପଣ୍ଣେନ ପୁପ୍ଫାନି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପଣ୍ଣଗ୍ଗେ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଦଣ୍ଡେ ପନ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୬୮.ପୁପ୍ଫମାଲାହି ପୂରଣେତି ପୁପ୍ଫାୱଲୀହି ପୂରଣେ । ଇଦଂ କତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ବୋଧି’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁପ୍ଫପଟଂ ନାମ ମାଲାୱଲିୟୋ ତନ୍ତଂ ୱିୟ ପସାରେତ୍ୱା ୱତ୍ଥଂ ୱାୟନ୍ତେହି ୱିୟ ତିରିୟଞ୍ଚ ମାଲାୱଲୀହି ୱାୟିତପଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ପୁପ୍ଫପଟଂ ମାଲାୱଲୀହି ଦୀଘସୋ ପୂରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁରିମେ ଗହିତଂ, ତିରିୟତୋ ୱାୟନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱକ୍ଖମାନେ ୱାୟିମେପି ଗହିତନ୍ତି ପୁନରୁତ୍ତାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତିୟଧାତୁକରଣ୍ଡକୱେଦିକାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
ପରିକ୍ଖେପେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ବୋଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିକ୍ଖିପନେସୁ ଲବ୍ଭତି । ବୋଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପୁପ୍ଫାୱଲୀହି ପରିକ୍ଖିପନ୍ତେହି ପଠମୱଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ପୁପ୍ଫାୱଲିୟା ଅନତିକ୍କାମିତେ ପୁରିମଂ ନାମ ଠାନଂ ୟାୱ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ଅଞ୍ଞେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଆହରିତ୍ୱା ପୁନପି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପତ୍ତେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନୱସେନ ବୋଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ, ଚେତିୟଂ, ଧାତୁକରଣ୍ଡକଂ ୱା ପୁପ୍ଫକଞ୍ଚୁକେନ ଛାଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେପି ଦ୍ୱେୟେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଠତ୍ୱା ପରିୟାୟେନ ହରନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ପୁପ୍ଫପଟୱାୟନତ୍ଥଂ ପସାରିୟମାନପୁପ୍ଫାୱଲୀସୁ ଚ ଏସେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଦୀଘପୁପ୍ଫାୱଲିଂ ନାଗଦନ୍ତେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ନାଗଦନ୍ତେସୁ ପନ ପୁପ୍ଫୱଲୟଂ ପୱେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେହି ୱଲୟଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନପୁପ୍ଫାୱଲିୱଲୟଂ ଧାତୁକରଣ୍ଡଥୁପିକାୟ ପୱେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମାଲାଗୁଣେହି ପନ ବହୂହିପି କତଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନମତ୍ଥକାଦୀସୁ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫଦାମପୁପ୍ଫାୱଲୀନଂ ପୁପ୍ଫରହିତାୟ ସୁତ୍ତକୋଟିୟା ରଜ୍ଜୁଦଣ୍ଡାଦୀସୁ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୪୬୯.ପୁପ୍ଫରୂପଂ ନାମ ‘‘ଗୋପ୍ଫିମପୁପ୍ଫେହେୱ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପକାନି କରୋନ୍ତି, ତାନିପି ୱାୟିମଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂତଂରୂପସଣ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାୱଲିୟୋ ନିୱେସେତ୍ୱା କରିୟମାନଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠେ ‘‘ତାନିପି ୱାୟିମଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞେହି କତପରିଚ୍ଛେଦେ ପନ ପୁପ୍ଫାନି ଠପେନ୍ତେନ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପକମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାପାଠସ୍ସ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ପୁପ୍ଫାନି ଠପେନ୍ତେନାତି ଅଗନ୍ଥିତାନି ପାକତିକପୁପ୍ଫାନି ଠପେନ୍ତେନ । ପୁପ୍ଫଦାମଂ ପନ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ଭୂମିୟଂ ଠପେନ୍ତେନ ଫୁସାପେତ୍ୱା ୱା ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ୱା ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୩୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଇମଂ ହତ୍ଥିଆଦିରୂପଂ ପୂରେନ୍ତେନ ମାଲାୱଲିଂ ଅଞ୍ଞେହି କତପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାସାଣଆସନମଞ୍ଚପୀଠହତ୍ଥିରୂପାଦିମତ୍ଥକେ ଠପେତ୍ୱା ପୂଜନପ୍ପକାରୋ ୱାୟିମନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ପୁପ୍ଫପଟନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପୁପ୍ଫପଟଂ ପୂରେନ୍ତେନ ଏକାପି ପୁପ୍ଫାୱଲି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନ ଠପେତବ୍ବା, ୱାୟନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେହି ପୂରିତେପି ଏକାପି ପୁପ୍ଫାୱଲି ନ ପାତେତବ୍ବା, ଇଦଂ ପୂରିମୱାୟିମାନଂ ନାନାକରଣଂ । ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ପୁପ୍ଫଜାଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଜାଲଚ୍ଛିଦ୍ଦଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ‘‘ଭିତ୍ତିଚ୍ଛତ୍ତବୋଧିତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଛତ୍ତାଦୀସୁ ଚ ପୁପ୍ଫଜାଲଂ ନ ଦାତବ୍ବଂ ।
୪୭୦. ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ‘‘ପୂଜତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୂଜତ୍ଥାୟପି କାତୁଂ ୱା କାରାପେତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମସଙ୍ଘରତନାନିପି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ସେସେ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ ।
୪୭୧.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୟଂ ପରେହି ୱା କାରାପେତୁଂ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧସ୍ସପୀ’’ତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମତିଦିସତି । କଲମ୍ବକନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧନୁକାନମନ୍ତରେ ଓଲମ୍ବକଦାମଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କଲମ୍ବକୋତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦନାଗଦନ୍ତନ୍ତରେ ଘଟିକାଦାମଓଲମ୍ବକୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) । ଏତ୍ଥ ଚ ଘଟିକାଦାମଓଲମ୍ବକୋ ନାମ ଅନ୍ତେ ଘଟିକାକାରୟୁତ୍ତୋ ୟମକଦାମଓଲମ୍ବକୋ । କାତୁନ୍ତି ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଏକେକପୁପ୍ଫଦାମଂ ପନ ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତକୋଟିୟା ପବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲମ୍ବିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁପ୍ଫଦାମଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଘଟିତୁକାମେନପି ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତକୋଟିୟାୱ ସୁତ୍ତକୋଟି ସଙ୍ଘଟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକମେୱ ୱାତି ‘‘ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରେନ ମାଲାଗୁଣପରିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତସରୂପଂ ୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରେନ ମାଲାଗୁଣପରିକ୍ଖେପୋ ନାମ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରେନ ମାଲାଗୁଣସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣୱସେନ ପୂରେତ୍ୱା ପରିକ୍ଖିପନଂ । ତେନେୱ ତଂ ପୂରିମେ ପୱିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମା ଏତମ୍ପି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣୱସେନ ପୂରିତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏକୱାରଂ ପନ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରେନ ମାଲାଗୁଣଂ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତଦୁଭୟମ୍ପି ପୂରିମେୟେୱ ପୱିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେହି ପୂରିତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଆୟତଂ ପସାରେତ୍ୱା ପୂରିତଂ ପୁପ୍ଫପଟଂ । ୱାୟିତୁମ୍ପି ଚାତି ତିରିୟଂ ଏକପୁପ୍ଫାୱଲିମ୍ପି ୱାୟିତୁଂ ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୭୨.ପିଟ୍ଠକାଚମୟନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲପିଟ୍ଠାଦୀହି କତଞ୍ଚେୱ କାଚମତ୍ତିକାୟ ଚ କତଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ । ଭେଣ୍ଡୁପୁପ୍ଫମୟମ୍ପି ଚାତି ଭେଣ୍ଡୁଦଣ୍ଡକେହି ମଲ୍ଲିକାସୁମନଚମ୍ପକାଦିସଦିସଂ କତ୍ୱା ଛିଦ୍ଦେହି କତଦାମଞ୍ଚ । ‘‘ଗେଣ୍ଡୁପୁପ୍ଫମୟ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ଖରପତ୍ତମୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖରପତ୍ତଂ ନାମ କୁଙ୍କୁଟ୍ଠଖଚିତଂ ପୁପ୍ଫପଟନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କାତୁନ୍ତି ଗନ୍ଥନଗନ୍ଥାପନାଦୀନି କାତୁଂ । ଭେଣ୍ଡୁଖରପତ୍ତଦାମାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଚେଲାଦୀହି କତଦାମମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି ଅକପ୍ପିୟାନୁଲୋମତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି ।
୪୭୩.ହୀରାଦୀହୀତି ତାଲନାଳିକେରହୀରାଦୀହି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିଣସଲାକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟାକତ୍ଥନ୍ତି ପଟାକାକାରେନ ପୂଜନତ୍ଥଂ । ‘‘ୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା କଣ୍ଟକେହି ୱିଜ୍ଝନଂ, ହୀରାଦୀହି ଆୱୁଣନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
୪୭୫.ଅସୋକପିଣ୍ଡିଆଦୀନନ୍ତି ଅସୋକପୁପ୍ଫମଞ୍ଜରିକାଦୀନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଏତେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସିତଂ ଜାଲୱିତାନଂ, ଛିଦ୍ଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତୱେଦିକା, ନାଗଦନ୍ତକଂ, ପୁପ୍ଫଚଙ୍କୋଟକାପିଧାନଂ, ତାଲପଣ୍ଣୱଲୟାଦିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁୟାତି ଏତ୍ଥ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁ ନାମ ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ପୁପ୍ଫପୱେସନତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ବଦ୍ଧରଜ୍ଜୂ’ତି ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ, ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଥା ବଦ୍ଧାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ପୁପ୍ଫାନି ପୱେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁନ୍ତି ସିଥିଲୱଟ୍ଟିତଂ ରଜ୍ଜୁଂ କତ୍ୱା ବୋଧିଂ ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ୱା ଲମ୍ବିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁପ୍ଫାନି ପୱେସେନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସିଥିଲୱଟ୍ଟିତାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ଅନ୍ତରେପି ପୁପ୍ଫାନି ପୱେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ପନେତ୍ଥ ନେୱତ୍ଥି ୱିରୋଧୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୩୧) ଲିଖିତଂ ।
୪୭୬.ୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମାସନୱିତାନାଦୀସୁ ପୁପ୍ଫପୂଜନତ୍ଥଂ ସୟଂ କଣ୍ଟକହୀରାଦିପ୍ପୱେସନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱିତାନାଦୀସୁ ପୁପ୍ଫପୂଜନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକହୀରାଦିପ୍ପୱେସନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟପ୍ପମାଣତୋ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୭୭.କପ୍ପିୟୱଚନଂ ନାମ ‘‘ଏୱଂ ଜାନ, ଏୱଂ କତେ ସୋଭେୟ୍ୟ, ୟଥା ଏତାନି ପୁପ୍ଫାନି ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି, ତଥା କରୋହୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ କପ୍ପିୟୱଚନଂ । ୱତ୍ଥୁପୂଜନେତି ରତନତ୍ତୟପୂଜନେ । ନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ପୁପ୍ଫାନି ଚ ଗନ୍ଥନୱାକେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଥିତୁଂ ଜାନନ୍ତାନଂ ସମୀପେ ଠପନଂ । ଓଭାସୋ ନାମ ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପିଳନ୍ଧିତକୁସୁମାନି କସ୍ମା ନ ୱିକିରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗନ୍ଥିତତ୍ତା’’ତି ଚେ ୱଦତି, ନନୁ ପୂଜନକପୁପ୍ଫାନି ଗନ୍ଥିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତିଆଦିୱଚନାନି । ପରିୟାୟୋ ନାମ ପଣ୍ଡିତେହି ପୁପ୍ଫାନି ୟଥା ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି, ତଥା ଗନ୍ଥିତ୍ୱା ପୂଜେତୁଂ ମନାପନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ପକାସିତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ।
୪୭୮. ‘‘କୁଲାନି ଦୂସେତି ପୁପ୍ଫେନ ୱା’’ତିଆଦିପାଠେ (ପାରା॰ ୪୩୭) ‘‘ୱେଜ୍ଜିକାୟ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୩୭) ୱୁତ୍ତଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦିଂ କୁଲଦୂସନତୋ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ‘‘ନ କେୱଲଂ…ପେ॰… କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱିସୁଂ କାତୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ‘‘ନ କେୱଲମିଦମେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପୁପ୍ଫଦାନାଦିକୁଲଦୂସନଂ କୁଦାଚନଂ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ଖୋ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦି କୁଲଦୂସନମ୍ପି କୁଦାଚନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱକ୍ଖମାନପରିତ୍ତୋଦକସୁତ୍ତଦାନଅନାମଟ୍ଠପିଣ୍ଡଦାନଦୂତେୟ୍ୟଜଙ୍ଘପେସନିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୪୭୯. ‘‘କୁଦାଚନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ନିସେଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କତ୍ତବ୍ବ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ଅପୱାଦୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିସିକ୍ଖମାନସାମଣେରସାମଣେରୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ସଦ୍ଧିଂ ଚରିତବ୍ବୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସାସନଧମ୍ମୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ସହଧମ୍ମିକା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାନଂ । ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱାପୀତି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ଭେସଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱାପି ‘‘ୱଦେୟ୍ୟାଥ ଭନ୍ତେ ୟେନତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ଅକତଟ୍ଠାନେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଧନେତି ସସନ୍ତକୱିସୟେ ।
୪୮୦.‘‘ତଥା’’ତି ସହଧମ୍ମିକାନଂ ୱୁତ୍ତମତିଦିସତି । ତଦୁପଟ୍ଠାକଜନ୍ତୁନୋତି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାତାପିତୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ । ଭଣ୍ଡୁକସ୍ସାତି ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠିତସ୍ସାପି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସପୀତି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମକରସ୍ସପି । ଏତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଜନାନଂ ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକାନଂ ୱିୟ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଭେସଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୮୧.ଜେଟ୍ଠଭାତାତି ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବଜୋ ଭାତା । କନିଟ୍ଠୋତି ଅନୁଜୋ ଭାତା । ତଥା ଭଗିନିୟୋ ଦୁୱେତି ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ଭଗିନିୟୋ । ଚୂଳମାତାତି ମାତୁ କନିଟ୍ଠା । ଚୂଳପିତାତି ପିତୁ କନିଟ୍ଠୋ । ମହାମାତାତି ମାତୁ ଜେଟ୍ଠା । ମହାପିତା ପିତୁ ଜେଟ୍ଠଭାତା ।
୪୮୨.ପିତୁଚ୍ଛାତି ପିତୁଭଗିନୀ ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠା । ମାତୁଲୋତି ମାତୁ ଭାତା । ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠେ ଦ୍ୱେ ପିତୁଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେ ମାତୁଲେ ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଦସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭେସଜ୍ଜଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୮୪. ‘‘ଦସ୍ସନ୍ତି ମେ ଇମେ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୮୫.ଏତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଞାତୀନଂ । ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲାତି ଏତ୍ଥ କୁଲପରିଚ୍ଛେଦୋ କଥଂ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ‘‘ସପୁତ୍ତଦାରଂ ଭାତୁ କୁଟୁମ୍ବଂ ଏକଂ କୁଲଂ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଧୀତୁ ୱା କୁଟୁମ୍ବଂ ଏକଂ କୁଲ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ସପୁତ୍ତପତିଭଗିନିୟା କୁଟୁମ୍ବଂ ଏକଂ କୁଲଂ, ତଥା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଧୀତୁ ୱା କୁଟୁମ୍ବଂ ଏକଂ କୁଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଗହେତବ୍ବା । ଚୂଳମାତାଦୀନମ୍ପି କୁଲପରମ୍ପରା ଇମିନା ନିୟାମେନ ଗହେତବ୍ବାତି ୱଦନ୍ତି । କୁଲଦୂସନଂ ନ ରୂହତୀତି ‘‘ଦାତୁଂ ପୁପ୍ଫଂ ପନଞ୍ଞସ୍ସ, ଆଗତସ୍ସେୱ ଞାତିନୋ’’ତିଆଦିନା (ୱି॰ ୱି॰ ୪୪୩) ନୟେନ କଥିତୱିଧିନା ଏତେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ କୁଲଦୂସନଂ ନ ରୁହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୮୬.ଭାତୁଜାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଜେଟ୍ଠସ୍ସ ୱା କନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଭାତୁ ଭରିୟା । ଭଗିନିସାମିକୋତି ଅତ୍ତନୋ ଜେଟ୍ଠାୟ ୱା କନିଟ୍ଠାୟ ୱା ଭଗିନିୟା ସାମିକୋ ।
୪୮୭.ଭାତୁନୋତି ଜେଟ୍ଠସ୍ସ, କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଭାତୁନୋ । ଅନୁ ପଚ୍ଛା ଜାତାତି ଅନୁଜା, କନିଟ୍ଠଭଗିନୀ । ‘‘ଅନୁଜା’’ତି ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଜେଟ୍ଠାୟପି ସଙ୍ଗହୋ । ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭାତୂନଂ ଭରିୟା ଚ ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ସାମିକା ଚ ସଚେ ଅଞ୍ଞାତକା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଦେଥାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମଂ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ ।
୪୮୮.ତେସମ୍ପି ଭାତୁଭଗିନୀନଂ । ‘‘ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଧୀତୂନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । କତ୍ୱାତି ୱତ୍ୱା । ତୁମ୍ହାକଂ ମାତାପିତୂନଂ ଦେଥାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଇମଂ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ମାତାପିତୂନନ୍ତି ଉଭୟସଙ୍ଗାହକୱଚନତୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମାତୁ ୱା, ତୁୟ୍ହଂ ପିତୁ ୱା’’ତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଞ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେସନ୍ତି ଚ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ଚ ସାମିୱଚନଂ । ପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଚ ମାତାପିତୂନନ୍ତି ଚ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ।
୪୮୯. ଭେସଜ୍ଜକରଣାରହାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ‘‘ଅକଲ୍ଲକୋ’’ତି ଇଦଂ ଇସ୍ସରାଦିପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅକଲ୍ଲକୋତି ଆତୁରୋ । କଲ୍ଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଲ୍ଲକୋ, ନ କଲ୍ଲକୋ ଅକଲ୍ଲକୋ । ଞାତିଜନୁଜ୍ଝିତୋ ୱାତି ଞାତିଜନେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ୱା ।
୪୯୦.ଏତେସଂ ସବ୍ବେସନ୍ତି ଇସ୍ସରାଦିଆତୁରାନଂ ସବ୍ବେସମେତେସଂ ଜନାନଂ । ‘‘ସାଧୁନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅପଚ୍ଚାସୀସତା ସତାତି ଏତ୍ଥ ସତାତି କିରିୟାପଦଂ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କତେ ଇମେ ମୟ୍ହଂ ଏୱରୂପଂ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପଚ୍ଚାସୀସନଂ ଅକରୋନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପକାରତଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଟିସନ୍ଥାରୋତି ଆମିସପଟିସନ୍ଥାରୋ, ଧମ୍ମପଟିସନ୍ଥାରୋତି ଦୁୱିଧୋ ପଟିସନ୍ଥାରୋ । ଏତ୍ଥ ଆମିସପଟିସନ୍ଥାରୋ ଗୟ୍ହତି । ଭେସଜ୍ଜଂ ଆମିସେନପି ହୋତୀତି ଧମ୍ମକଥାୟ ସଙ୍ଗହୋପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ । ପଟିଲଦ୍ଧାମିସସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନି ଚ ପତିରୂପେନାକାରେନ ସମଂ ଅତ୍ଥରଣଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଆମିସସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଲାଭେନ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୱରସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପିଦହନଂ ସଙ୍ଗହଣଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ। ଅୟଞ୍ହି ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ଅଲବ୍ଭମାନେନ ଆମିସେନ ଚ ଧମ୍ମେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଛିଦ୍ଦୋ, ତସ୍ସ ତଂ ଛିଦ୍ଦଂ ୟଥା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ପୀଠସ୍ସ ୱିୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଆମିସେନ, ଧମ୍ମେନ ଚ ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ‘‘ଆମିସପଟିସନ୍ଥାରୋ, ଧମ୍ମପଟିସନ୍ଥାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସାଧୁନାତି ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଅରିୟଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତୁକାମେନ ଅରିୟାଚାରେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଧୁନା’’ତି ଇଦଂ ଇମିସ୍ସା ପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବକାଲଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟପି ପାପଜନକଣ୍ହକସଂଗାମେ ଇମସ୍ମିଂ ୱିପନ୍ନକାଲେ ୱିସେସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୯୧-୨.କେନଚୀତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଉପାସକେନ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥେନାତି ହତ୍ଥାୱୟୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱୁତ୍ତା ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱୋହାରସ୍ସ ଅୱୟୱେ ପୱତ୍ତନତୋ । କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ, କରୋତିସ୍ସ କିରିୟାସାମଞ୍ଞେ ୱତ୍ତନତୋ ଭଣିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସମେୱ ଚ ସନ୍ତକନ୍ତି ପରିତ୍ତଂ ଭଣାପେନ୍ତାନମେୱ ସନ୍ତକଂ ସୁତ୍ତୋଦକଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତୋଦକଂ ଆହରିତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ହତ୍ଥେନ ଚାଲେତ୍ୱା, ଆମସିତ୍ୱା ୱା ପରିତ୍ତଂ ଭଣଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କେନଚି ପରିତ୍ତୋଦକଂ ସୁତ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ । କେନଚି ‘‘ପରିତ୍ତୋଦକସୁତ୍ତାନି ଦେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନା ତେସମେୱ ସନ୍ତକଂ ଜଲଂ ହତ୍ଥେନ ଚାଲେତ୍ୱା ସୁତ୍ତକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୯୩.ଅନାମଟ୍ଠୋପୀତି ହତ୍ଥେନ ଅନାମସିତୋପି, ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଲଦ୍ଧା ଅତ୍ତନା ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ଅଗହିତଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୯୪.ଚୋରଦାମରିକସ୍ସ ଚାତି ଗାମୱିଲୋପକସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ ଚ ।
୪୯୫.ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ ଭଣ୍ଡୁକସ୍ସ, ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ ପଲାସୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ, ସୋ ୱିୟାତି ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ, ତଂସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରୋ ‘‘ସୀହୋୟଂ ମାଣୱକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟଥା ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ରୁକ୍ଖା ପତନାଭିମୁଖୋ ତିଟ୍ଠତି ନିୟତପାତୋ, ଏୱମୟମ୍ପି ଗିହିଲିଙ୍ଗତୋ ଅପଗମାଭିମୁଖୋ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେ ନିୟତୋୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ପଣ୍ଡୁପଲାସସଦିସୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥାଲକେପି ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗଥାଲକେପି । ଇଦଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ପତ୍ତୋପି ଗହିତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଠପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ତଂ ପନାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗଥାଲକେ ଠପେତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ । ‘‘ମାତାପିତୂନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୬-୪୩୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ‘‘ପିତୁନୋ’’ତି ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ମାତାପିତୂନମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଏକସେସୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ‘‘ପିତୂନମ୍ପୀ’’ତି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୪୯୬.ଜଙ୍ଘପେସନିୟନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଦୂତେୟ୍ୟସାସନହରଣକମ୍ମଂ ‘‘ଜଙ୍ଘପେସନିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପି ଚାତି ୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟୋ ।
୪୯୭. ଏତ୍ତାୱତା ସାମଞ୍ଞୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପୱାଦୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଣ୍ଡୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନନ୍ତି ସନ୍ଦେସଂ । ହରିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନେତୁଂ ।
୪୯୮.ଅଟ୍ଠୱିଧେନପୀତି ପୁପ୍ଫଦାନାଦିଜଙ୍ଘପେସନିୟାୱସାନେନ ଅଟ୍ଠପ୍ପକାରେନପି । କୁଲଦୂସନକମ୍ମେନାତି କୁଲାନଂ ସଦ୍ଧାୱିନାସକେନ ଅନାଚାରକମ୍ମେନ । ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେସୂ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ସେସେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ଲବ୍ଭତି । ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଏକେନାପି କୁଲଦୂସନେନ କମ୍ମେନ ଉପ୍ପାଦିତପଚ୍ଚୟୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମୀନଂ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସବ୍ବପଟିସେଧୋ କତୋ ।
୪୯୯.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେସୂ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ସବ୍ବେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେସୂ’’ତି ଇଦଂ ପରଗଲଂ କାତବ୍ବଂ ଆମିସଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସେସପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ପରିଭୋଗୱସେନେୱ ‘‘ସେସେସୂ’’ତି ଆହ, ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟେସୁ ସେସପଚ୍ଚୟେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଚୀୱରପଚ୍ଚୟେ ସରୀରତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ପରିଭୋଗଗଣନାୟ, ସେନାସନପଚ୍ଚୟେ ନିବ୍ବକୋସେ ଉଦକପତନଟ୍ଠାନତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୱାରଗଣନାୟ, ମଞ୍ଚପୀଠାଦିସେନାସନେ ନିସୀଦନସୟନାଦିପରିଭୋଗଗଣନାୟ, ଅନଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଲେପନାଦିୱସେନ କାତବ୍ବଭେସଜ୍ଜେ ସରୀରତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ୱାରଗଣନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ ।
୫୦୦.‘‘ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଭୂତାରୋଚନେନା’’ତି ଇଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତ୍ୱା ରୂପିୟୱୋହାର’’ନ୍ତି ଇଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଉପ୍ପାଦିତପଚ୍ଚୟା’’ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ରୂପିୟୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅଭୂତାରୋଚନୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ ୱୁତ୍ତୋ । ସମାନାତି ପକାସିତାତି କୁଲଦୂସନକମ୍ମେନ ଉପ୍ପାଦିତପଚ୍ଚୟେହି ସଦିସାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ତତ୍ଥାପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତ୍ତକୋୟେୱାତି ଅତିଦିସତି ।
୫୦୧. ‘‘ସଂସାରୱାସୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ନିବ୍ବାନାଧିଗମେ ମାନସଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସାସନାୱତିଣ୍ଣେନ ସିକ୍ଖାକାମେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ସେୱିତକ୍ଖଣେୟେୱ ଜୀୱିତହରଣସମତ୍ଥୱିସମିସ୍ସପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱଜ୍ଜନୀୟଂ ଅକପ୍ପିୟପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ କରିୟମାନଂ ଅକପ୍ପିୟୋପାୟପ୍ପକାରଂ ଏକତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୟାଚନା । ଅନୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡଦାନଂ । ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅନେସନଂ ନାମ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅନନୁରୂପେନ ପୟୋଗେନ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ ।
ପାରିଭଟ୍ୟତା ନାମ ଇସ୍ସରେ ସେୱିତୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତରୁଚିତଂ ୱିଲପନ୍ତାନଂ ପରିଭଟାନଂ ସେୱକଜନାନଂ ୱିୟ ଲାଭତ୍ଥିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକେସୁ ପୱତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରି ସମନ୍ତତୋ ଭଟତି ସେୱତୀତି ପରିଭଟୋ, ଇସ୍ସରଜନାନଂ ସମୀପାୱଚରୋ ସେୱକଜନୋ, ପରିଭଟୋ ୱିୟାତି ପରିଭଟୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପରିଭଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ପାରିଭଟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାରିଭଟ୍ୟତା । ଅଥ ୱା ପରିଭଟତି ଧାତି ୱିୟ କୁଲଦାରକେ ଅଙ୍କେ କରଣାଦିୱସେନ ଧାରେତୀତି ପରିଭଟୋ, ପରିଭଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ପାରିଭଟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାରିଭଟ୍ୟତାତି ଲାଭାସାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଲଦାରକେସୁ ଅନନୁଲୋମିକା ପୱତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ମୁଗ୍ଗସୂପତା ନାମ ପକ୍କମୁଗ୍ଗା ୱିୟ ପକ୍କାପକ୍କବୀଜମିସ୍ସା ଲାଭାସାୟ ଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତାରାଧନତ୍ଥାୟ ସଚ୍ଚାଲୀକମିସ୍ସକତା । ୟଥା ମୁଗ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚମାନେସୁ କୋଚିଦେୱ ନ ପଚ୍ଚତି, ବହୱୋ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମେୱ ୟସ୍ସ ଦାୟକେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ଅସଚ୍ଚମେୱ ବହୁକଂ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମୁଗ୍ଗସୂପସଦିସତ୍ତା ‘‘ମୁଗ୍ଗସୂପୋ’’ତି, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ମୁଗ୍ଗସୂପଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଗ୍ଗସୂପତା । ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜକଂ ନାମ କୂପୱତ୍ଥୁଗେହୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ଆଚିକ୍ଖନଂ । ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାୟକାନଂ କତଂ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜକଂ ।
୫୦୨.ଜଙ୍ଘପେସନିୟଂ, ଦୂତକମ୍ମଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କୁଲଦୂସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ । ଅଭୂତାରୋଚନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠନ୍ତି ବୁଦ୍ଧେହି ପଟିକ୍କୋସିତଂ ଗରହିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାନକ୍ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜାଉକ୍କାପାତଦିସାଡାହଭୂମିଚାଲାଦିଭେଦଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱନୂପାୟଂ ସବ୍ବଂ । ୱିୱଜ୍ଜୟେତି ୱିସମିୱ, ଗୂଥମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସିକ୍ଖାକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
୫୦୩.ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋପି ତନ୍ତି ସମନୁଭାସନକମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାସୁ କମ୍ମୱାଚାସୁ ଅନ୍ତକମ୍ମୱାଚାୟ ୟ୍ୟ-କାରଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ ୱା କୁଲଦୂସନକମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଘଭେଦସମନ୍ତି ପଠମସଙ୍ଘଭେଦେନ ସମନ୍ତି ।
କୁଲଦୂସନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୦୪.‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ତା ଜାନତାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଳିୟା ଲିଖିତେ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଏୱରୂପଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସ୍ମୀତି ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟାୱତୀହନ୍ତି ୟତ୍ତକାନି ଅହାନି, ‘‘ଛାଦିତା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଛାଦନକିରିୟାଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଛାଦିତାତି ‘‘ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅନାରୋଚନଦିୱସେନ ପଟିଚ୍ଛାଦିତା । ଆପତ୍ତୀତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି । ଅକାମାତି ଅରୁଚିୟାୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅକତପଟିକମ୍ମସ୍ସ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ପରିୱାସଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । କିତ୍ତକଂ କାଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାୱତୀହ’’ନ୍ତି, ତତ୍ତକାନି ଅହାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟତ୍ତକାନି ଅହାନି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତତ୍ତକାନେୱ ଅହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୦୫-୬. ଆପତ୍ତି କିତ୍ତକେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତି ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ଚାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ଚ । ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚାତି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମେନ ସୟଂ ଅନିସ୍ସାରିତୋ ଚ । ପହୂ ଚାତି ସୟଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତୁଂ ପହୋତି ଚ । ଅନନ୍ତରାୟିକୋ ଚାତି ଗମନୱିବନ୍ଧକେନ ରାଜଚୋରାଦିଅନ୍ତରାୟେନ ୱିରହିତୋ ଚ । ଚତୁସ୍ୱ ପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତେସୂ’’ତି ସେସୋ, ଏତେସୁ ଚତୂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସଞ୍ଞୀତି ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତସଞ୍ଞୀ ପହୁସଞ୍ଞୀ ଅନନ୍ତରାୟିକସଞ୍ଞୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଛାଦେତୁକାମତାତି ଆଚରିୟାଦୀସୁ ଗାରୱେନ ୱା ଗରହାଦିଭୟା ୱା ‘‘ନ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମତା ଚ । ଛାଦନନ୍ତି ତଥା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚାତି ଇମେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସତ୍ତା ଛନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ଛାଦିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେନା’’ତି, ଆପତ୍ତିଆପନ୍ନଦିୱସଂ ଖେପେତ୍ୱା ଅରୁଣୁଟ୍ଠାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛନ୍ନା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦ୍ୱେଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫୦୭. ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସଙ୍ଘାଦିସେସପଟିକମ୍ମତ୍ଥଂ ‘‘ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିହିତସ୍ସ ପରିୱାସସ୍ସ କୋ ଭେଦୋ, କୋ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି । ସୋ ପରିୱାସୋ ତିୱିଧୋ ଦୀପିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେନାତି ଆହ ‘‘ତିୱିଧାପେତଚେତସା’’ତି । ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଧା, ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ସଦିସୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ୱୁତ୍ତୱିଧାୟ ମାନନାମଧେୟ୍ୟତୋ ତିୱିଧମାନତୋ ଅପଗତଚିତ୍ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଆପତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ। ଅରିସାଦୀନଂ ଆଗତିଗଣତ୍ତା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନେନ ଅ-କାରପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଦାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ।
ସୁଦ୍ଧନ୍ତୋତି ‘‘ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ସୋଧେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବପରିୱାସୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ ନାମା’’ତି ପାଳିଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପସମ୍ପଦାକାଲସଙ୍ଖାତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ପୁବ୍ବନ୍ତୋ, ଆରୋଚିତକାଲସଙ୍ଖାତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ଅପରନ୍ତୋ ଚ ପରିୱାସସମାଦାନକାଲେ ୱା ପରିୱସନକାଲେ ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠା ସୁଦ୍ଧା ଅନ୍ତା ଅନାପତ୍ତିକାଲସଙ୍ଖାତା ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ଅସ୍ସାତି କତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତନାମକୋ ପରିୱାସୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭେଦାଦିଂ ୱକ୍ଖତି ।
ସମ୍ମା ଦିୱସାଦୀନଂ ଓଧାନଂ ପକ୍ଖେପୋ ୟତ୍ଥ ସୋ ସମୋଧାନୋ, ପରିୱାସୋ । ଦିୱସେସୁ ଦିୱସେ ୱା ଆପତ୍ତୀସୁ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱା ସବ୍ବା ନାନାୱତ୍ଥୁକା ଆପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଓଧାୟ ଦାତବ୍ବପରିୱାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାପି ଭେଦାଦିଂ ୱକ୍ଖତି ।
୫୦୮.ତତ୍ରାତି ତେସୁ ତୀସୁ ପରିୱାସେସୁ । ‘‘ୟୋ’’ତି ସେସୋ । ଇତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସୋ, ଅୟନ୍ତି ଏୱଂ ପକାସିତୋତି ୟୋଜନା ।
୫୦୯-୧୦. ପରିୱାସଦାନକାଲେ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ପଧାନଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗୋତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ସୁକ୍କମୋଚନାଦିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେୱ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦିକଂ ଗଂ ୱାଚଂ ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ସଜାତିୟସାଧାରଣୱିଜାତିୟୱିନିୱତ୍ତନୱସେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୱାଚଂ ସଦ୍ଦଂ, ତବ୍ବିସୟଂ ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ରକ୍ଖତି । ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁଗୋତ୍ତଦ୍ୱୟୱାଚକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିକାୟସଂସଗ୍ଗୱିସେସୱଚନଞ୍ଚ ‘‘ନାନାୱତ୍ଥୁକା’’ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନଞ୍ଚାତି ଇମିନା ୱଚନଦ୍ୱୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗ’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେନାପି ‘ନାନାୱତ୍ଥୁକାୟୋ’ତିଆଦିୱଚନେନାପି ୱତ୍ଥୁଚେୱ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ନାମାପତ୍ତିୱସେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ସଜାତିସାଧାରଣନାମଂ, ଆପତ୍ତୀତି ସବ୍ବସାଧାରଣନାମନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ତଂତଂୱୀତିକ୍କମୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ତଦେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଏୱମୁଭିନ୍ନଂ ନାମାପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କମ୍ମୱାଚା ହି କାତବ୍ବାତି ‘‘ୱତ୍ଥୁଗୋତ୍ତୱସେନାପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ନାମାପତ୍ତିୱସେନ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ସଜାତିସାଧାରଣନାମଂ, ଆପତ୍ତୀତି ସବ୍ବସାଧାରଣନାମନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ନାମେହୀତି ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତୀତି ଉଭୟଂ ଏକତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବାତି । ‘‘ନାମାପତ୍ତିୱସେନ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିକପ୍ପତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ, ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ସମ୍ବହୁଲା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିଂ ଏକାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟୋ’ତି ଏୱଂ ନାମମତ୍ତୱସେନ ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୱିସେସନିୱତ୍ତନତ୍ଥମତ୍ତସଦ୍ଦୱସେନ ଚ ୱତ୍ଥୁଗୋତ୍ତୱିରହିତେନ କେୱଲେନ ନାମାପତ୍ତିମତ୍ତେନ ପୟୋଜେତ୍ୱା କାତବ୍ବାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମୱାଚାୟ କରଣପ୍ପକାରୋ ପନ ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତନୟେନ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲନାମେନ ଚ ଏକାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାଦିୱଚନେନ ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ପରିୱାସୋ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପତ୍ତିକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତେନ ଚାତି ଲଦ୍ଧପରିୱାସେନ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସିନ୍ନେନ ପଗ୍ଗହିତଞ୍ଜଲିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଚ । ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ‘‘ସମାଦାନେପ୍ୟୟଂ ନୟୋ’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ୫୧୪) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟାମି, ପରିୱାସଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଦ୍ୱୟମେୱ ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୱତ୍ତପୂରଣତ୍ଥଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଦିତୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଥା ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ପଠମଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିଂ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଏକାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସୋହଂ ସଙ୍ଘଂ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଏକାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଏକାହପରିୱାସଂ ୟାଚିଂ, ତସ୍ସ ମେ ସଙ୍ଘୋ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଏକାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଏକାହପରିୱାସଂ ଅଦାସି, ସୋହଂ ପରିୱସାମି, ୱେଦୟାମାହଂ ଭନ୍ତେ, ୱେଦୟତୀତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂ’’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ।
‘‘ଇମଞ୍ଚ ପନତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାୟ କାୟଚି ୱାଚାୟ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟପି ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୫୧୧.ପୁନପ୍ପୁନାଗତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ପୁବ୍ବେ ଆରୋଚନଟ୍ଠାନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି । ଆରୋଚେନ୍ତୋୱାତି ଏକସ୍ସ ଆରୋଚନେ ସୋ ଚେ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ୱା, ନୱକୋ ଚେ, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱସାନେ ‘‘ମଂ ଆୟସ୍ମା ଧାରେତୂ’’ତି, ଦ୍ୱେ ଚେ ହୋନ୍ତି, ‘‘ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଧାରେନ୍ତୂ’’ତି, ତୟୋ ଚେ, ‘‘ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତୋୱ । ରତ୍ତିୟା ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱାତି ‘‘ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୮୧) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଏକସେନାସନେ ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନୱସେନ କରିୟମାନେନ ସହୱାସେନ ୱା ‘‘ପକତତ୍ତଭିକ୍ଖୂହି ୱିନା ଏକକେନ ୱାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୱିପ୍ପୱାସେନ ୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଆରୋଚନାୟ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଅନାରୋଚନେନ ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦମକତ୍ୱା । ୱତ୍ତଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ୱା ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ପାରିୱାସିକସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତୱତ୍ତତୋ ଏକମ୍ପି ଅହାପେତ୍ୱା ଚ । ସଦା ୱସେତି ପରିୱାସଂ ୱସିତୁଂ ପରିକପ୍ପିତା ସବ୍ବଦିୱସା ୟାୱ ଖିଣନ୍ତି, ତାୱ ୱସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୧୨.ତତ୍ଥ ପରିୱାସୋ ୱିସୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଚେତି ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ମହନ୍ତତ୍ତା ଆଗତେ ଆଗନ୍ତୁକଭିକ୍ଖୂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତେନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ପରିୱାସଂ ସୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଚେ ହୋତି । ତଂ ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାନାତି ତଥା ସମାଦିନ୍ନଂ ୱତ୍ତଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।
୫୧୩. କତ୍ଥ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ତଂ ସମାଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା । ପୁଗ୍ଗଲେ ୱାତି ଭିକ୍ଖୂସୁ ଉଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତେସୁ ଅନ୍ତୋସୀମାୟୟେୱ ଓହୀନେ ଏକଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ୱା ଅସତିୟା ବହିସୀମଂ ଗତେନ ସରିତକ୍ଖଣେ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତସ୍ସାୟେୱ ପରିସାୟ ପରିୱାସଦାନେ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ଆଗନ୍ତୁକଭିକ୍ଖୁ ଚେ, ତସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ନିକ୍ଖିପେ’ତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖିପାମୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନିକ୍ଖିପାମୀ’’ତି ଏତଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ତଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ସମାଦିନ୍ନଂ ତଂ ୱତ୍ତଂ ।
୫୧୪.ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ଏକପଦେନାପି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୱା ପନା’’ତି ଏୱଂ ଅନନ୍ତରୋଦିତନୟୋ ।
୫୧୫-୨୦.ପକତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାୱରଣାଭାୱେନ ପକତୋ ପୁବ୍ବସରୂପେନେୱ ଠିତୋ ଅତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ‘‘ପକତତ୍ତୋ’’ତି କଥୀୟତି । ପଚ୍ଚୂସକାଲସ୍ମିନ୍ତି ଅରୁଣତୋ ପୁରିମକାଲେ ।
ପରିକ୍ଖିତ୍ତୱିହାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପାକାରାଦୀହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି ସେନାସନଂ ୱିହରନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଲେଡ୍ଡୁପାତଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅୱଧିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପରିକ୍ଖେପତୋ ବହୀ’’ତି, ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନା ବହୀ’’ତି ଚ ।
ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ନାମ କତମନ୍ତି ? ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧) ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିହାରସ୍ସାପି ଗାମସ୍ସେୱ ଉପଚାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରା ମିନିତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେତ୍ଥପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ହୋତି, ଗାମେ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ୱିହାରପରିୟନ୍ତେ ଠିତଭତ୍ତସାଲଗିଲାନସାଲାଦିସେନାସନେ ଚେ ପରିକ୍ଖେପୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱା, ନତ୍ଥି ଚେ, ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନେ ଠିତେନ ମାତୁଗାମେନ ଛଡ୍ଡିତଭାଜନଧୋୱନୋଦକପତନଟ୍ଠାନେ ୱା ସେନାସନତୋ ଦୂରେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ, ବୋଧିୟଙ୍ଗଣେ ୱା ଠତ୍ୱା ବଲମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବଲପ୍ପମାଣେନ ଖିତ୍ତସ୍ସ ମୁଟ୍ଠିୟା ଗହିତପାସାଣସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ ୱିହାରୂପଚାରୋ ନାମ, ତଦେୱ ପାକାରାଦୀହି ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ତଥେୱ ଖିତ୍ତସ୍ସ ପାସାଣସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ, ତତ୍ଥାପି ଠତ୍ୱା ତଥେୱ ଖିତ୍ତସ୍ସ ପାସାଣସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା ଗହେତବ୍ବା ।
ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗତୋ ଅପସକ୍କିତ୍ୱା । ଗୁମ୍ବେନାତି ରୁକ୍ଖଗହନେନ ୱା ଲତାଗହନେନ ୱା । ୱତିୟାତି କଣ୍ଟକସାଖାଦୀହି କତାୟ ୱତିୟା ।
ୱତ୍ତମାଦାୟାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା । ଆରୋଚେତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଆରୋଚେତ୍ୱା ।
ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ହତ୍ଥପାସଦାନତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତି ସେସୋ ।
ଆରୋଚେତ୍ୱାୱାତି ଅତ୍ତନୋ ନୱକତରୋ ଚେ, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି, ୱୁଡ୍ଢୋ ଚେ, ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆରୋଚେତ୍ୱା । ସେସନ୍ତି ଅୱସେସୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ସମୁଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ଚୂଳୱଗ୍ଗାଗତସ୍ସ ତତିୟସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକସ୍ସ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଚାତି ‘‘ସଚେ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟେନାପି ।
ୱିଭାୱୟେତି ‘‘ସଚେ ୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ପସ୍ସତି, ଭାସମାନସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ତସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ତଥା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ୱତ୍ତଭେଦୋ ଚ ହୋତି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ସୋ ଦ୍ୱାଦସରତନବ୍ଭନ୍ତରଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତି, ନ ୱତ୍ତଭେଦୋ। ସଚେ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତୋ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଗତୋ ହୋତି, ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତଦିୱସେ ପୁଣ୍ଣେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଅତିରେକେ ଚ ଦିୱସେ ୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ୱତ୍ତେ ଅସମାଦିନ୍ନେ ମାନତ୍ତାରହୋ ନ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଖନ୍ଧକେ ଆଗତନୟେନେୱ ମାନତ୍ତଂ ୟାଚିତବ୍ବଂ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତେନ ଚରିତୁକାମସ୍ସ ପୁନ ୱତ୍ତସମାଦାନଂ କାତବ୍ବଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକୋ ୱିସେସୋ, ଇମଂ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପକାସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।
ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୨୧.ନ ଜାନତୀତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦୱସେନ ରସ୍ସୋ କତୋ । ଆପତ୍ତୀନଞ୍ଚ ରତ୍ତୀନଂ, ପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ଜାନତୀତି ବହୂ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ‘‘ଏତ୍ତକାହଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଆପନ୍ନସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ଜାନାତି, ‘‘ମୟା ଆପନ୍ନାପତ୍ତି ଏତ୍ତକେ ଦିୱସେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା’’ତି ଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ଜାନାତି ।
୫୨୨. ଇଦାନି ତସ୍ସ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏସେୱା’’ତିଆଦି । ପରିସୁଦ୍ଧେହୀତି ସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନେନ ପରିସୁଦ୍ଧସନ୍ତାନେହି ଉପାଲିତ୍ଥେରାଦିପୁବ୍ବାଚରିୟେହି । ଏସୋୱ ସୁଦ୍ଧନ୍ତୋତି ଏସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସରୂପୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ । ଚୂଳସୁଦ୍ଧନ୍ତନାମୋ ଚାତି ‘‘ୟୋ ଉପସମ୍ପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମକ୍କମେନ ୱା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପସମ୍ପଦମାଳକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମୱସେନ ୱା ଆରୋଚିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମୱସେନ ୱା ସରନ୍ତେ ‘‘କିତ୍ତକାନି ଦିୱସାନି ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ସରସୀ’’ତି ୱିନୟଧରେହି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱତୋ ତେନ ୱୁତ୍ତସୁଦ୍ଧଦିନାନି ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନୋ ୟାୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନଦିୱସୋ, ତାୱ ବହୁଦିୱସେସୁ ନେତବ୍ବଂ ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇତରଦିନାନଂ ପୂରେତବ୍ବତ୍ତା ଚୂଳସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଅୟଞ୍ହି ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ଆରୋହତି, ହେଟ୍ଠାପି ଓରୋହତି, ଇଦମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇମଂ ପରିୱାସଂ ପରିୱସନତୋ ପଚ୍ଛା ଦିୱସଂ ସରନ୍ତୋ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୟୋଜେତ୍ୱା ଗହିତଦିୱସତୋ ୱଡ୍ଢେତି ୱା ହାପେତି ୱା, ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘ପୁନ ପରିୱାସଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନପରିୱାସୋୟେୱ ପମାଣଂ। ‘‘ଏତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା’ତି ୱା ଅଚିରପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ‘ଚିରପଟିଚ୍ଛନ୍ନା’ତି ୱା ଅସମ୍ବହୁଲମ୍ପି ‘ସମ୍ବହୁଲା’ତି ୱା ୱିପରୀତତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ‘ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା’ତିଆଦିୱିପରିୟାୟେନ ନ ହୋତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତନାମକୋତି ‘‘ୟୋ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟେନ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋପି ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ନେୱ ସରତି, ୱେମତିକୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସରୂପୋ ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ ନାମ । ‘‘ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ନାରୋହତି, ହେଟ୍ଠା ପନ ଓରୋହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ପରିୱାସୋ ୟାୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନଦିୱସୋ, ତାୱ ପୂରେତବ୍ବତୋ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନାରୋହତି । ଅନ୍ତରାଳେ ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧକାଲଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ସରତି ଚେ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିୱତ୍ତନତୋ ଦିୱସହାନଂ ପନ ହୋତେୱ ।
୫୨୩. ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ବହୁଲା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ସୋ ଆପତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୫୬) ଆଗତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଇମସ୍ସ ପରିୱାସସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସଙ୍ଗହେତୁଂ ‘‘ଆପତ୍ତୀନଂ ଚା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଆପତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ପନ ‘ଏତ୍ତକା ଅହଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ’ତି ଜାନାତୁ ୱା ମା ୱା, ଅକାରଣମେତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତରତ୍ତିପରିୟନ୍ତସ୍ସ ଅପରିଜାନନମତ୍ତମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୁୱିଧୋପୀ’’ତିଆଦି । ଦୁୱିଧୋପି ଅୟଂ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ଏକଚ୍ଚଂ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଂ, ସକଲଂ ୱା ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅଜାନତୋ ୱା ୱିମତିସ୍ସ ୱା ଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୨୪. ଇତରୋପି ସୋ ସମୋଧାନପରିୱାସୋ ତିଧା ମତୋତି ୟୋଜନା । ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ଓଧାନ’’ନ୍ତି ମକ୍ଖନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଓଧୁନିତ୍ୱା ମକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ‘‘ସମୋଧାନ’’ନ୍ତି ପକ୍ଖେପୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମୋଦହିତ୍ୱା’’ତି । ଓଧାନଞ୍ଚ ସମୋଧାନଞ୍ଚ ଓଧାନସମୋଧାନଂ, ତଂ ୟତ୍ଥ ସୋ ପରିୱାସୋ ‘‘ଓଧାନସମୋଧାନୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରିସାଦିଗଣେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ହେତ୍ଥ, ଉପରି ଚ ଏୱରୂପେ ଠାନେ ଅ-କାରପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ପରିୱୁତ୍ଥଦିୱସାନଂ ମକ୍ଖନଞ୍ଚ ମୂଲାପତ୍ତିୟଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀନଂ ପକ୍ଖିପନଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ସୋ ପରିୱାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ଦିୱସେ ପରିୱୁତ୍ଥେ ତୁ, ଓଧୁନିତ୍ୱା ପଦୀୟତେ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରିୱୁତ୍ଥଦିୱସେ ଓଧୁନିତ୍ୱା ମକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁରିମାୟ ଆପତ୍ତିୟା ମୂଲଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦେ ପଚ୍ଛା ଆପନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିଂ ସମୋଦହିତ୍ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ।
ଅଗ୍ଘପୁବ୍ବକୋ ମିସ୍ସକପୁବ୍ବକୋ ସମୋଧାନପରିୱାସୋତି ୟୋଜନା, ଅଗ୍ଘସମୋଧାନପରିୱାସୋ ମିସ୍ସକସମୋଧାନପରିୱାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଗ୍ଘୋ ଚ ମିସ୍ସକୋ ଚ ଅଗ୍ଘମିସ୍ସକା, ତେ ପୁବ୍ବକା ଏତସ୍ସାତି ଅଗ୍ଘମିସ୍ସକପୁବ୍ବକୋ, ସମୋଧାନୋ । ଅଗ୍ଘେନ ସମୋଧାନଂ ଅଗ୍ଘସମୋଧାନଂ, ତଂ ୟତ୍ଥ ସୋ ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ, ଆପନ୍ନାସୁ ବହୂସୁ ସବ୍ବଚିରପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପତ୍ତୀନଂ ଦିୱସଗଣନଗ୍ଘେନେୱ ପଚ୍ଛା ଆପନ୍ନଆପତ୍ତୀନଂ ପକ୍ଖେପୟୁତ୍ତପରିୱାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ ନାମ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ ୟା ଏକା ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱା ସମ୍ବହୁଲା ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ସବ୍ବଚିରପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟୋ, ତାସଂ ଅଗ୍ଘେନ ସମୋଧାୟ ତାସଂ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅୱସେସାନଂ ଊନତରପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ପରିୱାସୋ ଦିୟ୍ୟତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ମିସ୍ସକାନଂ ନାନାୱତ୍ଥୁକାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମୋଧାନଂ ମିସ୍ସକସମୋଧାନଂ, ତଂ ୟତ୍ଥ ସୋ ପରିୱାସୋ ମିସ୍ସକସମୋଧାନୋ। ମିସ୍ସକାନଂ ନାନାୱତ୍ଥୁକାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଏକତୋ ପକ୍ଖେପୟୁତ୍ତୋ ପରିୱାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମିସ୍ସକସମୋଧାନୋ ନାମ ୟୋ ନାନାୱତ୍ଥୁକା ଆପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ।
୫୨୫-୭. ଏୱଂ ତିୱିଧେ ସମୋଧାନପରିୱାସେ ପଠମପରିୱାସସ୍ସ ୱିସେସନଭୂତତାୟ ଅୱୟୱାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଓଧାନସମୋଧାନସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥାନୁୱାଦେନ ତଦୁଭୟଓଧାନସମୋଧାନସରୂପଂ ୱିଧାତୁମାହ ‘‘ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା…ପେ॰… ପକାସିତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଠମସ୍ସ ଓଧାନ-ସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅୱୟୱସ୍ସ ଅତ୍ଥସରୂପାନୁୱାଦମାହ ‘‘ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା…ପେ॰… ପଦୀୟତେ’’ତି । ଦୁତିୟାୱୟୱସଙ୍ଖାତସମୋଧାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସରୂପାନୁୱାଦମାହ ‘‘ପୁରିମାପତ୍ତିୟା…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି । ତେନେୱ ଉଭୟତ୍ଥାନୁୱାଦେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ, ‘‘ପଦୀୟତେ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି କିରିୟାପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅୱୟୱତ୍ଥାନୁୱାଦେନ ୱିଧାତବ୍ବସମୁଦାୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏସୋଧାନସମୋଧାନପରିୱାସୋ ପକାସିତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ଏସୋଧାନସମୋଧାନୋତି ଏତ୍ଥ ଏତ-ସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ୟୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା…ପେ॰… ଓଧୁନିତ୍ୱା ୟୋ ୟସ୍ମା ପଦୀୟତେ, ପୁରିମାପତ୍ତିୟା…ପେ॰… ୟୋ ୟସ୍ମା ଦାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଏସୋଧାନସମୋଧାନପରିୱାସୋ ପକାସିତୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପତ୍ତିୟା ପରିୱସନ୍ତୋ ୱା ମାନତ୍ତାରହୋ ୱା ମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତୋ ୱା ଅବ୍ଭାନାରହୋ ୱା ହୁତ୍ୱା କଦାଚି ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଛାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ପଠମଂ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟାପଟିଚ୍ଛାଦିତକାଲେନ ସମଂ ୱା ଊନଂ ୱା କାଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନେନ ତେ ପରିୱୁତ୍ଥଦିୱସେ ଚ ମାନତ୍ତଚିଣ୍ଣଦିୱସେ ଚ ସବ୍ବେ ଓଧୁନିତ୍ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିୱୁତ୍ଥେ’’ତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ମାନତ୍ତଚିଣ୍ଣେ ଚା’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଓଧୁନିତ୍ୱାତି ଚ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନୱସେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା, ଅଦିୱସେ କତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ୟୋ ୟସ୍ମା ପଦୀୟତେ, ସୋ ପରିୱାସୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ପରିୱସିତ୍ୱା ମାନତ୍ତାରହୋ ହୁତ୍ୱାପି ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକାହମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛାଦିତେ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନେନ ତେ ଦିୱସେ ସବ୍ବେ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ତାନେୱ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ପୁନପି ୟସ୍ମା ପଦୀୟତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ପରିୱସିତ୍ୱା ମାନତ୍ତାରହୋ ହୁତ୍ୱାପି ହି ଏକଦିୱସଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପୁନପି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ପରିୱାସାରହୋ ହୋତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ।
ପୁରିମାପତ୍ତିୟାତି ତେନ ଆପନ୍ନାସୁ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ ସବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ପୁରେତରମେୱ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା । ମୂଲଦିୱସେତି ପଠମଂ ୱୀତିକ୍କମଦିୱସେ । ୱିନିଚ୍ଛିତେତି ‘‘ଅସୁକସଂୱଚ୍ଛରେ ଅସୁକମାସେ ଅସୁକଦିୱସେ’’ତି ନିୟମିତେ । ସମୋଧାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଧାନତୋ ୟାଚମାନସ୍ସାତି ୱିଧାନତୋ ସଙ୍ଘେନ ଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ୟାଚମାନସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ସଙ୍ଘେନ ଦାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏସୋ ଓଧାନସମୋଧାନପରିୱାସୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୫୨୮-୯. ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାସଂ ଅଗ୍ଘୱସେନ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ‘‘ସୋତି ତଂସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ୟୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ସମ୍ବହୁଲା…ପେ॰… ତାସଂ ଅଗ୍ଘୱସେନ ତତୋ ଊନପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମୋଧାୟ ୟୋ ୟସ୍ମା ପଦାତବ୍ବୋ ପରିୱାସୋ, ତସ୍ମା ସୋ ୟଥା ଅୱୟୱତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଓଧାନସମୋଧାନୋ’’ତି ପରିୱାସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା ‘‘ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲାସୂତି ୟାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ପରିୱସିତୁକାମୋ, ତାସୁ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ‘‘ଏକା ୱା’’ତିଆଦି ନିଦ୍ଧାରିୟନିଦ୍ଦେସୋ । ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ । ଅଗ୍ଘୱସେନାତି ଗଣନୱସେନ, ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତାସଂ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୱସେନା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ‘‘ପଦାତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋତି ଚିରପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପତ୍ତିତୋ । ଊନପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ଆପତ୍ତୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଊନପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ସମୋଧାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୩୦. ନାନା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ୟାସଂ ତା ନାନାୱତ୍ଥୁକା, ନାନାୱତ୍ଥୁକା ସଞ୍ଞା ୟାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ତା ନାନାୱତ୍ଥୁକସଞ୍ଞାୟୋ । ସବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟା’’ତି ସେସୋ, ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦିକୁଲଦୂସନାୱସାନା ୟା ସବ୍ବା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତା ସବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିୱାସୋ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତା ସବ୍ବାପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ ପରିୱାସୋତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସ ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟୋପି ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ସମ୍ବହୁଲା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିଂ ଏକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ…ପେ॰… ଏକଂ କୁଲଦୂସକଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମୋଧାନପରିୱାସଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚନାୟ ଚ ତଦନୁରୂପାୟ ଞତ୍ତିୟା ଚ କମ୍ମୱାଚାସୁ ଚ ନାମଂ ୱତ୍ୱା ଦାତବ୍ବପରିୱାସୋ ମିସ୍ସକୋ ମତୋ ‘‘ମିସ୍ସକସମୋଧାନପରିୱାସୋ’’ତି ଞାତୋ । ଦ୍ୱେ, ତିସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ, ଅତିରେକା ଚ ଆପନ୍ନସ୍ସାପି ପରିୱାସଂ ଦେନ୍ତେନ ଇମିନା ନିୟାମେନ ୱତ୍ଥୁଂ, ନାମଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ସମୋଧାନପରିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୩୧.ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସାତି ତିୱିଧେ ପରିୱାସେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱସେନ ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସ । ଉତ୍ତରି ଛ ରତ୍ତିୟୋତି ପରିୱାସତୋ ଉତ୍ତରି ଛ ରତ୍ତିୟୋ, ଛ ଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଚରିତୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ଚରଣକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ମାନତ୍ତଂ ଦେୟ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା, ‘‘ସଙ୍ଘେନା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଛାରତ୍ତଞ୍ଚ ଦାତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୁମାନନୱିଧି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମାନତ୍ତଂ ପକତଂ, ତତ୍ଥ ପଭେଦେ ଅସତି କସ୍ମା ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱସା ଦୁୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ପକତଭେଦମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଛାରତ୍ତମାନତ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନୱିସୟଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସମୋଧାନମାନତ୍ତେ ଚ ‘‘ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ ଦେତୂ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୨୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତିଧା’’ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପତ୍ତିୟା ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବମାନତ୍ତନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମାନତ୍ତୱଚନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଚତୁବ୍ବିଧେ ମାନତ୍ତେ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ୱିନା ଦସ୍ସେତବ୍ବେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମାନତ୍ତେସୁ ପକ୍ଖମାନତ୍ତମତ୍ତଂ ‘‘ଛାଦେନ୍ତିୟା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମୋଧାନମାନତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୫୩୪-୬.ୱିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପ୍ପକାରନ୍ତି ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତୱିହାରସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଗାଥାଦ୍ୱୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପ୍ପକାରଂ । ଆଦିୟିତ୍ୱାନ ତଂତେସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତୋ ଲବ୍ଭତି । ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମୁଖା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ତେସଂ ସନ୍ତିକେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଆରୋଚେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନାପି ୟୁଜ୍ଜତି । ତେସମେୱ ସମ୍ମୁଖା ନିସିନ୍ନେନ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିଂ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକାଗତଂ ଆରୋଚନଂ କତ୍ୱା । ଇମିନା ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ଦିଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଆରୋଚନଂ ଉପଲକ୍ଖିତଂ ।
ନିକ୍ଖିପେ ସନ୍ତିକେ ତେସଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମୁଖା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପାମି, ମାନତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପାମୀ’’ତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱୟମେୱ ୱା ୱତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପେ ।
୫୩୭.ତସ୍ସ ମାନତ୍ତସ୍ସ । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦାଦିକୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତଭେଦୋ ଗହିତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ପାଳିୱସେନାତି ୟୋଜନା ।
୫୩୮. ୱୀସତିୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଗ୍ଗୋ ସମୂହୋ ୱୀସତିୱଗ୍ଗୋ, ସୋ ଏୱ ୱୀସତିୱଗ୍ଗିକୋ । ଅବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଓସାରେୟ୍ୟ, ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଧିନାତି ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକାଗତକ୍କମେନ । ଅବ୍ଭିତୋତି ସଂୱାସେନ ଅନ୍ତୋ କତୋ, ପକତତ୍ତୋତି ପକତିସଭାୱୋ, ଆପତ୍ତିଂ ଅନାପନ୍ନକାଲସଦିସୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୩୯. ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ୟୋଜନା, ‘‘ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ, ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଆପତ୍ତି ଚା’’ତିଆଦିନା (ୱି॰ ୱି॰ ୫୦୫) ନୟେନ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅତ୍ତନୋ ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ନ ଚ ଆପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତିୟା ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାସଙ୍ଖାତପାରାଜିକାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୫୪୧. ୱିରୁଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ନୟତି ପଜହତୀତି ୱିନୟୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ୱିନୟପିଟକତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସୱିସୟଂ ସମ୍ମୋହସଙ୍ଖାତଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପଜହନତୋ ୱିନୟନୟସଙ୍ଖାତଂ ତତୋ ଏୱ ଅତିବୁଦ୍ଧିଦୀପନଂ, ଅତିସୟେନ ବୁଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତୀତି ଅତିବୁଦ୍ଧିଦୀପନଂ, ତଂ ୱିନୟତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟକଂ ଞାଣପଦୀପଂ ୱିସେସେନ ଜାଲେନ୍ତଂ । ୱିୱିଧେହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତତାୟ ୱିୱିଧନୟୟୁତଂ । ୱିନୟନୟେତି ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ପରସନ୍ତାନପାପନେ, ୱିନୟୱଣ୍ଣନାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅନିୟତକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୨-୩. ଇଦାନି ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାନନ୍ତରଂ ଅନିୟତକଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନା’’ତିଆଦି । ରହସି ନିସଜ୍ଜା ରହୋନିସଜ୍ଜା, ତସ୍ସା ଅସ୍ସାଦୋ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ, ତେନ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନ, ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତେନ କିଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋତି ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୫୧) । ‘‘ରହୋ ନାମ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ସୋତସ୍ସ ରହୋ । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଅକ୍ଖିଂ ୱା ନିଖଣିୟମାନେ ଭମୁକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିୟମାନେ ସୀସଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିୟମାନେ ପସ୍ସିତୁଂ । ସୋତସ୍ସ ରହୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ହୋତି ପକତିକଥା ସୋତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୪୫) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତରହେସୁ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ଏୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ’ତି ଆଗତଂ, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହେନେୱ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୪୪-୪୪୫) ।
ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହତ୍ତା ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ‘‘ଅଲଂକମ୍ମନିୟ’’ନ୍ତି ଇମମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନିସଜ୍ଜସଦ୍ଦୋପାଦାନେନ ‘‘ଆସନେ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଗହିତମେୱ । ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଗହିତମେୱ । ଏୱଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭମାନପଦୋପାଦାନେନ ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଏକାୟ ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହଭାୱେନ କୁଟ୍ଟାଦିପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ତେନେୱ ମେଥୁନସେୱନକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପେ ଆସନେ ତଦହୁଜାତାୟପି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ସହ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦରାଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସା’’ତି ତଦହୁଜାତମ୍ପି ଇତ୍ଥିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି କୁତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ, ନ ପେତୀ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ଅନ୍ତମସୋ ତଦହୁଜାତାପି ଦାରିକା, ପଗେୱ ମହତ୍ତରୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୫) ପଦଭାଜନତୋ ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ନିୱାସେତୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧତି, ଚୀୱରଂ ପାରୁପତୀ’’ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖୀୟତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୟୋଗତୋ ପୁବ୍ବାପରପୟୋଗେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନେୱ ‘‘ପୟୋଗେ ଚ ପୟୋଗେ ଚା’’ତି ୱିଚ୍ଛାପୟୋଗୋ କତୋ । ନିସୀଦତୋ ଚସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିସଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକକସ୍ସ ନିସୀଦତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୫୪୪.ନିସଜ୍ଜାୟଉଭିନ୍ନମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସକି’’ନ୍ତି ସେସୋ, ଉଭିନ୍ନଂ ନିସଜ୍ଜାପୂରଣୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଏକକ୍ଖଣେ ୱା ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଏକୱାରଂ ନିସଜ୍ଜାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ମାତୁଗାମେ ନିସିନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୁ ଉପନିସିନ୍ନୋ ୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୪୫) । ହୋତି ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗଗଣନାୟ ଚ ହୋନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ଗହେତବ୍ବଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ୱା ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପନିସୀଦନପୟୋଗଗଣନାୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆପତ୍ତୀହିପି ତୀହିପୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଗ୍ଗହଣଂ ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି, ତୀସୁ ଏକଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୟୋଗଗଣନାୟା’’ତି ଇଦଂ ପାରାଜିକାୟ ନ ଲବ୍ଭତି ଏକପୟୋଗେନେୱ ସିଜ୍ଝନତୋ । କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ପନ ସରୀରତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିୟୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଫୁସନେନ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଲବ୍ଭତି ।
ବହୂସୁପି ମାତୁଗାମେସୁ ବହୁକାନି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ବହୂସୁ ମାତୁଗାମେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ନିସିନ୍ନାନଂ ଗଣନାୟ ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ବହୂନି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଚ ହୋନ୍ତି । ‘‘ପୟୋଗଗଣନାୟ ଚା’’ତି ଇମସ୍ସ ଏତ୍ଥାପି ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତାସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦନ୍ତୀସୁ, ସୟଞ୍ଚ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦତୋ ତାସଂ ଗଣନାୟ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିୟୋ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଚ ବହୂ ହୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଲବ୍ଭତି । ଏତ୍ଥାପି ପନ ପାରାଜିକଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି ।
୫୪୫. ସମୀପେ ଠିତୋପି ଅନ୍ଧୋ ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀତି ସୋତସ୍ସ ରହଭାୱେ ଅସତିପି ପଧାନଭୂତସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥକେ’’ତି, ଇମିନା ସୱନୂପଚାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତ୍ଥୀନଂ ତୁ ସତମ୍ପି ଚ ନ କରୋତି ଅନାପତ୍ତିନ୍ତି ୟୋଜନା, ୱିଞ୍ଞୁନୋ ପୁରିସସ୍ସ ଅସନ୍ନିହିତଭାୱେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ସତମ୍ପି ଚା’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ତତୋପି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ତୁ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୫୪୬.ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମୀପେ’’ତି ସେସୋ, ‘‘ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସକେନ ‘‘ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋତି ଇମସ୍ସ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ସମୀପେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନନ୍ଧୋ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଲବ୍ଭତି । ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ୱିସେସନେନ ବଲୱନିଦ୍ଦୂପଗତୋ ଗହିତୋତି ତଥା ଅହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଆପନ୍ନାପନ୍ନେ ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାୟ କପିନିଦ୍ଦାୟ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ପିହିତଦ୍ୱାରଗବ୍ଭସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଜ୍ଝପଦଲୋପୀସମାସୱସେନ ‘‘ପିହିତଗବ୍ଭସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱାରେ’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱାରେକଦେସଭୂତଂ ଉମ୍ମାରଂ ୱା ତଂସମୀପଂ ୱା ଉପଚାରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଚେ ଗବ୍ଭୋ ପିହିତଦ୍ୱାରୋ ନ ହୋତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସିତଂ ।
୫୪୭. ଇମସ୍ମିଂ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦେ ପାଳିୟଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଅସତିପି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୮୫) ପଞ୍ଚମସ୍ସ ଅଚେଲକୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ୟୋ କୋଚି ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତି, ତିଟ୍ଠତି ନ ନିସୀଦତି, ଅରହୋପେକ୍ଖୋ, ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ନିସୀଦତି, ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୮୮) ୱୁତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ଅନନ୍ଧେ ସତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଏତସ୍ସ ସମୀପେ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଇଧ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେନ ପୁରିସୋ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ତେନାପି ଅବାଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ମନୁସ୍ସଜାତିକେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ୱିଞ୍ଞୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଲବ୍ଭତି । ଅନ୍ଧସଦିସନିଦ୍ଦୂପଗତପଟିପକ୍ଖୱାଚିଅନନ୍ଧପଦେନ ‘‘ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେ’’ତି ଲବ୍ଭତି, ମନାପାମନାପଂ ଜାନନ୍ତେ ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେ ମନୁସ୍ସପୁରିସେ ଦସ୍ସନୂପଚାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏୱରୂପେ ରହୋ ଆସନେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସିନ୍ନପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଠିତସ୍ସା’’ତି ଇମିନାପି ତଦେୱ ପଦଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞୁମ୍ହି ପଟିବଲେ ମନୁସ୍ସପୁରିସେ ଅସନ୍ନିହିତେପି ତଥାୱିଧେ ରହୋ ଆସନେ ମାତୁଗାମେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନେପି ସୟାନେପି ଠିତେପି ସୟଂ ଠିତସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାୟ ଅଭାୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରହସଞ୍ଞିନୋ ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ରହୋ ଆସନେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ‘‘ରହୋ’’ତି ସଞ୍ଞାରହିତସ୍ସ ନିସୀଦତୋ ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚେତସୋ ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୫୪୮. ଏତ୍ତାୱତା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିମତ୍ତତୋ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନିୟତୱୋହାରହେତୁଭୂତାହି ତୀହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତିପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ ଦୋସୋ’’ତିଆଦି । ଆପତ୍ତୀହିପି ତୀହିପୀତି ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଜାନମାନୋ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରେତବ୍ବୋ ପାରାଜିକେନ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୪) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାହି ‘‘ପଠମପାରାଜିକାପତ୍ତିକାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମାହି ତୀହିପି ଆପତ୍ତୀହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।
ପଠମାନିୟତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୪୯. ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେନାଧିକତଦୁତିୟାନିୟତୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ପଠମାନିୟତେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟେହି ସମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପହାୟ ତତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ସେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନନ୍ଧା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସାପି ଗହିତତ୍ତା ତତୋ ଅନାପତ୍ତିକରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅବଧିରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋତି ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନନ୍ଧାବଧିରା’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱମୁପରିପି । ତେନାପି ସୱନୂପଚାରନ୍ତୋଗଧେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୫୦.‘‘ଅନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋ ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ଇଦଂ କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ବଧିରୋ ୱାପି ଚକ୍ଖୁମା, ନ କରୋତି ଅନାପତ୍ତି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୁରିମାନିୟତକଥାୟ ଅୱୁତ୍ତୱିସେସସ୍ସ ଦୁତିୟାନିୟତକଥାୟ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କୋୟଂ ୱିସେସୋ, ୟୋ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚେ ? ତତ୍ଥ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୪) ୱୁତ୍ତଂ ଆସନଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଆସନଂ ହୋତି ନାଲଂକମ୍ମନିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୫୩) ନିସେଧେତ୍ୱା ‘‘ଅଲଞ୍ଚ ଖୋ ହୋତି ମାତୁଗାମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହି ୱାଚାହି ଓଭାସିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୫୩) ଇଦଂ ଅପୁବ୍ବଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ମାତୁଗାମୋତି ଅନ୍ତମସୋ ତଦହୁଜାତାପି ଦାରିକା ଗହିତା, ଇଧ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ, ନ ପେତୀ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୫୪) ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲୋ ମାତୁଗାମୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକେନ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୪) ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଜାନମାନୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରେତବ୍ବୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୫୩) ଦ୍ୱେୟେୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ସଙ୍ଘାଦିସେସେସୁ ଚ ତତ୍ଥ ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ନିସିନ୍ନୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ’ତି, ସୋ ଚ ତଂ ପଟିଜାନାତି, ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୮) କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ସୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମୟା ସୁତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମାତୁଗାମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହି ୱାଚାହି ଓଭାସେନ୍ତସ୍ସା’ତି, ସୋ ଚ ତଂ ପଟିଜାନାତି, ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୫୫) ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ତକୋ ଉଭିନ୍ନମନିୟତାନଂ ୱିସେସୋ ।
ଅୟଂ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅୟଂ ସମ୍ବୋଧୱତ୍ଥୁୱିସେସୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସତୋତି ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିସମୁଟ୍ଠାନମେୱିଦଂ କାୟଚିତ୍ତୱାଚାଚିତ୍ତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତୱସେନ ତୀଣି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱା ।
ଇମେହିପି ଦ୍ୱୀହି ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦେହି ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାୟେୱ ଆପତ୍ତିୟୋ, ଅନାପତ୍ତିୟୋ ଚ ଦସ୍ସିତା, ନ କୋଚି ଆପତ୍ତିୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା କିମେତେସଂ ୱଚନେନାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣଂ ଠପେତୁଂ ଭଗୱତା ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦ୍ୱେ ଅନିୟତା ପଞ୍ଞତ୍ତା । କଥଂ ? ଏୱରୂପାୟପି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚନାୟ ଉପାସିକାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ପଟିଜାନମାନୋୱ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ, ନ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟାୟ କାୟଚି ଆପତ୍ତିୟା ୟେନ କେନଚି ଚୋଦିତେ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂୟେୱଙ୍ଗଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣଂ ଠପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅନିୟତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଇଦମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁଗତନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦୁତିୟାନିୟତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଅନିୟତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୧. ଏୱଂ ଅନିୟତକଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଖୋମ’’ନ୍ତିଆଦି। ଖୋମନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ଚୀୱରଂ । ଖୋମନ୍ତି ଗଚ୍ଛୱିସେସସ୍ସ ନାମଂ, ତସ୍ସ ୱାକେହି କତଚୀୱରଂ କାରଣୋପଚାରୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଖୋମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପାସନ୍ତି କପ୍ପାସସୁତ୍ତମୟଂ ଚୀୱରଂ, ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘କପ୍ପାସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋସେୟ୍ୟଂ ନାମ କୋସକାରକିମିକୋସଂ, କୋସେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ କୋସେୟ୍ୟଂ । ଇଧ ପନ ତେନ କୋସେୟ୍ୟସୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ‘‘କୋସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଣନ୍ତି ସାଣୱାକସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଖୋମଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ଖୋମସୁତ୍ତାଦୀନି ସବ୍ବାନି, ଏକଚ୍ଚାନି ୱା ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ । ଇଦମ୍ପି କରଣପ୍ପକାରେନ ଲଦ୍ଧନାମକଂ । ‘‘ଭଙ୍ଗଂ ନାମ ଏକା ଗଚ୍ଛଜାତି, ତସ୍ସା ୱାକମୟସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତ୍ୱା କତଚୀୱର’’ନ୍ତି କେଚି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଖୋମଂ ୱିୟ ଗହେତବ୍ବଂ । କମ୍ବଲନ୍ତି ମନୁସ୍ସଲୋମୱାଳଲୋମଂ ୱିନା ସେସଲୋମେହି ୱାୟିତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇଦଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୩) ପଦଭାଜନେ ଚ ‘‘ଖୋମଂ କପ୍ପାସିକଂ କୋସେୟ୍ୟଂ କମ୍ବଲଂ ସାଣଂ ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୨-୪୬୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ଜାତିତୋ’’ତି ଇଦଂ ପମାଣାଦିଭେଦସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତିତୋତି ଖୋମାଦିସାମଞ୍ଞତୋ । ସାମଞ୍ଞଞ୍ହି ‘‘ଜାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୀଘରସ୍ସଥୂଲସୁଖୁମନୀଲପୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ୱତ୍ଥାୱୟୱାନଂ ସଙ୍ଗାହିକଖୋମସୁତ୍ତମୟତାସାମଞ୍ଞଂ ଜାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।
୫୫୨.ଦୁକୂଲନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ରୁକ୍ଖୱାକମୟଚୀୱରଂ । ପତ୍ତୁଣ୍ଣନ୍ତି ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦେସେ ସଞ୍ଜାତୱତ୍ଥଂ । ‘‘ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ କୋସେୟ୍ୟୱିସେସୋ’’ତି ଅଭିଧାନକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିନନ୍ତି ଚିନଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥଂ । ସୋମାରପଟ୍ଟକନ୍ତି ସୋମାରଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥଂ । ‘‘ସୋମାରଚିନପଟକ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିଜନ୍ତି ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ । ଦେୱଦିନ୍ନନ୍ତି ଦେୱତାହି ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ । ତଞ୍ହି କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଜାଲିନିୟା ଦେୱକଞ୍ଞାୟ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନୱତ୍ଥସଦିସଂ । ତସ୍ସାତି ଜାତିତୋ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ କପ୍ପିୟଚୀୱରସ୍ସ । ଇଦଂ ଛବ୍ବିଧଚୀୱରଂ ୟଥାରହଂ ଅନୁଲୋମିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକୂଲଞ୍ହି ସାଣସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ୱାକମୟତ୍ତା, ପତ୍ତୁଣ୍ଣାଦୀନି କୋସେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମାନି ପାଣକେହି କତସୁତ୍ତମୟତ୍ତା, ଇଦ୍ଧିଜମ୍ପି ଖୋମାଦୀନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ଅନୁଲୋମଂ, ଦେୱଦିନ୍ନମ୍ପି ଖୋମାଦୀନଂୟେୱ ଅନୁଲୋମଂ ହୋତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ସାଣସ୍ସ ତୁ ଦୁକୂଲଞ୍ହି, ଇଦ୍ଧିଜଂ ଦେୱଦିନ୍ନକଂ ।
ଖୋମାଦୀନଂୱସିଟ୍ଠଂତୁ, କୋସେୟ୍ୟସ୍ସାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ॥
୫୫୩. ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ସମାହାରୋ ତିଚୀୱରନ୍ତି ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସେୱ ନାମତ୍ତା ତଦେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗଣନୱସେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରତ୍ତୟଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସମୁଦ୍ଦେକଦେସୋପି ୟଥା ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠିତେସୁ ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ‘‘ତିଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିୱିସିଟ୍ଠନାମେହି ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଆୟାମେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୫୮) ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା କତାକତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଚୀୱରସ୍ସ ରୁଳ୍ହିସଞ୍ଞା ।
ମୁଖଂ ସନ୍ଦମାନଲାଲଂ ପୁଞ୍ଛତି ଏତେନାତି ମୁଖପୁଞ୍ଛନନ୍ତି କପୋଲତୋ ନିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦମାନଲାଲାନଂ ପୁଞ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତସ୍ସ ଚୀୱରୱିସେସସ୍ସ ନାମଂ । ନିସୀଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିସୀଦନନ୍ତି ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନାମଂ । ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇମଂ କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱି॰ ୱି॰ ୫୮୫) ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମେୱ ଚାତି ସଙ୍ଘିକେ ମଞ୍ଚପୀଠେ ସରୀରସମ୍ଫୁସନେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ଆପତ୍ତିୟା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଚୀୱରଞ୍ଚ ।
୫୫୪.ଏକାହନ୍ତି ୱସନକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତିଚୀୱରନ୍ତି ତିଚୀୱରେନ । ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟାତି ‘‘ସଙ୍ଘାଟିୟା ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ୱା ଅନ୍ତରୱାସକେନ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକଦେସେ ସମୁଦାୟୋପଚାରୱସେନ ଅୱୟୱସ୍ସ ୱଚନତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱିନା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଅଧିଟ୍ଠାତି ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨, ୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ୟଥା, ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଳଞ୍ଜିୟମାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ଅଧିଟ୍ଠାୟ ୱଳଞ୍ଜିୟମାନଂ ନିସୀଦନଂ ତଥା ୱିନା ଚତୁମାସଂ ନ ୱସେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୫୫୫.କପ୍ପିୟନ୍ତି କପ୍ପିୟକାରଣଂ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣଭେଦକରଣଂ । କପ୍ପିୟନ୍ତି ଚ କାରଣେ କାରିୟୂପଚାରେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱାତି ‘‘ନୀଲଂ ୱା କଦ୍ଦମଂ ୱା କାଳସାମଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୮) ୱୁତ୍ତଲୋହମଲାଦିନା ୟେନ କେନଚିପି ମଙ୍ଗୁଲପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣାଦିକଂ ବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବେସୁ ତିଚୀୱରାଦୀସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତିଚୀୱରନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଂ । ଉପପନ୍ନନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ପମାଣେନାତି ଅନନ୍ତରଂ ୱକ୍ଖମାନେନ ପମାଣେନ । ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ନାମଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଏୱକାରେନ ପନ ନାମଂ ୱତ୍ୱା ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ସେସଚୀୱରେସୁପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) । ତସ୍ମା ତିଚୀୱରାଦୀନି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତିଆଦିନା ନାମଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପେନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନାମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ । ତିଚୀୱରଂ ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞଂ ୱା, ୟଦି ତଂ ତଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତି, ଅୱିକପ୍ପିତଂ ହୋତି ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ତଂ ଚୀୱରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୫୫୬-୭. ‘‘ଉପପନ୍ନଂ ପମାଣେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଚ୍ଛିମନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟି। ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡାନି ସିବ୍ବନକମ୍ମେନ ସଙ୍ଘଟେତ୍ୱା କତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତି ଚୀୱରାନଂ ସାମଞ୍ଞନାମଂ । ଇଧ ପନ ରୁଳ୍ହିୟା ଅନ୍ତରୱାସକାଦିୱିସେସନାମବ୍ୟତିରିତ୍ତେ ଚୀୱରୱିସେସେ ୱତ୍ତତି । ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାତି ଏତ୍ଥ ଏକାଦୀନମଟ୍ଠାରସନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପଞ୍ଚସଦ୍ଦୋ ଚୀୱରପ୍ପମାଣପ୍ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭମାନହତ୍ଥସଙ୍ଖାତରତନେୟେୱ ପୱତ୍ତତି, ତେନେୱ ମୁଟ୍ଠିସଦ୍ଦୋପି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ମୁଟ୍ଠିରତନେ ୱତ୍ତତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ପଞ୍ଚମୋ, ମୁଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଚମୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚମୋ। ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚମୋ ପରିମାଣମେତିସ୍ସାତି ‘‘ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚମକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମ-କାରଲୋପେନ ‘‘ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକା’’ତି ସଙ୍ଘାଟି ୱୁତ୍ତା ।
ମୁଟ୍ଠିତ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତମାନୋ ତି-ସଦ୍ଦୋ ଚୀୱରପ୍ପମାଣପ୍ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭମାନହତ୍ଥସଙ୍ଖାତରତନେୟେୱ ୱତ୍ତତି, ତେନେୱ ମୁଟ୍ଠିସଦ୍ଦୋପି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ମୁଟ୍ଠିରତନେ ୱତ୍ତତି । ତିଣ୍ଣଂ ପୂରଣୋ ତତିୟୋ, ମୁଟ୍ଠିୟା ତତିୟୋ ମୁଟ୍ଠିତତିୟୋ, ମୁଟ୍ଠିତତିୟୋ ପରିମାଣମେତିସ୍ସାତି ‘‘ମୁଟ୍ଠିତତିୟକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତିୟ-ପଚ୍ଚୟଲୋପେନ ‘‘ମୁଟ୍ଠିତ୍ତିକା’’ତି ସଙ୍ଘାଟିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମୁପରିପି । ତିରିୟନ୍ତି ତିରିୟତୋ ।
ଉତ୍ତମନ୍ତେନାତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିମାଣନ୍ତେନ । ସତ୍ଥୁନୋ ଚୀୱରୂନାପୀତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ସୁଗତସ୍ସ ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ, ଦୀଘସୋ ନୱ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଛ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪୮) ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣସୁଗତଚୀୱରତୋ ଊନାପି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ତତ୍ତକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ତତୋ ଚେ ଊନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟସନ୍ଦସ୍ସନେନ ଉଭୟମଜ୍ଝେ ୟଂ ପହୋନକରୁଚ୍ଚନକପ୍ପମାଣଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୫୫୮.ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନିଧ ଦୀଘନ୍ତେ ୱତ୍ତତି । ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକୋ ଦୀଘନ୍ତୋ ୟସ୍ସ, ୟସ୍ମିଂ ୱା ପମାଣେତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଦୀଘନ୍ତତୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକପ୍ପମାଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚମ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ତିରିୟନ୍ତତୋତି ୱିତ୍ଥାରନ୍ତତୋ । ଅଡ୍ଢହତ୍ଥୋ ଅଡ୍ଢୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ସୋ ତେୟ୍ୟୋ ତତିୟୋ ୟସ୍ସ ପମାଣସ୍ସାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତଂ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିହତ୍ଥଂ ୱାତି ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥା ୟସ୍ସ ପମାଣସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଦ୍ୱିରତନପ୍ପମାଣଂ ୱା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ତିରିୟଂ ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତି । ପାରୁପନେନପି ହି ସକ୍କା ନାଭିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଅଟ୍ଠକଥାଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସେସେ ଅନ୍ତରୱାସକେ’’ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିମାଣେନ ପରିମିତଚୀୱରନିଦସ୍ସନଂ ।
୫୫୯.ଅହତାହତକପ୍ପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଅହତାନଂ ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ନୱୱତ୍ଥାନଂ । ଅହତତୋ କିଞ୍ଚି ଊନାନି ଅହତକପ୍ପାନି, ତେସଂ ନୱୱୋହାରୂପଗାନଂ କତିପୟଧୋତାନଂ ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଘାଟୀତି ସଙ୍ଘାଟିନାମକଚୀୱରଂ । ଦିଗୁଣାତି ଦୁପଟ୍ଟକତା ।
୫୬୦.ଉତୁଦ୍ଧଟାନନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତଦିୱସାନଂ, ବହୁକାଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟାନି ଉତୁତୋ ଉଦ୍ଧଟାନି, ତେସଂ ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନମଞ୍ଞତରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ପୁରାଣୱତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚୀୱରାନନ୍ତି ଚୀୱରତ୍ଥାନି ୱତ୍ଥାନେୱ ଗହିତାନି । ଚତୁଗ୍ଗୁଣାତି ଚତୁପଟ୍ଟା । ସେସା ଦୁୱେତି ଅନ୍ତରୱାସକଉତ୍ତରାସଙ୍ଗା ଦ୍ୱେ । ୟଥାସୁଖନ୍ତି ୟଥାରୁଚି । ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ସୁସାନାଦୀସୁ ପତିତପିଲୋତିକଚୀୱରଂ ।
୫୬୧.‘‘ତୀଣିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ତିଚୀୱରେ କୟିରମାନେ ସବ୍ବଂ ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ଆଗତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଦ୍ୱେ ଛିନ୍ନକାନି ଏକଂ ଅଛିନ୍ନକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୦) ଆଦିୱଚନତୋ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଛିନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱତ୍ଥାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସିବ୍ବେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ପହୋତି ଚେତି ୱତ୍ଥାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କରଣେ ୟଦି ଚୀୱରସ୍ସ ପହୋତି । ସବ୍ବେସୂତି ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ । ଅପ୍ପହୋନ୍ତେସୂତି ୱତ୍ଥାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସିବ୍ବନେନ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେସୁ । ଅନ୍ୱାଧିକନ୍ତି ୱତ୍ଥେ ଊନାତିରେକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁୱାତଂ ଚୀୱରସ୍ସ ପରିୟନ୍ତେ, ମଜ୍ଝେ ଚ ୟଥାରହଂ ଦୀଘରସ୍ସପରିମାଣୟୁତ୍ତଂ ଅଲ୍ଲିୟାପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୬୨.ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱା । ଅନାଦିନ୍ନନ୍ତି ଅନାଦିନ୍ନଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତଂ। ତିଚୀୱରନ୍ତି ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ଏକେକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁବ୍ଭୋଗେନାତି ଦୁଟ୍ଠୁ ପରିଭୋଗେନ। ୟଥା ପରିଭୁତ୍ତଂ ନସ୍ସତି, ତଥା କିଲିଟ୍ଠାନଂ ଧୋୱନାଦିମକତ୍ୱା ନିୱାସନାଦିନା ପରିଭୋଗେନ ।
୫୬୩-୪.କୁସିନ୍ତି ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଅନୁୱାତଂ ଚୀୱରମଜ୍ଝେ ତାଦିସମେୱ ଦୀଘପତ୍ତଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁସୀତି ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଅନୁୱାତାଦୀନଂ ଦୀଘପତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ଅଡ୍ଢକୁସିନ୍ତି ଅନୁୱାତସଦିସଂ ଚୀୱରମଜ୍ଝେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରସ୍ସପତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅଡ୍ଢକୁସୀତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ରସ୍ସପତ୍ତାନଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଖଣ୍ଡେ ମହାମଣ୍ଡଲଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ପଞ୍ଚଖଣ୍ଡିକଚୀୱରସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ଖଣ୍ଡେ ମହାମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ଅଡ୍ଢମଣ୍ଡଲନ୍ତି ମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିୱେସିୟମାନଂ ଖୁଦ୍ଦକମଣ୍ଡଲଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅଡ୍ଢମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ମଣ୍ଡଲଂ, ଅଡ୍ଢମଣ୍ଡଲଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସିବ୍ବିତଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଖଣ୍ଡଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଅଡ୍ଢମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସିବ୍ବିତଂ ମଜ୍ଝିମଖଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ଅନୁୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଖଣ୍ଡସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସିବ୍ବିତଂ ତଥେୱ ଦ୍ୱିମଣ୍ଡଲପତ୍ତଂ ଖଣ୍ଡଦ୍ୱୟଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅନୁୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ତସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱେ ଖଣ୍ଡାନୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ବାହନ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅନୁୱିୱଟ୍ଟାନଂ ବାହିରପସ୍ସେ ସିବ୍ବିତଂ ବାହିରଖଣ୍ଡଦ୍ୱୟଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ବାହନ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅନୁୱିୱଟ୍ଟାନଂ ବହି ଏକେକଂ ଖଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) ।
ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସମାହାରୋ ପଞ୍ଚକଂ, ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରପଞ୍ଚଖଣ୍ଡେହି ସିବ୍ବିତଚୀୱରଂ ପଞ୍ଚକଂ ନାମ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତଖଣ୍ଡାଦୀହି ସିବ୍ବିତଚୀୱରାନଂ ଗହଣଂ । ତେନେୱେତ୍ଥାହ ‘‘କତ୍ତବ୍ବଂ ତୁ ତିଚୀୱର’’ନ୍ତି । ସତ୍ତଖଣ୍ଡସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଏକଂ ମଜ୍ଝିମଖଣ୍ଡଂ ୱିୱଟ୍ଟନାମମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଖଣ୍ଡାନି ଚୂଳାନୁୱିୱଟ୍ଟମହାନୁୱିୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତାନି ଅନୁୱିୱଟ୍ଟନାମାନେୱ ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଥ ୱା ଅନୁୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ଏକପସ୍ସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଏକପସ୍ସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖଣ୍ଡାନମେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ବାହନ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ପରିୟନ୍ତେସୁ ସିବ୍ବନୀୟଂ ବାହିରଖଣ୍ଡଦ୍ୱୟଂ, ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଟେତ୍ୱା ବାହମତ୍ଥକେ ଠପିୟମାନତ୍ତା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଆଧେୟ୍ୟେ ଆଧାରୋପଚାରୱସେନ ବାହାତି ଚ ଚୀୱରସ୍ସ ପରିୟନ୍ତାୱୟୱତ୍ତା ‘‘ଅନ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ବାହନ୍ତନ୍ତି ସୁପ୍ପମାଣଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତେନ ସଂହରିତ୍ୱା ବାହାୟ ଉପରି ଠପିତା ଉଭୋ ଅନ୍ତା ବହିମୁଖା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତେସଂ ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୫) । ଇଦଂ ସତ୍ତଖଣ୍ଡଚୀୱରମେୱ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିହିତନ୍ତି ଇଦାନିପି ତଦେୱ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅୟମେୱ ହି ନୟୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନା କୁସିଂ…ପେ॰… ବାହନ୍ତମ୍ପିଚାତି ସବ୍ବଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଛିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚକାଦିପ୍ପଭେଦକଂ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ତିଚୀୱରଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୫୬୫-୬. ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କଥଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଦାନେନା’’ତିଆଦି । ଦାନେନାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନେନ । ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜଗାହେନାତି ଅଞ୍ଞେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହଣେନ ଚାତି ଅତ୍ତନି ୱିସ୍ସାସେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣେନ । ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନାତି ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗିହିଭାୱୂପଗମନେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନେ ୱିୟ ଚୀୱରେ ନିରାଲୟଭାୱେନେୱ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ।
କେଚି ପନ ‘‘ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗିହିଭାୱୂପଗମନେନାତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ ପନ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋପି ୟାୱ ସିକ୍ଖଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁୟେୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ଗିହିଭାୱୂପଗମନେ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନଂ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥି ତସ୍ସା ୱିବ୍ଭମନେନେୱ ଅସ୍ସମଣିଭାୱତୋ ।
ସିକ୍ଖାୟାତି ଭିକ୍ଖୁସିକ୍ଖାୟ । ପହାନେନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ପନେତ୍ଥ ସଚେ ଭିକ୍ଖୁଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତସ୍ସ କାୟଲଗ୍ଗମ୍ପିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତଂ । ‘‘ସିକ୍ଖାୟ ଚ ପହାନତୋ’’ତି ଚ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ‘‘ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନାପି, ସିକ୍ଖାୟ ଚ ପହାନତୋ’’ତି ପାଠକ୍କମେ ସତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପନ ପାଠୋ ‘‘ସିକ୍ଖାୟ ଚ ପହାନେନ, ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନପୀ’’ତି ପାଠକ୍କମେ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥା ତଥା ୱା ହୋତୁ, ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ।
ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେନାତି ଚୀୱରସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣେନ । ‘‘କାଲକିରିୟାୟା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱିନାସେନାତି ଚୀୱରସାମିକସ୍ସ ଜୀୱିତୱିନାସୋୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନା, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରିସଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନାତି ଏୱଂ ଉଭୟଥା ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନେନ । ସବ୍ବଂ ନୱୱିଧମ୍ପି ଚୀୱରଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମେହି ଅଟ୍ଠହୀ’’ତି ସେସୋ । ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ଅଟ୍ଠହି ସବ୍ବଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) । ଭିଜ୍ଜତୀତି ପଜହତି । ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱୋ ଛିଦ୍ଦଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ, ଛିଦ୍ଦେ ସତି ଛିଦ୍ଦେ ଜାତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଚୀୱରନ୍ତି ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଚୀୱରମେୱ ୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଛିଦ୍ଦଭାୱେନ ପନ ତିଚୀୱରସ୍ସେୱା’’ତି ।
୫୬୭. କୀୱପ୍ପମାଣେ ଛିଦ୍ଦେ ଜାତେତି ଆହ ‘‘କନିଟ୍ଠସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘କନିଟ୍ଠ…ପେ॰… ମାଣକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି ।
୫୬୮.ଏକୋତନ୍ତୁପୀତି ଦୀଘତୋ ୱା ତିରିୟତୋ ୱା ଏକମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ।
୫୬୯. ଜିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗଳଂ ଦେନ୍ତେନ ତେଚୀୱରିକେନ ୱତ୍ତିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି । ପଠମନ୍ତି ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଛିନ୍ଦନତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ । ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡଂ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା । ରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତତେ, ‘‘ତେଚୀୱରିକୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡଂ ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋ ତେଚୀୱରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିପରିୟାୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ଲବ୍ଭତି । ପଠମଂ ଦ୍ୱେ କୋଟିୟୋ ଘଟେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ମଜ୍ଝେ ଜିଣ୍ଣଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରଂ ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ଦ୍ୱେ କୋଟିୟୋ ଏକତୋ ଘଟେତ୍ୱା ସିବ୍ବିତ୍ୱା । ପଚ୍ଛାତି କୋଟିଘଟନତୋ ପଚ୍ଛା । ଛିନ୍ଦତୀତି ମଜ୍ଝଂ ଉଭୟକୋଟିଂ କାତୁଂ ଛିନ୍ଦତି । ରକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ।
୫୭୦. ତିଚୀୱରେ କତ୍ଥ ଜାତଂ ଛିଦ୍ଦମଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲା’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରି ଚ ଅଟ୍ଠ ଚ ଚତୁରଟ୍ଠଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲାନଂ ସମାହାରୋ ଚତୁରଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ, ତସ୍ମାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାତି ୟୋଜନା । ଓରନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ । ଏକଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଚ ଏକଦ୍ୱେ, ତେସଂ ଏକଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ‘‘ଚୀୱରାନ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ଏକସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ, ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଚୀୱରାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟାନୁଦ୍ଦେସୱସେନ ଏକସ୍ସ ତିରିୟତୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲତୋ ଓରଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିରିୟତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲତୋ ଓରନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟେପି ‘‘ଛିଦ୍ଦଂ ଭିନ୍ଦତେୱା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଏକସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସାତି ଅନ୍ତରୱାସକଚୀୱରସ୍ସ । ତିରିୟତୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ ଓରନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତି । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗସଙ୍ଘାଟୀନଂ । ତିରିୟତୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲତୋ ଓରନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଦୀଘତୋ ୱିଦତ୍ଥିୟା ଓରଂ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତେୱାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ୱିଦତ୍ଥି ୱଡ୍ଢକିୱିଦତ୍ଥି ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ ଛିଦ୍ଦେ ଜାତେ ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅତିରେକଚୀୱରତ୍ତା ଦସାହମନତିକ୍କମିତ୍ୱା ସୂଚିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ତଥା ଅକରୋନ୍ତେନ ପନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ।
୫୭୧.‘‘ନିସୀଦନସ୍ସା’’ତି ‘‘ନିସୀଦନଚୀୱରସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିୟଡ୍ଢାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସିତବ୍ବା ୱିଦତ୍ଥି ‘‘ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ୱିଦତ୍ଥିୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟା ଦିୟଡ୍ଢା, ଦୁତିୟଂ ଅଡ୍ଢମେତସ୍ସାତି ‘‘ଦୁତିୟଡ୍ଢା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତିୟ-ପଚ୍ଚୟଲୋପେନ ‘‘ଦିୟଡ୍ଢା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଡ୍ଢଦୁତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ୱିଦତ୍ଥିୟା’’ତି ପମାଣନିୟମସ୍ସ କତତ୍ତା ୱଡ୍ଢକିୱିଦତ୍ଥିୟା ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ଏକା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ହୋତି । ଇଦଂ ନିସୀଦନଚୀୱରଂ ଦୀଘତୋ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥେନ ତିହତ୍ଥଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଛଳଙ୍ଗୁଲାଧିକଦ୍ୱିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ହୋତି । ‘‘ଦସା ୱିଦତ୍ଥୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥା ଦସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୭୨.ଚତସ୍ସୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟାୱ ଲବ୍ଭତି । ‘‘କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିୟା’’ତି ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମେନ ଦୀଘତୋତି ୟୋଜନା ।
୫୭୩. ଅଡ୍ଢଂ ତେୟ୍ୟଂ ତତିୟଂ ୟସ୍ସା ସା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟା, ଅଡ୍ଢତତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୭୪. ତତୋ ଉତ୍ତରିଂ ତଦୁତ୍ତରିଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅତିରେକଂ । ଅଧିକଚ୍ଛେଦନନ୍ତି ଅଧିକସ୍ସ ପମାଣାତିରିତ୍ତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଛେଦନଂ ଅସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଦେସନାୟାତି ଅଧିକଚ୍ଛେଦନଂ, ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅଧିକଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଉଦୀରିତଂ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୭୫.ଅପ୍ପମାଣେନାତି ଗୁଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ।
୫୭୬. ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତଂ ନୀଲାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମହନ୍ତାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଚୀୱରଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୫୭୭. ‘‘ମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ ଏକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏକଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାୱ ସୁକ୍ଖାପୀୟତି, ତାୱ ଅଞ୍ଞେନ ମୁଖପୁଞ୍ଛନେନ ଭୱିତବ୍ବତ୍ତା ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ସବ୍ବଥା’’ତି ।
୫୭୯. ପମାଣତୋ, ଗଣନତୋ ଚ ଅତୀତାତି ପମାଣଗଣନାତୀତା। ‘‘ପମାଣାତୀତା’’ତି ୱଚନେନ ୱିନୟଧରାନଂ ଅପ୍ପମାଣଗୁଣତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଗଣନାତୀତା’’ତି ଇମିନା ଅତିକ୍କନ୍ତଗଣନତଂ । ପକତଂ ୱିନୟେ ପଠମଂ କତଂ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ପକତଞ୍ଞୂ, ୱିନୟଧରା, ତେ ପକତଞ୍ଞୁନୋ। ଅପରିମାଣଗୁଣମଣିଗଣଭୂସିତଉପାଲିଦାସକାଦିମହାଥେରାଚରିୟପରମ୍ପରାଗତା ସଙ୍ଖ୍ୟାପଥାତୀତା ୱିନୟଧରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୮୦.ସୁଗତଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାୟାମନ୍ତି ୱଡ୍ଢକିରତନପ୍ପମାଣଦୀଘଂ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥତନ୍ତି ୱଡ୍ଢକିୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣୱିତ୍ଥାରଂ । ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମଂ ଚୀୱରନ୍ତି ପରିସ୍ସାୱନପଟାଦୀନଂ ୱିସେସନଂ, ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୮୧.ପରିସ୍ସାୱପଟନ୍ତି ଉଦକପରିସ୍ସାୱନତ୍ଥଂ ପଟଂ । ପତ୍ତତ୍ଥୱିକନ୍ତି ପତ୍ତକଞ୍ଚୁକଂ । ପୋତ୍ଥକତ୍ଥୱିକନ୍ତି ପୋତ୍ଥକକଞ୍ଚୁକଂ। ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଟଂ, ଦଣ୍ଡପଟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୫୮୨.ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ଠପିତେତି ଅନଧିଟ୍ଠାୟ ଠପିତେ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଆହ । ନତ୍ଥି ଦୋସତାତି ଦୋସୋ ଏୱ ଦୋସତା । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଠପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଇମିନା ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେସ୍ସାମି, ଇଦଂ ମାତୁୟା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଠପେନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ‘‘ଇଦଂ ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ, ମାତୁୟା’’ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ସସନ୍ତକଭାୱତୋ ମୋଚିତେ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ୟଂ ୱତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଲଦ୍ଧଂ, କତଂ ମାତାଦିସନ୍ତକଂ ।
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତୀତି, ତମାହୁ ୱିନୟଞ୍ଞୁନୋ’’ତି ॥
୫୮୩.ୱସ୍ସମାସେ ଚତୁରୋତି ୱସ୍ସାନେ ଚତୁରୋ ମାସେ, ଅଧିଟ୍ଠାନକିରିୟାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୱସ୍ସିକେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ନିୱାସେତବ୍ବା ସାଟିକା ୱସ୍ସିକସାଟିକା।
୫୮୪. କଣ୍ଡୁଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦି, କଣ୍ଡୁରୋଗାତୁରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥମନୁଞ୍ଞାତଚୀୱରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟସ୍ସା, କଣ୍ଡୁଚ୍ଛାଦିକସାଟିୟା ।
ନ କାଲାତିକ୍କମେ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନଂ ॥
ଅଧିଟ୍ଠାନପହାନଙ୍ଗେ-ସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସେସତୋ ।
ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞୂହି, ତତ୍ଥ ୟଂ କାରଣଂ ସିୟା’’ତି ॥
୫୮୬.‘‘ଅସମ୍ମୁଖେଏତନ୍ତି ଚା’’ତି ୱଚନେନେୱ ସମ୍ମୁଖେ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୱିଚକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୫୮୮.ଇତି ସବ୍ବମିଦନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ତିଚୀୱରାଦୀନଂ ପମାଣାଦିସବ୍ବୱିଧାନଂ । ତେଚୀୱରିକଭିକ୍ଖୁନୋତି ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠିତତେଚୀୱରିକସ୍ସ ୱିନୟତେଚୀୱରିକସ୍ସ । ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ସମାହାରୋ ତିଚୀୱରଂ, ତିଣ୍ଣଂ ତିଚୀୱରାନଂ ସମାହାରୋତି ‘‘ତିତିଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ‘‘ତିଚୀୱର’’ନ୍ତି ନୱଚୀୱରାନି ସଙ୍ଗହିତାନି, ତିଚୀୱରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ତେଚୀୱରିକୋତି ୱିନୟତେଚୀୱରିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଧୁତଙ୍ଗତେଚୀୱରିକସ୍ସାପି ତିଚୀୱରେ ଇଦମେୱ ୱିଧାନନ୍ତି ସୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ପନ ଛସୁ ଚୀୱରେସୁ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଏକଂ ଅଂସକାସାୱମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ୱତ୍ୱାୱାତି ‘‘ଇମଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ୱା । ତଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱା ନିୟୁତ୍ତୋତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳିକୋ।
୫୮୯. ‘‘ତିଚୀୱରଂ ପନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅନୁୟୋଗଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ‘‘ତିଚୀୱର’’ନ୍ତି ଚୀୱରତ୍ତୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଖପରିହାରତ୍ଥଂ ଏକମ୍ପି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଏକଦେସେ ସମୁଦାୟୋପଚାରୱସେନ ଏକମ୍ପି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବମେୱ ହୋତି ।
ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ କାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ବଦ୍ଧସୀମତୋ ବହି ୱସନ୍ତେନ ଏକକେନ ତେଚୀୱରିକେନ ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ଅସତିୟା ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ହତ୍ଥପାସେ ଅକତେସୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି, ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତୁଂ ସଭାଗପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ଚ ସୁଖପରିହାରତ୍ଥଂ ତୀସୁ ଏକଂ ୱା ସବ୍ବାନି ଏୱ ୱା ତିଚୀୱରନାମେନ କତାଧିଟ୍ଠାନାନି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ପରିହାରୋ ନିରତ୍ଥକୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ୱୁତ୍ତଂ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ମତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏୱଂ ଚୁଦୋସିତେ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଚେତି ଏୱଂ ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଚେ । ଉଦୋସିତେତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଦୁତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦେ । ୱୁତ୍ତୋ ପରିହାରୋତି ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋ ହୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୭୮) ନୟେନ ପଦଭାଜନାୱସାନେ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ଚ ‘‘ଗାମାଦୀସୁ ପଦେସେସୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନନ୍ତରଂ ୱକ୍ଖମାନୋ ତିଚୀୱରସ୍ସ ପରିହରଣୱିଧି । ନିରତ୍ଥକୋତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସ ତେନ ୱିଧିନା ତିଚୀୱରଂ ଅପରିହରନ୍ତସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତିଭାୱତୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୯୦. ତପ୍ପରିହରିତୁମାହ ‘‘ନ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନ ନିରତ୍ଥକୋତି ୟୋଜନା । ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତେଚୀୱରିକସ୍ସେୱା’’ତିଆଦି । ୟୋ ତିଚୀୱରନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ଚୀୱରଂ ହତ୍ଥପାସତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ତାଦିସସ୍ସ ତେଚୀୱରିକସ୍ସେୱ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଉଦୋସିତପରିହାରସ୍ସ ଭଗୱତା ଦେସିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସେୱ ତେଚୀୱରିକସ୍ସ ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ନୱୱିଧଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଚୀୱରଂ । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳସ୍ସାତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି।
୫୯୧. ଇମିନା ଉଦୋସିତପରିହାରସ୍ସ ଅନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନାପି ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଧିକତ୍ଥସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଭାୱେ କିରିୟନ୍ତରାନୁଜାନନସଙ୍ଖାତଅଧିକୱଚନସ୍ସ ଞାପକହେତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ପାଠେ ଅନାପତ୍ତିଭାୱେ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ପରିୟତ୍ତେ (ପାରା॰ ୪୬୯) ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି କିରିୟନ୍ତରାନୁଜାନନେନ ପକାରନ୍ତରେନାପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୯୨.ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ତିଚୀୱରନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ । ଇଦାନି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁକାମସ୍ସ ଚୋଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ମୂଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ କାତବ୍ବପ୍ପକାରନ୍ତରସ୍ସାପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତିଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ମୁଖପୁଞ୍ଛନାଦିକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହତୋପି ଦୋସୋ ନ ସିୟାତି କସ୍ମା ନାପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନଇତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣେ ।
୫୯୩.କିଚ୍ଚୱିଧାନତୋତି ତେସଂ ମୁଖପୁଞ୍ଛନାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ସାଧନତୋ, ତାଦିସଂ କିଚ୍ଚୱିସେସାପେକ୍ଖଂ ୱିନା ତଂତଂନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅକିଚ୍ଚସ୍ସାତି ମୁଖପୁଞ୍ଛନାଦିକିଚ୍ଚରହିତସ୍ସ । ଅଧିକସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିଜହିତତ୍ତା ଅତିରେକସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ତିଚୀୱରସ୍ସ । ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତୁ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସାହଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପନ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୫୯୪. ନିଧାନସ୍ସ ମୁଖଂ ଉପାୟୋତି ନିଧାନମୁଖଂ, ଅନ୍ତରୱାସକାଦିତଂତଂଚୀୱରନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନତୋ ଅତିରେକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରଂ ୟଥା ଠପିତଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ କରୋତି, ତଥା ନିଧାନସ୍ସ ଉପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣତିସ୍ସଭୟେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ନେତୁଂ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା ୱିସୁକମ୍ମେନ ନିମ୍ମିତମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଲିଖିତତ୍ତା ତଂନାମକାୟଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ, ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦିସୂ’’ତିପି ଲିଖନ୍ତି ।
୫୯୫. ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ କତମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ନିଦାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଚୀୱରଂ ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ନିଦାନେ ‘‘ତିଚୀୱରଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ୱିଜ୍ଜତି, ଇଦମତିରେକଚୀୱରଂ କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂହି ଭଗୱତୋ ଆରୋଚିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି। ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି ତିଚୀୱରଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ହୋତି ପରିସ୍ସାୱନେହିପି ଥୱିକାହିପି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୭) ଏତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଏୱଂ ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ନାମେନାଧିଟ୍ଠିତତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସାଧନେନ ତଦେକସାଧନତ୍ତା ଏୱ ଏକମ୍ପି ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୟୋ ତିଚୀୱରେ ଏକେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ।
୫୯୬-୮. ଏତ୍ତାୱତା କପ୍ପିୟଚୀୱରଞ୍ଚ ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କୁସୱାକାଦୀ’’ତିଆଦି । କୁସନ୍ତି ଦବ୍ବତିଣଂ । ୱାକନ୍ତି ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱାକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଫଲକଂ ଗହିତଂ, ଚୀର-ସଦ୍ଦୋ ଚୀୱରପରିୟାୟୋ, ଇମସ୍ମିଂ କୁସାଦୟୋ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତେ ଚୀୱରେୟେୱ ୱତ୍ତତି । କେସଜଂ କମ୍ବଲନ୍ତି ମନୁସ୍ସକେସେହି ୱୀତକମ୍ବଲଞ୍ଚ । ୱାଲଜଂ କମ୍ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସୱାଲଚମରୱାଲେହି ୱୀତକମ୍ବଲଞ୍ଚ । ଉଲୂକପକ୍ଖନ୍ତି କୋସିୟସକୁଣପତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ତଂ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀୱରମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଜିନକ୍ଖିପେତି ଅଜିନଦୀପିଚମ୍ମେ । ‘‘ଧାରୟତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
କଦଲିଦୁସ୍ସେତି କଦଲିୱାକମୟୱତ୍ଥେ । ଏରକଦୁସ୍ସେତି ଏରକମୟୱତ୍ଥେ । ଅକ୍କଦୁସ୍ସେତି ଅକ୍କଦଣ୍ଡେ ୱା ତେସଂ ସୁତ୍ତାନି ୱା ଗହେତ୍ୱା କତୱତ୍ଥେ । ପୋତ୍ଥକେତି ମକଚିୱାକମୟୱତ୍ଥେ । ତିରୀଟେ ୱାତି ଏୱଂନାମକେ ରୁକ୍ଖତଚେ । ୱେଠନେତି ସୀସୱେଠନେ । କଞ୍ଚୁକେତି କୱଚେ ।
ସବ୍ବନୀଲକେତି କେୱଲନୀଲକେ । ଏସ ନୟୋ ମଞ୍ଜେଟ୍ଠାଦୀସୁ । ମହାନାମରତ୍ତେତି ତନୁପଦୁମଦଲୱଣ୍ଣରତ୍ତେ । ମହାରଙ୍ଗରତ୍ତେତି ସତପଦିୱଣ୍ଣରତ୍ତେ ।
୫୯୯.ଅଚ୍ଛିନ୍ନଦସକେତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନା ଦସା ୟସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ । ଏସ ନୟୋ ଦୀଘଦସେପି । ଫଲଦସେତି ଫଲସଦିସଗନ୍ଥିତା ଦସା ୟସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ । ପୁପ୍ଫଦସେତି କଣ୍ଣିକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିକାସେତ୍ୱା କତା ଦସା ୟସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତି ନଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଚୋରେହି ୱିଲୁତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ। ଏତ୍ଥାତି କୁସୱାକାଦୀସୁ, ସବ୍ବନୀଲାଦୀସୁ ଚ । କିଞ୍ଚୀତି ଏକମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ ନତ୍ଥି ଅନନୁଲୋମିକଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ନଗ୍ଗେନ ଏତେସୁ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧଂ, ତେନ ହିରିକୋପିନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କପ୍ପିୟଚୀୱରେ ଲଦ୍ଧେ ତଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବନୀଲକାଦିୱତ୍ଥେସୁ ଲଦ୍ଧେସୁ କପ୍ପିୟରଜନେନ ରଜିତ୍ୱା, ତଂ ୱଣ୍ଣଂ ନାସେତ୍ୱା ୱା କପ୍ପିୟୱତ୍ଥାନି ଉଭୟପସ୍ସେସୁ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା, ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୦୦.‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତିଆଦୀହି ସବ୍ବପଦେହିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ଇଧ ଦାନଂ ଦୁୱିଧଂ ସମ୍ମୁଖାଦାନଂ, ପରମ୍ମୁଖାଦାନନ୍ତି । ପଟିଗ୍ଗାହକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦାନଂ ସମ୍ମୁଖାଦାନଂ ନାମ । ପରମ୍ମୁଖା ‘‘ଇଦଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପରମ୍ମୁଖାଦାନଂ। ‘‘ଇଦଂ ତ୍ୱଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ସଚେ ୱଦତି, ଦାନଗହଣଦ୍ୱୟମ୍ପି ସୁଦ୍ଧଂ । ‘‘ଇଦଂ ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହି, ତୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ତୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୀ’’ତି ଦାୟକେନ ୱୁତ୍ତେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ କରୋମି, ମମ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ମମ ସନ୍ତକଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦତି ଚେ, ଦାନଂ, ଗହଣଞ୍ଚ ଅସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଗହଣଂ ସୁଦ୍ଧଂ । ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଦତି, ପୁନ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମୟା, ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇତରୋପି ପୁନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଂ ଚୀୱରଂ କସ୍ସଚି ଅସନ୍ତକତ୍ତା ଦସାହାତିକ୍କମେନାପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତୀତି ପଚ୍ଛା ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବମିଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରେ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱେମତିକେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିମତିଂ ପଠମଂ ଆୱି କତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ, ଏୱଂ କତେ କପ୍ପିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦଦୋସୋ ନାପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନ ହି ଏୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) । ‘‘କେଚି ‘ତଥା ୱେମତିକଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞେନ ୱିସ୍ସାସେନ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଦାତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିନସ୍ସତୀତି ଚୋରାଦୀହି ୱିନସ୍ସତି । ‘‘ନସ୍ସତି, ଡୟ୍ହତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଇମାନିପି ୱିନାସପ୍ପକାରତ୍ତା ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ଚୋରାଦୀହି ହଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉନ୍ଦୂରଖାୟିତାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଡୟ୍ହତୀ’’ତି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ ସନ୍ଧାୟ । ୱିସ୍ସାସେତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଚ ଆଲପିତୋ ଚ ଜୀୱତି ଚ ଗହିତେ ଚତ୍ତମନୋ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ଅତ୍ତନି ୱିସ୍ସାସେନ ଅଞ୍ଞେନ ଗହିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପକାସିତାତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୬୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ।
୬୦୧. ଇଦଂ ପନ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମେନ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ କାୟୱାଚତୋ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଅତିରେକଚୀୱରଭାୱସ୍ସ ଜାନନଚିତ୍ତେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନଚିତ୍ତେ ଅସତିପି ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଅଚିତ୍ତଂ। ଅନଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଅୱିକପ୍ପନତୋ ଚ ଅକ୍ରିୟଂ। କମ୍ମଟ୍ଠାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱା ଚେତିୟାଦିଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ୱା ଏକାଦସମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, କଲହାଦିପସୁତୋ ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ ଜାନନ୍ତୋ ୱା ଉଟ୍ଠାପେତି, ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଅସତିୟା ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୱା ତଥା କରୋନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତିଚିତ୍ତଂ। ୱୁତ୍ତନୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦିମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖୱେଦନା, ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା, କଲହାଦିପସୁତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ହୋତୀତି ତିୱେଦନଂ। ଏସ ନୟୋ ଉପରିପି ଏୱରୂପେ ଠାନେ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ପଠମକଥିନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୦୨.ଗାମାଦୀସୁପଦେସେସୁ ତିପଞ୍ଚସୂତି ତିଚୀୱରାନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସେନ ଦୋସଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୭୭) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଗାମନିୱେସନଉଦୋସିତଅଟ୍ଟମାଳପାସାଦହମ୍ମିୟନାୱାସତ୍ଥଖେତ୍ତଧଞ୍ଞକର- ଣଆରାମୱିହାରରୁକ୍ଖମୂଲଅଜ୍ଝୋକାସସଙ୍ଖାତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଚୀୱରନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଗାମୋ ନାମ ଏକକୁଟିକାଦିଗାମୋ ।
ନିୱେସନଂ ନାମ ଗାମତୋ ବହି ଚତୁସାଲାଦିକୋ ଗେହୋ । ତେନାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଗାମନିୱେସନାନଂ ୱିସେସଂ ୱଦନ୍ତା ‘ପୁନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ନିୱେସିତା ବହୁଗେହା ନିୱେସନଂ ନାମ ହୋନ୍ତୀ’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ନିୱେସନାଦି ସବ୍ବଂ ‘ଗାମତୋ ବହୀ’ତି ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୱେସନାଦିକଂ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚେ ହୋତି, ଗାମେ ୱୁତ୍ତପରିହାରସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭନତୋ ଅନ୍ତୋଗାମତୋ ବହୀ’ତି ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଦୋସିତୋତି ୟାନାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡାନଂ ସାଲା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୨-୪୮୭) ୱୁତ୍ତସରୂପଂ ଉଦୋସିତଂ ନାମ । ‘‘ଅଟ୍ଟୋତି ପଟିରାଜାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଇଟ୍ଠକାହି କତୋ ବହଲଭିତ୍ତିକୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମିକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୨-୪୮୭) ୱୁତ୍ତସରୂପୋ ଅଟ୍ଟୋ ନାମ । ‘‘ମାଳୋତି ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୨-୪୮୭) ୱୁତ୍ତୋ ଏକକଣ୍ଣିକସଙ୍ଗହିତୋ ଚତୁରସ୍ସଗେହୋ ମାଳୋ ନାମ । ପାସାଦୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟନ୍ତି ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । ନାୱାତି ୟାନପ୍ପତ୍ତି । ସତ୍ଥନ୍ତି ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସକଟସତ୍ଥୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ଜନସମୂହୋ, ସୋ ଚ ନିୱିଟ୍ଠାନିୱିଟ୍ଠୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ନିୱିଟ୍ଠେ ୱତିଆଦିପରିକ୍ଖେପୋପି ହୋତେୱ ।
ଖେତ୍ତନ୍ତି ୟୱଖେତ୍ତାଦିଖେତ୍ତଂ । ଧଞ୍ଞକରଣଂ ଖଲଂ । ଆରାମୋ ପୁପ୍ଫାରାମୋ, ଫଲାରାମୋ ଚ । ୱିହାରୋତି ଏକମ୍ପି ସେନାସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ନାମ ୟଂ ମଜ୍ଝନ୍ତିକେ କାଲେ ସମନ୍ତା ଛାୟା ଫରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୯୪) ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣପରିଚ୍ଛନ୍ନୋ ରୁକ୍ଖୋ । ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ନାମ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରୋ, ସୋ ୱିଞ୍ଚାଟୱିଆଦିଅଗାମକାରଞ୍ଞେ ଚ ମଚ୍ଛବନ୍ଧାନଂ ଅଗମନପଥେ ସମୁଦ୍ଦଦୀପେ ଚ ଲବ୍ଭତି । ମଚ୍ଛବନ୍ଧାନଂ ଅଗମନପଥୋ ନାମ ଉଦକପିଟ୍ଠିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ତଦହେୱ ଗେହଂ ଆଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୂରୋ ସମୁଦ୍ଦପ୍ପଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅୟଂ ଗାମାଦିକୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକୂପଚାରୋ, ନାନୂପଚାରୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୋକାସଂ ୱିନା ଗାମାଦିକୋ ତଂତଂରାଜାଦିସାମିକକୁଲାନଂ ଏକତ୍ଥନାନତ୍ଥୱସେନ ଏକକୁଲସନ୍ତକୋ ଚେ ହୋତି, ଏକୂପଚାରୋ । ନାନାକୁଲସନ୍ତକୋ ଚେ, ନାନୂପଚାରୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମ ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୭୮) । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋତି ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱା ଭୋଜକସ୍ସ ୱା ଗାମୋ’’ତି ଚ ‘‘ନାନାକୁଲସ୍ସ ଗାମୋତି ନାନାରାଜୂନଂ ୱା ଭୋଜକାନଂ ୱା ଗାମୋ ୱେସାଲୀକୁସିନାରାଦିସଦିସୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୭୯) ଚ ।
ଏକକୁଲେନ କାରାପିତୋ ୱିହାରୋ ଏକୂପଚାରୋ, ନାନାକୁଲେହି କାରାପିତୋ ନାନୂପଚାରୋ ହୋତି । ୟଥାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ୱିହାରେ ଏକକୁଲନାନାକୁଲୱୋହାରୋ କାରାପକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପନ ଉପଚାରଭେଦୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ଏକୂପଚାରୋ । ତତୋ ପରଂ ନାନୂପଚାରୋ’’ତି । ଇଧ ଏକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିରତନଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୯) । ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତସରୂପପ୍ପଭେଦାନି ପନ୍ନରସ ଠାନାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗାମାଦୀସୁ ପଦେସେସୁ ତିପଞ୍ଚସୂ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱାସେୟ୍ୟାତି ସଙ୍ଘାଟିୟା ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ୱା ଅନ୍ତରୱାସକେନ ୱା । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୬, ୪୭୮) ୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ତିଚୀୱରନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନମଞ୍ଞତରମେୱ ଚୀୱରଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏକରତ୍ତନ୍ତି ୱିପ୍ପୱାସକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ କିଂ ପନ ଦିରତ୍ତାଦିକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ସଙ୍ଘସମ୍ମୁତିୟା ୱିନାତି ତିଚୀୱରଂ ପରିହରିତୁଂ ଅସମତ୍ଥେନ ଗିଲାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଗିଲାନୋ, ନ ସକ୍କୋମି ତିଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିତୁଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ତିଚୀୱରେନ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତେନ ସଙ୍ଘେନ ତସ୍ସ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଦିନ୍ନଂ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଂ ୱିନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତସ୍ମିଂ ଗେଲଞ୍ଞେ ଅୱୂପସନ୍ତେ ୱା ୱୂପସନ୍ତେପି ଚୀୱରନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନଂ ଆଗମନକାଲେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞେପି ରୋଗେ ଅୱୂପସନ୍ତେ ତାୟୟେୱ ସମ୍ମୁତିୟା ନ ଦୋସୋ ।
୬୦୩.ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ତେନ ଚୀୱରେନ । ୱିପ୍ପୱତ୍ଥୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିନା ୱସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋ ହୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ, ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘରେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ନାନାକୁଲସ୍ସ ଗାମୋ ହୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ, ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘରେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ ସଭାୟେ ୱା ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା, ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୭୮) ନୟେନ ପାଳିୟା ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ବହି ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ପାକାରେନ ୱା ୱତିୟା ୱା ପରିଖାୟ ୱା ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥପାସା ୱାତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥପାସା ନାମ ଅଡ୍ଢତିୟରତନଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଂ ଘରଂ ସମନ୍ତତୋ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣା ପଦେସା ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୭୭-୪୭୮) ।
ୱିପ୍ପୱସନ୍ତସ୍ସ କୋ ଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ହୋତି…ପେ॰… ଅରୁଣୁଗ୍ଗମେ’’ତି । ଅନୁଞ୍ଞାତଟ୍ଠାନତୋ ହି ବହି ଚୀୱରେନ ୱିନା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ତଂ ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ହୋତି, ତଂହେତୁକା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିପି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞୁନା’’ତି ।
୬୦୪.ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଚୀୱରସ୍ସ ହତ୍ଥପାସତୋ ଦୂରେ ନହାୟନ୍ତସ୍ସେୱ, ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ ।
୬୦୬. ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱିଲୁତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ।
୬୦୭.ନିୱାସେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତରୱାସକ’’ନ୍ତି ଚ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତରାନୀ’’ତି ଚ ସେସୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ, ଆସନ୍ନେ ମଗ୍ଗେ ଚ ମନୁସ୍ସସମ୍ବାଧେ ଅସତି କତ୍ତବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ଇତରତ୍ଥ ନିୱାସେତ୍ୱା, ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଂସେ କତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ୱିହାରେ ସଭାଗେସୁ ଅଲବ୍ଭମାନେସୁ ଆସନସାଲମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସଭାଗସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୯୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଇଦଂ ମେ ଭନ୍ତେ ଚୀୱରଂ ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଇମାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ସଙ୍ଘେ ୱା ‘‘ଇଦଂ ମେ ଭନ୍ତେ ଚୀୱରଂ…ପେ॰… ଅହଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ତିଣ୍ଣଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ସନ୍ତିକେ ୱା ‘‘ଇଦଂ ମେ ଆୱୁସୋ…ପେ॰… ଇମାହଂ ଆୟସ୍ମତୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱା ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଞ୍ଞୁନାତି ଏୱଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିନାନପ୍ପକାରୱିଧିଜାନନକେନ ଞାଣୱତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୦୯.‘‘ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇମଂ ୱିଧିଂ ଜାନନତାୟ ବ୍ୟତ୍ତେନ ୟଥାୱିଧିଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ପଟିବଲେନ ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯) ଆଗତନୟେନ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସଚେ ସଙ୍ଘୋ ହୋତି, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ତୟୋ ହୋନ୍ତି, ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି, ସଚେ ଏକକୋ ହୋତି, ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦାତବ୍ବଂ, ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଲେସେନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ପନ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘୱସେନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱଂ ପନ ଞତ୍ୱା ଲେସେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) । ପରିୟାପୁତନ୍ତି ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ନ ଦାତବ୍ବଂ, ୟୋ ନ ଦଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୦) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୧୦-୧. ଥେରେ ଦହରେ ଚାତି ଏତେସୁ ଉଭୋସୁପି ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୂତି ୟୋଜନା । ‘‘ଥେରେ’’ତି ଇମିନା ଅନିସ୍ସିତଭାୱମାହ, ‘‘ଦହରେ ଚା’’ତି ଇମିନା ନିସ୍ସିତଭାୱଂ । ଓହୀନେତି ଓସକ୍କିତେ । ସଚେ ସୋ ଥେରୋ ନିସ୍ସୟାଚରିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଗରୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଦହରେ । ୱତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠିତଚୀୱରଂ । ନ ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ଗମନେ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ‘‘ମୁହୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
୬୧୪. ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେ ଅନ୍ତୋୟେୱାରୁଣେତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦହରଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୂରଭାୱଞ୍ଚ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଚୀୱରସ୍ସ ଅନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠିତଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁରାରୁଣା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ୱିନସ୍ସତୀତି ଚୋରାଦୀହି ନସ୍ସତି ।
ଦୁତିୟକଥିନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୧୬.ଅକାଲଚୀୱରନ୍ତି ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ସତ୍ତମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ଅନତ୍ଥତକଥିନେ ୱିହାରେ ‘‘ଚୀୱରମାସୋ’’ତି ୟୋ ପୁବ୍ବକତ୍ତିକକାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ପରେସୁ ଏକାଦସସୁ ମାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତକଥିନେ ୱିହାରେ ୟୋ ଚୀୱରମାସୋ, ହେମନ୍ତା ଚ ଚତ୍ତାରୋ ମାସାତି ପଞ୍ଚମାସତୋ ବହି ସତ୍ତସୁ ମାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତକଥିନେ ପଞ୍ଚ ମାସା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ‘‘ଇଦଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଞ୍ଚେତି ଇଦଂ ଅକାଲଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ପଂସୁକୂଲତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଗଣସ୍ସ ଦେମ, ଇଦଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଗଣସ୍ସ ଦେମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଗଣସ୍ସ ୱା ଦିନ୍ନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ୱା ଞାତିଆଦିତୋ ୱା ସୁସାନାଦିପଂସୁକୂଲଖେତ୍ତତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେନ ସୁତ୍ତକପ୍ପାସାଦିକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମାସପରମଂ ନିକ୍ଖିପେତି ମାସୋ ପରମଂ ପମାଣଂ ଏତସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନସ୍ସାତି ମାସପରମଂ, ନିକ୍ଖିପନନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସନଂ କାତବ୍ବଂ, ମାସପରମଂ ନିକ୍ଖିପନଂ କରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବଂ, ନୋ ଚସ୍ସ ପାରିପୂରୀ, ମାସପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ଊନସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଚେ ପହୋତି, ଦସାହମନତିକ୍କାମେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ନପ୍ପହୋତି, ଊନସ୍ସ ପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ମାସପରମଂ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଦା ଏୱଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତି ପଚ୍ଚାସାୟା’’ତି, ‘‘ପଚ୍ଚାସା ହୋତି ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ପଂସୁକୂଲତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱୁତ୍ତସଙ୍ଘାଦିତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗାଦିତୋ ଲଭେୟ୍ୟ, ତେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ଊନେ ପରିପୁଣ୍ଣେ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚାସାୟ ସତି ଏୱଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂଠପେତୁଂନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମାସତୋ ଅତିରେକକାଲଂ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତଦହୁପ୍ପନ୍ନେ ମୂଲଚୀୱରେ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦସାହା କାରେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ୱୀସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୂଲଚୀୱରେ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦସାହା କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) କସ୍ମା ଆହାତି ? ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରସ୍ସ ଦସଦିୱସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା, ମୂଲଚୀୱରସ୍ସ ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମୂଲଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଦିୱସତୋ ୟାୱ ୱୀସତିମୋ ଦିୱସୋ, ତାୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୦) ।
ତତିୟକଥିନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୧୮-୯. ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୟୋ ଧୋୱାପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ ନାମ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟାତି ଅଟ୍ଠୱାଚିକାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନାମ । ଭୁତ୍ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନା ଅତ୍ତନା ପରିଭୁତ୍ତଂ ରଜିତଂ ଆଦିନ୍ନକପ୍ପଂ, ‘‘ପରିଭୋଗଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ତମସୋ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟନମତ୍ତେନାପି ପୁରାଣଭୂତଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପଂ କତ୍ୱା ଏକୱାରମ୍ପି ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ପାରୁତଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ପରିଭୋଗସୀସେନ ଅଂସେ ୱା ମତ୍ଥକେ ୱା କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ ହୋତି, ଉସ୍ସୀସକଂ ୱା କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଏତମ୍ପି ପୁରାଣଚୀୱରମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୩-୫୦୫) । ୱତ୍ଥନ୍ତି କାରିୟେ କାରଣୋପଚାରୱସେନ ଚୀୱରମେୱ ଆହ ।
ଅଞ୍ଞାତିକାୟାତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକା ନାମ ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ଅସମ୍ବଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ତସ୍ସା ୱା ମାତୁ ୱା ପିତୁ ୱା ପରମ୍ପରାୟ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ୟେନ କେନଚି ଞାତକେନ ଅସମ୍ବଦ୍ଧଭାୱେନ ଅଞ୍ଞାତିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପିତାମହୋୟେୱ ପିତାମହୟୁଗଂ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେପି ପୁବ୍ବପୁରିସା ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା । ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମୋ ପୁରିସୋ, ତାୱ ୟା ଅସମ୍ବଦ୍ଧା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୩-୫୦୫) । ଆକୋଟାପେତୀତି ପହରାପେତି ।
ତତୋ ଧୋୱାପନାଦିତୋ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନାମେନ ୱିସିଟ୍ଠା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ପୟୋଗାନଂ ଅନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସ ନିୟୋଗେନ ଧୋୱନାଦିଂ କରୋନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତଦତ୍ଥଂ ସବ୍ବପୁବ୍ବପୟୋଗଗଣନାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାୱ ନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୩-୫୦୫) । ପଠମେନାତି ତୀଣିପି କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ପଠମଂ କାରାପେତି, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୀପିତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଧୋୱାପେତି ରଜାପେତି ଆକୋଟାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୦୬) ଦେସିତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଦ୍ୱେ କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ପଠମେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତି, ଦୁତିୟେନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।
୬୨୦.‘‘ଧୋୱନତ୍ଥାୟ ଦେତୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଭୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୬୨୧.ସାମଣେରନିଦ୍ଦେସେପୀତି ‘‘ସାମଣେରା’’ତି ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ୟସ୍ସ, ତସ୍ମିମ୍ପି, ଅତ୍ତନା ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱନତ୍ଥାୟ ଦେତୀତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ଧୋୱନତ୍ଥାୟ ସାମଣେରସ୍ସ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ‘‘ଧୋୱତୀ’’ତି ଅପରକିରିୟା ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
୬୨୨.ଦହରାନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନୱକତରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ନିୟ୍ୟାଦିତେ ଦିନ୍ନେ । ଏସ ନୟୋତି ‘‘ଏକେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅୱସିଟ୍ଠେହି ଦ୍ୱୀହି ୱା ଏକେନ ୱା ସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ନୟୋ ।
୬୨୪.‘‘ଧୋୱନପ୍ପଚ୍ଚୟାୟେୱା’’ତି ଇମିନା ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନାଣତ୍ତିୟା କତତ୍ତା ତତୋ ଅନାପତ୍ତିଭାୱମାହ ।
୬୨୬.ଞାତିକାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨-୨୩, ୪୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୮.୯; ମହାନି॰ ୨୦୬; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫; ୱିଭ॰ ୫୧୮) ୱିୟ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୟ-କାରଲୋପୋ, ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଞାତିକା ଅଞ୍ଞାତିସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠେ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଚୀୱରଞ୍ଚ ।
୬୨୭.‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନା’’ତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେପି ଉପସମ୍ପନ୍ନା ଚେ, ପାଚିତ୍ତିୟସମ୍ଭୱା ୱୁତ୍ତଂ। ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୬) । ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ପଠମଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତା ଭଗୱତି ଧରମାନେ ପଠମଂ ପବ୍ବଜିତା ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟାନିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟାନିୟୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୬) । ଭିକ୍ଖୁନୋ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ତସ୍ସେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ସୋପି ଗହେତବ୍ବୋୟେୱ ।
୬୨୮.ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତୀତି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଧୋୱା’’ତି ଅୱୁତ୍ତା ଚୀୱରଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱତ୍ୱା ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱା ସୟମେୱ ୱତ୍ୱା ୟାଚନାଦିନୟେନ ୱା ଅନାଣତ୍ତିୟା ଚ ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରଧୋୱନାଦିଂ କରେୟ୍ୟ ଚେ । ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ୱାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ । ଅଞ୍ଞଂ ୱାତି ଉପାହନତ୍ଥୱିକପତ୍ତତ୍ଥୱିକପୋତ୍ଥକତ୍ଥୱିକମଞ୍ଚପୀଠାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ।
ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱାପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୨୯. ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଉପାଦାୟ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହତୋତି ୟୋଜନା, ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଚ ୱକ୍ଖମାନୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭମାନତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ୱିକପ୍ପନୁପଗରତନୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣୱତ୍ଥତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତୀ’’ତି ପକରଣତୋ ଚ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତୋ ଚ ଲବ୍ଭତି । ଠପେତ୍ୱା ପାରିୱତ୍ତକନ୍ତି ‘‘ପାରିୱତ୍ତକଂ ପରିତ୍ତେନ ୱା ୱିପୁଲଂ, ୱିପୁଲେନ ୱା ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୧୪) ୱଚନତୋ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ହରୀତକଖଣ୍ଡେନାପୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୧୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ହରୀତକଖଣ୍ଡମ୍ପି ଦତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ତିଚୀୱରଞ୍ଚ ପାରିୱତ୍ତକଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିୱତ୍ତନଂ ପରିୱତ୍ତଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାରିୱତ୍ତକଂ, କୟୱିକ୍କୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୦.ଗହଣତ୍ଥାୟପୟୋଗେତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ହତ୍ଥପସାରଣାଦିପ୍ପୟୋଗେ । ପରିୟାପୁତନ୍ତି ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୧୨) ଦେସିତଂ ।
୬୩୧.ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନହତ୍ଥେତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିତୋ ଅଞ୍ଞେ ସବ୍ବେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଗହିତା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରସାମଣେରିଉପାସକଉପାସିକାନଂ ହତ୍ଥେ ପେସିତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୧୨) ।
୬୩୨.ଏକତୋତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୧୩) ।
୬୩୩. ‘‘ପାରିୱତ୍ତକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୬୩୪.ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଥୱିକକାୟବନ୍ଧନାଦି ଅୱିକପ୍ପିୟଂ ୱା ଅୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ ପନ ପଟପରିସ୍ସାୱନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୧୪) । ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ କିରିୟା, ପାରିୱତ୍ତକସ୍ସ ଅଦାନଂ ଅକିରିୟାତି କିରିୟାୟ ଚ ଅକିରିୟାୟ ଚ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ।
ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୩୫. ‘‘ଅଞ୍ଞାତକଂ ଅପ୍ପୱାରିତ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତାନିଂ ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ଅଞ୍ଞାତକଂ ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତାନିଂ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୬, ୫୧୮) । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ସମ୍ବଦ୍ଧଞ୍ଞାତିକତାୟ ଅଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞାତକଂ। ‘‘ୟଂ ମୟ୍ହଂ ଗେହେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପୱାରେମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅପ୍ପୱାରିତଂ। ‘‘ଗହପତି ନାମ ୟୋ କୋଚି ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୯) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଗହପତିଂ ୱା। ‘‘ଗହପତାନୀ ନାମ ୟା କାଚି ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୯) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଘରଣିଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା ୱିଞ୍ଞାପେତି, ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୯) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟାତି ‘‘ତତ୍ଥାୟଂ ସମୟୋ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ୱା ହୋତି ଭିକ୍ଖୁ ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୮) ମାତିକାୟ, ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି ରାଜୂହି ୱା ଚୋରେହି ୱା ଧୁତ୍ତେହି ୱା ୟେହି କେହିଚି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି । ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଦଡ୍ଢଂ ହୋତି, ଉଦକେନ ୱା ୱୂଳ୍ହଂ ହୋତି, ଉନ୍ଦୂରେହି ୱା ଉପଚିକାହି ୱା ଖାୟିତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୯) ପଦଭାଜନେ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସରୂପକାଲତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୬.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଞାତକସଞ୍ଞୀ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୨୦) ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତିସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଞାତକେ । ୱେମତିକସ୍ସାତି ‘‘ଞାତକୋ ନୁ ଖୋ, ଅଞ୍ଞାତକୋ’’ତି ୱେମତିକସ୍ସ । ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ ତଥେୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଆକଡ୍ଢତି, ‘‘ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୦) ଦେସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୭-୮. ସମୟେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଦ୍ୱୟତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଂ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତକେ ୱା ପୱାରିତେତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଅଜ୍ଝାହାରୋ, ‘‘ସମୟେ’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅତ୍ତନୋ ଞାତକପୱାରିତେ ଅସମୟେପି ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ସେସୋ, ଅତ୍ତନୋ ଞାତକେ, ପୱାରିତେ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାତକେ ୱା ପୱାରିତେ ୱା ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତରଂ ପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତସ୍ସ ଞାତକେ ୱା ପୱାରିତେ ୱା’’ତି । ତସ୍ସାତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱାତି ପୁରିମୱିକପ୍ପାପେକ୍ଖଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ତସ୍ସ ଞାତକେ ୱା ପୱାରିତେ ୱା ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତିଅଙ୍ଗଂ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିନୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ସୁତ୍ତକପ୍ପାସାଦିକଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁକାମତାୟ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୩୯.ଅପ୍ପୱାରିତମଞ୍ଞାତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତାନିଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ତତୁତ୍ତରିନ୍ତି ତତୋ ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତୋ ଉତ୍ତରିନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରେନ ସାଦିତବ୍ବଅନ୍ତରୱାସକଉତ୍ତରାସଙ୍ଗମତ୍ତେନ ଅଧିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୩) ୱଚନତୋ ‘‘ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଚୀୱରୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ତୁମ୍ହେ ମୋଘପୁରିସା ନ ମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ବହୁଂ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସଥା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୨) ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଗରହିତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେନେୱ ଇମସ୍ମିଂ ପଦଭାଜନେ ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ସାଦିୟେୟ୍ୟାତି ତତୁତ୍ତରି ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୪) ଚ ଆପତ୍ତିଭେଦସନ୍ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞୀ ତତୁତ୍ତରି ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୫୨୫) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ ‘‘ସାଦିତବ୍ବଂ, ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଉଭୟତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ, ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି ଚ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅୱିଞ୍ଞାପିତେପି ଅଭିହରିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନମ୍ପି ଅଧିୱାସେନ୍ତେନ ଏୱମେୱ ସାଦିତବ୍ବନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସେୱ ଚ ଅଧିକୱିଞ୍ଞାପନନିସେଧନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନାପି ‘‘ତଞ୍ଚେ ଅଞ୍ଞାତକୋ ଗହପତି ୱା ଗହପତାନୀ ୱା ବହୂହି ଚୀୱରେହି ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାଦିତବ୍ବନିୟମପ୍ପଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରେନ ଅତ୍ତନା ୱା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତେନପି ଅୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତେପି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସାଦିୟନ୍ତେନାପି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତଂ ନାତିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତତ୍ଥୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ଞାପେତୁଂ ‘‘ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟାଭିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୪୦. ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞାପନେ ଚ ଅଧିୱାସନେ ଚ ଉଭୟତ୍ଥେୱ ନିୟମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ତୀଣି ନଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି । ଦ୍ୱେ ନଟ୍ଠାନି, ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ । ଏକଂ ନଟ୍ଠଂ, ନ କିଞ୍ଚି ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୨୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ୟସ୍ସ ତୀଣିପି ନଟ୍ଠାନି, ଦ୍ୱେ ୱା ନଟ୍ଠାନି, ଏକଂ ୱା ନଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ତେନ ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି, ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ନ କିଞ୍ଚିପି ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ୟସ୍ସ ତୀଣିପି ଚୀୱରାନି ନଟ୍ଠାନି, ବହୁ ଚ ଦିୟ୍ୟତି, ତେନ ଦ୍ୱେୟେୱ ଚୀୱରାନି ସାଦିତବ୍ବାନି । ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି ନଟ୍ଠାନି, ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ । ଏକଞ୍ଚେ ନଟ୍ଠଂ, ନ ସାଦିତବ୍ବଂ, ଅୱସିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଦ୍ଧନୀହାରେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସେସଂ ସଭାଗଟ୍ଠାନତୋ ପରିୟେସିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପନ ପଞ୍ଚସୁପି ନଟ୍ଠେସୁ ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି, ଚତୂସୁ ନଟ୍ଠେସୁ ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ତୀସୁ ନଟ୍ଠେସୁ କିଞ୍ଚି ନ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୨-୫୨୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୪୧-୨. ସେସକଂ ଆହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱମୁପରିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚୀୱରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତିରେକଂ ୱତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚାହରିତ୍ୱା ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ବହୁମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିରେକମ୍ପି ତୁମ୍ହେୟେୱ ଗଣ୍ହଥାତି ଦିନ୍ନଂ ଗଣ୍ହତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣା ଦିନ୍ନେତି ୟୋଜନା, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଭାୱଂ ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ବହୂନଂ ଚୀୱରାନଂ ଗହଣନିମିତ୍ତେନାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱ ‘‘ନ ନଟ୍ଠକାରଣା ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଦସ୍ସିତମେୱ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରେ ନିସ୍ସାୟ ତତୁତ୍ତରିଚୀୱରୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନ ଗହିତଂ ।
ତତୁତ୍ତରିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୪୩.କଲ୍ୟାଣକମ୍ୟତାହେତୂତି ସୁନ୍ଦରସ୍ସ ମହଗ୍ଘସ୍ସ କାମତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା, ‘‘କୀଦିସେନ ତେ ଭନ୍ତେ ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ‘‘ଆୟତଂ ୱା ହୋତୁ ୱିତ୍ଥତଂ ୱା ଅପ୍ପିତଂ ୱା ସଣ୍ହଂ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତୱିସିଟ୍ଠକପ୍ପଂ ଅଧିକୱିଧାନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଲାଭା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଭୱେତି ତଥା ଅପ୍ପୱାରିତେନ ହୁତ୍ୱା କତେନ ଅଧିକୱିଧାନେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ଲାଭପ୍ପୟୋଗେନ ଦୁକ୍କଟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତି ।
୬୪୪.ମହଗ୍ଘଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ୱୀସତିଅଗ୍ଘନକଂ ଚୀୱରଂ ଦାତୁକାମମ୍ହି ଉପାସକେ, ‘‘ଅଲଂ ମୟ୍ହଂ ଏତେନ, ଦସଗ୍ଘନକଂ ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘନକଂ ୱା ଦେହୀ’’ତି ୱଦତି ।
୬୪୫. ‘‘ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତିସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ପଠମୋପକ୍ଖଟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୪୬. ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଏକେନ ଉପାସକେନ ପୀଳା ଲଦ୍ଧା, ଇଧ ଦ୍ୱୀହୀତି ଏତ୍ତକଂ ନାନାକରଣଂ । ସେସଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦସଦିସମେୱାତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟୋ…ପେ॰… ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି । ଉପକ୍ଖଟପଦେନ ଲକ୍ଖିତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉପକ୍ଖଟଂ, ଦୁତିୟଞ୍ଚ ତଂ ଉପକ୍ଖଟଞ୍ଚାତି ଦୁତିୟୋପକ୍ଖଟଂ, ତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟୋପକ୍ଖଟେ । ଅସ୍ସାତି ଦୁତିୟୋପକ୍ଖଟସ୍ସ ।
ଦୁତିୟୋପକ୍ଖଟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୪୭.ରଞ୍ଞା ୱାତି ରାଜତୋ ୱା । ରାଜତୋ ଭୋଗ୍ଗଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ରାଜଭୋଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ରାଜତୋ ଭତ୍ତୱେତ୍ତନଲାଭିତୋ ୟତୋ କୁତୋଚି ଦାୟକା ଆଭତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଭାୱତୋ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ଇଧ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟଂ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ (ୱି॰ ୱି॰ ୬୭୧) ୱକ୍ଖତି ।
୬୪୮. ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନୱସେନ ଅଧିଗତରଜତାଦି ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନାପି ନ ସାଦିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରଜତଂ ୱା’’ତିଆଦି । ଧୱଲସଭାୱତାୟ ରାଜତୀତି ରଜତଂ, ସଜ୍ଝୁ । ଜାତଂ ରୂପଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମେତସ୍ସାତି ଜାତରୂପଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ । କିଞ୍ଚୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଦିୟ୍ୟମାନଂ କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୬୪୯. ଅତ୍ତନୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତିୟା ରୂପିୟଗହଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଗହଣେ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଗଣସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଚେତିୟସ୍ସ, ନୱକମ୍ମସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ରଜତଂ, ଜାତରୂପଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୫୦-୧. ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ନେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ନେତ୍ୱାତି ଆନେତ୍ୱା । ଅକପ୍ପିୟଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ‘‘ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ୱା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ । ଇତ୍ଥନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରେନ । ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-କାରେନ ୱଟ୍ଟତି ଚାତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ କତନ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ସଚେ ପନ ‘ନୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ‘ୱଡ୍ଢକୀନଂ ୱା କମ୍ମକରାନଂ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେ ସୁକତଦୁକ୍କଟଂ ଜାନାଥା’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ‘ମମ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, ମୟ୍ହମେୱ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେ ୟଂ ୟସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ପେସେୟ୍ୟାଥା’ତି ୱଦତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ।
୬୫୨.ୱିହାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୱକମ୍ମସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୫୪.ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥାତି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ କୋଚି ବହୁମ୍ପି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଆନେତ୍ୱା ‘ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’ତି ୱଦତି, ତଂ ଚେ ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) । ଏୱଂ ଆଭତଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେ ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ସଚେ ପଟିକ୍ଖିପତି, ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଲାଭନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟୋ ହି ତଂ ଚୋଦେତି, ସ୍ୱେୱ ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ତେନ ପନ ଏକେନ ବହୂ ଅନାପତ୍ତିକା କତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) । ଇଧ ସ୍ୱେୱ ସାପତ୍ତିକୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଅଲିଖିତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ଚ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଇଦାନି ଦସ୍ସିତଅଟ୍ଠକଥାପାଠେ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ।
୬୫୫.ତଳାକସ୍ସାତି ୱାପିୟା । ସସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିନିଦାନତୋ ତଳାକଂ ଖେତ୍ତଂ, ତତୋ ତସ୍ସ ଗହଣଂ ୱା ପରିଭୋଗୋ ୱା ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ତଳାକସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-କାରେନ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ସଙ୍ଗହିତଂ । ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଚକାରେନ ୱଟ୍ଟତି ଚାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୬୫୬. ତଂ କତମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଳାକପୋକ୍ଖରଣିଖେତ୍ତାଦି ସବ୍ବମ୍ପି ।
୬୫୮-୯.ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାଗସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭୂମିଭାଗେ କତସ୍ସ କମ୍ମେହି ଏତ୍ତକୋ ଭାଗୋ ଦେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ଅନିୟମିତଆୟେ ଭୂମିଭାଗେ । ଅକତପୁବ୍ବଂ ନୱସସ୍ସଂ ନାମ । ଏତ୍ତକଂ ଭାଗଂ ଦେଥାତି ଏତ୍ତକଂ କହାପଣଭାଗଂ ଦେଥ । ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ଉପ୍ପାଦେତି ।
‘‘କସଥ ୱପଥା’’ତି ଅକପ୍ପିୟଂ ୱାଚଂ ୱତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୱପଥାତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତଂ ତଂକତ୍ତୁୟୋଗକାଲେ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅକପ୍ପିୟୱଚନନ୍ତରଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଉପ୍ପାଦିତଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ କହାପଣଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ସବ୍ବନ୍ତି ତଥା ଉପ୍ପାଦିତକହାପଣଞ୍ଚ ଏୱଂ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଉପ୍ପାଦିତଞ୍ଚାତି ସବ୍ବଂ ।
୬୬୦. କସଥାଦିକଂ ୱଚନଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତିକାୟ ଭୂମିୟା ଏତ୍ତକୋ ନାମ ଭାଗୋ’’ତି ଭୂମିଂ ୟୋ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ସେୱେତମକପ୍ପିୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ ।
୬୬୧-୨. ଭୂମିୟା ସୟମେୱ ପମାଣସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥଂ ତୂତି ୟୋଜନା, ‘‘ଏତ୍ତକେ ଭୂମିଭାଗେ ଅମ୍ହେହି ସସ୍ସଂ କତଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି କସକେହି ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ୱଚନଂ ଅସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଖେତ୍ତଭୂମିୟା ପମାଣଂ ଞାତୁକାମତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଇମମେୱ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ୟୋ ପନ ମିନାତି, ତସ୍ସେୱେତମକପ୍ପିୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ରଜ୍ଜୁୟାପି ଚ ଦଣ୍ଡେନାତି ଏତ୍ଥ ପାଦେନାପି ମିନିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିକିରିୟାପଦେହିପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଖଲେଠତ୍ୱା ରକ୍ଖତୀତି ଧଞ୍ଞକରଣେ ଠତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପାଲେତି । କଥଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କଥଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ତଂ ପନ ୱୀହିଂ ‘‘ଇଦଂ ୱା ଏତ୍ତକଂ ୱା ମା ଗଣ୍ହ, ଇଦଂ ଗହେତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇତୋ ଅପନେହି, ଇଧ ପୁଞ୍ଜଂ କରୋହୀ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନା ପୟୋଗେନ ଚେ ରକ୍ଖତି, ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । ସଚେ ‘‘ମୟି ଠିତେ ରକ୍ଖିତଂ ହୋତୀ’’ତି ରକ୍ଖତି, ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘କିଂ କରୋଥା’’ତି ଭଣତି, ୱଟ୍ଟତି । ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଥେନେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେ ସତି ଏତଂ ଭୋ ପୱତ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ କିଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀତି ପଟିପୁଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ନୀହରାପେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ସଚେ ପରିୟାୟେନ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସେୱେତମକପ୍ପିୟନ୍ତି ଇଦଂ ଖେତ୍ତମିନନାଦିଂ କରୋନ୍ତେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭିନୱୁପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଅଭାୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୬୩. ‘‘ଏତ୍ତକେହି ୱୀହୀହି ଇଦଂ ଆହରଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା ସଚେ ଆହରନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସେୱେତମକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଧଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଚାରିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? ଧଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଚାରିତତ୍ତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ।
୬୬୪.ହିରଞ୍ଞେନାତି କହାପଣେନ । ‘‘ତମକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ।
୬୬୫.ପେସକାରକଦାସଂ ୱାତି ପେସକାରକସଙ୍ଖାତଂ ଦାସଂ ୱା, ପେସକାରୋ ତନ୍ତୱାୟୋ । ଆରାମିକାନଂ ନାମେନ ଦେନ୍ତେତି ‘‘ଆରାମିକଂ ଦମ୍ମି, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଂ ଦମ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେନ୍ତେ ।
୬୬୬. ଖୀରଂ ଦଧି ତକ୍କଂ ସପ୍ପି ନୱନୀତନ୍ତି ପଞ୍ଚଗୋରସା।
୬୬୭.ଅଜିକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହିସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୬୬୯.ପଟିସିଦ୍ଧେପୀତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେପି । ମୂଲଂ ଦତ୍ୱାତି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମୂଲଂ ଦତ୍ୱା । କୁକ୍କୁଟାଦୟୋ ପନ ‘‘ସୁଖେନ ୱସନ୍ତୂ’’ତି ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁକ୍କୁଟସୂକରେ ‘ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତୂ’ତି ଅରଞ୍ଞେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) । ସୂକରମୟୂରାଦୀସୁପି ଲଦ୍ଧେସୁ ତେସଂ ଅନୁରୂପେୟେୱ ୱିସୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା ।
୬୭୧. ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ କୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ? ‘‘ରଞ୍ଞା ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତନୟେନ ରାଜରାଜାମଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଅତ୍ତନା ୱା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନେନ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନସଙ୍ଖାତଂ ଚୀୱରମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ପହିତଦୂତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ଭନ୍ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆଭତଂ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଆୟସ୍ମା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ନ ଖୋ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମ, ଚୀୱରଞ୍ଚ ଖୋ ମୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମ କାଲେନ କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେ ତେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନାୟସ୍ମତୋ କୋଚି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚୀୱରତ୍ଥିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ଏସୋ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି ଆରାମିକେ ୱା ଉପାସକେ ୱା ଦସ୍ସିତେ ୟଦି ସୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଇମିନା ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଅଚ୍ଛାଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଖୋ ଭନ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଂ ନିଦ୍ଦିସି, ସଞ୍ଞତ୍ତୋ ସୋ ମୟା, ଉପସଙ୍କମତୁ ଆୟସ୍ମା କାଲେନ, ଚୀୱରେନ ତଂ ଅଚ୍ଛାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ୟଦି ୱଦେୟ୍ୟ, ତେନ ଚୀୱରତ୍ଥିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହାତି ଅୟମିମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଚୀୱରତ୍ଥିକେନ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁନା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସାରେତବ୍ବୋ ‘ଅତ୍ଥୋ ମେ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରେନା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନା କାତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା ।
ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାନମବ୍ରୱୀତି ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦୟମାନୋ ସାରୟମାନୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ, ନୋ ଚେ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ, ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୩୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରେନା’’ତି କତାୟ ଚୋଦନାୟ ନ ନିପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତେନ ପୁନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୫୩୯) ୱଚନତୋ ଠାନଭଞ୍ଜନକଂ ନିସଜ୍ଜାଦିଂ କିଞ୍ଚି ଅକତ୍ୱା ‘‘କିଂ କାରଣଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଜାନାହି, ଆୱୁସୋ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନା ଭଗୱତା ଦେସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟଦି ଚୋଦେତିୟେୱାତି ସଚେ ଠାନଂ ଅକତ୍ୱା ଚୋଦନାମତ୍ତଂ କରୋତି, ଛ ଅବ୍ରୱୀତି ୟୋଜନା, ‘‘ଚୋଦନା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ସକିମ୍ପି ନ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଛଚୋଦନଂ ଅକତ୍ୱା ୟୋ ଠାନମେୱ କରୋତି, ତେନ କତି ଠାନାନି କାତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ଚୋଦନାଦିଗୁଣା ଠିତୀ’’ତି, ‘‘କାତବ୍ବା’’ତି ସେସୋ, ‘‘ଅବ୍ରୱୀ’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାତବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାତବ୍ବଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ନ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୩୯) ୱଚନତୋ, ‘‘ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୩୯) ୱଚନତୋ ଚ ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନାୟ ଦିଗୁଣା ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁକା ଠିତି ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚୋଦନମେୱ ଅକତ୍ୱା ଠାନମତ୍ତମେୱ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଠାତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ପରଂ କାତବ୍ବଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏତ୍ତକେନେୱ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ୱାୟମମାନୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି, ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୩୯) ୱୁତ୍ତନୟା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୬୭୨.‘‘ଅଚୋଦେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେ’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ‘‘ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେ’’ତି ଚ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ।
ରାଜସିକ୍ଖାପଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।
୬୭୩.‘‘ଏକେନାପୀ’’ତି ଇମିନା କିଂ ପନ ଦ୍ୱୀହି, ବହୂହି ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମିସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅନ୍ତମସୋ ୱାତେନ ଆହଟେନାପି କୋସିୟଂସୁନା ମିସ୍ସେତ୍ୱା । ସନ୍ଥତନ୍ତି ‘‘ସନ୍ଥତଂ ନାମ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କତଂ ହୋତି ଅୱାୟିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୪୪) ପଦଭାଜନେ ଚ ‘‘ସମେ ଭୂମିଭାଗେ କୋସିୟଂସୂନି ଉପରୂପରି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କଞ୍ଜିକାଦୀହି ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା କତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୪୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱୁତ୍ତସରୂପଂ କଞ୍ଜିକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା କୋସିୟଂସୂନି ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ୟାୱ ବହଲମିଚ୍ଛତି, ତାୱ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନିସୀଦନନିପଜ୍ଜନାଦିଅତ୍ଥଂ କାତବ୍ବଂ ସନ୍ଥତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସିୟଂସୁନାତି କୋସିୟକିମିକୋସିୟସ୍ସ ଇଦନ୍ତି କୋସିୟଂ, ସୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଂସୁ, ତେନ କୋସିୟଂସୁନାତି ଅତ୍ଥୋ। କାରାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତିପି ଗହେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କାରାପେୟ୍ୟାତି ଏକେନାପି କୋସିୟଂସୁନା ମିସ୍ସେତ୍ୱା କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୪୪) । ତେନେୱାହ ‘‘ପରତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାରାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
୬୭୫.ଭୂମତ୍ଥରଣନ୍ତି ପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ଛୱିରକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥରଣଂ । ଭିସି ନାମ ମଞ୍ଚଭିସି, ପୀଠଭିସୀତି ଦ୍ୱୟଂ । ବିବ୍ବୋହନଂ ଉପଧାନଂ ।
କୋସିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୭୬.କାଳକେଳକଲୋମାନନ୍ତି ‘‘କାଳକଂ ନାମ ଦ୍ୱେ କାଳକାନି ଜାତିୟା କାଳକଂ ୱା ରଜନକାଳକଂ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୪୯) ୱଚନତୋ ଏୱଂ କାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ । ସୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଇତରୱଣ୍ଣେହି ଏଳକଲୋମେହି ଅମିସ୍ସାନଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧକାଳକାନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାନଂ କାଳକାନଂ, ଅଞ୍ଞେହି ଅମିସ୍ସିତକାଳକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୪୭) । କରେୟ୍ୟାତି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘କାରାପେୟ୍ୟାତି କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା’’ତି । ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ‘‘ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଆହ ।
ସୁଦ୍ଧକାଳକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୭୭. ଓଦାତଂ ତୁଲଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ସବ୍ବମେୱ ୱା ଗହେତ୍ୱାନାତି ୟୋଜନା । କପିଲମ୍ପି ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ସବ୍ବମେୱ ୱାତି ସନ୍ଥତସ୍ସ ଗହେତବ୍ବଂ ସବ୍ବମେୱ ୱା ଲୋମଂ । କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ନୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦସାମତ୍ଥିୟେନ ଲବ୍ଭତି, ନୱଂ ସନ୍ଥତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କପିଲମ୍ପି ୱାତି ୱାକାରେନ ପକାରନ୍ତରେନାପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ସନ୍ଥତଂ କାରୟମାନେନ ଦ୍ୱେ ଭାଗା ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ ଆଦାତବ୍ବା ତତିୟଂ ଓଦାତାନଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋଚରିୟାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୫୩) ମାତିକାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତପ୍ପକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ଓଦାତଂ କପିଲମ୍ପି ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ବହୁଂ ୱା’’ତି ୱିସେସନେନ କାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭାଗଦ୍ୱୟତୋ ଅଧିକଂ ଏଳକଲୋମମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତି କେୱଲାନଂ କାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ସବ୍ବମେୱ ୱା’’ତି ଇମିନାପି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ଇମେ ଓଦାତାଦୟୋ ସବ୍ବେ କେୱଲା ନ ଗହେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅନାଦା ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଦ୍ୱେ ଭାଗେ ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ ତତିୟଂ ଓଦାତାନଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋଚରିୟାନଂ ନୱଂ ସନ୍ଥତଂ କାରାପେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ତକପ୍ପମାଣେହି ଏଳକଲୋମେହି ନୱଂ ସନ୍ଥତଂ କାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେ ଲୋମେ ଚତୁଭାଗଂ ତୁଲୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୁଲେ ୱା ଊନେ ୱା କାଳକଲୋମେ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ତୁଲଂ ଓଦାତେହି ୱା ଏକଂ ତୁଲଂ ଗୋଚରିୟେହି ୱା କାଳକେହି ୱା ଊନେ କତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହିପି ଅଧିକେ ୱା କତ୍ୱା କାଳକଲୋମେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ଏୱ ୱା ଗହେତ୍ୱା କାତୁଞ୍ଚ କାରାପେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଏୱଂ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବୋପି ସିକ୍ଖାପଦତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୬୭୮.‘‘ଅନୁକ୍କମେନା’’ତି ଇମିନା ଇମମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତି । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧାନିପୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅପୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୫୫) ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଚୀୱରଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୬୮) ପଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇହାପି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସନ୍ଥତଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହକାରକେହି ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ସଂଖିତ୍ତଂ ତଂ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୭୯.ତତିୟଂ ତୁ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ଇଦଂ ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ଭାଗା ସୁଦ୍ଧକାଳକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୫୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାଳକାନଂ ଅତିରେକଗ୍ଗହଣୱସେନ ଅନନୁଞ୍ଞାତପ୍ପକାରେନ କରଣତୋ କିରିୟାକିରିୟଂ ନାମ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆଦାୟ ଚ ଅନାଦାୟ ଚ କରଣତୋ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୫୨) ।
ଦ୍ୱେଭାଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୮୦.ଛନ୍ନଂୱସ୍ସାନଂ ଓରେନାତି ପୁବ୍ବେ ସନ୍ଥତସ୍ସ କତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅତ୍ଥୋ । ହୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀତି ଛବ୍ବସ୍ସନ୍ତରେ କତସନ୍ଥତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, କାରକସ୍ସ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ସନ୍ଥତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଗିଲାନୋ ନ ସକ୍କୋମି ସନ୍ଥତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିତୁଂ, ସୋହଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତିଂ ୟାଚାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୫୯) ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସଜ୍ଜ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତେ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଗତଟ୍ଠାନେ ଛବ୍ବସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତୋପି ସନ୍ଥତଂ କାତୁଂ ସଙ୍ଘେନ ଦିନ୍ନସମ୍ମୁତିଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୮୨.ଛବ୍ବସ୍ସାନି କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦା ପରିପୁଣ୍ଣାନି, ତଦା’’ତି ସେସୋ, ଛବ୍ବସ୍ସେସୁ ପରିପୁଣ୍ଣେସୁ ସନ୍ଥତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଦା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି, ତଦା ସନ୍ଥତଂ କରୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୫୭) । ତଦୁଦ୍ଧମ୍ପୀତି ଛବ୍ବସ୍ସତୋ ଉପରିପି । ୱିତାନେତି ୱିତାନନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ସାଣିପାକାରେତି ପାକାରସଦିସତିରୋକରଣୀୟନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା କତେପି ଚାତି ପୁରାଣସନ୍ଥତେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସନ୍ଥତେ ଓରତୋ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ କତେପି ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟମନାପତ୍ତିୱାରୋ ନେୱ ପାଳିୟଂ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତୋ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପନ ‘‘ଅନନ୍ତରସ୍ସିମସ୍ସାପି, ୱିସେସୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି ।
ଛବ୍ବସ୍ସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୮୩.ଅନାଦାୟାତି ନୱଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ କରୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତସ୍ସ ୱିୱଣ୍ଣକରଣତ୍ଥାୟ ପାଳିୟଂ ‘‘ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ଆଦାତବ୍ବା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୭) ୟା ଆଦାତୁଂ ୱୁତ୍ତା, ତଂ ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ଛିନ୍ନମୁଖାୱତ୍ତତୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଂ ଅଦତ୍ୱା । ଏୱମେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ଅନାଦାନୱସେନସ୍ସ, ସୁଗତସ୍ସ ୱିଦତ୍ଥିୟା’’ତି ୱକ୍ଖମାନେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସନ୍ଥତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରାଣେ’’ଇତି ଚ କାରେତୁଂ କତଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୱଂ ନିସୀଦନଂ ସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ଚ ସେସୋ, ପୁରାଣେ ସନ୍ଥତେ ଅସନ୍ତେ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଂ ଅନାଦାୟ ନୱଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ନୱଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ କାରେତୁଂ, ନୱଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟକାରେତୁ’’ନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟେନେୱ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟ, ତବ୍ବଣ୍ଣନାସୁ ଚ ଅଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ୱା ତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି କରୋତି…ପେ॰… ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୪) ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତମୋଲୋକେତ୍ୱା ୱା ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଚ ୱିହିତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଲିଖିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କତଞ୍ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇମିନା ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପାଠୋୱ ଦସ୍ସିତୋ ।
୬୮୪. ସୁଗତସ୍ସ ୱିଦତ୍ଥିୟା ଅନାଦାନୱସେନ ଚ ଅସ୍ସ ସନ୍ଥତସ୍ସ କରଣେନ ଚ ସତ୍ଥାରା ଏତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ କିରିୟାକିରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୮୫. ନନୁ ଚ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କିରିୟାକିରିୟତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୬୭) ୱୁତ୍ତାନି, ଇହ ‘‘ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୫୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତାନି, କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦେ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତେନ ସମଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ମୂଲମେୱ ସରିତ୍ୱା କିରିୟାକିରିୟସଙ୍ଖାତୱିସେସସ୍ସ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅୱସିଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇମଂ ୱିସେସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଦ୍ୱୀସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଅୱିସେସତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନନ୍ତରସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
ନିସୀଦନସନ୍ଥତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୮୬-୭.ଗଚ୍ଛନ୍ତେତି ତିୟୋଜନପୂରଣଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ୟାନେତି ସକଟାଦିକେ । ଲୋମାନୀତି ଏଳକଲୋମାନି । ସାମିକସ୍ସାତି ୟାନାଦିସାମିନୋ । ଅଜାନତୋତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏଳକଲୋମଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ତିୟୋଜନପରମଂ ସହତ୍ଥା ହାରେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୩) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତିୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ସହତ୍ଥେନାପି ହରିତ୍ୱା ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ପରେସଂ ୟାନାଦୀସୁ ସାମିକେସୁ ଅଜାନନ୍ତେସୁ ‘‘ଏତେ ହରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଦି ଠପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୂତି ୟେସୁ ଏଳକଲୋମାନି ଠପିତାନି, ତେସୁ ୟାନାଦୀସୁ ତିୟୋଜନମତୀତେସୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୟୋଗଂ ୱିନାପି ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେସୁ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ପଠମଂ ପାଦଂ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୭୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ନୟୋତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୟୋଗଂ ୱିନା ୟତ୍ଥ ଏଳକଲୋମାନି ଠପିତାନି, ତେସୁ ୟାନାଦୀସୁ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତେସୁ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୮୮.ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେତି ତିୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତେ । ‘‘ଅଭିରୂହିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅନାପତ୍ତିକାରଣେସୁ ଏକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ । ‘‘ଭୂମିୟଞ୍ହି ଠତ୍ୱା ଦେନ୍ତୋ, ଅୱ୍ହାୟନ୍ତୋ ୱା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏସେୱନୟୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନା ପେସିତେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ହରନ୍ତେ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ ସାରେତି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତଂ ପନଞ୍ଞଂ ହରାପେତି, ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।
୬୯୦.କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେସୂତି ଅତ୍ତନୋ କଣ୍ଣବିଲେସୁ ।
୬୯୧. ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘କତଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅନ୍ତମସୋ ସୁତ୍ତକେନ ବଦ୍ଧମତ୍ତମ୍ପି କତଭଣ୍ଡମେୱାତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତକେନ ଚ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି । ୱେଣିଂ କତ୍ୱାତି କୁଦ୍ରୂସସୀସପଲାଲୱେଣିସଦିସଂ ୱେଣିଂ କତ୍ୱା । ଆପତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ‘‘ୱେଣିଂ କତ୍ୱା ହରତି, ଇଦଂ ନିଧାନମୁଖଂ ନାମ, ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୯୨.ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଂ ଠାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ୟଦି ତଂ ଠାନଂ ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି ୟୋଜନା, ତିୟୋଜନୋସାନଟ୍ଠାନଂ ୟଦି ସୁଙ୍କଘାତଟ୍ଠାନଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ୱାତି ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା । ଚୋରାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୟୋ ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଆପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋତି ଲବ୍ଭତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତିମାହ । ଇମିସ୍ସା ଅଚିତ୍ତକତାୟ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକଂ ପନ ସଚିତ୍ତକତାୟ ଏତେସଂ ନ ହୋତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟା ହି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି, ସା ଇଧ ଅନାପତ୍ତି । ୟା ଇଧ ଆପତ୍ତି, ସା ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୨) । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ହରତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘୱସେନ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟେସୁ ଏକଂ ହୋତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ପନ ସୁଙ୍କଘାତେ ଆପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୨) ।
୬୯୩.ତିୟୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହରଣକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ହରନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ସ କମ୍ମଦୀପକଂ ‘‘ଲୋମାନୀ’’ତି ଇଦଂ ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱକ୍ଖମାନେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ତାନିୟେୱ ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତିୟୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂୟେୱ ତିୟୋଜନନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ତନା ଗତଂ ତିୟୋଜନଂ ପୁନ ତାନେୱ ଲୋମାନି ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୯୪.ନିୱାସତ୍ଥାୟ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱାତି ତିୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ସୀମାୟ ୱା ଆୱାସେ ୱସିତୁକାମତାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା । ତତୋ ପରଂ ହରନ୍ତସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ଉଦ୍ଦେସାଦିଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସିତୁକାମତାୟ ପୁନପି ତିୟୋଜନଂ ହରନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ତତୋପି ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ, ତତୋପି ଅଞ୍ଞନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗତଗତଟ୍ଠାନତୋ ପୁନପି ପରମ୍ପରଂ ଠାନଂ ଗମନୱସେନ ୟୋଜନସତମ୍ପି ହରତୋ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱଂ ୟୋଜନସତମ୍ପି ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୫) । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱାପି ଲଭିତ୍ୱା ହରତୋପୀତି ‘‘ଚୋରାୱହଟପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ହରନ୍ତସ୍ସ । ଇଧ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ‘‘ନିୱାସତ୍ଥାୟ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦିକେ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ପଠମଲଦ୍ଧଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ଅତିରେକତିୟୋଜନମ୍ପି ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଲଭିତ୍ୱା ।
୬୯୫.ଅଞ୍ଞେନାତି ତାନି ହାରିନା ଅଞ୍ଞେନ । କତଭଣ୍ଡକନ୍ତି ‘‘କମ୍ବଲକୋଜୱସନ୍ଥତାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତମସୋ ସୁତ୍ତକେନ ବଦ୍ଧମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଏଳକଲୋମେହି କତଭଣ୍ଡକଂ ।
୬୯୬.ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନତାୟ ୱା ଞତ୍ୱାପି ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରେସୁ ଲୋମସ୍ସ ଅଲ୍ଲିନଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ୱା ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ଅରହତୋପି ଇମାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ଏଳକଲୋମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୯୭. ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନକଥା ଉତ୍ତାନାୟେୱ ।
ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୯୮.ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ’’ତି ସେସୋ । ‘‘ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ୱା ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ତତ୍ଥତ୍ତନୋ ପନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱାକାରେନ ‘‘ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ଇଦଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ହୋତୂ’’ତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚେ ସାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରଜତନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସଜ୍ଝୁ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ୱୋହାରୂପଗକହାପଣାଦି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ରଜତଂ ନାମ କହାପଣୋ ଲୋହମାସକୋ ଦାରୁମାସକୋ ଜତୁମାସକୋ, ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) । ଇଧ କହାପଣାଦୀନଂ ସରୂପଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତତ୍ଥ କହାପଣୋତି ସୋୱଣ୍ଣମୟୋ ୱା ରୂପିୟମୟୋ ୱା ପାକତିକୋ ୱା । ଲୋହମାସକୋତି ତମ୍ବଲୋହାଦୀହି କତମାସକୋ । ଦାରୁମାସକୋତି ସାରଦାରୁନା ୱା ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତାଲପଣ୍ଣେପି ରୂପଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତମାସକୋ । ଜତୁମାସକୋତି ଲାଖାୟ ୱା ନିୟ୍ୟାସେନ ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତମାସକୋ । ‘ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’ତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟୋ ୟୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନପଦେ ୟଦା ୟଦା ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅଟ୍ଠିମୟୋପି ଚମ୍ମମୟୋପି ରୁକ୍ଖଫଲବୀଜମୟୋପି ସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ଅସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) –
ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପାକତିକୋ ନାମ ଏତରହି ପକତିକହାପଣୋ । ରୁକ୍ଖଫଲବୀଜମୟୋତି ତିନ୍ତିଣିକାଦିରୁକ୍ଖାନଂ ଫଲବୀଜେନ କତୋ ।
ଜାତରୂପକଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଜାତରୂପଂ ନାମ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନା’’ତି ଲବ୍ଭତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମିନା ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସାଦିତଭିକ୍ଖୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତଂ ୱା ପରେନ ଉଗ୍ଗହାପିତଂ ୱା ଉପନିକ୍ଖିପିତସ୍ସ ସାଦିୟନୱସେନ ସାଦିତଂ ୱା ରଜତଂ ୱା ଜାତରୂପଂ ୱା ‘‘ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେସିଂ, ଇଦଂ ମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଇମାହଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଆପତ୍ତିଦେସେତବ୍ବାୱାତି ଅତ୍ତନା ଏୱ ଆପନ୍ନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଏୱମେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବା । ଏୱଂ ଦେସିତା ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାନୁମତେନ ବ୍ୟତ୍ତେନ ପଟିବଲେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) ।
୬୯୯.ରଜତନ୍ତି ରୂପିୟଂ । ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ କତାକତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଭିନ୍ନଂ ମାସକୋତି ଜାତରୂପମାସକୋ, ରଜତମାସକୋପି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ରଜତମାସକୋତି ‘‘ରଜତ’’ନ୍ତି ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୫୮୪) ୱୁତ୍ତକହାପଣାଦି ପଞ୍ଚପ୍ପକାରୋ ମାସକୋ ଗହିତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ସବ୍ବୋପି ରଜତମାସକୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) । ଇଧ ‘‘ଜାତରୂପମାସକୋ’’ତି ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା କହାପଣପଦେନ ସୁୱଣ୍ଣକହାପଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇତରଦ୍ୱୟମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱହ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନସାଦିୟନାନି କରୋନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଦୁକ୍କଟାୱହଞ୍ଚ ହୋତେୱ ।
୭୦୦-୧.ମୁତ୍ତାଦୀନଂ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତେପି ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡେ ନୱମୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟସ୍ସ ରତନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ରତନଂ ନାମ ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସଙ୍ଖୋ ସିଲା ପୱାଲଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଲୋହିତଙ୍କୋ ମସାରଗଲ୍ଲ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୦୬) ୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ରତନାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ରଜତଂ, ଜାତରୂପଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରତନାନଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ମୁତ୍ତା…ପେ॰… ମସାରଗଲ୍ଲ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୱେଳୁରିୟୋ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ରତନାନଂ ଗହଣେନେୱ ଗୟ୍ହତି । ମୁତ୍ତାଦୟୋ ୟଥାଦସ୍ସିତସରୂପାୟେୱ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନାପି ‘‘ଅକପ୍ପିୟା’’ତି ସିଦ୍ଧାନଂ ସତ୍ତଧଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଧଞ୍ଞାନୀ’’ତିଆଦି ।
୭୦୨.ରତନସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ ‘‘ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୁଗ୍ଗମାସାଦିକ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୭୦୩-୪. ଏୱଂ ତିପ୍ପକାରେନ ଠିତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅଧିପ୍ପାୟନାନତ୍ତେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ଆପତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାଦିୱତ୍ଥୂସୁ । ସଙ୍ଘାଦୀନନ୍ତି ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଚେତିୟାଦୀନଂ । ତନ୍ତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାୟାତି ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଚ ସଙ୍ଘାଦୀନମତ୍ଥାୟ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟେନେତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ନିକ୍ଖିପନତ୍ଥାୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୋ ଉପରି ରତନସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ।
୭୦୫.କହାପଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ‘‘ସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ସହସ୍ସମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୦୬.ଥୱିକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସିଥିଲପୂରିତାନି ଭାଜନାନି ଗହିତାନି । ‘‘ସିଥିଲବଦ୍ଧେସୂ’’ତି ୱିସେସନେନ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ‘‘ଘନବଦ୍ଧେ, ପନ ଘନପୂରିତେ ୱା ଏକାୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) ଅଟ୍ଠକଥାସେସଂ ଦୀପେତି ।
୭୦୭. ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ଗଣ୍ହିତୁକାମୋପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହୋତୂ’’ତି ସେସୋ । ନିସେଧେତବ୍ବମେୱାତି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ‘‘ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱ, ଏୱଂ ସତି ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କାୟୱାଚାହି ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘ନୟିଦଂ ଅମ୍ହାକଂ କପ୍ପତୀ’ତି ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) ଆଗତୋୟେୱ ।
୭୦୮.ତଂୱତ୍ଥୁନ୍ତି ତଥା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ । ଠପେତ୍ୱା ୟଦି ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥ ୱା, ମା ୱା, ଦିନ୍ନଂ ଦିନ୍ନମେୱା’’ତି ସଚେ ସୋ ଠପେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ତଂ ନ ୱିନସ୍ସତି, ତଥା ତଂ ଗୋପୟିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତତ୍ଥାଗତେନ କପ୍ପିୟକାରକେନ ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସରୂପଂ ଆୱି କତ୍ୱା ‘‘ଗୋପୟିସ୍ସାମହଂ ଭନ୍ତେ, ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସତ୍ତଭୂମିକମ୍ପି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ଠପେହୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ସୁରକ୍ଖିତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠପିତେ ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା ରକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୦୯. ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବୱୋହାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆହରେଦମିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ଅକପ୍ପିୟୱଚନଂ ଅୱତ୍ୱା ସୁରକ୍ଖିତଟ୍ଠାନେ ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତେ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ୱିକ୍କାୟିକେ ପତ୍ତଚୀୱରାଦିକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେ ଆହଟେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ, ଇମସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ମୂଲମ୍ପି ଅତ୍ଥି, କପ୍ପିୟକାରକୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ‘‘ଅହଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ, ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେ ରୁଚ୍ଚତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ଠପିତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଘପ୍ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦେନ୍ତେ ଅଧିୱାସେତବ୍ବଂ । ଅତିରେକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଭଣ୍ଡଂ ନ ଗଣ୍ହାମ, ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ନୀହରିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା କପ୍ପିୟକାରକେ ଲଦ୍ଧେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପେନ ଅତ୍ଥୋ, ଇଦଂ ନାମ ମୂଲଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ କିଣିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ଅଧିୱାସେତବ୍ବନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
୭୧୦.ଠପେତ୍ୱା ରୂପିୟଗ୍ଗାହନ୍ତି ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ୱକ୍ଖମାନସରୂପଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦିରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦେସିତାପତ୍ତିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଠପେତ୍ୱା । ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିୱତ୍ତିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୟା ଦେସିତାୟ ‘‘ସଚେ ତତ୍ଥ ଆଗଚ୍ଛତି ଆରାମିକୋ ୱା ଉପାସକୋ ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୮୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତତ୍ଥାଗତଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ‘‘ଆୱୁସୋ ଇମଂ ଜାନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା କିଂ ଆହରିୟ୍ୟତୂ’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇମଂ ୱା ଇମଂ ୱା ଆହରା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପିୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ସପ୍ପି ୱା ତେଲଂ ୱା ମଧୁ ୱା ଫାଣିତଂ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂନଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ଆଚିକ୍ଖିତେ ତେନ ନିସ୍ସଟ୍ଠୱତ୍ଥୁଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆହଟଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୧୧.ଅତ୍ତନୋପତ୍ତଭାଗମ୍ପୀତି ତଥା ଆହଟେ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭାଜିୟମାନେ ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି । ପଟିଗ୍ଗାହକଭିକ୍ଖୁନୋତି ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦେସିତାପତ୍ତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞତୋତି ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମା ପବ୍ବଜିତମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ । ଲଦ୍ଧନ୍ତି ତେହି ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧକୋଟ୍ଠାସତୋ ଦିନ୍ନୱସେନପି ଲଦ୍ଧଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ।
୭୧୨.ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହିତେସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ । ଅନ୍ତମସୋ ପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତୋଦକମ୍ପି ଦାରୂହି ଆଦିତ୍ତଅଗ୍ଗିମ୍ପି ତେଲେନ ଜଲିତପଦୀପମ୍ପି ରୁକ୍ଖେ ୱା ଗେହେ ୱା ପକତିଛାୟମ୍ପି ତାଲପଣ୍ଣମ୍ପି ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାରହଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ମକ୍କଟାଦୀହି ତତୋ ହରିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଠପିତଂ ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଗଳିତ୍ୱା ତିରଚ୍ଛାନପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ପଂସୁକୂଲମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪), ‘‘ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ପନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୫) ଚାତି । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
୭୧୩.ଅଜ୍ଝାରାମେ ୱାତି ଉପରି ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅଜ୍ଝାରାମେ ୱା । ତଂ ରୂପିୟଂ, ‘‘ପତିତଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ଅଜ୍ଝାୱସଥେପି ୱାତି ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣେ ଅନ୍ତୋଆୱାସେ ଚ । ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ୟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ହରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଠାନେ ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗଣନଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଠପେନ୍ତସ୍ସ ।
୭୧୪.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୮୬) ଭଗୱତା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
୭୧୫.କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ଗହଣେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ କିରିୟଂ । ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅକରଣତୋ ଅକିରିୟନ୍ତି ।
ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୧୬-୭.ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସାପିୱତ୍ଥୁନ୍ତି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ରଜତାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱତ୍ଥୁଂ । ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ୱାତି ପଠମଂ ଦସ୍ସିତମୁତ୍ତାଦିଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା, ଇହୋଭୟତ୍ଥ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । କପ୍ପିୟସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ୱାତି ୟଥାଦସ୍ସିତେସୁ ଏୱ ମୁଗ୍ଗମାସାଦିକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା, ଇହ ଅୱୟୱାୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ଅୱୟୱାୱୟୱୀନଂ ଅଭେଦେପି ଭେଦୂପଚାରୱସେନ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘କପ୍ପିୟେନ ୱତ୍ଥୁନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ଇଦାନେତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନୋ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତିତତ୍ତା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ୟୋ ପରିୱତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନା, କପ୍ପିୟେନ ଚ ୱତ୍ଥୁନା ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସ ପରିୱତ୍ତେତି, ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଧ ଉଭୟତ୍ଥାପି ପରିୱତ୍ତିତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁତ୍ତା ଆପତ୍ତି ହୋତି । ଏୱଂ ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୭୧୮. ଦୁକ୍କଟସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ପରିୱତ୍ତେତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ୱା କପ୍ପିୟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନୋପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୭୧୯.‘‘ୱତ୍ଥୁନା କପ୍ପିୟସ୍ସା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନାପି ପରିୱତ୍ତିତେ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତଥା’’ତି ।
୭୨୦. ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱତ୍ଥୁନୋ’’ତି ଇଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟମାହ । ପୁବ୍ବନ୍ତି ପଠମଂ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନାତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦେନ । ପରିୱତ୍ତନଂ ୱାରିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୭୨୧.ରୂପିୟନ୍ତି ଚ ସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ‘‘ରୂପିୟଂ ନାମ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ କହାପଣୋ ଲୋହମାସକୋ ଦାରୁମାସକୋ ଜତୁମାସକୋ, ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତେସୁ ରୂପିୟସଞ୍ଞିତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିସ୍ସ । ଅରୂପିୟେତି ଖରପତ୍ତାଦିମ୍ହି । ତେନ ଅରୂପିୟେନ । ‘‘ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ଅରୂପିୟ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୯୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପିୟପରିୱତ୍ତନେ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ରୂପିୟଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟଂ ଇତି ସଞ୍ଞିସ୍ସ ଚ ୱିମତିସ୍ସ ଚ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ତେନ ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୨୨.ଅରୂପିୟେ ଅରୂପିୟନ୍ତି ସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅରୂପିୟଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ପଞ୍ଚହୀତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ‘‘ସହଧମ୍ମିକେହୀ’’ତି ସେସୋ, ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଦତୋତି ୱୋହରତୋ, କୟୱିକ୍କୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିସାମଣେରସାମଣେରିସିକ୍ଖମାନାସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ଅରୂପିୟଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୨୩. ସଂୱୋହାରେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ କ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ।
ରୂପିୟସଂୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୨୪.କପ୍ପିୟଂ ନାମ ‘‘ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା, ଅନ୍ତମସୋ ଚୁଣ୍ଣପିଣ୍ଡୋପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠମ୍ପି ଦସିକସୁତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାନି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂନି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚୀୱରାଦୀନଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନଂ ୱସେନ ଅନେକୱିଧ’’ନ୍ତି । କପ୍ପିୟେନେୱାତି ତେନେୱ କପ୍ପିୟେନ ୱତ୍ଥୁନା । ‘‘କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହି, ଇମିନା ଇମଂ ଆହର, ଇମିନା ଇମଂ ପରିୱତ୍ତେହି, ଇମିନା ଇମଂ ଚେତାପେହୀ’ତି ଅଜ୍ଝାଚରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୯୫) ୱଚନତୋ ‘‘ପରିୱତ୍ତୟତୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ‘‘କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜତୋ’’ତି ପରିୟାୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହଣଂ କୟୋ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥତୋ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦାନଂ ୱିକ୍କୟୋ। ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’ତିଆଦିନା ହି ନୟେନ ପରସ୍ସ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କୟଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିକ୍କୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସହଧମ୍ମିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୱତ୍ତୟତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେ ନାମ ଗିହିନୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସା, ସାସନତୋ ବାହିରା ପବ୍ବଜିତା ଚ । ତସ୍ମା ଅୟଂ କୟୱିକ୍କୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ମାତାପିତୂହିପି ନ କାତବ୍ବୋୟେୱ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହି କୟୱିକ୍କୟୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକେ ଅୱସେସେହି ଗିହିପବ୍ବଜିତେହି ଅନ୍ତମସୋ ମାତାପିତୂହିପି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୯୫) ।
୭୨୫.ଅକପ୍ପିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତଚୀୱରାଦିକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁସ୍ସ । ତେନେୱାତି ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନାୟେୱ । ‘‘କପ୍ପିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ପାଠସେସୋ, ତେନେୱ ଅକପ୍ପିୟେନ ୱତ୍ଥୁନା କପ୍ପିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା । ଏୱଞ୍ହି ପାଠସେସେ ଅକତେ ଅକପ୍ପିୟେନ ୱତ୍ଥୁନା କପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ କୟୱିକ୍କୟେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ରୂପିୟସଂୱୋହାରେୟେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ଇଧ ଚ ‘‘କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସ୍ସେୱ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତନଂ କୟୱିକ୍କୟୋ’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡପରିୱତ୍ତନଞ୍ହି କୟୱିକ୍କୟସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୯୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୨୬.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସହଧମ୍ମିକେହି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସ୍ସାପି କୟୱିକ୍କୟୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅକପ୍ପିୟସ୍ସ, କପ୍ପିୟସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅକପ୍ପିୟେନେୱ ୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ରୂପିୟସଂୱୋହାରେ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା କୟୱିକ୍କୟସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ।
୭୨୯.ଇଦଂ ନାମାତି ଓଦନାଦିକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁମେୱ ଆହ ।
୭୩୦-୧. ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ୱତ୍ଥୁଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିଘାସାଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ଛଲ୍ଲିନ୍ତି ରୁକ୍ଖତଚଂ । ୱଲ୍ଲିନ୍ତି ଲତଂ । କଟ୍ଠନ୍ତି ଇନ୍ଧନଦାରୁଂ । ଦାରୁନ୍ତି ଗେହସମ୍ଭାରାଦିଦାରୁଂ । ୱିପଲ୍ଲାସେନାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ୱଲ୍ଲିଂ ୱା ପନ ଛଲ୍ଲିଂ ୱା, ଦାରୁଂ ୱା କଟ୍ଠମେୱ ୱା’’ତି । ୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ତଥା ୱତ୍ୱା ଆହରାପିତାନଂ ଛଲ୍ଲିଆଦିୱତ୍ଥୂନଂ । କୟୱିକ୍କୟେ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୩୨. ‘‘ଇତି ଏୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ‘‘ପିୱିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁବ୍ବକାଲେ ୱିହିତପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୩୩.ଭୂମିୟା ଲିମ୍ପନେତି ୟୋଜନାୟଂ ପନ ସେନାସନଭୂମିୟଂ ପରିଭଣ୍ଡକରଣକାଳକାଦିୱଣ୍ଣକରଣୱସେନ ଲେପନେ । ୱତ୍ଥୁଧୋୱନେତି ଚୀୱରାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ଧୋୱନେ । ଏତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ । ଏତେସଂ ଗହଣସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଏୱରୂପେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୁ ।
୭୩୪.ଅୟନ୍ତି ଭୂମିସୋଧନାଦିୱସେନ ଆପନ୍ନା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ।
୭୩୫.ଠପେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡସାମିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କପ୍ପିୟକାରସ୍ସାତି ଲବ୍ଭତି ।
୭୩୬. ଭାସତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
କୟୱିକ୍କୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।
୭୩୭. କପ୍ପିୟା ପତ୍ତା ମତ୍ତିକାୟୋମୟା ଜାତିତୋ ଦୁୱେତି ୟୋଜନା । ୱଣ୍ଣାତି ପମାଣାନି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣାତି ତୀଣି ପତ୍ତସ୍ସ ପମାଣାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) । ତେନାହ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ’’ତି ।
୭୩୮.ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ଡୁଲନାଳୀନନ୍ତି ସୁକୋଟ୍ଟିତାନଂ ଅଖଣ୍ଡାନଂ ପୁରାଣସାଲିତଣ୍ଡୁଲାନଂ ଦ୍ୱେ ନାଳିୟୋ ଗହେତବ୍ବା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନୁପହତପୁରାଣସାଲିତଣ୍ଡୁଲାନଂ ସୁକୋଟ୍ଟିତପରିସୁଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) । ଭତ୍ତନ୍ତି ଅୱସ୍ସାୱିତଂ ଅନୁତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅକିଲିନ୍ନଂ ଅପିଣ୍ଡିତଂ ସୁୱିସଦଂ କୁନ୍ଦମକୁଲରାସିସଦିସଂ ସୁପକ୍କୋଦନମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନୁତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅକିଲିନ୍ନଂ ଅପିଣ୍ଡିତଂ ସୁୱିସଦଂ କୁନ୍ଦମକୁଲରାସିସଦିସଂ ଅୱସ୍ସାୱିତୋଦନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) । ମଗଧନାଳିୟାତି ମଗଧରଟ୍ଠେ ନାଳିୟା, ସା ନାଳି ତିଲାନଂ ଅଟ୍ଠପସତାନି ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଖାରିଦସଦ୍ୱୟଂ ୱାହୋ, ଖାରୀ ଦୋଣଟ୍ଠକଦ୍ୱୟଂ ।
ଦ୍ୱିଅଟ୍ଠନାଳିୟୋ ଦୋଣୋ, ନାଳେକା ପସତଟ୍ଠକଂ ।
ଲକ୍ଖଂ ତିଲାନଂ ପସତଂ, ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣତୋ’’ତି ॥
‘‘ମଗଧନାଳି ନାମ ଅଡ୍ଢତେରସପଲା ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତବ୍ବଣ୍ଣନାୟ ‘‘ଅଡ୍ଢତେରସପଲାନି ମାସେହି ଗହେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନାହୁ –
‘‘ଚତୁପ୍ପସତିକା ମୁଟ୍ଠି, ପଲଞ୍ଚେତଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ।
କୁଡୁୱପ୍ପସତଞ୍ଚେୱ, ଚତ୍ତାରି ଚେୱ ନାଳି ତୁ ॥
‘‘ସୋୟେୱ ପତ୍ଥୋ ଚତ୍ତାରୋ, ପତ୍ଥା ଅଳ୍ହକମୁଚ୍ଚତେ ।
ଅଳ୍ହକାନମ୍ପି ଚତ୍ତାରି, ‘ଦୋଣୋ’ତି ପରିକିତ୍ତିତୋ’’ତି ॥
ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠପସତା ମାଗଧନାଳୀ’’ତି ପୁବ୍ବପକ୍ଖମେୱ ରୋଚୟନ୍ତି ।
ଖାଦନଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ଭାଗନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଭତ୍ତେ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତେ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ ହତ୍ଥହାରିୟଘନମୁଗ୍ଗସୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ସ ଓଦନସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣୋ ନାତିଘନୋ ନାତିତନୁକୋ ହତ୍ଥହାରିୟୋ ସବ୍ବସମ୍ଭାରସଙ୍ଖତୋ ମୁଗ୍ଗସୂପୋ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ତଦୂପିୟନ୍ତି ୟାୱ ଚରିମାଲୋପଂ, ତାୱ ସବ୍ବାଲୋପାନୁରୂପଂ ମଚ୍ଛମଂସାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆଲୋପସ୍ସ ଆଲୋପସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟାୱଚରିମାଲୋପପ୍ପହୋନକଂ ମଚ୍ଛମଂସାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଲୋପସ୍ସ ଆଲୋପସ୍ସ ଅନୁରୂପନ୍ତି ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ମତ୍ତା ନାମ ଓଦନଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୭) ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଲୋପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଆଲୋପସ୍ସ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ସୂପସ୍ସେୱ ଓଦନଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସିତେ ଇତରସ୍ସାପି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ତଥା ୱିସେସେତ୍ୱା ପମାଣଂ ନ ଦସ୍ସିତଂ । ଓଦନେ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି ସପ୍ପିତେଲତକ୍କରସକଞ୍ଜିକାଦୀନି ଗଣନୂପଗାନି ନ ହୋନ୍ତି ।
୭୩୯.ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଭତ୍ତାଦିନିରୱସେସଂ । ଗଣ୍ହତୀତି ୱକ୍ଖମାନେହି ତୀହି ପକାରେହି ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସାତି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ । ଉପଡ୍ଢୋତି ତସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ଗଣ୍ହନକଦବ୍ବସମ୍ଭାରଗାହୀ ପତ୍ତୋ ତଂସହଚରିୟେନ ‘‘ଉପଡ୍ଢୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଦୁପଡ୍ଢୋ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ଉପଡ୍ଢୋ ତଦୁପଡ୍ଢୋତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୭୪୦. ଇମେସୁ ତୀସୁ ପତ୍ତେସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ଓଦନାଦି ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିମତ୍ଥକେ ପୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ହୀରକଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଫୁସତି, ସୋ ଉକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମୋ ନାମ, ହୀରତୋ ଅତିରେକଂ ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋମକୋ ନାମ, ଅନ୍ତୋପତ୍ତେ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ, ଏୱଂ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ଓମକୋ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବେ ନୱ ପତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସେୱାତି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସେୱ । ଓମକୋ ଚ ମଜ୍ଝିମୋ ଚାତି ଓମକମଜ୍ଝିମା। ଇଧ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ଓମକୋ ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଭେଦୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତରଦ୍ୱୟେପି । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟଥା ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋମକୋ ଉକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମୋ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ମଜ୍ଝିମୋମକାନମ୍ପି ୟଥାକ୍କମୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମଜ୍ଝିମୋ ମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠୋ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ, ଓମକୁକ୍କଟ୍ଠୋ ଓମକମଜ୍ଝିମୋ ଓମକୋମକୋ ଚା’’ତି ।
୭୪୧.ତେସୂତି ନୱସୁ ପତ୍ତେସୁ । ତସ୍ମାତି ଅପତ୍ତଭାୱତୋ । ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ଓମକୋମକଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ବହୁୱଚନଂ କତଂ । ଏତେ ଭାଜନସଙ୍ଖେପେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ମା ଏତେ ଭାଜନପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) ।
୭୪୨.ପତ୍ତଲକ୍ଖଣସଂୟୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତପମାଣୟୁତ୍ତତା, ‘‘ଅୟୋପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ପାକେହି ପକ୍କୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି ପାକେହି ପକ୍କୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୮) ୱୁତ୍ତା ପାକସମ୍ପତ୍ତି, କିଣିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବମୂଲସ୍ସ ଅସେସେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଭାୱୋ, ଛିଦ୍ଦାଭାୱୋ, ଛିନ୍ନରାଜୀନଂ ଅଭାୱୋତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ପମାଣୟୁତ୍ତତା ପାକ-ସମ୍ପତ୍ତି ଦିନ୍ନମୂଲତା ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାରାଜିତା ଚେତି, ପତ୍ତଲକ୍ଖଣପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ॥
‘‘ଅଧିଟ୍ଠାୟ ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ପଠମଂ ପରିଭୁତ୍ତେ ପତ୍ତେ ସତି ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବପତ୍ତୋ ହତ୍ଥପାସେ ଚେ ହୋତି, ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱଚୀଭେଦକରଣୱସେନ ୱାଚାୟ ୱା ୱଚୀଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ଏୱମେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଫନ୍ଦାପେନ୍ତେନ କାୟେନ ୱା ଦୂରେ ଚେ ହତ୍ଥପାସା ହୋତି, ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକକେନ ୱା ପଚ୍ଛା ସତିସମ୍ମୋସେ ସରାପେତ୍ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱୂପସମେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ଅୟମାନିସଂସୋ – ସଚସ୍ସ ‘ଅଧିଟ୍ଠିତୋ ନୁ ଖୋ ମେ, ନୋ’ତି ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତରୋ ସାରେତ୍ୱା ୱିମତିଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୮) ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଦ୍ୱେ ପତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାତି (ପାଚି॰ ୩୭୩; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୮; କଙ୍କା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ତ୍ଥ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ଏକତ୍ତବହୁତ୍ତଂ, ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତତ୍ତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଏକଂ ଚେ ସନ୍ନିହିତଂ, ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ ଏକଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେହି ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ତେନ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟୱିସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୭୪୩.ଧାରେୟ୍ୟାତି ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ତଂ କାଲଂ ପତ୍ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ‘‘ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ପତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ମାଗଧିକାନଂ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗକୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
୭୪୪. ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୁ ଅନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅତିରେକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୭୪୫.ସମ୍ମୁଖେତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପଦେସତୋ ଅନ୍ତୋ ଠିତଂ ପତ୍ତଂ । ଦୂରସ୍ମିନ୍ତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନତୋ ପରଭାଗେ ‘‘ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ୱା ଉପରିପାସାଦେ ୱା ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଦୂରେପି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିକପ୍ପନକାଲେପି ସନ୍ତିକଦୂରୱଚନଭେଦା ଏୱମେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ‘‘ୱିକପ୍ପେତୁଂ ପନ ବହୂନିପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତିଆଦିନୟୋ ।
୭୪୬. ୱାଚାକାୟୱସେନ ଦୁୱିଧେ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱାଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାୟାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆଭୋଗ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆଭୋଗନ୍ତି ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ । ‘‘ମନସା’’ତି ଇମିନା ନ ୱଚସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟୱିକାରୋୱ କାୟୱିକାରକଂ, ହତ୍ଥେନ ଫନ୍ଦାପନାଦିକାୟକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନେୱ କାୟାଧିଟ୍ଠାନଂ ହତ୍ଥେନ ଅପତ୍ତବ୍ବେ ଦୂରେ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୭୪୭-୮. ‘‘ଜହତି ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦାନତୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନେନ । ଭେଦକତୋତି ଭିଜ୍ଜନେନ । ନାସତୋତି ପତ୍ତସାମିକସ୍ସ କାଲକିରିୟାୟ । ୱିବ୍ଭମତୋତି ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗିହିଭାୱୂପଗମନେନ । ଉଦ୍ଧାରତୋତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣେନ । ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ । ପରିୱତ୍ତନତୋତି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ । ଗାହତୋତି ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହଣେନ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ ଚ ।
କଙ୍ଗୁସିତ୍ଥପ୍ପମାଣେନାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଖୁଦ୍ଦକତରସ୍ସ କଙ୍ଗୁନୋ ସିତ୍ଥପ୍ପମାଣେନ । ଖେନାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତୋ ହେଟ୍ଠା ଆକାସପରିୟାୟେନ ଛିଦ୍ଦେନ । ଆଣିୟା ୱାତି ଅୟୋମୟାୟ ଆଣିୟା ୱା ।
୭୫୦-୧.ମଣିପତ୍ତୋତି ମଣିନା କତୋ । ୱେଳୁରିୟୁବ୍ଭୱୋତି ମରକତମଣିମୟୋ । ଫଲିକୁବ୍ଭୱୋତି ଫଲିକପାସାଣେନ କତୋ । କାଚମୟୋତି କାଚମତ୍ତିକାମୟୋ । କଂସମୟୋତି କଂସଲୋହେନ କତୋ । ତିପୁମୟୋତି କାଳତିପୁମୟୋ । ସୀସମୟୋତି ସେତତିପୁମୟୋ । ୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚ ୱଦନ୍ତି । ସଜ୍ଝୁମୟୋତି ରଜତମୟୋ ।
୭୫୨.ଘଟକଟାହୋତି ଘଟକପାଲଂ । ସୀସକଟାହୋତି ଛୱସୀସକପାଲଂ । ତୁମ୍ବନ୍ତି ଅଲାବୁ । ଅସ୍ସାତି ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ । ଅନୁଲୋମିକନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟୱସେନ ଅନୁଲୋମଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଏକାଦସୱିଧେ । ତମ୍ବମୟଂ ଲୋହମୟଂ ଥାଲକଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା, ପତ୍ତୋୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତମ୍ବଲୋହମୟା ଥାଲକା ପନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୫୩.ତଟ୍ଟିକାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଟ୍ଟକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱଟ୍ଟକନ୍ତି ଚ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରୋ ଲୋହାଦିମୟୋ ଭାଜନିୟୱିସେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଗିହୀ ଚ ସଙ୍ଘୋ ଚ ଗିହିସଙ୍ଘା, ତେସଂ ସନ୍ତକା ଗିହିସଙ୍ଘିକା।
୭୫୪.ୟଂ କିଞ୍ଚି ପତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତସୁ ପତ୍ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପତ୍ତଂ । ୱୋଦକଂ କତ୍ୱାତି ୱିଗତୋଦକଂ କତ୍ୱା । ପଟିସାମେୟ୍ୟାତି ନିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେ ନିକ୍ଖିପନୱସେନ, ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବନ୍ଧନୱସେନ ୱା ସଙ୍ଗୋପେୟ୍ୟ ।
୭୫୫.ଓତାପେତୁନ୍ତି ଆତପେ, ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱା ତାପେତୁଂ । ଉଣ୍ହେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଉଣ୍ହେ । ନ ନିଦହେତବ୍ବୋତି ନ ଝାପେତବ୍ବୋ । ସୀସାପନୟନମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ନ ନିଦହେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅଧିକନିୱାରଣେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୭୫୬.ମିଡ୍ଢନ୍ତେତି ମିଡ୍ଢିୟା ଅନ୍ତେ । ପରିଭଣ୍ଡନ୍ତେତି ପମୁଖେ ମହାମିଡ୍ଢିୟା ଅନ୍ତେ । ‘‘ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣେତି ଅନ୍ତମସୋ ଦ୍ୱିପତ୍ତମତ୍ତୋକାସୱିତ୍ଥାରେ’’ତି କେଚି । ଠପେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା, ୱଲୟାଦିଆଧାରେନ ୱିନାପି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମିଡ୍ଢିୟା ପମୁଖେ ମିଡ୍ଢିୟା ଚ ଖରଭୂମିପଦେସାଦୀସୁ ଚ ୱଲୟମତ୍ଥକେ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
୭୫୭.ଦାରୁଆଧାରକେତି ଉଦୁକ୍ଖଲସଦିସେ ଦାରୁମୟେ ଆଧାରେ । ଦ୍ୱେ ପତ୍ତେ ଠପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ପତ୍ତମତ୍ଥକେ ଅପରସ୍ସାପି ପତ୍ତସ୍ସ ଠପନୱସେନ ଦ୍ୱେ ପତ୍ତେ ଠପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଏକସ୍ମିଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟମେୱ ନୟୋତି ‘‘ଦ୍ୱେପି ପତ୍ତେ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ । ଦଣ୍ଡଭୂମିଆଧାରକେସୂତି ଏତ୍ଥ ଦଣ୍ଡାଧାରୋ ନାମ ବହୂହି ଦଣ୍ଡେହି କତୋ । ଭୂମିଆଧାରକୋ ନାମ ଭୂମିୟଂ କତୋ ଆଲୱାଲୱଲୟାକାରୋ ସିଲିଟ୍ଠାଧାରୋ । ‘‘ଦନ୍ତୱେତ୍ତଲତାଦିମୟୋ ଭୂମିଆଧାରକୋ’’ତି କେଚି ।
୭୫୮-୯.ତଟ୍ଟିକାୟାତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି କତତଟ୍ଟିକାୟ । ପୋତ୍ଥକେତି ମକଚିୱାକମୟେ ୱା ରୁକ୍ଖୱାକମୟେ ୱା ଅତ୍ଥରଣେ । କଟସାରକେତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି ୱୀତେ ଅତ୍ଥରଣେ । ପରିଭଣ୍ଡକତାୟାତି କତଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡାୟ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଧାକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପାସାଣେନ ଘଂସିତ୍ୱା ମଟ୍ଠକତାୟ ଭୂମିୟା ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱାଲୁକାସୁ ୱାତି ଲେଡ୍ଡୁପାସାଣସକ୍ଖରକପାଲାଦିଅମିସ୍ସାସୁ ସଣ୍ହସୁଖୁମୱାଲୁକାସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତଥାରୂପାସୂ’’ତିଆଦି । ରଜମ୍ହି ସନ୍ତେପି ଅସନ୍ତେପି ୱିସୁଂୟେୱ ‘‘ଖରଭୂମିୟା ନ ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସରଜାୟା’’ତି ଇମିନା ରଜୋକିଣ୍ଣଂ ସଣ୍ହଭୂମିମାହ । ଖରଭୂମିୟାତି ଫରୁସଭୂମିୟା ।
୭୬୦.ଲଗ୍ଗେତୁନ୍ତି ଓଲମ୍ବେତୁଂ । ଦଣ୍ଡକୋଟିୟା, ନାଗଦନ୍ତକୋଟିୟା ଚ ପତ୍ତମୁଖେନ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପନମ୍ପି ଲଗ୍ଗନଂ ନାମ । ଛତ୍ତଙ୍କମଞ୍ଚପୀଠେସୂତି ଛତ୍ତେ, ଅଙ୍କେ, ମଞ୍ଚପୀଠେ ଚ ।
୭୬୧.ଅଟନୀସୂତି ଅଙ୍ଗେସୁ । ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଥୱିକାୟ ଅଂସୱଦ୍ଧନକାଦିନା ୟେନ କେନଚି ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଓଲମ୍ବେତୁମ୍ପୀତି ଲଗ୍ଗେତୁମ୍ପି । ‘‘ଠପେତୁଂ ଉପରୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୭୬୨.ମଞ୍ଚପୀଠଟ୍ଟକେତି ମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ଠପିତପତ୍ତା ୟଥା ନ ପତନ୍ତି, ତଥା ଅଟନିମତ୍ଥକେ ଦାରୁନା ପରିକ୍ଖେପେ କତେ ମଞ୍ଚପୀଠଟ୍ଟକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତାଦିସେ ମଞ୍ଚପୀଠଟ୍ଟକେ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭତ୍ତପୂରୋପୀତି ଭତ୍ତସ୍ସ ପୂରୋପି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ୟାଗୁତେଲପରିପୂରିତସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ । ତୁଚ୍ଛପତ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ପୂରଣଂ ପୂରୋ, ଭତ୍ତସ୍ସ ପୂରୋ ଭତ୍ତପୂରୋ ।
ତିଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭୬୩.କୱାଟନ୍ତି ଦ୍ୱାରକୱାଟଫଲକଂ । ‘‘ସେନାସନେ ଦ୍ୱାରକୱାଟୱାତପାନକୱାଟାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱାରଫଲକଂ ‘‘କୱାଟ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଣାମେୟ୍ୟାତି ନ ନାମେୟ୍ୟ ନ ଚାଲେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପିଦହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେ ୟସ୍ସ ସୋ ପତ୍ତହତ୍ଥୋତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣୋୟଂ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ‘‘ୱଜିରପାଣୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ପଣାମେୟ୍ୟ ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୭୬୪.ନ ନୀହରେୟ୍ୟ ପତ୍ତେନ ଚଲକାନୀତି ରସଂ ପିୱିତ୍ୱା ପାତିତମଧୁକଫଲଟ୍ଠିକାଦି ଛଡ୍ଡିତାନି ବହି ଛଡ୍ଡେତୁଂ ପତ୍ତେନ ନ ନୀହରେୟ୍ୟ । ଅଟ୍ଠିକାନି ୱାତି ପନସଟ୍ଠିକୋଲଟ୍ଠିଆଦିଅଟ୍ଠିକାନି ୱା । ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠମୁଦକନ୍ତି ମୁଖଧୋୱନାଦିକଂ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠମୁଦକଂ । ପତ୍ତେନ ନୀହରନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା, ବହି ଛଡ୍ଡେତୁଂ ତଂ ପତ୍ତେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ହରନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତରଥା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠପତ୍ତଧୋୱନୋଦକମ୍ପି ତେନେୱ ପତ୍ତେନ ବହି ନ ନୀହରିତବ୍ବଂ ସିୟା ।
୭୬୫. ପଟିଗ୍ଗହେତି ମୁଖଧୋୱନୋଦକନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହୋ, ଖେଳମଲ୍ଲକୋୱ । ମୁଖତୋ ନୀହଟନ୍ତି ମୁଖେନ ଛଡ୍ଡିତଂ ମଂସଖଣ୍ଡାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ।
୭୬୬.ୱିନସ୍ସତୀତି ୱିବ୍ଭମେନ ୱା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ ୱା କାଲକିରିୟାୟ ୱା ୱିନସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ୟୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ସାମିୱସେନ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ତୋ ଭେଦେନ ୱା ଅଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଚୋରିକାୟ ହରଣେନ ୱା ନସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୬୭.ପଠମସ୍ସାତି ପତ୍ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପଠମସ୍ସ । ପତ୍ତସ୍ସାତି ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ପଠମେନାତି ଚୀୱରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପଠମେନ କଥିନେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହେସିନାତି ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଗୁଣେ ଏସି ଗୱେସୀତି ମହେସି । ପଠମସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଇଧ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟା ପଠମେନ କଥିନେନ ସମା ସଦିସା ଇତି ମହେସିନା ମତା ଅନୁମତା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୟୋଜନା ।
ପଠମପତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୬୮. ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ଊନାନି ୟସ୍ସ ସୋ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନଊନୋ, ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ, ଅବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ‘‘ପଞ୍ଚବନ୍ଧନଊନ’’ନ୍ତି ଗହିତଂ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ନାମ ପତ୍ତୋ ଅବନ୍ଧନୋ ୱା ଏକବନ୍ଧନୋ ୱା ଦ୍ୱିବନ୍ଧନୋ ୱା ତିବନ୍ଧନୋ ୱା ଚତୁବନ୍ଧନୋ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୩) । ବନ୍ଧନେ ଅକତେପି ବନ୍ଧନାରହୋ ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣରାଜିୟୁତ୍ତୋପି ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋୟେୱା’’ତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଅବନ୍ଧନୋ ନାମ ୟସ୍ସ ବନ୍ଧନମେୱ ନତ୍ଥି, ସୋ । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଅବନ୍ଧନସ୍ସପି ପତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ନ ପୂରେନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥିତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୨-୬୧୩) । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣତୋ ଊନରାଜିୟୁତ୍ତୋ ଅବନ୍ଧନୋକାସୋପି ‘‘ଅବନ୍ଧନୋୟେୱା’’ତି ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅବନ୍ଧନୋକାସୋ ନାମ ପତ୍ତୋ ୟସ୍ସ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ରାଜି ନ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୩) ।
୭୬୯.ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ବନ୍ଧନୋକାସୋ ନାମ ପତ୍ତୋ ୟସ୍ସ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ରାଜି ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୩) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାୟ ରାଜିୟା ଏକଞ୍ଚ ବନ୍ଧନନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ହେଟ୍ଠା ଭଟ୍ଠା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୨-୬୧୩) ‘‘ସବ୍ବାପି ରାଜିୟୋ ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ଭଟ୍ଠାୟେୱ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେ ୱା ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋକାସେ ୱା ସତି ସୋପି ପତ୍ତୋ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ନ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୨-୬୧୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିୟମେତ୍ୱା ୱଚନଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ତଥା ନିୟମୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତାୟ ପାଳିୟା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ଚ-କାରସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥତ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାହି ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱେ ବନ୍ଧନାନି ଚ ତୀଣି ବନ୍ଧନାନି ଚାତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ରାଜିୟୋ, ଏକାୟେୱ ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲା, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ବନ୍ଧନାନି ଦାତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସ ତିସ୍ସୋ, ଏକାୟେୱ ୱା ଛଳଙ୍ଗୁଲା, ତସ୍ସ ତୀଣି ବନ୍ଧନାନି ଦାତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୨-୬୧୩) ।
ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତିମପତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ବନ୍ଧନାନି ଚା’’ତିଆଦି । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାଜୀନଂ ଚତ୍ତାରି ବନ୍ଧନାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚକାରୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସମୁଚ୍ଚୟଂ କରୋତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲରାଜିୟା ତଥାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାୟାମଂ ଭଟ୍ଠାୟ ରାଜିୟା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ଠାନେ ତେନେୱ ନୀହାରେନ ବଦ୍ଧାନି ଚତ୍ତାରି ବନ୍ଧନାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୭୦. ଏୱଂ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଞ୍ଚ ୱା’’ତିଆଦି । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାୟାମଂ ଓତିଣ୍ଣା ପଞ୍ଚ ରାଜିୟୋ ଚ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନୱିକପ୍ପା ଦସ୍ସିତା । ଏକା ୱାପି ଦସଙ୍ଗୁଲାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଦସଙ୍ଗୁଲାୟାମା ଏକା ୱା ରାଜି ହୋତି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସା ରାଜିୟା ବନ୍ଧନୋ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନପକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅୟଂ ପତ୍ତୋତି ୟସ୍ସ ପଞ୍ଚ ରାଜିୟୋ ୱା ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନାନି ପଞ୍ଚବନ୍ଧନାନି ୱା, ଦସଙ୍ଗୁଲା ଏକା ରାଜି ୱା ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନାନି ପଞ୍ଚବନ୍ଧନାନି ୱା ସନ୍ତି, ଅୟଂ ପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ନାମ ।
୭୭୧. ଏତ୍ତାୱତା ମତ୍ତିକାପତ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୟୋପତ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅୟୋପତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଛିଦ୍ଦାନି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବାନି ଅୟୋପଟ୍ଟାନି ଲୋହମଣ୍ଡଲକାନି ନାମ । ‘‘ଭଣ୍ଡୀ’’ତିପି ତସ୍ସେୱ ପରିୟାୟୋ । ଭଣ୍ଡିତବ୍ବଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଛିଦ୍ଦେ ପଟିଚ୍ଛାଦିତେପି ୟତ୍ଥ ଅସଣ୍ହତାୟ ଆମିସଂ ତିଟ୍ଠତି, ତାଦିସୋପି ଅପତ୍ତୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ମଟ୍ଠୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଅୟୋଚୁଣ୍ଣେନ ୱାଣିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ମଟ୍ଠୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ ।
୭୭୨. ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ତଂ ପତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା, ‘‘ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୩) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ତସ୍ସ ତଂ ପତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ ପତ୍ତନିସ୍ସଜ୍ଜକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ।
୭୭୩.ଦୀୟମାନେ ତୁ ପତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାପିତନୱପତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ତଂ ପତ୍ତଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ଚତସ୍ସୋ ଅଗତିୟୋ ଅଗମନଂ, ଗହିତାଗହିତଜାନନନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମଂ ସଙ୍ଘଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସଙ୍ଘେନ ପତ୍ତଗାହକଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତେନ ନିସ୍ସଟ୍ଠପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ପଣାମିତେ । ୟସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ରୋଚନତ୍ଥୟୋଗେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ସୋ ଦୀୟମାନୋ ପତ୍ତୋ । ତଂ ଦୀୟମାନଂ ପତ୍ତଂ ।
୭୭୪.ଦୀପିତୋତି ‘‘ଅପତ୍ତକସ୍ସ ନ ଗାହେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୫) ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟଂ । ପତ୍ତପରିୟନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତେ ଠିତପତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନ ପତ୍ତପରିୱତ୍ତନେନ ଆଗତୋ ୱା ସବ୍ବେହି ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆଗତୋ ସୋ ଏୱ ୱା ପତ୍ତୋ ପରିୟନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ପତ୍ତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
୭୭୫.ତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦିନ୍ନଂ ତଂ ପରିୟନ୍ତପତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଦେସେତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଅଟ୍ଠାନେ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମଞ୍ଚପୀଠଛତ୍ତନାଗଦନ୍ତାଦିକେ ଅଦେସେ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୫) । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ଅତ୍ତନା ଅଦାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ତଂ ପତ୍ତଂ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅନୁରୂପଂ ପତ୍ତଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୟାଗୁରନ୍ଧନାଦିୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଭୋଗେନାତି ୟାଗୁରନ୍ଧନରଜନପଚନାଦିନା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୫) । ‘‘ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପନ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଅସତି ମତ୍ତିକାୟ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ପଚିତୁଂ ଉଦକଂ ୱା ତାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାଦିସେ ଠାନେ ତଥାପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।
୭୭୬.ନଟ୍ଠେତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନେ ପତ୍ତେ ଚୋରଗ୍ଗହଣାଦିନା ନଟ୍ଠେ । ଭିନ୍ନେତି ଭେଦମୁପଗତେ । ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ପତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ପକାସିତାତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ନଟ୍ଠପତ୍ତସ୍ସ ଭିନ୍ନପତ୍ତସ୍ସ ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୧୭) ନୟେନ ପାଳିୟଂ ଦେସିତା । ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱଳଞ୍ଜିୟମାନେ ପତ୍ତେ ସତିପି ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ପତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଞାତକାଦୀନଂ ଗଣ୍ହତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ତନୋ ଧନେନାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଧନଂ ନାମ ସୁତ୍ତୱତ୍ଥାଦି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ।
ଦୁତିୟପତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୭୮.ସପ୍ପିଆଦିଂ ଭେସଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୨) ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପି ନାମ ଗୋସପ୍ପି ୱା ଅଜିକାସପ୍ପି ୱା ମହିଂସସପ୍ପି ୱା, ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଘତଞ୍ଚ ‘‘ତେସଂୟେୱ ନୱନୀତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନୱନୀତଞ୍ଚ ‘‘ତିଲତେଲଂ ସାସପତେଲଂ ମଧୁକତେଲଂ ଏରଣ୍ଡକତେଲଂ ୱସାତେଲ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ତେଲଞ୍ଚ ‘‘ମଧୁ ନାମ ମକ୍ଖିକାମଧୂ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ମଧୁଞ୍ଚ ‘‘ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଗୁଳାଦିଫାଣିତଞ୍ଚାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚଭେସଜ୍ଜରାସିମ୍ହି ୟଂ ୟଂ ଭେସଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରେଭତ୍ତନ୍ତି ପୁରେଭତ୍ତେ । ପଟିଗୟ୍ହାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।
୭୭୯.ତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ସତ୍ତାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି କିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ତସ୍ସା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମୋ, ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ । ତସ୍ସାତି ଭେସଜ୍ଜପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ଭାଜନଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି । ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠପିତାନି ନୱନୀତପିଣ୍ଡଗୁଳପିଣ୍ଡସକ୍କରମଧୁପଟଲାନିପି ଅତ୍ତନୋ ଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତି ।
୭୮୦.ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ସନ୍ନିଧୀୟତୀତି ସନ୍ନିଧି, ସନ୍ନିହିତୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ କାରକଂ କରଣଂ ଅପରାପରଦିୱସତ୍ଥାୟ ଠପନଂ, ତଂ କତ୍ୱା, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୟଥା ଅପରଂ ଦିୱସଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥା କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରାମିସଂ ସାୟତୋତି ଆମିସେନ ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ।
୭୮୧.ଉଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହିତଂ । ସରୀରଭୋଗେତି ବହି ସରୀରପରିଭୋଗେନେୱ ।
୭୮୨.ଗହିତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ତାପେତ୍ୱାତି ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ।
୭୮୩.‘‘ସୟଂ ତାପେତି…ପେ॰… ନ ହୋତି ସୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁଧୋତନୱନୀତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁଦ୍ଧୋତେନ ପନ ଦଧିଗୁଳିକାଦିସହିତେନ ସାମଂପାକୋ ହୋତେୱ । ନୱନୀତସ୍ସ ୟଂ ସୟଂ ତାପନଂ, ସୋ ସାମଂପାକୋ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୮୪.ୟେନ କେନଚୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ୱା ।
୭୮୫.‘‘ସୟଂ କରୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନ କତଂ ପନ ତଦହୁ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଖୀରେନ ୱା ଦଧିନା ୱା କତସପ୍ପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ ସାମିସମ୍ପି ତଦହୁ ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୨) ।
୭୮୬.ସୱତ୍ଥୁକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଖୀରଦଧି ।
୭୮୭.ଅସ୍ସାତି ପଟିଗ୍ଗହିତଖୀରଦଧୀହି କତସପ୍ପିମାହ । ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଇଦଂ ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଗିଲାନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିସାୟନୀୟାନି ଭେସଜ୍ଜାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତଂ, ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୨) ଇମସ୍ମିଂ ମାତିକାପାଠେ ‘‘ୟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସପ୍ପିଆଦୀନମେୱ ‘‘ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଖୀରଦଧୀନଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୭୮୮.କପ୍ପିୟସପ୍ପିମ୍ହୀତି କପ୍ପିୟମଂସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଘତେ । ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିମ୍ହୀତି ଅକପ୍ପିୟମଂସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଘତେ, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହେ ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୮୯. ତେନ ସପ୍ପିନା ଅକପ୍ପିୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁକ୍କଟଂ କଥଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବା’’ତିଆଦି । ଅକପ୍ପିୟଂ ମଂସଂ ୟେସଂ ତେ ଅକପ୍ପିୟମଂସା, ମନୁସ୍ସାଦୟୋ, ସବ୍ବେ ଚ ତେ ଅକପ୍ପିୟମଂସା ଚାତି ସବ୍ବାକପ୍ପିୟମଂସା, ତେସଂ ।
୭୯୦-୧. ଏୱଂ ଚେ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପୀ’’ତି କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଂ ପରିହରିତୁମାହ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେସଞ୍ହି କପ୍ପତି ମଂସଂ, ତେସଂ ସପ୍ପୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ କିଂ ପୟୋଜନଂ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମନସଙ୍ଖାତଂ ତଂପୟୋଜନଞ୍ଚ ତବ୍ବିସୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଣୀତଭୋଜନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପଣୀତଭୋଜନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦନିୟାମନନ୍ତି ୟୋଜନା । ସତ୍ତାହକାଲିକେ ପଞ୍ଚୱିଧେ ଭେସଜ୍ଜେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତଂହେତୁକସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ସପ୍ପିନୱନୀତଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତାହକାଲିକେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଏତେସମେୱ ସପ୍ପିନୱନୀତାନି, ପଣୀତଭୋଜନଞ୍ଚ ତେସମେୱ ଖୀରଦଧିସପ୍ପିନୱନୀତାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅକପ୍ପିୟମଂସସତ୍ତାନଂ ସପ୍ପିଆଦିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ପାଳିୟଂ ତଥାଗତା ଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୯୨.ଗହିତୁଗ୍ଗହିତାଦିକେ ଉଗ୍ଗହିତପଟିଗ୍ଗହିତାଦିକେ ନୱନୀତେପି ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସପ୍ପିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁରେଭତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଖୀରଦଧୀହି, ଉଗ୍ଗହିତଖୀରଦଧୀହି ଚ କତଂ ନୱନୀତଂ, ତାଦିସମେୱ ଅକପ୍ପିୟମଂସନୱନୀତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଆପତ୍ତିଆଦିକଂ ସବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବୋ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିପରିଭୋଗାପରିଭୋଗନୟୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୨) ।
୭୯୩-୪.ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆକିରନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପତ୍ତେ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଆଦିଚ୍ଚପକ୍କନ୍ତି ଆତପେ ୱିଲୀନଂ । ସଂସଟ୍ଠଂ ପରିସ୍ସାୱିତଂ ।
୭୯୫-୬. ତିଲତେଲଂ ସାସପତେଲଂ ମଧୁକତେଲଂ ଏରଣ୍ଡକତେଲଂ । ଗହିତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ନିରାମିସମ୍ପି ସାୟିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେସଂ ୱସାତି ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେଲାନଂ ୱସେନ, ତେଲଭାଜନଗଣନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୯୮.ତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପୀତି ଏରଣ୍ଡମଧୁକସାସପବୀଜାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ।
୮୦୦.ସାସପାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟିଲୋମେନ ମଧୁକେରଣ୍ଡକାନଂ ଗହଣଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୁନା ତେଲତ୍ଥାୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଠପିତାନଂ ସାସପାଦୀନଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୮୦୧-୨. ନାଳିକେରଞ୍ଚ କରଞ୍ଜଞ୍ଚ ନାଳିକେରକରଞ୍ଜାନି, ତେସଂ, ନାଳିକେରଫଲାନଂ, ନତ୍ତମାଲଟ୍ଠୀନଞ୍ଚ ତେଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁରୁୱକସ୍ସାତି ଅତସିବୀଜସ୍ସ । ନିମ୍ବଞ୍ଚ କୋସମ୍ବକଞ୍ଚ ନିମ୍ବକୋସମ୍ବକାନି, ତେସଂ, ପୁଚିମନ୍ଦବୀଜସ୍ସ ଚ ଫନ୍ଦନବୀଜସ୍ସ ଚ ତେଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଲ୍ଲାତକସ୍ସାତି ଏୱଂନାମକସ୍ସ ରୁକ୍ଖବୀଜସ୍ସ । ସମୟଚ୍ଚୟେତି ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ।
୮୦୩.ୟାୱକାଲିକଭେଦଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟାୱକାଲିକ’’ନ୍ତି ଭେଦୋ ୱିସେସନଂ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟୱିସେସିତବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ୟାୱଜୀୱିକନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ୱିସେସନଂ । ସେସନ୍ତି ‘‘ସାମଂପାକସୱତ୍ଥୁକ ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପଟିଗ୍ଗହିତଉଗ୍ଗହିତକୱତ୍ଥୁୱିଧାନଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତଂ ସେସଂ ୱିସେସପ୍ପକାରଜାତମାହ । ଏତ୍ଥାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ତେଲୱିନିଚ୍ଛୟେପି ।
୮୦୪.ଅଚ୍ଛସ୍ସ ଇସସ୍ସ । ମଚ୍ଛସ୍ସ ଜଲଜସ୍ସ । ୱରାହସ୍ସ ସୂକରସ୍ସ । ସୁସୁକାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମକରସ୍ସ । ମଚ୍ଛୱଚନେନେୱ ମକରସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତେପି ୱାଳମଚ୍ଛଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ଖରସ୍ସ । ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧାନଂ ୱସାନଂ ତେଲଞ୍ଚ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୦୫.କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟସ୍ସ ଚାତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟମଂସସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସବ୍ବମେୱ ୱସାତେଲଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଚ୍ଛୱସଂ ମଚ୍ଛୱସଂ ସୁସୁକାୱସଂ ସୂକରୱସଂ ଗଦ୍ରଭୱସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ଅନୁଞ୍ଞାତପାଠେ ଅଚ୍ଛୱସାଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ସବ୍ବାକପ୍ପିୟମଂସସତ୍ତାନଂ ୱସାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତଂ ସଙ୍ଗହେତୁଂ ଅକପ୍ପିୟଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଛୱସ’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସଂ ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟମଂସାନଂ ୱସା ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) । ଏତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟମଂସସତ୍ତାନଂ ମଂସାନଂ ଅକପ୍ପିୟଭାୱୋ ‘‘ମଂସେସୁ ହି ଦସ ମନୁସ୍ସହତ୍ଥିଅସ୍ସସୁନଖଅହିସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛାନଂ ମଂସାନି ଅକପ୍ପିୟାନି । ୱସାସୁ ଏକା ମନୁସ୍ସୱସାୱ । ଖୀରାଦୀସୁ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅକପ୍ପିୟୱଚନେନ ମନୁସ୍ସୱସାୟପି ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ନୀହରିତୁମାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ।
୮୦୬.ପୁରେଭତ୍ତନ୍ତି ପୁରେଭତ୍ତେ । ସଂସଟ୍ଠଂ ପରିସ୍ସାୱିତଂ । ‘‘ପୁରେଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ, ପକ୍କଂ, ସଂସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ ତେଲପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ।
୮୦୭.ତଂ କତ୍ୱା ଦେତୀତି ଅପଟିଗ୍ଗହିତୱସଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ତେଲଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତଂ ନିବ୍ବଟ୍ଟିତୱସାତେଲଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସତ୍ତାହମନତିକ୍କମ୍ମାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) । ଇଧ ଉଭୟତ୍ଥାପି କାଲେ, ୱିକାଲେ ଚ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟମଂସୱସାନଂ ତେଲଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସୁଖୁମମଂସଚୁଣ୍ଣାଦିକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ସୁଖୁମରଜସଦିସଂ ମଂସଂ ୱା ନ୍ହାରୁ ୱା ଅଟ୍ଠି ୱା ଲୋହିତଂ ୱା ହୋତି, ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ।
୮୦୮.ପଟିଗ୍ଗହେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱସ’’ନ୍ତି ଚ କାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେଲ’’ନ୍ତି ଚ ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । କାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚିତୁଂ ପରିସ୍ସାୱିତୁନ୍ତି ଉଭୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗହଣାଦିପୟୋଗତ୍ତୟେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦୁକ୍କଟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱିକାଲେ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱିକାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) । ଇମାନି ହି ତୀହି ପୟୋଗେହି ତୀଣି ଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତି । ସେସୋତି ଉଗ୍ଗହିତକପଟିଗ୍ଗହିତକସୱତ୍ଥୁକୱିସୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ଭାଜନଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ଚାତି ଏୱଂପକାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସୋ ।
୮୦୯.ଗହିତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ମଧୁକରୀକତନ୍ତି ମଧୁମକ୍ଖିକାଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାଭମରମକ୍ଖିକାସଙ୍ଖାତାହି ତୀହି ମଧୁକରୀହି କତଂ ।
୮୧୦.ୱତ୍ଥୂନଂ ଗଣନାତି ମଧୁପଟଲେନ ଠିତଂ ଚେ, ପଟଲଗଣନାୟ, ପୀଳେତ୍ୱା ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଚେ, ଭାଜନଗଣନାୟ, ସିଲେସମିୱ ପତ୍ଥିନ୍ନଂ ଚେ, ମହାଭମରମଧୁଖଣ୍ଡପିଣ୍ଡୱସେନ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତେ ତେସଂ ଗଣନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୧୧.ଘନାଘନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୁଳଞ୍ଚ ନାନପ୍ପକାରା ସକ୍କରା ଚ ଘନପକ୍କଂ ନାମ । ପକ୍କତନୁକଂ ଫାଣିତଂ ଅଘନପକ୍କଂ ନାମ । ଉଚ୍ଛୁସିଲେସୋ ଅପକ୍କଘନଂ ନାମ । ଉଚ୍ଛୁଦଣ୍ଡତୋ ପୀଳିତରସୋ ଅପକ୍କାଘନଂ ନାମ । ‘‘ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ସାଧାରଣପାଳିୱଚନତୋ, ‘‘ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା; ୱି॰ ସଙ୍ଗ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ଇହ ରସାଦୀହି ଉଚ୍ଛୁପାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । କେଚି ଉଚ୍ଛୁନୋ ଚତୁକାଲିକତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତଂ ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ।
୮୧୨.ଫାଣିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ତସ୍ମିଂ ଫାଣିତେ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଗହିତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ।
୮୧୩.ଅସଂସଟ୍ଠେନାତି ଅପରିସ୍ସାୱିତେନ । କତଫାଣିତନ୍ତି ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା କତଫାଣିତଂ । ପୁରେଭତ୍ତଂ ଗହିତେନାତି ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ । ‘‘ସୟଂ କତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା କତନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୮୧୬.କତ୍ୱାତି ପଚିତ୍ୱା ଫାଣିତଂ କତ୍ୱା ।
୮୧୭.ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ କତଞ୍ଚାପୀତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ଚ କତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଚ କତଂ ଫାଣିତମ୍ପି ।
୮୧୮.କତଂ…ପେ॰… ସୀତୱାରିନାତି ସୀତୁଦକେ ମଧୁକପୁପ୍ଫାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱିତରସେନ କତଂ ମଧୁକଫାଣିତଂ ।
୮୧୯.ଅସ୍ସାତି ମଧୁକଫାଣିତସ୍ସ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତଦାଧାରଭାଜନଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଖୀରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତଂ ମଧୁକଫାଣିତଂ ୟାୱକାଲିକଂ ଚେ ହୋତି, କଥଂ ଖଣ୍ଡସକ୍କରାକତଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ହୋତୀତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଖୀରଜଲ୍ଲିକଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ୱଟ୍ଟତୀତି ପରିହରନ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଖଣ୍ଡସକ୍କରଂ ପନ ଖୀରଜଲ୍ଲିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା ସୋଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) । ‘‘ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମଧୁକପୁପ୍ଫମେରୟଂ ୱିନା ଆମକଞ୍ଚ ପକ୍କଞ୍ଚ ମଧୁକପୁପ୍ଫଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୨୦.ସବ୍ବେସଂ ପନ ଫଲାନନ୍ତି କଦଲିଖଜ୍ଜୂରିଆଦିଫଲାନଂ ।
୮୨୧. ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେପି ଅୱଟ୍ଠାନତୋ ‘‘କାଲିକା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ୟାୱକାଲିକୱଜ୍ଜା ତୟୋ କାଲିକା ଗହେତବ୍ବା, ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ଚତ୍ତାରୋପି ଗହେତବ୍ବା । ୟାୱକାଲିକୱଜ୍ଜା ତୟୋ କାଲିକା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱିକାଲେ ପଚ୍ଚୟେ ପିପାସାଦିକାରଣେ ସତି କେୱଲମ୍ପି ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ମିସ୍ସେତ୍ୱାପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । କାଲିକା ଚତ୍ତାରୋପି ପୁରେଭତ୍ତଂ କାଲେ ୟାୱମଜ୍ଝନ୍ହା କେୱଲମ୍ପି ମିସ୍ସେତ୍ୱାପି ୟଥାସୁଖଂ ଅସତିପି ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୨୨.ଅରୁଆଦୀନୀତି ୱଣାଦୀନି । ‘‘ମକ୍ଖେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ବାହିରପରିଭୋଗୋପି ନିୱାରିତୋ ।
୮୨୩.ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରେ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚତ୍ତେନ ୱନ୍ତେନ ମୁତ୍ତେନ ଅନପେକ୍ଖୋ ଦତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଲଭିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପୀ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ତେନାହ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଦିନ୍ନସ୍ସ ହି ପୁନ ପରିଭୋଗେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପନ ପରିଭୋଗେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଲଭିତ୍ୱାତି ଗହିତତେଲେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା ଦିନ୍ନଂ ଲଭିତ୍ୱା । ସାୟିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଲଭତୀ’’ତି ସେସୋ ।
୮୨୪.‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅନ୍ତରେ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ସବ୍ବପଦେହିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଧିଟ୍ଠେତୀତି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ସପ୍ପିଞ୍ଚ ତେଲଞ୍ଚ ୱସଞ୍ଚ ମୁଦ୍ଧନି ତେଲଂ ୱା ଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ୱା, ମଧୁଂ ଅରୁମକ୍ଖନଂ, ଫାଣିତଂ ଘରଧୂପନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିଟ୍ଠେତି । ଅଧିଟ୍ଠିତେନ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଚେ ମିସ୍ସଂ ହୋତି, ପୁନପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦେତି । ସଚେ ତଥା ଦିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ତେନ ପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ଇତରସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ତେସଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିନସ୍ସତୀତି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୟଥା ଅପରିଭୋଗଂ ହୋତି, ତଥା ଚୋରିକାୟ ହରଣାଦିୱସେନ ନସ୍ସତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିନସ୍ସତୀତି ଅପରିଭୋଗଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୫) । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୀତି ଅଞ୍ଞୋ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହତୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହାତି ।
୮୨୫. ଅକଥିନଚିତ୍ତେନ ସତ୍ଥୁନା ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସବ୍ବେୱ ପଠମେନ କଥିନେନ ସମା ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ଅକଥିନଚିତ୍ତେନାତି ମହାକରୁଣାରସେନ ତିନ୍ତତାୟ ଅକକ୍କସଚିତ୍ତେନ, ଅୱିହିଂସାଭିରତଚିତ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତ୍ଥୁନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାଦୀହି ଅତ୍ଥେହି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା, ତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଦସବଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ।
ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୨୬.ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମାସାନ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ଗିମ୍ହେସୁ ଚତୂସୁ ମାସେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମାସୋ ସେସୋ’’ତି, ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ କାଲେ’’ତି ସେସୋ । ଫଗ୍ଗୁନମାସକଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜେଟ୍ଠମାସପୁଣ୍ଣମିପରିୟୋସାନେସୁ ତୀସୁ ମାସେସୁ ଅତିକ୍କନ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମାସୋ ନାମ ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ କଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସାଳ୍ହିମାସପୁଣ୍ଣମିପରିୟୋସାନୋ । ଗିମ୍ହାନଂ ମାସୋ ସେସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମେ ଗିମ୍ହମାସେ ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ କଣ୍ହପକ୍ଖୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଚେ ନ ଲଦ୍ଧା, ପରିୟେସିତୁଂ ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଂ ଖେତ୍ତଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନନିୱାସନାନଂ ଅଖେତ୍ତଂ । ଆସାଳ୍ହିପୁରିମପକ୍ଖୋ ପରିୟେସନକରଣନିୱାସନାନଂ ଖେତ୍ତଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଅଖେତ୍ତଂ । ଆସାଳ୍ହିକଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମୀ, ଇଦଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖେତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।
ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ‘‘ୟେ ମନୁସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୨୮) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁବ୍ବେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ‘‘ଦେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱଚନେନ ଅୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘କାଲୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ସମୟୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ, ଅଞ୍ଞେପି ମନୁସ୍ସା ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ସତୁପ୍ପାଦମତ୍ତକରଣେନ ପରିୟେସେୟ୍ୟ ।
ସାଟିକନ୍ତି ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ । ‘‘ଅଦ୍ଧମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଗିମ୍ହାନ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ କାଲେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ଆସାଳ୍ହିମାସସ୍ସ ପୁରିମପକ୍ଖେତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସତୁପ୍ପାଦେନ ୱା ଅୱସେସାନଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନକୁଲାନଂ ୱା ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧଂ ସିବ୍ବନରଜନକପ୍ପବିନ୍ଦୁଦାନୱସେନ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିଦହେତି ନିୱାସେୟ୍ୟ ।
୮୨୭-୮.ପିଟ୍ଠିସମ୍ମତେ ସମୟେତି ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପନ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମା ଇମେ ସତ୍ତ ମାସା ପିଟ୍ଠିସମୟୋ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) ଏୱଂ ଦସ୍ସିତେସୁ ସତ୍ତସୁ ମାସେସୁ । ଞାତକାଞ୍ଞାତକାଦିନୋ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରିତାପୱାରିତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ’’ତି ।
ତେସୁୟେୱାତି ଞାତକଅଞ୍ଞାତକପୱାରିତଅପ୍ପୱାରିତେସୁ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ହୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଦସ୍ସିତଂ । ସା ଆପତ୍ତି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱର’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) । ଞାତକପୱାରିତେସୁ ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ପିଟ୍ଠିସମୟତ୍ତା ଇମିନା ଆପତ୍ତି ହୋତି । ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ଚ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୮୨୯-୩୦. ଅଞ୍ଞାତକାଦିନୋ କତ୍ୱା ପନ ସତୁପ୍ପାଦନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପୱାରିତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । କୁଚ୍ଛିସଞ୍ଞିତେ ସମୟେତି ୟଥାୱୁତ୍ତପିଟ୍ଠିସମୟେ ସତ୍ତମାସେ ୱିନା ଇତରେ ପଞ୍ଚ ମାସା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପନ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ଇମେ ପଞ୍ଚ ମାସା କୁଚ୍ଛିସମୟୋ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) । ୱତ୍ଥନ୍ତି ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ । ଅଦିନ୍ନପୁବ୍ବେସୂତି ୟେହି ୱସ୍ସିକସାଟିକା ନ ଦିନ୍ନପୁବ୍ବା, ତେସୁ, ଇମିନା ୱତ୍ତଭେଦସ୍ସ କାରଣମାହ । ଇହ ୱତ୍ତଭେଦୋ ନାମ ‘‘ୟେ ମନୁସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୬୨୮) ଦିନ୍ନପୁବ୍ବେସୁ କାତବ୍ବସ୍ସ ସତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଦିନ୍ନପୁବ୍ବେସୁ କରଣଂ । ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦିନ୍ନପୁବ୍ବେସୁ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ରାତି ଅଞ୍ଞାତକାଦିମ୍ହି । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତିଂ ଆହ । ୟଥାହ କୁଚ୍ଛିସମୟଚତୁକ୍କେ ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିମ୍ପି କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକେସୁପି ହୋତୀତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଦଂ ପନ ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକେସୁପି ହୋତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୮୩୧.ଓୱସ୍ସାପେତୀତି ଆକାସତୋ ପତିତଉଦକେନେୱ କାୟଂ ତେମେତି, ଇମିନା ‘‘ଘଟାଦୀହି ଓସିଞ୍ଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ‘‘ନିବ୍ବକୋସମ୍ବୁନା ନହାୟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ଚୀୱରେତି ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ସତିୟାପି । ‘‘ପରିୟୋସାନେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବିନ୍ଦୁଗଣନାୟାତି ଦୀପେତି । ୱିୱଟଙ୍ଗଣେତି ରୁକ୍ଖାଦିନା କେନଚି ଅନାୱଟଟ୍ଠାନେ ।
୮୩୨.ମାସସ୍ମିନ୍ତି ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମମାସସ୍ମିଂ ।
୮୩୩. ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତି ଏତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ନହାୟନ୍ତସ୍ସ ଚୋରୁପଦ୍ଦୱୋ ଆପଦା ନାମ । ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ନହାନତ୍ଥାୟ କତକୋଟ୍ଠକଂ । ‘‘ୱାପୀ’’ତି ଇମିନା ପୋକ୍ଖରଣିଜାତସ୍ସରାଦୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତା । ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସାତି ନଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ନହାୟନ୍ତସ୍ସାତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଆକାସତୋ ପତିତଉଦକେନେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୩୪.କ୍ରିୟନ୍ତି ଅକାଲେ ପରିୟେସନକରଣଅଧିଟ୍ଠାନନିୱାସନେହି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କିରିୟଂ । କାୟେନ ଚ ୱାଚାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞାପନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ହୋତି ।
ୱସ୍ସିକସାଟିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୩୫. ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସାମଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୬୩୨) ୱଚନତୋ ସାମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ଦତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ’’ଇତି ଚ ଲବ୍ଭତି । ଚୀୱରନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ । ‘‘କୁପିତୋ ଅନତ୍ତମନୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୬୩୨) ୱଚନତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୁପିତସ୍ସ ଅନତ୍ତମନସ୍ସା’’ତି ସେସୋ, କୁପିତସ୍ସ ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନଚୀୱରଂ । ‘‘ସକସଞ୍ଞାୟା’’ତି ଇମିନା ପାରାଜିକାୟ ଅୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୮୩୬.ତଥାତି ଏକାୟେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି ।
୮୩୭.ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚୀୱରାନଂ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
୮୪୧. ସଙ୍ଘାଟିଂ ଗଣ୍ହ, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହାତି ୟୋଜନା ।
୮୪୨.ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଆୟାମତୋ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥଂ ତିରିୟଂ ତଥା ୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣଂ ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ନାମ । ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ୟୋଜନା, ଅନ୍ତମସୋ ସୁଚିମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ । କାରିତନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ‘‘ପର’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଚ କମ୍ମଦ୍ୱୟଗହଣଂ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରୱିସେସନଂ । ଦୁକ୍କଟଂ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ, ୱଚନଗଣନାୟ ଚ ।
୮୪୪.ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିନୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ଏୱଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ…ପେ॰… ୱେମତିକସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ସାମିୱଚନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହାରେନ ସହ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୪୫.ସୋ ୱାତି ୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, ସୋ ଏୱ ୱା ଭିକ୍ଖୁ । ତୁଟ୍ଠୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ୱା ସୋ ଦେତୀତି ୟୋଜନା । ୱିସ୍ସାସମେୱ ୱାତି ୱିସ୍ସାସଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋତି ୟୋଜନା ।
୮୪୬.ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।
ଚୀୱରଚ୍ଛିନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୪୭.ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥୱାୟାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୟାଚିତ୍ୱା । ଛବ୍ବିଧଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ପଦଭାଜନେ ‘‘ଖୋମଂ କପ୍ପାସିକଂ କୋସେୟ୍ୟଂ କମ୍ବଲଂ ସାଣଂ ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୩୮) ଆଗତଂ ଛପ୍ପକାରଂ ସୁତ୍ତଂ । କମ୍ବଲନ୍ତି ଏଳକଲୋମସୁତ୍ତଂ । ସାନୁଲୋମାନି ଛପ୍ପକାରସୁତ୍ତାନି ହେଟ୍ଠା ଚୀୱରୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚୀୱରତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥଂ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତୱାୟେହୀତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେହି ପେସକାରେହି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ୱାୟାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ସଚେ’’ତି ଇମିନା ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସୋ ଅପାଠୋ । ‘‘ୱାୟାପେତି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ସଚେ ୱାୟାପେତୀତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୟଦି ୱାୟାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୪୮.ତଥା ଅକପ୍ପିୟୋ । କୀଦିସୋତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକାଦିକୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞାତକାଦିକୋତି ଅଞ୍ଞାତକୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ସୋ ଅଞ୍ଞାତକାଦିକୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ଗହିତୋ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୋ, ତେନ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ଚ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକାଦିକୋ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ସୋ ତନ୍ତୱାୟୋ ଅକପ୍ପିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୪୯.ଅକପ୍ପିୟେନାତି ୱିଞ୍ଞାପିତେନ । ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱାୟାପେତି, ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୩୮) ।
୮୫୦. କିତ୍ତକେ ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ହତ୍ଥମତ୍ତେତି ରତନମତ୍ତେ । ପଦଭାଜନେ ‘‘ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ଆହାତି ? ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତତ୍ଥାପି ତଥା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତଦନନ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତ୍ତା ୱୀତୱୀତଟ୍ଠାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ପଦଭାଜନେପି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟାୱ ଚୀୱରଂ ୱଡ୍ଢତି, ତାୱ ଇମିନା ପମାଣେନ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ଫଲକେପି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଫଲକଂ ନାମ ତୁରିୱୀତଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ଫଲକେ ଫଲକେପି ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୮୫୧.ତେନେୱାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତତନ୍ତୱାୟେନେୱ । କପ୍ପିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧସୁତ୍ତଂ । କପ୍ପିୟେନ ତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୮୫୨. ଏକନ୍ତରିକତୋ ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେହେୱ ସୁତ୍ତେହି ୱୀତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତାନଂ ପସାରଣେନ, ୱାୟନେନ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୀଘତୋ ୱା ତିରିୟତୋ ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେହେୱ ସୁତ୍ତେହି ୱୀତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା, ଦୀଘତୋ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତେନ ୱୀତେ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଗ୍ଗହଣେନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦୀଘତୋ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ତିରିୟତୋ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତେନ ୱୀତେତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିପରିୟାୟୋ । ୱୀତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଫଲକେ ଫଲକେ’’ତି ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।
୮୫୩. କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେହି ତନ୍ତୱାୟେହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତେ ୱୀତେ ଫଲକେ ଫଲକେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଅଥ ୱା ୱେ ତସ୍ମିଂ କତେ ୱୀତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୫୪-୫.ତେ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟା ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱାରେନେୱ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ସଚେ ୱିନନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅକପ୍ପିୟେନ ତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତେ । ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପମାଣସ୍ମିନ୍ତି ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣସ୍ମିଂ । ତଦୂନେତି ତତୋ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣତୋ ଊନେ । ଇତରେନାତି କପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ପମାଣସ୍ମିଂ, ତଦୂନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଏୱାତି ୟୋଜନା ।
୮୫୬. ସଚେ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟା ଦ୍ୱେପି ୱେମଂ ଉଭୟକୋଟିୟା ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋୱ ୱିନନ୍ତି ୱାତି ୟୋଜନା । ତିରିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୟେନ ଆକୋଟେନ୍ତୋ ଘନଭାୱଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତଂ ୱେମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୮୫୭.ସବ୍ବତ୍ଥ ଭେଦେତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟସୁତ୍ତତନ୍ତୱାୟେହି କତେ ପମାଣତଦୂନଏକନ୍ତରିକଦୀଘତିରିୟପ୍ପକାରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱାରଭେଦେ । ଆପତ୍ତିଭେଦୋତି ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତେହି ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତପ୍ପଦେସେ ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଇତରତ୍ର ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଭେଦୋ ।
୮୫୮.କପ୍ପିୟୋ ତନ୍ତୱାୟୋ ନାମ ଞାତକୋ ୱା ପୱାରିତୋ ୱା କପ୍ପିୟମୂଲେନ ପୟୋଜିତୋ ୱା ।
୮୫୯. ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେତୁଂ, ଆୟୋଗେ, କାୟବନ୍ଧନେ, ଅଂସବଦ୍ଧକେ, ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାୟ, ପରିସ୍ସାୱନେ, ଞାତକାନଂ, ପୱାରିତାନଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ, ଅତ୍ତନୋ ଧନେନା’’ତିଆଦିକଂ (ପାରା॰ ୬୪୦) ଅନାପତ୍ତିୱାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଇଧ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋୱ ଲକ୍ଖଣେନ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେତୁଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଧନଂ ନାମ ତଣ୍ଡୁଲାଦି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ । ‘‘ପରିସ୍ସାୱନେ’’ତିଆଦୀସୁ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ପରିସ୍ସାୱନାଦିନିମିତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ତନ୍ତୱାୟେ ଚ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୬୦.ଅପ୍ପୱାରିତଞ୍ଞାତୀନନ୍ତି ଅପ୍ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞାତୀନଂ, ‘‘କୀଦିସେନ ତେ ଭନ୍ତେ ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ, କୀଦିସଂ ତେ ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୩) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପ୍ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞାତୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମେଚ୍ଚାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । ୱିକପ୍ପନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠଂ କପ୍ପଂ ଅଧିକୱିଧାନଂ । ଆପଜ୍ଜତୀତି କରୋତି, ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରଂ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିୟ୍ୟତି, ଆୟତଞ୍ଚ କରୋଥ, ୱିତ୍ଥତଞ୍ଚ ଅପ୍ପିତଞ୍ଚ ସୁୱୀତଞ୍ଚ ସୁପ୍ପୱାୟିତଞ୍ଚ ସୁୱିଲେଖିତଞ୍ଚ ସୁୱିତଚ୍ଛିତଞ୍ଚ କରୋଥା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୪୨) ନୟେନ ଦାୟକାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅଧିକତରଆୟତାଦିକରଣତ୍ଥଂ ୱିଧାନଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଆୟତନ୍ତି ଦୀଘଂ । ୱିତ୍ଥତନ୍ତି ପୁଥୁଲଂ । ଅପ୍ପିତନ୍ତି ଘନଂ । ସୁୱୀତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୀତଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ସମଂ କତ୍ୱା ୱୀତଂ । ସୁପ୍ପୱାୟିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱାୟିତଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେ ସମଂ କତ୍ୱା ତନ୍ତେ ପସାରିତଂ । ସୁୱିଲେଖିତନ୍ତି ଲେଖନିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଲିଖିତଂ । ସୁୱିତଚ୍ଛିତନ୍ତି କୋଚ୍ଛେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିତଚ୍ଛିତଂ, ସୁୱିନିଦ୍ଧୋତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୬୧. ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୀଘାୟତପ୍ପିତତ୍ଥାୟା’’ତି । ତେନ ଚ ପଦଭାଜନେ ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଆୟତଂ ୱା ୱିତ୍ଥତଂ ୱା ଅପ୍ପିତଂ ୱା କରୋତି, ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୩) ଏତଂ ଆୟତାଦିତ୍ତୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନକେ କତେତି ଏତ୍ଥ ଅନନ୍ତରଂ ୱତ୍ତବ୍ବେନ ‘‘ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ପଟିଲାଭେନା’’ତି ପାଠସେସେନ ସହ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା, ଦାୟକେହି ତୁଲୟିତ୍ୱା ଦିନ୍ନପ୍ପମାଣତୋ ସୁତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢିତୁଂ ତେନ କତେନ ସବ୍ବେନାପି ପୟୋଗେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୬୨. ଞାତକାଦୀନଂ ତନ୍ତୱାୟେସୁ ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ତନୋ ଧନେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୟୋଜିତେସୂ’’ତି ସେସୋ, ତନ୍ତୱାୟେସୂତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ପୟୋଜିତେସୁ ତନ୍ତୱାୟେସୁ ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିନନ୍ତେସୁ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିନନ୍ତେସୁ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୮୬୩. ମହଗ୍ଘଂ କତ୍ତୁକାମିନୋ ତନ୍ତୱାୟେହି ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା ।
ପେସକାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୬୪.ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା । ପୱାରଣାୟ ପୁବ୍ବେୱ ୟଂ ଚୀୱରଂ ଦୀୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଦସାହାନାଗତଂ କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ମହାପୱାରଣାଉପୋସଥଦିୱସସ୍ସ ପୁରେତରମେୱ ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିୟଂ ୟଂ ଚୀୱରଂ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନାମ ସେନାୟ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୪୯) ପଦଭାଜନାଗତେସୁ ଗମିକଗିଲାନଗବ୍ଭିନିଅଭିନୱୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦୂତଂ ପେସେତ୍ୱା ୱା ଅତ୍ତନା ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟତୀତି । ତଂ ହୋତଚ୍ଚେକଚୀୱରନ୍ତି ତଂ ଅଚ୍ଚାୟିକଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତି ।
୮୬୫.ପୁରେ ପୱାରଣାୟେୱାତି ମହାପୱାରଣାୟ ପୁରେତରମେୱ ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦିୱସେ । ଭାଜେତ୍ୱା ୟଦି ଗୟ୍ହତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟେନା’’ତି ଚ ନ କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନା’’ତି ଚ କରୋତି ଚେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୋ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ଚ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଭାଜେତ୍ୱା ୟଦି ୟେନ ଗୟ୍ହତି, ତେନ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ସୋ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ କରୋତି ଚେ, ତଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଗହିତଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘିକଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା, ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ତଂ ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୬୬.‘‘ଅନ୍ତୋସମୟମେୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଦଭାଜନେ ‘‘ଚୀୱରକାଲସମୟୋ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚମାସା’’ତି ୱୁତ୍ତସମୟବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ।
୮୬୭.କଥିନେ ତୁ ଅନତ୍ଥତେତି ୟସ୍ମିଂ କଥିନଂ ଅନତ୍ଥତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ । ଅନଧିଟ୍ଠାୟ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପରିହରୀୟତି ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରନ୍ତି ପରିହାରୋ, ମାସୋ, ଏକୋ ଚ ସୋ ମାସୋ ଚାତି ଏକମାସୋ, ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରକତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମୀ, ଅୟଂ ଚୀୱରକାଲସମୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ ମାସୋ । ଦସନ୍ନଂ ଅହାନଂ ସମାହାରୋ ଦସାହଂ, ତଂ ପରମଂ ଅଧିକଂ ଏତସ୍ସାତି ଦସାହପରମୋ, ମାସୋ । ‘‘ଦସାହାନାଗତଂ କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମିପରିୟନ୍ତଦସାହାଧିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଥିନେ ଅନତ୍ଥତେ ତୁ ଦସାହପରମୋ ଏକମାସୋୱ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚାୟିକୱତ୍ଥସ୍ସ ପରିହାରୋ ମତୋତି ୟୋଜନା ।
୮୬୮.ଅତ୍ଥତେ କଥିନେତି କଥିନତ୍ଥତୱିହାରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚାୟିକୱତ୍ଥସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦସାହପରମା ପଞ୍ଚ ମାସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନତ୍ଥତକଥିନେ ୱିହାରେ ୟଥାୱୁତ୍ତଚୀୱରକାଲସମୟସଙ୍ଖାତୱସ୍ସାନାୱସାନମାସୋ ଚ କଥିନୁଦ୍ଧାରଦିୱସସଙ୍ଖାତପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକକାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ୟାୱ ଫଗ୍ଗୁନମାସପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ହେମନ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ଚାତି ପଞ୍ଚ ମାସା । ପକାସିତାତି ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) ଦୀପିତା । ଦସାହପରମାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋୟେୱ । ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଦସାହପରମା ପଞ୍ଚ ମାସା ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚାୟିକୱତ୍ଥସ୍ସ ପରିହାରୋ କାଲୋତି ମୁନିନ୍ଦେନ ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
ଅୟମୁଭୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ଦସାହପରମତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୦) ୱୁତ୍ତପାଠେନ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ପାଠେ ସତି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି –
‘‘ତସ୍ସଚ୍ଚାୟିକୱତ୍ଥସ୍ସ, କଥିନେ ତୁ ଅନତ୍ଥତେ ।
ପରିହାରେକମାସେକା-ଦସାହପରମୋ ମତୋ ॥
ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ତସ୍ସ, ପଞ୍ଚ ମାସା ପକାସିତା ।
ପରିହାରୋ ଦିନେନେକା-ଦସାହପରମା ପନା’’ତି ॥
୮୬୯. ପଠମେନ କଥିନେନାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅକ୍ରିୟଂ ଅଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅକ୍ରିୟନ୍ତି ଅନ୍ତୋସମୟେ ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିଅକରଣଂ ।
ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୭୦-୧.ଭିକ୍ଖୂତି ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ ସପ୍ପଟିଭୟେ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନେ ୱସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁମାହ । ୟଥାହ ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଆରଞ୍ଞକାନି ସେନାସନାନି ସାସଙ୍କସମ୍ମତାନି ସପ୍ପଟିଭୟାନି, ତଥାରୂପେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) । ପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଂ ୱସିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ନାମ ଅସ୍ସୟୁଜମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପନ୍ନରସୀ, ଏତ୍ଥ ପନ ସହଚରିୟନୟେନ ତଦୁପଲକ୍ଖିତା ପୁରିମିକା ତୟୋ ୱସ୍ସାନମାସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁଣ୍ଣମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାସକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ତୟୋ ମାସେ ୱସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ପଠମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଂ ୱସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୩-୬୫୪) ।
‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗାମେ ଠପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତ୍ଥ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ’’ତି ଚ ସେସୋ, ଅପରକତ୍ତିକମାସେ କତ୍ତିକଚୋରଭୟେନ ଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଗୋଚରଗାମେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଉପୱସ୍ସଂ ଖୋ ପନ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଂ…ପେ॰… ଆକଙ୍ଖମାନୋ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) ।
‘‘ସମନ୍ତା ଗୋଚରଗାମେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ସମନ୍ତା ଗୋଚରଗାମେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପରକତ୍ତିକମାସେ’’ତି ଚ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମନ୍ତି କତ୍ତିକଚାତୁମାସିନୀ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ପଦଭାଜନିୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ହି ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମ’’ନ୍ତି ଅପରକତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପନ୍ନରସିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନାୟାପି ସହଚରିୟନୟେନ ତଂସହଚରିତୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ମାସୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସେ କତ୍ତିକଚୋରଭୟେ ସତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗୋଚରଗାମେ ଠପେତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକଙ୍ଗଂ ପୂରୟତୋ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱାସୋ ତସ୍ମିଂ ମାସେ ନ ହୋତୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । ତଦେୱ ପକାସେତୁଂ ନିକ୍ଖେପୋପାୟସନ୍ଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘କତ୍ତିକେୟେୱ ମାସସ୍ମିଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
ଇଦାନି ଅସ୍ମିଂୟେୱ ମାସେ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କେନଚି କରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଗାମେ ଠପିତେନ ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ସିୟା ଚ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ…ପେ॰… ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟେ…ପେ॰… ସମ୍ମୁତି’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟେ ସତି ତାଦିସେତି ‘‘ସିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ସିୟା କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ୱଚନତୋ ତାଦିସେ କିଚ୍ଚେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛାରତ୍ତପରମନ୍ତି ଛ ରତ୍ତିୟୋ ପରମା ୟସ୍ସ ୱାସକମ୍ମସ୍ସ ତଂ ଛାରତ୍ତପରମଂ, କିରିୟାୱିସେସନଂ, ଛାରତ୍ତପରମଂ ୱାସକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱିନା ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ଗାମେ ନିକ୍ଖିତ୍ତେନ ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିନା ତମ୍ହା ଆୱାସା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ । ତଦେୱ ପାକଟଂ କାତୁଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତସ୍ସ, ଛାରତ୍ତପରମଂ ମତ’’ନ୍ତି ।
ତତୋତି ଛାରତ୍ତତୋ । ଉତ୍ତରି ୱସତୋତି ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱସନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟାତି ସତ୍ତମେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) । ଦୋସୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ୱିନା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁତି’’ନ୍ତି ଇମିନା କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କୋସମ୍ବିୟଂ ଗିଲାନଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିଚୀୱରେନ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୭୩) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ପୁରିମମେୱ ୟା ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି ଦିନ୍ନା, ତଂ ୱିନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକେନ ୟାୱ ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ତାୱ ଚିରମ୍ପି ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିନା ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟାତି ୟା ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ କୋସମ୍ବକସମ୍ମୁତି ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତସ୍ସା ସମ୍ମୁତିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର । ସଚେ ସା ଲଦ୍ଧା ହୋତି, ଛାରତ୍ତାତିରେକମ୍ପି ୱିପ୍ପୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୩-୬୫୪) ।
୮୭୨-୩. ଚୀୱରନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କତ୍ତିକେୟେୱ…ପେ॰… ପକାସିତୋ’’ତି । କତ୍ତିକେୟେୱ ମାସସ୍ମିନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନାନଂ ମାସାନଂ ପଚ୍ଛିମେ କତ୍ତିକମାସେୟେୱ ଇଦମେକଙ୍ଗଂ । ପଠମାୟ ପୱାରିତୋତି ଦୁତିୟମଙ୍ଗଂ, ଇଧ ପଠମାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୱାରିତୋତି ୟୋଜନା, ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁରିମିକାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୩-୬୫୪) । ପଚ୍ଛିମେନ ପମାଣେନ ୟୁତ୍ତେତି ତତିୟମଙ୍ଗଂ । ସେନାସନେତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଇହ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ନାମ ପାକାରେନ ୱା ୱତିୟା ୱା ପରିଖାୟ ୱା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲସଙ୍ଖାତଗାମଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୁମ୍ମାରତୋ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ପରିୟନ୍ତଗେହସ୍ସ ଉପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ବଲପ୍ପମାଣେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଲେଡ୍ଡୁପାତଦ୍ୱୟତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ସପରିକ୍ଖେପଂ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ଗାମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଗାମପରିୟନ୍ତସେନାସନଂ ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ଅୱଧିଂ କତ୍ୱା ୱିହାରଗମନୀୟେନ ପକତିମଗ୍ଗେନ ୱିଦତ୍ଥିଗମ୍ଭୀରଂ ଆରୋପିତେନ ଆଚରିୟଧନୁନା ପମିତପଞ୍ଚଧନୁସତପମାଣଦୂରନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ସାସଙ୍କସମ୍ମତେତି ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ, ‘‘ଇହ ସପ୍ପଟିଭୟେ’’ତି ସେସୋ । ‘‘ସାସଙ୍କସମ୍ମତାନି ସପ୍ପଟିଭୟାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) ହି ପାଳି । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ‘‘ସେନାସନେ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଆରାମଆରାମୂପଚାରେସୁ ଚୋରାନଂ ନିସିନ୍ନସୟିତଟ୍ଠିତଭୁତ୍ତପୀତଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଦିସ୍ସମାନତାୟ ଆସଙ୍କାସହିତେ ତତ୍ଥେୱ ଆରାମାଦୀସୁ ପହଟମାରିତୱିଲୁତ୍ତମନୁସ୍ସାନଂ ଦିସ୍ସମାନତାୟ ୱିସେସେନ ସହଭୟତାୟ ସପ୍ପଟିଭୟେ ଆରଞ୍ଞକେ ସେନାସନେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୱସନ୍ତୋୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ତତୋ ଆନେତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗସମାୟୋଗେ ଏୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଚତୁରଙ୍ଗସମାୟୋଗେ ଏୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ସମାୟୋଗେ ସନ୍ନିପାତେ ସତି ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଏୱକାରେନ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱେ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ଦୀପେତି । ପକାସିତୋତି ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିକାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୩-୬୫୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।
୮୭୪.ତଂ ଚୀୱରଂ । ମାସମେକନ୍ତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମମାସସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ମାସଂ । ୟୋ ଗାମୋ ସଚେ ପୁରିମବଦ୍ଧାୟ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଅନ୍ତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ମାସତୋ ଅତିରେକମ୍ପି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୬୫୩ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୭୫.ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱାତି ୟସ୍ସ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ଗୋଚରଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତତୋ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନତୋ ବହି ଏୱ । ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘ୟଂ ଗାମ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ଦିୟଡ୍ଢଗାଥାୟ ପଟିପାଦିତତ୍ଥଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସାତି ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଏୱଂ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ‘‘ଚୀୱରେନ ୱିନା କତ୍ତିକମାସେ ଅରଞ୍ଞେ ୱସେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଛାରତ୍ତପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) ଇମିନା ଗୋଚରଗାମେ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଆରଞ୍ଞକାୱାସେ ୱସିତ୍ୱା କେନଚି କରଣୀୟେନ ତତୋ ଆୱାସତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହି ୱସତୋ ଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତାୟେୱାହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ପକାସିତୋ’’ତି ।
୮୭୬. ‘‘ସଚେ ଗୋଚରଗାମତୋ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସେନାସନଂ, ଅୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସଂ ଗତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୬) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କଥିତନିୟାମେନ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସେନାସନମଥାଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ସେନାସନନ୍ତି ଅତ୍ତନା ନିୱୁତ୍ଥଂ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନଂ । ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ବହି ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ଗୋଚରଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତୋ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନେ ୱିହରତୋ ୱିହାରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ତତୋ ଗୋଚରଗାମତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଗତସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନତୋ ତଂ ସେନାସନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଦୂରତ୍ତା ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଂ ୱିହିତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ।
୮୭୭.ଗାମସୀମମ୍ପିୱାଗନ୍ତ୍ୱାତି ୟତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଗାମସୀମମ୍ପି ପୁରାରୁଣାୟେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୬) ସଭାଦେୱାଲୟଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କପ୍ପିୟଟ୍ଠାନେ। ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସା ଗାମସୀମାୟ ଅନ୍ତୋ ଆରଞ୍ଞକଙ୍ଗାରକ୍ଖନାରହଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଂ ଚେ, ଅଙ୍ଗଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ଧୁତଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଆପତ୍ତିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତୁଂ ଅନ୍ତୋଗାମେପି ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଚୀୱରପୱତ୍ତିୟେୱ ଞାତବ୍ବା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗାମସୀମମ୍ପି ଓକ୍କମିତ୍ୱା ସଭାୟଂ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱା ୱସିତ୍ୱା ଚୀୱରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପକ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୬) ।
୮୭୮.ଏୱଞ୍ଚାପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅଙ୍ଗଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା, କତ୍ୱା ୱା ଅନ୍ତୋଗାମସୀମାୟ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରସ୍ସ ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ତତ୍ଥେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠିତୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଖିପ୍ପନ୍ତି ସୀଘଂ, ପୁରାରୁଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତିରେକେ ଠାନେତି ୟୋଜନା, ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୬), ‘‘ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୭୯.ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ସତ୍ତମଅରୁଣୁଟ୍ଠାନତୋ ପୁରେତରମେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ଉପରିପି ଏୱମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୮୮୦.ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ ଏୱଂନାମକେ ସିକ୍ଖାପଦେ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସବ୍ବେ ତେନ ଦୁତିୟେନ କଥିନେନ ସମା ଇତି ମୁନିନ୍ଦେନ ମତା ଅନୁମତା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୟୋଜନା ।
ସାସଙ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୮୧.ଜାନନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱଚନେନ ପରିଣାମିତଭାୱଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଜାନନ୍ତୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସାମଂ ୱା ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୬୫୯) । ପରିଣତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପରିଣତଂ ନାମ ‘ଦସ୍ସାମ କରିସ୍ସାମା’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭନ୍ତି ଲଭିତବ୍ବଂ ଚୀୱରାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି । ୟଥାହ ‘‘ଲାଭୋ ନାମ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା, ଅନ୍ତମସୋ ଚୁଣ୍ଣପିଣ୍ଡୋପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠମ୍ପି ଦସିକସୁତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟାତି ‘‘ବହୂ ଆୱୁସୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାୟକା, ବହୂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତା, ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ତୁମ୍ହେ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତା ଇଧ ୱିହରାମ । ତୁମ୍ହେ ଚେ ଅମ୍ହାକଂ ନ ଦସ୍ସଥ, ଅଥ କୋ ଚରହି ଅମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସତି । ଦେଥାୱୁସୋ ଅମ୍ହାକଂ ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୭) ପାଳିୟା ଆଗତନୟେନ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନା’’ତି ସେସୋ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଇଦଂ ପରିଣତେ ପରିଣତସଞ୍ଞିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେମତିକସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ପରିଣତେ ୱେମତିକୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି । ଅପରିଣତସଞ୍ଞିନୋ ଅନାପତ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ପରିଣତେ ଅପରିଣତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
୮୮୨.‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ସଚେ ପରିଣାମେତୀତି ତଥା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୟଦି ପରିଣାମେତି । ସୁଦ୍ଧିକଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁରହିତଂ କେୱଲଂ ପାଚିତ୍ତିୟମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନାତି ସୱାସନାନୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନେନ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଭଗୱତା । ପାଚିତ୍ତିୟମୁଦୀରିତନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟେସୁ ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱସାନେ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୯୦) ଦେସିତଂ ।
୮୮୩.ଏକଂଚୀୱରନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଚୀୱରତୋ ଏକଂ ଚୀୱରଂ । ଚୀୱରଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ୱା ପନାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ଏକଂ ଚୀୱରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ପରସ୍ସ, ଏକଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରିଣାମେୟ୍ୟ ଚେତି ୟୋଜନା । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ, ଏକକ୍ଖଣେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ସଦ୍ଧିଂ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଣାମନେନ ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ଏକକ୍ଖଣେ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୮୪. ପରିଣାମେତ୍ୱା ଠପିତେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ପରାଜୟୋ’’ତି ଇଦଂ ପାଦପ୍ପହୋନକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱତ୍ଥୁୱସେନ ପନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପି ୱତ୍ତବ୍ବା ।
୮୮୫. ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ପୋଣଂ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱାପି ପନ ପରିଣାମେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୪୯୨) । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପୋଣଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେୟ୍ୟାତି ।
୮୮୬. ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସତ୍ତୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ।
୮୮୭.ଇଦଂ ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତୱାଚାଚିତ୍ତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ । ପରିଣାମନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କ୍ରିୟଂ। ସଙ୍ଘାଦୀନଂ ପରିଣତନ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ। କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପରିଣାମେତବ୍ବତୋ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ।
ପରିଣତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।
୮୮୮. ୟେ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ତରନ୍ତି, ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତିମହାସମୁଦ୍ଦଂ ତରନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱିନୟପିଟକମେୱ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତିମହାସମୁଦ୍ଦୋ, ତଂ । ଏୱଂ ସମୁଦାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦୱୟୱେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନେକା’’ତିଆଦି । ନେକାନି ନାନପ୍ପକାରାନି ୱତ୍ତାନି ସେନାସନୱତ୍ତାଦୀନି ଖନ୍ଧକାଗତାନି ଉଗ୍ଗା ଉତ୍ତୁଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗମାଲା ମହାୱୀଚିପରମ୍ପରା ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ନାନପ୍ପକାରଖନ୍ଧକୱତ୍ତସଙ୍ଖାତମହାତରଙ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିକମେୱ ଅନ୍ତୋ ୱେଲାୱଲୟୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସୀଲନ୍ତୋ, ତଂ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲାଦିଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମେୱ ପଟିପାଦେତବ୍ବତାୟ ଅନ୍ତଂ ୱେଲାୱଲୟଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା, ସୀଲାଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୟୋ ଚ ଗାହକା ମକରାଦୟୋ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ସୀଲାଚାରାଜୀୱଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତମୁଦୁସତ୍ତନାସକଆପତ୍ତିୱିପତ୍ତିସଙ୍ଖା- ତମାତଙ୍ଗମକରାଦିଚଣ୍ଡସତ୍ତୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅୟଂ ଗାଥା ସମୁଦାୟାୱୟୱାନଂ ସବ୍ବେସମେୱ ରୂପକାଲଙ୍କାରେନ ୱିରଚିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୯. ଏୱଂ ନାତିୱିତ୍ଥାରସଙ୍ଖେପତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ମୁସାଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ଅଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମୁସାୱାଦେ ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ମୁସାଭଣନେତିପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଚ ମୁସାଭଣନେ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨) । ‘‘ମୁସାୱାଦେ’’ତି ହି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ମୁସାୱାଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଦିଟ୍ଠମ୍ପି ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ମେ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଦୱା ଭଣତି ନାମ ସହସା ଭଣତୀ’’ତି ପଦଭାଜନୀଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସହସା ଭଣତୀତି ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ୱେଗେନ ଦିଟ୍ଠମ୍ପି ‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ମେ’ତି ଭଣତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧) । ରୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଚୀର’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ୟଥାହ ‘‘ରୱା ଭଣତି ନାମ ‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତୀ’’ତି ।
୮୯୦.ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକାଦୀସୁ । ଅତ୍ତନା ଅଲଦ୍ଧଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ମୟା’’ତି ମୁସା ୟସ୍ସ ଭଣତି, ତେନ ତଙ୍ଖଣମେୱ ସୁତ୍ୱା ତଦତ୍ଥେ ଞାତେ ପାରାଜିକସ୍ସ, ଅଞ୍ଞାତେ କାଲନ୍ତରେନ ଞାତେ ଚ ପରିୟାୟୱଚନେ ଚ ଞାତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ, ପରିୟାୟୱଚନେ ଅୱିଞ୍ଞାତେ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦେ ପାରାଜିକଂ ଅନାପନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଆପନ୍ନୋ’’ତି ମୁସାଭଣନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ ଦୁବ୍ଭାସିତସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ମୁସାୱାଦସ୍ସ କାରଣା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଇମାୟ ପାଚିତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି ।
ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୯୧-୩. ୱୁତ୍ତେସୁ ଜାତିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂସୂତି ୟୋଜନା, ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଜାତିନାମଗୋତ୍ତକମ୍ମସିପ୍ପଆବାଧଲିଙ୍ଗକିଲେସଆପତ୍ତିଅକ୍କୋସାନଂ ୱସେନ ଦସସୁ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂସୂତି ଅତ୍ଥୋ। ତେସୁ କିଲେସଂ ୱିନା ସବ୍ବେତେ ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଜାତି ନାମ ଦ୍ୱେ ଜାତିୟୋ ହୀନା ଚ ଜାତି ଉକ୍କଟ୍ଠା ଚ ଜାତୀ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଚଣ୍ଡାଲାଦିଜାତି ହୀନା, ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟୋ ଉକ୍କଟ୍ଠା । ନାମେସୁ ଅୱକଣ୍ଣକଜୱକଣ୍ଣକାଦିନାମାନି ଦାସନାମତ୍ତା ହୀନାନି, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତାଦିନାମାନି ଉକ୍କଟ୍ଠାନି । କୋସିୟାଦିଗୋତ୍ତଂ ହୀନଂ, ଗୋତମାଦିଗୋତ୍ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ । କମ୍ମେସୁ ୱଡ୍ଢକିମଣିକାରାଦିକମ୍ମାନି ହୀନାନି, କସିୱାଣିଜ୍ଜାଗୋରକ୍ଖକମ୍ମାନି ଉକ୍କଟ୍ଠାନି । ସିପ୍ପେସୁ ନଳକାରକୁମ୍ଭକାରାଦିସିପ୍ପଂ ହୀନଂ, ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦିସିପ୍ପଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ । ଆବାଧେସୁ ସବ୍ବେପି ଆବାଧା ହୀନା, ଅପିଚ ମଧୁମେହୋ ପୀଳାଜନକତ୍ତାଭାୱା ଉକ୍କଟ୍ଠୋ । ଲିଙ୍ଗେସୁ ଅତିଦୀଘତାଦୟୋ ହୀନା, ନାତିଦୀଘତାଦୟୋ ଉକ୍କଟ୍ଠା । ସବ୍ବେପି କିଲେସା ହୀନା । ସବ୍ବାପତ୍ତିୟୋପି ହୀନା, ଅପିଚ ସୋତାପତ୍ତିସମାପତ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠା । ଅକ୍କୋସେସୁ ‘‘ଓଟ୍ଠୋସି ମେଣ୍ଡୋସି ଗୋଣୋସୀ’’ତିଆଦିକୋ ହୀନୋ, ‘‘ପଣ୍ଡିତୋସି ବ୍ୟତ୍ତୋସୀ’’ତିଆଦିକୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ରଞ୍ଞାପଦେସେନାତି ପରିୟାୟକଥନେନ ୱିନା । ଓମସନ୍ତସ୍ସାତି ୱଚନପତୋଦେନ ଓୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତାତି ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋସି ୱେନୋସି ନେସାଦୋସି ରଥକାରୋସି ପୁକ୍କୁସୋସୀ’ତି ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ସାମଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧତୋ ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଞ୍ଞାତେନ ଭଗୱତା ଦେସିତା ।
୮୯୪.ତେହେୱାତି ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହେୱ । ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଭୂତେନ ୱା…ପେ॰… ଆପନ୍ନମେୱ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧ ଭୂତାଭୂତପଦାନି ତେହୀତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ବହୁୱଚନନ୍ତାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏତେନ ‘‘ସନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚେ’’ତିଆଦିଦୁତିୟୱାରତ୍ଥଂ (ପାଚି॰ ୨୬) ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଦୁକ୍କଟସାଧନତ୍ଥେନ ତଦେକକାରିୟଂ ତତିୟଂ ୟେନୂନୱାରଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥଂ ନ ମୟନ୍ତିଆଦିୱାରଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚେ’ତି ୱାରେ ପନ ପରିହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ‘ୟେନୂନ…ପେ॰… ନ ମୟ’ନ୍ତି ୱାରେସୁପୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬) ।
ପାଳିମୁତ୍ତପଦେହିପୀତି ଏତ୍ଥାପି ତଥେୱ ‘‘ଭୂତେନ ୱା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବାନି । ‘‘ଚୋରୋସି, ଗଣ୍ଠିଭେଦକୋସୀ’’ତିଆଦି ପାଳିମୁତ୍ତପଦଂ ନାମ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ, ପାଳିମୁତ୍ତପଦେସୁ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ପନ ଚତୂସୁପି ୱାରେସୁ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ‘ଚୋରୋସି, ଗଣ୍ଠିଭେଦକୋସୀ’ତିଆଦିୱଚନେହି ପନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେପି ସବ୍ବୱାରେସୁ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬) । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଭିକ୍ଖୁନିଆଦୟୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠିତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଗହିତା । ତେନେୱେତ୍ଥାପି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୱିଟ୍ଠାନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଇଧ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ।
୮୯୫.ଦୱକମ୍ୟତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨, ୨୩, ୪୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୯.୯; ମହାନି॰ ୨୦୬; ୱିଭ॰ ୫୧୮) ୱିୟ ୟ-କାରଲୋପୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂସୁ ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ । ଦୁବ୍ଭାସିତମୁଦୀରିତନ୍ତି ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋସି…ପେ॰… ପୁକ୍କୁସୋସୀ’ତି ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁବ୍ଭାସିତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମ୍ମୁଖା ପନ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୂହି ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂହି ଚ ଅକ୍କୋସନେ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ତଥା ଦୱକମ୍ୟତାୟ ପରମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁବ୍ଭାସିତମେୱାତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ।
୮୯୬-୭. ଅତ୍ଥଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱଦତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଧମ୍ମୋ ନାମ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋସୀ’’ତିଆଦିପାଳିୟେୱ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫) । ଅନୁସାସନୀ ନାମ ‘‘ଇଦାନିପି ଚଣ୍ଡାଲୋସି, ମା ପାପଧମ୍ମଂ ଅକାସି, ମା ତମୋ ତମପରାୟନୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫) ନୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତସରୂପାୟେୱ ଅନୁସାସନୀପୁରେକ୍ଖତାୟ ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତଭାୱତୋ ଅନ୍ତରା କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନାପତ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ । ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ମାନସିକଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱ ହୋତି ।
ଓମସୱାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮୯୮. ଦୁୱିଧାକାରତୋ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞେ ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା । ପିସତୀତି ପିସୁଣା, ୱାଚା, ସମଗ୍ଗେ ସତ୍ତେ ଅୱୟୱଭୂତେ ୱଗ୍ଗେ ଭିନ୍ନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପିସୁଣା ଏୱ ପେସୁଞ୍ଞଂ, ତାୟ ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସହଚରିୟନୟେନ ପିସୁଣୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପେସୁଞ୍ଞଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞେ । ପଦଭାଜନେ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତି ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ତଂ ‘ଚଣ୍ଡାଲୋ…ପେ॰… ପୁକ୍କୁସୋ’ତି ଭଣତୀ’ତି ଆପତ୍ତି…ପେ॰… ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୟଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଜାତିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଅଞ୍ଞଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ପରମ୍ମୁଖା ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱକ୍ଖମାନସରୂପେସୁ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକାମତାଭେଦାଧିପ୍ପାୟସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କାରଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରକାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଅସୁକୋ ତୁୟ୍ହଂ ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ ହରତି, ତସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞକଥନନିମିତ୍ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁୱିଧାକାରତୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାର-ସଦ୍ଦୋ କାରଣପରିୟାୟୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) । ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ନାମ ଅଧିପ୍ପାୟୱିସେସୋ । ତଂ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପାୟମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋ ପିୟକାମସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱକାମସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ କାମୟନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ତାଦିସେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱଂ ଅହଂ ଏତସ୍ସ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) । ପରଭେଦତ୍ଥିନୋପି ୱାତି ଅକ୍କୋସକସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ପେସୁଞ୍ଞୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଭେଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ଭେଦାଧିପ୍ପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରସ୍ସ ପରେନ ଭେଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ।
୮୯୯. ପରିୟାୟନୟେନ ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା, ପରିୟାୟଅକ୍କୋସୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚେ ଚଣ୍ଡାଲା…ପେ॰… ଭଣତି, ନ ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତି, ତଂୟେୱ ଭଣତୀତି ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୪୧) । ପାଳିମୁତ୍ତନୟେନ ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ଚୋରୋସି, ଗଣ୍ଠିଭେଦକୋସୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତୋ ପାଳିମୁତ୍ତନୟୋ ନାମ ।
୯୦୦. ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍କୋସଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ହରତୋପି ଚ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍କୋସଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ହରତୋପି ଚ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍କୋସଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ହରତୋପି ଚ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ‘‘ଇଧାପି ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ।
୯୦୧.ନ ଚେୱ ପିୟକାମସ୍ସାତି ପିୟଭାୱଂ ଅକାମୟନ୍ତସ୍ସ ଚ । ନ ଭେଦତ୍ଥିନୋପି ଚାତି ଭେଦଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚ । ପାପାନଂ ଗରହତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକଂ ଅକ୍କୋସନ୍ତଂ, ଏକଞ୍ଚ ଖମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଅହୋ ନିଲ୍ଲଜ୍ଜୋ, ଈଦିସମ୍ପି ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’ତି ଏୱଂ କେୱଲଂ ପାପଗରହିତାୟ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ।
ପେସୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୦୩.ଅଞ୍ଞେନାତି ସାମଣେରାଦିନା । ‘‘ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ୟଞ୍ଚ ଅନୁପଦଂ ୟଞ୍ଚ ଅନ୍ୱକ୍ଖରଂ ୟଞ୍ଚ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସବ୍ବମେତଂ ପଦସୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୬) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରୱସେନ ‘‘ପିଟକତ୍ତୟ’’ନ୍ତି ତଦେକଦେସପଦାଦି ଏୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ପଦାଦିସରୂପଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ପଦନ୍ତି ଏକୋ ଗାଥାପାଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅନୁପଦନ୍ତି ଦୁତିୟୋ ପାଦୋ । ଅନ୍ୱକ୍ଖରନ୍ତି ଏକେକମକ୍ଖରଂ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପୁରିମବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସଦିସଂ ପଚ୍ଛାବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫) । ଇଦଂ ଗାଥାମୟଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱା ଏକମକ୍ଖରଂ ଅନ୍ୱକ୍ଖରଂ, ଅକ୍ଖରସମୂହୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅକ୍ଖରାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୂହୋ ପଦଂ, ପଠମପଦଂ ପଦମେୱ, ଦୁତିୟଂ ଅନୁପଦନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଚୁଣ୍ଣିୟଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧମ୍ମନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଭାସିତାଦିପାଳିଧମ୍ମଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଞ୍ହି ଧମ୍ମପଞ୍ଚକେ ପାଳିପି ଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତା । ଧମ୍ମପଞ୍ଚକଂ ନାମ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଭାସିତଂ, କୁସଲାକୁସଲଂ ଚେତି ଏତେ ଧମ୍ମସଞ୍ଞିତାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଭାସିତନ୍ତି ପାଳି ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାନିସ୍ସିତୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ମଗଧଭାସାୟ ଠିତୋ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ସହ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଏକତୋ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଏକତୋ ଓସାପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୬) ପଦଭାଜନାଗତନୟେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଏକତୋ ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ପଦଂ ୱା ଅନୁପଦଂ ୱା ଅନ୍ୱକ୍ଖରଂ ୱା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ୱଦତୋ ପଦାଦିଗଣନାୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୯୦୪.ସଙ୍ଗୀତିଂ ଅନାରୁଳ୍ହେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ରାଜୋୱାଦାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତା ଆପତ୍ତିଜନକାୟେୱାତି ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦିସୁ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ରାଜୋୱାଦୋ ନାମ ଏକୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସୁତ୍ତନ୍ତା ଗହିତା ।
୯୦୫. ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନିୟାପି ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିନୋ, ୱିମତିସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ତଥା ପଦସୋଧମ୍ମେ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୦୬-୭.ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିସାପେତୀତି ଏକତୋ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେହି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ଉଦ୍ଦିସାପେତି । ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କରୋତୀତି ତଥା ଏକତୋ ସଜ୍ଝାୟତି ।
‘‘ସଚେ ଏକଗାଥାୟ ଏକୋ ପାଦୋ ନ ଆଗଚ୍ଛତି, ସେସଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଗନ୍ଥୋ ନାମ । ଏସ ନୟୋ ସୁତ୍ତେପି ୱେଦିତବ୍ବୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ପଗୁଣଗନ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ସେସୋ । ଓପାତେତୀତି ‘‘ଏୱଂ ଭଣାହୀ’’ତି ଏକତୋ ଭଣତି । ଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ତେନାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ।
୯୦୮. ୟସ୍ମା ଇଦଂ ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଂ ୱାଚତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ୱାଚାଚିତ୍ତଦ୍ୱୟାପି ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପଦସୋଧମ୍ମସଞ୍ଞିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପଦସୋଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୦୯-୧୦. ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ସେନାସନେ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପନ ରତ୍ତୀନଂ ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ରତ୍ତିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଞ୍ଞେନ ସଚେ ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଟିଚ୍ଛାଦନସମତ୍ଥଂ ଇଧ ଛଦନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛନ୍ନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଛଦନାରହଂ ଇଟ୍ଠକାସିଲାସୁଧାତିଣପଣ୍ଣାଦୀନଂ ୟେନ କେନଚି ସବ୍ବସୋ ଛାଦିତଂ ସେନାସନଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଂ। ‘‘ଭୂମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଛଦନଂ ଆହଚ୍ଚ ପାକାରେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଅନ୍ତମସୋ ୱତ୍ଥେନପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟେନ କେନଚି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦିତସେନାସନଂ ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ। ‘‘ଛଦନଂ ଅନାହଚ୍ଚ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିୟାୟେନ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେନ ପାକାରାଦିନା ପରିକ୍ଖିତ୍ତାପି ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନାୟେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଦିୟଡ୍ଢା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖତି ।
ଏୱଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଏକସ୍ମିଂ ସେନାସନେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଏକେନ ୱା ଅନେକେହି ୱା ତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥରତ୍ତିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତୀସୁ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲରତ୍ତିୟଂ ପଠମଂ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଅପୁବ୍ବାଚରିମଂ ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ପସାରେତ୍ୱା ସଚେ ଏକସେନାସନେ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ତସ୍ସ ଦେୱସିକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୱିଧାନଂ ‘‘ଅପିଚେତ୍ଥ ଏକାୱାସାଦିକମ୍ପି ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଛନ୍ନେ’’ତି ଇମିନାପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟସ୍ସା ପନ ଉପରି ବହୁତରଂ ଠାନଂ ଛନ୍ନଂ, ଅପ୍ପଂ ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସମନ୍ତତୋ ଚ ବହୁତରଂ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନଛନ୍ନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନା ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୟେୱ । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଂସୁକା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ତୀସୁ ଦ୍ୱେ ୟେଭୁୟ୍ୟଂ ନାମ, ଇଧ ପନ ପଦସୋଧମ୍ମେ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଂ ଗନ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮) ‘‘ଏକଗାଥାୟା’’ତିଆଦିୱିୱରଣେ ୱିୟ ଚତୂସୁ ତୟୋପି ଭାଗା ୟେଭୁୟ୍ୟଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୧୧. ମେଥୁନସ୍ସ ପହୋନକଂ ୟଂ ପନ ୱତ୍ଥୁ ପଠମପାରାଜିକାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତେନପି, ତେନ ପଠମପାରାଜିକୱତ୍ଥୁନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ସହ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତି ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୧୨-୩. ‘‘ଉଭୋ ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱିକପ୍ପସ୍ସ ପଠମଗାଥାଦ୍ୱୟେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପୁବ୍ବାପରିୟୱସେନପି ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୫୨-୫୪) ନୟେନ ଦସ୍ସିତପକ୍ଖଦ୍ୱୟଂ ନିଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିପନ୍ନେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଗଣନାୟପି ୱାତି ବହୂସୁ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେସୁ ତେସଂ ଗଣନାୟ ଚ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେସୁ ବହୂସୁ ତେସଂ ଗଣନାୟ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବହୂ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦସ୍ସନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେସୁ ବହୂସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ସତି ତେସଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ବହୂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚ ଉଭୋସୁପି ବହୂସୁ ଏକେକସ୍ସେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଗଣନାୟ ବହୂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚ ହୋନ୍ତୀତିପି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୯୧୪. ଏକେନେୱ ଦ୍ୱାରେନ ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଏକୂପଚାରେ ସତଗବ୍ଭେପି ସେନାସନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଏକସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ସୟନଗବ୍ଭେ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ୱା ଅପିଦହିତ୍ୱା ୱା ଚତୁତ୍ଥରତ୍ତିୟଂ ସୟତି ଚେ, ଉପରିମତଲେ, ଅୱସେସଗବ୍ଭେସୁ ଚ ସୟନ୍ତେହି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଆପତ୍ତିନିୟମୋୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସଚେ ପିଧାୟା’’ତିଆଦି । ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଗବ୍ଭ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ନିପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସହା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୯୧୫.ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେନାତି ୱଡ୍ଢକିରତନେନ ଦିୟଡ୍ଢରତନୁବ୍ବେଧେନ । ପାକାରୋ ନାମ ନିଟ୍ଠିତୋ । ଚୟନଂ ନାମ ୱିପ୍ପକତପାକାରୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ଇମିନା ଚ ଆଳିନ୍ଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ଦସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧାପି ଜଗତି ପରିକ୍ଖେପସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ଅଟ୍ଠକଥା ପମାଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଜଗତୀତି ଆଳିନ୍ଦଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭିତ୍ତିପଣ୍ଣାୱରଣାଦିଗହଣଂ ।
୯୧୬.ଦୁସ୍ସକୁଟିୟନ୍ତି ୱତ୍ଥକୁଟିୟଂ ।
୯୧୭. ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ’’ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନୟେଭୁୟ୍ୟପରିଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନୟେଭୁୟ୍ୟଚ୍ଛନ୍ନ- ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି ସେନାସନାନି ଗହିତାନି । ଗାଥାୟ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ସେନାସନାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ଦୁତିୟେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟେଭୁୟ୍ୟଚ୍ଛନ୍ନୟେଭୁୟ୍ୟପରିଚ୍ଛନ୍ନ ୟେଭୁୟ୍ୟଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନ ୟେଭୁୟ୍ୟପରିଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନସଙ୍ଖାତାନି ତୀଣି ସେନାସନାନି ଗହିତାନି । ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିକପ୍ପା ଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ? ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ।
କସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋତି ? ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ତାୱ ‘‘ସେୟ୍ୟା ନାମ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନା’ତି (ପାଚି॰ ୫୨) ପାଳିୟଂ ଆଗତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ‘ସତ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପରିହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଞ୍ଚ ‘‘ସତ୍ତ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଂ ପନ ଗୟ୍ହମାନେ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନେ ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠେୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୫୩) ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ସବ୍ବୟେଭୁୟ୍ୟଉପଡ୍ଢପଦେସୁ ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନପଦେହି ୟୋଜିତେସୁ ନୱ ୱିକପ୍ପା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତେସୁ ନୱମେ ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନୱିକପ୍ପେ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ଇତରେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଅଟ୍ଠ ପାଚିତ୍ତିୟାନେୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅପ୍ପକଂ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗୁଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତା‘‘ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।
୯୧୮. ‘‘ଅଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ଅଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି ୟୋଜନା । ‘‘ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି ୟଥାକ୍କମେନ ୟୋଜନା । ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାଗତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ତତିୟୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନାଦୟୋ ସେସୱିକପ୍ପା ଗହିତା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପାଳିୟଂ ଆଗତଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟାନୀହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) । ପାଳିୟଂ ଆଗତଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଇମିସ୍ସାୟେୱ ଗାଥାୟ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ । ୟଥାହ ‘‘ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩) ।
ଚୂଳଚ୍ଛନ୍ନାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି – ୟସ୍ସ ଚତୂସୁ ଭାଗେସୁ ଏକୋ ଛନ୍ନୋ, ସେସା ଅଚ୍ଛନ୍ନା, ଇଦଂ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନଂ। ୟସ୍ସ ତୀସୁ ଭାଗେସୁ ଦ୍ୱେ ଛନ୍ନା, ଏକୋ ଅଚ୍ଛନ୍ନୋ, ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନଚ୍ଛନ୍ନଂ। ୟସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ଭାଗେସୁ ଏକୋ ଛନ୍ନୋ, ଏକୋ ଅଚ୍ଛନ୍ନୋ, ଇଦଂ ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନଂ ନାମ ସେନାସନଂ । ଚୂଳପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀନି ଇମିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଛନ୍ନାଦୀହିପୀତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଚୂଳପରିଚ୍ଛନ୍ନଛନ୍ନାଦୀହି ଚତୂହିପି ସହ ଅଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପଞ୍ଚଧା ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୯୨୦.ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନାଦିକେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ସବ୍ବଅଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନଅଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନଅପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିୱାରସେସା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ, ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ, ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ତୟୋ ଅନାପତ୍ତିୱାରା ଚ ଗହିତା ।
୯୨୧.ନିପନ୍ନେପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ନିପନ୍ନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନିସୀଦତି, ଉଭୋ ୱା ନିସୀଦନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପକାରନ୍ତରେ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।
ସହସେୟ୍ୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୨୨.ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ମହତ୍ତରିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ସହସେୟ୍ୟଂ ପକପ୍ପେୟ୍ୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦିସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ପିଟ୍ଠିପ୍ପସାରଣଲକ୍ଖଣଂ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ ।
୯୨୩-୪.ଦେୱିୟାତି ଦେୱିତ୍ଥିୟା । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟାତି ଗୋଧାଦିକାୟ । ‘‘ମେଥୁନୱତ୍ଥୁଭୂତାୟା’’ତି ଇମିନା ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତାୟ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଦୋସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱତ୍ଥୂନଂ ଗଣନାୟାତି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଗଣନାୟ ଚ ତାସଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଚ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ମାତୁଗାମେନ ତୟୋ ଦିୱସେ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଦ୍ୱୀହିପି ସିକ୍ଖାପଦେହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଭୂତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ତତ୍ଥେୱ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ରତ୍ତିୟଂ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୨୬. ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି ଉଦ୍ଧଂ ଇତ୍ଥିୟା ଧମ୍ମଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତ୍ଥିୟାତି ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ, ନ ପେତୀ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ହୋତି ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା । ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣଂ ଧମ୍ମଂ ଛହି ପଦେହି ଉତ୍ତରି ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ୱିଞ୍ଞୁଂ ପୁରିସୱିଗ୍ଗହଂ ୱିନାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ନାମ ପୁରିସୱିଗ୍ଗହୋ ପଟିବଲୋ ହୋତି ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୪) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତସୱନୂପଚାରଗତମନୁସ୍ସପୁରିସଂ ୱିନା । ଧମ୍ମନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରସରୂପଂ ଦେସନାଧମ୍ମଂ ।
୯୨୭. ଗାଥାମୟା, ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥମୟାତି ଦୁୱିଧା ଦେସନା, ତତ୍ଥ ଗାଥାମୟଦେସନାୟ ୱାଚା ନାମ ଗାଥାପାଦଲକ୍ଖଣାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗାଥାପାଦୋ’’ତିଆଦି । ଚୁଣ୍ଣିୟଦେସନାୟଂ ପନ ୱାଚାପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଏକୋ ଗାଥାପାଦୋ’ତି ଇଦଂ ଗାଥାବନ୍ଧମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ୱିଭତ୍ତିଅନ୍ତପଦମେୱ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ପଦସୋଧମ୍ମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥଂ ଧମ୍ମପଦଜାତକାଦିୱତ୍ଥୁଞ୍ଚା’’ତି । ଇମିନାପି ପୋରାଣକଂ ସଙ୍ଗୀତିଆରୁଳ୍ହମେୱ ଅଟ୍ଠକଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାଦିପାଠଂ ଠପେତ୍ୱା ଦମିଳାଦିଭାସନ୍ତରେନ ୟଥାରୁଚି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୯୨୮. ପଦାଦୀନଂ ୱସା ଛନ୍ନଂ ୱାଚାନଂ ଉପରି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଦେସେନ୍ତସ୍ସାତି ପଦସୋଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣପଦାଦିସରୂପାହି ଛହି ୱାଚାହି ଉତ୍ତରି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ । ପଦାଦିଗଣନାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣପଦଅନୁପଦଅନ୍ୱକ୍ଖରଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗଣନାୟ ।
୯୨୯.ପୁରିସୱିଗ୍ଗହନ୍ତି ମନୁସ୍ସପୁରିସୱେସଂ । ଏତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ନାମ ୱେସନିମ୍ମାନାରହା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତା ନାଗସୁପଣ୍ଣା ।
୯୩୧.ୱଦତୋତି ଅଧିକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାସତୋ ।
୯୩୨.ଇତ୍ଥିରୂପନ୍ତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୱେସଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟାତି ୱୁତ୍ତସରୂପାୟ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ।
୯୩୩. ସୟଂ ଉଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱା ତଥାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ ପୁନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଉଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନଦସ୍ସନେନ ନାନାଇରିୟାପଥେପି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି ।
୯୩୪.ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ପୁନ ଅଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆଗତାଗତାୟା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସାତି ଏକିସ୍ସା ଦେସେତ୍ୱା ପୁନ ଆଗତାଗତାୟ ଅଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଦେସେତୀତି ଏୱଂ ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ମାତୁଗାମସତସହସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୬) । ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୬) ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ‘‘ଦୀଘନିକାୟୋ କିମତ୍ଥିୟୋ ଭନ୍ତେ’’ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସବ୍ବଂ ଦୀଘନିକାୟଂ ୱଦତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତୀତି ମାତୁଗାମୋ ‘ଦୀଘନିକାୟୋ ନାମ ଭନ୍ତେ କିମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବଂ ଚେପି ଦୀଘନିକାୟଂ କଥେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୬) । ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଂ ଚେପି ଦୀଘନିକାୟଂ କଥେତୀତି ୟାୱ ନ ନିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ପୁନଦିୱସେପି କଥେତି ।
୯୩୫. ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନାୟ, ୱିଞ୍ଞୁମନୁସ୍ସପୁରିସସ୍ସ ଅସନ୍ନିହିତକରଣେନ ଚ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ।
ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୩୬.ମହଗ୍ଗତଂ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନଂ । ପଣୀତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ । ପଧାନଭାୱଂ ନୀତନ୍ତି ପଣୀତଂ । ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୦୧) ନୟେନ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ଚ ପୁଟ୍ଠକାଲେ ଚ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭୂତଂ ଆରୋଚେତୀତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ, ହି ଅନ୍ତରା ୱା ଅତିକଡ୍ଢିୟମାନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭୂତଂ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୭) । ଭୂତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଆରୋଚିତେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଆରୋଚନନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୩୭.ନୋଚେ ଜାନାତି ସୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଆରୋଚେତି, ସୋ ସଚେ ସୁତକ୍ଖଣେୟେୱ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଏସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ନୋ ଜାନାତି । ପରିୟାୟୱଚନେତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ’’ତି ଏୱମାଦିପରିୟାୟୱଚନେ । ୟସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଆରୋଚେତି, ସୋ ସଚେ ସୁତସମନନ୍ତରଂ ‘‘ଏସ ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନୋ ଜାନାତି, ତାଦିସସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନେ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୩୮.ତଥାରୂପେକାରଣେ ସତୀତି ପରସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନସମୁତ୍ତେଜନସମ୍ପହଂସନାଦିକରସଙ୍ଖାତେ କାରଣେ ସତି । ସବ୍ବସ୍ସାପୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ । ସୀଲାଦିନ୍ତି ସୀଲସୁତପରିୟତ୍ତିଗୁଣଂ । ୱଦତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୯୩୯.ତଦସମ୍ଭୱାତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉମ୍ମାଦାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖେପସ୍ସ ୱା ଅଭାୱାତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ହି ୱିଚାରିତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୭) । ଉମ୍ମତ୍ତକପଦସ୍ସ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତେନେୱ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାଦିପଦାନଂ ଅୱଚନେ କାରଣଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗଫଲଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଅରିୟାନମେୱ ହି ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ଝାନଲାଭିନୋ ପନ ତସ୍ମିଂ ସତି ଝାନା ପରିହାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଅଭୂତାରୋଚନପଚ୍ଚୟା ଅନାପତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଭୂତାରୋଚନପଚ୍ଚୟା ।
୯୪୦. ଇମିସ୍ସାପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଝାନମଗ୍ଗାଦିଲାଭୀନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱା ‘‘କୁସଲାବ୍ୟାକତେହେୱ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ପନ ଝାନଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ନାନାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଲୋଭୱସେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନାପି ନ ଆରୋଚେନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥାପି ବହୁଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନମେୱ ସମ୍ଭୱୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିୱେଦନଂ ସୁଖୋପେକ୍ଖାୱସେନ । ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଜାନନୱସେନ ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଅରିୟା ଚେତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଜାନନ୍ତା ୱୀତିକ୍କମଂ ନ କରୋନ୍ତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱାପି ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋନ୍ତି । ତେ ଚ ସତ୍ଥୁନୋ ଆଣାୱୀତିକ୍କମଚେତନାୟ ବଲୱଅକୁସଲଭାୱତୋ ଝାନା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଭୂତାରୋଚନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୪୧. ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ନାମ ଆପତ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଚ ପାରାଜିକାନି ତେରସ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୯) ପଦଭାଜନେ ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସା ଦସ୍ସିତା, କସ୍ମା ଇଧ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ଗହିତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପାରାଜିକଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୟେୱ ଭଗୱତା ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିଚାରିତମେତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକାନି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପନ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୮) । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଇଧ ସଙ୍ଘାଦିସେସାୱ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିୟୋ ମତା’’ତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୦) ପଦଭାଜନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତି ଆପତ୍ତିପରିୟନ୍ତା ନ କୁଲପରିୟନ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୮୦) ପଦଭାଜନେ ଦସ୍ସିତଂ ଅଭିଣ୍ହାପତ୍ତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟତିଂ ସଂୱରତ୍ଥଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଜନନତ୍ଥଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱା ଉପାସକକୁଲାନି ୱା ଉଭୟମେୱ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆରୋଚେତୁଂ ସଙ୍ଘେନ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱେତ୍ୱା କତସମ୍ମୁତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଭିଣ୍ହାପତ୍ତିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଏୱମେସ ପରେସୁ ହିରୋତ୍ତପ୍ପେନାପି ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହିତେସିତାୟ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦) ।
୯୪୨.ଘଟେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏୱକାରୋ ୟଥାଠାନେ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱକାରେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ଅସୁଚିଂ ମୋଚେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ୱତ୍ଥୁମାହ, ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆପତ୍ତିଂ । ୱଜ୍ଜମେୱ ୱଜ୍ଜତା। ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ସାୟଂ ପରିୟାୟୋ । ‘‘ଅୟଂ ଅସୁଚିଂ ମୋଚେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱଜ୍ଜତା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୪୩.ସୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ପାରାଜିକମନାପନ୍ନସ୍ସ । ୱଦନ୍ତି ୱଦନହେତୁ, ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ କଥନତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୪୪.ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ଅଞ୍ଞାୟ ଆପତ୍ତିୟା । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଞ୍ଞିନୋତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସଞ୍ଞିନୋ । ସେସା ଆପତ୍ତିୟୋପି ୱାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱିନା ସେସେ ଛଳାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ।
୯୪୫.ତଥାତି ଦୁକ୍କଟଂ ଅତିଦିସତି । ପଞ୍ଚଧା ମତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଚଧା ମତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଅଜ୍ଝାଚାରନ୍ତି ଚ ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମା ଗହିତା । କେଚି ପନ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀନି ହି ଦସେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସାମଣେରାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି । ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁୟେୱ ଚ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱିଚାରଣା କାତବ୍ବା, ନ ଚ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୀନି ୱିସୁଂ ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଅତ୍ଥୀତି ।
ଅଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଙ୍ଖାତାନି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କିଂ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ? ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି…ପେ॰… ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨) । ଇମିନାପି ଚେତଂ ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମା’’ତି ହି ୱଦନ୍ତୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦି କେୱଲଂ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମ ହୋତି, ନ ପନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋ ନାମ ଅଜ୍ଝାଚାରୋତି ଦୀପେତି । ‘‘ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମା’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅକତ୍ତବ୍ବରୂପତ୍ତା ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୀନି ଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୁପକ୍ଖଂ ଭଜନ୍ତି । ତାନି ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣକାମତାୟ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଗ୍ଗହଣେନ ସାମଣେରସାମଣେରିସିକ୍ଖମାନାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଅଜ୍ଝାଚାରନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଚ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବାନି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦେହି ଅଞ୍ଞଂ ୱିକାଲଭୋଜନାଦିଂ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ୱା । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱା ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝାଚାର’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୮୨) ।
୯୪୬.କେୱଲଂୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଅୟଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ । କେୱଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଅୟଂ ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆପତ୍ତିମତ୍ତଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଚ । ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁନା ଘଟେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏତଂ ପରାମସତି ।
ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯୪୮.ଅକପ୍ପିୟଂ ପଥୱିନ୍ତି ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦ୍ୱେ ପଥୱିୟୋ ଜାତା ଚ ପଥୱୀ ଅଜାତା ଚ ପଥୱୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା –
‘‘ଜାତା ନାମ ପଥୱୀ ସୁଦ୍ଧପଂସୁ ସୁଦ୍ଧମତ୍ତିକା ଅପ୍ପପାସାଣା ଅପ୍ପସକ୍ଖରା ଅପ୍ପକଥଲା ଅପ୍ପମରୁମ୍ବା ଅପ୍ପୱାଲିକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପଂସୁକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନମତ୍ତିକା, ଅଦଡ୍ଢାପି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାତା ପଥୱୀ । ୟୋପି ପଂସୁପୁଞ୍ଜୋ ୱା ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ ୱା ଅତିରେକଚାତୁମାସଂ ଓୱଟ୍ଠୋ, ଅୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାତା ପଥୱୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ଚ,
‘‘ଅଜାତା ନାମ ପଥୱୀ ସୁଦ୍ଧପାସାଣା ସୁଦ୍ଧସକ୍ଖରା ସୁଦ୍ଧକଥଲା ସୁଦ୍ଧମରୁମ୍ବା ସୁଦ୍ଧୱାଲିକା ଅପ୍ପପଂସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତିକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପାସାଣା ୟେଭୁୟ୍ୟେନସକ୍ଖରା ୟେଭୁୟ୍ୟେନକଥଲା ୟେଭୁୟ୍ୟେନମରୁମ୍ବା ୟେଭୁୟ୍ୟେନୱାଲିକା, ଦଡ୍ଢାପି ୱୁଚ୍ଚତି ଅଜାତା ପଥୱୀ । ୟୋପି ପଂସୁପୁଞ୍ଜୋ ୱା ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ ୱା ଊନଚାତୁମାସଂ ଓୱଟ୍ଠୋ, ଅୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ଅଜାତା ପଥୱୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ଚ –
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଥୱୀସୁ ଜାତପଥୱିସଙ୍ଖାତଂ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ।
ଏତ୍ଥ ପାସାଣାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣତୋ ଉପରି ପାସାଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା ସକ୍ଖରା । କଥଲାତି କପାଲଖଣ୍ଡାନି । ମରୁମ୍ବାତି କଟସକ୍ଖରା । ୱାଲିକାତି ୱାଲୁକାୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନପଂସୁକାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନପଂସୁକାତି ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ପଂସୁ, ଏକୋ ପାସାଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ କୋଟ୍ଠାସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ଚ ‘‘ଅଦଡ୍ଢାପୀତି ଉଦ୍ଧନପତ୍ତପଚନକୁମ୍ଭକାରାୱାପାଦିୱସେନ ତଥା ତଥା ଅଦଡ୍ଢା’’ତିଆଦି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅପ୍ପପଂସୁଅପ୍ପମତ୍ତିକା’’ତି ଦ୍ୱୀସୁପି ପଦେସୁ ନିଦ୍ଦେସରୂପେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନପାସାଣାଦିପଦପଞ୍ଚକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନପଂସୁପଦାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂୟେୱ ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଭେଦଦସ୍ସନମେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ।
ଖଣେୟ୍ୟ ୱାତି ଏୱରୂପଂ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିପଦେସଂ ଅନ୍ତମସୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନାପି ସମ୍ମୁଞ୍ଜନିସଲାକାୟପି ସୟଂ ୱା ଖଣତି । ଖଣାପେୟ୍ୟ ୱାତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ‘‘ଇଦଂ ଖଣାହୀ’’ତିଆଦିନା ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଖଣାପେୟ୍ୟ । ଭେଦାପେୟ୍ୟାତି ତଥେୱ ଭେଦାପେୟ୍ୟ । ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ ୱାତି ପସ୍ସାୱଧାରାଦୀହିପି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଅଧିକାରୱସେନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବକିରିୟାପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଭେଦାପେୟ୍ୟ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଦହତି ୱା, ଦହାପେତି ୱା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚୟକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତମସୋ ପତ୍ତମ୍ପି ପଚନ୍ତୋ ସୟଂ ୱା ଦହତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଦହାପେତୀତିଆଦି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୭) ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ଖଣନ୍ତସ୍ସ, ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ପହାରେ ପହାରେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୯୪୯. ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଆଣତ୍ତିଗଣନାୟ, ଦହନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିପାତଗଣନାୟ ହୋତୀତି ଇଦଂ ‘‘ପହାରେ ପହାରେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୱଚନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଇମମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୟମେୱା’’ତିଆଦି ।
୯୫୦.ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସାତି ସକିଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ।
୯୫୧. ‘‘ଖଣାପେୟ୍ୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସ ଅପୱାଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଖଣ ପୋକ୍ଖରଣି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । କୋଚି ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ପୋକ୍ଖରଣିଆୱାଟାଦିସଦ୍ଦାନଂ ପଥୱିପରିୟାୟତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱଂୱଚନେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୫୨. ‘‘ଇମଂ ଇଧା’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାଧିପ୍ପେତଭୂମିୱାଚକତ୍ତା ତେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପୟୋଗସ୍ସ ଆପତ୍ତିକରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୯୫୩.କନ୍ଦନ୍ତି ତାଲାଦିକନ୍ଦଂ । କୁରୁନ୍ଦନ୍ତି କୁଲଚୋଚରୁକ୍ଖଂ । ଥୂଣନ୍ତି ଥମ୍ଭଂ । ଖାଣୁକନ୍ତି ସାଖାୱିଟପରହିତଂ ରୁକ୍ଖାୱୟୱଂ । ମୂଲନ୍ତି ପଥୱିୟା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱକରଂ ରୁକ୍ଖାୱୟୱଂ । ୱଟ୍ଟତୀତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱଚନେନ ଅନାପତ୍ତିଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟତି ।
୯୫୪.ଇମନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖପରାମାସପଦେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱଚନତୋ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିୟମେତ୍ୱାନ ୱତ୍ତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
୯୫୫.ଘଟେହି ଉସ୍ସିଞ୍ଚିତୁନ୍ତି ଘଟେହି ଗହେତ୍ୱା ଅୱସିଞ୍ଚିତୁଂ । ତନୁକଦ୍ଦମୋତି ଜମ୍ବାଲୋ । ବହଲଂ କଦ୍ଦମଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଅପନେତୁଂ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୯୫୬.ନଦିୟାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗଙ୍ଗାକନ୍ଦରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ‘‘ତଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠୀହି ଓୱଟ୍ଠଞ୍ଚ । ଚାତୁମାସନ୍ତି ୱିକୋପନକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଚାତୁମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିକୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୫୭. ସଚେ ତୋୟସ୍ମିଂ ପତତି ତଟନ୍ତି ୟୋଜନା, ସଚେ କୂଲଂ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଉଦକେ ପତତୀତି । ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେପୀତି ପଜ୍ଜୁନ୍ନଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେପି । ୱୁଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ତୁସାଧନୋ । ଚାତୁମାସମତିକ୍କନ୍ତେପୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ତୋୟେ ଦେୱୋ ହି ୱସ୍ସତୀ’’ତି ।
୯୫୮.ସୋଣ୍ଡିନ୍ତି ପାସାଣପୋକ୍ଖରଣିଂ । ତତ୍ଥ ତୂତି ଉଦକରହିତେ ତସ୍ମିଂ ସୋଣ୍ଡିଆୱାଟେ ।
୯୫୯. ଅନ୍ତୋଚାତୁମାସଂ ସୋଧେତୁଂ ଭିନ୍ଦିତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ସୋଧେତୁଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ୱିକୋପେତୁ’’ନ୍ତି କିରିୟାପଦେହି ‘‘ରଜ’’ନ୍ତି କମ୍ମପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତଂ ରଜୋରାସିଂ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ପଚ୍ଛା ଉଦକସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ବହଲଭୂମିସୁକ୍ଖମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠିପାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଚାତୁମାସେ କୋପେତୁଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୬୦.ପୁଣ୍ଣେ ସୋଣ୍ଡିମ୍ହି ତଂ ରଜଂ ୱିକୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଚାତୁମାସତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୯୬୧.‘‘ଫୁସାୟନ୍ତେ’’ତି ଏତେନ ‘‘ଦେୱୋ’’ତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱସେନ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ‘‘ଦେୱେ ଫୁସାୟନ୍ତେ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ପଜ୍ଜୁନ୍ନଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠିପାତଂ କରୋନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଟ୍ଠିପାସାଣକେତି ପାସାଣପିଟ୍ଠେ । ତମ୍ପୀତି ତଥା ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ଲଗ୍ଗଂ ତମ୍ପି ରଜଂ ।
୯୬୨.ଅକତପବ୍ଭାରୋ ନାମ ୟଥା ହେଟ୍ଠାଭାଗୋ ୱୁଟ୍ଠିଫୁସିତେହି ନ ତେମୀୟତି, ତଥା ନମିତ୍ୱା ଠିତପବ୍ବତପ୍ପଦେସୋ । ଇଦଂ ଅନୋୱସ୍ସକଟ୍ଠାନେ ଉଟ୍ଠିତୱମ୍ମିକାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ।
୯୬୩. ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ୱମ୍ମିକୋ ସଚେ ଓୱଟ୍ଠୋ, କଂ ଚାତୁମାସଂ ୱିକୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚାତୁମାସନ୍ତି ୱିକୋପନକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ରୁକ୍ଖେତି ଚ ଥମ୍ଭପାସାଣାଦୀନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ଉପଚିକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାଳକିପିଲ୍ଲିକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସୋ ନୟୋତି ‘‘ଓୱଟ୍ଠଦିୱସତୋ ଉତ୍ତରି ଚାତୁମାସବ୍ଭନ୍ତରେ କୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ ।
୯୬୪.ମୂସିକୁକ୍କିରଂ ନାମ ମୂସିକାହି ଉଦ୍ଧଟପଂସୁ । ମୂସିକାନଂ ଉକ୍କିରୋ ମୂସିକୁକ୍କିରୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଗୋକଣ୍ଟକଂ ନାମ ଗୁନ୍ନଂ ଖୁରାନଂ ଉଟ୍ଠିତମତ୍ତିକା । ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦମଲଂ ନାମ ଭୂଲତାୟ ମଲମତ୍ତିକା । ସମ୍ବନ୍ଧଂ ପନ ପକତିଭୂମିଂ ଅକୋପେନ୍ତେନ ମତ୍ଥକତୋ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୯୬୫.କସୀତି କସିତଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ନଙ୍ଗଲେନ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତିକା କସିନଙ୍ଗଲମତ୍ତିକା । ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତିଇମିନା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଆୟତଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତମତ୍ତିକାପଟଲମ୍ପି ଅଜାତପଥୱୀ ସିୟାତି ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ଭୂମିସମ୍ବନ୍ଧା’’ତି । ସାତି କସିନଙ୍ଗଲମତ୍ତିକା ।
୯୬୬.ସେନାସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଓୱଟ୍ଠଂ ଚାତୁମାସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱିକୋପୟେତି ୟୋଜନା ।
୯୬୭.ତତୋତି ଓୱଟ୍ଠଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚାତୁମାସାତିକ୍କନ୍ତଗେହତୋ । ‘‘ଗୋପାନସି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଗୋପାନସିମତ୍ଥକେ ଠିତଉପଚିକାପଂସୁମ୍ହି ଭିଜ୍ଜନ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଭିତ୍ତି’’ନ୍ତି ଇମିନା ତଦେକଦେସଂ ଭିତ୍ତିପାଦାଦିଦାରୁମାହ । ଇଦମ୍ପି ଭିତ୍ତିମତ୍ତିକଂ ଉପଚିକାମତ୍ତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଥମ୍ଭ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧପାକାରଭୂମିମତ୍ତିକାଉପଚିକାଦିପଂସୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦରତ୍ଥରନ୍ତି ଅତ୍ଥତପଦରଂ । ଇଦମ୍ପି ପଦରାନଂ ଉପରି ମତ୍ତିକାଉପଚିକାପଂସୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗୋପାନସି’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପଦେହି ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜନୀୟଂ । ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ୱିକୋପନାଧିପ୍ପାୟାଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୯୬୮.ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ‘‘ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଇଟ୍ଠକାତି ଛଦନିଟ୍ଠକା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାସାଣସମୁଦ୍ଦଫେଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ପତତୀତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ସଚେ ମତ୍ତିକା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତିକନ୍ତି ଭିତ୍ତିୟଂ, ଛଦନେ ଚ ଚାତୁମାସାଧିକୋୱଟ୍ଠମତ୍ତିକଂ, ଅନୋୱଟ୍ଠଂ ଚେ, ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ୟା ୟା ଅତିନ୍ତା, ତଂ ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) । ୟଦି ଗଣ୍ହତି, ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୯୬୯.ଅତିନ୍ତୋତି ୱସ୍ସୋଦକେନ ଅତିନ୍ତୋ, ଇମିନା ୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗେହେ ଚ ବହି ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ଅନ୍ତୋଗେହେ ଠିତସ୍ସ ତାୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନ୍ତୋଗେହେ ସଚେ ସିୟା’’ତି । ୱସ୍ସୋଦକେନ ତିନ୍ତାତିନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେସୁ ଅତିନ୍ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନୋୱଟ୍ଠୋ ଚା’’ତି ।
୯୭୦. ୱସ୍ସୋଦକେନ ତିନ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱୁଟ୍ଠେ ପୁନ ଚା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱୁଟ୍ଠେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ’’ତି ପଦଂ ଭୁମ୍ମୱସେନ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠେ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ଏକଦିୱସମ୍ପୀ’’ତି ସେସୋ, ଗେହସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠିତେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଗେହସ୍ମିଂ ଠିତେ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେ ୱସ୍ସୋଦକେନ ଏକଦିୱସମ୍ପି ତିନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ତେନ ଅତେମିତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ପତିତେହି ୱସ୍ସଫୁସିତେହି ତିନ୍ତେତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ସବ୍ବୋ ତିନ୍ତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୯୭୧. ‘‘ସବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ୱିସେସନେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଏକଦେସତିନ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଇମମେୱ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ୟତ୍ତକନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ଅନୋତରିତ୍ୱା ମତ୍ଥକତୋ, ପରିୟନ୍ତକତୋ ଚ ୟତ୍ତକପ୍ପମାଣଂ । ତତ୍ଥାତି ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେ । ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଚାତୁମାସଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତତି । ‘‘ଅତିନ୍ତଂ…ପେ॰… କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅକପ୍ପିୟଟ୍ଠାନଂ ପରିହରିତ୍ୱା ୱା କପ୍ପିୟକାରକେହି କପ୍ପିୟୱଚନେନ ହରାପେତ୍ୱା ୱା ଅତିନ୍ତଂ ଠାନଂ ୟଥାକାମଂ ୱଳଞ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କପ୍ପିୟକାରକେହୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ।
୯୭୨.ୱାରିନାତି ଉଜୁକଂ ଆକାସତୋ ପତିତୱସ୍ସୋଦକେନ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା ତେମିତେ ୱଟ୍ଟତି । ସୋ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ । ତତୋ ପରନ୍ତି ଏକାବଦ୍ଧକାଲତୋ ଉତ୍ତରିଂ ସୋ ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ ୱାରିନା ତେମିତୋ ଭୂମିୟା ଏକାବଦ୍ଧୋ ଚେ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ସା ଜାତା ପଥୱୀ ଏୱ, କୋପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୭୩.‘‘ଓୱଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ଅନୋୱଟ୍ଠପାକାରୋ କପ୍ପିୟୋତି ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ମତ୍ତିକାମୟୋ’’ତି ୱିସେସନେନ ଇଟ୍ଠକପାକାରାଦିଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତସ୍ସ ପନ କପ୍ପିୟଭାୱଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସଚେ ଇଟ୍ଠକପାକାରୋ’’ତିଆଦିନା । ‘‘ଚାତୁମାସଚ୍ଚୟେ’’ତି ଇମିନା ତତୋ ଅନ୍ତୋ ୱିକୋପନୀୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
୯୭୪.ତତ୍ଥାତି ଓୱଟ୍ଠେ ମତ୍ତିକପାକାରେ । ଅଘଂସନ୍ତୋୱାତି ପାକାରମତ୍ତିକଂ ଅକୋପେନ୍ତୋ । ମତ୍ତସୋ ଛୁପିତ୍ୱାତି ପମାଣତୋ ମୁଦୁକଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲଂ ଠପେତ୍ୱା । ଅଲ୍ଲହତ୍ଥେନାତି ଉଦକତିନ୍ତେନ ହତ୍ଥତଲେନ । ହତ୍ଥେକଦେସୋ ହତ୍ଥୋ ନାମ ।
୯୭୫.ୟେଭୁୟ୍ୟକଥଲେଠାନେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟସ୍ସା ତୀସୁ ଭାଗେସୁ ଦ୍ୱେ ଭାଗା କଥଲା ହୋନ୍ତି, ତାଦିସେ କପ୍ପିୟପଥୱିଟ୍ଠାନେ ।
୯୭୬.ଅବ୍ଭୋକାସେତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅନ୍ତୋଗେହେପି ଥମ୍ଭଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଜାତପଥୱିଂ ୱିକୋପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ‘‘ଥମ୍ଭଂ ୱା ପଦରତ୍ଥରଂ । ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ସଞ୍ଞାୟ, ଗହେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ନୟେନାହ । ପଥୱିନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ।
୯୭୭. ଉଜୁମୁଦ୍ଧରତୋ ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୯୭୮.ଉଚ୍ଚାଲେତ୍ୱାତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚାଲେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ପୱଟ୍ଟତୀତି ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଭୂମି ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ପାସାଣଂ ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୱତୋ ।
୯୭୯. ଭୂମିୟଂ ଦାରୂନି ଫାଲେନ୍ତାନମ୍ପି ଭୂମିୟଂ ସାଖାଦୀନି କଡ୍ଢତୋ ଚାତି ୟୋଜନା ।
୯୮୦.କଣ୍ଟକନ୍ତି ରୁକ୍ଖକଣ୍ଟକଂ, ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକଞ୍ଚ । ସୂଚି ନାମ ଅୟୋମୟଦନ୍ତମୟତମ୍ବମୟକଟ୍ଠମୟାଦିସୂଚୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା । ଅଟ୍ଠିଂ ୱାତି ଗୋମହିଂସାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠିଂ ୱା । ହୀରଂ ୱାତି ନାଳିକେରାଦିହୀରଂ ୱା । ଆକୋଟେତୁନ୍ତି ୟଥା ଏକକୋଟି ଭୂମିଂ ପୱିସତି, ତଥା ତାଳେତୁଂ । ପୱେସେତୁନ୍ତି ଭୂମିଂ ଗମୟିତୁଂ ।
୯୮୧.ପସ୍ସାୱଂ ମୁତ୍ତଂ । ମେଦନିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିମାହ । ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ ।
୯୮୨.କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତିୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତେନା’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟା’’ତି ସେସୋ, ଅନନ୍ତରଂ ମେଦନୀପଦଂ ଉପୟୋଗୱସେନ ‘‘ମେଦନି’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ୱିସମ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ‘‘ସମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତେନ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା, ଆୱାଟଟ୍ଠାନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ସମଂ କାତୁଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟା ଘଂସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିସମଂ ଭୂମିଂ ସମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟା ଘଂସିତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ।
୯୮୩.ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ଭୂମିଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲିଖିତୁମ୍ପୀତି ରାଜିଂ କାତୁମ୍ପି ଭୂମିଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନାତି ୟୋଜନା । ପାଦେହୀତି ପାଦତଲେହି ।
୯୮୫.ଭୂମିନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟଭୂମିଂ । ଦହତି ଦହାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ପତ୍ତଂ ଦହନ୍ତସ୍ସାତି ଛୱିୟା ଥିରଭାୱତ୍ଥଂ ଧୂମଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ତିଣୁକ୍କାଦୀହି ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ।
୯୮୬.ତତ୍ତକାନେୱାତି ଠାନପ୍ପମାଣାନେୱ । ଇଧାପି ‘‘ୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଚ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
୯୮୭.ଭୂମିୟନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ । ପତ୍ତଂ ପଚୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ପତ୍ତପଚନଂ, କପାଲଂ, ତସ୍ମିଂ କପାଲେ ।
୯୮୮.ସୋ ଅଗ୍ଗି ତାନି ଦାରୂନି ଦହନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚେ ଏକଂସେନ ଭୂମିଂ ଦହତି, ତସ୍ମା ଦାରୂନଂ ଉପରି ଅଗ୍ଗିଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୮୯. ଇଟ୍ଠକା ଆୱପୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଇଟ୍ଠକାୱାପୋ, ସୋ ଏୱ ଇଟ୍ଠକାୱାପକୋ, ଇଟ୍ଠକାପଚନଟ୍ଠାନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁମ୍ଭକାରାୱାପାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୯୯୦. ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦାନଂ, ଇନ୍ଧନଂ, ନ ଉପାଦାନଂ ଅନୁପାଦାନଂ, ଇନ୍ଧନତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ତତୋ ଅନୁପାଦାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖାଣୁକେତି ମତଖାଣୁକେ ଚ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖେ ଚ ଭୂମିଗତଂ ଅଦତ୍ୱା ‘‘ନିବ୍ବାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଗ୍ଗିଦାନଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛା ଉସ୍ସାହେ କତେପି ନ ନିବ୍ବାୟତି, ନ ଦୋସୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ଭୂମିଂ ଅପ୍ପତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୭) ।
୯୯୧.ତିଣୁକ୍କନ୍ତି ତିଣେନ ବଦ୍ଧଉକ୍କଂ । ତିଣୁକ୍କନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ନାଳିକେରପଣ୍ଣାଦୀହି ବଦ୍ଧାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
୯୯୨.ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ପତିତଟ୍ଠାନେ ଇନ୍ଧନଂ ଦତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ରୁତଂ କଥିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୯୯୩. ‘‘ତସ୍ସ ଅପଥୱିୟ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ୱିମତିସ୍ସୁଭୟତ୍ଥାପୀତି ପଥୱିଅପଥୱିଦ୍ୱୟେପି ୱେମତିକସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଜାତା ପଥୱୀ, ଇତରା ଅପଥୱୀ।
୯୯୪.ଇମନ୍ତି ଆୱାଟଂ, ମତ୍ତିକଂ, ପଂସୁଂ ୱା ।
ପଥୱୀଖଣନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।
୯୯୫.ଭୱନ୍ତସ୍ସାତି ଜାୟନ୍ତସ୍ସ, ୱଡ୍ଢମାନସ୍ସ ଚ । ଭୂତସ୍ସାତି ଜାତସ୍ସ, ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭୱନ୍ତି ଅହୁୱୁଞ୍ଚାତି ଭୂତା, ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଜାତା ୱଡ୍ଢିତା ଚା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦) । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲେ ନୀଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନକେ ତରୁଣଗଚ୍ଛେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅହୁୱୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତେ ମହନ୍ତେ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ‘‘ଜୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି, ‘‘ଅହୁୱୁ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଜାତା ୱଡ୍ଢିତା’’ତି । ଏୱଂ ଭୂତ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତୱିସୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ ‘‘ଭୂତଗାମସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତାଦସ୍ସନେନ ଗାମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତୱନନ୍ତାଦିସଦ୍ଦାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱନାଦିସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱିୟ ଭୂତସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତିପକ୍ଖମାହ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦) ‘‘ଭୂତା ଏୱ ୱା ଗାମୋ ଭୂତଗାମୋ, ପତିଟ୍ଠିତହରିତତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଭୂତାନଂ ଦେୱତାନଂ ଗାମୋ ନିୱାସୋତି ୱା ଭୂତଗାମୋ। ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ହି ହରିତଭାୱମାପନ୍ନା ତିଣରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୟୋ ଦେୱତାହି ପରିଗୟ୍ହନ୍ତୀତି । ଜାୟନ୍ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ୱା ସମ୍ପତ୍ତୱୁଦ୍ଧିମରିୟାଦସ୍ସ ୱା ରୁକ୍ଖାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପାତବ୍ୟତାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାତବ୍ୟଭାୱୋ ପାତବ୍ୟତା, ‘‘ଛେଦନଭେଦନାଦୀହି ୟଥାରୁଚି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ପାତବ୍ୟତା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସା ନିମିତ୍ତଂ ହେତୁ ୟସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ତଂ ପାତବ୍ୟତାନିମିତ୍ତଂ । ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଛେଦନଫାଲନାଦିୱସେନ ୱିକୋପନୀୟତାସଙ୍ଖାତପାତବ୍ୟତାନିମିତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାହେତୁ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଉଦୀରିତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୯୬-୭.ସୋତି ଭୂତଗାମୋ । ତିଲବୀଜାଦିକୋତି ତିଲବୀଜମେତ୍ଥ ସୁଖୁମପଣ୍ଣସେୱାଲାଦିକୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚ ତାଦିସା ଇତରା ସେୱାଲଜାତି ଗହିତା । ‘‘ଉପରି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକପଣ୍ଣଙ୍କୁରୋ, ହେଟ୍ଠା ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକମୂଲଙ୍କୁରୋ ସେୱାଲୋ ତିଲବୀଜଂ ନାମା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉଦକେ ଜାୟମାନକସେୱାଲାଦିଂ ଭୂମିୟା ଉପ୍ପାଟନଚ୍ଛେଦନୱସେନ ଜଲେ ଏୱ ପତିଟ୍ଠିତଂ ସୁଖୁମପଣ୍ଣନୀଲିକାଦିଂ ଉଦକତୋ ଉଦ୍ଧରଣଚ୍ଛେଦନୱସେନ ତଂ ସବ୍ବଂ ସେୱାଲଂ ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୯୮.ହତ୍ଥେନୱିୟୂହିତ୍ୱାତି ଜଲତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଦୂରତୋ ଅପନେତ୍ୱା । ‘‘ହୋତୀ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ହେତୁସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସକଲଂ ଅନୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଜଲଂ ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୯୯.ଚେଚ୍ଚାତି ଜାନନ୍ତୋ । ତଂ ସେୱାଲଜାତିକଂ ଜଲା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଉଦକେନ ୱିନା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଠାନସଙ୍କମନଞ୍ହି ତନ୍ତି ହେତୁଦସ୍ସନଂ । ତଂ ତଥାକରଣଂ ୟସ୍ମା ଠାନସଙ୍କମନଂ ଠାନତୋ ଚାୱନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୦୦୦. ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉଦକେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦକେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତଂ ସେୱାଲଜାତିକଂ । ୱାରିସୂତି ଏତ୍ଥ ୱାସଂ ୱାରୟନ୍ତୀତି ୱାରୀ, ତେସୁ ।
୧୦୦୧.ଜଲେ ୱଲ୍ଲିତିଣାଦୀନୀତି ଜଲମତ୍ଥକେ ୱଲ୍ଲିଞ୍ଚ ଜାୟମାନକରୱଲ୍ଲିତିଣାଦୀନି ଚ । ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସାତି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଭୂମିତୋ, ଉଦକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଉଦକତୋ ଚ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତୋୟତୋ’’ତି । ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସାତି ଖଣ୍ଡନାଦିୱସେନ କୋପେନ୍ତସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ, ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ତତ୍ଥେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ।
୧୦୦୨.ଏତ୍ଥାତି ଉଦକେ ଏୱ । ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସାତି କପ୍ପିୟଂ ଅକାରାପେତ୍ୱା ଛେଦନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତାନୀତି ତଥା ପରେହି ଉପ୍ପାଟିତତ୍ତା ଭୂତଗାମଭାୱତୋ ମୁତ୍ତାନି ୱଲ୍ଲିତିଣାଦୀନି । ବୀଜଗାମେନାତି ମୂଲବୀଜଗାମାଦିୱସେନ ।
୧୦୦୩. ଏୱଂ ଉଦକଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇତରତ୍ରାପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଥଲଟ୍ଠେ’’ତିଆଦି । ହରିତଖାଣୁକୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ’’ତି ସେସୋ । ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କକୁଧକରଞ୍ଜାଦୀନଂ ଛିନ୍ନାୱସିଟ୍ଠଖାଣୁକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଭୂତଗାମେନ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଇମିନା ତଂୱିକୋପନେ ପାଚିତ୍ତିୟଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଏୱମୁପରିପି ।
୧୦୦୪.ନାଳିକେରାଦିକାନଂଖାଣୂତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉପରିହରିତୋ’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ‘‘ବୀଜଗାମେନ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁତମାହ । ଏୱମୁପରିପି । କିଞ୍ଚାପି ହି ତାଲନାଳିକେରାଦୀନଂ ଖାଣୁ ଉଦ୍ଧଂ ଅୱଡ୍ଢନକୋ ଭୂତଗାମସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତି, ତଥାପି ଭୂତଗାମସଙ୍ଖାତନିବ୍ବତ୍ତପଣ୍ଣମୂଲବୀଜତୋ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଭୂତଗାମତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ବୀଜଗାମେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି ।
୧୦୦୫.ତଥାପକାସିତୋତି ‘‘ବୀଜଗାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୦୦୬. ଫଲିତା କଦଲୀ ୟାୱ ନୀଲପଣ୍ଣା, ତାୱ ସା ଚ ଭୂତଗାମୋତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କଦଲୀ ପନ ଫଲିତା ୟାୱ ନୀଲପଣ୍ଣା, ତାୱ ଭୂତଗାମେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) । ନଳନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକୱେଳୁ । ୱେଳୂତି ମହାୱେଳୁ । ତିଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସସ୍ସାଦୟୋ ଗହିତା ।
୧୦୦୭. ୟୋ ଅୟଂ ପନ ୱେଳୁ ଅଗ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଦା ସୁସ୍ସତି, ତଦା ସୋ ବୀଜଗାମେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ବୀଜଗାମେନାତି ଫଳୁବୀଜଗାମେନ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କତରବୀଜଗାମେନ ? ଫଳୁବୀଜଗାମେନା’’ତି ।
୧୦୦୮.ଇନ୍ଦସାଲୋ ସଲ୍ଲକୀ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୋଭଞ୍ଜନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ରାସିକତଦଣ୍ଡକେହି ରତନପ୍ପମାଣାପି ସାଖା ନିକ୍ଖମନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତଦଣ୍ଡକେସୁ ରତନମତ୍ତାସୁପି ସାଖାସୁ ଉଟ୍ଠିତାସୁ ଭୂତଗାମଂ ଅହୁତ୍ୱା ବୀଜଗାମମେୱ ହୋତି ଅୱିରୁଳ୍ହମୂଲକତ୍ତାତି ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ଞାତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକାନମୁପକାରାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା’’ତି । ଇମମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ମୂଲମତ୍ତେପି ୱା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖତି ।
୧୦୦୯.ମଣ୍ଡପାଦୀନମତ୍ଥାୟାତି ମଣ୍ଡପୱତିପାକାରାଦୀନମତ୍ଥାୟ । ସଚେ ତେ ନିକ୍ଖଣନ୍ତୀତି ୟଦି ତେ ଇନ୍ଦସାଲାଦିଦଣ୍ଡକେ ଭୂମିୟଂ ନିଖଣନ୍ତି । ନିଗ୍ଗତେ ମୂଲପଣ୍ଣସ୍ମିନ୍ତି ତଥା ନିଖାତଦଣ୍ଡତୋ ମୂଲେ ଚ ପଣ୍ଣେ ଚ ଜାତେ । ଭୂତଗାମେନ ସଙ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ‘‘ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ’’ତି ଅଧିକାରୋ ।
୧୦୧୦.ନିଗ୍ଗତେପୀତି ତତିୟେନ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅତିଖୁଦ୍ଦକତଂ ସୂଚେତି ।
୧୦୧୧.ସକନ୍ଦା ତାଲଟ୍ଠୀତି ସକନ୍ଦତାଲବୀଜଂ । ପତ୍ତୱଟ୍ଟୀତି ସୂଚିସଣ୍ଠାନା ଅଙ୍କୁରପତ୍ତୱଟ୍ଟି । ନ ଚ ବୀଜଗାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭୂତଗାମୋ’’ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।
୧୦୧୨.ନାଳିକେରତଚନ୍ତି ନାଳିକେରଫଲଛଲ୍ଲିଂ । ଦନ୍ତସୂଚୀୱାତି ଦନ୍ତମୟସୂଚି ଇୱ । ସୋପୀତି ନାଳିକେରୋପି । ରୁକ୍ଖତଚସଦ୍ଦାନଂ ଫଲେସୁ ୱତ୍ତମାନକାଲେସୁପି ତଂଲିଙ୍ଗତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ‘‘ସୋ’’ତି ଆହାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୧୦୧୩.ମିଗସିଙ୍ଗସମାନାୟାତି ହରିତୱିସାଣସଦିସାୟ । ପତ୍ତୱଟ୍ଟିୟାତି ଅଙ୍କୁରପତ୍ତୱଟ୍ଟିୟା । ସତିୟାତି ୱିଜ୍ଜମାନାୟ । ଭୂତଗାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅମୂଲକଭୂତଗାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ନାଳିକେରସ୍ସ ଆୱେଣିକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚତୁଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦୧୫-୬.ଅମ୍ବଟ୍ଠୀତି ଅମ୍ବବୀଜଂ । ଜମ୍ବୁଟ୍ଠୀତି ଜମ୍ବୁବୀଜଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଧୁକପନସାଦିବୀଜାନଂ ଗହଣଂ । ୱନ୍ଦାକାତି ରୁକ୍ଖାଦନୀ । ଅଞ୍ଞଂ ୱାତି ଭଣ୍ଡକଦଲିମନୋରହଂ ୱା । ଅସ୍ସାତି ୱନ୍ଦାକାଦିନୋ । ଅମୂଲୱଲ୍ଲୀତି ଏୱଂନାମିକା ୱଲ୍ଲି ।
୧୦୧୮.ଘଂସିତ୍ୱାତି ୟେନ କେନଚି ଘଂସିତ୍ୱା । ତଂ ସେୱାଲଂ । ତସ୍ମାତି ତସ୍ମା ପାକାରା ।
୧୦୧୯.ସେୱାଲେ ଅପନୀତେ । ଅନ୍ତୋତି ପାନୀୟଘଟାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିମ୍ହି । କଣ୍ଣକଂ ଅବ୍ବୋହାରନ୍ତି ୟୋଜନା । ପାନୀୟଘଟାଦୀନଂ ବହି ସେୱାଲୋ ଉଦକେ ଅଟ୍ଠିତତ୍ତା, ବୀଜଗାମାନୁଲୋମତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ୱଦନ୍ତି । କଣ୍ଣକଂ ନୀଲୱଣ୍ଣମ୍ପି ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ ।
୧୦୨୦.ପାସାଣଦଦ୍ଦୂତି ମନୁସ୍ସସରୀରେ ରୋଗାକାରେନ ପାସାଣେ ଜାୟମାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେୱାଲନ୍ତି ପାସାଣସେୱାଲଂ । ସେଲେୟ୍ୟକା ନାମ ସିଲାୟ ସମ୍ଭୂତା ଏକା ସୁଗନ୍ଧଜାତି । ଅପତ୍ତାନୀତି ପଣ୍ଣରହିତାନି ।
୧୦୨୧.ପୁପ୍ଫିତନ୍ତି ୱିକସିତଂ । ତଂ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତଂ । ମକୁଲନ୍ତି ଅୱିକସିତଂ ।
୧୦୨୨. ଅଲ୍ଲସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ତଚଂ ୱିକୋପେତ୍ୱା ୟଥା ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ପପ୍ପଟିକମ୍ପି ନିୟ୍ୟାସମ୍ପି ୱିକୋପେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପପ୍ପଟିକମ୍ପୀତି ଅଲ୍ଲତଚମତ୍ଥକେ ସୁକ୍ଖତଚପଟଲମ୍ପି । ‘‘ଅଲ୍ଲସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକେନ ମତରୁକ୍ଖେ ଦୋସାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ତଚଂ ୱିକୋପେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ରୁକ୍ଖତଚମ୍ପି ପପ୍ପଟିକମ୍ପି ସାଲକପିତ୍ଥାଦିନିୟ୍ୟାସମ୍ପି ରୁକ୍ଖେ ଅଲ୍ଲତଚଂ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ମତ୍ଥକତୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୦୨୩. ଅକ୍ଖରଚ୍ଛିନ୍ଦନାରହେସୁ ନୁହିକଦଲିଆଦୀସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ, ତତ୍ଥଜାତେସୁ ତାଲପଣ୍ଣାଦିକେସୁ ୱା ଅକ୍ଖରଂ ଲିଖତୋ ପାଚିତ୍ତିୟମୁଦୀରୟେତି ୟୋଜନା । ‘‘ତତ୍ଥଜାତେସୂ’’ତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖତୋ ଅପନୀତପଣ୍ଣେସୁ ଲିଖିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପେତି ।
୧୦୨୪.‘‘ପକ୍କମେୱ ୱା’’ତି ୱିସୁଂ ୱଚନତୋ ‘‘ଫଲଂ ୱା’’ତି ଇମିନା ଅପକ୍କଂ ଫଲଂ ଗହିତଂ ।
୧୦୨୫.ଫଲିନିଂସାଖନ୍ତି ଖାଦନାରହଫଲୱତିଂ ଜମ୍ବୁସାଖାଦିକଂ ସାଖଂ । ଗଣ୍ହତୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସୟଂ ଖାଦିତୁକାମୋ ଚେତି ତଥା ଓନମିତ୍ୱା ସାଖତୋ ଓଚିନିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଫଲଂ ସଚେ ସୟଂ ଖାଦିତୁକାମୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଦାତୁନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନାମେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ।
୧୦୨୬.ପରଂ କଞ୍ଚି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତେସୂତି କୁସୁମାନି ଲୁନନ୍ତେସୁ । ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେପି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ନାମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନସାଖାୟ ପୁପ୍ଫାନି ପାନୀୟୱାସତ୍ଥାୟ ନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନାପେତ୍ୱା ଗହିତପୁପ୍ଫାନି ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେହି ପନ ପୁପ୍ଫେହି ପାନୀୟଂ ନ ୱାସେତବ୍ବଂ । ପାନୀୟୱାସତ୍ଥିକେନ ସାମଣେରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଚିନାପେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ।
୧୦୨୭.‘‘ସାଖା’’ତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ମୋଚିତା ୱୁଚ୍ଚତି । ସାଖୀନନ୍ତି ରୁକ୍ଖାନଂ । ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୁକ୍ଖତୋ ମୋଚିତସାଖଂ । ୟେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସାଖା ରୁହତି, ତେସଂ ସାଖୀନଂ ତଂ ସାଖଂ କପ୍ପିୟଂ ଅକାରାପେତ୍ୱା ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସାଖା ରୁହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟେସଂ ସାଖା ନ ରୁହତି, ତେସଂ ତସ୍ସା କପ୍ପିୟକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୧୦୨୮.ଅଲ୍ଲସିଙ୍ଗିୱେରାଦିକେସୁପୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଚଲସୁଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୧୦୨୯. ଅନିୟାମତୋ ୱଟ୍ଟତେୱାତି ୟୋଜନା । ନିୟାମସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମଂ ରୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅନିୟାମତୋତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ନିୟାମୱଚନାଭାୱତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୦୩୨.ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡାନନ୍ତି ପୂରଣୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ, ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବମେୱାତି ପଚ୍ଛିୟଂ ଠିତଂ ସବ୍ବଂ ଖଣ୍ଡଂ । କତଂ ହୋତୀତି କତଂ କପ୍ପିୟଂ ହୋତି । ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପିୟେ କତେତି ପଚ୍ଛିୟଂ ସବ୍ବଖଣ୍ଡେସୁ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣ୍ଡେ କପ୍ପିୟେ କତେ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅଗ୍ଗିପରିଜିତଂ ସତ୍ଥପରିଜିତଂ ନଖପରିଜିତଂ ଅବୀଜଂ ନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜଂୟେୱ ପଞ୍ଚମ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ଇତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଗ୍ଗିସତ୍ଥନଖେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ତତ୍ତ ଅୟୋଖଣ୍ଡେନ ୱା ଜଲିତଗ୍ଗିନା ୱା ସୂଚିମୁଖେନ ୱା ନଖଚ୍ଛେଦନେନ ୱା ସତ୍ଥକଧାରାୟ ୱା ମନୁସ୍ସସୀହାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଟିତାନୁପ୍ପାଟିତଅପୂତିନଖେନ ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବଂ । କରୋନ୍ତେନ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗିପରିଜିତାଦି କାକବ୍ବନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ପନ ୟାୟ କାୟଚି ୱାଚାୟ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପଠମଂ ଅଗ୍ଗିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନଖାଦୀହି ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବଂ । କରୋନ୍ତେନ ଚ ତଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘କପ୍ପ’’ନ୍ତି ଚେ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତୀତି କେଚି ।
୧୦୩୩.ଦାରୁନ୍ତି ଉଚ୍ଛୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋବଦ୍ଧଦାରୁଂ । ଦାରୁଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ ଜାନିତ୍ୱାପି ୱିଜ୍ଝତି ୱା ୱିଜ୍ଝାପେତି ୱା, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ‘‘ଏକସିତ୍ଥେପୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୦୩୪.ତାନି ଉଚ୍ଛୁଦାରୂନି । ତନ୍ତି ୱଲ୍ଲିଂ, ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ।
୧୦୩୫.ମରିଚପକ୍କେହୀତି ପରିଣତେହି ମରିଚପକ୍କେହି । ଅପରିଣତାନଂ ପନ ଅବୀଜତ୍ତା କପ୍ପିୟେ ଅକତେପି ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଞ୍ଚ ସେତଲସୁଣତଚଲସୁଣାଦୀହି ମିସ୍ସଭତ୍ତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭତ୍ତସିତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଏକାବଦ୍ଧତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଫଲାଦୀନମେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ।
୧୦୩୬.ତିଲତଣ୍ଡୁଲକାଦିସୂତି କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବତିଲେହି ମିସ୍ସତଣ୍ଡୁଲାଦୀସୁ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବୱତ୍ଥୂହି ମିସ୍ସିତାନି ଇତରୱତ୍ଥୂନି ଗହିତାନି । ଏକାବଦ୍ଧେ କପିତ୍ଥେପୀତି କଟାହେନ ବଦ୍ଧବୀଜେ ପରିଣତକପିତ୍ଥଫଲେପି । କଟାହେତି ବଦ୍ଧମିଞ୍ଜେ କପାଲେ ।
୧୦୩୭.କଟାହଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ସୁକ୍ଖତ୍ତା ସମନ୍ତତୋ କଟାହଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ମିଞ୍ଜକନ୍ତି ପରିଣତକପିତ୍ଥଫଲମିଞ୍ଜଂ । ତଂ କପିତ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱାତି କପିତ୍ଥକଟାହଂ ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱା, ଇଦଂ ବୀଜତୋ ମୁତ୍ତସ୍ସ କଟାହସ୍ସ ଭାଜନଗତିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୦୩୮. ‘‘ଅଭୂତଗାମଅବୀଜେସୂ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଅଭୂତଗାମେ ଚ ଅବୀଜେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ଅବୀଜେ ବୀଜସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨) ପାଠଂ ୱିନା ‘‘ଅଭୂତଗାମେ ଭୂତଗାମସଞ୍ଞୀ’’ତି ପାଠୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଭୂତଗାମଗ୍ଗହଣଂ କସ୍ମା କତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତସ୍ମିଂ ପାଠେ ବୀଜଂ ଭୂତଗାମଞ୍ଚ ବୀଜଗାମଂ ବୀଜଞ୍ଚ ବୀଜବୀଜନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସେସନୟେନ ‘‘ବୀଜ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଉଭୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଭୂତଗାମଅବୀଜଗାମଦ୍ୱୟେ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ‘‘ଅଭୂତଗାମେ ଭୂତଗାମସଞ୍ଞିନୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ୱେମତିକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅବୀଜଗାମେ ବୀଜଗାମସଞ୍ଞିନୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ୱେମତିକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଦୁକ୍କଟାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତତ୍ଥ ଅଭୂତଗାମନ୍ତି ବୀଜଗାମଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅବୀଜଗାମନ୍ତି ନୋ ବୀଜଂ ।
୧୦୩୯.ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଭୂତଗାମବୀଜଗାମଦ୍ୱୟେ । ‘‘ଅତଥାସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଭୂତଗାମଂ ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ, ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅଭୂତଗାମଂ, ଅବୀଜନ୍ତି ୱା ସଞ୍ଞିନୋ ଭୂତଗାମଂ ବୀଜମ୍ପି ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ବୀଜେ ଅବୀଜସଞ୍ଞୀ ଛିନ୍ଦତି ୱା…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଭୂତଗାମଂ ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱମୁପରିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ୱା ଆଲମ୍ବଣକତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ଘଂସିତ୍ୱା ୱା ତିଣାଦୀସୁ ଛିଜ୍ଜେସୁପି ‘‘ଇମଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅମନସିକତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତିସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତସତିସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞେନ କଥୟତୋ ୱା ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀହି ତିଣାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ଚ-କାରେନ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଚିତଂ । ‘‘ଇମଂ ଭୂତଗାମ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପତିତେ ଇମଂ ଡୟ୍ହତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ଭିଜ୍ଜତି ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିଂ ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୪୦.ଇଦଂଚାତି ଇଦଂ ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତୱାଚାଚିତ୍ତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତୱସେନ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଛେଦନାଦିକିରିୟାୟ ଆପଜ୍ଜନତୋ କ୍ରିୟଂ । ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଚେତିୟାଦୀସୁ ତିଣଗହନାଦିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଖୀଣାସୱସ୍ସ କୁସଲଂ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିରିୟଂ, ଫଲପୁପ୍ଫାଦିଲୋଭେନ ୱିକୋପେନ୍ତାନଂ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ତିଚିତ୍ତଂ ।
ଭୂତଗାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୪୧. ଅଞ୍ଞୱାଦୱିହେସକେ କମ୍ମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେନ କତେତି ୟୋଜନା, ଅଞ୍ଞୱାଦକୱିହେସକାରୋପନକମ୍ମେ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ପଚ୍ଚେକଂ ସଙ୍ଘେନ କତେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତୀତି ଅଞ୍ଞୱାଦକଂ, ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୱିହେସେତୀତି ୱିହେସକଂ, ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୮) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱତ୍ଥୁନା, ଆପତ୍ତିୟା ୱା ଚୋଦନାୟ କତାୟ ତଂ ଅୱତ୍ତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ, କିଂ ଆପନ୍ନୋ, କିସ୍ମିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୯୪) ପଦଭାଜନାନୁକ୍କମେନ ପୁଚ୍ଛିତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱଚନଂ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୱାଦକୋ। ଇଧ ପନ ଭାୱପ୍ପଧାନୱସେନ କିରିୟା ଗହିତା ।
ତଥେୱ ଚୋଦିୟମାନୋ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅୱତ୍ତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଭୀରୁକତାୟ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ ଅକତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱିହେସେତୁଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ୱିହେସକୋ ନାମ । ଏତ୍ଥାପି ଭାୱପ୍ପଧାନୱସେନ କିରିୟାୱ ଗହେତବ୍ବା । ଇଧ ପନ ତବ୍ଭାୱାରୋପନକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସଂଖେପୋ । ପୁନ ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପୁନପି ତେନେୱ ପକାରେନ ଅଞ୍ଞୱାଦକୱିହେସକାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ହୋତୀତି ପଦଭାଜନେ ‘‘ରୋପିତେ ଅଞ୍ଞୱାଦକେ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୦) ନୟେନ ଚ ‘‘ରୋପିତେ ୱିହେସକେ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୦) ନୟେନ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକେକସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଏକେକାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୦୪୨.ଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମେ’’ତି ସେସୋ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀତି ତୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ଅଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କମ୍ମେ ଅରୋପିତେତି ଅଞ୍ଞୱାଦକକମ୍ମାରୋପନେ ଅକତେ । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚକାରେନ କମ୍ମେ ଅରୋପିତେ ଏୱଂ ୱିହେସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ କମ୍ମେ ଅରୋପିତେତି ୱିହେସକକାଲମାହ ।
୧୦୪୩.ଆପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଆପନ୍ନଂ । ଭଣ୍ଡନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ମୟା ଇମସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭଣ୍ଡନକଲହାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତସ୍ସ । ଗିଲାନସ୍ସାତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟମୁଖରୋଗାଦିୟୁତ୍ତସ୍ସ ।
୧୦୪୪.କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞପଟିଚରଣଂ କ୍ରିୟଂ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ଅକ୍ରିୟଂ ।
ଅଞ୍ଞୱାଦକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୪୫-୬.ସମ୍ମତସ୍ସାତି ଖନ୍ଧକାଗତସେନାସନପଞ୍ଞାପକସମ୍ମୁତିଆଦୀସୁ ତେରସସୁ ସମ୍ମୁତୀସୁ ଏକଂ ୱା କତିପୟା ୱା ସବ୍ବା ୱା ଦାତୁଂ ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନସମ୍ମୁତିକସ୍ସ । ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୬) ୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଉପସମ୍ପନ୍ନମାହ, ଅୟସଂ କତ୍ତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଦନ୍ତୋତି ‘‘ଛନ୍ଦେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତି, ଛନ୍ଦେନ ଭତ୍ତାନି ଉଦ୍ଦିସତୀ’’ତିଆଦିଂ ଭଣନ୍ତୋ । ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଉଜ୍ଝାପେତୀ’’ତି କିରିୟମପେକ୍ଖିତ୍ୱା କମ୍ମନି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଉଜ୍ଝାପେତି ଅୱଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକାପେତି, ଲାମକତୋ ୱା ଚିନ୍ତାପେତି, ଖୀୟତୀତି ‘‘ଛନ୍ଦେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତିଆଦିଂ କଥେନ୍ତୋ ପକାସେତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱସେନ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସନ୍ତିକେ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଉଜ୍ଝାପନକେ ଖିୟ୍ୟନକେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୫) ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମେ’’ତି ସେସୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମ୍ମତସ୍ସ ସଙ୍ଘେନ ଦିନ୍ନସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ସଚେ ଧମ୍ମକମ୍ମଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୦୪୭-୮.ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସମ୍ମତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅସମ୍ମତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୋତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତି ସେସୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସନ୍ତିକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ସମ୍ମତଂ ପଚ୍ଛା ସାମଣେରଭାୱଂ ଉପଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମ୍ମତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଦତୋତି ୟୋଜନା ।
୧୦୪୯.କରୋନ୍ତଂ ସମ୍ମତଂ । ଭଣତୋତି ଉଜ୍ଝାପୟତୋ, ଖୀୟତୋ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଉଜ୍ଝାପନଖୀୟନକିରିୟାହି ଆପଜ୍ଜନତୋ କ୍ରିୟଂ। ୟସ୍ମା ଉଜ୍ଝାପନଂ, ଖୀୟନଞ୍ଚ ମୁସାୱାଦୱସେନେୱ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ, ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଚ ଇମିନା ଚ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତସ୍ସ, ଖୀୟନ୍ତସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଆପନ୍ନଂ ।
ଉଜ୍ଝାପନକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୫୦. ସଙ୍ଘସ୍ସ ମଞ୍ଚାଦିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସଙ୍ଘିକଂ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଭିସିଂ ୱା କୋଚ୍ଛଂ ୱା’’ତି ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତଂ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ମଞ୍ଚାଦିଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ମଞ୍ଚୋ ନାମ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମଞ୍ଚା ମସାରକୋ ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ କୁଳୀରପାଦକୋ ଆହଚ୍ଚପାଦକୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୧) ଚ ଦସ୍ସିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ମଞ୍ଚୋ । ତତ୍ଥ ମସାରକୋ ନାମ ମଞ୍ଚପାଦେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଟନିସିଖାହି ଆୱୁଣିତ୍ୱା କତମଞ୍ଚୋ । ସୋ ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନୋ ୱେତ୍ତମଞ୍ଚୋ । ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ ନାମ ଅଟନିସୀସେସୁ ବୁନ୍ଦିକରନ୍ତରତୋ ମଞ୍ଚପାଦେ ଡଂସାପେତ୍ୱା କତୋ ୱେତ୍ତମଞ୍ଚପଦରମଞ୍ଚୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କୁଳୀରପାଦକୋ ନାମ ପାଦବୁନ୍ଦେ ଅସ୍ସଖୁରାଦିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କକ୍କଟପାଦେହି ୱିୟ ୱଙ୍କପାଦେହି ୟୋଜିତମଞ୍ଚୋ । ଆହଚ୍ଚପାଦକୋ ନାମ ଅଟନିୟୋ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଟନିଛିଦ୍ଦେ ପାଦସୀସେ ସିଖଂ କତ୍ୱା ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅଟନିୟା ଉପରି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପାଦସିଖାମତ୍ଥକେ ତିରିୟଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆଣିଂ ପୱେସେତ୍ୱା କତମଞ୍ଚୋ ।
ପୀଠଂ ନାମ ଏୱମେୱ କତଂ ତନ୍ନାମକମେୱ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ଭିସି ନାମ ‘‘ପଞ୍ଚ ଭିସିୟୋ ଉଣ୍ଣଭିସି ଚୋଳଭିସି ୱାକଭିସି ତିଣଭିସି ପଣ୍ଣଭିସୀ’’ତି ଗବ୍ଭୱସେନ ଦସ୍ସିତା ପଞ୍ଚ ଭିସିୟୋ । ତତ୍ଥ ଉଣ୍ଣା ନାମ ମନୁସ୍ସଲୋମଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଲୋମାନି । ଚୋଳା ନାମ ପିଲୋତିକା । ୱାକଂ ନାମ ମକଚିୱାକାଦିକଂ । ତିଣଂ ନାମ ଦବ୍ବତିଣାଦି । ପଣ୍ଣଂ ନାମ ତମାଲପଣ୍ଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସପଣ୍ଣଂ ।
କୋଚ୍ଛନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘କୋଚ୍ଛଂ ନାମ ୱାକମୟଂ ୱା ଉସୀରମୟଂ ୱା ମୁଞ୍ଜମୟଂ ୱା ପବ୍ବଜମୟଂ ୱା ଅନ୍ତୋ ସଂୱେଠେତ୍ୱା ବଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୧) ଦସ୍ସିତଂ ୱାକଂ ୱା ଉସୀରଂ ୱା ମୁଞ୍ଜତିଣଂ ୱା ଏଳକଲୋମାନି ୱା ପବ୍ବଜତିଣଂ ୱା ଆଦାୟ ଉଭୋହି କୋଟୀହି ୱିତ୍ଥତଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ପୀଳେତ୍ୱା ସଙ୍କୁଚିତ୍ୱା ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୀହଚମ୍ମାଦୀହି ୱେଠନବନ୍ଧନାନି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନୀ ୱିୟ ନିସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତଂ ଆସନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ୱିତ୍ଥତଂ, ମଜ୍ଝେ ସଂଖିତ୍ତଂ, ପଣୱସଣ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତଂ କିର ମଜ୍ଝେ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମପରିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି କରୋନ୍ତି । ଅକପ୍ପିୟଚମ୍ମଂ ନାମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧) । ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ୱା ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱକ୍ଖତି । ସନ୍ଥରିତ୍ୱାତି ସୟଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ୱା ।
୧୦୫୧.ନେୱୁଦ୍ଧରେୟ୍ୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନ ପଟିସାମେୟ୍ୟ । ନ ଉଦ୍ଧରାପେୟ୍ୟ ୱାତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତଥା ନ କାରାପେୟ୍ୟ । ତନ୍ତି ମଞ୍ଚାଦିଂ । ପକ୍କମନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଲବ୍ଭତି, ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ଅତ୍ଥତଟ୍ଠାନତୋ ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଥାମପ୍ପମାଣେନ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଖିତ୍ତପାସାଣସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
୧୦୫୨.ୱସ୍ସିକେ ଚତୁରୋ ମାସେତି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାତୁମାସେ । ସଚେ ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତ୍ଥଚି ଜନପଦେ’’ତି ସେସୋ । ତେନେୱ ‘‘ସଚେ’’ତି ସାସଙ୍କମାହ । ‘‘ୟେସୁ ଜନପଦେସୁ ୱସ୍ସକାଲେ ନ ୱସ୍ସତି, ତେସୁପି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚାପୀତି ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅୱସ୍ସନ୍ତେପି ।
୧୦୫୩.ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଲଙ୍କାଦୀପସଦିସେ ଦେସେ । ୟତ୍ଥ ଅପରେପି ହେମନ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ମାସେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ମଞ୍ଚାଦିଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଗିମ୍ହାନେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ବହି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତି ।
୧୦୫୪.ନିୱାସସ୍ମିନ୍ତି ରୁକ୍ଖେ କୁଲାୱକଂ କତ୍ୱା ନିରନ୍ତରୱାସେ ସତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପନ ଧୁୱନିୱାସେନ କୁଲାୱକେ କତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) । କଦାଚିପୀତି ଅନୋୱସ୍ସକାଲେପି ।
୧୦୫୫-୬. ସଙ୍ଘିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମଞ୍ଚାଦୀତି ୟୋଜନା । ସନ୍ଥତଂ ୟଦୀତି ଅନାଣତ୍ତେନ ୟଦି ଅତ୍ଥତଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେତି ରୁକ୍ଖମୂଲମଣ୍ଡପଅବ୍ଭୋକାସାଦିମ୍ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେ । ୟେନ କେନଚୀତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା । ଭିକ୍ଖୁନାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ । ସୋତି ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ।
୧୦୫୭.ତନ୍ତି ତଂ ସଙ୍ଘିକଂ ୱେତ୍ତମଞ୍ଚାଦିଂ । ସନ୍ଥରାପିତ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ତୁସାଧନୋ, ସନ୍ଥରିତୁଂ ନିୟୋଜକସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୫୮.ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆଣାପକୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଆଣତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପସମ୍ପନ୍ନେନାତି ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସେୱାତି ଆଣତ୍ତିୟା ଆସନପଞ୍ଞାପକସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥୱିକଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଠପେତି, ‘‘ମୟ୍ହମେୱ ଭାରୋ’’ତି ୱା ୱଦତି, ପଞ୍ଞାପକୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
୧୦୫୯-୬୦.ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତସରୂପଂ ୟଂ କଞ୍ଚି ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଲଜ୍ଜିଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ମୟଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନୁମତିଗହଣଂ ଆପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ, ତଂ ଅନାପତ୍ତିୟା କଥଂ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ଗମନସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଲଦ୍ଧତ୍ତା । ‘‘କପ୍ପଂ ଲଭିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅନୁମତିଦାୟକେନ ୱତ୍ତାୱତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧକପ୍ପତ୍ତା ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ୱଟ୍ଟତି । ଅନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାତି ନିୟ୍ୟାତନଂ ଅକତ୍ୱା ୱତ୍ତାୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିୟାଦେତ୍ୱା, ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱାରେତି ପଦୱାରେ ।
୧୦୬୨.ତସ୍ମା ଠାନାତି ଅତ୍ତନା ଠତ୍ୱା ଆଣାପିତଭୋଜନସାଲତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭୋଜନସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧) ।
୧୦୬୩. ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତିକାତୀତେନାତି ଅକୁସଲମୂଲତ୍ତିକାଦିତୋ ସୱାସନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଅତିକ୍କନ୍ତେନ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୨) ୱଚନତୋ ଦୁକ୍କଟତ୍ତୟଂ ହୋତି ।
୧୦୬୪-୫.ଚିମିଲିକଂ ନାମ ପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ଛୱିରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବପିଲୋତିକଂ । ତଟ୍ଟିକା ନାମ ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି କତତଟ୍ଟିକା । ଚମ୍ମଂ ସୀହଚମ୍ମାଦି । ସେନାସନପରିକ୍ଖାରେ ଅକପ୍ପିୟଚମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ହି ସେନାସନପରିଭୋଗେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଚମ୍ମଂ ନାମ ନ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସୀହଚମ୍ମାଦୀନଂ ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨) । ଇମସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠସ୍ସ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୧୨) ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ –
‘‘ସୀହଚମ୍ମାଦୀନଂ ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ମହାଚମ୍ମାନି ଧାରେତବ୍ବାନି ସୀହଚମ୍ମଂ ବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମଂ ଦୀପିଚମ୍ମଂ, ୟୋ ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଖନ୍ଧକପାଳିୟା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅନ୍ତୋପି ମଞ୍ଚେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ବହିପି ମଞ୍ଚେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୫) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋୟେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ପନ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟଥା ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ସବ୍ବଂ ପାସାଦପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୦) ୱଚନତୋ ପୁଗ୍ଗଲିକେପି ସେନାସନେ ସେନାସନପରିଭୋଗୱସେନ ନିୟମିତଂ ସୁୱଣ୍ଣଘଟାଦିକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟମାନମ୍ପି କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱମିଦଂ ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ତଂ ତଂ ୱିହାରଂ ହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
‘‘ଫଲକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଠାଗତଂ ଫଲକପୀଠମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଫଲକପୀଠଂ ନାମ ଫଲକମୟଂ ପୀଠ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨) । ପାଦପୁଞ୍ଛନିନ୍ତି କଦଲିୱାକାଦୀହି କତଂ ପାଦପୁଞ୍ଛନିକଂ । ଭୂମତ୍ଥରଣଂ ନାମ ଚିମିଲିକାୟ ସତି ତସ୍ସା ଉପରି, ଅସତି ସୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବା କଟସାରକାଦିୱିକତି । ଉତ୍ତରତ୍ଥରଣଂ ନାମ ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନଂ ଉପରି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ।
ପତ୍ତାଧାରକନ୍ତି ପତ୍ତୱଲୟାଧାରକଂ । ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିକ୍ଖାରଂ । ଗଚ୍ଛତୋତି ଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛତୋ । ସଚେ ପନ ଦାୟକେହି ଦାନକାଲେୟେୱ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକମ୍ପି କମ୍ବଲଂ ‘‘ପାଦପୁଞ୍ଛନିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦିନ୍ନଂ, ତଥେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଇମଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିସେନାସନମ୍ପି ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସେପି ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନଂ ଚେ, ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି କାଲେ ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୧୦୬୬. ଆରଞ୍ଞକେନାପି ସଚେ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅନୋୱସ୍ସକେ ନୋସତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଂ ରୁକ୍ଖସ୍ମିଂ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୦୬୭.ଉପଚିକାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୂସିକା ଗହିତା । ନ ଲୁଜ୍ଜତୀତି ନ ନସ୍ସତି । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ମଞ୍ଚାଦିକଂ ସକଲଂ ।
୧୦୬୮.ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ମଞ୍ଚାଦିୱିସୟେ । ରୁଦ୍ଧେତି ୱୁଡ୍ଢଭିକ୍ଖୁନା ୱା ଇସ୍ସରାଦୀହି ୱା ୟକ୍ଖସୀହାଦୀହି ୱା ମଞ୍ଚାଦିକେ ରୁଦ୍ଧେ ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥେ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଗହିତେତି ଅତ୍ଥୋ। ଆପଦାସୁପୀତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟାଦୀସୁ ଚ ସନ୍ତେସୁ । ଗଚ୍ଛତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୦୬୯. କାୟୱାଚତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ସୟଂ ଅନୁଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ କାୟେନ ହୋତି, ଅନାପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱାଚାୟ ହୋତି, ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱା ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ସଚିତ୍ତକେନ ତେନେୱ ଦ୍ୱୟେନ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲେଡ୍ଡୁପାତାତିକ୍କମୋ କ୍ରିୟଂ। ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧରଣାଦି ଅକ୍ରିୟଂ।
ପଠମସେନାସନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୭୦-୩.ଭିସୀତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚପ୍ପକାରା ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ମଞ୍ଚକଭିସି ୱା ପୀଠକଭିସି ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଭିସି ଚ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ନାମ ପାୱାରୋ କୋଜୱୋ ୱା । ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ‘ଇଦଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତଥାୱୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତାଦିସଂ ମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମେୱା’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୧୬) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟା ଲିଖିତଂ । ନିସୀଦନନ୍ତି ନିସୀଦନଚୀୱରଂ ।
ତିଣସନ୍ଥାରୋ ଏରକାଦୀନି ତିଣାନି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଗୋପେତ୍ୱା କତସନ୍ଥାରୋ । ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରୋ ନାମ ନାଳିକେରାଦିପଣ୍ଣେ ତଥେୱ ଗୋପେତ୍ୱା କତସନ୍ଥାରୋ । ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା । ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି ଇଦଂ ସହସେୟ୍ୟକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ଦସୱିଧଂ ସେୟ୍ୟନ୍ତି ଦସୱିଧାସୁ ସେୟ୍ୟାସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ଥରିତ୍ୱାପି ୱାତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ସୋ ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱାପୀତି ଇମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱା-ସଦ୍ଦଂ ‘‘ସୟଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା’’ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ଅୟଂ ୱିକପ୍ପୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତଂ ସେୟ୍ୟଂ ।
ଆରାମସ୍ସୂପଚାରନ୍ତି ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ ନାମ ସେନାସନତୋ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉପଚାରମାହ । ଅସ୍ସାତି ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ।
୧୦୭୪.ଉଭୟେସନ୍ତି ସେନାସନସେୟ୍ୟାନଂ । ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୦୭୫.ଉପଚାରେ ୱିହାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରୋ ନାମ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭାଦିସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଗୁତ୍ତସେନାସନଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିହାରୋତି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଗୁତ୍ତସେନାସନଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭) । ତତ୍ଥ ଉପଚାରୋ ନାମ ତଂସମୀପଂ ଠାନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଉପଚାରେତି ତସ୍ସ ବହି ଆସନ୍ନେ ଓକାସେ’’ତି । ମଣ୍ଡପୋ ନାମ ପରିଚ୍ଛନ୍ନାପରିଚ୍ଛନ୍ନସନ୍ନିପାତମଣ୍ଡପୋ । ୟଥାହ ‘‘ମଣ୍ଡପେ ୱାତି ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱାପି ବହୂନଂ ସନ୍ନିପାତମଣ୍ଡପେ’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାରୁକ୍ଖମୂଲାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ଉପଟ୍ଠାନସାଲା ନାମ ଅଗୁତ୍ତା ଭୋଜନସାଲା । ୟଥାହ ‘‘ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ ୱାତି ଭୋଜନସାଲାୟଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭) । ଅଗୁତ୍ତତା ଚ ‘‘ଠାନସ୍ସ ଅଗୁତ୍ତତାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
୧୦୭୬.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱାରତ୍ତୟେ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସୱତ୍ଥୂସୁ ଭୱଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତି ଦସୱତ୍ଥୁକଂ, ଦସନ୍ନଂ ୱା ୱତ୍ଥୁ ଦସୱତ୍ଥୁ, ତଂୟେୱ ଦସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଭିସିଆଦିକଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସେୟ୍ୟାଭଣ୍ଡଂ । ତସ୍ସାତି ସନ୍ଥାରକସ୍ସ । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭) ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତଂ।
୧୦୭୭.ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥତସେୟ୍ୟଂ ୟଥା ଉପଚିକାହି ନ ଖଜ୍ଜତି, ତଥା ପଟିସାମେତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେନ ୱୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୁଇସ୍ସରାଦିନା । ପଲିବୁଦ୍ଧେତି ସେନାସନେ ପରିବୁଦ୍ଧେ ନିୱାରିତେ ।
୧୦୭୮.ସାପେକ୍ଖୋୱ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦଂ ପଟିସାମେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପେକ୍ଖାସହିତୋୱ ଗାମନ୍ତରାଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ୟଥାହ ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂ ସାପେକ୍ଖୋ ନଦୀପାରଂ ୱା ଗାମନ୍ତରଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) । ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱାତି ଗତଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା, ତତୋ ବହି ଗଚ୍ଛାମୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ୟତ୍ଥସ୍ସ ଗମନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) । ତଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ସେୟ୍ୟଂ କଞ୍ଚି ପେସେତ୍ୱା ଆପୁଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘କଞ୍ଚି ପେସେତ୍ୱା ଆପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଅନ୍ତୋୱିହାରେ ୱା ହୋତୁ ବହି ୱା, ଲେଡ୍ଡୁପାତାତିକ୍କମେନ, ଇଧ ଉପଚାରାତିକ୍କମେନ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅବ୍ଭୋକାସମ୍ହି ମଞ୍ଚାଦିଂ, ୱିହାରେ ସେୟ୍ୟମତ୍ତକଂ ।
ହିତ୍ୱା ୱଜନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ, ଲେଡ୍ଡୁପାତୂପଚାରତୋତି ॥
ଦୁତିୟସେନାସନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୭୯.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘିକାୱାସେ ପୁବ୍ବୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜାନଂ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ ଚେ, ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ପୁବ୍ବୁପଗତୋ ନାମ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ସେନାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱସନ୍ତୋ । ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋ । ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟା ନାମ ୱୁଦ୍ଧାଦୟୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଜାନାତି ନାମ ୱୁଡ୍ଢୋତି, ଗିଲାନୋତି, ସଙ୍ଘେନ ଦିନ୍ନୋତି ଜାନାତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୧) । ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା, ତସ୍ସ ପଠମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ଆସନ୍ନତରଂ ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣଂ ଉପଚାରଂ ପୱିସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଦସୱିଧାସୁ ସେୟ୍ୟାସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟନଂ କରେୟ୍ୟ, ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଦସସ୍ୱଞ୍ଞତରଂ ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ ୱା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅଭିନିସୀଦତି ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜତି ୱା’’ତି ।
୧୦୮୦-୨. ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁକାମୋ ପଠମଂ ‘‘ଅନୁପଖଜ୍ଜସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାଦଧୋୱନପାସାଣା…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ସେନାସନଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଦଧୋୱନପାସାଣା ୟାୱ ତଂ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ପନ ମଞ୍ଚପୀଠତୋ ୟାୱ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ତୁ ୟଂ ଠାନଂ, ଇଦମେୱ ଉପଚାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଉପଚାରେତି ୟୋଜନା । ବାଧେତୁକାମସ୍ସାତି ‘‘ୟସ୍ସ ସମ୍ବାଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ପକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ । ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୧୯୮୩. ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଉଦ୍ଦେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁମାହ ‘‘ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତଥା ଅନୁପଖଜ୍ଜ ଅତ୍ଥତାୟ ସେୟ୍ୟାୟ । ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଦ୍ୱେପି କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମଂ ପଚ୍ଛିମୱିକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ପନ ‘‘ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ୱିକପ୍ପତ୍ତୟେ ପଚ୍ଚେକଂ ‘‘ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ତିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଉଭୟସ୍ସାପି ୱତ୍ତବ୍ବତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । କଥଂ ? ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେତି, ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ନିସଜ୍ଜାୟ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ସେୟ୍ୟାୟ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱଂ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ଦ୍ୱାଦସ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ପୁଗ୍ଗଲିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ନିସଜ୍ଜାୟ ତିକଦୁକ୍କଟଂ, ଏୱଂ ସେୟ୍ୟାୟ ତିକଦୁକ୍କଟଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ତିକଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସ ଦୁକ୍କଟାନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୧୦୮୪.କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିସୀଦନାଦି’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱିକପ୍ପତ୍ତୟେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ପାଳିୟଂ (ପାଚି॰ ୧୨୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲିକେପି ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲେ ତିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନି ସାମଞ୍ଞେନ ତିକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୦୮୫-୬.‘‘ୱୁତ୍ତୂପଚାର’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟେ ୱିହାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତୂପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପଚାରେ ୱା ଅବ୍ଭୋକାସେପି ୱା ସନ୍ଥରତୋପି ୱା ସନ୍ଥରାପୟତୋପି ୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦତୋ ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ନିୱାସୋ ୱାରିତୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୱିହାରସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସେନାସନସ୍ସ । ଉପଚାରେତି ଅୱିଦୂରେ । ଅବ୍ଭୋକାସେତି ତସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଅଙ୍ଗଣପ୍ପଦେସେ ।
ନିସୀଦତୋ ୱାତି ୱାଗ୍ଗହଣେନ ନିପଜ୍ଜତୋ ୱା ଦ୍ୱେପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଭିନିସୀଦତି ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୨) । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବୂପଗତସ୍ସ ପତ୍ତେ ସେନାସନେ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୂପଚାରତୋ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଅନ୍ତମସୋ ଅଜ୍ଝୋକାସେପୀତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ । ତସ୍ସାତି ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପୟତୋ ତସ୍ସ ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ନିୱାସୋ ୱାରିତୋ ପରୱିହେଠକେନ ସହୱାସସ୍ସ ମହାନତ୍ଥକରତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱରୂପେନ ହି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲେନ ଏକୱିହାରେ ୱା ଏକଙ୍ଗଣେ ୱା ୱସନ୍ତେନ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥେୱସ୍ସ ନିୱାସୋ ୱାରିତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୨) ।
୧୦୮୭. ‘‘ସୀତାଦିଉପପୀଳିତସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ସୀତାଦୀହି ଉପପୀଳିତସ୍ସ ବାଧିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉଣ୍ହେନ ୱା’’ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ‘‘ସୀତେନ ୱା ଉଣ୍ହେନ ୱା ପୀଳିତୋ ପୱିସତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଆପଦା ନାମ ବହି ସୟନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟାପଜ୍ଜନଂ ।
୧୦୮୮.ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ଅନୁପଖଜ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୮୯.ନିକ୍କଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ନୀହରେୟ୍ୟ । ନିକ୍କଡ୍ଢାପେୟ୍ୟ ୱାତି ନୀହରାପେୟ୍ୟ ୱା ।
୧୯୯୦. ବହୂ ଭୂମିୟୋ ୱାଲିକାତଲସଙ୍ଖାତା ୟସ୍ସ ସୋ ବହୁଭୂମୋ, ପାସାଦୋ । ସମାସନ୍ତୱିଧିୱସେନ ‘‘ବହୁଭୂମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୯୧.ଠପେତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗତିନିୱତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କତ୍ୱା ।
୧୦୯୨.ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ନିକ୍ଖମା’ତି ଏକୱଚନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନେକେପି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଆଣାପକସ୍ସ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଠତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠଗଣନାୟ ହୋତୀ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ । ଆଣତ୍ତିୟା ଖଣେୟେୱାତି ‘‘ଇମଂ ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ।
୧୦୯୩.ଏକାୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ବହୁକାନି ଚେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱାରାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅତିକ୍କାମେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଏତ୍ତକେ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅତିକ୍କମାପେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟାୱ ପରିୟନ୍ତଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’’ତି ଚ ‘‘ବହୂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’’ତି ଚ ଆଣତ୍ତତ୍ତା ବହୂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ସଚେ ନିକ୍କଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ଏତ୍ତକାନି ଦ୍ୱାରାନି ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’ତି ୱା ‘ୟାୱ ମହାଦ୍ୱାରଂ, ତାୱ ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’ତି ୱା ଏୱଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆଣତ୍ତୋ ହୋତି, ଦ୍ୱାରଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୬) । ବହୂନି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୦୯୪.ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦୀତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତୋ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଉପଚାରତୋ’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ୱିହାରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦିତୋ ଉପଚାରତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଉପଚାରୋ ନାମ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦିମତ୍ତମେୱା’’ତି । କାୟେନପି ୱାଚାୟପି ତଥା ନିକ୍କଡ୍ଢନେ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନେନ ସହ ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଣ୍ଡପାଦୟୋ ଗହିତା । ୟଥାହ ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଉପଚାରା ୱା ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟ ୱା ମଣ୍ଡପା ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲା ୱା ଅଜ୍ଝୋକାସା ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢତି ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୭) । ‘‘ୱାଚାୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନିକ୍ଖମା’’ତି ଚ ‘‘ଇମଂ ନିକ୍କଡ୍ଢାହୀ’’ତି ଆଣାପନଞ୍ଚ ଗହିତଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଏକେନ ପୟୋଗେନ ଏକାପତ୍ତି, ନାନାପୟୋଗେସୁ ପୟୋଗଗଣନାୟ, ଦ୍ୱାରଗଣନାୟ ୱା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱ ପକାରଂ ଉପସଂହରତି ।
୧୦୯୫. ‘‘ତଥା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଇତରଂ ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥା ୱିହାରୂପଚାରତୋ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦିତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ, ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି, ତଥା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିହାରତୋ ଚ ୱିହାରୂପଚାରତୋ ଚ ନିକ୍କଡ୍ଢନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ୱିହାରସ୍ସୂପଚାରା ୱା ୱିହାରା ୱା ସବ୍ବେସମ୍ପି ପରିକ୍ଖାରଂ ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ରଜନଛଲ୍ଲିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ରଜନଛଲ୍ଲିମ୍ପୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୬) ।
୧୦୯୬.‘‘ଅସମ୍ବଦ୍ଧେସୂ’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅସିଥିଲବଦ୍ଧେସୁ ପରିକ୍ଖାରେସୁ ଏକିସ୍ସାୟେୱ ଆପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗାଳ୍ହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ପନ ଏକାୱ ଆପତ୍ତୀ’ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୬) । ସିଥିଲବନ୍ଧନଂ ପନ ସମ୍ମା ବନ୍ଧନଂ ନ ହୋତୀତି ଅସମ୍ବଦ୍ଧୱଚନେନ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନଂ ଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପୟେତି ୟୋଜନା, ପରିକ୍ଖାରଂ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ, ନୀହରାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୯୭-୮.ଅନ୍ତେୱାସିନ୍ତି ଚ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକନ୍ତି ଚ ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକଂ ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ୱା ନ ସମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତଂ ନିକ୍କଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୧୨୮) । ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତଂ ଅନ୍ତେୱାସିଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜିଂ ୱା ତଥା ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ୱା ଉମ୍ମତ୍ତକଂ ୱା ତେସଂ ଅନ୍ତେୱାସିଆଦୀନଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନା ୱା ତଥା ୱିସ୍ସାସିକସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନା ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ, ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଘିକୱିହାରା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ସୟଂ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ୱା ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀଆଦୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋୟେୱ ନିକ୍କଡ୍ଢିତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୮) ୱୁତ୍ତଂ, ପାଳିୟଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୭) ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିସ୍ସାସିକସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଇମସ୍ସେୱ ପାଠସ୍ସ ଅନୁଲୋମତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତେୱାସିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଠମଂ ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନାଦିଭାୱେନ ‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ କୋପେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନାପତ୍ତି ।
୧୦୯୯.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଚ ତତ୍ଥେୱ ସେସଂ ‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୬) ଚ ‘‘ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରଂ ୱା’’ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପସଂହରତି । ‘‘ସଙ୍ଘାରାମାପି ସବ୍ବସ୍ମା’’ତି ଇଦଂ କଲହକାରକେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭଣ୍ଡନକାରକକଲହକାରକମେୱ ସକଲସଙ୍ଘାରାମତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ଲଭତି । ସୋ ହି ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଘମ୍ପି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୮) । ଇଦଂ ତୂତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକେନ ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୱିସେସନଂ ୱିନା ଅୱସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନନ୍ତରସଦିସୋୟେୱାତି ଦୀପେତି । ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଚିତ୍ତୱାଚାଚିତ୍ତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତୋତି ।
ନିକ୍କଡ୍ଢନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୦୦-୧.ମଜ୍ଝିମାସୀସଘଟ୍ଟାୟାତି ସୀସଂ ନ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅସୀସଘଟ୍ଟା, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଅସୀସଘଟ୍ଟା ମଜ୍ଝିମାସୀସଘଟ୍ଟା, ତାୟ, ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସୀସାଘଟ୍ଟନପ୍ପମାଣୁବ୍ବେଧହେଟ୍ଠିମତଲାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେହାସକୁଟିୟାତି ପଦରାଦୀହି ଉପରି ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲାୟ ଦ୍ୱିଭୂମିକାଦିଭେଦାୟ କୁଟିୟା । ଉପରୀତି ମତ୍ଥକେ, ଅକତପଦରାଦିଅତ୍ଥରଣାୟ ତୁଲାମତ୍ତୟୁତ୍ତାୟ ଉପରିମତଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାହି କାହିଚି ଉପରି ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲା ଦ୍ୱିଭୂମିକକୁଟି ୱା ତିଭୂମିକାଦିକୁଟି ୱା ‘ୱେହାସକୁଟୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ଅସୀସଘଟ୍ଟା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧) । ଆହଚ୍ଚପାଦକେମଞ୍ଚେତି ‘‘ଆହଚ୍ଚପାଦକୋ ନାମ ମଞ୍ଚୋ ଅଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତେ ଅଟନିସୀସାନି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପାଦସିଖଂ ଆୱୁଣିତ୍ୱା ଉପରିସିଖାୟ ଅନାକୋଟିତଆଣିମ୍ହି ଠିତମଞ୍ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହଚ୍ଚପାଦକେ ପୀଠେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଆହଚ୍ଚପାଦକଂ ନାମ ପୀଠଂ ଅଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୧) । ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ମିଂ ଆହଚ୍ଚପାଦକେ ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୟୋଗଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୧୦୨-୩. ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପୁଗ୍ଗଲେତି ପୁଗ୍ଗଲିକେ ୱିହାରେ । ୱେହାସକୁଟିୟା…ପେ॰… ଗଣନାୟେୱ ତସ୍ସ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପୁଗ୍ଗଲିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ।
ହେଟ୍ଠା ଅପରିଭୋଗେ ୱାତି ଦାରୁସମ୍ଭାରାଦୀନଂ ୱସେନ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଅୱଲଞ୍ଜେ ୱା । ସୀସଘଟ୍ଟାୟ ୱାତି ସୀସଘଟ୍ଟନପ୍ପମାଣତଲାୟ କୁଟିୟା ୱା । ଅୱେହାସୱିହାରେ ୱାତି ଅୱେହାସକୁଟିୟା ଭୂମିୟଂ କତପଣ୍ଣସାଲାଦୀସୁ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱିସ୍ସାସିକୱିହାରେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୨) ଇମସ୍ସ ଅନୁଲୋମନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୦୪.ୟତ୍ଥ ପଟାଣି ୱା ଦିନ୍ନାତି ୟସ୍ମିଂ ମଞ୍ଚେ ପାଦସୀସାନଂ ଉପରି ଅଟନିମତ୍ଥକତୋ ତିରିୟଂ ଆଣି ପୱେସିତା ହୋତି, ତତ୍ଥ ଅଭିନିସୀଦତୋ, ଅଭିନିପଜ୍ଜତୋ ୱା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅପୱେସିତପଟାଣିମ୍ହି ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା । ‘‘ଠତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ନିପଜ୍ଜନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଲଗେତୀତି ଉପରିବଦ୍ଧଅଙ୍କୁସସିକ୍କାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ଲଗେତି । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଏଳକଲୋମେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସମଂ ମତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ୱେହାସକୁଟିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୦୫.ୟାୱ ଦ୍ୱାରସ୍ସ କୋସମ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମହଲ୍ଲକସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସା’’ତି ସେସୋ, ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ସସ୍ସାମିକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୬) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାରାପେତାନଂ ଦାୟକାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ମହଲ୍ଲକସ୍ସ ‘‘ୱିହାରୋ ନାମ ଉଲ୍ଲିତ୍ତୋ ୱା ହୋତି ଅୱଲିତ୍ତୋ ୱା ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତୋ ୱା’’ତି ଦସ୍ସିତଭେଦସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଦ୍ୱାରକୋସସଙ୍ଖାତପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସ ‘‘ସମନ୍ତା ହତ୍ଥପାସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୬) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଦ୍ୱାରକୱାଟପୁଥୁଲପ୍ପମାଣଦ୍ୱାରବାହସମୀପଂ ଅୱଧିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦ୍ୱାରକୋସୋ ନାମ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସ ସମନ୍ତା କୱାଟୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣୋ ଓକାସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) ।
ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳସହଚରିୟେନ ତଂସହିତଦ୍ୱାରକୱାଟେନ ୟୁତ୍ତଦ୍ୱାରବାହାନମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱାରବାହାନଂ ନିଚ୍ଚଲତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସକୱାଟସ୍ସ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧସ୍ସ ନିଚ୍ଚଲଭାୱତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) । ଲିମ୍ପିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ୱା ଲେପାପେତବ୍ବୋ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) । ତିଣମତ୍ତିକାନଂ ଉପରି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମତ୍ତିକାଲେପୋ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୦୬-୭. ୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ଅୟଂ ନୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲିମ୍ପିତବ୍ବଂ ୱା ଲେପାପେତବ୍ବମେୱ ୱା’’ତି ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୋକଂ ସନ୍ଧେତି ପିଧେତୀତି ଆଲୋକସନ୍ଧି, ୱାତପାନକୱାଟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆଲୋକସନ୍ଧୀତି ୱାତପାନକୱାଟକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) । ଏତ୍ଥ କୱାଟସ୍ସ ସାମନ୍ତା କୱାଟଦ୍ୱାରଫଲକୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣଂ ଲେପଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୁ କୱାଟୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣୋ ଓକାସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) ।
ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୱାତପାନକୱାଟସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱାରଫଲକୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣେ ଠାନେ ତିଣ୍ଣଂ ମତ୍ତିକାନଂ ଉପରିପି ୟତ୍ତକଂ ବହଲଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକେ ଠାନେ ଆଲୋକସନ୍ଧି ପରିକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ୱା ଲେପାପେତବ୍ବୋ ୱାତି । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛାଦାପେସି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲେପାପେସୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୪) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଦୋସେନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଲେପଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ଚ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧନସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣେୟେୱ ପଦେସେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲେପସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲିମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଲିମ୍ପାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଭିତ୍ତିୟଂ ମତ୍ତିକାହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁନ ଚତୁତ୍ଥଲେପେ ଦିନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ତୀସୁପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲେପଦାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ଅନୁରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଛଦନସ୍ସାତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠକାସିଲାସୁଧାତିଣପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରିୟାୟେନାତି ପରିକ୍ଖେପେନ, ଏୱଂ ଛଦନଂ ପନ ତିଣପଣ୍ଣେହି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟାୟନ୍ତି ତିଣେହି ୱା ପଣ୍ଣେହି ୱା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଛଦନମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଟ୍ଠକାୟ ୱା ସିଲାୟ ୱା ସୁଧାୟ ୱା ଛଦନେ ଲବ୍ଭମାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଛଦନଂ ପନ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟେନ ଛଦନଞ୍ଚ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ଛଦନଂ ଛଦନୂପରି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୬) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଉପରୂପରି ଛଦନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହରିତଂ ନାମ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାଦି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ହରିତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତଧଞ୍ଞଭେଦଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ମୁଗ୍ଗମାସତିଲକୁଲତ୍ଥଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦିଭେଦଞ୍ଚ ଅପରଣ୍ଣଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) । ଇମେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସାଭାୱେନ ଅହରିତଂ ନାମ ।
ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିଧାତବ୍ବଂ । ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ତୀହି ପରିୟାୟେହି ୱା ତୀହି ମଗ୍ଗେହି ୱା ଉଦ୍ଧଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱା ପରିୟାୟାନଂ ୱା ଉପରୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୬) । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୱକ୍ଖମାନଦୂରତାୟ ୟୁତ୍ତେ ଅହରିତଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଛାଦାପେତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ‘‘ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ । ଅପକ୍କମନ୍ତେନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଠାତବ୍ବଂ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ଛଦନତ୍ଥଂ ୱିଦହନ୍ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠକାଦିଗଣନାୟ, ତିଣେସୁ ତିଣଗଣନାୟ, ପଣ୍ଣେସୁ ପଣ୍ଣଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତିୟାୟ ମଗ୍ଗଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୧୩୬) । ତତିୟାୟ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତିୟାୟାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ତତିୟଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ହରିତେ, ‘‘ସଚେ ହରିତେ ଠିତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୭) ୱଚନତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନାୟ ତିଟ୍ଠତୋତି ଲବ୍ଭତି । ବୀଜରୋପନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସସ୍ସଂ ତିଟ୍ଠତି, ତାୱ ହରିତଂ ନାମ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମିମ୍ପି ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ବୀଜଂ ନ ତାୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ୱସ୍ସେ ପନ ପତିତେ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) ।
୧୧୦୮-୯. ଅହରିତଟ୍ଠାନେପି ତିଟ୍ଠତୋ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସେ’’ତିଆଦି । ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସେ’’ତି ଇଦଂ ୱଂସୟୁତ୍ତସେନାସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କଣ୍ଣିକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା କତସେନାସନସ୍ସାପି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି । ପିଟ୍ଠିୱଂସେତି ଚ ‘‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସାମୀପିକାଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ । କୁତୋୟଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସସ୍ସ ୱା କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକାୟ ୱା ଉପରି, ଥୁପିକାୟ ୱା ପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) ୱୁତ୍ତୱିଧାନତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଠିତୋତି ଏତ୍ଥ ଗତିନିୱତ୍ତିସାମଞ୍ଞେନ ନିସିନ୍ନୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହରିତେ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଠାତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକରଣତ୍ଥାୟ ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅହରିତେପି ଠତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୬) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ପତନୋକାସତୋତି ଏତ୍ଥ ପଠମତ୍ଥେ ତୋ-ପଚ୍ଚୟୋ । ତଞ୍ହି ଠାନଂ ୱିହାରସ୍ସ ପତନୋକାସୋତି ୟୋଜନା । ହୀତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ ୟସ୍ମା ଅହରିତେ ପତନ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସେତଂ ଠାନଂ ପତନୋକାସୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଠାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୧୧୧. ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଦୋ ତାୱ ୱିହାରପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ୱିହାରୋ ନାମ ଉଲ୍ଲିତ୍ତୋ ୱା’’ତିଆଦିୱୁତ୍ତତ୍ତା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୬) ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ତିଣେହେୱ କତଛଦନଭିତ୍ତିକା କୁଟି ତିଣକୁଟିକାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତିଣଛଦନା କୁଟିକା ତିଣକୁଟିକା।
ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୧୨.ଜାନନ୍ତି ତୋୟସ୍ସ ସପ୍ପାଣକଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ । ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନ ଉଦକେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେନ ଉଦକେନ ସୟଂ ୱା ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୦) ।
୧୧୧୩. ୟୋ ପନ ଧାରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଚେ ମତ୍ତିକଂ ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସିଞ୍ଚତୋ ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।
୧୧୧୪-୫.ସନ୍ଦମାନକନ୍ତି ତୋୟୱାହିନିଂ । ମାତିକଂ ଆଳିଂ । ସମ୍ମୁଖଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଉଦକଂ ନ୍ହାୟିତୁମିଚ୍ଛିତଂ ୟଦି, ସୟଂ ଅଭିମୁଖଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବନ୍ଧତୋ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗଗଣନାତି ପୟୋଗଗଣନାୟ, ଉଦକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟଥିଚ୍ଛିତଦିସାଭିମୁଖକରଣପୟୋଗାନଂ ଗଣନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୧୬-୭. ୟଂ ଜଲଂ ତିଣାଦିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତେ ସଚେ ଖୟଂ ୱା ଆୱିଲତ୍ତଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତାଦିସେ ଉଦକେ ମତ୍ତିକଂ, ତିଣମେୱ ୱା ସଚେ ସକଟପୁଣ୍ଣମ୍ପି ଏକତୋ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଏକା ପାଚିତ୍ତି । ଏକେକଂ ମତ୍ତିକଂ, ତିଣମେୱ ୱା । ୱା-ସଦ୍ଦେନ କଟ୍ଠଗୋମୟାଦିଂ ୱା ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆୱିଲତ୍ତନ୍ତି ପାଣକା ୟଥା ନସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ଆଲୁଳିତଭାୱଂ । ଇମିନା ଏୱଂ ଅୱିନସ୍ସମାନପାଣକେ ମହାଉଦକେ ତିଣାଦିଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଦଂ ପନ ମହାଉଦକଂ…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୦) ।
୧୧୧୮.ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଆଣାପନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ଏକା ପାଚିତ୍ତି ।
୧୧୧୯.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସପ୍ପାଣକେ ଚ ଅପ୍ପାଣକେ ଚ । ୱିମତିସ୍ସାତି ସହଚରିୟେନ ୱିମତିସହିତମାହ ।
୧୧୨୦.‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାପାଣସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ‘‘ସିଞ୍ଚନାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସପ୍ପାଣକେ, ଅପ୍ପାଣକେ ଚ । ଅପାଣସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଏୱଂ କତେନ ପୟୋଗେନ ନସ୍ସମାନା ପାଣକା ନ ସନ୍ତୀତିସଞ୍ଞିସ୍ସ । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ୟଥା ପାଣକା ନ ନସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଘଟାଦୀହି ଗହିତଂ ସପ୍ପାଣକଉଦକଂ ଉଦକେୟେୱ ଓସିଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱା ଓସିଞ୍ଚାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ତିଣାଦିମ୍ହି ପତିତେ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କତଂ ନାମ ହୋତି । ଅସତିସ୍ସାତି ଅସତିୟା କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଅଜାନତୋତି ପାଣକାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ।
୧୧୨୧-୨. ୱଧକଚିତ୍ତେ ସତି ସତ୍ତମେ ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗେ ପଠମସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱତୋ ତତୋ ୱିସେସେତୁମାହ ‘‘ୱିନା ୱଧକଚିତ୍ତେନା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପାଳିୟଂ (ପାଚି॰ ୧୪୦) ‘‘ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ପଠମଙ୍ଗଞ୍ଚ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦୁତିୟଙ୍ଗଞ୍ଚ ‘‘ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥଙ୍ଗଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ତତିୟଙ୍ଗଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱଧକଚିତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତମୱଗ୍ଗେ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ତଦଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ତତିୟଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତିଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିନା ୱଧକଚିତ୍ତେନା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଚତ୍ତାରେୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ମହେସିନା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ।
୧୧୨୩. ସପ୍ପାଣକସଞ୍ଞିସ୍ସ ‘‘ପରିଭୋଗେନ ପାଣକା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ସିଞ୍ଚନସିଞ୍ଚାପନଂ ‘‘ପଦୀପେ ନିପତିତ୍ୱା ପଟଙ୍ଗାଦିପାଣକା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନଂ ୱିୟ ୱିନାପି ୱଧକଚେତନାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କୁପିତସ୍ସ ୱା କୀଳାପସୁତସ୍ସ ୱା ସିଞ୍ଚତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ମାଲାଗଚ୍ଛାଦିଂ ସିଞ୍ଚତୋ କୁସଲଚିତ୍ତଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତନ୍ତି ତିଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ସତ୍ତମୱଗ୍ଗେ ପଠମସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଅସ୍ସ ଚାତି ଇମସ୍ସ ସିଞ୍ଚନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଚ । ଇଦଂ ୱିସେସନନ୍ତି ଇଦଂ ନାନାକରଣଂ । ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପକାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଇଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ । ତଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ତିଚିତ୍ତଂ । ତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ, ଇଦଂ ତିୱେଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସତ୍ତମୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ‘‘ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ବାହିରପରିଭୋଗୱସେନ ପଠମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୮୮) ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅତ୍ତନୋ ନହାନପାନାଦିପରିଭୋଗୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ୱା ପଠମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗୱସେନେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ବାହିରପରିଭୋଗୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ସପ୍ପାଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସେନାସନୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।
୧୧୨୪-୬.ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୀଲୱା’’ତିଆଦି ଏକମଙ୍ଗଂ, ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତିଆଦି ଦୁତିୟଂ, ‘‘ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ତତିୟଂ, ‘‘କଲ୍ୟାଣୱାଚୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ଚତୁତ୍ଥଂ, ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ’’ତି ପଞ୍ଚମଂ, ‘‘ପଟିବଲୋ ହୋତି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁ’’ନ୍ତି ଛଟ୍ଠଂ, ‘‘ନ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସା’’ତିଆଦି ସତ୍ତମଂ, ‘‘ୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା ହୋତି ଅତିରେକୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା’’ତି ଅଟ୍ଠମନ୍ତି ଏତାନି ପାଠାଗତାନି ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ନାମ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଓୱାଦୋ, ତଦତ୍ଥାୟ ସମ୍ମୁତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଞତ୍ତି ଚତୁତ୍ଥୀ ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘କମ୍ମେନା’’ତି ସେସୋ ।
ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ମହେସିନା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ୟା ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତି ଇଧ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତାୟ ଅସମ୍ମତୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋଜନା ।
ଗରୁଧମ୍ମେହି ଅଟ୍ଠହୀତି ‘‘ୱସ୍ସସତୂପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତଦହୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ପାଚି॰ ୧୪୯) ପାଳିୟଂ ଆଗତେହି ଅଟ୍ଠହି ଗରୁଧମ୍ମେହି । ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ, ସମ୍ବହୁଲା ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋତି ଇଦଂ ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଓସାରେନ୍ତୋୱାତି ପାଳିଂ ଉଚ୍ଚାରେନ୍ତୋୱ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଓସାରେତବ୍ବାତି ପାଳି ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୯) । ତେ ଧମ୍ମେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅଟ୍ଠ ଗରୁଧମ୍ମେ । ଓୱଦେୟ୍ୟାତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପାଳିଭାସନସଙ୍ଖାତଂ ଓୱାଦଂ କରେୟ୍ୟ ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ପାଟିପଦେ ଓୱାଦତ୍ଥାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ‘‘ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦିନା ପାଠାଗତନୟେନ ‘‘ସମଗ୍ଗତ୍ଥ ଭଗିନିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସମଗ୍ଗମ୍ହୟ୍ୟା’’ତି ୟଦି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତି ଭଗିନିୟୋ ଅଟ୍ଠ ଗରୁଧମ୍ମା’’ତି ପୁନପି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତୟ୍ୟା’’ତି ୟଦି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ଏସୋ ଭଗିନିୟୋ ଓୱାଦୋ’’ତି ନିୟ୍ୟାଦେୟ୍ୟ । ‘‘ନ ୱତ୍ତନ୍ତୟ୍ୟା’’ତି ୟଦି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ୱସ୍ସସତୂପସମ୍ପନ୍ନାୟା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପାଳିଭାସନୱସେନ ଓୱାଦଂ କରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଓସାରେନ୍ତୋୱ ତେ ଧମ୍ମେ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ।
୧୧୨୭.ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନାତି ସୁତ୍ତନ୍ତେନ ୱା ଅଭିଧମ୍ମେନ ୱା । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେୟେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟା’’ତି । ତଥାତି ଓୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୨୮.ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେୟେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ମହାପଜାପତିୟା ଗୋତମିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତା ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟାନିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନୋ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେ ସତି ତଥା ପାଚିତ୍ତି ଏୱ ପକାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୨୯.ଓୱାଦଂଅନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱାତି ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତି ଭଗିନିୟୋ ଅଟ୍ଠ ଗରୁଧମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ତନ୍ତୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେତି ଏତ୍ଥାପି ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।
୧୧୩୦. ଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱଦତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୧୩୧.ଅଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଓୱାଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓୱାଦତ୍ଥଂ ୟାଚନସନ୍ଦେସୋ ତଦତ୍ଥତାୟ ଓୱାଦୋତି ଗହିତୋତି ଓୱାଦସାସନଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପଚ୍ଚାହରତୋପି ତନ୍ତି ତଂ ଅତ୍ତନା ଗହିତଂ ଓୱାଦସାସନଂ ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେନ ଦିନ୍ନଂ ପଟିସାସନଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ନେତ୍ୱା ଅୱଦନ୍ତସ୍ସାପି । ବାଲନ୍ତି ସାସନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଞ୍ଚ ଉପୋସଥଗ୍ଗଂ ନେତ୍ୱା ଆରୋଚନଞ୍ଚ ପଟିସାସନଂ ହରିତ୍ୱା ପାଟିପଦେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଚ୍ଚାରୋଚନଞ୍ଚ କାତୁଂ ଅଜାନନତାୟ ବାଲଂ । ଗିଲାନନ୍ତି ଉପୋସଥଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଆରୋଚନସ୍ସ ବାଧକେନ ଗେଲଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଗିଲାନଂ । ଗମିକନ୍ତି ପାଟିପଦଂ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅଚ୍ଚାୟିକଗମନଂ ଗମିକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୧୩୨.କମ୍ମସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସ୍ସ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନଂ ସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଞତ୍ତିଂ, କମ୍ମୱାଚଞ୍ଚ ପରିହାପେତ୍ୱା, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱା କତଂ ଚେ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ ନାମ । ୱଗ୍ଗେତି ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନାହରଣେନ ୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଉକ୍କୋଟେନ ୱା ୱଗ୍ଗେ ସତି । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ୱେମତିକୋ ଓୱଦତି, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୦) ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ହୋତି ।
୧୧୩୩. ଅଧମ୍ମେ ପନ କମ୍ମସ୍ମିଂ ୱେମତିକସ୍ସାପୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ମିଂ, ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକପକ୍ଖେ ‘‘ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୦) ଅଧମ୍ମିକକମ୍ମେୟେୱ ୱିମତିୱାରେ ୱୁତ୍ତତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ଇମିନାପି ‘‘ଅଧମ୍ମେ ପନ କମ୍ମସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ତଥା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନ ‘‘ୱଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୦) ୱୁତ୍ତଂ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି । ଏୱମେତା ପାଚିତ୍ତିୟୋ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ୱିୟ ଅଧମ୍ମକମ୍ମୱାରେ ‘‘ସମଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱିକପ୍ପେ ଚ ଏୱମେୱ ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅତିଦିସନ୍ତୋ ‘‘ସମଗ୍ଗେପି ଚ ତତ୍ତକା’’ତି ଆହ । ୟଥାହ ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକୋ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୦) ।
୧୧୩୪.ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନଂ ୱସାତି ୟଥାଦସ୍ସିତଂ ୱଗ୍ଗନୱକଂ, ସମଗ୍ଗନୱକନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନଂ ୱସେନ । ତାତି ପାଚିତ୍ତିୟୋ ।
‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକୋ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଗ୍ଗପକ୍ଖେ ନୱ ଦୁକ୍କଟାନି । ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକୋ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ସମଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଓୱଦତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୧) ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରଂ ୱିନା ଅୱସେସେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱାରେସୁ ସମଗ୍ଗପକ୍ଖେ ଅଟ୍ଠ ଦୁକ୍କଟାନି । ଏୱଂ ପୁରିମାନି ନୱ, ଇମାନି ଅଟ୍ଠାତି ଧମ୍ମକମ୍ମପକ୍ଖେ ସତ୍ତରସ ଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ଧମ୍ମକମ୍ମେପି, ସତ୍ତରସୱିଧଂ ସିୟା’’ତି ।
୧୧୩୫. ‘‘ଓସାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ କଥେତି ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମଂ କଥେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତଂ କଥେତି ୱା । ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତି ୱାତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତମେୱ ୱଦତି ୱା । ସିକ୍ଖମାନାୟ କଥେତି ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିକ୍ଖମାନାୟ ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମେ କଥେତି ୱା, ନେୱ ଦୋସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିନୋ କଥୟତୋ ନେୱ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୧୧୩୬. ଇଦାନି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଲକ୍ଖଣେ ଏକତ୍ଥ ଦସ୍ସିତେ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସ୍ସ ୱିସେସୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱାଚୁଗ୍ଗତାୱ କାତବ୍ବା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱେ ମାତିକା ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତା କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ମାତିକା ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତାୱ କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା, ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗମାତିକା ପଗୁଣା କତ୍ୱା ତାସଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାଳିତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱଚନପଥାରୁଳ୍ହା ୱୋହାରକ୍ଖମାୟେୱ କାତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚତ୍ତାରୋ ଭାଣୱାରା ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତାୱ କାତବ୍ବାତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ପଗୁଣା’’ତି ଇମିନା ପାଳିୟଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଧାରେତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱାଚୁଗ୍ଗତାୱ କାତବ୍ବା’’ତି ଇମିନା ତଦତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ଧାରେତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୩୭.ପରିକଥତ୍ଥାୟାତି ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମକଥନତ୍ଥାୟ । କଥାମଗ୍ଗୋତି ମହାସୁଦସ୍ସନକଥାମଗ୍ଗୋ । ମଙ୍ଗଲ…ପେ॰… ଅନୁମୋଦନାତି ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାନାଦିମଙ୍ଗଲେସୁ ଭତ୍ତାନୁମୋଦନାସଙ୍ଖାତା ଦାନକଥା ଚ, କୁମାରମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ମହାମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦିମଙ୍ଗଲାନୁମୋଦନା ଚ, ଅମଙ୍ଗଲଂ ନାମ କାଲକିରିୟା, ତତ୍ଥ ମତକଭତ୍ତାଦୀସୁ ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିକଥା ଚାତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋୟେୱାନୁମୋଦନା ।
୧୧୩୮.ଉପୋସଥାଦିଅତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । କମ୍ମାକମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟୋତି କମ୍ମୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ପରିୱାରେ କମ୍ମୱଗ୍ଗେ ଆଗତଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକକମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଉତ୍ତମତ୍ଥସ୍ସ ପାପକ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନମାହ । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଚ ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଉତ୍ତମତ୍ଥସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ।
୧୧୩୯.ଏତ୍ତକଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ ବହୁସ୍ସୁତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବହୁସ୍ସୁତୋ । ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋତି ଉପସମ୍ପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚସଂୱଚ୍ଛରୋ । ‘‘ଦସୱସ୍ସୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଂୱଚ୍ଛରୱସେନ ପଞ୍ଚୱସ୍ସେସୁ ପରିପୁଣ୍ଣେସୁ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୱସେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣେସୁପି ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋୟେୱ । ଇତରଥା ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୂପସମ୍ପଦାଦୀସୁ ୱିୟ କେଚି ସଂୱଚ୍ଛରଗଣନଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ’’ତିୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସଗଣନମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ତଥା ଗହଣେସୁ ୟୁତ୍ତି ୱା ମଗ୍ଗିତବ୍ବା । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିସ୍ସୟନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱାସଂ ଜହିତ୍ୱା । ଇସ୍ସରୋତି ନିସ୍ସୟାଚରିୟୱିରହେନ ଇସ୍ସରୋ, ଇମିନା ନିସ୍ସୟମୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
୧୧୪୦.ଦ୍ୱେୱିଭଙ୍ଗାତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ । ଇଧ ‘‘ୱାଚୁଗ୍ଗତା’’ତି ଇଦଂ ପରିପୁଚ୍ଛମ୍ପି ସନ୍ଧାୟାହାତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗା ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତା କାତବ୍ବା’ତିଇଦଂ ପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଗ୍ଗହଣମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୪୫-୧୪୭) । ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ପଦଂ, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ଅକ୍ଖରଂ, ପଦକ୍ଖରାନି ଅପରିହାପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚତୂସ୍ୱପି ନିକାୟେସୂତି ଦୀଘମଜ୍ଝିମସଂୟୁତ୍ତ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଏକୋ ୱା ନିକାୟୋ ପୋତ୍ଥକୋପି ଚ ଏକୋତି ୟୋଜନା । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପି ୱା’’ତି ଇମିନା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ ଜାତକଭାଣକେନ ସାଟ୍ଠକଥଂ ଜାତକଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ଧମ୍ମପଦଂ ସହ ୱତ୍ଥୁନା ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସିତେ ଦ୍ୱେ ପୋତ୍ଥକେ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ଚତ୍ତାରି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ୱା ।
୧୧୪୨.ଦିସାପାମୋକ୍ଖୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱସତି, ତସ୍ସା ତସ୍ସାଦିସାୟ ପାମୋକ୍ଖୋ ପଧାନୋ । ୟେନକାମଂଗମୋତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦିସାଭାଗେ ୟଥାକାମଂ ୱୁତ୍ତିକୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୁଂ କାମଂ ଲଭତେ ଇସ୍ସରୋତି ୟୋଜନା, ଇସ୍ସରୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୁଂ ୟଥାରୁଚିୟା ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ପରିସୂପଟ୍ଠାପକଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୪୩.ୱାଚୁଗ୍ଗନ୍ତି ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦାନି ଅୟଂ ଭଣ୍ଡପାଥାୱିଧି ନ ହୋତୀତି ମିହକପରିପୁଚ୍ଛନକଥାନୁରୂପତୋ ଅତ୍ଥକରଣଂ ନ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ନାମାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଙ୍ଗମେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
୧୧୪୪.ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଅସମ୍ମତତାଦୀନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅସମ୍ମତତା, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପୁଣ୍ଣୂପସମ୍ପନ୍ନତା, ଓୱାଦୱସେନ ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମଭଣନନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।
ଓୱାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୪୬.ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନତ୍ଥଙ୍ଗତସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱିକପ୍ପତ୍ତୟେ । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଓୱଦତୋ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୪୮.ଉଦ୍ଦେସାଦିନୟେନାତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଉଦ୍ଦେସଂ ଦେନ୍ତୋ, ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଦେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଅନାପତ୍ତିୱାରନୟେନ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସୂରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୪୯. ‘‘ସଚେ ଅସମ୍ମତୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଓୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ମତସ୍ସା’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିହାରଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର କାଲାତି ‘‘ତତ୍ଥାୟଂ ସମୟୋ, ଗିଲାନା ହୋତି ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର । ‘‘ଗିଲାନା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନ ସକ୍କୋତି ଓୱାଦାୟ ୱା ସଂୱାସାୟ ୱା ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୬୧) ଦସ୍ସିତେ ଗିଲାନକାଲେ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୧୫୦.ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ହୋତୀତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନ, ଇମିନା ଚ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘ତୀଣିପି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବା, ପଠମଦୁତିୟତତିୟେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୫୧.ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନାତି ଗରୁଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନେନ । ଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅସମ୍ମତଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଗମନମୂଲକଂ ଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟଂ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅସମ୍ମତସ୍ସ ‘‘ସମ୍ମତସ୍ସାପୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ‘‘ଅଟ୍ଠହି ୱା ଗରୁଧମ୍ମେହି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଧମ୍ମେନ ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୫) ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ରତ୍ତିହେତୁକ’’ନ୍ତି ଆହ, ରତ୍ତିଓୱାଦନମୂଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୫୨.ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦୁତିୟତତିୟମୂଲକଂ । ଗରୁଧମ୍ମେନ ଓୱାଦୋ ଗରୁଧମ୍ମୋ, ସୋ ନିଦାନଂ ୟସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସମ୍ମତତ୍ତା ଗରୁଧମ୍ମନିଦାନସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୫୩.ତସ୍ସେୱାତି ସମ୍ମତସ୍ସେୱ । ଦୁକ୍କଟଂ ଇମିନା ତତିୟସିକ୍ଖାପଦେନ । ଅନାପତ୍ତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନ, ତେନେୱାହ ‘‘ସମ୍ମତତ୍ତା’’ତି । ପାଚିତ୍ତି ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେନ, ତେନେୱାହ ‘‘ରତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ।
୧୧୫୪.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା ଓୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୨) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଦ୍ୱୟେତି ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ୱେମତିକୋ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୨) ଦସ୍ସିତେ ଇତରଦ୍ୱୟେ । ଓୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ୟେନ କେନଚି ଓୱଦନ୍ତସ୍ସ ।
୧୧୫୫. ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଥା’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନ ଓୱଦନ୍ତସ୍ସ ତଥାତି ୟୋଜନା ।
ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୫୬.ଚୀୱରାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପିଣ୍ଡପାତାଦିଇତରପଚ୍ଚୟତ୍ତୟଞ୍ଚ ସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନପୂଜନାନି ଚ ସଙ୍ଗହିତାନି । ସମ୍ମତେତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତିୟା ସମ୍ମତେ ।
୧୧୫୭.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ଏୱଂ ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୭) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତମେୱ । ଇଧ କମ୍ମଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ। ୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା ଅତିରେକୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱାତି ସମ୍ମୁତିୟା ଅଙ୍ଗାନି ।
୧୧୫୮. ‘‘ସମ୍ମତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି କଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ଚେ ? ସମ୍ମତେନ ହୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ସାମଣେରଭାୱମୁପଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆମିସତ୍ଥାୟାତି ଚୀୱରାଦୀନମତ୍ଥାୟ ।
ଆମିସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୬୨.ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁନା ଦିନ୍ନନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ସେସୋ। ତତ୍ଥାତି ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେ । ସୂଚିତାତି ପକାସିତା ।
ଚୀୱରଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୬୩. ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୧୬୪.ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।
୧୧୬୫. ସୂଚିଂ ଚୀୱରଂ ପୱେସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୂଚିନୀହରଣେତି ଚୀୱରତୋ ।
୧୧୬୬.ପୟୋଗସ୍ସ ୱସାତି ଏକକ୍ଖଣେ ବହୂ ଆୱୁଣିତ୍ୱା ସୂଚିୟା ନୀହରଣପୟୋଗଗଣନାୟ । ବହୂ ପାଚିତ୍ତିୟୋତି ୟୋଜନା, ପୟୋଗପ୍ପମାଣାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୬୯. ଅନେକା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତୀ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଆରପଥେତି ସୂଚିମଗ୍ଗେ । ଦୁତିୟେ ପଥେତି ଏତ୍ଥ ଆର-ସଦ୍ଦୋ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଲୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୧୭୦.କା ହି ନାମ କଥାତି ‘‘ଅନେକାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଞାତିକସଞ୍ଞୀ ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବତି ୱା ସିବ୍ବାପେତି ୱା, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୭୮) ୱୁତ୍ତଂ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୧୧୭୨.ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଉପାହନତ୍ଥୱିକାଦିଂ । ସିବ୍ବତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିବ୍ବାପୟତୋ’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରିୟୋ ସିକ୍ଖମାନାଦିକା ନାମ ।
୧୧୭୩. ସିବ୍ବନକିରିୟାୟ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କ୍ରିୟଂ।
ଚୀୱରସିବ୍ବନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୭୪-୫.ସଂୱିଧାୟାତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ୟାମ, ସ୍ୱେ ୟାମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା । ୟଥାହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ୱା ହିୟ୍ୟୋ ୱା ପରେ ୱା ଗଚ୍ଛାମାତି ସଂୱିଦହତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୩) । ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଗାମନ୍ତରମ୍ପି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟାତି ‘‘ତତ୍ଥାୟଂ ସମୟୋ, ସତ୍ଥଗମନୀୟୋ ହୋତି ମଗ୍ଗୋ ସାସଙ୍କସମ୍ମତୋ ସପ୍ପଟିଭୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୨) ୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସା ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତ୍ଥୱାହେହି ୱିନା ଅଗମନୀୟୋ ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ଥଗମନୀୟୋ ନାମ । ଚୋରାନଂ ସୟିତନିସିନ୍ନଟ୍ଠିତଖାଦିତପୀତଟ୍ଠାନାନି ୟତ୍ଥ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାଦିସୋ ମଗ୍ଗୋ ସାସଙ୍କୋ ନାମ । ଚୋରେହି ହତମାରିତଘାତୱିଲୁତ୍ତମନୁସ୍ସା ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ସୋ ସପ୍ପଟିଭୟୋ ନାମ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ କତସଂୱିଧାନଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ତାୟ ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜନକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଞ୍ଞୋ ଗାମୋ ଗାମନ୍ତରଂ, ତତ୍ଥ ଓକ୍କମନଂ ଉପଗମନଂ ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମୋ, ତସ୍ମିଂ କତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିକ୍କମେ ୱାତି ୟୋଜନା, ଗାମରହିତଂ ଅରଞ୍ଞମଗ୍ଗମ୍ପି ଦ୍ୱିଗାୱୁତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୭୬. ‘‘ଆପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସିତଆପତ୍ତିୟା ଭେଦାଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟେ, ପକରଣେ ୱା । ଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକପ୍ପିୟଭୂମଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟା ଭୂମି ନାମ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୋତି ଏୱମାଦି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଦ୍ୱାରେ ରଥିକାୟ, ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ଚତୁକ୍କସିଙ୍ଘାଟକହତ୍ଥିସାଲାଦୀସୁ ସଂୱିଦହନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୨-୧୮୩) । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ଚତୁକ୍କଂ। ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ସିଙ୍ଘାଟକଂ।
୧୧୭୭.କପ୍ପିୟଭୂମି ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟାଦି । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ଉଭୋପି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେ ୱା ଅନ୍ତରାରାମେ ୱା ଆସନସାଲାୟ ୱା ତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାୟ ୱା ଠତ୍ୱା ସଂୱିଦହନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତି । କପ୍ପିୟଭୂମି କିରାୟଂ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସଂୱିଦହନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ନ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୨-୧୮୩) । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ୱଦନ୍ତି ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୧୭୮.ଉଭୟତ୍ଥାତି ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ସଂୱିଧାୟ ଗମନେ, କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ସଂୱିଧାୟ ଗମନେ ଚାତି ଉଭୟୱିକପ୍ପେ । ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏୱକାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଜୋତକଂ । ୟଥାହ ‘‘ନିକ୍ଖମନେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତନିୟମନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅନନ୍ତରସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
୧୧୭୯.ତତ୍ରାପୀତି କପ୍ପିୟଭୂମିଉପଚାରୋକ୍କମନେପି । ଉଦୀରିତନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ । ୟଥାହ ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୧୧୮୦.ଅନ୍ତରାତି ଅତ୍ତନୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଗାମସ୍ସ, ଅନନ୍ତରଗାମସ୍ସ ଚ ୱେମଜ୍ଝେ । ୟଥାହ ‘‘ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପନ ୟାୱ ଅନନ୍ତରଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ନ ଓକ୍କମତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଂୱିଦହିତେପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୨-୧୮୩) । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ କାଲଦ୍ୱାରମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତୟୋ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତାତି ତେସୁ ମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିସଙ୍କେତେପି ଆପତ୍ତି ହୋତେୱାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦ୍ୱାର…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । କାଲୱିସଙ୍କେତେ ପନ ଅନାପତ୍ତିଂ ୱକ୍ଖତି । ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତି ।
୧୧୮୧.ଅସଂୱିଦହିତେ କାଲେତି ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତିଆଦିନା କତସଂୱିଧାନାନଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତାଦି ଅସଂୱିଦହିତକାଲଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ୱିଧାନସ୍ମିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଂୱିଧାନଂ ୱିନା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ୱିଧାନେ ସତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ।
୧୧୮୨. ସମୟେ ୱିଦହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଅସମୟେ ୱିଦହିତ୍ୱା ୱିସଙ୍କେତେନ ଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଆପଦାସୁ ୱିଦହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତଥାତି ‘‘ୱିଦହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅତିଦିସତି ।
ତତ୍ଥ ସମୟୋ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସୋ । ୱିସଙ୍କେତୋ ନାମ କାଲୱିସଙ୍କେତୋ, ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଅସୁକୱେଲାୟ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ତସ୍ସ କାଲସଙ୍କେତସ୍ସ ୱିଭୱନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘କାଲୱିସଙ୍କେତେୟେୱ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୫) । ଆପଦା ନାମ ରଟ୍ଠଭେଦେ ଜନପଦାନଂ ପଲାୟନକାଲୋ । ୟଥାହ ‘‘ରଟ୍ଠଭେଦେ ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହା ଜନପଦା ପରିୟାୟନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୂ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୫) । ଏତ୍ଥ ଚ ରଟ୍ଠଭେଦେତି ରଟ୍ଠୱିଲୋପେ । ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହାତି ଇରିୟାପଥଚକ୍କଂ, ସକଟଚକ୍କଂ ୱା ସମାରୁଳ୍ହା । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିନୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାଦୟୋ ଗହିତା ।
୧୧୮୩.କାୟୱାଚାଦିକତ୍ତୟାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତଂ ଗହିତଂ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସଂୱିଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୮୪. ଉଦ୍ଧଂ ଜୱତୀତି ଉଜ୍ଜୱନୀ, ପଟିସୋତଗାମିନୀ ନାୱା, ତଂ । ଅଧୋ ଜୱନତୋ ଓଜୱନୀ, ଅନୁସୋତଗାମିନୀ ନାୱା, ତଂ । ଅଭିରୁହେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଂୱିଧାୟା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଂ ନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୬) । ଲୋକସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତମିତ୍ତସନ୍ଥୱେନ ତଂ ନାୱଂ ଆରୁୟ୍ହ କୀଳନଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂୱିଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରୋ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୮) ।
୧୧୮୫. ସଗାମତୀରପସ୍ସେନ ଗମନେ ଗାମନ୍ତରୱସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତି, ଅଗାମତୀରପସ୍ସେନ ଗମନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ପାଚିତ୍ତି ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିରେକେ ଠାନେ ଗାମେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ।
୧୧୮୬. ୟୋଜନପୁଥୁଲାୟ ନଦିୟା ମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନୱସେନ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି । ‘‘ଊନୟୋଜନପୁଥୁଲାୟ ନଦିୟା ମଜ୍ଝଂ ଉଭୟଭାଗଂ ଭଜତୀତି ତାଦିସିକାୟ ନଦିୟା ମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଗାମନ୍ତରଗଣନାୟ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟ ଚ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
୧୧୮୭.ୟଥାସୁଖଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ‘‘ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୂ’’ତିଆଦିନା ୟଥାସୁଖଗମନାନୁଞ୍ଞାୟ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମିନାୱ ଅସନ୍ଦମାନୋଦକେସୁ ୱାପିତଳାକାଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୧୧୮୮.ତିତ୍ଥସମ୍ପାଦନତ୍ଥାୟାତି ପରତିତ୍ଥଂ ପାପେତୁଂ । ତଂ ନାୱଂ । ୟୁତ୍ତାତି ନାୱାପାଜକା ।
୧୧୮୯.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି ଇମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ ନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟ ୱା, ତିରିୟଂ ତରଣାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱାପି ଏକଂ ନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟ ୱା, ଆପଦାସୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱାପି ଏକଂ ନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟ ୱା, ତଥା ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅନନ୍ତରସମୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅସଂୱିଦହିତେ କାଲେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇଧାପି କାଲୱିସଙ୍କେତେ ଅନାପତ୍ତି, ତିତ୍ଥନାୱାୱିସଙ୍କେତେ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ଇଧାପି କାଲୱିସଙ୍କେତେନେୱ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୧) । ‘‘ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରୋ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୮) ୱଚନତୋ କେଚି ‘‘ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ହି ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନେ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିକ୍କମେ ୱା କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀପି ହୁତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଦି ହି ସୋ ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ୱା ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ, ନିଦ୍ଦଂ ୱା ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କୁତୋ ତସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିତା, ୟେନିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ।
ନାୱାଭିରୁହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୯୦. ଗିହିସମାରମ୍ଭଂ ହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚିତଂ ଭତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପରିପାଚିତଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣଂ କୁଲାନଂ ୱତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦିତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚିତଂ, ଗୁଣପ୍ପକାସନେନ ନିପ୍ଫାଦିତଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୪) । ଗିହିସମାରମ୍ଭନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚନତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ଗିହିପଟିୟତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚନତୋ ପଠମମେୱ ୟଂ ଗିହୀନଂ ପଟିୟାଦିତଂ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୪) । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଗିହିସମ୍ପାଦିତମ୍ପି ୱା ୱିନା’’ତି ।
୧୧୯୧. ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ୟଂ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଧା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭୋଜନସ୍ସ । ସବ୍ବେସୁଅଜ୍ଝୋହାରେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ପରଗଲକରଣପ୍ପୟୋଗେସୁ ।
୧୧୯୨. ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚିତଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୧୧୯୩.ଉଭୋସୂତି ପରିପାଚିତେପି ଅପରିପାଚିତେପି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅଜ୍ଝୋହାରୱସେନେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୧୯୫. ପଞ୍ଚଭୋଜନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାଗୁଖଜ୍ଜଫଲାଦିକଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ପରିପାଚିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୯୭. ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଦସମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନନୟାଦିନା ଦୁତିୟାନିୟତେନେୱ ସଦିସଂ ମତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଏକାୟ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୯୯) ୱୁତ୍ତଂ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ।
ରହୋନିସଜ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।
୧୧୯୮.ଏକୋତି ଏକଦିୱସିକୋ । ଆୱସଥୋ ପିଣ୍ଡୋତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ଏକଂ ପାସଣ୍ଡଂ ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଦାତୁଂ ସାଲାଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆୱସଥପିଣ୍ଡୋ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ସାଲାୟ ୱା ମଣ୍ଡପେ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱା ଅନୋଦିସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୦୬) । ଅଗିଲାନେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଗିଲାନୋ ନାମ ସକ୍କୋତି ତମ୍ହା ଆୱସଥା ପକ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ ପଦଭାଜନିୟଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ୱା ୟୋଜନଂ ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ହା ଆୱସଥା ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ୱା ୟୋଜନଂ ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ଅଗିଲାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ଉତ୍ତରି ।
୧୧୯୯. ଅନୋଦିସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ପିଣ୍ଡେତି ୟୋଜନା, ‘‘ଇମେସଂୟେୱ ୱା’’ତି ଅଞ୍ଞତରଂ ପାସଣ୍ଡଂ ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନଂୟେୱ ୱା’’ତି ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବସାଧାରଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆୱସଥପିଣ୍ଡେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱଦତ୍ଥେ ଏୱ ପିଣ୍ଡେ ପଞ୍ଞତ୍ତେତି ୟୋଜନା, ୟାୱତା ଅତ୍ଥୋ କୁଚ୍ଛିପୂରଣାଦିକଂ ପୟୋଜନମେତ୍ଥ ପିଣ୍ଡେତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତେ ପିଣ୍ଡେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି କମ୍ମସାଧନଂ ୱା ଭାୱସାଧନଂ ୱା । ‘‘ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହରଣୀୟଂ । ସକିନ୍ତି ଏକୱାରଂ । ତତ୍ଥାତି ଆୱସଥେ ।
୧୨୦୦.ତସ୍ସ ପିଣ୍ଡସ୍ସ । ଅଜ୍ଝୋହାରେସୁ ସବ୍ବେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ଅଜ୍ଝୋହାରପ୍ପୟୋଗେସୁ କତେସୁ । ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହାରକସ୍ସ । ପାଚିତ୍ତିୟୋ ପୟୋଗଗଣନାୟ ।
୧୨୦୧. ‘‘ଏକେନ କୁଲେନ ନାନେକଟ୍ଠାନଭେଦେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେ’’ତି, ‘‘ନାନାକୁଲେହି ୱା ନାନେକଟ୍ଠାନଭେଦେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେ’’ତି ଚାତି ୟୋଜନା । ‘‘ପିଣ୍ଡେ’’ତି ଅଧିକାରୋ । ନାନା ଚ ଏକୋ ଚ ନାନେକା, ଠାନାନଂ ଭେଦା ଠାନଭେଦା, ନାନେକା ଚ ତେ ଠାନଭେଦା ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତେସୁ । ଏକଭୋଗୋତି ଏକପିଣ୍ଡପରିଭୋଗୋ । ଏୱକାରେନ ଦୁତିୟଦିୱସାଦିପରିଭୋଗଂ ନିୱତ୍ତେତି ।
୧୨୦୪.ଗିଲାନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ଅନ୍ତମସୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୋ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚ ଗତଟ୍ଠାନେ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏକଦିୱସଂ, ଗତଟ୍ଠାନେ ଚ ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୮) । ଓଦିସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୮) । ପରିତ୍ତେତି ଉଦରପୂରଣାୟ ଅପ୍ପହୋନକେ ଥୋକେ ଭୋଜନେ । ୟଥାହ ‘‘ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ନ ହୋତି, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଲବ୍ଭତି, ତାଦିସଂ ନିଚ୍ଚମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୮) । ସକିନ୍ତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକୱାରଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି ।
୧୨୦୫.ୟାଗୁଆଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଚଭୋଜନତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟାନଂ ଗହଣଂ ।
ଆୱସଥକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୦୬. ୱୁତ୍ତା ସମୟା ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ୟୋଜନା, ‘‘ତତ୍ଥାୟଂ ସମୟୋ, ଗିଲାନସମୟୋ ଚୀୱରଦାନସମୟୋ ଚୀୱରକାରସମୟୋ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟୋ ନାୱାଭିରୁହନସମୟୋ ମହାସମୟୋ ସମଣଭତ୍ତସମୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୧୭) ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧକାଲା ଅଞ୍ଞତ୍ର ।
ତତ୍ଥ ୟଦା ପାଦାନଂ ଫଲିତତ୍ତା ନ ସକ୍କୋତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ, ଅୟଂ ଗିଲାନସମୟୋ। ଅତ୍ଥତକଥିନାନଂ ପଞ୍ଚ ମାସା, ଇତରେସଂ କତ୍ତିକମାସୋତି ଅୟଂ ଚୀୱରଦାନସମୟୋ। ୟଦା ଚୀୱରେ କରିୟମାନେ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଚୀୱରେ କତ୍ତବ୍ବଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଚୀୱରକାରସମୟୋ। ୟଦା ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ଗନ୍ତୁକାମୋ ୱା ହୋତି, ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଗତୋ ୱା, ଅୟଂ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟୋ । ନାୱାଭିରୁହନସମୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଦା ଗୋଚରଗାମେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ନ ୟାପେନ୍ତି, ଅୟଂ ମହାସମୟୋ। ୟଦା ୟୋ କୋଚି ପବ୍ବଜିତୋ ଭତ୍ତେନ ନିମନ୍ତେତି, ଅୟଂ ସମଣଭତ୍ତସମୟୋ। ଗଣୋ କତମୋତି ଆହ ‘‘ଗଣୋ’’ତିଆଦି ।
୧୨୦୭. ଗଣଭୋଜନଂ ନାମ କିନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ନିମନ୍ତନତୋ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୱା ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଇଧ ଭୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ନିମନ୍ତନତୋତି ‘‘ଭୋଜନାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରେନ କତଂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନମାହ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋପି ୱାତି ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ କତମକପ୍ପିୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିମାହ ।
୧୨୦୮-୧୧.ଭୋଜନାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ସା’’ତି ସେସୋ, ‘‘ଓଦନୋ ସତ୍ତୁ କୁମ୍ମାସୋ, ମଚ୍ଛୋ ମଂସଞ୍ଚ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ନାମନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନଂ ଓଦନାଦିନାମଂ । ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକତୋ, ନାନତୋ ୱା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଏକତୋ ନିମନ୍ତିତା । ନାନତୋ ନିମନ୍ତିତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) । ଏକତୋ ନିମନ୍ତନଂ ନାମ ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକତୋ ଠିତାନଂ ନିମନ୍ତନଂ । ନାନତୋ ନିମନ୍ତନଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ଏକତୋ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ଅନେକେହି ନିମନ୍ତନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରି ପରିୱେଣାନି ୱା ୱିହାରେ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ନାନତୋ ନିମନ୍ତିତା, ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତେସୁୟେୱ ୱା ଏକୋ ପୁତ୍ତେନ, ଏକୋ ପିତରାତି ଏୱମ୍ପି ନାନତୋ ନିମନ୍ତିତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) ।
ୱେୱଚନଂ ନାମ ଓଦନାଦିସବ୍ବପଦାନଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥାତିଆଦିକିରିୟାପଦାନଞ୍ଚ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଭାସନ୍ତରଂ ନାମ ମାଗଧୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସୀହଳଦମିଳାଦିୱୋହାରନ୍ତରଂ । ୱେୱଚନେହି ଏୱ ୱା ଭାସନ୍ତରେନ ୱା ନିମନ୍ତେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତତୋ ନିମନ୍ତନାନନ୍ତରଂ । ନିମନ୍ତନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ । ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତା ୱା ନିସିନ୍ନା ୱା ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
‘‘ଗଣଭୋଜନକାରଣ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଏୱଂ ଗହଣମନ୍ତରେନ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୧୨. ଏକତୋ, ନାନତୋ ୱାପି ୟଂ ଗମନଂ, ଭୋଜନମ୍ପି ୱା, ତଂ ଗଣଭୋଜନେ ନ କାରଣନ୍ତିପି ୱିଞ୍ଞୂ ଭଣନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏକତୋ ନାନତୋ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠିତା ୱା ନିସିନ୍ନା ୱା’’ତି ସେସୋ ।
୧୨୧୩-୪.ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ଏକତୋ ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦେହି, ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି ପାଟେକ୍କଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ଏୱମ୍ପୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋପି ।
୧୨୧୫.ଦୁୱିଧସ୍ସାତି ନିମନ୍ତକସ୍ସ, ୱିଞ୍ଞାପକସ୍ସ ଚ ।
୧୨୧୬. ସତ୍ତସୁପି ସମୟେସୁ ଭୁଞ୍ଜତଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ‘‘ଗଣଭୋଜନ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଗିଲାନାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ କାଲେସୁ ଲେସଂ ୱିନା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଭୁଞ୍ଜତନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ । ତଥାତି ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି ।
୧୨୧୭. ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଚାରୀ ଚ ପତ୍ତୋ ଚ ଅନିମନ୍ତିତୋ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ…ପେ॰… ନିମନ୍ତିତା, ତେ ଚତୁତ୍ଥେ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ପିଣ୍ଡଚାରିଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱା ଅନିମନ୍ତିତଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଗଣଭେଦୋ ମୁନିନା ପକାସିତୋ, ଗଣସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତା ଦୀପିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି ସୀଲେନାତି ପିଣ୍ଡଚାରୀ, ସୋ ଇଧ ପୁବ୍ବପଦଲୋପେନ ‘‘ଚାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ପିଣ୍ଡପାତିକୋ । ସୋ ହି ନିମନ୍ତନଂ ଅସାଦିୟନ୍ତୋ ଗଣଭୋଜନକୋ ଗଣଖାଦକୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପତ୍ତୋ ନାମ ୱିହାରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧବ୍ବଭୋଜନତ୍ଥାୟ ପେସିତୋ ପତ୍ତୋ । ଅନିମନ୍ତିତୋ ନାମ ପଠମଂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନାୟ ନିମନ୍ତିତେ ଅନନ୍ତୋଗଧୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅପେକ୍ଖତି ।
୧୨୧୮.ସମୟଲଦ୍ଧାନନ୍ତି ଗିଲାନାଦୟୋ ସତ୍ତସମୟା ଲଦ୍ଧା ୟେହି ତେ ସମୟଲଦ୍ଧା, ତେସଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ସା’’ତି ସେସୋ, ‘‘ୱସେନା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନେୱ ଗଣଭେଦୋତି ୟୋଜନା । ସମୟଲଦ୍ଧକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅନାପତ୍ତିଭାୱମନ୍ତରେନ ତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଗଣଭୋଜନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ପନ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତି ପନ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ୟଥାହ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ‘‘ସମୟଲଦ୍ଧକୋ ସୟମେୱ ମୁଚ୍ଚତି, ସେସାନଂ ଗଣପୂରକତ୍ତା ଆପତ୍ତିକରୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୦) ।
୧୨୧୯. ପଞ୍ଚଭୋଜନେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତେସୁୟେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୋଜନାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଭୋଜନାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ୱିସଙ୍କେତଂ, ଓଦନାଦୀନଂ ନାମେନ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ୟାଗୁଆଦିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗଣଭୋଜନଂ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୨୨୧.‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଧୁୱଭତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ବହୂନମ୍ପି ଏକତୋ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଲାକଭତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଗଣଭୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୨୩-୪.ବହୂହି ମନୁସ୍ସକେହୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିମନ୍ତିତେହି ଅନେକେହି ମନୁସ୍ସେହି । ପଞ୍ଚସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସହଧମ୍ମିକେସୂ’’ତି ସେସୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ହିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା କିମାହାତି ? ୟସ୍ସ ୱିକପ୍ପେତି, ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିହିତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ସମ୍ମୁଖା ୱିକପ୍ପନୱସେନ ୱା ତସ୍ମିଂ ଅସନ୍ନିହିତେ ତସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଅସମ୍ମୁଖା ୱିକପ୍ପନୱସେନ ୱା ପଠମନିମନ୍ତନାୟ ୱିକପ୍ପନଂ ହିତ୍ୱା, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଭତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ସେସୋ । ନିମନ୍ତିତୋ ୟୋ ପଚ୍ଛା ନିମନ୍ତିତଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଏକସିତ୍ଥମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜତୋ ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନାତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ପଚ୍ଛା ନିମନ୍ତିତାନଂ ଭୋଜନଂ ପଠମଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଠମଂ ନିମନ୍ତିତାନଂ ଭୋଜନଂ ପଚ୍ଛା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚ ଏକପତ୍ତେୟେୱ ହେଟ୍ଠା ପଠମଂ ନିମନ୍ତିତାନଂ ଭୋଜନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇତରଂ ଉପରି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଠିତଭୋଜନେ ଏକସିତ୍ଥମ୍ପି ପଠମଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପରି ଠିତଂ ପଠମଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱ ୟଥା ଉପ୍ପଟିପାଟି ନ ହୋତି, ତଥା ମିସ୍ସୀକତଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନ ଦୋସୋତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣି କୁଲାନି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଆହରିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଆକିରନ୍ତି, ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଆକିରନ୍ତି, ଏକମିସ୍ସକଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୯) ।
୧୨୨୫-୬. ପରମ୍ପରଭୋଜନସ୍ସ ସରୂପଂ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୋଜନାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତେସମେୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ମହେସିନା ପରିଦୀପିତନ୍ତି ପଦଭାଜନେ ‘‘ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୨୨୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୨୭.ୟତ୍ଥାତି ଅନେକେହି ଏକଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ୟସ୍ମିଂ ଭୋଜନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ଏକେନେୱ ଦିନ୍ନେ ୱିଚାରଣାଭାୱା । ସବ୍ବମେକରସଂ ସିୟାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନରସଂ ଅହୁତ୍ୱା ଏକରସମେୱ ହୋତି ।
୧୨୩୦.‘‘ଗାମେନା’’ତି ଇମିନା ଗାମଟ୍ଠାୟେୱ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ଗାମପୂଗନିଗମେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଗାମ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୯୧) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ନଗରମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ପୂଗୋ ନାମ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମୂହା ହୁତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ଧମ୍ମିକମନୁସ୍ସା । ନିଗମୋ ନାମ ସାପଣୋ ମହାଗାମୋ । ସକଲଗାମେନ ନିମନ୍ତିତୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଗେହେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଗାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ସକଲେନ ଗାମେନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ନିମନ୍ତିତସ୍ସେୱ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି । ପୂଗେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୯) । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତେ ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅନେକଟ୍ଠାନତୋ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନ ଦୋସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୨୩୧. କାୟୋ ୱାଚା କାୟୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମେହି ଆପଜ୍ଜନଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇଧ କ୍ରିୟଂ ନାମ ଭୋଜନଂ, ଅକ୍ରିୟଂ ନାମ ପଠମନିମନ୍ତନସ୍ସ ଅୱିକପ୍ପନଂ, ଇଦଂ ଦ୍ୱୟମେୱାହ ‘‘ଭୋଜନଞ୍ଚାୱିକପ୍ପନ’’ନ୍ତି ।
ପରମ୍ପରଭୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୩୨-୩.ପୂୱାତି ଅତିରସାଦୟୋ ରସା । ପହେଣକତ୍ଥାୟାତି ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ । ପଟିୟତ୍ତାତି ସମ୍ପାଦିତା । ପାଥେୟ୍ୟତ୍ଥାୟାତି ଗମିକସ୍ସ ସମ୍ବଲତ୍ଥାୟ । ପଟିୟତ୍ତା ମନ୍ଥା ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମନ୍ଥା ନାମ ବଦ୍ଧସତ୍ତୁଅବଦ୍ଧସତ୍ତୁତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ବଦ୍ଧସତ୍ତୁଅବଦ୍ଧସତ୍ତୁତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦି ସବ୍ବଂ ଇଧ ମନ୍ଥୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) । ୟେ ପୂୱା, ମନ୍ଥା ୱାତି ୟୋଜନା । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୟତ୍ତେସୁ ତେସୁ ପୂୱେସୁ ୱା ମନ୍ଥେସୁ ୱା । ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନେନା’’ତି ସେସୋ ।
ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତାତି ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପତ୍ତାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପୂରାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ପୁଣ୍ଣା । ୟଥାହ ‘‘ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠିମଲେଖାୟ ସମପୂରେ ପତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା ପୂରା’’ତି ଚେତ୍ଥ ପରିମାଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ପରିମାଣପରିମେୟ୍ୟାନଂ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ପୂୱମନ୍ଥା ଗହେତବ୍ବା ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ଡୁଲନାଳିୟୋ’’ତି । ପୂୱେହି ୱା ସତ୍ତୂହି ୱାତି ୟୋଜନା । ସତ୍ତୂତି ବଦ୍ଧସତ୍ତୁଅବଦ୍ଧସତ୍ତୂନଂ ଗହଣଂ, ଇମିନାୱ ତିଲାଦୀନି ଉପଲକ୍ଖିତାନି । ତତିୟପତ୍ତସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠାରାଜିୟା ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ତତୋ ଉତ୍ତରି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ଗୟ୍ହତି । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ତତିୟଂ ପତ୍ତଂ ଥୂପୀକତଂ ଗଣ୍ହାତି, ପୂୱଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) ।
୧୨୩୭.ତତ୍ଥ ତେସୁ ପୂୱେସୁ ୱା ମନ୍ଥେସୁ ୱା ଦ୍ୱେ ଚେ ପତ୍ତପୂରା ଲଦ୍ଧାତି ୟୋଜନା । ଏକୋ ପତ୍ତପୂରୋ ପଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଏକତୋତି ଏକପତ୍ତପୂରତୋ ନ ପଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା, କିଞ୍ଚିପି ଅକାମା ନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟେନ ଏକୋ ଗହିତୋ, ନ ତେନ କିଞ୍ଚି ଅକାମା ଦାତବ୍ବଂ । ୟଥାରୁଚି କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) । ଏୱଂ ଦଦନ୍ତେନ ଆସନସାଲାୟ ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିବଦ୍ଧୱାସଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସାଧାରଣଂ କତ୍ୱା ଦାନମନ୍ତରେନ ନ ମିତ୍ତାନମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ୟଥାମିତ୍ତଂ ପନ ଦାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) ।
୧୨୩୮-୯. ଅପହେଣକଂ ଅପାଥେୟ୍ୟଂ ଦେନ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ନ ପହେଣକତ୍ଥାୟ ନ ପାଥେୟ୍ୟତ୍ଥାୟ ପଟିୟତ୍ତଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୫) । ତତୋତି ପହେଣକପାଥେୟ୍ୟତୋ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମନେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେ ଦେନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୫) ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଦୂନକନ୍ତି ତତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତତୋ ଊନକଂ । ୟଥାହ ‘‘ଊନକଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୫) । ଅପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ପଟିୟାଦିତନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ପାଥେୟ୍ୟାଦିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତିୟେୱ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦେହୀ’’ତି ୱଚନେନାପି ଆପଜ୍ଜନତୋ ୱଚୀକମ୍ମଂ ।
କାଣମାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୪୦.ଅଞ୍ଞେନାତି ତଦ୍ଧିତଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅଞ୍ଞତରେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ପୱାରିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୋଜନାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୱାରିତୋତି ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଭନ୍ତେ ୟାୱ ଇଚ୍ଛଥା’ତି ଏୱଂ ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟ, ସୟଞ୍ଚ ‘ଅଲଂ ଆୱୁସୋ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଦେହୀ’ତି ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣାୟା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଦ୍ୱୟେନ ପୱାରିତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ପକାରଦ୍ୱୟେ ପୱାରିତ-ସଦ୍ଦେ ୱର-ଧାତୁସ୍ସ ପତ୍ଥନୱାରଣତ୍ଥୱସେନାୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ‘‘ପାଚିତ୍ତି ଅନତିରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅନତିରିତ୍ତଂ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତବ୍ବମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିଂ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ୱକ୍ଖମାନେ ଅନତିରିତ୍ତକତଭୋଜନନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୬, ୨୩୮) ସହ ଦେସିତତ୍ତା ଏକୟୋଗଞାୟେନ ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା’’ତି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି, କାଲିକତ୍ତୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୟାୱକାଲିକଂ ଖାଦନୀୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୪୧.ଅସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନଂ ଦିସ୍ସତି, ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଚେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି, ଭୋଜନକିରିୟାନୁପଚ୍ଛିନ୍ନା ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୋଜନନ୍ତି ପୱାରଣପହୋନକଓଦନାଦି ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ହତ୍ଥପାସୋତି ପୱାରଣପହୋନକଂ ଭୋଜନଂ ଦାତୁଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା ଠିତୋକାସୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିହରଣଂ ଅଭିହାରୋ, ସୋ ଏୱ ଅଭିହାରତା, ତଥା ଦାତୁଂ ଠିତସ୍ସ କାୟେନ କତୋ ଅଭିହାରୋ ଦିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟୱାଚାପଟିକ୍ଖେପୋତି ତଥା ଅଭିହଟେ ଭୋଜନେ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ହତ୍ଥୱିକାରାଦିକୋ କାୟିକୋ ୱା ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱାଚସିକୋ ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୪୨.ନିପ୍ପପଞ୍ଚେନାତି ସହ ୱାସନାୟ ପହୀନତଣ୍ହାଦିପପଞ୍ଚତ୍ତୟରହିତେନ ତଥାଗତେନ ।
୧୨୪୩.ତତ୍ଥାତି ଓଦନାଦୀସୁ । ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ‘‘ସାଲୀ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନାନୁରୂପାନଂ ।
୧୨୪୪.ଓଦକୋତି ଉଦକେ ଭୱୋ । ଏତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗପୱାରଣାୟ । ଅୟଂନିଚ୍ଛୟୋତି ୱକ୍ଖମାନୱିଧିପ୍ପକାରଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୨୪୫.ସାଲୀତି ସବ୍ବସାଲିଜାତି । ୱୀହୀତି ସବ୍ବୱୀହିଜାତି । କଙ୍ଗୂତି ସେତରତ୍ତକାଳଭେଦା ସବ୍ବା କଙ୍ଗୁଜାତି । ୱରକୋ ସେତୱରକୋ । ଧଞ୍ଞେନ ସମ୍ଭତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେନ ଭଗୱତା ।
୧୨୪୬.ତିଣନ୍ତି ତିଣବୀଜମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀପିତଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ୱରକଚୋରକୋତି ସୁଖୁମୱରକୋ ।
୧୨୪୮. ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ହତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି ।
୧୨୫୧-୨.ଧଞ୍ଞରସାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦଧିଆଦୟୋ ଗହିତା । ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ଫଲନ୍ତି ଏଲାଳୁକାଦିଫଲଂ । ପଣ୍ଣନ୍ତି ସୂପସାକଂ । କଳୀରନ୍ତି ୱେଳୁଆଦୀନଂ କଳୀରଂ । ବହୂନୀତି ତେସମେୱ ୱିସେସନଂ । ତତ୍ଥ ଚାତି ପକ୍ଖିତ୍ତପଣ୍ଣାଦିମ୍ହି ତକ୍କାଦିକେ । ଓଧିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିଭୋଗକାଲେ’’ତି ସେସୋ । ସଞ୍ଜନେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଫଲାଦିୟାଗୂ’’ତି ଲବ୍ଭତି ।
୧୨୫୩-୪.ରସେତି ମଂସାଦିରସେ । ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱା ‘‘ୟାଗୁ’’ନ୍ତି ୱା ୱତ୍ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟାଗୁ ସଙ୍ଗହିତାତି ଏତ୍ଥ ଓଧିପଞ୍ଞାୟନଅପଞ୍ଞାୟନୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ୟାଗୁୟା ସମୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୨୫୫.ଛୁପନ୍ତୀତି ସମ୍ଫୁସନ୍ତି । ଛୁପ ସମ୍ଫସ୍ସେତି ଧାତୁ, ପକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ମଚ୍ଛମଂସଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) । ସାସପମତ୍ତମ୍ପି ମଚ୍ଛମଂସଂ ୱା ସଚେ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୟୋଜନା । ପୱାରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜନେତୀ’’ତି ସେସୋ । ୟାଗୁୟାତି ପଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ୟାଗୁ ଜନେତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୨୫୬.ସଂସଟ୍ଠୋତି ପରିସ୍ସାୱିତୋ ନ ସଞ୍ଜନେତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୨୫୭. ସବ୍ବସୋ ଠପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଂସାଦିପକ୍ଖିତ୍ତଓଦନାଦିପ୍ପକରଣାୱସେସତୋ ଅଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସବ୍ବସୋ’’ତି । ସବ୍ବସୋ ନ ପୱାରେତୀତି ୟୋଜନା । ୱେଳୁତଣ୍ଡୁଲନ୍ତି ୱେଳୁୱୀହୀନଂ ତଣ୍ଡୁଲଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କନ୍ଦମୂଲଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱେଣୁତଣ୍ଡୁଲାଦୀହି ୱା କନ୍ଦମୂଲଫଲେହି ୱା ୟେହି କେହିଚି କତଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୧୨୫୮.ତତୋତି ସାଲିଆଦିତୋ, ୱେଳୁଆଦିତୋ ଚ, ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତା ପୁଥୁକା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାହୀତି ପୁଥୁକାହି । ସୁଦ୍ଧାତି ପୁଥୁକାଦୀହି ଅମିସ୍ସା ନ ପୱାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୨୫୯.ଭଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭଜ୍ଜିତାନଂ । ସତ୍ତୂହି ସଙ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତୁସଙ୍ଗହିତଂ।
୧୨୬୧.ସତ୍ତୂନଂ ମୋଦକୋତି ସତ୍ତୁବଦ୍ଧଂ, ବଦ୍ଧସତ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୬୩.ତେହେୱାତି ଲାଜେହି ଏୱ । ସୁଦ୍ଧଂ ଖଜ୍ଜକଂ ୱାତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ମଚ୍ଛାଦୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଖଜ୍ଜକଂ ।
୧୨୬୪.‘‘ପୂରିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତବ୍ବିପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତନ୍ତି କୁଣ୍ଡକାଦି ।
୧୨୬୬.ଅକପ୍ପିୟଂ ମଂସଂ । ଅୱତ୍ଥୁତ୍ତାତି ଅକପ୍ପିୟମଂସାନଂ ୱାରେତବ୍ବତ୍ତା ପୱାରଣାୟ ଅୱତ୍ଥୁତ୍ତା ।
୧୨୬୭.ୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି କପ୍ପିୟମଂସସ୍ସ ପୱାରଣାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତତ୍ତା । ପୱାରେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖାଦିୟମାନସ୍ସ ଚ ମଂସତ୍ତା’’ତି ସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟଂ ପନ ଖାଦତି, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ, ଖାଦିୟମାନଂ ପନ ମଂସଭାୱଂ ନ ଜହତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ।
୧୨୬୮.କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭୋଜନନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ।
୧୨୬୯.ଅକପ୍ପିୟଂ ମଂସଂ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟମଂସତୋ ଅୱସେସଂ କୁଲଦୂସନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭୋଜନଂ ଗହିତଂ । ୟଥାହ ‘‘କୁଲଦୂସନୱେଜ୍ଜକମ୍ମଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନସାଦିତରୂପିୟାଦୀହି ନିବ୍ବତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠଂ ଅନେସନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତୀ’’ତି ।
୧୨୭୦-୧. ଅସନଂ ଭୋଜନନ୍ତି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ ଅଜ୍ଝୋହଟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଜ୍ଝୋହଟନ୍ତି ପରଗଲଗତଂ ହୋତି । ‘‘ପତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ଥାଲକାଦିଭାଜନଞ୍ଚ ଗହିତଂ । କତ୍ଥଚି ଭୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ପତ୍ତେ, ହତ୍ଥେ, ମୁଖେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ କିଞ୍ଚି ନ ୱିଜ୍ଜତି, ଗନ୍ଧମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୨୭୨.ଆଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ‘‘ୟୋପି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ମୁଖେ ଭତ୍ତଂ ଗିଲିତ୍ୱା ସେସଂ ଆଦାୟା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ମହାପଚ୍ଚରିୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ପମାଣତ୍ତା ଆହ ‘‘ନ ପୱାରେତୀ’’ତି ।
୧୨୭୩. ‘‘ମୁଖେ ଭତ୍ତଂ ଗିଲିତଂ, ହତ୍ଥେ ଭତ୍ତଂ ୱିଘାସାଦସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ, ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ, ସଚେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଏୱମାଗତଂ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥଂ ସଙ୍ଗହେତୁଂ ‘‘ମୁଖେ ଚ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ ‘‘ଅସନସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଅସନାୱସାନେ ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଚ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ‘‘ଭୋତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ପାଠଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦାତୁକାମୋ’’ତି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୧୨୭୪.‘‘ଅସନସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ୟଥାନିସିନ୍ନେନେୱ କାତବ୍ବେ ଅସନେ ଆସାୱଚ୍ଛେଦୋ ଦୀପିତୋ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପନ ଆସନେ ନ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ, ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଦାତୁକାମୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) । କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ମହାପଞ୍ଞା’’ତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାଚରିୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କାରଣାକାରଣଞ୍ଞୁନୋତି ‘‘ପୱାରଣସ୍ସ ଇଦଂ କାରଣଂ, ଇଦଂ ଅକାରଣ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତା । ‘‘କାରଣାକାରଣଞ୍ଞୁନା’’ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ଲିଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମହାପଞ୍ଞା କାରଣାକାରଣଞ୍ଞୁନୋ ଆଚରିୟା ଅସନସ୍ସ…ପେ॰… ସୋତି ହି କାରଣଂ କଥୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୨୭୫. ହତ୍ଥପାସଙ୍ଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗଣ୍ହତୋ…ପେ॰… ପସାରିତ’’ନ୍ତି । ଗଣ୍ହତୋତି ୟେନ ଇରିୟାପଥେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଗଣ୍ହତୋ । ପଚ୍ଛିମଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଦାୟକେନ ଦିନ୍ନସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ୟୋ ଅୱୟୱୋ ପରଭାଗେ ହୋତି, ତଂ ଠାନାଦିଇରିୟାପଥସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ପଣ୍ହିଆଦିଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଦଦତୋ ପସାରିତଂ ହତ୍ଥଂ ୱିନା ପୁରିମଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୟୋଜନା । ପସାରିତଂ ହତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦାତୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତରେ’’ତି ସେସୋ । ପଟିଗ୍ଗାହକଦାୟକାନଂ ପଚ୍ଛିମପୁରିମାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରେ ଓକାସେ । ଅଡ୍ଢଂ ଉପଡ୍ଢଂ ହତ୍ଥଂ ତେୟ୍ୟଂ ତତିୟଂ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅତିରେକୱିଦତ୍ଥିଦ୍ୱିରତନପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୭୬. ଅଭିହାରଙ୍ଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ୟୋଜନା, ଦ୍ୱିରତନୱିଦତ୍ଥିପମାଣେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିହଟନ୍ତି ଉପନୀତଂ । ତାଦିସନ୍ତି ଅଭିହଟସଦିସଂ, ପୱାରଣପହୋନକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୭୭-୮.ଆଧାରକେ ୱାପୀତି ୱଲୟାଦିପତ୍ତାଧାରକେପି । ଊରୂସୂତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଊରୂନଂ ମଜ୍ଝେ, ଅଙ୍କେତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହରିତ୍ୱାତି ଅଭିହରିତ୍ୱା । ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତୋ’’ତି ସେସୋ, ‘‘ଇତୋ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଅନନ୍ତରେ ନିସିନ୍ନୋ ଚ ଭାସତୀତି ୟୋଜନା । ଭତ୍ତନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ତଥା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱୁତ୍ତଭତ୍ତାଦିଭୋଜନଂ । ଅଭିହାରସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣତ୍ଥୋ, ଏୱକାରତ୍ଥୋ ୱା, ଅଭାୱା ଏୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୨୭୯.‘‘ଭତ୍ତପଚ୍ଛି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ।
୧୨୮୦.ଦୀୟମାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୋଜନେ’’ତି ସେସୋ । ଇତରୋତି ହତ୍ଥପାସେ ନିସିନ୍ନୋ । ଅଭିହାରଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱା ସୋ ନ ପୱାରିତୋତି ।
୧୨୮୧. ପଟିକ୍ଖେପଙ୍ଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କାୟେନା’’ତିଆଦି । ୱାଚାଭିହାରସ୍ସ ଅନଙ୍ଗତ୍ତା ଆହ ‘‘କାୟେନାଭିହଟ’’ନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ୱାଚାୟ ଅଭିହଟଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) । ଅଭିହଟଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା ହତ୍ଥଂ ୱା ହତ୍ଥଗତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଚଲନାଦିଂ ୟଂ କଞ୍ଚି କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତୋ, ଭମୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ, କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୱା କାୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଆଗମେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅଧିୱାସେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ମା ଆକିରା’’ତି ୱା ‘‘ଅପଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିକଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱାଚାୟ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୨୮୨-୩.ଆକିରାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଇତି ଚା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନିୱାରେତୁକାମତାଚିତ୍ତେ ସତିପି ନିୱାରଣୱଚନେନ ହୋନ୍ତଂ ପୱାରଣଂ ଆକିରାତିଆଦିୱିଧିୱଚନେ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପନ’ନ୍ତି ପୱାରଣା’’ତି । ପୱାରଣା ପନ ନ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୧୨୮୪. ‘‘ରସଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ସୁତ୍ୱାତି ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ।
୧୨୮୫.‘‘ସାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଣ୍ଣଭଣନମତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ମଚ୍ଛମଂସଂ ୱଦତି, ପୱାରଣଙ୍ଗଂ ହୋତି । ମଚ୍ଛରସଂ ମଂସରସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସସ୍ସପି ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ମଚ୍ଛଂ, ମଂସଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି ।
୧୨୮୬. ‘‘ରସଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନସ୍ସ ୱିକପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱା ପୱାରଣସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ମଂସଂ ଚେ’’ତି ।
୧୨୮୭.ମୁହୁତ୍ତଂଆଗମେହୀତି କଞ୍ଚି କାଲଂ ଓଲୋକେହି ।
୧୨୮୮.ପନସାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେତ୍ତଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୧୨୯୦.ମଚ୍ଛସୂପଂ ମଂସସୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମାସୱିକପ୍ପା ‘‘ମଚ୍ଛରସଂ ମଂସରସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୧୨୯୧.କରମ୍ବକନ୍ତି ମଚ୍ଛମଂସେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ମିସ୍ସସ୍ସେୱ ସୂପୱିସେସସ୍ସ ନାମଂ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ମଂସକରମ୍ବକଂ ଗଣ୍ହଥ, ମଚ୍ଛକରମ୍ବକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନିସେଧେନ ପୱାରଣା ହୋତି, ‘‘କରମ୍ବକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନିୟତୱଚନତ୍ତା ନ ହୋତି । କଳୀରସୂପାଦୀହି ସମାନୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।
୧୨୯୩.ୟେନାତି ଭତ୍ତେନ । ଆପୁଚ୍ଛିତୋତି ‘‘ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଭତ୍ତସ୍ସ । ଅତ୍ଥିତାୟ ୟାଗୁୟା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଇତି କାରଣନ୍ତି ଇଦଂ ପୱାରଣକାରଣଂ ।
୧୨୯୪. ‘‘ୟାଗୁମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସା ୟାଗୁ ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଭିହଟେ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତଭତ୍ତେନ ସମା ୱା ବହୁତରା ୱା ଚେ ହୋତି, ସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଅଭିହଟଂ ପଟିକ୍ଖେପଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ପୱାରେତି କିରାତି ୟୋଜନା । କିରାତି ଅରୁଚିଂ ସୂଚେତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘କାରଣଂ ପନ ଦୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ।
୧୨୯୫.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ।
୧୨୯୬.ୱିସୁଂ କତ୍ୱାତି ଏକସିତ୍ଥମ୍ପି ୟଥା ନ ହୋତି, ତଥା ରସଂ ୱା ଖୀରଂ ୱା ଭତ୍ତତୋ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ।
୧୨୯୭.ଗଚ୍ଛନ୍ତେନେୱାତି ୟାୱ ଭୋଜନନିଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନେୱ । ୟଥାହ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ନଦିପୂରଂ ପତ୍ତେନପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ନଦିତୀରେ ଗୁମ୍ବଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେନ ନାୱଂ ୱା ସେତୁଂ ୱା ଆରୁଳ୍ହେନ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେନା’’ତି ।
୧୨୯୮.ସୋତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ତତୋତି ଠାନତୋ, ଗମନଇରିୟାପଥସ୍ସ ୱିକୋପିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୨୯୯.ଆସନଂଅୱିଚାଲେତ୍ୱାତି ନିସଜ୍ଜାୱସେନ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଅଚାଲେତ୍ୱା, ଅନୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିୟ ଠାନାଚାୱନଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୩୦୦.ତତୋତି ପୱାରିତକାଲତୋ ଉଦ୍ଧଂ, ତତୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ୱା । ଇତୋ, ଏତ୍ତୋ ୱା । ଈସକମ୍ପି ସଂସରିତୁନ୍ତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଥୋକମ୍ପି ସଂସରିତୁଂ, ଅପଗନ୍ତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୦୧.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପୀଠକାଦିସଂହାରିମେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆସନେ । ‘‘ୱିନୟଞ୍ଞୁନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସଚେ ପନ ନଂ ସହ ମଞ୍ଚେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ନେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୀଠକାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୦୨.ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିୱତ୍ତନ୍ତେନ ୟେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବସୟିତଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ସୟିତ୍ୱାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥେୱାତି ଉକ୍କୁଟିକୋ ହୁତ୍ୱାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠା ପଲାଲପୀଠଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱା ନିସୀଦନକଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୩୦୩. ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନ ସିକ୍ଖୁନା ଭାଜନଂ ଓନମେତ୍ୱାନ ଭୋଜନେ ଦସ୍ସିତେ ଅଥ ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନାତି ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ ନାମ କପ୍ପିୟକତଂ ହୋତି, ପଟିଗ୍ଗହିତକତଂ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାରିତକତଂ ହୋତି, ହତ୍ଥପାସେ କତଂ ହୋତି, ଭୁତ୍ତାୱିନା କତଂ ହୋତି, ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ କତଂ ହୋତି, ‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଆକାରେସୁ ଅନ୍ତଂ ୱିନା ପୁରିମେହି ସତ୍ତହି ୱିନୟକମ୍ମାକାରେହି ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଇମେହି ସତ୍ତହି ୱିନୟକମ୍ମାକାରେହି ୟଂ ଅତିରିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ।
ଇଧ ଅତିରିତ୍ତଂ କାତୁଂ ଅଭିହଟଭୋଜନଂ କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନାମ ହୋତି, କପ୍ପିୟକତେନ ସିଙ୍ଗିୱେରଲସୁଣାଦିୱତ୍ଥୁନା ୟୁତ୍ତତାୟ ଚ ଅକପ୍ପିୟମଂସାଭାୱେନ ଚ କୁଲଦୂସନାଦୀହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଚ କତଞ୍ଚ ନାମ ହୋତି । ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତକତଭାୱତୋ ଏୱଂ କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ତଂ କତଂ ଚାତି କପ୍ପିୟକତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମୁପରିପି କତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଚ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଅୱସିଟ୍ଠପଦେସୁ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ । ତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଆଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଥୋକଂ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା, ଓତାରେତ୍ୱା ୱା ଦସ୍ସିତଂ ଉଚ୍ଚାରିତକତଂ ନାମ । କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତୁମାଗତସ୍ସ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣହତ୍ଥପାସବ୍ଭନ୍ତରଗତେନ ଅତିରିତ୍ତକତଂ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ କତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ତମସୋ ପୱାରଣଜନକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭୋଜନଂ କୁସଗ୍ଗେନାପି ଗହେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତତ୍ତା ଭୁତ୍ତାୱିନା। ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଅନ୍ତମସୋ କୁସଗ୍ଗେନାପି ଭୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପୱାରିତୋ ହୁତ୍ୱା ୟୋ ଆସନଂ ନ କୋପେତି, ସୋ ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରିତୋ ‘‘ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ କତଂ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା…ପେ॰… ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତଂ । ଅୟଂ ସତ୍ତୱିଧୋ ୱିନୟକମ୍ମାକାରୋ ନାମ ।
ଗିଲାନାତିରିତ୍ତକଂ ପନ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅନତିରିତ୍ତସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖମାନାୟ ‘‘କତ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ‘‘ନ ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିପରିୟାୟତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗିଲାନତୋ ଅତିରିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଦିନେସୁ ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଉପଟ୍ଠାପିତମ୍ପି ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ନାମ ।
‘‘ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା’’ତି ଚ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ତେନେୱ ପାକଟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପରାମସତି, ପୱାରଣଜନକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଭୁତ୍ତାୱିନା, ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରିତୋପି ହୁତ୍ୱା ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓନମିତ୍ୱାନ ଭାଜନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦସ୍ସିତେ ଭୋଜନେ’’ତି ସେସୋ, ‘‘ଅଥା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କପ୍ପିୟକରଣାରହାନି ସିଙ୍ଗିୱେରାଦୀନି କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସବ୍ଭନ୍ତରେ ପତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ କାରାପେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଭାଜନଂ ଥୋକଂ ଓନାମେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତକାଲାନନ୍ତରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉତ୍ତରି କାତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା କତଂ, ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ’’ନ୍ତି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ‘‘ଓନମେତ୍ୱାନ ଭାଜନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଉଚ୍ଚାରିତକତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ‘‘କପ୍ପିୟକତଂ, ପଟିଗ୍ଗହିତକତଂ, ହତ୍ଥପାସେକତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତୟଂ ଅନନ୍ତରିୟୱାଚିନା ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୦୪. ପତ୍ତେ ଠିତଭୋଜନମେୱ ଅତିରିତ୍ତଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥି, ପଚ୍ଛିଆଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଭାଜନେ ଠିତମ୍ପି କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କପ୍ପିୟଂ ପନା’’ତି । କୁଣ୍ଡେତି ଭଣ୍ଡୁକ୍ଖଲିୟଂ । ଭାଜନେତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନଂ ଗହିତଂ ।
୧୩୦୫.ଏତନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତକତଂ ଏତଂ ଭୋଜନଂ । ତଂ ଏକମେୱ ଠପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱଟ୍ଟତେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅବ୍ଭଙ୍ଗାଦୀନମତ୍ଥାୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତମେକଂ ୱିନା ପରେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୦୬-୭.କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱାତି ଅତିରିତ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା । ଆକିରନ୍ତି ଚେତି ୟଦି ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ପୁନ ତଥା ଅତିରିତ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ତଂ କେନ ଅତିରିତ୍ତଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତକତଂ ଭୋଜନଂ । ୟେନ ଅକତନ୍ତି ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମଂ ଅତିରିତ୍ତଂ ନ କତଂ, ତେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟେନ ଅକତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟେନ ପଠମଂ ନ କତଂ, ତେନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) । ୟଂ ୱା ଅକତଂ, ତଂ ୱିସୁଂ ତେନ ୱା କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଂ ୱା ଅକତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତିରିତ୍ତକତଭୋଜନେ ଅପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୟଂ ଭୋଜନଂ ଅତିରିତ୍ତଂ ନ କତଂ । ତଂ ୱିସୁଂ ତେନ ୱା କାତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଛା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଅତିରିତ୍ତଂ କତେନ ୟଥା ଅମିସ୍ସଂ ହୋତି, ତଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଜନସ୍ସ ଗହଣୱସେନ ୱିସୁଂ କାରେତ୍ୱା ତେନ ପଠମଂ କତାତିରିତ୍ତେନାପି ଅତିରିତ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ୟଞ୍ଚ ଅକତନ୍ତି ୟେନ ପଠମଂ କପ୍ପିୟଂ କତଂ, ତେନାପି ୟଂ ଅକତଂ, ତଂ କାତବ୍ବଂ । ପଠମଭାଜନେ ପନ କାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ହି କରିୟମାନଂ ପଠମଂ କତେନ ସଦ୍ଧିଂ କତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ।
୧୩୦୮.ଅକପ୍ପିୟାଦୀହିସତ୍ତହୀତି ‘‘ଅନତିରିତ୍ତଂ ନାମ ଅକପ୍ପିୟକତଂ ହୋତି, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକତଂ ହୋତି, ଅନୁଚ୍ଚାରିତକତଂ ହୋତି, ଅହତ୍ଥପାସେ କତଂ ହୋତି, ଅଭୁତ୍ତାୱିନା କତଂ ହୋତି, ଭୁତ୍ତାୱିନା ଚ ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ କତଂ ହୋତି, ‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ୱୁତ୍ତେହି ସତ୍ତହି ୱିନୟକମ୍ମାକାରେହି । ଅତିରିତ୍ତଂ କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ହୋତି ଅନତିରିତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୩୦୯. ଉପକଟ୍ଠୱେଲାୟପି ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନ ‘‘ଅହଂ ପାତୋୱ ଭୁଞ୍ଜି’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଥୋକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି’’ନ୍ତି ୱା ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟୋପୀ’’ତିଆଦି । ଉପକଟ୍ଠୂପନୀତମ୍ପୀତି ଉପକଟ୍ଠୱେଲାୟ ଉପନୀତମ୍ପି ଭୋଜନଂ ।
୧୩୧୦.ୟାମାଦିକାଲିକନ୍ତି ୟାମସତ୍ତାହୟାୱଜୀୱିକକାଲିକଂ । ଅନାମିସ୍ସନ୍ତି ଆମିସେନ ଅମିସ୍ସଂ । ତଂ ୟାମାଦିକାଲିକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୩୧୨. ଗିଲାନସ୍ସ ଭୁତ୍ତାତିରିତ୍ତଂ ୱିୟ କଦାଚି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠପିତମ୍ପି ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ନାମାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିହାରାଦୀସୁ ଗିଲାନସ୍ସ ପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ପଠମପୱାରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୧୪.ଅନତିରିତ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖାଦନୀୟେନ ୱା ଭୋଜନୀୟେନ ୱା’’ତି ସେସୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ନାମ ପଞ୍ଚଭୋଜନାନି ୟାମକାଲିକଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚଭୋଜନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ୟାୱକାଲିକଂ ଖାଦନୀୟଂ ନାମ । ‘‘ଭୋଜନୀୟଂ ନାମ ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ଓଦନୋ କୁମ୍ମାସୋ ସତ୍ତୁ ମଚ୍ଛୋ ମଂସ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତୋ । ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଭିହଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଅଭିହରିତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁ ୟାୱତକଂ ଇଚ୍ଛସି, ତାୱତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦ ୱା ଭୁଞ୍ଜ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପୱାରେୟ୍ୟ । ‘‘ପୱାରିତ’’ନ୍ତିପଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଜାନନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ୱା ଦିସ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ପୱାରିତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ । ଆସାଦନାପେକ୍ଖୋତି ଆସାଦନଂ ଚୋଦନଂ ମଙ୍କୁକରଣଭାୱଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ । ଭୁତ୍ତେତି ତସ୍ସ ପୟୋଗେନ ଇତରେନ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିୟୋସାପିତେ । ତସ୍ସାତି ୟୋ ତସ୍ସ ପୱାରିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଭୁଞ୍ଜା’’ତି ନିୟୋଜେସି, ତସ୍ସ ।
୧୩୧୫-୬. ଏକସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି କଥମେତନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିହରିତୁମାହ ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ଇତରସ୍ସ ଗହଣେତି ପୱାରିତଭିକ୍ଖୁନୋ ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣେ । ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗେସୁ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଇତରସ୍ସା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ । ଦସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ଅଭିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ତସ୍ସ ୱଚନେନ ‘ଖାଦିସ୍ସାମି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୪୪) ଦେସିତଂ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୧୭.ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱିମତିସ୍ସାତି ପୱାରିତେ ଚ ଅପୱାରିତେ ଚ ୱିମତିସ୍ସ । ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ‘‘ପୱାରିତେ ୱେମତିକୋ । ଅପ୍ପୱାରିତେ ୱେମତିକୋ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୪୫) ଦେସିତଂ ।
୧୩୧୮.କାରାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୁଞ୍ଜାହୀ’’ତି ସେସୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଭିହରନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ସେସୋ ।
୧୩୧୯.ଓମସୱାଦତୁଲ୍ୟାୱାତି ଇଦଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ଦୁତିୟପୱାରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୨୦.ଖାଦନୀୟଂ ୱାତି ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ଚ କାଲିକତ୍ତୟଞ୍ଚ ୱିନା ଅୱସେସେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱା । ଭୋଜନୀୟଂ ୱାତି ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି । ୱିକାଲେତି ୱିଗତେ କାଲେ । କାଲୋ ନାମ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ତିକା, ତଦଞ୍ଞୋ ୱିକାଲୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱିକାଲୋ ନାମ ମଜ୍ଝନ୍ତିକେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୪୯) । ଠିତମଜ୍ଝନ୍ତିକୋପି କାଲେୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଥାହ ‘‘ଠିତମଜ୍ଝନ୍ତିକୋପି କାଲସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଖାଦିତୁଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା, ସହସା ପିୱିତୁଂ ପନ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେନ ପନ ନ କାତବ୍ବଂ । କାଲପରିଚ୍ଛେଦଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ କାଲତ୍ଥମ୍ଭୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, କାଲବ୍ଭନ୍ତରେୱ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୮-୨୪୯) । ଦୋସନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୧୩୨୧. ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୋଜନୀୟସ୍ସ ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ ଦସ୍ସିତସରୂପତ୍ତା ଖାଦନୀୟଂ ତାୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟମାମିସଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେସୁ । ୟଂ ପନ ୱନମୂଲଫଲାଦିକଂ ଆମିସଗତଂ ଆମିସେ ୟାୱକାଲିକେ ପରିୟାପନ୍ନଂ, ତଂ ଖାଦନୀୟନ୍ତି ୟୋଜନା । କାଲିକେସ୍ୱସମୋହତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ମ-କାରଲୋପୋ, ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୧୩୨୨.ମୂଲନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖଲତାନଂ ମୂଲଂ । କନ୍ଦନ୍ତି ରୁକ୍ଖଲତାନମେୱ କନ୍ଦଂ । ମୁଳାଲନ୍ତି ପଦୁମଗଚ୍ଛମୂଲକନ୍ଦଂ । ମତ୍ଥକନ୍ତି ତାଲନାଳିକେରାଦୀନଂ ମତ୍ଥକଂ, ୱେଳୁକଳୀରପଲ୍ଲୱଙ୍କୁରାନଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ । ଖନ୍ଧକନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁଆଦିଖନ୍ଧକଂ । ତଚନ୍ତି ଛଲ୍ଲି । ପତ୍ତନ୍ତି ପଣ୍ଣଂ । ପୁପ୍ଫନ୍ତି କୁସୁମଂ । ଫଲନ୍ତି ରୁକ୍ଖଲତାଦୀନଂ ଫଲଂ । ଅଟ୍ଠୀତି ରୁକ୍ଖଲତାଦିବୀଜଂ । ପିଟ୍ଠନ୍ତି ଧଞ୍ଞାଦିପିଟ୍ଠଂ । ନିୟ୍ୟାସନ୍ତି ସିଲେସଂ । ‘‘ଖାଦନୀୟ’’ନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୧୩୨୩. ଏୱଂ ଖାଦନୀୟାନଂ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୂଲଖାଦନୀୟାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖମୂଲମେୱ ଖାଦନୀୟଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ନିବୋଧଥାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମୟା କରିୟମାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ମୁଖମତ୍ତନ୍ତି ପୱେସଦ୍ୱାରମତ୍ତଂ, ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସନେ ପପଞ୍ଚଭୀରୁକାନଂ ପୁବ୍ବେ ଭୟଂ ହୋତୀତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଖାଦନୀୟାନି ଦସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନମାହ ‘‘ନାମତ୍ଥେସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟା’’ତି, ମୂଲଖାଦନୀୟାଦୀନଂ ନାମେସୁ ଚ ତଦତ୍ଥେସୁ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱୁପ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୨୪-୫. ମୂଲକମୂଲାଦୀନି ଉପଦେସତୋୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନ ହି ତାନି ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନିପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ପରିୟାୟନ୍ତରେନପି ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତଂ ତଂ ନାମଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସମ୍ମୋହୋୟେୱ ସିୟା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ନ କିଞ୍ଚି ୱକ୍ଖାମ । ସାକାନନ୍ତି ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣାନଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଆହାରତ୍ଥନ୍ତି ଆହାରେନ କତ୍ତବ୍ବପୟୋଜନଂ, ଆହାରକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଆମିସତ୍ଥ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ଫରନ୍ତୀତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି ।
୧୩୨୬.ଜରଟ୍ଠନ୍ତି ପୁରାଣକନ୍ଦଂ । ୟଂ ତଂ ଜରଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସାନଂ ଜରଟ୍ଠଂ ୟାୱକାଲିକନ୍ତି ୟୋଜନା । ସେସାନନ୍ତି ମୂଲକାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥାହ ‘‘ମୂଲକଖାରକଜଜ୍ଝରୀମୂଲାନଂ ପନ ଜରଟ୍ଠାନିପି ଆମିସଗତିକାନେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୮-୨୪୯) ।
୧୩୩୧.ଧୋତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତିତପିଟ୍ଠୋ ।
୧୩୩୨. ଅଧୋତୋ ଖୀରୱଲ୍ଲିୟା କନ୍ଦୋତି ୟୋଜନା । ୱାକ୍ୟପଥାତୀତାତି ‘‘ଅସୁକୋ ୱା ଅସୁକୋ ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତଂ ପାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ୱଚନପଥାତୀତା ।
୧୩୩୩.ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ସେତଂ । ପଦୁମଂ ରତ୍ତଂ ।
୧୩୩୮.ଜରଟ୍ଠବୁନ୍ଦୋତି କନ୍ଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଅତୀୱ ପରିଣତଟ୍ଠାନଂ ।
୧୩୩୯.ପଥୱିୟଂ ଗତୋତି ଅନ୍ତୋପଥୱିୟଂ ଗତୋ, ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତତରୁଣଦଣ୍ଡୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୪୦. ଏୱଂ ଅନ୍ତୋଭୂମିୟଂ ଗତୋ । ‘‘ପଣ୍ଣଦଣ୍ଡୋ ଉପ୍ପଲାଦୀନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ସବ୍ବୋତି ତରୁଣୋପି ପରିଣତୋପି । ଉପ୍ପଲାଦୀନଂ, ପଦୁମଜାତିୟା ଚ ସବ୍ବୋ ପଣ୍ଣଦଣ୍ଡୋ ୟାୱକାଲିକୋତି ୟୋଜନା ।
୧୩୪୫.ପତ୍ତଖାଦନୀୟଂନାମାତି ପତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଖାଦନୀୟଂ ନାମ ।
୧୩୪୮.ମୂଲକାଦୀନନ୍ତି ‘‘ମୂଲକଂ ଖାରକଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦିକାୟ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମୂଲକାଦୀନଂ ।
୧୩୬୦.କେତକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିମ୍ବରୁସକଂ ଗହିତଂ । ତାଲଫଲଟ୍ଠୀତି ତରୁଣଫଲାନଂ ଅଟ୍ଠି ।
୧୩୬୧.‘‘ପୁନ୍ନାଗମଧୁକଟ୍ଠୀନୀ’’ତି ଚ ‘‘ପୁନ୍ନାଗମଧୁକଟ୍ଠିଚା’’ତି ଚ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଉଭୟଥା ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଏକୋୟେୱ । ‘‘ସେଲୁ ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅନାମିସେତି ୟାୱଜୀୱିକେ ।
୧୩୬୩.ଧୋତଂତାଲପିଟ୍ଠନ୍ତି ତାଲଫେଗ୍ଗୁଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉଦକେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା କଲଲେ ଭାଜନତଲଂ ଓତିଣ୍ଣେ ପସନ୍ନୋଦକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଗହିତତାଲପିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଖୀରୱଲ୍ଲିୟା ପିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା, ତଥେୱ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଗହିତଖୀରୱଲ୍ଲିୟା ପିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୬୪.ଅଧୋତଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଆହାରତ୍ଥମସାଧେନ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ୟାୱଜୀୱିକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ଅକରୋନ୍ତଂ ମୂଲାଦି ୟାୱଜୀୱିକଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ୟାୱକାଲିକନ୍ତି ସଙ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ।
ୱିକାଲଭୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୬୯.ଭୋଜନଂ ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ଖାଦନଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଭୋଜନଖାଦନୀୟାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦସରୂପାନେୱ । ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା, ସନ୍ନିଦହିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତମ୍ପି ୱୀତିନାମିତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) । ତଦେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଖାଦନନ୍ତି କମ୍ମସାଧନୋୟଂ, ‘‘ଖଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ।
୧୩୭୧. ‘‘ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୧୩୭୨. ‘‘ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତତୋ’’ତିଆଦି । ତତୋତି ସନ୍ନିଧିକତଭୋଜନତୋ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନାତି ସୱାସନସକଲକିଲେସପ୍ପହାନତୋ ନିମ୍ମଲଚିତ୍ତେନ । ତାଦିନାତି ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବିକାରଭାୱେନ ତାଦିନା । ଅଥ ୱା ୟାଦିସା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ରୂପାରୂପଗୁଣେହି ଅହେସୁଂ, ତାଦିସେନ ଭଗୱତା ।
୧୩୭୩. ଓଦନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ତାୱ ଅକପ୍ପିୟମଂସେନ ସନ୍ନିଧିୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୱିସେସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅକପ୍ପିୟେସୂ’’ତିଆଦି । ପାଚିତ୍ତୀତି ସନ୍ନିଧିପାଚିତ୍ତିୟମାହ । ଇତରେତି ସୀହାଦିମଂସମ୍ହି । ଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୩୭୪.ୟାମକାଲିକସଙ୍ଖାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି। ‘‘ଦୁକ୍କଟେନ ସହା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାଚିତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସତି ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ୟାମକାଲିକଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଅଜ୍ଝୋହାରତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝୋହାରତୋ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ।
୧୩୭୫. ଅନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସନ୍ନିଧିକତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପୁରେ ୱିୟ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ପକତି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଅନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ମନୁସ୍ସମଂସାଦୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ନାତିରିତ୍ତକତଂ ଅନ୍ନମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅନତିରିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଚ ସନ୍ନିଧିପଚ୍ଚୟା ଚ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ।
୧୩୭୬. ‘‘ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ।
୧୩୭୭.ସାମିସେନ ମୁଖେନ ଦ୍ୱେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ୟାମକାଲିକଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଖାଦନୀୟଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୫୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଖାଦନୀୟାସଙ୍ଗହିତେନ ୟାମକାଲିକେନ ଚ ତେନ ସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ସନ୍ନିଧିନାମେନ ମୁଖଗତଆମିସମୂଲକେନ ଚ ସନ୍ନିଧିପାଚିତ୍ତିୟାନି ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିସେନ ମୁଖେନାତି ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୟଥାକଥଞ୍ଚି ଆମିସେ ମିସ୍ସୀଭୂତେ ଏତ୍ତକା ଆପତ୍ତିୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରାମିସଂ ୟାମକାଲିକଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଏକମେୱ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା, ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ୟାମକାଲିକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଏକମେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୭୮.ତମେୱାତି ସନ୍ନିହିତମେୱ କାଲିକଂ । ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୂତି ସାମିସନିରାମିସୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ । କେୱଲଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱଡ୍ଢତୀତି ପଠମୱିକପ୍ପେ ଦ୍ୱୀହି ପାଚିତ୍ତିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୭୯.ସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ନିଧିକତଂ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଇଦଂ ‘‘ପକତିଭୋଜନେ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଇଧ ଚ ‘‘ନ ଦୋସୋ ୟାମକାଲିକେ’’ତି ୟାମକାଲିକସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅକପ୍ପିୟମଂସୟାମକାଲିକେହି ଅମିସ୍ସଂ ଭୋଜନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୮୦.ମଂସେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକପ୍ପିୟେ’’ତି ଇଦଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିୱଚନେନେୱ ଲବ୍ଭତି । ୱଡ୍ଢତୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେହି ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନୁସ୍ସମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ସୀହାଦିମଂସେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢତି । ମନୁସ୍ସମଂସେ ଚ ସେସେ ସୀହମଂସାଦିକେ ଅକପ୍ପିୟମଂସେ ଚ ୟଥାନୁକ୍କମତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚେୱ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟଂ ୱଡ୍ଢତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୩୮୧.ଅନତିରିତ୍ତମ୍ପି ଭୋଜନଂ ୱିକାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତନ୍ନିମିତ୍ତକୋ ଦୋସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱିକାଲ…ପେ॰… କାଲିକେ’’ତି ୟାମକାଲିକସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ଅତିରିତ୍ତକାରାପନଞ୍ଚ ଭୋଜନେୟେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅନତିରିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିହିତଭୋଜନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ‘‘ଅନତିରିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପନ ୱିକାଲେ ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଦୋସୋତି ଅନତିରିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟମାହ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତନ୍ନିମିତ୍ତକୋ’’ତି, ଅନତିରିତ୍ତନିମିତ୍ତକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୂତି ‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ମନୁସ୍ସମଂସମିସ୍ସଂ ୱା ସୀହାଦିମଂସମିସ୍ସଂ ୱା ୟାମକାଲିକମିସ୍ସଂ ୱା’’ତି ସବ୍ବେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ‘‘ତନ୍ନିମିତ୍ତକୋ’’ତି ୱଚନେନେୱ ୱାରିତୱିକାଲାଦିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୩୮୨-୩.ୱିକାଲପଚ୍ଚୟା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନତିରିତ୍ତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଚିତଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟାମକାଲିକେପୀ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସତ୍ତାହକାଲିକଂ, ୟାୱଜୀୱିକଂ ଆହାରସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଗହଣେ, ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତାହକାଲିକୟାୱଜୀୱିକଭେଦେନ ଦୁୱିଧସ୍ସ ତୁ ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗେସୁ ନିରାମିସେ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ-କାରତ୍ଥୋ ।
୧୩୮୪.ଅଥାତି ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ । ଆମିସସଂସଟ୍ଠଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ, ୟାୱଜୀୱିକଂ ୱାତି ୟୋଜନା । ଗହେତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଠପିତନ୍ତି ଅରୁଣଂ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ଠପିତଂ । ପାଚିତ୍ତୀତି ସନ୍ନିଧିପାଚିତ୍ତି ।
୧୩୮୫.କାଲୋତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନାଦିମଜ୍ଝନ୍ତିକାୱସାନୋ କାଲୋ । ୟାମୋତି ମଜ୍ଝନ୍ତିକାଦିଦୁତିୟଅରୁଣୁଗ୍ଗମନାୱସାନୋ । ତଂ ତଂ କାଲଂ କାଲିକଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ତୁ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ । ତଂ ୱା କାଲିକନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ୟାୱକାଲିକଂ ୟାମକାଲିକଂ ସତ୍ତାହକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୮୬. ୟାୱକାଲିକଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ଭିନ୍ନାନି ଇତରାନି ତୀଣି କାଲିକାନି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସଭାୱଂ ଉପନେତୀତି ୟୋଜନା । ସକୋ ଭାୱୋ ସଭାୱୋ, ତଂ ।
୧୩୮୭-୮.ଏୱମେୱୱିନିଦ୍ଦିସେତି ‘‘ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ କାଲିକଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ମିସ୍ସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱମେୱ ଗାହାପେତୀ’’ତି କଥେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇମେସୂତିଆଦୀସୁ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନେନ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ନାମ ହୋତି । ସନ୍ନିଧି ଚ ହୋତୀତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନେନ ସନ୍ନିଧି ଚ ନାମ ହୋତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ସନ୍ନିଧି’’ନ୍ତି ସାନୁନାସିକୋ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ହୋତୀ’’ତି କିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ସନ୍ନିଧି-ସଦ୍ଦୋ ପଠମେକୱଚନନ୍ତୋତି ଅନୁନାସିକୋ ଆଗମସନ୍ଧିଜୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଭୟମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ, ସନ୍ନିଧି ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି । ନ ହୋତେୱାତି ପୁରିମକାଲିକଦ୍ୱୟେନ ଅମିସ୍ସଂ ନ ହୋତେୱ ।
୧୩୮୯. କପ୍ପିୟକୁଟିନାମେନ ଅକତଂ, ଅସମ୍ମତଂ, ଅପରିଗ୍ଗହଂ, ପାକାରାଦୀହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ଅକପ୍ପିୟକୁଟି ନାମାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେନାତି ସତ୍ତାହକାଲିକୟାୱଜୀୱିକେନ, ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ମିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଗହିତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ତଂ ପୁବ୍ବଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ୟାୱକାଲିକୟାମକାଲିକଦ୍ୱୟଂ । ପୁରିମକାଲିକଦ୍ୱୟେ ୟଂ କିଞ୍ଚି ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟାୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତେନ ପଚ୍ଛିମକାଲିକଦ୍ୱୟେ ୟେନ କେନଚି ସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୯୦. ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥେନ ପଚ୍ଛିମକାଲିକଦ୍ୱୟେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ୟଦିଦଂ ପୁରିମକାଲିକଦ୍ୱୟଂ, ଅୟଂ ମୁଖସନ୍ନିଧି ନାମ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ହୋତି, ନ କପ୍ପତି ଇତି ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ‘‘ମୁଖସନ୍ନିଧୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ନାମମତ୍ତମେୱ ନାନାକରଣଂ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋତି ଉଭିନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନାନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ମୁଖ-ସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତୋ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ, ସନ୍ନିଧି-ସଦ୍ଦୋ ପରିୱୁତ୍ଥ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ମୁଖେ ସନ୍ନିଧି ମୁଖସନ୍ନିଧୀତି କମ୍ମସାଧନଂ । ବହି ସନ୍ନିଧିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ମୁଖ-ଗ୍ଗହଣଂ, ଅନ୍ତୋ-ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ବହୀତି ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟା ବହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପରିୱୁତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛିମକାଲିକଦ୍ୱୟଂ ପୁରିମେନ କାଲିକଦ୍ୱୟେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ମୁଖସନ୍ନିଧିଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥପଦାନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭାୱୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟଥାହ ‘‘ସାମଣେରୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ତଣ୍ଡୁଲାଦିକଂ ଆମିସଂ ଆହରିତ୍ୱା କପ୍ପିୟକୁଟିୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପଚିତ୍ୱା ଦେତି, ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସପ୍ପିଆଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦେତି, ମୁଖସନ୍ନିଧି ନାମ ହୋତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ନାମମତ୍ତମେୱ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୫) । ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ପନ ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥପି ଅୟମେୱ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୩୯୧.ନଦୋସୋତି ସନ୍ନିଧିଦୋସୋ ନ ହୋତି । ନିଦହିତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ସକସକକାଲବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ନିଦହିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ସନ୍ନିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛୋଦକଂ ୱା ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ୱା ଘଂସିତ୍ୱା ନିସ୍ନେହଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ନିରପେକ୍ଖେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ସୟଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱାନ ସମ୍ମା ଧୋୱିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତେ ପତ୍ତେ ଲଗ୍ଗମ୍ପି ଅୱିଜହିତପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ନିରପେକ୍ଖେନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠେ ତାଦିସେପି ପତ୍ତେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।
ସନ୍ନିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୯୩.ପଣୀତାନି ଭୋଜନାନୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତଂ ମଚ୍ଛୋ ମଂସଂ ଖୀରଂ ଦଧୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୫୯) ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା –
‘‘ସପ୍ପି ନାମ ଗୋସପ୍ପି ୱା ଅଜିକାସପ୍ପି ୱା ମହିଂସସପ୍ପି ୱା, ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପି । ନୱନୀତଂ ନାମ ତେସଞ୍ଞେୱ ନୱନୀତଂ । ତେଲଂ ନାମ ତିଲତେଲଂ ସାସପତେଲଂ ମଧୁକତେଲଂ ଏରଣ୍ଡକତେଲଂ ୱସାତେଲଂ । ମଧୁ ନାମ ମକ୍ଖିକାମଧୁ । ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ମଚ୍ଛୋ ନାମ ଓଦକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ମଂସଂ ନାମ ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ମଂସଂ । ଖୀରଂ ନାମ ଗୋଖୀରଂ ୱା ଅଜିକାଖୀରଂ ୱା ମହିଂସଖୀରଂ ୱା, ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ଖୀରଂ । ଦଧି ନାମ ତେସଞ୍ଞେୱ ଦଧୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୦) –
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ନୱ ପଣୀତଭୋଜନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗିଲାନୋତି ‘‘ଅଗିଲାନୋ ନାମ ୟସ୍ସ ୱିନା ପଣୀତଭୋଜନାନି ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୦) ୱୁତ୍ତୋ । ଅଗିଲାନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ ।
୧୩୯୪.ସପ୍ପିନା ଦେହୀତିଆଦି ୱିଞ୍ଞାପନପ୍ପକାରୋ । ସପ୍ପିଭତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସପ୍ପିସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତଂ, ସପ୍ପି ଚ ଭତ୍ତଞ୍ଚ ସପ୍ପିଭତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ସାଲିଭତ୍ତଂ ୱିୟ ସପ୍ପିଭତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ତୁଂ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଏୱ ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ପମାଣଂ ।
୧୩୯୫.ପାଚିତ୍ତି ପରିୟାପୁତାତି ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୦) ଏୱଂ ଅଜ୍ଝୋହାରଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
୧୩୯୬.ସୁଦ୍ଧାନୀତି ଅନ୍ନେନ ଅମିସ୍ସାନି । ସେଖିୟେସୂତି ସିକ୍ଖାକରଣୀୟେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୯୭. ୟସ୍ମା ସୁଦ୍ଧାନଂ ପଣୀତଭୋଜନାନଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଦୁକ୍କଟୱିସୟଂ, ତସ୍ମା । ସତ୍ତଧଞ୍ଞମୟନ୍ତି ସାଲିଆଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱିକାରଭୂତଂ ।
୧୩୯୮. ସଚେ ଦଦାତୀତି ୟୋଜନା । ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଅନାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୩୯୯. ଦେତି ଚେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞତରେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ୟାଚିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍କେତସ୍ସ ୱିରାଧନେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪୦୦.ୟେନ ୟେନ ହୀତି ଏତ୍ଥାପି ତଥେୱ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଧିକତସ୍ସ ‘‘ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ୟେନୟେନାତି ଅନିୟମେନ ପଣୀତେନ । ତେନ ସପ୍ପିଆଦି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହିତମେୱ, ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ଗୋସପ୍ପିଆଦିଭେଦୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତସ୍ମିଂ ଲଦ୍ଧେପୀତି ୟାଚିତେୟେୱ ଲଦ୍ଧେ ସତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମୂଲେପି ଲଦ୍ଧେତି ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ୟୋଜନା ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ସପ୍ପିନା ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ତମେୱ ୱା ‘‘ଇମିନା ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ନୱନୀତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଧେନୁଂ ୱା ମୂଲଂ ୱା ଦେତି ଚେ, ‘‘ଗୋସପ୍ପିନା ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱିସେସୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ତମେୱ ୱା ଗୋନୱନୀତାଦୀନି ୱା ଗାୱିଂ ୱା ‘‘ଇଦଂ ଦତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ମୂଲଂ ୱା ସଚେ ଦେତି, ୱିସଙ୍କେତଂ ନ ହୋତି, ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ସପ୍ପିଂ ୟାଚିତୱତୋ ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପି ନତ୍ଥି, ଇଦଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ୱା ନୱନୀତାଦୀସୁ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦିନ୍ନେ ୱିସେସୱିଞ୍ଞାପକସ୍ସ ତଦଞ୍ଞଦାନେପି ୱିସଙ୍କେତମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟା ଅନାଗତେପି ଦିନ୍ନେ ୱିସଙ୍କେତମେୱ ହୋତି । ‘‘ସଚେ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ପାଳିୟା ଆଗତଂ ୱା ଅନାଗତଂ ୱା ଦେତି, ୱିସଙ୍କେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୪୦୧.ପାଳିୟନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତଂ ‘‘ସପ୍ପି ନାମ ଗୋସପ୍ପୀ’’ତିଆଦିଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିମାହ । ୟଥାହ ‘‘ପାଳିୟଂ ଆଗତନୱନୀତାଦୀନି ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) । ଅଞ୍ଞେହି ନୱନୀତାଦୀହି । ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ।
୧୪୦୨.‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମସ୍ସ କମ୍ମଭୂତଂ ‘‘ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିକତଂ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସୋ କତୋ । ଏକତୋ ୱାତି ୟୋଜନା, ‘‘ନାନତୋ’’ତିପି ଗହିତମେୱ, ଏକଟ୍ଠାନତୋ ୱା ନାନଟ୍ଠାନତୋ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ପନ ସବ୍ବେହିପି ସପ୍ପିଆଦୀହି ଏକଟ୍ଠାନେ ୱା ନାନଟ୍ଠାନେ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) । ତେନେୱ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିକପ୍ପସୂଚକଂ ‘‘ଚେ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅୱକଂସସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କୁସଗ୍ଗେନ ଏକବିନ୍ଦୁମ୍ପୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ମତାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକତୋ ୱା ନାନତୋ ୱା ଠାନା ଭତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଏକରସଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ କୁସଗ୍ଗେନ ଏକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜତି ଚେ, ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ମତାତି ୟୋଜନା ।
୧୪୦୩. ଅକପ୍ପିୟେନ ସପ୍ପିନା ଦେହୀତି ୱୁତ୍ତେପୀତି ୟୋଜନା, ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିକତଂ । ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୦) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ୱିପରିୟାୟତୋ ଅକପ୍ପିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ଚେ ଦେତୀତି ୟଦି ତେନ ୟାଚିତେନ ତେନେୱ ଅକପ୍ପିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଓଦନଂ ଦେତୀତି ।
୧୪୦୪.ତଥାସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ତଥାସଞ୍ଞିନୋ, ଗିଲାନୋମ୍ହୀତିସଞ୍ଞିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଗିଲାନୋ ଗିଲାନସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୧) ।
୧୪୦୫. ଗିଲାନକାଲେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ଏୱମିତରେହିପି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଗିଲାନୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୨୬୨) । ଞାତକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ।
୧୪୦୬. ଚତ୍ତାରି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କାୟତୋ’’ତିଆଦି ।
ପଣୀତଭୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୪୦୭.‘‘ଅଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଦିନ୍ନାଦାନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୯୧ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ନାମ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୬) । ମୁଖଦ୍ୱାରନ୍ତି ମୁଖେ ଦ୍ୱାରଂ ମୁଖଦ୍ୱାରଂ, ଗଲନାଳିକା, ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ, ତଂ ମୁଖେନ ୱା ପୱିସତୁ ନାସିକାୟ ୱା, ଗଲବିଲଂ ପୱିଟ୍ଠମେୱ ଆପତ୍ତିକରନ୍ତି ଦୀପେତି । ଆହାରନ୍ତି ଉଦକଦନ୍ତପୋନେହି ଅଞ୍ଞଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାୱକାଲିକାଦିଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆହାରୋ ନାମ ଉଦକଦନ୍ତପୋନଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୬୬) ।
ଆହରେୟ୍ୟାତି ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ପୱେସେୟ୍ୟ, ଇମିନା ପରଗଲଂ ଅକତ୍ୱା ମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେପି ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି ସୂଚିତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦନ୍ତପୋନୋଦକଂ ହିତ୍ୱା’’ତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଭଗୱତୋ ଦନ୍ତକଟ୍ଠସ୍ସ ମୁଖଦ୍ୱାରଠପନେ ଅନାପତ୍ତିୱଚନେନେୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ପରଗଲଂ ଅକତ୍ୱା ମୁଖେ ଠପନେ ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଉଦକଞ୍ହି ୟଥାସୁଖଂ ପାତୁଂ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଦନ୍ତପୋନପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ ପନ ରସଂ ଗିଲିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠରସୋ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିସତି, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଦନ୍ତେ ପୁନନ୍ତି ନିମ୍ମଲେ କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ଦନ୍ତପୋନଂ।
୧୪୦୮-୯. ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଅଦିନ୍ନଲକ୍ଖଣଂ, ପଦଭାଜନେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମଂ ଦିନ୍ନଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହତ୍ଥପାସୋ’’ତିଆଦି । ହତ୍ଥପାସୋତି ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ –
‘‘ଗଣ୍ହତୋ ପଚ୍ଛିମଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଦଦତୋ ପୁରିମଂ ପନ ।
ଉଭିନ୍ନଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟଂ ଚେ, ୱିନା ହତ୍ଥଂ ପସାରିତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱି॰ ୱି॰ ୧୨୭୫) –
ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ହତ୍ଥପାସୋ । ଅଭିନୀହାରୋତି ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ହରଣଞ୍ଚ । ମଜ୍ଝିମୁଚ୍ଚାରଣକ୍ଖମୋତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଭାରସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ଉକ୍ଖିପନାରହତା । ଭାୱପ୍ପଧାନୋୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୱକଂସୋ ପନ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ରଥରେଣୁମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୯) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଚ୍ଚାରଣଂ ଉକ୍ଖିପନଂ । ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି ଇମିନା ତଦଞ୍ଞସତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପକ୍ଖୀ ୱା’’ତିଆଦିୱକ୍ଖମାନେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । କାୟାଦିନାତି କାୟକାୟପଟିବଦ୍ଧନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ତିଧା’’ତି ।
ଦ୍ୱିଧାତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୋଗେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହତ୍ଥପାସୋ’’ତି ପଠମଙ୍ଗଂ, ‘‘ଅଭିନୀହାରୋ’’ତି ଦୁତିୟଂ, ‘‘ମଜ୍ଝିମୁଚ୍ଚାରଣକ୍ଖମୋ’’ତି ତତିୟଂ, ‘‘ମନୁସ୍ସୋ…ପେ॰… ତିଧା’’ତି ଚତୁତ୍ଥଂ, ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି…ପେ॰… ଦ୍ୱିଧା’’ତି ପଞ୍ଚମନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ସଂୟୋଗୋ ସମାଗମୋ ସନ୍ନିପାତୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୋଗୋ, ତସ୍ମିଂ । ଗହଣନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ରୂହତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।
୧୪୧୦-୧୨.ଇତରୋତି ପଟିଗ୍ଗାହକୋ । ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଗୋ, ‘‘ନଗୋ’’ତି ରୁକ୍ଖୋପି ପବ୍ବତୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପେତି ଈଦିସେ ଉଚ୍ଚନୀଚଟ୍ଠାନେ ।
୧୪୧୫-୬.ଈସକଂ ଓନତ୍ୱା ଥୋକଂ ନାମେତ୍ୱା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ଭାଜନଂ ଏକଦେସେନାପି ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୪୧୭.ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା, ଭାଜନାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଓରୋପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪୧୮.କାଜଭତ୍ତନ୍ତି ଭତ୍ତକାଜଂ, ଭତ୍ତଭରିତଂ ପିଟକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓନତ୍ୱା ଦେତୀତି ସୟଂ ଓନମିତ୍ୱା ବ୍ୟାଭଙ୍ଗିଂ ଦେତି ।
୧୪୧୯.‘‘ତିଂସହତ୍ଥୋ’’ତି ଇଦଂ ତିଂସରତନମତ୍ତୋ ଚେ ହୋତି, ‘‘ଦୂର’’ନ୍ତି ନ ପରିସଙ୍କିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ । ଗହିତେକସ୍ମିନ୍ତି ଉଭୟକୋଟୀସୁ ଠପିତେ ଦ୍ୱେ ଘଟେ ପଟିଗ୍ଗହାପେତୁଂ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତେନ ଦାୟକେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ତିଂସହତ୍ଥୱେଣୁଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ୟେନ କେନଚି କାୟପ୍ପଦେସେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଫୁସିତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଘଟେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ସବ୍ବମେୱ । ଗହିତମେୱାତି ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି, ଦାୟକସ୍ସ ହତ୍ଥପାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଗତତ୍ତା ଇଦଂ ତସ୍ସ କାୟପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ଦୂର’’ନ୍ତି ସଙ୍କା ନ କାତବ୍ବାତି ଏୱକାରେନ ଦୀପେତି । ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଘଟେସୁ ଭୂମିୟଂ ଠପିତେସୁପି ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନୱେଳୁୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନମତ୍ତେନେୱ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୪୨୦-୨୪.‘‘କଟସାରକେ’’ତି ଇମିନା ଦୋଣିଫଲକାଦୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତା । ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ମଞ୍ଚାଦୀନି ଫୁସିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିୟାପୀ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣସଞ୍ଞାୟ ମଞ୍ଚାଦୀନି ଅଙ୍ଗୁଲିୟାପି ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତେନ ୱା ନିସିନ୍ନେନ ୱା ନିପନ୍ନେନ ୱା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) । ପତ୍ତେସୂତି ତଥା ଠପିତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ପତ୍ତେସୁୟେୱ । ୟଞ୍ଚ ଦୀୟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଥା ଠିତେନା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗୁଲିଆଦିନା ୟେନ କେନଚି ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେପି ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ରୁହଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦାରୋହଣେନାପି ସିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ସଚେ ପନ ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସାମିଚ୍ଚେୱ ମଞ୍ଚାଦୀନି ଆରୁହିତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଦାୟକୋପି ହତ୍ଥପାସେ ଠତ୍ୱାନ ଦେତି ଚେ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଗହିତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
କୁଚ୍ଛିୟା କୁଚ୍ଛିଂ ଆହଚ୍ଚ ୟେ ପତ୍ତା ଭୂମିୟଂ ଠିତା, ତେସୁ ୟଂ ୟଂ ପତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟାପି ୱା ସୂଚିୟାପି ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଦୀୟମାନମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୪୨୫. କଟସାରାଦୟୋ ସଚେ ମହନ୍ତା, ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ରୁହେୟ୍ୟାତି ୱିକପ୍ପୋ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘କଟସାରକେ’’ତିଆଦି । ‘‘ମହନ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା କଟସାରକସ୍ସ ପୁନ ୱଚନେ ହେତୁମାହ । ହତ୍ଥତ୍ଥରଂ ନାମ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥରଣଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସ୍ସତ୍ଥରରଥତ୍ଥରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଠିତପତ୍ତେସୁ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହତୋ ପଟିଗ୍ଗହଣରୁହଣହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ହତ୍ଥପାସସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନେ ତୂ’’ତି । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୱିସେସମେୱ ଜୋତେତି ।
୧୪୨୬.ତତ୍ଥଜାତକପଣ୍ଣେସୂତି ରୁକ୍ଖେୟେୱ ଠିତେସୁ ପଣ୍ଣେସୁ । ଗହେତୁନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ । ‘‘ନ ପନେତାନୀ’’ତିଆଦି ୟେନ ହେତୁନା ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ପସିଦ୍ଧିଂ ସୂଚେତି ।
୧୪୨୭. ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅସଂହାରିୟଂ । ତାଦିସେତି ତଥାରୂପେ, ଅସଂହାରିୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖାଣୁବଦ୍ଧେତି ଭୂମିୟଂ ନିଖାତଖାଣୁକେ ବଦ୍ଧେ ।
୧୪୨୮.ତିନ୍ତିଣିକାତି ଚିଞ୍ଚା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଥା ଖୁଦ୍ଦକାନଂ କଦମ୍ବପୁପ୍ଫପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ‘‘ତିନ୍ତିଣିକାଦିପଣ୍ଣେସୂ’’ତି ୱଚନତୋ ସାଖାସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ରୁହତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୂମିୟଂ ପତ୍ଥଟେସୂତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥତେସୁ ସୁଖୁମେସୁ ତିନ୍ତିଣିକାଦିପଣ୍ଣେସୁପି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ରୁହତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ।
୧୪୩୦. ଅସେସତୋ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୪୩୧.ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱାତି ପତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ । ଭିକ୍ଖା ଗହେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୪୩୨.ଅପଟିଗ୍ଗହିତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପତ୍ତେ’’ତି ସେସୋ । ତଂ ପଚ୍ଛା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୪୩୩.ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪୩୬. ପୁବ୍ବାଭୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ତଂ ଦତ୍ୱା…ପେ॰… ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ପରସନ୍ତକଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅଦତ୍ୱାପି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୪୩୭-୯.ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଭତ୍ତସ୍ସାତି କଞ୍ଜିକାଦିଦ୍ରୱମିସ୍ସଭତ୍ତମାହ । ଉପ୍ଲୱତୀତି ଉପରି ପ୍ଲୱତି । କଞ୍ଜିକନ୍ତି ଆରନାଲଂ, ଇମସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଖୀରତକ୍କାଦିଦ୍ରୱଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ପୱାହେତ୍ୱାତି ମତ୍ଥକତୋ ପଲାପେତ୍ୱା । ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠଂ ସଚେ ତନ୍ତି ତଂ ରଜଂ ୟଦି ଭତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅସତି ହତ୍ଥତୋ ଅମୋଚେନ୍ତେନେୱ ୟତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୪୪୦.ଅପନୀୟାୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଥୂଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁଖୁମଂ ଚେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନୱିପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭତି । ସଭତ୍ତଂ ଅପନୀୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ଉପରିଭତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅପନେତବ୍ବଂ, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ।
୧୪୪୧.ଥେୱୋତି ବିନ୍ଦୁ । ଥେୱୋ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ପଠମତରଂ ପତିତଥେୱେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ଆକିରିତ୍ୱା ଅପନେନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଛା ପତିତଥେୱେପି ଅଭିହଟତ୍ତା ନେୱତ୍ଥି ଦୋସୋ ।
୧୪୪୨-୪.ଚରୁକେନାତି ଖୁଦ୍ଦକଉକ୍ଖଲିୟା । ତତୋ ଚରୁକତୋ । ମସୀତି ଜଲ୍ଲିକାଆଦିକା ଭସ୍ମା । ଭାଜନେତି ଭାଜନପତ୍ତାଦିଭାଜନେ । ତସ୍ସ ଚାତି ତସ୍ସ ମସିଆଦିନୋ ଚ ।
ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୀୟମାନଂ ୟଂ ପତ୍ତତୋ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ତେ ସଚେ ପତତି, ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତେୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦୀୟମାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭତ୍ତାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ୱଟ୍ଟତେୱା ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଟ୍ଟତେୱ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ନ କାତବ୍ବୋ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ୱ-କାରୋ ଗାଥାଛନ୍ଦୱସେନ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୪୪୫-୬.ପାୟାସସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପୂରଣୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ, ପାୟାସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଣ୍ହତୋତି ଉଣ୍ହତ୍ତା । ନ ସକ୍କତୀତି ନ ସକ୍କୋତି । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଫୁସାପିତେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଚେ, ଆଧାରକେନପି ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୧୪୪୭-୮. ଆହରିୟମାନଂ ୱା ନେୱ ଜାନାତି, ଦୀୟମାନଂ ୱା ନ ଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ଜାନତୀ’’ତି ରସ୍ସୋ କତୋ । ଆଭୋଗନ୍ତି ‘‘ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ । ୟଥାହ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ‘‘ଆଭୋଗମତ୍ତମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) । ‘‘କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନତ୍ତା ‘‘କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାତିପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ ।
୧୪୪୯.‘‘ହତ୍ଥେନ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଆଧାରକମ୍ପି ୱା’’ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ପାଦେନ ପେଲ୍ଲେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପନ ‘‘ଆଧାରକ’’ନ୍ତି ଇଦମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ହତ୍ଥେନ ଆଧାରକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପାଦେନ ପେଲ୍ଲେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) । ପେଲ୍ଲେତ୍ୱାତି ପୀଳେତ୍ୱା, ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪୫୦. କମି-ଧାତୁସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ‘‘ଅକ୍କ’’ଇତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ୟତିହୀନଦୋସୋତି ।
‘‘ସିଲୋକେ ନିୟତଟ୍ଠାନଂ, ପଦଚ୍ଛେଦଂ ୟତିଂ ୱିଦୂ ।
ତଦପେତଂ ୟତିବ୍ଭଟ୍ଠଂ, ସୱନୁବ୍ବେଜନଂ ୟଥା’’ତି ॥ –
ଦଣ୍ଡିନା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣତୋ ସିଦ୍ଧତାୟ ଦୋସୋ ୟଥା ନ ହୋତି, ତଥା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ଇ-କାରାଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତ୍ତା ତଂସହିତୋ ମ-କାରୋ ତଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଉଭୟପକ୍ଖଭାଗୀତି ଧାତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ମଜ୍ଝେ ୟତିୟା ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ନ ଦୋସୋତି ପରିହରନ୍ତି । ଜାଗରସ୍ସାପୀତି ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସାପି । ଅନାଦରୋତି ଅନାଦରଭାୱୋ ।
୧୪୫୧.ତସ୍ମାତି ତଥା ଗହଣସ୍ସ ଅନାଦରଭାୱତୋ । ତନ୍ତି ତଂ ଆଧାରକଂ ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ଦୀୟମାନନ୍ତି ଦାୟକେନ ପଟିଗ୍ଗହାପିୟମାନଂ । ପତତୀତି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଅଫୁସିତ୍ୱା ରଜୋରହିତାୟ ସୁଦ୍ଧଭୂମିୟା ୱା ପଦୁମିନିପଣ୍ଣାଦୀସୁ ୱା ପତତି । ୟଥାହ ‘‘ୟଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଦାୟକସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପରିଗଳିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୟ ଭୂମିୟା ୱା ପଦୁମିନିପଣ୍ଣୱତ୍ଥକଟସାରକାଦୀସୁ ୱା ପତତି, ତଂ ସାମଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) । ସରଜାୟ ଭୂମିୟା ପତିତେ ରଜଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ୱା ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସରଜାୟ ଭୂମିୟଂ ପତତୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତଂ । ଗହେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଦାୟକେହୀ’’ତି ଚ ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ୟଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ପତତି, ତଂ ସାମଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ । ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଦାୟକେହୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୩) । ‘‘ୟଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ପତତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୂସୁପି କାଲିକେସୁ ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୪୫୨. ଅବ୍ବୋହାରିକନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ।
୧୪୫୩-୪.ତଂ ମଲଂ । ତେସୂତି ଉଚ୍ଛୁଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ତନ୍ତି ମଲମିସ୍ସକଂ ଉଚ୍ଛୁଆଦିକଂ ୱତ୍ଥୁ । ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ପନ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମିନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁଆଦିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ।
୧୪୫୫.ନିସଦୋଦୁକ୍ଖଲାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିସଦପୋତମୁସଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୧୪୫୬. ୱାସିୟା ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ତଜ୍ଜାତିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସତ୍ଥମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ । ଖୀରେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ତାପିତଖୀରେ, ଇଦଂ ଉପରି ଆମକସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନୀଲିକାତି ନୀଲୱଣ୍ଣଂ । ସତ୍ଥକେ ୱିୟ ନିଚ୍ଛୟୋତି ସତ୍ଥେନ ଉଟ୍ଠିତମଲେ ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡେ ୱିୟ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୪୫୭.ତନ୍ତି ତଂ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତତ୍ତୱାସିଆଦିଂ, ତାପୱତ୍ଥୁତୋ ୱାସି ଗହେତବ୍ବା ।
୧୪୫୯.ତନ୍ତି ତଂ ହତ୍ଥାଦିକାୟାୱୟୱଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ପତିତକିଲିଟ୍ଠଜଲମିସ୍ସମୋଦନଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତାଦୀସୁ ରୁକ୍ଖପଣ୍ଣାଦିଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପତିତକିଲିଟ୍ଠୋଦକେପି ଏସେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏସେୱା’’ତିଆଦି ।
୧୪୬୦. ଜଲଂ ସଚେ ସୁଦ୍ଧଂ ପତତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା, ‘‘ରୁକ୍ଖତୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚ ସଚେ ସୁଦ୍ଧଂ ତୋୟଂ ପତତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆକାସତୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ରୁକ୍ଖପଣ୍ଣେସୁ, ଆକାସେ ଚ ରଜସ୍ସ ପଠମମେୱ ୱସ୍ସୋଦକେନ ଧୋୱିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।
୧୪୬୧.ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତେନାତି ଅଫୁସନ୍ତେନ । ତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ।
୧୪୬୨.ପତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପତ୍ତଂ । ଛୁପିତ୍ୱାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନପତ୍ତଗତୋଦନଂ ଫୁସିତ୍ୱା । ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତେ ଓଦନଂ ଛୁପିତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ଓଦନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହିତକୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ।
୧୪୬୪.ପଚ୍ଛାତି ତସ୍ମିଂ ଗହିତେପି ଅଗହିତେପି ପଚ୍ଛା । ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଭୋଜନଂ ।
୧୪୬୭.ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଗତସ୍ସ ଭତ୍ତସ୍ସ ।
୧୪୬୮.ପରେନାତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତପତ୍ତେନ ।
୧୪୬୯-୭୦. ‘‘ୟାଗୁଆଦୀନଂ ପଚନେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭାଜନେ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଚନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପଚନଂ, ଭାଜନଂ । ଭାଜନୂପରି ହତ୍ଥେସୁ ସାମଣେରସ୍ସାତି ଭାଜନସ୍ସ ଉପରି କତେସୁ ସାମଣେରସ୍ସ ହତ୍ଥେସୁ । ପତିତଂ ହତ୍ଥତୋ ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପରିଗଳିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପତିତଂ ।
୧୪୭୧. ‘‘ନ କରୋତି ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ହି ତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟଂ ନ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପକାରେନ ଅକତ୍ୱା । ଆକିରତେୱ ଚେତି ସଚେ ଭାଜନେ ଆକିରତି ଏୱ । ତଂ ତଥା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭତ୍ତଭାଜନଂ । ନିରାମିସଂ କତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ପତିତଂ ଆମିସଂ ୟଥା ନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୪୭୨-୩.କୁଟନ୍ତି ଘଟଂ । ଆୱଜ୍ଜେତୀତି କୁଟଂ ନାମେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଆସିଞ୍ଚତି ।
୧୪୭୪.ହତ୍ଥେତି ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ । ତତ୍ଥାତି ତତ୍ଥ ଭୂମିୟଂ ଠପିତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ହତ୍ଥତଲେସୁ ।
୧୪୭୫-୬.ଏକସ୍ସ ଗହଣୂପଗଂ ଚେ ଭାରନ୍ତି ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ଏକେନ ପୁରିସେନ ଉକ୍ଖିପନପ୍ପମାଣଂ ଭାରଂ ସଚେ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଏକସ୍ସ ଗହଣୂପଗଂ ଭାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି ।
୧୪୭୭.ଲଗ୍ଗେନ୍ତୀତି ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମଞ୍ଚପୀଠେ । ୱଟ୍ଟତେୱାତି ଉଗ୍ଗହିତକଂ ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି ।
୧୪୭୮.ସମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୋତି ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତୋ । ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟା ଫୁସତି ।
୧୪୭୯.ତଂ ଞତ୍ୱାତି ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା । ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଉଗ୍ଗହିତକଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୪୮୦.ତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞାୟ ଗହିତଂ ତଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପନ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅପିହିତଂ ପିଧାତୁଞ୍ଚ ପିହିତଂ ୱିୱରିତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪୮୧.ବହିଠପେତି ଚେତି ୟଦି ପୁବ୍ବେ ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ବହି ଠପେତି । ତେନାତି ବହି ଠପେତ୍ୱା ମୁତ୍ତହତ୍ଥେନ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ତନ୍ତି ବହି ଠପିତଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତଂ । ଞତ୍ୱାତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା । ତଂ ତଥା ଞତ୍ୱା ଠପିତଂ ।
୧୪୮୨-୩.ଉଟ୍ଠେତି ୟଦି କଣ୍ଣିକାତି ସଚେ କଣ୍ଣିକା ସଞ୍ଜାୟତି । ସିଙ୍ଗିୱେରାଦିକେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପିପ୍ଫଲିଆଦୀନଂ ଗହଣଂ । ମୂଲେତି ପଞ୍ଚମୂଲାଦିକେ ମୂଲେ । ଘୁଣଚୁଣ୍ଣନ୍ତି ଘୁଣପାଣକେହି ଉପ୍ପାଦିତଚୁଣ୍ଣଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଉଟ୍ଠେତୀ’’ତି କିରିୟଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନତୋତି ପଟିଗ୍ଗହିତତେଲାଦୀସୁ ସମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ତଞ୍ଞେୱାତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ପଠମପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତମେୱ ତେଲାଦିକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣ…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
୧୪୮୪-୫.କୋଚିପୁଗ୍ଗଲୋତି ସାମଣେରଗମିକାଦୀସୁପି ୟୋ କୋଚି ସତ୍ତୋ । ତାଲପିଣ୍ଡିନ୍ତି ତାଲକଣ୍ଣିକଂ ଫଲଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଭୂମଟ୍ଠୋତି ଭୂମିୟଂ ଠିତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ।
୧୪୮୬.ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଛିନ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ୱତିନ୍ତି ହତ୍ଥପାସପ୍ପହୋନକବହଲୱତିଂ । ୟଥାହ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) । ଦଣ୍ଡକେ ଅଫୁସିତ୍ୱାୱାତି ୟତ୍ତକେନ ଗମନୱେଗୋ ନିବ୍ବାୟତି, ଏତ୍ତକଂ, ପହରଣତୋ ୱତିଦଣ୍ଡକେ ୱା ଅପ୍ପହରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପହରିତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମୟଂ ପନ ‘ୟଂ ଠାନଂ ପହଟଂ, ତତୋ ସୟଂ ପତିତମିୱ ହୋତୀ’ତି ତକ୍କୟାମ । ତସ୍ମିମ୍ପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତି ସୁଙ୍କଘାତକତୋ ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ବହି ପତିତଭଣ୍ଡଂ ୱିୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ।
୧୪୮୭-୮.ପାକାରୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତିଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଇଦଂ ଅଧିକାରତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ନ ପୁଥୁଲୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନ୍ତୋ…ପେ॰… ପହୋତି ଚେ’’ତି । ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ହତ୍ଥସତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଦାୟକସ୍ସ ଦାତୁମିଚ୍ଛାୟ ଆକାସଂ ତଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱଂ ଞାପେତି । ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ହତ୍ଥପ୍ପତ୍ତଂ । ଗଣ୍ହତୋତି ପଟିଗ୍ଗହଣସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହତୋ ।
୧୪୮୯.‘‘ସାମଣେର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଗିହିନୋପି ଗହଣଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ଖନ୍ଧେ ଏୱ । ନିସିନ୍ନୋ ସାମଣେରୋ ।
୧୪୯୧-୨.ଫଲିନିଂ ସାଖନ୍ତି ଫଲୱତିଂ ସାଖଂ । ‘‘ଖାଦିତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଚିତ୍ତେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଫଲଂ ଖାଦତି, ଏୱଂ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ମକ୍ଖିକାନଂ ନିୱାରତ୍ଥନ୍ତି ମକ୍ଖିକାନଂ ନିୱାରେତୁଂ ।
୧୪୯୩. ଛାୟତ୍ଥଞ୍ଚ ମକ୍ଖିକା ନିୱାରେତୁଞ୍ଚ ଗୟ୍ହମାନା ଫଲସାଖା ସୁଖପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହିତା ଚେ, ଖାଦିତୁମିଚ୍ଛାୟ ସତି ପୁନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କପ୍ପିୟଂ ପନ କାରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
୧୪୯୪-୫. ‘‘ତଂ ସୋ ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେ ପୁବ୍ବମେୱା’’ତି ସେସୋ ।
୧୪୯୬-୯. ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଥେୟ୍ୟତଣ୍ଡୁଲେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତି ସାମଣେରୋ । ଇତରେହୀତି ଭିକ୍ଖୁନା ଗହିତେହି ଅତ୍ତନୋ ତଣ୍ଡୁଲେହି ।
ଦ୍ୱୀସୁ ପତ୍ତେସୂତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ବହୂସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦତ୍ୱା ତେହି ଲଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନା ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦାନୱସେନ ବହୁନ୍ନମ୍ପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟାଗୁଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ଆୱୁସୋ ତୁୟ୍ହଂ ୟାଗୁଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’ତି ଏୱଂ ଥେରେହି ପଟିପାଟିୟା ୟାଚିତ୍ୱାପି ପିୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସବ୍ବେହି ସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତକମେୱ ଭୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଣେରସ୍ସ ପୀତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟାଗୁୟା’’ତିଇଦଂ ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୧୫୦୦.ଇମସ୍ସାତି ପାଥେୟ୍ୟତଣ୍ଡୁଲହାରକସ୍ସ । ‘‘ନ ୱିସେସତା’’ତି ଇମିନା ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦୀପେତି ।
୧୫୦୧.ଅସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେତି ସେସୋ । ତସ୍ସାତି ସାମଣେରତଣ୍ଡୁଲହାରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ସାଲୟଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ତନା ହଟତଣ୍ଡୁଲେସୁ ପରିକ୍ଖୀଣେସୁ ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ପଦସ୍ସତୀ’’ତି ସାଲୟଭାୱୋ । ଛାୟାଦୀନମତ୍ଥାୟ ଗୟ୍ହମାନାୟ ସାଖାୟ ଇମିସ୍ସା ଫଲଂ ଖାଦିତୁକାମତାୟ ସତି ଖାଦନାରହନ୍ତି ଆଲୟସ୍ସ କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ଅୱିସେସୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ପନ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୧୫୦୨-୪.ନିଚ୍ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ନିଚ୍ଚାଲେତ୍ୱା ସକ୍ଖରା ଅପନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଚେଲକୋତି ଚୂଳସାମଣେରୋ । ପକ୍କକାଲସ୍ମିଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପକ୍କତା ଞାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ପି-ସଦ୍ଦୋ ପନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ । ଓରୋପେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧନତୋ ଓରୋପେତ୍ୱା । ପୁବ୍ବତଣ୍ଡୁଲଧୋୱନତ୍ଥାୟ କତପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସେୱ ପମାଣତ୍ତା ଆହ ‘‘ନ ପଚ୍ଛସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣକାରଣ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସାତି ଭୋଜନସ୍ସ ।
୧୫୦୫. କାରିତନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧନଂ ସୁଦ୍ଧଭାଜନ’’ନ୍ତି, ଉଦ୍ଧନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୫୦୬.କୋଚୀତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଉଦ୍ଧନଂ ସୁଦ୍ଧଭାଜନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟେନ ଅଗ୍ଗି କତୋ, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ଇଦଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଅଞ୍ଞେନପି ନ କାତବ୍ବତ୍ତା ।
୧୫୦୭.ପଚ୍ଛାତି ତଣ୍ଡୁଲପକ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଛା । ତଂ ୟାଗୁଂ । ସଚେ ପଚତୀତି ଅଗ୍ଗିଂ କରୋନ୍ତୋ ପଚତି । ସାମପାକା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ତଂ ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତୋ ସାମପାକଦୁକ୍କଟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି ।
୧୫୦୮. ୱଲ୍ଲିୟା ସହ ତତ୍ଥ ୱଲ୍ଲିୟଂ ଜାତଂ ଫଲଂ କିଞ୍ଚି ଈସକମ୍ପି ଚାଲେତି, ତତୋ ଲଦ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଫଲଂ ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା, ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସେୱାତି ଏୱକାରେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି ।
୧୫୦୯.ପରାମଟ୍ଠୁନ୍ତି ଆମସିତୁଂ । ଅପସ୍ସୟିତୁନ୍ତି ଅୱଲମ୍ବିତୁଂ, ଅପସ୍ସନଂ ୱା କାତୁଂ । ‘‘କିରା’’ତି ଇମିନା କେୱଲଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ସୂଚେତି ।
୧୫୧୦-୧.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତେଲେ । ହତ୍ଥେନ ସଣ୍ଡାସଗ୍ଗହଣଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତେନ। ତଂ ତେଲଂ ।
୧୫୧୫-୬.ଲୋଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଲୱଣଟ୍ଠାନେ ଲୋଣେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ସନ୍ନିହିତସେସକାଲିକସମ୍ମିସ୍ସଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦୋଦକସ୍ସ ଅସନ୍ନିଧିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟାୱଜୀୱିକସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତିଆଦି । କାଲୱିନିମ୍ମୁତ୍ତନ୍ତି ଅକାଲିକଂ, ଚତୂସୁ କାଲିକେସୁ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୧୭.ହିମସ୍ସ କରକାତି ହିମୋଦକସ୍ସ ମୁତ୍ତା ୱିୟ ପତ୍ଥିନସକ୍ଖରା । ବହଲମ୍ପି ଚାତି ପକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମୁଖେ ୱା କଦ୍ଦମୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାୟନପ୍ପମାଣବହଲଂ ପାନୀୟଞ୍ଚ । ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱଟ୍ଟତି। ସଚେ କଦ୍ଦମୱଣ୍ଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ପନ ମୁଖେ ଚ ହତ୍ଥେ ଚ ଲଗ୍ଗତି, ନ ୱଟ୍ଟତି, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ।
୧୫୧୮.କସିତଟ୍ଠାନେତି କଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ । ନ ୱଟ୍ଟତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୧୫୧୯.ସୋବ୍ଭୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହନଜଲାସୟୋ । ‘‘ଆୱାଟୋ’’ତି କେଚି । କକୁଧୋତି ଅଜ୍ଜୁନୋ ।
୧୫୨୦.ପାନୀୟସ୍ସ ଘଟେତି ପାନୀୟଘଟେ । ତଂ ପାନୀୟଘଟଂ ।
୧୫୨୧. ୱାସତ୍ଥାୟ ପୁପ୍ଫାନି ୱାସପୁପ୍ଫାନି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାନୀୟଘଟେ । କମଲ୍ଲିକାସୂତି ପାଟଲିକୁସୁମାଦୀହିପି ସହ କଣ୍ଟକମଲ୍ଲିକାସୁ । ଦିନ୍ନାସୂତି ପାନୀୟେ ପକ୍ଖିତ୍ତାସୁ ।
୧୫୨୨.ୱିସତୀତି ଅନ୍ତୋଗଲଂ ପୱିସତି । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉଦକଦନ୍ତପୋନା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୬) ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ସା ହି କେୱଲଂ ଦନ୍ତକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ଇଦଂ ରସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତେନେୱ ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ରସେ ପୱିଟ୍ଠେପି ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଅଚିତ୍ତକଞ୍ହି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକତା ‘‘ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକେ ପଟିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିକାୟ ପାଳିୟା କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିନୋପି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପସନ୍ନୋଦକସ୍ସ ପନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପାତବ୍ବତାୟ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ସଦିସତ୍ତା ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସହେୱ ପୱତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଉଦକସ୍ସ ଚ ଦନ୍ତପୋନସ୍ସ ଚ ତୁଲ୍ୟଦୋସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
୧୫୨୩. ମୁତ୍ତୋଦକସିଙ୍ଘାଣିକାଦିଦ୍ରୱଅସ୍ସୁଖୀରାଦିଦ୍ରୱସ୍ସ ଆପୋଧାତୁପ୍ପକାରତ୍ତା, କଣ୍ଣମଲାଦିନୋ ଘନଦବ୍ବସ୍ସ ପଥୱିଧାତୁପ୍ପକାରତ୍ତା ‘‘ସରୀରଟ୍ଠେସୁ ଭୂତେସୂ’’ତି ଇମିନା ଖୀରାଦିମାହ । ‘‘କି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କପ୍ପାକପ୍ପିୟମଂସାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି ।
୧୫୨୪.ଲୋଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୧୫୨୫.ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ କଣ୍ଣମଲାଦୀସୁ ।
୧୫୨୮.ଚତ୍ତାରିୱିକଟାନୀତି ମହାୱିକଟଂ ନାମ ଗୂଥଂ, ମତ୍ତିକା, ମୁତ୍ତଂ, ଛାରିକା ଚାତି ୱୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ୱିକଟାନି । ତାନି ହି ୱିରୁଦ୍ଧାନି ସପ୍ପୱିସାନି କତାନି ୱିହତାନୀତି ‘‘ୱିକଟାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଦାୟକୋ ଏତ୍ଥାତି ନଦାୟକଂ, ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ । ‘‘ନ ଅ ନୋ ମା ଅଲଂ ପଟିସେଧେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିସେଧୱାଚିନା ନ-ସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ, ‘‘ଅଦାୟକେ’’ତି ଇମିନା ଅନତ୍ଥନ୍ତରଂ । ଇଧ ଦୁବ୍ବଚୋ ଚ ଅସମତ୍ଥୋ ଚ ଅସନ୍ତୋ ନାମାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫; କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା, ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ କାଲୋଦିସ୍ସଂ ନାମ ।
୧୫୨୯.ପଥୱିନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ । ତରୁନ୍ତି ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖଂ । ଇମିନା ସପ୍ପଦଟ୍ଠକାଲେ ଅସତି କପ୍ପିୟକାରକେ ୱିକଟତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନା ଚ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୫୩୦.ଅଚ୍ଛେଦଗାହତୋତି ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନତୋ । ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବେହି ହେତୁପଦେହି ୟୁଜ୍ଜତି । ତସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରସ୍ସ ଅଭିକ୍ଖୁକସ୍ସ ଦାନେନ ଚାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକସ୍ସା’’ତି ପନ ୱିସେସନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନେ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିଜହତୀତି ଦୀପେତି । ସବ୍ବନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାୟେନ ଗହଣାଦିପ୍ପକାରସ୍ସ କଲ୍ୟଂ ଗହିତଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନିୟାମେନ ।
୧୫୩୧.ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣେତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଉପଚିଣ୍ଣେ ଦୁରାମଟ୍ଠେ, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଆମିସଭତ୍ତଭାଜନାଦିନୋ କୀଳାୱସେନ ହତ୍ଥେନ ପରାମସନେ ଚ ତତ୍ଥଜାତକଫଲିନିଂ ସାଖାୟ ୱା ୱଲ୍ଲିୟା ୱା ଗହେତ୍ୱା ଚାଲନେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଗହଣେତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱାୱ ଗହିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ । ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥେ ଚାତି ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟା ଅନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତେ ଚ । ସୟଂପକ୍କେ ଚାତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତନା ପକ୍କେ ଚ । ଅନ୍ତୋପକ୍କେ ଚାତି ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟା ଅନ୍ତୋୟେୱ ପକ୍କେ ଚ । ଦୁକ୍କଟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୫୩୨-୩. ପଟିଗ୍ଗହିତକେ ତସ୍ମିଂ ପଟିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦନ୍ତପୋନଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ।
୧୫୩୪.ଭିକ୍ଖୁନୀନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ, ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ । ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନୱମଜ୍ଝିମଥେରଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୟତୋ ଅୱିସେସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକୋ, ତତୋ ତସ୍ମା ହେତୁନା ସକଲୋ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅସମାସତୋ ମୟା କଥିତୋତି ୟୋଜନା । କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ୱିୟ ଅତ୍ଥସାକଲ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସଙ୍ଖେପତୋୱ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ସକଲୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି କଥାୟ ୱିତ୍ଥାରିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅସମାସତୋ’’ତି ।
ଦନ୍ତପୋନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୧୫୩୫.‘‘ଅଚେଲକାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅଚେଲକୋ ନାମ ୟୋ କୋଚି ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋ ନଗ୍ଗୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୧) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୯) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଚେଲକପବ୍ବଜ୍ଜମୁପଗତୋୟେୱେତ୍ଥ ଅଚେଲକୋ ନାମ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୦) ମାତିକା-ଗତେ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇମେସୁ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ସାମଣେରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ୟୋ କୋଚି ପରିବ୍ବାଜକସମାପନ୍ନୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୧) ୱୁତ୍ତୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ନାମ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖମାନଞ୍ଚ ସାମଣେରିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ୟା କାଚି ପରିବ୍ବାଜିକସମାପନ୍ନା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୧) ୱୁତ୍ତା ପରିବ୍ବାଜିକା ନାମାତି ଗହେତବ୍ବା । ପରିବ୍ବାଜକା ପନେତ୍ଥ ଛନ୍ନାୟେୱ ଗହେତବ୍ବା । ଦେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି, ଏତ୍ଥ ‘‘କାୟାଦିନା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଦଦେୟ୍ୟାତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱା ଦେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୧) ।
୧୫୩୬.ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟେ ତିତ୍ଥିୟସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅତିତ୍ଥିୟସଞ୍ଞୀତି ତିକେ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ।
୧୫୩୭. ଅତିତ୍ଥିୟେ ତିତ୍ଥିୟସଞ୍ଞିସ୍ସ, ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୫୩୮-୯.ତେସନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ । ବହିଲେପନନ୍ତି ବହିସରୀରେ ଲିମ୍ପିତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତସ୍ସ । ତେସଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ସମୀପେ ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତପତ୍ତାଦିକଂ ଭୋଜନଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଭୋଜନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏଳକୂପମ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଅଚେଲକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୪୦-୨. ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ଦାପେତ୍ୱା ୱା ଅଦାପେତ୍ୱା ୱାତି ୟୋଜନା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ଏହାୱୁସୋ, ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୫) ସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ୱା ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଖାଦନୀୟାଦିଭେଦଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ଦାପେତ୍ୱା ୱା ଅଦାପେତ୍ୱା ୱାତି ।
ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତୀତି ୟୋଜନା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଏୱଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ନ ମେ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥା ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱା ଫାସୁ ହୋତି, ଏକକସ୍ସ ମେ କଥା ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱା ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୫) ୱତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ତେସଂ ଇତ୍ଥିୟାସଦ୍ଧିଂ ୱଚନାଦୀନଂ ଅନାଚାରାନଂ ପଚ୍ଚୟା ଗନ୍ତୁଂ ନିୟୋଜେତୀତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ‘‘ଉୟ୍ୟୋଜନମତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱିସେସନଂ । ପଠମେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଉୟ୍ୟୋଜନମତ୍ତସ୍ମିଞ୍ଚା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟୋଜକସ୍ସ ।
ଅସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟୋଜିତସ୍ସ, ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ଉପଚାରସ୍ମିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ୱା ସୱନୂପଚାରେ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୁନ ଅସ୍ସାତି ଉପଚାରସ୍ସ । ଦ୍ୱାଦସରତନପରିୟୋସାନଂ, ତଦନ୍ତୋଗଧଂ ପାକାରାଦି ଏୱ ୱା ଉପଚାରସ୍ସ ସୀମା ନାମ ।
୧୫୪୩. ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦସ୍ସନେ’’ତିଆଦି । ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଦସ୍ସନେ ଉପଚାରସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ ହତ୍ଥା ପମାଣଂ ଦେସିତାତି ୟୋଜନା । ସୱନେ ଚ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଏୱଂ ସୱନୂପଚାରସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଦ୍ୱାଦସ ହତ୍ଥା ପମାଣଂ ଦେସିତାତି ୟୋଜନା, ସୱନେ ଚ ଉପଚାରସ୍ସ ଅୱଧି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପ୍ପମାଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚେତରେତି ଇତରସ୍ମିଂ ଅନଜ୍ଝୋକାସେ ଏୱଂ ଉପଚାରସ୍ସ ପମାଣଂ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥା ନ ଚ ଦେସିତା, କିଂ ନୁ ବ୍ୟାୱଧାକରା କୁଟ୍ଟାଦୟୋ ଉପଚାରସ୍ସ ପମାଣନ୍ତି ଦେସିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରା କୁଟ୍ଟଦ୍ୱାରପାକାରାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ତେହି ଅନ୍ତରିତଭାୱୋୟେୱ ଦସ୍ସନୂପଚାରାତିକ୍କମୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭୬) । ଇଧ ଉପଚାରଦ୍ୱୟେ ସମାନେପି ଉୟ୍ୟୋଜିତମୱଧିଅନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅସୱନୂପଚାରଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୧୫୪୪.‘‘ତିକପାଚିତ୍ତୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀହି ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ। ଇତରେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଇତରେତି ସାମଣେରେୟେୱା’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ଲିଖିତଂ । ଏତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିନାପି ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଥାଦସ୍ସନଂ ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକେସୁ ଇଧାଧିପ୍ପେତମନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଚେ, ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଞ୍ଞଥା ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଗହଟ୍ଠାନୁପସମ୍ପନ୍ନମ୍ପି ତଥା ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି ।
ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସାମଣେରାନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । କଲିସାସନାରୋପନେତି ଏତ୍ଥ କଲୀତି କୋଧୋ, ତସ୍ସ ସାସନଂ ଆଣା କଲିସାସନଂ, ତସ୍ସ ଆରୋପନଂ ପୱତ୍ତନଂ କଲିସାସନାରୋପନଂ, ତସ୍ମିଂ, କୋଧୱସେନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମସ୍ସ ଠାନଂ ନିସଜ୍ଜଂ ଆଲୋକିତଂ ୱିଲୋକିତଂ, ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ସୁନଖୋ ୱିୟ ନିସୀଦତି, ମକ୍କଟୋ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତୀ’’ତି ଏୱଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମିନାପି ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ପକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଅମନାପୱଚନସ୍ସ ଭଣନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୫୪୫.ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତସ୍ସକିଚ୍ଚେନାତି ୱିହାରପାଲକାଦୀନଂ ଭୋଜନହରଣାଦିକିଚ୍ଚେନ ପେସେନ୍ତସ୍ସ, ଇମସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ‘ଉଭୋ ଏକତୋ ନ ୟାପେସ୍ସାମା’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୨୭୮) ଅନାପତ୍ତିୱାରାଗତା ସବ୍ବେପି ପକାରା ଗହେତବ୍ବା ।
ଉୟ୍ୟୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୪୬.ଖୁଦ୍ଦକେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୟନିଘରେ’’ତି ସେସୋ ଉପରି ‘‘ଅସୟନିଘରେ ତସ୍ସ, ସୟନିଘରସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଲବ୍ଭତି । ‘‘ମହଲ୍ଲକେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ୟସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେ ହୋତି, ଈଦିସେ ଖୁଦ୍ଦକେ ସୟନିଘରେତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଟ୍ଠିୱଂସନ୍ତି ପିଟ୍ଠିୱଂସେନ ନିୟମିତଂ ଗେହମଜ୍ଝଂ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’ତି ଇମିନା ମଜ୍ଝାତିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୦) । ସଭୋଜନେତି ସହ ଭୋଜନେହୀତି ସଭୋଜନଂ, ତସ୍ମିଂ ସଭୋଜନେ । ଅଥ ୱା ସଭୋଜନେତି ସଭୋଗେ । ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହି ଇତ୍ଥୀ ଭୋଗୋ, ଇତ୍ଥିୟା ଚ ପୁରିସୋ, ମେଥୁନରାଗେନ ସାରତ୍ତପୁରିସିତ୍ଥିସହିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସଭୋଜନଂ ନାମ କୁଲଂ ଇତ୍ଥୀ ଚେୱ ହୋତି ପୁରିସୋ ଚ, ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁରିସୋ ଚ ଉଭୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଉଭୋ ଅୱୀତରାଗା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୧) । ଇମିନା ପରିୟୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ମେଥୁନରାଗଗ୍ଗିନୋ ତଙ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । କୁଲେତି ଘରେ ।
୧୫୪୭.ହତ୍ଥପାସନ୍ତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣଦେସଂ । ପିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟକସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱାରସବନ୍ଧସ୍ସ ଚ । ସୟନସ୍ସାତି ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସୟନଂ, ତସ୍ସ, ଆସନ୍ନେ ଠାନେ ୟୋ ନିସୀଦତି ସଭୋଜନେ କୁଲେ, ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସୟନସ୍ସ ସମୀପେ ଠାନେ ୟୋ ନିସୀଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମହଲ୍ଲକେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ମହନ୍ତେ ସୟନିଘରେ । ‘‘ଈଦିସଞ୍ଚ ସୟନିଘରଂ ମହାଚତୁସାଲାଦୀସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୦) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୫୪୮. ସୟନମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୟନୀ, ସୟନୀ ଚ ତଂ ଘରଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥାତି ସୟନିଘରେ ।
୧୫୪୯-୫୦.ଦୁତିୟେ ସତୀତି ଦୁତିୟେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସତି । ୟଥାହ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଦୁତିୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୮୩) । ୱୀତରାଗେସୂତି ୱୀତରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେସୁ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପଦେସନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତସେନାସନେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣପଦେସ । ଅନତିକ୍କମ୍ମ ନିସିନ୍ନସ୍ସାତି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦତୋ ।
ସଭୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୫୨.ତେସନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦାନଂ । ଏସନ୍ତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେନ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଦୀପିତୋତି ୟୋଜନା ।
ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୫୩-୬.ୱୁତ୍ତୋତି ନିମନ୍ତିତୋ । ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ‘‘କୁଲଂ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ କୁଲାନି ପୟିରୁପାସନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ ପସ୍ସେ ୱା ଅଭିମୁଖେ ୱା ପସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ଚ ସକ୍କା ହୋତି ପକତିୱଚନେନ ଆରୋଚେତୁଂ, ଅୟଂ ସନ୍ତୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୮) । ଏତ୍ଥ ୟଂ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତେନ ସୋତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ପକତିୱଚନଂ ନାମ । ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ‘‘ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଘରଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଚାରିତ୍ତଂ ଆପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱା ଈଦିସେନ ୱଚନେନ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଚାରିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଚେତି ୟଦି ସଞ୍ଚରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟାତି ‘‘ତତ୍ଥାୟଂ ସମୟୋ, ଚୀୱରଦାନସମୟୋ ଚୀୱରକାରସମୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୯୯) ସିକ୍ଖାପଦେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧା ସମୟା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ।
ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅୱୀତିୱତ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହେ’’ତି ଇମିନା ପୁରେଭତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ୟେନ ଭତ୍ତେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଭୁତ୍ତେ ୱା ଭୁତ୍ତେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ନାମ ୟେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତଂ ଅଭୁତ୍ତାୱୀ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନାମ ୟେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତଂ ଅନ୍ତମସୋ କୁସଗ୍ଗେନପି ଭୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୦) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଘରନ୍ତି ନିମନ୍ତିତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗେହଂ । ଘରୂପଚାରୋକ୍କମନେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନା ଗତଗେହସ୍ସ ଉପଚାରୋକ୍କମନେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମେନ ପାଦେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଘରୁମ୍ମାରେତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗେହୁମ୍ମାରେ । ଘରୂପଚାରେ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପରମ୍ପି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମତିକ୍କମେ’’ତି ଇମିନା ସହ ‘‘ଘରୁମ୍ମାରେ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଘରୁମ୍ମାରସ୍ସା’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୫୫୭.ଠିତଟ୍ଠାନେତି ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଗମନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟାମେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଉଭୟପସ୍ସଂ, ଅଭିମୁଖଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ‘‘ୟଂ ପସ୍ସେ ୱା ଅଭିମୁଖେ ୱା ପସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୮) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୫୫୮.ଦୂରେତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥତୋ ଦୂରମେୱାହ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗୱେସିତ୍ୱା ଆରୋଚନେ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୧୫୫୯.ନ ଦୋସୋତି ଅନାପତ୍ତି । ସମୟେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛତୋ’’ତି ସେସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପରି ଚ ‘‘ନ ଦୋସୋ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଘରେନାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଘରେନ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଘରୂପଚାରେନ ଚା’’ତି ସେସୋ । ଆରାମଂ ଗଚ୍ଛତୋତି ଏତ୍ଥ ତେନ ମଗ୍ଗେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୫୬୦. ‘‘ତେନ ମଗ୍ଗେନା’’ତି ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛତୋ’’ତି ଚ ପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିପସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଚ ଉଭୟତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ଘରେନ, ଘରୂପଚାରେନ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗେନ ତିତ୍ଥିୟାରାମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିପସ୍ସୟଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟା ଆପଦା । ଆସନସାଲଂ ୱାତି ସୀହଳଦୀପେ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ୟତ୍ଥ ଦାନପତୀହି ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପୀୟନ୍ତି, ତଂ ଆସନସାଲଂ ୱା, ଭୋଜନସାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆପଦାୟାସନସାଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୟକାରଲୋପୋ । ଭତ୍ତିୟସ୍ସ ଘରନ୍ତି ନିମନ୍ତିତଘରଂ ୱା ସଲାକଭତ୍ତଦାୟକାନଂ ୱା ଘରଂ ।
୧୫୬୧. ପୱେସନଂ କ୍ରିୟଂ। ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ। ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନମିସ୍ସକତ୍ତା ‘‘ଅଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତିଚିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚାରିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୬୨.‘‘ସବ୍ବା’’ତି ଇଦଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁମାସପୱାରଣା ପୁନପୱାରଣା ନିଚ୍ଚପୱାରଣା’’ତି ପୱାରଣତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚତୁମାସପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ସାଦିତବ୍ବାତି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ସାଦିତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୭) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନପୱାରଣା ଚ ଚତ୍ତାରୋୟେୱ ମାସେ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରଣଂ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ମହାନାମ ସଙ୍ଘଂ ଅପରମ୍ପି ଚତୁମାସଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେହୀ’’ତି । ନିଚ୍ଚପୱାରଣା ନାମ ୟାୱଜୀୱଂ ଭେସଜ୍ଜେହେୱ ପୱାରଣା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ମହାନାମ ସଙ୍ଘଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେହୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୩) ।
ସବ୍ବା ଚେତା ପୱାରଣା ଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତରତ୍ତିପରିୟନ୍ତତଦୁଭୟପରିୟନ୍ତଅପରିୟନ୍ତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତା ନାମ ଭେସଜ୍ଜାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ‘ଏତ୍ତକେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରେମୀ’ତି । ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତା ନାମ ରତ୍ତିୟୋ ପରିଗ୍ଗହିତାୟୋ ହୋନ୍ତି ‘ଏତ୍ତକାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରେମୀ’ତି । ଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତା ଚ ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତା ଚ ନାମ ଭେସଜ୍ଜାନି ଚ ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ ଚ ପରିଗ୍ଗହିତାୟୋ ହୋନ୍ତି ‘ଏତ୍ତକେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ଏତ୍ତକାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରେମୀ’ତି । ନେୱଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତା ନରତ୍ତିପରିୟନ୍ତା ନାମ ଭେସଜ୍ଜାନି ଚ ଅପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ ଚ ଅପରିଗ୍ଗହିତାୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୭) ।
୧୫୬୩. ‘‘ସାଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସାଦିୟନପ୍ପକାରେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ଭେସଜ୍ଜମ୍ପି ସତି ମେ ପଚ୍ଚୟେ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀତି ୟୋଜନା, ‘‘ସାଦିତବ୍ବା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଦେୱ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା’’ତି । ପଟିକ୍ଖେପକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରୋଗୋଦାନି ନ ମେତି ଚା’’ତି । ସା ତିୱିଧା ପୱାରଣା ।
୧୫୬୪.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ତତୁତ୍ତରି ତତୁତ୍ତରିସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ନତତୁତ୍ତରିସଞ୍ଞୀ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୯) ୱୁତ୍ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ । ଇଧ ତତୁତ୍ତରୀତି ଏତ୍ଥ ୟେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତୋ, ୟାସୁ ଚ ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରିତୋ, ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ଅଧିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତେ ୟେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତୋ ହୋତି, ତାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତେ ୟାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରିତୋ ହୋତି, ତା ରତ୍ତିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୮) ଚ । ତତ୍ଥ ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୫୬୫. ତତୋ ଚତୁମାସତୋ ଉତ୍ତରି ଅତିରେକଂ ତତୁତ୍ତରି, ତତୁତ୍ତରି ନ ହୋତୀତି ନତତୁତ୍ତରି, ନତତୁତ୍ତରୀତି ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନତତୁତ୍ତରିସଞ୍ଞୀ, ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତୋ, ତାନି ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସହ ସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ୟେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତୋ ହୋତି, ତାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୦) । ୟେନ ୱା ୟେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ୟାସୁ ୱା ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରିତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଥାତଥଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସହ ସେସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାତଥଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମେହି ତୟା ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତମ୍ହ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥୋ’ତି ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତି, ‘ୟାସୁ ତୟା ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରିତମ୍ହ, ତାୟୋ ଚ ରତ୍ତିୟୋ ୱୀତିୱତ୍ତା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥୋ’ତି ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୦) ୱଚନତୋ ୟଥାତଥଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିକଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୬୬. ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଞାତକାନଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଞାତକାନଂ ସନ୍ତକଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଧନଂ ନାମ ତଣ୍ଡୁଲାଦି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ।
୧୫୬୭.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନନ୍ତି ୱିସେସିତବ୍ବମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ବହୁୱଚନଂ କାତବ୍ବଂ ।
ଭେସଜ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୬୮.ଉୟ୍ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଗାମତ୍ଥାୟ କତଉୟ୍ୟୋଗଂ, ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱା ଏକତ୍ଥ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠଂ ୱା । ୟଥାହ ‘‘ଉୟ୍ୟୁତ୍ତା ନାମ ସେନା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନିୱିଟ୍ଠା ୱା ହୋତି ପୟାତା ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୪) । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଚ୍ଚୟାତି ଠପେତ୍ୱା ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟଂ ।
୧୫୬୯.ଦସ୍ସନସ୍ସୁପଚାରସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତସ୍ସ ସେନା ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ଠାନଂ । ୟଥାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ପସ୍ସତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୪) । ଉପଚାରଂ ୱିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦସ୍ସନୋପଚାରଟ୍ଠାନଂ ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଓଲୋକେତୁଂ ନ ସୁକରନ୍ତିଆଦିନା କାରଣେନ ତଂ ଠାନଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିଲୋକେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନମ୍ପି ନିନ୍ନଂ ଠାନଂ ଓତିଣ୍ଣଂ ଅପଞ୍ଞାୟମାନମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତମ୍ପି ଓଲୋକେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଏୱମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ‘‘କେନଚି ଅନ୍ତରିତା ୱା ନିନ୍ନଂ ଓରୁଳ୍ହା ୱା ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୪) । ପୟୋଗତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦସ୍ସନପୟୋଗଗଣନାୟ ।
୧୫୭୦. ଇଦାନି ଚତୁରଙ୍ଗସେନାଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆରୋହା ପନ ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦି । ଆରୋହାତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥାରୋହା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତପ୍ପାଦରକ୍ଖକାତି ତସ୍ସ ପାଦରକ୍ଖକାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେତି ଏକେକଂ ପାଦଂ ରକ୍ଖନ୍ତା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ । ଦ୍ୱାଦସପୋସୋତି ଦ୍ୱାଦସ ପୋସା ଏତସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୟୁତ୍ତୋ ଏକୋ ହତ୍ଥୀ ନାମ ।
୧୫୭୧.ଆରୋହୋତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାରୋହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତିପୁରିସୋତି ତୟୋ ପୁରିସା ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ହୟୋତି ଅସ୍ସୋ । ଏକୋ ସାରଥୀତି ରଥଚାରିକୋ । ‘‘ୟୋଧୋ ଏକୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆଣିରକ୍ଖାତି ରଥଚକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଗଳନତ୍ଥଂ ଅକ୍ଖକସ୍ସ ଉଭୋସୁ କୋଟୀସୁ ଆକୋଟିତା ଦ୍ୱେ ଆଣିୟୋ ରକ୍ଖନକା ।
୧୫୭୨.ଚତୁପୋସୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପୋସା ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚତୁସଚ୍ଚୱିଭାୱିନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦେସକେନ ଭଗୱତା । ପଦହତ୍ଥାତି ଆୱୁଧହତ୍ଥା । ପଜ୍ଜତେ ଗମ୍ୟତେ ଅନେନ ପରେ ହନିତୁନ୍ତି ପଦଂ, ଆୱୁଧଂ, ପଦାନି ହତ୍ଥେସୁ ୟେସଂ ତେ ପଦହତ୍ଥାତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣୋ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ୟଥା ‘‘ୱଜିରପାଣୀ’’ତି । ପତ୍ତିପଦାତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ଥନ୍ତରା, ମନୁସ୍ସସେନାୟ ଅଧିୱଚନଂ ।
୧୫୭୩.ଚତୁରଙ୍ଗସମାୟୁତ୍ତାତି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ଅୱୟୱେହି ସମାୟୁତ୍ତାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୧୫୭୪.ହତ୍ଥିଆଦୀସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥପଦାତିନାମକେସୁ ଚତୂସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଏକେକନ୍ତି ଏକେକଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଏତେସୁ ଅୱକଂସତୋ ଏକଂ ପୁରିସାରୁଳ୍ହମପି ହତ୍ଥିଞ୍ଚ ତଥା ଅସ୍ସଞ୍ଚ ଏକଂ ପଦହତ୍ଥପୁରିସଞ୍ଚ ଏକମେକଂ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏକେକଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତୋ’’ତି । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଏକପୁରିସାରୁଳ୍ହଂ ଏକମ୍ପି ହତ୍ଥିମ୍ପୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୫) । ଅନୁୟ୍ୟୁତ୍ତେପୀତି ସଙ୍ଗାମଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ନିକ୍ଖନ୍ତେ । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁୟ୍ୟୁତ୍ତା ନାମ ରାଜା ଉୟ୍ୟାନଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅନୁୟ୍ୟୁତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୫) ।
୧୫୭୫.ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସେନ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଆପଦାସୂତି ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟେ ସତି ‘‘ଏତ୍ଥ ଗତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି । ତଥାରୂପେ ପଚ୍ଚୟେ ଗିଲାନାୱଲୋକନାଦିକେ ଗମନାନୁରୂପପଚ୍ଚୟେ ସତି ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଉୟ୍ୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୭୬-୭. ‘‘ସିୟା ଚ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୋଚିଦେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ସେନଂ ଗମନାୟ, ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସେନାୟ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୧୮) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା କେନଚି କରଣୀୟେନ ସଙ୍ଗାମତ୍ଥଂ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତାୟ ସେନାୟ ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ପଟିପାଟିୟା ୱସିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥରତ୍ତିୟଂ ୱସନ୍ତସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେ’’ତିଆଦି । ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଗିଲାନୋ ୱସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅରୋଗୱା’’ତି । ସେନାୟାତି ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନ ୱା ସଞ୍ଚରଣପରିୟନ୍ତେନ ୱା ସେନା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା, ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ସେନାୟ ଅନ୍ତୋୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ଅତିରେକତିରତ୍ତେ ଅତିରେକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଊନକସଞ୍ଞୀ ସେନାୟ ୱସତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୦) ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସେନାୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୮୦.ଉୟ୍ୟୋଧିକଂ ନାମ ସଙ୍ଗାମଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଉୟ୍ୟୋଧିକଂ, ସମ୍ପହାରଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୨) । ବଲଗ୍ଗନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକା ହତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୩୨୪) ପଦଭାଜନାଗତନୟେନ ବଲସ୍ସ ଗଣନଟ୍ଠାନଂ ବଲଗ୍ଗଂ । ୟଥାହ ‘‘ବଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ଜାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗଂ, ବଲଗଣନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୨) । ସେନାବ୍ୟୂହନ୍ତି ‘‘ଇତୋ ହତ୍ଥୀ ହୋନ୍ତୁ, ଇତୋ ଅସ୍ସା, ଇତୋ ରଥା, ଇତୋ ପତ୍ତୀ ହୋନ୍ତୂ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତସେନାସନ୍ନିୱେସଟ୍ଠାନଂ ସେନାବ୍ୟୂହଂ । ୟଥାହ ‘‘ସେନାୟ ୱିୟୂହଂ ସେନାବ୍ୟୂହଂ, ସେନାସନ୍ନିୱେସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୨) ।
୧୫୮୧.ପୁରିମେତି ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ’’ଇତି ୟୋ ହତ୍ଥୀ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ତେନାତି ତେନ ହତ୍ଥିନା ହେତୁଭୂତେନ ।
୧୫୮୨.‘‘ସେସେସୂ’’ତି ଇମିନା ଅସ୍ସାନୀକରଥାନୀକପତ୍ତାନୀକା ଗହିତା । ପତ୍ତାନୀକଂ ନାମ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ପଦହତ୍ଥା ପତ୍ତୀ ପଚ୍ଛିମଂ ପତ୍ତାନୀକ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୨୪) ସେନଙ୍ଗେସୁ ପଟିନିଦ୍ଦେସେନ ନିବ୍ବିସେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଏତେସଂ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ।
ଉୟ୍ୟୋଧିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
୧୫୮୩.ପିଟ୍ଠାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୂୱାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ‘‘ସୁରା ନାମ ପିଟ୍ଠସୁରା ପୂୱସୁରା ଓଦନସୁରା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) । ଏତ୍ଥ ଚ ପିଟ୍ଠଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଜ୍ଜଂ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତା ପିଟ୍ଠସୁରା। ଏୱଂ ପୂୱେ, ଓଦନେ ଚ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଜ୍ଜଂ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତା ‘‘ପୂୱସୁରା, ଓଦନସୁରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘କିଣ୍ଣା’’ତି ପନ ତସ୍ସା ସୁରାୟ ବୀଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟେ ‘‘ସୁରାମୋଦକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା। ହରୀତକିସାସପାଦିନାନାସମ୍ଭାରେହି ସଂୟୋଜିତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତା।
ପୁପ୍ଫାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଫଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ମେରୟୋ ନାମ ପୁପ୍ଫାସୱୋ ଫଲାସୱୋ ମଧ୍ୱାସୱୋ ଗୁଳାସୱୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) । ତତ୍ଥ ଚ ପୁପ୍ଫାସୱୋ ନାମ ମଧୁକପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଜାତିରସକତୋ ଚେୱ ତାଲନାଳିକେରପୁପ୍ଫାନଞ୍ଚ ରସୋ ଚିରପରିୱାସିତୋ । ଫଲାସୱୋ ପନ ମୁଦ୍ଦିକାପନସଫଲାଦୀନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତେସଂ ରସେନ କତୋ । ମଧ୍ୱାସୱୋ ନାମ ମୁଦ୍ଦିକାନଂ ଜାତିରସେନ କତୋ । ମକ୍ଖିକାମଧୁନାପି କରୀୟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଗୁଳାସୱୋ। ହରୀତକାମଲକକଟୁକଭଣ୍ଡାଦିନାନାସମ୍ଭାରାନଂ ରସୋ ଚିରପରିୱାସିତୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋ। ଆସୱୋ ମେରୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୫୮୪.ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ସମ୍ଭାରେ ପଟିୟାଦିତ୍ୱା ଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତାଲନାଳିକେରାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫରସେ ପୁପ୍ଫତୋ ଗଳିତାଭିନୱକାଲତୋୟେୱ ଚ ପଟ୍ଠାୟ । ପିୱନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୁସଗ୍ଗେନା’’ତିପି ସେସୋ । ଉଭୟମ୍ପି ଚାତି ସୁରଂ, ମେରୟଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି । ବୀଜତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ କୁସଗ୍ଗେନ ପିୱନ୍ତସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୟୋଗବାହୁଲ୍ଲେନ ଆପତ୍ତିବାହୁଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୟୋଗେ ଚ ପୟୋଗେ ଚା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୟୋଗେ ଚ ପୟୋଗେ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପିୱତୋ ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୮) । ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ବହୁମ୍ପି ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଏକଂ ଏୱ ଆପତ୍ତିଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପେତି । ୟଥାହ ‘‘ଏକେନ ପନ ପୟୋଗେନ ବହୁମ୍ପି ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଏକା ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୮) ।
୧୫୮୫.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ମଜ୍ଜେ ମଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ, ମଜ୍ଜେ ୱେମତିକୋ, ମଜ୍ଜେ ଅମଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ ପିୱତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୫୮୬. ‘‘ଅନାପତ୍ତି ନମଜ୍ଜଂ ହୋତି ମଜ୍ଜୱଣ୍ଣଂ ମଜ୍ଜଗନ୍ଧଂ ମଜ୍ଜରସଂ, ତଂ ପିୱତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅମଜ୍ଜଂ ମଜ୍ଜୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅରିଟ୍ଠଂ ନାମ ଆମଲକଫଲରସାଦୀହି କତୋ ଆସୱୱିସେସୋ । ଲୋଣସୋୱୀରକଂ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ହରୀତକାମଲକୱିଭୀତକକସାୱେ, ସବ୍ବଧଞ୍ଞାନି, ସବ୍ବଅପରଣ୍ଣାନି, ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଧଞ୍ଞାନଂ ଓଦନଂ, କଦଲିଫଲାଦୀନି ସବ୍ବଫଲାନି, ୱେତ୍ତକେତକଖଜ୍ଜୂରିକଳୀରାଦୟୋ ସବ୍ବକଳୀରେ, ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡାନି, ଅନେକାନି ଚ ମଧୁଫାଣିତସିନ୍ଧୱଲୋଣତିକଟୁକାଦୀନି ଭେସଜ୍ଜାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୁମ୍ଭିମୁଖଂ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଠପେନ୍ତି, ତଂ ପରିପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଜମ୍ବୁରସୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ୱାତକାସକୁଟ୍ଠପଣ୍ଡୁଭଗନ୍ଦଲାଦୀନଞ୍ଚ ସିନିଦ୍ଧଭୋଜନଭୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରପାନଂ ଭତ୍ତଜୀରଣକଭେସଜ୍ଜଂ ତାଦିସଂ ନତ୍ଥି । ତଂ ପନେତଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଗିଲାନାନଂ ପାକତିକମେୱ । ଅଗିଲାନାନଂ ପନ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନଂ ପାନପରିଭୋଗେନା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୯୨) –
ୱିଭାୱିତୋ ଭେସଜ୍ଜୱିସେସୋ । ସୁତ୍ତଂ ନାମ ଅନେକେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ଅଭିସଙ୍ଖତୋ ଅମଜ୍ଜଭୂତୋ ଆସୱୱିସେସୋ ।
୧୫୮୭.ୱାସଗାହାପନତ୍ଥାୟାତି ସୁଗନ୍ଧିଭାୱଗାହାପନତ୍ଥଂ । ଈସକନ୍ତି ମଜ୍ଜୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସା ୟଥା ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନତିକ୍ଖିତ୍ତମଜ୍ଜେୟେୱ ଅନାପତ୍ତି । ୟଂ ପନ ଅତିକ୍ଖିତ୍ତମଜ୍ଜଂ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ମଜ୍ଜସ୍ସ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯) । ସୂପାଦୀନଂ ତୁ ପାକେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଂସପାକାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ୟଥାହ ‘‘ସୂପସମ୍ପାକେ ମଂସସମ୍ପାକେ ତେଲସମ୍ପାକେ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) ।
୧୫୮୮. ୱତ୍ଥୁଅଜାନନା ଅଚିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତାୟ ଚେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯) । ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତା ଚ ନାମ ‘‘ମଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଅଜାନନଭାୱୋ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜାଦିସିକ୍ଖାପଦାନି ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଅକୁସଲେନେୱାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ । ପାନତୋତି ପାତବ୍ବତୋ । ଲୋକୱଜ୍ଜକନ୍ତି ସାଧୁଲୋକେନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକୱଜ୍ଜମେୱ ଲୋକୱଜ୍ଜକଂ।
ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତାୟ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତେ ତଂୱତ୍ଥୁଅଜାନନଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋପି ସମ୍ଭୱତି, କସ୍ମା ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାନତୋ ଲୋକୱଜ୍ଜକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ଅମଜ୍ଜସଞ୍ଞାୟ ପିୱତୋ, ମଜ୍ଜସଞ୍ଞାୟ ଚ ପିୱତୋ ମଜ୍ଜଂ ୱତ୍ଥୁନିୟାମେନ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟଥା ମଜ୍ଜଂ ପୀତଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ଅକୁସଲାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ କୁସଲାନଂ, ତଥା ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେପି ୱତ୍ଥୁନିୟାମେନ ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାନତୋ ଲୋକୱଜ୍ଜକ’’ନ୍ତି । ୟଥା ତଂ ନିଳିନିଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧ ଆଦୟୋ; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.୧୮.୧ ଆଦୟୋ) ଭେସଜ୍ଜସଞ୍ଞାୟ ଇତ୍ଥିୟା ମଗ୍ଗେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ତସ୍ସା ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱାମୀ’’ତି ୱା ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେପି କାମରାଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସୀଲାଦିଗୁଣପରିହାନି ୱତ୍ଥୁନିୟାମତୋ ଚ ଅହୋସି, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
କେଚି ପନ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାନତୋ’’ତି ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ପାଣାତିପାତାଦୀସୁପି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ମଞ୍ଞମାନା ବହୁକାରଣଂ, ନିୟମନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସୁଂ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯), ପନ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା), ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ‘‘ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ପକ୍ଖନ୍ତରଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ ଚ କସ୍ସଚି ୱିରୋଧସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା, ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଚେତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱାପି ଅଜାନିତ୍ୱାପି ମଜ୍ଜଂ ପିୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସାମଣେରସ୍ସ ପନ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପିୱତୋ ସୀଲଭେଦୋ, ନ ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି (ମାହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ବୁଦ୍ଧାନମେୱ ୱିସୟତ୍ତା ନ ତଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ, ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତେୟେୱ ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ସୁଖୋପେକ୍ଖାୱେଦନାନଂ ୱସେନ ଦୁୱେଦନଞ୍ଚ ହୋତି । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯), ପନ ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଖୁଦ୍ଦକପାଠୱଣ୍ଣନାୟ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା), ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୦୩ ଆଦୟୋ) ଚ ‘‘ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାୱସେନ ଦୁୱେଦନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଲୋଭମୋହମୂଲୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋ ‘‘ପମାଦପାଠୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ସୁରାପାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୮୯.ୟେନକେନଚି ଅଙ୍ଗେନାତି ଅଙ୍ଗୁଲିଆଦିନା ୟେନ କେନଚି ସରୀରାୱୟୱେନ । ହସାଧିପ୍ପାୟିନୋତି ହସେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ହସାଧିପ୍ପାୟୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ସ, ଇମିନା କୀଳାଧିପ୍ପାୟରହିତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପେତି । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ନହସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି । ଫୁସତୋ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ।
୧୫୯୦.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନେସୁ । କାୟପଟିବଦ୍ଧାଦିକେ ନୟେତି ‘‘କାୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଏୱମାଦିନା (ପାଚି॰ ୩୩୨) ଦସ୍ସିତେ ନୟେ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ଦୁକ୍କଟାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ତଥେୱାନୁପସମ୍ପନ୍ନେ, ଦୀପିତଂ ତିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ୟଥା ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦୀପିତଂ, ତଥେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୫୯୧.ଏତ୍ଥ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁନୀତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁପି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୫୯୨.ନହସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଫୁସତୋତି ହସାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିନା ୱନ୍ଦନାଦୀସୁ ପାଦାଦିସରୀରାୱୟୱେନ ପରଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ । କିଚ୍ଚେ ସତୀତି ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମାଦିକିଚ୍ଚେ ସତି ।
ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୫୯୩.ଜଲେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ ଉଦକେ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୭) । ନିମୁଜ୍ଜନାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପ୍ଲୱନାନି ଗହିତାନି । ୟଥାହ ‘‘ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ ଉଦକେ ହସାଧିପ୍ପାୟୋ ନିମୁଜ୍ଜତି ୱା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତି ୱା ପଲୱତି ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୭) । ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନହାନାଦିକିଚ୍ଚେନ ଓତରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି ।
୧୫୯୪.ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ ଜଲେତି ଗୋପ୍ଫକାନଂ ଉପରିଭାଗପ୍ପମାଣେ ଜଲେ । ନିମୁଜ୍ଜେୟ୍ୟପି ୱାତି ଅନ୍ତୋଜଲଂ ପୱିସନ୍ତୋ ନିମୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା । ତରେୟ୍ୟ ୱାତି ପ୍ଲୱେୟ୍ୟ ୱା ।
୧୫୯୫-୬. ଅନ୍ତୋୟେୱୋଦକେ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦପୟୋଗେହି ପାଚିତ୍ତିଂ ପରିଦୀପୟେତି ୟୋଜନା ।
୧୫୯୭. ହତ୍ଥାଦିସକଲସରୀରାୱୟୱଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ‘‘ୟେନ ୟେନା’’ତି ଅନିୟମାମେଡିତମାହ । ଜଲଂ ତରତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟେନ ୟେନ ପନ ଅଙ୍ଗେନ ତରଣଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୫୯୮.ତରୁତୋ ୱାପୀତି ରୁକ୍ଖତୋପି ୱା । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଉଦକେ ହସଧମ୍ମେ ହସଧମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅହସଧମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ତିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଉଦକେ ଅହସଧମ୍ମେ ହସଧମ୍ମସଞ୍ଞୀ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଉଦକେ ଅହସଧମ୍ମେ ୱେମତିକୋ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୮) ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦକେ ଅହସଧମ୍ମେ ଅହସଧମ୍ମସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୮) ତତିୟୱିକପ୍ପେ ପାଳିୟଂ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ସୋ ପମାଦପାଠୋ, ‘‘ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ପାଠୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୧୫୯୯. ନାୱଂ ତୀରେ ଉସ୍ସାରେନ୍ତୋପି ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉସ୍ସାରେନ୍ତୋତି ତୀରମାରୋପେନ୍ତୋ । ‘‘କୀଳତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପାଜେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୬୦୦.କଥଲାୟ ୱାତି ଖୁଦ୍ଦକକପାଲିକାୟ ୱା । ଉଦକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭାଜନଗତଂ ୱା’’ତି ସେସୋ । ‘‘ଭାଜନଗତଂ ଉଦକଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୮) ହି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୬୦୧.କଞ୍ଚିକଂୱାତି ଧଞ୍ଞରସଂ ୱା । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଖୀରଂ ୱା ତକ୍କଂ ୱା ରଜନଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୮) ପାଳିୟଂ ଆଗତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଚିକ୍ଖଲ୍ଲଂ ୱାପୀତି ଉଦକକଦ୍ଦମଂ ୱା । ଏତ୍ଥ ୱିସେସଜୋତକେନ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅପିଚ ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ ୱୁତ୍ତାନି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦୀନି ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱା ଅନୋତରିତ୍ୱା ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତଂ ଉଦକଂ ଅନ୍ତମସୋ ବିନ୍ଦୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଖିପନକୀଳାୟପି କୀଳନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୩୬) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି ୱିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।
୧୬୦୨. ସତି କିଚ୍ଚେ ଜଲଂ ୱିଗାହିତ୍ୱା ନିମୁଜ୍ଜନାଦିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । କିଚ୍ଚଂ ନାମ ନହାନାଦିକଂ ।
୧୬୦୩.ଅନନ୍ତରସ୍ସାତି ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ୱିସେସୋୱ ୱିସେସତା, କୋଚି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହସଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୦୪-୫. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତ୍ତୁକାମତାୟ ଆଦରଂ ପନ ସଚେ ନ କରୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅନାଦରିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟମୁଦୀରୟେତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲାନାଦରମୂଲକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନାଦରିୟଂ ନାମ ଦ୍ୱେ ଅନାଦରିୟାନି ପୁଗ୍ଗଲାନାଦରିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନାଦରିୟଞ୍ଚା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୨), ‘‘ପୁଗ୍ଗଲାନାଦରିୟଂ ନାମ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘ଅୟଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ୱା ୱମ୍ଭିତୋ ୱା ଗରହିତୋ ୱା ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୨) ଚ ।
ଧମ୍ମମେୱ ୱା ଅସିକ୍ଖିତୁକାମୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତ୍ତୁକାମତାୟ ଆଦରଂ ପନ ସଚେ ନ କରୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅନାଦରିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟମୁଦୀରୟେତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ଧମ୍ମାନାଦରିୟମୂଲକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମାନାଦରିୟଂ ନାମ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କଥାୟଂ ନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟେୟ୍ୟ ୱା, ତଂ ନସିକ୍ଖିତୁକାମୋ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୨) । ଅନାଦରିୟେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ ।
୧୬୦୬.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୩) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିକାତୀତେନାତି ଲୋକତ୍ତିକମତିକ୍କନ୍ତେନ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନାଦରେ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ।
୧୬୦୭.ସୁତ୍ତେନେୱାଭିଧମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ସୁତ୍ତେନଅଭିଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅଭେଦୋପଚାରତୋ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମାଗତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତସଙ୍ଖାତୱିନୟତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନ । ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁତ୍ତେନ ଅଭିଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟୱିସେସନଂ । ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ଅନାଦରଂ କରୋତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସାମଣେରେନ ଉଭୟେନପି ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସାମଣେରେ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱା ଧମ୍ମେ ଅନାଦରଂ କରୋତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୬୦୮.ଦୋସୋତି ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟସଙ୍ଖାତୋ କୋଚି ଦୋସୋ ।
୧୬୦୯.ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଆଚରିୟାନଂ ଗାହେ । ଗାରୟ୍ହୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ ନେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଗାରୟ୍ହୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋ, ତସ୍ସ କସଟୋ ୟାୱଜୀୱିକୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ସମୱାୟୋ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ୱିକାଲେ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠିଂ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଗୁଳହରୀତକେ ୱିୟା’’ତି ଏୱମାଦିକୋ ସମ୍ପତି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୱାଦୋ । କତରୋ ପନ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ପୱେଣିୟା ଆଗତୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜେ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୪) ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗହିତକାନଂୟେୱ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ ପମାଣଂ, ଅଜାନନ୍ତାନଂ କଥା ଅପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୪) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ପୱେଣିୟା ଆଗତେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଲୋକୱଜ୍ଜେ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଲୋକୱଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେ ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୟୋ ଆଚରିୟୱାଦୋ, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ଲୋକୱଜ୍ଜମତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥା । ପୱେଣିୟା ଆଗତେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ପୱେଣିୟା ଆଗତୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦେୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅନାଦରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୧୦-୧. ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଭିଂସାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୪୬) ମାତିକାୱଚନତୋ ଭୟସଞ୍ଜନନତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇତରସ୍ସ ତୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି । ରୂପାଦିନ୍ତି ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧାଦିଂ । ଉପସଂହରେତି ଉପଟ୍ଠପେତି, ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୟାନକଂ କଥନ୍ତି ଚୋରକନ୍ତାରାଦିକଥଂ । ୟଥାହ ‘‘ଚୋରକନ୍ତାରଂ ୱା ୱାଳକନ୍ତାରଂ ୱା ପିସାଚକନ୍ତାରଂ ୱା ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୮) । ପରସନ୍ତିକେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଦିସ୍ୱା ୱାତି ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ତଂ ରୂପାଦିଂ ଦିସ୍ୱା ୱା । ସୁତ୍ୱା ୱାତି ତଂ ଭୟାନକଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ୱା । ୟସ୍ସ ଭୟଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେସି, ସୋ ଭାୟତୁ ୱା ମା ୱା ଭାୟତୁ । ଇତରସ୍ସାତି ତଦୁପଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତଙ୍ଖଣେତି ଉପଟ୍ଠାପିତକ୍ଖଣେ ।
୧୬୧୨.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଭିଂସାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୮) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଭିଂସାପେତୁକାମୋ’’ତିଆଦିକେ ଦୁକ୍କଟୱାରେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଗ୍ଗହଣେନ ଗିହିନୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ‘‘ସାମଣେରଂ ଗହଟ୍ଠଂ ୱା’’ତି ଆହ । ସାମଣେରଂ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଥେୱ ଭିଂସାପେନ୍ତସ୍ସ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଭିଂସାପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୧୪.ଜୋତିନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ । ତପ୍ପେତୁକାମୋତି ୱିସିବ୍ବେତୁକାମୋ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ପଦୀପେପି ଜୋତିକେପି ଜନ୍ତାଘରେପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୨) ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟା ଜୋତିଂ ସମାଦହିତୁଂ ସମାଦହାପେତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୫୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ‘‘ତଥାରୂପଂ ପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନଞ୍ଚ ପତ୍ତପଚନସରୀରସେଦନାଦିକମ୍ମଞ୍ଚ ଜନ୍ତାଘରୱତ୍ତଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଜୋତିକେପୀତି ପତ୍ତପଚନସେଦନକମ୍ମାଦୀସୁ ଜୋତିକରଣେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୧୫.ସୟଂସମାଦହନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନା ଜାଲେନ୍ତସ୍ସ ।
୧୬୧୬.ଜାଲାପେନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆଣତ୍ତିୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଆଣତ୍ତିୟା ଜଲିତେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତି ‘‘ଜାଲୁଟ୍ଠାନେ ପନାପତ୍ତି, ପାଚିତ୍ତି ପରିକିତ୍ତିତା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ସିଦ୍ଧାତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା ।
୧୬୧୭.ଗିଲାନସ୍ସାତି ‘‘ଗିଲାନୋ ନାମ ୟସ୍ସ ୱିନା ଅଗ୍ଗିନା ନ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୪) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ । ଅୱିଜ୍ଝାତଂ ଅଲାତଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସାତି ଗହଣେନ ଭଟ୍ଠଂ ଅନିବ୍ବୁତାଲାତଂ ଅଗ୍ଗିନୋ ସମୀପଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ୟଥାଠାନେ ଠପେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୬୧୮-୯.ୱିଜ୍ଝାତଂ ଅଲାତନ୍ତି ନିବ୍ବୁତାଲାତଂ । ୟଥାୱତ୍ଥୁକଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେନ ୱା କତଂ ୱିସିବ୍ବେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୱିସିବ୍ବେନ୍ତସ୍ସାତି ତପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ । ଅଙ୍ଗାରନ୍ତି ୱୀତଚ୍ଚିକଂ ଅଙ୍ଗାରଂ । ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନାଦିକେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଜୋତିକେ ଜନ୍ତାଘରେ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୨) ଆଗତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟାତି ଠପେତ୍ୱା ପଦୀପାଦୀନି ଅଞ୍ଞେନପି ତଥାରୂପେନ ପଚ୍ଚୟେନ ।
ଜୋତିସମାଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୨୦-୧.ମଜ୍ଝିମେ ଦେସେତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ୟତ୍ଥ ବୋଧିମଣ୍ଡଲଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ନୱୟୋଜନସତାୱଟ୍ଟେ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ, ଇମିନା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତତ୍ଥେୱ ଦେସୋଦିସ୍ସକତାୟ ନିୟତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମେପି ୱା ଦେସେ’’ତି । ଚୁଣ୍ଣନ୍ତି ସିରୀସଚୁଣ୍ଣାଦିକଂ ଚୁଣ୍ଣଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରତୋତି ପଟିୟାଦେନ୍ତସ୍ସ ।
୧୬୨୨-୩. ‘‘ମାସେ ଊନସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେ ଊନସଞ୍ଞିନୋ ୱା ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେ ୱିମତିସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସମୟେସୁ ଚ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ ଗିଲାନସମୟୋ କମ୍ମସମୟୋ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟୋ ୱାତୱୁଟ୍ଠିସମୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୩) ଦସ୍ସିତେସୁ ଛସୁ ସମୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ସମୟେ ସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଊନମାସେପି ନହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠମାସୋ ଚ ଆସାଳ୍ହିମାସସ୍ସ ପୁରିମପକ୍ଖୋ ଚାତି ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ଉଣ୍ହସମୟୋ ନାମ । ୟଥାହ ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ନାମ ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪), ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ ପରିଳାହସମୟୋ ନାମ । ୟଥାହ ‘‘ପରିଳାହସମୟୋ ନାମ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪) । ‘‘ୟସ୍ସ ୱିନା ନହାନା ନ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪) ୱୁତ୍ତୋ ସମୟୋ ଗିଲାନସମୟୋ ନାମ । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ପରିୱେଣମ୍ପି ସମ୍ମଟ୍ଠଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪) ୱୁତ୍ତୋ କମ୍ମସମୟୋ ନାମ । ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’ତି ନହାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪) ୱୁତ୍ତୋ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟୋ ନାମ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ସରଜେନ ୱାତେନ ଓକିଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଉଦକଫୁସିତାନି କାୟେ ପତିତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୪) ୱୁତ୍ତୋ ୱାତୱୁଟ୍ଠିସମୟୋ ନାମ ।
ନଦୀପାରଂ ଗଚ୍ଛତୋପି ଊନକଦ୍ଧମାସେ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୱାଲିକଂ ଉକ୍କିରିତ୍ୱାନାତି ଏତ୍ଥ ସୁକ୍ଖାୟ ନଦିୟା ୱାଲିକଂ ଉକ୍କିରିତ୍ୱା । କତାୱାଟେସୁପି ଊନକଦ୍ଧମାସେ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସପି ଅନାପତ୍ତୀତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି ।
୧୬୨୪.ପଚ୍ଚନ୍ତିମେପି ୱା ଦେସେତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ୟଥାୱୁତ୍ତମଜ୍ଝିମଦେସତୋ ବହି ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ, ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ଚ ଦୀପେସୁ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଲଦ୍ଧସମୟାନଂ, ଅଲଦ୍ଧସମୟାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ଆପଦାସୂତି ଭମରଅନୁବନ୍ଧାଦିଆପଦାସୁ । ୟଥାହ ‘‘ଭମରାଦୀହି ଅନୁବଦ୍ଧସ୍ସ ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୬) । କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ।
ନ୍ହାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୨୫-୭. ‘‘ନୱଂ ନାମ ଅକତକପ୍ପଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୯) ପାଳିୱଚନତୋ ଚ ‘‘ପଟିଲଦ୍ଧନୱଚୀୱରେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୱ’’ନ୍ତି ସେସୋ । କପ୍ପିୟଂ ବିନ୍ଦୁଂ ଅଦତ୍ୱା ନୱଂ ଚୀୱରଂ ଭିକ୍ଖୁ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସେୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ପାଚିତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛନ୍ନନ୍ତି ଖୋମାଦୀନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ ନୱଂ ଚୀୱରନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ‘‘ଚତୂସୁ ୱା କୋଣେସୁ ତୀସୁ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱା କୋଣେ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚୀୱରକୋଣେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ।
କଂସନୀଲେନାତି ଚମ୍ମକାରନୀଲେନ । ଚମ୍ମକାରନୀଲଂ ନାମ ପକତିନୀଲଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଚମ୍ମକାରା ଉଦକେ ତିଫଲଂ, ଅୟୋଗୂଥଞ୍ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚମ୍ମଂ କାଳଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ଚମ୍ମକାରନୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅୟୋମଲଂ ଲୋହମଲଂ, ଏତଂ କଂସନୀଲଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତନୀଲେନ ୱାତି ‘‘ୟୋ କୋଚି ନୀଲୱଣ୍ଣୋ ପଣ୍ଣରସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତେନ ନୀଲପଣ୍ଣରସେନ । ୟେନ କେନଚି କାଳେନାତି ଅଙ୍ଗାରଜଲ୍ଲିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୟେନ କେନଚି କାଳୱଣ୍ଣେନ । ‘‘କଦ୍ଦମୋ ନାମ ଓଦକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା କଦ୍ଦମେନାତି ଉଦକାନୁକଦ୍ଦମସୁକ୍ଖକଦ୍ଦମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
‘‘ମଙ୍ଗୁଲସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣକଂ ମୟୂରସ୍ସ ଅକ୍ଖିପ୍ପମାଣକ’’ନ୍ତି ୟଥାକ୍କମେନ ୟୋଜନା ।
୧୬୨୮. ‘‘ପାଳିକପ୍ପୋ କଣ୍ଣିକାକପ୍ପୋ’’ତି ୟୋଜନା, ମୁତ୍ତାୱଲି ୱିୟ ପାଳିଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପିତକପ୍ପୋ ଚ କଣ୍ଣିକାକାରେନ ଅପ୍ପିତକପ୍ପୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ଥଚୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ’’ତି ସେସୋ । ‘‘ଚତୂସୁ ୱା କୋଣେସୁ ତୀସୁ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନେକଂ ୱା’’ତି ଆହ । ୱଟ୍ଟମେୱ ୱଟ୍ଟକଂ, ଇମିନା ଅଞ୍ଞଂ ୱିକାରଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱଟ୍ଟବିନ୍ଦୁଂ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚିପି ୱିକାରେନ କପ୍ପୋ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୮) ।
୧୬୨୯.‘‘ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ୱିମତିସ୍ସଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସମୁଚ୍ଚିତଂ ‘‘ଆଦିନ୍ନେ ଆଦିନ୍ନସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ତତିୟୱିକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆଦିନ୍ନେ ଆଦିନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
୧୬୩୦.‘‘କପ୍ପେ ନଟ୍ଠେପି ୱା’’ତିଆଦୀହି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କପ୍ପକତୋକାସେ ଜିଣ୍ଣେ’’ତି ଇଦଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୟଥାହ ‘‘କପ୍ପକତୋକାସୋ ଜିଣ୍ଣୋ ହୋତୀ’’ତି । ତେନ କପ୍ପକତେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ସଂସିବ୍ବିତେସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକପ୍ପକତେସୂ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘କପ୍ପକତେନ ଅକପ୍ପକତଂ ସଂସିବ୍ବିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ନିୱାସନପାରୁପନଂ କ୍ରିୟଂ। କପ୍ପବିନ୍ଦୁଅନାଦାନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୩୧-୪. ‘‘ୱିକପ୍ପନା ନାମ ଦ୍ୱେ ୱିକପ୍ପନା ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିକପ୍ପନା ଦୁୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନେ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୁଖାୟ…ପେ॰… ନିଦ୍ଦିସେ’’ତି । ଏକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଇଧ ବ୍ୟତ୍ତୋ ନାମ ୱିକପ୍ପନପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଣୱିଧିଂ ଜାନନ୍ତୋ ।
ୟଥାୱଚନୟୋଗତୋତି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା, ‘ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱା, ‘ଏତଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା, ‘ଏତାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ, ୱଚନସମ୍ବନ୍ଧକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେକଦେସସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ।
‘‘ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୬୩୫.‘‘ସନ୍ତକ’’ମିଚ୍ଚାଦି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣପ୍ପକାରୋ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ କରୋହୀତି ତୁୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚନକଂ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୩୬. ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପରା ସମ୍ମୁଖା ୱୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ସହଧମ୍ମିନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ ।
୧୬୩୯.ଏୱନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ପନ ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥେ ।
୧୬୪୦.ମିତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ, ‘‘ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘କୋ ତେ ମିତ୍ତୋ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୪) ୱଚନତୋ ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ପୁନ ତେନପି ଭିକ୍ଖୁନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୬୪୧-୨. ‘‘ଅହଂ ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱା…ପେ॰… ‘ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ଦମ୍ମୀ’ତି ୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ସେସଅଟ୍ଠକଥାପାଠେନ ‘‘ଇଦ’’ମିଚ୍ଚାଦିପାଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୧୬୪୩.ଦ୍ୱୀସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିକପ୍ପନାସୂ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୧୬୪୪-୫.ଇଧପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ସହ ଚୀୱରସାମିକେନ ତଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ଅୱିସ୍ସାସେନ ୱିସ୍ସାସଭାୱଂ ୱିନା ସୋ ୱିନୟକମ୍ମକତୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିନୟଂକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅନୁସ୍ସାରାଗମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିନୟକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୬୪୬.ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରକୱତ୍ଥେସୂତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟୱତ୍ଥେସୁ । ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରସଞ୍ଞିନୋତି ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟସଞ୍ଞିନୋ । ତତ୍ଥାତି ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟୱତ୍ଥେସୁ । ୱେମତିକସ୍ସାତି ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟାନି ନୁ ଖୋ ମୟା, ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟାନୀ’’ତି ସଂସୟାପନ୍ନସ୍ସ ।
୧୬୪୭.ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଣସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟମିଦନ୍ତି ସଞ୍ଞିସ୍ସ । ୱିସ୍ସାସାତି ୟସ୍ସ ୱା ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେସି, ତେନ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟମ୍ପି ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସା ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଚ । ୟଥାହ ‘‘ତସ୍ସ ୱା ୱିସ୍ସସନ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୬) ।
ୱିକପ୍ପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୪୮-୯. ‘‘ପତ୍ତୋ ନାମ ଦ୍ୱେ ପତ୍ତା ଅୟୋପତ୍ତୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୯) ଜାତିୟା କପ୍ପିୟପତ୍ତାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତାଦିସନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ । ସୂଚିଘରଂ ନାମ ସସୂଚିକଂ ୱା ଅସୂଚିକଂ ୱା । କାୟବନ୍ଧନଂ ନାମ ପଟ୍ଟିକା ୱା ସୂକରନ୍ତକଂ ୱା । ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ପତ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଉପୟୋଗନ୍ତପଦେହି ‘‘ଅପନେତ୍ୱା ନିଧେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିଧେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ‘‘ହସାପେକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନଂ । ୟଥାହ ‘‘ହସାପେକ୍ଖୋପୀତି କୀଳାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୯) । ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଟିସାମନାଧିପ୍ପାୟାଦିଅଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତମନାପତ୍ତି, ପଟିସାମୟତୋ ପନା’’ତି ।
୧୬୫୦.ତେନାପୀତି ଆଣତ୍ତେନ । ତସ୍ସାତି ଆଣାପକସ୍ସ । ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନସନ୍ତକେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ।
୧୬୫୧.ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତଂ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିପରିକ୍ଖାରଂ ।
୧୬୫୨.ସବ୍ବେସୂତି ପାଳିୟଂ ଆଗତେସୁ ଚ ଅନାଗତେସୁ ଚ ସବ୍ବେସୁ ପରିକ୍ଖାରେସୁ ।
୧୬୫୩.ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ସମଣେନ ନାମ ଅନିହିତପରିକ୍ଖାରେନ ଭୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୭) ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟେନ ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱା । ଅନିହିତପରିକ୍ଖାରେନାତି ଅପ୍ପଟିସାମିତପରିକ୍ଖାରେନ । ନିଧେତି ଚେ, ତଥା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅୱିହେସେତୁକାମସ୍ସାତି ୱିହେସାଧିପ୍ପାୟରହିତସ୍ସ । ଅକୀଳସ୍ସାତି କୀଳାଧିପ୍ପାୟରହିତସ୍ସ କେୱଲଂ ୱତ୍ତସୀସେନ ‘‘ପଟିସାମେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପନିଧେନ୍ତସ୍ସ ।
୧୬୫୪. ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତୀନଂ ଅକୁସଲାଦିୱସେନପି ସଚିତ୍ତକତ୍ତା ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଅକୁସଲେନେୱ ସଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଚୀୱରାପନିଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
୧୬୫୫.‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତଂ ପାଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୮୩) ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ପାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଆପତ୍ତିନାନତ୍ତାଭାୱା ଆହ ‘‘ମହନ୍ତଂ ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ୱା’’ତି । ୟଥାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋୟେୱ ‘ପାଣୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଂ ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ମହନ୍ତମ୍ପି ମାରେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ମହନ୍ତେ ପନ ଉପକ୍କମମହନ୍ତତ୍ତା ଅକୁସଲଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮୨) । ‘‘ମାରେନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ୱା ମାରେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ମଙ୍ଗୁଲବୀଜକେପି ପାଣସଞ୍ଞୀ ନିକ୍କାରୁଣିକତାୟ ତଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅପନେତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ୱତ୍ତଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ ।
୧୬୫୬.ଉଭୟତ୍ଥଚାତି ପାଣେ ୱା ଅପାଣେ ୱାତି ଉଭୟତ୍ଥାପି । ଅୱସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୫୮.ସପ୍ପାଣକନ୍ତି ସହ ପାଣକେହୀତି ସପ୍ପାଣକଂ । ୟେ ପରିଭୋଗେନ ମରନ୍ତି, ଏୱରୂପା ଇଧ ‘‘ପାଣକା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
୧୬୫୯.‘‘ଅୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜା’’ତି ଇମିନା ୱିଚ୍ଛେଦେନେୱ ପୟୋଗନାନତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦୀପେତି । ପତ୍ତପୂରମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ ।
୧୬୬୦-୧. ଅସ୍ସ ପାଚିତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାଦିସେନାତି ସପ୍ପାଣକେନ । ଆୱିଞ୍ଛିତ୍ୱାନାତି ପରିବ୍ଭମିତ୍ୱା । ୟାଗୁୟୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଣ୍ହା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଇଦଞ୍ଚ ପାଣୀନଂ ମାରଣତ୍ଥଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉଣ୍ହୱତ୍ଥୁଂ ସପ୍ପାଣକେନ ଉଦକେନ ଅନିବ୍ବାପେତୁଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ତଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ । ନ୍ହାୟତୋପି ୱାତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଉଦକସୋଣ୍ଡିଂ ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମନତ୍ଥାୟ ୱୀଚିଂ ଉଟ୍ଠାପୟତୋପି । ସୋଣ୍ଡିଂ ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ସୋଧେନ୍ତେହି ତତୋ ଗହିତଉଦକଂ ଉଦକେୟେୱ ଆସିଞ୍ଚିତବ୍ବଂ । ସମୀପମ୍ହି ଉଦକେ ଅସତି କପ୍ପିୟଉଦକସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଘଟେ ଉଦକସଣ୍ଠାନକପ୍ପଦେସେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆସିଞ୍ଚିତବ୍ବଂ । ‘ପୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଉଦକେ ପତିସ୍ସତୀ’ତି ଉଣ୍ହପାସାଣେ ଉଦକଂ ନାସିଞ୍ଚିତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟଉଦକେନ ପନ ପାସାଣଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଆସିଞ୍ଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮୭) –
ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ।
୧୬୬୨.ଉଭୟତ୍ଥପୀତି ସପ୍ପାଣକେପି ଅପ୍ପାଣକେପୀତି ଉଭୟତ୍ଥେୱ ।
୧୬୬୪-୬. ପାଣପଟିବଦ୍ଧତାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପତନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଲଭାଦୀନନ୍ତି ପଟଙ୍ଗାଦୀନଂ। ଞତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱମୁପରିପି । ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିୟା’’ତି ସେସୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ସପ୍ପାଣଭାୱୋୱ ସପ୍ପାଣଭାୱତା, ତଂ । ଭୁଞ୍ଜତୋତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ।
ସଲଭାଦୀନଂ ପତନଂ ଞତ୍ୱାପି ସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନଂ ୱିୟ ସପାଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ଜଲସଞ୍ଞାୟ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତା ଞେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସିଞ୍ଚନସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କୋ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ସିଞ୍ଚନେ’’ତିଆଦି । ସିଞ୍ଚନଂ ସିଞ୍ଚନସିକ୍ଖାପଦଂ ସିଞ୍ଚନେ ୱୁତ୍ତଂ ସିଞ୍ଚନୱିସୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦଂ ପରିଭୋଗେ ୱୁତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହାରୱିସୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେୱ ତସ୍ସ ଚେୱ ଅସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋତି ୟୋଜନା ।
ସପ୍ପାଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୬୭.ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ୟୋ ୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ୱୂପସମନାୟ ଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନେୱ ଧମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିଚ୍ଚାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଇତରାନି ଅଧିକରଣାନି ଉପଲକ୍ଖିତାନି । ୟଥାହ ‘‘ଅଧିକରଣଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୯୪) । ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ ନାମ, ତଦେୱ ସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟତ୍ତା ୱୂପସମେତବ୍ବତ୍ତା ଅଧିକରଣନ୍ତି କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ । ପୁନ ନୀହାତବ୍ବନ୍ତି ପୁନ ନୀହରିତବ୍ବଂ, ୱୂପସମେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ‘‘ଅକତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତା ଦ୍ୱାଦସ ଉକ୍କୋଟା ଉପଲକ୍ଖିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉକ୍କୋଟେନ୍ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅକତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାଲେନ୍ତସ୍ସ ୟଥାପତିଟ୍ଠିତଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଦେନ୍ତସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଦେନ୍ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଧମ୍ମେନ ଅଧିକରଣଂ ନିହଟଂ, ତଂ ସୁନିହଟମେୱ ।
୧୬୬୮. ‘‘ଅକତଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କଟଂ କମ୍ମଂ, ପୁନ କାତବ୍ବଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱଦତା ୱଦନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ କମ୍ମଂ ଉଚ୍ଚାଲେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୬୬୯.ୱିପ୍ପକତେତି ଆରଦ୍ଧାନିଟ୍ଠିତେ । ତନ୍ତି ପଟିକ୍କୋସନ୍ତଂ । ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି କତକମ୍ମସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱଂ ଞାପେତ୍ୱା । ନ ପନଞ୍ଞଥାତି ତଥା ଅସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ।
୧୬୭୦.ଅଧମ୍ମେ ପନ କମ୍ମସ୍ମିନ୍ତି ୟଥାପାଳିଆଗତେ କମ୍ମସ୍ମିଂ । ଉଭୟତ୍ଥାପୀତି ଧମ୍ମକମ୍ମେ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱାତି ଉଭୟତ୍ଥ ।
୧୬୭୧.ନ ଚ କମ୍ମାରହସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱଗ୍ଗେନ ଚା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱା-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅଧମ୍ମେନ, ୱଗ୍ଗେନ ୱା ନ କମ୍ମାରହସ୍ସ ୱା କତ’’ନ୍ତି ଜାନତୋ ଉକ୍କୋଟନେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
ଉକ୍କୋଟନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୭୩. ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ନାମ ଆପତ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଚ ପାରାଜିକାନି ତେରସ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୯୯) ୱଚନତୋ ପାରାଜିକାନମ୍ପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲତ୍ତା, ଇଧ ଚ ପାରାଜିକସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲ-ପଦଂ ୱିସେସିତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସିତାନି, ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ପନ ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯୯) । ଞତ୍ୱାତି ସାମଂ ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ୱା ଜାନିତ୍ୱା । ଛାଦୟତୋ ତସ୍ସ ପରିୟାପୁତାତି ‘‘ଇମଂ ଜାନିତ୍ୱା ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି, ସାରେସ୍ସନ୍ତି, ନାରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିୟାପୁତା ଦେସିତା ।
୧୬୭୪-୫.ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସ୍ସ । ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ହେତୁ କାରଣଂ ୟସ୍ସ ଆରୋଚନସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପଟିଚ୍ଛାଦନହେତୁକନ୍ତି ଆରୋଚନକିରିୟାୟ ୱିସେସନଂ, ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆରୋଚନଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନେ, ହୀତି ଏୱକାରତ୍ଥେ, ଏୱମେୱ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟାୱ କୋଟି ନ ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଏୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୬୭୬.ମୂଲେନାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲେନ । ଆରୋଚିତସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସାତି ସମାନାଧିକରଣଂ । ମୂଲେନ ‘‘ମମ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ଆରୋଚିତସ୍ସ ଦୁତିୟଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକା ସୁଣନ୍ତେନ ତତିୟେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଦୁତିୟସ୍ସ ପକାସିତେ ଆରୋଚନସ୍ସ କୋଟି ଛିନ୍ନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । କୋଟୀତି ଆରୋଚନକିରିୟାୱସାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୬୭୭.ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟ ଚ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଞ୍ଞୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆରୋଚେନ୍ତୋ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଇତରେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୂତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟ ୱେମତିକୋ, ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଞ୍ଞୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ।
୧୬୭୮.ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟାତି ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ଲହୁକାପତ୍ତିୟା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ତିକଦୁକ୍କଟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ଦୁକ୍କଟତ୍ତୟଂ ପାଳିୟଂ (ପାଚି॰ ୪୦୦) ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୱାରେସୂତି ତୀସୁ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୱିକପ୍ପେସୁ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୭୯-୮୦. ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦନାଦୀନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି ସବ୍ବେହି ପଦେହି ‘‘ନ ଆରୋଚେତି ଚେ, ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଭାଗଂ ୱା ନ ପସ୍ସତୀତି ତଥା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ଆରୋଚେତି ଚେ, ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । କକ୍ଖଳୋ ଅୟନ୍ତି ନ ଆରୋଚେତି ଚେ, ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ।
୧୬୮୧. ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନାରୋଚନେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ‘‘ଅକ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆରୋଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅନାରୋଚନଂ ଅନାଦରମନ୍ତରେନ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମନୁଭାସନସଦିସାନେୱା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁଟ୍ଠଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପତୁଲ୍ୟାୱା’’ତି, ଉଭୟତ୍ଥ ନାମମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ, ଏକମେୱ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୮୨.ଊନୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିସଂୱଚ୍ଛରୋ । ୟୋତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ହୁତ୍ୱା । କରେୟ୍ୟାତି କାରାପେୟ୍ୟ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପସମ୍ପଦୋ, ତଂ । ୟୋ ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଏୱଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସେସାନନ୍ତି ‘‘ଗଣସ୍ସ ଚ ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୦୪) ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତାନଂ ଗହଣଂ ।
୧୬୮୩. ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଭାୱଂ ଜାନତା ୱା ଅଜାନତା ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚେ ଉପସମ୍ପାଦିତୋ, ସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ହୋତି, ପୁନ ସୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ସମାନୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ କାତବ୍ବୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋୟେୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୬୮୪.ଦସୱସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣଦସୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସତୋ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପସମ୍ପାଦନେ କୋଚି ଦୋସୋ ଚେ ଏକଂସେନ ନତ୍ଥି ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୬୮୫.ତଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଦସୱସ୍ସୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞଂ । ଗଣୋ ଚେ ପରିପୂରତୀତି ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଦସୱଗ୍ଗୋ, ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ଗଣୋ ସଚେ ଅନୂନୋ ହୋତି । ତେତି ଉପସମ୍ପାଦିତା । ସୂପସମ୍ପନ୍ନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ।
୧୬୮୬-୭. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପାଦୟିସ୍ସାମି’’ଇତି ଗଣମ୍ପି ୱା ଆଚରିୟମ୍ପି ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ୱା ପରିୟେସତି, ମାଳକଞ୍ଚ ସମ୍ମନ୍ନତି ବଦ୍ଧସୀମଂ ବନ୍ଧତି, ତସ୍ସ ସବ୍ବେସୁ ପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଥା ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ତଥା ଦ୍ୱୀସୁ କମ୍ମୱାଚାସୁପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୬୮୮-୯. ୱୀସତି ଚ ତାନି ୱସ୍ସାନି ଚାତି ୱୀସତିୱସ୍ସାନି, ଊନାନି ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ୟସ୍ସ ସୋ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋତି ସଞ୍ଞା ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସଞ୍ଞୀ’’ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିପାତନଲକ୍ଖଣେନ ୱସ୍ସ-ସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଊନୱୀସତିସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଊନୱୀସତିସଞ୍ଞିସ୍ସ। ପରିପୁଣ୍ଣାନି ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଏତସ୍ସାତି ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିପାତନଲକ୍ଖଣେନ ୱୀସତିୱସ୍ସ-ସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପରିପୁଣ୍ଣେ, ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଊନୱୀସତିପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସେସୁ ଉଭୋସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ।
ଊନୱୀସତିୱସ୍ସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୯୧.ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନସଦ୍ଧିନ୍ତି ‘‘ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥୋ ନାମ ଚୋରା କତକମ୍ମା ୱା ହୋନ୍ତି ଅକତକମ୍ମା ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୦୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତସରୂପେନ ସତ୍ଥସଙ୍ଖାତେନ ଜନସମୂହେନ ସହାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସହାଦିୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ । ଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ । ସଂୱିଧାୟାତି ‘‘ଗଚ୍ଛାମାୱୁସୋ, ଗଚ୍ଛାମ ଭନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛାମାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଜ ୱା ହିୟ୍ୟୋ ୱା ପରେ ୱା ଅପରେ ୱା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଗାମନ୍ତରମ୍ପୀ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଗାମନ୍ତରମ୍ପୀ’’ତି । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ‘‘ଗାମେ ଗାମନ୍ତରେ ଗାମନ୍ତରେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୧୬୯୩-୪.ମଗ୍ଗାଟୱିୱିସଙ୍କେତେତି ମଗ୍ଗୱିସଙ୍କେତେ, ଅଟୱିୱିସଙ୍କେତେ ଚ । ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ତେସୂତି ସତ୍ଥିକେସୁ । ଅସଂୱିଦହନ୍ତେସୂତି ସଂୱିଧାନଂ ଅକରୋନ୍ତେସୁ । ସୟଂ ୱିଦହତୋପି ଚାତି ଅତ୍ତନା ସଂୱିଦହନ୍ତସ୍ସ ଚ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେ ୱା ଅଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେ ୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ ।
୧୬୯୫.ଅଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । କାଲସ୍ସାୟନ୍ତି କାଲିକୋ, ୱିସଙ୍କେତୋ, ତସ୍ମିଂ, କାଲସମ୍ବନ୍ଧିନି ୱିସଙ୍କେତେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କାଲିକେ’’ତି ଇମିନା ୱିସଙ୍କେତୱିସେସନେନ ମଗ୍ଗାଟୱିୱିସଙ୍କେତେପି ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଦୀପେତି ।
୧୬୯୬. କାୟଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୯୭.ସତ୍ତମନ୍ତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୧୩) ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଂ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାନେନାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦେନ । ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନାତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ୱିନିଚ୍ଛୟେନ । ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ସଦିସଂ । କୋଚିପୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ।
ସଂୱିଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୯୮. ଏତେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟକରାତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ଇଧ ଅୟଂ ଅନ୍ତରାୟକର-ସଦ୍ଦୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତେନ ଅନ୍ତରାୟିକ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା କମ୍ମନ୍ତରାୟିକା, କିଲେସନ୍ତରାୟିକା, ୱିପାକନ୍ତରାୟିକା, ଉପୱାଦନ୍ତରାୟିକା, ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ଭଗୱତା ପକାସିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ, ଅନତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତା, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ୱା କରଣସୀଲାତି ଅନ୍ତରାୟିକା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୧୭; କଙ୍ଖା॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ।
ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନେୱ କମ୍ମନ୍ତରାୟିକା, ତଥା ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକକମ୍ମଂ । ତଂ ପନ ମୋକ୍ଖସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ନ ସଗ୍ଗସ୍ସ । ଇଦଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଚାରଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ପାକତିକଭିକ୍ଖୁନିୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟାୟ ପନ ପୱତ୍ତଂ ଅପାୟସଂୱତ୍ତନିକମେୱ । ନନ୍ଦମାଣୱକୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୮ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣତ୍ଥେରୀୱତ୍ଥୁ; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୩୪) ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦତାୱସେନ ୱା ନ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟିକତା, ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟିକତା ପନ ମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଦୂସନତୋ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପନ ପୱତ୍ତିୟା ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟିକତାପି ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତା କିଲେସନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା ୱିପାକନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ପଣ୍ଡକାଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ସବ୍ବାୟପି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିପାକନ୍ତରାୟିକଭାୱତୋ। ଅରିୟୂପୱାଦା ଉପୱାଦନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତେ ପନ ୟାୱ ଅରିୟେ ନ ଖମାପେନ୍ତି, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନା ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତେପି ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ପଟିଜାନାତି, ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱା ନ ଦେସେତି ୱା, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ ।
‘‘ଅନନ୍ତରାୟିକା ଏତେ ।
ୟଥା ହୋନ୍ତି ତଥା ଅହଂ ।
ଦେସିତଂ ମୁନିନା ଧମ୍ମଂ ।
ଆଜାନାମୀତି ୟୋ ୱଦେ’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ଦୁତିୟଗାଥା ୱତ୍ତବ୍ବା । ତଥା ଅୱୁତ୍ତେ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥା ପଠମଗାଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନା ଏୱ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥାୟଂ ଗାଥା ପରିହୀନାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଏତେତି ‘‘ଅନ୍ତରାୟିକା’’ତି ଭଗୱତା ପକାସିତା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ‘‘ୟଥା ଅନନ୍ତରାୟିକା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅହଂ ମୁନିନା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାମୀ’’ତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱଦେୟ୍ୟ, ସୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେହି କଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟେ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ୟେ ତଥାୱାଦିତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ଅସୁକୋ ଆୟସ୍ମା ଏୱଂୱାଦୀ’’ତି ପରତୋ ସୁଣନ୍ତି ଚ, ତେହି । ସୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ମା ଆୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱଚା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୧୭୦୧.ଅୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱଦନ୍ତସ୍ସ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଞାତଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ ଦୁଲଦ୍ଧିଂ । ଅନିସ୍ସଜତୋତି ଭିକ୍ଖୂହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ଅନିସ୍ସଜନ୍ତସ୍ସ । ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତିଦିସତି ।
୧୭୦୨.କମ୍ମୱାଚାୟାତି ତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ । ଓସାନେତି ପରିୟୋସାନେ, ୟ୍ୟକାରେ ପତ୍ତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକୋ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୧) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧମ୍ମେ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୭୦୩. ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅକତକମ୍ମସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । କମ୍ମଂ ନାମ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୨) ।
ଅରିଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୦୪.ଞତ୍ୱାତି ଅନୋସାରିତଭାୱଂ ସୟମେୱ ୱା ପରତୋ ୱା ତସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକା ଞତ୍ୱା । ଅକତାନୁଧମ୍ମେନାତି ଅକତୋ ଓସାରଣସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଅକତାନୁଧମ୍ମୋ, ତେନ, ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ । ତଥାୱାଦିକଭିକ୍ଖୁନାତି ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ‘‘ଅକତାନୁଧମ୍ମେନା’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣଂ । ସଂୱସେୟ୍ୟାତି ଉପୋସଥାଦିକଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ । ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଚାତି ଆମିସସମ୍ଭୋଗଂ ୱା ଧମ୍ମସମ୍ଭୋଗଂ ୱା କରେୟ୍ୟ । ସହ ସେୟ୍ୟ ୱାତି ନାନୂପଚାରେପି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
୧୭୦୫. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଖେତ୍ତନିୟମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପୋସଥାଦିକଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରଣଂ ଗହିତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୫) । ତେନ ସହାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସହ । ‘‘କମ୍ମସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ’’ତି ଇଦଂ ସଂୱାସେନ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ।
୧୭୦୬. ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ବହୁଂ ୟାମକାଲିକାଦିଆମିସଂ ଗଣ୍ହତୋ ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତଥା ଏକେନେୱ ପୟୋଗେନ ବହୁଂ ଆମିସଂ ଦଦତୋପି ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ବହୂସୁ ପୟୋଗେସୁ ବହୂନି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ଚ ଆମିସସମ୍ଭୋଗେନ ତୁଲ୍ୟଫଲଂ ଧମ୍ମସମ୍ଭୋଗମ୍ପି ସହଚରିୟେନ ଆହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପନ ପଦାଦୀହି ଉଦ୍ଦିସନ୍ତସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ପଦସୋଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୭୦୭.ଇତରୋତି ପକତତ୍ତୋ । ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ । ପରୋତି ପକତତ୍ତୋ । ଉଭୋପି ୱାତି ପକତତ୍ତଉକ୍ଖିତ୍ତା ଦ୍ୱେପି ୱା । ‘‘ଏକତ୍ଥ ଏକତୋ ନିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ସେସୋ । ଇମେସୁ ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ‘‘ପାଚିତ୍ତୀ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୧୭୦୮. ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନିପଜ୍ଜନପୟୋଗାନଂ ୱସେନ ଆପତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ ନିପନ୍ନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ କତ୍ଥ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକନାନୂପଚାରେସୁ, ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି । ନାନୂପଚାରେସୂତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏକୋ ଉପଚାରୋ ଅସ୍ସାତି ଏକୂପଚାରଂ, ନାନା ଉପଚାରୋ ଅସ୍ସାତି ନାନୂପଚାରଂ, ଏକୂପଚାରଞ୍ଚ ନାନୂପଚାରଞ୍ଚ ଏକନାନୂପଚାରାନି ଏକଦେସସରୂପେକସେସେନ, ତେସୁ । ଏକତୋ ଛନ୍ନାନି ଏକଚ୍ଛନ୍ନାନି, ତେସୁ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେସୂତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱଣ୍ଣଲୋପେନ ୱା ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱା ‘‘ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନାନୂପଚାରେସୁପି ସେନାସନେସୁ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେସୁ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଆପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୭୦୯.ଉଭୟତ୍ଥାପୀତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ।
୧୭୧୦. ‘‘ସଞ୍ଞିସ୍ସ ଓସାରିତୋତି ଚା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଉକ୍ଖିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୧୨.ତଥା ୱିନାସିତନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ତେ ଆୱୁସୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସ ନ ଚେୱ ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥା ଅପଦିସିତବ୍ବୋ, ୟମ୍ପି ଚଞ୍ଞେ ସମଣୁଦ୍ଦେସା ଲଭନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ, ସାପି ତେ ନତ୍ଥି, ଚର ପିରେ ୱିନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ନାସିତଂ । ‘‘ତଥା ନାସିତଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୨୮) ୱଚନତୋ ‘‘ସମଣୁଦ୍ଦେସ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଜାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ନାସିତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋ । ଉପଲାପେୟ୍ୟାତି ‘‘ଉପଲାପେୟ୍ୟ ୱାତି ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୩୦) ପଦଭାଜନେ ଆଗତନୟେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ତେନାତି ନାସିତେନ । ଉପଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ ୱାତି ତେନ ଦିୟ୍ୟମାନାନି ଚୁଣ୍ଣମତ୍ତିକାଦୀନି ସାଦିୟନ୍ତୋ ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ କାରାପେୟ୍ୟ ୱା । ‘‘ତେନା’’ତି ଇଦଂ ସହତ୍ଥେ କରଣୱସେନ ‘‘ସମ୍ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀହି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱାତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ । ସମ୍ଭୋଗସହସେୟ୍ୟା ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୋପେତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୭୧୩. ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୨୮) ୱୁତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ନାସନା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଂୱାସେନ…ପେ॰… ତିସ୍ସୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ତୀସୁ କତମା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଦଣ୍ଡକମ୍ମେନ ନାସନା ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତାତି ୟୋଜନା । ଏତାସଂ ୱିଭାଗୋ ଚ ‘‘ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଉକ୍ଖେପନା ସଂୱାସନାସନା ନାମ । ‘ଦୂସକୋ ନାସେତବ୍ବୋ, ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’ତି ଅୟଂ ଲିଙ୍ଗନାସନା ନାମ । ‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ତେ ଆୱୁସୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସ ନ ଚେୱ ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥା ଅପଦିସିତବ୍ବୋ’ତି ଅୟଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୨୮) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୭୧୫. ‘‘ୱୁତ୍ତା ସମନୁଭାସନେ’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ୧୭୦୩) ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅରିଟ୍ଠେନ ସମା ମତା’’ତି ।
କଣ୍ଟକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।
୧୭୧୬-୭.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ସୁଣନ୍ତି ଚ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ମାୱୁସୋ ଏୱଂ ଅକାସି, ନ କପ୍ପତି ଏତଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୟେନ ମଂ ତୁମ୍ହେ ୱଦେଥ, ଏତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦତ୍ଥେ ୟାୱ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟତ୍ତଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ପକତଞ୍ଞୁଂ ୱିନୟଧରଂ ନ ପୁଚ୍ଛାମି, ତାୱ ଅହଂ ନ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଣତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ସାଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା ।
୧୭୧୮-୯. ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ସତ୍ଥୁନା ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନ ଓୱଦନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ ସଲ୍ଲେଖାୟିଦଂ ହୋତୀ’’ତି । ଉଭୋହିପି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି। ‘‘ଇଦଂ ସଲ୍ଲେଖାୟ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ‘‘ନ ତାୱାହ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ନ ଦୋସୋ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ସହଧମ୍ମିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୨୦. ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦପାଠତୋ (ପାଚି॰ ୪୩୯) ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେହି ସିକ୍ଖାପଦେହୀ’’ତି ସେସୋ । ପାରାଜିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଏତ୍ଥ କିନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପେ, ଏତେହି କିଂ, ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେହୀତି ସମୀପତ୍ଥେ ୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ଇମେହୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପରିୟାୟୋ । ‘‘କିଂ ପନିମେହୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୩୯) ସିକ୍ଖାପଦପାଠେ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିନିଦାନତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିହେସାୱିଲେଖା ଗହିତା । ଏତ୍ଥ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମ ‘‘କପ୍ପତି ନୁ ଖୋ, ନ କପ୍ପତି ନୁ ଖୋ’’ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚକରଣଂ । ୱିହେସା ନାମ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ । ୱିଲେଖା ନାମ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତା ମନୋୱିଲେଖତା ମନୋୱିଲେଖା, ଇମେହି ସକଲେହି ପଦେହି ସିକ୍ଖାପଦୱିୱଣ୍ଣକପ୍ପକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଇତି ସିକ୍ଖାପଦୱିୱଣ୍ଣନେ’’ତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୱିୱଣ୍ଣନେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ ।
କୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିନିଦାନତୋ ଏତେହି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି କିଂ ଇତି ସିକ୍ଖାପଦୱିୱଣ୍ଣନେ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୨୧.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ୱିନୟଂ ୱିୱଣ୍ଣେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ୱେମତିକୋ…ପେ॰… ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ…ପେ॰… ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୪୧) ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତଂ ୱିନୟଂ ସଚେ ପନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱିୱଣ୍ଣେତି, ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭୨୨-୪.ଉଭିନ୍ନମ୍ପୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି, ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତି ସେସୋ । ଅଞ୍ଞଧମ୍ମୱିୱଣ୍ଣନେତି ୱିନୟତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମାନଂ ୱିୱଣ୍ଣନେ ।
ଅନାପତ୍ତିୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନୱିୱଣ୍ଣେତୁକାମସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନୱିୱଣ୍ଣେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ହନ୍ଦ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ପରିୟାପୁଣ, ପଚ୍ଛାପି ୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିସ୍ସସି’’ ଇତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସଦିସା ଏୱ ସାଦିସା।
ୱିଲେଖନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
‘‘ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ।
ପାତିମୋକ୍ଖେ ଅସେସତୋ ।
ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ ଅଞ୍ଞାଣ-
ତାୟ ପୁଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ’’ତି ॥ –
ପଠମଗାଥାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ଅଞ୍ଞାଣେନା’’ତିଆଦିଗାଥା ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ବନ୍ଧା ସିୟାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଅଞ୍ଞାଣେନାତି ଏତ୍ଥ ୱା ‘‘ଆପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ସେସୋ । ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋତି ଆପତ୍ତିୟା ମୋକ୍ଖୋ । ଅଞ୍ଞାଣେନ ଆପନ୍ନତ୍ତା ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନେୱ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘କାରେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି । ୟଥା ଧମ୍ମୋ ଠିତୋ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପାଳିୱାଚକୋ, ପାଳିୟଂ ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଦେସନାଗାମିନୀ ଆପତ୍ତି ଚେ, ଦେସାପେତବ୍ବୋ, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ଚେ, ୱୁଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୪୪) । ଅଞ୍ଞାଣେନ ଆପନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟା ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଠିତୋ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ, ଦେସନାଗାମିନିଂ ଚେ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ଦେସାପେତବ୍ବୋ, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଂ ଚେ, ୱୁଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୭୨୬.ଉତ୍ତରିନ୍ତି ୟଥାଧମ୍ମକରଣତୋ ଉତ୍ତରିଂ । ଦୁତିୟେନେୱାତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନେୱ । ନିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ତସ୍ସ ତେ ଆୱୁସୋ ଅଲାଭା’’ତିଆଦିନା ଗରହିତ୍ୱା ।
୧୭୨୭.ଏୱଂଆରୋପିତେ ମୋହେତି ୟଥାଧମ୍ମକରଣତୋ ଉପରି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଗରହିତ୍ୱା ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ତସ୍ସ ଏୱଂ ମୋହେ ଆରୋପିତେ । ପୁନ ୟଦି ମୋହେତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିଂ ମୋହନକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପାଚିତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୧୭୨୮.ଦୀପିତଂ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ମୋହେତି, ୱେମତିକୋ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ମୋହେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୪୭) ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏତସ୍ସ ୱିପରିୟାୟତୋ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ମୋହେତି, ୱେମତିକୋ, ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀ ମୋହେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୪୭) । ଏତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ମୋହାରୋପନକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେତିଆଦୀସୁ ମୋହାରୋପନକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୪୭) ।
୧୭୨୯-୩୦.‘‘ନ ଚ ମୋହେତୁକାମସ୍ସା’’ତିଆଦୀହି ‘‘ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିତ୍ଥାରେନ ଅସୁତସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି କମ୍ମପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ୱିତ୍ଥାରେନ ଊନକଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୁତସ୍ସ ଚାତି ୟୋଜନା । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି ।
ମୋହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୩୧-୨.କୁଦ୍ଧୋତି କୁପିତୋ । ପହାରଂ ଦେତୀତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତେନାପି ପହାରଂ ଦେତି । ୟଥାହ ‘‘ପହାରଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତେନାପି ପହାରଂ ଦେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୫୧) । ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ତସ୍ସାତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ’’ତି ଲବ୍ଭତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମ୍ପହରିତୁକାମେନା’’ତିଆଦି, ଇମିନା ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ପହଟେ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୭୩୩. ‘‘ଇତି ଏୱଂ କତେ ଅୟଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେନ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ୱିରୂପକରଣାପେକ୍ଖୋ ୱିରୂପକରଣେ ଅପେକ୍ଖୱା ତସ୍ସ ଚ ଅପେକ୍ଖିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କଣ୍ଣଂ ୱା ନାସଂ ୱା ୟଦି ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭୩୪.ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ସାମିୱଚନତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସା’’ତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସପୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୨) ।
୧୭୩୫. ‘‘ସଚେ ପହରତି ଇତ୍ଥିଞ୍ଚା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ରତ୍ତେନ ଚେତସାତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ରତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ । ୱିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୭୦) ଦସ୍ସିତା ।
୧୭୩୬.ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋତି ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୋକ୍ଖଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ । ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଦୁକ୍କଟାଦିକୋପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ।
୧୭୩୭-୯. ହେଠେତୁକାମମାୟନ୍ତଂ ଚୋରମ୍ପି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକମ୍ପି ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଦିସ୍ୱା କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ମା ଇଧାଗଚ୍ଛୁପାସକା’’ତିଆଦି, ଆଗମନପଟିକ୍ଖେପେନ ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୩) ।
ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ମା ଆଗଚ୍ଛା’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପହଟେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ।
୧୭୪୦.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ପହାରଂ ଦେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୫୨) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ପହାରଂ ଦେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୫୨) ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଣତ୍ତିକତ୍ତା ଆହ ‘‘କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସୁଖୋପେକ୍ଖାପି ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ତତୋ ୱିସେସେତୁମାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ।
ପହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୪୧.କାୟନ୍ତି କାୟେକଦେସଂ ହତ୍ଥାଦିଅୱୟୱମାହ । ୱାତି ଦୁତିୟତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନେ । କାୟବଦ୍ଧନ୍ତି କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ପହରଣୟୋଗ୍ଗାୟୋଗ୍ଗେସୁ କତ୍ତରୟଟ୍ଠିସତ୍ଥାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । ସଚେ ଉଚ୍ଚାରେୟ୍ୟାତି ସଚେ ପହରଣାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ‘‘କାୟଂ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ଉଚ୍ଚାରିତକାୟାଦିକସ୍ସ । ଉଗ୍ଗିରଣପଚ୍ଚୟାତି ଉକ୍ଖିପନକାରଣା ।
୧୭୪୨.ଅସମ୍ପହରିତୁକାମେନାତି ପହାରଦାନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେନ । ଦିନ୍ନତ୍ତାତି ପହାରସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ଅପ୍ପହରିତୁକାମତ୍ତା ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ହୋତି, ଉଗ୍ଗିରିତୁକାମତାୟ କତପୟୋଗସ୍ସ ଉଗ୍ଗିରଣମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପହାରସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଇମିନାପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ହୋତି, ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ, ପୟୋଗସ୍ସ ଚ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିୟାପି ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୭୪୩. ସଚେ ତେନ ପହାରେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହତ୍ଥାଦୀସୁପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି, ପହଟସ୍ସ ପହାରଦାୟକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୭୪୪.ସେସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ‘‘ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦିକୋ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ସଦ୍ଧିଂ ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ତିରଚ୍ଛାନାଦୀନଂ ୱଚ୍ଚକରଣାଦିଂ ଦିସ୍ୱାନ ପଲାପେତୁକାମତାୟ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ଉଗ୍ଗିରନ୍ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ତଲସତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୪୫.ଅମୂଲକେନାତି ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲୱିରହିତେନ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ସଙ୍ଘାଦିସେସେନାତି ତେରସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ । ତସ୍ସାତି ଚୋଦକସ୍ସ, ଚୋଦାପକସ୍ସ ୱା ପାପଭିକ୍ଖୁନୋ । ସଚେ ଚୁଦିତକୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ‘‘ଏସ ମଂ ଚୋଦେତୀ’’ତି ଜାନାତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ‘‘ସଚେ ଏୱଂ ନ ଜାନାତି, ଚିରେନ ୱା ଜାନାତି, ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ସିଦ୍ଧଂ ।
୧୭୪୬.ତତ୍ଥାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ୱେମତିକୋ…ପେ॰… ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୬୨) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ। ଦିଟ୍ଠାଚାରୱିପତ୍ତିୟା ଚୋଦକୋ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀତି ଅମୂଲିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେ ଚାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୭୪୭. ‘‘ତଥାସଞ୍ଞିସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ତଥାସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ସମୂଲକସଞ୍ଞିସ୍ସ ।
ଅମୂଲକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୪୮-୯.ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ତସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସାଦିଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ସେସୋ। ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ତି ଇମିନା ପରିକପ୍ପତ୍ଥୱାଚିନା ନିପାତେନ ‘‘ଉଦକଂ ମଞ୍ଞେ ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୮୩) ୱିୟ ମୁସାୱାଦାପତ୍ତିୟା ଅୱିସୟତଂ ଦୀପେତି । ହିତେସିତାୟ ଅନୁସିଟ୍ଠିଦାନାଦିକେ ତଥାରୂପେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ କାରଣେ ଅସତି ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞେ’’ ଇତି ଏୱମାଦିନା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୫୦.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପଦହତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ୱେମତିକୋ…ପେ॰… ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପଦହତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୬୭) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେ ଚାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଚ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ । ୱଜ୍ଜମେୱ ୱଜ୍ଜତା।
୧୭୫୧. ହିତେସିତାୟ ଭାସତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମା ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କରୋହୀ’’ତି ସେସୋ, ପୁନପି ମା ଏୱଂ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅହଂ ତଂ ଇତ୍ଥିୟା ସହ ନିସିନ୍ନଂ ମଞ୍ଞେ, ତୟା ୱିକାଲେ ଭୁତ୍ତଂ ମଞ୍ଞେ, ପୁନ ମା ଏୱଂ କରୋହି’’ ଇତି ହିତେସିତାୟ ଭାସତୋ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
ସଞ୍ଚିଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୫୩.ଭଣ୍ଡନଂ ନାମ କଲହୋ, ଭଣ୍ଡନଂ ଜାତଂ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଜାତଭଣ୍ଡନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ସୋତୁଂ ଉପସ୍ସୁତିଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଉପେଚ୍ଚ ସୁୟ୍ୟତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଉପସ୍ସୁତି, ଠାନଂ, ୟଂ ଠାନଂ ଉପଗତେନ ସକ୍କା ହୋତି କଥେନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ, ତତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଚନଂ ସୋତୁଂ ଉପସ୍ସୁତିଂ ସଚେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୭୫୪. ଚୋଦେତୁକାମତାୟ ଗଚ୍ଛତୋ ଅସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।
୧୭୫୫.ସୋତୁନ୍ତି ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ ୱଚନଂ ସୋତୁଂ । ଓହୀୟନ୍ତସ୍ସାତି ପକତିଗମନଂ ହାପେତ୍ୱା ଓସକ୍କନ୍ତସ୍ସ । ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଗଚ୍ଛତୋ ତୁରିତଂ ୱାପୀତି ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ ୱଚନଂ ସୋତୁଂ ପଚ୍ଛତୋ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି । ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ପଦେ ପଦେ ଅୟଂ ଏୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
୧୭୫୬. ଅତ୍ତନୋ ଠିତୋକାସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉକ୍କାସିତ୍ୱାପି ୱାତି ଉକ୍କାସିତସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ୱା । ଏତ୍ଥ ଅହନ୍ତି ୱା ୱତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭୫୭.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ । ସେସେ ଚାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ।
୧୭୫୮.ଓରମିସ୍ସନ୍ତି ମୟା ଗହିତଦୁଗ୍ଗାହତୋ ୱିରମିସ୍ସାମି ।
୧୭୫୯. କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ। ସିୟା କିରିୟଂ ସୋତୁକାମତାୟ ଗମନୱସେନ, ସିୟା ଅକିରିୟଂ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନ୍ତୟମାନଂ ଅଜାନାପନୱସେନ, ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ହୋତି କ୍ରିୟାକ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ଗମନେନ ସିଜ୍ଝନତୋ କାୟକମ୍ମଂ। ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ସିଜ୍ଝନତୋ ୱଚୀକମ୍ମଂ । ସଦୋସନ୍ତି ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଉପସ୍ସୁତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୬୦.ଧମ୍ମିକାନନ୍ତି ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ କତାନଂ । କମ୍ମାନନ୍ତି ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମନ୍ତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ । ଖୀୟତୀତି ଅରୁଚିଂ ପକାସେତି ।
୧୭୬୧.ଉଭୟତ୍ଥାତି ଅଧମ୍ମେ, ଧମ୍ମେ ଚ ।
୧୭୬୨.ଅଧମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମେନା’’ତି ସେସୋ, ଧମ୍ମୱିରୁଦ୍ଧେନ କମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କମ୍ମସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ‘‘କମ୍ମେନା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ୱଗ୍ଗେନାତି ‘‘ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦୋ ଆହଟୋ ହୋତି, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତା ନ ପଟିକ୍କୋସନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୮୭) ୱୁତ୍ତସାମଗ୍ଗିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅସମଗ୍ଗେନ, ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘେନା’’ତି ସେସୋ । ‘‘ତଥା ଅକମ୍ମାରହସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅଧମ୍ମେନ କମ୍ମେନ ଇମେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଇମେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅଧମ୍ମେନ କମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଇମେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ତଥା ‘‘ଅକମ୍ମାରହସ୍ସ ଇମେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଞତ୍ୱା ୟୋ ଖୀୟତି, ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
କମ୍ମପଟିବାହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୬୪-୫. ଆରୋଚିତଂ ୱତ୍ଥୁ ୟାୱ ନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ୱାତି ୟୋଜନା, ‘‘ଚୋଦକେନ ଚ ଚୁଦିତକେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ କଥା କଥିତା, ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ ସମ୍ମତୋ, ଏତ୍ତାୱତାପି ୱତ୍ଥୁମେୱ ଆରୋଚିତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆରୋଚିତଂ ୱତ୍ଥୁ ୟାୱ ନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞତ୍ତି ୱା ଠପିତା, କମ୍ମୱାଚା ନିଟ୍ଠଂ ୟାୱ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏତସ୍ମିଂ…ପେ॰…ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭୬୬. ଛନ୍ଦଂ ଅଦତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଜହିତେ ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୭୬୭-୯. ଅଧମ୍ମେପି କମ୍ମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମକମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଞିନୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଚ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ଅନାପତ୍ତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା, ପାଳିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭଣ୍ଡନାଦୀନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଞିନୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ୟୋ ୱା ଗିଲାନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ଗିଲାନସ୍ସ କରଣୀୟେ ସତି ଗଚ୍ଛତୋ ଚ କମ୍ମଂ ନକୋପେତୁକାମସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ପସ୍ସାୱନାଦିନା ପୀଳିତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ‘‘ଆଗମିସ୍ସାମି’’ଇତି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତୋପି ନ ଦୋସତାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଦୋସୋ ଏୱ ଦୋସତା, ଆପତ୍ତି, ନଦୋସତା ଅନାପତ୍ତି । ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଗମନେନ, ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅଦାନେନ ଚ ଆପଜ୍ଜନତୋ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ।
ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୭୦-୧.ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସମାନସଂୱାସକେନ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତେନ ସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସମଗ୍ଗୋ ନାମ ସଙ୍ଘୋ ସମାନସଂୱାସକୋ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୮୬) । ଚୀୱରନ୍ତି ୱିକପ୍ପନୁପଗମାହ । ୟଥାହ ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୮୬) । ସମ୍ମତସ୍ସାତି ସେନାସନପଞ୍ଞାପକାଦିସମ୍ମୁତିଂ ପତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ଖୀୟତୀତି ‘‘ୟୋ ୟୋ ମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣତି ।
ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ।
୧୭୭୨-୪. ସଙ୍ଘେନାସମ୍ମତସ୍ସାପି ଚୀୱରଂ, ଅଞ୍ଞମେୱ ୱା ତଥେୱ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଦତ୍ୱା ଖୀୟତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ତଥେୱ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଦିନ୍ନେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚୀୱରେ, ଅଞ୍ଞପରିକ୍ଖାରେ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଭାୱତୋ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱସେନେୱ କରୋନ୍ତଂ ଖୀୟନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ନୟା ୱିନିଚ୍ଛୟକ୍କମା ।
ଦୁବ୍ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୭୫. ଇଦଂ ଦ୍ୱାଦସମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୯୦) ଇମଂ ଦ୍ୱାଦସମଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଂସକକଣ୍ଡସ୍ମିଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡେ । ଅନ୍ତିମେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେନା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ । ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୮) ଇମିନା ଅନ୍ତିମେନେୱ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅୟମେୱ ୱିସେସତାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋୟେୱ ୱିସେସତା, ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୭୭୬.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱସାନେ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନହେତୁ ।
ପରିଣାମନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।
୧୭୭୭-୮.ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଦେୱିୟା ୱାପି ରଞ୍ଞୋ ୱାପି ଅୱିଦିତାଗମନୋ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତାଗମନୋ ସୟନୀୟଘରା ରାଜସ୍ମିଂ ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ, ଦେୱିୟା ଅନିକ୍ଖନ୍ତାୟ ତସ୍ସ ସୟନୀୟଘରସ୍ସ ଉମ୍ମାରଂ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ ସଚେ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମେ ପାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟା, ଦୁତିୟେ ପାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୭୭୯.ପଟିସଂୱିଦିତେତି ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନେ ନିୱେଦିତେ । ନେୱପଟିସଂୱିଦିତସଞ୍ଞିନୋତି ଅନିୱେଦିତସଞ୍ଞିନୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଟିସଂୱିଦିତାଗମନେ । ୱେମତିକସ୍ସାତି ‘‘ପଟିସଂୱିଦିତଂ ନୁ ଖୋ, ନ ପଟିସଂୱିଦିତଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ସଂସୟମାପନ୍ନସ୍ସ ।
୧୭୮୦-୧. ନେୱ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତେପି ୱା ନ ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତେପି ୱା ପୱିସତୋ ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା, ଏୱରୂପାନଂ ଅନିୱେଦିତେପି ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉଭୋସୁ ରାଜିନି ଚ ଦେୱିୟା ଚ ସୟନିଘରତୋ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ପୱିସତୋପି ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପୱିସତୋପି ୱା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । କଥିନେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ସମ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ କଥିନସିକ୍ଖାପଦେନ ସମାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୟନୀୟଘରପ୍ପୱେସୋ କ୍ରିୟଂ। ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଅନ୍ତେପୁରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୮୨. ରଜତଂ, ଜାତରୂପଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପୟତୋପି ୱା ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୮୩. ଗଣପୁଗ୍ଗଲସଙ୍ଘାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଚେତିୟେ ନୱକମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପୟତୋ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହତୋପି ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଜାତରୂପରଜତାନଂ ସରୂପଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୭୮୪. ମୁତ୍ତାଦିରତନମ୍ପି ୱୁତ୍ତସରୂପମେୱ । ସଙ୍ଘାଦୀନମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗଣପୁଗ୍ଗଲଚେତିୟାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୧୭୮୫-୬. ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗିହିସନ୍ତକଂ ସଚେ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ୱା ହୋତୁ, ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ୱାପି ହୋତୁ, ମାତୁକଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନଂ ତାଲପଣ୍ଣମ୍ପି ୱା ହୋତୁ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ପଟିସାମୟତୋ ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୮୭.ନ ନିଧେତବ୍ବମେୱାତି ନ ପଟିସାମେତବ୍ବମେୱ ।
୧୭୮୮. ଏସୋ ହି ୟସ୍ମା ପଲିବୋଧୋ ନାମ, ତସ୍ମା ଠପେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୮୯.ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଠାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଏତ୍ଥ ଅନୁଞ୍ଞାତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅଜ୍ଝାରାମୋ ୱା ଅଜ୍ଝାୱସଥୋ ୱା । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ରତନଂ ୱା ରତନସମ୍ମତଂ ୱା ଅଜ୍ଝାରାମେ ୱା ଅଜ୍ଝାୱସଥେ ୱା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଉଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ୱା ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘ୟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ହରିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୦୪) । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଜ୍ଝାରାମୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋପରିକ୍ଖେପୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତୋ । ଅଜ୍ଝାୱସଥୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋପରିକ୍ଖେପୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ମୁସଲପାତବ୍ଭନ୍ତରଂ । ‘‘ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ଉଗ୍ଗହାପେତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୭୯୦-୧.ଅନୁଞ୍ଞାତେ ପନ ଠାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝାରାମାଦିକେ ଠାନେ ରତନଂ ୱା ରତନସମ୍ମତଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ୱା ସୟନଭଣ୍ଡଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ, ରତନସମ୍ମତଂ ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ତାୱକାଲିକମେୱ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉଭୟତ୍ଥ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଞ୍ଚ ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୋଦୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମଜାତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରତନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୭୯୩-୪.ସନ୍ତନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତସରୂପଂ । ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ‘‘ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାତି ତାଦିସଂ ଅଚ୍ଚାୟିକଂ କରଣୀୟଂ ୱିନା । ପରିକ୍ଖେପୋକ୍କମେତି ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋପୱେସେ । ଉପଚାରୋକ୍କମେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୭୯୬.ତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପଠମଂ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତୋ ପୱିଟ୍ଠଗାମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ । ପୁନ ତତୋତି ଦୁତିୟଗାମମାହ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଆପୁଚ୍ଛନେ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଆପୁଚ୍ଛନକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପାଠୋୟେୱ ପନ ୟୁତ୍ତତରୋ । ୟଥାଆକଙ୍ଖିତପମାଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗାମସତେପି ୱା’’ତି ।
୧୭୯୭.ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱାନାତି ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା । ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତି ଚେତି ୟୋଜନା ।
୧୭୯୮-୯. କୁଲଘରେ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆସନସାଲାୟ ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସପ୍ପିଭିକ୍ଖାୟ ୱା ତେଲଭିକ୍ଖାୟ ୱା ସଚେ ଚରିତୁକାମୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ପସ୍ସେତି ପକତିୱଚନସୱନାରହେ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ, ଏତେନେୱ ଏତ୍ତକା ଠାନା ଦୂରୀଭୂତୋ ଅସନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅସନ୍ତେତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଦୂରୀଭୂତେ ୱା । ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ ।
୧୮୦୨.ଅନୋକ୍କମ୍ମାତି ଅନୁପସକ୍କିତ୍ୱା । ମଗ୍ଗାତି ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗା ।
୧୮୦୩.ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱିକାଲେ ୱିକାଲସଞ୍ଞିୱେମତିକକାଲସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୮୦୪.ଅଚ୍ଚାୟିକେ କିଚ୍ଚେ ୱାପୀତି ସପ୍ପଦଟ୍ଠାଦୀନଂ ଭେସଜ୍ଜପରିୟେସନାଦିକେ ଅଚିରାୟିତବ୍ବକିଚ୍ଚେ ସତି ଗଚ୍ଛତୋ ।
୧୮୦୫.ଅନ୍ତରାରାମନ୍ତି ଗାମବ୍ଭନ୍ତରେ ସଙ୍ଘାରାମଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପସ୍ସୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିହାରଂ । ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉପସ୍ସୟନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟାରାମଂ ।
୧୮୦୬-୭. ଅନ୍ତରାରାମାଦିଗମନେ ନ କେୱଲଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛତୋୟେୱ, କାୟବନ୍ଧନଂ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା, ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି ।
ଆପଦାସୁପୀତି ସୀହୋ ୱା ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠେତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଉପଦ୍ଦୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁପି ବହିଗାମତୋ ଅନ୍ତୋଗାମଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୦୮. ଅଟ୍ଠିଦନ୍ତମୟଂ ୱାପି ୱିସାଣଜଂ ୱାପି ସୂଚିଘରନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠି ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଠି । ଦନ୍ତୋତି ହତ୍ଥିଦନ୍ତୋ । ୱିସାଣଂ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିସାଣଂ ।
୧୮୦୯.ଲାଭେତି ପଟିଲାଭେ । ଭେଦନକନ୍ତି ଭେଦନମେୱ ଭେଦନକଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭେଦନକଂ, ପଠମଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ଭେଦନକଂ ଅସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭେଦନକଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ଅ-କାରପଚ୍ଚୟୋ ।
୧୮୧୦-୧. ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅରଣିକେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅରଣିକେତି ଅରଣିଧନୁକେ । ୱିଧେତି କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ୱିଧକେ । ଅଞ୍ଜନିକାତି ଅଞ୍ଜନିନାଳିକା । ଦକପୁଞ୍ଛନିୟାତି ନହାତସ୍ସ ଗତ୍ତେ ଉଦକପୁଞ୍ଛନପେସିକାୟ । ୱାସିଜଟେତି ୱାସିଦଣ୍ଡକେ ।
ସୂଚିଘରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୧୨-୩. ମଞ୍ଚପୀଠସରୂପଂ ଦୁତିୟେ ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାଦେନା’’ତି ସେସୋ ।
ହେଟ୍ଠିମାଟନିନ୍ତି ଅଟନିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲଂ । ଅଟନିୟା ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମାଟନୀ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ହେଟ୍ଠିମାୟ ଅଟନିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେସନାପୁବ୍ବଭାଗିୟେନ ମଞ୍ଚପାଦଚ୍ଛେଦେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସଚ୍ଛେଦା। ତଂ ପମାଣଂ । ଅତିକ୍କମତୋତି ଅତିକ୍କାମୟତୋ, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୟ-କାରଲୋପୋ ।
୧୮୧୫.ପମାଣେନ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅଟନିୟା ହେଟ୍ଠା ୱଡ୍ଢକିରତନପ୍ପମାଣେନ ପାଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ, ଏତେନେୱ ‘‘ଊନକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖିତଂ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣିକସ୍ସ । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅଟନିତୋ ହେଟ୍ଠା ୱଡ୍ଢକିରତନାତିରିତ୍ତଂ ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ।
୧୮୧୬.ପମାଣତୋ ନିଖଣିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଧିକ’’ନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି, ପମାଣତୋ ଅଧିକଂ ଠାନଂ ନିଖଣିତ୍ୱା, ଅନ୍ତୋଭୂମିଂ ପୱେସେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉତ୍ତାନଂ ୱାପୀତି ଉଦ୍ଧଂ ପାଦଂ କତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ଦାରୁଘଟିକାସୁ ୱା ଠପେତ୍ୱା । ଅଟ୍ଟଂ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୋତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୁଲାସଙ୍ଘାଟେ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ମଞ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୧୭. ତୂଲଂ ଓନଦ୍ଧମେତ୍ଥାତି ତୂଲୋନଦ୍ଧଂ, ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଚିମିଲିକାୟ ଓନଦ୍ଧଂ, ‘‘ତୂଲଂ ନାମ ତୀଣି ତୂଲାନି ରୁକ୍ଖତୂଲଂ ଲତାତୂଲଂ ପୋଟକିତୂଲ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୨୮) ୱୁତ୍ତତୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ପିଲୋତିକାୟ ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୋଟକିତୂଲନ୍ତି ଏରକତୂଲାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ତିଣଜାତୀନଂ ତୂଲଂ । ଉଦ୍ଦାଲନମେୱ ଉଦ୍ଦାଲନକଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଦାଲନକନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅତିକ୍କନ୍ତା ଈତି ଉପଦ୍ଦୱୋ ୟେନ ସୋ ଅନୀତି, ଭଗୱା, ତେନ ଅନୀତିନା।
୧୮୧୮.ଆୟୋଗେତି ଆୟୋଗପତ୍ତେ । ବନ୍ଧନେତି କାୟବନ୍ଧନେ । ଅଂସବଦ୍ଧକେତି ଅଂସବନ୍ଧନକେ । ବିବ୍ବୋହନେତି ଉପଧାନେ । ଥୱିକାତି ପତ୍ତଥୱିକା । ଥୱିକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସିପାଟିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଥୱିକାଦୀସୁ ତୂଲୋନଦ୍ଧେସୁ ପରିଭୁତ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୮୧୯.ଅଞ୍ଞେନ ଚ କତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଉଦ୍ଦାଲେତ୍ୱାତି ପିଲୋତିକଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତୂଲଂ ଅପନେତ୍ୱା । ନୟାତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ।
ତୂଲୋନଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୨୦.ନିସୀଦନନ୍ତି ନିସୀଦନଚୀୱରଂ । ପମାଣତୋତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ, ଦୀଘସୋ ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢଂ, ଦସା ୱିଦତ୍ଥୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩୧) ୱୁତ୍ତପମାଣତୋ । ପମାଣାତିକ୍କମେ ପୟୋଗେ ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୮୨୧.ସଚ୍ଛେଦନ୍ତି ପମାଣତୋ ଅତିରିତ୍ତପଦେସସ୍ସ ଛେଦନକିରିୟାସହିତପଟିକମ୍ମଂ ପାଚିତ୍ତିୟମୁଦୀରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ନିସୀଦନସ୍ସ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଫାଲେତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ଦସା କାତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୮୨୨.ତଦୂନକନ୍ତି ତତୋ ପମାଣତୋ ଊନକଂ । ୱିତାନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥରଣସାଣିପାକାରଭିସିବିବ୍ବୋହନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ‘‘ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମା ନୟା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ନିସୀଦନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୨୩.ରୋଗେତି କଣ୍ଡୁପିଳକାଦିରୋଗେ ସତି । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ୟସ୍ସ କଣ୍ଡୁ ୱା ପିଳକାୱା ଅସ୍ସାୱୋ ୱା ଥୁଲ୍ଲକଚ୍ଛୁ ୱା ଆବାଧୋ, ତସ୍ସ କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୪) । ଏତ୍ଥ କଣ୍ଡୂତି କଚ୍ଛୁ । ପିଳକାତି ଲୋହିତତୁଣ୍ଡିକା ସୁଖୁମପିଳକା । ଅସ୍ସାୱୋତି ଅରିସଭଗନ୍ଦଲମଧୁମେହାଦିୱସେନ ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣଂ । ଥୁଲ୍ଲକଚ୍ଛୁ ୱା ଆବାଧୋତି ମହାପିଳକାବାଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ପମାଣତୋତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ, ଦୀଘସୋ ଚତସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩୮) ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ।
କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୨୫.ପମାଣେନେୱାତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ, ଦୀଘସୋ ଛ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪୩) ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣେନେୱ । ପମାଣାତିକ୍କମେତି ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତପମାଣତୋ ଅତିକ୍କମନେ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ନୟୋତି ଛେଦନପାଚିତ୍ତିୟାଦିକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ।
ୱସ୍ସିକସାଟିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୨୬. ସୁଗତସ୍ସ ଚୀୱରେନ ତୁଲ୍ୟପ୍ପମାଣଂ ଚୀୱରଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ କାରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ କରଣେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ତୁଲ୍ୟଂ ପମାଣଂ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୧୮୨୭. ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥାନଂ କରଣକାରାପନଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ପଟିଲାଭୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ସୂଚିକମ୍ମପରିୟୋସାନେ ଚୀୱରସରୂପସ୍ସ ପଟିଲାଭୋୟେୱେତ୍ଥ ପଟିଲାଭୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୧୮୨୮.ତସ୍ସାତି ୟଂ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଚୀୱରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ସୁଗତଚୀୱରସ୍ସ । ଦୀଘସୋ ପମାଣେନ ସୁଗତସ୍ସ ୱିଦତ୍ଥିୟା ନୱ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ତିରିୟଂ ପମାଣେନ ଛ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ୱିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ କଥିତାତି ୟୋଜନା ।
ନନ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ରାଜୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିନୟପିଟକେ
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟ-ଟୀକା (ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୮୩୦-୧. ଏୱଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ଦ୍ୱେନୱୁତି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପାଟିଦେସନୀୟେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟୋ ଚନ୍ତରଘର’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରଘରନ୍ତି ରଥିକାଦିମାହ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ନାମ ରଥିକା ବ୍ୟୂହଂ ସିଙ୍ଘାଟକଂ ଘର’’ନ୍ତି ।
ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦନଂ, ଭୋଜନମ୍ପି ୱା ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଭୋଗେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ପାଟିଦେସନୀୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତସ୍ସୋ ଗାଥା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖିତା, ତାସଂ ଅୟଂ ପଟିପାଟି – ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରଘର’’ନ୍ତି ତତିୟା, ‘‘ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ଚତୁତ୍ଥୀ, ‘‘ରଥିକାଦୀସୂ’’ତି ପଞ୍ଚମୀ, ‘‘ରଥିକାୟପି ୱା’’ତି ଛଟ୍ଠୀ । ପଟିପାଟି ପନାୟଂ ମାତିକଟ୍ଠକଥକ୍କମେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମାୟ ପଟିପାଟିୟା ତାସଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି –
୧୮୩୨-୩. ପୁରିମଗାଥାଦ୍ୱୟେନ ପଦଭାଜନାଗତସାମଞ୍ଞୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦେ । ତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞାତିକଭିକ୍ଖୁନିୟା । ୱାକ୍ୟତୋତି ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଚନତୋ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ନପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫୩) ୱଣ୍ଣିତଂ, ତସ୍ମା ଆରାମାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଦେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ୱୀଥିଆଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ୟୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ଚେ, ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ପରିଭୋଗସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣମୂଲକତ୍ତା ନ ଦୋସୋ। ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ’’ତି ଇମିନା ପରିଭୋଗେ ପାଟିଦେସନୀୟାଭାୱୋ ଚ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।
୧୮୩୪. ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀ ରଥିକାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଭୋଜନଂ ଦେତି, ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରାରାମେ ଠତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନି ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତୀତି ଚ ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟପାଟିଦେସନୀୟାପତ୍ତିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୮୩୫. ରଥିକାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭୋଜନଂ ଦେତି ଚେ, ତଂ ରଥିକାୟପି ୱା…ପେ॰… ଅୟଂ ନୟୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ରଥିକାତି ରଚ୍ଛା । ବ୍ୟୂହନ୍ତି ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତା ଗତପଚ୍ଚାଗତରଚ୍ଛା । ସନ୍ଧି ନାମ ଘରସନ୍ଧି । ସିଙ୍ଘାଟକନ୍ତି ଚତୁକ୍କୋଣଂ ୱା ତିକୋଣଂ ୱା ମଗ୍ଗସମୋଧାନଟ୍ଠାନଂ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟୋ ।
୧୮୩୭. ଆମିସେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନରସଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଭାସିତଂ । ଆମିସେନ ସମ୍ଭିନ୍ନେ ଏକରସେ ୟାମକାଲିକାଦିମ୍ହି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହାରେ ପାଟିଦେସନୀୟାପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୮୩୮.ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନହତ୍ଥତୋତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫୩) । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ।
୧୮୩୯. ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଞାତିକସଞ୍ଞିସ୍ସ, ତଥେୱ ୱିମତିସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୮୪୦. ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଦାପେନ୍ତିୟା ଭୂମିୟା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦଦମାନାୟ ୱା ଅନ୍ତରାରାମାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଦେନ୍ତିୟା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅନ୍ତରାରାମାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାପଟିକ୍କମନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିକ୍କମନଂ ନାମ ଭୋଜନସାଲା ।
୧୮୪୧. ଗାମତୋ ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ଦେତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୮୪୨.ହତ୍ଥତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗହଣେ’’ତି ସେସୋ । ତଥାତି ଅନାପତ୍ତି । ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଏଳକଲୋମେନ ସମଂ ମତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପଠମପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୪୩-୪.ଅୱୁତ୍ତେତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଅୱୁତ୍ତେ । ଏକେନପି ଚ ଭିକ୍ଖୁନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପସକ୍କାତି ଅପଗଚ୍ଛ । ଆଦି-ଅତ୍ଥୱାଚିନା ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅପସକ୍କ ତାୱ, ଭଗିନି, ୟାୱ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱାକ୍ୟସେସୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମିନା ଅପସାଦନାକାରୋ ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଏକେନପି ଚ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମିନା ଅୱକଂସୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଉକ୍କଂସୋ ପନ ‘‘ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅପସାଦେତବ୍ବା’’ତି ପାଳିତୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଆମିସ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି । ଭୋଗେତି ଚ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
୧୮୪୫.ତଥେୱାତି ଦୁକ୍କଟଂ । ତତ୍ଥାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ।
୧୮୪୬. ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତେ ଦିନ୍ନେପି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ପନ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱା ‘‘ନ ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତଂ ଦାପେତି, ନ ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ସଚେପି ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ, ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫୮) । ତଥାତି ଅନାପତ୍ତି । ଉଭୟସିକ୍ଖାପଦେହିପି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଦେତି ଚେ’’ତି । ୟଥାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ନ ଦାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଚେପି ଦାପେୟ୍ୟ, ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ, ଦେନ୍ତିୟା ପନ ନେୱ ଇମିନା, ନ ପୁରିମେନ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ।
୧୮୪୭. ଭିକ୍ଖୁନୀ ୟଂ ନ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଦାପେତି, ୟତ୍ଥ ୱା ନ ଦିନ୍ନଂ, ତତ୍ଥ ଦାପେତି, ତମ୍ପି ସବ୍ବେସଂ ମିତ୍ତାମିତ୍ତାନଂ ସମଂ ଦାପେତି, ତତ୍ଥାପି ଅନାପତ୍ତି ।
୧୮୪୮. ସିକ୍ଖମାନା ୱା ସାମଣେରିକା ୱା ‘‘ଇଧ ସୂପଂ ଦେଥ, ଓଦନଂ ଦେଥା’’ତି ୱୋସାସନ୍ତୀ ୱିଧାନଂ କରୋନ୍ତୀ ଠିତା, ତଂ ଅନପସାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ପଞ୍ଚେୱ ଭୋଜନାନି ୱିନା ଅଞ୍ଞଂ ୱୋସାସନ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅନପସାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅନପସାଦେନ୍ତସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିନୋପି ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୮୪୯.ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଭୋଜନଂ କିରିୟଂ, ୱୋସାସନ୍ତିୟା ଅନିୱାରଣଂ ଅକିରିୟନ୍ତି ଏୱମିଦଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ।
ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୫୦-୧.ସେକ୍ଖନ୍ତି ସମ୍ମତେତି ‘‘ସେକ୍ଖସମ୍ମତଂ ନାମ କୁଲଂ ୟଂ କୁଲଂ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଭୋଗେନ ହାୟତି, ଏୱରୂପସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସେକ୍ଖସମ୍ମୁତି ଦିନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୬୭) ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ କୁଲଂ ସେକ୍ଖସମ୍ମତଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକେ କୁଲେ’’ତି । ଲଦ୍ଧା ସମ୍ମୁତି ୟେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଘରୂପଚାରଂ ଓକ୍କନ୍ତେ ନିମନ୍ତିତୋପି ଅନିମନ୍ତିତୋୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଘରୂପଚାରୋକ୍କମନା ପୁବ୍ବେୱା’’ତି । ୟଥାହ ‘‘ଅନିମନ୍ତିତୋ ନାମ ଅଜ୍ଜତନାୟ ୱା ସ୍ୱାତନାୟ ୱା ଅନିମନ୍ତିତୋ, ଘରୂପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତେ ନିମନ୍ତେତି, ଏସୋ ଅନିମନ୍ତିତୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୬୭) ।
‘‘ଅଗିଲାନୋ ନାମ ୟୋ ସକ୍କୋତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖାୟ ଚରିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅଗିଲାନୋ ନାମ । ଗହେତ୍ୱାତି ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ‘‘ଆମିସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୬୭) । ଗହଣେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆହାରତ୍ଥାୟା’’ତି ସେସୋ ।
୧୮୫୩.ତତ୍ଥାତି ଅସେକ୍ଖସମ୍ମତେ କୁଲେ । ତଥେୱ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତଂ ।
୧୮୫୪.ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ଅୱସେସଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ ‘‘ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ୱା ସେସକଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଭିକ୍ଖା ତତ୍ଥ ଦୀୟତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସେକ୍ଖସମ୍ମତେ କୁଲେ ।
୧୮୫୫.ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚୀତି ଆସନସାଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦିକେ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଲାକଭତ୍ତପକ୍ଖିକଉପୋସଥିକପାଟିପଦିକଭତ୍ତାନଂ ଗହଣଂ ।
୧୮୫୬.ଦ୍ୱାରେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ସମ୍ପତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ସଚେପି ଅନାଗତେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ପଠମଂୟେୱ ନୀହରିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬୯) ।
୧୮୫୭.ମହାପଚ୍ଚରିୟା(ପଆଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬୯) ଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ସମୁଟ୍ଠାନେଳକୂପମନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତିୟପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୫୮-୯. ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ, ଏତଂ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତଂ ନାମା’’ତି ୱଚନତୋ ଚ ଇଧାପି ‘‘ସହଧମ୍ମିକଞାପିତ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ଅଗହଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦେନ ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଗହଣଂ । ୱୁତ୍ତମେୱ ନୟଂ ୱୋହାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସେନ ୱା’’ତି । ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଆରଞ୍ଞକାନି ସେନାସନାନୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୩) ୱଚନତୋ ଆରାମନ୍ତି ଆରଞ୍ଞକାରାମମାହ । ସଚେ ଏୱମାରୋଚିତଂ ପଟିସଂୱିଦିତନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ପଦଭାଜନେତି (ପାଚି॰ ୫୭୩) ୟୋଜନା । ପଟିସଂୱିଦିତନ୍ତି ପଗେୱ ନିୱେଦିତଂ ।
୧୮୬୦. ପଚ୍ଛା ୟଥାରୋଚିତଂ ତମେୱ ୱା ତସ୍ସ ଚ ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବହୁଂ ୱା ଆହରୀୟତୁ, ତମ୍ପି ପଟିସଂୱେଦିତଂ ନାମାତି ୟୋଜନା ।
୧୮୬୧.ୟାଗୁୟା ୱିଦିତଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତି । ଇଦମ୍ପି ୱିଦିତଂ କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୮୬୨.ପନାତି ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାନିପି କୁଲାନୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ କୁଲଂ ପଟିସଂୱେଦିତଂ କତ୍ୱା ଖାଦନୀୟାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ସୁତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୭୩) ଅଟ୍ଠକଥାସେସୋ । ତେନାତି କତପଟିସଂୱେଦିତେନ । ତମ୍ପି ଚ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୮୬୩.ଏୱଂ ୟଂ ଅନାରୋଚିତନ୍ତି ‘‘ଆରାମଂ ୱା ଉପଚାରଂ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଂ ପଠମଂ ଅନିୱେଦିତଂ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୟଂ ଆରାମମନାଭତ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ତସ୍ସ ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ପକାରେନ । ‘‘ତଂ ଅସଂୱିଦିତଂ ନାମା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସହଧମ୍ମିକଞାପିତ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ, ଏତଂ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୩) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଟିସଂୱିଦିତନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପେସେତ୍ୱା ‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଆହରିସ୍ସାମା’ତି ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତମ୍ପି ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୭୩) ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୮୬୪.କାରାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିସଂୱିଦିତ’’ନ୍ତି ସେସୋ ।
୧୮୬୫. ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱମକତ୍ୱାତି ‘‘ବହିଆରାମଂ ପେସେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଅକତ୍ୱା । ଉପଚାରତୋତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ତୋ-ପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୮୬୮.‘‘ପଟିସଂୱିଦିତେ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତେ ୱା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଟିସଂୱିଦିତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ପଟିସଂୱିଦିତେ ଅନାପତ୍ତି, ଗିଲାନସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି, ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତେପି ତସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତସ୍ସ ଅୱସେସକେ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ଅୱସେସକେ ୱା ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ୟଥାହ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ପଟିସଂୱିଦିତସ୍ସ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ୱା ସେସକଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୫) । ବହାରାମେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୟେୱ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଗହେତ୍ୱା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୧୮୬୯.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆରଞ୍ଞକାରାମେ । ଖାଦତୋ ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ୟୋଜନା, ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନାନୀ’’ତି ସେସୋ ।
ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସେଖିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୮୭୦. ଏୱଂ ପାଟିଦେସନୀୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସେଖିୟାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟୋ ଅନାଦରିୟେନେୱା’’ତିଆଦି । ୟୋତି ଥେରୋ ୱା ନୱୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୋ ୱା । ଏତ୍ଥ ଅନାଦରିୟଂ ନାମ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନଂ, ନିୱାସନାଦିୱତ୍ଥସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣେ ନିରୁସ୍ସାହଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛତୋପି ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପସ୍ସତୋପି ୱା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନସମୁଚ୍ଚୟୋ ।
୧୮୭୧. ନ କେୱଲଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ଖନ୍ଧକାଗତହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାଦିଆକାରେନାପି ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାଦୀ’’ତିଆଦି । ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାଦିନିୱାସନଂ ପରତୋ ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୨୮୦) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ପରିମଣ୍ଡଲନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱା । ୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ନିୱତ୍ଥବ୍ବଂ ନିୱାସେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୮୭୨.ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋହେଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ସେସୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣକନ୍ତି ୱଡ୍ଢକିଅଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟା । ‘‘ୟୋ ପନ ସୁକ୍ଖଜଙ୍ଘୋ ୱା ମହାପିଣ୍ଡିକମଂସୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପତ୍ଥାୟ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାଧିକମ୍ପି ଓତାରେତ୍ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୭୬) ଅଟ୍ଠକଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁମାହ ‘‘ତତୋ ଊନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
୧୮୭୩. ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱମୁପରିପି । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲଂୟେୱ ନିୱାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅସତିସ୍ସାପୀତି ଅଞ୍ଞୱିହିତସ୍ସାପି ତଥା ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି କେୱଲଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତୁଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅପିଚ ନିୱାସନୱତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହିତୱତ୍ତୋପି ସଚେ ‘‘ଆରୁଳ୍ହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଓରୁଳ୍ହ’’ନ୍ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ଗିଲାନସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଜଙ୍ଘାୟ ୱା ପାଦେ ୱା ୱଣୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ଓତାରେତ୍ୱା ୱା ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ପାଦୋତି ଚେତ୍ଥ ପାଦସମୀପଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଆପଦାସୂତି ୱାଳା ୱା ଚୋରା ୱା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ଅନାପତ୍ତି ।
ପରିମଣ୍ଡଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୭୪.ଉଭୋ କୋଣେ ସମଂ କତ୍ୱାତି ପାରୁପନସ୍ସ ଏକଂସେ କତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ, ଉଦରପସ୍ସେ ଚ ଓଲମ୍ବମାନେ ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ଗଣ୍ଡା ୱିୟ ସମଂ କତ୍ୱା । ପରିମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱାତି ଏତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥପଦଂ । ସାଦରନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ସାଦରଂ ୱା ପାରୁପିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା, ସାଦରଂ ପାରୁପନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପାରୁପନୱତ୍ତେ ଆଦରଂ ଜନେତ୍ୱା ଏୱଂ ଅପାରୁପନ୍ତସ୍ସ ।
୧୮୭୫. ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖା କରଣୀୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୬) ୱା ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲଂ ପାରୁପିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖା କରଣୀୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୭) ୱା ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ’’ତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ୟସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଘରେ, ୱିହାରେ ୱା କାତବ୍ବଂ ପରିମଣ୍ଡଲନ୍ତି ୟୋଜନା । ଘରେତି ଅନ୍ତରଘରେ । ୱିହାରେ ୱାତି ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନାଦିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପରିମଣ୍ଡଲମେୱ ନିୱାସେତବ୍ବଂ ପାରୁପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୧୮୭୬. ଉଭୋ କୋଣେ ସମଂ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୀୱମେୱ ଚ ଅନୁୱାତେନ ଛାଦେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୮୭୭.ତଥା ଅକତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଅକତ୍ୱା । ଜତ୍ତୂନିପୀତି ଉଭୋ ଅଂସକୂଟାନିପି । ଉରମ୍ପି ଚାତି ହଦୟମ୍ପି । ୱିୱରିତ୍ୱାତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା । ୟଥାକାମନ୍ତି ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ । ଗଚ୍ଛତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ’’ତି ସେସୋ । ଅନ୍ତରଘରଂ ନାମ ଗାମେ ୱା ହୋତୁ ୱିହାରେ ୱା, ପଚିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗିହୀନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ।
ତତିୟଂ ।
୧୮୭୮-୯.‘‘ମଣିବନ୍ଧତୋ’’ତି ଇମିନାପି ‘‘ହେଟ୍ଠା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱାସୂପଗସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିସୀଦତୋ’’ତି ସେସୋ । ୱାସୂପଗୋ ନାମ ରତ୍ତିୱାସତ୍ଥାୟ ଉପଗତୋ, ଏତେନ ୱାସତ୍ଥାୟ ଅନ୍ତରଘରଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନେୱ ଉପଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି, ଏତେନେୱ ୱାସୂପଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତସ୍ସ ୟଥାକାମଂ ଗମନେ ନ ଦୋସୋତି ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଏକଦିୱସମ୍ପି ୱାସୂପଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଚତୁପଞ୍ଚାହଂ ୱାସମଧିଟ୍ଠାୟ ୱସିତଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୧୮୮୦.ସୁୱିନୀତେନାତି ହତ୍ଥପାଦାନଂ ଅକୀଳାପନେନେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନୀତେନ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୮୮୧. ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ସତୀମତା’’ତି ଦୀଘୋ କତୋ । ଅୱିକାରେନାତି ତଂତଦୱଲୋକାସହିତେନ। ୟୁଗଂ ମତ୍ତା ପମାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ୟୁଗମତ୍ତଂ, ରଥୟୁଗଂ ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ, ତତ୍ତକଂ ପଦେସଂ । ପେକ୍ଖିନାତି ଓଲୋକେନ୍ତେନ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁନା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୮୮୨. ଅନ୍ତରଘରେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ତଥାରୂପେ ଅନ୍ତରାୟେ ସତି ଗଚ୍ଛତୋପି ଓଲୋକେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପରିସ୍ସୟାଭାୱଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ‘‘ତଥା ଗାମେ ପୂଜ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ପନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଓଲୋକେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୮୮୩.ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତହଂ ତହନ୍ତି ୟୋ ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ପାସାଦଂ କୂଟାଗାରଂ ୱୀଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ।
ସତ୍ତମଂ ।
୧୮୮୪.ଏକତୋୱାପୀତି ଏକଅଂସକୂଟତୋ ୱା । ଉଭତୋ ୱାପୀତି ଉଭୟଂସକୂଟତୋ ୱା । ଇନ୍ଦଖୀଲକତୋ ଅନ୍ତୋତି ଗାମଦ୍ୱାରିନ୍ଦଖୀଲତୋ ଅନ୍ତୋ, ଘରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନୱମଂ ।
୧୮୮୫.ତଥା ନିସିନ୍ନକାଲେପୀତି ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନକାଲେପି । କୁଣ୍ଡିକଂ ନୀହରନ୍ତେନ ଚ ଚୀୱରଂ ଅନୁକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବା କୁଣ୍ଡିକାତି ୟୋଜନା । କୁଣ୍ଡିକନ୍ତି ଚ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ । ଧମ୍ମକରଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଦସମଂ ।
ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୮୮୬. ଗନ୍ତୁଞ୍ଚେୱ ନିସୀଦିତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ କିରିୟାସମୁଚ୍ଚୟୋ । ହସନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ହାସଜନକେ କାରଣେ । ସିତମତ୍ତନ୍ତି ମନ୍ଦହାସଂ ।
ପଠମଦୁତିୟାନି ।
୧୮୮୭.ଅପ୍ପସଦ୍ଦେନାତି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ହୋତି ? ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଗେହେ ଆଦିମ୍ହି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ, ମଜ୍ଝେ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ, ଅନ୍ତେ ତତିୟତ୍ଥେରୋତି ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେସୁୟଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଦୁତିୟତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତି, ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଞ୍ଚେୱ ସୁଣାତି, କଥଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତିୟତ୍ଥେରୋ ପନ ସଦ୍ଦମେୱ ସୁଣାତି, କଥଂ ନ ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୮୮) ୱୁତ୍ତଅପ୍ପସଦ୍ଦୟୁତ୍ତେନ । ସଚେ ପନ ତତିୟତ୍ଥେରୋ କଥଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି, ମହାସଦ୍ଦୋ ନାମ ହୋତୀତି ।
ତତିୟଂ ।
୧୮୮୮.କାୟପ୍ପଚାଲକଂ କତ୍ୱାତି କାୟଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚାଲେତ୍ୱା । ଉପରିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ବାହୂ’’ତି ମଣିବନ୍ଧତୋ ୟାୱ ଅଂସକୂଟା ଗହେତବ୍ବା ।
୧୮୮୯.ଉଜୁଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଉଜୁଂ ଠପେତ୍ୱା । ଆସିତବ୍ବନ୍ତି ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସମେନ ଇରିୟାପଥେନ ତୂ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୮୯୦. ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତେ କରଣୱଚନଂ । ଗମନପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଗମନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ନିସୀଦନେନ ୟୁତ୍ତେସୂ’’ତି ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମାନି ।
ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୮୯୧.ଖମ୍ଭଂ କତ୍ୱାତି କଟିୟା ଏକପସ୍ସେ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ପସ୍ସେସୁ କପ୍ପରସନ୍ଧିତୋ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା । ୟଥାହ – ‘‘ଖମ୍ଭକତୋ ନାମ କଟିୟଂ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା କତଖମ୍ଭୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୯୬) । ଉକ୍କୁଟିକାୟ ୱା ଗଚ୍ଛତୋତି ୟୋଜନା । ଉକ୍କୁଟିକା ୱୁଚ୍ଚତି ପଣ୍ହିୟୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗପାଦେହି ୱା ଅଗ୍ଗପାଦେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଣ୍ହୀହି ଏୱ ୱା ଭୂମିଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଗମନଂ ।
୧୮୯୨.ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟାତି ଆୟୋଗପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ । ଅନ୍ତରଘରେ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୮୯୩.ଦୁତିୟେଚାତି ‘‘ନ ଖମ୍ଭକତୋ ଅନ୍ତରଘରେ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୯୭) ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ । ଚତୁତ୍ଥେ ଚାତି ‘‘ନ ଓଗୁଣ୍ଠିତୋ ଅନ୍ତରଘରେ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୯୯) ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ । ଛଟ୍ଠେତି ‘‘ନ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ’’ଇଚ୍ଚାଦି (ପାଚି॰ ୬୦୧) ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ । ଇତି ଏୱଂ ସାରୁପ୍ପା ସମଣାଚାରାନୁଚ୍ଛୱିକା ଛବ୍ବୀସତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପକାସିତାନି ।
ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ।
୧୮୯୪. ୱିଞ୍ଞୁନା ଭିକ୍ଖୁନା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସତିୟୁତ୍ତେନ, ପତ୍ତସଞ୍ଞିନା ଚ ହୁତ୍ୱା ସମସୂପୋୱ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସକ୍କଚ୍ଚନ୍ତି ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ‘‘ସତିୟୁତ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ‘‘ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୨) ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତେ ସଞ୍ଞା ପତ୍ତସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପତ୍ତସଞ୍ଞୀ, ଅନଞ୍ଞୱିହିତେନ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେୟେୱ ଉପନିବଦ୍ଧସଞ୍ଞିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୮୯୫.ଭତ୍ତଚତୁବ୍ଭାଗୋତି ଭତ୍ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ଭାଗପ୍ପମାଣୋ । ତତୋ ଅଧିକଂ ଗଣ୍ହତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୧୮୯୬. ‘‘ରସରସେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ରସେରସେ’’ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ସୂପେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଓଲୋଣିସାକସୂପେୟ୍ୟମଚ୍ଛରସମଂସରସାଦୀନି ରସରସାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଓଲୋଣୀତି ଦଧିକତଂ ଗୋରସ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଏକା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତୀ’’ତି ଅପରେ । ‘‘ୟୋ କୋଚି ସୁଦ୍ଧୋ କଞ୍ଜିକତକ୍କାଦିରସୋ’’ତି ଅଞ୍ଞେ । ସାକସୂପେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ୟା କାଚି ସୂପେୟ୍ୟସାକେହି କତା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି ୱୁତ୍ତା । ମଂସରସାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱସେସା ସବ୍ବାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଞାତକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଧନେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଚ ‘‘କୀତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଚ ସେସୋ । ଞାତକାଦୀନଂ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାୟ କତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ କୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମାନି ।
୧୮୯୭. ଅଧିଟ୍ଠାନୂପଗସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଅନ୍ତୋଲେଖାପମାଣେନ ପୂରିତୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୧୮୯୮. ଅନାପତ୍ତିୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ଅଧିଟ୍ଠାନୂପଗେ ପତ୍ତେ । ଥୂପୀକତଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦିୟ୍ୟମାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଲେଖାତିକ୍କମୋ ୟଥା ହୋତି, ଏୱଂ ଥୂପୀକତଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହତୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ପଠମଂ ଥୂପୀକତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୂପଗପତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ପଠମପଟିଗ୍ଗହିତପତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଭୋଜନସ୍ସ ଥୂପୀକତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନିୱାରିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୮୯୯. କାଲିକତ୍ତୟମେୱ ଚ ଥୂପୀକତଂ ୱଟ୍ଟତେୱାତି ୟୋଜନା । ସେସେତି ଅନଧିଟ୍ଠାନୂପଗେ ପତ୍ତେ । ସବ୍ବନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ କାଲିକଂ ଥୂପୀକତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୦୦.ପେସେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସେସୋ । ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଦି ପେସେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱିହାରଂ ପେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱ ପେସିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପୂରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୧୯୦୧.ପକ୍ଖିପ୍ପମାନନ୍ତି ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ପକ୍ଖିପିୟମାନଂ । ଫଲାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଓଦନାଦିମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ହେଟ୍ଠାଓରୋହତୀତି ସମନ୍ତା ଓକାସସମ୍ଭୱତୋ ଚାଲିୟମାନଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିପ୍ପମାଣତୋ ହେଟ୍ଠା ଭସ୍ସତି ।
୧୯୦୨.ତକ୍କୋଲକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୂଗଫଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଠପେତ୍ୱାତି ଭତ୍ତମତ୍ଥକେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ୱଟଂସକନ୍ତି ଅୱଟଂସକଂ ।
୧୯୦୩.ପୂୱସ୍ସାତି ୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ, ପୂୱୱଟଂସକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୂୱସ୍ସ ୟାୱକାଲିକତ୍ତା ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଥୂପୀକତଂ ସିୟା’’ତି ।
୧୯୦୪. ପଣ୍ଣାନଂ ୱିସୁଂ ଭାଜନତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
୧୯୦୫.ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତଂ ତୁ ସବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଥୂପୀକତତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ପନ ସବ୍ବଂ । ଗହିତଂ ସୁଗହିତନ୍ତି ୱିରାଧେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଚେ, ସୁପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ।
ଦସମଂ ।
ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୦୬. ‘‘ଉପରି ଓଧି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଉପରୀତି ଭତ୍ତସ୍ସ ଉପରି । ଓଧିନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ । ପଟିପାଟିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଦିସାୟ ପରିୟନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ।
୧୯୦୭.ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେନ୍ତୋ’’ତି ସେସୋ । ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଜନେ ଆକିରଂ ଆକିରନ୍ତୋ ପନ ପଟିପାଟିଂ ୱିନାପି ତହିଂ ତହିଂ ଓମସତି ଚେ, ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗକଂ ତଥା ଆକିରନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଓମସତି, ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି ୟୋଜନା। ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗଂ ନାମ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।
ତତିୟଂ ।
୧୯୦୮. ମତ୍ଥକଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଥୂପକତୋତି ମତ୍ଥକତୋ, ୱେମଜ୍ଝତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୧୦) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ମତ୍ଥକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭତ୍ତମତ୍ଥକମାହ । ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱାତି ହତ୍ଥେନ ଭତ୍ତଂ ଅୱମଦ୍ଦିତ୍ୱା ।
୧୯୦୯.ସେସକେ ପରିତ୍ତେପି ଚାତି ଅୱସିଟ୍ଠେ ଅପ୍ପକେପି ଚ । ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱାନାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ସଂହରିତ୍ୱା । ଏକତୋ ପନ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୯୧୦.ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତାହେତୂତି ପୁନ ଗଣ୍ହିତୁକାମତାହେତୁ । ସୂପଂ ୱାତି ମୁଗ୍ଗାଦିସୂପଂ ୱା । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱାତି ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗଂ ୱା ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୧୯୧୧.ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟନ୍ତି ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଞାତକାନଂ ୱା ପୱାରିତାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅନାପତ୍ତିୟଂ ଅଧିକଂ । ଗିଲାନୋପି ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ପତ୍ତଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉଜ୍ଝାନେ ଗିଲାନୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଉଜ୍ଝାନେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ ।
୧୯୧୨.ଦସ୍ସାମୀତି ଇମସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା । ଅୱମଞ୍ଞିତ୍ୱା ଉଜ୍ଝାୟନଚିତ୍ତଂ ଉଜ୍ଝାନଂ, ଉଜ୍ଝାନେ ସଞ୍ଞା ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ନଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ।
୧୯୧୩.‘‘ତେସଂ ମଜ୍ଝପ୍ପମାଣେନା’’ତି ଇମିନା ଅସାରୁପ୍ପୱସେନ ଖୁଦ୍ଦକପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ନାତିମହନ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତିମହନ୍ତସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଖୁଦ୍ଦକେ ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀତି । କବଳୋତି ଆଲୋପୋ ।
୧୯୧୪. ମୂଲଖାଦନୀୟାଦିକେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଖଜ୍ଜକେ ପନାତି ୟୋଜନା । ଫଲାଫଲେତି ଖୁଦ୍ଦକେ, ମହନ୍ତେ ଚ ଫଲେ ।
ନୱମଂ ।
୧୯୧୫. ଦସମେ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଦସମଂ ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୧୬.‘‘ଅନାହଟେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଅପ୍ପତ୍ତେ’’ତି । ୟଥାହ ‘‘ଅନାହଟେତି ଅନାହରିତେ, ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଅସମ୍ପାପିତେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୧୭) । ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ମୁଖଦ୍ୱାର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା କସ୍ସାତି ଅପେକ୍ଖାୟ ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋପଦେକୱଚନେନ ବ୍ୟଞ୍ଜିତମେୱତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ-ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ, ଅପ୍ପତ୍ତେ ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅସମ୍ପତ୍ତେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଠମଂ ।
୧୯୧୭.ସକଲଂହତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ତଦେକଦେସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତୱୋହାରସ୍ସ ଅୱୟୱେପି ପୱତ୍ତନତୋ ଏକଙ୍ଗୁଲିମ୍ପି ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୯୧୮.ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ବ୍ୟାହରନ୍ତସ୍ସାତି କଥେନ୍ତସ୍ସ ।
ଦୁତିୟତତିୟାନି ।
୧୯୨୦.ପିଣ୍ଡୁକ୍ଖେପକନ୍ତି ପିଣ୍ଡଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଇଧାପି ଖଜ୍ଜକଫଲାଫଲେସୁ ଅନାପତ୍ତି । କବଳଚ୍ଛେଦକମ୍ପି ୱାତି କବଳଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଇଧ ଖଜ୍ଜକଫଲାଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗେପି ଅନାପତ୍ତି । ଗଣ୍ଡେ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଫଲାଫଲମତ୍ତେୟେୱ ଅନାପତ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ।
୧୯୨୧-୨.ହତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧୁନିତ୍ୱାନାତି ହତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧୁନିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତୋତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିତ୍ଥାୱକାରକନ୍ତି ସିତ୍ଥାନି ଅୱକିରିତ୍ୱା ଅୱକିରିତ୍ୱା । ଜିୱ୍ହାନିଚ୍ଛାରକଂ ୱାପୀତି ଜିୱ୍ହଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା । ଚପୁ ଚପୂତି ୱାତି ‘‘ଚପୁ ଚପୂ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ସତ୍ତମେତି ‘‘ନ ହତ୍ଥନିଦ୍ଧୁନକ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦେ । ଅଟ୍ଠମେତି ‘‘ନ ସିତ୍ଥାୱକାରକ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦେ । କଚୱରୁଜ୍ଝନେତି କଚୱରାପନୟନେ ।
ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମଦସମାନି ।
ପଞ୍ଚମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୨୩. ‘‘ସୁରୁ ସୁରୂ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ନ ଭୋତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ହତ୍ଥନିଲ୍ଲେହକଂ ୱାପୀତି ହତ୍ଥଂ ନିଲ୍ଲେହିତ୍ୱା ନିଲ୍ଲେହିତ୍ୱା ।
୧୯୨୪. ଫାଣିତଂ, ଘନୟାଗୁଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଗହେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ମୁଖେ ପୱେସେତ୍ୱାପି ତଂ ଭୋତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୨୫. ଏକାୟ ଅଙ୍ଗୁଲିକାୟପି ପତ୍ତୋ ନ ଲେହିତବ୍ବୋୱ । ଜିୱ୍ହାୟ ଏକଓଟ୍ଠୋପି ନ ନିଲ୍ଲେହିତବ୍ବକୋତି ୟୋଜନା । ବହି ଓଟ୍ଠଞ୍ଚ ଜିୱ୍ହାୟ ନ ଲେହିତବ୍ବଂ । ଓଟ୍ଠେ ଲଗ୍ଗଂ ସିତ୍ଥାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉଭୋହି ଓଟ୍ଠମଂସେହିୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
୧୯୨୬-୮.ନ ଚ ଗହେତବ୍ବଂ, ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ହି-ଇତି ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥେ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତସ୍ମା’’ତି । ‘‘ପାନୀୟଥାଲକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାଦୀନମ୍ପି ତଥା ନଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ସରାୱଂ ୱାତି ତଟ୍ଟକଂ ୱା ।
ଅନାମିସେନ ହତ୍ଥେନାତି ଆମିସରହିତେନ ହତ୍ଥେକଦେସେନ । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ପନ ହତ୍ଥସ୍ସ
ଏକଦେସୋ ଆମିସମକ୍ଖିତୋ ନ ହୋତି, ତେନ ପଦେସେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୩୧) । ଆମିସମକ୍ଖିତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ‘‘ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଧୋୱାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଅନାପତ୍ତି ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୯୨୯.ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ସସିତ୍ଥକା ପତ୍ତଧୋୱନା ସିତ୍ଥକାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତଂ ପତ୍ତଧୋୱନୋଦକଂ ଘରା ବହି ଅନ୍ତରଘରେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସସିତ୍ଥକେ ପତ୍ତଧୋୱନେ ସିତ୍ଥକାନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦକେନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦକଗତିକାନେୱ କତ୍ୱା ତଂ ଉଦକଂ ଘରା ବହି ଅନ୍ତରଘରେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଗହେତ୍ୱାତି ସସିତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଧୋୱନୋଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ସସିତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଧୋୱନୋଦକଂ ଘରା ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ଅନ୍ତରଘରେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନାମ ଖେଳମଲ୍ଲାଦିକୋ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠହତ୍ଥଧୋୱନଭାଜନୱିସେସୋ ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୧୯୩୦.ଛତ୍ତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ‘‘ଛତ୍ତଂ ନାମ ତୀଣି ଛତ୍ତାନି ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ କିଲଞ୍ଜଚ୍ଛତ୍ତଂ ପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲବଦ୍ଧଂ ସଲାକବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୩୪) ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ଛତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସେତଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ଥପଲିଗୁଣ୍ଠିତଂ ପଣ୍ଡରଚ୍ଛତ୍ତଂ । କିଲଞ୍ଜଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ୱିଲୀୱଚ୍ଛତ୍ତଂ । ପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି ୟେହି କେହିଚି କତଂ । ‘‘ମଣ୍ଡଲବଦ୍ଧଂ ସଲାକବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଛତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଜରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ହି ମଣ୍ଡଲବଦ୍ଧାନି ଚେୱ ହୋନ୍ତି ସଲାକବଦ୍ଧାନି ଚ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଅନୱସେସପରିଗ୍ଗହୱଚନେନ ‘‘ୟମ୍ପି ଚ ତତ୍ଥଜାତଦଣ୍ଡେନ କତଂ ଏକପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ହୋତି, ତମ୍ପି ଛତ୍ତମେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୩୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଛତ୍ତୱିସେସଂ ଗଣ୍ହାତି । ହତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ସରୀରାୱୟୱେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଅଂସକୂଟାଦିସରୀରାୱୟୱେନ ଗହେତ୍ୱାପି ହତ୍ଥେନ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତି, ଛତ୍ତପାଦୁକାୟ ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ପସ୍ସେ ୱା ଠିତଂ ହୋତି,
ହତ୍ଥତୋ ଅପଗତମତ୍ତେ ଛତ୍ତପାଣି ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ନ ଛତ୍ତପାଣିସ୍ସ ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ, ଇଧ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ଲବ୍ଭତି । ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଦସୋଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମୁପରିପି ।
ସତ୍ତମଂ ।
୧୯୩୧.ଦଣ୍ଡପାଣିମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ଦଣ୍ଡୋ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । କିତ୍ତକପ୍ପମାଣୋ ଦଣ୍ଡୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ’’ତିଆଦି । ମଜ୍ଝିମହତ୍ଥତୋତି ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ, ୟୋ ‘‘ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୧୯୩୨.ସତ୍ଥପାଣିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ୱକ୍ଖମାନଂ ସକଲଂ ଧନୁୱିକତିଂ, ସରୱିକତିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଖଗ୍ଗାଦି ସତ୍ଥଂ ନାମ । ଖଗ୍ଗଂ ସନ୍ନହିତ୍ୱା ଠିତୋପି ସତ୍ଥପାଣି ନୁ ଖୋତି ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ସତ୍ଥପାଣୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ନ ହୋତି ଅସି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ନୱମଂ ।
୧୯୩୩-୫. ସରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଧନୁଂ ୱା ସୁଦ୍ଧଧନୁଂ ୱା ସୁଦ୍ଧସରଂ ୱା ସଜିୟଂ ଧନୁଦଣ୍ଡଂ ୱା ନିଜିୟଂ ଧନୁଦଣ୍ଡଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସାପି ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସାପି ୱା ସଚେ ୟୋ ତଥା ପଦସୋଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସଚେ ପନସ୍ସ ଧନୁ ଖନ୍ଧେ ପଟିମୁକ୍କଂ ହୋତି, ୟାୱ ନ ଗଣ୍ହାତି, ତାୱ ୱଟ୍ଟତି । ଜିୟାୟ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସଜିୟଂ।
ଦସମଂ ।
ଛଟ୍ଠୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୩୬.ପାଦୁକାରୁଳ୍ହକସ୍ସାତି ପାଦୁକଂ ଆରୁଳ୍ହୋ ପାଦୁକାରୁଳ୍ହୋ, ସୋୟେୱ ପାଦୁକାରୁଳ୍ହକୋ, ତସ୍ସ । କଥଂ ଆରୁଳ୍ହସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅକ୍କମିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସାତି ଛତ୍ତଦଣ୍ଡକେ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ ଅପ୍ପୱେସେତ୍ୱା କେୱଲଂ ପାଦୁକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ପଟିମୁକ୍କସ୍ସ ୱାତି ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ଏତଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ‘‘ପାଦୁକାରୁଳ୍ହକସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ୟଥାହ ‘‘ନ ପାଦୁକାରୁଳ୍ହସ୍ସ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ଦେସେତବ୍ବୋ । ୟୋ ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱା ପଟିମୁକ୍କସ୍ସ ୱା ଓମୁକ୍କସ୍ସ ୱା ଅଗିଲାନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୩୮) ।
ପଠମଂ ।
୧୯୩୭-୪୦.ଉପାହନଗତସ୍ସାପୀତି ଅକ୍କନ୍ତାଦିଆକାରେନ ଉପାହନାରୁଳ୍ହସ୍ସ ଚ । ୟଥାହ ‘‘ଅକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱା ପଟିମୁକ୍କସ୍ସ ୱା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଛତ୍ତପାଣିଆଦୀସୁ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଅଗିଲାନସ୍ସାତି ଇଦଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ସେସୋ । ୟାନେ ୱା ଗତସ୍ସ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୟାନେ ୱା ଗତସ୍ସାତି ସଚେ ଦ୍ୱୀହି ଜନେହି ହତ୍ଥସଙ୍ଘାତେନ ଗହିତୋ, ସାଟକେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ୱଂସେନ ୱୟ୍ହତି, ଅୟୁତ୍ତେ ୱା ୱୟ୍ହାଦିକେ ୟାନେ, ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱା ଠପିତେ ଚକ୍କମତ୍ତେପି ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ୟାନଗତୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ସୟନେପି ୱା ଅନ୍ତମସୋ କଟସାରକେ ୱା ଛମାୟ ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସାପି ଅଗିଲାନସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ସୟନଗତସ୍ସାତି ଅନ୍ତମସୋ କଟସାରକେପି ପକତିଭୂମିୟମ୍ପି ନିପନ୍ନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧) । ଉଚ୍ଚେ ପୀଠେ ୱା ଉଚ୍ଚେ ମଞ୍ଚେପି ୱା ନିସିନ୍ନେନ, ଠିତେନ ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଠତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତମେୱ । ସୟନେସୁ ଗତସ୍ସ ଚ ଦେସେନ୍ତେନ ସୟନେସୁ ଗତେନାପି ସମାନେ ୱାପି ଉଚ୍ଚେ ୱା ନିପନ୍ନେନେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୪୧.‘‘ତଥେୱଚା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ଗହିତଂ ।
ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
୧୯୪୨. ‘‘ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୟକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଲ୍ଲତ୍ଥିକା ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆୟୋଗପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ହତ୍ଥପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ୟାୟ କାୟଚି ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଠିତସୀସସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୱେଠନେନ ୱା ମୋଲିଆଦୀହି ୱା ୟଥା କେସନ୍ତୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱେଠିତସୀସସ୍ସ ।
୧୯୪୩. ୟଦି କେସନ୍ତଂ ୱିୱରାପେତ୍ୱା ଦେସେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୀସଂ ୱିୱରାପେତ୍ୱା ଦେସେତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୱାରୋପି ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ।
୧୯୪୪-୫. ଅଟ୍ଠମେ ‘‘ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସାତି ଅନ୍ତମସୋ ୱତ୍ଥମ୍ପି ତିଣାନିପି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୫) ଇଦଞ୍ଚ ନୱମେ ‘‘ଉଚ୍ଚେ ଆସନେତି ଅନ୍ତମସୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସେପି ଉନ୍ନତେ ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୭) ଇଦଞ୍ଚ ଦସମେ ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସାଭାୱା ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ନୱମେୱାପି, ଦସମେ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚିପୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଥେରୁପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱାନ ଠିତଂ ଦହରଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଥେରୋ ଚେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା । କଥେତବ୍ବମୁପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତସ୍ସ ପସ୍ସେ ପନଞ୍ଞସ୍ସ, କଥେତବ୍ବଂ ୱିଜାନତା’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଠିତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ। ତସ୍ସ ସମୀପୱତ୍ତିନୋ କସ୍ସଚି ଅଭାୱେ ସଜ୍ଝାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଟ୍ଠମନୱମଦସମାନି ।
ସତ୍ତମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୪୬.ଗଚ୍ଛତୋ ପୁରତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନା’’ତି ସେସୋ । ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତୋ ପଞ୍ହଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସଚେ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
୧୯୪୭. ଉଗ୍ଗହିତଂ ଧମ୍ମଂ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଜ୍ଝାୟତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ସମମେୱ ଗଚ୍ଛତୋ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ୟୁଗଗ୍ଗାହନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ହି ୟୁଗଗ୍ଗାହ-ସଦ୍ଦୋ ।
ପଠମଂ ।
୧୯୪୮. ସକଟମଗ୍ଗେ ଏକେକସ୍ସ ଚକ୍କସ୍ସ ପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକେକସ୍ସ ଚକ୍କସ୍ସ ପଥେନ ସମଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉପ୍ପଥେନାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଉପ୍ପଥେନ ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା । ଉପ୍ପଥେନାତି ଅମଗ୍ଗେନ । ଏୱଂ ଅନାପତ୍ତିୱିସୟେ ଦସ୍ସିତେ ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଆପତ୍ତିୱିସୟୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୧୯୪୯.ତତିୟେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ନ ଠିତୋ ଅଗିଲାନୋ ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୫୧) ଏତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୟଥାରୁତୱସେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସହସା ଉଚ୍ଚାରୋ ୱା ପସ୍ସାୱୋ ୱା ନିକ୍ଖମତି, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କତୋ ନାମ, ଅନାପତ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିଙ୍ଘାଣିକାୟ ଖେଳେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତେପି ବାତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିସୁଂୟେୱ ଦସ୍ସିତୋ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଉଚ୍ଚାରାଦିଚତୁକ୍କ’’ନ୍ତି ।
୧୯୫୦. ଏତ୍ଥ ହରିତଂ ନାମ ଇଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଜୀୱରୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦି । ରୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଜୀୱମାନକତିଣଲତାଦୀନମ୍ପି ହରିତେୟେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଦିସ୍ସମାନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଚନେନେୱ ଅଦିସ୍ସମାନଗତଂ ଅହରିତନ୍ତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସାଖା ୱା ଭୂମିଲଗ୍ଗା ଦିସ୍ସମାନା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ହରିତମେୱାତି ୟୋଜନା ।
୧୯୫୧. ସହସା ୱଚ୍ଚଂ ନିକ୍ଖମତେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ୱଚ୍ଚନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସାୱାଦୀନମ୍ପି ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗିଲାନଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା’’ତି ସେସୋ ।
୧୯୫୨.ପଲାଲଣ୍ଡୁପକେ ୱାପୀତି ପଲାଲଚୁମ୍ବଟକେପି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପହରିତଂ ଅଲଭନ୍ତେନା’’ତି ସେସୋ । କିସ୍ମିଞ୍ଚୀତି ସୁକ୍ଖତିଣାଦିମ୍ହି କିସ୍ମିଞ୍ଚି । ତଂ ୱଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଛା ହରିତଂ ଓତ୍ଥରତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୫୩.ଏତୀତି ପୱିସତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ଖେଳେନ ଏୱ ଚା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
୧୯୫୪.ୱଚ୍ଚକୁଟିସମୁଦ୍ଦାଦିଉଦକେସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଂ ଅପରିଭୋଗଜଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନେୱ ‘‘ତେସଂ ଅପରିଭୋଗତ୍ତା’’ତି ଅପରିଭୋଗତ୍ତମେୱ କାରଣମାହ ।
୧୯୫୫.ଉଦକୋଘେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାତେ’’ତି ସେସୋ । ଅଜଲନ୍ତି ଅଜଲଟ୍ଠାନଂ । ଜଲେତି ପରିଭୋଗାରହଜଲେ । ଇଧାପି ଥଲକତୋ ଉଦକଂ ଓତ୍ଥରତି, ଅନାପତ୍ତି ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
ଅଟ୍ଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯୫୬-୭. ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ’’ତିଆଦି । ଞେୟ୍ୟାତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ସେଖିୟେସୁ । ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକା ଆଦି ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋୟଂ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ, ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାଅପ୍ପସଦ୍ଦପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛମା ଚ ନୀଚାସନଞ୍ଚ ଠାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଛା ଚ ଉପ୍ପଥୋ ଚ ଛମାନୀଚାସନଟ୍ଠାନପଚ୍ଛାଉପ୍ପଥା, ତେ ସଦ୍ଦା ଏତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଛମା…ପେ॰… ଉପ୍ପଥୱା, ଛମାଦିପଦୱନ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଠାନ-ସଦ୍ଦେନ ଠା-ଧାତୁସ୍ସେୱ ରୂପତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦାଗତୋ ଠିତ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋ । ‘‘ଦସସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱଣ୍ଣଲୋପେନ, ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱା ‘‘ଦସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମନୁଭାସନେ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହି ଏତେସୁ ଦସସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ତୁଲ୍ୟା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଇମାନି ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନାନି, ଏକେକମେତ୍ଥ କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୯୫୮-୯.‘‘ଛତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣପଦାନି । ଏତାନି ଏକାଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ପନ ଧମ୍ମଦେସନେନ ତୁଲ୍ୟାୱ ସଦିସା ଏୱାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମାନି ଏକାଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନାନି, କିରିୟାକିରିୟାନି, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖାନି, ସଚିତ୍ତକାନି, ଲୋକୱଜ୍ଜାନି, ୱଚୀକମ୍ମାନି, ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଦୁକ୍ଖୱେଦନାନୀତି ।
ସୂପୋଦନେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସୂପୋଦନ-ସଦ୍ଦେନ ଲକ୍ଖିତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନଂ ବହୁତ୍ତା ଇଦମେୱ ୱିସେସିତଂ । ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମଂ ମତନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହି ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେନ ସମାନଂ ମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ।
୧୯୬୦.ଅୱସେସା ତିପଞ୍ଞାସାତି ଅୱସେସାନି ତେପଞ୍ଞାସସିକ୍ଖାପଦାନି । ସମାନା ପଠମେନ ତୂତି ପଠମେନ ପାରାଜିକେନ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିତୋ ସମାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପଠମପାରାଜିକସଦିସସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆପଦାସୂ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, ପାରୁପିତ୍ୱା ଚରନ୍ତାନଂ ଚୋରୁପଦ୍ଦୱାଦି ଆପଦା ନାମ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ନଦିସନ୍ତରଣାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେଖିୟେସୁ ସବ୍ବେସୂତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୯୬୧. ‘‘ନ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀ ପରେସଂ ପତ୍ତଂ ଓଲୋକେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀନଂ (ପାଚି॰ ୬୧୪) ଇମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ନ ପନାଗତୋତି ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସାପି ୟଥାୱତ୍ଥୁକାୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ସେଖିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯୬୨. ୟୋ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସୋ ହି ୟସ୍ମା ୱିନୟେ ୱିସାରଦୋ ହୋତି, ୱିନୀତମାନସୋ ଚ ହୋତି, ପରେହି ଦୁପ୍ପଧଂସିୟୋ ଚ ହୋତି, ତତୋ ତସ୍ମା କାରଣା ସମାହିତୋ ସତତଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିନିଦାନଂ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅତ୍ଥତୋ, ଗନ୍ଥତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଞତ୍ୱା । ୱିସାରଦୋତି ସାରଜ୍ଜନଂ ସାରଦୋ, ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଅସ୍ସାତି ୱିସାରଦୋ, ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା, ଆପତ୍ତାଦିୱିଭାଗେ ଚ ନିବ୍ଭୟୋ ନିରାସଙ୍କୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ କେୱଲଂ ଇମସ୍ସ ଜାନନେ ଏସୋୱ ଆନିସଂସୋ, ଅଥ ଖୋ ୱିନୀତମାନସୋ ଚ ହୋତି, ସଂୟତଚିତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପରେହୀତି ଇମଂ ଅଜାନନ୍ତେହି ଅଞ୍ଞେହି । ଦୁପ୍ପଧଂସିୟୋ ଚ ହୋତୀତି ଅନଭିଭୱନୀୟୋ ଚ ହୋତି ।
ତତୋତି ତସ୍ମା ୱିନୟେ ୱିସାରଦତାଦିସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନହେତୁତ୍ତା । ହୀତି ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିକ୍ଖେତି ସଜ୍ଝାୟନସୱନାଦିୱସେନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସତତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ଏତ୍ଥାପି ସତତାଭିୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୟଥାଭୂତପଟିୱେଧାଭାୱତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାୟ ଏକଗ୍ଗତାୟ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମାହିତୋ’’ତି, ସମ୍ମା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ଆହିତୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
୧୯୬୩. ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପକାରନ୍ତରେନାପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୟେ’’ତି ଲବ୍ଭତି । ୟେ ଥେରା ୱା ନୱା ୱା ମଜ୍ଝିମା ୱା । ପରମନ୍ତି ଅମତମହାନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ମୂଲକାରଣସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ପକାସନତୋ ଉତ୍ତମଂ । ଅସଂକରନ୍ତି ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ । ସଂକରନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଗୁଣୋପେତତ୍ତା କାୟଚିତ୍ତସୁଖକାରଣଂ ସମ୍ମୁଖଂ କରୋତୀତି ସଂକରଂ । ସୱନାମତନ୍ତି ସଦ୍ଦରସାଦିୟୋଗେନ କଣ୍ଣରସାୟନଂ । ଅମତନ୍ତି ତତୋୟେୱ ଅମତଂ ସୁମଧୁରଂ । ଅମତମହାନିବ୍ବାନାୱହତ୍ତା ୱା ଫଲୂପଚାରେନ ଅମତଂ । ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ଅୱେଚ୍ଚାତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଅଧିକେତି ଅଧିସୀଲାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟପ୍ପକାସନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠେ । ହିତେତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖହେତୁତ୍ତେନ ହିତେ । ହିନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନ୍ତି ‘‘ହିତ’’ନ୍ତି ସୁଖହେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି । କଲିସାସନେତି ଲୋଭାଦିକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନେ । ସାସନେତି ୱିନୟପରିୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତସାସନେକଦେସେ । ପଟୁତ୍ତନ୍ତି ବ୍ୟତ୍ତଭାୱଂ । ନ ୟନ୍ତି ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କେ ତେତି କତମେ ତେ । ‘‘ନ କେଚି ସନ୍ତି ଚା’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ଲିଖିତୋ ।
ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା – ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ଅସଂକରଂ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ସଂକରଂ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିପ୍ଫାଦକଂ ସୱନାମତଂ ସୋତରସାୟନଂ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପକରଣଂ ଅୱେଚ୍ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଅଧିକେ ଅଧିସୀଲାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟପ୍ପକାସନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠେ ହିତେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖହେତୁଭୂତେ କଲିସାସନେ ସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସକେ ସାସନେ ୱିନୟପିଟକସଙ୍ଖାତେ ପରିୟତ୍ତିସାସନେ ୟେ ପଟୁତ୍ତଂ ନ ୟନ୍ତି, ତେ କେ ନାମାତି ୟୋଜନା, ୟେ ଇମଂ ପକରଣଂ ଅୱେଚ୍ଚ ୱିଦିତ୍ୱା ଠିତା, ତେ ଏକଂସତୋ ୱିନୟପିଟକେ ପଟୁତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତି ୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୋ
୧୯୬୪. ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଆଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସାରଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା, ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟସାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂ ଅପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତାପେକ୍ଖାୟଂ । ‘‘ସମାସେନା’’ତି ଇଦଂ ଗନ୍ଥୱସେନ ସଙ୍ଖିପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଞ୍ଚିମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୱସେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୯୬୫.ଛନ୍ଦସୋତି ମେଥୁନସେୱନରାଗପଟିସଂୟୁତ୍ତେନ ଛନ୍ଦେନ । ଏତେନ ‘‘ଛନ୍ଦେ ପନ ଅସତି ବଲକ୍କାରେନ ପଧଂସିତାୟ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ମେଥୁନଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଅଟ୍ଠକଥା ସୂଚିତା ହୋତି । ସା ସମଣୀ ପାରାଜିକା ନାମ ହୋତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୬୬-୭. ‘‘ସଜୀୱସ୍ସ ଅପି ଅଜୀୱସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ସନ୍ଥତଂ ୱା ଅସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଅତ୍ତନୋ ତିୱିଧେ ମଗ୍ଗେତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱମୁଖମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ଥତେ ୱା ଅସନ୍ଥତେ ୱା’’ତି ସେସୋ, ‘‘ଅଲ୍ଲୋକାସେ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟଅକ୍ଖାୟିତାଦିକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକ୍ଖାୟିତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ମନୁସ୍ସପୁରିସାଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ସଜୀୱସ୍ସପି ଅଜୀୱସ୍ସପି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସନ୍ଥତଂ ୱା ଅସନ୍ଥତଂ ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତାଦିକଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ଥତେ ୱା ଅସନ୍ଥତେ ୱା ତିୱିଧେ ମଗ୍ଗେ ଅଲ୍ଲୋକାସେ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେନ୍ତୀ ପରାଜିତାତି ୟୋଜନା ।
୧୯୬୮.ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।
୧୯୬୯-୭୦.ଅଧକ୍ଖକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକ୍ଖକାନଂ ଅଧୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉବ୍ଭନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଉବ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧଂ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ଇଧ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ସେସୋ । ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସାତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ତିନ୍ତସ୍ସ । ଅୱସ୍ସୁତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସା’’ତି ଲବ୍ଭତି । ସରୀରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ସେସୋ । ପରୋପକ୍କମମୂଲକଂ ପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠା’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାୟେ’’ତି ଚ ‘‘ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ମନୁସ୍ସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସରୀରଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ୟଂ ସରୀରକଂ, ତେନ ସରୀରକେନ ଛୁପେୟ୍ୟ, ତେନ ମନୁସ୍ସପୁରିସେନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାୟେ ଫୁଟ୍ଠା ସାଦିୟେୟ୍ୟ ୱା, ସା ପାରାଜିକା ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୯୭୧-୨.‘‘ଗହିତଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁନା’’ତି ଇମିନା କପ୍ପରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତମେୱାତି ଦୀପେତି । ଅତ୍ତନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କାୟେନାତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ତନୋ ‘‘ଅଧକ୍ଖକ’’ନ୍ତିଆଦିୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଅୱସ୍ସୁତାୟ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଫୁସନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ତଥା ଅୱସ୍ସୁତାୟ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କାୟଂ ଫୁସନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି ।
୧୯୭୩. ଅତ୍ତନୋ ଅୱସେସେନ କାୟେନ ଅୱସ୍ସୁତାୟ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାୟଂ ଫୁସନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗେ ଚ ପୁରିସସ୍ସ ପୟୋଗେ ଚ ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟାୟେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୭୪. ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନପଣ୍ଡକାନଂ କାୟଂ ‘‘ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଥେୱ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ଉଭତୋଅୱସ୍ସୱେ ସତି ଫୁସନ୍ତିୟା ଅସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତଥେୱ ୟକ୍ଖାଦୀନଂ ପୟୋଗେପି ତସ୍ସାୟେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୭୫.ଏକତୋୱସ୍ସୱେ ଚାପୀତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱସେନ ଏକତୋଅୱସ୍ସୱେ ଚାପି । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମୁଦୀରିତନ୍ତି ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଭୂତେନ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ମନୁସ୍ସପୁରିସସ୍ସ କାୟଂ ଫୁସନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୬୨) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସେ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତତୋ ଅୱସେସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକତୋଅୱସ୍ସୱେ ସତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧାମସନାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉଭତୋଅୱସ୍ସୱେ ୱା ଏକତୋଅୱସ୍ସୱେ ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି ।
୧୯୭୬.‘‘ଉବ୍ଭକ୍ଖକମଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ୟଂ ଅପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଂ ଇଧ ଦସ୍ସିତଂ, ଏତ୍ଥ ଏକତୋଅୱସ୍ସୱେ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । କପ୍ପରସ୍ସ ଚ ହେଟ୍ଠାପି ଏତ୍ଥେୱ ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲେ ସଙ୍ଗହଂ ଗତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୯୭୭-୯. ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଚେ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ କେଲାୟତି ସେୱତୀତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ନାସୋ ସିୟାତି ସୀଲୱିନାସୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗେହପେମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗେହସିତପେମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସିତ-ସଦ୍ଦଲୋପୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ।
୧୯୮୦.ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ୱା ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ।
୧୯୮୧.ୟସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା । ୟତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ୱା । ମନୋସୁଦ୍ଧନ୍ତି କାୟସଂସଗ୍ଗାଦିରାଗରହିତଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ୱା ୱିସୟେ ନଦୋସତା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୯୮୨.ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସୀଲଭେଦଂ କତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅପକତତ୍ତା ଆହ ‘‘ନେୱ ହୋତି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ’’ତି ।
୧୯୮୩.ଅଥାତି ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେ । ନ ହୋତାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀହି କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସମାହ ।
୧୯୮୪. ‘‘ଖେତ୍ତେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନଂ ‘‘ଫୁଟ୍ଠା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତିଆଦୀହି, ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଖେତ୍ତେ’’ତିଆଦୀହି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଫୁଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ’’ତି ସେସୋ ।
୧୯୮୫.ତଥାତି ନିଚ୍ଚଲାପି ସାଦିୟତି । ଖେତ୍ତେତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଖେତ୍ତେ । କାୟେନ ନିଚ୍ଚଲାୟପି ଚିତ୍ତେନ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତତ୍ତା…ପେ॰… ସତ୍ଥୁନା’’ତି, ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ ୱିୟ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୯୮୬.ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା । କ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କିରିୟାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ସତୀତି ସାଦିୟନମତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେ ସତି । ଇଦନ୍ତି ‘‘କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ମିତିୱିଧାନଂ । ତବ୍ବହୁଲେନେୱ ନୟେନାତି କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନବାହୁଲ୍ଲେନ ନୟେନ ଖଦିରୱନାଦିୱୋହାରୋ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୯୮୭.ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆମସନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି, ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଅଜାନିତ୍ୱା ଆମସନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି, ପୁରିସସ୍ସ ଆମସନେ ସତି ଫସ୍ସଂ ଅସାଦିୟନ୍ତିୟା ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୯୮୮.ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାୟାତି ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତାୟ । ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ୱାତି ପିତ୍ତକୋପେନ ଉମ୍ମାଦପ୍ପତ୍ତାୟ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଅସୁଚୀ’’ତି ୱା ‘‘ଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ୱା ୱିସେସତଂ ଅଜାନନମେୱ ପମାଣଂ ।
ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୯୮୯-୯୦.‘‘ପାରାଜିକତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଅୱସେସାପତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତିୟା ପାରାଜିକାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସଲିଙ୍ଗେ ତୁ ଠିତାୟାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗେୟେୱ ଠିତାୟ । ଇତି ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ । ଇତରାୟ ପୁବ୍ବେୟେୱ ଆପନ୍ନତ୍ତା ତମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସା ଚା’’ତି ଆହ ।
୧୯୯୧. ୱୁତ୍ତାୱିସିଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ସେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପଟିଚ୍ଛାଦନେ ।
ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୯୯୨-୫.ସଙ୍ଘେନାତି ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ । ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ । ‘‘ଉକ୍ଖେପନେ ଠିତୋ’’ତି ଇମିନା ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତସ୍ସ ଅନୋସାରିତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ୟା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ୟଂଦିଟ୍ଠିକୋ, ସୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ‘‘ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣେନା’’ତି ଇମିନା ଅନୁୱତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞାହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ୱିସୁମ୍ପିଚ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ‘‘ଏସୋ ଖୋ ଅୟ୍ୟେ ଭିକ୍ଖୁ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୬୬୯) ନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନାତି ୟୋଜନା । ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଚଜନ୍ତୀ ଗହେତ୍ୱା ୟଦି ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସିତବ୍ବା’’ତି ସେସୋ । ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଓସାନେତି ତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତୱସେନ ଅସ୍ସ ସମନୁଭାସନକମ୍ମସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ । ଅସାକିୟଧୀତରାତି ଅସାକିୟଧୀତା, ପଚ୍ଚତ୍ତେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ପୁନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧେୟା’’ତି ଇମିନା ପୁନ ତେନେୱ ଚ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱେ ପଟିସନ୍ଧାତୁଂ ଅନରହତା ୱୁତ୍ତା ।
୧୯୯୬.ତିକଦୁକ୍କଟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞାତି ଏତାସଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମନୁଭାସନେ ୱୁତ୍ତା ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୯୯୭. ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥୋ ନାମ କପ୍ପରଂ ଉପାଦାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା । ଏତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିସେୱନତ୍ଥାୟ ଉବ୍ଭକ୍ଖକଂ ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଗହଣଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅପାରାଜିକଖେତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ତ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ଅପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଙ୍ଗସ୍ସ ୟଂ ଗହଣଂ, ତଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ହତ୍ଥେ ଗହଣଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ।
୧୯୯୮.ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଚୀୱରସ୍ସ ୟଂ ଗହଣନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୯୯୯. ଅସଦ୍ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ମେଥୁନସ୍ସାପି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ତତୋ ୱିସେସେତୁମାହ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗ…ପେ॰… କାରଣା’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନୀ କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ କାରଣା ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସସ୍ମିଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୦୦.ତତୋତି ତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ କାରଣା । ତତ୍ଥାତି ହତ୍ଥପାସେ । ପୁରିସେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତ’’ନ୍ତି ସେସୋ, ‘‘ସଙ୍କେତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଆଗମନଂ ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ଗମନିଚ୍ଛାମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ, ପୁରିସେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥପାସଂ ଓକ୍କନ୍ତକାଲେୟେୱ ୱତ୍ଥୁପୂରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ସଙ୍କେତଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଏତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିସେୱନତ୍ଥାୟ ପୁରିସେନ ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆଗଚ୍ଛା’ତି ୱୁତ୍ତା ଗଚ୍ଛତି, ପଦେ ପଦେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୬) ଚ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଅବ୍ଭାଗମନଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ହତ୍ଥପାସଂ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୬) ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆଗଚ୍ଛାତି ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୦୧.ତଦତ୍ଥାୟାତି ତସ୍ସେୱ କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ସେୱନତ୍ଥାୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ୱତ୍ଥାଦିନା ୟେନ କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଓକାସଂ । ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ତଦତ୍ଥାୟ କାୟଂ ଉପସଂହରେୟ୍ୟ ୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୦୨. ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ପୂରଣେନ ‘‘ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା’’ତି ସଙ୍ଖାତା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱିନଟ୍ଠା ହୋତି ସୀଲୱିନାସେନ, ତତୋୟେୱ ଅସ୍ସମଣୀ ହୋତି ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୦୩.ଅନୁଲୋମେନୱାତି ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣାଦିପଟିପାଟିୟା ୱା । ପଟିଲୋମେନ ୱାତି ତବ୍ବିପରିୟତୋ ପଟିଲୋମେନ ୱା । ଏକନ୍ତରିକାୟ ୱାତି ଏକମେକଂ ଅନ୍ତରିତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସାପି କରଣୱସେନ ଏକନ୍ତରିକାୟ ୱା । ଅନୁଲୋମେନ ୱା ପଟିଲୋମେନ ୱା ତଥେକନ୍ତରିକାୟ ୱା ଅଟ୍ଠମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିପୂରେନ୍ତୀ ଚୁତାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୦୪. ଏତଦେୱ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ସମତ୍ଥେତୁମାହ ‘‘ଅଥାଦିତୋ’’ତିଆଦି । ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପୀତି ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି । ସତ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ବହୁ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ପାରାଜିକା ନେୱ ସିୟାତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ତଂତଂୱତ୍ଥୁମୂଲକଂ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୦୦୫. ୟା ପନ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନା, ଦେସେତ୍ୱା ତାହି ମୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଧୁରନିକ୍ଖେପନଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ନ ପୁନେୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଦେସିତା ଗଣନୂପିକାତି ଦେସିତା ଦେସିତଗଣନମେୱ ଉପେତି, ପାରାଜିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟା ଏକଂ ଆପନ୍ନା, ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଦେସେତ୍ୱା ପୁନ କିଲେସୱସେନ ଆପଜ୍ଜତି, ପୁନ ଦେସେତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ୱତ୍ଥୂନି ପୂରେନ୍ତୀପି ପାରାଜିକା ନ ହୋତି ।
୨୦୦୬.ସଉସ୍ସାହାୟ ଦେସିତାତି ପୁନ ଆପଜ୍ଜନେ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦେସିତାପି ଆପତ୍ତି ଦେସନାଗଣନଂ ନ ଉପେତି । କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦେସିତାପି ଅଦେସିତା’’ତି, ତସ୍ମା ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୦୦୮.ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ’’ତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଦିସିତୋତି ପକାସିତୋ ।
୨୦୦୯. ଅୟମତ୍ଥୋ କେନ ୱଚନେନ ଉଦ୍ଦିସିତୋତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ…ପେ॰… ସାଧକଂ ୱଚନଂ ଇଦ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲୋ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୭୬) ଇଦଂ ୱଚନଂ । ସାଧକଂ ପମାଣଂ ।
ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୧୦. ଅୱସ୍ସୁତା, ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକା, ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାତି ଇମା ଚତସ୍ସୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ମହେସିନା ଅସାଧାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀନମେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୦୧୧. ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ପାରାଜିକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତିଆଦି । ଉସ୍ସୟୱାଦାତି କୋଧୁସ୍ସୟମାନୁସ୍ସୟୱସେନ ୱିୱଦମାନା । ତତୋୟେୱ ଅଟ୍ଟଂ କରୋତି ସୀଲେନାତି ଅଟ୍ଟକାରୀ। ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଟ୍ଟୋ’’ତି ୱୋହାରିକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ପବ୍ବଜିତା ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବେ ମୁଖମସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ମୁଖରୀ, ବହୁଭାଣୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ କେନଚି ନରେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ‘‘ଗହପତିନା ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୬୭୯) ଦସ୍ସିତେନ ୟେନ କେନଚି ମନୁସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । କିରାତି ପଦପୂରଣେ, ଅନୁସ୍ସୱନେ ୱା ।
୨୦୧୨.ସକ୍ଖିଂୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନକଂ ୱା । ଅଟ୍ଟଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ପଦେ ପଦେ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୦୧୩.ୱୋହାରିକେତି ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚେ ।
୨୦୧୪.ଅନନ୍ତରନ୍ତି ତସ୍ସ ୱଚନାନନ୍ତରଂ ।
୨୦୧୫.ଇତରୋତି ଅଟ୍ଟକାରକୋ । ପୁବ୍ବସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ପଠମାରୋଚନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟାରୋଚନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୦୧୬. ‘‘ତୱ, ମମାପି ଚ କଥଂ ତୁୱମେୱ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ଇତରେନ ୱୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାକାମନ୍ତି ତସ୍ସା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱଚନେ ୟଂ ପଠମଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତଂ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ଆରୋଚେତୁ ।
୨୦୧୮-୯. ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୟଥା ତଥା ଆରୋଚିତକଥଂ ସୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ତଥାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ କେନଚି ପକାରେନ । ତେହୀତି ୱୋହାରିକେହି । ଅଟ୍ଟେ ପନ ଚ ନିଟ୍ଠିତେତି ଅଟ୍ଟକାରକେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପରାଜିତେ । ୟଥାହ ‘‘ପରାଜିତେ ଅଟ୍ଟକାରକେ ଅଟ୍ଟପରିୟୋସାନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଟସ୍ସ ପରିୟୋସାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ତସ୍ସ ଅଟ୍ଟସ୍ସ ପରିୟୋସାନେତି ୟୋଜନା ।
୨୦୨୦-୨୩. ଅନାପତ୍ତିୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦୂତଂ ୱାପୀ’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକମନୁସ୍ସେହି ଦୂତଂ ୱାପି ପହିଣିତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟା ପନ ଆକଡ୍ଢୀୟତୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେହୀତି ଗାମଦାରକାଦୀହି ଅଞ୍ଞେହି । କିଞ୍ଚି ପରଂ ଅନୋଦିସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଇମିସ୍ସା ଓଦିସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ତେହି ଗହିତଦଣ୍ଡେ ତସ୍ସା ଚ ଗୀୱାତି ସୂଚିତଂ ହୋତି । ୟା ରକ୍ଖଂ ୟାଚତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ରକ୍ଖାୟାଚନେ ତସ୍ସା ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞତୋ ସୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିକମ୍ମିକା ଗହିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥିନେନ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସକିରିୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ । କିରିୟାୟ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସକିରିୟଂ ଅଟ୍ଟକରଣେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉପଲକ୍ଖିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଟ୍ଟକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୨୪-୫.ଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ସାମଂ ୱା ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ତସ୍ସା ଆରୋଚେନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୮୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଜାନନ୍ତୀ । ଚୋରିନ୍ତି ୟାୟ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରସନ୍ତକଂ ଅୱହରିତଂ, ଅୟଂ ଚୋରୀ ନାମ । ୱଜ୍ଝଂ ୱିଦିତନ୍ତି ‘‘ତେନ କମ୍ମେନ ୱଧାରହା ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଦିତଂ । ସଙ୍ଘନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ । ଅନପଲୋକେତ୍ୱାତି ଅନାପୁଚ୍ଛା । ରାଜାନଂ ୱାତି ରଞ୍ଞା ଅନୁସାସିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ତଂ ରାଜାନଂ ୱା । ୟଥାହ ‘‘ରାଜା ନାମ ୟତ୍ଥ ରାଜା ଅନୁସାସତି, ରାଜା ଅପଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି । ଗଣମେୱ ୱାତି ‘‘ତୁମ୍ହେୱ ତତ୍ଥ ଅନୁସାସଥା’’ତି ରାଜୂହି ଦିନ୍ନଂ ଗାମନିଗମମଲ୍ଲଗଣାଦିକଂ ଗଣଂ ୱା । ମଲ୍ଲଗଣଂ ନାମ ପାନୀୟଟ୍ଠପନପୋକ୍ଖରଣିଖଣନାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମନିୟୁତ୍ତୋ ଜନସମୂହୋ । ଏତେନେୱ ଏୱମେୱ ଦିନ୍ନଗାମୱରା ପୂଗା ଚ ସେନିୟୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତା । ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ । କପ୍ପନ୍ତି ଚ ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣଂ କପ୍ପଂ । ସା ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଜ୍ଝାୟା ହୁତ୍ୱା ୟା ଚୋରିଂ ଉପସମ୍ପାଦେତି, ସା ଭିକ୍ଖୁନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୨୦୨୬.ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚମାସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନକଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ପଞ୍ଚମାସସ୍ସାପି ଗହଣଂ । ଅତିରେକଗ୍ଘନଂ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୦୨୭. ପବ୍ବଜିତଂ ପୁବ୍ବଂ ୟାୟ ସା ପବ୍ବଜିତପୁବ୍ବା। ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚୋରକମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ତିତ୍ଥାୟତନାଦୀସୁ ୟା ପଠମଂ ପବ୍ବଜିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୨୮-୩୦. ଇଦାନି ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାପେତି ଚ ୟା ଚୋରି’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଧ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟା ହୁତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ଇଦଂ କପ୍ପଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି ଚାତି ଅଭିନୱଂ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି, ବନ୍ଧତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
କମ୍ମନ୍ତେତି ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ, ତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୦୩୧.ଅଜାନନ୍ତୀତି ଚୋରିଂ ଅଜାନନ୍ତୀ । (ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ।)
୨୦୩୨.ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନଂ ନାମାତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ୱାଚଚିତ୍ତତୋତି ଖଣ୍ଡସୀମଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା କରୋନ୍ତିୟା ୱାଚାଚିତ୍ତେହି । କାୟୱାଚାଦିତୋ ଚେୱାତି ଗନ୍ତ୍ୱା କରୋନ୍ତିୟା କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । ୟଥାହ ‘‘କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ପକ୍କନ୍ତାସୁ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଖଣ୍ଡସୀମଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ୟଥାନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଖଣ୍ଡସୀମଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୮୩) । କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ଅନାପୁଚ୍ଛାୱୁଟ୍ଠାପନୱସେନ କିରିୟାକିରିୟଂ ।
ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୩୩-୪.ଗାମନ୍ତରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ । ୟା ଏକା ସଚେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନଦୀପାରନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନଦିୟା ପାରଂ ନଦୀପାରଂ । ‘‘ଏକା ୱା’’ତି ଉପରିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଓହୀୟେୟ୍ୟାତି ୱିନା ଭୱେୟ୍ୟ । ଇଧ ‘‘ଅରଞ୍ଞେ’’ତି ସେସୋ । ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ‘‘ଇନ୍ଦଖୀଲ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖତି । ‘‘ଏକା ୱା ରତ୍ତିଂ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟ, ଏକା ୱା ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟେୟ୍ୟା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦକ୍କମୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ରତ୍ତିଂ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟା’’ତି ଅନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ। ତେନେୱ ୱିଭାଗୱିନିଚ୍ଛୟେ ଦେସନାରୁଳ୍ହକ୍କମେନେୱ ‘‘ପୁରେରୁଣୋଦୟାୟେୱା’’ତିଆଦିଂ ୱକ୍ଖତି । ସା ପଠମାପତ୍ତିକଂ ଗରୁକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପନ୍ନା ସିୟାତି ୟୋଜନା । ପଠମଂ ଆପତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ପଠମାପତ୍ତିକୋ, ୱୀତିକ୍କମକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗରୁକଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସକଗାମା ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟା ।
୨୦୩୬-୭. ଏକେନ ପଦୱାରେନ ଇତରସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ, ଉପଚାରୋକ୍କମେ ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଓକ୍କନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିକ୍ଖେପେ ଉପଚାରେ’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୨୦୩୮-୯.ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପୱିଟ୍ଠଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ନୟୋତି ‘‘ଏକେନ ପଦୱାରେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଗରୁକାପତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ।
ୱତିଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ୱା ଖଣ୍ଡପାକାରେନ ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପାକାରେନା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱିହାରସ୍ସ ଭୂମି ତାସମକପ୍ପିୟା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱିହାରସ୍ସ ଭୂମିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିହାରଭୂମି ଗହିତା । ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । କୋଚି ଦୋସୋତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୟୋ କୋଚି ଦୋସୋ ।
୨୦୪୦.ତାସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ‘‘ଅକପ୍ପିୟା’’ତି ଇମିନା ତତ୍ଥାପି ପୱିଟ୍ଠାୟ ଗାମନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱମାହ ।
୨୦୪୧. ‘‘ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୯୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ହତ୍ଥି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି ସିୟାପତ୍ତି, ପଦସା ଗମନେ ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୦୪୨.‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ପୱିସନ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପସଂହାରତ୍ତା ନ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ।
୨୦୪୩-୪.ଲକ୍ଖଣେନୁପପନ୍ନାୟାତି ‘‘ନଦୀ ନାମ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନ୍ତରୱାସକୋ ତେମିୟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୯୨) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାୟ ନଦିୟା । ୟା ପାରଂ ତୀରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ପଠମଂ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାନ ତୀରେ ଠପେନ୍ତିୟାତି ‘‘ଇଦାନି ପଦୱାରେନ ଅତିକ୍କମତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକାଲେ ପଠମଂ ପାଦଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରତୀରେ ଠପେନ୍ତିୟା । ‘‘ଦୁତିୟପାଦୁଦ୍ଧାରେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ‘‘ଅତିକ୍କମେ’’ତି ଇମିନା ଉଦ୍ଧାରୋ ଗହିତୋ ।
୨୦୪୫.ଅନ୍ତରନଦିୟନ୍ତି ନଦିୱେମଜ୍ଝେ । ଭଣ୍ଡିତ୍ୱାତି କଲହଂ କତ୍ୱା । ଓରିମଂ ତୀରନ୍ତି ଆଗତଦିସାୟ ତୀରଂ । ତଥା ପଠମେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେ ଗରୁ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ସକଲେନ ୱଚନେନ ‘‘ଇତରିସ୍ସା ପନ ଅୟଂ ପକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠିତା ହୋତି, ତସ୍ମା ପରତୀରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାପି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତା ।
୨୦୪୬.ରଜ୍ଜୁୟାତି ୱଲ୍ଲିଆଦିକାୟ ୟାୟ କାୟଚି ରଜ୍ଜୁୟା ।
୨୦୪୭.ପିୱିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାନୀୟ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଭଣ୍ଡଧୋୱନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଥାତି ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ । ‘‘ନହାନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଓରିମମେୱ ତୀରଂ ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଲୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
୨୦୪୮. ପଦସାନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱାନାତି ୟୋଜନା । ସେତୁଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ତଥା ପଦସା ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୪୯.ଗନ୍ତ୍ୱାନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନଦି’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଉତ୍ତରଣକାଲେ ପଦସା ୟାତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୫୦.ୱେଗେନାତି ଏକେନେୱ ୱେଗେନ, ଅନ୍ତରା ଅନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୫୧.‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଖନ୍ଧେ ୱା’’ତିଆଦୀହିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ସଭାଗାନମେୱ ଗହେତବ୍ବା । ହତ୍ଥସଙ୍ଘାତନେ ୱାତି ଉଭୋହି ବଦ୍ଧହତ୍ଥୱଲୟେ ୱା ।
୨୦୫୨-୩.ପାସନ୍ତି ହତ୍ଥପାସଂ । ‘‘ଆଭୋଗଂ ୱିନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗେ କତେ ଅଜାନନ୍ତିୟା ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ସଚେ ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା ସୱନଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କୁରୁମାନା ‘ପୁରେଅରୁଣେୟେୱ ଦୁତିୟିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି ଆଭୋଗଂ କରୋତି, ଅଜାନନ୍ତିୟା ଏୱ ଚସ୍ସା ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) । ନାନାଗବ୍ଭେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକଗବ୍ଭେପି ୱା’’ତି । ଏକଗବ୍ଭେପି ୱା ଦୁତିୟିକାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୫୪.ଦୁତିୟାପାସନ୍ତି ଦୁତିୟିକାୟ ହତ୍ଥପାସଂ । ‘‘ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ସଚେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠେତି, ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୨୦୫୫-୬. ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକସ୍ସ (ପାରା॰ ୬୫୪) ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ନିୱତ୍ତେତୁମାହ ‘‘ଇନ୍ଦଖୀଲମତିକ୍କମ୍ମା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଦୀପିତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଅରଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଅରଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟିକାୟ ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ୱିଜହନ୍ତିୟା ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଜହିତେ’’ତି ଇଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଉପଚାରେ’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ କାତବ୍ବୋ ।
୨୦୫୭.ସାଣିପାକାରପାକାରତରୁଅନ୍ତରିତେ ଠାନେ ଅସତି ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ସତିପି ସୱନୂପଚାରେ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୫୮-୬୦.ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଦୂରେପି ଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ଏୱରୂପେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଆପତ୍ତିନିୟମୋ କଥଂ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ‘‘ସୱନୂପଚାରାତିକ୍କମେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ଠପେତୁମାହ ‘‘ମଗ୍ଗ…ପେ॰… ଏୱରୂପକେ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଠାନେ’’ତି ସେସୋ । କୂଜନ୍ତିୟାତି ୟଥାୱଣ୍ଣୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟା ।
ଏୱରୂପକେ ଠାନେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାରୋଚନେ ୱିୟ ଚ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ୱିୟ ଚ ‘‘ଅୟ୍ୟେ’’ତି କୂଜନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୱନାତିକ୍କମେ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗରୁକା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗରୁକା ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଦୁତିୟିକଂ ନ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିରୁସ୍ସାହୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଓହୀୟିତ୍ୱାଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ।
୨୦୬୧. ଅଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଓହୀୟିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇଦାନି ଅହଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମି’’ ଇତି ଏୱଂ ସଉସ୍ସାହା ଅନୁବନ୍ଧତି, ୱଟ୍ଟତି, ଦୁତିୟୋପଚାରାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୦୬୨. ‘‘ଗଚ୍ଛତୁ ଅୟଂ’’ ଇତି ଉସ୍ସାହସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଓହୀନା ଚେ, ତସ୍ସା ଆପତ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା ।
୨୦୬୩.ଇତରାପୀତି ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥାପି । ଓହୀୟତୁ ଅୟନ୍ତି ଚାତି ନିରୁସ୍ସାହପ୍ପକାରୋ ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ । ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ସମତ୍ଥୟିତୁମାହ ‘‘ସଉସ୍ସାହା ନ ହୋତି ଚେ’’ତି ।
୨୦୬୪-୫. ପୁରିମା ଏକକଂ ମଗ୍ଗଂ ୟାତୀତି ୟୋଜନା । ଏକମେୱ ଏକକଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏକିସ୍ସା ଇତରା ପକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନେ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ । ଅନାପତ୍ତି ଏୱ ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୬୬-୭.ଗାମନ୍ତରଗତାୟାତି ଗାମସୀମଗତାୟ । ‘‘ନଦିୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆପତ୍ତିୟୋଚତସ୍ସୋପୀତି ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସ ଗାମନ୍ତରଗମନ ନଦିପାରଗମନ ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନ ସଙ୍ଖାତା ଚତସ୍ସୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟୋ । ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନମୂଲକାପତ୍ତିୟା ଗାମତୋ ବହି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତେପି ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନମୂଲକାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋଗାମେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତେପି ଏକକ୍ଖଣେତି ଗାମୂପଚାରଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୨୦୬୮-୯. ୟା ସଦ୍ଧିଂ ୟାତା ଦୁତିୟିକା, ସା ଚ ପକ୍କନ୍ତା ୱା ସଚେ ହୋତି, ୱିବ୍ଭନ୍ତା ୱା ହୋତି, ପେତାନଂ ଲୋକଂ ୟାତା ୱା ହୋତି, କାଲକତା ୱା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତା ୱା ହୋତି, ତିତ୍ଥାୟତନସଙ୍କନ୍ତା ୱା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନଟ୍ଠା ୱା ହୋତି, ପାରାଜିକାପନ୍ନା ୱା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱରୂପେ କାଲେ ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନାଦୀନି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟପି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରିପି କରୋନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୭୦.‘‘ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ’’ତି ଇଦଂ ଗାମାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିଞ୍ଝାଟୱିସଦିସତାୟ ।
୨୦୭୧. ଗାମଭାୱତୋ ନଦିପାରଗମନଗଣମ୍ହାଓହୀୟନାପତ୍ତି ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ସାପି ସକଗାମତ୍ତା ଗାମନ୍ତରଗମନମୂଲିକାପତ୍ତି ଚ ଦିୱସଭାଗତ୍ତା ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସମୂଲିକାପତ୍ତି ଚ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ସକଗାମେ…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜରେ’’ତି । ୟଥାକାମନ୍ତି ୟଥିଚ୍ଛିତଂ, ଦୁତିୟିକାୟ ଅସନ୍ତିୟାପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୭୨. ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ପଠମନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ତୁଲ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
ଗାମନ୍ତରଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୭୩.ସୀମାସମ୍ମୁତିୟା ଚେୱାତି ‘‘ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ କାରକସଙ୍ଘଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ତସ୍ସେୱ କାରକସଙ୍ଘସ୍ସ ଛନ୍ଦଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଓସାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ନୱସୀମାସମ୍ମନ୍ନନେ ଚ । ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଦୁୱେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୦୭୪.କମ୍ମସ୍ସପରିୟୋସାନେତି ଓସାରଣକମ୍ମସ୍ସ ଅୱସାନେ । ତିକସଙ୍ଘାଦିସେସନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ଓସାରେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକା, ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ଓସାରେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୯୭) ତିକସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମନ୍ତି ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ । ଅଧମ୍ମେ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ଓସାରେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକା, ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ଓସାରେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୦୭୫.ଗଣସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ କାରକଗଣସ୍ସ । ୱତ୍ତେ ୱା ପନ ୱତ୍ତନ୍ତିନ୍ତି ତେଚତ୍ତାଲୀସପ୍ପଭେଦେ ନେତ୍ତାରୱତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନଂ । ତେଚତ୍ତାଲୀସପ୍ପଭେଦଂ ପନ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୭୬) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ନେତ୍ତାରୱତ୍ତେତି କମ୍ମତୋ ନିତ୍ଥରଣସ୍ସ ହେତୁଭୂତେ ୱତ୍ତେ ।
୨୦୭୭. ଓସାରଣଂ କ୍ରିୟଂ। ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୦୭୮-୯.ଅୱସ୍ସୁତାତି ମେଥୁନରାଗେନ ତିନ୍ତା । ଏୱମୁପରିପି । ‘‘ମନୁସ୍ସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ୟକ୍ଖାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ‘‘ଉଦକେ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଆମିସନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦନ୍ତପୋନା ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟସ୍ସ ଗହଣଂ । ପୟୋଗତୋତି ପୟୋଗଗଣନାୟ ।
୨୦୮୦.ଏକତୋୱସ୍ସୁତେତି ପୁମିତ୍ଥିୟା ସାମଞ୍ଞେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ଏକତୋଅୱସ୍ସୁତେତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନେତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଳିୟା ସମେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୦୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଏତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଏତଂ ନିୟମନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ତଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଅୱଚନଂ । ପାଳିୟା ସମେତୀତି ‘‘ଏକତୋଅୱସ୍ସୁତେ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୦୧-୭୦୨) ଅୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପାଳିୟା, ‘‘ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଜାନନ୍ତୀ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୦୩) ଇମାୟ ଚ ପାଳିୟା ସମେତି । ୟଦି ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ନପ୍ପମାଣଂ, କିଂ ‘‘ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଉଭୋ ଅନୱସ୍ସୁତା ହୋନ୍ତି, ଅନୱସ୍ସୁତା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗେସୁ ବହୂସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଚୟୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନଂ ସମୂହୋ ସିୟା, ପୟୋଗଗଣନାୟ ବହୂନି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୦୮୧. ସମ୍ଭୱେ, ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନଂ ସାତ୍ଥକଂ ଭୱତୀତି ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଭତୋଅୱସ୍ସୁତେ ସତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହାନଂ ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ହତ୍ଥତୋ ଚ ପଣ୍ଡକାନଂ ହତ୍ଥତୋ ଚ ତଥାତି ୟୋଜନା । ତଥା-ସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଚୟୋ ସିୟା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତିଦିସତି ।
୨୦୮୨.ଏତ୍ଥାତି ଇମେସୁ ୟକ୍ଖାଦୀସୁ । ଏକତୋଅୱସ୍ସୁତେ ସତି ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସେସୁ ଏକତୋ, ଉଭତୋ ୱା ଅନୱସ୍ସୁତେସୁ । ଉଦକେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠକେତି ଉଦକସ୍ସ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଗହଣେ । ପରିଭୋଗେ ଚାତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚେୱ ପରିଭୋଗେ ଚ ।
୨୦୮୩-୪.ଉଭୟାୱସ୍ସୁତାଭାୱେତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ଅୱସ୍ସୁତତ୍ତେ ଅସତି ୟଦି ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ । ନ ଚ ଅୱସ୍ସୁତୋତି ନେୱ ଅୱସ୍ସୁତୋତି ଞତ୍ୱା । ୟା ପନ ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସା ଚ ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସା ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟାୱ ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୦୮୫.ଉୟ୍ୟୋଜନେତି ‘‘କିଂ ତେ ଅୟ୍ୟେ ଏସୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କରିସ୍ସତି ଅୱସ୍ସୁତୋ ୱା ଅନୱସ୍ସୁତୋ ୱା, ୟତୋ ତ୍ୱଂ ଅନୱସ୍ସୁତା, ଇଙ୍ଘ ଅୟ୍ୟେ ୟଂ ତେ ଏସୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ଦେତି ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା, ତଂ ତ୍ୱଂ ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଖାଦ ୱା ଭୁଞ୍ଜ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୦୫) ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିୟୋଜନେ । ଏକିସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ । ଇତରିସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ । ପଟିଗ୍ଗହେତି ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣେ । ଦୁକ୍କଟାନି ଚାତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ଦୁକ୍କଟାନି । ଭୋଗେସୂତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ତଥା ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଆମିସସ୍ସ ପରିଭୋଗେସୁ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଗଣୋ ସିୟାତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସମୂହୋ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୮୬-୭.ଭୋଜନସ୍ସାୱସାନସ୍ମିନ୍ତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ଭୋଜନପରିୟନ୍ତେ । ସଙ୍ଘାଦିସେସତାତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ହୋତି ।
ୟକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପେତପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତା ଗହିତା । ତଥେୱ ପୁରିସସ୍ସ ଚାତି ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ମନୁସ୍ସପୁରିସସ୍ସ । ‘‘ଗହଣେ ଉୟ୍ୟୋଜନେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଗହଣେତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ଗହଣେ । ଉୟ୍ୟୋଜନେତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ଅତ୍ତନୋ ଉୟ୍ୟୋଜନେ । ତେସନ୍ତି ଉଦକଦନ୍ତପୋନାନଂ । ପରିଭୋଗେତି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜନେ । ଦୁକ୍କଟଂ ପରିକିତ୍ତିତନ୍ତି ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୦୮୮.ସେସସ୍ସାତି ଉଦକଦନ୍ତପୋନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାମିସସ୍ସ । ‘‘ଗହଣୁୟ୍ୟୋଜନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୨୦୮୯-୯୦.ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ‘‘ଅନୱସ୍ସୁତୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘‘କୁପିତା ୱା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘‘କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତା ୱାପି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ତସ୍ସା ଚ ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ‘ଅନୱସ୍ସୁତୋ’ତି ଜାନନ୍ତୀ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘କୁପିତା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୀ’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୀ’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୭୦୮) ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୦୯୧.ସତ୍ତମନ୍ତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ କୁପିତା ଅନତ୍ତମନା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ପାଚି॰ ୭୧୦) ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠମନ୍ତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଧିକରଣେ ପଚ୍ଚାକତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ପାଚି॰ ୭୧୬) ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ।
୨୦୯୨.ନୱମେତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପନେୱ ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୭୨୨) ଚ । ଦସମେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ସଂସଟ୍ଠାୱ ଅୟ୍ୟେ ତୁମ୍ହେ ୱିହରଥ, ମା ତୁମ୍ହେ ନାନା ୱିହରିତ୍ଥା’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୭୨୮) ଚ ।
ନୱମଦସମାନି ।
୨୦୯୩. ତେନ ମହାୱିଭଙ୍ଗାଗତେନ ଦୁଟ୍ଠଦୋସଦ୍ୱୟେନ ଚ ତତ୍ଥେୱ ଆଗତେନ ତେନ ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେନ ଚାତି ଇମେହି ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଇଧାଗତାନି ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ଏୱଂ ନୱ ପଠମାପତ୍ତିକା। ଇତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗତୋ ଚତ୍ତାରି ୟାୱତତିୟକାନି ତତୋ ମହାୱିଭଙ୍ଗତୋ ଚତ୍ତାରି ୟାୱତତିୟକାନୀତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ୟାୱତତିୟକାନି, ପୁରିମାନି ନୱ ଚାତି ସତ୍ତରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦାନି ମୟା ଚେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୦୯୪-୫. ଏୱଂ ସତ୍ତରସସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ କେନଚି କାରଣେନ ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗେ ପତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ତ-ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଭିକ୍ଖୁନୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟା’’ତି ଲବ୍ଭତି । ପତ୍ତସନ୍ନିଧିକାରଣାତି ଅନଧିଟ୍ଠାୟ, ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତମ୍ପି ପତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତକାରଣା ।
୨୦୯୬.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସେସୋ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କଥାମଗ୍ଗୋତି ୟୋଜନା, ଅୱସେସସବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟକଥାମଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେତି ମହାୱିଭଙ୍ଗପଠମପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ ।
ପଠମଂ ।
୨୦୯୮.ଅକାଲେତି ‘‘ଅନତ୍ଥତକଥିନେ ୱିହାରେ ଏକାଦସ ମାସା, ଅତ୍ଥତକଥିନେ ୱିହାରେ ସତ୍ତ ମାସା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୪୦ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅକାଲେ । ୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦିନ୍ନଂ କାଲେପି କେନଚୀ’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ କାଲନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେନଚି ଅକାଲେ ୟଂ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, କାଲେପି ୟଂ ଚୀୱରଂ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଆଦିସ୍ସ ଦାନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତା ଭାଜେନ୍ତୂ’’ତି । ନିୟାମିତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତା ଭାଜେନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଞ୍ଚ ‘‘ଇଦଂ ଗଣସ୍ସ, ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ଦାତୁକାମତାୟ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ୱା ଦିନ୍ନଞ୍ଚ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତା ଭାଜେନ୍ତୂ’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ‘ଇଦଂ ଗଣସ୍ସ, ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ଦାତୁକମ୍ୟତାୟ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ୱା ଦିନ୍ନମ୍ପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୪୦) ।
୨୦୯୯.ଅକାଲଚୀୱରନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ।
୨୧୦୦.ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ତତୋ ୟଂ ଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନା ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧକାଲେ କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଲଭିତ୍ୱା…ପେ॰… ନିୟୋଜୟେ’’ତି । ୟଥାଦାନେ ନିୟୋଜୟେତି ୟଥା ଦାୟକେନ ଦିନ୍ନଂ, ତଥା ଉପନେତବ୍ବଂ, ଅକାଲଚୀୱରପକ୍ଖେୟେୱ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୧୦୧.ତସ୍ସାତି ‘‘ୟଥାଦାନେ ନିୟୋଜୟେ’’ତି ୱଚନସ୍ସ । ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମ୍ପି ତଂ ପୁନ ସେୱିତୁଂ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋତି ୟୋଜନା ।
୨୧୦୨. କାଲଚୀୱରେ ଅକାଲୱତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉଭୟତ୍ଥପୀତି ଅକାଲଚୀୱରେପି କାଲଚୀୱରେପି । ୱେମତିକାୟ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୧୦୩.ଉଭୟତ୍ଥପିଚୀୱରେ କାଲଚୀୱରେ ଚ ଅକାଲଚୀୱରେ ଚାତି ଉଭୟଚୀୱରେପି କାଲଚୀୱରସଞ୍ଞାୟ ଭାଜାପେନ୍ତିୟା ନଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତିସମୁଟ୍ଠାନତା’’ତି ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୧୦୪.ସଚେ ସୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ ତ୍ୱମେୱ ଗଣ୍ହ, ମୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ୟଦି ସୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ସକସଞ୍ଞାୟା’’ତି ସେସୋ । ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହିତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଥା ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ ।
୨୧୦୫.ଇତରେସୂତି ଅବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତିବହୁତ୍ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୂନଂ ପୟୋଗସ୍ସ ୱସା ସିୟା’’ତି ।
୨୧୦୬.‘‘ତିକପାଚିତ୍ତୀ’’ତି ଇଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ, ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାତି ଏତାସଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପରିକ୍ଖାରେତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପରିକ୍ଖାରେ । ଇତରିସ୍ସାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୱେମତିକାଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
୨୧୦୭.ତାୟ ୱା ଦୀୟମାନଂ ତାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦୁଟ୍ଠାୟ ୱା ତୁଟ୍ଠାୟ ୱା ଦୀୟମାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା, ତସ୍ସା ୱିସ୍ସାସମେୱ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତିସମୁଟ୍ଠାନତା ମତା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ତତିୟଂ ।
୨୧୦୮. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ‘‘କିଂ ତେ, ଅୟ୍ୟେ, ଅଫାସୁ, କିଂ ଆହରୀୟତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତଂ ଆହଟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତୁକାମା ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ତସ୍ସା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ, ଲାଭା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସିୟାତି ସାଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ।
୨୧୦୯-୧୧.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞସଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞେ ୱେମତିକା, ଅଞ୍ଞେ ଅନଞ୍ଞସଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୭୫୧) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନଞ୍ଞେ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ, ୱେମତିକାୟ ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଅନଞ୍ଞେନଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦିନା ଅନାପତ୍ତିୱିସୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଅନଞ୍ଞେ ଅନଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅନଞ୍ଞେ ଅନଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପଠମୱିଞ୍ଞାପିତେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ୱା ତଞ୍ଞେୱ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞେନପି ଅତ୍ଥେ ସତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ପଠମଂ ସପ୍ପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ, ‘‘ଆମକମଂସଂ ପଚିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱେଜ୍ଜେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେଲେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତତୋ ‘‘ତେଲେନାପି ମେ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି । ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ କହାପଣସ୍ସ ସପ୍ପି ଆଭତଂ ହୋତି, ଇମିନା ମୂଲେନ ଦିଗୁଣଂ ତେଲଂ ଲବ୍ଭତି, ତେଲେନାପି ଚ ଇଦଂ କିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତେଲମାହରାତି ଏୱଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୧୧୨-୩. ପୁବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଆହରା’’ତି ପୁବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୱତ୍ତାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତେ’’ତି ସେସୋ । ଧନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଧଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା ତେଲାଦି ଇଧ ‘‘ଧଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ୱୀହାଦି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞଂ ଧଞ୍ଞଂ ଆନେତ୍ୱା ଦେତି ଇତି ସଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା, ନ ମେ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଆହରାତି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଆହରିତ୍ୱା ଦେତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ନ ମେ ଇଦଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଅଞ୍ଞଂ ଆହରା’’ତି ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞଂ ପରିୱତ୍ତାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତାପନପୟୋଗେନାତି ଆଣତ୍ତାୟ ଚେତାପନୱସେନ । ମୂଲଟ୍ଠାୟାତି ଆଣାପିକାୟ । ତେନ ଚ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ମୂଲେନ ଆଭତଂ ହୋତୁ, ତସ୍ସ ଲାଭେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୧୧୪.ସେସନ୍ତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟାଦିକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସଂ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୧୧୫-୬.ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେନାତି ଉପାସକେହି ‘‘ଏୱରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେନ । ‘‘ସଙ୍ଘିକେନ ପରିକ୍ଖାରେନା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିକ୍ଖାରେନାତି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ । ସଙ୍ଘିକେନାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ତସ୍ସାତି ୟାୟ ଚେତାପିତଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସିୟାତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲଦ୍ଧଂ ୟଥାଦାନେ ଉପନେତବ୍ବନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୟଥାଦାନେ ଉପନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୭୬୧) । ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟମେୱ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ଅନଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକସଞ୍ଞା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅନଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେ ୱେମତିକା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅନଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନଞ୍ଞଦତ୍ଥିକସଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୭୬୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୧୭.ସେସକନ୍ତି ୟଦତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ ମୂଲଂ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥାୟ ଉପନେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସାମିକେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଚୀୱରଂ ସଂୱିଜ୍ଜତି, ତେଲାଦୀହି ପନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ସାମିକେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ତନ୍ତି ତଂ ଚେତାପନ୍ନଂ । ଆପଦାସୂତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ୱିହାରଂ ପହାୟ ଗମନାରହମୁପଦ୍ଦୱୋ ଗହିତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଆପଦାସୂତି ତଥାରୂପେସୁ ଉପଦ୍ଦୱେସୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱିହାରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଚେତାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୨) ।
୨୧୧୮.ସୟଂ ୟାଚିତକଂ ୱିନାତି ‘‘ସଂୟାଚିତକ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିନା, ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସଦିସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ।
୨୧୧୯. ଅଧିକୱଚନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମହାଜନିକସଞ୍ଞାଚିକେନା’’ତି । ପଦତାଧିକାତି ପଦମେୱ ପଦତା । ମହାଜନିକେନାତି ଗଣସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନ । ସଞ୍ଞାଚିକେନାତି ସୟଂ ୟାଚିତକେନ ।
୨୧୨୦.ଅନନ୍ତରସମା ମତାତି ଇଧ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେନା’’ତି ପଦଂ ୱିନା ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେ ୱିନିଚ୍ଛୟା ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦସଦିସା ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଅଞ୍ଞୁଦ୍ଦିସିକେନ ପୁଗ୍ଗଲିକେନା’’ତି ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ । ପୁଗ୍ଗଲିକେନାତି ଏକଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନ । ‘‘କିଞ୍ଚିପୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି । ‘‘କୋଚିପୀ’’ତି ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ‘‘ୱିସେସୋ’’ତି ଇମିନା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତା ।
ଅଟ୍ଠମନୱମଦସମାନି ।
ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୨୧୨୧-୨. ଚତ୍ତାରି କଂସାନି ସମାହଟାନି, ଚତୁନ୍ନଂ କଂସାନଂ ସମାହାରୋ ୱା ଚତୁକ୍କଂସଂ, ଚତୁକ୍କଂସତୋ ଅତିରେକଂ ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସଂ, ତେନ ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସଗ୍ଘନକଂ ପାୱୁରଣମାହ, ଉପଚାରେନ ‘‘ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଂସପରିମାଣଂ ପନେତ୍ଥ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘କହାପଣଚତୁକ୍କଂ ତୁ, କଂସୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଅତିରେକସୋଳସକହାପଣଗ୍ଘନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୁପାୱୁରଣନ୍ତି ସୀତକାଲେ ପାରୁପିତବ୍ବପାୱୁରଣଂ । ଚେତାପେୟ୍ୟାତି ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ । ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସମାହଟାନି, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ସଚ୍ଚାନଂ ସମାହାରୋ ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପକାସେତି ସୀଲେନାତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସୀ, ତେନ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଦିସକେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ପୟୋଗେତି ‘‘ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାପନପୟୋଗେ । ଲାଭେତି ପଟିଲାଭେ ।
ଚତୁନ୍ନଂ ସମୂହୋ ଚତୁକ୍କଂ, କହାପଣାନଂ ଚତୁକ୍କଂ କହାପଣଚତୁକ୍କଂ । କହାପଣୋ ଚେତ୍ଥ ତଂତଂକାଲେ, ତଂତଂପଦେସେ ଚ ୱୋହାରୂପଗୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱସାନାପତ୍ତିୟୋ ‘‘ଞାତକାନଞ୍ଚ ସନ୍ତକେ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୱିସୟେ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ୟଦା ୟେନ ଅତ୍ଥୋ, ତଦା ତଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏୱଂ ନିଚ୍ଚପୱାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ କାଲେ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଗୁଣେ ପସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ୱଦେୟ୍ୟାଥ ୟେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୨୧୨୩-୫. ଊନକଚତୁକ୍କଂସେ ଅତିରେକସଞ୍ଞା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଊନକଚତୁକ୍କଂସେ ୱେମତିକା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଊନକେ ତୁ ଚତୁକ୍କଂସେ, ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ‘‘ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସେ ଅତିରେକସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଊନକସଞ୍ଞା ଚେତାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ଗରୁକନ୍ତି ଗରୁପାୱୁରଣଂ । ତଦୂନଂ ୱାତି ଚତୁକ୍କଂସତୋ ଊନକଂ ୱା । ଞାତକାନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରିତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୟଥାହ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଞାତକାନଂ, ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୭୮୭) । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସମ୍ପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ତଦୂନଂ ୱା’’ତି ଇମିନା ଚତୁକ୍କଂସୂନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅପ୍ପମେୱ ୱା’’ତି ଇମିନା ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସେପି ମହଗ୍ଘତରଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏକାଦସମଂ ।
୨୧୨୬-୭. ‘‘ଲହୁପାୱୁରଣଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚେତାପେନ୍ତିୟା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସପରମଂ ଚେତାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୭୮୯) ୱଚନତୋ ଲହୁପାୱୁରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେତାପେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ଚ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେତାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ସେସୋ । ଲହୁପାୱୁରଣନ୍ତି ଉଣ୍ହକାଲେ ପାୱୁରଣଂ । ତିଣ୍ଣଂ ପୂରଣୋ ତେୟ୍ୟୋ, ଅଡ୍ଢୋ ତେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସାତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋ ଚ ସୋ କଂସୋ ଚାତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସୋ, ତଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନଂ, ଦସକହାପଣଗ୍ଘନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନକତୋ । ୟଂ ପନ ପାୱୁରଣଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନକଂ, ତଂ ଲହୁପାୱୁରଣଂ। ତତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନକତୋ ଲହୁପାୱୁରଣତୋ । ଉତ୍ତରିନ୍ତି ଅତିରେକଂ । ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସଗ୍ଘନକଂ ୟଂ ପାୱୁରଣଂ ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚେତାପେତି, ତସ୍ସ ପାୱୁରଣସ୍ସ ପଟିଲାଭେ ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅନନ୍ତରସମଂ ସେସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସମତ୍ଥେତୁମାହ ‘‘ନତ୍ଥି କାଚି ୱିସେସତା’’ତି । ୱିସେସୋୟେୱ ୱିସେସତା।
ଦ୍ୱାଦସମଂ ।
୨୧୨୮. ଇଦାନି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଆଗତେସୁ ସମତିଂସନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ଅୱଚନେ କାରଣଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଗହଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସାଧାରଣାନୀ’’ତିଆଦି । ହି ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସାଧାରଣାନି ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସେସାନି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞାନି, ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚେୱ ଇଧ ୱୁତ୍ତସରୂପାନି ଦ୍ୱାଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚେତି ଇଚ୍ଚେୱଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦାନି ସମତିଂସେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୨୯-୩୦. ଏୱଂ ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଲସୁଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଲସୁଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ‘‘ଲସୁଣଂ’’ଇତି ଭଣ୍ଡିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୩-୭୯୫) । ଚତୁପଞ୍ଚମିଞ୍ଜାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଭଣ୍ଡିକଂ ଲସୁଣଂ ନାମ, ନ ତତୋ ଊନଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଏକଦ୍ୱିତିମିଞ୍ଜକ’’ନ୍ତି । ପକ୍କଲସୁଣତୋ, ସୀହଳଦୀପସମ୍ଭୱତୋ ଚ ୱିସେସମାହ ‘‘ଆମକଂ ମାଗଧଂୟେୱା’’ତି । ମଗଧେସୁ ଜାତଂ ମାଗଧଂ, ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ମଗଧରଟ୍ଠେ ଜାତଲସୁଣମେୱ ହି ଇଧ ଲସୁଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୫) । ତଂ ‘‘ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋହାରୱସେନାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରୱସେନେୱ, ପାଚିତ୍ତିଂ ପରିଦୀପୟେ’’ତି ।
୨୧୩୧. ତଦେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ’’ତିଆଦିନା । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ । ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱାତି ଗଲବିଲଂ ଅପ୍ପୱେସେତ୍ୱା ଦନ୍ତେହି ସଂଚୁଣ୍ଣିୟନ୍ତୀ ଖାଦିତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝୋହରତି ପରଗଲଂ କରୋତି ।
୨୧୩୨.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଭଣ୍ଡିକଲସୁଣେ । ‘‘ମିଞ୍ଜାନଂ ଗଣନାୟା’’ତି ଇମିନା ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗଗଣନାୟେୱ ଦୀପିତା । ୟଥାହ ‘‘ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକେକଂ ମିଞ୍ଜଂ ଖାଦନ୍ତିୟା ପନ ପୟୋଗଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୫) ।
୨୧୩୩. ସଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତେୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୧୩୫. ୟଥାୱୁତ୍ତପଲଣ୍ଡୁକାଦୀନଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକା ମିଞ୍ଜା’’ତିଆଦି । ଇଧ ମିଞ୍ଜାନଂ ୱସେନେୱ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱଣ୍ଣୱସେନାପି । ୟଥାହ ‘‘ପଲଣ୍ଡୁକୋ ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ ହୋତି । ଭଞ୍ଜନକୋ ଲୋହିତୱଣ୍ଣୋ । ହରିତକୋ ହରିତପଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୭) ।
୨୧୩୬. ‘‘ସାଳୱେ ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗକେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ବଦରସାଳୱାଦୀସୂ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ବଦର-ସଦ୍ଦୋ ସେସୋ । ବଦରସାଳୱଂ ନାମ ବଦରଫଲାନି ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା କାତବ୍ବା ଖାଦନୀୟୱିକତି । ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିକମ୍ମିକା ଗହିତା । ୟଥାହ ‘‘ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ଆଦିକମ୍ମିକାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୯୭) ।
ପଠମଂ ।
୨୧୩୭.ସମ୍ବାଧେତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ । ତସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପକଚ୍ଛେସୁ ମୁତ୍ତସ୍ସ କରଣେପି ୱା’’ତି ।
୨୧୩୮. ଅସ୍ସା ତଥା ପାଚିତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନ ଲୋମଗଣନାୟା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପୟୋଗଗଣନାୟା’’ତି ଇଦମେୱ ସମତ୍ଥୟତି ।
୨୧୩୯.ଆବାଧେତି କଣ୍ଡୁଆଦିକେ ରୋଗେ । ୟଥାହ – ‘‘ଆବାଧପଚ୍ଚୟାତି କଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁଆଦିଆବାଧପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୧) । ମଗ୍ଗସଂୱିଧାନସମା ମତାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନସିକ୍ଖାପଦେନ ସଦିସା ମତା ଞାତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୧୪୦. ପଦୁମସ୍ସ ୱା ପୁଣ୍ଡରୀକସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତମସୋ କେସରେନାପି କାମରାଗେନ ମୁତ୍ତକରଣସ୍ସ ତଲଘାତନେ ମୁତ୍ତକରଣମ୍ପି ପହାରଦାନେ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । କେସରେନାପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ମହାପଦୁମପଣ୍ଣେହି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତେନାପୀତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଂ ତାୱ ମହନ୍ତଂ, କେସରେନାପି ପହାରଂ ଦେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୩) ।
୨୧୪୧.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମୁତ୍ତକରଣତଲେ ।
ତତିୟଂ ।
୨୧୪୨. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ କାମରାଗପରେତା କାମରାଗେନ ପୀଳିତା ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ମୁତ୍ତପଥେ ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେତି, ନ ୱଟ୍ଟତି ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କେସରମତ୍ତମ୍ପି ପନ ପୱେସେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୨) ଅଟ୍ଠକଥା ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତା ।
୨୧୪୩-୪. ୟଦ୍ୟେୱଂ ‘‘ଜତୁମଟ୍ଠକେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ…ପେ॰… ଜତୁମଟ୍ଠକ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ଜତୁମଟ୍ଠକଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଥ ଖୋ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଜତୁମଟ୍ଠକଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା ଧୋୱିତୁଂ ୱିସ୍ସରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେସି । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ମକ୍ଖିକାହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ‘କସ୍ସିଦଂ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ସା ଏୱମାହ ‘ମୟ୍ହିଦଂ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ୟା ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା, ତା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଖିୟ୍ୟନ୍ତି ୱିପାଚେନ୍ତି ‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଜତୁମଟ୍ଠକଂ ଆଦିୟିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୦୬) ଆଗତୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଟ୍ଟକସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜତୁମଟ୍ଠକଂ ନାମ ଜତୁନା କତୋ ମଟ୍ଠଦଣ୍ଡକୋ ।
ଦଣ୍ଡନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ମୁତ୍ତକରଣଂ ପୱେସେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୦୮) । ଏତମ୍ପି ଚ ଅତିମହନ୍ତଂ, କେସରମତ୍ତମ୍ପି ପନ ପୱେସେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ଏୱ । ଏଳାଲୁକନ୍ତି କକ୍କାରିଫଲଂ ୱା । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ମୁତ୍ତକରଣେ ।
୨୧୪୫.ଆବାଧପଚ୍ଚୟାତି ମୁତ୍ତକରଣପ୍ପଦେସେ ଜାତୱଣାଦିମ୍ହି ୱଣଟ୍ଠାନନିରୁପନାଦିପଚ୍ଚୟା ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୧୪୬.ଅଗ୍ଗପବ୍ବଦ୍ୱୟାଧିକନ୍ତି ଅଗ୍ଗପବ୍ବଦ୍ୱୟତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅଧିକଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୨) । ଦକସୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତିୟାତି ମୁତ୍ତକରଣଟ୍ଠାନେ ଧୋୱନଂ କରୋନ୍ତିୟା । ୟଥାହ ‘‘ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଂ ନାମ ମୁତ୍ତକରଣସ୍ସ ଧୋୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୨) ।
୨୧୪୭.‘‘ତୀଣୀ’’ତି ଇମିନା ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ପବ୍ବଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୱେସେତ୍ୱା ଧୋୱନେ ଦୋସାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଦୀଘତୋତି ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଦୀଘତୋ । ତୀଣି ପବ୍ବାନି ଗମ୍ଭୀରତୋ ମୁତ୍ତକରଣେ ପୱେସେତ୍ୱା ଉଦକସୁଦ୍ଧିଂ ଆଦିୟନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା ।
୨୧୪୮. ତିସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ପୱେସନେ ଏକପବ୍ବେପି ପୱିଟ୍ଠେ ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମ’’ନ୍ତି ନିୟମିତପ୍ପମାଣାତିକ୍କମତୋ ଆହ ‘‘ଏକପବ୍ବମ୍ପି ୟା ପନା’’ତି । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାପି ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱାପି ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଏକପବ୍ବମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱେସେତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୧୪୯.ଇତୀତି ଏୱଂ । ସବ୍ବପ୍ପକାରେନାତି ଗମ୍ଭୀରପୱେସନାଦିନା ସବ୍ବେନ ପକାରେନ । ଅଭିବ୍ୟତ୍ତତରଂ କତ୍ୱାତି ସୁପାକଟତରଂ କତ୍ୱା । ଅୟମତ୍ଥୋତି ‘‘ଏକିସ୍ସଙ୍ଗୁଲିୟା ତୀଣୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ।
୨୧୫୦. ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଉଦକସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟେ ପନ ସତିପି ଫସ୍ସସାଦିୟନେ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେ ଅନାପତ୍ତି । ଅଧିକମ୍ପୀତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବତୋ ଅଧିକମ୍ପି । ଉଦକସୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତିୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୨୧୫୧. ତଥା ଉଦକସୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତୀନଂ ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନଂ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୧୫୨.ଭୁଞ୍ଜତୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ୟଥାହ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୭) । ପାନୀୟଂ ୱା ୱିଧୂପନଂୱାତି ୱକ୍ଖମାନଂ ପାନୀୟଂ, ବୀଜନୀୟଞ୍ଚ । ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ‘‘ହତ୍ଥପାସେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୭) ୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ହତ୍ଥପାସସଙ୍ଖାତଂ ସମୀପଂ ୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୧୫୩. ୱତ୍ଥକୋଣାଦି ୟା କାଚି ‘‘ବୀଜନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ‘‘ବୀଜନିକିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗହିତଚୀୱରକୋଣପ୍ପକାରଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ‘‘ବୀଜନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୧୫୪. ‘‘ଅଥ ଖୋ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାନୀୟେନ ଚ ୱିଧୂପନେନ ଚ ଉପତିଟ୍ଠିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚାୱଦତି । ଅଥ ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅପସାଦେତି ‘ମା, ଭଗିନି, ଏୱରୂପଂ ଅକାସି, ନେତଂ କପ୍ପତୀ’ତି । ‘ପୁବ୍ବେ ମଂ ତ୍ୱଂ ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ କରୋସି, ଇଦାନି ଏତ୍ତକଂ ନ ସହସୀ’ତି ପାନୀୟଥାଲକଂ ମତ୍ଥକେ ଆସୁମ୍ଭିତ୍ୱା ୱିଧୂପନେନ ପହାରଂ ଅଦାସୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୫) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଭିକ୍ଖୂହି ଆରୋଚିତେ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପହାରଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି (ପାଚି॰ ୮୧୫) ୱତ୍ୱା ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାନୀୟେନ ୱା ୱିଧୂପନେନ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୧୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପହାରପଚ୍ଚୟା ନୁ ଖୋତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁମାହ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ ଇଧ ଠାନପଚ୍ଚୟାପତ୍ତି ଦୀପିତା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆସୁମ୍ଭିତ୍ୱାତି ପାତେତ୍ୱା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପହାରୋ ଦାତବ୍ବୋ । ୟା ଦଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୨୦) ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପହାରପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତଂ, ଖନ୍ଧକେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିସୁ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୨୧୫୫.ହତ୍ଥପାସଂ ଜହିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ’’ତି ଚ ଖାଦନଂ ଖାଦତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ହତ୍ଥପାସଂ ଜହିତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତିୟା ୱା ଖାଦନଂ ଖାଦତୋ ହତ୍ଥପାସେ ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତିୟା ୱା ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୧୫୬.ଦେତୀତି ପାନୀୟଂ ୱା ସୂପାଦିଂ ୱା ‘‘ଇମଂ ପିୱଥ, ଇମିନା ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦେତି । ତାଲୱଣ୍ଟଂ ‘‘ଇମିନା ବୀଜନ୍ତା ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦେତି । ଦାପେତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ଉଭୟମ୍ପି ଦାପେତି । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଏଳକଲୋମେନ ସମଂ ମତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୧୫୭.ୱିଞ୍ଞତ୍ୱାତି ସୟଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞାୟ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ୱା ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୨୧) ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ । ଆମକଂ ଧଞ୍ଞନ୍ତି ଅପକ୍କଂ ଅଭଟ୍ଠଂ ସାଲିଆଦିକଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଆମକଧଞ୍ଞଂ ନାମ ସାଲି ୱୀହି ୟୱୋ ଗୋଧୁମୋ କଙ୍ଗୁ ୱରକୋ କୁଦ୍ରୂସକୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୨୨) । କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ମୁସଲେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା । ୟଦି ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୧୫୮-୬୦. ‘‘ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଇଦଂ ପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମ, ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେୟେୱ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨୨) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ କେୱଲଂ ତୁ ଧଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପନାତି ଅପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ, ସୁକ୍ଖାପନେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଦ୍ଦଲିଦିୱସେ’’ତି ସେସୋ । ‘‘କପଲ୍ଲସଜ୍ଜନେ ଉଦ୍ଧନସଜ୍ଜନେ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦବ୍ବିସଜ୍ଜନେତି କଟଚ୍ଛୁସମ୍ପାଦନେ । ତତ୍ଥ କପଲ୍ଲକେ ଧଞ୍ଞପକ୍ଖିପନେତି ୟୋଜନା । ‘‘ଘଟ୍ଟନକୋଟ୍ଟନେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଘଟ୍ଟକୋଟ୍ଟନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୬୧-୩. ପମାଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆୱତ୍ତଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ଆହ ‘‘ଭୋଜନଞ୍ଚେୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପମାଣ’’ନ୍ତି। ଆୱତ୍ତଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତଂ ନାମ ନିୟତଲିଙ୍ଗେକତ୍ତବହୁତ୍ତଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ପମାଣ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ନିୟତେକତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଭୋଜନଞ୍ଚେୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ହି ୟସ୍ମା ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ସୟଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ଭଜ୍ଜନାଦୀନି କାରାପେତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ପନ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଭଜ୍ଜନାଦୀନି କତ୍ୱା ୱା ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଜ୍ଝୋହରତି, ତସ୍ସା ଅଜ୍ଝୋହାରପୟୋଗେସୁ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨୩) ୱୁତ୍ତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମାତରଂ ୱା’’ତିଆଦି । ମାତରଂ ୱାପି ୟାଚିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିକପ୍ପନେ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଞାତକଂ ୱା ପୱାରିତଂ ୱା ଆମକଧଞ୍ଞଂ ୟାଚିତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞାୟ କାରାପେତ୍ୱା ୱା ୟା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୧୬୪. ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧଂ ସୟଂ ୱା ଭଜ୍ଜନାଦୀନି କତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞାୟ କାରାପେତ୍ୱା ୱା ୟା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୧୬୫. ଅଞ୍ଞାୟ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧଂ ତାୟ କାରାପେତ୍ୱାପି ସୟଂ କତ୍ୱା ୱା ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତିୟା ତଥା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ମହାପଚ୍ଚରିୟାଗତନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଅଞ୍ଞାୟ ଲଦ୍ଧଂ ଆମକଂ ଧଞ୍ଞଂ ତାୟ କାରାପେତ୍ୱା ୱା ସୟଂ କତ୍ୱା ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୧୬୬-୭.ସେଦକମ୍ମାଦିଅତ୍ଥାୟାତି ୱାତରୋଗାଦିନା ଆତୁରାନଂ ସେଦନାଦିପଟିକାରତ୍ଥାୟ । ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନେପୀ’’ତି ସେସୋ । ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନି ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ସେସୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସେସୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ମୁଗ୍ଗମାସଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡକାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତଧଞ୍ଞାୱସେସାନଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ।
ସାଲିଆଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅନାମାସତ୍ତା ଚ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଞାତକାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।
୨୧୬୮.ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଲବ୍ଭମାନଂ । ନୱକମ୍ମେସୂତି ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ‘‘ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭମାନଂ ପନ ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨୩) ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୧୬୯.ସଙ୍କାରନ୍ତି କଚୱରଂ । ୱିଘାସକଂ ୱାତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠକମଚ୍ଛକଣ୍ଟକମଂସଟ୍ଠିଚଲକମୁଖଧୋୱନାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତି ସେସୋ ‘‘ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ପରେହୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । କୁଟ୍ଟସ୍ସ ତିରୋ ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ, ତସ୍ମିଂ, କୁଟ୍ଟସ୍ସ ପରଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପାକାରେପି ଅୟଂ ନୟୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା କୁଟ୍ଟନ୍ତି ୱା ବ୍ୟତିରିତ୍ତା ଭିତ୍ତି ଗହେତବ୍ବା ।
୨୧୭୧.ଏକାତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି ସେସୋ । ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୧୭୨.ଛଡ୍ଡନେତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଦନ୍ତକଟ୍ଠସ୍ସ ଛଡ୍ଡନେପି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାଚିତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୧୭୩-୪.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ଅନାପତ୍ତିୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅୱଲଞ୍ଜେପୀ’’ତିଆଦି । ଅୱଲଞ୍ଜେ ଠାନେ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତିୟାପି ୱା ୱଲଞ୍ଜେ ଠାନେ ଓଲୋକେତ୍ୱାପି ୱା ପନ ଛଡ୍ଡେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଛଡ୍ଡନଂ କ୍ରିୟଂ। ଅନୋଲୋକନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୧୭୫-୬. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଖେତ୍ତେ ୱା ନାଳିକେରାଦିଆରାମେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ରୋପିମେ ହରିତଟ୍ଠାନେ ତାନି ୱିଘାସୁଚ୍ଚାରସଙ୍କାରମୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି ୱତ୍ଥୂନି ସଚେ ସୟଂ ଛଡ୍ଡେତି ୱା, ତଥା ପରେ ଛଡ୍ଡାପେତି ୱା, ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ‘‘ଏକେକ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତପକାରୋତି ୟୋଜନା ।
୨୧୭୭-୮.ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ହରିତେ ଖେତ୍ତେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜମାନା ୱା ତଥା ହରିତେ ତତ୍ଥ ଖେତ୍ତେ ଉଚ୍ଛୁଆଦୀନି ଖାଦନ୍ତି ଖାଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ୱା ୟଦି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ ଉଦକଂ ୱା ଚଲକାଦିଂ ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଚଲକଂ ନାମ ୱମିକରଂ ।
୨୧୭୯.ତାଦିସେ ହରିତେ ଠାନେ ଅନ୍ତମସୋ ମତ୍ଥକଛିନ୍ନଂ ନାଳିକେରମ୍ପି ଜଲଂ ପିୱିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୧୮୦.ସବ୍ବେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ।
୨୧୮୧. ଲାୟିତମ୍ପି ଖେତ୍ତଂ ପୁନ ରୋହଣତ୍ଥାୟ ମନୁସ୍ସା ରକ୍ଖନ୍ତି ଚେ, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଖେତ୍ତେ ୱିଘାସୁଚ୍ଚାରାଦୀନି ଛଡ୍ଡେନ୍ତିୟା ଅସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ ହି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅସ୍ସା ୟଥାୱତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ।
୨୧୮୨.ଛଡ୍ଡିତେ ଖେତ୍ତେତି ମନୁସ୍ସେହି ଉଦ୍ଧଟସସ୍ସେ ଖେତ୍ତେ । ୟଥାହ – ‘‘ମନୁସ୍ସେସୁ ସସ୍ସଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗତେସୁ ଛଡ୍ଡିତଖେତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୦) । ଏୱଂ ଅକତେପି ଖେତ୍ତେ ସାମିକେ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ ‘‘ସାମିକେ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୨) । ଇଧ ଖେତ୍ତପାଲକା, ଆରାମାଦିଗୋପକା ଚ ସାମିକା ଏୱ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଖେତ୍ତେ, ଆରାମେ ଚ ସଚେ ‘‘ତତ୍ଥ କଚୱରଂ ନ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବ’’ନ୍ତି କତିକା ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଛଡ୍ଡେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ତାସଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନ ୱଟ୍ଟତି, ନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସାରୁପ୍ପୱସେନ କାତବ୍ବନ୍ତି । ସବ୍ବନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରାଦି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ନୱମଂ ।
୨୧୮୩. ଏତ୍ଥ ‘‘ନଚ୍ଚଂ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ନଚ୍ଚଂ । ଗୀତଂ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗୀତଂ । ୱାଦିତଂ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱାଦିତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୩୫) ୱଚନତୋ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ସେସୋ । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୟଂ କିଞ୍ଚି ନଚ୍ଚଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗୀତଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱାଦିତଂ ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ନଚ୍ଚନ୍ତି ନଟାଦୟୋ ୱା ନଚ୍ଚନ୍ତୁ ସୋଣ୍ଡା ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ମୋରସୁକମକ୍କଟାଦୟୋପି, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ନଚ୍ଚମେୱ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗୀତନ୍ତି ନଟାଦୀନଂ ୱା ଗୀତଂ ହୋତୁ ଅରିୟାନଂ ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣୂପସଂହିତଂ ସାଧୁକୀଳିତଗୀତଂ ୱା ଅସଞ୍ଞତଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଭାଣକଗୀତଂ ୱା, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଗୀତମେୱ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱାଦିତନ୍ତି ଘନାଦିୱାଦନୀୟଭଣ୍ଡୱାଦିତଂ ୱା ହୋତୁ କୁଟଭେରିୱାଦିତଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଉଦରଭେରିୱାଦିତମ୍ପି, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ୱାଦିତମେୱ । ‘‘ଦସ୍ସନସୱନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିରୂପେକସେସନୟେନ ‘‘ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୟଥାସକଂ ୱିସୟସ୍ସ ଆଲୋଚନସଭାୱତାୟ ୱା ‘‘ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୮୪. ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ନଚ୍ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଗୀତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱାଦିତସ୍ସା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
୨୧୮୫.ଏକପୟୋଗେନାତି ଏକଦିସାୱଲୋକନପୟୋଗେନ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି…ପେ॰… ସିୟୁ’’ନ୍ତି । ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ତେସନ୍ତି ୟେସଂ ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ୱାଦିତମ୍ପି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୟଥାହ ‘‘ତେସଂୟେୱ ଗୀତୱାଦିତଂ ସୁଣାତି, ଏକମେୱ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୬) ।
୨୧୮୬.ଅଞ୍ଞତୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ।
୨୧୮୭. ‘‘ୱିସୁଂ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଇଦମେୱ ପକାସେତୁମାହ ‘‘ପୟୋଗଗଣନାୟେତ୍ଥ, ଆପତ୍ତିଗଣନା ସିୟା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ନାନାଦିସାଭାଗେ । ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତାନଂ ଦସ୍ସନସୱନେ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନଚ୍ଚିତୁ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୨୧୮୮. ‘‘ନଚ୍ଚ ଇତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ‘‘ନଚ୍ଚାହୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭେରିସଦ୍ଦପୂଜଂ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁନ୍ତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଅଧିୱାସେତୁଂ । ଇମସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନଚ୍ଚଗୀତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୧୮୯-୯୦.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ନଚ୍ଚନାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଉପଟ୍ଠାନଂ କରୋମାତି ତୁମ୍ହାକଂ ଚେତିୟସ୍ସ ନଚ୍ଚାଦୀହି ଉପହାରଂ କରୋମାତି । ଉପଟ୍ଠାନଂ ପସତ୍ଥନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନକରଣଂ ନାମ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ।
ୟା ଆରାମେୟେୱ ଚ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସତି ୱା ସୁଣାତି ୱାତି ୟୋଜନା, ଇଧ ‘‘ଅନ୍ତରାରାମେ ୱା’’ତିଆଦି ସେସୋ । ‘‘ଆରାମେ ଠତ୍ୱା ଅନ୍ତରାରାମେ ୱା ବହିଆରାମେ ୱା ନଚ୍ଚାଦୀନି ପସ୍ସତି ୱା ସୁଣାତି ୱା, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଠତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସବ୍ବେସୁପି ଇରିୟାପଥେସୁ ଲବ୍ଭତି । ଆରାମେ ଠତ୍ୱାତି ନ କେୱଲଂ ଠତ୍ୱାୱ, ତତୋ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ସବ୍ବିରିୟାପଥେହିପି ଲଭତି । ‘‘ଆରାମେ ଠିତା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୭) ପନ ଆରାମପରିୟାପନ୍ନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ନିସିନ୍ନାପି ନ ଲଭେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ଠିପଦାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୧୯୧. ୟା ଅତ୍ତନୋ ଠିତୋକାସଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୟୋଜିତଂ ପସ୍ସତି ୱା ସୁଣାତି ୱାତି ୟୋଜନା । ଠିତୋକାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗତିନିୱତ୍ତିସାମଞ୍ଞେନ ସୟିତନିସିନ୍ନମ୍ପି ଗୟ୍ହତି । ତଥାରୂପା ହି କାରଣା ଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତିୟା ୱାପୀତି ୟୋଜନା । କାରଣଂ ନାମ ସଲାକଭତ୍ତାଦିକାରଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ସତି କରଣୀୟେତି ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି କରଣୀୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ପସ୍ସତି ୱା ସୁଣାତି ୱା, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୭) ।
୨୧୯୨. ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ପଟିପଥେ ନଚ୍ଚଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତିୟାପି ଚ ତଥା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୟୋଜନା । ପଟିପଥେତି ଗମନମଗ୍ଗାଭିମୁଖେ । ଆପଦାସୁପୀତି ତାଦିସେନ ଉପଦ୍ଦୱେନ ଉପଦ୍ଦୁତା ସମଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତିୟା ୱା ସୁଣନ୍ତିୟା ୱା ଅନାପତ୍ତି ।
୨୧୯୩.ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେନ ସମଂ ମତଂ ‘‘ସମାନ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତଂ ।
ଦସମଂ ।
ଲସୁଣୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।
୨୧୯୪-୫.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ରତ୍ତନ୍ଧକାରସ୍ମିଂ ଅପ୍ପଦୀପେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକିକା ସଚେ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ରତ୍ତନ୍ଧକାରସ୍ମିନ୍ତି ରତ୍ତିୟଂ । ରତ୍ତିପରିୟାୟୋ ହି ରତ୍ତନ୍ଧକାର-ସଦ୍ଦୋ । ୟଥାହ ପଦଭାଜନେ ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେତି ଓଗ୍ଗତେ ସୂରିୟେ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୪୦) । ଅପ୍ପଦୀପେତି ପଜ୍ଜୋତଚନ୍ଦସୂରିୟଅଗ୍ଗୀସୁ ଏକେନାପି ଅନୋଭାସିତେ, ଇମିନା ରତ୍ତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଇମିନା ଗମନନିସିନ୍ନସୟନସଙ୍ଖାତଂ ଇରିୟାପଥତ୍ତିକଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିନା ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଠାନାପଦେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଇରିୟାପଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚଙ୍କମନାଦୀନି କରୋନ୍ତିୟାପି ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୮୩୯ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) । ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସନ୍ତିଟ୍ଠିତୁଂ, ସଲ୍ଲପିତୁଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞୁନା ମନୁସ୍ସପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ।
ରହସ୍ସାଦୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତିୟା ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୧୯୬-୭. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଚେ ମନୁସ୍ସପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ୱା ସଲ୍ଲପତି ୱା, ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ୱା ସଲ୍ଲପତି ୱା, ତସ୍ସା ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ୱିଞ୍ଞୁଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀତି ଦୀପେତି ।
୨୧୯୮.ଅଞ୍ଞୱିହିତାୟାତି ରହୋଅସ୍ସାଦତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତିୟା । ୟଥାହ ‘‘ରହୋଅସ୍ସାଦତୋ ଅଞ୍ଞୱିହିତାୱ ହୁତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୪୧) । ଚତୁତ୍ଥେନ, ଛଟ୍ଠେନ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ। ସନ୍ତିଟ୍ଠନସଲ୍ଲପନୱସେନ କ୍ରିୟଂ। ସଞ୍ଞାୟ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖକଂ।
ପଠମଂ ।
୨୧୯୯.ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେତି କୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ । ଇଦଂ ୱଚନଂ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୨୦୦. ତତିୟେ ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସେ’’ତି ଚ ଚତୁତ୍ଥେ ‘‘ରଥିକାୟ, ବ୍ୟୂହେ, ସିଙ୍ଘାଟକେ’’ତି ପଦାନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚିପୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ରଥିକାୟାତି ରଚ୍ଛାୟ । ବ୍ୟୂହେତି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧରଚ୍ଛାୟ । ସିଙ୍ଘାଟକେତି ଚଚ୍ଚରେ ଓକାସେ, ତିକୋଣଂ ୱା ଚତୁକୋଣଂ ୱା ମଗ୍ଗସମୋଧାନଟ୍ଠାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
୨୨୦୧-୨. ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରେଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସାମିକେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୫୫) ୱଚନତୋ ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରେଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଛଦନନ୍ତୋ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସାମିକେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଅନୋୱସ୍ସକପ୍ପଦେସଂ ଅତିକ୍କମେତି, ୟା ଚ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ସଚେ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମେତି, ତସ୍ସା ପଠମେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି, ଦୁତିୟେ ପଦେ ପାଚିତ୍ତି ପରିୟାପୁତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଆସନେ’’ତି ଇମିନା ପଲ୍ଲଙ୍କମାଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦନାରହମାସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଆସନଂ ନାମ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଓକାସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୫୬) । ଅନୋୱସ୍ସପ୍ପଦେସନ୍ତି ନିବ୍ବକୋସବ୍ଭନ୍ତରଂ । ଅବ୍ଭୋକାସେ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପଚାରମ୍ପି ୱା ସଚେ’’ତି । ଉପଚାରନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ପଦେସଂ । ୟଥାହ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଉପଚାରୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ’’ତି ।
୨୨୦୩.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ସମୁଦୀରିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଆପୁଟ୍ଠେ ଅନାପୁଟ୍ଠସଞ୍ଞାୟ ଆପୁଟ୍ଠେ ୱିଚିକିଚ୍ଛତୋ ପକ୍କମନ୍ତିୟା ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ସମାନତ୍ତା ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୨୨୦୪.ଗିଲାନାୟାତି ୟା ତାଦିସେନ ଗେଲଞ୍ଞେନ ଆପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଆପଦାସୂତି ଘରେ ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ଚୋରା ୱା, ଏୱରୂପେ ଉପଦ୍ଦୱେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୨୦୫-୬.‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ୱଜନ୍ତିୟା’’ତି ଚ ନିସୀଦନନିପଜ୍ଜନାୱସାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ପନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସାମିକେ ‘‘ଇଧ ନିସୀଦାମ ୱା ସୟାମ ୱା’’ତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନନିପନ୍ନପଚ୍ଚୟା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସାମିକେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଏକା ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ।
ୟଥା ପନ ତତ୍ଥ ଅସଂହାରିମେ ଅନାପତ୍ତି, ଏୱମିଧ ଧୁୱପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୨୦୭.ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୨୦୮. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ୱା ପରମ୍ପି ୱା ନିରୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟେହି ଅଭିସପେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ୱାଚତୋ ୱାଚତୋ ସିୟା ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅଭିସପେୟ୍ୟାତି ସପଥଂ କରେୟ୍ୟ, ‘‘ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାମି, ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତାମୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ୱା ‘‘ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତୁ, ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତତୂ’’ତି ପରଂ ୱା ‘‘ଗିହିନୀ ହୋମି, ଓଦାତୱତ୍ଥା ହୋମୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ୱା ‘‘ଗିହିନୀ ହୋତୁ, ଓଦାତୱତ୍ଥା ହୋତୂ’’ତି ପରଂ ୱା ଅଭିସପେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୨୧୦. ଅକ୍କୋସତି ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୱେମତିକାଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୱସେନ । ସେସାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ଅକ୍କୋସତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ତିକଦୁକ୍କଟଂ।
୨୨୧୧. ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନୁସାସନିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୀନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥଂ କଥେନ୍ତିୟା । ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରାୟାତି ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତିୟା । ଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରାୟାତି ‘ଇଦାନିପି ତ୍ୱଂ ଏଦିସା, ସାଧୁ ୱିରମସ୍ସୁ, ନୋ ଚେ ୱିରମସି, ଅଦ୍ଧା ପୁନ ଏୱରୂପାନି କମ୍ମାନି କତ୍ୱା ନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସସି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସସୀ’ତି ଏୱଂ ଅନୁସାସନିୟଂ ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୭୮) ।
ନୱମଂ ।
୨୨୧୨.ୱଧିତ୍ୱାତି ସତ୍ଥାଦୀହି ପହରିତ୍ୱା । ୱଧିତ୍ୱା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୮୦) ୱୁତ୍ତଂ ଆମେଡିତଂ ସୂଚେତି ।
୨୨୧୩.ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । କାୟୱାଚାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।
ଦସମଂ ।
ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।
୨୨୧୪. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନଗ୍ଗା ଅନିୱତ୍ଥା ଅପାରୁତା ହୁତ୍ୱା ନହାୟତି, ଅସ୍ସା ସବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସ ନହାନସ୍ସ ୱୋସାନେ ପରିୟୋସାନେ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଜିନୱୁତ୍ତଂ ଜିନେନ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୋସଂ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିଂ ସମୁପେତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁନି ଦୋସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ କତୋ ।
୨୨୧୫.ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଉଦକସାଟିକଚୀୱରା । ନଟ୍ଠଚୀୱରାତି ଚୋରାଦୀହି ନଟ୍ଠଉଦକସାଟିକଚୀୱରା । ଆପଦାସୁ ୱାତି ‘‘ମହଗ୍ଘଂ ଇମଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋରାପି ହରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ୱା ନଗ୍ଗାୟ ନହାୟନ୍ତିୟା ନ ଦୋସୋ ।
ପଠମଂ ।
୨୨୧୬.ଦୁତିୟେତି ‘‘ଉଦକସାଟିକଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାରୟମାନାୟା’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୮୮୮) ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୨୧୭-୮.ଦୁସ୍ସିବ୍ବିତଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଅସକ୍କଚ୍ଚସିବ୍ବିତଂ ଚୀୱରଂ । ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱାତି ଦୁସ୍ସିବ୍ବିତଂ ପୁନ ସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ସୟଂ ୱା ୱିଗତସିବ୍ବନଂ କତ୍ୱା । ‘‘ୱିସିବ୍ବାପେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱା ୱା ୱିସିବ୍ବାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯୩) । ଅନନ୍ତରାୟାତି ଦସସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତରାୟରହିତା । ତଂ ୱିସିବ୍ବିତଂ, ୱିସିବ୍ବାପିତଂ ୱା ଚୀୱରଂ । ‘‘ଅନନ୍ତରାୟା ତଂ ପଚ୍ଛା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ କତୋ । ନ ସିବ୍ବେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ନ ସିବ୍ବାପେୟ୍ୟା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ନେୱ ସିବ୍ବେୟ୍ୟ, ନ ସିବ୍ବାପନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯୩) ।
ଚତୁପଞ୍ଚାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି (ପାଚି॰ ୬୨-୬୪), ଉତ୍ତରିଦିରତ୍ତତିରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୫୧-୫୨) ୱିୟ ଅପ୍ପସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ବହୁସଙ୍ଖ୍ୟାୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତେପି ଉଭୟୱଚନଂ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧୁରେତି ସିବ୍ବନୁସ୍ସାହେ । ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠମତ୍ତେ ।
୨୨୧୯.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାତି ତୀସୁ ୱାରେସୁ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱାରତ୍ତୟେ ଦୁକ୍କଟତ୍ତୟଂ ।
୨୨୨୦.ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଚୀୱରତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ଅନ୍ତରାୟେପି ୱା ସତୀତି ରାଜଚୋରାଦିଅନ୍ତରାୟାନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେ ସତି ।
୨୨୨୧.‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପନଂ ନାମ, ସମୁଟ୍ଠାନମିଦଂ ମତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୯୩) ୱୁତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତେରସସୁ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେସୁ ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା, ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧମେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ପରିୟାୟୋତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତତିୟଂ ।
୨୨୨୨. ପଞ୍ଚ ଅହାନି ପଞ୍ଚାହଂ, ପଞ୍ଚାହମେୱ ପଞ୍ଚାହିକଂ। ‘‘ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି କିରିୟାୟ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚାହିକ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଚାର’’ନ୍ତି ଚ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଏୱ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟି, ଇତି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୀୱରାନମେୱାଧିୱଚନଂ, ସଙ୍ଘାଟୀନଂ ଚାରୋ ସଙ୍ଘାଟିଚାରୋ, ପରିଭୋଗୱସେନ ୱା ଓତାପନୱସେନ ୱା ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚାହିକଂ ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟାତି ପଞ୍ଚମଂ ଦିୱସଂ ପଞ୍ଚ ଚୀୱରାନି ନେୱ ନିୱାସେତି ନ ପାରୁପତି ନ ଓତାପେତି ପଞ୍ଚମଂ ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯୯) ୱଚନତୋ ପଞ୍ଚଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅକତ୍ୱା ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା ଚୀୱରଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟାତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ।
୨୨୨୩.ତିଚୀୱରନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକଉତ୍ତରାସଙ୍ଗସଙ୍ଘାଟିସଙ୍ଖାତଂ ତିଚୀୱରଞ୍ଚ । ସଂକଚ୍ଚୀତି ଥନୱେଠନସଙ୍ଖାତଂ ଚୀୱରଞ୍ଚ । ଦକସାଟୀତି ଉତୁନିକାଲେ ନିୱାସେତବ୍ବଉଦକସାଟିଚୀୱରଞ୍ଚ । ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ । ପଞ୍ଚ ତୂତି ପଞ୍ଚ ଚୀୱରାନି ନାମ ।
୨୨୨୪-୫.ତିକପାଚିତ୍ତୀତି ପଞ୍ଚାହାତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞାତି ୱିକପ୍ପତ୍ତୟେ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ହୋତି । ପଞ୍ଚାହାନତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞାୱେମତିକାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ ।
‘‘ପଞ୍ଚମେ ଦିୱସେ’’ତିଆଦି ଅନାପତ୍ତିୱାରସନ୍ଦସ୍ସନଂ । ନିସେୱତୀତି ନିୱାସେତି ୱା ପାରୁପତି ୱା । ଓତାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଓତାପେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପଦାସୁପୀତି ମହଗ୍ଘଂ ଚୀୱରଂ, ନ ସକ୍କା ହୋତି ଚୋରଭୟାଦୀସୁ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଏୱରୂପେ ଉପଦ୍ଦୱେ ଅନାପତ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୨୨୬. ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସଙ୍କମେତବ୍ବଚୀୱରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ୟା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ସନ୍ତକଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ତସ୍ସା ଅୱତ୍ୱା ଆଦାୟ ପୁନ ତସ୍ସା ଦାତବ୍ବଂ, ଅଦତ୍ୱା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଟିସେୱତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଙ୍କମେତବ୍ବଚୀୱରଂ ସଙ୍କମନୀୟ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦା ଏତେ । ୟଥାହ ‘‘ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟନ୍ତି ସଙ୍କମେତବ୍ବଚୀୱରଂ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସନ୍ତକଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗହିତଂ ପୁନ ପଟିଦାତବ୍ବଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦୩) ।
୨୨୨୭.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱେମତିକା …ପେ॰… ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟଂ ଧାରେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୦୫) ଏୱଂ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ‘‘ତିକଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆପଦାସୂତି ସଚେ ଅପାରୁତଂ ୱା ଅନିୱତ୍ଥଂ ୱା ଚୋରା ହରନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ୱା ।
୨୨୨୮. ଏତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥିନେନ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଗହଣଂ, ପରିଭୋଗୋ ଚ କ୍ରିୟଂ। ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୨୨୯.ଲଭିତବ୍ବଂ ତୁ ଚୀୱରନ୍ତି ଲଭିତବ୍ବଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ଚୀୱରଂ । ନିୱାରେତୀତି ୟଥା ତେ ଦାତୁକାମା ନ ଦେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ପରକ୍କମତି । ପାଚିତ୍ତିଂ ପରିଦୀପୟେତି ସଚେ ତସ୍ସା ୱଚନେନ ତେ ନ ଦେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୨୩୦. ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗଣସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋୱ ଗହେତବ୍ବା । ଲାଭେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିୱାରିତେ’’ତି ସେସୋ । ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ନିୱାରେତି, ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ୱିକପ୍ପନୁପଗଚୀୱରତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଥାଲକାଦୀନଂ ୱା ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ।
୨୨୩୧.ଆନିସଂସଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ‘‘କିତ୍ତକଂ ଅଗ୍ଘନକଂ ଦାତୁକାମତ୍ଥାତି ପୁଚ୍ଛତି, ‘ଏତ୍ତକଂ ନାମା’ତି ୱଦନ୍ତି, ‘ଆଗମେଥ ତାୱ, ଇଦାନି ୱତ୍ଥୁ ମହଗ୍ଘଂ, କତିପାହେନ କପ୍ପାସେ ଆଗତେ ସମଗ୍ଘଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ନ ଦୋସତାତି ନ ଦୋସୋ, ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୨୩୨-୩.ଧମ୍ମିକଂ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କରିୟମାନଂ ଚୀୱରାନଂ ୱିଭଙ୍ଗଂ ଭାଜନଂ ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଟିସେଧେୟ୍ୟ ପଟିବାହେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ଏୱଂ ପଟିସେଧେନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅଧମ୍ମେ ଧମ୍ମସଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉଭୋ ୱେମତିକାୟ ୱାତି ଉଭୋସୁ ୱେମତିକାୟ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସୁ-ସଦ୍ଦଲୋପୋ । ଧମ୍ମିକେ ଅଧମ୍ମିକେ ଚୀୱରୱିଭଙ୍ଗେ ୱେମତିକାୟ ପଟିବାହନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମିକେ ୱେମତିକା ପଟିବାହତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମିକେ ୱେମତିକା ପଟିବାହତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି । ଆନିସଂସଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ‘‘ଏକିସ୍ସା ଏକଂ ସାଟକଂ ନପ୍ପହୋତି, ଆଗମେଥ ତାୱ, କତିପାହେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତତୋ ଭାଜେସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୧୪) ଏୱଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୨୩୫-୬. ନିୱାସନୁପଗଂ ୱା ତଥା ପାରୁପନୁପଗଂ ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁକତଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରଂ ପଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକେ ଚ ମାତାପିତରୋପି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ୟଦି ଦଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ପରିୟାପୁତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପିତରୋ’’ତି ମାତା ଚ ପିତା ଚ ମାତାପିତରୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିରୂପେକସେସୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୨୩୭.ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ତା ପନ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ଚୀୱରାନଂ ଗଣନାୟ ୱସେନ ଗଣେତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
୨୨୩୮. ତାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୋ କାଲୋ ଏତସ୍ସାତି ତାୱକାଲିକଂ, ଚୀୱରଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୂରତ୍ତା ପୁନପି ‘‘ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଆହ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୨୩୯. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ‘‘ସଚେ ମୟଂ ସକ୍କୋମ, ଦସ୍ସାମ କରିସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ୱାଚା ଭିନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ଦୁବ୍ବଲାୟ ଚୀୱରପଚ୍ଚାସାୟ ଚୀୱରସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ଚୀୱରେ କାଲଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ଅସ୍ସା ଦୋସତା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଚୀୱରେ କାଲନ୍ତି ‘‘ଚୀୱରକାଲସମୟୋ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚମାସା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨୨) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ଚୀୱରକାଲଂ । ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ଦିୱସଂ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ କଥିନୁଦ୍ଧାରଦିୱସଂ ଅତିକ୍କାମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ଅତିକ୍କାମେୟ୍ୟ ।
୨୨୪୦. ‘‘ଅଦୁବ୍ବଲଚୀୱରେ ଦୁବ୍ବଲଚୀୱରସଞ୍ଞା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ସୁଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ଚେତସାତି ଏତ୍ଥ ସୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣେ । ଉଭୋସୂତି ଦୁବ୍ବଲେ, ଅଦୁବ୍ବଲେ ଚ । କଙ୍ଖିତାୟ ୱାତି ୱେମତିକାୟ ୱା ।
୨୨୪୧.ଆନିସଂସଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ‘‘କିଞ୍ଚାପି ‘ନ ମୟଂ ଅୟ୍ୟେ ସକ୍କୋମା’ତି ୱଦନ୍ତି, ଇଦାନି ପନ ତେସଂ କପ୍ପାସୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ଅଦ୍ଧା ଦସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨୧) ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ।
ନୱମଂ ।
୨୨୪୨.ଧମ୍ମିକଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମିକୋ ନାମ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ସମଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨୯) ୱୁତ୍ତଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ।
୨୨୪୩.ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କଥିନସ୍ସ । ଅତ୍ଥାରମୂଲକୋ ଆନିସଂସୋ ନାମ ‘‘ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ, ସୋ ନେସଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୬) ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚୀୱରୱତ୍ଥାନିସଂସୋ । ଉଦ୍ଧାରମୂଲକୋ ନାମ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ କାରାପେନ୍ତେହି ଉପାସକେହି ଦିୟ୍ୟମାନଚୀୱରୱତ୍ଥାନିସଂସୋ ।
୨୨୪୫.ସମାନିସଂସୋପୀତି ଅତ୍ଥାରଆନିସଂସେନ ସମାନିସଂସୋପି ଉବ୍ଭାରୋ । ସଦ୍ଧାପାଲନକଆରଣାତି ପସାଦାନୁରକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଆନିସଂସଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରୋ, କଥିନାନିସଂସମୂଲକୋ ମହାଲାଭୋ’’ତି ଏୱରୂପଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ।
୨୨୪୬. ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ସଦ୍ଧିଂ ସେସଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟଜାତଂ ଅସେସେନ ସବ୍ବାକାରେନ ସତ୍ତମେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସମଂ ମତଂ ‘‘ସଦିସ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତଂ । କିଞ୍ଚିପି ଅପ୍ପକମ୍ପି ଅପୁବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
ଦସମଂ ।
ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।
୨୨୪୭. ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦ୍ୱେ ଏକମଞ୍ଚେ ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୩୩) ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକାୟା’’ତିଆଦି । ଏକାୟାତି ଏକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ଅପରାତି ଅଞ୍ଞା ଉପସମ୍ପନ୍ନା । ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକମଞ୍ଚେ’’ତି ସେସୋ । ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ।
୨୨୪୮-୯.‘‘ଏକାୟ ଚା’’ତିଆଦି ଅନାପତ୍ତିୱାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଉଭୋ ୱାପି ସମଂ ନିସୀଦନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏଳକେନାତି ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେନ ।
ପଠମଂ ।
୨୨୫୦-୧.ପାୱାରକଟସାରାଦିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମେକୱଚନଂ । ‘‘ସଂହାରିମେସୂ’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ବହୁୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନେତ୍ଥ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାୱାରୋ ଚ କଟସାରୋ ଚ ତେ ଆଦି ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଏକକନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବନିଦସ୍ସନଂ । ଏକମେୱ ଏକକଂ। ସଂହାରିମେସୁ ପାୱାରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପାୱାରୋତି କୋଜୱାଦୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କଟସାରୋତି କଟୋୟେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟନାରହଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନେୱାତି ୟଂ ଅତ୍ଥତଂ, ତେନେୱ । ପାରୁପିତ୍ୱା ସଚେ ୟା ପନ ଦ୍ୱେ ସହେୱ ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାସଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣକିଚ୍ଚେ ଏକସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏକସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥରଣଞ୍ଚ ଏକସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସ ପାରୁପନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥାହ ‘‘ସଂହାରିମାନଂ ପାୱାରତ୍ଥରଣକଟସାରକାଦୀନଂ ଏକଂ ଅନ୍ତଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ତୁୱଟ୍ଟେନ୍ତୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୩୭) ।
ଏକସ୍ମିଂ ଏକତ୍ଥରଣେ ୱା ଏକପାୱୁରଣେ ୱା ନିପଜ୍ଜନେ ସତି ତାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ନାନତ୍ଥରଣପାୱୁରଣେ ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣସଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱେମତିକା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୩୯) ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟଂ ।
୨୨୫୨.ୱୱତ୍ଥାନଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ମଜ୍ଝେ କାସାୱଂ ୱା କତ୍ତରୟଟ୍ଠିଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ କାୟବନ୍ଧନମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱିଧାନଂ । ଆଦିନାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱଗ୍ଗେ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନ । ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ସମାନଂ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୨୫୩.ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ଅଫାସୁକାରଣାତି ଅଫାସୁକରଣହେତୁ । ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ତସ୍ସା ପୁରତୋ ଚ ଚଙ୍କମନାଦୟୋ ୟଦି କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କରୋନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଚଙ୍କମନାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ତିଟ୍ଠତି ୱା ନିସୀଦତି ୱା ସେୟ୍ୟଂ ୱା କପ୍ପେତି ଉଦ୍ଦିସତି ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେତି ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କରୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୪୩) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୨୨୫୪.ନିୱତ୍ତନାନଂ ଗଣନାୟାତି ଚଙ୍କମନ୍ତିୟା ଚଙ୍କମସ୍ସ ଉଭୟକୋଟିଂ ପତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତିୟା ନିୱତ୍ତନଗଣନାୟ । ପୟୋଗତୋୟେୱାତି ପୟୋଗଗଣନାୟେୱ, ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନଗଣନାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୋସାତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟୋ ।
୨୨୫୫.ପଦାନଂ ଗଣନାୱସାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୟଥାହ ‘‘ପଦାଦିଗଣନାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୪୩) । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାତି ୱିକପ୍ପତ୍ତୟସ୍ସ ୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ।
୨୨୫୬.ନଚ ଅଫାସୁକାମାୟାତି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରତୋ ଚଙ୍କମନାଦୀନି କରୋନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୨୫୭.କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ଚଙ୍କମନାଦିକରଣଂ କିରିୟଂ । ଆପୁଚ୍ଛାୟ ଅକରଣଂ ଅକିରିୟଂ । ପାପମାନସନ୍ତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ।
ତତିୟଂ ।
୨୨୫୮-୯.ଅନନ୍ତରାୟାତି ୱକ୍ଖମାନେସୁ ରାଜନ୍ତରାୟାଦୀସୁ ଦସସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରରହିତା ଭିକ୍ଖୁନୀ । ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ଗିଲାନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖିତା ନାମ ଗିଲାନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୪୮) । ସହଜୀୱିନିନ୍ତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିନିଂ । ୟଥାହ ‘‘ସହଜୀୱିନୀ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିନୀ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞାୟ ୱା ନୁପଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ସିକ୍ଖମାନାୟ, ସାମଣେରିୟା ୱା ଗିହିନିୟା ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ ନ କାରାପେୟ୍ୟ । ନୁପଟ୍ଠେୟ୍ୟ ସୟମ୍ପି ୱାତି ୟା ଉପଟ୍ଠାନଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ୱାତି ‘‘ନେୱ ଉପଟ୍ଠେସ୍ସାମି, ନ ଉପଟ୍ଠାପନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରେ ଉସ୍ସାହେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟାୟ ।
ଅନ୍ତେୱାସିନିୟା ୱାପୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାଧମ୍ମନିସ୍ସୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାସୁ ଅନ୍ତେୱାସିନୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାୟ । ଇତରାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ।
୨୨୬୦.ଗିଲାନାୟାତି ସୟଂ ଗିଲାନାୟ । ‘‘ଗୱେସିତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତିୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠାୟିକଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଲଭମାନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆପଦାସୁ ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦୀନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱଣ୍ଣଲୋପୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆପଦାସୂତି ତଥାରୂପେ ଉପଦ୍ଦୱେ ସତି । ଧୁରନିକ୍ଖେପନୋଦୟନ୍ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୨୬୧-୨. ପୁଗ୍ଗଲିକସ୍ସ ଅତ୍ତାୟତ୍ତପରାୟତ୍ତୱସେନ ଅନିୟମିତତ୍ତା ‘‘ସକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିୟମେତି । ସକଂ ପୁଗ୍ଗଲିକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକଂ । ଦତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ସେସୋ । ସକୱାଟନ୍ତି ପରିୱତ୍ତକଦ୍ୱାରକୱାଟସହିତଂ । ଉପସ୍ସୟନ୍ତି ଗେହଂ । ଦ୍ୱାରାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗବ୍ଭପମୁଖାନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ବହୂନିପୀତି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବନିଦସ୍ସନଂ । ବହୂନିପି ଦ୍ୱାରାନି ୱା ବହୂ ଗବ୍ଭେ ୱା ବହୂନି ପମୁଖାନି ୱା । ତନ୍ତି ୟସ୍ସା ଉପସ୍ସୟୋ ଦିନ୍ନୋ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ । ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତିୟାତି ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା । ତସ୍ସାତି ୟା ନିକ୍କଡ୍ଢତି, ତସ୍ସା ।
୨୨୬୩.ଏତ୍ଥାତି ନିକ୍କଡ୍ଢନେ । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ପୟୋଗଗଣନାୟ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପୟୋଗୋ ନାମ ଆଣାପନଂ, ଇମିନା ‘‘ଏକାୟାଣତ୍ତିୟା ଅନେକେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅତିକ୍କାମିତେସୁପି ଏକାୱ ଆପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୪୩, ୯୫୨ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୨୬୪. ତେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ଏକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏତ୍ତକାୱ ଇମଂ ଦ୍ୱାରା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱାରଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦ୍ୱାରଗଣନାପତ୍ତିୟୋ।
୨୨୬୫.ଅକୱାଟମ୍ହାତି ଅକୱାଟବନ୍ଧତୋ ଉପସ୍ସୟା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ସେସାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ, ୱେମତିକାୟ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ ଚ ୱସେନ ତିକଦୁକ୍କଟଂ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ପରିକ୍ଖାରେସୂତି ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ପରିକ୍ଖାରେସୁ। ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ପୟୋଗେସୁ, ନିକ୍କଡ୍ଢିୟମାନେସୁ, ନିକ୍କଡ୍ଢାପିୟମାନେସୁ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୨୬୬.ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱିନିଚ୍ଛୟେନ ସହ ସେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଜାତଂ ଅସେସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସଙ୍ଘିକା ୱିହାରସ୍ମା ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦେନ ସମଂ ମତଂ ‘‘ସଦିସ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୨୬୭.ଛଟ୍ଠେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରେୟ୍ୟ ଗହପତିନା ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ୱା’’ତିଆଦିମାତିକାୟ (ପାଚି॰ ୯୫୬) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେ । ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ କଥେତବ୍ବଂ । ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦେନାତି ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେନ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିକୋ ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୨୬୮.ସାସଙ୍କସମ୍ମତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସପ୍ପଟିଭୟେ’’ତି ସେସୋ । ଉଭୟମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେତି ୟସ୍ସ ୱିଜିତେ ୱିହରତି, ତସ୍ସେୱ ରଟ୍ଠେ । ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ ସପ୍ପଟିଭୟେ ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେ ସତ୍ଥେନ ୱିନା ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୨୬୯. ଏୱଂ ଚରନ୍ତିୟା ସଗାମକଟ୍ଠାନେ ଗାମନ୍ତରପ୍ପୱେସେ ଚ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଚ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ଭିକ୍ଖୁନା ପାଚିତ୍ତିୟନୟୋ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୱିଧାନକ୍କମୋ ଞେୟ୍ୟୋ ଞାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୨୨୭୦. ସହ ସତ୍ଥେନ ଚରନ୍ତିୟା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ଖେମଟ୍ଠାନେ ଚରନ୍ତିୟା, ଆପଦାସୁ ୱା ଚରନ୍ତିୟା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୨୭୧.ଅଟ୍ଠମେନୱମେ ୱାପୀତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ତିରୋରଟ୍ଠେ’’ତିଆଦିକେ (ପାଚି॰ ୯୬୬) ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାରିକଂ ଚରେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୭୦) ୱୁତ୍ତନୱମସିକ୍ଖାପଦେ ଚ । ଅନୁତ୍ତାନଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ମୟା ନ ୱିଚାରୀୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅଟ୍ଠମନୱମାନି ।
୨୨୭୨. ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ଚାରିକଂ ନ ପକ୍କମେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଛପ୍ପଞ୍ଚୟୋଜନାନିପି, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୭୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାଚିତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଅହଂ ନ ଗମିସ୍ସାମି ନ ପକ୍କମିସ୍ସାମୀତି ଧୁରନିକ୍ଖେପେ କତେ ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତଥାତି ପାଚିତ୍ତି ।
୨୨୭୩. ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଛସୂ’’ତିଆଦି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଛସୁ ୟୋଜନେସୁ ୟଦତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କିନ୍ନୁ ନାମ ସିୟା, ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱାରେତ୍ୱା ଛ ୟୋଜନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋୱାତି ଦୀପେତି ।
୨୨୭୪.ତୀଣି ୟୋଜନାନି । ତେନେୱାତି ୟେନ ଗତା, ତେନେୱ ମଗ୍ଗେନ । ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଗତମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପଥେନ ।
୨୨୭୫.ଦସୱିଧେ ଅନ୍ତରାୟସ୍ମିଂ ସତୀତି ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସତି । ତସ୍ସା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଆପଦାସୂତି ଅଟ୍ଟାଦିକାରଣେନ କେନଚି ପଲିବୁଦ୍ଧାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତାସୁ ଆପଦାସୁ । ଗିଲାନାୟାତି ସୟଂ ଗିଲାନାୟ । ଦୁତିୟାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଲାଭେ ୱା ଅପକ୍କମନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି ।
୨୨୭୬. ରାଜା ଚ ଚୋରା ଚ ଅମନୁସ୍ସା ଚ ଅଗ୍ଗି ଚ ତୋୟଞ୍ଚ ୱାଳା ଚ ସରୀସପା ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ମନୁସ୍ସୋତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ପୁବ୍ବପଦଲୋପୋ ‘‘ଲାବୂନି ସୀଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୭୭) ୱିୟ । ଜୀୱିତଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେ ସମାସୋ, ତସ୍ସ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ। ଅନ୍ତରାୟା ଏୱ ଅନ୍ତରାୟିକା। ଏତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅପକ୍କମନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତରାୟେତି ଦସୱିଧେ ଅନ୍ତରାୟେ । ‘ପରଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତା, ନଦିପୂରୋ ପନ ଆଗତୋ, ଚୋରା ୱା ମଗ୍ଗେ ହୋନ୍ତି, ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠାତି, ନିୱତ୍ତିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭୬) ।
୨୨୭୭. ଅପକ୍କମନଂ ଅକ୍ରିୟଂ। ଅନାଦରିୟେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ।
ଦସମଂ ।
ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୨୨୭୮-୮୦.ରାଜାଗାରନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ କୀଳନଘରଂ । ଚିତ୍ତାଗାରନ୍ତି କୀଳନଚିତ୍ତସାଲଂ । ଆରାମନ୍ତି କୀଳନଉପୱନଂ । କୀଳୁୟ୍ୟାନନ୍ତି କୀଳନତ୍ଥାୟ କତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ । କୀଳାୱାପିନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ (ପାଚି॰ ୯୭୯) ପୋକ୍ଖରଣୀ ୱୁତ୍ତା, ସା ପନ ସବ୍ବଜଲାସୟାନଂ କୀଳାୟ କତାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କୀଳାୱାପି’’ନ୍ତି, କୀଳନତ୍ଥାୟ କତୱାପିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନାନାକାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ‘‘ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନାକାରଂ ରାଜାଗାରଂ ଚିତ୍ତାଗାରଂ ଆରାମଂ କୀଳୁୟ୍ୟାନଂ ୱା କୀଳାୱାପିଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ତାନି ସବ୍ବାନି ଏକତୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ତାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ମୁନିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚପୀତି ରାଜାଗାରାଦୀନି ପଞ୍ଚପି । ଏକାୟେୱ ପାଚିତ୍ତି ଆପତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ୟୋଜନା । ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତି ଚେ, ପାଟେକ୍କାପତ୍ତିୟୋ ପୟୋଗଗଣନାୟ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୨୮୧. ଗମନବାହୁଲ୍ଲେନ ଆପତ୍ତିବାହୁଲ୍ଲଂ ପକାସେତ୍ୱା ଗୀୱାପରିୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତେନ ପୟୋଗବାହୁଲ୍ଲେନାପି ଆପତ୍ତିବାହୁଲ୍ଲଂ ପକାସେତୁମାହ ‘‘ପୟୋଗବହୁତାୟାପି, ପାଚିତ୍ତିବହୁତା ସିୟା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୨୨୮୨. ‘‘ଅୱସେସୋପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅନାପତ୍ତି ଚ କଥାମଗ୍ଗୋ ଚ ଅନାପତ୍ତିକଥାମଗ୍ଗୋ, ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନାପତ୍ତିକଥାମଗ୍ଗୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆରାମେ ଠିତା ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକୋ (ପାଚି॰ ୯୮୧) ଅନାପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୋ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୮୧) ଅୱସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆରାମେ ଠିତା’’ତି ଏତେନ ଅଜ୍ଝାରାମେ ରାଜାଗାରାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ତାନି ପସ୍ସନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମନାପତ୍ତିୱାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତେନେୱ ଅନ୍ତୋଆରାମେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଚ୍ଚାଦୀନି ୱିୟ ରାଜାଗାରାଦୀନିପି ପସ୍ସିତୁଂ ଲଭତୀତିପି ସିଦ୍ଧଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ମଗ୍ଗେ ହୋନ୍ତି, ତାନି ପସ୍ସତି, ଅନାପତ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ କେନଚି କରଣୀୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ଅନାପତ୍ତି । କେନଚି ଉପଦ୍ଦୁତା ପୱିସିତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏତେ ଅନାପତ୍ତିୱାରା ସଙ୍ଗହିତା । ନଚ୍ଚଦସ୍ସନ…ପେ॰… ସହାତି ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ସହ ନଚ୍ଚଦସ୍ସନସିକ୍ଖାପଦସଦିସୋୱ ।
ପଠମଂ ।
୨୨୮୩. ମାନତୋ ପମାଣତୋ ଅତୀତା ଅପେତା ମାନାତୀତା, ଆସନ୍ଦୀ, ତଂ । ୱାଳେହି ଉପେତୋ ୱାଳୂପେତୋ, ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତଂ । ‘‘ଆସନ୍ଦୀ ନାମ ଅତିକ୍କନ୍ତପ୍ପମାଣା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଟନିୟା ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥତୋ ଉଚ୍ଚତରପାଦୋ ଆୟାମଚତୁରସ୍ସୋ ମଞ୍ଚପୀଠୱିସେସୋ ଆସନ୍ଦୀ ନାମ ସମଚତୁରସ୍ସାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତପ୍ପମାଣାନମ୍ପି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ନାମ ଆହରିମେହି ୱାଳେହି କତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୮୪) ୱଚନତୋ ପମାଣୟୁତ୍ତୋପି ଏୱରୂପୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଆହରିତ୍ୱା ୟଥାନୁରୂପଟ୍ଠାନେ ଠପେତବ୍ବୱାଳରୂପାନି ଆହରିମୱାଳା ନାମ, ସଂହରିମୱାଳରୂପୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମାନାତୀତଂ ଆସନ୍ଦିଂ ୱା ୱାଳୂପେତଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱା ସେୱନ୍ତୀନଂ ଅଭିନିସୀଦନ୍ତୀନଂ, ଅଭିନିପଜ୍ଜନ୍ତୀନଞ୍ଚ ୟାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସତ୍ଥା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିଂ ଆହ ।
୨୨୮୪. ତାସଂ ନିସୀଦନସ୍ସାପି ନିପଜ୍ଜନସ୍ସାପି ପୟୋଗବାହୁଲ୍ଲୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟାନଂ ଗଣନା ହୋତି ଇତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଏୱଂ ଅୟଂ ଗଣନା ଅଚ୍ଚନ୍ତୟସେନ ଅନନ୍ତପରିୱାରେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ନିପାତସମୁଦାୟୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ, ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୨୮୫.ପାଦେ ଆସନ୍ଦିୟା ଛେତ୍ୱାତି ଆସନ୍ଦିୟା ପାଦେ ପମାଣତୋ ଅଧିକଟ୍ଠାନଛିନ୍ଦନେନ ଛେତ୍ୱା । ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ପାଦେ ୱାଳକା ପଲ୍ଲଙ୍କୱାଳକା, ତେ ହିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା, ଅନାପତ୍ତୀତି ସେୱନ୍ତୀନଂ ଅନାପତ୍ତି ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୨୮୬-୭.ଛନ୍ନନ୍ତି ଖୋମାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବନିଦସ୍ସନଂ । ହତ୍ଥାତି ହତ୍ଥେନ, କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଅଞ୍ଚିତନ୍ତି ହତ୍ଥାୟାମେନ ଆକଡ୍ଢିତଂ। ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଛିତେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ । ତକ୍କମ୍ହୀତି କନ୍ତନସୂଚିମ୍ହି । ୱେଠିତେତି ପଲିୱେଠିତେ ।
ସୁତ୍ତକନ୍ତନତୋ ସବ୍ବପୁବ୍ବପୟୋଗେସୂତି ସୁତ୍ତକନ୍ତନତୋ ପୁବ୍ବେସୁ କପ୍ପାସୱିଚିନନାଦିସବ୍ବପୟୋଗେସୁ । ହତ୍ଥୱାରତୋତି ହତ୍ଥୱାରଗଣନାୟ । ୟଥାହ ‘‘କପ୍ପାସୱିଚିନନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ହତ୍ଥୱାରଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୮୮) ।
୨୨୮୮.କନ୍ତିତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ପଠମମେୱ କନ୍ତିତଂ ଦସିକସୁତ୍ତାଦିଂ । ପୁନ କନ୍ତନ୍ତିୟାତି କୋଟିୟା କୋଟିଂ ସଙ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପୁନ କନ୍ତନ୍ତିୟା ।
ତତିୟଂ ।
୨୨୮୯. ତଣ୍ଡୁଲାନଂ କୋଟ୍ଟନଂ ତୁ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଗିହୀନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତିୟା ସବ୍ବପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୨୯୦.ୟାଗୁଆଦିସୁ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେସୁ ତଦାଧାରାନି ଭାଜନାନି ଗଣେତ୍ୱାୱ ପାଚିତ୍ତିଂ ପରିଦୀପୟେ, ଖଜ୍ଜକାଦୀସୁ ରୂପାନଂ ଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିଂ ପରିଦୀପୟେତି ୟୋଜନା । ୟାଗୁଆଦିସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭତ୍ତସୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଖଜ୍ଜକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଚ୍ଛମଂସାଦିଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୨୨୯୧. ‘‘ସଚେପି ମାତାପିତରୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଂକିଞ୍ଚି ବୀଜନିଂ ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜନିଦଣ୍ଡଂ ୱା କାରାପେତ୍ୱା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ସଚେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମାତାପିତରୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ସେସୋ । ଅତ୍ତନୋ ଏୱମାଗତାନଂ ମାତାପିତୂନମ୍ପି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଅକାରେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ଅଞ୍ଞେସଂ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି ।
୨୨୯୨-୩. ସଙ୍ଘସ୍ସ ୟାଗୁପାନେ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଙ୍ଘଭତ୍ତେପୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟାଗୁପାନେତି ମନୁସ୍ସେହି ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ କରିୟମାନେ ୟାଗୁପାନେ ୱା ସଙ୍ଘଭତ୍ତେ ୱା ତେସଂ ସହାୟିକଭାୱେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ଚେତିୟପୂଜାୟ ସହାୟିକା ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ପୂଜେତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୯୩) ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୨୯୪. ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ‘ଏହାୟ୍ୟେ ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେହୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ‘ସାଧୂ’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ସା ପଚ୍ଛା ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀ ନେୱ ୱୂପସମେୟ୍ୟ ନ ୱୂପସମାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୯୫) ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାଚିତ୍ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପେ’’ତିଆଦି । ଧୁରନିକ୍ଖେପେତି ନ ଦାନି ତଂ ୱୂପସମେସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଞାହି ୱା ନ ୱୂପସମାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଧୁରସ୍ସ ଉସ୍ସାହସ୍ସ ନିକ୍ଖେପେ ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଚୀୱରସିବ୍ବନେ ୟଥା ପଞ୍ଚାହପରିହାରୋ ଲବ୍ଭତି, ଇଧ ପନ ତଥା ଏକାହମ୍ପି ପରିହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୨୯୫.ସେସନ୍ତି ‘‘ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୀ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ୱିନିଚ୍ଛିନାତୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଜାତଂ । ତତ୍ଥ ଚୀୱରସିବ୍ବନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୨୯୬-୭.ୟାପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଗିହୀନଂ ୱା ସହଧମ୍ମିକେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ପରିବ୍ବାଜକପରିବ୍ବାଜିକାନଂ ୱା ଦନ୍ତପୋନୋଦକଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନୀୟଂ ୱା କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱା ଦଦାତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୨୯୮-୯.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ମୁନିନା ଦନ୍ତକଟ୍ଠୋଦକେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ କାୟାଦୀହି ସୟଂ ନ ଦେତି ଅଞ୍ଞେନ ଦାପେତି, ତସ୍ସା ଚ କାୟାଦୀହି ଅଦତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦେନ୍ତିୟାପି ୟା ବାହିରଲେପଂ ୱା ଦେତି, ତସ୍ସାପି ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ଚ ନ ଦୋସୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୩୦୦-୧.ଆୱସଥଚୀୱରନ୍ତି ‘‘ଉତୁନିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ । ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୟଂ ‘‘ଆୱସଥଚୀୱର’’ନ୍ତି ନିୟମିତଂ ଚୀୱରଂ, ତଂ ଚତୁତ୍ଥେ ଦିୱସେ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଉତୁନିୟା ସାମଣେରାୟ ୱା ଅଦତ୍ୱା ସଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ‘‘ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱେମତିକା…ପେ॰… ନିସ୍ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୦୬) ୱୁତ୍ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୦୨-୩.ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞାୟ ୱା ୱେମତିକାୟ ୱା ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞାସଂ ଉତୁନୀନଂ ଅଭାୱେ ଅଦତ୍ୱାପି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ପୁନ ପରିୟୟେତି ପୁନ ଉତୁନିୱାରେ ୟଥାକାଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦୀନଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପରିୟୟେତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ। ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନଟ୍ଠଚୀୱରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଆପଦାସୁପୀତି ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ସରୀରତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ସୁପ୍ପଟିସାମିତମ୍ପି ଚୋରା ହରନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୩୦୪.ସକୱାଟକଂୱିହାରନ୍ତି କୱାଟବନ୍ଧୱିହାରଂ, ଦ୍ୱାରକୱାଟୟୁତ୍ତଂ ସୁଗୁତ୍ତସେନାସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ଅଦତ୍ୱାତି ‘‘ଇମଂ ଜଗ୍ଗେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ।
୨୩୦୫-୬. ‘‘ହୋତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ତସ୍ସା, ଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ପକାସେତୁମାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଗାମତୋ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋ ଗାମତୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱସନକଗାମତୋ । ତଥା ଇତରସ୍ସାତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଉପଚାରଂ । ତନ୍ତିଆଦିପଦତ୍ତୟେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେ ପଠମେନ ପଦେନ ସମତିକ୍କନ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ, ତଥା ଇତରସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଉପଚାରେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁତିୟେନ ପଦେନ ପରିକ୍ଖେପେ, ଉପଚାରେ ସମତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାଚିତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୦୭.ଅକୱାଟବନ୍ଧନସ୍ମିଂ କୱାଟବନ୍ଧରହିତେ ୱିହାରେ ତଥା ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତଂ । ଜଗ୍ଗିକଂ ଅଲଭନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିୟେସିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ଜଗ୍ଗିକନ୍ତି ୱିହାରପଟିଜଗ୍ଗିକଂ ।
୨୩୦୮.ଆପଦାସୂତି ରଟ୍ଠେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତେ ଆୱାସେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ । ଗିଲାନାୟାତି ୱଚୀଭେଦଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟାତି ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୩୦୯-୧୦. ହତ୍ଥୀ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ରଥୋ ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥା, ତେ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୟୋ, ତେହି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଧନୁ ଥରୂତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଗହିତଂ । ସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିପଦେହି ସଂୟୋଜିତଂ, ‘‘ହତ୍ଥୀନଂ ସିପ୍ପଂ ହତ୍ଥିସିପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦିନା କତସମାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ହତ୍ଥିସିପ୍ପଂ ଅସ୍ସସିପ୍ପଂ ରଥସିପ୍ପଂ ଧନୁସିପ୍ପଂ ଥରୁସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହତ୍ଥିସିକ୍ଖାଦିସିପ୍ପଂ ସନ୍ଦୀପକୋ ଗନ୍ଥୋ ୱଚ୍ଚୱାଚକାନଂ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଦାଦୀନଂ ୱସେନିଧା’’ତି । ପରୂପଘାତକଂ ମନ୍ତାଗଦୟୋଗପ୍ପଭେଦକଂ କିଞ୍ଚୀତି ପରେସଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ଖିଲନୱସୀକରଣସୋସାପନାଦିଭେଦଂ ଆଥବ୍ବଣମନ୍ତଞ୍ଚ ୱିସୟୋଗାଦିପ୍ପଭେଦକଞ୍ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଖିଲନମନ୍ତୋ ନାମ ଦାରୁସାରଖିଲଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମାରଣମନ୍ତୋ । ୱସୀକରଣମନ୍ତୋ ନାମ ପରଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପନକମନ୍ତୋ । ସୋସାପନକମନ୍ତୋ ନାମ ପରସରୀରଂ ରସାଦିଧାତୁକ୍ଖୟେନ ସୁକ୍ଖଭାୱଂ ପାପନକମନ୍ତୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଦେସ୍ସନାଦିମନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱିଦେସ୍ସନଂ ନାମ ମିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱେରିଭାୱାପାଦନଂ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ହତ୍ଥି…ପେ॰… କିଞ୍ଚି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସନ୍ତିକେ ପଦାଦୀନଂ ୱସେନ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ ଅଧୀୟେୟ୍ୟ ଚେ, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୧୧.ଲେଖେତି ଲିଖିତସିପ୍ପେ । ଧାରଣାୟ ଚାତି ଧାରଣସତ୍ଥେ, ୟସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ବହୂନିପି ଗନ୍ଥାନି ଧାରେନ୍ତି । ଗୁତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ । ପରିତ୍ତେସୁ ଚ ସବ୍ବେସୂତି ୟକ୍ଖପରିତ୍ତଚୋରୱାଳାଦିସବ୍ବେସୁ ପରିତ୍ତେସୁ ଚ ।
ନୱମଂ ।
୨୩୧୨.ଦସମେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜଂ ୱାଚେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୧୮) ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଦସମସିକ୍ଖାପଦେ । ଇଦଂ ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ ।
ଦସମଂ ।
ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
୨୩୧୩.ସଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ରୁକ୍ଖମୂଲେପି ୱସନ୍ତି, ତଂ ପଦେସଂ । ଜାନିତ୍ୱାତି ‘‘ସଭିକ୍ଖୁକ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ସାମଣେରଂ ୱା ଆରାମିକଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ।
୨୩୧୪-୫. ‘‘ସଭିକ୍ଖୁକୋ ନାମ ଆରାମୋ ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ରୁକ୍ଖମୂଲେପି ୱସନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୨୫) ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନ୍ତମସୋ ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସପି ଅନାପୁଚ୍ଛା ସଚେ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ତସ୍ସା ପଠମେ ପାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଉପଚାରୋକ୍କମେ ୱାପି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟେ ପାଦେ ଅତିକ୍କାମିତେ ପାଚିତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୩୧୬.ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆରାମେ ସଭିକ୍ଖୂତି ସଞ୍ଞାୟ ଉଭୋସୁପି ସଭିକ୍ଖୁକାଭିକ୍ଖୁକେସୁ ଆରାମେସୁ ଜାତକଙ୍ଖାୟ ସଞ୍ଜାତୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ, ୱେମତିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୧୭. ସୀସାନୁଲୋକିକା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସା ଚ ଅନାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ଏୱମୁପରିପି । ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୟତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ତାସଂ ସନ୍ତିକଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତି। ୟଥାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପଠମତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତାସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨୭) ।
୨୩୧୮.‘‘ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱଚନେନେୱ ଅଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମଂ କିଞ୍ଚି ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଆରାମମଜ୍ଝତୋ ୱା ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି । ଆପଦାସୂତି ୟେନ କେନଚି ଉପଦ୍ଦୁତା ହୋତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ପୱିସନ୍ତିୟା ।
ପଠମଂ ।
୨୩୨୦.ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟାତି ଦସନ୍ନଂ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମ୍ମୁଖା, ପରମ୍ମୁଖା ୱା ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟ ୱା । ପରିଭାସେୟ୍ୟ ୱାତି ଭୟ’ମସ୍ସ ଉପଦଂସେୟ୍ୟ ୱା । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱେମତିକା…ପେ॰… ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ଅକ୍କୋସତି ୱା ପରିଭାସତି ୱା, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୩୧) ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ । ତିକଦୁକ୍କଟଂ ତସ୍ସା ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୨୧.‘‘ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ‘‘ଅଭିସପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୭୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୩୨୨-୩.ସଙ୍ଘନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ । ପରିଭାସେୟ୍ୟାତି ‘‘ବାଲା ଏତା, ଅବ୍ୟତ୍ତା ଏତା, ନେତା ଜାନନ୍ତି କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମଦୋସଂ ୱା କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ୱା କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୩୫) ଆଗତନୟେନ ପରିଭାସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରାୟାତି ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱା ତଥେୱ ଇତରଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ପରିଭାସନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ତତିୟଂ ।
୨୩୨୪-୬. ୟା ନିମନ୍ତନପୱାରଣା ଉଭୋପି ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୨୧୭-୨୧୯), ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଚ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ତାହି ଉଭୋହି ନିମନ୍ତନପୱାରଣାହି ୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଚେ ନିମନ୍ତିତାପି ୱା ପୱାରିତାପି ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ସା ପୁରେଭତ୍ତଂ ୟାଗୁଞ୍ଚ ୟାମକାଲିକାଦିକାଲିକତ୍ତୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ୟାୱକାଲିକଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ତସ୍ସା ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟା, ଅଜ୍ଝୋହାରୱସେନ ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପାଚିତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନିମନ୍ତିତା ନାମ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତା’’ତି ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା । ପୱାରଣା ଚ ‘‘ପୱାରିତୋ ନାମ ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ହତ୍ଥପାସେ ଠିତୋ ଅଭିହରତି, ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୩୨୭.କାଲିକାନି ଚ ତୀଣେୱାତି ୟାମକାଲିକାଦୀନି ତୀଣି କାଲିକାନି ଏୱ ।
୨୩୨୮-୯. ନିମନ୍ତିତପୱାରିତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାଧାରଣାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିମନ୍ତିତା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନିମନ୍ତିତା ଅପ୍ପୱାରିତା ସଚେ ୟାଗୁଂ ପିୱତି, ୱଟ୍ଟତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିକସ୍ସାତି ୟେନ ନିମନ୍ତିତା, ତସ୍ସ ନିମନ୍ତନସାମିକସ୍ସେୱ । ଅଞ୍ଞଭୋଜନନ୍ତି ୟେନ ନିମନ୍ତିତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜନଂ । ସଚେ ସା ଭୁଞ୍ଜତି, ତଥା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
କାଲିକାନି ଚ ତୀଣେୱାତି ୟାମକାଲିକାଦୀନି ତୀଣି କାଲିକାନେୱ । ପଚ୍ଚୟେ ସତୀତି ପିପାସାଦିପଚ୍ଚୟେ ସତି ।
୨୩୩୦. ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଦ୍ଧାନେନ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପୱାରିତାୟ, ଅପ୍ପୱାରିତାୟ ୱା ନିମନ୍ତିତାୟ ୱସେନ କିରିୟାକିରିୟତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିମନ୍ତିତା’’ତିଆଦି । ନିମନ୍ତିତା ପନ ସାମିକଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଭୁଞ୍ଜତି ଚେ, ତସ୍ସା ୱସେନ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ କିରିୟାକିରିୟଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜନଂ କ୍ରିୟଂ। ସାମିକସ୍ସ ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
୨୩୩୧.‘‘କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିଂ ପୱାରିତମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟା ୟଦି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ଚ ପାଚିତ୍ତି ସିୟା କିରିୟତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସିୟାତି ଅୱସ୍ସଂ । ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ୱା ଅକାରାପେତ୍ୱା ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ପରିଭୋଗେନେୱ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅୱସ୍ସଂ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୩୩୨. ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ କୁଲମଚ୍ଛରିନୀ ଅସ୍ସ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୪୩) ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । କୁଲସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଦନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କୁଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲସ୍ସାୱଣ୍ଣନଂ ୱାପୀତି ‘‘ତଂ କୁଲଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ କୁଲସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଅଗୁଣଂ ୱଦନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୩୩୩.ସନ୍ତଂଭାସନ୍ତିୟା ଦୋସନ୍ତି ଅମଚ୍ଛରାୟିତ୍ୱା କୁଲସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱା ସନ୍ତଂ ଦୋସଂ ଆଦୀନୱଂ କଥେନ୍ତିୟା ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୩୩୪-୫.ଓୱାଦଦାୟକୋତି ଅଟ୍ଠହି ଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱାଦଂ ଦେନ୍ତୋ । ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟାତି ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତିୟା ।
୨୩୩୬.ଭିକ୍ଖୂତି ଓୱାଦଦାୟକା ଭିକ୍ଖୂ ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୩୩୮. ୟା ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱସ୍ସଂ ୱୁତ୍ଥା ପୁରିମଂ ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ୱୁତ୍ଥା ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ‘‘ନାହଂ ପୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି ଚେତି ୟୋଜନା ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୩୪୧.ଓୱାଦାଦୀନମତ୍ଥାୟାତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନମତ୍ଥାୟ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉପୋସଥପୁଚ୍ଛନପୱାରଣାନଂ ଗହଣଂ ।
୨୩୪୨. ଓୱାଦାଦୀନମତ୍ଥାୟ ଅଗମନେନ ଅକ୍ରିୟଂ । କାୟିକନ୍ତି କାୟକମ୍ମଂ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୩୪୩. ‘‘ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବା ଉପୋସଥପୁଚ୍ଛନଞ୍ଚ ଓୱାଦୂପସଙ୍କମନଞ୍ଚ, ତଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୫୯) ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ ୟାଚିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ନୱମଂ ।
୨୩୪୬-୭.ପସାଖୋ ନାମ ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠା, ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉପରି ପଦେସୋ । ତଥା ହି ୟସ୍ମା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା ୱିୟ ଉଭୋ ଊରୂ ପଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତା, ତସ୍ମା ସୋ ପସାଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପସାଖେ । ସଞ୍ଜାତନ୍ତି ଉଟ୍ଠିତଂ । ଗଣ୍ଡନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ଡଂ । ରୁଧିତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଣଂ । ସଙ୍ଘଂ ୱାତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ୱା । ଗଣଂ ୱାତି ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱା । ଏକେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରିସେନା’’ତି ସେସୋ, ସହତ୍ଥେ ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ୟଥାହ ‘‘ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକେନେକା’’ତି । ପୁରିସୋତି ଚ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଧୋୱାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନେନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆଲିମ୍ପାପେୟ୍ୟ ୱା ବନ୍ଧାପେୟ୍ୟ ୱା ମୋଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୬୩) ସିକ୍ଖାପଦାଗତାନଂ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ‘‘ଆଲିମ୍ପ ବନ୍ଧ ମୋଚେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦୁକ୍କଟାନିଚ୍ଛ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ଛ ଚା’’ତି ।
ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପସାଖେ ଜାତଂ ଗଣ୍ଡଂ ୱା ରୁଧିତଂ ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏକେନ ପୁରିସେନ ଏକିକା ‘‘ଭିନ୍ଦ ଫାଲେହି ଧୋୱ ଆଲିମ୍ପ ବନ୍ଧ ମୋଚେହୀ’’ତି ସବ୍ବାନି କାତବ୍ବାନି ଆଣାପେତି, ତସ୍ସା ଛ ଦୁକ୍କଟାନି, କତେସୁ ଭିନ୍ଦନାଦୀସୁ ଛସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ତସ୍ସା ଛ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୪୮-୯.ଏତ୍ଥାତି ଗଣ୍ଡେ ୱା ୱଣେ ୱା । ‘‘ୟଂ କାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତ୍ୱଂ କରୋହି’’ଇତି ସଚେ ଏୱଂ ୟା ଆଣାପେତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସା ଏକାୟ ଆଣାପନୱାଚାୟ ଛ ଦୁକ୍କଟାନି ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଚ୍ଛକ୍କଞ୍ଚେତି ଦ୍ୱାଦସାପତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୩୫୧.ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱାତି ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଦୁତିୟନ୍ତି ଦୁତିୟିକଂ । ୱିଞ୍ଞୁଂ ଦୁତିୟଂ ଗହେତ୍ୱାପି ୱାତି ୟୋଜନା ।
ଦସମଂ ।
ଆରାମୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
୨୩୫୩. ‘‘ଗଣପରିୟେସନାଦିସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋ । ଗବ୍ଭିନିନ୍ତି ଆପନ୍ନସତ୍ତଂ, କୁଚ୍ଛିପୱିଟ୍ଠସତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତିୟା । କମ୍ମୱାଚାହୀତି ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ।
୨୩୫୪-୫.କମ୍ମୱାଚାୟ ଓସାନେତି ତତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ପରିୟୋସାନେ, ୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଗବ୍ଭିନିସଞ୍ଞାୟ ନ ଚ ଗବ୍ଭିନିୟାତି ଅଗବ୍ଭିନିୟା ଗବ୍ଭିନିସଞ୍ଞାୟ ଚ । ଉଭୋ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାୟାତି ଉଭୋସୁ ସମୁପ୍ପନ୍ନସଂସୟାୟ, ଗବ୍ଭିନିୟା, ଅଗବ୍ଭିନିୟା ଚ ୱେମତିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନେତ୍ଥ ସୁ-ସଦ୍ଦଲୋପୋ । ତଥା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ଉପଜ୍ଝାୟାୟ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଆଚରିନିୟା ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟା ଗବ୍ଭିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ସା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେନ୍ତିୟା ଆଚରିନିୟା ଚ । ଗଣସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିନୀହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିଗଣସ୍ସ ଚ । ତଥା ଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୩୫୬. ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଅଗବ୍ଭିନିସଞ୍ଞାୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦ୍ୱୀସୂତି ଗବ୍ଭିନିୟା, ଅଗବ୍ଭିନିୟା ଚ ।
ପଠମଂ ।
୨୩୫୭.ଦୁତିୟେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପାୟନ୍ତିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୭୩) ସିକ୍ଖାପଦେ । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପାୟନ୍ତୀ ନାମ ମାତା ୱା ହୋତି ଧାତି ୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୩୫୮. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନୀତି ପୱାରଣୱସେନ ଦ୍ୱେ ସଂୱଚ୍ଛରାନି । ଛସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀସୁ ୱିକାଲଭୋଜନାୱେରମଣିପରିୟୋସାନେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ସମାଦାନଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୭୯) ନୟେନ ଅନାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦଂ ୱା ଏୱଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାପି କୁପିତସିକ୍ଖଂ ୱା । ସିକ୍ଖମାନଂ ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିକ୍ଖନତୋ ୱା ତେ ୱା ସିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତେ ଧମ୍ମେ ମାନନତୋ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ । ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ପାଚିତ୍ତି ଆପତ୍ତି ସିୟା, ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୩୫୯. ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକା ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମକମ୍ମେ ସତ୍ଥୁନା ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୮୨) ଏୱଂ ଅଧମ୍ମେ ପନ କମ୍ମସ୍ମିଂ ସତ୍ଥୁନା ତିକଦୁକ୍କଟଂ ଦୀପିତଂ।
୨୩୬୧. ସଚେ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାପି ହୋତି, ତସ୍ସା ଇମା ଛ ସିକ୍ଖାୟୋ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟା ପଦାତବ୍ବା, ଇମା ଅଦତ୍ୱା ନ କାରୟେ ନେୱ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
ତତିୟଂ ।
୨୩୬୨.ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନୱିସେସତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦିନା ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତଂ ତଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୬୩. ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖମାନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ ଉପସମ୍ପଦତୋ ପଠମଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ୟା ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ମୁତି ଦାତବ୍ବା ହୋତି, ସା ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ମୁତି ସଚେ ପଠମଂ ଅଦିନ୍ନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଉପସମ୍ପଦମାଳକେପି ପଦାତବ୍ବାୟେୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୩୬୪.ତତିୟଞ୍ଚାତି ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଠମେନ ସମଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ପଠମେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିନା ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ସମାନନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୁଟ୍ଠାପନସମ୍ମୁତିଂ ଅଦାପେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାପନୱସେନ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ ହୋତି ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୩୬୫.ଗିହିଗତନ୍ତି ପୁରିସନ୍ତରଗତଂ, ପୁରିସସମାଗମପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ପରିପୁଣ୍ଣା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । କିଞ୍ଚାପି ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟାତି ଉପଜ୍ଝାୟା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତିୟା ।
୨୩୬୬.ସେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସେସେନ ସବ୍ବସୋ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୩୬୮.ଦୁକ୍ଖିତଂ ସହଜୀୱିନିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ତୁୱଟ୍ଟକୱଗ୍ଗସ୍ମିଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖିତଂ ସହଜୀୱିନି’’ନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି ୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅଟ୍ଠମଂ ସମଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ନ ୱିସେସତା ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠମନ୍ତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସହଜୀୱିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନେୱ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୦୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ସହଜୀୱିନିନ୍ତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିନିଂ । ନେୱ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ସୟଂ ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ନାନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇମିସ୍ସା ଅୟ୍ୟେ ଉଦ୍ଦେସାଦୀନି ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ନ ଅଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ । ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୨୩୬୯.ୟା କାଚି ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱୁଟ୍ଠାପିତପୱତ୍ତିନିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟ ଚେ, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତି ପରିୟାପୁତା କଥିତାତି ୟୋଜନା । ୱୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱୁଟ୍ଠାପିତା, ପୱତ୍ତେତି ସୁସିକ୍ଖାପେତୀତି ପୱତ୍ତିନୀ, ୱୁଟ୍ଠାପିତା ଚ ସା ପୱତ୍ତିନୀ ଚାତି ୱୁଟ୍ଠାପିତପୱତ୍ତିନୀ, ଉପଜ୍ଝାୟାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ । ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ଚୁଣ୍ଣେନ, ମତ୍ତିକାୟ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ, ମୁଖୋଦକେନାତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ କରଣୀୟେନ ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟ ।
୨୩୭୦. ‘‘ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅହଂ ନାନୁବନ୍ଧିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି ଚେ, ଏୱଂ ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତସ୍ମିଂ ପନ ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୩୭୧. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ବାଲଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜିଂ ୱା ନାନୁବନ୍ଧତି, ତସ୍ସା, ଗିଲାନାୟ ୱା ଆପଦାସୁ ୱା ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ୱା ନାନୁବନ୍ଧନ୍ତିୟା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୨୩୭୨. ଅନୁପଟ୍ଠାନେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ନୱମଂ ।
୨୩୭୩-୫. ୟା କାଚି ଭିକ୍ଖୁନୀ ସହଜୀୱିନିଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଛପ୍ପଞ୍ଚୟୋଜନାନିପି ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନ ଚଞ୍ଞଂ ଆଣାପେୟ୍ୟ ‘‘ଇମଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛା’’ତି ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ନ ନିୟୋଜେୟ୍ୟ ଚେ, ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତସ୍ମିଂ ‘‘ନ ଦାନି ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ନିୟୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠମତ୍ତେ ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ଅନ୍ତରାୟସ୍ମିଂ ସତି ୱା ଦୁତିୟଂ ଅଲଭନ୍ତିୟା ୱା ଆପଦାସୁ ୱା ଗିଲାନାୟ ୱା ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ୱା ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
ଦସମଂ ।
ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।
୨୩୭୬.ଗିହିଗତେହି ତୀହେୱାତି ଅନନ୍ତରେ ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗେ ଗିହିଗତପଦୟୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମେହି ତୀହେୱ ସିକ୍ଖାପଦେହି । ସଦିସାନୀତି ଇଧ ୱୀସତିୱସ୍ସୱଚନଞ୍ଚ କୁମାରିଭୂତୱଚନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସୱଚନଞ୍ଚ ଗିହିଗତୱଚନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେହି ୱିନିଚ୍ଛୟେହି ୟଥାକ୍କମଂ ସଦିସାନେୱାତି ।
୨୩୭୭.ମହୂପପଦାତି ମହା ଉପପଦୋ ୟାସଂ ସିକ୍ଖମାନାନଂ ତା ମହୂପପଦା । ଉପପଦଂ ନାମ ପଦାନମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅତ୍ଥାନନ୍ତି ‘‘ୟାସ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞପଦେନ ସିକ୍ଖମାନାଦିପଦାନଂ ଗହଣଂ, ସଦ୍ଦତ୍ଥାନମଭେଦୋପଚାରସ୍ସ ପନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସିକ୍ଖମାନପଦଗହିତାନମେତ୍ଥ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ମହାସିକ୍ଖମାନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତା’’ତି ସେସୋ, ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗେ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଗିହିଗତାନଂ ପୁରିମେସୁ ତତିୟଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆଗତା ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗିହିଗତାୟ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା’’ତି ଚ କୁମାରିଭୂତାୟ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସା’’ତି ଚ ୱସ୍ସୱସେନ ନାନାକରଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାହି ଦ୍ୱୀହି ମହାସିକ୍ଖମାନାୟ ୱସ୍ସୱସେନେୱ ନାନାକରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗତା ୱୀସତିୱସ୍ସାତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା’’ତି, ଅତିକ୍କନ୍ତୱୀସତିୱସ୍ସା ମହାସିକ୍ଖମାନା ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୩୭୮.ତା ଦ୍ୱେ ମହାସିକ୍ଖମାନା ସଚେ ଗିହିଗତା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ନ ଚ ପୁରିସଗତା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ସମ୍ମୁତିଆଦିସୁ କମ୍ମୱାଚାୟ ‘‘ସିକ୍ଖମାନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ସମ୍ମୁତି ନାମ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ କାତବ୍ବାୟ ସିକ୍ଖାୟ ସମ୍ମୁତି ଚେୱ ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ମୁତି ଚ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ ଗହିତଂ ।
୨୩୭୯. ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମ୍ମୁତିଦାନାଦୀସୁ ଞତ୍ତିୟା ଚ କମ୍ମୱାଚାୟ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ ତା’’ତିଆଦି । ତା ଏତା ଉଭୋପି ମହାସିକ୍ଖମାନା ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ତି ୱା ତଥା ‘‘ଗିହିଗତା’’ତି ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ଇମିନା ତଥା ଚେ କମ୍ମୱାଚା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତୀତି ଦୀପେତି । ଇଧ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା-ପଦତ୍ଥୋତି ତଦତ୍ଥୱସେନ ୟୋଜନା ଦସ୍ସିତା ।
୨୩୮୦.ସମ୍ମୁତିନ୍ତି ସିକ୍ଖମାନସମ୍ମୁତିଂ । ଦସୱସ୍ସାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗିହିଗତାୟା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଗିହିଗତାୟ ଦସୱସ୍ସକାଲେ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଂ ଦତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସକାଲେ ଉପସମ୍ପଦା କାତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧୯) । ସେସାସୁପୀତି ଏକାଦସୱସ୍ସକାଲେ ଦତ୍ୱା ତେରସୱସ୍ସକାଲେ କାତବ୍ବା, ଦ୍ୱାଦସ, ତେରସ, ଚୁଦ୍ଦସ, ପନ୍ନରସ, ସୋଳସ, ସତ୍ତରସ, ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସକାଲେ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଂ ଦତ୍ୱା ୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ କାତବ୍ବାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସପରିୟନ୍ତାସୁ ସେସାସୁପି ସିକ୍ଖମାନାସୁ । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ସମ୍ମୁତିୟା ଦିନ୍ନସଂୱଚ୍ଛରତୋ ଆଗାମିନି ଦୁତିୟେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକାଦସୱସ୍ସକାଲେ ଦତ୍ୱା ତେରସୱସ୍ସକାଲେ କାତବ୍ବା’’ତିଆଦି ।
୨୩୮୧. ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ତିପି ‘‘ଗିହିଗତା’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୨୩୮୨.ୟା ପନ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସା ସାମଣେରୀ ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସା କମ୍ମୱାଚାୟ ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଥା ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଗିହିଗତା’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସନ୍ତରଗତା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘କୁମାରିଭୂତା ପନ ‘ଗିହିଗତା’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ‘କୁମାରିଭୂତା’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ।
୨୩୮୩.ଏତା ତୁ ପନ ତିସ୍ସୋପୀତି ମହାସିକ୍ଖମାନା ଗିହିଗତା, କୁମାରିଭୂତାତି ୱୁତ୍ତା ପନ ଏତା ତିସ୍ସୋପି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଗିହିଗତା କୁମାରିଭୂତା ଦ୍ୱେ ସକସକନାମେନାପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘କୁମାରିଭୂତସିକ୍ଖମାନାୟା’’ତି ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କୋଚି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ ସଂସୟୋ’’ତି । ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତାହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଦାନତୋ’’ତି ।
ପଠମଦୁତିୟତତିୟାନି ।
୨୩୮୪-୫. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାୱ ଉପସମ୍ପଦାୱସେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ଏୱ ସୟଂ ଉପଜ୍ଝାୟା ହୁତ୍ୱା ପରଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗଣପରିୟେସନାଦିଦୁତିୟାନୁସ୍ସାୱନପରିୟୋସାନେସୁ ଆପନ୍ନାନଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ ଅନନ୍ତରଂ କମ୍ମୱାଚାନଂ ଓସାନେ ତତିୟାନୁସ୍ସାୱନାୟ ୟ୍ୟତାରପ୍ପତ୍ତାୟ ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ୟୋଜନା ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୩୮୬.ପଞ୍ଚମେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୪୨) ସିକ୍ଖାପଦେ । କାୟଚିତ୍ତୱାଚାଚିତ୍ତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତୱସେନ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ । କ୍ରିୟାକ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠାପନଂ କିରିୟଂ, ସଙ୍ଘସମ୍ମୁତିୟା ଅଗ୍ଗହଣଂ ଅକିରିୟଂ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୨୩୮୭.ସଙ୍ଘେନାତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ । ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅଲଜ୍ଜିଭାୱାଦିଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ଅଲଂ ତାୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେ ଅୟ୍ୟେ’’ତି ସେସୋ । ୱାରିତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ‘‘ଅଲଂ ତାୱ ତେ, ଅୟ୍ୟେ, ଉପସମ୍ପାଦିତେନା’’ତି ୱାରିତା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ପୱାରଣେ ପଚ୍ଛା ଖୀୟତି ‘‘ଅହମେୱ ନୂନ ବାଲା, ଅହମେୱ ନୂନ ଅଲଜ୍ଜିନୀ’’ତିଆଦିନା ଅୱଣ୍ଣଂ ପକାସେତି, ଦୋସତା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୮୮.ଛନ୍ଦଦୋସାଦୀହିକରୋନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପକତିୟା’’ତି ସେସୋ । ପକତିୟା ଛନ୍ଦଦୋସାଦୀହି ଅଗତିଗମନେହି ନିୱାରଣଂ କରୋନ୍ତିୟା ସଚେ ଉଜ୍ଝାୟତି, ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୨୩୮୯-୯୦.ଲଦ୍ଧେଚୀୱରେତି ସିକ୍ଖାମାନାୟ ‘‘ସଚେ ମେ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟାଚିତେ ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଲଦ୍ଧେ । ପଚ୍ଛାତି ଚୀୱରଲାଭତୋ ପଚ୍ଛା । ଅସନ୍ତେ ଅନ୍ତରାୟିକେତି ଦସନ୍ନଂ ଅନ୍ତରାୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ । ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମିନାହନ୍ତି ଅହଂ ତଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀତି ଧୁରନିକ୍ଖେପନେ ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୩୯୧.ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅୱୁଟ୍ଠାପନେନ ଅକ୍ରିୟଂ।
ସତ୍ତମଂ ।
୨୩୯୨.ଅଟ୍ଠମନ୍ତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସିକ୍ଖମାନଂ ‘ସଚେ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୧୧୫୫) ସିକ୍ଖାପଦଂ । ନୱମେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରିସସଂସଟ୍ଠଂ କୁମାରକସଂସଟ୍ଠଂ ଚଣ୍ଡିଂ ସୋକାୱାସଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୫୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ । ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସେସମନ୍ତରେନ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉତ୍ତାନମେୱିଦ’’ନ୍ତି ।
ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପୁରିସସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସେନ ପୁରିସେନ ଅନନୁଲୋମିକେନ କାୟୱଚୀକମ୍ମେନ ସଂସଟ୍ଠଂ । କୁମାରକସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସେନ କୁମାରେନ ତଥେୱ ସଂସଟ୍ଠଂ । ଚଣ୍ଡିନ୍ତି କୋଧନଂ । ସୋକାୱାସନ୍ତି ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛମାନା ପୁରିସାନଂ ଅନ୍ତୋ ସୋକଂ ପୱେସେତୀତି ସୋକାୱାସା, ତଂ ସୋକାୱାସଂ । ଅଥ ୱା ଘରଂ ୱିୟ ଘରସାମିକା, ଅୟମ୍ପି ପୁରିସସମାଗମଂ ଅଲଭମାନା ସୋକଂ ଆୱିସତି, ଇତି ୟଂ ଆୱିସତି, ସ୍ୱାସ୍ସା ଆୱାସୋ ହୋତୀତି ସୋକାୱାସା। ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସୋକାୱାସା ନାମ ପରେସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୋକଂ ଆୱିସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୬୦) ଦ୍ୱେଧା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ଉପଜ୍ଝାୟାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୨୩୯୩. ‘‘ନତ୍ଥି ଅଜାନନ୍ତିୟା’’ତି ପଚ୍ଛେଦୋ, ସିକ୍ଖମାନାୟ ପୁରିସସଂସଟ୍ଠାଦିଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଟ୍ଠମନୱମାନି ।
୨୩୯୪. ୱିଜାତମାତରାୱା ଜନକପିତରା ୱା ସାମିନା ପରିଗ୍ଗାହକସାମିନା ୱା ନାନୁଞ୍ଞାତଂ ଉପସମ୍ପଦତ୍ଥାୟ ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ତଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୩୯୫.ନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଭିକ୍ଖୁନା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ସକିମେୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାକାଲେ ଚ ଉପସମ୍ପଦାକାଲେ ଚ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ସକିଂ ଆପୁଚ୍ଛିତେପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬୨) ।
୨୩୯୬-୭.ଅତ୍ଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ । ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏତସ୍ସାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ। କତମେହି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ୱାଚତୋ…ପେ॰… କାୟୱାଚାଦିତୋପି ଚା’’ତି । କଥଂ ୱାଚାଦୀହି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାତି ? ଅବ୍ଭାନକମ୍ମାଦୀସୁ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ନିସିନ୍ନା ‘‘ପକ୍କୋସଥ ସିକ୍ଖମାନଂ, ଇଧେୱ ନଂ ଉପସମ୍ପାଦେସ୍ସାମା’’ତି ଉପସମ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ‘‘ଉପସ୍ସୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପସମ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଖଣ୍ଡସୀମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା କାୟୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋନ୍ତିୟା ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଉପସମ୍ପାଦନଂ କ୍ରିୟଂ, ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଦସମଂ ।
୨୩୯୮.ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପାରିୱାସିକେନ ଛନ୍ଦଦାନେନ ସିକ୍ଖମାନଂ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ପାରିୱାସିକେନ ଛନ୍ଦଦାନେନାତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପାରିୱାସିୟଂ ପରିସପାରିୱାସିୟଂ, ରତ୍ତିପାରିୱାସିୟଂ, ଛନ୍ଦପାରିୱାସିୟଂ, ଅଜ୍ଝାସୟପାରିୱାସିୟନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପରିସପାରିୱାସିୟଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠହତି, ଉସ୍ସାରଣା ୱା କରୀୟତି, ମନୁସ୍ସା ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅନୋକାସୋ ଅୟଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଛନ୍ଦଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ଇଦଂ ପରିସପାରିୱାସିୟଂ । କିଞ୍ଚାପି ପରିସପାରିୱାସିୟଂ, ଛନ୍ଦସ୍ସ ପନ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପୁନ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଉପୋସଥାଦୀନି କରିସ୍ସାମା’’ତି ରତ୍ତିଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ତାୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମା’’ତି ଏକଂ ଅଜ୍ଝେସନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତେୟେୱ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିକଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ନିସିନ୍ନା, ‘‘ପନ୍ନରସୋ’’ତି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ୍ନରସିକଂ କାତୁଂ ନିସିନ୍ନା, ପାଟିପଦେ ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞଂ ପନ ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ପନ ରତ୍ତିପାରିୱାସିୟଂ ନାମ ।
ପୁନ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅବ୍ଭାନାଦିସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ରେକୋ ନକ୍ଖତ୍ତପାଠକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଦାରୁଣଂ, ମା ଇଦଂ କମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି, ତେ ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଛନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ଅଥଞ୍ଞୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା –
‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପଟିମାନେନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ବାଲଂ ଉପଚ୍ଚଗା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୪୯) –
ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନକ୍ଖତ୍ତେନ, କରୋଥା’’ତି ୱଦତି । ଇଦଂ ଛନ୍ଦପାରିୱାସିୟଞ୍ଚେୱ ଅଜ୍ଝାସୟପାରିୱାସିୟଞ୍ଚ । ଏତସ୍ମିଂ ପାରିୱାସିୟେ ପୁନ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଅନାହରିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାରିୱାସିକେନ ଛନ୍ଦଦାନେନା’’ତି ।
ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ଏୱଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୩୯୯. ଛନ୍ଦଂ ଅୱିହାୟ ୱା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ ତୁ ୟଥାନିସିନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ ।
ଏକାଦସମଂ ।
୨୪୦୦.ଦ୍ୱାଦସେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭୧) ସିକ୍ଖାପଦେ । ତେରସେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭୫) ସିକ୍ଖାପଦେ ।
ଦ୍ୱାଦସମତେରସମାନି ।
କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।
୨୪୦୧.ଅଗିଲାନାତି ଛତ୍ତୁପାହନେନ ୱୂପସମେତବ୍ବରୋଗରହିତା । ୟଥାହ ‘‘ଅଗିଲାନା ନାମ ୟସ୍ସା ୱିନା ଛତ୍ତୁପାହନା ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି । ଛତ୍ତଞ୍ଚ ଉପାହନା ଚ ଛତ୍ତୁପାହନଂ। ତତ୍ଥ ଛତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ଉପାହନା ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣା । ଧାରେୟ୍ୟାତି ଉଭୟଂ ଏକତୋ ଧାରେୟ୍ୟ । ୱିସୁଂ ଧାରେନ୍ତିୟା ହି ଦୁକ୍କଟଂ ୱକ୍ଖତି ।
୨୪୦୨.ଦିୱସନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସଚେ ଧାରେତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୪୦୩.କଦ୍ଦମାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହାୱାଲୁକାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୨୪୦୪. ସଚେ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛାଦିକନ୍ତି ଛତ୍ତେ ଲଗ୍ଗନୟୋଗ୍ଗଂ ନୀଚତରଂ ଗଚ୍ଛାଦିକଂ ଦିସ୍ୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗୁମ୍ବାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଉପାହନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଧାରଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୨୪୦୫.ଅପନାମେତ୍ୱାତି ସୀସତୋ ଅପନାମେତ୍ୱା । ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ପାଦତୋ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ହୋତି ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ପୁନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି ।
୨୪୦୬.ପୟୋଗଗଣନାୟେୱାତି ଛତ୍ତୁପାହନସ୍ସ ଅପନେତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା ଏକତୋ ଧାରଣପୟୋଗଗଣନାୟ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଗିଲାନା ଅଗିଲାନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଗିଲାନସଞ୍ଞା ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଧାରେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୮୧) ଏୱଂ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗିଲାନା ଅଗିଲାନସଞ୍ଞା, ଗିଲାନା ୱେମତିକା, ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଧାରେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୮୨) ଏୱଂ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ ତଥେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୪୦୭. ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱା ନିୱସନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଆରାମେ ୱା ଉପଚାରେ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆରାମସ୍ସ ଉପଚାରେ ୱା । ଆପଦାସୂତି ରଟ୍ଠଭେଦାଦିଆପଦାସୁ ।
ପଠମଂ ।
୨୪୦୮.ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଗିଲାନାୟା’’ତି ସେସୋ, ପାଦେନ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ ଅଗିଲାନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅଗିଲାନା ନାମ ସକ୍କୋତି ପଦସା ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୮୭) । ୟାନଂ ନାମ ରଥାଦି, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସରୂପମେୱ ।
୨୪୦୯.ଆପଦାସୂତି ରଟ୍ଠଭେଦାଦିଆପଦାସୁ । ଛତ୍ତୁପାହନସିକ୍ଖାପଦେ ଆରାମେ, ଆରାମୂପଚାରେ ଚ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଆପତ୍ତିୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦୁତିୟଂ ।
୨୪୧୦.‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚିପି କଟୂପିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସଙ୍ଘାଣି’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସଙ୍ଘାଣି ନାମ ୟା କାଚି କଟୂପଗା’’ତି । ସଙ୍ଘାଣି ନାମ ମେଖଲାଦିକଟିପିଳନ୍ଧନଂ । କଟୂପିୟନ୍ତି କଟିପ୍ପଦେସୋପଗଂ ।
୨୪୧୨.କଟିସୁତ୍ତଂ ନାମ କଟିୟଂ ପିଳନ୍ଧନରଜ୍ଜୁସୁତ୍ତକଂ ।
୨୪୧୩.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ, ଇଦଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଇତି ଇଦଂ ଉଭୟମେୱ ୱିସେସତା ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦତୋ ଇମସ୍ସ ନାନାକରଣଂ ।
ତତିୟଂ ।
୨୪୧୪. ସୀସୂପଗାଦିସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଚେ ୟା ଧାରେତି, ତସ୍ସା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ସୀସଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ସୀସୂପଗଂ, ସୀସେ ପିଳନ୍ଧନାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗୀୱୂପଗାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଇତ୍ଥାଲଙ୍କାରୋ ନାମ ସୀସୂପଗୋ ଗୀୱୂପଗୋ ହତ୍ଥୂପଗୋ ପାଦୂପଗୋ କଟୂପଗୋ’’ତି ।
୨୪୧୫. ନ ଚ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଦିସନ୍ତି ପରିଦୀପିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୨୪୧୬.ୟେନକେନଚି ଗନ୍ଧେନାତି ଚନ୍ଦନତଗରାଦିନା ୟେନ କେନଚି ଗନ୍ଧକକ୍କେନ । ସୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣକେନ ଚାତି ୱଣ୍ଣେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସୱଣ୍ଣକଂ, ହଲିଦ୍ଦିକକ୍କାଦି, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉବ୍ବଟ୍ଟନପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସମାନୋ ୱଣ୍ଣୱିସେସୋତି ଅୱଣ୍ଣକଂ, ସାସପକକ୍କାଦି, ସୱଣ୍ଣକଞ୍ଚ ଅୱଣ୍ଣକଞ୍ଚ ସୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣକଂ, ତେନ ସୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣକେନ ଚ। ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତିୟା ନ୍ହାନୋସାନେ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୪୧୭.ସବ୍ବପୟୋଗେତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ । ଆବାଧପଚ୍ଚୟାତି ଦଦ୍ଦୁକୁଟ୍ଠାଦିରୋଗପଚ୍ଚୟା ।
୨୪୧୮.ଛଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱାସିତକେନ ପିଞ୍ଞାକେନ ନହାୟେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୨୦୩) ସିକ୍ଖାପଦଂ ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ।
୨୪୧୯. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଚେ ଉବ୍ବଟ୍ଟାପେୟ୍ୟ ୱା ସମ୍ବାହାପେୟ୍ୟ ୱା, ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତଥା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୪୨୦.ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟନେ, ସମ୍ବାହନେ ଚ ହତ୍ଥଂ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଉବ୍ବଟ୍ଟନେ ଏକା ଆପତ୍ତି ସିୟା, ହତ୍ଥଂ ମୋଚେତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ଉବ୍ବଟ୍ଟନେ ପୟୋଗଗଣନାୟ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୪୨୧.ଆପଦାସୂତି ଚୋରଭୟାଦୀହି ସରୀରକମ୍ପନାଦୀସୁ । ଗିଲାନାୟାତି ଅନ୍ତମସୋ ମଗ୍ଗଗମନପରିସ୍ସମେନାପି ଆବାଧିକାୟ ।
୨୪୨୨. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସିକ୍ଖମାନାୟା’’ତି ଚ ନୱମସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସାମଣେରିୟା’’ତି ଚ ଦସମସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଗିହିନିୟା’’ତି ଚ ୱିସେସଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସତ୍ତମେନେୱ ସମାନୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଟ୍ଠମାଦୀନି ତୀଣିପୀ’’ତି ।
ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମଦସମାନି ।
୨୪୨୩.ଅନ୍ତୋଉପଚାରସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସରତନବ୍ଭନ୍ତରେ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରତୋ’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ପୁରତୋ ୱା ହୋତୁ ପଚ୍ଛତୋ ୱା ପସ୍ସତୋ ୱା, ସମନ୍ତତୋ ଦ୍ୱାଦସରତନବ୍ଭନ୍ତରେତି ନିଦସ୍ସନପଦମେତଂ । ଛମାୟପୀତି ଅନନ୍ତରହିତାୟ ଭୂମିୟାପି । ୟା ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ୱଟ୍ଟତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୨୪.ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତେ ଅନାପୁଚ୍ଛିତସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଆପୁଚ୍ଛିତସଞ୍ଞାତି ତୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପୁଚ୍ଛିତେ ଅନାପୁଚ୍ଛିତସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରତୋ ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟଂ ହୋତି । ଆପଦାସୂତି ରଟ୍ଠଭେଦାଦିଆପଦାସୁ । ଆପୁଚ୍ଛିତୁଞ୍ଚ ଠାତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୋନ୍ତିୟା ଗିଲାନାୟ।
୨୪୨୫. ନିପଜ୍ଜନଂ କ୍ରିୟଂ। ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକ୍ରିୟଂ।
ଏକାଦସମଂ ।
୨୪୨୬. ଓକାସୋ କତୋ ୟେନ ସୋ ଓକାସକତୋ, ନ ଓକାସକତୋ ଅନୋକାସକତୋ, ତଂ, ଅକତୋକାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିନୟାଦୀନଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରାପନକାଲେ ଅଧିୱାସନୱସେନ ଅକତୋକାସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୋସତାତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂ ପିଟକେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପିଟକେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିନୟେ ଚା’’ତିଆଦି ।
ପୁଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି ଚାତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତିୟାପୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱିନୟଂ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱା ପୁଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଅଭିଧମ୍ମେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୱା ୱିନୟଂ ୱା ପୁଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
୨୪୨୭.ଅନୋଦିସ୍ସାତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ପୁଚ୍ଛାମି ଅୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ।
ଦ୍ୱାଦସମଂ ।
୨୪୨୮-୯.ସଂକଚ୍ଚିକନ୍ତି ଥନୱେଠନଚୀୱରଂ, ତଂ ପନ ପାରୁପନ୍ତିୟା ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭନାଭିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତିୟା ପାରୁପିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅସଂକଚ୍ଚିକାତି ଅଧକ୍ଖକଉବ୍ଭନାଭିମଣ୍ଡଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଅନୁଞ୍ଞାତସଂକଚ୍ଚିକଚୀୱରରହିତା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅସଂକଚ୍ଚିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) । ‘‘ସଂକଚ୍ଚିକାୟ ପମାଣଂ ତିରିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥନ୍ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୧୨୨୪-୧୨୨୬) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ । ପରିକ୍ଖେପୋକ୍କମେତି ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋପୱେସନେ । ଉପଚାରୋକ୍କମେପୀତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତବ୍ଭନ୍ତରପୱେସନେପି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ପଠମେ ପାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନୟୋ ମତୋ ୱିଞ୍ଞାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୩୦.ଆପଦାସୁପୀତି ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି ସଂକଚ୍ଚିକଂ, ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ଅନାପତ୍ତି ।
୨୪୩୧.ସେସନ୍ତି ଇଧ ସରୂପତୋ ଅଦସ୍ସିତଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ମାତିକାପଦଭାଜନାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ସୁନିପୁଣସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ଅତ୍ଥଜାତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି ୱିୱିଧେନାକାରେନ ପକାସେତୀତି ୱିଭାୱୀ, ତେନ ୱିଭାୱିନା।
ତେରସମଂ ।
ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।
ଏୱଂ ନୱହି ୱଗ୍ଗେହି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଛନ୍ନୱୁତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତୋ ପରେସୁ ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ଭିକ୍ଖୂହି ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ତାନି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତାନି ।
ସବ୍ବାନେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ଛନ୍ନୱୁତି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦ୍ୱେନୱୁତୀତି ଅଟ୍ଠାସୀତିସତଂ ସିକ୍ଖାପଦାନି । ତତୋ ପରଂ ସକଲଂ ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗଂ, ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ, ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନଂ, ଅନତିରିତ୍ତେନ ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରଣଂ, ପଣୀତଭୋଜନୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପଅଚ୍ଛାଦନଂ, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଉପସମ୍ପାଦନଂ, ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ, ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନଂ, ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ, ନିସୀଦନଂ, ୱସ୍ସିକସାଟିକନ୍ତି ଇମାନି ବାୱୀସତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନି ସତଞ୍ଚ ଛସଟ୍ଠି ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସମଗ୍ଗେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସମୁଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜା, ଚିତ୍ତାଗାରସିକ୍ଖାପଦଂ, ସଙ୍ଘାଣି, ଇତ୍ଥାଲଙ୍କାରୋ, ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣକୋ, ୱାସିତକପିଞ୍ଞାକୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଆଦୀହି ଉମ୍ମଦ୍ଦନପରିମଦ୍ଦନାନୀତି ଇମାନି ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅଚିତ୍ତକାନି, ଲୋକୱଜ୍ଜାନି, ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକାନି, ଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜାନି ଚେୱ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚ । ଅୱସେସାନି ଅଚିତ୍ତକାନି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନେୱ । ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନଂ, ଗାମନ୍ତରଂ, ଆରାମସିକ୍ଖାପଦଂ, ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତ, କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ, ପୁରିସସଂସଟ୍ଠଂ, ପାରିୱାସିୟଛନ୍ଦଦାନଂ, ଅନୁୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠାପନଂ, ଏକନ୍ତରିକୱୁଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଇମାନି ଏକୂନୱୀସତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସଚିତ୍ତକାନି, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନି । ଅୱସେସାନି ସଚିତ୍ତକାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନେୱାତି ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୪୩୨. ଏୱଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପାଟିଦେସନୀୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଗିଲାନା’’ତିଆଦି । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଗିଲାନା ସୟଂ ଅତ୍ତନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧଂ ସପ୍ପିଂ ସଚେ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହତି, ତସ୍ସା ଏୱଂ ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ୱିନା ସପ୍ପିନା ଫାସୁ ହୋତି, ସା ଅଗିଲାନା ନାମ । ସପ୍ପିନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପାଳିଆଗତଂ ଗୋସପ୍ପିଆଦିକମେୱ ।
୨୪୩୩.ତିପାଟିଦେସନୀୟନ୍ତି ଅଗିଲାନା ଅଗିଲାନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା, ଗିଲାନସଞ୍ଞାତି ତୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ତୀଣି ପାଟିଦେସନୀୟାନି । ଗିଲାନା ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଗିଲାନାୟ ଦ୍ୱିକଦୁକ୍କଟଂ । ଗିଲାନା ଅଗିଲାନସଞ୍ଞା, ୱେମତିକା ୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି ।
୨୪୩୪-୫. ଗିଲାନା ହୁତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱୂପସନ୍ତଗେଲଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା ସେୱନ୍ତିୟା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟାପି ଚ ଗିଲାନାୟ ଅୱସେସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ୱା ଞାତକାଦିତୋ ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ଗହିତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ୱା ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ପଠମଂ ।
୨୪୩୬.ସେସେସୁ ଦୁତିୟାଦୀସୂତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଗିଲାନା ତେଲଂ…ପେ॰… ମଧୁଂ…ପେ॰… ଫାଣିତଂ…ପେ॰… ମଚ୍ଛଂ…ପେ॰… ମଂସଂ…ପେ॰… ଖୀରଂ…ପେ॰… ଦଧିଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଟିଦେସେତବ୍ବଂ ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାରୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟେ ଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜିଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ପାଟିଦେସନୀୟଂ, ତଂ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୩୬) ଏୱଂ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପାଟିଦେସନୀୟେସୁ । ନତ୍ଥି କାଚି ୱିସେସତାତି ତେଲାଦିପଦାନି ୱିନା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୩୭. ପାଳିୟଂ ଅନାଗତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସପ୍ପିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସିକ୍ଖାକରଣୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୪୩୮. ପାଟିଦେସନୀୟାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସେଖିୟାନି ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟାନେୱାତି ତଦେୱ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସେଖିୟା ପନ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ୟେ ପନ ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସେଖିୟା ଧମ୍ମା ପାଟିଦେସନୀୟାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେସଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋୱାତି ୟୋଜନା, ଅତ୍ଥିକେହି ତତୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପୁନ ଇଧ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ସିକ୍ଖାକରଣୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୪୩୯-୪୦.ସୱିଭଙ୍ଗାନଂ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗସହିତାନଂ ଉଭତୋପାତିମୋକ୍ଖାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ପାତିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାସାରୋ ସବ୍ବଟ୍ଠକଥାନଂ ସାରଭୂତୋ ୟୋ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିସେସତୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସାରଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ସମାଦାୟ ୟୋ ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ହିତତ୍ଥାୟ ମୟା କତୋ ୱିରଚିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୪୪୧.ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ପଟିଭାଣଜଂ ପଟିଭାଣତୋ ଜାତଂ ଇମଂ ତୁ ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପନ ୟେ ଜନ୍ତୁନୋ ସତ୍ତା ସୁଣନ୍ତି, ତେ ଜନ୍ତୁନୋ ଜନସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ହିତେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାପକାସକତ୍ତା ଉପକାରକେ ସୁମତସ୍ସ ସୋଭଣନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ମତସ୍ସ, ସୋଭଣେହି ୱା ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ମତସ୍ସ ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୟନେ ଅଞ୍ଜସଭୂତେ ଜନସ୍ସ ତାୟନେ କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅପାୟଭୟନିୱାରଣଟ୍ଠେନ ତାଣଭୂତେ ୱିନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ପକତଞ୍ଞୁନୋ ୟଥାସଭାୱଂ ଜାନନ୍ତା ତଞ୍ଞୁନୋ ଭୱନ୍ତି ତଂ ତଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଂ ଜାନନ୍ତା ଭୱନ୍ତେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୪୨. ବହୱୋ ସାରଭୂତା ନୟା ଏତ୍ଥାତି ବହୁସାରନୟୋ, ତସ୍ମିଂ ବହୁସାରନୟେ । ପରମେ ଉତ୍ତମେ ୱିନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ୱିସାରଦତଂ ୱେସାରଜ୍ଜଂ ଅସଂହୀରଞାଣଂ ଅଭିପତ୍ଥୟତା ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧିମତା ଞାଣାତିସୟମନ୍ତେନ ୟତିନା ସବ୍ବକାଲଂ ତିୱିଧସିକ୍ଖାପରିପୂରଣେ ଅସିଥିଲପୱତ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ପରମା ଉତ୍ତରିତରା ମହତୀ ଆଦରତା କରଣୀୟତମା ୱିସେସେନ କାତବ୍ବାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୪୩. ଇଚ୍ଚେୱଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିସାଧନେ ୱିନୟପିଟକେ ୱେସାରଜ୍ଜହେତୁତାୟ ଇମସ୍ସ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ପତ୍ତିୟାପି ମୂଲଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅୱଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦି ।
ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ ମହତା ପୟୋଜନତ୍ଥେନ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ ଇମଂ ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅୱଗଚ୍ଛତି ଅୱେଚ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି, ସୋ ଅପରମ୍ପରଂ ମରଣାଭାୱା ଅମରଂ ଜରାୟାଭାୱା ଅଜରଂ ରାଗାଦିକିଲେସରଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅରଜଂ ଅନେକପ୍ପକାରରୋଗାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁତ୍ତା ଅରୁଜଂ ସନ୍ତିପଦଂ ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପରିଳାହାନଂ ୱୂପସମହେତୁତ୍ତା ସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖନ୍ଧକକଥା
ମହାୱଗ୍ଗୋ
ମହାଖନ୍ଧକକଥା
ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୪୪୪. ଇଚ୍ଚେୱଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଆଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖନ୍ଧକାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିୟୁତ୍ତେନାତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଗୁଣରାସୀହି ୟୁତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତେନ । ସୁଭକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ସୁୱଣ୍ଣାଲିଙ୍ଗସଦିସୱଟ୍ଟକ୍ଖନ୍ଧତାୟ ସୁଭୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଖନ୍ଧୋ ଏତସ୍ସାତି ସୁଭକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଭଗୱା, ତେନ । ଇମିନା ବାତ୍ତିଂସଲକ୍ଖଣାନମେକଦେସଭୂତସ୍ସ ସମୱଟ୍ଟକ୍ଖନ୍ଧତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପରିଦୀପକେନ ୱଚନେନ ଲକ୍ଖଣାହାରନୟେନ ବାତ୍ତିଂସଲକ୍ଖଣାଦିକା ସବ୍ବାପି ରୂପକାୟସିରୀ ସନ୍ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଖନ୍ଧକେତି ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହୋ ଖନ୍ଧକୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ୱା କାୟନତୋ ଦୀପନତୋ ଖନ୍ଧକୋ । ‘‘ଖନ୍ଧା’’ତି ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାଦିୱିନୟକମ୍ମସଙ୍ଖାତା, ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା । ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି ହି ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୭) ୱିୟ । ଅପିଚ ଭାଗରାସତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ତାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଭାଗସୋ, ରାସିତୋ ଚ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକେ। ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ପଞ୍ଚସତିକସତ୍ତସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ଦ୍ୱେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକାଦିକେ ଭିକ୍ଖୁନିଖନ୍ଧକପରିୟୋସାନେ ୱୀସତିୱିଧେ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଇଧ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଖନ୍ଧକେପି ପୱକ୍ଖାମି, ସମାସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ।
୨୪୪୫.‘‘ମାତରା ପିତରା’’ତି ଇମିନା ଜନକାୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ, ସମଣକରଣଂ, ପବ୍ବାଜନନ୍ତି ଚ ପରିୟାୟ-ସଦ୍ଦା’’ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘଂ ଅପଲୋକେତୁଂ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୯୮) ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୮) ୱୁତ୍ତଂ । ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ସେସୋ ।
୨୪୪୬.ୱାୱଟୋତି ପସୁତୋ, ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆନୟ ଇତି ଚା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତିଧା ପବ୍ବାଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ କେସଚ୍ଛେଦନଂ, କାସାୟଅଚ୍ଛାଦନଂ, ସରଣଦାନନ୍ତି, ଇମାନି ତୀଣି କରୋନ୍ତୋ ‘‘ପବ୍ବାଜେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସୁ ଏକଂ, ଦ୍ୱେ ୱାପି କରୋନ୍ତୋ ତଥା ୱୋହରୀୟତିୟେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ପବ୍ବାଜେତ୍ୱାନୟା’’ତି ଇମିନା କେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କାସାୟାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆନେହୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୪୪୭.ଅୱୁତ୍ତୋତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଅନୁୟ୍ୟୋଜିତୋ । ସୋ ଦହରୋ ସଚେ ତଂ ସୟମେୱ କେସଚ୍ଛେଦନକାସାୟଚ୍ଛାଦନେହି ପବ୍ବାଜେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୪୪୮.ତତ୍ଥାତି ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ । ଖଣ୍ଡସୀମଂ ନେତ୍ୱାତି ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମାରୋଚନପରିହାରତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସଭିକ୍ଖୁକେ ୱିହାରେ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ଏତସ୍ସ କେସେ ଛିନ୍ଦା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପବ୍ବାଜେତ୍ୱାତି କେସଚ୍ଛେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
୨୪୫୦.‘‘ପୁରିସଂଭିକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞୋ, ପବ୍ବାଜେତି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ସରଣଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସାମଣେରୋ’’ତିଆଦି ।
୨୪୫୧.ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଥେରଥେରୀନଂ ‘‘ଇମେହି ଚୀୱରେହି ଇମଂ ଅଚ୍ଛାଦେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିୟା ସାମଣେରୋପି ୱା ହୋତୁ, ତଥା ସାମଣେରୀ ୱା ହୋତୁ, ତେ ଉଭୋ ସାମଣେରସାମଣେରୀ କାସାୟାନି ଦାତୁଂ ଲଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୪୫୨-୪.ପବ୍ବାଜେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଏୱଞ୍ହି କତ୍ୱା କେସାପନୟନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଆୱୁସୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଧାରେହି, ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପେହୀତି ୱତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ଚ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧାସୟୋକାସୱସେନ ଅସୁଚିଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲଭାୱଂ, ନିଜ୍ଜୀୱନିସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପାକଟଂ କରୋନ୍ତେନ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । କିମତ୍ଥମେୱଂ କରୀୟତୀତି ଚେ ? ସଚେ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତପାପୁଣନତ୍ଥଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ୟେ ହି କେଚି ଖୁରଗ୍ଗେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା, ସବ୍ବେ ତେ ଏୱରୂପଂ ସୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେନ ଆଚରିୟେନ ଦିନ୍ନନୟଂ ନିସ୍ସାୟ, ନୋ ଅନିସ୍ସାୟ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଆଦିତୋୱ ଏୱରୂପୀ କଥା କଥେତବ୍ବା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ।
ଏତେନେୱ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନିୟ୍ୟାନିକକଥା ନ କଥେତବ୍ବାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଗୋମୟାଦିନାତି ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାଦିନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମତ୍ତିକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ପୀଳକା ୱାତି ଥୁଲ୍ଲପୀଳକା ୱା । କଚ୍ଛୁ ୱାତି ସୁଖୁମକଚ୍ଛୁ ୱା । ନିୟଂପୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଦୂରତ୍ତା ‘‘ୟତିନା’’ତି ଆହ ।
୨୪୫୫-୬. କସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ନହାପେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ତକେନାପୀ’’ତିଆଦି । ସୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ । ଉପଜ୍ଝାୟକାଦିସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଚରିୟସମାନୁପଜ୍ଝାୟକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ପାପୁଣନ୍ତି ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା-ପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ୟସ୍ମା ଏତ୍ତକେନାପି ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀସୁ ସଗାରୱୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଚ ଏୱରୂପଂ ଉପକାରଂ ଲଭିତ୍ୱା କୁଲପୁତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଭିରତିଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାୟୋ ପରିପୂରେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱରୂପୋ ଉପକାରୋ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୫୮.ଏକତୋତି ସବ୍ବାନି ଚୀୱରାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ।
୨୪୫୯.ଅଥାତି ଅଧିକାରନ୍ତରାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ । ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅଦତ୍ୱାପି ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଆଚରିୟୋ ୱାପି ସୟମେୱ ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ଅଚ୍ଛାଦେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୪୬୦. ଅଦିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅପନେତ୍ୱା ତତୋ ସବ୍ବଂ, ପୁନ ଦାତବ୍ବମେୱ ତ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ତସ୍ସ ସରୀରତୋ । ତନ୍ତି ଚୀୱରଂ ।
୨୪୬୧-୨. ଏତଦେୱ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦିନା । ଅଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ରୁହତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ୱାପି ଚୀୱରଂ ଅଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଅତ୍ତସନ୍ତକେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ଚୀୱରେ କା କଥା ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତା । କାରାପେତ୍ୱାନ ଉକ୍କୁଟିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁଗତୋ କରୋତି-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ‘‘ଉକ୍କୁଟିକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଇଧ କ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
୨୪୬୪.ଏକପଦଂୱାପୀତି ବୁଦ୍ଧମିଚ୍ଚାଦିକଂ ଏକମ୍ପି ୱା ପଦଂ । ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ୱାତି ବୁକାରାଦିଅକ୍ଖରେସୁ ଏକମ୍ପି ୱା ଅକ୍ଖରଂ । ପଟିପାଟିନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧ’’ମିଚ୍ଚାଦିକଂ ପଦପନ୍ତିଂ ।
୨୪୬୫. ଅକତ୍ତବ୍ବପ୍ପକାରନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟଦି ୱା’’ତିଆଦି । ତଥା ସେସେସୂତି ୟଦି ୱା ‘‘ଧମ୍ମଂ ସରଣ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେତି, ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସରଣ’’ନ୍ତି ୟଦି ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ତୀଣି ସରଣାନି ଅଦିନ୍ନାନେୱ ହୋନ୍ତି ।
୨୪୬୬. ଅନୁନାସିକନ୍ତାନି କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୁନାସିକନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦାନକାଲେ ଅନ୍ତରାୱିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକାବଦ୍ଧାନି ୱା ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦପଟିପାଟିତୋ ମ-କାରନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦାନସମୟେ ୱିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ମନ୍ତାନୀତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଇଚ୍ଚାଦିନା ମ-କାରନ୍ତାନି । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଗ୍ଗହିତନ୍ତମେୱ କତ୍ୱା ନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅଥା’’ତି ଆହ ।
୨୪୬୭.ସୁଦ୍ଧି ନାମ ଆଚରିୟସ୍ସ ଞତ୍ତିୟା, କମ୍ମୱାଚାୟ ଚ ଉଚ୍ଚାରଣୱିସୁଦ୍ଧି । ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ସାମଣେରସାମଣେରିପବ୍ବଜ୍ଜା । ଉଭତୋସୁଦ୍ଧିୟା ୱିନାତି ଉଭତୋସୁଦ୍ଧିଂ ୱିନା ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସୀନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ତୀସୁ ସରଣତ୍ତୟଦାନଗ୍ଗହଣେସୁ ଉଚ୍ଚାରଣସୁଦ୍ଧିଂ ୱିନା, ଏକସ୍ସାପି ଅକ୍ଖରସ୍ସ ୱିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱେ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୬୮-୯.‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣମିଚ୍ଛତା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଆଚରିୟେନ, ଅନ୍ତେୱାସିକେନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ଆଚରିୟେନ, ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ଚ ବୁ-ଦ୍ଧ-କାରାଦୟୋ ୱଣ୍ଣା ବୁ-କାର ଧ-କାରାଦୟୋ ୱଣ୍ଣା ଅକ୍ଖରା ଠାନକରଣସମ୍ପଦଂ କଣ୍ଠତାଲୁମୁଦ୍ଧଦନ୍ତଓଟ୍ଠନାସିକାଭେଦଂ ଠାନସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିସାଧକତମଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝାଦିକରଣସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଅହାପେନ୍ତେନ ଅପରିହାପେନ୍ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । କସ୍ମା ଇଦମେୱ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକୱଣ୍ଣୱିନାସେନା’’ତିଆଦି । ହି-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା-ପଦତ୍ଥେ, ୟସ୍ମା ଏକସ୍ସାପି ୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିନାସେନ ଅନୁଚ୍ଚାରଣେନ ୱା ଦୁରୁଚ୍ଚାରଣେନ ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ରୁହତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୪୭୦.ୟଦି ସିଦ୍ଧାତି ସାସଙ୍କୱଚନେନ ଉଭତୋଉଚ୍ଚାରଣସୁଦ୍ଧିୟା ଦୁକ୍କରତ୍ତଂ ଦୀପେତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି ଦିନ୍ନା ହୋତି । ସରଣଗମନତୋୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ୱିୟ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ନ ହୋତି, ଇଦାନିପି ସରଣଗମନେନେୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ଦୀପେତି । ହି-ସଦ୍ଦୋ ପସିଦ୍ଧିୟଂ । ୟଥାହ –
‘‘ୟସ୍ମା ସରଣଗମନେନ ଉପସମ୍ପଦା ପରତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ଏତରହି ସରଣଗମନମତ୍ତେନେୱ ନ ରୁହତି । ସାମଣେରସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ପନ ୟସ୍ମା ପରତୋପି ‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜ’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ଅନୁଞ୍ଞାତା ଏୱ, ତସ୍ମା ସା ଏତରହିପି ସରଣଗମନମତ୍ତେନେୱ ରୁହତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ।
ସରଣଗମନତୋ ଏୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୟଦିପି କିଞ୍ଚାପି ସିଦ୍ଧା ନିପ୍ଫନ୍ନା, ତଥାପି ଅସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ମୟା ପୂରେତବ୍ବଂ ସୀଲ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପରିପୂରଣତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୁନା ଦସ ସୀଲାନି ଦାତବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଣେରାନଂ ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତେସୁ ଚ ସାମଣେରେହି ସିକ୍ଖିତୁଂ । ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୦୬) ।
ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୪୭୧.ଉପଜ୍ଝାୟନ୍ତି ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜେ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ତଂ, ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଦସୱସ୍ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନିୱାସେତ୍ୱା ଚ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖେ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ହୋହୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ଆୟାଚନାୟ କତାୟ ‘‘ସାହୁ, ଲହୁ, ଓପାୟିକଂ, ପଟିରୂପଂ, ପାସାଦିକେନ ସମ୍ପାଦେହୀ’’ତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଦେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଉଭୟେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ରଜମିୱ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଦୋସେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ନାମ ।
ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପଂ, ଆଚାରସମାଚାରଂ ୱା ସିକ୍ଖିତୁକାମେହି ଆଦରେନ ଚରିତବ୍ବୋ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋତି ଆଚରିୟୋ, ତଂ, ଉପଜ୍ଝାୟେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତୋୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ହୋହି, ଆୟସ୍ମତୋ ନିସ୍ସାୟ ୱଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ଆୟାଚନାୟ କତାୟ ‘‘ସାହୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପୁତ୍ତଟ୍ଠାନିୟଂ ଅନ୍ତେୱାସିଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ଆଚରିୟୋ ନାମ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସାହୂତି ସାଧୁ । ଲହୂତି ଅଗରୁ, ମମ ତୁୟ୍ହଂ ଉପଜ୍ଝାୟଭାୱେ ଭାରିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓପାୟିକନ୍ତି ଉପାୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣଂ ଇମିନା ଉପାୟେନ ତ୍ୱଂ ମେ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭାରୋ ଜାତୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଟିରୂପନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦାୱହେନ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ । ସମ୍ପାଦେହୀତି ତିୱିଧଂ ସିକ୍ଖଂ ନିପ୍ଫାଦେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେନ ୱାତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କାୟେନ ୱା । ନାମୱିସେସଂ ୱିନା ପୂରେତବ୍ବୱତ୍ତାନଂ ସମତାୟ ଉଭୋପି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତା ।
ଏତାନି ୱତ୍ତାନି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ, ଆଚରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକେନାପି ଏୱମେୱ କାତବ୍ବାନେୱାତି । ୱସତାତି ୱସନ୍ତେନ । ପିୟସୀଲେନାତି ପିୟଂ ସୀଲମେତସ୍ସାତି ପିୟସୀଲୋ, ତେନ, ସୀଲଂ ପରିପୂରିତୁକାମେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୪୭୨-୩.ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପାହନା ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୬) ୱୁତ୍ତା ପୁବ୍ବକିରିୟା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବନ୍ତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠଖାଦନଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ଚ ୟାଗୁପାନଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନେୱାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ମହନ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମଂ, ଖୁଦ୍ଦକନ୍ତି ତୀଣି ଦନ୍ତକଟ୍ଠାନି ଉପନେତ୍ୱା ତତୋ ୟଂ ତୀଣି ଦିୱସାନି ଗଣ୍ହାତି, ଚତୁତ୍ଥଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତାଦିସମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅନିୟମଂ କତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ୟାଦିସଂ ଲଭତି, ତାଦିସଂ ଦାତବ୍ବଂ ।
ମୁଖୋଦକଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ମୁଖଧୋୱନୋଦକଂ ମୁଖୋଦକନ୍ତି ମଜ୍ଝେପଦଲୋପୀସମାସୋ, ତଂ ଦେନ୍ତେନ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ଉଦକଂ ଉପନେତ୍ୱା ତତୋ ୟଂ ତୀଣି ଦିୱସାନି ୱଳଞ୍ଜେତି, ଚତୁତ୍ଥଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତାଦିସମେୱ ମୁଖଧୋୱନୋଦକଂ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅନିୟମଂ କତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ୟାଦିସଂ ଲଭତି, ତାଦିସଂ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱଳଞ୍ଜେତି, ଦୁୱିଧମ୍ପି ଉପନେତବ୍ବଂ । ‘‘ମୁଖୋଦକଂ ମୁଖଧୋୱନଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଟ୍ଠାନାନି ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବାନି । ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତେନ ଚ ୱଚ୍ଚକୁଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଥେରେ ୱଚ୍ଚକୁଟିଂ ଗତେ ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପରିୱେଣଂ ଅସୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ଉତ୍ତରିଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତସ୍ସ କାଲେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା । କାଲେନାତି ୟାଗୁପାନକାଲେ । ଇଧାପି ‘‘ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଥେରେ ୱଚ୍ଚକୁଟିତୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତେୟେୱ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ । ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ‘ସଚେ ୟାଗୁ ହୋତୀ’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪) ।
ୟାଗୁ ତସ୍ସୁପନେତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭାଜନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଭାଜନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାଗୁ ଉପନାମେତବ୍ବା’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୬) । ସଙ୍ଘତୋ ୱାତି ସଲାକାଦିୱସେନ ସଙ୍ଘତୋ ଲବ୍ଭମାନା ୱା । କୁଲତୋପି ୱାତି ଉପାସକାଦିକୁଲତୋ ୱା ।
‘‘ପତ୍ତେ ୱତ୍ତଞ୍ଚ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୟାଗୁଂ ପୀତସ୍ସ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ଭାଜନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଟିସାମେତବ୍ବଂ, ଉପଜ୍ଝାୟମ୍ହି ୱୁଟ୍ଠିତେ ଆସନଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ। ସଚେ ସୋ ଦେସୋ ଉକ୍ଲାପୋ ହୋତି, ସୋ ଦେସୋ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୬) ଆଗତୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦିୱା ଭୁତ୍ତପତ୍ତେପି କାତବ୍ବଂ ଏତେନେୱ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ୱତ୍ତଂ ‘‘ଗାମପ୍ପୱେସନେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି, ନିୱାସନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ପଟିନିୱାସନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମହାୱ॰ ୬୬) ୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୪୭୪.ଚୀୱରେ ୟାନି ୱତ୍ତାନୀତି ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମସ୍ସ ଚୀୱରଦାନେ, ପଟିନିୱତ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରଗ୍ଗହଣସଙ୍ଘରଣପଟିସାମନେସୁ ମହେସିନା ୟାନି ୱତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଚ କାତବ୍ବାନି । ସେନାସନେ ତଥାତି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୬୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ସେନାସନେ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ସେନାସନୱତ୍ତଞ୍ଚ ।
ପାଦପୀଠକଥଲିକାଦୀସୁ ତଥାତି ୟୋଜନା । ଉପଜ୍ଝାୟେ ଗାମତୋ ପଟିନିୱତ୍ତେ ଚ ଜନ୍ତାଘରେ ଚ ‘‘ପାଦୋଦକଂ ପାଦପୀଠଂ ପାଦକଥଲିକଂ ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୬୬) ଏୱମାଗତଂ ୱତ୍ତଞ୍ଚ କାତବ୍ବଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପାନୀୟେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିୱତ୍ତଂ (ମହାୱ॰ ୬୬) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୪୭୫. ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତେସୁ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଦସ୍ସିୟମାନେସୁ ପପଞ୍ଚୋତି ଖନ୍ଧକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଏୱମାଦୀନୀ’’ତିଆଦି । ରୋଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାନାଗମନନ୍ତାନୀତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ରୋଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାନାଗମନପରିୟୋସାନାନି । ସତ୍ତତିଂସସତଂ ସିୟୁନ୍ତି ସତ୍ତତିଂସାଧିକସତୱତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତାନି ପନ ୱତ୍ତାନି ଖନ୍ଧକପାଳିୟା (ମହାୱ॰ ୬୬) ଆଗତକ୍କମେନ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣନାୟ ସମାନେତବ୍ବାନି – ଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନଂ, ମୁଖୋଦକଦାନଂ, ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ, ସଚେ ୟାଗୁ ହୋତି, ଭାଜନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାଗୁୟା ଉପନାମନଂ, ୟାଗୁଂ ପୀତସ୍ସ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ଭାଜନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଟିସାମନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟମ୍ହି ୱୁଟ୍ଠିତେ ଆସନସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ସଚେ ସୋ ଦେସୋ ଉକ୍ଲାପୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ନିୱାସନଦାନଂ, ପଟିନିୱାସନପଟିଗ୍ଗହଣଂ, କାୟବନ୍ଧନଦାନଂ, ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଦାନଂ, ଧୋୱିତ୍ୱା ସୋଦକପତ୍ତସ୍ସ ଦାନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପଚ୍ଛାସମଣଂ ଆକଙ୍ଖତି, ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତେନ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିୟୋ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଣ୍ଠିକଂ ପରିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ଗମନଂ, ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଗମନଂ, ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଭଣମାନସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କଥାଓପାତନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଆପତ୍ତିସାମନ୍ତା ଭଣମାନସ୍ସ ଚ ନିୱାରଣଂ, ନିୱତ୍ତନ୍ତେନ ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ, ପାଦୋଦକପାଦପୀଠପାଦକଥଲିକାନଂ ଉପନିକ୍ଖିପନଂ, ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ପଟିନିୱାସନଦାନଂ, ନିୱାସନପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ସଚେ ଚୀୱରଂ ସିନ୍ନଂ ହୋତି, ମୁହୁତ୍ତଂ ଉଣ୍ହେ ଓତାପନଂ, ନେୱ ଉଣ୍ହେ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଦହନଂ, ମଜ୍ଝେ ୟଥା ଭଙ୍ଗୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ କଣ୍ଣଂ ଉସ୍ସାରେତ୍ୱା ଚୀୱରସ୍ସ ସଙ୍ଘରଣଂ, ଓଭୋଗେ କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ କରଣଂ, ସଚେ ପିଣ୍ଡପାତୋ ହୋତି, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ଉପନାମନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପାନୀୟେନ ପୁଚ୍ଛନଂ, ଭୁତ୍ତାୱିସ୍ସ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ଉଣ୍ହେ ଓତାପନଂ, ନ ଚ ଉଣ୍ହେ ପତ୍ତସ୍ସ ନିଦହନଂ, ପତ୍ତଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ –
ପତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚଂ ୱା ହେଟ୍ଠାପୀଠଂ ୱା ପରାମସିତ୍ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ନ ଚ ଅନନ୍ତରହିତାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରୱଂସଂ ୱା ଚୀୱରରଜ୍ଜୁଂ ୱା ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାରତୋ ଅନ୍ତଂ ଓରତୋ ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଚୀୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟମ୍ହି ୱୁଟ୍ଠିତେ ଆସନସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ପାଦୋଦକପାଦପୀଠପାଦକଥଲିକାନଂ ପଟିସାମନଂ, ସଚେ ସୋ ଦେସୋ ଉକ୍ଲାପୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ନ୍ହାୟିତୁକାମୋ ହୋତି, ନ୍ହାନସ୍ସ ପଟିୟାଦନଂ, ସଚେ ସୀତେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ସୀତସ୍ସ ସଚେ ଉଣ୍ହେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ଉଣ୍ହସ୍ସ ପଟିୟାଦନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଜନ୍ତାଘରଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି, ଚୁଣ୍ଣସ୍ସ ସନ୍ନୟନଂ, ମତ୍ତିକାତେମନଂ, ଜନ୍ତାଘରପୀଠଂ ଆଦାୟ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜନ୍ତାଘରପୀଠଂ ଦତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଚୁଣ୍ଣଦାନଂ, ମତ୍ତିକାଦାନଂ, ସଚେ ଉସ୍ସହତି, ଜନ୍ତାଘରଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ –
ଜନ୍ତାଘରଂ ପୱିସନ୍ତେନ ମତ୍ତିକାୟ ମୁଖଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଜନ୍ତାଘରପ୍ପୱେସୋ, ନ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ନିସୀଦନଂ, ନ ନୱାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆସନେନ ପଟିବାହନଂ, ଜନ୍ତାଘରେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ, ଜନ୍ତାଘରା ନିକ୍ଖମନ୍ତେନ ଜନ୍ତାଘରପୀଠଂ ଆଦାୟ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଜନ୍ତାଘରା ନିକ୍ଖମନଂ, ଉଦକେପି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିକମ୍ମକରଣଂ, ନ୍ହାତେନ ପଠମତରଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗତ୍ତଂ ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଗତ୍ତତୋ ଉଦକସ୍ସ ପମଜ୍ଜନଂ, ନିୱାସନଦାନଂ, ସଙ୍ଘାଟିଦାନଂ, ଜନ୍ତାଘରପୀଠଂ ଆଦାୟ ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆସନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନଂ, ପାଦୋଦକପାଦପୀଠପାଦକଥଲିକାନଂ ଉପନିକ୍ଖିପନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପାନୀୟେନ ପୁଚ୍ଛନଂ, ସଚେ ଉଦ୍ଦିସାପେତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଦ୍ଦିସାପନଂ, ସଚେ ପରିପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ହୋତି, ପରିପୁଚ୍ଛନଂ, ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱିହରତି, ସଚେ ସୋ ୱିହାରୋ ଉକ୍ଲାପୋ ହୋତି, ସଚେ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ସୋଧନଂ, ୱିହାରଂ ସୋଧେନ୍ତେନ ପଠମଂ ପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ନିସୀଦନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଭିସିବିବ୍ବୋହନସ୍ସ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ମଞ୍ଚସ୍ସ ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେନ କୱାଟପୀଠଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ପୀଠସ୍ସ ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେନ କୱାଟପୀଠଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ମଞ୍ଚପଟିପାଦକାନଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଖେଳମଲ୍ଲକସ୍ସ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଅପସ୍ସେନଫଲକସ୍ସ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଭୂମତ୍ଥରଣସ୍ସ ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ସଚେ ୱିହାରେ ସନ୍ତାନକଂ ହୋତି, ଉଲ୍ଲୋକା ପଠମଂ ଓହାରଣଂ, ଆଲୋକସନ୍ଧିକଣ୍ଣଭାଗାନଂ ପମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଗେରୁକପରିକମ୍ମକତା ଭିତ୍ତି କଣ୍ଣକିତା ହୋତି, ଚୋଳକଂ ତେମେତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱା ପମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ କାଳୱଣ୍ଣକତା ଭୂମି କଣ୍ଣକିତା ହୋତି, ଚୋଳକଂ ତେମେତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱା ପମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଅକତା ହୋତି ଭୂମି, ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସିତ୍ୱା ପମଜ୍ଜନଂ ‘‘ମା ୱିହାରୋ ରଜେନ ଉହଞ୍ଞୀ’’ତି, ସଙ୍କାରଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଛଡ୍ଡନଂ, ଭୂମତ୍ଥରଣସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ମଞ୍ଚପଟିପାଦକାନଂ ଓତାପେତ୍ୱା ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାଟ୍ଠାନେ ଠପନଂ, ମଞ୍ଚସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେନ କୱାଟପୀଠଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ପୀଠସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ନୀଚଂ କତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଅପ୍ପଟିଘଂସନ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେନ କୱାଟପୀଠଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ଭିସିବିବ୍ବୋହନସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ନିସୀଦନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ଖେଳମଲ୍ଲକସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାଟ୍ଠାନେ ଠପନଂ, ଅପସ୍ସେନଫଲକସ୍ସ ଓତାପେତ୍ୱା ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ୟଥାଟ୍ଠାନେ ଠପନଂ, ପତ୍ତଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ –
ପତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚଂ ୱା ହେଟ୍ଠାପୀଠଂ ୱା ପରାମସିତ୍ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ନ ଚ ଅନନ୍ତରହିତାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରୱଂସଂ ୱା ଚୀୱରରଜ୍ଜୁଂ ୱା ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାରତୋ ଅନ୍ତଂ ଓରତୋ ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଚୀୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ, ସଚେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ସରଜା ୱାତା ୱାୟନ୍ତି, ପୁରତ୍ଥିମାନଂ ୱାତପାନାନଂ ଥକନଂ, ତଥା ପଚ୍ଛିମାନଂ, ତଥା ଉତ୍ତରାନଂ, ତଥା ଦକ୍ଖିଣାନଂ ୱାତପାନାନଂ ଥକନଂ, ସଚେ ସୀତକାଲୋ ହୋତି, ଦିୱା ୱାତପାନାନଂ ୱିୱରଣଂ, ରତ୍ତିଂ ଥକନଂ, ସଚେ ଉଣ୍ହକାଲୋ ହୋତି, ଦିୱା ୱାତପାନାନଂ ଥକନଂ, ରତ୍ତିଂ ୱିୱରଣଂ, ସଚେ ପରିୱେଣଂ ଉକ୍ଲାପଂ ହୋତି, ପରିୱେଣସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ କୋଟ୍ଠକୋ ଉକ୍ଲାପୋ ହୋତି, କୋଟ୍ଠକସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଉପଟ୍ଠାନସାଲା ଉକ୍ଲାପା ହୋତି, ତସ୍ସା ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ଅଗ୍ଗିସାଲା ଉକ୍ଲାପା ହୋତି, ତସ୍ସା ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଉକ୍ଲାପା ହୋତି, ତସ୍ସା ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ, ସଚେ ପାନୀୟଂ ନ ହୋତି, ପାନୀୟସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପନଂ, ସଚେ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ନ ହୋତି, ପରିଭୋଜନୀୟସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପନଂ, ସଚେ ଆଚମନକୁମ୍ଭିୟା ଉଦକଂ ନ ହୋତି, ଆଚମନକୁମ୍ଭିୟା ଉଦକସ୍ସ ଆସିଞ୍ଚନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ୱୂପକାସନଂ ୱୂପକାସାପନଂ ୱା, ଧମ୍ମକଥାୟ ୱା ତସ୍ସ କରଣଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ୱିନୋଦନଂ ୱିନୋଦାପନଂ ୱା, ଧମ୍ମକଥାୟ ୱା ତସ୍ସ କରଣଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ୱିୱେଚନଂ ୱିୱେଚାପନଂ ୱା, ଧମ୍ମକଥାୟ ୱା ତସ୍ସ କରଣଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗରୁଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ହୋତି ପରିୱାସାରହୋ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିୱାସଂ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହୋ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମାନତ୍ତାରହୋ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ମାନତ୍ତଂ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅବ୍ଭାନାରହୋ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅବ୍ଭେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ କମ୍ମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି ତଜ୍ଜନୀୟଂ ୱା ନିୟସ୍ସଂ ୱା ପବ୍ବାଜନୀୟଂ ୱା ପଟିସାରଣୀୟଂ ୱା ଉକ୍ଖେପନୀୟଂ ୱା, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ କମ୍ମଂ ନ କରେୟ୍ୟ, ଲହୁକାୟ ୱା ପରିଣାମେୟ୍ୟା’’ତି, କତଂ ୱା ପନସ୍ସ ହୋତି ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମଂ ତଜ୍ଜନୀୟଂ ୱା ନିୟସ୍ସଂ ୱା ପବ୍ବାଜନୀୟଂ ୱା ପଟିସାରଣୀୟଂ ୱା ଉକ୍ଖେପନୀୟଂ ୱା, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ସମ୍ମା ୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଲୋମଂ ପାତେୟ୍ୟ, ନେତ୍ଥାରଂ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘୋ ତଂ କମ୍ମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେୟ୍ୟା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଧୋୱିତବ୍ବଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଧୋୱନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ୱା ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଧୋୱିୟେଥା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ କାତବ୍ବଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ କରଣଂ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ୱା ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ କରିୟେଥା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ରଜନଂ ପଚିତବ୍ବଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ପଚନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ୱା ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ରଜନଂ ପଚିୟେଥା’’ତି, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ରଜେତବ୍ବଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ରଜନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କକରଣଂ ୱା ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ରଜିୟେଥା’’ତି, ଚୀୱରଂ ରଜନ୍ତେନ ସାଧୁକଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ରଜନଂ, ନ ଚ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ଥେୱେ ପକ୍କମନଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପତ୍ତଦାନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚୀୱରଦାନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରଦାନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ କେସଚ୍ଛେଦନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚେନ କେସାନଂ ଛେଦାପନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପରିକମ୍ମକରଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚେନ ପରିକମ୍ମସ୍ସ କାରାପନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚେନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସ୍ସ କାରାପନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ଗମନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛାସମଣସ୍ସ ଆଦାନଂ, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ନୀହରଣଂ, ନ ଏକଚ୍ଚେନ ପିଣ୍ଡପାତନୀହରାପନଂ, ନ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗାମପ୍ପୱେସନଂ, ନ ସୁସାନଗମନଂ, ନ ଦିସାପକ୍କମନଂ, ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗିଲାନୋ ହୋତି, ୟାୱଜୀୱଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ୱୁଟ୍ଠାନମସ୍ସ ଆଗମନନ୍ତି ତେସୁ କାନିଚି ୱତ୍ତାନି ସୱିଭତ୍ତିକାନି, କାନିଚି ଅୱିଭତ୍ତିକାନି, ତେସୁ ଅୱିଭତ୍ତିକାନଂ ୱିଭାଗେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣନାୟ ଅତିରେକତରାନି ହୋନ୍ତି, ତଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ଅୟଂ ଗଣନା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୪୭୬.ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଅନାଦରୱସେନେୱ ୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତେନ ୱତ୍ତଭେଦେନ ୱତ୍ତାକରଣେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସତ୍ତତିଂସାଧିକସତପ୍ପଭେଦଟ୍ଠାନେ ତତ୍ତକଂୟେୱ ଦୁକ୍କଟଂ ପକାସିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୪୭୭. ଏୱଂ ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟୱତ୍ତାନି ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟେହି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକନ୍ତେୱାସୀନଂ କାତବ୍ବୱତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି । ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱତ୍ତାନୀତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଉପଜ୍ଝାୟାୟତ୍ତୱତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେତି ୟଥା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ କାତବ୍ବାନି, ତଥା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେ କାତବ୍ବାନି ।
ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟୱତ୍ତେସୁ ଗାମପ୍ପୱେସେ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ହୁତ୍ୱା ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନଗମନଂ, ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କଥାଓପାତନଂ, ଆପତ୍ତିସାମନ୍ତା ଭଣମାନସ୍ସ ନିୱାରଣଂ, ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନପଟିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ୱତ୍ତାନି, ନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପତ୍ତଦାନାଦିଅନାପୁଚ୍ଛାଦିସାପକ୍କମନାୱସାନାନି ୱୀସତି ପଟିକ୍ଖେପା ଚେତି ଏତାନି ଚତୁୱୀସତି ୱତ୍ତାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ତେରସାଧିକସତୱତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସତଂ ତେରସ ହୋନ୍ତେୱା’’ତି, ତେରସାଧିକସତୱତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚରିୟେନ ଅନ୍ତେୱାସିକେପି ଚ କାତବ୍ବୱତ୍ତାନି ତଥା ତତ୍ତକାନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଦ୍ଧିୱିହାରିକନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୪୭୮. ଉପଜ୍ଝାୟାଚରିୟେହି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକନ୍ତେୱାସିକାନଂ ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପକ୍କନ୍ତେ ୱାପୀ’’ତିଆଦି । ପକ୍କନ୍ତେ ୱାପି ୱିବ୍ଭନ୍ତେ ୱାପି ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତେ ୱାପି ମତେ ୱାପି ଆଣତ୍ତିୟା ୱାପି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଧା ଉପଜ୍ଝାୟା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଗହିତୋ ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ୟୋଜନା । ପକ୍କନ୍ତେତି ତଦହୁ ଅପଚ୍ଚାଗନ୍ତୁକାମତାୟ ଦିସଂ ଗତେ । ୱିବ୍ଭନ୍ତେତି ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ତେ । ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତକେତି ତିତ୍ଥିୟାୟତନଂ ଗତେ । ମତେତି କାଲକତେ । ଆଣତ୍ତିୟାତି ନିସ୍ସୟପଣାମନେନ ।
୨୪୭୯-୮୦. ଆଚରିୟମ୍ହାପି ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ଗହିତନିସ୍ସୟସ୍ସ ଭେଦନଂ ଛଧା ଛପ୍ପକାରେନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପକ୍କନ୍ତେ ଚା’’ତିଆଦି । ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ନିସ୍ସୟଭେଦେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିସେସଂ ପନ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଆଣତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଧୁରନିକ୍ଖେପନେପି ଚାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଣାମନେ ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକାନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିରାଲୟଭାୱେ ସତି ନିସ୍ସୟଭେଦୋ ହୋତି, ନ ଏକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦଳ୍ହୀକରୋତି ‘‘ଏକେକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ଏକେକସ୍ସ ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ୱା ଆଲୟେ ସତି ନ ଭିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ –
‘‘ଆଣତ୍ତିୟଂ ପନ ସଚେପି ଆଚରିୟୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା ନିସ୍ସୟପଣାମନାୟ ପଣାମେତି, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଚ ‘କିଞ୍ଚାପି ମଂ ଆଚରିୟୋ ପଣାମେତି, ଅଥ ଖୋ ହଦୟେନ ମୁଦୁକୋ’ତି ସାଲୟୋୱ ହୋତି, ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତିୟେୱ । ସଚେପି ଆଚରିୟୋ ସାଲୟୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ନିରାଲୟୋ ‘ନ ଦାନି ଇମଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସିସ୍ସାମୀ’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଏୱମ୍ପି ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଉଭିନ୍ନଂ ସାଲୟଭାୱେ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତିୟେୱ । ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩) ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ଆଚରିୟାଣତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟଭେଦେୟେୱ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଉପଜ୍ଝାୟାଣତ୍ତିୟା । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ପନ ‘‘ସଚେପି ଆଚରିୟୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା ନିସ୍ସୟପଣାମନାୟ ପଣାମେତୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୪୮୧. ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ସାଧାରଣଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅସାଧାରଣଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟସମୋଧାନ-ଗତସ୍ସାପି ଚ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସମୋଧାନଗମନଂ ସରୂପତୋ, ପଭେଦତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦସ୍ସନଂ ସୱନଞ୍ଚାତି, ସମୋଧାନଂ ଦ୍ୱିଧା ମତ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩) ଗହେତବ୍ବୋ । ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୀରୂନଂ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ପନ ଇଧ ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋ ।
୨୪୮୨-୩. ସଭାଗେ ଦାୟକେ ଅସନ୍ତେ ଅଦ୍ଧିକସ୍ସ ଚ ଗିଲାନସ୍ସ ଚ ‘‘ଗିଲାନେନ ମଂ ଉପଟ୍ଠହା’’ତି ୟାଚିତସ୍ସ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟଂ ୱିନା ୱସିତୁଂ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା। ‘‘ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଇମିନା ସଭାଗେ ନିସ୍ସୟଦାୟକେ ସନ୍ତେ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୀପେତି । ଅତ୍ତନୋ ୱନେ ଫାସୁୱିହାରତଂ ଜାନତାତି ଅତ୍ତନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିଲାଭସ୍ସ ୱନେ ଫାସୁୱିହାରଂ ଜାନନ୍ତେନପି । ‘‘ସଭାଗେ ଦାୟକେ ଅସନ୍ତେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ସବ୍ବମେତଂ ୱିଧାନଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୪୮୪. କୁଟ୍ଠମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୁଟ୍ଠୀ, ତଂ । ‘‘ଗଣ୍ଡି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରତ୍ତସେତାଦିଭେଦେନ ୟେନ କେନଚି କୁଟ୍ଠେନ ୱେୱଣ୍ଣିୟଂ ପତ୍ତସରୀରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –
‘‘ରତ୍ତକୁଟ୍ଠଂ ୱା ହୋତୁ କାଳକୁଟ୍ଠଂ ୱା, ୟଂ କିଞ୍ଚି କିଟିଭଦଦ୍ଦୁକଚ୍ଛୁଆଦିପ୍ପଭେଦମ୍ପି ସବ୍ବଂ କୁଟ୍ଠମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚେ ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣମ୍ପି ୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତଂ ହୋତି, ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ନିୱାସନପାରୁପନେହି ପକତିପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣଂ ଅୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତି । ମୁଖେ, ପନ ହତ୍ଥପାଦପିଟ୍ଠେସୁ ୱା ସଚେପି ଅୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତଂ ନଖପିଟ୍ଠିତୋ ଖୁଦ୍ଦକପମାଣମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତିକିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେନ୍ତେନାପି ପକତିୱଣ୍ଣେ ଜାତେୟେୱ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) ।
ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିନଖପିଟ୍ଠି ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗଣ୍ଡିନ୍ତି ମେଦଗଣ୍ଡାଦିଗଣ୍ଡଭେଦୱନ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ମେଦଗଣ୍ଡୋ ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ୟୋ କୋଚି କୋଲଟ୍ଠିମତ୍ତକୋପି ଚେ ୱଡ୍ଢନକପକ୍ଖେ ଠିତୋ ଗଣ୍ଡୋ ହୋତି, ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) । କୋଲଟ୍ଠୀତି ବଦରଟ୍ଠି । କିଲାସିନ୍ତି କିଲାସୱନ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘କିଲାସୋତି ନଭିଜ୍ଜନକଂ ନପଗ୍ଘରଣକଂ ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକପତ୍ତୱଣ୍ଣଂ କୁଟ୍ଠଂ, ୟେନ ଗୁନ୍ନଂ ୱିୟ ସବଲଂ ସରୀରଂ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବେହି ଉପୟୋଗୱନ୍ତେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସୋସିନ୍ତି ଖୟରୋଗୱନ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସୋସୋତି ସୋସବ୍ୟାଧି । ତସ୍ମିଂ ସତି ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) । ଅପମାରିକନ୍ତି ଅପମାରୱନ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଅପମାରୋତି ପିତ୍ତୁମ୍ମାରୋ ୱା ୟକ୍ଖୁମ୍ମାରୋ ୱା । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବୱେରିକେନ ଅମନୁସ୍ସେନ ଗହିତୋ ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ପନ ଅପମାରେ ସତି ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ।
ରାଜଭଟନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତୱେତନଭଟଂ ୱା ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ରାଜପୁରିସଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଅମଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତୁ ମହାମତ୍ତୋ ୱା ସେୱକୋ ୱା କିଞ୍ଚି ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତୋ ୱା, ୟୋ କୋଚି ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତୱେତନଭଟୋ । ସବ୍ବୋ ‘ରାଜଭଟୋ’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଚୋରନ୍ତି ମନୁସ୍ସେହି ଅପ୍ପମାଦନଂ ଗାମଘାତପନ୍ଥଘାତାଦିକମ୍ମେନ ପାକଟଂ ଚୋରଞ୍ଚ । ଲିଖିତକନ୍ତି ୟଂ କଞ୍ଚି ଚୋରିକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଗରୁଂ ରାଜାପରାଧଂ କତ୍ୱା ପଲାତଂ, ରାଜା ଚ ନଂ ପଣ୍ଣେ ୱା ପୋତ୍ଥକେ ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ୟତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ମାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱା ‘‘ହତ୍ଥପାଦାଦୀନିସ୍ସ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଦଣ୍ଡଂ ହରାପେତବ୍ବୋ’’ତି ୱା ଲିଖାପେତି, ଏୱରୂପଂ ଲିଖିତକଂ ।
‘‘କାରଭେଦକ’’ନ୍ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ କତୋ । କାରଭେଦକନ୍ତି ଦାତବ୍ବକରସ୍ସ ୱା କତଚୋରକମ୍ମସ୍ସ ୱା କାରଣା କାରାଘରେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ନିଗଳବନ୍ଧନାଦୀହି ବଦ୍ଧୋ ୱା, ତତୋ ସୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପଲାୟତି, ଏୱରୂପଂ କାରାଭେଦକଞ୍ଚ । ୟଥାହ – ‘‘କାରା ୱୁଚ୍ଚତି ବନ୍ଧନାଗାରଂ, ଇଧ ପନ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନଂ ୱା ହୋତୁ ସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଂ ୱା ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଂ ୱା ଗାମବନ୍ଧନଂ ୱା ନିଗମବନ୍ଧନଂ ୱା ନଗରବନ୍ଧନଂ ୱା ପୁରିସଗୁତ୍ତି ୱା ଜନପଦବନ୍ଧନଂ ୱା ଦୀପବନ୍ଧନଂ ୱା, ୟୋ ଏତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ପସ୍ସମାନାନଂ ୱା ଅପସ୍ସମାନାନଂ ୱା ପଲାୟତି, ସୋ ‘କାରାଭେଦକୋ’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ।
୨୪୮୫.କସାହତନ୍ତି ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ଅୟମେୱ ତେ ଦଣ୍ଡୋ ହୋତୂ’’ତି କସାଦିନା ଦିନ୍ନପ୍ପହାରଂ ଅୱୂପସନ୍ତୱଣଂ । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ୱଚନପେସନାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତୋ ହଞ୍ଞତି, ନ ସୋ କତଦଣ୍ଡକମ୍ମୋ । ୟୋ ପନ କେଣିୟା ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା କିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ପୁନ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘ଅୟମେୱ ତେ ଦଣ୍ଡୋ ହୋତୂ’ତି କସାହି ହଞ୍ଞତି, ଅୟଂ କସାହତୋ କତଦଣ୍ଡକମ୍ମୋ । ୟୋ ଚ କସାହି ୱା ହତୋ ହୋତୁ ଅଦ୍ଧଦଣ୍ଡକାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ, ୟାୱ ଅଲ୍ଲୱଣୋ ହୋତି, ତାୱ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୪) ।
ଲକ୍ଖଣାହତନ୍ତି ଏକଂସଂ କତ୍ୱା ପାରୁତେନ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନୀୟଟ୍ଠାନେ ତତ୍ତେନ ଲୋହେନ ଆହତଂ ଅସଚ୍ଛୱିଭୂତଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତଂ । ୟଥାହ –
‘‘ୟସ୍ସ ପନ ନଲାଟେ ୱା ଉରାଦୀସୁ ୱା ତତ୍ତେନ ଲୋହେନ ଲକ୍ଖଣଂ ଆହତଂ ହୋତି, ସୋ ସଚେ ଭୁଜିସ୍ସୋ, ୟାୱ ଅଲ୍ଲୱଣୋ ହୋତି, ତାୱ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ସଚେପିସ୍ସ ୱଣା ରୁଳ୍ହା ହୋନ୍ତି ଛୱିୟା ସମପରିଚ୍ଛେଦା, ଲକ୍ଖଣଂ ପନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱତ୍ଥସ୍ସ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେ କତେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ ଚେ ହୋତି, ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ ଚେ, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୫) ।
ଇଣାୟିକଞ୍ଚାତି ମାତାପିତୁପିତାମହାଦୀହି ୱା ଅତ୍ତନା ୱା ଗହିତଇଣଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଇଣାୟିକୋ ନାମ ୟସ୍ସ ପିତିପିତାମହେହି ୱା ଇଣଂ ଗହିତଂ ହୋତି, ସୟଂ ୱା ଇଣଂ ଗହିତଂ ହୋତି, ୟଂ ୱା ଆଠପେତ୍ୱା ମାତାପିତୂହି କିଞ୍ଚି ଗହିତଂ ହୋତି, ସୋ ତଂ ଇଣଂ ପରେସଂ ଧାରେତୀତି ଇଣାୟିକୋ । ୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞେ ଞାତକା ଆଠପେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ସୋ ନ ଇଣାୟିକୋ । ନ ହି ତେ ତଂ ଆଠପେତୁଂ ଇସ୍ସରା । ତସ୍ମା ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୬) ।
ଦାସନ୍ତି ଅନ୍ତୋଜାତୋ, ଧନକ୍କୀତୋ, କରମରାନୀତୋ, ସୟଂ ୱା ଦାସବ୍ୟଂ ଉପଗତୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ଦାସାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଦାସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘କୁଟ୍ଠି’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଉପୟୋଗୱନ୍ତପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୪୮୬.ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ହତ୍ଥତଲେ ୱା ମଣିବନ୍ଧେ ୱା କପ୍ପରେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛିନ୍ନହତ୍ଥଂ । ଅଟ୍ଠଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୟଥା ନଖଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ସବ୍ବେ ୱା ୟସ୍ସ ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ଏୱରୂପଂ । ପାଦଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗପାଦେସୁ ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ୱା ଜଙ୍ଘାୟ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପାଦା ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ହତ୍ଥପାଦଛିନ୍ନସ୍ସାପି ପାଳିୟଂ (ମହାୱ॰ ୧୧୯) ଆଗତତ୍ତା ସୋପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁତା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କଣ୍ଣନାସଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଣ୍ଣଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନାସଚ୍ଛିନ୍ନଂ କଣ୍ଣନାସଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଛିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୟୋଜନା । କଣ୍ଣଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୟସ୍ସ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱା କଣ୍ଣସକ୍ଖଲିକାୟ ୱା ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା କଣ୍ଣା ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ କଣ୍ଣାୱଟ୍ଟେ ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ସକ୍କା ଚ ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟେତୁଂ, ସୋ କଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ନାସଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅଜପଦକେ ୱା ଅଗ୍ଗେ ୱା ଏକପୁଟେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନାସା ଛିନ୍ନା ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ନାସିକା ସକ୍କା ହୋତି ସନ୍ଧେତୁଂ, ସୋ ତଂ ଫାସୁକଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । କଣ୍ଣନାସଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ତଦୁଭୟଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଅଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୟସ୍ସ ନଖସେସଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକା ୱା ବହୂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ସୁତ୍ତତନ୍ତୁମତ୍ତମ୍ପି ନଖସେସଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କଣ୍ଡରଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ଚାତି ୟସ୍ସ କଣ୍ଡରନାମକା ମହାନ୍ହାରୂ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ଏକସ୍ସାପି ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅଗ୍ଗପାଦେନ ୱା ଚଙ୍କମତି, ମୂଲେନ ୱା ଚଙ୍କମତି, ନ ୱା ପାଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି ।
୨୪୮୭.କାଣନ୍ତି ପସନ୍ନନ୍ଧୋ ୱା ହୋତୁ ପୁପ୍ଫାଦୀହି ୱା ଉପହତପସାଦୋ, ୟୋ ଦ୍ୱୀହି ୱା ଏକେନ ୱା ଅକ୍ଖିନା ନ ପସ୍ସତି, ତଂ କାଣଂ । କୁଣିନ୍ତି ହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ପାଦକୁଣୀ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିକୁଣୀ ୱା, ୟସ୍ସ ଏତେସୁ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଙ୍କଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ କୁଣୀ । ଖୁଜ୍ଜଞ୍ଚାତି ୟୋ ଉରସ୍ସ ୱା ପିଟ୍ଠିୟା ୱା ପସ୍ସସ୍ସ ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ଖୁଜ୍ଜସରୀରୋ, ତଂ ଖୁଜ୍ଜଂ । ୟସ୍ସ ପନ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଈସକଂ ୱଙ୍କଂ, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାପୁରିସୋ ଏୱ ହି ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତୋ, ଅୱସେସୋ ସତ୍ତୋ ଅଖୁଜ୍ଜୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ୱାମନନ୍ତି ୟୋ ଜଙ୍ଘୱାମନୋ ୱା କଟିୱାମନୋ ୱା ଉଭୟୱାମନୋ ୱା, ତଂ । ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଘୱାମନସ୍ସ କଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି, ଉପରିମକାୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ । କଟିୱାମନସ୍ସ କଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରିମକାୟୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି, ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । ଉଭୟୱାମନସ୍ସ ଉଭୋପି କାୟା ରସ୍ସା ହୋନ୍ତି । ୟେସଂ କାୟରସ୍ସତ୍ତା ଭୂତାନଂ ୱିୟ ପରିୱଟୁମୋ ମହାକୁଚ୍ଛିଘଟସଦିସୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି । ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ପବ୍ବାଜେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଫଣହତ୍ଥକନ୍ତି ୟସ୍ସ ୱଗ୍ଗୁଲିପକ୍ଖକା ୱିୟ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ସମ୍ବଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ତଂ । ଏତଂ ପବ୍ବାଜେତୁକାମେନ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକାୟୋ ଫାଲେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅନ୍ତରଚମ୍ମଂ ଅପନେତ୍ୱା ଫାସୁକଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସାପି ଛ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ହୋନ୍ତି, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁକାମେନ ଅଧିକଂ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫାସୁକଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ ।
ଖଞ୍ଜନ୍ତି ୟୋ ନତଜାଣୁକୋ ୱା ଭିନ୍ନଜଙ୍ଘୋ ୱା ମଜ୍ଝେ ସଂକୁଟିତପାଦତ୍ତା କୁଣ୍ଡପାଦକୋ ୱା ପିଟ୍ଠିପାଦମଜ୍ଝେନ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗେ ସଂକୁଟିତପାଦତ୍ତା କୁଣ୍ଡପାଦକୋ ୱା ପିଟ୍ଠିପାଦଗ୍ଗେନ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗପାଦେନେୱ ଚଙ୍କମନଖଞ୍ଜୋ ୱା ପଣ୍ହିକାୟ ଚଙ୍କମନଖଞ୍ଜୋ ୱା ପାଦସ୍ସ ବାହିରନ୍ତେନ ଚଙ୍କମନଖଞ୍ଜୋ ୱା ପାଦସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତେନ ଚଙ୍କମନଖଞ୍ଜୋ ୱା ଗୋପ୍ଫକାନଂ ଉପରି ଭଗ୍ଗତ୍ତା ସକଲେନ ପିଟ୍ଠିପାଦେନ ଚଙ୍କମନଖଞ୍ଜୋ ୱା, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ନତଜାଣୁକୋତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠଆନତପାଦୋ । ପକ୍ଖହତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଏକୋ ହତ୍ଥୋ ୱା ପାଦୋ ୱା ଅଡ୍ଢସରୀରଂ ୱା ସୁଖଂ ନ ୱହତି ।
ସୀପଦିନ୍ତି ଭାରପାଦଂ । ୟସ୍ସ ପାଦୋ ଥୂଲୋ ହୋତି ସଞ୍ଜାତପୀଳକୋ ଖରୋ, ସୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ନ ତାୱ ଖରଭାୱଂ ଗଣ୍ହାତି, ସକ୍କା ହୋତି ଉପନାହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉଦକଆୱାଟେ ପୱେସେତ୍ୱା ଉଦକୱାଲିକାୟ ପୂରେତ୍ୱା ୟଥା ସିରା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଜଙ୍ଘା ଚ ତେଲନାଳିକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ମିଲାପେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ପାଦଂ ଈଦିସଂ କତ୍ୱା ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପୁନ ୱଡ୍ଢତି, ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତେନାପି ତଥା କତ୍ୱାୱ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ପାପରୋଗିନନ୍ତି ୟୋ ଅରିସଭଗନ୍ଦରପିତ୍ତସେମ୍ହକାସସୋସାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ରୋଗେନ ନିଚ୍ଚାତୁରୋ ଅତେକିଚ୍ଛରୋଗୋ ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ଅମନାପୋ, ତଂ ।
୨୪୮୮.ଜରାୟ ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ୟୋ ଜିଣ୍ଣଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲୋ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରରଜନାଦିକମ୍ମମ୍ପି କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, ତଂ । ୟୋ ପନ ମହଲ୍ଲକୋପି ବଲୱା ହୋତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ଅନ୍ଧନ୍ତି ଜଚ୍ଚନ୍ଧଂ । ପଧିରଞ୍ଚେୱାତି ୟୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ସୁଣାତି, ତଂ । ୟୋ ପନ ମହାସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମମ୍ମନନ୍ତି ୟସ୍ସ ୱଚୀଭେଦୋ ୱତ୍ତତି, ସରଣଗମନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଭାସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତାଦିସଂ ମମ୍ମନମ୍ପି ପବ୍ବାଜେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ ପନ ସରଣଗମନମତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଭାସିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ୱା ମମ୍ମନନ୍ତି ଖଲିତୱଚନଂ, ୟୋ ଏକମେୱ ଅକ୍ଖରଂ ଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଦତି, ତସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ । ପୀଠସପ୍ପିନ୍ତି ଛିନ୍ନିରିୟାପଥଂ । ମୂଗନ୍ତି ୟସ୍ସ ୱଚୀଭେଦୋ ନପ୍ପୱତ୍ତତି ।
୨୪୮୯. ଅତ୍ତନୋ ୱିରୂପଭାୱେନ ପରିସଂ ଦୂସେନ୍ତେନ ପରିସଦୂସକେ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୯) ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅତିଦୀଘୋ’’ତିଆଦି । ଅତିଦୀଘୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ସୀସପ୍ପମାଣନାଭିପ୍ପଦେସୋ । ଅତିରସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଉଭୟୱାମନୋ ୱିୟ ଅତିରସ୍ସୋ । ଅତିକାଳୋ ୱାତି ଝାପିତଖେତ୍ତେ ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଅତିକାଳୱଣ୍ଣୋ । ମଟ୍ଠତମ୍ବଲୋହନିଦସ୍ସନୋ ଅଚ୍ଚୋଦାତୋପି ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦଧିତକ୍କାଦୀହି ମଜ୍ଜିତମଟ୍ଠତମ୍ବଲୋହୱଣ୍ଣୋ ଅତୀୱ ଓଦାତସରୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୯୦.ଅତିଥୂଲୋୱାତି ଭାରିୟମଂସୋ ମହୋଦରୋ ମହାଭୂତସଦିସୋ । ଅତିକିସୋତି ମନ୍ଦମଂସଲୋହିତୋ ଅଟ୍ଠିସିରାଚମ୍ମସରୀରୋ ୱିୟ । ଅତିମହାସୀସୋ ୱାତି ୟୋଜନା । ଅତିମହାସୀସୋ ୱାତି ପଚ୍ଛିଂ ସୀସେ କତ୍ୱା ଠିତୋ ୱିୟ । ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦକସୀସେନ ଅସହିତେନା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅସହିତେନାତି ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପେନ । ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦକସୀସେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଅସହିତେନ ଅତିଖୁଦ୍ଦକସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦକସୀସୋ ୱା ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପେନ ଅତିଖୁଦ୍ଦକେନ ସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ।
୨୪୯୧.କୁଟକୁଟକସୀସୋତି ତାଲଫଲପିଣ୍ଡିସଦିସେନ ସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସିଖରସୀସକୋତି ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁପୁବ୍ବତନୁକେନ ସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ମତ୍ଥକତୋ ସଂକୁଟିକୋ ମୂଲତୋ ୱିତ୍ଥତୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତପବ୍ବତସିଖରସଦିସସୀସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଳୁନାଳିସମାନେନାତି ମହାୱେଳୁପବ୍ବସଦିସେନ । ସୀସେନାତି ଦୀଘସୀସେନ । ୟଥାହ – ‘‘ନାଳିସୀସୋ ୱା ମହାୱେଳୁପବ୍ବସଦିସେନ ସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୯) ।
୨୪୯୨.କପ୍ପସୀସୋପୀତି ମଜ୍ଝେ ଦିସ୍ସମାନଆୱାଟେନ ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭସଦିସେନ ଦ୍ୱିଧାଭୂତସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପବ୍ଭାରସୀସୋ ୱାତି ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ୟେନ କେନଚି ପସ୍ସେନ ଓଣତେନ ସୀସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୱଣସୀସକୋତି ୱଣେହି ସମନ୍ନାଗତସୀସୋ । କଣ୍ଣିକକେସୋ ୱାତି ପାଣକେହି ଖାୟିତକେଦାରେ ସସ୍ସସଦିସେହି ତହିଂ ତହିଂ ଉଟ୍ଠିତେହି କେସେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଥୂଲକେସୋପି ୱାତି ତାଲହୀରସଦିସେହି କେସେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୪୯୩.ପୂତିସୀସୋତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସୀସୋ । ନିଲ୍ଲୋମସୀସୋ ୱାତି ଲୋମରହିତସୀସୋ । ଜାତିପଣ୍ଡରକେସକୋତି ଜାତିଫଲିତେହି ପଣ୍ଡରକେସୋ ୱା । ଜାତିୟା ତମ୍ବକେସୋ ୱାତି ଆଦିତ୍ତେହି ୱିୟ ତମ୍ବୱଣ୍ଣେହି କେସେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଆୱଟ୍ଟସୀସକୋତି ଗୁନ୍ନଂ ସରୀରେ ଆୱଟ୍ଟସଦିସେହି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗେହି କେସାୱଟ୍ଟେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୪୯୪.ସୀସଲୋମେକବଦ୍ଧେହି ଭମୁକେହି ୟୁତୋପୀତି ସୀସଲୋମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଲୋମେହି ଭମୁକେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମ୍ବଦ୍ଧଭମୁକୋ ୱାତି ଏକାବଦ୍ଧଉଭୟଭମୁକୋ, ମଜ୍ଝେ ସଞ୍ଜାତଲୋମେହି ଭମୁକେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଲ୍ଲୋମଭମୁକୋପି ୱାତି ଭମୁଲୋମରହିତୋ । ନିଲ୍ଲୋମଭମୁକୋପି ୱାତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ମକ୍କଟଭମୁକୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
୨୪୯୫.ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦନେତ୍ତୋୱାତି ଏତ୍ଥ ନେତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦ-ସଦ୍ଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ମହନ୍ତନେତ୍ତୋ ୱା ଖୁଦ୍ଦକନେତ୍ତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହନ୍ତନେତ୍ତୋ ୱାତି ଅତିମହନ୍ତେହି ନେତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଖୁଦ୍ଦକନେତ୍ତୋ ୱାତି ମହିଂସଚମ୍ମେ ୱାସିକୋଣେନ ପହରିତ୍ୱା କତଛିଦ୍ଦସଦିସେହି ଅତିଖୁଦ୍ଦକକ୍ଖୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ୱିସମଲୋଚନୋତି ଏକେନ ମହନ୍ତେନ, ଏକେନ ଖୁଦ୍ଦକେନ ଅକ୍ଖିନା ସମନ୍ନାଗତୋ । କେକରୋ ୱାପୀତି ତିରିୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ନିକ୍ଖନ୍ତକ୍ଖିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ୟସ୍ସ କକ୍କଟକସ୍ସେୱ ଅକ୍ଖିତାରକା ନିକ୍ଖନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଗମ୍ଭୀରନେତ୍ତୋତି ୟସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦପାନେ ଉଦକତାରକା ୱିୟ ଅକ୍ଖିତାରକା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦକତାରକା ନାମ ଉଦକପୁବ୍ବୁଳଂ । ଅକ୍ଖିତାରକାତି ଅକ୍ଖିଗେଣ୍ଡକା । ୱିସମଚକ୍କଲୋତି ଏକେନ ଉଦ୍ଧଂ, ଏକେନ ଅଧୋତି ଏୱଂ ୱିସମଜାତେହି ଅକ୍ଖିଚକ୍କେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୪୯୬.ଜତୁକଣ୍ଣୋୱାତି ଅତିଖୁଦ୍ଦିକାହି କଣ୍ଣସକ୍ଖଲୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ମୂସିକକଣ୍ଣୋ ୱାତି ମୂସିକାନଂ କଣ୍ଣସଦିସେହି କଣ୍ଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ହତ୍ଥିକଣ୍ଣୋପି ୱାତି ଅନନୁରୂପାହି ମହନ୍ତାହି ହତ୍ଥିକଣ୍ଣସଦିସାହି କଣ୍ଣସକ୍ଖଲୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଛିଦ୍ଦମତ୍ତକକଣ୍ଣୋ ୱାତି ୟସ୍ସ ୱିନା କଣ୍ଣସକ୍ଖଲୀହି କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦମେୱ ହୋତି । ଅୱିଦ୍ଧକଣ୍ଣକୋତି କଣ୍ଣବନ୍ଧତ୍ଥାୟ ଅୱିଦ୍ଧେନ କଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୪୯୭.ଟଙ୍କିତକଣ୍ଣୋ ୱାତି ଗୋଭତ୍ତନାଳିକାୟ ଅଗ୍ଗସଦିସେହି କଣ୍ଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଗୋହନୁକୋଟିସଣ୍ଠାନେହି କଣ୍ଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂତିକଣ୍ଣୋପି ୱାତି ସଦା ପଗ୍ଘରିତପୁବ୍ବେନ କଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପୂତିକଣ୍ଣୋପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ କଣ୍ଣଭଗନ୍ଦରିକୋ ଗହିତୋ । କଣ୍ଣଭଗନ୍ଦରିକୋତି ନିଚ୍ଚପୂତିନା କଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୱିଦ୍ଧକଣ୍ଣୋ ପରିସଦୂସକୋ ୱୁତ୍ତୋ, କଥଂ ୟୋନକଜାତୀନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଆହ ‘‘ୟୋନକାଦିପ୍ପଭେଦୋପି, ନାୟଂ ପରିସଦୂସକୋ’’ତି, କଣ୍ଣାୱେଧନଂ ୟୋନକାନଂ ସଭାୱୋ, ଅୟଂ ୟୋନକାଦିପ୍ପଭେଦୋ ପରିସଦୂସକୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୪୯୮.ଅତିପିଙ୍ଗଲନେତ୍ତୋତି ଅତିସୟେନ ପିଙ୍ଗଲେହି ନେତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ମଧୁପିଙ୍ଗଲଂ ପନ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନିପ୍ପଖୁମକ୍ଖି ୱାତି ଅକ୍ଖିଦଲରୋମେହି ୱିରହିତଅକ୍ଖିକୋ । ପଖୁମ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଲୋକେ ଅକ୍ଖିଦଲରୋମେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ । ଅସ୍ସୁପଗ୍ଘରନେତ୍ତୋ ୱାତି ପଗ୍ଘରଣସ୍ସୂହି ନେତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପକ୍କପୁପ୍ଫିତଲୋଚନୋତି ପକ୍କଲୋଚନୋ ପୁପ୍ଫିତଲୋଚନୋତି ୟୋଜନା । ପରିପକ୍କନେତ୍ତୋ ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫନେତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୯୯.ମହାନାସୋତି ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପାୟ ମହତିୟା ନାସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅତିଖୁଦ୍ଦକନାସିକୋତି ତଥା ଅତିଖୁଦ୍ଦିକାୟ ନାସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଚିପିଟନାସୋ ୱାତି ଚିପିଟାୟ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠାୟ ୱିୟ ଅଲ୍ଲିନାସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଚିପିଟନାସୋ ୱାତି ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଦୀଘନାସିକୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସୋ ଚ ସୁକତୁଣ୍ଡସଦିସାୟ ଜିୱ୍ହାୟ ଲେହିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାୟ ନାସିକାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । କୁଟିଲନାସିକୋତି ମୁଖମଜ୍ଝେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏକପସ୍ସେ ଠିତନାସିକୋ ।
୨୫୦୦.ନିଚ୍ଚୱିସ୍ସୱନାସୋ ୱାତି ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରିତସିଙ୍ଘାଣିକନାସୋ ୱା । ମହାମୁଖୋତି ୟସ୍ସ ପଟଙ୍ଗମଣ୍ଡୁକସ୍ସେୱ ମୁଖନିମିତ୍ତଂୟେୱ ମହନ୍ତଂ ହୋତି, ମୁଖଂ ପନ ଲାବୁସଦିସଂ ଅତିଖୁଦ୍ଦକଂ । ପଟଙ୍ଗମଣ୍ଡୁକୋ ନାମ ମହାମୁଖମଣ୍ଡୁକୋ । ୱଙ୍କଭିନ୍ନମୁଖୋ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଙ୍କମୁଖୋ ୱା ଭିନ୍ନମୁଖୋ ୱାପୀ’’ତି ୟୋଜନା । ୱଙ୍କମୁଖୋତି ଭମୁକସ୍ସ, ନଲାତସ୍ସ ୱା ଏକପସ୍ସେ ନିନ୍ନତାୟ ୱଙ୍କମୁଖୋ । ଭିନ୍ନମୁଖୋ ୱାତି ମକ୍କଟସ୍ସେୱ ଭିନ୍ନମୁଖୋ । ମହାଓଟ୍ଠୋପି ୱାତି ଉକ୍ଖଲିମୁଖୱଟ୍ଟିସଦିସେହି ଓଟ୍ଠେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୫୦୧.ତନୁକଓଟ୍ଠୋ ୱାତି ଭେରିଚମ୍ମସଦିସେହି ଦନ୍ତେ ପିଦହିତୁଂ ଅସମତ୍ଥେହି ଓଟ୍ଠେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଭେରିଚମ୍ମସଦିସେହୀତି ଭେରିମୁଖଚମ୍ମସଦିସେହି । ତନୁକଓଟ୍ଠୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ମହାଧରୋଟ୍ଠୋ ୱା ତନୁକଉତ୍ତରୋଟ୍ଠୋ ୱା ତନୁକଅଧରୋଟ୍ଠୋ ୱାତି ତୟୋ ୱିକପ୍ପା ସଙ୍ଗହିତା । ୱିପୁଲୁତ୍ତରଓଟ୍ଠକୋତି ମହାଉତ୍ତରୋଟ୍ଠୋ । ଓଟ୍ଠଛିନ୍ନୋତି ୟସ୍ସ ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଓଟ୍ଠା ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ଉପ୍ପକ୍କମୁଖୋତି ପକ୍କମୁଖୋ । ଏଳମୁଖୋପି ୱାତି ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରଣମୁଖୋ ।
୨୫୦୨-୩.ସଙ୍ଖତୁଣ୍ଡୋପୀତି ବହି ସେତେହି ଅନ୍ତୋ ଅତିରତ୍ତେହି ଓଟ୍ଠେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧମୁଖୋତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧକୁଣପମୁଖୋ । ମହାଦନ୍ତୋପୀତି ଅଟ୍ଠକଦନ୍ତସଦିସେହି ସମନ୍ନାଗତୋ। ଅଚ୍ଚନ୍ତନ୍ତି ଅତିସୟେନ । ‘‘ହେଟ୍ଠା ଉପରିତୋ ୱାପି, ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଦନ୍ତକୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅସୁରଦନ୍ତକୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ଅସୁରୋତି ଦାନୱୋ । ‘‘ସିପ୍ପିଦନ୍ତୋ ୱା ଓଟ୍ଠଦନ୍ତୋ ୱା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଓଟ୍ଠେହି ପିଦହିତୁଂ, କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ନୋ ଅକଥେନ୍ତସ୍ସ, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଦନ୍ତୋତି ଦନ୍ତରହିତୋ । ପୂତିଦନ୍ତୋତି ପୂତିଭୂତେହି ଦନ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୫୦୪. ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦକଦନ୍ତକୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ଅପୱାଦୋ । ୟସ୍ସ ଦନ୍ତନ୍ତରେ କାଳକଦନ୍ତସନ୍ନିଭୋ କଲନ୍ଦକଦନ୍ତସଦିସୋ ଦନ୍ତୋ ସୁଖୁମୋୱ ଠିତୋ ଚେ, ତଂ ତୁ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ପବ୍ବାଜେତୁମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ତୁ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ।
୨୫୦୫. ୟୋ ପୋସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାହନୁକୋତି ଗୋହନୁସଦିସେନ ହନୁନା ସମନ୍ନାଗତୋ । ‘‘ରସ୍ସେନ ହନୁନା ୟୁତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଚିପିଟହନୁକୋ ୱା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଚିପିଟହନୁକୋ ୱା ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେନ ୱିୟ ଅତିରସ୍ସେନ ହନୁକେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୯) । ଚିପିଟହନୁକୋ ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଭିନ୍ନହନୁକୋ ୱା ୱଙ୍କହନୁକୋ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୫୦୬.ନିମ୍ମସ୍ସୁଦାଠିକୋ ୱାପୀତି ଭିକ୍ଖୁନିସଦିସମୁଖୋ । ଅତିଦୀଘଗଲୋପି ୱାତି ବକଗଲସଦିସେନ ଗଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅତିରସ୍ସଗଲୋପି ୱାତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେନ ୱିୟ ଗଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଭିନ୍ନଗଲୋ ୱା ଗଣ୍ଡଗଲୋପି ୱାତି ୟୋଜନା, ଭିନ୍ନଗଲଟ୍ଠିକୋ ୱା ଗଣ୍ଡେନ ସମନ୍ନାଗତଗଲୋପି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୦୭.ଭଟ୍ଠଂସକୂଟୋୱାତି ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱିୟ ଭଟ୍ଠେନ ଅଂସକୂଟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଭିନ୍ନପିଟ୍ଠି ୱା ଭିନ୍ନଉରୋପି ୱାତି ୟୋଜନା, ସୁଦୀଘହତ୍ଥୋ ୱା ସୁରସ୍ସହତ୍ଥୋ ୱାତି ୟୋଜନା, ଅତିଦୀଘହତ୍ଥୋ ୱା ଅତିରସ୍ସହତ୍ଥୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅହତ୍ଥଏକହତ୍ଥାନଂ ଗହଣଂ । କଚ୍ଛୁସମାୟୁତୋ ୱା କଣ୍ଡୁସମାୟୁତୋ ୱାତି ୟୋଜନା । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଦଦ୍ଦୁଗତ୍ତୋ ୱା ଗୋଧାଗତ୍ତୋ ୱା’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଗୋଧାଗତ୍ତୋ ୱାତି ୟସ୍ସ ଗୋଧାୟ ୱିୟ ଗତ୍ତତୋ ଚୁଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି ।
୨୫୦୮.ମହାନିସଦମଂସୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ ‘‘ଉଦ୍ଧନଗ୍ଗୁପମାୟୁତୋ’’ତି । ୟଥାହ – ‘‘ମହାଆନିସଦୋ ୱା ଉଦ୍ଧନକୂଟସଦିସେହି ଆନିସଦମଂସେହି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୯) । ମହାନିସଦମଂସୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଭଟ୍ଠକଟିକୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୱାତଣ୍ଡିକୋତି ଅଣ୍ଡକୋସେସୁ ୱୁଦ୍ଧିରୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମହାଊରୂତି ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପେହି ମହନ୍ତେହି ସତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନକଜାଣୁକୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେହି ଜାଣୂହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୫୦୯.ଭିନ୍ନଜାଣୂତି ୟସ୍ସ ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଜାଣୂ ଭିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ମହାଜାଣୂତି ମହନ୍ତେନ ଜାଣୁନା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୀଘଜଙ୍ଘୋତି ୟଟ୍ଠିସଦିସଜଙ୍ଘୋ । ୱିକଟୋ ୱାତି ତିରିୟଂ ଗମନପାଦେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ୟସ୍ସ ଚଙ୍କମତୋ ଜାଣୁକା ବହି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଣ୍ହୋ ୱାତି ପଚ୍ଛତୋ ପରିୱତ୍ତପାଦେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ୟସ୍ସ ଚଙ୍କମତୋ ଜାଣୁକା ଅନ୍ତୋ ପୱିସନ୍ତି । ‘‘ପନ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସଣ୍ହୋ’’ତି ଚ ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଉବ୍ବଦ୍ଧପିଣ୍ଡିକୋତି ହେଟ୍ଠା ଓରୁଳ୍ହାହି ୱା ଉପରି ଆରୁଳ୍ହାହି ୱା ମହତୀହି ଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିକାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୫୧୦.ୟଟ୍ଠିଜଙ୍ଘୋତି ୟଟ୍ଠିସଦିସାୟ ଜଙ୍ଘାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମହାଜଙ୍ଘୋତି ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପାୟ ମହତିୟା ଜଙ୍ଘାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମହାପାଦୋପି ୱାତି ସରୀରସ୍ସ ଅନନୁରୂପେହି ମହନ୍ତେହି ପାଦେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଥୂଲଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିକୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଭତ୍ତପୁଟସଦିସାୟ ଥୂଲାୟ ଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିୟା ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଟ୍ଠିକପାଦୋ ୱାତି ପାଦୱେମଜ୍ଝତୋ ଉଟ୍ଠିତଜଙ୍ଘୋ । ମହାପଣ୍ହିପି ୱାତି ଅନନୁରୂପେହି ଅତିମହନ୍ତେହି ପଣ୍ହୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୫୧୧.ୱଙ୍କପାଦୋତି ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ପରିୱତ୍ତପାଦୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ୱଙ୍କପାଦୋ । ଗଣ୍ଠିକଙ୍ଗୁଲିକୋତି ସିଙ୍ଗିୱେରଫଣସଦିସାହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ‘‘ଅନ୍ଧନଖୋ ୱାପୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ ‘‘କାଳପୂତିନଖୋପି ଚା’’ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନ୍ଧନଖୋ ୱା କାଳୱଣ୍ଣେହି ପୂତିନଖେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୯) ।
୨୫୧୨.ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନୀୟନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋୟଂ ନିପାତସମୁଦାୟୋ । ଅଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲତାୟ ବହୁୱିଧତ୍ତା ଅନୱସେସଂ ୱେକଲ୍ଲପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁମାହ ‘‘ଇଚ୍ଚେୱମାଦିକ’’ନ୍ତି ।
ପରିସଦୂସକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୧୪.ପତ୍ତଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାମଣେରସ୍ସା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । ଅନ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପତୋତି ଓୱରକାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବପୟୋଗେସୂତି ପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ ଆମସନାଦିସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ।
୨୫୧୫-୬.ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ଦଣ୍ଡେନ୍ତି ୱିନେନ୍ତି ଏତେନାତି ଦଣ୍ଡୋ, ସୋୟେୱ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କମ୍ମନ୍ତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ, ଆୱରଣାଦି । ଅନାଚାରସ୍ସ ଦୁବ୍ବଚସାମଣେରସ୍ସ କେୱଲଂ ହିତକାମେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଦଣ୍ଡକମ୍ମେ ଆହଟେ ତ୍ୱଂ ଇଦଂ ଲଚ୍ଛସି’’ ଇତି ଭାସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । କିରାତି ପଦପୂରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ ।
୨୫୧୭. ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପରାଧାନୁରୂପେନା’’ତିଆଦି । ତଂ ଅପରାଧାନୁରୂପଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ନାମ ୱାଲିକାସଲିଲାଦୀନଂ ଆହରାପନମେୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦାରୁଆଦୀନଂ ଆହରାପନଂ ଗଣ୍ହାତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ଓରମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନୁକମ୍ପାୟ, ନ ‘‘ନସ୍ସିସ୍ସତି ୱିବ୍ଭମିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ପାପଜ୍ଝାସୟେନ ।
୨୫୧୮-୯. ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୀସେ ୱା’’ତିଆଦି । ସୀସେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାମଣେରସ୍ସା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭତି । ପାସାଣାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇଟ୍ଠକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସାମଣେରଂ ଉଣ୍ହେ ପାସାଣେ ନିପଜ୍ଜାପେତୁଂ ୱା ଉଣ୍ହାୟ ଭୂମିୟା ନିପଜ୍ଜାପେତୁଂ ୱା ଉଦକଂ ପୱେସେତୁଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମାଧିକାରେ । ଆୱରଣମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ମା ଇଧ ପାୱିସୀ’’ତି ନିୱାରଣମତ୍ତଂ । ପକାସିତନ୍ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟତ୍ଥ ୱା ୱସତି, ୟତ୍ଥ ୱା ପଟିକ୍କମତି, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୭) ଭାସିତଂ ।
‘‘ୟତ୍ଥ ୱା ୱସତି, ୟତ୍ଥ ୱା ପଟିକ୍କମତୀତି ୟତ୍ଥ ୱସତି ୱା ପୱିସତି ୱା, ଉଭୟେନାପି ଅତ୍ତନୋ ପରିୱେଣଞ୍ଚ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତସେନାସନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟାୱ ୟୋଜିତଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକପରିୱେଣଂ ୱା ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତସେନାସନଂ ୱା ପୱିସିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ନିୱାରଣଂ ଆୱରଣଂ ନାମ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ୱଚନଂ ୟେ ଆୱରଣଂ କରୋନ୍ତି, ତେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ଇଦଂ ୟସ୍ସ ଆୱରଣଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦନ୍ତି । କେଚି ଉଭୟଥାପି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଭୟତ୍ଥାପି ଆୱରଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତତରଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ନିୱାରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୨୦. ପକ୍ଖୋ ଚ ଓପକ୍କମିକୋ ଚ ଆସିତ୍ତୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥା ଉପୋସଥଦିନେ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ‘‘ଉପୋସଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ମାସସ୍ସ ପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକଭାୱମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ପକ୍ଖୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ଭୀମସେନୋ ଭୀମୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ପାପାନୁଭାୱେନ କଣ୍ହପକ୍ଖେୟେୱ ପଣ୍ଡକଭାୱମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭାୱେନ କାଳପକ୍ଖେ କାଳପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକୋ ହୋତି, ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ପନସ୍ସ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) ।
ୟସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ବୀଜାନି ଅପନୀତାନି, ଅୟଂ ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକୋ। ୟସ୍ସ ପରେସଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ଅସୁଚିନା ଆସିତ୍ତସ୍ସ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକୋ । ଉସୂୟକୋତି ୟସ୍ସ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ପସ୍ସତୋ ଉସୂୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ଉସୂୟପଣ୍ଡକୋ । ୟୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ଅଭାୱକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋ।
୨୫୨୧.ତେସୂତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଣ୍ଡକେସୁ । ‘‘ପକ୍ଖପଣ୍ଡକସ୍ସ ୟସ୍ମିଂପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱସ୍ସ ପକ୍ଖେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ନିୱାରିତା’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ପଣ୍ଡକସ୍ସ ପଣ୍ଡକପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୫୨୨.‘‘ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ ଲିଙ୍ଗନାସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ସୋପି ଲିଙ୍ଗନାସନେନେୱ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) । ଏସ ନୟୋ ଉପରିପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ।
ପଣ୍ଡକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୨୩. ଥେନେତୀତି ଥେନୋ, ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପବ୍ବଜିତୱେସସ୍ସ ଥେନୋ ଲିଙ୍ଗଥେନୋ। ସଂୱାସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକସ୍ସ ଥେନୋ ସଂୱାସଥେନୋ। ତଦୁଭୟସ୍ସ ଚାତି ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ସଂୱାସସ୍ସ ଚ ଉଭୟସ୍ସ ଥେନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ତିୱିଧୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୫୨୪-୬.ତତ୍ଥ ତେସୁ ତୀସୁ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକେସୁ ୟୋ ସୟମେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାନି ନ ଗଣ୍ହତି, ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ୱନ୍ଦନମ୍ପି ନେୱ ଗଣ୍ହତି, ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଆସନେନ ନେୱ ପଟିବାହତି ଉପୋସଥପୱାରଣାଦୀସୁ ନେୱ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ କରୋତି, ଅୟଂ ଲିଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତୱେସମତ୍ତସ୍ସ ଥେନତୋ ଚୋରିକାୟ ଗହଣତୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ୟୋ ଚ ପବ୍ବଜିତୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାନି ଗଣ୍ହତି, ସୋ ୟଥାୱୁଡ୍ଢୱନ୍ଦନାଦିକଂ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋୱ ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋ ମତୋତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋ ହି ସବ୍ବୋପି କିରିୟଭେଦୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘ସଂୱାସୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ।
ୱୁତ୍ତନୟୋୟେୱାତି ଉଭିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଏତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ତିୱିଧୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ, ପୁନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚନ୍ତୋପି ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସଲକ୍ଖଣଂ ନିୟମେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ୱୁତ୍ତଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ଉଦାହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାହ ଚା’’ତି । ୟଥା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ରାଜଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ, ତଥାୟମତ୍ଥୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୫୨୭-୮.ରାଜଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାର-ରୋଗୱେରିଭୟେହି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଭୟ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ରାଜଭୟେନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟେନା’’ତିଆଦିନା । ଚୀୱରାହରଣତ୍ଥଂ ୱାତି ଅତ୍ତନା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଚୀୱରଂ ପୁନ ୱିହାରଂ ଆହରଣତ୍ଥାୟ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ୟାୱ ସୋ ସୁଦ୍ଧମାନସୋତି ରାଜଭୟାଦୀହି ଗହିତଲିଙ୍ଗତାୟ ସୋ ସୁଦ୍ଧମାନସୋ ୟାୱ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟୋ ହି ରାଜଭୟାଦୀହି ୱିନା କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱସିତୁକାମତାୟ ଲିଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନେୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ତାଦିସେନ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ଅଭାୱତୋ ୟାୱ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ତାୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ନ ହୋତି । ତେନେୱ ‘‘ରାଜଭୟାଦୀହି ଗହିତଲିଙ୍ଗାନଂ ‘ଗିହୀ ମଂ ସମଣୋତି ଜାନନ୍ତୂ’ତି ୱଞ୍ଚନାଚିତ୍ତେ ସତିପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ଅଭାୱା ଦୋସୋ ନ ଜାତୋ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
କେଚି ପନ ‘‘ୱୂପସନ୍ତଭୟତା ଇଧ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୋ ୱୂପସନ୍ତଭୟୋ ୟାୱ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ତାୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ ଅୱୂପସନ୍ତଭୟସ୍ସ ସଂୱାସସାଦିୟନେପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକତା ନ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୂପସନ୍ତଭୟସ୍ସ ସଂୱାସସାଦିୟନେ ଅଥେୟ୍ୟସଂୱାସକତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ’’ତି ଚ ଇମିନା ଅୱୂପସନ୍ତଭୟେନାପି ସଂୱାସଂ ଅସାଦିୟନ୍ତେନେୱ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତି । ତେନେୱ ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘିକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସଂୱାସଂ ପରିହରିତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ, ତସ୍ମା ‘ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ରାଜଭୟାଦୀହି ଗହିତଲିଙ୍ଗତା ଚେତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତାୱ ଏସ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୨୯-୩୦. ୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅହଂ ତିତ୍ଥିୟୋ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୁୱେସେନେୱ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉପସ୍ସୟଂ ୟାତି ଚେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତିତ୍ଥିୟେସୁ ପକ୍କନ୍ତକୋ ପୱିଟ୍ଠୋ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ । ତେସଂ ଲିଙ୍ଗେ ନିସ୍ସିତେତି ତେସଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱେସେ ଗହିତେ ।
୨୫୩୧. ‘‘ଅହଂ ତିତ୍ଥିୟୋ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି କୁସଚୀରାଦିକଂ ୟୋ ସୟମେୱ ନିୱାସେତି, ସୋପି ପକ୍କନ୍ତକୋ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୫୩୨-୪. ନଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଆଜୀୱକାଦୀନଂ ଉପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । କେସେ ଲୁଞ୍ଚାପେତୀତି ଅତ୍ତନୋ କେସେ ଲୁଞ୍ଚାପେତି । ତେସଂ ୱତାନି ଆଦିୟତି ୱାତି ୟୋଜନା । ୱତାନି ଆଦିୟତୀତି ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନାଦୀନି ୱା ୱତାନି ଆଦିୟତି । ତେସଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମୋରପିଞ୍ଛାଦିକଂ ଲିଙ୍ଗଂ ସଞ୍ଞାଣଂ ସଚେ ଗଣ୍ହାତି ୱା ତେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଲଦ୍ଧିମେୱ ୱା ସାରତୋ ୱା ଏତି ଉପଗଚ୍ଛତି ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ସେଟ୍ଠାତି ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ୱା ଉପଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ହୋତି ଏୱ, ନ ପନ ୱିମୁଚ୍ଚତି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତଭାୱତୋ । ନଗ୍ଗସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋତି ‘‘ଆଜୀୱକୋ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି କାସାୟାଦୀନି ଅନାଦାୟ ନଗ୍ଗସ୍ସ ଆଜୀୱକାନଂ ଉପସଂଗଚ୍ଛତୋ ।
୨୫୩୫.ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୱସେନ । ଇମିନା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ କୂଟୱସ୍ସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଅସ୍ସମଣୋ ନ ହୋତି । ଲିଙ୍ଗେ ସଉସ୍ସାହୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାଦୀନି ଗଣେନ୍ତୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦୀପେତି । ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଇମିନା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନ ଚ ‘‘ସାମଣେରୋ ସଲିଙ୍ଗେନ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ଗତୋପି ପୁନ ପବ୍ବଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଲଭତୀ’’ତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତି ।
ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକସ୍ସ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ପବ୍ବାଜିତୋପି ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପାଦିତୋ ଚ କାସାୟାନି ଅପନେତ୍ୱା ସେତକାନି ଦତ୍ୱା ଗିହିଭାୱଂ ଉପନେତବ୍ବୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଚ ‘‘ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୦) ପାଳିତୋ ଚ ‘‘ସୋ ନ କେୱଲଂ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋପୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୩୬.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାଧିକାରେ । ମନୁସ୍ସଜାତିକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଗତେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟକ୍ଖୋ ସକ୍କୋପି ୱା’’ତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୧) ୱଚନତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ନିୱାରିତାୟେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପବ୍ବାଜେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୂହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୩୭.ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିକେ ପୋସେତି ମାତୁଘାତକୋ, ପିତୁଘାତକୋ, ଅରହନ୍ତଘାତକୋ, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋତି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତେ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ।
ତତ୍ଥ ମାତୁଘାତକୋ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨) ନାମ ୟେନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତା ଜନିକା ମାତା ସୟମ୍ପି ମନୁସ୍ସଜାତିକେନେୱ ସତା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତା, ଅୟଂ ଆନନ୍ତରିୟେନ ମାତୁଘାତକକମ୍ମେନ ମାତୁଘାତକୋ, ଏତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟେନ ପନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତାପି ଅଜନିକା ପୋସାୱନିକମାତା ୱା ଚୂଳମାତା ୱା ମହାମାତା ୱା ଜନିକାପି ୱା ନମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତା ମାତାଘାତିତା, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ୱାରିତା, ନ ଚ ଆନନ୍ତରିୟୋ ହୋତି । ୟେନ ସୟଂ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତେନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତା ମାତା ଘାତିତା, ସୋପି ଆନନ୍ତରିୟୋ ନ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତତ୍ତା ପନସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୱ । ପିତୁଘାତକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେପି ହି ୱେସିୟା ପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ‘‘ଅୟଂ ମେ ପିତା’’ତି ନ ଜାନାତି, ୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ଚେ ଅନେନ ଘାତିତୋ, ‘‘ପିତୁଘାତକୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଆନନ୍ତରିୟଞ୍ଚ ଫୁସତି ।
ଅରହନ୍ତଘାତକୋପି ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସଜାତିୟଞ୍ହି ଅନ୍ତମସୋ ଅପବ୍ବଜିତମ୍ପି ଖୀଣାସୱଂ ଦାରକଂ ୱା ଦାରିକଂ ୱା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତୋ ଅରହନ୍ତଘାତକୋୱ ହୋତି, ଆନନ୍ତରିୟଞ୍ଚ ଫୁସତି, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚସ୍ସ ୱାରିତା । ଅମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ପନ ଅରହନ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ୱା ଅୱସେସଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଘାତେତ୍ୱା ଆନନ୍ତରିୟୋ ନ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜାପିସ୍ସ ନ ୱାରିତା, କମ୍ମଂ ପନ ବଲୱଂ ହୋତି । ତିରଚ୍ଛାନୋ ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତମ୍ପି ଘାତେତ୍ୱା ଆନନ୍ତରିୟୋ ନ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପନ ଭାରିୟଂ ।
ୟୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ୱଧକଚିତ୍ତେନ ତଥାଗତସ୍ସ ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନକମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅୟଂ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ ନାମ, ଏତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ୱାରିତା । ୟୋ ପନ ରୋଗୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଜୀୱକୋ ୱିୟ ସତ୍ଥେନ ଫାଲେତ୍ୱା ପୂତିମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ଫାସୁଂ କରୋତି, ବହୁଂ ସୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି ।
ୟୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ ସାସନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି, ଅୟଂ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ନାମ, ଏତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ୱାରିତା । ‘‘ମାତୁଘାତକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିକାୟ (ମହାୱ॰ ୧୧୨) ପାଳିୟା ଉପସମ୍ପଦାପଟିକ୍ଖେପୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ।
ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକଞ୍ଚ ତଥା ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି କ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନକମ୍ମତୋ ଚ ପୁରିସନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନକମ୍ମତୋ ଚ ଉଭତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ। ସୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋତି ।
ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଇତ୍ଥୀସୁ ପୁରିସତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ପୁରିସାନଂ ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ସୟଞ୍ଚ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି, ପରଞ୍ଚ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ସୟଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ପରଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଇଦମେତେସଂ ନାନାକରଣଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସନେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅତ୍ଥି, ନ ଉପସମ୍ପଦାତି ଇଦମିଧ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟୋ ପକତତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୫) ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦୂସେତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ନାମ, ଏତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ୱାରିତା । ୟୋ ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ସୀଲୱିନାସଂ ପାପେତି, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ନ ୱାରିତା । ବଲକ୍କାରେନ ପନ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନଂ କତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନଂୟେୱ ଦୂସେନ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋୟେୱ । ବଲକ୍କାରେନ ପନ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛମାନଂ ଦୂସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଗିହିଭାୱେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତମତ୍ତେୟେୱ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତି । ସକିଂ ସୀଲୱିପନ୍ନଂ ପନ ପଚ୍ଛା ଦୂସେନ୍ତୋ ନେୱ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ଉପସମ୍ପଦମ୍ପି ଲଭତି ।
୨୫୩୮. ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାୱିମୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକତୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ଏକତୋ’’ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ତୁ ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ତଂଦୂସକସ୍ସ ଭବ୍ବତଂ ଦୀପେତି । ସୋ ନେୱ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ସିୟା, ‘‘ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭତେୱ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ସା ଚ ନେୱ ପରାଜିତା’’ତି ଇଦଂ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଇଧାନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସା ଚ ନେୱ ପରାଜିତା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସା ଚ ପୁନ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାୟ ଭବ୍ବତଂ ଦୀପେତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାଗଣ୍ଠିପଦେପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଦୂସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ନ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି ଲଭତି, ସା ଚ ପାରାଜିକା ନ ହୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ।
୨୫୩୯. ‘‘ସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରୀସୁ ଚ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନେୱ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ଉପସମ୍ପଦମ୍ପି ଲଭତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୫) ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଦୂସକୋ’’ତି । ‘‘ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭତେୱ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାଠାନେପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସା ଚ ନେୱ ପରାଜିତାତି ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅନାଗତତ୍ତା ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନୱିକପ୍ପାଭାୱା ଚ ନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅସତି ହି ଉପସମ୍ପନ୍ନୱିକପ୍ପେ ପରାଜିତୱିକପ୍ପାସଙ୍ଗହୋ ପଟିସେଧୋ ନିରତ୍ଥକୋତି ସା ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାନଂ ଭବ୍ବାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇମେ ପନ ପଣ୍ଡକାଦୟୋ ଏକାଦସ ପୁଗ୍ଗଲା ‘‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାୱ॰ ୧୦୯) ଅଭବ୍ବାୟେୱ, ନେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ନ ରୁହତି, ତସ୍ମା ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବା । ଜାନିତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେନ୍ତୋ, ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଜାନିତ୍ୱାପି ପବ୍ବାଜିତା, ଉପସମ୍ପାଦିତା ଚ ଜାନିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ନାସେତବ୍ବା ।
ଏକାଦସଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୪୦.ନୂପସମ୍ପାଦନୀୟୋୱାତି ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋୱ । ଅନୁପଜ୍ଝାୟକୋତି ଅସନ୍ନିହିତଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଅଗ୍ଗହିତଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣୋ ୱା । କରୋତୋତି ଅନୁପଜ୍ଝାୟକଂ ଉପସମ୍ପାଦୟତୋ । ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ଗଣସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତି । ନ କୁପ୍ପତି ସଚେ କତନ୍ତି ସଚେ ଅନୁପଜ୍ଝାୟକସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ କତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ନ କୁପ୍ପତି ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଠାନାରହେନ କତତ୍ତା ।
୨୫୪୧.ଏକେତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ‘‘ନ ଗହେତବ୍ବମେୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦଳ୍ହଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପଜ୍ଝାୟେ ଅସନ୍ନିହିତେପି ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣେ ଅକତେପି କମ୍ମୱାଚାୟଂ ପନ ଉପଜ୍ଝାୟକିତ୍ତନଂ କତଂୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱତୋ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ । ତେନେୱ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଉପଜ୍ଝଂ ଅଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଅପରିପୁଣ୍ଣପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାକାଲେ କମ୍ମୱାଚାୟଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅସନ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ କତାୟପି ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ଅସନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କେୱଲଂ ସନ୍ତପଦନୀହାରେନ କମ୍ମୱାଚାୟ କତାୟ ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ କୁପ୍ପତି ସଚେ କତ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପଜ୍ଝାୟକୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୭) ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, କମ୍ମୱିପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସେସେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥପୀତି ସଙ୍ଘଗଣପଣ୍ଡକଥେୟ୍ୟସଂୱାସକତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକତିରଚ୍ଛାନଗତମାତୁପିତୁଅରହନ୍ତଘାତକଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକସଙ୍ଘଭେଦକଲୋହିତୁପ୍ପାଦକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସଙ୍ଖାତେହି ଉପଜ୍ଝାୟେହି ଉପସମ୍ପାଦିତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ତେରସସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନ କେୱଲଂ ଏତେସୁୟେୱ ତେରସସୁ, ଅଥ ‘‘ଅପତ୍ତକଅଚୀୱରକଅଚୀୱରପତ୍ତକୟାଚିତକପତ୍ତୟାଚିତକଚୀୱରୟାଚିତକପତ୍ତଚୀୱରକା’’ତି ଏତେସୁ ଛସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଅୟଂ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି । ସେସ-ଗ୍ଗହଣେନ ଏତେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପତ୍ତକୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୧୮) । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ନ କୁପ୍ପତି ସଚେ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟୋ ।
୨୫୪୨.ପଞ୍ଚୱୀସତୀତି ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକା, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱୀସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୯୯) । ଓସାରୋତି ଉପସମ୍ପଦାସଙ୍ଖାତୋ ଓସାରୋ । ତେନେୱ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ସୋସାରିତୋ’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ (ମହାୱ॰ ୩୯୬) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଓସାରେତୀତି ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମୱସେନ ପୱେସେତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯୬) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନାସନାରହୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାୱ॰ ୧୦୯) ଉପସମ୍ପାଦିତସ୍ସାପି ସେତକାନି ଦତ୍ୱା ଗିହିଭାୱଂ ପାପେତବ୍ବତଂ ଦୀପେତି ।
୨୫୪୩.ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିବାତ୍ତିଂସାତି ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ –
‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ, ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ସୋସାରିତୋ । ପାଦଚ୍ଛିନ୍ନୋ…ପେ॰… ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛିନ୍ନୋ… କଣ୍ଣଚ୍ଛିନ୍ନୋ… ନାସଚ୍ଛିନ୍ନୋ… କଣ୍ଣନାସଚ୍ଛିନ୍ନୋ… ଅଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଛିନ୍ନୋ… ଅଳଚ୍ଛିନ୍ନୋ… କଣ୍ଡରଚ୍ଛିନ୍ନୋ… ଫଣହତ୍ଥକୋ… ଖୁଜ୍ଜୋ… ୱାମନୋ… ଗଲଗଣ୍ଡୀ… ଲକ୍ଖଣାହତୋ… କସାହତୋ… ଲିଖିତକୋ… ସୀପଦିକୋ… ପାପରୋଗୀ… ପରିସଦୂସକୋ… କାଣୋ… କୁଣୀ… ଖଞ୍ଜୋ… ପକ୍ଖହତୋ… ଛିନ୍ନିରିୟାପଥୋ… ଜରାଦୁବ୍ବଲୋ… ଅନ୍ଧୋ… ମୂଗୋ… ପଧିରୋ… ଅନ୍ଧମୂଗୋ… ଅନ୍ଧପଧିରୋ… ମୂଗପଧିରୋ… ଅନ୍ଧମୂଗପଧିରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ, ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ସୋସାରିତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୯୬) ବାତ୍ତିଂସ ।
କୁଟ୍ଠିଆଦି ଚ ତେରସାତି ମହାଖନ୍ଧକେ ଆଗତା –
‘‘କୁଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ଡିଂ କିଲାସିଞ୍ଚ, ସୋସିଞ୍ଚ ଅପମାରିକଂ ।
ତଥା ରାଜଭଟଂ ଚୋରଂ, ଲିଖିତଂ କାରଭେଦକଂ ॥
‘‘କସାହତଂ ନରଞ୍ଚେୱ, ପୁରିସଂ ଲକ୍ଖଣାହତଂ ।
ଇଣାୟିକଞ୍ଚ ଦାସଞ୍ଚ, ପବ୍ବାଜେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ॥ –
ୟଥାୱୁତ୍ତା ତେରସ ।
ଏୱମେତେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ କସାହତଲକ୍ଖଣାହତଲିଖିତକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିବାତ୍ତିଂସ, କୁଟ୍ଠିଆଦି ଚ ତେରସା’’ତି ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ । ଓସାରୋ ଅପ୍ପତ୍ତୋତି ଉପସମ୍ପଦାଅନନୁରୂପାତି ଅତ୍ଥୋ । କତୋ ଚେତି ଅକତ୍ତବ୍ବଭାୱମସଲ୍ଲକ୍ଖନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୟଦି ଉପସମ୍ପଦାସଙ୍ଖାତୋ ଓସାରୋ କତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ରୂହତୀତି ସିଜ୍ଝତି, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଚରିୟାଦୟୋ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥାହ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୟୋ ପନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ସୁଓସାରିତା, ଉପସମ୍ପାଦିତା ଉପସମ୍ପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ତେ ଲବ୍ଭା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା, ପନ କାରକସଙ୍ଘୋ ଚ ସାତିସାରା, ନ କୋଚି ଆପତ୍ତିତୋ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯୬) ।
୨୫୪୪-୫. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେ କାତୁଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୩) ୱଚନତୋ ସଚେ ତୟୋ ଆଚରିୟା ଏକସୀମାୟଂ ନିସିନ୍ନା ଏକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ କମ୍ମୱାଚଂ ଏକକ୍ଖଣେ ୱତ୍ୱା ତୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକୂପଜ୍ଝାୟକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।
‘‘ତୟୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଥେରାନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୩) ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତୋତି ଏକକ୍ଖଣେ । ଅନୁସାୱନନ୍ତି କମ୍ମୱାଚଂ । ଓସାରେତ୍ୱାତି ୱତ୍ୱା । କମ୍ମନ୍ତି ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ । ନ ଚ କୁପ୍ପତୀତି ନ ୱିପଜ୍ଜତି । କପ୍ପତୀତି ଅୱିପଜ୍ଜନତୋ ଏୱଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୫୪୬-୭. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେ କାତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୩) ୱଚନତୋ ସଚେ ଏକୋ ଆଚରିୟୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଚ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଚ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ଚ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୟୋପି ଉପସମ୍ପାଦେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏକୂପଜ୍ଝାୟକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।
ଉପସମ୍ପଦଂ ଅପେକ୍ଖନ୍ତୀତି ‘‘ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖା’’ତି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସଂ ନାମନ୍ତି ତେସଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଉପଜ୍ଝାୟାନଞ୍ଚ ନାମଂ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା, ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ କମ୍ମୱାଚାୟଂ ସକଟ୍ଠାନେ ୱତ୍ୱା ସାୱେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାତି ଏକେନ ଆଚରିୟେନ । ଏକତୋତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜନେ ଏକତୋ କତ୍ୱା । ଅନୁସାୱେତ୍ୱାତି କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା । କତଂ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ ।
୨୫୪୮.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁସାୱେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ ଅନୁସାୱେତ୍ୱା, ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୫୪୯. ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୁମନୋ’’ତିଆଦି । ସୁମନୋତି ଆଚରିୟୋ । ତିସ୍ସଥେରସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ । ସିସ୍ସକଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ । ଅନୁସାୱେତୀତି କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି । ତିସ୍ସୋତି ପଠମଂ ଉପଜ୍ଝାୟଭୂତସ୍ସ ଗହଣଂ । ସୁମନଥେରସ୍ସାତି ପଠମଂ ଆଚରିୟତ୍ଥେରମାହ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ଏକସୀମାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏକକ୍ଖଣେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ କମ୍ମୱାଚଂ ୱଦନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପଜ୍ଝାୟାପି ହୋନ୍ତି, ଅନ୍ତେୱାସିକେ ପଟିଚ୍ଚ ଆଚରିୟାପି ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗଣପୂରକା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ସଚେ ପନ ନାନାଚରିୟା ନାନାଉପଜ୍ଝାୟା ହୋନ୍ତି, ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ସୁମନତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ, ସୁମନତ୍ଥେରୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଗଣପୂରକା ହୋନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨୩) ।
୨୫୫୦.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଉପସମ୍ପଦାଧିକାରେ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ନାନୁପଜ୍ଝାୟେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୩) ପଟିସିଦ୍ଧା । ଲୋକିୟେହି ଆଦିଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ମନୂତି ୟୋ ପଠମକପ୍ପିକୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆଦିରାଜା ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ୱଂସେ ଜାତତ୍ତା ଆଦିଚ୍ଚୋ ବନ୍ଧୁ ଏତସ୍ସାତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ଭଗୱା, ତେନ ।
ମହାଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୫୫୧-୨. ୟା ଏକାଦସହି ସୀମାୱିପତ୍ତୀହି ୱଜ୍ଜିତା ତିସମ୍ପତ୍ତିସଂୟୁତା ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଘଟେତ୍ୱା ସମ୍ମତା, ସା ଅୟଂ ବଦ୍ଧସୀମା ନାମ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅତିଖୁଦ୍ଦକା, ଅତିମହତୀ, ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା, ଛାୟାନିମିତ୍ତା, ଅନିମିତ୍ତା, ବହିସୀମେ ଠିତସମ୍ମତା, ନଦିୟା ସମ୍ମତା, ସମୁଦ୍ଦେ ସମ୍ମତା, ଜାତସ୍ସରେ ସମ୍ମତା, ସୀମାୟ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ସମ୍ମତା, ସୀମାୟ ସୀମଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେନ ସମ୍ମତାତି ‘‘ଇମେହି ଏକାଦସହି ଆକାରେହି ସୀମତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୮୬) ୱଚନତୋ ଇମା ଏକାଦସ ୱିପତ୍ତିସୀମାୟୋ ନାମ, ୱିପନ୍ନସୀମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅତିଖୁଦ୍ଦକା ନାମ ୟତ୍ଥ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅତିମହତୀ ନାମ ୟା ଅନ୍ତମସୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତେନାପି ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସମ୍ମତା । ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ଅଘଟିତନିମିତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଦକ୍ଖିଣାୟ, ପଚ୍ଛିମାୟ, ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ କିତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପୁବ୍ବକିତ୍ତିତଂ ପଟିକିତ୍ତେତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ଅଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ହୋତି । ସଚେ ପନ ଅନୁକ୍କମେନ ଆହରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠପେତି, ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ହୋତି । ଅପରାପି ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ୟା ଅନିମିତ୍ତୁପଗଂ ତଚସାରରୁକ୍ଖଂ ୱା ଖାଣୁକଂ ୱା ପଂସୁପୁଞ୍ଜୱାଲିକାପୁଞ୍ଜାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନ୍ତରା ଏକଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା । ଛାୟାନିମିତ୍ତା ନାମ ପବ୍ବତଚ୍ଛାୟାଦୀନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛାୟଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା । ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନିମିତ୍ତାନି ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ମତା । ବହିସୀମେ ଠିତସମ୍ମତା ନାମ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତାନଂ ବହି ଠିତେନ ସମ୍ମତା ।
ନଦିୟା ସମୁଦ୍ଦେ ଜାତସ୍ସରେ ସମ୍ମତା ନାମ ଏତେସୁ ନଦିଆଦୀସୁ ସମ୍ମତା । ସା ହି ଏୱଂ ସମ୍ମତାପି ‘‘ସବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଦୀ ଅସୀମା, ସବ୍ବୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଅସୀମୋ, ସବ୍ବୋ ଜାତସ୍ସରୋ ଅସୀମୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୮) ୱଚନତୋ ଅସମ୍ମତାୱ ହୋତି । ସୀମାୟ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ସମ୍ମତା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସୀମାୟ ପରେସଂ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ସମ୍ମତା । ସଚେ ହି ପୋରାଣକସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଅମ୍ବୋ ଚେୱ ଜମ୍ବୂ ଚାତି ଦ୍ୱେ ରୁକ୍ଖା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠୱିଟପା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଅମ୍ବସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ଜମ୍ବୂ, ୱିହାରସୀମା ଚ ଜମ୍ବୁଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ଅମ୍ବଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ବଦ୍ଧା ହୋତି, ଅଥ ପଚ୍ଛା ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ୱିହାରେ କତେ ସୀମଂ ବନ୍ଧନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ଅମ୍ବଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ବନ୍ଧନ୍ତି, ସୀମାୟ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ନା ହୋତି । ସୀମାୟ ସୀମଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେନ ସମ୍ମତା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସୀମାୟ ପରେସଂ ସୀମଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେନ ସମ୍ମତା । ସଚେ ହି ପରେସଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ ସକଲଂ ୱା ତସ୍ସା ପଦେସଂ ୱା ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି, ସୀମାୟ ସୀମା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତା ନାମ ହୋତୀତି । ଇତି ଇମାହି ଏକାଦସହି ୱିପତ୍ତିସୀମାହି ୱଜ୍ଜିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତିସମ୍ପତ୍ତିସଂୟୁତାତି ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି, ପରିସାସମ୍ପତ୍ତି, କମ୍ମୱାଚାସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇମାହି ତୀହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତା । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନାମ ‘‘ପବ୍ବତନିମିତ୍ତଂ, ପାସାଣନିମିତ୍ତଂ, ୱନନିମିତ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖନିମିତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗନିମିତ୍ତଂ, ୱମ୍ମିକନିମିତ୍ତଂ, ନଦିନିମିତ୍ତଂ, ଉଦକନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ନିମିତ୍ତେସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ନିମିତ୍ତୁପଗାନି ନିମିତ୍ତାନି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ? ପବ୍ବତୋ, ଭନ୍ତେ, ଏସୋ ପବ୍ବତୋ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ମା କିତ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ମତା ।
ପରିସାସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନାମ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତୂହି ଭିକ୍ଖୂହି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ୟାୱତିକା ତସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ ବଦ୍ଧସୀମଂ ୱା ନଦିସମୁଦ୍ଦଜାତସ୍ସରେ ୱା ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତା ଭିକ୍ଖୂ, ତେ ସବ୍ବେ ହତ୍ଥପାସେ ୱା କତ୍ୱା, ଛନ୍ଦଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ସମ୍ମତା ।
କମ୍ମୱାଚାସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନାମ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ୟାୱତା ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତା କିତ୍ତିତା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୩୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମତା । ଏୱଂ ଏକାଦସ ୱିପତ୍ତିସୀମାୟୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଘଟେତ୍ୱା ସମ୍ମତା ସୀମା ବଦ୍ଧସୀମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୫୫୩-୪. ଖଣ୍ଡସମାନସଂୱାସଅୱିପ୍ପୱାସା ଆଦୟୋ ଆଦିଭୂତା, ଆଦିମ୍ହି ୱା ୟାସଂ ସୀମାନଂ ତା ଖଣ୍ଡସମାନସଂୱାସାୱିପ୍ପୱାସାଦୀ, ତାସଂ, ତାହି ୱା ପଭେଦୋ ଖଣ୍ଡସମାନସଂୱାସାଦିଭେଦୋ, ତତୋ ଖଣ୍ଡସମାନସଂୱାସାଦିଭେଦତୋ, ଖଣ୍ଡସୀମା, ସମାନସଂୱାସସୀମା, ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାତି ଇମାସଂ ସୀମାନଂ ଏତାହି ୱା କରଣଭୂତାହି, ହେତୁଭୂତାହି ୱା ଜାତେନ ୱିଭାଗେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାନସଂୱାସାୱିପ୍ପୱାସାନମନ୍ତରେ ଖଣ୍ଡା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ତାହି ଅସଙ୍କରା ସୀମା ଖଣ୍ଡସୀମା ନାମ । ସମାନସଂୱାସେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏକତୋ ଉପୋସଥାଦିକୋ ସଂୱାସୋ ଏତ୍ଥ କରୀୟତୀତି ସମାନସଂୱାସା ନାମ । ଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ଲକ୍ଖଣଂ ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖତି । ଇତି ବଦ୍ଧା ତିଧା ୱୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ବଦ୍ଧସୀମା ତିପ୍ପଭେଦା ୱୁତ୍ତା ।
ଉଦକୁକ୍ଖେପାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଂ ସମାହାରା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା, ତତୋପି ଚ । ଅବଦ୍ଧାପି ତିୱିଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ତୀସୁ ଅବଦ୍ଧସୀମାସୁ । ଗାମପରିଚ୍ଛେଦୋତି ସବ୍ବଦିସାସୁ ସୀମଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ଏତ୍ତକୋ କରୋ’’ତି ଏୱଂ କରେନ ନିୟମିତୋ ଗାମପ୍ପଦେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟତ୍ତକେ ପଦେସେ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଭୋଜକା ବଲିଂ ହରନ୍ତି, ସୋ ପଦେସୋ ଅପ୍ପୋ ୱା ହୋତୁ ମହନ୍ତୋ ୱା, ‘ଗାମସୀମା’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମକ୍ଖେତ୍ତେ ଏକଂ ପଦେସଂ ‘ଅୟଂ ୱିସୁଂ ଗାମୋ ହୋତୂ’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜା କସ୍ସଚି ଦେତି, ସୋପି ୱିସୁଂଗାମସୀମା ହୋତିୟେୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ।
‘‘ଗାମପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ଇମିନା ଚ ନଗରପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଗାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନଗରମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) । ନିଗମସୀମାୟ ୱିସୁଂୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ୟଂ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି । ୟା ତସ୍ସ ୱା ଗାମସ୍ସ ଗାମସୀମା, ନିଗମସ୍ସ ୱା ନିଗମସୀମା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସମାନସଂୱାସା ଏକୁପୋସଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୭) । ଇମିସ୍ସା ୱିସୁଂୟେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗାମସୀମାଲକ୍ଖଣେନେୱ ଉପଲକ୍ଖିତା ।
୨୫୫୫.‘‘ଜାତସ୍ସରେ’’ତିଆଦୀସୁ ଜାତସ୍ସରାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ୟୋ ପନ କେନଚି ଖଣିତ୍ୱା ଅକତୋ ସୟଂଜାତୋ ସୋବ୍ଭୋ ସମନ୍ତତୋ ଆଗତେନ ଉଦକେନ ପୂରିତୋ ତିଟ୍ଠତି, ୟତ୍ଥ ନଦିୟଂ ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରେ ୱସ୍ସକାଲେ ଉଦକଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଜାତସ୍ସରୋ ନାମ । ୟୋପି ନଦିଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକେନ ଖଣିତୋ ସୋବ୍ଭୋ ଏତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟମ୍ପି ଜାତସ୍ସରୋୟେୱ । ସମୁଦ୍ଦୋ ପାକଟୋୟେୱ ।
ୟସ୍ସା ଧମ୍ମିକାନଂ ରାଜୂନଂ କାଲେ ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ ଅନୁଦସାହଂ ଅନୁପଞ୍ଚାହଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ୱଲାହକେସୁ ୱିଗତମତ୍ତେସୁ ସୋତଂ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ନଦିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୟସ୍ସା ପନ ଈଦିସେ ସୁୱୁଟ୍ଠିକାଲେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଚତୁମାସେ ସୋତଂ ନ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ୟତ୍ଥ ତିତ୍ଥେନ ୱା ଅତିତ୍ଥେନ ୱା ସିକ୍ଖାକରଣୀୟେ ଆଗତଲକ୍ଖଣେନ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଅନୁକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଏକଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ଅନ୍ତରୱାସକୋ ତେମିୟତି, ଅୟଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ପୱିସତୁ ତଳାକଂ ୱା, ପଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଦୀ ନାମ ।
ସମନ୍ତତୋତି ସମନ୍ତା । ମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ । ଉଦକୁକ୍ଖେପୋତି ୱକ୍ଖମାନେନ ନୟେନ ଥାମପ୍ପମାଣେନ ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ୱା ୱାଲୁକାୟ ୱା ପତିତଟ୍ଠାନେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନ୍ତୋପଦେସୋ । ୟଥା ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତା ଦାରୁଗୁଳଂ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଉଦକଂ ୱା ୱାଲୁକଂ ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ସବ୍ବଥାମେନ ଖିପିତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଏୱଂ ଖିତ୍ତଂ ଉଦକଂ ୱା ୱାଲୁକା ୱା ପତତି, ଅୟଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ନାମାତି । ଉଦକୁକ୍ଖେପସଞ୍ଞିତୋତି ‘‘ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତୋ ।
୨୫୫୬.ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେତି ୱିଞ୍ଝାଟୱିସଦିସେ ଗାମରହିତେ ମହାଅରଞ୍ଞେ । ସମନ୍ତତୋ ସତ୍ତେୱବ୍ଭନ୍ତରାତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସତ୍ତେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରା ୟସ୍ସା ସୀମାୟ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅୟଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରନାମିକା ସୀମା ନାମ ।
୨୫୫୭.ଗୁଳୁକ୍ଖେପନୟେନାତି ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତକାନଂ ଦାରୁଗୁଳୁକ୍ଖିପନାକାରେନ । ଉଦକୁକ୍ଖେପକାତି ଉଦକୁକ୍ଖେପସଦିସୱସେନ ।
୨୫୫୮. ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୀମାନଂ ୱଡ୍ଢନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରୂଦକୁକ୍ଖେପା, ଠିତୋକାସା ପରଂ ସିୟୁ’’ନ୍ତି । ଠିତୋକାସା ପରନ୍ତି ପରିସାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପରଂ, ପରିସପରିୟନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ଚ ମିନିତବ୍ବା, ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ଚ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୫୯-୬୦.ଅନ୍ତୋପରିଚ୍ଛେଦେତି ଉଦକୁକ୍ଖେପେନ ୱା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେହି ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ । ହତ୍ଥପାସଂ ୱିହାୟ ଠିତୋ ୱା ପରଂ ତତ୍ତକଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ଠିତୋ ୱାତି ୟୋଜନା, ସୀମନ୍ତରିକତ୍ଥାୟ ଠପେତବ୍ବଂ ଏକଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପଂ ୱା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରଂ ଏୱ ୱା ଅନତିକ୍କମ୍ମ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
କମ୍ମଂ ୱିକୋପେତୀତି ଅନ୍ତୋ ଠିତୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱଗ୍ଗଭାୱକରଣତୋ, ବହି ତତ୍ତକଂ ପଦେସଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗଣପୂରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୀମାୟ ସଙ୍କରଭାୱକରଣେନ କମ୍ମଂ ୱିକୋପେତି । ଇତି ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ ହତ୍ଥପାସେ ୱା କାତବ୍ବୋ, ସୀମନ୍ତରିକତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସତୋ ବହି ୱା କାତବ୍ବୋ । ତତ୍ତକଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ ୟଥାଠିତୋୱ ସଚେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଗଣପୂରକୋ ନ ହୋତି, କମ୍ମଂ ନ କୋପେତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୫୬୧-୨.ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ତିକୋଟିସଣ୍ଠାନଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପବ୍ବତାଦିନିମିତ୍ତଂ । ଦିସକିତ୍ତନନ୍ତି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦିସାକିତ୍ତନଂ । ପମାଣନ୍ତି ତିୟୋଜନପରମଂ ପମାଣଂ। ସୋଧେତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ଗାମକ୍ଖେତ୍ତେ ସୀମଂ ବନ୍ଧତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୂ ବଦ୍ଧସୀମୱିହାରେ ୱସନ୍ତେ ସୀମାୟ ବହି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା, ଅବଦ୍ଧସୀମୱିହାରେ ୱସନ୍ତେ ହତ୍ଥପାସଂ ଉପନେତବ୍ବେ ହତ୍ଥପାସଂ ନେତ୍ୱା ଅୱସେସେ ବହିସୀମାୟ କତ୍ୱା ସବ୍ବମଗ୍ଗେସୁ ଆରକ୍ଖଂ ୱିଦହିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀମନ୍ତି ଖଣ୍ଡସୀମଂ ।
କୀଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ତିକୋଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପଣୱୂପମନ୍ତି ପଣୱସଣ୍ଠାନଂ ମଜ୍ଝେ ସଂଖିତ୍ତଂ ଉଭୟକୋଟିୟା ୱିତ୍ଥତଂ । ‘‘ୱିତାନାକାରଂ ଧନୁକାକାର’’ନ୍ତି ଆକାର-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଧନୁକାକାରନ୍ତି ଆରୋପିତଧନୁସଣ୍ଠାନଂ, ‘‘ମୁଦିଙ୍ଗୂପମଂ ସକଟୂପମ’’ନ୍ତି ଉପମା-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମୁଦିଙ୍ଗୂପମନ୍ତି ମଜ୍ଝେ ୱିତ୍ଥତଂ ଉଭୟକୋଟିୟା ତନୁକଂ ତୁରିୟୱିସେସଂ ମୁଦିଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତାଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀମଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୫୬୩. ପବ୍ବତାଦିନିମିତ୍ତୁପଗନିମିତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପବ୍ବତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇତି ଅଟ୍ଠ ନିମିତ୍ତାନି ଦୀପୟେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରେୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିମିତ୍ତୁପଗତା ୱେଦିତବ୍ବା – ସୁଦ୍ଧପଂସୁସୁଦ୍ଧପାସାଣଉଭୟମିସ୍ସକୱସେନ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା; ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ତିୱିଧୋପି ହି ପବ୍ବତୋ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ ନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ତତୋ ଓମକତରୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତୋସାରେହି ୱା ଅନ୍ତୋସାରମିସ୍ସକେହି ୱା ରୁକ୍ଖେହି ଚତୁପଞ୍ଚରୁକ୍ଖମତ୍ତମ୍ପି ୱନଂ ନିମିତ୍ତୁପଗଂ, ତତୋ ଊନତରଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପାସାଣନିମିତ୍ତେ ଅୟଗୁଳମ୍ପି ପାସାଣସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୟୋ କୋଚି ପାସାଣୋ ଉକ୍କଂସେନ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣତୋ ଓମକତରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଲଗୁଳପିଣ୍ଡପରିମାଣୋ ନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ନ ତତୋ ଖୁଦ୍ଦକତରୋ । ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ପନ ଅତିମହନ୍ତୋପି ୱଟ୍ଟତି । ରୁକ୍ଖୋ ଜୀୱନ୍ତୋୟେୱ ଅନ୍ତୋସାରୋ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଅନ୍ତମସୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୋ ପରିଣାହତୋ ସୂଚିଦଣ୍ଡପ୍ପମାଣୋପି ନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ନ ତତୋ ଓରଂ ୱଟ୍ଟତି । ମଗ୍ଗୋ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ ୱା ହୋତୁ ସକଟମଗ୍ଗୋ ୱା, ୟୋ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଗାମକ୍ଖେତ୍ତାନି ଗଚ୍ଛତି, ତାଦିସୋ ଜଙ୍ଘସକଟସତ୍ଥେହି ୱଳଞ୍ଜିୟମାନୋୟେୱ ନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ଅୱଳଞ୍ଜୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ତଂଦିୱସଂ ଜାତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୁବ୍ବେଧୋ ଗୋୱିସାଣମତ୍ତୋପି ୱମ୍ମିକୋ ନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ତତୋ ଓରଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉଦକଂ ୟଂ ଅସନ୍ଦମାନଂ ଆୱାଟପୋକ୍ଖରଣିତଳାକଜାତସ୍ସରଲୋଣିସମୁଦ୍ଦାଦୀସୁ ଠିତଂ, ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ପଥୱିୟଂ ଖତେ ଆୱାଟେ ଘଟେହି ଆହରିତ୍ୱା ପୂରିତମ୍ପି ୟାୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନା ସଣ୍ଠହନକଂ ନିମିତ୍ତୁପଗଂ, ଇତରଂ ସନ୍ଦମାନକଂ, ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦକାଲଂ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତଂ, ଭାଜନଗତଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟା ଅବଦ୍ଧସୀମାଲକ୍ଖଣେ ନଦୀ ୱୁତ୍ତା, ସା ନିମିତ୍ତୁପଗା, ଅଞ୍ଞା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୨୫୬୪.ତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତୀଣୀତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଦସ୍ସନଂ, ଇମିନା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ନିମିତ୍ତାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥାହ – ‘‘ସା ଏୱଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ବଜ୍ଝମାନା ଏକେନ, ଦ୍ୱୀହି ୱା ନିମିତ୍ତେହି ଅବଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) । ସତେନାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନାୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ୱୀସତିୟା, ତିଂସାୟ ୱା ନିମିତ୍ତେହି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି ।
୨୫୬୫. ତିୟୋଜନଂ ପରଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଏତିସ୍ସାତି ତିୟୋଜନପରା। ‘‘ୱୀସତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ଚ ୱତ୍ତନତୋ ଇଧ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱତ୍ତମାନଂ ୱୀସତି-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଏକୱୀସତି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ୱୀସତିୱଗ୍ଗକରଣୀୟପରମତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମାରହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକୱୀସତିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦଞ୍ଚ ନିସିନ୍ନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ହି ୟତ୍ଥ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତତ୍ତକେ ପଦେସେ ସୀମଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୨୫୬୬. ୟା ଉକ୍କଟ୍ଠାୟପି ୟା ଚ ହେଟ୍ଠିମାୟପି କେସଗ୍ଗମତ୍ତତୋପି ଅଧିକା ୱା ଊନା ୱା, ଏତା ଦ୍ୱେପି ସୀମାୟୋ ‘‘ଅସୀମା’’ତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୨୫୬୭.ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଦିସାନୁଦିସାଦୀସୁ ପରିତୋ ସବ୍ବଦିସାସୁ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ନିମିତ୍ତୋପଗଂ ସବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ‘‘ୱିନୟଧରେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି ? ‘ପବ୍ବତୋ, ଭନ୍ତେ’ତି । ପୁନ ୱିନୟଧରେନ ‘ଏସୋ ପବ୍ବତୋ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଘଟେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା । ଞତ୍ତି ଦୁତିୟା ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ୟାୱତା ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତା କିତ୍ତିତା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୩୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରହତି ପହୋତି ୱିନୟଧରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୫୬୮.ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣନୟେନ ସମାନସଂୱାସସୀମଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଅନନ୍ତରନ୍ତି କିଚ୍ଚନ୍ତରେନ ବ୍ୟୱହିତଂ ଅକତ୍ୱା, କାଲକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୀମଂ ସମୂହନିତୁକାମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତିକାନଂ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଛାତି ସମାନସଂୱାସସମ୍ମୁତିତୋ ପଚ୍ଛା । ଚୀୱରାୱିପ୍ପୱାସକଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱାନ ୟା ବଦ୍ଧା, ସା ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ଚୀୱରାୱିପ୍ପୱାସକଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱାନ ୟା ବଦ୍ଧାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ୟା ସା ସଙ୍ଘେନ ସୀମା ସମ୍ମତା ସମାନସଂୱାସା ଏକୁପୋସଥା…ପେ॰… ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚୀୱରେନ ଅୱିପ୍ପୱାସଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ୟା ବଦ୍ଧା । ସା ଅୱିପ୍ପୱାସାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱାସନିମିତ୍ତାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୫୬୯. ‘‘ୟା କାଚି ନଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା ନଦୀ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ‘ଏତଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ କରୋମା’ତି କତାପି ଅସୀମାୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନଦୀ…ପେ॰… ନ ୱୋତ୍ଥରତୀ’’ତି, ନ ପତ୍ଥରତି ସୀମାଭାୱେନ ବ୍ୟାପିନୀ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାତି ୟେନ ନ ୱୋତ୍ଥରତି, ତେନେୱ କାରଣେନ । ଅବ୍ରୱୀତି ‘‘ସବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଦୀ ଅସୀମା, ସବ୍ବୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଅସୀମୋ, ସବ୍ବୋ ଜାତସ୍ସରୋ ଅସୀମୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୭) ଅୱୋଚ ।
ସୀମାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୫୭୦. ଅଟ୍ଠମିୟାପି ଉପୋସଥୱୋହାରତ୍ତା ଦିନୱସେନ ଉପୋସଥାନଂ ଅତିରେକତ୍ତେପି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତେୟେୱ ଉପୋସଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନୱେୱା’’ତି ।
୨୫୭୧-୩. ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସୋ…ପେ॰… କମ୍ମେନୁପୋସଥା’’ତି । ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଚାତୁଦ୍ଦସୋ। ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ପନ୍ନରସୋ। ୟଦା ପନ କୋସମ୍ବକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୪୫୧ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ ଭିନ୍ନେ ସଙ୍ଘେ ଓସାରିତେ ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘୋ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱୂପସମାୟ ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିଂ କରୋତି, ତଦା ‘‘ତାୱଦେୱ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୪୭୫) ୱଚନତୋ ଠପେତ୍ୱା ଚାତୁଦ୍ଦସପନ୍ନରସେ ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ କୋଚି ଦିୱସୋ ସାମଗ୍ଗୀ ଉପୋସଥୋତି । ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଚାତୁଦ୍ଦସୋ, ପନ୍ନରସୋ, ସାମଗ୍ଗୀ ଚ ଉପୋସଥୋତି ଏତେ ତୟୋପି ଉପୋସଥା ଦିୱସେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଦିୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
ସଙ୍ଘେଉପୋସଥୋତି ସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବଉପୋସଥୋ । ଗଣେପୁଗ୍ଗଲୁପୋସଥୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାଧ୍ୟସାଧନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘେ’’ତିଆଦୀସୁ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପୋସଥୋ ସାଧ୍ୟୋ କମ୍ମଭାୱତୋ, ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲା ସାଧନଂ କାରକଭାୱତୋ ।
ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୋ ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସୋ, ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସୋତି ଅଭିଧାନଂ ନାମଂ ୟସ୍ସ ସୋ ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସାଭିଧାନୋ । କମ୍ମେନାତି କିଚ୍ଚୱସେନ ।
୨୫୭୪. ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗା ହି ତବ୍ବାଦୟୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ପାରିସୁଦ୍ଧି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
୨୫୭୫.ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା, ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପଠମୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୫୦) ଦେସିତା, ସୟଞ୍ଚ ତେସଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦେସେ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସାୱେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁତେନା’’ତି ସେସୋ । ସେସକନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀତି ଇମଂ ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମି କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଦୁତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି…ପେ॰… ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ । ସୁତା ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତେହି ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୦) –
ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ ।
୨୫୭୬.ସେସେସୁପୀତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାପେକ୍ଖାୟ ସେସେସୁ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦୀସୁପି । ‘‘ଅୟମେୱ ନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ୱିତ୍ଥାରେନେୱ ପଞ୍ଚମୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱିତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସେ ‘‘ସାୱେତବ୍ବଂ ତୁ ସେସକ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ସାୱେତବ୍ବଂ ତୁ ସେସକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ୱିପ୍ପକତେ ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ । ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେ ପନ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ପରିହୀନତ୍ତା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଦେସା ନୱିମେ ପନାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତ୍ତାରୋତି ଉଭତୋପାତିମୋକ୍ଖେ ଇମେ ନୱ ଉଦ୍ଦେସା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୭୭.ଉପୋସଥେତି ସଙ୍ଘୁପୋସଥେ । ଅନ୍ତରାୟନ୍ତି ରାଜନ୍ତରାୟାଦିକଂ ଦସୱିଧଂ ଅନ୍ତରାୟଂ । ୟଥାହ – ‘‘ରାଜନ୍ତରାୟୋ ଚୋରନ୍ତରାୟୋ ଅଗ୍ୟନ୍ତରାୟୋ ଉଦକନ୍ତରାୟୋ ମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ ଅମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ ୱାଳନ୍ତରାୟୋ ସରୀସପନ୍ତରାୟୋ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୦) ।
ତତ୍ଥ ସଚେ ଭିକ୍ଖୂସୁ ‘‘ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୦) ନିସିନ୍ନେସୁ ରାଜା ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ରାଜନ୍ତରାୟୋ। ଚୋରା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ଚୋରନ୍ତରାୟୋ। ଦୱଦାହୋ ଆଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆୱାସେ ୱା ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ଅଗ୍ୟନ୍ତରାୟୋ। ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠେତି, ଓଘୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଉଦକନ୍ତରାୟୋ। ବହୂ ମନୁସ୍ସା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁଂ ୟକ୍ଖୋ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ଅମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ। ବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ଚଣ୍ଡମିଗା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ୱାଳନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁଂ ସପ୍ପାଦୟୋ ଡଂସନ୍ତି, ଅୟଂ ସରୀସପନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁ ଗିଲାନୋ ୱା ହୋତି, କାଲଂ ୱା କରୋତି, ୱେରିନୋ ୱା ତଂ ମାରେତୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟଂ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ। ମନୁସ୍ସା ଏକଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେତୁକାମା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ।
‘‘ଚେୱା’’ତି ଇମିନା ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅନ୍ତରାୟସଞ୍ଞିନା ୱିତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସେ ଅକତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଅନୁଦ୍ଦେସୋତି ୱିତ୍ଥାରେନ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ । ନିୱାରିତୋତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସତି ଅନ୍ତରାୟେ ସଂଖିତ୍ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୫୦) ପଟିସିଦ୍ଧୋ । ଇମିନା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ଅନ୍ତରାୟେ ସଂଖିତ୍ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୦) ଇଦମ୍ପି ୱିଭାୱିତଂ ହୋତି ।
୨୫୭୮.ତସ୍ସାତି ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ । ଇସ୍ସରଣସ୍ସ ହେତୁମାହ ‘‘‘ଥେରାଧେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ପାଠତୋ’’ତି । ଥେରାଧେୟ୍ୟନ୍ତି ଥେରାଧୀନଂ, ଥେରାୟତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଠତୋତି ପାଳିୱଚନତୋ । ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ବ୍ୟତ୍ତୋ ପଟିବଲୋ, ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୫) ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ଅୱତ୍ତନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ଅୱତ୍ତନ୍ତେନାତି ଅନ୍ତମସୋ ଦ୍ୱେପି ଉଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ । ଥେରେନ ୟୋ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ, ଏୱମଜ୍ଝିଟ୍ଠସ୍ସ ୟସ୍ସ ପନ ଥେରସ୍ସ, ନୱସ୍ସ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ୱା ସୋ ପାତିମୋକ୍ଖୋ ୱତ୍ତତି ପଗୁଣୋ ହୋତି, ସୋ ଇସ୍ସରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ‘‘ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସା’’ତି ଆଣତ୍ତୋ, ଇମିନା ଅନାଣତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ସାମତ୍ଥିୟା ସତିପି ଅନିସ୍ସରଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ସଚେ ଥେରସ୍ସ ପଞ୍ଚ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତୟୋ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ପନ ଅଖଣ୍ଡା ସୁୱିସଦା ୱାଚୁଗ୍ଗତା ହୋନ୍ତି, ଥେରାୟତ୍ତୋୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ସଚେ ପନ ଏତ୍ତକମ୍ପି ୱିସଦଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୫) ।
୨୫୭୯.ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେ । ସମା ୱାତି ଆୱାସିକେହି ଗଣନେନ ସମା ୱା । ଅପ୍ପା ୱାତି ଊନା ୱା । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଚେ ପନାତି ସଚେ ପନ ଆଗନ୍ତୁକା ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସେସକନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ।
୨୫୮୦.ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍ଖଣେୟେୱ କଥାରମ୍ଭତୋ ପୁବ୍ବମେୱ । ‘‘ୱା’’ତି ଇଦଂ ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଇମିନା ଅୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ୱା’’ତି ଇମଂ ୱିକପ୍ପଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟାତି ଚ ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସୁଖକଥାୟ ନିସିନ୍ନାୟୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକଚ୍ଚାୟା’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବାୟା’’ତି ଚ ସେସୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକଚ୍ଚାୟ ପରିସାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ୱା ସବ୍ବାୟ ପରିସାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ୱାତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଆୱାସିକାନଂ । ମୂଲେତି ସନ୍ତିକେ । ପାରିସୁଦ୍ଧି କାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ବହୁତରା, ତେହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂହି ପୁନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ ବହୂ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପୁନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ –
‘‘ପନ୍ନରସୋୱାସିକାନଂ, ଇତରାନଂ ସଚେତରୋ ।
ସମାନେତରେନୁୱତ୍ତନ୍ତୁ, ପୁରିମାନଂ ସଚେଧିକା ।
ପୁରିମା ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୁ, ତେସଂ ସେସେପ୍ୟୟଂ ନୟୋ ॥
ଇତରାନଂ ଉପୋସଥୋ ।
ସମଥୋକାନଂ ସାମଗ୍ଗିଂ,
ମୂଲଟ୍ଠା ଦେନ୍ତୁ କାମତୋ ॥
ବହି ଗନ୍ତ୍ୱାନ କାତବ୍ବୋ,
ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି ଉପୋସଥୋ ।
ଦେୟ୍ୟାନିଚ୍ଛାୟ ସାମଗ୍ଗୀ,
ବହୂସୁ ବହି ୱା ୱଜେ ॥
‘‘ପାଟିପଦେଗନ୍ତୁକାନଂ, ଏୱମେୱ ଅୟଂ ନୟୋ ।
ସାୱେୟ୍ୟ ସୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ, ଅସ୍ସାୱେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ॥
୨୫୮୧.ୱିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଆଣତ୍ତସ୍ସ, ଇମିନା ଇତରେସଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଇଧ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ସେସୋ । ଥେରେନ ଆଣାପେନ୍ତେନ ‘‘କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱା ସଦାକାଲମେୱ ଏକୋ ୱା ଭାରନିତ୍ଥରଣକୋ ୱା ସରଭାଣକଧମ୍ମକଥିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ନ ଉପୋସଥାଗାରସମ୍ମଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଆଣାପେତବ୍ବୋ, ଅୱସେସା ପନ ୱାରେନ ଆଣାପେତବ୍ବା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ଆଣାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଆଣତ୍ତୋ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ତାୱକାଲିକମ୍ପି ନ ଲଭତି, ସାଖାଭଙ୍ଗଂ କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି ।
ଆସନପଞ୍ଞାପନାଣତ୍ତିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଣାପେତବ୍ବୋ । ଆଣାପେନ୍ତେନ ଚ ସଚେ ଉପୋସଥାଗାରେ ଆସନାନି ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଘିକାୱାସତୋପି ଆହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପୁନ ଆହରିତବ୍ବାନି । ଆସନେସୁ ଅସତି କଟସାରକେପି ତଟ୍ଟିକାୟୋପି ପଞ୍ଞପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଟ୍ଟିକାସୁପି ଅସତି ସାଖାଭଙ୍ଗାନି କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନି, କପ୍ପିୟକାରକଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି ।
ପଦୀପକରଣେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଣାପେତବ୍ବୋ । ଆଣାପେନ୍ତେନ ଚ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ତେଲଂ ୱା ୱଟ୍ଟି ୱା କପଲ୍ଲିକା ୱା ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସଚେ ତେଲାଦୀନି ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖାଚାରେନପି ପରିୟେସିତବ୍ବାନି । ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି । ଅପିଚ କପାଲେ ଅଗ୍ଗିପି ଜାଲେତବ୍ବୋ ।
୨୫୮୨.ଦୀପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାଲେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ଅଥ ୱା ‘‘କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଗଣଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏୱଂ ଗଣଞତ୍ତିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । କତ୍ତବ୍ବୋ ତୀହୁପୋସଥୋତି ତୀହି ଭିକ୍ଖୂହି ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ତୀସୁ ଥେରେନ ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ’ତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୮) । ଦୁତିୟେନ, ତତିୟେନ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ’ତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୨୫୮୩. ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚାଦୀନି କତ୍ୱା ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଥେରେନ ନୱୋ ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ’ତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୮), ନୱେନ ଥେରୋପି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ’ତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୮) ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱାରେ ଞତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠପନଞ୍ଚ ‘‘ଧାରେହୀ’’ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ଚାତି ଏତ୍ତକୋୱ ୱିସେସୋତି ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ କାତବ୍ବଂ ଉପୋସଥୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସମାପେତ୍ୱା, ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ପନେକକୋ’’ତି । ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ଉପୋସଥୋ, ପନ୍ନରସୋ’ତି ୱା ‘ଚାତୁଦ୍ଦସୋ’ତି ୱା ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଅସ୍ସାତି ଅୱସାନେ ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋପି ତୟୋପି ଦ୍ୱେପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଉପୋସଥଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ସଚେ ନ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଆପତ୍ତିମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୫୮୪-୫. ଇଦାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥକମ୍ମାନି, ଅଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗଂ ଉପୋସଥକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୪୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଧମ୍ମେନ ଚ ୱଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦି । ଅଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗେନ କମ୍ମଂ, ଅଧମ୍ମତୋ ସମଗ୍ଗେନ କମ୍ମଂ, ଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗେନ କମ୍ମଂ, ଧମ୍ମତୋ ସମଗ୍ଗେନ କମ୍ମନ୍ତି ଏତାନି ଚତ୍ତାରି ଉପୋସଥସ୍ସ କମ୍ମାନୀତି ଜିନୋ ଅବ୍ରୱୀତି ୟୋଜନା । ଚତୂସ୍ୱପି ପନେତେସୂତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ପନ । ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ସମଗ୍ଗେନ ଚ ଧମ୍ମତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
୨୫୮୬-୭. ତାନି କମ୍ମାନି ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ଅଧମ୍ମେନିଧା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଉପୋସଥେସୁ । ଅଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗୋ ଉପୋସଥୋ କତମୋତି କଥେତୁକାମତାପୁଚ୍ଛା । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ଏକସୀମାୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ର ଏକସ୍ସ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆନୟିତ୍ୱା ତେ ତୟୋ ଜନା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି ଚେ, ଏୱଂ କତୋ ଉପୋସଥୋ ଅଧମ୍ମୋ ୱଗ୍ଗୁପୋସଥୋ ନାମାତି ୟୋଜନା, ଏକସୀମଟ୍ଠେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଘୁପୋସଥେ କାତବ୍ବେ ଗଣୁପୋସଥସ୍ସ କତତ୍ତା ଅଧମ୍ମୋ ଚ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ୱିନା ଗଣମଜ୍ଝଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଗମନତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ଅନୁପଗମନେନ ୱଗ୍ଗୋ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୮୮.ଅଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପୋସଥୋ କତମୋ’’ତି ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ହୋତି ଅଧମ୍ମିକୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଚତୂହି ସମଗ୍ଗେହି ସଙ୍ଘୁପୋସଥେ କାତବ୍ବେ ଗଣୁପୋସଥକରଣଂ ଅଧମ୍ମୋ, ହତ୍ଥପାସୁପଗମନତୋ ସମଗ୍ଗୋ ହୋତି ।
୨୫୮୯-୯୦. ୟୋ ଉପୋସଥୋ ଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗୋ ହୋତି, ସୋ କତମୋତି ୟୋଜନା । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ଏକସୀମାୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସନ୍ତି, ତତ୍ର ଏକସ୍ସ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆନୟିତ୍ୱା ତେ ତୟୋ ଜନା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେ ଚେ, ଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗୋ ଉପୋସଥୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏକସୀମଟ୍ଠେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଘୁପୋସଥସ୍ସ କତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ, ଏକସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ଅନୁପଗମନେନ ୱଗ୍ଗୋ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୯୧. ୟୋ ଧମ୍ମତୋ ସମଗ୍ଗୋ, ସୋ କତମୋତି ୟୋଜନା । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକତୋ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି ଚେ, ଅୟଂ ଧମ୍ମତୋ ସମଗ୍ଗୋ ଉପୋସଥୋତି ମତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୟୋଜନା । ଚତୂହି ସଙ୍ଘୁପୋସଥସ୍ସ କତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ, ଏକସ୍ସାପି ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହନେନ ସମଗ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୫୯୨.ୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଘେ ୱଗ୍ଗୋତି ସଞ୍ଞିନୋ, ସମଗ୍ଗେ ଚ ସଙ୍ଘେ ୱଗ୍ଗୋତି ସଞ୍ଞିନୋ ଉଭୟତ୍ଥ ୱିମତିସ୍ସ ୱା ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୫୯୩.ଭେଦାଧିପ୍ପାୟତୋତି ‘‘ନସ୍ସନ୍ତେତେ, ୱିନସ୍ସନ୍ତେତେ, କୋ ତେହି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ‘‘ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି ଅକୁସଲବଲୱତାୟ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି । ୟଥାହ – ‘‘ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରପନ୍ନରସକେ ଅକୁସଲବଲୱତାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୬) । ୱଗ୍ଗେ ୱା ସମଗ୍ଗେ ୱା ସଙ୍ଘେ ସମଗ୍ଗୋ ଇତି ସଞ୍ଞିନୋ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅୱସେସୋ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପୱାରଣୱିନିଚ୍ଛୟାୱସାନେ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିପ୍ପଦାନେନା’’ତିଆଦୀହି (ୱି॰ ୱି॰ ୨୬୪୨) ଏକତୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତେନ ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୫୯୪-୫.‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତେନା’’ତିଆଦିକାନି କରଣୱଚନନ୍ତାନି ପଦାନି ‘‘ସହା’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି ପଦେନ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଉକ୍ଖିତ୍ତେନାତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ, ଆପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋତି ତିୱିଧେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତେନ । ଏତେସୁ ହି ତିୱିଧେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ ସତି ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
‘‘ଗହଟ୍ଠେନା’’ତି ଇମିନା ତିତ୍ଥିୟୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ । ସେସେହି ସହଧମ୍ମିହୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀ, ସିକ୍ଖମାନା, ସାମଣେରୋ, ସାମଣେରୀତି ଚତୂହି ସହଧମ୍ମିକେହି । ଚୁତନିକ୍ଖିତ୍ତସିକ୍ଖେହୀତି ଏତ୍ଥ ଚୁତୋ ଚ ନିକ୍ଖିତ୍ତସିକ୍ଖୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚୁତୋ ନାମ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନକୋ । ନିକ୍ଖିତ୍ତସିକ୍ଖୋ ନାମ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ।
ଏକାଦସହୀତି ପଣ୍ଡକୋ, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ମାତୁଘାତକୋ, ପିତୁଘାତକୋ, ଅରହନ୍ତଘାତକୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋ, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋତି ଇମେହି ଏକାଦସହି ଅଭବ୍ବେହି ।
ସଭାଗାପତ୍ତିକେନ ୱା ସହ ଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ପାରିୱୁତ୍ଥେନ ଛନ୍ଦେନ ଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋ, କରୋତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁ ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂ ଦ୍ୱେପି ଜନା ୱିକାଲଭୋଜନାଦିନା ସଭାଗୱତ୍ଥୁନା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱରୂପା ୱତ୍ଥୁସଭାଗା ‘ସଭାଗା’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୯) ୱଚନତୋ ‘‘ସଭାଗାପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁସଭାଗାପତ୍ତିୟେୱ ଗହେତବ୍ବା ।
ଉପୋସଥଦିୱସେ ସବ୍ବୋୱ ସଙ୍ଘୋ ସଚେ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି,
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ତଦହୁପୋସଥେ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ତେହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂହି ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସାମନ୍ତା ଆୱାସା ସଜ୍ଜୁକଂ ପାହେତବ୍ବୋ ‘ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛ, ମୟଂ ତେ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମା’ତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ଲଭେଥ, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ଲଭେଥ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ – ‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ୟଦା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଅନାପତ୍ତିକଂ ପସ୍ସିସ୍ସତି, ତଦା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୧) ଚ,
ୱେମତିକୋ ଚେ ହୋତି,
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱେମତିକୋ, ୟଦା ନିବ୍ବେମତିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୧) ଚ,
ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସଜ୍ଝୁକନ୍ତି ତଦହେୱାଗମନତ୍ଥାୟ । ଗଣୁପୋସଥାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ୟଥା ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ‘ୟଦା ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିସ୍ସତି, ତଦା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଲଭତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏକେନାପି ‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି କିରା’’ତି । କିରାତି ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ପନାରୁଚିୟଂ ।
ପାରିୱୁତ୍ଥେନ ଛନ୍ଦେନାତି ଛନ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନିସିନ୍ନେନପି ‘‘ଅସୁଭଲକ୍ଖଣତାଦିନା କେନଚି କାରଣେନ ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠେ ଛନ୍ଦେ ସଚେ ପୁନ କରିସ୍ସତି, ପୁନ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆହରିତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ପାରିୱାସିୟେ ପୁନ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଅନାନେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬୭) ।
୨୫୯୬.ଅଦେସେତ୍ୱାପନାପତ୍ତିନ୍ତି ଆପନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅଦେସେତ୍ୱା । ନାୱିକତ୍ୱାନ ୱେମତିନ୍ତି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ବହୁଲାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ ୱେମତିକୋ, ୟଦା ନିବ୍ବେମତିକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ତଦା ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିମତିଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା । ‘‘ୟଦା ନିବ୍ବେମତିକୋତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ପନେସ ନିବ୍ବେମତିକୋ ନ ହୋତି, ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱାୱ ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୯) ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଦେସନାୱିଧି – ସଚେ ମେଘଚ୍ଛନ୍ନେ ସୂରିୟେ ‘‘କାଲୋ ନୁ ଖୋ, ୱିକାଲୋ’’ତି ୱେମତିକୋ ଭୁଞ୍ଜତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ୱେମତିକୋ ଭୁଞ୍ଜିଂ, ସଚେ କାଲୋ ଅତ୍ଥି, ସମ୍ବହୁଲା ଦୁକ୍କଟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋମ୍ହି । ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ସମ୍ବହୁଲା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ୟା ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସମ୍ବହୁଲା ଦୁକ୍କଟା ୱା ପାଚିତ୍ତିୟା ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ, ତା ତୁମ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବାପତ୍ତୀସୂତି ।
ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନେୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ – ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱେମତିକୋ, ୟଦା ନିବ୍ବେମତିକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ତଦା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ସୋତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୦) ୱଚନତୋ ୟାୱ ନିବ୍ବେମତିକୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତି । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କମ୍ମାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ‘‘ପୁନ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବମେୱା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ନେୱ ପାଳିୟଂ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥି, ଦେସିତେ ପନ ନ ଦୋସୋ । ‘‘ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୦) ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
୨୫୯୭.ଉପୋସଥେତି ଦିନକାରକକତ୍ତବ୍ବାକାରୱସେନ ପନ୍ନରସୀ, ସଙ୍ଘୁପୋସଥୋ, ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସୋତି ଇମେହି ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତେ ଉପୋସଥେ । ସଭିକ୍ଖୁମ୍ହା ଚ ଆୱାସାତି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଉପୋସଥେ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା । ଇଧ ‘‘ଅନାୱାସା’’ତି ସେସୋ । ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ୱା ନାନାସଂୱାସକେହି ସଭିକ୍ଖୁକୋ ୱା’’ତି ଚ ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା’’ତି ଚ ସେସୋ । ‘‘ଅନାୱାସୋ’’ତି ଉଦୋସିତାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁନା ଉପୋସଥେ ସଭିକ୍ଖୁମ୍ହା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ୱା ନାନାସଂୱାସକେହି ସଭିକ୍ଖୁକୋ ୱା ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା କୁଦାଚନଂ କଦାଚିପି ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୨୫୯୮. ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ପନ ଉପୋସଥେ କିଚ୍ଚଂ ସଚେ ୱତ୍ତତି, ସୋ ଆୱାସୋ ‘‘ସଭିକ୍ଖୁକୋ ନାମା’’ତି ପକାସିତୋତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ସଚେ ୟତ୍ଥ ଉପୋସଥୋ ନ ୱତ୍ତତି, ସୋ ସନ୍ତେସୁପି ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ନାମାତି ଦୀପେତି ।
୨୫୯୯. ଉପୋସଥସ୍ସ ପୟୋଜନଂ, ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ପୱାରଣାୟ ଚ ନିଦ୍ଧାରେତୁକାମତାୟାହ ‘‘ଉପୋସଥୋ କିମତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି ।
୨୬୦୦.ପଟିକ୍କୋସେୟ୍ୟାତି ନିୱାରେୟ୍ୟ । ଅଦେନ୍ତସ୍ସପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୋପେତୁଂ ଧମ୍ମିକଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୨୬୦୧.ସୋ ଚାତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିପ୍ପଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମାନଂ ୱସେନ ପରିଦୀପିତୋ, ନ ଛବ୍ବଗ୍ଗାଦୀନଂ କାତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତାଦସ୍ସନୱସେନ ।
୨୬୦୨. ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିଭେଦନିବନ୍ଧନଂ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୱାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୱାରଣଞ୍ଚ ତଥା ଅବ୍ଭାନଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଚତୁୱଗ୍ଗେନ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୦୩. ମଜ୍ଝଦେସେ ଉପସମ୍ପଦା ମଜ୍ଝଦେସୂପସମ୍ପଦା, ତଂ । ଅବ୍ଭାନଂ, ମଜ୍ଝଦେସୂପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ୱିନା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ସବ୍ବଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୦୪. କିଞ୍ଚିପି କମ୍ମଂ ନ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା, ସବ୍ବମ୍ପି କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତତ୍ଥଂ ଗମୟନ୍ତୀତି । ୱୀସତିୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି କମ୍ମାନଂ କତ୍ତବ୍ବଭାୱେ କିମତ୍ଥଂ ଅତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଊନେ ଦୋସୋତି ଞାପେତୁଂ, ନାଧିକେ ଅତିରେକତା’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସଙ୍ଘେ ଗଣନତୋ ଊନେ ଦୋସୋ ହୋତି, ଅଧିକେ ଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ଞାପେତୁଂ ଅତିରେକତା ଦସ୍ସିତା, ଅତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଘୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୬୦୫. ଚତୁୱଗ୍ଗେନ କତ୍ତବ୍ବେ ପକତତ୍ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତାତି ଦୀପିତାତି ୟୋଜନା । ସେସା ପକତତ୍ତା ଛନ୍ଦାରହାତି ସେସୋ । ପକତତ୍ତାତି ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତା ଚେୱ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନା ଚ ଗହେତବ୍ବା । ସେସେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗାଦୀସୁପି ।
୨୬୦୬.ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିକତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ଅସଂୱାସପୁଗ୍ଗଲଂ ଗଣପୂରଂ କତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ନ କେୱଲଂ ଦୁକ୍କଟମେୱ, କତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୦୭.ପରିୱାସାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠନ୍ତି ପରିୱାସାଦୀସୁ ଠିତଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘କତଂ କୁପ୍ପତି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁୱତ୍ତେତି । ସେସଂ ତୂତି ପରିୱାସାଦିକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଉପୋସଥାଦିକମ୍ମଂ। ୱଟ୍ଟତୀତି ତେ ପାରିୱାସିକାଦୟୋ ଗଣପୂରକେ କତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୦୮. ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ୱୁତ୍ତାତି ସେସୋ । ପଚ୍ଛିମା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ । ୱସ୍ସୂପନାୟିକାତି ୱସ୍ସୂପଗମନା । ଆଲୟୋ, ୱଚୀଭେଦୋ ୱା କାତବ୍ବୋ ଉପଗଚ୍ଛତାତି ଇମିନା ୱସ୍ସୂପଗମନପ୍ପକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଉପଗଚ୍ଛତା ଆଲୟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ୱଚୀଭେଦୋ ୱା କତ୍ତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚ ସେନାସନେ ଅସତି ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ୱା କାତବ୍ବଂ, ସେନାସନେ ସତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ଚ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ଚ ୱଚୀଭେଦୋ ୱା କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୦୯. ଜାନଂ ୱସ୍ସୂପଗମନଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛତୋ ୱାପୀତି ୟୋଜନା । ତେମାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମଂ ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ୱା’’ତି ସେସୋ । ଚରନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚାରିକ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ପୁରିମଂ ୱା ତେମାସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ଅୱସିତ୍ୱାୱ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେମାସନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିମଂ ୱା ତେମାସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ଅୱସିତ୍ୱା ଚାରିକା ପକ୍କମିତବ୍ବା, ୟୋ ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୫) ।
୨୬୧୦.ରୁକ୍ଖସ୍ସସୁସିରେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଦ୍ଧେ’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ରୁକ୍ଖସୁସିରେତି ଏତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧେ ରୁକ୍ଖସୁସିରେୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ମହନ୍ତସ୍ସ ପନ ରୁକ୍ଖସୁସିରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପଦରଚ୍ଛଦନଂ କୁଟିକଂ କତ୍ୱା ପୱିସନଦ୍ୱାରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସୁସିରେ’’ତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖେକଦେସୋ ୱିଟପୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ, ସୋପି ସୁଦ୍ଧୋୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ରୁକ୍ଖୱିଟଭିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ସୁଦ୍ଧେ ୱିଟପମତ୍ତେ ନ ୱଟ୍ଟତି, ମହାୱିଟପେ ପନ ଅଟ୍ଟକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଦରଚ୍ଛଦନଂ କୁଟିକଂ କତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୩) ।
‘‘ଛତ୍ତେତି ଏତ୍ଥାପି ଚତୂସୁ ଥମ୍ଭେସୁ ଛତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଆୱରଣଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଛତ୍ତକୁଟିକା ନାମେସା ହୋତି । ଚାଟିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ମହନ୍ତେନ କପଲ୍ଲେନ ଛତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁଟିଂ କତ୍ୱାୱ ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଏୱମକତାସୁ ସୁଦ୍ଧଛତ୍ତଚାଟୀସୁ ନିୱାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଛୱକୁଟୀତି ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ଛୱକୁଟିକା ନାମ ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚାଦିଭେଦା କୁଟି, ତତ୍ଥ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୩) ।
ସୁସାନେ ପନ ଅଞ୍ଞଂ କୁଟିକଂ କତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଛୱସରୀରଂ ଝାପେତ୍ୱା ଛାରିକାୟ, ଅଟ୍ଠିକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୟ କୁଟିକା କରୀୟତୀ’’ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ଛୱକୁଟି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋତି କସିକୁଟିକାପାସାଣଘରନ୍ତି ଲିଖିତ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୨୦୩) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ। ଚତୁନ୍ନଂ ପାସାଣାନଂ ଉପରି ପାସାଣଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା କତୋ ଗେହୋପି ‘‘ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୀଘେ ମଞ୍ଚପାଦେ ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଟନିୟୋ ପୱେସେତ୍ୱା ମଞ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଇଦଂ ଉପରି, ଇଦଂ ହେଟ୍ଠାତି ନତ୍ଥି, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋପି ତାଦିସୋୱ ହୋତି, ତଂ ସୁସାନେ, ଦେୱଟ୍ଠାନେ ଚ ଠପେନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ ନାମ ।
୨୬୧୧. ‘‘ସତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେ, ସରୀରାଫାସୁତାୟ ୱା’’ତି ଅୱସେସନ୍ତରାୟାନଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଇମିନା ରାଜନ୍ତରାୟାଦି ଦସୱିଧୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୬୧୨-୪. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଅପ୍ପହିତେପି ଗନ୍ତୁଂ, ପଗେୱ ପହିତେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖମାନାୟ ସାମଣେରସ୍ସ ସାମଣେରିୟା ମାତୁୟା ଚ ପିତୁସ୍ସ ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୯୮) ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମାତାପିତୂନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ମାତାପିତୂନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା ନେସଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ୱା ନେସଂ ଅନ୍ତରେ ଗିଲାନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ତଦୁପଟ୍ଠାକାନଂ ଭତ୍ତାଦିଂ ପରିୟେସନତ୍ଥଂ ୱା ନେସଂ ଭତ୍ତାଦିଂ ପରିୟେସନତ୍ଥଂ ୱା ତଥା ନେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନଭିରତଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଅହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୂପକାସେସ୍ସଂ ୱା ୱୂପକାସାପେସ୍ସାମି ୱା ଧମ୍ମକଥମସ୍ସ କରିସ୍ସାମୀତି ୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱିୱେଚେସ୍ସାମି ୱା ୱିୱେଚାପେସ୍ସାମି ୱା ଧମ୍ମକଥମସ୍ସ କରିସ୍ସାମୀତି ୱା ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିନୋଦେସ୍ସାମୀତି ୱା ୱିନୋଦାପେସ୍ସାମୀତି ୱା ଧମ୍ମକଥମସ୍ସ କରିସ୍ସାମୀତି ୱା ଏୱଂ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ଭିକ୍ଖୁନା ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଅପେସିତେପି ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ପହିତେତି ୟୋଜନା ।
ଭତ୍ତାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭେସଜ୍ଜପରିୟେସନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାହ – ‘‘ଗିଲାନଭତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିସ୍ସାମି, ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଭତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିସ୍ସାମି, ଗିଲାନଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ପରିୟେସିସ୍ସାମି, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ୱା ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମି ୱା’’ତି । ୱୂପକାସେସ୍ସନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିନୋଦେସ୍ସାମହନ୍ତି ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗରୁଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ହୋତି ପରିୱାସାରହୋ, ସୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଦୂତଂ ପହିଣେୟ୍ୟ ‘ଅହଞ୍ହି ଗରୁଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ପରିୱାସାରହୋ, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଭିକ୍ଖୂ, ଇଚ୍ଛାମି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗତ’ନ୍ତି । ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଅପ୍ପହିତେପି, ପଗେୱ ପହିତେ ‘ପରିୱାସଦାନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରିସ୍ସାମି ୱା ଅନୁସ୍ସାୱେସ୍ସାମି ୱା ଗଣପୂରକୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନୟଂ (ମହାୱ॰ ୧୯୩) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟ ଠିତେନେୱ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଆଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ଉପଚାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମତି, ଛିନ୍ନୱସ୍ସୋ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୨୬୧୫. ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତକରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱସ୍ସଂ ଉପଗତେନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚାଧିକାରେ । ଅୟଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୧୬.‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଦିୱସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିମନ୍ତନାକାରଂ ୱକ୍ଖତି । ପୁବ୍ବନ୍ତି ପଠମଂ । ୱଟ୍ଟତୀତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ସଚେ ଏକସ୍ମିଂ ମହାୱାସେ ପଠମଂୟେୱ କତିକା କତା ହୋତି ‘ଅସୁକଦିୱସଂ ନାମ ସନ୍ନିପତିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ନିମନ୍ତିତୋୟେୱ ନାମ ହୋତି, ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୯) । ‘‘ଉପାସକେହି ‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଦିୱସେ ଦାନାଦୀନି କରୋମ, ସବ୍ବେ ଏୱ ସନ୍ନିପତନ୍ତୂ’ତି କତିକାୟପି କତାୟ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନିମନ୍ତିତୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀ’’ତି କେଚି ।
୨୬୧୭.ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଭଣ୍ଡଂ । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପହିଣନ୍ତୀତି ଚୀୱରଧୋୱନାଦିକମ୍ମେନ ପହିଣନ୍ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଆଣତ୍ତିୟେନ କେନଚି ଅନୱଜ୍ଜକିଚ୍ଚେନ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମିନାୱ ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
୨୬୧୮.ଉଦ୍ଦେସାଦୀନମତ୍ଥାୟାତି ପାଳିୱାଚନାନି ସନ୍ଧାୟ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରିପୁଚ୍ଛାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଗରୂନନ୍ତି ଅଗିଲାନାନମ୍ପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ । ଗନ୍ତୁଂ ଲଭତୀତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁଂ ଲଭତି । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପକରଣତୋ ଭିକ୍ଖୁଂୟେୱ ଗଣ୍ହାତି ।
୨୬୧୯.ଆଚରିୟୋତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଉପଜ୍ଝାୟେନ ନିୱାରିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ସଚେ ପନ ନଂ ଆଚରିୟୋ ‘ଅଜ୍ଜ ମା ଗଚ୍ଛା’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୯) ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦେ ଅନାପତ୍ତି, ହୋତୀତି ପରିଦୀପିତା’’ତି । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦେତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦନିମିତ୍ତଂ । ‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦେ’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗତଂ ନଂ ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେୟେୱ ପୁନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସଚେ ଆଚରିୟୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମା ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱଦତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ପନ ହୋତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ସତ୍ତାହସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ୱୀତିନାମିତତ୍ତା ।
୨୬୨୦.ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଞାତିସ୍ସାତି ମାତାପିତୂହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଞାତିଜନସ୍ସ । ‘‘ଗଚ୍ଛତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ସେସଞାତିକେହି ‘‘ମୟଂ ଗିଲାନା ଭଦନ୍ତାନଂ ଆଗମନଂ ଇଚ୍ଛାମା’’ତି ଚ ‘‘ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେହି ଦାନଂ ଦସ୍ସାମ, ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନଂ ଇଚ୍ଛାମା’’ତି ଚ ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦୂତେ ୱା ପେସିତେ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତୋ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଞାତକୋ ଗିଲାନୋ ହୋତି…ପେ॰… ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ପହିତେ, ନ ତ୍ୱେୱ ଅପ୍ପହିତେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୯୯) ଚ ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପାସକେନ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହାରୋ କାରାପିତୋ ହୋତି…ପେ॰… ଇଚ୍ଛାମି ଦାନଞ୍ଚ ଦାତୁଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସୋତୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ପସ୍ସିତୁନ୍ତି । ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ପହିତେ, ନ ତ୍ୱେୱ ଅପ୍ପହିତେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୮) ଚ ।
୨୬୨୧. ‘‘ଅହଂ ଗାମକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେୱ ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗଚ୍ଛଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଚେ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତେୱ, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସଚେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ହୋତି, ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋପି ନ ହୋତି, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୬୨୨.ୱଜେତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୩) ଗୋପାଲକାନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନେ । ସତ୍ଥେତି ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସକଟସତ୍ଥାନଂ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠୋକାସେ । ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଅନାପତ୍ତୀତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତି, ତେହି ୱିୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗମନେ ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱ, ପୱାରେତୁଞ୍ଚ ନ ଲଭତି ।
ୱଜାଦୀସୁ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପାସକା ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘କୁଟିକା ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସଚେ କରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି, ସାଲାସଙ୍ଖେପେନ ଠିତସକଟସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତେନ ଆଲୟୋ କାତବ୍ବୋ । ସତ୍ଥେ ପନ କୁଟିକାଦୀନଂ ଅଭାୱେ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଆଲୟକରଣମତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଆଲୟୋ ନାମ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ।
ସଚେ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେୟେୱ ସତ୍ଥେ ପୱାରଣଦିୱସୋ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ଅଥ ସତ୍ଥୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ପତ୍ଥିତଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅତିକ୍କମତି । ପତ୍ଥିତଟ୍ଠାନେ ୱସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ଅଥାପି ସତ୍ଥୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ଅନ୍ତରା ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ତିଟ୍ଠତି ୱା ୱିପ୍ପକିରତି ୱା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମେ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୱାରେତବ୍ବଂ, ଅପ୍ପୱାରେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ନାୱାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତେନାପି କୁଟିୟଂୟେୱ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତେ ଆଲୟୋ କାତବ୍ବୋ। ସଚେ ଅନ୍ତୋତେମାସଂ ନାୱା ସମୁଦ୍ଦେୟେୱ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ଅଥ ନାୱା କୂଲଂ ଲଭତି, ସୟଞ୍ଚ ପରତୋ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ନାୱାୟ ଲଦ୍ଧଗାମେୟେୱ ୱସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ସଚେପି ନାୱା ଅନୁତୀରମେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପଠମଂ ଲଦ୍ଧଗାମେୟେୱ ୱସିତୁକାମୋ, ନାୱା ଗଚ୍ଛତୁ, ଭିକ୍ଖୁନା ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପୱାରେତବ୍ବଂ ।
ଇତି ୱଜେ, ସତ୍ଥେ, ନାୱାୟନ୍ତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ନତ୍ଥି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଆପତ୍ତି, ପୱାରେତୁଞ୍ଚ ଲଭତି ।
୨୬୨୩.ସତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେତି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଊନତ୍ତେ ସତି । ସରୀରାଫାସୁତାୟ ୱାତି ସରୀରସ୍ସ ଅଫାସୁତାୟ ଆବାଧେ ୱା ସତି । ୱସ୍ସଂ ଛେତ୍ୱାପି ପକ୍କମେତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାପି ୟଥାଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ୱସ୍ସଂ ଅଛେତ୍ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣେ ସତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି ।
୨୬୨୪.ୟେନ କେନନ୍ତରାୟେନାତି ରାଜନ୍ତରାୟାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱସ୍ସଂ ନୋପଗତୋ, ତେନାପି ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ୱାପି ଦୁତିୟା ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୨୫-୬.ସତ୍ତାହନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ୱୀତିନାମେତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱାପି ୱା ବହିଦ୍ଧା ଏୱ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତି ଚେ । ୟୋ ଗଚ୍ଛତି, ୟୋ ଚ ୱୀତିନାମେତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ପୁରିମାପି ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅନୁପଗତତ୍ତା, ଛିନ୍ନୱସ୍ସତ୍ତା ଚ ପୁରିମାପି ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ନ ୱିଜ୍ଜତି ନ ଲଭତି । ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପଚାରାତିକ୍କମେ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଚ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ୱସଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସଂୱାଦେ ଅସଚ୍ଚାପନେ ଆପତ୍ତି ହୋତି । କତମାତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ନ କେୱଲଂ ଏତସ୍ସେୱ ୱିସଂୱାଦେ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଇତରେସମ୍ପି ପଟିସ୍ସୱାନଂ ୱିସଂୱାଦେ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ – ‘‘ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ‘ଇମଂ ତେମାସଂ ଇଧ ୱସ୍ସଂ ୱସଥା’ତି ଏତସ୍ସେୱ ପଟିସ୍ସୱସ୍ସ ୱିସଂୱାଦେ ଆପତ୍ତି, ‘ଇମଂ ତେମାସଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥ, ଉଭୋପି ମୟଂ ଇଧ ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମ, ଏକତୋୱ ଉଦ୍ଦିସାପେସ୍ସାମା’ତି ଏୱମାଦିନାପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଟିସ୍ସୱସ୍ସ ୱିସଂୱାଦେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୭) । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଟିସ୍ସୱକାଲେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱିସଂୱାଦନପଚ୍ଚୟା ହୋତି । ପଠମଂ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ପଟିସ୍ସୱେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୱିସଂୱାଦେନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୨୬୨୭. ‘‘ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ଅରୁଣଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଦହେୱ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ପକ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ, ‘‘କୋ ୱାଦୋ ୱସିତ୍ୱା ବହି ଗଚ୍ଛତୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ‘‘ନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପନାରୁଣ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପନାରୁଣ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୬୨୮.ୱସିତ୍ୱାତି ଦ୍ୱୀହତୀହଂ ୱସିତ୍ୱା । ୟଥା ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାୱ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି, ତଥା ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ଅରୁଣଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାୱ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୧) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ସତ୍ତମାରୁଣେନ ପଟିବଦ୍ଧଦିୱସଂ ସତ୍ତମେନ ଅରୁଣେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତମଅରୁଣବ୍ଭନ୍ତରେ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠମଂ ଅରୁଣଂ ବହି ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନପରଂ, ନ ସତ୍ତମଅରୁଣସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଭାୱଦସ୍ସନପରନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ସିକ୍ଖାଭାଜନଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଚ ତଥା ୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।
୨୬୨୯. ‘‘ନୋପେତି ଅସତିୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ନୋପେତୀତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ୱଚୀଭେଦେନ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି ।
୨୬୩୦. ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁମାହ ‘‘ନ ଦୋସୋ କୋଚି ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
୨୬୩୧. ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନେ ନିଚ୍ଛାରିତେ ଏୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିଚ୍ଛାରିତେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଂସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସକିଂ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ନିଚ୍ଛାରିତେପି ୱସ୍ସୂପଗତୋ ନାମ ହୋତୀତି । ୟଥାହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀତି ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱାୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୪) ।
୨୬୩୨. ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆଗଚ୍ଛତୁ ୱା ମା ୱା, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୭) ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆଦିଂ ତୁ ନୱମିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ନୱମିଂ ପଭୁତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନେୱ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ପୱାରଣଦିୱସେପି ତଦହେୱ ଆଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ପୱାରଣତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଲବ୍ଭମାନେନ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପୱାରେତ୍ୱା ପନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ପୱାରଣାୟ ତଂଦିୱସସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୨୦୭) ହି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ। ସୋ ପଚ୍ଛା ଆଗଚ୍ଛତୁ ୱା ମା ୱା, ଦୋସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ପୱାରଣକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୩୩.‘‘ପୱାରଣା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସୀ’’ତିଆଦୀହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିନେ କାତବ୍ବା ପୱାରଣା ଅଭେଦୋପଚାରେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ସାମଗ୍ଗୀ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତସରୂପାୱ । ସାମଗ୍ଗିପୱାରଣଂ କରୋନ୍ତେହି ଚ ପଠମଂ ପୱାରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକଚାତୁମାସିପୁଣ୍ଣମା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ କାତବ୍ବା, ତତୋ ପଚ୍ଛା ୱା ପୁରେ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେୱାଚୀ ଦ୍ୱେକୱାଚୀତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ…ପେ॰… ତେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟ, ଏକୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ତଂ ତଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା କାତବ୍ବା ପୱାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୬୩୪.ତୀଣି କମ୍ମାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା, ଅନ୍ତେନେୱ ପୱାରୟେତି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରଣକମ୍ମାନି, ଅଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗଂ ପୱାରଣକମ୍ମଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗଂ ପୱାରଣକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୨) ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦିଦଂ ଅଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗଂ ପୱାରଣକମ୍ମଂ, ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପଂ ପୱାରଣକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ…ପେ॰… ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦିଦଂ ଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗଂ ପୱାରଣକମ୍ମଂ, ଏୱରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରଣକମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାୱ॰ ୨୧୨) ତୀଣି ଅକତ୍ତବ୍ବାନି ପୱାରଣକମ୍ମାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କାତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତେନ ଚତୁତ୍ଥେନ ପୱାରଣକମ୍ମେନ ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ୱିଭାଗେକଦେସଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ପନାୱାସେ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖତି ।
୨୬୩୫.ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସମାପେତ୍ୱାତି –
‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ପଦୀପୋ ଚ, ଉଦକଂ ଆସନେନ ଚ ।
ପୱାରଣାୟ ଏତାନି, ‘ପୁବ୍ବକରଣ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
‘‘ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଉତୁକ୍ଖାନଂ, ଭିକ୍ଖୁଗଣନା ଚ ଓୱାଦୋ ।
ପୱାରଣାୟ ଏତାନି, ‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତଂ ନୱୱିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ।
ପତ୍ତକଲ୍ଲେ ସମାନିତେତି –
‘‘ପୱାରଣା ୟାୱତିକା ଚ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା,
ସଭାଗାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।
ୱଜ୍ଜନୀୟା ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ତସ୍ମିଂ ନ ହୋନ୍ତି,
‘ପତ୍ତକଲ୍ଲ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ପତ୍ତକଲ୍ଲେ ସମୋଧାନିତେ ପରିସମାପିତେ ।
ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜ ପୱାରଣା, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୦) ଏୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ଚ ‘‘ତେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଦାନାଦିକରଣେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ରତ୍ତିୟା ଖେପିତାୟ ଚ ରାଜାଦିଅନ୍ତରାୟେ ସତି ଚ ତଦନୁରୂପତୋ ‘‘ଦ୍ୱେୱାଚିକଂ, ଏକୱାଚିକଂ, ସମାନୱସ୍ସିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା, ତାସଂ ୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ତେୱାଚିକଞ୍ଚ ଦ୍ୱେୱାଚିକଞ୍ଚ ଏକୱାଚିକଞ୍ଚ ପୱାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସମାନୱସ୍ସିକଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘ତେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ତେୱାଚିକମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ‘ଦ୍ୱେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେୱାଚିକଞ୍ଚ ତେୱାଚିକଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ଏକୱାଚିକଞ୍ଚ ସମାନୱସ୍ସିକଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘ଏକୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଏକୱାଚିକଦ୍ୱେୱାଚିକତେୱାଚିକାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ସମାନୱସ୍ସିକମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘ସମାନୱସ୍ସିକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୦) ।
କାତବ୍ବାତି ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ ‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଆୱୁସୋ, ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘଂ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ କାତବ୍ବା । ନୱକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀତି (ମହାୱ॰ ୨୧୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ କାତବ୍ବା ।
୨୬୩୬. ଥେରେସୁ ପୱାରେନ୍ତେସୁ ୟୋ ପନ ନୱୋ, ସୋ ସୟଂ ୟାୱ ପୱାରେତି, ତାୱ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୩୭. ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତୟୋପି ୱା ଏକାୱାସେ ଏକସୀମାୟଂ ୱସନ୍ତି ଚେ, ଞତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ, ଅଜ୍ଜ ପୱାରଣା, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୬) ଗଣଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୱାରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ପୱାରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତେ ତୟୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱମସ୍ସୁ ୱଚନୀୟା ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ୱଦନ୍ତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ୱଦନ୍ତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୬) ପୱାରେତବ୍ବଂ । ନୱେନପି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ୱଦନ୍ତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ୱଦନ୍ତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱାରେତବ୍ବଂ ।
୨୬୩୮.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୱାରେୟ୍ୟୁଂ, ୱିନା ଞତ୍ତିଂ ଦୁୱେ ଜନା। ତେସୁ ଥେରେନ ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ୱଦତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମା ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୱାରେମି…ପେ॰… ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୭) ପୱାରେତବ୍ବଂ । ନୱେନପି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୱାରେମି…ପେ॰… ୱଦତୁ ମଂ ଆୟସ୍ମା ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୱାରେମି…ପେ॰… ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱାରେତବ୍ବଂ ।
ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସମାପେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ପୱାରଣା ଚାତୁଦ୍ଦସୀ’’ତି ୱା ‘‘ପନ୍ନରସୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ। ୟଥାହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ପୱାରଣାତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଚାତୁଦ୍ଦସିକା ହୋତି, ‘ଅଜ୍ଜ ମେ ପୱାରଣା ଚାତୁଦ୍ଦସୀ’ତି, ସଚେ ପନ୍ନରସିକା, ‘ଅଜ୍ଜ ମେ ପୱାରଣା ପନ୍ନରସୀ’ତି ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୮), ଇମିନା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହାଦିଞତ୍ତୀସୁ ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ସୋ ସୋ ୱୋହାରୋ କାତବ୍ବୋତି ଦୀପିତମେୱ ।
ସେସା ସଙ୍ଘପୱାରଣାତି ପଞ୍ଚହି, ଅତିରେକେହି ୱା ଭିକ୍ଖୂହି କତ୍ତବ୍ବା ପୱାରଣା ସଙ୍ଘପୱାରଣା ।
୨୬୩୯.ପୱାରିତେତି ପଠମପୱାରଣାୟ ପୱାରିତେ । ଅନାଗତୋତି କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ପୁରିମିକାୟ ଚ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଚ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଅନୁପଗତୋ । ଅୱୁତ୍ଥୋତି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୱଣ୍ଣନାୟ ‘‘ଅୱୁତ୍ଥୋତି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତୋ ଅପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ‘ଅୱୁତ୍ଥୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘ତେସଂ ସନ୍ତିକେ’’ତି ସେସୋ ।
୨୬୪୦-୧. ୟସ୍ମିଂ ପନାୱାସେ ପଞ୍ଚ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତୟୋ ୱା ସମଣା ୱସନ୍ତି, ତେ ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ସ ପୱାରଣଂ ହରିତ୍ୱାନ ସଚେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୱାରେନ୍ତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ସେସନ୍ତି ‘‘ଅଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପୱାରଣାଧିକାରେ । ବୁଧୋତି ୱିନୟଧରୋ । ଉପୋସଥେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଉପୋସଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ । ନୟେତି ଜାନେୟ୍ୟ ।
୨୬୪୨.ସମ୍ପାଦେତତ୍ତନୋ ସୁଚିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପୋସଥଂ ସମ୍ପାଦେତି । ସବ୍ବଂ ସାଧେତୀତି ଉପୋସଥାଦିସବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ନତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଉପୋସଥଂ ନ ନିପ୍ଫାଦେତି ।
୨୬୪୩.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସୁଚିଂ ନ ସାଧେତି, ତସ୍ମା । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ । କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧତ୍ଥମେୱିଧାତି ଉପୋସଥାଦିକମ୍ମନିପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଉପୋସଥକମ୍ମାଦିପକରଣେ । ପାରିସୁଦ୍ଧିପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରଣା ସଙ୍ଗହିତା । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଛନ୍ଦଂ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱା, ଗହେତ୍ୱା ୱା ପୱାରଣ’’ନ୍ତି ।
ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ଦେନ୍ତେନ ସଚେ ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଛନ୍ଦାଦିହାରକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଦମ୍ମି, ଛନ୍ଦଂ ମେ ହର, ଛନ୍ଦଂ ମେ ଆରୋଚେହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୫), ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦମ୍ମି, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ମେ ହର, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ମେ ଆରୋଚେହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୪), ‘‘ପୱାରଣଂ ଦମ୍ମି, ପୱାରଣଂ ମେ ହର, ପୱାରଣଂ ମେ ଆରୋଚେହି, ମମତ୍ଥାୟ ପୱାରେହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୩) ।
୨୬୪୪. ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଏକେନା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏକେନ ବହୂନମ୍ପି ଛନ୍ଦୋ ହାତବ୍ବୋ, ତଥା ପାରିସୁଦ୍ଧି ହାତବ୍ବା । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପୱାରଣା ହାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ପରମ୍ପରାହଟୋ ଛନ୍ଦୋତି ବହୂନଂ ୱା ଏକସ୍ସ ୱା ଛନ୍ଦାଦିହାରକସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞେନ ଗହିତା ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣା । ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନ ଗଚ୍ଛତି ଅନୱଜ୍ଜଭାୱାୟ ନ ପାପୁଣାତି ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକଛନ୍ଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅଗମନେନ ୱଗ୍ଗଭାୱକରଣତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକାୟ ପଠମୱଲୟଂ ଦୁତିୟୱଲୟଂ ପାପୁଣାତି, ନ ତତିୟଂ, ଏୱମିମେପି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଦାୟକେନ ୟସ୍ସ ଦିନ୍ନା, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକାସଦିସତ୍ତା ‘‘ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକାଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି ସଙ୍ଖଲିକାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୨୬୪୫-୬. ଛନ୍ଦଂ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଛନ୍ଦାଦିହାରକୋ ସଙ୍ଘମପ୍ପତ୍ୱା ସଚେ ସାମଣେରାଦିଭାୱଂ ପଟିଜାନେୟ୍ୟ ୱା ୱିବ୍ଭମେୟ୍ୟ ୱା ମରେୟ୍ୟ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ଛନ୍ଦାଦିଭାୱଂ ନାହଟଂ ହୋତି, ସଙ୍ଘଂ ପତ୍ୱା ଏୱଂ ସିୟା ସାମଣେରାଦିଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ, ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ, କାଲକତୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ସବ୍ବଂ ହଟଂ ଆନୀତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ସାମଣେରାଦିଭାୱଂ ୱା ପଟିଜାନେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅହଂ ସାମଣେରୋ’’ତିଆଦିନା ଭୂତଂ ସାମଣେରାଦିଭାୱଂ କଥେୟ୍ୟ, ପଚ୍ଛା ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ଗହିତୋ ।
୨୬୪୭.ସଙ୍ଘଂ ପତ୍ୱାତି ଅନ୍ତମସୋ ତଂତଂକମ୍ମପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଘସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଂ ପତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପମତ୍ତୋତି ପମାଦଂ ସତିସମ୍ମୋସଂ ପତ୍ତୋ । ସୁତ୍ତୋତି ନିଦ୍ଦୂପଗତୋ । ଖିତ୍ତଚିତ୍ତକୋତି ୟକ୍ଖାଦୀହି ୱିକ୍ଖେପମାପାଦିତଚିତ୍ତୋ । ନାରୋଚେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଆହଟଭାୱଂ ଏକସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ କଥେତି । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ସଞ୍ଚେତେତ୍ୱା ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ଅନାଦରିୟୋ ନାରୋଚେତି, ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି ।
୨୬୪୮.ୟେ ତେତି ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରା ୱା ନୱା ୱା ମଜ୍ଝିମା ୱା । ୱିପସ୍ସନାତି ସହଚରିୟେନ ସମଥୋପି ଗୟ୍ହତି । ସମଥୱିପସ୍ସନା ଚ ଇଧ ତରୁଣାୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ତରୁଣାହି ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରତ୍ତିନ୍ଦିୱନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅତନ୍ଦିତାତି ଅନଲସା ।
‘‘ରତ୍ତିନ୍ଦିୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରତ୍ତି-ସଦ୍ଦେନ ରତ୍ତିୟାୟେୱ ଗହଣଂ, ଉଦାହୁ ଏକଦେସସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବା ଚ ସା ରତ୍ତି ଚାତି ପୁବ୍ବରତ୍ତି, ପଠମୟାମୋ, ଅପରା ଚ ସା ରତ୍ତି ଚାତି ଅପରରତ୍ତି, ପଚ୍ଛିମୟାମୋ, ପୁବ୍ବରତ୍ତି ଚ ଅପରରତ୍ତି ଚାତି ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେ ସମାସନ୍ତେ ଅ-କାରପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ମଜ୍ଝିମୟାମେ କାୟଦରଥୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ସୁପନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁରିମପଚ୍ଛିମୟାମେସୁ ନିରନ୍ତରଭାୱନାନୁୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନା ପରାୟନା ସମଥୱିପସ୍ସନାୱ ପରଂ ଅୟନଂ ପତିଟ୍ଠା ଏତେସନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାପରାୟନା, ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୬୪୯. ଲଦ୍ଧୋ ଫାସୁୱିହାରୋ ୟେହି ତେ ଲଦ୍ଧଫାସୁୱିହାରା, ତେସଂ । ଫାସୁୱିହାରୋତି ଚ ସୁଖୱିହାରସ୍ସ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ତରୁଣା ସମଥୱିପସ୍ସନା ଅଧିପ୍ପେତା, ପଟିଲଦ୍ଧତରୁଣସମଥୱିପସ୍ସନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସିୟା ନ ପରିହାନିତି ପରିହାନି ନାମ ଏୱଂ କତେ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।
କତ୍ତିକମାସକେତି ଚୀୱରମାସସଙ୍ଖାତେ କତ୍ତିକମାସେ ପୱାରଣାୟ ସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ସଙ୍ଗାହୋ’’ତି ଦୀଘୋ କତୋ, ପୱାରଣାସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –
‘‘ପୱାରଣାସଙ୍ଗହୋ ଚ ନାମାୟଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଥାମଗତସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ଚ ନ ଦାତବ୍ବୋ । ତରୁଣସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭିନୋ ପନ ସବ୍ବେ ୱା ହୋନ୍ତୁ, ଉପଡ୍ଢା ୱା, ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା, ଏକସ୍ସପି ୱସେନ ଦାତବ୍ବୋୟେୱ । ଦିନ୍ନେ ପୱାରଣାସଙ୍ଗହେ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ପରିହାରୋୱ ହୋତି, ଆଗନ୍ତୁକା ତେସଂ ସେନାସନଂ ଗହେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ତେହିପି ଛିନ୍ନୱସ୍ସେହି ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପୱାରେତ୍ୱା ପନ ଅନ୍ତରାପି ଚାରିକଂ ପକ୍କମିତୁଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୧) ।
ପୱାରଣାସଙ୍ଗହସ୍ସ ଦାନପ୍ପକାରୋ ପନ ପାଳିତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ପୱାରଣକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୫୦. ଏଳକା ଚ ଅଜା ଚ ମିଗା ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପସୂନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେ ଏକତ୍ତନପୁଂସକତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାସିତତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏଳକାନଞ୍ଚ ଅଜାନଞ୍ଚ ମିଗାନଂ ରୋହିତେଣିକୁରୁଙ୍ଗାନଞ୍ଚ । ପସଦା ଚ ମିଗମାତା ଚ ପସଦମିଗମାତା, ‘‘ପସଦମିଗମାତୁୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ପସଦ’’ନ୍ତି ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋ । ପସଦମିଗମାତୁୟା ଚ ଚମ୍ମଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ମିଗାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଗହିତାନମେୱେତ୍ଥ ୱିଭାଗଦସ୍ସନଂ ‘‘ରୋହିତେଣୀ’’ତିଆଦି । ରୋହିତାଦୟୋ ମିଗୱିଭାଗୱିସେସା ।
୨୬୫୧.ଏତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଚମ୍ମଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଚମ୍ମଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଚ –
‘‘ମକ୍କଟୋ କାଳସୀହୋ ଚ, ସରଭୋ କଦଲୀମିଗୋ ।
ୟେ ଚ ୱାଳମିଗା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଚମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) –
ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚମ୍ମମାହ । ମକ୍କଟୋ ନାମ ସାଖମିଗୋ । କାଳସୀହୋ ନାମ ମହାମୁଖୱାନରଜାତିକୋ । ୱାଳମିଗା ନାମ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ ୱାଳମିଗାତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛା, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେୟେୱ, ୟେସଂ ପନ ଚମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅନ୍ତମସୋ ଗୋମହିଂସସ୍ସମିଳାରାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘ୱାଳମିଗା’ତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।
ଥୱିକା ଚ ଉପାହନା ଚ ଥୱିକୋପାହନଂ । ଅମାନୁସଂ ମନୁସ୍ସଚମ୍ମରହିତଂ ସବ୍ବଂ ଚମ୍ମଂ ଥୱିକୋପାହନେ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଥୱିକାତି ଉପାହନାଦିକୋସକସ୍ସ ଗହଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ମନୁସ୍ସଚମ୍ମଂ ଠପେତ୍ୱା ୟେନ କେନଚି ଚମ୍ମେନ ଉପାହନା ୱଟ୍ଟତି । ଉପାହନାକୋସକସତ୍ଥକକୋସକକୁଞ୍ଜିକାକୋସକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) ।
୨୬୫୨. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ୱଚନତୋ ‘‘ୱଟ୍ଟନ୍ତି ମଜ୍ଝିମେ ଦେସେ, ନ ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମେ ଦେସେତି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଗଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତସୀମାପରିଚ୍ଛେଦେ ମଜ୍ଝିମଦେସେ । ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନାତି ଚତୁପଟଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବହୁପଟଲା ଉପାହନା । ୟଥାହ – ‘‘ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନାତି ଚତୁପଟଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୫) । ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅନ୍ତୋଆରାମେତି ଏତ୍ଥ ପକରଣତୋ ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ଲବ୍ଭତି, ଗିଲାନାନମିତରେସଞ୍ଚ ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଚାତି ଅନ୍ତୋଆରାମେ, ବହି ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥାପି । ରୋଗିନୋତି ଗିଲାନସ୍ସ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୫୩. ପୁଟବଦ୍ଧା ଖଲ୍ଲକବଦ୍ଧାଚାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିସେସୋ ପନେତାସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ପୁଟବଦ୍ଧାତି ୟୋନକଉପାହନା ୱୁଚ୍ଚତି, ୟା ୟାୱଜଙ୍ଘତୋ ସବ୍ବପାଦଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ଖଲ୍ଲକବଦ୍ଧାତି ପଣ୍ହିପିଧାନତ୍ଥଂ ତଲେ ଖଲ୍ଲକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତା’’ତି । ପାଲିଗୁଣ୍ଠିମା ଚ ‘‘ପଲିଗୁଣ୍ଠିତ୍ୱା କତା, ୟା ଉପରି ପାଦମତ୍ତମେୱ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ନ ଜଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତାୱ । ତୂଲପୁଣ୍ଣାତି ତୂଲପିଚୁନା ପୂରେତ୍ୱା କତା ।
ସବ୍ବାୱ ନୀଲା ସବ୍ବନୀଲା, ସା ଆଦି ୟାସଂ ତା ସବ୍ବନୀଲାଦୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହାନାମରତ୍ତପରିୟନ୍ତାନଂ ଗହଣଂ । ଏତାସଂ ସରୂପଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀଲିକା ଉମାପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା ହୋତି, ପୀତିକା କଣିକାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା, ଲୋହିତିକା ଜୟସୁମନପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା, ମଞ୍ଜିଟ୍ଠିକା ମଞ୍ଜିଟ୍ଠୱଣ୍ଣା ଏୱ, କଣ୍ହା ଅଦ୍ଦାରିଟ୍ଠକୱଣ୍ଣା, ମହାରଙ୍ଗରତ୍ତା ସତପଦିପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣା, ମହାନାମରତ୍ତା ସମ୍ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣା ହୋତି ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣା । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘ପଦୁମପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୬) । ସବ୍ବନୀଲାଦୟୋପି ଚାତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ନୀଲାଦିୱଦ୍ଧିକାନଂ ଗହଣଂ ।
୨୬୫୪.ଚିତ୍ରାତି ୱିଚିତ୍ରା । ମେଣ୍ଡୱିସାଣୂପମୱଦ୍ଧିକାତି ମେଣ୍ଡାନଂ ୱିସାଣସଦିସୱଦ୍ଧିକା, କଣ୍ଣିକଟ୍ଠାନେ ମେଣ୍ଡସିଙ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ୱଦ୍ଧେ ୟୋଜେତ୍ୱା କତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମେଣ୍ଡୱିସାଣୂପମୱଦ୍ଧିକା’’ତି ଇଦଂ ଅଜୱିସାଣୂପମୱଦ୍ଧିକାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ମୋରସ୍ସ ପିଞ୍ଛେନ ପରିସିବ୍ବିତାତି ତଲେସୁ ୱା ୱଦ୍ଧେସୁ ୱା ମୋରପିଞ୍ଛେହି ସୁତ୍ତକସଦିସେହି ପରିସିବ୍ବିତା । ଉପାହନା ନ ଚ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୫୫.ମଜ୍ଜାରାତି ବିଳାରା । କାଳକା ରୁକ୍ଖକଣ୍ଟକା । ଊଲୂକା ପକ୍ଖିବିଳାଲା । ସୀହାତି କେସରସୀହାଦୟୋ ସୀହା । ଉଦ୍ଦାତି ଚତୁପ୍ପଦଜାତିକା । ଦୀପୀ ସଦ୍ଦଲା । ଅଜିନସ୍ସାତି ଏୱଂନାମିକସ୍ସ । ପରିକ୍ଖଟାତି ଉପାହନପରିୟନ୍ତେ ଚୀୱରେ ଅନୁୱାତଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚମ୍ମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କତା ।
୨୬୫୬. ସଚେ ଈଦିସା ଉପାହନା ଲଭନ୍ତି, ତାସଂ ୱଳଞ୍ଜନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁଟାଦିଂ ଅପନେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପୁଟାଦିଂ ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଅପନେତ୍ୱା ୱା ଉପାହନା ଧାରେତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଏୱମକତ୍ୱା ଲଦ୍ଧନୀହାରେନେୱ ଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଏତାସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ସଚେ ତାନି ଖଲ୍ଲକାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ୱଳଞ୍ଜିତୁଂ, ୱଳଞ୍ଜେତବ୍ବା, ତେସୁ ପନ ସତି ୱଳଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୬) ।
ୱଣ୍ଣଭେଦଂତଥା କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକଦେସେନା’’ତି ସେସୋ । ‘‘ସବ୍ବସୋ ୱା’’ତି ଆହରିତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ୱା ଏକଦେସେନ ୱା ୱଣ୍ଣଭେଦଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବନୀଲାଦୟୋ ଉପାହନା ଧାରେତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ତଥା ଅକତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଥାହ ‘‘ଏତାସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ରଜନଂ ଚୋଳକେନ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ଭିନ୍ନେ ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି । ନୀଲୱଦ୍ଧିକାଦୟୋପି ୱଣ୍ଣଭେଦଂ କତ୍ୱା ଧାରେତବ୍ବା ।
୨୬୫୭.ତତ୍ଥ ଠାନେ ପସ୍ସାୱପାଦୁକା, ୱଚ୍ଚପାଦୁକା, ଆଚମନପାଦୁକାତି ତିସ୍ସୋ ପାଦୁକାୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବାପି ପାଦୁକା ତାଲପତ୍ତିକାଦିଭେଦା ସବ୍ବାପି ସଙ୍କମନୀୟା ପାଦୁକା ଧାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୫୮. ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଂ ଉଚ୍ଚାସୟନସଞ୍ଞିତଂ ଆସନ୍ଦିଞ୍ଚେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କଞ୍ଚ ସେୱମାନସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆସନ୍ଦୀ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୱ । ପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ପାଦେସୁ ଆହରିମାନି ୱାଳରୂପାନି ଠପେତ୍ୱା କତୋ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଦାରୁମ୍ହି କଟ୍ଠକମ୍ମୱସେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତାନି ଅସଂହାରିମାନି ତତ୍ରଟ୍ଠାନେୱ ୱାଳରୂପାନି ୟସ୍ସ ପାଦେସୁ ସନ୍ତି, ଏୱରୂପୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ କପ୍ପତୀତି ‘‘ଆହରିମେନା’’ତି ଇମିନାୱ ଦୀପିତଂ । ‘‘ଅକପ୍ପିୟରୂପକତୋ ଅକପ୍ପିୟମଞ୍ଚୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ’’ତି ହି ସାରସମାସେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୬୫୯.ଗୋନକନ୍ତି ଦୀଘଲୋମକମହାକୋଜୱଂ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକାନି କିର ତସ୍ସ ଲୋମାନି, କାଳୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ହୋତି । ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲତୋ ଊନକପ୍ପମାଣଲୋମୋ କୋଜୱୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କୁତ୍ତକନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ ନାଟକିତ୍ଥୀନଂ ଠତ୍ୱା ନଚ୍ଚନୟୋଗ୍ଗଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଭିତ୍ତିଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିକୱିଚିତ୍ରଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ପଟିକନ୍ତି ଉଣ୍ଣାମୟଂ ସେତତ୍ଥରଣଂ । ପଟଲିକନ୍ତି ଘନପୁପ୍ଫକଂ ଉଣ୍ଣାମୟଂ ଲୋହିତତ୍ଥରଣଂ, ୟୋ ‘‘ଆମଲକପତ୍ତୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏକନ୍ତଲୋମିନ୍ତି ଉଭତୋ ଉଗ୍ଗତଲୋମଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ୱିକତିନ୍ତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିରୂପୱିଚିତ୍ରଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ‘‘ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ଏକତୋଦସଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି ଦୀଘନିକା । ତୂଲିକନ୍ତି ରୁକ୍ଖତୂଲଲତାତୂଲପୋଟକିତୂଲସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ତୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରପୁଣ୍ଣଂ ପକତିତୂଲିକଂ । ଉଦ୍ଦଲୋମିକନ୍ତି ଏକତୋ ଉଗ୍ଗତଲୋମଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ‘‘ଉଦ୍ଦଲୋମୀତି ଉଭତୋଦସଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ଏକତୋଦସଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫) ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାରସମାସେ ପନ ‘‘ଉଦ୍ଦଲୋମୀତି ଏକତୋ ଉଗ୍ଗତପୁପ୍ଫଂ । ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ଉଭତୋ ଉଗ୍ଗତପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୬୬୦.କଟ୍ଟିସ୍ସନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବିତଂ କୋସେୟ୍ୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ । ‘‘କୋସେୟ୍ୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟନ୍ତି କୋସେୟ୍ୟକସଟମୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, କନ୍ତିତକୋସେୟ୍ୟପୁଟମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସେୟ୍ୟନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବିତଂ କୋସିୟସୁତ୍ତମୟଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ । ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତଂ ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକଂ ସବ୍ବାନେୱ ଗୋନକାଦୀନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକ’’ନ୍ତି ଏତେନ ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତାପି ତୂଲିକା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ୟାନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି, ତାନି ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ଚ ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିନୟପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବତ୍ତା ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦେସନାୟଂ ପନ ଗହଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫) ଅପରେ ।
ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥତ୍ଥରନ୍ତି ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥରିତଂ ଅତ୍ଥରଣଂ ହତ୍ଥତ୍ଥରଣଂ ନାମ । ଅସ୍ସରଥତ୍ଥରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଦଲିମିଗପୱର-ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣକମ୍ପି ଚାତି କଦଲିମିଗଚମ୍ମଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତେନ କତଂ ପୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ କିର ସେତୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପରି କଦଲିମିଗଚମ୍ମଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ସିବ୍ବେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀ ଗହିତା । ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀ ନାମ ଅଜିନଚମ୍ମେହି ମଞ୍ଚପମାଣେନ ସିବ୍ବେତ୍ୱା କତା ପୱେଣୀ । ତାନି କିର ଚମ୍ମାନି ସୁଖୁମତରାନି, ତସ୍ମା ଦୁପଟ୍ଟତିପଟ୍ଟାନି କତ୍ୱା ସିବ୍ବନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀ’’ତି ।
୨୬୬୧.ରତ୍ତୱିତାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାତି କୁସୁମ୍ଭାଦିରତ୍ତସ୍ସ ଲୋହିତୱିତାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେହି ଅତ୍ଥତଂ ସୟନାସନଞ୍ଚ । କସାୱରତ୍ତୱିତାନସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠା କପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ହେଟ୍ଠା ଅକପ୍ପିୟେ’’ତିଆଦି ।
ଦ୍ୱିଧାରତ୍ତୂପଧାନକନ୍ତି ସୀସପସ୍ସେ, ପାଦପସ୍ସେ ଚାତି ଉଭତୋପସ୍ସେ ପଞ୍ଞତ୍ତରତ୍ତବିବ୍ବୋହନୱନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ‘‘ୟଂ ପନ ଏକମେୱ ଉପଧାନଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ରତ୍ତଂ ୱା ହୋତି ପଦୁମୱଣ୍ଣଂ ୱା ୱିଚିତ୍ରଂ ୱା, ସଚେ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୪) ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେନେୱ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟରତ୍ତାନିପି ଦ୍ୱେ ବିବ୍ବୋହନାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ରତ୍ତୱିତାନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଲୋହିତକାନି ଦ୍ୱେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦାତବ୍ବାନି, ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମଞ୍ଚେ ତିରିୟଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ଲଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫) ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସ ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ଗିଲାନସ୍ସ ବିବ୍ବୋହନାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗିଲାନୋୟେୱ ମଞ୍ଚେ ତିରିୟଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୬୬୨. ଉଦ୍ଧଂ ସେତୱିତାନମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ଅକପ୍ପିୟେ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ସତି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ।
୨୬୬୩.‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଆସନ୍ଦାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ୱଟ୍ଟନାକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ସେସଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଗୋନକାଦି ଦ୍ୱିଧାରତ୍ତୂପଧାନକପରିୟନ୍ତଂ ସବ୍ବଂ । ଗିହିସନ୍ତକନ୍ତି ଗିହୀନଂ ସନ୍ତକଂ ତେହିୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱା ତେସଂ ଆଣତ୍ତିୟା ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ଲଭତେତି ନିସୀଦିତୁଂ ଲଭତି ।
୨୬୬୪. ତଂ କତ୍ଥ ଲଭତୀତି ପଦେସନିୟମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଧମ୍ମାସନେ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମାସନେତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଦି ଧମ୍ମାସନେ ସଙ୍ଘିକମ୍ପି ଗୋନକାଦିଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅନାଣତ୍ତା ଆରାମିକାଦୟୋ ସୟମେୱ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି ଚେୱ ନୀହରନ୍ତି ଚ, ଏତଂ ଗିହିୱିକତନୀହାରଂ ନାମ । ଇମିନା ଗିହିୱିକତନୀହାରେନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୦; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ୫୬ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ । ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ୱାତି ୱିହାରେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପରିୱେସନଟ୍ଠାନେ ୱା ଭୋଜନସାଲାୟଂ ୱା । ଅପିସଦ୍ଦେନ ଗିହୀନଂ ଗେହେପି ତେହି ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଗୋନକାଦିମ୍ହି ନିସୀଦିତୁଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଧମ୍ମାସନାଦିପଦେସନିୟମନେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗିହିପଞ୍ଞତ୍ତେପି ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଭୂମତ୍ଥରଣକେତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତେ’’ତି ସେସୋ । ତତ୍ଥାତି ସଙ୍ଘିକେ ୱା ଗିହିସନ୍ତକେ ୱା ଗୋନକାଦିମ୍ହି ସହଧମ୍ମିକେହି ଅନାଣତ୍ତେହି ଗିହୀହି ଏୱ ଭୂମତ୍ଥରଣେ କତେ । ସୟିତୁନ୍ତି ଉପରି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ନିସୀଦିତୁମ୍ପି ୱାତି ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ‘‘ଭୂମତ୍ଥରଣକେ’’ତି ଇମିନା ଗିହୀହି ଏୱ ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ସୟନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥତେ ଉପରି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱା ସୟିତୁଂ ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି ।
ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୬୫. ଗହପତିସ୍ସ ଭୂମି, ସମ୍ମୁତିଭୂମି, ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକାଭୂମି, ଗୋନିସାଦିଭୂମୀତି କପ୍ପିୟଭୂମିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୬୬. କଥଂ କପ୍ପିୟଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତସ୍ସୋ କପ୍ପିୟଭୂମିୟୋ ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକଂ ଗୋନିସାଦିକଂ ଗହପତିଂ ସମ୍ମୁତି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୯୫) ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତାସଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱାସତ୍ଥାୟ କତଂ ଗେହଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତକଂ ୱାସତ୍ଥାୟ କତଂ ଗେହଂ ୱାତି ୟୋଜନା । କପ୍ପିୟଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କପ୍ପିୟଟ୍ଠାନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକନ୍ତି ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦିଲକ୍ଖଣେନ ସହସେୟ୍ୟାରହଂ ।
୨୬୬୭. ଇଦାନି ଚତସ୍ସୋପି ଭୂମିୟୋ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି କପ୍ପିୟଭୂମିୟା ଅତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ୱା ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ୱା ୟଂ ଗେହଂ, ଇଦଂ ଏୱ ଗହପତିଭୂମି ନାମାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୬୮.ୟା ପନ କୁଟି ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତା ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ, ସା ସମ୍ମୁତିକା ନାମ । ତସ୍ସା ସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ କମ୍ମୱାଚଂ ଅୱତ୍ୱା ଅପଲୋକନଂ ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୬୯-୭୦. ପଠମଇଟ୍ଠକାୟ ୱା ପଠମପାସାଣସ୍ସ ୱା ପଠମତ୍ଥମ୍ଭସ୍ସ ୱା ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ପଠମଭିତ୍ତିପାଦସ୍ସ ୱା ଠପନେ ପରେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତେସୁ ସମନ୍ତତୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମ, କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମା’’ତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ ୱଦନ୍ତେହି ଆମସିତ୍ୱା ୱା ସୟମେୱ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ଇଟ୍ଠକା ଠପେୟ୍ୟ ପାସାଣୋ ୱା ଥମ୍ଭୋ ୱା ଭିତ୍ତିପାଦୋ ୱା ଠପେୟ୍ୟ ଠପେତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକା କୁଟୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୭୧.ଇଟ୍ଠକାଦିପତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଠମିଟ୍ଠକାଦୀନଂ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାନଂ । ୱଦତନ୍ତି ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମ, କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ । ସମକାଲଂ ତୁ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକକାଲଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇମିନା ‘‘ସଚେ ହି ଅନିଟ୍ଠିତେ ୱଚନେ ଥମ୍ଭୋ ପତିଟ୍ଠାତି, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱଚନଂ ନିଟ୍ଠାତି, ଅକତା ହୋତି କପ୍ପିୟକୁଟୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୫) ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସୂଚିତୋ ।
୨୬୭୨. ଆରାମୋ ସକଲୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱାତି ଦୁୱିଧୋପି ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିନୟଧରେହି ‘‘ଗୋନିସାଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୱେସନିୱାରଣାଭାୱେନ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ନିସଜ୍ଜାୟୋଗତୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୭୩. ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ପକ୍କଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଆମିସନ୍ତି ପୁରିମକାଲିକଦ୍ୱୟଂ । ‘‘ଆମିସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିରାମିସଂ ଇତରକାଲିକଦ୍ୱୟଂ ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟଂ ୱୁତ୍ଥମ୍ପି ପକ୍କମ୍ପି କପ୍ପତୀତି ଦୀପେତି ।
୨୬୭୪-୫. ଇମା କପ୍ପିୟକୁଟିୟୋ କଦା ଜହିତୱତ୍ଥୁକା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକା ୟା ସା’’ତିଆଦି । ୟା ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକା ୟେସୁ ଥମ୍ଭାଦୀସୁ ଅଧିଟ୍ଠିତା, ସା ତେସୁ ଥମ୍ଭାଦୀସୁ ଅପନୀତେସୁ ତଦଞ୍ଞେସୁପି ଥମ୍ଭାଦୀସୁ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟୋଜନା ।
ସବ୍ବେସୁ ଥମ୍ଭାଦୀସୁ ଅପନୀତେସୁ ସା ଜହିତୱତ୍ଥୁକା ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଗୋନିସାଦିକୁଟି ପରିକ୍ଖିତ୍ତା ୱତିଆଦୀହି ଜହିତୱତ୍ଥୁକା ସିୟା । ପରିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଚ ‘‘ଆରାମୋ ପନ ଉପଡ୍ଢପରିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ବହୁତରଂ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ ନାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୫) କୁରୁନ୍ଦିମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ କେୱଲଂ ସବ୍ବପରିକ୍ଖିତ୍ତାୱ, ଉପଡ୍ଢପରିକ୍ଖିତ୍ତାପି ୟେଭୁୟ୍ୟପରିକ୍ଖିତ୍ତାପି ଗହେତବ୍ବା ।
ସେସାତି ଗହପତିସମ୍ମୁତିକୁଟିୟୋ । ଛଦନନାସତୋ ଜହିତୱତ୍ଥୁକା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଛଦନନାସତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗୋପାନସିମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ସଚେ ଗୋପାନସୀନଂ ଉପରି ଏକମ୍ପି ପକ୍ଖପାସମଣ୍ଡଲଂ ଅତ୍ଥି, ରକ୍ଖତି । ୟତ୍ର ପନିମା ଚତସ୍ସୋପି କପ୍ପିୟଭୂମିୟୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କିଂ କାତବ୍ବଂ ? ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
୨୬୭୬. ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗହୋ ଚ ତେସଂ ସନ୍ନିଧି ଚ ତେସଂ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୭୭. ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସଙ୍ଘିକମ୍ପି ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକେ ଗେହେ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଞ୍ଚ ଅନ୍ତୋପକ୍କଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତକଂ ସଙ୍ଘିକମ୍ପି ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକେ ଗେହେ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଞ୍ଚ ଅନ୍ତୋପକ୍କଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୭୮.ଅକପ୍ପକୁଟିୟାତି ଅକପ୍ପିୟକୁଟିୟା, ‘‘ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକେ ଗେହେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତାନଂ ଗହଣଂ ।
୨୬୭୯.ତେହେୱ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥେହି ସପ୍ପିଆଦୀହି ସତ୍ତାହକାଲିକେହି ସହ ଭିକ୍ଖୁନା ପକ୍କଂ ତଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ନିରାମିସଂ ସତ୍ତାହଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱାତି ୟୋଜନା ।
୨୬୮୦.ପକ୍କଂ ସାମଂପକ୍କଂ ତଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ସଚେ ଆମିସସଂସଟ୍ଠଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତି, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ସାମଂପକ୍କଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ୟାୱଜୀୱିକସ୍ସ ଆମିସସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ଆମିସଗତିକତ୍ତା ‘‘ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୬୮୨. ଉଦକଂ ନ ହୋତି କାଲିକଂ ଚତୂସୁ କାଲିକେସୁ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।
୨୬୮୩.ତିକାଲିକା ୟାୱକାଲିକା ୟାମକାଲିକା ସତ୍ତାହକାଲିକାତି ତୟୋ କାଲିକା ପଟିଗ୍ଗହୱସେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତା ଦୋସକରା ହୋନ୍ତି, ତତିୟଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁତ୍ତା ଅଭୁତ୍ତମ୍ପି ଦୋସକରନ୍ତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଭୁତ୍ତା ଦୋସକରା’’ତି ଇମିନା ପୁରିମକାଲିକଦ୍ୱୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାଲାତିକ୍କମନମତ୍ତେନ ଆପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ନ ହୋତି, ଭୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ସତ୍ତାହକାଲିକଂ କାଲାତିକ୍କମେନ ଅପରିଭୁତ୍ତମ୍ପି ଆପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ହୋତୀତି ଦୀପେତି । ତେସୁ ସତ୍ତାହକାଲିକେୟେୱ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଭୁତ୍ତଂ ତତିୟମ୍ପି ଚା’’ତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ତୁ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ । ୟାୱଜୀୱିକଂ ପନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ଇତରକାଲିକସଂସଗ୍ଗଂ ୱିନା ଦୋସକରଂ ନ ହୋତୀତି ନ ଗହିତଂ ।
୨୬୮୪. ଅମ୍ବାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ରୁକ୍ଖାନଂ ନାମଭୂତା ତଂତଂଫଲେପି ୱତ୍ତମାନା ଇଧ ଉପଚାରୱସେନ ତଜ୍ଜେ ପାନକେ ୱୁତ୍ତା, ତେନେୱାହ ‘‘ପାନକଂ ମତ’’ନ୍ତି । ଚୋଚଂ ଅଟ୍ଠିକକଦଲିପାନଂ । ମୋଚଂ ଇତରକଦଲିପାନଂ । ମଧୂତି ମୁଦ୍ଦିକଫଲାନଂ ରସଂ । ମୁଦ୍ଦିକାତି ସୀତୋଦକେ ମଦ୍ଦିତାନଂ ମୁଦ୍ଦିକଫଲାନଂ ପାନଂ । ‘‘ସାଲୂକପାନନ୍ତି ରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନଂ ସାଲୂକେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତପାନ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) ଚ ସାଲୂକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦୀଘୱସେନ ସଂୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସାଲୁ ଫାରୁସକଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ କତୋ ।
ସାଲୂକଂ କୁମୁଦୁପ୍ପଲାନଂ ଫଲରସଂ । ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ସାଲୂକପାନଂ ନାମ ରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନଂ କିଞ୍ଜକ୍ଖରେଣୂହି କତପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଫାରୁସକ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଫଲରସୋ ଫାରୁସକଂ ନାମ । ଏତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଫଲାନଂ ରସୋ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନୋ ୱଟ୍ଟତି, ସୀତୁଦକେ ମଦ୍ଦିତୋ ପସନ୍ନୋ ନିକ୍କସଟୋୱ ୱଟ୍ଟତି, ଉଦକେନ ପନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନୋ ରସୋ ୟାୱକାଲିକୋ ।
୨୬୮୫.ଫଲନ୍ତି ଅମ୍ବାଦିଫଲଂ । ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହୋତି ପାନୱତ୍ଥୁକାନଂ ଫଲାନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ । ୱସତି ଏତ୍ଥ ପାନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ, ଫଲଂ, ୱତ୍ଥୁନା ସହ ୱଟ୍ଟତୀତି ସୱତ୍ଥୁକଂ, ପାନଂ, ସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହୋ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହୋ । ସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁପଟିଗ୍ଗହଣମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାନୱତ୍ଥୁକାନଂ ଫଲାନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ’’ତି ।
୨୬୮୬. ‘‘ସୁକୋଟ୍ଟେତ୍ୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ଅମ୍ବପକ୍କ’’ନ୍ତି ଆମକମେୱ ଅମ୍ବଫଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି। ଉଦକେତି ସୀତୋଦକେ । ପରିସ୍ସୱଂ ପରିସ୍ସାୱିତଂ । କତ୍ୱାତି ମଧୁଆଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା । ୟଥାହ – ‘‘ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତେହି ମଧୁସକ୍କରକପ୍ପୂରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) । ପାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ‘‘ଏୱଂ କତଂ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ କପ୍ପତି, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ପନ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସପରିଭୋଗେନାପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗେନ ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପାନେସୂ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୬୮୭.ସେସପାନକେସୁପୀତି ଜମ୍ବୁପାନକାଦୀସୁପି ।
୨୬୮୮. ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ୟାମକାଲିକତ୍ତା, ସୋ ପନ ସତ୍ତାହକାଲିକୋୟେୱ ।
୨୬୮୯.ମଧୁକସ୍ସ ରସନ୍ତି ମଧୁକପୁପ୍ଫସ୍ସ ରସଂ । ଏତ୍ଥ ମଧୁକପୁପ୍ଫରସୋ ଅଗ୍ଗିପାକୋ ୱା ହୋତୁ ଆଦିଚ୍ଚପାକୋ ୱା, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ୟଂ ପାନଂ ଗହେତ୍ୱା ମଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମଧୁକପୁପ୍ଫଂ ପନ ଅଲ୍ଲଂ ୱା ସୁକ୍ଖଂ ୱା ଭଜ୍ଜିତଂ ୱା ତେନ କତଫାଣିତଂ ୱା ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଜଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପକ୍କଡାକରସନ୍ତି ପକ୍କସ୍ସ ୟାୱକାଲିକସ୍ସ ରସଂ । ସବ୍ବୋ ପତ୍ତରସୋ ୟାମକାଲିକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାୱକାଲିକପତ୍ତାନଞ୍ହି ପୁରେଭତ୍ତଂୟେୱ ରସୋ କପ୍ପତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) ଇମମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୬୯୦. ସାନୁଲୋମାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଫଲଜଂ ରସଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବୋ ଫଲଜୋ ରସୋ ୱିକାଲେ ୟାମସଞ୍ଞିତେ ଅନୁଲୋମତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ୟୋଜନା ।
୨୬୯୧. ୟାୱକାଲିକପତ୍ତାନଂ ସୀତୁଦକେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତୋ ରସୋପି ଅପକ୍କୋ, ଆଦିଚ୍ଚପାକୋପି ୱିକାଲେ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬୯୨-୩. ସତ୍ତଧଞ୍ଞାନୁଲୋମାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତାଲଞ୍ଚନାଳିକେରଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଅପରଣ୍ଣଂ ମୁଗ୍ଗାଦି । ‘‘ସତ୍ତଧଞ୍ଞାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏତେସଂ ରସୋ ୟାୱକାଲିକୋ ୟାମକାଲସଙ୍ଖାତେ ୱିକାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୬୯୫. ଏୱମାଦୀନଂ ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଫଲାନଂ ରସୋ ପନ ଅଟ୍ଠପାନାନୁଲୋମତ୍ତା ଅନୁଲୋମିକେ ୟାମକାଲିକାନୁଲୋମିକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ କଥିତୋତି ୟୋଜନା ।
୨୬୯୬.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ସାନୁଲୋମସ୍ସ ଧଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଜଂ ରସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟାମକାଲିକୋ ଅଞ୍ଞୋ ଫଲରସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା, ସବ୍ବୋ ୟାମକାଲିକୋୟେୱାତି ଦୀପେତି ।
ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୯୭.ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ମହାପୱାରଣା, ତାୱ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅତିରେକାନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆନିସଂସାନଂ ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅନାମନ୍ତଚାରାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆନିସଂସାନଂ ପଟିଲାଭକାରଣା ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ ସବ୍ବେସଂ ଅଗାରିକାଦିମୁନୀନଂ ସକଲଗୁଣଗଣେହି ଉତ୍ତମୋ ଭଗୱା କଥିନତ୍ଥାରଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୬) ଅବ୍ର୍ୱି କଥେସୀତି ୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ‘‘କଥିନତ୍ଥାରଂ କେ ଲଭନ୍ତି, କେ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ? ଗଣନୱସେନ ତାୱ ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ପଞ୍ଚ ଜନା ଲଭନ୍ତି, ଉଦ୍ଧଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠା ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅତ୍ଥାରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସଦାନକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୱସେନ ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା ଲଭନ୍ତି, ଛିନ୍ନୱସ୍ସା ୱା ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତା ୱା ନ ଲଭନ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାପି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆନିସଂସଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କମ୍ମଂ ।
ଇଦାନି ତଦୁଭୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି –
‘‘ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତାନଂ ପନ ସବ୍ବେ ଗଣପୂରକା ହୋନ୍ତି, ଆନିସଂସଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଆନିସଂସୋ ଇତରେସଂୟେୱ ହୋତି । ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ତୟୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଏକୋ ୱା, ଇତରେ ଗଣପୂରକେ କତ୍ୱା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ । ଅଥ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉପଗତା, ଏକୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସୋ ସାମଣେରୋ, ସୋ ଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଗଣପୂରକୋ ଚେୱ ହୋତି, ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଲଭତି। ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ଦ୍ୱେ ସାମଣେରା, ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ତୟୋ ସାମଣେରା, ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚତ୍ତାରୋ ସାମଣେରାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତା କଥିନତ୍ଥାରକୁସଲା ନ ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥାରକୁସଲା ଖନ୍ଧକଭାଣକତ୍ଥେରା ପରିୟେସିତ୍ୱା ଆନେତବ୍ବା, କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାପେତ୍ୱା ଦାନଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଆନିସଂସୋ ପନ ଇତରେସଂୟେୱ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) ।
କଥିନଂ କେନ ଦିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ୟେନ କେନଚି ଦେୱେନ ୱା ମନୁସ୍ସେନ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତି । କଥିନଦାୟକସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ସଚେ ସୋ ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଭନ୍ତେ, କଥଂ କଥିନଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରପ୍ପହୋନକଂ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନସମୟେ ୱତ୍ଥଂ ‘କଥିନଚୀୱରଂ ଦେମା’ତି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମତ୍ଥଂ ଏତ୍ତକା ନାମ ସୂଚିୟୋ, ଏତ୍ତକଂ ସୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ତକଂ ରଜନଂ, ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଏତ୍ତକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଞ୍ଚ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
କଥିନତ୍ଥାରକେନାପି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରନ୍ତେନ ୱତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତନ୍ତୱାୟଗେହତୋ ହି ଆଭତସନ୍ତାନେନେୱ ଖଲିମକ୍ଖିତସାଟକୋପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ମଲୀନସାଟକୋପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା କଥିନତ୍ଥାରସାଟକଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ସୂଚିଆଦୀନି ଚୀୱରକମ୍ମୂପକରଣାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ବହୂହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ତଦହେୱ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠିତସୂଚିକମ୍ମଂ ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ । ସଚେ ତସ୍ମିଂ ଅନତ୍ଥତେୟେୱ ଅଞ୍ଞୋ କଥିନସାଟକଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବକଂ ଆହରତି, ଅଞ୍ଞାନି ଚ ବହୂନି କଥିନାନିସଂସୱତ୍ଥାନି ଦେତି, ୟୋ ଆନିସଂସଂ ବହୁଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକେନେୱ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ । ଇତରୋ ୟଥା ତଥା ଓୱଦିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ।
କଥିନଂ ପନ କେନ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ? ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ କଥିନଚୀୱରଂ ଦେତି । ସଙ୍ଘେନ ପନ କସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ? ୟୋ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରୋ ହୋତି । ସଚେ ବହୂ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରା ହୋନ୍ତି, ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ୱୁଡ୍ଢେସୁପି ୟୋ ମହାପରିୱାରୋ ତଦହେୱ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱୁଡ୍ଢୋ ନ ସକ୍କୋତି, ନୱକତରୋ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ଅପି ଚ ସଙ୍ଘେନ ମହାଥେରସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଗଣ୍ହଥ, ମୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ୟଂ ଜିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତଦତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଂ । ପକତିୟା ଦୁପଟ୍ଟଚୀୱରସ୍ସ ଦୁପଟ୍ଟତ୍ଥାୟେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେପିସ୍ସ ଏକପଟ୍ଟଚୀୱରଂ ଘନଂ ହୋତି, କଥିନସାଟକୋ ଚ ପେଲୱୋ, ସାରୁପ୍ପତ୍ଥାୟ ଦୁପଟ୍ଟପ୍ପହୋନକମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ‘‘ଅହଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଏକପଟ୍ଟଂ ପାରୁପାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁପଟ୍ଟଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ ପନ ଲୋଭପକତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବଂ । ତେନାପି କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଛା ୱିସିବ୍ବିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ସ ପନ ଦିୟ୍ୟତି, ତସ୍ସ –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ଏସା ଞତ୍ତି ।
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେତି କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଇମସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦାନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ, ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ ।
‘‘ଦିନ୍ନଂ ଇଦଂ ସଙ୍ଘେନ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୭) –
ଏୱଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ ।
୨୬୯୮-୯.ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତାଦି-ଚତୁୱୀସତିୱଜ୍ଜିତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଆଗତେହି ‘‘ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୮) ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତାଦୀହି ଚତୁୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ୱଜ୍ଜିତଂ । ଚୀୱରନ୍ତି ‘‘ଅହତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୯) ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୟୁତ୍ତଂ କତପରିୟୋସିତଂ ଦିନ୍ନଂ କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଚୀୱରଂ । ତେ ପନ ଚତୁୱୀସତି ଆକାରା, ସୋଳସାକାରା ଚ ପାଳିତୋ (ମହାୱ॰ ୩୦୮), ଅଟ୍ଠକଥାତୋ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୮) ଚ ଗହେତବ୍ବା । ଗନ୍ଥଗାରୱପରିହାରତ୍ଥମିଧ ନ ୱୁତ୍ତା ।
ଭିକ୍ଖୁନା ୱକ୍ଖମାନେ ଅଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଜାନନ୍ତେନ ଅତ୍ଥରକେନ ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ପୁରାଣକଂ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଚୀୱରେନ ଏକନାମକଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନୱଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁରାଣପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟଚୀୱରସ୍ସ ନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାୱ ତଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଚେ, ‘‘ଇମିନା ଅନ୍ତରୱାସକେନ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମି’’ଇତି ୱଚସା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସଚେ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ହୋତି, ‘‘ଇମିନା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମି’’, ସଚେ ସଙ୍ଘାଟି ହୋତି, ‘‘ଇମାୟ ସଙ୍ଘାଟିୟା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୨୭୦୦-୧. ଇଚ୍ଚେୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତେ କଥିନଂ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ନୱକେନ କଥିନଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ‘‘ଅତ୍ଥତଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଂ, ଧମ୍ମିକୋ କଥିନତ୍ଥାରୋ, ଅନୁମୋଦଥ’’ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୭୦୨. ଅନୁମୋଦକେସୁ ଚ ଥେରେହି ‘‘ଅତ୍ଥତଂ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଂ, ଧମ୍ମିକୋ କଥିନତ୍ଥାରୋ, ଅନୁମୋଦାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନୱେନ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥତଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଂ, ଧମ୍ମିକୋ କଥିନତ୍ଥାରୋ, ଅନୁମୋଦାମୀ’’ତି ଇତି ପୁନ ଈରୟେ କଥେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଗାଥାୟ ପନ ଅନୁମୋଦନପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନମୁଖେନ ‘‘ସୁଅତ୍ଥତଂ ତୟା ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପାଠକ୍କମଦସ୍ସନୱସେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ଥାରକେସୁ ଚ ଅନୁମୋଦକେସୁ ଚ ନୱେହି ୱୁଡ୍ଢାନଂ ୱଚନକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୱୁଡ୍ଢେହି ନୱାନଂ ୱଚନକ୍କମୋ ପନ ତଦନୁସାରେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଗାଥାସୁ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥାରକେନ ଥେରେନ ୱା ନୱେନ ୱା ଗଣପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱଚନକ୍କମୋ ଚ ଗଣପୁଗ୍ଗଲେହି ଅତ୍ଥାରକସ୍ସ ୱଚନକ୍କମୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କାତି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏୱଂ ଅତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ ସଚେ କଥିନଚୀୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଭତଂ ଆନିସଂସଂ ଦାୟକା ‘‘ୟେନ ଅମ୍ହାକଂ କଥିନଂ ଗହିତଂ, ତସ୍ସେୱ ଚ ଦେମା’’ତି ଦେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅନିସ୍ସରୋ । ଅଥ ଅୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଇସ୍ସରୋ । ତସ୍ମା ସଚେ କଥିନତ୍ଥାରକସ୍ସ ସେସଚୀୱରାନିପି ଦୁବ୍ବଲାନି ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଘେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ତେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ୱତ୍ଥାନି ଦାତବ୍ବାନି, କମ୍ମୱାଚାୟ ପନ ଏକାୟେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଅୱସେସେ କଥିନାନିସଂସେ ବଲୱୱତ୍ଥାନି ୱସ୍ସାୱାସିକଠିତିକାୟ ଦାତବ୍ବାନି, ଠିତିକାୟ ଅଭାୱେ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାତବ୍ବାନି, ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ନ ଭାଜେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଏକସୀମାୟ ବହୂ ୱିହାରା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଏକତ୍ଥ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୭୦୩.‘‘କଥିନସ୍ସ ଚ କିଂ ମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୟମେୱ ୱିୱରିସ୍ସତି ।
୨୭୦୬. ଅଟ୍ଠଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ପୁବ୍ବ-ୱଚନେନେୱ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାର’’ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧର’’ଇତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ’’ତି । ଅଧିଟ୍ଠହନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ। ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାଧିଟ୍ଠାନା। ଇତରୀତରୟୋଗେନ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ । ଅତ୍ଥାରୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଥିନତ୍ଥାରୋ’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ମାତିକା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅଟ୍ଠ କଥିନୁବ୍ଭାରମାତିକା’’ତି ପକରଣତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅଟ୍ଠିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତିକା କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୧୦) । ମାତିକାତି ମାତରୋ ଜନେତ୍ତିୟୋ, କଥିନୁବ୍ଭାରଂ ଏତା ଅଟ୍ଠ ଜନେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧାରୋତି କଥିନସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରୋ । ଆନିସଂସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଥିନସ୍ସା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । କଥିନସ୍ସ ଆନିସଂସାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ କପ୍ପିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୩୦୬) । ‘‘ଆନିସଂସେନା’’ତିପି ପାଠୋ । ଆନିସଂସେନ ସହ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମାତି ୟୋଜନା ।
୨୭୦୭. ‘‘ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତାଦି-ଚତୁୱୀସତିୱଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ କତପରିୟୋସିତଂ ଚୀୱରଂ ଚେ ଲଦ୍ଧଂ, ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଚେ ଅକତସିବ୍ବନାଦିକମ୍ମଂ ୱତ୍ଥମେୱ ଲଦ୍ଧଂ, ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚୱସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଧୋୱନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧୋୱନନ୍ତି କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ସେତଭାୱକରଣଂ । ୱିଚାରୋତି ‘‘ପଞ୍ଚକଂ ୱା ସତ୍ତକଂ ୱା ନୱକଂ ୱା ଏକାଦସକଂ ୱା ହୋତୂ’’ତି ୱିଚାରଣଂ । ଛେଦନନ୍ତି ୟଥାୱିଚାରିତସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ଛେଦନଂ । ବନ୍ଧନନ୍ତି ମୋଘସୁତ୍ତକାରୋପନଂ । ସିବ୍ବନନ୍ତି ସବ୍ବସୂଚିକମ୍ମଂ । ରଜନନ୍ତି ରଜନକମ୍ମଂ । କପ୍ପନ୍ତି କପ୍ପବିନ୍ଦୁଦାନଂ । ‘‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ ପଠମମେୱ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ।
୨୭୦୮.ଅନ୍ତରୱାସକୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସଙ୍ଘାଟି, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ, ଅଥୋ ଅନ୍ତରୱାସକୋତି ଏସମେୱ ତୁ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋପି ଅଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅତ୍ଥାରୋପି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
୨୭୦୯. ଅଟ୍ଠମାତିକା (ମହାୱ॰ ୩୧୦-୩୧୧; ପରି॰ ୪୧୫; ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୦-୩୧୧) ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପକ୍କମନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ପକ୍କମନଂ ଅନ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି ପକ୍କମନନ୍ତିକାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ପକ୍କମନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅଟ୍ଠିମାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମାତିକା’’ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ଇମା ଅଟ୍ଠ ମାତିକାତି ୟୋଜନା ।
୨୭୧୦. ଉଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁମାହ ‘‘କତଚୀୱରମାଦାୟା’’ତିଆଦି । ‘‘କତଚୀୱରମାଦାୟା’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଆୱାସେ ନିରପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଇମିନା ଦୁତିୟୋ ଆୱାସପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତ୍ଥ ସବ୍ବୱାକ୍ୟେସୁ ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ପକ୍କମତୀ’’ତି ସେସୋ । ଅତିକ୍କନ୍ତାୟ ସୀମାୟାତି ୱିହାରସୀମାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତାୟ । ହୋତି ପକ୍କମନନ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ସେସୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପକ୍କମନନ୍ତିକା ନାମ ମାତିକା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୭୧୧-୨.ଆନିସଂସଂ ନାମ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସେନ ଲଦ୍ଧଂ ଅକତସୂଚିକମ୍ମୱତ୍ଥଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘କରୋତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ୱିହାରେ ଅନପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଇମିନା ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ଆୱାସପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୁଖୱିହରଣଂ ପୟୋଜନମସ୍ସାତି ସୁଖୱିହାରିକୋ, ୱିହାରୋତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତୋୱ ତଂ ଚୀୱରଂ ୟଦି କରୋତି, ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ନିଟ୍ଠିତେ ନିଟ୍ଠାନନ୍ତା ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିଟ୍ଠିତେଚୀୱରେ’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
୨୭୧୩.ତମସ୍ସମନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାୱାସଂ । ଧୁରନିକ୍ଖେପେତି ଉଭୟଧୁରନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତକ୍ଖଣେ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ । ଏତ୍ଥ ପଲିବୋଧଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପଚ୍ଛେଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକେ ଦ୍ୱେପି ପଲିବୋଧା ‘ନେୱିମଂ ଚୀୱରଂ କାରେସ୍ସଂ, ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’ନ୍ତି ଚିନ୍ତିତମତ୍ତେୟେୱ ଏକତୋ ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୧) ।
୨୭୧୪.କଥିନଚ୍ଛାଦନନ୍ତି କଥିନାନିସଂସଂ ଚୀୱରୱତ୍ଥୁଂ । ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସନ୍ତି ନ ପଚ୍ଚାଗମିସ୍ସାମି । କରୋନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘କଥିନଚ୍ଛାଦନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ନଟ୍ଠନ୍ତି ଚୋରେହି ହଟତ୍ତା ୱା ଉପଚିକାଦୀହି ଖାଦିତତ୍ତା ୱା ନଟ୍ଠଂ । ଦଡ୍ଢଂ ୱାତି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ ୱା । ନାସନନ୍ତିକାତି ଏୱଂ ଚୀୱରସ୍ସ ନାସନନ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନା ଅୟଂ ମାତିକା ନାସନନ୍ତିକା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଠମଂ ଆୱାସପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘କରୋନ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଇମିନା ଦୁତିୟଂ ଚୀୱରପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
୨୭୧୫.ଲଦ୍ଧାନିସଂସୋତି ଲଦ୍ଧକଥିନାନିସଂସଚୀୱରୋ । ଆନିସଂସେ ଚୀୱରେ ସାପେକ୍ଖୋ ଅପେକ୍ଖୱା ବହିସୀମଗତୋ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସୀମାୟ ବହିସୀମଗତୋ ତଂ ଚୀୱରଂ କରୋତି, ସୋ କତଚୀୱରୋ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ ଅନ୍ତରା ଉବ୍ଭାରଂ ସୁଣାତି ଚେ, ସୱନନ୍ତିକା ନାମ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ବହିସୀମଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘କତଚୀୱରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚୀୱରପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ପଠମଂ ହୋତି, ଇତରୋ ପନ ‘‘ସହ ସୱନେନ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଛା ହୋତି ।
୨୭୧୬-୭. ଚୀୱରାସାୟ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ଆୱାସତୋ ପକ୍କନ୍ତୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତୋ ବହିସୀମଗତୋ ପନ ସୱତି, ପୁନ ‘‘ତୱ ଚୀୱରଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଆସାୟ ଛିନ୍ନମତ୍ତାୟ ଚୀୱରେ ପଚ୍ଚାସାୟ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତାୟ ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକା ନାମ ମାତିକାତି ମତା ଞାତାତି ୟୋଜନା । ଆସାୱଚ୍ଛାଦିକେ କଥିନୁବ୍ଭାରେ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ପଠମଂ ଛିଜ୍ଜତି, ଚୀୱରାସାୟ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତି ।
୨୭୧୮-୨୦. ୟୋ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୱିହାରମ୍ହା ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରଂ ଗତୋ ହୋତି, ସୋ ଆଗଚ୍ଛଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ ମତୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକେ କଥିନୁବ୍ଭାରେ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ପଠମଂ ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ବହିସୀମେ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ ନାମ ଚୀୱରକାଲସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ବହିସୀମାୟଂ ଚୀୱରକାଲସମୟସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱ॰ ୩୧୧) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଗଚ୍ଛଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ, ତଦୁଦ୍ଧାରମତିକ୍କମେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ସଙ୍ଘେନ କରିୟମାନଂ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିହାରସୀମଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେୟେୱ କଥିନୁବ୍ଭାରସ୍ସ ଜାତତ୍ତା ତଂ ନ ସମ୍ଭୁଣେୟ୍ୟ, ତସ୍ସେୱଂ ସୀମମତିକ୍କନ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ପୁନ ଆଗଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଜାତୋ କଥିନୁବ୍ଭାରୋ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି ।
କଥିନାନିସଂସଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ସଚେ ଆୱାସେ ସାପେକ୍ଖୋୱ ଗତୋ ହୋତି, ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ କଥିନସ୍ସ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରମେୱ ସମ୍ଭୁଣାତି ଚେ ୟଦି ପାପୁଣେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ହୋତି, ସୋ ‘‘ସହୁବ୍ଭାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ସହୁବ୍ଭାରେ ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ।
୨୭୨୧. ‘‘ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ସୀମତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକ୍କମନଞ୍ଚ ନିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସୀମତୋ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକେନ ସହ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କଥିନୁବ୍ଭାରା ପୁଗ୍ଗଲାଧୀନା ପୁଗ୍ଗଲାୟତ୍ତା ସହୁବ୍ଭାରସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋ ସଙ୍ଘାଧୀନୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅନ୍ତରୁବ୍ଭରୋ’’ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ ।
୨୭୨୨.ନାସନନ୍ତି ନାସନନ୍ତିକୋ । ସୱନନ୍ତି ସୱନନ୍ତିକୋ । ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକାପି ଚାତି ତୟୋପି କଥିନୁବ୍ଭାରା । ନ ତୁ ସଙ୍ଘା ନ ଭିକ୍ଖୁତୋତି ସଙ୍ଘତୋପି ନ ହୋନ୍ତି, ପୁଗ୍ଗଲତୋପି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରସ୍ସ ୱିନାସୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚୀୱରସାମିକସ୍ସ ୱା ପୟୋଗେନ ନ ଜାତୋତି ନାସନକୋ ତାୱ କଥିନୁବ୍ଭାରୋ ଉଭତୋପି ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୱନଞ୍ଚ ଉଭୟେସଂ ପୟୋଗତୋ ନ ଜାତନ୍ତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକାପି ।
୨୭୨୩. ଆୱାସୋୟେୱ ପଲିବୋଧୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପଲିବୋଧୋ ଚ ଚୀୱରେତି ଏତ୍ଥ ଚୀୱରେତି ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ଚୀୱରନିମିତ୍ତପଲିବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଚୀୱରସଙ୍ଖାତୋ ପଲିବୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଚ୍ଚାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ମୁସାୱାଦାଦିଦୋସୱିମୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି ସୀଲେନାତି ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତତ୍ଥୱାଦୀ, ତେନ ।
୨୭୨୪.ଅଟ୍ଠନ୍ନଂମାତିକାନନ୍ତି ବହିସୀମଗତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା ପକ୍କମନନ୍ତିକାଦୟୋ ସତ୍ତ ମାତିକା, ବହିସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ ସମ୍ଭୁଣନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ସହୁବ୍ଭାରୋତି ଇମାସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନଂ ୱସେନ ଚ । ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରତୋପି ୱାତି ବହିସୀମଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା କଥିନୁବ୍ଭାରକମ୍ମେନ ଉବ୍ଭାରକଥିନାନଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭନତୋ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରତୋ ଚାତି ମହେସିନା କଥିନସ୍ସ ଦୁୱେ ଉବ୍ଭାରାପି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ବହିସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗତସ୍ସ ୱସେନ ସହୁବ୍ଭାରୋ, ବହିସୀମଂ ଆଗତାନଂ ୱସେନ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋତି ଏକୋୟେୱ ଉବ୍ଭାରୋ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠେୱ ମାତିକା ପାଳିୟଂ (ମହାୱ॰ ୩୧୦) ୱିଭତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୨୫. ଅନାମନ୍ତଚାରୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ‘‘ଅନାମନ୍ତା’’ ଇତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟାୱ କଥିନଂ ନ ଉଦ୍ଧରୀୟତି, ତାୱ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଚରଣଂ କପ୍ପିସ୍ସତି, ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅସମାଦାନଚାରୋ ‘‘ଅସମାଦାନ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅସମାଦାନଚାରୋତି ତିଚୀୱରଂ ଅସମାଦାୟ ଚରଣଂ, ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସୋ କପ୍ପିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଗଣତୋ’’ତି ଇମିନା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଗଣଭୋଜନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଗଣଭୋଜନମ୍ପି କପ୍ପିସ୍ସତି, ତଂ ସରୂପତୋ ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୟାୱଦତ୍ଥିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରନ୍ତି ୟାୱତକେନ ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ, ତାୱତକଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତଂ କପ୍ପିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୬) ୱୁତ୍ତୋ ଆନିସଂସୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋତି ତତ୍ଥ କଥିନତ୍ଥତସୀମାୟଂ ମତକଚୀୱରଂ ୱା ହୋତୁ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଘିକେନ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦେନ ଆଭତଂ ୱା, ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୟଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ପଞ୍ଚ କଥିନାନିସଂସା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୨୬-୭. ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତାସୂତି ‘‘ଉପ୍ପାଦା’’ତି ଜନିକାୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଚୀୱରୱତ୍ଥପରିଲାଭକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଚୀୱରାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ଖେତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠିମା ଭିକ୍ଖୱେ ମାତିକାତିଆଦିମାହା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) । ଚୀୱରମାତିକାତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦହେତୁଭୂତମାତରୋ । ତେନାହ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ମାତିକାତି ମାତରୋ, ଜନେତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୦) । ମାତିକାତି ଚେତ୍ଥ ଚୀୱରଦାନମଧିପ୍ପେତଂ । ୟଥାହ ‘‘ସୀମାୟ ଦାନଂ ଏକା ମାତିକା, କତିକାୟ ଦାନଂ ଦୁତିୟା’’ତିଆଦି । ସୀମାୟ ଦେତି, କତିକାୟ ଦେତି, ଭିକ୍ଖାପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦେତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେତି, ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଦେତି, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେତି, ଆଦିସ୍ସ ଦେତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦେତି । ‘‘ଇମା ପନ ଅଟ୍ଠ ମାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୭୨୮.ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଅଟ୍ଠମାତିକାସୁ । ସୀମାୟ ଦେତୀତି ‘‘ସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ସୀମଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଦେନ୍ତୋ ସୀମାୟ ଦେତି, ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ ଅନ୍ତୋସୀମଗତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋସୀମଗତେହୀତି ଦାୟକୋ ୟଂ ସୀମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏୱମାହ, ତସ୍ସା ସୀମାୟ ଅନ୍ତୋଗତେହି ସବ୍ବେହି । ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ଚୀୱରଂ ଭାଜେତବ୍ବଂ । ୱରୱଣ୍ଣିନାତି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସକଲଲୋକବ୍ୟାପିଗୁଣାତିସୟୟୁତ୍ତେନ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ, ଛବ୍ବଣ୍ଣାନଂ ରଂସୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଉତ୍ତମପ୍ପଭାତିସୟୟୁତ୍ତେନ ୱରୱଣ୍ଣିନା ୱଣ୍ଣିତଂ କଥିତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା, ଅୟଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସୀମାୟ ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଖଣ୍ଡସୀମା ଉପଚାରସୀମା ସମାନସଂୱାସସୀମା ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ଲାଭସୀମା ଗାମସୀମା ନିଗମସୀମା ନଗରସୀମା ଅବ୍ଭନ୍ତରସୀମା ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମା ଜନପଦସୀମା ରଟ୍ଠସୀମା ରଜ୍ଜସୀମା ଦୀପସୀମା ଚକ୍କୱାଳସୀମା ଇତି ପନ୍ନରସ ସୀମା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ଖଣ୍ଡସୀମା ସୀମାକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ଉପଚାରସୀମା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେନ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ହୋତି । ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋ ୱା ପରିୟନ୍ତେ ଠିତଭୋଜନସାଲତୋ ୱା ନିବଦ୍ଧୱସନକଆୱାସତୋ ୱା ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତୋ ଉପଚାରସୀମା ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ପନ ଆୱାସେସୁ ୱଡ୍ଢନ୍ତେସୁ ୱଡ୍ଢତି, ପରିହାୟନ୍ତେସୁ ପରିହାୟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୂସୁପି ୱଡ୍ଢନ୍ତେସୁ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସଚେ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତିତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ୟୋଜନସତମ୍ପି ପୂରେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ୟୋଜନସତମ୍ପି ଉପଚାରସୀମାୱ ହୋତି, ସବ୍ବେସଂ ଲାଭୋ ପାପୁଣାତି । ସମାନସଂୱାସଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାଦ୍ୱୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଲାଭସୀମା ନାମ ନେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତା, ଅପିଚ ଖୋ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତା ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଗାୱୁତଂ ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ ୱା ୟୋଜନଂ ୱା ସମନ୍ତତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱିହାରସ୍ସ ଲାଭସୀମା’’ତି ନାମଲିଖିତକେ ଥମ୍ଭେ ନିଖଣିତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’’ତି ସୀମଂ ଠପେନ୍ତି, ଅୟଂ ଲାଭସୀମା ନାମ । ଗାମନିଗମନଗରଅବ୍ଭନ୍ତରଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାପି ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।
ଜନପଦସୀମା ନାମ କାସିକୋସଲରଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ବହୂ ଜନପଦା ହୋନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଏକେକୋ ଜନପଦପରିଚ୍ଛେଦୋ ଜନପଦସୀମା । ରଟ୍ଠସୀମା ନାମ କାସିକୋସଲାଦିରଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ । ରଜ୍ଜସୀମା ନାମ ମହାଚୋଳଭୋଗୋ କେରଳଭୋଗୋତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଦୀପସୀମା ନାମ ସମୁଦ୍ଦନ୍ତେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନମହାଦୀପା ଚ ଅନ୍ତରଦୀପା ଚ । ଚକ୍କୱାଳସୀମା ନାମ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ।
ଏୱମେତାସୁ ସୀମାସୁ ଖଣ୍ଡସୀମାୟ କେନଚି କମ୍ମେନ ସନ୍ନିପତିତଂ ସଙ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥେୱ ସୀମାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋଖଣ୍ଡସୀମଗତା, ତେହି ଭାଜେତବ୍ବଂ । ତେସଂୟେୱ ହି ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ସୀମନ୍ତରିକାୟ ୱା ଉପଚାରସୀମାୟ ୱା ଠିତାନମ୍ପି ନ ପାପୁଣାତି । ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଠିତେ ପନ ରୁକ୍ଖେ ୱା ପବ୍ବତେ ୱା ଠିତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱା ପଥୱିୟା ୱେମଜ୍ଝଂ ଗତସ୍ସ ପାପୁଣାତିୟେୱ ।
‘‘ଇମିସ୍ସା ଉପଚାରସୀମାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ଖଣ୍ଡସୀମାସୀମନ୍ତରିକାସୁ ଠିତାନମ୍ପି ପାପୁଣାତି । ‘‘ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ଖଣ୍ଡସୀମାସୀମନ୍ତରିକାସୁ ଠିତାନଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାଲାଭସୀମାସୁ ଦିନ୍ନଂ ତାସୁ ସୀମାସୁ ଅନ୍ତୋଗତାନଂୟେୱ ପାପୁଣାତି । ଗାମସୀମାଦୀସୁ ଦିନ୍ନଂ ତାସଂ ସୀମାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ଠିତାନମ୍ପି ପାପୁଣାତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରସୀମାଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାସୁ ଦିନ୍ନଂ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗତାନଂୟେୱ ପାପୁଣାତି । ଜନପଦରଟ୍ଠରଜ୍ଜଦୀପଚକ୍କୱାଳସୀମାସୁପି ଗାମସୀମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଚେ ପନ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଠିତୋ ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପତୋ ଏକୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭତି । ସଚେପି ତତ୍ରେୱ ଏକୋ ସଭାଗଭିକ୍ଖୁ ସଭାଗାନଂ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ ୱାରେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତାୱ ୟୋ ସୀମଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଦେତି, ତସ୍ସ ଦାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟୋ ପନ ‘‘ଅସୁକସୀମାୟା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଜାନାତି, କେୱଲଂ ‘‘ସୀମା’’ତି ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ଭଣତି, ସୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ସୀମା ନାମ ବହୁୱିଧା, କତରଂ ସୀମଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣସୀ’’ତି, ସଚେ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ‘ଅସୁକସୀମା’ତି ନ ଜାନାମି, ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘୋ ଭାଜେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୂ’’ତି, କତରସୀମାୟ ଭାଜେତବ୍ବଂ ? ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ କିରାହ ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟା’’ତି । ତତୋ ନଂ ଆହଂସୁ ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ନାମ ତିୟୋଜନାପି ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତିୟୋଜନେ ଠିତା ଲାଭଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ତିୟୋଜନେ ଠତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆରାମଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗମିକୋ ତିୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସେନାସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ନିସ୍ସୟପଟିପନ୍ନସ୍ସ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭିସ୍ସତି, ପାରିୱାସିକେନ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତିୟୋଜନେ ଠତ୍ୱା ଆରାମପ୍ପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଉପଚାରସୀମାପରିଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ କତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଉପଚାରସୀମାୟମେୱ ଭାଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
୨୭୨୯. ୟେ ୱିହାରା ସଙ୍ଘେନ କତିକାୟ ଏକଲାଭକା ସମାନଲାଭକା ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୱିହାରେସୁ ଦିନ୍ନଂ ‘‘କତିକାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ସବ୍ବେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସହ ଭାଜେତବ୍ବଂ ଚୀୱରଂ କତିକାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – କତିକା ନାମ ସମାନଲାଭକତିକା, ତତ୍ରେୱଂ କତିକା କାତବ୍ବା – ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୟଂ ୱିହାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁକାମା ସମାନଲାଭଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ପୋରାଣକୋ’’ତି ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାଧିୱୁତ୍ଥୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅପ୍ପଲାଭୋ’’ତି ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତଂ ୱିହାରଂ ଇମିନା ୱିହାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଲାଭଂ କାତୁଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋପି ଇଧ ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେପି ସଙ୍ଘେନ ଏୱମେୱ କାତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଇଧ ନିସିନ୍ନୋପି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି । ଏକସ୍ମିଂ ଲାଭେ ଭାଜିୟମାନେ ଇତରସ୍ମିଂ ଠିତସ୍ସ ଭାଗଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଏକେନ ୱିହାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ବହୂପି ଆୱାସା ଏକଲାଭା କାତବ୍ବାତି ।
୨୭୩୦. ଚୀୱରଦାୟକେନ ଧୁୱକାରା ପାକୱତ୍ତାଦିନିଚ୍ଚସକ୍କାରା ୟତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ କ୍ରୀୟନ୍ତି କରୀୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ତେନେୱ ଦାୟକେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ୱିହାରଂ ‘‘ଭିକ୍ଖାପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ମହେସିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମସ୍ସ ଚୀୱରଦାୟକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାକୱତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ତତି, ୟସ୍ମିଂ ୱା ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଂ କତ୍ୱା ସଦା ଗେହେ ଭୋଜେତି, ୟତ୍ଥ ୱା ତେନ ଆୱାସୋ କାରିତୋ, ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ୱା ନିବଦ୍ଧାନି, ୟେନ ପନ ସକଲୋପି ୱିହାରୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଇମେ ଧୁୱକାରା ନାମ । ତସ୍ମା ସଚେ ସୋ ‘‘ୟତ୍ଥ ମୟ୍ହଂ ଧୁୱକାରା କରୀୟନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ଦେଥା’’ତି ୱା ଭଣତି, ବହୂସୁ ଚେପି ଠାନେସୁ ଧୁୱକାରା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି ।
ସଚେ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ବହୁତରା ହୋନ୍ତି, ତେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଧୁୱକାରେ ଏକତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ବହୂ, ଏକତ୍ଥ ଅପ୍ପକା’’ତି, ସଚେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଗଣନାୟ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଭଣତି, ତଥା ଭାଜେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱତ୍ଥଭେସଜ୍ଜାଦି ଅପ୍ପକମ୍ପି ସୁଖେନ ଭାଜୀୟତି, ୟଦି ପନ ମଞ୍ଚୋ ୱା ପୀଠକଂ ୱା ଏକମେୱ ହୋତି, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟସ୍ସ ୱା ୱିହାରସ୍ସ ଏକୱିହାରେପି ୱା ୟସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ସୋ ୱିଚାରେତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ଅସୁକଭିକ୍ଖୁ ଗଣ୍ହତୂ’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଥ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଧୁୱକାରେ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି, ସଙ୍ଘସ୍ସପି ୱିଚାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ପନ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ‘‘ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ତତ୍ଥ ସେନାସନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ନପ୍ପହୋତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସେନାସନପରିଭୋଗଭଣ୍ଡଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୭୩୧.ସଙ୍ଘସ୍ସ ପନ ୟଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୟଂ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ । ‘‘ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ସମ୍ମୁଖିଭୂତେନାତି ଚ ଉପଚାରସୀମାୟ ଠିତେନ । ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା କାଲଂ ଘୋସେତ୍ୱା ଭାଜେତବ୍ବଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୀୱରଦାୟକେନ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନେସୁ ଭାଜିୟମାନେସୁ ସୀମଟ୍ଠସ୍ସ ଅସମ୍ପତ୍ତସ୍ସପି ଭାଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ୱାରେତବ୍ବୋ । ୱିହାରୋ ମହା ହୋତି, ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ଥେସୁ ଦିୟ୍ୟମାନେସୁ ଅଲସଜାତିକା ମହାଥେରା ପଚ୍ଛା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ୱୀସତିୱସ୍ସାନଂ ଦିୟ୍ୟତି, ତୁମ୍ହାକଂ ଠିତିକା ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଠିତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ତେସଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଠିତିକାୟ ଦାତବ୍ବଂ ।
‘‘ଅସୁକୱିହାରେ କିର ବହୁଂ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ୟୋଜନନ୍ତରିକୱିହାରତୋପି ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାତବ୍ବଂ । ଅସମ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ଉପଚାରସୀମଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୀସୁ ଗଣ୍ହନ୍ତେସୁ ଦାତବ୍ବମେୱ । ‘‘ବହି ଉପଚାରସୀମାୟ ଠିତାନଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ନ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଉପଚାରସୀମଂ ଓକ୍କନ୍ତେହି ଏକାବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରଦ୍ୱାରେ ୱା ଅନ୍ତୋୱିହାରେୟେୱ ୱା ହୋନ୍ତି, ପରିସୱସେନ ୱଡ୍ଢିତା ନାମ ସୀମା ହୋତି, ତସ୍ମା ଦାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ଦିନ୍ନେପି ପଚ୍ଛା ଆଗତାନଂ ଦାତବ୍ବମେୱ । ଦୁତିୟଭାଗେ ପନ ଥେରାସନଂ ଆରୁଳ୍ହେ ଆଗତାନଂ ପଠମଭାଗୋ ନ ପାପୁଣାତି, ଦୁତିୟଭାଗତୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଦାତବ୍ବଂ ।
ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଦସ ଭିକ୍ଖୂ ହୋନ୍ତି, ଦସ ୱତ୍ଥାନି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦେନ୍ତି, ପାଟେକ୍କଂ ଭାଜେତବ୍ବାନି । ସଚେ ‘‘ସବ୍ବାନେୱ ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦୁପ୍ପାପିତାନି ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗହିତାନି ଚ, ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଘିକାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଏକଂ ପନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଦତ୍ୱା ସେସାନି ‘‘ଇମାନି ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଏକମେୱ ୱତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଆହରନ୍ତି, ଅଭାଜେତ୍ୱାୱ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଦୁପ୍ପାପିତଞ୍ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ, ସତ୍ଥକେନ, ପନ ହଲିଦ୍ଦିଆଦିନା ୱା ଲେଖଂ କତ୍ୱା ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ‘‘ଇମଂ ଠାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ପାପେତ୍ୱା ସେସଂ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ୱତ୍ଥସ୍ସେୱ ପୁପ୍ଫଂ ୱା ୱଲି ୱା, ତେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଏକଂ ତନ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଦତ୍ୱା ସେସଂ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭାଜିୟମାନଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
ଏକଭିକ୍ଖୁକେ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଚେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ସବ୍ବାନି ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ସୁଗ୍ଗହିତାନି, ଠିତିକା ପନ ନ ତିଟ୍ଠତି । ସଚେ ଏକେକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ଠିତିକା ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ଠିତିକାୟ ଅଟ୍ଠିତାୟ ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛତି, ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହିପି ଗହେତବ୍ବଂ । ଠିତାୟ ଠିତିକାୟ ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସଚେ ନୱକତରୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଠିତିକା ହେଟ୍ଠା ଓରୋହତି । ସଚେ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଠିତିକା ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହତି । ଅଥ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥି, ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ପାପେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ସଙ୍ଘଂ ଆମସିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପନ ପଂସୁକୂଲିକାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ଗହପତିଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ନ ପନ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦିନ୍ନମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଦେତି, ତଂ ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟଂ ନାମ ୱଟ୍ଟତି । ପଂସୁକୂଲଂ ପନ ନ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେମ, ଥେରାନଂ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପଂସୁକୂଲିକାନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମ, ଇମିନା ଉପାହନତ୍ଥୱିକପତ୍ତତ୍ଥୱିକଆୟୋଗଅଂସବଦ୍ଧକାଦୀନି କରୋଥା’’ତି ଦିନ୍ନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନାନି ବହୂନିପି ହୋନ୍ତି, ଚୀୱରତ୍ଥାୟପି ପହୋନ୍ତି, ତତୋ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ସଙ୍ଘୋ ଭାଜିତାତିରିତ୍ତାନି ୱତ୍ଥାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପାହନତ୍ଥୱିକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଭାଜେତି, ତତୋ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସାମିକେହି ୱିଚାରିତମେୱ ହି ୱଟ୍ଟତି, ନ ଇତରଂ ।
‘‘ପଂସୁକୂଲିକସଙ୍ଘସ୍ସ ଧମ୍ମକରଣଅଂସବଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମ ପଂସୁକୂଲିକାନମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ୟଂ ତତ୍ଥ ଅତିରେକଂ ହୋତି, ତଂ ଚୀୱରେପି ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେନ୍ତି, ପଂସୁକୂଲିକେହିପି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଚେ ପନ ବହି ଉପଚାରସୀମାୟ ଅଦ୍ଧାନପଟିପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ୱା ଆରୋଚେତି, ସଚେପି ୟୋଜନଂ ଫରିତ୍ୱା ପରିସା ଠିତା ହୋତି, ଏକାବଦ୍ଧା ଚେ, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ୟେ ପନ ଦ୍ୱାଦସହି ହତ୍ଥେହି ପରିସଂ ଅସମ୍ପତ୍ତା, ତେସଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ।
୨୭୩୨. ଇଦାନି ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଦେତୀ’’ତି ମାତିକଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘମୁଦ୍ଦିସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଉଭତୋସଙ୍ଘମୁଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା । ଦେତୀତି ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମୀ’’ତି ଦେତି । ‘‘ବହୁ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବହୂ ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂ ଥୋକା ୱା ହୋନ୍ତୁ ବହୂ ୱା, ପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗେନ ଅକତ୍ୱା ଉଭତୋସଙ୍ଘୱସେନ ସମଭାଗୋୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଦ୍ୱେଧାସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାନଂ ଦମ୍ମି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି, ଦ୍ୱେ ଭାଗେ ସମେ କତ୍ୱା ଏକୋ ଦାତବ୍ବୋ ।
‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେ ଦସ ଦସ ଭିକ୍ଖୂ, ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ହୋନ୍ତି, ଏକୱୀସତି ପଟିୱୀସେ କତ୍ୱା ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ, ଦସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ, ଦସ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ । ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲିକୋ ଲଦ୍ଧୋ, ସୋ ସଙ୍ଘତୋପି ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗହେତୁଂ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ଉଭତୋସଙ୍ଘଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ।
‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ସଙ୍ଘତୋ ପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପତ୍ତକୋଟ୍ଠାସସମୋୱ କୋଟ୍ଠାସୋ ହୋତି ।
‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତି କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦସ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଦସ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ, ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଏକୋ ଚେତିୟସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଘତୋପି ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପୁନ ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ଚେତିୟସ୍ସ ଏକୋୟେୱ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଦାତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଣେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସୁଂ ନ ଲଭତି, ପାପୁଣନଟ୍ଠାନତୋ ଏକମେୱ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଏକଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଣେତ୍ୱା ଭାଜେତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ, ପୁଗ୍ଗଲଗଣନାୟ ଏୱ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଣେତ୍ୱା ଏୱ ଭାଜେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନୟୋ ନୀତୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାପି ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ୱସ୍ସଗ୍ଗେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସେୱ ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ପୁବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତି, ଭଗୱା ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦତି, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଭିକ୍ଖୂ, ୱାମତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ନିସୀଦନ୍ତି, ଭଗୱା ଉଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ, ତଦା ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେ ଅତ୍ତନାପି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଦାପେତି । ଏତରହି ପନ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ସଧାତୁକଂ ପଟିମଂ ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତି, ପଟିମାୟ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପୁରତୋ ଆଧାରକେ ପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେମା’’ତି ତତ୍ଥ ୟଂ ପଠମଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦେନ୍ତି, ୱିହାରଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦେମା’’ତି ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଚ ଦେନ୍ତି, ତତ୍ଥ କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ? ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ତାୱ ଚେତିୟେ ଆରୋପେତବ୍ବାନି, ୱତ୍ଥେହି ପଟାକା, ତେଲେନ ପଦୀପା କାତବ୍ବା । ପିଣ୍ଡପାତମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ପନ ୟୋ ନିବଦ୍ଧଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଜଗ୍ଗକୋ ହୋତି ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବାନି । ନିବଦ୍ଧଜଗ୍ଗକେ ଅସତି ଆହଟପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉପକଟ୍ଠେ କାଲେ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ‘‘ଇଦଂ ହରିତ୍ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୂରମ୍ପି ହରିତ୍ୱା ପୂଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ହରିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରାମି, ଆସନସାଲାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥି, ତେ ହରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ହରନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତରାୱ କାଲୋ ଉପକଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୭୩୩. ୟଂ ପନ ଚୀୱରଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦେତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆୱାସେ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସେନ ସଙ୍ଘେନ ୱା ଗଣେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ତଂ ଚୀୱରଂ ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ଦେସିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦେତି, ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା, ୟତ୍ତକା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା, ତେହି ଭାଜେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଦିସାପକ୍କନ୍ତସ୍ସାପି ସତି ଗାହକେ ୟାୱ କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରା ଦାତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ ଅନ୍ତୋହେମନ୍ତେ ଏୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମ୍ପି ପାପୁଣାତୀତି ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂ ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନେତଂ ଅୱିଚାରିତଂ ।
ସଚେ ପନ ବହି ଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠିତୋ ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ଅଥ ‘‘ଅସୁକୱିହାରେ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱଦତି, ତତ୍ର ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମେୱ ୟାୱ କଥିନସ୍ସୁବ୍ଭାରା ପାପୁଣାତି । ସଚେ ପନ ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱଦତି, ତତ୍ର ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନଂୟେୱ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । କସ୍ମା ? ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ‘‘ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଛିନ୍ନୱସ୍ସା ନ ଲଭନ୍ତି, ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାୱ ଲଭନ୍ତି । ଚୀୱରମାସେ ପନ ‘‘ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତାନଂୟେୱ ପାପୁଣାତି, ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତାନଞ୍ଚ ଛିନ୍ନୱସ୍ସାନଞ୍ଚ ନ ପାପୁଣାତି ।
ଚୀୱରମାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ଦିୱସୋ, ତାୱ ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଥିନଂ ଅତ୍ଥତଂ ୱା ହୋତୁ ଅନତ୍ଥତଂ ୱା, ଅତୀତୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମେୱ ପାପୁଣାତି । ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତେ ପନ ମାତିକା ଆରୋପେତବ୍ବା ‘‘ଅତୀତୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମାସା ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଅନାଗତେ ଚାତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ଭୱିସ୍ସତି, କତରୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି । ସଚେ ‘‘ଅତୀତୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ୱୁତ୍ଥାନମେୱ ପାପୁଣାତି । ଦିସାପକ୍କନ୍ତାନମ୍ପି ସଭାଗା ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭନ୍ତି ।
ସଚେ ‘‘ଅନାଗତେ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଥ ‘‘ଅଗୁତ୍ତୋ ୱିହାରୋ, ଚୋରଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ, ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱା ଆହିଣ୍ଡିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱଦତି ‘‘ଇତୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ତତିୟେ ୱସ୍ସେ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ନ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱୁତ୍ଥଭିକ୍ଖୂନଂ ପାପୁଣାତି । ସଚେ ତେ ଦିସାପକ୍କନ୍ତା, ଅଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଗଣ୍ହାତି, ଦାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଏକୋୟେୱ ଅୱସିଟ୍ଠୋ, ସେସା କାଲକତା, ସବ୍ବଂ ଏକସ୍ସେୱ ପାପୁଣାତି । ସଚେ ଏକୋପି ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଘିକଂ ହୋତି, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେହି ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୭୩୪.ୟାଗୁୟା ପନ ପୀତାୟ ୱା ଭତ୍ତେ ୱା ଭୁତ୍ତେ ସଚେ ପନ ଆଦିସ୍ସ ‘‘ୟେନ ମେ ୟାଗୁ ପୀତା, ତସ୍ସ ଦମ୍ମି, ୟେନ ମେ ଭତ୍ତଂ ଭୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଦେତି, ୱିନୟଧରେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ଖାଦନୀୟଚୀୱରସେନାସନଭେସଜ୍ଜାଦୀସୁ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଭିକ୍ଖୂ ଅଜ୍ଜତନାୟ ୱା ସ୍ୱାତନାୟ ୱା ୟାଗୁୟା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ୟାଗୁଂ ଦେତି, ୟାଗୁଂ ଦତ୍ୱା ପୀତାୟ ୟାଗୁୟା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ୟେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତା, ତେସଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦେତି, ୟେହି ନିମନ୍ତିତେହି ୟାଗୁ ପୀତା, ତେସଂୟେୱ ପାପୁଣନ୍ତି, ୟେହି ପନ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଘରଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ୱା ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠେହି ୱା ୟାଗୁ ଲଦ୍ଧା, ୟେସଂ ୱା ଆସନସାଲତୋ ପତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେହି ନୀତା, ୟେ ୱା ଥେରେହି ପେସିତା, ତେସଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି ।
ସଚେ ପନ ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗେହଞ୍ଚ ବହିଗେହଞ୍ଚ ପୂରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, ଦାୟକୋ ଚ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅନିମନ୍ତିତା ୱା, ୟେସଂ ମୟା ୟାଗୁ ଦିନ୍ନା, ସବ୍ବେସଂ ଇମାନି ୱତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତୂ’’ତି, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ୟେହି ପନ ଥେରାନଂ ହତ୍ଥତୋ ୟାଗୁ ଲଦ୍ଧା, ତେସଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ଅଥ ସୋ ‘‘ୟେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତା, ସବ୍ବେସଂ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱଦତି, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଭତ୍ତଖାଦନୀୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଚୀୱରେ ୱାତି ପୁବ୍ବେପି ୟେନ ୱସ୍ସଂ ୱାସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନପୁବ୍ବଂ ହୋତି, ସୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୋଜେତ୍ୱା ୱଦତି ‘‘ୟେସଂ ମୟା ପୁବ୍ବେ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, ତେସଂୟେୱ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱା ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ୱା ହୋନ୍ତୂ’’ତି, ସବ୍ବଂ ତେସଂୟେୱ ପାପୁଣାତି ।
ସେନାସନେ ୱାତି ‘‘ୟୋ ମୟା କାରିତେ ୱିହାରେ ୱା ପରିୱେଣେ ୱା ୱସତି, ତସ୍ସିଦଂ ହୋତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସେୱ ହୋତି ।
ଭେସଜ୍ଜେ ୱାତି ‘‘ମୟଂ କାଲେନ କାଲଂ ଥେରାନଂ ସପ୍ପିଆଦୀନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଦେମ, ୟେହି ତାନି ଲଦ୍ଧାନି, ତେସଂୟେୱିଦଂ ହୋତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେସଂୟେୱ ହୋତୀତି ।
୨୭୩୫. ଦୀୟତେତି ଦାନନ୍ତି କମ୍ମସାଧନେନ ଚୀୱରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ଚୀୱରସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ତଂ-ସଦ୍ଦେନାପି ତଦେୱ ପରାମସିତବ୍ବନ୍ତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ପରମ୍ମୁଖା ୱା ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ମୁଖା ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ୱା ଦେତି, ତଂ ତସ୍ସେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଦତି, ଥେରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ଉଦ୍ଦେସଂ ଗହେତୁଂ ଆଗତୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସାପି ପାପୁଣାତି । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିବଦ୍ଧଚାରିକଭିକ୍ଖୂନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉଦ୍ଦେସନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତୀତି ।
୨୭୩୭.ୱଦତିଚ୍ଚେୱମେୱ ଚେତି ଇଚ୍ଚେୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଦତି ଚେ । ତନ୍ତି ତଂ ପରିକ୍ଖାରଂ । ତେସନ୍ତି ମାତୁଆଦୀନଂ । ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୩୮.‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ପୁରିମଗାଥାଦ୍ୱୟେନ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱତ୍ଥଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ । ଅଚ୍ଚୟେତି କାଲକିରିୟାୟ । ଦାନନ୍ତି ‘‘ମୟି କାଲକତେ ଇମଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ତୁୟ୍ହଂ ହୋତୁ, ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହୀ’’ତିଆଦିନା ପରିଚ୍ଚଜନଂ । କିଞ୍ଚିପୀତି ଅନ୍ତମସୋ ଦନ୍ତକଟ୍ଠମ୍ପି । ଗିହୀନଂ ପନ ଦାନଂ ତଥା ଦାୟକାନଂ ଗିହୀନମେୱ ଅଚ୍ଚୟେ ରୂହତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୩୯. ଭିକ୍ଖୁ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟେ କାଲଂ କରୋତି, ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ୱା ପରିକ୍ଖାରା ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ସନ୍ତକା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ସନ୍ତକାତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ସନ୍ତକା କାଲକତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ।
୨୭୪୦.ସାମଣେରୀ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସିକ୍ଖମାନା ୱା’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିହାରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନେ । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ସାମଣେରିୟା ୱା ସିକ୍ଖମାନାୟ ୱା ପରିକ୍ଖାରା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତକା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସନ୍ତକାତି ଏତ୍ଥାପି ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୭୪୧.ଦେହି ନେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ନେତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୟଂ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ତସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତି । ‘‘ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଅସୁକସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୟଂ ଚୀୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ୟସ୍ସ ପହିୟ୍ୟତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୪୨. ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନପ୍ପକାରାନୁରୂପେନ ସାମିକେ ଞତ୍ୱା ସାମିକେସୁ ୱିସ୍ସାସେନ ୱା ତେସୁ ମତେସୁ ମତକଚୀୱରମ୍ପି ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ମତସ୍ସ ୱା ଅମତସ୍ସ ୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସ୍ସାସଂ ୱାପି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଜୀୱନ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଗଣ୍ହେ ମତକଚୀୱରନ୍ତି ମତସ୍ସ ଚୀୱରଂ ମତକପରିକ୍ଖାରନୀହାରେନ ପାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ।
୨୭୪୩. ରଜତେ ଅନେନାତି ରଜନନ୍ତି ମୂଲାଦିସବ୍ବମାହ । ୱନ୍ତଦୋସେନାତି ସୱାସନସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗାଦିଦୋସେନ । ତାଦିନାତି ରୂପାଦୀସୁ ଛଳାରମ୍ମଣେସୁ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ଏକସଦିସେନ ।
୨୭୪୪-୫.‘‘ମୂଲେ’’ତିଆଦୀସୁ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ମୂଲରଜନେ ହଲିଦ୍ଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମୂଲରଜନଂ ୱଟ୍ଟତି । ଖନ୍ଧେସୁ ରଜନେସୁ ମଞ୍ଜେଟ୍ଠଞ୍ଚ ତୁଙ୍ଗହାରକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧରଜନଂ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତେସୁ ରଜନେସୁ ଅଲ୍ଲିୟା ପତ୍ତଂ ତଥା ନୀଲିୟା ପତ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପତ୍ତରଜନଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁପ୍ଫରଜନେସୁ କୁସୁମ୍ଭଞ୍ଚ କିଂସୁକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫରଜନଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଚରଜନେ ଲୋଦ୍ଦଞ୍ଚ କଣ୍ଡୁଲଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ତଚରଜନଂ ୱଟ୍ଟତି । ଫଲରଜନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
ମଞ୍ଜେଟ୍ଠନ୍ତି ଏକୋ ସକଣ୍ଟକରୁକ୍ଖୋ, ୱଲ୍ଲିୱିସେସୋ ଚ, ୟସ୍ସ ରଜନଂ ମଞ୍ଜେଟ୍ଠବୀଜୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ମଞ୍ଜେଟ୍ଠରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୱଣ୍ଣୋତି ସୋ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ରଜନାଧିକାରତ୍ତା । ତୁଙ୍ଗହାରକୋ ନାମ ଏକୋ ସକଣ୍ଟକରୁକ୍ଖୋ, ୟସ୍ସ ରଜନଂ ହରିତାଲୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ଅଲ୍ଲୀତି ଚୁଲ୍ଲତାପିଞ୍ଛରୁକ୍ଖୋ, ୟସ୍ସ ପଣ୍ଣରଜନଂ ହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ନୀଲୀତି ଗଚ୍ଛୱିସେସୋ, ୟସ୍ସ ପନ ରଜନଂ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । କିଂସୁକଂ ନାମ ୱଲ୍ଲିକିଂସୁକପୁପ୍ଫଂ, ୟସ୍ସ ରଜନଂ ଲୋହିତୱଣ୍ଣଂ ହୋତି ।
୨୭୪୬.କିଲିଟ୍ଠସାଟକନ୍ତି ମଲୀନସାଟକଂ । ଧୋୱିତୁନ୍ତି ଏକୱାରଂ ଧୋୱିତୁଂ । ଅଲ୍ଲିୟା ଧୋତଂ କିର ସମ୍ମଦେୱ ରଜନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୭୪୭.ଚୀୱରାନଂକଥା ସେସାତି ଭେଦକାରଣପ୍ପକାରକଥାଦିକା ଇଧ ଅୱୁତ୍ତକଥା । ପଠମେ କଥିନେ ୱୁତ୍ତାତି ସେସୋ । ୱିଭାୱିନାତି ଖନ୍ଧକଭାଣକେନ ।
ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ମହାୱଗ୍ଗୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ
ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୪୮. ଏୱଂ ମହାୱଗ୍ଗୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚୂଳୱଗ୍ଗାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଜ୍ଜନୀୟନ୍ତି କଲହକାରକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତତୋ ୱିରମନତ୍ଥାୟ ନିଗ୍ଗହୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମଞ୍ଚ । ନିୟସ୍ସନ୍ତି ବାଲସ୍ସ ଅବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିବହୁଲସ୍ସ ଅନପଦାନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମିକେହି ଗିହିସଂସଗ୍ଗେହି ସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ୱିହରତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିଗ୍ଗହୱସେନ ନିସ୍ସାୟ ୱସନତ୍ଥାୟ କାତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ ନିୟସ୍ସକମ୍ମଞ୍ଚ ।
ପବ୍ବାଜନ୍ତି କୁଲଦୂସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟତ୍ଥ ତେନ କୁଲଦୂସନଂ କତଂ, ତତ୍ଥ ନ ଲଭିତବ୍ବଆୱାସତ୍ଥାୟ ନିଗ୍ଗହୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଞ୍ଚ । ପଟିସାରଣନ୍ତି ସଦ୍ଧସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ଦାୟକସ୍ସ କାରକସ୍ସ ସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂଖମାପନତ୍ଥାୟ ନିଗ୍ଗହୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ ପଟିସାରଣୀୟକମ୍ମଞ୍ଚ ।
ତିୱିଧୁକ୍ଖେପନନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ, ଆପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଚ ତତୋ ଓରମିତୁଂ ନିଗ୍ଗହୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ ତିୱିଧଂ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଞ୍ଚାତି । ଦୀପୟେତି ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପକାସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମାନଂ ଓସାରଣନିସ୍ସାରଣୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁୱିଧତ୍ତେପି ତଂ ଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ଜାତିୱସେନ ‘‘ସତ୍ତ କମ୍ମାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଦସ୍ସିତୋ ପନେତେସଂ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେସଂ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୭୪୯.ଖନ୍ଧକେ କମ୍ମସଙ୍ଖାତେ ଖନ୍ଧକେ ଆଗତାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତାନି । ତଦନନ୍ତରେତି ତସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ । ଖନ୍ଧକେତି ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେ । ନୱ ଅଧିକାନି ୟେସଂ ତେ ନୱାଧିକାନି ତିଂସେୱ ୱତ୍ତାନି, ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ତାୱ –
‘‘ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସମ୍ମାୱତ୍ତନା – ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନ ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ, ନ ସାମଣେରୋ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ, ନ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତି ସାଦିତବ୍ବା, ସମ୍ମତେନାପି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ନ ଓୱଦିତବ୍ବା, ୟାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘେନ ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି, ସା ଆପତ୍ତି ନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞା ୱା ତାଦିସିକା, ତତୋ ୱା ପାପିଟ୍ଠତରା, କମ୍ମଂ ନ ଗରହିତବ୍ବଂ, କମ୍ମିକା ନ ଗରହିତବ୍ବା, ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ଆସନାଭିହାରୋ ସେୟ୍ୟାଭିହାରୋ ପାଦୋଦକଂ ପାଦପୀଠଂ ପାଦକଥଲିକଂ ପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନହାନେ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ, ନ ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ, ନ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ, ନ ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ, ନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂହି ଭେଦେତବ୍ବୋ, ନ ଗିହିଦ୍ଧଜୋ ଧାରେତବ୍ବୋ, ନ ତିତ୍ଥିୟଦ୍ଧଜୋ ଧାରେତବ୍ବୋ, ନ ତିତ୍ଥିୟା ସେୱିତବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୂ ସେୱିତବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୁସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ନ ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱା ଅନାୱାସେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ପକତତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆସାଦେତବ୍ବୋ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା, ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପୋସଥୋ ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ପୱାରଣା ଠପେତବ୍ବା, ନ ସୱଚନୀୟଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଅନୁୱାଦୋ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ଓକାସୋ କାରେତବ୍ବୋ, ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ନ ସାରେତବ୍ବୋ, ନ ଭିକ୍ଖୂହି ସମ୍ପୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) –
ଏୱଂ ଚେତାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତାନି, ଖନ୍ଧକେ କମ୍ମସଞ୍ଞିତେ’’ତି ।
ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୭୬-୮୨) –
‘‘ପାରିୱାସିକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସମ୍ମାୱତ୍ତନା – ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନ ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ, ନ ସାମଣେରୋ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ, ନ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତି ସାଦିତବ୍ବା, ସମ୍ମତେନପି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ନ ଓୱଦିତବ୍ବା, ୟାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘେନ ପରିୱାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି, ସା ଆପତ୍ତି ନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞା ୱା ତାଦିସିକା, ତତୋ ୱା ପାପିଟ୍ଠତରା, କମ୍ମଂ ନ ଗରହିତବ୍ବଂ, କମ୍ମିକା ନ ଗରହିତବ୍ବା, ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପୋସଥୋ ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ପୱାରଣା ଠପେତବ୍ବା, ନ ସୱଚନୀୟଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଅନୁୱାଦୋ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ଓକାସୋ କାରେତବ୍ବୋ, ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ନ ସାରେତବ୍ବୋ, ନ ଭିକ୍ଖୂହି ସମ୍ପୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରତୋ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପୁରତୋ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ୟୋ ହୋତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆସନପରିୟନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟାପରିୟନ୍ତୋ ୱିହାରପରିୟନ୍ତୋ, ସୋ ତସ୍ସ ପଦାତବ୍ବୋ, ତେନ ଚ ସୋ ସାଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରେସମଣେନ ୱା ପଚ୍ଛାସମଣେନ ୱା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବାନି, ନ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ସମାଦାତବ୍ବଂ, ନ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ସମାଦାତବ୍ବଂ, ନ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ପିଣ୍ଡପାତୋ ନୀହରାପେତବ୍ବୋ ‘ମା ମଂ ଜାନିଂସୂ’ତି ।
‘‘ପାରିୱାସିକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ଆଗନ୍ତୁକେନ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ଉପୋସଥେ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ପୱାରଣାୟ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ସଚେ ଗିଲାନୋ ହୋତି, ଦୂତେନପି ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାସଂୱାସକା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟା ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଅନାୱାସା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା ୱା ଅନାୱାସା ୱା ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ୱା ଅନାୱାସୋ ୱା ୟତ୍ଥସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାନସଂୱାସକା ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘ସକ୍କୋମି ଅଜ୍ଜେୱ ଗନ୍ତୁ’ନ୍ତି ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱା ଅନାୱାସେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ପକତତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆସନେନ ନିମନ୍ତେତବ୍ବୋ, ନ ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ନୀଚେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନେ ଉଚ୍ଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ଛମାୟଂ ନିସିନ୍ନେ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ଏକଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ନ ନୀଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଉଚ୍ଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକେନ ୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ମାନତ୍ତାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ମାନତ୍ତଚାରିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱା ଅନାୱାସେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ଏକାସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ନୀଚେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନେ ଉଚ୍ଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ଛମାୟଂ ନିସିନ୍ନେ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନ ଏକଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ନ ନୀଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଉଚ୍ଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ ।
‘‘ପାରିୱାସିକଚତୁତ୍ଥୋ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିୱାସଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ମାନତ୍ତଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ତଂୱୀସୋ ଅବ୍ଭେୟ୍ୟ, ଅକମ୍ମଂ ନ ଚ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୬-୮୨) –
ଏୱଂ ପାରିୱାସିକାନଂ ଚତୁନୱୁତି ୱତ୍ତାନି ।
ସା ଚ ନେସଂ ଚତୁନୱୁତିସଙ୍ଖା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ନଉପସମ୍ପାଦନାଦିନକମ୍ମିକଗରହପରିୟୋସାନାନି ନୱ ୱତ୍ତାନି, ତତୋ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଉପୋସଥଟ୍ଠପନାଦିଭିକ୍ଖୂହିସମ୍ପୟୋଜନପରିୟୋସାନାନି ଅଟ୍ଠ, ତତୋ ନପୁରତୋଗମନାଦୀ ପଞ୍ଚ, ନପୁରେଗମନାଦୀ ଚତ୍ତାରି, ଆଗନ୍ତୁକେନ ଆରୋଚନାଦୀ ଚତ୍ତାରୀତି ତିଂସ, ସଭିକ୍ଖୁକାୱାସାଦିତୋ ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସାଦିଗମନପଅସଂୟୁତ୍ତାନି ତୀଣି ନୱକାନି ଚାତି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ, ତତୋ ନପକତତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନୱାସାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଏକାଦସ, ତତୋ ନପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହମାନତ୍ତାରହମାନତ୍ତଚାରିକଅବ୍ଭାନାରହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନୱାସାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପଚ୍ଚେକଂ ଏକାଦସ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ ୱତ୍ତେସୁ ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହମାନତ୍ତାରହାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମାନତ୍ତା ତେସୁ ଏକଂ ଏକାଦସକଂ, ମାନତ୍ତଚାରିକଅବ୍ଭାନାରହାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନତ୍ତା ତେସୁ ଏକଂ ଏକାଦସକନ୍ତି ଦୁୱେ ଏକାଦସକାନି, ଅନ୍ତେ ପାରିୱାସିକଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିୱାସାଦିଦାନଚତୁକ୍କେ ଗଣପୂରଣତ୍ଥଦୋସତୋ ନିୱତ୍ତିୱସେନ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରୀତି ଚତୁନୱୁତି ୱତ୍ତାନି । ତାନି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସୱତ୍ତାନି ନାମ । ଆଦିତୋ ନୱ, ଉପୋସଥଟ୍ଠପନାଦୀନି ଅଟ୍ଠ, ପକତତ୍ତେନ ଏକଚ୍ଛନ୍ନୱାସାଦୀ ଚତ୍ତାରି ଚାତି ଏକୱୀସତି ୱତ୍ତାନି କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ଗହିତତ୍ତା ଇଧ ଗଣନାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ସେସେସୁ ତେସତ୍ତତିୟା ୱତ୍ତେସୁ ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀହି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ୱାସାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱାୱୀସତି ୱତ୍ତାନି ପକତତ୍ତେହି ସମାନତ୍ତା ତାନି ଚ ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ନୱକଂ ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନପରଂ, ନ ଆୱାସତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନପରନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସୱତ୍ତେସୁ ପାରିୱାସିକଚତଉତ୍ଥାଦିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ଗରୁକାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନାୟ ଗଣପୂରଣତ୍ଥସାମଞ୍ଞେନ ଏକଂ କତ୍ୱା ତୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ଗଣିତାନି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୱାଧିକାନି ତିଂସେୱ, ଖନ୍ଧକେ ତଦନନ୍ତରେ’’ତି ।
୨୭୫୦. ଇମାନି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତାନି ପୁରିମେହି ତେଚତ୍ତାଲୀସୱତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାସୀତି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବାନି…ପେ॰… ଗହିତାଗହଣେନ ତୂ’’ତି ।
ଏୱଂ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେସୁ ମହେସିନା ୱୁତ୍ତାନି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଗହିତାଗହଣେନ ଦ୍ୱାସୀତି ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱମେତ୍ଥ ଦ୍ୱାସୀତିକ୍ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଦସ୍ସିତାନି ।
ଆଗମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ –
‘‘ପାରିୱାସିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ଆରଭିତ୍ୱା ‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବ’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୬-୮୧) ୱୁତ୍ତାୱସାନାନି ଛସଟ୍ଠି, ତତୋ ପରଂ ‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକେନ ୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ, ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ, ମାନତ୍ତାରହେନ, ମାନତ୍ତଚାରିକେନ, ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’ନ୍ତିଆଦୀନଂ (ଚୂଳୱ॰ ୮୨) ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବେହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ତେ ଅଗଣେତ୍ୱା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଗଣିତାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକସତ୍ତତି ୱତ୍ତାନି, ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତପଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ …ପେ॰… ନହାନେ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବ’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅସାଦିୟନଂ ଏକଂ, ‘ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ’ତିଆଦୀନି ଚ ଦସାତି ଏୱମେତାନି ଦ୍ୱାସୀତି ହୋନ୍ତି । ଏତେସ୍ୱେୱ କାନିଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦିୱତ୍ତାନି, କାନିଚି ପାରିୱାସିକାଦିୱତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାସୀତି ଏୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୨୫; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୯; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୯) –
ୱୁତ୍ତଂ । ଏତାନି ପନ ୱତ୍ତାନି କଦାଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେ, ପାରିୱାସିକାଦିକାଲେ ଚ ଚରିତବ୍ବାନି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ତାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସମହାୱତ୍ତାନଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ।
୨୭୫୧. ଇଦାନି ପାରିୱାସିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ, ୱତ୍ତଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପରିୱାସଞ୍ଚ ୱତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ପରିୱାସଞ୍ଚ ୱତ୍ତଞ୍ଚ ସମାଦିନ୍ନସ୍ସାତି ‘‘ପରିୱାସଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ପରିୱାସଞ୍ଚ ‘‘ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ୱତ୍ତଞ୍ଚ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକେ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ପାରିୱାସିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
୨୭୫୨.ସହୱାସାଦୟୋ ‘‘ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତିଆଦିନା ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ସହୱାସୋ, ୱିନାୱାସୋ, ଅନାରୋଚନମେୱ ଚାତି ଇମେହି ତୀହି ପାରିୱାସିକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୫୩.ଉଦକପାତେନ ସମନ୍ତା ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନେନ । ଏକଚ୍ଛନ୍ନେତି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଆୱାସେ । ପକତତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସହ ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ନିୱାସୋ ନିୱାରିତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିୱାରିତୋ’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଦୀପେତି ।
୨୭୫୪.ଅନ୍ତୋୟେୱାତି ଏକଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ଆୱାସପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ । ‘‘ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଇମିନା ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତି ।
୨୭୫୫.ମହାଅଟ୍ଠକଥାଦିସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକପାରିୱାସିକାନଂ । ଇତି ଅୱିସେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୭୫୬. ଇମିନା ସହୱାସେନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିନାୱାସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକେ ପନାୱାସେ’’ତି । ଆୱାସେତି ୱସନତ୍ଥାୟ କତସେନାସନେ । ଅନାୱାସେତି ୱାସତ୍ଥାୟ ଅକତେ ଚେତିୟଘରେ ୱା ବୋଧିଘରେ ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜନିଅଟ୍ଟକେ ୱା ଦାରୁଅଟ୍ଟକେ ୱା ପାନୀୟମାଳେ ୱା ୱଚ୍ଚକୁଟିୟଂ ୱା ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଏୱରୂପେ ଠାନେ । ୱିପ୍ପୱାସଂ ୱସନ୍ତସ୍ସାତି ପକତତ୍ତେନ ୱିନା ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚେୱ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତି ।
୨୭୫୭. ଏୱଂ ୱିପ୍ପୱାସେନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଦୁକ୍କଟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନାରୋଚନେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାରିୱାସିକଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱାନାତି ଆକାସେନାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସମାନସଂୱାସକଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା । ତଙ୍ଖଣେତି ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠକ୍ଖଣେୟେୱ । ‘‘ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଏୱ ଏତସ୍ସା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏୱକାରେନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ଉଭୟଂ ଏତସ୍ସ ହୋତୀତି ଦୀପେନ୍ତେନ ଅଦିଟ୍ଠୋ ଚେ, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତୀତି ଞାପେତି । ୟଥାହ – ‘‘ସୋପିସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞାତତ୍ତା ପନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫) । ନାନାସଂୱାସକେନ ସହ ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ ଅନାରୋଚନେପି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ନ ହୋତି ।
୨୭୫୮-୯.ପାରିୱାସିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟତ୍ଥ ସଙ୍ଘନୱକଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ପକତତ୍ତେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉପୋସଥପୱାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉପୋସଥପୱାରଣଂ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ କାତୁଂ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ଦେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ସଙ୍ଘଦାୟକାତି କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଏକତ୍ତେପି ଗରୂସୁ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ଦେତି ଚେ ସଙ୍ଘଦାୟକୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ଦେନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଦେତି ଚେ, ପାରିୱାସିକୋ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା ।
ଓଣୋଜନନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସଙ୍ଘତୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକଭତ୍ତପଚ୍ଚାସାୟ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସା ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱେ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସଙ୍ଘୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭତ୍ତନ୍ତି ଆଗତାଗତେହି ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚତୁସ୍ସାଲଭତ୍ତଂ । ତଥା ପାରିୱାସିକୋ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ଇମେ ପଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମୟତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫) – ଉପୋସଥପୱାରଣେ ତାୱ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ ହତ୍ଥପାସେ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ପାଳିୟା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଳିଂ ୱିହାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତେନ ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥେ କରିୟମାନେ ସଙ୍ଘନୱକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନେନ ଅତ୍ତନୋ ପାଳିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋୱ । ପୱାରଣାୟପି ସଙ୍ଘନୱକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନେନ ଅତ୍ତନୋ ପାଳିୟା ପୱାରେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘେନ ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭାଜିୟମାନଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଓଣୋଜନେ ସଚେ ପାରିୱାସିକସ୍ସ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲିକଭତ୍ତପଚ୍ଚାସା ହୋତି, ତାନି ପଟିପାଟିୟା ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ହେଟ୍ଠା ଗାହେଥ, ଅଜ୍ଜ ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସା ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ତାନି ପୁନଦିୱସେସୁ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭତି । ‘‘ପୁନଦିୱସେ ସବ୍ବପଠମଂ ଏତସ୍ସ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ପୁନଦିୱସେ ନ ଲଭତି । ଇଦଂ ଓଣୋଜନଂ ନାମ ପାରିୱାସିକସ୍ସେୱ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ହି ସଙ୍ଘନୱକଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତି ୱା ନ ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖାହାରେନ ମା କିଲମିତ୍ଥା’’ତି ଇଦମସ୍ସ ସଙ୍ଗହକରଣତ୍ଥାୟ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ।
ଭତ୍ତେ ଚତୁସ୍ସାଲଭତ୍ତଂ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଲଭତି, ପାଳିୟା ପନ ଗନ୍ତୁଂ ୱା ଠାତୁଂ ୱା ନ ଲଭତି । ତସ୍ମା ପାଳିତୋ ଓସକ୍କିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଠିତେନ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ୟଥା ସେନୋ ନିପତିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ଆରାମିକସମଣୁଦ୍ଦେସେହି ଆହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ସଚେ ସୟମେୱ ଆହରନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ରଞ୍ଞୋ ମହାପେଳଭତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁସ୍ସାଲଭତ୍ତେ ପନ ସଚେ ଓଣୋଜନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉକ୍ଖିତ୍ତେ ପିଣ୍ଡେ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ଭତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁନଦିୱସେ ଦ୍ୱେ ପିଣ୍ଡେ ଲଭତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫) ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦୀନିପି ପାଳିତୋ ଓସକ୍କିତ୍ୱାୱ ଗହେତବ୍ବାନି । ୟତ୍ଥ ପନ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପରିୱିସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସାମଣେରାନଂ ଜେଟ୍ଠକେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘନୱକେନ ହୁତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୬୦. ଇଦାନି ସମଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟେସୁ ଅଧିକରଣେସୁ ସନ୍ତେସୁ ସମଥେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତାନି ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିୱାଦାଧାରତା’’ତିଆଦି । ୱିୱାଦାଧାରତାତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ । ଆପତ୍ତାଧାରତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆଧାରତାତି ଅଧିକରଣପରିୟାୟୋ । ଆଧାରୀୟତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ୱୂପସମ୍ମତି ସମଥେହୀତି ଆଧାରୋ, ୱିୱାଦୋ ଚ ସୋ ଆଧାରୋ ଚାତି ୱିୱାଦାଧାରୋ, ସୋ ଏୱ ୱିୱାଦାଧାରତା। ଏୱମାଧାରାଧିକରଣ-ସଦ୍ଦାନଂ ୱିୱାଦାଦିସଦ୍ଦେହି ସହ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଧିକରୀୟତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ୱୂପସମ୍ମତି ସମଥେହୀତି ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱିୱାଦାଦିଚତୁବ୍ବିଧମେୱ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଏତେସଂ ତୁ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି, ସମତ୍ତା ସମଥା ମତା’’ତି ୱକ୍ଖମାନେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୨୭୬୧.ଏତାନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି ଚ ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ୱିୱଦନ୍ତି ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ୱା ‘ଅଧମ୍ମୋ’ତି ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୧୫) ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକାରକୱତ୍ଥୂନି ଚ ମହେସିନା ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଚତୂସୁ ଅଧିକରଣେସୁ ୱିୱାଦୋ ଅଧିକରଣସଙ୍ଖାତୋ ଏତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସିତୋ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
୨୭୬୨.ୱିପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋୱାତି ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁୱଦନ୍ତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୟା ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୧୫) ୱୁତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ । ଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦୀହି ୱଦନଂ ଚୋଦନା ଅନୁୱାଦୋ । ଉପାଗତୋତି ନିସ୍ସିତୋ, ଅନୁୱାଦୋ ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଠମମେୱ ନିଦ୍ଧାରଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ପୁନୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ସମ୍ଭୱା’’ତି ୱଚନସ୍ସାପି ନ କୋଚି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ‘‘ଆପତ୍ତାଧାରତା ତତ୍ଥ, ସତ୍ତଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱା’’ତି ପାଠୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ଆପତ୍ତାଧାରତା ନାମ, ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିୟୋ ମତା’’ତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତତରୋ, ଆପତ୍ତାଧାରତା ନାମ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ନାମ ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିୟୋ ମତା ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିୟୋୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୭୬୩.ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚାନି ନିସ୍ସାୟାତି ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ଉପାଦାୟ କିଚ୍ଚାଧିକରଣାଭିଧାନଂ ସିୟା, କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସଂ ତୁ ଚତୁନ୍ନମ୍ପୀତି ଏତେସଂ ପନ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଧିକରଣାନଂ । ସମତ୍ତାତି ୱୂପସମହେତୁତ୍ତା । ସମଥା ମତାତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅଧିକରଣସମଥାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଅଧିକରଣାନି ସମେନ୍ତି, ସମ୍ମନ୍ତି ୱା ଏତେହୀତି ‘‘ସମଥା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ‘‘ସମତ୍ତା ସମଥା ମତା’’ତି ଇମିନା ସମଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ।
୨୭୬୪-୫. ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ଇଦଂ ସମ୍ମୁଖାଦିପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋ ସତିୱିନୟୋ ଅମୂଳ୍ହୱିନୟୋ’’ତି । ‘‘ପଟିଞ୍ଞାୱିନୟୋ’’ତି ଚ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତମୋ ୱିନୟୋତି ସମଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତିଣୱତ୍ଥାରକୋତି ଇମେ ସତ୍ତ ସମଥା ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୨୭୬୬. ଚତୂସୁ ଅଧିକରଣେସୁ ୟଂ ଅଧିକରଣଂ ୟତ୍ତକେହି ସମଥେହି ସମ୍ମତି, ତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିୱାଦୋ’’ତିଆଦି ।
୨୭୬୭-୯. ‘‘ୱିୱାଦୋ’’ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଅଧିକରଣେସୁ, ସମଥେସୁ ଚ କିଂ କେନ ସମ୍ମତୀତି ଚେ ? ୱିୱାଦୋ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଛଟ୍ଠେନ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକାୟ, ପଠମେନ ସମଥେନ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ସମ୍ମତି। ୟସ୍ସା କିରିୟାୟ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବହୁତରା, ଏସା ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା। ‘‘ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା, ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା, ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା, ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୯, ୨୩୪, ୨୩୬, ୨୩୭, ୨୪୨) ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଘାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସନ୍ନିଧାନେନ ୱା ଗଣପୁଗ୍ଗଲେହି ସମିୟମାନଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତଂ ୱିନା ଇତରେହି ତୀହି ୱା ସମ୍ମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କାରକସଙ୍ଘସ୍ସ ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୱସେନ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା, ସମେତବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଭୂତତା ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା, ୟଥା ତଂ ସମେତବ୍ବଂ, ତଥେୱସ୍ସ ସମନଂ ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା, ୟୋ ଚ ୱିୱଦତି, ୟେନ ଚ ୱିୱଦତି, ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତା।
‘‘ଅନୁୱାଦୋ ଚତୂହିପୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି । ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ଅନୁପଟିପାଟିୟା । ସମ୍ମୁଖାୱିନୟାଦୀହି ତୀହିପୀତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟସତିୱିନୟଅମୂଳ୍ହୱିନୟେହି ତୀହିପି । ତଥେୱାତି ୟଥା ତୀହି, ତଥା ପଞ୍ଚମେନ ତସ୍ସପାପିୟସିକାସମଥେନାପି ଅନୁୱାଦୋ ସମ୍ମତି, ପଗେୱ ଚତୂହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟୋ ପାପୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ପାପିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ତସ୍ସପାପିୟସିକା’’ତି କମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କତା ଅମୂଲିକା ସୀଲୱିପତ୍ତିଚୋଦନା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଦିନ୍ନେନ ସତିୱିନୟେନ ଚ ସମ୍ମତି । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କତା ଆପତ୍ତିଚୋଦନା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚ ତଥେୱ ଦିନ୍ନେନ ଅମୂଳ୍ହୱିନୟେନ ଚ ସମ୍ମତି । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିଜାନନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାପଭିକ୍ଖୁନୋ ବହୁଲାପତ୍ତିଚୋଦନା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚେୱ ତଥେୱ ପକତେନ ତସ୍ସପାପିୟସିକାକମ୍ମେନ ଚ ୱୂପସମ୍ମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଆପତ୍ତି ପନ ତୀହେୱା’’ତି ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସମାହ ‘‘ସମ୍ମୁଖେନା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମୁଖେନ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ, ପଟିଞ୍ଞାୟ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣେନ, ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ୱା ଇମେହି ତୀହି ଏୱ ସମଥେହି ସା ଆପତ୍ତି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଉପସମଂ ୟାତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ ନାମ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେନ୍ତେନ ‘‘ଆମ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ । ତିଣୱତ୍ଥାରକଂ ପନ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।
ତୀହେୱ ସମଥେହୀତି ଏତ୍ଥ ଗରୁକାପତ୍ତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ, ପଟିଞ୍ଞାତକରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି, ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଙ୍ଘେ ୱା ଗଣେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ଦେସନାୟ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚେୱ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣେନ ଚ, କୋସମ୍ବକାନଂ ୱିଗ୍ଗହସଦିସଂ ମହାୱିଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତେହି ଆପନ୍ନା ଅନେକୱିଧା ଆପତ୍ତିୟୋ ସଚେ ହୋନ୍ତି, ତାସୁ ୱକ୍ଖମାନସରୂପଂ ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ସବ୍ବା ଆପତ୍ତିୟୋ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ, ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ଚ ସମ୍ମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିଚ୍ଚଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ଏକେନ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନେୱ ସମ୍ମତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୭୦.ୟେଭୁୟ୍ୟସିକକମ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ସଲାକଂ ଗାହୟେତି ୱିନିଚ୍ଛୟକାରକେ ସଙ୍ଘେ ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ବହୁତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତରତ୍ତଂ ୱା ଜାନିତୁଂ ୱକ୍ଖମାନେନ ନୟେନ ସଲାକଂ ଗାହାପେୟ୍ୟ । ବୁଧୋତି ‘‘ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି…ପେ॰… ଗହିତାଗହିତଞ୍ଚ ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗୂଳ୍ହେନା’’ତିଆଦିନା ସଲାକଗ୍ଗାହପ୍ପକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । କଣ୍ଣଜପ୍ପେନାତି ଏତ୍ଥ କଣ୍ଣେ ଜପ୍ପୋ ୟସ୍ମିଂ ସଲାକଗ୍ଗାହପୟୋଗେତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଗୂଳ୍ହସଲାକଗ୍ଗାହୋ ନାମ ଧମ୍ମୱାଦିସଲାକା ଚ ଅଧମ୍ମୱାଦିସଲାକା ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସନ୍ତିକଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସଲାକା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ତୱ ରୁଚ୍ଚନକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ରହୋ ଠତ୍ୱା ଗାହାପନଂ । ୱିୱଟକଂ ନାମ ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ବହୁଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁ ଜାନନ୍ତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗାହାପନଂ । କଣ୍ଣଜପ୍ପନଂ ନାମ ଏୱମେୱ କଣ୍ଣମୂଲେ ରହୋ ଠତ୍ୱା ଗାହାପନଂ ।
୨୭୭୧.ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସଦେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘେ’’ତି ସେସୋ । ଲଜ୍ଜିସୁ ବାଲେସୂତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉସ୍ସଦେସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୨୭୭୨.ସକେନ କମ୍ମୁନାୟେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୟଂ କିଚ୍ଚଂ, ତେନେୱାତି ।
୨୭୭୩-୫.‘‘ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀ, ଲଜ୍ଜୀ, ବାଲୋ’’ତି ଜାନନସ୍ସ ହେତୁଭୂତକମ୍ମଦସ୍ସନଂ । ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଦିତିୱିଧମନୋଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ । ଦୁବ୍ଭାସୀତି ମୁସାୱାଦାଦିଚତୁବ୍ବିଧୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱୀତିକ୍କମୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଭାସନସୀଲୋ । ଦୁକ୍କଟକାରିକୋତି ପାଣାତିପାତାଦିତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱୀତିକ୍କମୱସେନ କୁଚ୍ଛିତକମ୍ମସ୍ସ କରଣସୀଲୋ । ଇତି ଲକ୍ଖଣେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଲଜ୍ଜୀଲଜ୍ଜୀବାଲଲକ୍ଖଣଂ ନିଗମେତି ।
୨୭୭୬. ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା’’ତିଆଦିଗାଥାହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମେୱ ଅତ୍ଥଂ ନିଗମେତୁମାହ ‘‘ତିଧା’’ତିଆଦି । ତିଧାସଲାକଗାହେନାତି ତିୱିଧସ୍ସ ସଲାକଗାହସ୍ସ ଅଞ୍ଞତରେନ । ବହୁକା ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ୟଦି ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । କାତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣୱୂପସମନ’’ନ୍ତି ସେସୋ ।
୨୭୭୭. ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ଚ ହୋତି ସାନୁୱାଦୋ ଚ କମ୍ମତୋ କାୟକମ୍ମତୋ, ୱଚୀକମ୍ମତୋ ଚ ଅସୁଚି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ ତସ୍ସ ପାପିୟସିକକମ୍ମସ୍ସ ୟୋଗୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାନୁୱାଦୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୁୱାଦୋ ନାମ ଚୋଦନା, ସହ ଅନୁୱାଦେନ ୱତ୍ତତୀତି ସାନୁୱାଦୋ, ପାପଗରହିତପୁଗ୍ଗଲେହି କାତବ୍ବଚୋଦନାୟ ଅନୁରୂପୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୭୭୮-୯.ଭଣ୍ଡନେତି କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ । କଲହେତି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତେ ହତ୍ଥପରାମସାଦିକେ କଲହେ ଚ । ୱିୱାଦମ୍ହି ଅନପ୍ପକେତି ବହୁୱିଧେ ୱିୱାଦେ ଜାତେ । ବହୁଅସ୍ସାମଣେ ଚିଣ୍ଣେତି ସମଣାନଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକେ ନାନପ୍ପକାରେ କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମେ ଚ କତେ । ଅନଗ୍ଗେତି ଅନନ୍ତେ । ଭସ୍ସକେତି କୁଚ୍ଛିତେ ଅମନାପୱଚନେ ଚିଣ୍ଣେତି ୟୋଜନା, ଭାସିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୱେସନ୍ତନ୍ତି ଗୱେସିୟମାନଂ, ଆପତ୍ତାଧିକରଣନ୍ତି ସେସୋ । ୱାଳନ୍ତି ଚଣ୍ଡଂ । କକ୍ଖଳନ୍ତି ଆସଜ୍ଜଂ । କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୂପସମେତବ୍ବଂ ।
୨୭୮୦-୨. ୟଥା ଚ ୱୂପସମ୍ମତି, ତଥା ତିଣୱତ୍ଥାରକେ ସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜନ୍ତି ପାରାଜିକଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସଞ୍ଚ । ଗିହୀହି ପଟିସଂୟୁତନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଜାତିଆଦୀହି ପାଳିୟା ଆଗତେହି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି, ଅଟ୍ଠକଥାଗତେହି ଚ ତଦଞ୍ଞେହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଖୁଂସନୱମ୍ଭନପଚ୍ଚୟା ଚ ଧମ୍ମିକପଟିସ୍ସୱସ୍ସ ଅସଚ୍ଚାପନପଚ୍ଚୟା ଚ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିଂ । ଏସା ଏୱ ହି ଆପତ୍ତି ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତା ନାମ ପରିୱାରେ ‘‘ଅତ୍ଥି ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ନଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ଦୁକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ସୁଧମ୍ମତ୍ଥେରସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ୟା ଚ ଧମ୍ମିକସ୍ସ ପଟିସ୍ସୱସ୍ସ ଅସଚ୍ଚାପନେ ଆପତ୍ତି । ଅୱସେସା ନଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱଚନତୋ ।
ସୁଧମ୍ମତ୍ଥେରସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଚ ତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗହପତିନୋ ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖୁଂସନୱମ୍ଭନପଚ୍ଚୟା ଆପନ୍ନା ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱିଭାଗଗତା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । ଇଦଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇତରେହିପି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଗିହିଂ ଖୁଂସେନ୍ତାନଂ ୱମ୍ଭେନ୍ତାନଂ ଇତରେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସା ଆପତ୍ତି ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଆପନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସାପେନ୍ତେନ ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ଅୱିଜହାପେତ୍ୱା ସୱନୂପଚାରଂ ଜହାପେତ୍ୱା ଏକଂସେ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କାରାପେତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ସା ଆପତ୍ତି ଦେସାପେତବ୍ବା ।
ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମିକନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମିକୋ, ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟେ ପନ ‘ନ ମେତଂ ଖମତୀ’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୪) ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ଦସ୍ସିତା, ତେସମଞ୍ଞତରସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ।
ୟୋତି ଭଣ୍ଡନକାରକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ମହନ୍ତଂ ୱିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥକାରକେ ଭିକ୍ଖୁସମୂହେ । ନ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁପରିସଂ ଅନାଗତତ୍ତା ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।
ତିଣୱତ୍ଥାରକେ କତେ ସତି ୟାୱ ଉପସମ୍ପଦମାଳତୋ ପଭୁତି ଆପନ୍ନାୟ ସେସାୟ ଆପତ୍ତିୟା ନିରାପତ୍ତି ହୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ସଙ୍ଘୋତି ୟୋଜନା ।
ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୮୩.କୁଟ୍ଟେତି ଇଟ୍ଠକାସିଲାଦାରୁକୁଟ୍ଟାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ । ଅଟ୍ଟାନେତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଟାନଂ ନାମ ରୁକ୍ଖେ ଫଲକଂ ୱିୟ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠପଦାକାରେନ ରାଜିୟୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନହାନତିତ୍ଥେ ନିଖଣନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚୁଣ୍ଣାନି ଆକିରିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା କାୟଂ ଘଂସନ୍ତି ।
୨୭୮୪.ଗନ୍ଧବ୍ବହତ୍ଥେନାତି ନହାନତିତ୍ଥେ ଠପିତେନ ଦାରୁମୟହତ୍ଥେନ । ତେନ କିର ଚୁଣ୍ଣାନି ଗହେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ସରୀରଂ ଘଂସନ୍ତି । କୁରୁୱିନ୍ଦକସୁତ୍ତିୟାତି କୁରୁୱିନ୍ଦକପାସାଣଚୁଣ୍ଣାନି ଲାଖାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଗୁଳିକକଲାପକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୁ ଗହେତ୍ୱା ସରୀରଂ ଘଂସନ୍ତି । ମଲ୍ଲକେନାତି ମକରଦନ୍ତକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଲ୍ଲକମୂଲସଣ୍ଠାନେନ କତେନ ମଲ୍ଲକେନ, ଇଦଂ ଗିଲାନସ୍ସାପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ କାୟତୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସରୀରେନ ଘଂସେୟ୍ୟ ।
୨୭୮୫.ଅକତଂ ମଲ୍ଲକଂ ନାମ ମକରଦନ୍ତେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତଂ, ଇଦଂ ଅଗିଲାନସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୭୮୬.କପାଲିଟ୍ଠକଖଣ୍ଡାନୀତି କପାଲଖଣ୍ଡଇଟ୍ଠକଖଣ୍ଡାନି । ସବ୍ବସ୍ସାତି ଗିଲାନାଗିଲାନସ୍ସ ସରୀରେ ଘଂସିତ୍ୱା ଉବ୍ବଟ୍ଟେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପୁଥୁପାଣିକ’’ନ୍ତି ହତ୍ଥପରିକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସ ହତ୍ଥେନ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ୱତ୍ଥୱଟ୍ଟୀ’’ତି ଇଦଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଉକ୍କାସିକସ୍ସ ପରିୟାୟଂ, ତସ୍ମା ନହାୟନ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନହାନସାଟକୱଟ୍ଟିୟାପି ଘଂସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୭୮୭.ଫେଣକଂ ନାମ ସମୁଦ୍ଦଫେଣଂ । କଥଲନ୍ତି କପାଲଖଣ୍ଡଂ । ପାଦଘଂସନେ ୱୁତ୍ତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । କତକଂ ନାମ ପଦୁମକଣ୍ଣିକାକାରଂ ପାଦଘଂସନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକେ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତଂ, ଏତଂ ନେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ, ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୭୮୮.ୟଂ କିଞ୍ଚିପି ଅଲଙ୍କାରନ୍ତି ହତ୍ଥୂପଗାଦିଅଲଙ୍କାରେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଲଙ୍କାରଂ ।
୨୭୮୯.ଓସଣ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ନମେୟ୍ୟ । ହତ୍ଥଫଣକେନାତି ହତ୍ଥେନେୱ ଫଣକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତା ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଓସଣ୍ଠେନ୍ତି । ଫଣକେନାତି ଦନ୍ତମୟାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି । କୋଚ୍ଛେନାତି ଉସିରମୟେନ ୱା ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜମୟେନ ୱା କୋଚ୍ଛେନ ।
୨୭୯୦.ସିତ୍ଥତେଲୋଦତେଲେହୀତି ସିତ୍ଥତେଲଞ୍ଚ ଉଦକତେଲଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତେହି । ତତ୍ଥ ସିତ୍ଥତେଲଂ ନାମ ମଧୁସିତ୍ଥକନିୟ୍ୟାସାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚିକ୍କଣଂ । ଚିକ୍କଣଂ ନାମ ନିୟ୍ୟାସଂ । ଉଦକତେଲଂ ନାମ ଉଦକମିସ୍ସକଂ ତେଲଂ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ସିଟ୍ଠା’’ତି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ଅନୁଲୋମନିପାତତ୍ଥନ୍ତି ନଲାଟାଭିମୁଖଂ ଅନୁଲୋମେନ ପାତନତ୍ଥଂ । ଉଦ୍ଧଲୋମେନାତି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଲୋମେନ ।
୨୭୯୧.ହତ୍ଥଂ ତେଲେନ ତେମେତ୍ୱାତି କରତଲଂ ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା । ସିରୋରୁହା କେସା । ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତସ୍ସାତି ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତରଜସିରସ୍ସ । ଅଲ୍ଲହତ୍ଥେନ ସିରୋରୁହେ ପୁଞ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୯୨.ଆଦାସେଉଦପତ୍ତେ ୱାତି ଏତ୍ଥ କଂସପତ୍ତାଦୀନିପି, ୟେସୁ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସବ୍ବାନି ଆଦାସସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କଞ୍ଜିୟାଦୀନିପି ଚ ଉଦପତ୍ତସଙ୍ଖମେୱ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୨୭୯୩. ୟେନ ହେତୁନା ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଞ୍ଛୱି’’ନ୍ତିଆଦି । ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ‘‘ମେ ମୁଖେ ୱଣୋ ସଞ୍ଛୱି ନୁ ଖୋ, ଉଦାହୁ ନ ସଞ୍ଛୱୀ’’ତି ମୁଖଂ ଦଟ୍ଠୁଞ୍ଚ ‘‘ଅହଂ ଜିଣ୍ଣୋ ନୁ ଖୋ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ ମୁଖଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୯୪.ନଚ୍ଚଂ ୱାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ନଚ୍ଚଂ ଅନ୍ତମସୋ ମୋରନଚ୍ଚମ୍ପି । ଗୀତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ନଟଗୀତଂ ୱା ସାଧୁଗୀତଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଦନ୍ତଗୀତମ୍ପି, ୟଂ ‘‘ଗାୟିସ୍ସାମା’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଓକୂଜନ୍ତା କରୋନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ୱାଦିତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱାଦିତଂ । ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ପନ ସୋତୁଂ ୱାତି ନଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ଗୀତଂ ୱାଦିତଂ ସୋତୁଂ ୱା ।
୨୭୯୫. ସୟଂ ନଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱା ନଚ୍ଚାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଗାୟନ୍ତସ୍ସ ୱା ଗାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ୱାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱା ୱାଦାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୮) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦେକଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଦଟ୍ଠୁମନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି ।
୨୭୯୬.ସୁଣାତୀତି ଗୀତଂ ୱା ୱାଦିତଂ ୱା । ପସ୍ସତୀତି ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି ।
୨୭୯୭.ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ସେସୋ । ‘‘ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ଗୀତଂ, ୱାଦିତଂ ୱା ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରତୋ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତୋ ୱାପି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୯୮.ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛତୋତି ‘‘ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ଗୀତଂ, ୱାଦିତଂ ୱା ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱିହାରେପି ତଂ ତଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ୱୀଥିୟଂ ଠତ୍ୱା ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ପସ୍ସତୋପି ଚ ଆପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୭୯୯.ଦୀଘାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତୋ ଦୀଘା । ନ ଧାରେୟ୍ୟାତି ନ ଧାରେତବ୍ବା । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ଦୁମାସଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲାନି ପରିମାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲୋ, କେସୋ । ଦ୍ୱେ ମାସା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦୁମାସୋ। କେସଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ଧାରେୟ୍ୟ ଦୁମାସଂ ୱା । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ତତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତୋ ୱା ଦୁମାସତୋ ୱା କେସତୋ ଉଦ୍ଧଂ କେସଂ ଧାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଥ ୱା ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲାନି ସମାହଟାନି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ, ଦ୍ୱେ ମାସା ସମାହଟା ଦୁମାସଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । କେସେ ଧାରେନ୍ତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ୱା ଧାରେୟ୍ୟ ଦୁମାସମତ୍ତଂ ୱା, ତତୋ କାଲପରିମାଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ କେସେ ଧାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ କେସେ ଅନ୍ତୋଦ୍ୱେମାସେ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେ ପାପୁଣନ୍ତି, ଅନ୍ତୋଦ୍ୱେମାସେୟେୱ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେ ହି ଅତିକ୍କମେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ନ ଦୀଘା, ଦ୍ୱେମାସତୋ ଏକଦିୱସମ୍ପି ଅତିକ୍କମେତୁଂ ନ ଲଭତିୟେୱ । ଏୱମୟଂ ଉଭୟେନପି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଓରଂ ପନ ନୱଟ୍ଟନଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
୨୮୦୦. ଦୀଘେ ନଖେ, ଦୀଘାନି ନାସିକଲୋମାନି ଚ ନ ଧାରୟେତି ୟୋଜନା, ନ ଧାରେୟ୍ୟ, ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀସତିମଟ୍ଠନ୍ତି ୱୀସତିୟା ନଖାନଂ ମଟ୍ଠଂ ଲିଖିତମଟ୍ଠଭାୱଂ କାତୁଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ସତ୍ଥକେନ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣକେନ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଫଲିକମଣୀନଂ ୱିୟ ଉଜ୍ଜଲକରଣଂ ଲିଖିତମଟ୍ଠଂ ନାମ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଲମତ୍ତଂ ଅପକଡ୍ଢିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୪) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ମୁଗ୍ଗଫଲତଚାଦୀହି ନଖମଲଂ ଅପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୦୧.କପ୍ପାପେୟ୍ୟୱିସୁଂ ମସ୍ସୁନ୍ତି ୟୋ କେସଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିସୁଂ ମସ୍ସୁଂ କପ୍ପାପେୟ୍ୟ । ଦାଠିକଂ ଠପେୟ୍ୟାତି କେସେ ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ମସ୍ସୁଂ ଅକପ୍ପାପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଠପେୟ୍ୟ । ସମ୍ବାଧେତି ଉପକଚ୍ଛକମୁତ୍ତକରଣସଙ୍ଖାତେ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନେ । ଲୋମଂ ସଂହରାପେୟ୍ୟୱାତି ସତ୍ଥେନ ୱା ସଣ୍ଡାସେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୟେନ କେନଚି ପରେନ ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ, ସୟଂ ୱା ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ସମ୍ବାଧେ ଲୋମଂ ସଂହରାପେତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୫) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ବାଧେ ଗଣ୍ଡପିଳକୱଣାଦିକେ ଆବାଧେ ସତି ଲୋମଂ ସଂହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୦୨. ଅଗିଲାନସ୍ସ ଛିନ୍ଦତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ତଥା କତ୍ତରିୟା ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୮୦୩.ସେସଙ୍ଗଛେଦନେତି ଅଙ୍ଗୁଲିୟାଦିଅୱସେସସରୀରାୱୟୱାନଂ ଛେଦନେ । ଅତ୍ତୱଧେତି ଅତ୍ତୁପକ୍କମେନ ୱା ଆଣତ୍ତିୟା ଉପକ୍କମେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତନାସେ ।
୨୮୦୪.ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅଙ୍ଗଜାତତୋ ଅୱସେସଂ ସରୀରାୱୟୱଂ । ଅହିକୀଟାଦିଦଟ୍ଠସ୍ସ ତପ୍ପଟିକାରୱସେନ ଅଙ୍ଗଂ ଛିନ୍ଦତୋ ନ ଦୋସୋ । ତାଦିସାବାଧପଚ୍ଚୟା ତପ୍ପଟିକାରୱସେନ ଅଙ୍ଗଂ ଛିନ୍ଦତୋ ନ ଦୋସୋ । ଲୋହିତଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସାପି ନ ଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।
୨୮୦୫.ଅପରିସ୍ସାୱନୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ମଗ୍ଗେ ଅଦ୍ଧାନେ ତଂ ପରିସ୍ସାୱନଂ ୟାଚମାନସ୍ସ ୟୋ ନ ଦଦାତି, ତସ୍ସ ଅଦଦତୋ ଅଦେନ୍ତସ୍ସାପି ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୟୋଜନା । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ପରିସ୍ସାୱନେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ୟାଚତି, ତସ୍ସ ନ ଅକାମା ଦାତବ୍ବଂ ।
୨୮୦୬.‘‘ନଗ୍ଗୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ନ ଭୁଞ୍ଜେ’’ତିଆଦି କିରିୟାପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନ ଭୁଞ୍ଜେତି ଭତ୍ତାଦିଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ପିୱେତି ୟାଗୁଆଦିଂ ପାତବ୍ବଂ ନ ପିୱେୟ୍ୟ । ନ ଚ ଖାଦେତି ମୂଲଖାଦନୀୟାଦିକଂ ଖାଦନୀୟଂ ନ ଖାଦେୟ୍ୟ । ନ ସାୟୟେତି ଫାଣିତାଦିକଂ ସାୟିତବ୍ବଞ୍ଚ ନ ସାୟେୟ୍ୟ ନ ଲିହେୟ୍ୟ । ନ ଦଦେତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭତ୍ତାଦିଂ କିଞ୍ଚି ନ ଦଦେୟ୍ୟ । ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ତଥା ସୟଂ ନଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଜସଂ ମଗ୍ଗଂ ।
୨୮୦୭.ପରିକମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମାଦିପରିକମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । କାରୟେତି ସୟଂ ନଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମାଦିପରିକମ୍ମଂ ନ କାରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୦୮. ପିଟ୍ଠିକମ୍ମାଦିକେ ପରିକମ୍ମେ ଜନ୍ତାଘରାଦିକା ତିସ୍ସୋ ପଟିଚ୍ଛାଦୀ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ପଟିଚ୍ଛାଦିୟୋ ଜନ୍ତାଘରପଟିଚ୍ଛାଦିଂ ଉଦକପଟିଚ୍ଛାଦିଂ ୱତ୍ଥପଟିଚ୍ଛାଦି’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୧) ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୟୋଜନା । ପଟିଚ୍ଛାଦେତି ହିରିକୋପିନନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦି, ଜନ୍ତାଘରମେୱ ପଟିଚ୍ଛାଦି ଜନ୍ତାଘରପଟିଚ୍ଛାଦି। ଉଦକମେୱ ପଟିଚ୍ଛାଦି ଉଦକପଟିଚ୍ଛାଦି। ୱତ୍ଥମେୱ ପଟିଚ୍ଛାଦି ୱତ୍ଥପଟିଚ୍ଛାଦି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ଇତରପଟିଚ୍ଛାଦିଦ୍ୱୟଂ ପରିକମ୍ମେୟେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଭୋଜନାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ।
୨୮୦୯.ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପେଳାୟନ୍ତି ତମ୍ବଲୋହୱଟ୍ଟଲୋହକଂସଲୋହକାଳଲୋହସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦୀହି କତାୟ ୱା ଦାରୁମୟାୟ ୱା ୟାୟ କାୟଚି ପେଳାୟ ଆସିତ୍ତକୂପଧାନେ । ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଭାଜନଂ ଠପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ଆସିତ୍ତକୂପଧାନଂ ନାମ ତମ୍ବଲୋହେନ ୱା ରଜତେନ ୱା କତାୟ ପେଳାୟ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ଆସିତ୍ତକୂପଧାନେ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପନ ଦାରୁମୟାପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୪) । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ମଳୋରିକ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୪) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ମଳୋରିକାୟ ଠପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମଳୋରିକା’’ତି ଚ ଦଣ୍ଡାଧାରକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ, ବହୂ ୱା ଦଣ୍ଡକେ ଉପରି ଚ ହେଟ୍ଠା ଚ ୱିତ୍ଥତଂ ମଜ୍ଝେ ସଙ୍କୁଚିତଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆଧାରକଂ କରୋନ୍ତି । ୟଟ୍ଠିଆଧାରକପଣ୍ଣାଧାରକପଚ୍ଛିକପିଟ୍ଠଘଟକକୱାଟକାଦିଭାଜନମୁଖଉଦୁକ୍ଖଲାଦୀନିପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଟ୍ଠିଆଧାରକୋତି ୟଟ୍ଠିଂୟେୱ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା ବନ୍ଧୀକତଆଧାରକୋ ।
ଏକଭାଜନେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଭୋଜନସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୋ ଏକଭାଜନେ’’ତି ଏତ୍ତକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସାପି ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ଏକତୋ’’ତି । ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୋ’’ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ଏକତୋ ଏକଭାଜନେ ୟାଗୁଆଦିପାନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଥାଲକେ ପାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୪) । ଅଥ ୱା ଭୁଞ୍ଜତୋତି ଅଜ୍ଝୋହାରସାମଞ୍ଞେନ ପାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭାଜନତୋ ଫଲଂ ୱା ପୂୱଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂ ଅପଗତେ ଇତରସ୍ସ ସେସକଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇତରସ୍ସାପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୨୮୧୦. ୟେ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏକପାୱୁରଣା ୱା ଏକତ୍ଥରଣା ୱା ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣା ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ, ୟେ ଏକମଞ୍ଚେପି ଏକତୋ ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୧୧.ସଙ୍ଘାଟିପଲ୍ଲତ୍ଥିକମୁପାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟୀତି ସଙ୍ଘାଟିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରମାହ । ସଙ୍ଘାଟିପଲ୍ଲତ୍ଥିକଂ ଉପଗତେନ ୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ୱିହାରେ ୱା ଅନ୍ତରଘରେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନ ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ‘‘ସଙ୍ଘାଟୀତି ନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରୱୋହାରପ୍ପତ୍ତମଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରଂ ‘ସଙ୍ଘାଟୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ, ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି ‘‘ସଙ୍ଘାଟିୟା ନ ପଲ୍ଲତ୍ଥେତି ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରେନ ୱିହାରେ ୱା ଅନ୍ତରଘରେ ୱା ପଲ୍ଲତ୍ଥିକୋ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱାସତ୍ଥାୟ ଉପଗତେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ୱିନା ସେସଚୀୱରେହି ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
କିଞ୍ଚିକୀଳଂ ନ କୀଳେୟ୍ୟାତି ଜୁତକୀଳାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାୟିକୱାଚସିକକୀଳିକଂ ନ କୀଳେୟ୍ୟ । ନ ଚ ଗାହୟେତି ନ ଚ ଗାହାପେୟ୍ୟ, ନ ହରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୧୨.ଦାଠିକାୟପୀତି ମସ୍ସୁମ୍ହି । ଉଗ୍ଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବୀଭଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅପଲିତଂ । ତାଦିସନ୍ତି ବୀଭଚ୍ଛଂ ।
୨୮୧୩.‘‘ଅଗିଲାନୋ’’ତି ଇମିନା ଗିଲାନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସେନ ଅଗିଲାନସ୍ସପି ପରଂ ଧାରାପନେ, ପରସ୍ସ ଧାରଣସାଦିୟନେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ଅତ୍ତନୋ ଗୁତ୍ତତ୍ଥଂ, ଚୀୱରାଦୀନଂ ଗୁତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭୦) – ୟସ୍ସ କାୟଦାହୋ ୱା ପିତ୍ତକୋପୋ ୱା ହୋତି, ଚକ୍ଖୁ ୱା ଦୁବ୍ବଲଂ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଆବାଧୋ ୱିନା ଛତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଗାମେ ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା ଛତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱାଳମିଗଚୋରଭୟେସୁ ଅତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥଂ, ୱସ୍ସେ ପନ ଚୀୱରଗୁତ୍ତତ୍ଥମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଏକପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଏକପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ନାମ ତାଲପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
୨୮୧୪. ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାକାରୋ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ‘‘ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱମୁପରିପି । ଚୀୱରସ୍ସ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ‘‘ୱସନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ । ‘‘ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ‘‘ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ସବ୍ବପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱେଲ୍ଲିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସଂ-ସଦ୍ଦଲୋପୋ, ସଂୱେଲ୍ଲିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୦) ନାମ ନାଭିମୂଲତୋ ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ ଓଲମ୍ବକଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥଂ ଚୋଳିକିତ୍ଥୀନଂ ନିୱାସନଂ ୱିୟ । ଚତୁକ୍କଣ୍ଣଂ ନାମ ଉପରିତୋ ଦ୍ୱେ, ହେଟ୍ଠତୋ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ କଣ୍ଣେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥଂ । ମଚ୍ଛୱାଳକଂ ନାମ ଏକତୋ ଦସନ୍ତଂ ଏକତୋ ପାସନ୍ତଂ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥଂ । ସଂୱେଲ୍ଲିୟନ୍ତି ମଲ୍ଲକମ୍ମକାରାଦୟୋ ୱିୟ କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିୱାସନଂ । ତାଲୱଣ୍ଟକଂ ନାମ ତାଲୱଣ୍ଟାକାରେନ ସାଟକଂ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ନିୱାସନଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସତୱଲିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସତୱଲିକଂ ନାମ ଦୀଘସାଟକଂ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଓଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଓୱଟ୍ଟିକଂ କରୋନ୍ତେନ ନିୱତ୍ଥଂ, ୱାମଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେସୁ ୱା ନିରନ୍ତରଂ ୱଲିୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥଂ । ସଚେ ପନ ଜାଣୁତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକା ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱଲିୟୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ନିୱାସେତୁଂ ଗିଲାନସ୍ସପି ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନସ୍ସପି ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ୟମ୍ପି ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା କୋଣେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ ଉପରି ଲଗ୍ଗେନ୍ତି, ଅନ୍ତୋ ୱା ଏକଂ କାସାୱଂ ତଥା ନିୱାସେତ୍ୱା ବହି ଅପରଂ ନିୱାସେନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଗିଲାନୋ ପନ ଅନ୍ତୋକାସାୱସ୍ସ ଓୱଟ୍ଟିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅପରଂ ଉପରି ନିୱାସେତୁଂ ଲଭତି । ଅଗିଲାନେନ ଦ୍ୱେ ନିୱାସେନ୍ତେନ ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବାନି । ଇତି ୟଞ୍ଚ ଇଧ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ସେଖିୟୱଣ୍ଣନାୟଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବିକାରଂ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତେନ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତବ୍ବଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତି ।
୨୮୧୫.ଗିହିପାରୁପନନ୍ତି ‘‘ସେତପଟପାରୁତଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୦) ପରିବ୍ବାଜକପାରୁତଂ ଏକସାଟକପାରୁତଂ ସୋଣ୍ଡପାରୁତଂ ଅନ୍ତେପୁରିକପାରୁତଂ ମହାଜେଟ୍ଠକପାରୁତଂ କୁଟିପୱେସକପାରୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପାରୁତଂ ପାଳିକାରକପାରୁତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିପରିମଣ୍ଡଲଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପାରୁତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ଗିହିପାରୁତଂ ନାମ । ତସ୍ମା ୟଥା ସେତପଟା ଅଡ୍ଢପାଲକନିଗଣ୍ଠା ପାରୁପନ୍ତି, ୟଥା ଚ ଏକଚ୍ଚେ ପରିବ୍ବାଜକା ଉରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଂସକୂଟେସୁ ପାୱୁରଣଂ ଠପେନ୍ତି, ୟଥା ଚ ଏକସାଟକା ମନୁସ୍ସା ନିୱତ୍ଥସାଟକସ୍ସ ଏକେନନ୍ତେନ ପିଟ୍ଠିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ଉଭୋସୁ ଅଂସକୂଟେସୁ ଠପେନ୍ତି, ୟଥା ଚ ସୁରାସୋଣ୍ଡାଦୟୋ ସାଟକେନ ଗୀୱଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଉଦରେ ୱା ଓଲମ୍ବେନ୍ତି, ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ଖିପନ୍ତି, ୟଥା ଚ ଅନ୍ତେପୁରିକାୟୋ ଅକ୍ଖିତାରକମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓଗୁଣ୍ଠିକଂ ପାରୁପନ୍ତି, ୟଥା ଚ ମହାଜେଟ୍ଠା ଦୀଘସାଟକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଏକେନନ୍ତେନ ସକଲସରୀରଂ ପାରୁପନ୍ତି, ୟଥା ଚ କସ୍ସକା ଖେତ୍ତକୁଟିଂ ପୱିସନ୍ତା ସାଟକଂ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ଉପକଚ୍ଛକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଏକେନନ୍ତେନ ସରୀରଂ ପାରୁପନ୍ତି, ୟଥା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉଭିନ୍ନଂ ଉପକଚ୍ଛକାନଂ ଅନ୍ତରେନ ସାଟକଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅଂସକୂଟେସୁ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ୟଥା ଚ ପାଳିକାରକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକଂସପାରୁପନେନ ପାରୁତଂ ୱାମବାହଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଅଂସକୂଟଂ ଆରୋପେତି, ଏୱଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ଏତେ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଏୱରୂପେ ପାରୁପନଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବିକାରଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ପାରୁପିତବ୍ବଂ । ତଥା ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଆରାମେ ୱା ଅନ୍ତରଘରେ ୱା ଅନାଦରେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ପରିମଣ୍ଡଲତୋ ୱିମୁତ୍ତଲକ୍ଖଣନିୱାସନପାରୁପନଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପରିମଣ୍ଡଲଭାୱୋୟେୱ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୧୬.ଲୋକାୟତଂ ନ ୱାଚେୟ୍ୟାତି ‘‘ସବ୍ବଂ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ, ସବ୍ବଂ ଅନୁଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ, ସେତୋ କାକୋ, କାଳୋ ବକୋ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନା’’ତି ଏୱମାଦିନିରତ୍ଥକକାରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ତିତ୍ଥିୟସତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ୱାଚେୟ୍ୟ । ନ ଚ ତଂ ପରିୟାପୁଣେତି ତଂ ଲୋକାୟତଂ ନ ଚ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜାତି ହତ୍ଥିସିପ୍ପଅସ୍ସସିପ୍ପଧନୁସିପ୍ପାଦିକା ପରୋପଘାତକରା ୱିଜ୍ଜା ଚ । ଭିକ୍ଖୁନା ନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା, ନ ୱାଚେତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
୨୮୧୭.ସବ୍ବାଚାମରିବୀଜନୀତି ସେତାଦିୱଣ୍ଣେହି ସବ୍ବେହି ଚମରୱାଲେହି କତା ବୀଜନୀ । ନ ଚାଲିମ୍ପେୟ୍ୟ ଦାୟଂ ୱାତି ଦୱଡାହାଦିଉପଦ୍ଦୱନିୱାରଣାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଟଗ୍ଗିଦାନକାରଣଂ ୱିନା ଅରଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗିନା ନ ଆଲିମ୍ପେୟ୍ୟ । ଦୱଡାହେ ପନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅସତି ପଟଗ୍ଗିଂ ଦାତୁଂ, ଅପ୍ପହରିତକରଣେନ ୱା ପରିଖାଖଣନେନ ୱା ପରିତ୍ତାଣଂ କାତୁଂ, ସେନାସନଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଅଲ୍ଲସାଖଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେତୁଞ୍ଚ ଲଭତି । ଉଦକେନ ପନ କପ୍ପିୟେନେୱ ଲଭତି, ନେତରେନ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ପନ ସତି ତେନେୱ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ କାରାପେତବ୍ବଂ । ମୁଖଂ ନ ଚ ଲଞ୍ଜେତି ମନୋସିଲାଦିନା ମୁଖଂ ନ ଲିମ୍ପେୟ୍ୟ, ତିଲକେନ ଅଙ୍ଗଂ ନ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୧୮.ଉଭତୋକାଜନ୍ତି ଉଭତୋକୋଟିୟା ଭାରୱହନକୋଟିକାଜଂ । ଅନ୍ତରକାଜକନ୍ତି ଉଭୟକୋଟିୟା ଠିତୱାହକେହି ୱହିତବ୍ବଂ ମଜ୍ଝେଭାରୟୁତ୍ତକାଜଂ । ସୀସକ୍ଖନ୍ଧକଟିଭାରାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୱ ।
୨୮୧୯. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱଡ୍ଢକିଅଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାଧିକଂ ୱା ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲେନ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପଚ୍ଛିମଂ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦତି, ଏୱଂ ଖାଦତୋ ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୨୦.କିଚ୍ଚେ ସତିପୀତି ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠାଦିଗ୍ଗହଣକିଚ୍ଚେ ପନ ସତି । ପୋରିସନ୍ତି ପୁରିସପ୍ପମାଣଂ, ବ୍ୟାମମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆପଦାସୂତି ୱାଳମିଗାଦୟୋ ୱା ଦିସ୍ୱା ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହୋ ୱା ଦିସା ଓଲୋକେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଦୱଡାହଂ ୱା ଉଦକୋଘଂ ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ । ୱଟ୍ଟତେୱାଭିରୂହିତୁନ୍ତି ଅତିଉଚ୍ଚମ୍ପି ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ।
୨୮୨୧. ସଚେ ଅକଲ୍ଲକୋ ଗିଲାନୋ ନ ସିୟା, ଲସୁଣଂ ମାଗଧଂ ଆମକଂ ଭଣ୍ଡିକଲସୁଣଂ ନ ଚ ଖାଦେୟ୍ୟ ନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଭଣ୍ଡିକଲସୁଣଂ ନାମ ଚତୁମିଞ୍ଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବହୁମିଞ୍ଜଂ । ପଲଣ୍ଡୁକଭଞ୍ଜନକାଦିଲସୁଣେ ମଗଧେସୁ ଜାତତ୍ତେପି ନ ଦୋସୋ । ଲସୁଣୱିଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ଗିଲାନସ୍ସ ପନ ଲସୁଣଂ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ଲସୁଣଂ ଖାଦିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୮୯) । ଆବାଧପଚ୍ଚୟାତି ୟସ୍ସ ଆବାଧସ୍ସ ଲସୁଣଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ହୋତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହା ପିଟକତ୍ତୟପାଳି । ଅଞ୍ଞଥାତି ସକ୍କଟାଦିଖଲିତୱଚନମୟଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ନ ରୋପେତବ୍ବଂ, ତଥା ନ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୮୨୨.ଖିପିତେତି ୟେନ କେନଚି ଖିପିତେ । ‘‘ଜୀୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୁନା ଖିପିତେ ଗିହିନା ‘‘ଜୀୱଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ପୁନ ‘‘ଚିରଂ ଜୀୱା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଚିର’’ନ୍ତି ପଦେ ସତିପି ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୨୩.ଆକୋଟେନ୍ତସ୍ସାତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧାଦୀହି ୱା ପହରନ୍ତସ୍ସ । ପୁପ୍ଫସଂକିଣ୍ଣେତି ପୁପ୍ଫସନ୍ଥତେ ।
୨୮୨୪. ନ୍ହାପିତା ପୁବ୍ବକା ଏତସ୍ସାତି ନ୍ହାପିତପୁବ୍ବକୋ, ନ୍ହାପିତଜାତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୁରଭଣ୍ଡନ୍ତି ନ୍ହାପିତପରିକ୍ଖାରଂ । ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ନ ପରିହରେୟ୍ୟ । ସଚେ ୟୋ ନ୍ହାପିତଜାତିକୋ ହୋତି, ସୋ ଖୁରଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ହରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଗହେତ୍ୱା କେସଚ୍ଛେଦାଦି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଣ୍ଣୀତି କେସକମ୍ବଲଂ ୱିନା ଉଣ୍ଣମୟା ପାୱୁରଣଜାତି । ‘‘ଗୋନକଂ କୁତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତକ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତଭେଦୱନ୍ତତାୟ ଆହ ‘‘ସବ୍ବା’’ତି । ଉଣ୍ଣମୟଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ବାହିରଲୋମିକା’’ତି । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାହିରଲୋମୀ ଉଣ୍ଣୀଧାରେତବ୍ବା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୪୯) । ସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଣ୍ଣଲୋମାନି ବହି କତ୍ୱା ଉଣ୍ଣପାୱାରଂ ପାରୁପନ୍ତି, ତଥା ଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଲୋମାନି ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୯) ।
୨୮୨୫.ଅଙ୍ଗରାଗଂ ନାମ କୁଙ୍କୁମାଦି । କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅବ୍ଭଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଅକାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଗାମଂ ପୱିସତୋପି ଦୁକ୍କଟଂ ସମୁଦୀରିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସତିୟା ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ୟତ୍ଥ ସରତି, ତତ୍ଥ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ଆସନସାଲାୟ ବନ୍ଧିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସରିତ୍ୱା ୟାୱ ନ ବନ୍ଧତି, ନ ତାୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତବ୍ବଂ ।
୨୮୨୬. ସବ୍ବଂ ଆୟୁଧଂ ୱିନା ସବ୍ବଂ ଲୋହଜଂ ଲୋହମୟଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ପତ୍ତଂ, ସଙ୍କମନୀୟପାଦୁକଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ, ଆସନ୍ଦିଞ୍ଚ ୱିନା ସବ୍ବଂ ଦାରୁଜଂ ଦାରୁମୟଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କତକଂ, କୁମ୍ଭକାରିକଂ ଧନିୟସ୍ସେୱ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିଞ୍ଚ ୱିନା ସବ୍ବଂ ମତ୍ତିକାମୟଂ ଭଣ୍ଡଞ୍ଚ କପ୍ପିୟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୮୨୭.ଆସନ୍ଦିକୋତି ଚତୁରସ୍ସପୀଠଂ । ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣୋତି ହେଟ୍ଠା ଅଟନିୟା ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥତୋ ଉଚ୍ଚତରପ୍ପମାଣପାଦକୋ । ଏକପସ୍ସତୋ ଦୀଘୋ ପନ ଉଚ୍ଚପାଦକୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ଉଚ୍ଚକମ୍ପି ଆସନ୍ଦିକନ୍ତି ୱଚନତୋ ଏକତୋଭାଗେନ ଦୀଘପୀଠମେୱ ହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାଧିକପାଦକଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଚତୁରସ୍ସଆସନ୍ଦିକୋ ପନ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭) ।
ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣୋ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗପୀଠନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା, ଅପସ୍ସେନନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତପୀଠଂ । ସତ୍ତଙ୍ଗନ୍ତି ତୀସୁ ଦିସାସୁ ଅପସ୍ସୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା କତଂ । ତଞ୍ହି ଚତୂହି ପାଦେହି, ତୀହି ଅପସ୍ସେହି ଚ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତଙ୍ଗପୀଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ମଞ୍ଚେପି । ୟଥାହ – ‘‘ସତ୍ତଙ୍ଗୋ ନାମ ତୀସୁ ଦିସାସୁ ଅପସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା କତମଞ୍ଚୋ, ଅୟମ୍ପି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭) ।
୨୮୨୮.ତୂଲୋନଦ୍ଧାତି ଉପରି ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବଦ୍ଧା । ଘରେୟେୱାତି ଗିହୀନଂ ଗେହେୟେୱ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନିସୀଦିତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ସୟନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ସୀସପାଦୂପଧାନନ୍ତି ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚେୱ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପି-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ସୋ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ତେନ ଅଗିଲାନସ୍ସାପି ତାୱ ୱଟ୍ଟତି, ପଗେୱ ଗିଲାନସ୍ସାତି ଦୀପେତି ।
୨୮୨୯. ନ କେୱଲଂ ଗିଲାନସ୍ସ ସୀସପାଦୂପଧାନମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ଅଥ ଖୋ ଇଦମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସନ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଉପଧାନାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱାତି ବହୂ ଉପଧାନାନି ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଚାତି ତସ୍ମିଂ ଉପଧାନସନ୍ଥରେ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣକଂ ଦତ୍ୱାତି ଉପରି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣକଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ।
୨୮୩୦.ତିରିୟନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ । ମୁଟ୍ଠିରତନନ୍ତି ପାକତିକମୁଟ୍ଠିକରତନଂ । ତଂ ପନ ୱଡ୍ଢକୀନଂ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ । ମିତନ୍ତି ପାକଟିତଂ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ମତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଦୀଘତୋତି ବିମ୍ବୋହନସ୍ସ ଦୀଘତୋ । ଦିୟଡ୍ଢନ୍ତି ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥଂ ୱା ଦ୍ୱିହତ୍ଥଂ ୱା ହୋତୀତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦମେୱ ହି ‘‘ସୀସପ୍ପମାଣବିମ୍ବୋହନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟଥାହ –
‘‘ସୀସପ୍ପମାଣଂ ନାମ ୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ତୀସୁ କଣ୍ଣେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଣ୍ଣାନଂ ଅନ୍ତରଂ ମିନିୟମାନଂ ୱିଦତ୍ଥି ଚେୱ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚ ହୋତି, ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଂ ମୁଟ୍ଠିରତନଂ ହୋତି । ଦୀଘତୋ ପନ ଦିୟଡ୍ଢରତନଂ ୱା ଦ୍ୱିରତନଂ ୱାତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ସୀସପ୍ପମାଣସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ହେଟ୍ଠା ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭) ।
୨୮୩୧.ଚୋଳନ୍ତି ପିଲୋତିକା । ପଣ୍ଣନ୍ତି ରୁକ୍ଖଲତାନଂ ପଣ୍ଣଂ । ଉଣ୍ଣାତି ଏଳକାଦୀନଂ ଲୋମଂ । ତିଣନ୍ତି ଦବ୍ବତିଣାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ତିଣଂ । ୱାକନ୍ତି କଦଲିଅକ୍କମକଚିୱାକାଦିକଂ । ଏତେହି ପଞ୍ଚହି ପୂରିତା ଭିସିୟୋ ତୂଲାନଂ ଗଣନାୱସା ହେତୁଗବ୍ଭାନଂ ଏତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗବ୍ଭାନଂ ଗଣନାୱସେନ ପଞ୍ଚ ଭାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୮୩୨. ବିମ୍ବୋହନଗବ୍ଭଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭିସୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଳାଦିପଞ୍ଚେୱ । ତଥା ତୂଲାନି ତୀଣିପୀତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ତୂଲାନି ରୁକ୍ଖତୂଲଂ ଲତାତୂଲଂ ପୋଟକିତୂଲ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୭) ଅନୁଞ୍ଞାତାନି ତୀଣିପି ତୂଲାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ରୁକ୍ଖତୂଲଂ ନାମ ସିମ୍ବଲିରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖାନଂ ତୂଲଂ । ଲତାତୂଲଂ ନାମ ଖୀରୱଲ୍ଲିଆଦୀନଂ ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି ୱଲ୍ଲୀନଂ ତୂଲଂ । ପୋଟକିତୂଲଂ ନାମ ପୋଟକିତିଣାଦୀନଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ତିଣଜାତିକାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ଉଚ୍ଛୁନଳାଦୀନମ୍ପି ତୂଲଂ । ଲୋମାନି ମିଗପକ୍ଖୀନନ୍ତି ସୀହାଦିଚତୁପ୍ପଦାନଂ, ମୋରାଦିପକ୍ଖୀନଂ ଲୋମାନି । ଇମେତି ଭିସିଗବ୍ଭାଦୟୋ ଇମେ ଦସ ବିମ୍ବୋହନସ୍ସ ଗବ୍ଭାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୮୩୩. ଏୱଂ କପ୍ପିୟଂ ଭିସିବିମ୍ବୋହନଗବ୍ଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅକପ୍ପିୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଲୋମେସୁ ମନୁସ୍ସଲୋମଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫେସୁ ବକୁଲପିୟଙ୍ଗୁପୁପ୍ଫାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ପଣ୍ଣେସୁ ଚ ସୁଦ୍ଧଂ କେୱଲଂ ତମାଲପତ୍ତଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତମାଲପତ୍ତଂ ସେସଗବ୍ଭେହି ମିସ୍ସଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦୀପେତି ।
୨୮୩୪.ମସୂରକେତି ଚମ୍ମଛୱିଭିସିବିମ୍ବୋହନେ ।
୨୮୩୫. ‘‘ସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସିତମେୱତ୍ଥଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ମିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୨୮୩୬.ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ୱାତି ଅନ୍ତମସୋ ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦସ୍ସାପି । କାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମକଟ୍ଠକମ୍ମାଦିୱସେନ କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା ।
୨୮୩୭.ଜାତକନ୍ତି ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦିଜାତକଞ୍ଚ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱିମାନୱତ୍ଥୁଆଦିକଂ ପସାଦଜନକଂ ୱା ପେତୱତ୍ଥୁଆଦିକଂ ସଂୱେଗଜନକଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ଇଧ ଦସ୍ସିତପକରଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରେହି ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ତେନ ପରେହି କାରାପେତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ନ ସୟଂ କାତୁନ୍ତି ଦୀପେତି । ସୟଂ କାତୁମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ପଗେୱ କାରାପେତୁନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୨୮୩୮.ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଦ୍ୱୀହି ୱସ୍ସେହି ୱା ଏକେନ ୱା ୱସ୍ସେନ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ୱା ହୋତି ଦହରତରୋ ୱା, ସୋ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସମାନାସନିକୋ ନାମ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୩୯.‘‘ସତ୍ତୱସ୍ସେନ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୀହି ୱସ୍ସେହି ୱୁଡ୍ଢନୱକାନଂ ସମାନାସନିକତ୍ତେ ଉଦାହରଣଂ । ‘‘ଛୱସ୍ସେନ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ’’ତି ଇଦଂ ଏକୱସ୍ସେନ ୱୁଡ୍ଢନୱକାନଂ ସମାନାସନିକତ୍ତେ ଉଦାହରଣଂ ।
୨୮୪୦. ୟଂ ତିଣ୍ଣଂ ନିସୀଦିତୁଂ ପହୋତି, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଦୀଘାସନଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘ସମାନାସନିକା ମଞ୍ଚେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମଞ୍ଚଂ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ପୀଠେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୀଠଂ ଭିନ୍ଦିଂସୂ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୦) ଆରୋପିତେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁୱଗ୍ଗସ୍ସ ମଞ୍ଚଂ ଦୁୱଗ୍ଗସ୍ସ ପୀଠ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୦) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ସମାନାସନିକେ ଦ୍ୱେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୮୪୧. ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଇତ୍ଥିଂ, ପଣ୍ଡକଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେହିପି ଗହଟ୍ଠେହି, ପବ୍ବଜିତେହି ୱା ପୁରିସେହି ସହ ଦୀଘାସନେ ନିସୀଦିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୟୋଜନା । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ସାମିୱଚନନ୍ତୋ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ‘‘ସବ୍ବେହିପୀ’’ତି କରଣୱଚନନ୍ତୋୱ ପାଠୋ ୟୁତ୍ତତରୋ । କରଣୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ୱା ସାମିୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ୟଂ ତିଣ୍ଣଂ ପହୋତି, ତଂ ସଂହାରିମଂ ୱା ହୋତୁ ଅସଂହାରିମଂ ୱା, ତଥାରୂପେ ଅପି ଫଲକଖଣ୍ଡେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନାପି ସଦ୍ଧିଂ ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୦) ।
୨୮୪୨.ପୁରିମିକୋତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମତେନ ‘‘ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ…ପେ॰… ଗହିତାଗହିତଞ୍ଚ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୭) ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପୁରିମୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଗଣେତୁଂ, ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଗଣେତ୍ୱା ସେୟ୍ୟା ଗଣେତୁଂ, ସେୟ୍ୟା ଗଣେତ୍ୱା ସେୟ୍ୟଗ୍ଗେନ ଗାହେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) ନୟେନ ଅନୁଞ୍ଞାତନିୟାମେନେୱ ସେନାସନଗ୍ଗାହାପନଂ ପୁରିମିକୋ ନାମ ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ । ଏୱମେୱ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ସେନାସନଗ୍ଗାହାପନଂ ପଚ୍ଛିମିକୋ ନାମ । ଏୱମେୱ ମହାପୱାରଣାଦିୱସସ୍ସ ଅନନ୍ତରଦିୱସେ ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅନ୍ତରାମୁତ୍ତକଂ ସେନାସନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା ସେନାସନଗ୍ଗାହାପନଂ ଅନ୍ତରାମୁତ୍ତକୋ ନାମ । ପକାସିତୋ ‘‘ଅପରଜ୍ଜୁଗତାୟ ଆସାଳ୍ହିୟାପୁରିମିକୋ ଗାହାପେତବ୍ବୋ, ମାସଗତାୟ ଆସାଳ୍ହିୟା ପଚ୍ଛିମିକୋ ଗାହେତବ୍ବୋ, ଅପରଜ୍ଜୁଗତାୟ ପୱାରଣାୟ ଆୟତିଂ ୱସ୍ସାୱାସତ୍ଥାୟ ଅନ୍ତରାମୁତ୍ତକୋ ଗାହେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୮୪୩. ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁବ୍ବାରୁଣା’’ତିଆଦି । ଇଧ ପାଟିପଦା ନାମ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସା ଚେୱ ମହାପୱାରଣାୟ ଅନନ୍ତରଦିୱସୋ ଚ । ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାଟିପଦଦିୱସାନଂ ଅରୁଣୋ ପୁବ୍ବାରୁଣୋ ନାମ । ତେ ଦିୱସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଦୁତିୟତିଥିପଟିବଦ୍ଧୋ ଅରୁଣୋ ପୁନାରୁଣୋ ନାମ । ଇଦନ୍ତି ଉଭୟାରୁଣାନନ୍ତରଂ । ସେନାସନଗାହକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସକତ୍ଥେ କ-ପଚ୍ଚୟୋ, ସେନାସନଗ୍ଗାହସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଦଞ୍ହି ସେନାସନଗ୍ଗାହସ୍ସ ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱସ୍ସୂପଗତେ ୱସ୍ସୂପଗମେ କାତବ୍ବେ ସତି, ସାଧେତବ୍ବପୟୋଜନେ ଭୁମ୍ମଂ । ୱସ୍ସୂପଗତେତି ୱା ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୁରିମିକାୟ, ହି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଚ ୱସ୍ସୂପଗମନସ୍ସ ତଂ ତଦହୁ ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ନିମିତ୍ତଂ, ଅନ୍ତରାମୁତ୍ତକୋ ପନ ଆଗମିନୋ ୱସ୍ସୂପଗମନସ୍ସାତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋପି ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ୱସ୍ସୂପଗମନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୮୪୪. ପାଟିପଦଦିୱସସ୍ସ ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେୟେୱ ସେନାସନେ ପନ ଗାହିତେ ଅଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ସେନାସନପଞ୍ଞାପକଂ ସେନାସନଂ ୟାଚତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନପଞ୍ଞାପକେନ ‘‘ସେନାସନଂ ଗାହିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୨୮୪୫. ୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ଇଦଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ଦାତବ୍ବଚୀୱରଂ, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ୱସ୍ସୱାସିକ’’ନ୍ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘିକଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଗହିତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଚୀୱରଂ ସଚେ ତତ୍ରଜଂ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋପି ଲଭତେତି ୟୋଜନା । ‘‘ତତ୍ରଜଂ ସଚେ’’ତି ଇମିନା ଚସ୍ସ ଦାୟକାନଂ ୱସ୍ସାୱାସିକପଚ୍ଚୟୱସେନ ଗାହିତଂ ପନ ନ ଲଭତୀତି ଦୀପେତି । ୟଥାହ – ‘‘ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଗାହିତଂ ପନ ନ ଲଭତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୮) ।
୨୮୪୬-୮. ସଚେ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆୱାସିକହତ୍ଥତୋ କିଞ୍ଚି ତିଚୀୱରାଦିକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ କୁଲେ ମୟ୍ହଂ ଗହିତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହ’’ ଇତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆୱାସିକସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି ପକ୍କମତି, ସୋ ତତ୍ଥ ଗତଟ୍ଠାନେ ସଚେ ଉପ୍ପବ୍ବଜତି ଗିହୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିସଂଗତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ତେନ ତଥା ଦିନ୍ନମ୍ପି ଆୱାସିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ସ ପାପିତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘିକଂୟେୱ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିବ୍ଭମତି, ସଙ୍ଘସ୍ସେୱେତ’’ନ୍ତି ।
୨୮୪୯. ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଦାୟକେ ମନୁସ୍ସେ ସମ୍ମୁଖା ଚେ ପଟିଚ୍ଛାପେତି, ତସ୍ସ ଦିସଂଗମିସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଚୀୱରଂ ଆୱାସିକୋ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୫୦. ତତ୍ଥ ଆରାମୋ ନାମ ପୁପ୍ଫାରାମୋ ୱା ଫଲାରାମୋ ୱା । ୱିହାରୋ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାସାଦାଦିସେନାସନଂ । ୱତ୍ଥୂନି ଦୁୱିଧସ୍ସପୀତି ଆରାମୱତ୍ଥୁ, ୱିହାରୱତ୍ଥୂତି ଦୁୱିଧସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନି ଚ । ଆରାମୱତ୍ଥୁ ନାମ ତେସଂୟେୱ ଆରାମାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତୋକାସୋ, ତେସୁ ୱା ଆରାମେସୁ ୱିନଟ୍ଠେସୁ ତେସଂ ପୋରାଣକଭୂମିଭାଗୋ । ୱିହାରୱତ୍ଥୁ ନାମ ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସୋ । ଭିସି ନାମ ଉଣ୍ଣଭିସିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରା । ବିମ୍ବୋହନଂ ନାମ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ବିମ୍ବୋହନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ମଞ୍ଚଂ ନାମ ମସାରକୋ ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ, କୁଳୀରପାଦକୋ, ଆହଚ୍ଚପାଦକୋତି ଇମେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମଞ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ପୀଠଂ ନାମ ମସାରକାଦୀନଂୟେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ପୀଠାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ।
୨୮୫୧.ଲୋହକୁମ୍ଭୀ ନାମ କାଳଲୋହେନ ୱା ତମ୍ବଲୋହେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଲୋହେନ କତା କୁମ୍ଭୀ । କଟାହୋ ପାକଟୋୱ । ‘‘ଭାଣକ’’ନ୍ତି ଅଲଞ୍ଜରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଲଞ୍ଜରୋତି ଚ ବହୁଉଦକଗଣ୍ହନିକା ମହାଚାଟି, ଜଲଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅଲନ୍ତି ଅଲଞ୍ଜରୋ । ‘‘ୱଟ୍ଟଚାଟି ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଥୋକଂ ଦୀଘମୁଖୋ ମଜ୍ଝେ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତୋ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାରକୋତି ଘଟୋ । କୁ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତସ୍ସା ଦାଲନତୋ ୱିଦାରଣତୋ ‘‘କୁଦାଲୋ’’ତି ଅୟୋମୟଉପକରଣୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୮୫୨.ୱଲ୍ଲିୱେଳୁଆଦୀସୁ ୱେଳୂତି ମହାୱେଣୁ । ତିଣନ୍ତି ଗେହଚ୍ଛାଦନଂ ତିଣଂ । ପଣ୍ଣଂ ତାଲପଣ୍ଣାଦିକଂ । ମୁଞ୍ଜନ୍ତି ମୁଞ୍ଜତିଣଂ । ପବ୍ବଜନ୍ତି ପବ୍ବଜତିଣଂ, ମତ୍ତିକା ପକତିମତ୍ତିକା ୱା ଗେରୁକାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ୱା ମତ୍ତିକା । ଆହ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ।
୨୮୫୩.ଦ୍ୱେତି ପଠମଦୁତିୟଗରୁଭଣ୍ଡାନି । ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଗହିତାନି ‘‘ଆରୋମୋ, ଆରାମୱତ୍ଥୁ, ଇଦଂ ପଠମଂ । ୱିହାରୋ, ୱିହାରୱତ୍ଥୁ, ଇଦଂ ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୧-୩୨୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଚତୁସଙ୍ଗହନ୍ତି ଚତୂହି ଭିସିଆଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ନୱକୋଟ୍ଠାସନ୍ତି ଲୋହକୁମ୍ଭିଆଦୟୋ ନୱ କୋଟ୍ଠାସା ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଟ୍ଠଧା ୱଲ୍ଲିଆଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ପକାରେହି ।
୨୮୫୪.ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚହି ରାସୀହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଗଣନାନଂ ପିଣ୍ଡୱସେନ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ପଞ୍ଚନିମ୍ମଲଲୋଚନୋ ନାଥୋ ପକାସୟୀତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚ ନିମ୍ମଲାନି ଲୋଚନାନି ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ମଂସଦିବ୍ବଧମ୍ମବୁଦ୍ଧସମନ୍ତଚକ୍ଖୁୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୱିପ୍ପସନ୍ନଲୋଚନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୫୫.ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋତି ଇସ୍ସରୱତାୟ ପରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ । ୱିଭାଜେନ୍ତୋତି ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପାପେତ୍ୱା ୱିଭାଜେନ୍ତୋ । ଇଦଞ୍ହି ସବ୍ବମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୧) ‘‘ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟଂ । କିଟାଗିରିୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୨) ଅୱେଭଙ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟତ୍ଥ ଆଗତୱୋହାରଭେଦଦସ୍ସନମୁଖେନ ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଫୁସେ’’ତି । ପରିୱାରେ ପନ –
ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟଂ ଅୱେଭଙ୍ଗିୟଂ, ପଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତା ମହେସିନା ।
ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତାତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) –
ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟଂ, ଅୱେଭଙ୍ଗିୟଞ୍ଚ, ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୮୫୬.ଭିକ୍ଖୁନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ୱା ଗଣେନ ୱା ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ତୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠମେୱ ହୋତି, ୱିଭତ୍ତଞ୍ଚ ଅୱିଭାଜିତମେୱ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୫୭.ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଗରୁଭଣ୍ଡେସୁ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ଅଗରୁଭଣ୍ଡକଂ କିଞ୍ଚି ନ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡେ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଲୋହକୁମ୍ଭୀ, ଲୋହଭାଣକଂ, ଲୋହକଟାହନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ମହନ୍ତାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଖୁଦ୍ଦକାନି ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ପସତମତ୍ତଉଦକଗଣ୍ହନକାନିପି ଗରୁଭଣ୍ଡାନିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଲୋହକୁମ୍ଭୀ’’ତିଆଦି ।
୨୮୫୮. ଇଦଂ ତିୱିଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାଦଗଣ୍ହନକୋତି ଏତ୍ଥ ପାଦୋ ନାମ ମଗଧନାଳିୟା ପଞ୍ଚନାଳିମତ୍ତଗଣ୍ହନକୋ ଭାଜନୱିସେସୋ । ଭାଜନାନଂ ପମାଣଂ କରୋନ୍ତା ସୀହଳଦୀପେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତେନେୱ ପାଦେନ ମିନନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୀହଳଦୀପେ ପାଦଗଣ୍ହନକୋ ଭାଜେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋହୱାରକୋତି କାଳଲୋହତମ୍ବଲୋହୱଟ୍ଟଲୋହକଂସଲୋହାନଂ ୟେନ କେନଚି କତୋ । ଭାଜିୟୋତି ଭାଜେତବ୍ବୋ ।
୨୮୫୯.ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ତତୋ ପାଦଗଣ୍ହନକୱାରକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧିକଂ ଗଣ୍ହନକୋ । ଏୱଂ ପାଳିଆଗତାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାଗତାନଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭିଙ୍ଗାରାଦୀନୀ’’ତିଆଦି । ଭିଙ୍ଗାରୋ ନାମ ଉକ୍ଖିତ୍ତହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାକାରେନ କତଜଲନିଗ୍ଗମକଣ୍ଣିକୋ ଉଚ୍ଚଗୀୱୋ ମହାମୁଖଉଦକଭାଜନୱିସେସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାଗତାନି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଉଳୁଙ୍କଦବ୍ବିକଟଚ୍ଛୁପାତିତଟ୍ଟକସରକସମୁଗ୍ଗଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଧୂମକଟଚ୍ଛୁଆଦୀନି ଖୁଦ୍ଦକାନି ୱା ମହନ୍ତାନି ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବାନୀତି ଖୁଦ୍ଦକାନି ୱା ମହନ୍ତାନି ୱା ।
୨୮୬୦. ତମ୍ବଥାଲକା ଅୟଥାଲକା ଭାଜେତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପନ ଭାଜନୱିକତିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି କପ୍ପିୟଲୋହଭଣ୍ଡେ ଅଞ୍ଜନୀ ଅଞ୍ଜନିସଲାକା କଣ୍ଣମଲହରଣୀ ସୂଚି ପଣ୍ଣସୂଚି ଖୁଦ୍ଦକୋ ପିପ୍ଫଲକୋ ଖୁଦ୍ଦକଂ ଆରକଣ୍ଟକଂ କୁଞ୍ଚିକା ତାଳଂ କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୱେଧକୋ ନତ୍ଥୁଦାନଂ ଭିନ୍ଦିୱାଲୋ ଲୋହକୂଟୋ ଲୋହକୁଟ୍ଟି ଲୋହଗୁଳୋ ଲୋହପିଣ୍ଡି ଲୋହଅରଣୀ ଚକ୍କଲିକଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିପ୍ପକତଂ ଲୋହଭଣ୍ଡଂ ଭାଜିୟ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱଚନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଧୂମନେତ୍ତନ୍ତି ଧୂମନାଳିକା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଫାଲଦୀପରୁକ୍ଖଦୀପକପଲ୍ଲକଓଲମ୍ବକଦୀପକଇତ୍ଥିପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତରୂପକାନି ପନ ଅଞ୍ଞାନି ୱା ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନକୱାଟାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବାନି ଅନ୍ତମସୋ ଲୋହଖିଲକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବାନି ଲୋହଭଣ୍ଡାନି ଗରୁଭଣ୍ଡାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୮୬୧.ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁନା ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧମ୍ପି ତଂ ଲୋହଭଣ୍ଡଂ କିଞ୍ଚିପି ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୮୬୨. କଂସୱଟ୍ଟଲୋହାନଂ ୱିକାରଭୂତାନି ତମ୍ବମୟଭାଜନାନିପି ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ସବ୍ବସୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୬୩.ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ନ ପୁଗ୍ଗଲିକଭୋଗେନା’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତନୟୋ । ସଙ୍ଘିକେସୁ ୱା ଗିହୀନଂ ସନ୍ତକେସୁ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଭଣ୍ଡେସୁ ପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ‘‘କଂସଲୋହାଦିଭାଜନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମ୍ପି ପାରିହାରିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଗିହିୱିକତନୀହାରେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପାରିହାରିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ‘‘ଗିହିୱିକତନୀହାରେନେୱପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଚେ ଆରାମିକାଦୟୋ ପଟିସାମେତ୍ୱା ପଟିଦେନ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୮୬୪.ଖୀରପାସାଣନ୍ତି ମୁଦୁକା ପାଣଜାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଖୀରପାସାଣୋ ନାମ ମୁଦୁକୋ ପାସାଣୋ’’ତି । ଗରୁକନ୍ତି ଗରୁଭଣ୍ଡଂ । ତଟ୍ଟକାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସରକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଘଟକୋତି ଖୀରପାସାଣମୟୋୟେୱ ୱାରକୋ । ‘‘ପାଦଗଣ୍ହନତୋ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଦଗଣ୍ହନକୋ ଅଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୨୮୬୫. ‘‘ସୁୱଣ୍ଣରଜତହାରକୂଟଜାତିଫଲିକଭାଜନାନି ଗିହିୱିକତାନିପି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ପଗେୱ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସିଙ୍ଗୀ’’ତିଆଦି । ସିଙ୍ଗୀତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ସଜ୍ଝୁ ରଜତଂ । ହାରକୂଟଂ ନାମ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ଲୋହଜାତଂ । ଫଲିକେନ ଉବ୍ଭୱଂ ଜାତଂ, ଫଲିକମୟଂ ଭାଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗିହୀନଂ ସନ୍ତକାନିପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଗିହିୱିକତପରିଭୋଗେନାପି ତାୱ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ପଗେୱ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ୱାତି ଦୀପେତି । ସେନାସନପରିଭୋଗେ ପନ ଆମାସମ୍ପି ଅନାମାସମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୬୬.ଖୁଦ୍ଦାତି ୟାୟ ୱାସିୟା ଠପେତ୍ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନଂ ୱା ଉଚ୍ଛୁତଚ୍ଛନଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ମହାକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱରୂପା ଖୁଦ୍ଦକା ୱାସି ଭାଜନୀୟା । ମହତ୍ତରୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣାୟ ୱାସିୟା ମହନ୍ତତରା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ କତୱାସି ଗରୁଭଣ୍ଡଂ । ୱେଜ୍ଜାନଂ ସିରାୱେଧନକମ୍ପି ଚ ଫରସୁ ତଥା ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୮୬୭.କୁଠାରୀତି ଏତ୍ଥ ଫରସୁସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ୟା ପନ ଆୱୁଧସଙ୍ଖେପେନ କତା, ଅୟଂ ଅନାମାସା । କୁଦାଲୋ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋପି । ସିଖରନ୍ତି ଧନୁରଜ୍ଜୁତୋ ନାମେତ୍ୱା ଦାରୁଆଦୀନଂ ୱିଜ୍ଝନକକଣ୍ଟକୋ । ତେନେୱାତି ନିଖାଦନେନେୱ ।
୨୮୬୮. ନିଖାଦନସ୍ସ ଭେଦୱନ୍ତତାୟ ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚତୁରସ୍ସମୁଖଂ ଦୋଣିମୁଖ’’ନ୍ତି । ଦୋଣିମୁଖନ୍ତି ଦୋଣି ୱିୟ ଉଭୟପସ୍ସେନ ନାମିତମୁଖଂ । ୱଙ୍କନ୍ତି ଅଗ୍ଗତୋ ନାମେତ୍ୱା କତନିଖାଦନଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ଉଜୁକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଚାତି ତସ୍ମିଂ ନିଖାଦନେ । ସଦଣ୍ଡଂ ଖୁଦ୍ଦକଞ୍ଚ ନିଖାଦନଂ ସବ୍ବଂ ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଦଣ୍ଡଂ ଖୁଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିସେସନଦ୍ୱୟେନ ଅଦଣ୍ଡଂ ଫଲମତ୍ତଂ ସିପାଟିକାୟ ଠପେତ୍ୱା ପରିହରଣୟୋଗ୍ଗଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଦଣ୍ଡୱେଧନକଂ ନିଖାଦନଂ ଅଗରୁଭଣ୍ଡଂ, ତତୋ ମହନ୍ତଂ ନିଖାଦନଂ ଅଦଣ୍ଡମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଦୀପେତି । ୟେହି ମନୁସ୍ସେହି ୱିହାରେ ୱାସିଆଦୀନି ଦିନ୍ନାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ତେ ଚେ ଘରେ ଦଡ୍ଢେ ୱା ଚୋରେହି ୱା ୱିଲୁତ୍ତେ ‘‘ଦେଥ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଉପକରଣେ ପୁନ ପାକତିକେ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଦାତବ୍ବା । ସଚେ ଆହରନ୍ତି, ନ ୱାରେତବ୍ବା, ଅନାହରନ୍ତାପି ନ ଚୋଦେତବ୍ବା ।
୨୮୬୯. ‘‘କମ୍ମାରତଟ୍ଟକାରଚୁନ୍ଦକାରନଳକାରମଣିକାରପତ୍ତବନ୍ଧକାନଂ ଅଧିକରଣିମୁଟ୍ଠିକସଣ୍ଡାସତୁଲାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଲୋହମୟଉପକରଣାନି ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗରୁଭଣ୍ଡାନି । ତିପୁକୋଟ୍ଟକସୁୱଣ୍ଣକାରଚମ୍ମକାରଉପକରଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତିପୁକୋଟ୍ଟକଉପକରଣେସୁପି ତିପୁଚ୍ଛେଦନସତ୍ଥକଂ, ସୁୱଣ୍ଣକାରଉପକରଣେସୁ ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛେଦନସତ୍ଥକଂ, ଚମ୍ମକାରଉପକରଣେସୁ କତପରିକମ୍ମଚମ୍ମଛିନ୍ଦନକଂ ଖୁଦ୍ଦକସତ୍ଥନ୍ତି ଇମାନି ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେକଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୁଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତିଆଦି। ତୁଲାଦିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କତ୍ତରିଆଦିଉପକରଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୮୭୦. ‘‘ନହାପିତତୁନ୍ନକାରାନଂ ଉପକରଣେସୁପି ଠପେତ୍ୱା ମହାକତ୍ତରିଂ, ମହାସଣ୍ଡାସଂ, ମହାପିପ୍ଫଲକଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଭାଜନୀୟଂ । ମହାକତ୍ତରିଆଦୀନି ଗରୁଭଣ୍ଡାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନ୍ହାପିତକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନ୍ହାପିତକସ୍ସ ଉପକରଣେସୁ ସଣ୍ଡାସୋ, ମହତ୍ତରୀ କତ୍ତରୀ ଚ ତୁନ୍ନକାରାନଞ୍ଚ ଉପକରଣେସୁ ମହତ୍ତରୀ କତ୍ତରୀ ଚ ମହାପିପ୍ଫଲକଞ୍ଚ ଗରୁଭଣ୍ଡକନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୮୭୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚତୁତ୍ଥଗରୁଭଣ୍ଡେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଚମଗରୁଭଣ୍ଡେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱଲ୍ଲୀ’’ତିଆଦି । ୱେତ୍ତଲତାଦିକା ୱଲ୍ଲି ଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନା ୱା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭୂମିୟଂ ଜାତା, ରକ୍ଖିତା ଗୋପିତା ୱା ଅଡ୍ଢବାହୁପ୍ପମାଣା ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅଡ୍ଢବାହୂତି କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଂସକୂଟ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଡ୍ଢବାହୁ ନାମ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସଚେ ସା ୱଲ୍ଲି ସଙ୍ଘକମ୍ମେ, ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ କତେ ଅତିରେକା ହୋତି, ପୁଗ୍ଗଲିକକମ୍ମେପି ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅରକ୍ଖିତା ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ ନ ହୋତି ।
୨୮୭୨.ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତମକଚିୱାକନାଳିକେରହୀରଚମ୍ମମୟା ରଜ୍ଜୁକା ୱା ୟୋତ୍ତାନି ୱା ୱାକେ ଚ ନାଳିକେରହୀରେ ଚ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କତା ଏକୱଟ୍ଟା ୱା ଦ୍ୱିୱଟ୍ଟା ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ । ସୁତ୍ତଂ ପନ ଅୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ, ମକଚିୱାକନାଳିକେରହୀରା ଚ ଭାଜନୀୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୁତ୍ତୱାକାଦିନିବ୍ବତ୍ତା’’ତିଆଦି । ୱାକାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମକଚିୱାକନାଳିକେରହୀରଚମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ । ନାତିଦୀଘା ରଜ୍ଜୁକା। ଅତିଦୀଘଂ ୟୋତ୍ତକଂ।
୨୮୭୩. ନାଳିକେରସ୍ସ ହୀରେ ୱା ମକଚିୱାକେ ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କତା ଏକୱଟ୍ଟାପି ଗରୁଭଣ୍ଡକନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟେହି ପନେତାନି ରଜ୍ଜୁକୟୋତ୍ତାଦୀନି ଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ତେ ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟେନ ହରନ୍ତା ନ ୱାରେତବ୍ବା ।
୨୮୭୪. ୱଡ୍ଢକିଅଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାୟତୋ ସୂଚିଦଣ୍ଡମତ୍ତୋ ପରିଣାହତୋ ସୀହଳଦୀପେ ଲେଖକାନଂ ଲେଖନିସୂଚିଦଣ୍ଡମତ୍ତୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ୱା ତତ୍ଥଜାତକୋ ୱା ରକ୍ଖିତୋ ଗୋପିତୋ ୱେଳୁ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିୟା ଅଗ୍ଗପ୍ପମାଣଂ, ଇଦଂ ସୀହଳଦୀପେ ଲେଖକାନଂ ଲେଖନିସୂଚିୟା ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ଚ ସଙ୍ଘକମ୍ମେ ଚ ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ କତେ ଅତିରେକୋ ପୁଗ୍ଗଲିକକମ୍ମେ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୭୫. ଦଣ୍ଡୋ ଚ ସଲାକା ଚ ଦଣ୍ଡସଲାକା, ଛତ୍ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡସଲାକାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଛତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ନାମ ଛତ୍ତପିଣ୍ଡି । ଛତ୍ତସଲାକାତି ଛତ୍ତପଞ୍ଜରସଲାକା । ଦଣ୍ଡୋତି ଉପାହନଦଣ୍ଡକୋ । ‘‘ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ଅଟ୍ଠକଥାଗତେସୁ ସରୂପେନ ଇଧାୱୁତ୍ତୋ ଉପାହନଦଣ୍ଡୋୟେୱ ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ପାରିସେସତୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଦଡ୍ଢଗେହମନୁସ୍ସା ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ ୱାରେତବ୍ବା ।
୨୮୭୬.ମୁଞ୍ଜାଦୀସୁ ଗେହଚ୍ଛଦନାରହେସୁ ତିଣେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମୁଟ୍ଠିମତ୍ତଂ ତିଣଂ ୱା ଗେହଚ୍ଛଦନାରହଂ ତାଲପଣ୍ଣାଦି ଏକମ୍ପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ୱା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘିକଭୂମିୟଂ ଜାତଂ ୱା ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ସିୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ମୁଟ୍ଠିମତ୍ତଂ ନାମ କରଳମତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ କରଳଂ କତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତାନଂ ଛଦନକରଳୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ତାଲପଣ୍ଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନାଳିକେରପଣ୍ଣାଦିଗେହଚ୍ଛଦନପଣ୍ଣାନଂ ଗହଣଂ । ତମ୍ପି ମୁଞ୍ଜାଦି ସଙ୍ଘକମ୍ମେ ଚ ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ କତେ ଅତିରେକଂ ପୁଗ୍ଗଲିକକମ୍ମେ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦଡ୍ଢଗେହମନୁସ୍ସା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ୱାରେତବ୍ବାତି ।
୨୮୭୭-୮.ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣୋତି ଦୀଘତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋ । କେଚି ‘‘ପୁଥୁଲତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ରିତ୍ତପୋତ୍ଥକୋତି ଲେଖାହି ସୁଞ୍ଞପୋତ୍ଥକୋ, ନ ଲିଖିତପୋତ୍ଥକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣୋ’’ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲତୋ ଊନପ୍ପମାଣୋ ଭାଜିୟୋ, ‘‘ରିତ୍ତପୋତ୍ଥକୋ’’ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲତୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣୋପି ଲିଖିତପୋତ୍ଥକୋ ଭାଜିୟୋତି ଦସ୍ସେତି ।
‘‘ମତ୍ତିକା ପକତିମତ୍ତିକା ୱା ହୋତୁ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ୱା ସୁଧା ୱା ସଜ୍ଜୁରସକଙ୍ଗୁଟ୍ଠସିଲେସାଦୀସୁ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠାନେ ଆନେତ୍ୱା ୱା ଦିନ୍ନଂ ତତ୍ଥଜାତକଂ ୱା ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ତାଲଫଲପକ୍କମତ୍ତଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମତ୍ତିକା’’ତିଆଦି । ପାକତିକା ୱା ସେତଗେରୁକାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ୱାପି ମତ୍ତିକାତି ୟୋଜନା । ସିଲେସୋ ନାମ କବିଟ୍ଠାଦିସିଲେସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଜ୍ଜୁରସକଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତାଲପକ୍କପମାଣନ୍ତି ଏକଟ୍ଠିତାଲଫଲପମାଣାପି । ତମ୍ପି ମତ୍ତିକାଦି ସଙ୍ଘକମ୍ମେ, ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ ନିଟ୍ଠିତେ ଅତିରେକଂ ପୁଗ୍ଗଲିକକମ୍ମେ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୭୯-୮୦. ‘‘ୱେଳୁଆଦିକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ରକ୍ଖିତଂ ଗୋପିତଂ ୱାପି ଗଣ୍ହତା ସମକଂ ୱା ଅତିରେକଂ ୱା ଥାୱରଂ ଅନ୍ତମସୋ ତଂଅଗ୍ଘନକଂ ୱାଲିକମେୱ ୱା ଦତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ୱେଳୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ସମକଂ ୱା ଅତିରେକଂ ୱା ଥାୱରଂ ଅନ୍ତମସୋ ତଂଅଗ୍ଘନକୱାଲିକାୟପି ଫାତିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ଫାତିକମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ତତ୍ଥେୱ ୱଳଞ୍ଜେତବ୍ବୋ, ଗମନକାଲେ ସଙ୍ଘିକେ ଆୱାସେ ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅସତିୟା ଗହେତ୍ୱା ଗତେନ ପନ ପହିଣିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ । ଦେସନ୍ତରଗତେନ ସମ୍ପତ୍ତୱିହାରେ ସଙ୍ଘିକାୱାସେ ଠପେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱେଳୁମ୍ହିୟେୱ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ‘‘ୱଲ୍ଲିୱେଳାଦିକଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱଲ୍ଲିଆଦୀନମ୍ପି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୮୮୧.ଅଞ୍ଜନନ୍ତି ସିଲାମୟୋ । ଏୱଂ ହରିତାଲମନୋସିଲାପି ।
୨୮୮୨. ଦାରୁଭଣ୍ଡେ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ପରିଣାହତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତ ସୂଚିଦଣ୍ଡପ୍ପମାଣକୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଦୀଘୋ ୟୋ କୋଚି ଦାରୁଭଣ୍ଡକୋ ଦାରୁଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ୱା ତତ୍ଥଜାତକୋ ୱା ରକ୍ଖିତଗୋପିତୋ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୮୩. ଏୱଂ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଆଗତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆସନ୍ଦିକସତ୍ତଙ୍ଗା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୱ । ‘‘ଭଦ୍ଦପୀଠ’’ନ୍ତି ୱେତ୍ତମୟଂ ପୀଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୀଠିକାତି ପିଲୋତିକାବଦ୍ଧପୀଠମେୱ ।
୨୮୮୪.ଏଳକପାଦପୀଠଂ ନାମ ଦାରୁପଟ୍ଟିକାୟ ଉପରି ପାଦେ ଠପେତ୍ୱା ଭୋଜନପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱିୟ କତପୀଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଆମଲକୱଟ୍ଟକପୀଠ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଆମଣ୍ଡକୱଟ୍ଟକ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ଉଭୟେନାପି ଆମଲକାକାରେନ ୟୋଜିତଂ ବହୁପାଦକପୀଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ତଥାମଣ୍ଡକପୀଠକ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ମଣ୍ଡକ-ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ । କୋଚ୍ଛଂ ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତସରୂପଂ । ପଲାଲପୀଠନ୍ତି ନିପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ କତା ପଲାଲଭିସି, ଇମିନା କଦଲିପତ୍ତାଦିମୟପୀଠମ୍ପି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସିତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପଲାଲପୀଠେନ ଚେତ୍ଥ କଦଲିପତ୍ତାଦିପୀଠାନିପି ସଙ୍ଗହିତାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) । ଧୋୱନେଫଲକନ୍ତି ଚୀୱରଧୋୱନଫଲକଂ, ଧୋୱନାଦିସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟେତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପୋ । ଇମେସୁ ତାୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା ହୋତୁ ମହନ୍ତଂ ୱା, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି । ବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମଓନଦ୍ଧମ୍ପି ୱାଳରୂପପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ରତନପରିସିବ୍ବିତଂ କୋଚ୍ଛଂ ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ ।
୨୮୮୫.ଭଣ୍ଡିକାତି ଦଣ୍ଡକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନଭଣ୍ଡିକା । ମୁଗ୍ଗରୋତି ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରୋ । ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରୋ ନାମ ୟେନ ରଜିତଚୀୱରଂ ପୋଥେନ୍ତି । ୱତ୍ଥଘଟ୍ଟନମୁଗ୍ଗରୋତି ଚୀୱରଘଟ୍ଟନମୁଗ୍ଗରୋ, ୟେନ ଅନୁୱାତାଦିଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ଅମ୍ବଣନ୍ତି ଫଲକେହି ପୋକ୍ଖରଣିସଦିସଂ କତପାନୀୟଭାଜନଂ । ମଞ୍ଜୂସା ନାମ ଦୋଣିପେଳା । ନାୱା ପୋତୋ । ରଜନଦୋଣିକା ନାମ ୟତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ରଜନ୍ତି, ପକ୍କରଜନଂ ୱା ଆକିରନ୍ତି ।
୨୮୮୬.ଉଳୁଙ୍କୋତି ନାଳିକେରଫଲକଟାହାଦିମୟୋ ଉଳୁଙ୍କୋ । ଉଭୟଂ ପିଧାନସମକୋ ସମୁଗ୍ଗୋ। ‘‘ଖୁଦ୍ଦକୋ ପରିୱିଧନୋ କରଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କରଣ୍ଡୋ ଚ ପାଦଗଣ୍ହନକତୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କଟଚ୍ଛୂତି ଦବ୍ବି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାନୀୟସରାୱପାନୀୟସଙ୍ଖାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୨୮୮୭.ଗେହସମ୍ଭାରନ୍ତି ଗେହୋପକରଣଂ । ଥମ୍ଭତୁଲାସୋପାନଫଲକାଦି ଦାରୁମୟଂ, ପାସାଣମୟମ୍ପି ଇମିନାୱ ଗହିତଂ । କପ୍ପିୟଚମ୍ମନ୍ତି ‘‘ଏଳକାଜମିଗାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱି॰ ୱି॰ ୨୬୫୦) ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତଂ କପ୍ପିୟଚମ୍ମଂ । ତବ୍ବିପରିୟାୟଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । ଅଭାଜିୟଂ ଗରୁଭଣ୍ଡତ୍ତା । ଭୂମତ୍ଥରଣଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୮୮୮.ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏଳକଚମ୍ମଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଗତିକମେୱ ହୋତି, ତମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଏଳଚମ୍ମଂ ଗରୁଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ସବ୍ବଂ ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣଂ ଚମ୍ମଂ ଗରୁଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଗତିକମେୱା’’ତି ଇମିନା ମଞ୍ଚପୀଠେପି ଅତ୍ଥରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ପାୱାରାଦିପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏକେ, ‘‘ନୋ’’ତି ଅପରେ, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣନ୍ତି ଚ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ମଞ୍ଚଂ । ପମାଣୟୁତ୍ତମଞ୍ଚୋ ନାମ ୟସ୍ସ ଦୀଘସୋ ନୱ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ତିରିୟଞ୍ଚ ତଦୁପଡ୍ଢଂ । ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖମସ୍ସାତି ଉଦୁକ୍ଖଲଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୁସଲଂ, ସୁପ୍ପଂ, ନିସଦଂ, ନିସଦପୋତୋ, ପାସାଣଦୋଣି, ପାସାଣକଟାହଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ପେସକାରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚମ୍ମକାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତୁରିୱେମାଦି ପେସକାରଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଭସ୍ତାଦି ଚମ୍ମକାରଭଣ୍ଡଞ୍ଚ କସିଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦି ସଙ୍ଘିକଂ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୮୮୯.‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସଙ୍ଘିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଆଧାରକୋତି ପତ୍ତାଧାରୋ । ତାଲୱଣ୍ଟନ୍ତି ତାଲୱଣ୍ଟେହି କତଂ । ୱେଳୁଦନ୍ତୱିଲୀୱେହି ୱା ମୋରପିଞ୍ଛେହି ୱା ଚମ୍ମୱିକତୀହି ୱା କତମ୍ପି ତଂସଦିସଂ ‘‘ତାଲୱଣ୍ଟ’’ନ୍ତେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱଟ୍ଟୱିଧୂପନାନଂ ତାଲୱଣ୍ଟେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ବୀଜନୀ’’ତି ଚତୁରସ୍ସୱିଧୂପନଞ୍ଚ କେତକପାରୋହକୁନ୍ତାଲପଣ୍ଣାଦିମୟଦନ୍ତମୟୱିସାଣମୟଦଣ୍ଡକମକସବୀଜନୀ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଛି ପାକଟାୟେୱ । ପଚ୍ଛିତୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ତାଲପଣ୍ଣାଦିମୟୋ ଭାଜନୱିସେସୋ ଚଙ୍କୋଟକଂ । ସବ୍ବା ସମ୍ମଜ୍ଜନୀତି ନାଳିକେରହୀରାଦୀହି ବଦ୍ଧା ୟଟ୍ଠିସମ୍ମଜ୍ଜନୀ, ମୁଟ୍ଠିସମ୍ମଜ୍ଜନୀତି ଦୁୱିଧା ପରିୱେଣଙ୍ଗଣାଦିସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ଚ ତଥେୱ ଦୁୱିଧା ଖଜ୍ଜୂରିନାଳିକେରପଣ୍ଣାଦୀହି ବଦ୍ଧା ଗେହସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ଚାତି ସବ୍ବାପି ସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି ।
୨୮୯୦.ଚକ୍କୟୁତ୍ତକୟାନନ୍ତି ହତ୍ଥୱଟ୍ଟକସକଟାଦିୟୁତ୍ତୟାନଞ୍ଚ ।
୨୮୯୧.ଛତ୍ତନ୍ତି ପଣ୍ଣକିଲଞ୍ଜସେତଚ୍ଛତ୍ତୱସେନ ତିୱିଧଂ ଛତ୍ତଂ । ମୁଟ୍ଠିପଣ୍ଣନ୍ତି ତାଲପଣ୍ଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସାଣଭାଜନଞ୍ଚ ତୁମ୍ବଭାଜନଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋ ଚ । ୱିସାଣମୟଂ, ଭାଜନଂ ତୁମ୍ବମୟଂ ଭାଜନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ‘‘ପାଦଗଣ୍ହନକତୋ ଅତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଅରଣୀ ଅରଣିସହିତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆମଲକତୁମ୍ବଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୱାସିୟା ଦଣ୍ଡଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲହୁ ଅଗରୁଭଣ୍ଡଂ, ଭାଜନୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଦଗଣ୍ହନକତୋ ଅତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ।
୨୮୯୨.ୱିସାଣନ୍ତି ଗୋୱିସାଣାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିସାଣଂ । ଅତଚ୍ଛିତଂ ୟଥାଗତମେୱ ଭାଜନୀୟଂ । ଅନିଟ୍ଠିତଂ ମଞ୍ଚପାଦାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନୀୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ମଞ୍ଚପାଦୋ ମଞ୍ଚଅଟନୀ ପୀଠପାଦୋ ପୀଠଅଟନୀ ୱାସିଫରସୁଆଦୀନଂ ଦଣ୍ଡୋତି ଏତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିପ୍ପକତତଚ୍ଛନକମ୍ମଂ ଅନିଟ୍ଠିତମେୱ ଭାଜନୀୟଂ, ତଚ୍ଛିତମଟ୍ଠଂ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ।
୨୮୯୩.ନିଟ୍ଠିତୋ ତଚ୍ଛିତୋ ୱାପୀତି ତଚ୍ଛିତନିଟ୍ଠିତୋପି । ୱିଧୋତି କାୟବନ୍ଧନେ ଅନୁଞ୍ଞାତୱିଧୋ । ହିଙ୍ଗୁକରଣ୍ଡକୋତି ହିଙ୍ଗୁମୟୋ ୱା ତଦାଧାରୋ ୱା କରଣ୍ଡକୋ । ଅଞ୍ଜନୀତି ଅଞ୍ଜନନାଳିକା ଚ ଅଞ୍ଜନକରଣ୍ଡକୋ ଚ । ସଲାକାୟୋତି ଅଞ୍ଜନିସଲାକା । ଉଦପୁଞ୍ଛନୀତି ହତ୍ଥିଦନ୍ତୱିସାଣାଦିମୟା ଉଦକପୁଞ୍ଛନୀ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଭାଜନୀୟମେୱ ।
୨୮୯୪.ପରିଭୋଗାରହନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗୟୋଗ୍ଗଂ । କୁଲାଲଭଣ୍ଡନ୍ତି ଘଟପିଠରାଦିକୁମ୍ଭକାରଭଣ୍ଡମ୍ପି । ପତ୍ତଙ୍ଗାରକଟାହନ୍ତି ପତ୍ତକଟାହଂ, ଅଙ୍ଗାରକଟାହଞ୍ଚ । ଧୂମଦାନଂ ନାଳିକା । କପଲ୍ଲିକାତି ଦୀପକପଲ୍ଲିକା ।
୨୮୯୫.ଥୁପିକାତି ପାସାଦାଦିଥୁପିକା । ଦୀପରୁକ୍ଖୋତି ପଦୀପାଧାରୋ । ଚୟନଚ୍ଛଦନିଟ୍ଠକାତି ପାକାରଚେତିୟାଦୀନଂ ଚୟନିଟ୍ଠକା ଚ ଗେହାଦୀନଂ ଛଦନିଟ୍ଠକା ଚ । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅନୱସେସଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ।
୨୮୯୬.କଞ୍ଚନକୋତି ସରକୋ । ଘଟକୋତି ପାଦଗଣ୍ହନକତୋ ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣୋ ଘଟକୋ । ‘‘ୟଥା ଚ ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡେ, ଏୱଂ ଲୋହଭଣ୍ଡେପି କୁଣ୍ଡିକା ଭାଜନୀୟକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଭଜତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ସଙ୍ଗହେତୁମାହ ‘‘ଲୋହଭଣ୍ଡେପି କୁଣ୍ଡିକାପି ଚ ଭାଜିୟା’’ତି ।
୨୮୯୭.ଗରୁ ନାମ ପଚ୍ଛିମଂ ଗରୁଭଣ୍ଡତ୍ତୟଂ । ଥାୱରଂ ନାମ ପୁରିମଦ୍ୱୟଂ । ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ସଙ୍ଘେନ । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପୁଗ୍ଗଲିକାଦୀହି ତାଦିସେହି ତେହି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ତତ୍ରାୟଂ ପରିୱତ୍ତନନୟୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) – ସଙ୍ଘସ୍ସ ନାଳିକେରାରାମୋ ଦୂରେ ହୋତି, କପ୍ପିୟକାରକା ତଂ ବହୁତରଂ ଖାଦନ୍ତି, ତତୋ ସକଟୱେତନଂ ଦତ୍ୱା ଅପ୍ପମେୱ ଆହରନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ତସ୍ସ ଆରାମସ୍ସ ଅୱିଦୂରଗାମୱାସୀନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିହାରସ୍ସ ସମୀପେ ଆରାମୋ ହୋତି, ତେ ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକେନ ଆରାମେନ ତଂ ଆରାମଂ ୟାଚନ୍ତି, ସଙ୍ଘେନ ‘‘ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ସଚେପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁକ୍ଖସହସ୍ସଂ ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚସତାନି, ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ଆରାମୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି ଅୟଂ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ଅଥ ଖୋ ଇତରତୋ ବହୁତରଂ ଆୟଂ ଦେତି । ସଚେପି ସମକମେୱ ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କାତି ଗହେତବ୍ବମେୱ ।
ସଚେ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ବହୁତରା ରୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତି, ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ବହୁତରା ରୁକ୍ଖା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ଅତିରେକଂ ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୁ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଜାନାପେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ, ମନୁସ୍ସାନଂ ରୁକ୍ଖା ନ ତାୱ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ମନୁସ୍ସାନଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ତାୱ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଜାନାପେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଆରାମେନ ଆରାମୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଆରାମୱତ୍ଥୁପି ୱିହାରୋପି ୱିହାରୱତ୍ଥୁପି ଆରାମେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ଆରାମୱତ୍ଥୁନା ଚ ମହନ୍ତେନ ୱା ଖୁଦ୍ଦକେନ ୱା ଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୁୱିହାରୱିହାରୱତ୍ଥୂନି ।
କଥଂ ୱିହାରେନ ୱିହାରୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ? ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଗେହଂ ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିହାରମଜ୍ଝେ ପାସାଦୋ, ଉଭୋପି ଅଗ୍ଘେନ ସମକା, ସଚେ ମନୁସ୍ସା ତେନ ପାସାଦେନ ତଂ ଗେହଂ ୟାଚନ୍ତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେ ମହଗ୍ଘତରଂ ଗେହଂ ହୋତି, ‘‘ମହଗ୍ଘତରଂ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଚ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ମହଗ୍ଘତରଂ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ପନ ଅସାରୁପ୍ପଂ, ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତେହି ୱସିତୁଂ, ଇଦଂ ପନ ସାରୁପ୍ପଂ, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ଗେହଂ ମହଗ୍ଘ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ହୋତୁ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ୱିହାରେନ ୱିହାରୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ୱିହାରୱତ୍ଥୁପି ଆରାମୋପି ଆରାମୱତ୍ଥୁପି ୱିହାରେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ୱିହାରୱତ୍ଥୁନା ଚ ମହଗ୍ଘେନ ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘେନ ୱା ୱିହାରୱିହାରୱତ୍ଥୁଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୂନି । ଏୱଂ ତାୱ ଥାୱରେନ ଥାୱରପରିୱତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଗରୁଭଣ୍ଡେନ ଗରୁଭଣ୍ଡପରିୱତ୍ତନେ ପନ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ମହନ୍ତଂ ୱା ହୋତୁ ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକଂ ଗାମଦାରକେହି ପଂସ୍ୱାଗାରକେସୁ କୀଳନ୍ତେହି କତମ୍ପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି । ସଚେପି ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମଞ୍ଚସତଂ ୱା ମଞ୍ଚସହସ୍ସଂ ୱା ଦେନ୍ତି, ସବ୍ବେ କପ୍ପିୟମଞ୍ଚା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା ‘‘ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦାତବ୍ବା, ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ନ ଦାତବ୍ବା । ଅତିରେକମଞ୍ଚେ ଭଣ୍ଡାଗାରାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ବହିସୀମାୟ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନମଞ୍ଚୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଦାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚେ ବହୂ ମଞ୍ଚା ହୋନ୍ତି, ମଞ୍ଚେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦାତବ୍ବୋ । ମହଗ୍ଘେନ ସତଗ୍ଘନକେନ, ସହସ୍ସଗ୍ଘନକେନ ୱା ମଞ୍ଚେନ ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଚସତଂ ଲଭତି, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଂ ମଞ୍ଚେନ ମଞ୍ଚୋୟେୱ, ଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୁୱିହାରୱିହାରୱତ୍ଥୁପୀଠଭିସିବିମ୍ବୋହନାନିପି ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ପୀଠଭିସିବିମ୍ବୋହନେସୁପି ଏତେସୁ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, କପ୍ପିୟଂ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅକପ୍ପିୟଂ ୱା ମହଗ୍ଘଂ କପ୍ପିୟଂ ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୂନି ଗହେତବ୍ବାନି, ଅଗରୁଭଣ୍ଡୁପଗଂ ପନ ଭିସିବିମ୍ବୋହନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ।
୨୮୯୮. ଭିକ୍ଖୁ ଅଧୋତେନ ପାଦେନ, ଅଲ୍ଲପାଦେନ ୱା ସେନାସନଂ ନକ୍କମେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଆସନ୍ତି ଚାତି ସୟନାସନଂ, ପରିକମ୍ମକତଭୂମତ୍ଥରଣାଦି । ଅଲ୍ଲପାଦେନ ୱାତି ୟେନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱରୂପେନ ତିନ୍ତପାଦେନ । ୟଥାହ – ‘‘ଅଲ୍ଲେହି ପାଦେହୀତି ୟେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱରୂପେହି ପାଦେହି ପରିଭଣ୍ଡକତଭୂମି ୱା ସେନାସନଂ ୱା ନ ଅକ୍କମିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଉଦକସିନେହମତ୍ତମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଉଦକଂ, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୪) । ସଉପାହନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧୋତପାଦକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପାଦେ ପଟିମୁକ୍କାହି ଉପାହନାହି ସଉପାହନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧୋତପାଦକଂ ଧୋତପାଦେହି ଅକ୍କମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ତଥେୱ ନ ଅକ୍କମେତି ୟୋଜନା ।
୨୮୯୯.ପରିକମ୍ମକତାୟାତି ସୁଧାଦିପରିକମ୍ମକତାୟ । ନିଟ୍ଠୁଭନ୍ତସ୍ସାତି ଖେଳଂ ପାତେନ୍ତସ୍ସ । ପରିକମ୍ମକତଂ ଭିତ୍ତିନ୍ତି ସେତଭିତ୍ତିଂ ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମକତଂ ୱା ଭିତ୍ତିଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଭିତ୍ତିମେୱ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ୱାତପାନମ୍ପି ଅପସ୍ସେନଫଲକମ୍ପି ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭମ୍ପି ରୁକ୍ଖତ୍ଥମ୍ଭମ୍ପି ଚୀୱରେନ ୱା କେନଚି ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅପସ୍ସୟିତୁଂ ନ ଲଭତିୟେୱ । ‘‘ଦ୍ୱାରୱାତପାନାଦୟୋ ପନ ଅପରିକମ୍ମକତାପି ଅପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନ ଅପସ୍ସୟିତବ୍ବା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୯୦୧. ନିଦ୍ଦାୟତୋ ତସ୍ସ କୋଚି ସରୀରାୱୟୱୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ସଙ୍କୁଟିତେ ସହସା ୟଦି ମଞ୍ଚଂ ଫୁସତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୯୦୨.ଲୋମେସୁ ମଞ୍ଚଂ ଫୁସନ୍ତେସୁ । ହତ୍ଥପାଦାନଂ ତଲେନ ଅକ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ମଞ୍ଚପୀଠଂ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ କାୟେ ପଟିହଞ୍ଞତି, ଅନାପତ୍ତି ।
‘‘ଦାୟକେହି ‘କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’ତି ଦିନ୍ନସେନାସନଂ, ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଞ୍ଚ ଦାୟକେନ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଇମଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି, ନ ଭାଜେତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ଇମଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଂ ଭଦନ୍ତାନଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସତିପି ଗରୁଭଣ୍ଡଭାୱେ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଇମଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗହେତୁଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଭାଜନଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇମଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି ପଠମଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ମାତିକଟ୍ଠକଥା ଗଣ୍ଠିପଦେୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୯୦୩-୪. ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟେକଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସହସ୍ସଗ୍ଘନକୋ’’ତିଆଦି । ସହସ୍ସଗ୍ଘନକୋ ସଚୀୱରୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଅୱସ୍ସିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଚ ‘‘ଏୱରୂପୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଅୱସ୍ସିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ଲିଖିତ୍ୱା ଠପିତୋପି ଚ ହୋତି, ତତୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନମଚ୍ଚୟେ ତାଦିସୋ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକୋ ସଚୀୱରୋ କୋଚି ପିଣ୍ଡପାତୋ ସଚେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ବୁଧୋ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅୱସ୍ସିକଟ୍ଠିତିକାୟ ଅଦତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକଟ୍ଠିତିକାୟ ଦଦେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୦୫.ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା । ଜାତୋ ଚେ ସାମଣେରକୋତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନାଦିୱସେନ ସଚେ ସାମଣେରୋ ଜାତୋ । ତନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଗହିତଂ ତଦେୱ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ । ସାମଣେରସ୍ସ ପାଳିୟାତି ସାମଣେରପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ପଚ୍ଛା ଗହେତୁଂ ଲଭତି ।
୨୯୦୬.ୟୋ ସାମଣେରୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ‘‘ସ୍ୱେ ଉଦ୍ଦେସଂ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅଜ୍ଜ ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଠିତିକା ଅତୀତା ସିୟାତି ୟୋଜନା, ସ୍ୱେ ପାପେତବ୍ବା ସାମଣେରଟ୍ଠିତିକା ଅଜ୍ଜ ଉପସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଭତ୍ତଂ ନ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୯୦୭. ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାନନ୍ତରଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ସଚେ ସଲାକା ଲଦ୍ଧା, ତଂଦିନେ ଭତ୍ତଂ ନ ଲଦ୍ଧଂ, ପୁନଦିନେ ତସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ସଂସୟୋ ‘‘ଗହେତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋ, ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଂସୟୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୨୯୦୮. ଉତ୍ତରି ଉତ୍ତରଂ ଅତିରେକଂ ଭଙ୍ଗଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗଂ, ତସ୍ସ, ଅତିରେକବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚରସ୍ସାତି ଏକଚାରିକସ୍ସ । ସଲାକାୟେୱ ସଲାକିକା।
୨୯୦୯. ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗମେୱ ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗକଂ।
୨୯୧୦.ୟେନ ୟେନ ହୀତି ଗାହିତସଲାକେନ ୟେନ ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ୟଂ ୟନ୍ତି ଭତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ୟଂ ୟଂ ଭତ୍ତଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ।
୨୯୧୧.ସଙ୍ଘୁଦ୍ଦେସାଦିକନ୍ତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦିକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିମନ୍ତନଂ, ସଲାକଂ, ପକ୍ଖିକଂ, ଉପୋସଥିକଂ, ପାଟିପଦିକନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଭତ୍ତାନି ଗହିତାନି ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ଏତ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦେଥା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ। ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ଏତ୍ତକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ନିମନ୍ତନଂ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନାମେନ ସଲାକଗାହକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିନ୍ନଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ନାମ । ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ଦିନ୍ନଂ ପକ୍ଖିକଂ। ଉପୋସଥେ ଦିନ୍ନଂ ଉପୋସଥିକଂ। ପାଟିପଦେ ଦିନ୍ନଂ ପାଟିପଦିକଂ। ତଂତଂନାମେନ ଦିନ୍ନମେୱ ତଥା ତଥା ୱୋହରୀୟତି । ଏତେସଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରକଥା ‘‘ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୂ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୫ ପକ୍ଖିକଭତ୍ତାଦିକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଗନ୍ତୁକାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗମିକଭତ୍ତଂ, ଗିଲାନଭତ୍ତଂ, ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଭତ୍ତନ୍ତି ତୀଣି ଗହିତାନି । ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଦିନ୍ନଂ ଭତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁ ।
୨୯୧୨.ୱିହାରନ୍ତି ୱିହାରଭତ୍ତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ୱିହାରେ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦଭତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱାରଭତ୍ତନ୍ତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖସମୟେ ‘‘ୱାରେନ ଭିକ୍ଖୂ ଜଗ୍ଗିସ୍ସାମା’’ତି ଧୁରଗେହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିନ୍ନଂ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଞ୍ଚ ତଥା ୱତ୍ୱାୱ ଦିନ୍ନଂ । କୁଟିଭତ୍ତଂ ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆୱାସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସେନାସନୱାସିନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଦିନ୍ନଂ । ପନ୍ନରସୱିଧଂ ସବ୍ବମେୱ ଭତ୍ତଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ କଥିତଂ । ଏତେସଂ ୱିତ୍ଥାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅତ୍ଥିକେହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୯୧୩. ପଚ୍ଚୟଭାଜନେ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ମହାଦୀନୱତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଭାଜନକଂ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଳି’’ନ୍ତିଆଦି ।
ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୧୪-୫. ଆଗନ୍ତୁକୋ ଚ ଆୱାସିକୋ ଚ ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଆରଞ୍ଞକୋ ଚ ଅନୁମୋଦନା ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତାସୁ ୱତ୍ତାନି, ଇତରୀତରୟୋଗଦ୍ୱନ୍ଦସମାସସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ଭତ୍ତେ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ, ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ । ‘‘ଭତ୍ତେ’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ‘‘ୱତ୍ତାନୀ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଆଚରିୟୋ ଚ ଉପଜ୍ଝାୟକୋ ଚ ସିସ୍ସୋ ଚ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଚ, ତେସଂ ୱତ୍ତାନୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାୱୟୱଭେଦେହି । ଚତୁଦ୍ଦସେୱାତି ଅୱୟୱଭେଦେହି ବହୁୱିଧାନିପି ୱତ୍ତାନି ୱିସୟଭେଦେନ ଚୁଦ୍ଦସ ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି । ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନାତି ସୱାସନସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ। ୱିନାୟକେନାତି ସତ୍ତେ ୱିନେତୀତି ୱିନାୟକୋ, ଅନୁତ୍ତରପୁରିସଦମ୍ମସାରଥିଭାୱେନ ଦମ୍ମଦେୱବ୍ରହ୍ମନାଗାଦିକେ ସତ୍ତେ ନାନାୱିଧେନ ୱିନୟନୁପାୟେନ ଦମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୱିଗତୋ ନାୟକୋ ଅସ୍ସାତି ୱିନାୟକୋ, ତେନ ।
୨୯୧୬.ଆରାମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂସମୀପେ ତବ୍ବୋହାରୋ । ୟଥାହ ‘‘ଇଦାନି ‘ଆରାମଂ ପୱିସିସ୍ସାମୀ’ତି ଇମିନା ଉପଚାରସୀମସମୀପଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ଉପଚାରସୀମଂ ପତ୍ୱା ଉପାହନାଓମୁଞ୍ଚନାଦି ସବ୍ବଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୭) । ‘‘ପନ ଅପନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବାତି ଉପାହନା ପାଦତୋ ଅପନେତବ୍ବା ।
୨୯୧୭.ଓଗୁଣ୍ଠନନ୍ତି ସସୀସପାରୁପନଂ । ସୀସେ ଚୀୱରମେୱ ୱା ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ଆଗନ୍ତୁକେନ । ପାନୀୟୱାରିନାତି ପାତବ୍ବଜଲେନ ।
୨୯୧୮.ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ୱସ୍ସଗଣନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ୱିହାରେ ୱୁଡ୍ଢଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗନ୍ତୁକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱନ୍ଦିତବ୍ବାୱ । କାଲେତି କାଲସ୍ସେୱ । ତେନ ଆଗନ୍ତୁକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସେନାସନଂ ‘‘ମୟ୍ହଂ କତରଂ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୧୯. ‘‘ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୱଚ୍ଚଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିକେହି ସବ୍ବେହି ଉପୟୋଗନ୍ତପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପାନୀୟମେୱ ଚାତି ‘‘କିଂ ଇମିସ୍ସା ପୋକ୍ଖରଣିୟା ପାନୀୟମେୱ ପିୱନ୍ତି, ଉଦାହୁ ନହାନାଦିପରିଭୋଗମ୍ପି କରୋନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୭) ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟେନ ପାନୀୟଞ୍ଚ । ତଥା ପରିଭୋଜନୀୟଞ୍ଚ । ସଙ୍ଘକତିକନ୍ତି ‘‘କେସୁଚି ଠାନେସୁ ୱାଳମିଗା ୱା ଅମନୁସ୍ସା ୱା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା କଂ କାଲଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ, କଂ କାଲଂ ନିକ୍ଖମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ କତିକସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଗୋଚରାଦିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗୋଚରୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ‘ଗୋଚରଗାମୋ ଆସନ୍ନେ, ଉଦାହୁ ଦୂରେ, କାଲସ୍ସେୱ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତବ୍ବଂ, ଉଦାହୁ ନୋ’ତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗୋଚରଞ୍ଚ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଗୋଚରଂ ଗହିତଂ । ‘‘ଅଗୋଚରୋ ନାମ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱା ଗାମୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭିକ୍ଖୋ ୱା ଗାମୋ, ୟତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ଭିକ୍ଖା ଦିୟ୍ୟତି, ସୋପି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଗୋଚରଞ୍ଚ।
୨୯୨୦. ଏୱଂ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆୱାସିକୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱୁଡ୍ଢ’’ନ୍ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଞ୍ଚ ଚୀୱରଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
୨୯୨୧.ତସ୍ସାତି ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ । ପାଦୋଦକଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଧୋତାଧୋତପାଦା ୟତ୍ଥ ଠପୀୟନ୍ତି, ତଂ ପାଦପୀଠଂ, ପାଦକଥଲିକଞ୍ଚ ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ଗହିତଂ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଞ୍ଚ ୱାରିନାତି ‘‘ପାନୀୟେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ସଚେ ସକିଂ ଆନୀତଂ ପାନୀୟଂ ସବ୍ବଂ ପିୱତି, ‘ପୁନ ଆନେମୀ’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାନୀୟେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଇଧ ଚ-ସଦ୍ଦେନ –
‘‘ଅପିଚ ବୀଜନେନପି ବୀଜିତବ୍ବୋ, ବୀଜନ୍ତେନ ସକିଂ ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ବୀଜିତ୍ୱା ସକିଂ ମଜ୍ଝେ, ସକିଂ ସୀସେ ବୀଜିତବ୍ବଂ, ‘ଅଲଂ ହୋତୂ’ତି ୱୁତ୍ତେନ ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ବୀଜିତବ୍ବଂ । ପୁନ ‘ଅଲ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେନ ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ବୀଜିତବ୍ବଂ । ତତିୟୱାରଂ ୱୁତ୍ତେନ ବୀଜନୀ ଠପେତବ୍ବା । ପାଦାପିସ୍ସ ଧୋୱିତବ୍ବା, ଧୋୱିତ୍ୱା ସଚେ ଅତ୍ତନୋ ତେଲଂ ଅତ୍ଥି, ତେନ ମକ୍ଖେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକେନ ମକ୍ଖେତବ୍ବା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୯) –
ୱୁତ୍ତୱତ୍ତାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୯୨୨-୩.ୱନ୍ଦେୟ୍ୟୋତି ୱୁଡ୍ଢାଗନ୍ତୁକୋ ୱନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞପେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘କତ୍ଥ ମୟ୍ହଂ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେନ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ, ‘‘ଏତଂ ସେନାସନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥମୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପଦେହି ତଂତଂଲିଙ୍ଗୱଚନାନୁରୂପେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତସେନାସନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂହି ପଠମଂ ୱୁତ୍ଥଭାୱଂ । ଅୱୁତ୍ଥଂ ୱାତି ଚୀୱରକାଲଂ ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଭାୱଂ ୱା । ଗୋଚରାଗୋଚରଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ସେକ୍ଖକୁଲାନି ଚାତି ଲଦ୍ଧସେକ୍ଖସମ୍ମୁତିକାନି କୁଲାନି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ‘‘ପୱେସେ ନିକ୍ଖମେ କାଲୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସଙ୍ଘକତିକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପାନୀୟାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରିଭୋଜନୀୟକତ୍ତରୟଟ୍ଠୀନଂ ଆଚିକ୍ଖନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୯୨୪.ୟଥାନିସିନ୍ନେନେୱାତି ଅତ୍ତନା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିସିନ୍ନେନ । ଅସ୍ସାତି ନୱକସ୍ସ ।
୨୯୨୫. ‘‘ଅତ୍ର ପତ୍ତଂ ଠପେହି, ଇଦମାସନଂ ନିସୀଦାହୀ’’ତି ଇଚ୍ଚେୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦେୟ୍ୟଂ ସେନାସନମ୍ପି ଚାତି ସେନାସନଞ୍ଚ ଦାତବ୍ବଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅୱୁତ୍ଥଂ ୱା ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଂ ୱା ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ମହାଆୱାସେପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅକାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି ।
୨୯୨୬. ‘‘ମାତିକାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନେୱ ୱତ୍ତାନି କାତବ୍ବାନି, ଉଦାହୁ ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି କୋଚି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ମାତିକାକ୍କମେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତୱସେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ମାତିକାକ୍କମମନାଦିୟିତ୍ୱା ଗମିକୱତ୍ତଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନୁପୁବ୍ବକତ୍ତା ସଦ୍ଦପୟୋଗସ୍ସ ମାତିକାକ୍କମମନାଦିୟିତ୍ୱା ୟଥିଚ୍ଛଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଦାରୁମତ୍ତିକଭଣ୍ଡାନୀତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ଚେୱ ରଜନଭାଜନାନି ଚ । ପଟିସାମେତ୍ୱାତି ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା । ଆୱସଥମ୍ପି ଥକେତ୍ୱାତି ଆୱସଥେ ଦ୍ୱାରକୱାଟାଦୀନି ଚ ଥକେତ୍ୱା ।
୨୯୨୭.ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପୀତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ୱା ଆରାମିକସ୍ସ ୱା ‘‘ଇମଂ ପଟିଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ୱା । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବେ ଅସନ୍ତେପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ପନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଗୋପେତ୍ୱା ୱାପି ସାଧୁକନ୍ତି ‘‘ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ମଞ୍ଚଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ମଞ୍ଚେ ମଞ୍ଚଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମା ପଟିସାମେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୯୨୮. ପିଣ୍ଡଚାରିକୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସହସା’’ତିଆଦି । ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ସହସା ନ ପୱିସେ ସୀଘଂ ନ ପୱିସେୟ୍ୟ, ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ସହସା ନ ନିକ୍ଖମେ ସୀଘଂ ନ ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପେନ ପୱିସେୟ୍ୟ, ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ ଚ । ପିଣ୍ଡଚାରିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଗେହଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତେନ ଅତିଦୂରେ ନ ଠାତବ୍ବଂ ନିବ୍ବକୋସତୋ ଅତିଦୂରଟ୍ଠାନେ ନ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନ ଠାତବ୍ବଂ ନିବ୍ବକୋସତୋ ଆସନ୍ନତରେ ଠାନେ ନ ଠାତବ୍ବଂ ।
୨୯୨୯.ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱାତି ଉପନାମେତ୍ୱା । ଭାଜନନ୍ତି ପତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖିଣେନ ପଣାମେତ୍ୱାତି ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଉପନାମେତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖା ଗହେତବ୍ବା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୬) ।
୨୯୩୦. ସୂପଂ ଦାତୁକାମା ୱା ଅଦାତୁକାମା ୱା ଇତି ମୁହୁତ୍ତକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେୟ୍ୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଅନ୍ତରାତି ଭିକ୍ଖାଦାନସମୟେ । ନଭିକ୍ଖାଦାୟିକାତି ଇତ୍ଥୀ ୱା ହୋତୁ ପୁରିସୋ ୱା, ଭିକ୍ଖାଦାନସମୟେ ମୁଖଂ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୯୩୧. ପିଣ୍ଡଚାରିକୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପାନୀୟାଦୀ’’ତିଆଦି । ପାନୀୟାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରିଭୋଜନୀୟଅଗ୍ଗିଅରଣିସହିତକତ୍ତରୟଟ୍ଠୀନଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବନ୍ତି ସଚେ ଭାଜନାନି ନପ୍ପହୋନ୍ତି, ପାନୀୟମେୱ ପରିଭୋଜନୀୟମ୍ପି କତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ଭାଜନଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ୱେଳୁନାଳିକାୟପି ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ସମୀପେ ଖୁଦ୍ଦକଆୱାଟୋ ହୋତି, ଏୱଂ କାତବ୍ବଂ । ଅରଣିସହିତେ ଅସତି ଅଗ୍ଗିଂ ଅକାତୁମ୍ପି ଚ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଚ ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ, ଏୱଂ କନ୍ତାରପଟିପନ୍ନସ୍ସାପି ଅରଣିସହିତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଗଣୱାସିନୋ ପନ ତେନ ୱିନାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ଅସ୍ସୟୁଜାଦିସତ୍ତୱୀସତିୱିଧଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେନ ୟୋଗୋ ଚା’’ତି, ତେନ ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଚନ୍ଦସ୍ସ ୟୋଗୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାନିତବ୍ବା ଦିସାପି ଚାତି ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତେନ ଅଟ୍ଠପି ଦିସା ଅସମ୍ମୋହତୋ ଜାନିତବ୍ବା ।
୨୯୩୨. ଅଞ୍ଞୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱତିତ୍ଥାନୀ’’ତିଆଦି । ପଟିପାଟିୟା ଭୱନ୍ତୀତି ଗତାନୁକ୍କମେନ ସେୱିତବ୍ବା ଭୱନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ୱଚ୍ଚକୁଟିୟଂ, ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନେ, ନ୍ହାନତିତ୍ଥେତି ତୀସୁପି ଆଗତପଟିପାଟିୟେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୩) । ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଗତପଟିପାଟିଂ ୱିନା ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା କରୋନ୍ତସ୍ସ ।
୨୯୩୩. ୱଚ୍ଚକୁଟିଂ ପୱିସନ୍ତୋ ସହସା ନ ପୱିସେୟ୍ୟ । ଉବ୍ଭଜିତ୍ୱାତି ଚୀୱରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।
୨୯୩୪. ନିତ୍ଥୁନନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱଚ୍ଚଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗମନେନ ଉପହତୋ ହୁତ୍ୱା ନିତ୍ଥୁନତି ଚେ, ନ ଦୋସୋ’’ତି ସିକ୍ଖାଭାଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦଣ୍ଡକଟ୍ଠଂ ଖାଦତୋ ୱଚ୍ଚଂ କରୋତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୯୩୬.ଖରେନାତି ଫରୁସେନ ୱା ଫାଲିତକଟ୍ଠେନ ୱା ଗଣ୍ଠିକେନ ୱା କଣ୍ଟକେନ ୱା ସୁସିରେନ ୱା ପୂତିନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ନ ଅୱଲେଖେୟ୍ୟ ନ ପୁଞ୍ଛେୟ୍ୟ । ନ କଟ୍ଠଂ ୱଚ୍ଚକୂପକେ ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟାତି ତଂ କଟ୍ଠଂ ୱଚ୍ଚକୂପେ ନ ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ । ପସ୍ସାୱଦୋଣିୟା ଖେଳଂ ନ ପାତେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୩୭.ପାଦୁକାସୂତି ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱପାଦୁକାସୁ । ନିକ୍ଖମନେ ନିକ୍ଖମନକାଲେ । ତତ୍ଥେୱାତି ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱପାଦୁକାସ୍ୱେୱ । ପଟିଚ୍ଛାଦେୟ୍ୟାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ଓତାରେତ୍ୱା ସରୀରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେୟ୍ୟ ।
୨୯୩୮. ୟୋ ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସଲିଲେ ସତି ସଚେ ନାଚମେୟ୍ୟ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ ନ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା । ମୋହନାସିନାତି ସୱାସନସ୍ସ ମୋହସ୍ସ, ତେନ ସହଜେକଟ୍ଠପହାନେକଟ୍ଠାନଂ ସକଲସଂକିଲେସାନଞ୍ଚ ପହାୟିନା ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତା ମୁନିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ‘‘ସଲିଲେ ସତୀ’’ତି ଇମିନା ଅସତି ନିଦ୍ଦୋସତଂ ଦୀପେତି । ୟଥାହ –
‘‘ସତି ଉଦକେତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଉଦକଂ ଅତ୍ଥି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପନ ନତ୍ଥି, ଭାଜନେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଆଚମିତବ୍ବଂ । ଭାଜନେ ଅସତି ପତ୍ତେନ ନୀହରିତବ୍ବଂ । ପତ୍ତେପି ଅସତି ଅସନ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ‘ଇଦଂ ଅତିୱିୱଟଂ, ପୁରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଉଦକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଗତସ୍ସ ଉଦକଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ହୋତି, କଟ୍ଠେନ ୱା କେନଚି ୱା ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଭୁଞ୍ଜିତୁମ୍ପି ଅନୁମୋଦନମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୩) ।
୨୯୩୯.ସସଦ୍ଦନ୍ତି ଉଦକସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ‘‘ପାସାଣାଦିଟ୍ଠାନେ ପହରିତ୍ୱା ଉଦକଂ ସଦ୍ଦାୟତି ଚେ, ନ ଦୋସୋ’’ତି ସିକ୍ଖାଭାଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚପୁ ଚପୂତି ଚାତି ତାଦିସଂ ଅନୁକରଣଂ କତ୍ୱା ନାଚମେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଚମିତ୍ୱାତି ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା । ସରାୱେ ଆଚମନଭାଜନେ ଉଦକଂ ନ ସେସେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା, ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଆଚମନସରାୱକେତି ସବ୍ବସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ହି ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉଦକଂ ନ ସେସେତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ସଙ୍ଘିକେପି ୱିହାରେ ଏକଦେସେ ନିବଦ୍ଧଗମନତ୍ଥାୟ କତଂ ଠାନଂ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲିକଟ୍ଠାନଂ ୱା, ତସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିରେଚନଂ ପିୱିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସାପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୪) ।
୨୯୪୦.ଊହତମ୍ପୀତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଅତ୍ତନା ୱା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଊହତଂ ମଲେନ ଦୂସିତଟ୍ଠାନଂ । ଅଧୋୱିତ୍ୱାତି ଜଲେ ସତି ଅସୋଧେତ୍ୱା ଜଲେ ଅସତି କଟ୍ଠେନ ୱା କେନଚି ୱା ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଉଦକଂ ଅତ୍ଥି ଭାଜନଂ ନତ୍ଥି, ଅସନ୍ତଂ ନାମ ହୋତି, ଭାଜନଂ ଅତ୍ଥି ଉଦକଂ ନତ୍ଥି, ଏତମ୍ପି ଅସନ୍ତଂ, ଉଭୟେ ପନ ଅସତି ଅସନ୍ତମେୱ, କଟ୍ଠେନ ୱା କେନଚି ୱା ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୪) । ଉକ୍ଲାପାପି ସଚେ ହୋନ୍ତୀତି ୱଚ୍ଚପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନାନି ସଚେ କଚୱରାକିଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି । ‘‘ଅସେସତୋ ସୋଧେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତତୋ କସ୍ସଚି କଚୱରସ୍ସ ଅପନୟନଂ ସୋଧନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ନିସ୍ସେସକଚୱରାପନୟନମେୱ ସୋଧନନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୨୯୪୧.ପିଠରୋତି ଅୱଲେଖନକଟ୍ଠନିକ୍ଖେପନଭାଜନଂ । କୁମ୍ଭୀ ଚେ ରିତ୍ତାତି ଆଚମନକୁମ୍ଭୀ ସଚେ ତୁଚ୍ଛା ।
୨୯୪୨. ଏୱଂ ୱଚ୍ଚକୁଟିୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେନାସନୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦି । ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ।
୨୯୪୩. ୱୁଡ୍ଢଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ୱୁଡ୍ଢତରାଗମେତି ୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥେତୁମାରଦ୍ଧୋ, ତତୋପି ୱୁଡ୍ଢତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗମେ ସତି ।
୨୯୪୪.ଏକୱିହାରସ୍ମିନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଗେହେ । ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛା’’ତି ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନେହି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୯୪୫. ପଠମଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୁଡ୍ଢାନଂ ସନ୍ନିଧାନେ କତ୍ତବ୍ବୱତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଇଦାନି ଏକୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନାପି ତସ୍ସ କାତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନପି ‘‘ନ ଚ ଧମ୍ମୋ କଥେତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନାତି ଧମ୍ମଲୋଚନେନ ଧମ୍ମଗରୁକେନ, ଇମିନା ଅତାଦିସସ୍ସ କତୋ ୱାରୋ ନିରତ୍ଥକୋତି ଦୀପେତି ।
୨୯୪୬.କାତବ୍ବୋତି ଜାଲେତବ୍ବୋ । ସୋତି ଦୀପୋ । ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ନାମ ୟସ୍ମା ମହାୱଳଞ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆପୁଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୯) ୱଚନତୋ ତଂ ଅୱତ୍ୱା ଆପତ୍ତିକ୍ଖେତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱାତପାନକୱାଟାନି, ଥକେୟ୍ୟ ୱିୱରେୟ୍ୟ ନୋ’’ତି ।
୨୯୪୭.ୱୁଡ୍ଢତୋପରିୱତ୍ତୟେତି ୟେନ ୱୁଡ୍ଢୋ, ତତୋ ପରିୱତ୍ତୟେ, ପିଟ୍ଠିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାଭିମୁଖୋ ତେନ ପରିୱତ୍ତୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରକଣ୍ଣେନ ୱା କାୟେନ ୱା ତଂ ୱୁଡ୍ଢଂ ନ ଚ ଘଟ୍ଟୟେ ।
୨୯୪୮. ଏୱଂ ସେନାସନୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଜନ୍ତାଘରୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁରତୋ’’ତିଆଦି । ଥେରାନଂ ପୁରତୋ ନେୱ ନ୍ହାୟେୟ୍ୟ, ଉପରି ପଟିସୋତେ ନ ଚ ନ୍ହାୟେୟ୍ୟ, ଓତରନ୍ତାନଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ନ ଘଟ୍ଟୟେ କାୟେନ ୱା ଚୀୱରେନ ୱା ନ ଘଟ୍ଟୟେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତେନ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଭତ୍ତଗ୍ଗୱତ୍ତାନଂ ସେଖିୟକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦୀନଂ ମହାଖନ୍ଧକକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅନୁମୋଦନୱତ୍ତାନଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଥେରାନୁଥେରେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଆଗମେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୨) ନୟେନ ଭତ୍ତଗ୍ଗୱତ୍ତେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ତାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାପି ତେସୁ ଅନୁମୋଦନୱତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୨) – ସଙ୍ଘତ୍ଥେରେ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥାୟ ନିସିନ୍ନେ ହେଟ୍ଠା ପଟିପାଟିୟା ଚତୂହି ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁଥେରେ ନିସିନ୍ନେ ମହାଥେରେନ ଚ ହେଟ୍ଠା ଚ ତୀହି ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚମେ ନିସିନ୍ନେ ଉପରି ଚତୂହି ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘତ୍ଥେରେନ ହେଟ୍ଠା ଦହରଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠେପି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତୂହି ନିସୀଦିତବ୍ବମେୱ । ସଚେ ପନ ଅନୁମୋଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ, ଆଗମେତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦତି, ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାଥେରେନ ‘‘ଗଚ୍ଛାମ, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ୱଦତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ବହିଗାମେ ଆଗମେସ୍ସାମା’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାପି ବହିଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକେ ‘‘ତୁମ୍ହେ ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଆଗମେଥା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସଚେ ପନ ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିତେନ ଏକେନ ଅନୁମୋଦନଂ କାରେନ୍ତି, ନେୱ ତସ୍ସ ଅନୁମୋଦତୋ ଆପତ୍ତି, ନ ଚ ମହାଥେରସ୍ସ ଭାରୋ ହୋତି । ଉପନିସିନ୍ନକଥାୟମେୱ ହି ମନୁସ୍ସେସୁ କଥାପେନ୍ତେସୁ ମହାଥେରୋ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ମହାଥେରେନ ଚ ଅନୁମୋଦନାୟ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋୱ ଆଗମେତବ୍ବୋତି ଇଦମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ।
୨୯୪୯.ୱତ୍ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଆଭିସମାଚାରିକୱତ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ସୀଲଂ ପରିପୂରେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ନ ଲଭତି ।
୨୯୫୦.ଅନେକଗ୍ଗୋତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଅସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ନ ଚ ପସ୍ସତୀତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ନ ପସ୍ସତି, ଦଟ୍ଠୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖାତି ଜାତିଦୁକ୍ଖାଦିଦୁକ୍ଖତୋ ।
୨୯୫୧.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖା ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା । ଓୱାଦଂ କତ୍ୱା କିଂ ୱିସେସଂ ପାପୁଣାତୀତି ଆହ ‘‘ଓୱାଦଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, କତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେହିତୀ’’ତି । ଏହିତି ପାପୁଣିସ୍ସତି ।
ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୫୨.ୱିୱରିତ୍ୱାନ ଚୀୱରଂ ଅପନେତ୍ୱା ।
୨୯୫୩.ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତିୟାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନାଚାରଂ କରୋନ୍ତିୟା । ତତୋତି ତେନ ଅନାଚାରସଙ୍ଖାତେନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେନ । ଭାସନ୍ତିୟାତି ୱାଚାୟ ଭାସନ୍ତିୟା ।
୨୯୫୪-୬.ଦୀଘନ୍ତି ଏକପରିକ୍ଖେପତୋ ଦୀଘଂ । ୱିଲୀୱେନ ଚ ପଟ୍ଟେନାତି ସଣ୍ହେହିପି ୱିଲୀୱେହି କତପଟ୍ଟେନ । ଚମ୍ମପଟ୍ଟେନାତି ଚମ୍ମମୟପଟ୍ଟେନ । ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟେନାତି ସେତୱତ୍ଥେନ । ଦୁସ୍ସୱେଣିୟାତି ଦୁସ୍ସେନ ଗଣ୍ଠିତୱେଣିୟା । ଦୁସ୍ସୱଟ୍ଟିୟାତି ଦୁସ୍ସେନ କତୱଟ୍ଟିୟା। ନ ଫାସୁକା ନମେତବ୍ବାତି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ତନୁଭାୱତ୍ଥାୟ ଗାମଦାରିକା ୱିୟ ଫାସୁଲିକା ନ ନାମେତବ୍ବା । ଜଘନନ୍ତି ମୁତ୍ତକରଣପ୍ପଦେସଂ । ଅଟ୍ଠିକାଦିନାତି ଗୋଜାଣୁଟ୍ଠିକାଦିନା । ନ ଘଂସାପେୟ୍ୟାତି ନ ଘଟ୍ଟାପେୟ୍ୟ । ‘‘ଅଟ୍ଠିକାଦିନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଘଂସାପେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ଚ ‘‘କୋଟ୍ଟାପେତୀ’’ତି ଇମିନା କିରିୟାପଦେନ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୨୯୫୭.‘‘କୋଟ୍ଟାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ହତ୍ଥଂ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଉପୟୋଗନ୍ତପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥନ୍ତି ଅଗ୍ଗବାହଂ । ହତ୍ଥକୋଚ୍ଛନ୍ତି ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥଂ । ପାଦନ୍ତି ଜଙ୍ଘଂ ।
୨୯୫୮.ନ ମୁଖଂ ଲିମ୍ପିତବ୍ବନ୍ତି ଛୱିପସାଦକରେନ ତିଲସାସପକକ୍କାଦିନା ଅନେକୱିଧେନ ଲିମ୍ପନେନ ନ ଲିମ୍ପିତବ୍ବଂ । ନ ଚୁଣ୍ଣେତବ୍ବନ୍ତି ମୁଖଚୁଣ୍ଣଲେପନଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ମନୋସିଲାୟ ମୁଖଂ ଲଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୫୯.ଅଙ୍ଗରାଗୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ହଲିଦ୍ଦିକୁଙ୍କୁମାଦୀହି ସରୀରଚ୍ଛୱିରାଗୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ଅୱଙ୍ଗଂ ନ ଚ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଜନଂ ବହି ଅକ୍ଖିକୋଟିୟା ଲେଖଂ ଠପେତ୍ୱା ନ ଅଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ନ କାତବ୍ବଂ ୱିସେସକନ୍ତି ଗଣ୍ଡପଦେସେ ୱିଚିତ୍ରସଣ୍ଠାନଂ ୱିସେସକଂ ୱତ୍ତଭଙ୍ଗଂ ନ କାତବ୍ବଂ ।
୨୯୬୦.ଓଲୋକନକତୋତି ୱାତପାନତୋ । ରାଗାତି କାମରାଗେନ । ଓଲୋକେତୁନ୍ତି ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ୱିଲୋକେତୁଂ, ସାଲୋକେ ନ ଚ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସାଲୋକେ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢକାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀହି ନ ଠାତବ୍ବଂ । ସନଚ୍ଚନ୍ତି ନଟସମଜ୍ଜଂ ।
୨୯୬୧.ଗଣିକଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ୱେସିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା । ‘‘ୱିକ୍କିଣନ୍ତିୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁର’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଉପୟୋଗନ୍ତପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୯୬୩.ନଚେୱୁପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ନେୱ କାରାପେତବ୍ବୋ । ତିରଚ୍ଛାନଗତୋପି ଦାସୋ ୱା ଦାସୀ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତୋପି କମ୍ମକରୋ ୱା ନ ଚେୱ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ ନେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କାରାପେତବ୍ବୋ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ମନୁସ୍ସଭୂତୋତି ଦୀପେତି ।
୨୯୬୪.‘‘ସବ୍ବନୀଲାଦି’’ନ୍ତି ଇମିନା –
‘‘ସବ୍ବନୀଲକମଞ୍ଜେଟ୍ଠ-କଣ୍ହଲୋହିତପୀତକେ ।
ମହାନାମମହାରଙ୍ଗ-ରତ୍ତେସୂ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱି॰ ୫୯୮) –
ୱୁତ୍ତାନି ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ‘‘ନମତକଂ ନାମ ଏଳକଲୋମେହି କତଂ ଅୱାୟିମଂ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ସନ୍ଥରଣସଦିସୋ ପିଲୋତିକାହି କତୋ ପରିକ୍ଖାରୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ନିପଜ୍ଜାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ପରିକ୍ଖାରୱିସେସୋ ନମତକଂ ନାମ ।
୨୯୬୫. ଛନ୍ନମ୍ପି ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଗଚିତ୍ତେନ ଓଲୋକେନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ସବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସବ୍ବଂ ।
୨୯୬୬. ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୂରତୋୱ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୂରତୋ ଓକ୍କମିତ୍ୱାନ ମଗ୍ଗୋ ଦାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୨୯୬୭. ଭିକ୍ଖଂ ଚରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ପନ ୟେନ ଭିକ୍ଖାୟ ଚରତି, ତଂ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉପରି ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରଂ ଅପନେତ୍ୱା ଉକ୍କୁଜ୍ଜଂ ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୯୬୮.ଉତୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉତୁକାଲେ ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫେ କାଲେ ସଂୱେଲ୍ଲିକଂ କାତୁଂ କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ମହେସିନା କଟିସୁତ୍ତକଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୟୋଜନା, ଇମିନା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ କଟିସୁତ୍ତକଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସବ୍ବକାଲଂ କଟିସୁତ୍ତକଂ ଧାରେତବ୍ବଂ, ୟା ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉତୁନିୟା କଟିସୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୨୨) ।
୨୯୬୯.ଇତ୍ଥିପୋସୟୁତନ୍ତି ଇତ୍ଥୀହି ୱା ପୁରିସେହି ୱା ଇତ୍ଥିପୁରିସେହି ୱା ୟୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥିପୋସୟୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥୱଟ୍ଟକମେୱ ୱା । ପାଟଙ୍କୀତି ପଟପୋଟ୍ଟଲିକଂ ।
୨୯୭୦.ଗରୁଧମ୍ମେତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେ । ମାନତ୍ତନ୍ତି ପକ୍ଖମାନତ୍ତଂ । ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱାତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ।
୨୯୭୧. ୟସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପବ୍ବଜିତକାଲେ ଗବ୍ଭୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱିଜାୟତି ୟଦି, ପୁତ୍ତୋ ଚେ, ତସ୍ସାପି ଦାରକମାତୁ ୟାୱ ସୋ ଦାରକୋ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି, ୟାୱ ଖାଦିତୁଂ, ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ନହାୟିତୁଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସକ୍କୋତି, ତାୱ ଦୁତିୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ତଥା ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୭୨.ସାପନ ମାତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ ପାୟେତୁଂ, ଭୋଜେତୁଂ, ମଣ୍ଡେତୁଂ, ଉରେ କତ୍ୱା ସୟିତୁଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୯୭୩.ଦୁତିୟିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦାରକେନ ସହସେୟ୍ୟଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ପୁରିସେସୁ ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଥା ଏୱ ତସ୍ମିଂ ଦାରକେ ୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୨୯୭୪.ୱିବ୍ଭମେନେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ସେତୱତ୍ଥାନଂ ଗହଣେନେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ୟସ୍ମା ସା ୱିବ୍ଭନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଖନ୍ତିୟା ଓଦାତାନି ୱତ୍ଥାନି ନିୱତ୍ଥା, ତସ୍ମାୟେୱ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ, ନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୪) । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ।
୨୯୭୫.ଗତାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସକାୱାସା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟା ସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ସକାୱାସା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା, ସା ଆଗତା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି । ନ କେୱଲଂ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା, ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ନ ଲଭତି । ଓଦାତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱିବ୍ଭନ୍ତା ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତଂ ଲଭତି ।
୨୯୭୬.ୱନ୍ଦନନ୍ତି ପାଦେ ସମ୍ବାହେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନଂ । ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାଦିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ରେକେ ଆଚରିୟା ‘‘ସଚେ ଏକତୋ ୱା ଉଭତୋ ୱା ଅୱସ୍ସୁତା ହୋନ୍ତି ସାରତ୍ତା, ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକେ ଆଚରିୟା ‘‘ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୱାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଣଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାଦିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) ହି ୱଚନେନେୱ କପ୍ପିୟଂ ।
୨୯୭୭. ୟାୟ କାୟଚି ୱଚ୍ଚକୁଟିୟା ୱଚ୍ଚୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ହେଟ୍ଠା ୱିୱଟେ ଉଦ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ପନ ୱଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠା ୱିୱଟେ ଉପରି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ କୂପୋ ଖତୋ ହୋତି, ଉପରି ପନ ପଦରମତ୍ତମେୱ ସବ୍ବଦିସାସୁ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱରୂପେପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୫) ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୯୭୮.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଅନ୍ତରଘରାଦିସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ । ଗିଲାନାୟାତି ୟସ୍ସା ୱିନା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନ ଫାସୁ ହୋତି । ଅଡ୍ଢପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ଏକପାଦଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା କତପଲ୍ଲଙ୍କଂ । ସୋ ଏକଂ ପଣ୍ହିଂ ଊରୁମୂଲାସନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଇତରଂ ଦୂରେ କତ୍ୱା ଆଭୁଜିତପଲ୍ଲଙ୍କୋ ନାମ ।
୨୯୭୯.ନରତିତ୍ଥେତି ପୁରିସାନଂ ନହାନତିତ୍ଥେ । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରିସତିତ୍ଥେ ନହାୟିତବ୍ବଂ, ୟା ନହାୟେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହିଲାତିତ୍ଥେ ନହାୟିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୬) ।
୨୯୮୦. ୟା ସମଣୀ ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ୱାସିତମତ୍ତିୟା ୱାସିତକାୟ ମତ୍ତିକାୟ ୱା ପଟିସୋତେ ୱା ନ୍ହାୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱାସିତୱିସେସନେନ ଅୱାସିତା ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପକତିମତ୍ତିକ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୬) ।
୨୯୮୧.ଅଭୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆମିସଅଗ୍ଗଂ ଗହଣମତ୍ତମ୍ପି ଅକତ୍ୱା, ପତ୍ତଚୀୱରଂ କତିପୟଦିୱସାନିପି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଅସପ୍ପାୟଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଅପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୯୮୨. ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅସନ୍ତେ ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୂହି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱା ସନ୍ନିଧିକତଂ ୱା ସବ୍ବଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ଭିକ୍ଖୂହି ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ପକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀହିପି ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ତଥାୱିଧଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିଧିଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ପଟିଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୨୧) ।
ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ଖନ୍ଧକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁବ୍ବିଧକମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୮୩. ଅପଲୋକନସଞ୍ଞିତଂ କମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇମାନୀତି ଅନନ୍ତରମେୱ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ । କମ୍ମାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଅପଲୋକନସଅଞତ’’ନ୍ତିଆଦି ତେସଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୫; ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୨) – ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ନାମ ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା, ଏକାୟ ଚ ଅନୁସ୍ସାୱନାୟାତି ଏୱଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା, ତୀହି ଚ ଅନୁସ୍ସାୱନାହୀତି ଏୱଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାହି ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତି ଦୁତିୟା ୟସ୍ସ ଅନୁସ୍ସାୱନସ୍ସ ତଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟଂ, ତେନ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ। ଞତ୍ତି ଚତୁତ୍ଥା ୟସ୍ସ ଅନୁସ୍ସାୱନତ୍ତୟସ୍ସ ତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଂ, ତେନ କାତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ।
୨୯୮୪-୭. ତେସଂ ଠାନୱସେନ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପଲୋକନକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ନୱନ୍ନଂ ଠାନାନଂ ସମାହାରୋ ନୱଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞତ୍ତିକମ୍ମନ୍ତି ଗମନକିରିୟାକତ୍ତୁନିଦସ୍ସନଂ। ନୱଟ୍ଠାନନ୍ତି କମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ଦୁତିୟନ୍ତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ । ସତ୍ତ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇଦାନି ତଂ ଠାନଭେଦଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିସ୍ସାରଣଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସାରଣାଦି କମ୍ମୱିସେସାନଂ ସଞ୍ଞା । ଅପଲୋକନକମ୍ମଞ୍ହି ନିସ୍ସାରଣଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ଏୱଂ ନାମୱସେନ ଦସ୍ସିତାନି ନିସ୍ସାରଣାଦୀନି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିସ୍ସାରଣଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ସମଣୁଦ୍ଦେସତୋତି କଣ୍ଟକସାମଣେରତୋ ନିସ୍ସାରଣଞ୍ଚ ଓସାରଣଞ୍ଚ ୱଦେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକସାମଣେରସ୍ସ ନିସ୍ସାରଣା ତାଦିସାନଂୟେୱ ସମ୍ମାୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୱେସନା ‘‘ଓସାରଣା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପବ୍ବଜନ୍ତେନ ହେତୁଭୂତେନ ଭଣ୍ଡୁକଂ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମପୁଚ୍ଛନଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖସ୍ସ କେସଚ୍ଛେଦନପୁଚ୍ଛନଂ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ ନାମ । ଛନ୍ନେନ ହେତୁଭୂତେନ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡକଂ କମ୍ମଂ ୱଦେତି ୟୋଜନା । ତଥାରୂପସ୍ସାତି ଛନ୍ନସଦିସସ୍ସ ମୁଖରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନେନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ । କାତବ୍ବୋତି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୁଖରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନେହି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିହରତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ଭିକ୍ଖୂହି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଓୱଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନଂ ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି… ତତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନଂ ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୫-୪୯୬) ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ କାତବ୍ବୋ ।
୨୯୮୮-୯.‘‘ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାନା’’ତି ପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ‘‘ଗହିତାୟା’’ତି ଅପରକିରିୟା ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବା, ‘‘ରୁଚିୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦୀନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱାନ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବେ ସୀମଟ୍ଠେ ଆଗତାଗତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ରୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସ ଦାନ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗହିତାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁଚିୟା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦୀନଂ ଦେତି, ୟଂ ଏୱଂଭୂତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ, ତଂ ତସ୍ସ ଅପଲୋକନକମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଲକ୍ଖଣଂ, କମ୍ମମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ, ନ ନିସ୍ସାରଣାଦୀନୀତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ।
୨୯୯୦-୧. ଏୱଂ ଅପଲୋକନକମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଞତ୍ତିକମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିସ୍ସାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇତି ‘‘ଞତ୍ତିୟା ନୱ ଠାନାନୀ’’ତି ଅୟମୁଦ୍ଦେସୋ ୱକ୍ଖମାନେନ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟେ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସେନେୱ ୱିଭାୱୀୟତି ।
୨୯୯୨.ୱିନିଚ୍ଛୟେତି ଉବ୍ବାହିକୱିନିଚ୍ଛୟେ । ଅସମ୍ପତ୍ତେତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗତେ । ଥେରସ୍ସାତି ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୱିନୟଞ୍ଞୁନୋ’’ତି । ତସ୍ସ ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମକଥିକୋ, ଇମସ୍ସ ନେୱ ସୁତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନୋ ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗୋ, ସୋ ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହତି, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୩) ଏୱଂ ଉବ୍ବାହିକୱିନିଚ୍ଛୟେ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟା ନିସ୍ସରଣା ୱୁତ୍ତା, ସା ଞତ୍ତିକମ୍ମେ ‘‘ନିସ୍ସାରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୨୯୯୩-୪.ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ, ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ସୋ ମୟା, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି । ଆଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୬) ୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାନୟନଂ, ସା ଓସାରଣା ନାମ । ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଓସାରଣା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଉପୋସଥୱସେନାପି, ପୱାରଣାୱସେନାପି । ଞତ୍ତିୟା ଠପିତତ୍ତାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ’’ (ମହାୱ॰ ୧୩୪), ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜ ପୱାରଣା ପନ୍ନରସୀ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୦) ଉପୋସଥପୱାରଣାୱସେନ ଞତ୍ତିୟା ଠପିତତ୍ତା ଉପୋସଥୋ, ପୱାରଣା ୱାତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିକମ୍ମାନି ।
‘‘ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖଞ୍ହି, ଅନୁସାସେୟ୍ୟହନ୍ତି ଚା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୬) ଅୟଂ ଏକା ଞତ୍ତି ଗହିତା ।
୨୯୯୫.‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମମହଂ ଭିକ୍ଖୁଂ, ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ୱିନୟନ୍ତି ଚା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୧) ଅୟଂ ଏକା ଞତ୍ତି ଗହିତା । ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟା’’ତି, ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନ୍ତରାୟିକେ ଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୬), ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନ୍ତରାୟିକେ ଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି, ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୧), ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୨), ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି – (ମହାୱ॰ ୧୫୨) ଇମା ଛ ଞତ୍ତିୟୋ ଗହିତା । ଏୱଂ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ, ଇମା ଚ ଛାତି ଏଦିସା ଇମା ଅଟ୍ଠ ଞତ୍ତିୟୋ ‘‘ସମ୍ମୁତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
୨୯୯୬.ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରାଦୀନଂ ଦାନନ୍ତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୬୪) ଏୱଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରପତ୍ତାଦୀନଂ ଦାନଂ ‘‘ଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପତ୍ତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗାହୋତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିଂ ସରତି ୱିୱରତି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି ଦେସେତି, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯), ‘‘ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯) । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଆମ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଏୱଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗାହୋ ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୯୯୭.ପୱାରୁକ୍କଡ୍ଢନାତି ପୱାରଣୁକ୍କଡ୍ଢନା । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଣ-କାରଲୋପୋ । ଅଥ ୱା ପୱାରଣଂ ପୱାରୋତି ପୱାରଣ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ପୱାର-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ଇମଂ ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା, କାଳେ ପୱାରୟାମୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଆୱାସିକା, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇଦାନି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାମ, ଆଗମେ କାଳେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୦) ଅୟଂ ଞତ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ କତପୱାରଣା ‘‘ପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢନା’’ତି ମତା । ଏତ୍ଥ ଚ କାଳେତି ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥେ । ଇମିନା ଚ ‘‘ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି ଅୟଂ ଞତ୍ତି ଚ ଉପଲକ୍ଖିତା । ଜୁଣ୍ହେତି ଅପରକତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖଉପୋସଥେ ।
୨୯୯୮.ତିଣୱତ୍ଥାରକେତି ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେ । ସବ୍ବପଠମା ଞତ୍ତୀତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ଞତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରା ଚାତି ଉଭୟପକ୍ଖେ ପଚ୍ଚେକଂ ଠପିତା ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିୟୋ ଚାତି ଏୱଂ ତିଧା ପୱତ୍ତଂ ଏତଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ଇତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟେ’’ତିଆଦିନା ଞତ୍ତିୟା ନୱ ଠାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା ।
୨୯୯୯-୩୦୦୦. ଏୱଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମେ ନୱ ଠାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ସତ୍ତ ଠାନାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକା ଉଦ୍ଦେସଗାଥା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୱ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନଂ ଗହିତଂ । ନିସ୍ସାରୋସାରଣା ମତାତି ‘‘ନିସ୍ସାରଣା, ଓସାରଣା’’ତି ଚ ମତା । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଲାଭାୟ ପରିସକ୍କନାଦିକେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ଭୋଗକରଣତ୍ଥଂ ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ ନିସ୍ସାରଣା ଚ ତସ୍ସେୱ ସମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ ଓସାରଣା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱଡ୍ଢଲିଚ୍ଛୱିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତା ।
୩୦୦୧.ସୀମାଦିସମ୍ମୁତି ସମ୍ମୁତି ନାମ । ସା ପଞ୍ଚଦସଧା ମତାତି ସୀମାସମ୍ମୁତି ତିଚୀୱରେନଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତି ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକ ସେନାସନଗ୍ଗାହାପକ ଭଣ୍ଡାଗାରିକ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗାହକ ୟାଗୁଭାଜକ ଫଲଭାଜକ ଖଜ୍ଜଭାଜକ ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକ ସାଟିୟଗ୍ଗାହାପକ ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକ ଆରାମିକପେସକ ସାମଣେରପେସକସମ୍ମୁତୀତି ଏୱଂ ସା ସମ୍ମୁତି ପଞ୍ଚଦସୱିଧା ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥିନସ୍ସ ୱତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ । ମତୋୟେୱ ମତକୋ, ମତକସ୍ସ ୱାସୋ ମତକୱାସୋ, ତସ୍ସ ମତକୱାସସୋ, ମତକଚୀୱରସ୍ସ ।
୩୦୦୨. ଆନିସଂସଖେତ୍ତଭୂତପଞ୍ଚମାସବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଉବ୍ଭାରୋ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋ। କୁଟିୱତ୍ଥୁସ୍ସ, ୱିହାରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ଦେସନା ଦେସନା ନାମାତି ୟୋଜନା ।
୩୦୦୩. ତିଣୱତ୍ଥାରକେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପକ୍ଖାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ଠପେତବ୍ବଞତ୍ତି ଚ ପଚ୍ଛା ପକ୍ଖଦ୍ୱୟେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠପେତବ୍ବା ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିୟୋ ଚାତି ତିସ୍ସୋ ଞତ୍ତିୟୋ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅଭାୱେନ ଞତ୍ତିକମ୍ମେ ‘‘କମ୍ମଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ପଚ୍ଛା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦ୍ୱୀସୁ ପକ୍ଖେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବା ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚା ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ‘‘କମ୍ମଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତିଣୱତ୍ଥାରକେ କମ୍ମେ’’ତି । ‘‘ମୋହାରୋପନତାଦିସୂ’’ତି ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟେସୁ ଦସ୍ସିତମୋହାରୋପନକମ୍ମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞୱାଦକୱିହେସକାରୋପନକମ୍ମାଦିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ । କମ୍ମଲକ୍ଖଣମେୱ କମ୍ମଲକ୍ଖଣତା।
୩୦୦୪-୫.ଇତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଇମେ ସତ୍ତ ଠାନଭେଦା ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମସ୍ସ । ଏୱଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ସତ୍ତ ଠାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେ ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି ।
୩୦୦୬.ତଜ୍ଜନାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିୟସ୍ସାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧି ୱୂପସମୋ ।
୩୦୦୭.‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂଓୱାଦୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା ।
୩୦୦୮-୯.ମୂଲପଟିକ୍କସ୍ସୋ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନା, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ କ-କାରସ୍ସ ଦ୍ୱେଭାୱୋ । ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାନୁୱତ୍ତିକାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା ଏକା ୟାୱତତିୟକା, ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଘାଦିସେସା, ଅରିଟ୍ଠୋ ଚଣ୍ଡକାଳୀ ଚ ଦ୍ୱେ, ଇମେ ଏକାଦସ ୟାୱତତିୟକା ଭୱନ୍ତି । ଇମେସଂ ୱସାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାଦୀନି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଇମେସଂ ସମନୁଭାସନକମ୍ମାନଂ ୱସେନ । ଦସେକାତି ଏକାଦସ ।
୩୦୧୧. ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ କାତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପଲୋକନକମ୍ମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଞତ୍ତିୟାପି ନ କାରୟେ, ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନପି ନ କାରୟେତି ୟୋଜନା ।
୩୦୧୨. ଅପଲୋକନକମ୍ମେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଞତ୍ତିକମ୍ମାଦୀନମ୍ପି କାତବ୍ବପ୍ପକାରୋ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମାନୀ’’ତିଆଦି । ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତବ୍ବାନି ଲହୁକାନିପି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମାନି ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ତାନି ପନ କତମାନୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବା ସମ୍ମୁତିୟୋ ସିୟୁ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସୀମାସମ୍ମୁତିଂ ୱିନା ସେସା ତିଚୀୱରେନଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଆଦୟୋ ସବ୍ବାପି ସମ୍ମୁତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୧୩.ସେସାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସେସାନି ସୀମାସମ୍ମୁତିଆଦୀନି ଛ କମ୍ମାନି । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନ-କାରଲୋପୋ । ୟଥାହ ‘‘ସୀମାସମ୍ମୁତି, ସୀମାସମୂହନନଂ, କଥିନଦାନଂ, କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ, କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନା, ୱିହାରୱତ୍ଥୁଦେସନାତି ଇମାନି ଛ କମ୍ମାନି ଗରୁକାନି ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୨) । ‘‘ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱସେନାପି କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ, ତେନ ତେନେୱ କାରୟେ’’ତି, ୟୋ ୟୋ ନୟୋ ତଂ ତଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନେୱ ତେନେୱ ନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚତୁବ୍ବିଧକମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
କମ୍ମୱିପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୧୪. କମ୍ମାନଂ ୱିପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିପି ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ’’ତିଆଦି । ୱସତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ୱତ୍ଥୁ, କମ୍ମସ୍ସ ପଧାନକାରଣଂ, ତତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ଚ । ଅନୁସ୍ସାୱନସୀମତୋତି ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ, ସୀମତୋ ଚ । ପଞ୍ଚେୱାତି ଏୱକାରେନ କମ୍ମଦୋସାନଂ ଏତଂପରମତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୩୦୧୫. ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଦୋସମାତିକାନୁକ୍କମେ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘଧମ୍ମୱିନୟପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖାସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ ଉପନେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପତ୍ତା, ତେ ଆଗତା ହୋନ୍ତି, ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦୋ ଆହଟୋ ହୋତି, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତା ନ ପଟିକ୍କୋସନ୍ତି, ଅୟଂ ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା। ୟେନ ଧମ୍ମେନ ୟେନ ୱିନୟେନ ୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ସଙ୍ଘୋ ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା, ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା। ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱିନୟୋତି ଚୋଦନା ଚେୱ ସାରଣା ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନଂ ନାମ ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପଦା ଚ । ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖଭାୱୋ ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତା। ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ୟଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ‘‘କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସମ୍ମୁଖା କରୋତି ଚତୁବ୍ବିଧଲକ୍ଖଣତୋ ଏକମ୍ପି ପରିହାପେତ୍ୱା କରୋତି, ତଂ କମ୍ମଂ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନଂ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟସଙ୍ଖାତେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱେକଲ୍ଲଂ ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୧୬-୮. ଏୱଂ ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟେ ୱତ୍ଥୁତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି ।
ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ କତଂ ପକାସନୀୟକମ୍ମଞ୍ଚ। ସେକ୍ଖସମ୍ମୁତି ଉମ୍ମତ୍ତକସମ୍ମୁତୀତି ୟୋଜନା । ଅୱନ୍ଦିୟକମ୍ମଂ ପୁଗ୍ଗଲସୀସେନ ‘‘ଅୱନ୍ଦିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଡ୍ଢକାସିୟା ଗଣିକାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଦୂତେନ ଉପସମ୍ପଦା ଦୂତୂପସମ୍ପଦା। ଇତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ କମ୍ମାନି ଠପେତ୍ୱାନ ସେସାନି ପନ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବାନି କମ୍ମାନି ‘‘ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟାନୀ’’ତି ସୋଭନଗମନାଦୀହି ସୁଗତୋ ସତ୍ଥା ଅବ୍ର୍ୱି କଥେସୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୧୯-୨୦. ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଞତ୍ତିତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଞତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦି । ୱିପଜ୍ଜନନୟାତି ୱିନୟୱିପଜ୍ଜନକ୍କମା । ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତୀତି ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାଦିକମ୍ମଂ କରୋତି, ତଂ ନ ପରାମସତି ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତି ।
ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନାମଂ ନ ପରାମସତି ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତି ।
ପୁଗ୍ଗଲଂନ ପରାମସତୀତି ୟୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ତଂ ନ ପରାମସତି ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତି ।
ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଏୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କରୋତି, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେପି ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଏୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କରୋତି । ଏୱଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତି ।
ପଚ୍ଛା ୱା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତୀତି ପଠମଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି । ପଞ୍ଚହେତେହୀତି ଏତେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ।
୩୦୨୧-୨. ଏୱଂ ଞତ୍ତିତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ’’ତିଆଦି । ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ କମ୍ମଦୋସା ପଞ୍ଚ ପକାସିତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ନ ପରାମସତି ୱତ୍ଥୁଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ପନ ନେସଂ ଅପରାମସନଂ ହୋତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୫) – ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ପଠମାନୁସ୍ସାୱନେ ୱା ‘‘ଦୁତିୟମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦାମି… ତତିୟମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦାମି, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଦୁତିୟତତିୟାନୁସ୍ସାୱନେସୁ ୱା ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତି ନାମ ।
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତି ନାମ ।
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତି ନାମ ।
ସାୱନଂ ହାପେତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ନ କରୋତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଞତ୍ତିମେୱ ଠପେତି, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଞତ୍ତିମେୱ ଠପେତି । ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତି । ୟୋପି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ କମ୍ମୱାଚଂ ଅନୁସ୍ସାୱେନ୍ତୋ ଅକ୍ଖରଂ ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ପଦଂ ୱା ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟମ୍ପି ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତିୟେୱ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେ ପନ ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସକିମେୱ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ କରୋନ୍ତୋପି ଅକ୍ଖରଂ ୱା ପଦଂ ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋପି ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋପି ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୫) – ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି, ଅୟଂ ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତି ନାମ । ତସ୍ମା କମ୍ମୱାଚଂ କରୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟ୍ୱାୟଂ –
‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ ।
ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହିତଂ ।
ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ।
ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୫) –
ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ହି ସିଥିଲଂ ନାମ ପଞ୍ଚସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ପଠମତତିୟଂ । ଧନିତଂ ନାମ ତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଂ । ଦୀଘନ୍ତି ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆକାରାଦି। ରସ୍ସନ୍ତି ତତୋ ଉପଡ୍ଢକାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅକାରାଦି । ଗରୁକନ୍ତି ଦୀଘମେୱ, ୟଂ ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ, ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ଲହୁକନ୍ତି ରସ୍ସମେୱ, ୟଂ ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଥେରସ୍ସ, ୟସ୍ସ ନ ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ନିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହିସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୱତ୍ଥିତନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ଅସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ଅନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତ-କାରସ୍ସ ଥ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାଥୁ ମେ’’ତି ୱଚନଂ ସିଥିଲସ୍ସ ଧନିତକରଣଂ ନାମ, ତଥା ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ଥକଲ୍ଲଂ, ଏସା ଞତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ । ‘‘ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭକାରଘକାରାନଂ ବକାରଗକାରେ କତ୍ୱା ‘‘ବନ୍ତେ ସଂଗୋ’’ତି ୱଚନଂ ଧନିତସ୍ସ ସିଥିଲକରଣଂ ନାମ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପନ ‘‘ସୁଣଂତୁ ମେ’’ତି ୱା ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଏସଂ ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱଚନଂ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହିତୱଚନଂ ନାମ । ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲା’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱଚନଂ ନିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତୱଚନଂ ନାମ । ଇତି ସିଥିଲେ କତ୍ତବ୍ବେ ଧନିତଂ, ଧନିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ସିଥିଲଂ, ୱିମୁତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହିତଂ, ନିଗ୍ଗହିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅନ୍ତୋକମ୍ମୱାଚାୟ କମ୍ମଂ ଦୂସେନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି, ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇତରେସୁ ପନ ଦୀଘରସ୍ସାଦୀସୁ ଛସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଦୀଘଟ୍ଠାନେ ଦୀଘମେୱ, ରସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଚ ରସ୍ସମେୱାତି ଏୱଂ ୟଥାଠାନେ ତଂ ତଦେୱ ଅକ୍ଖରଂ ଭାସନ୍ତେନ ଅନୁକ୍କମାଗତଂ ପୱେଣିଂ ଅୱିନାସେନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ସଚେ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଦୀଘେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ, ରସ୍ସେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ ୱଦତି, ତଥା ଗରୁକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲହୁକଂ, ଲହୁକେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗରୁକଂ ୱଦତି, ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱା ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥିତଂ, ୱୱତ୍ଥିତେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି କମ୍ମୱାଚା ନ କୁପ୍ପତି । ଇମାନି ହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି କମ୍ମଂ ନ କୋପେନ୍ତି ।
ୟଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରା ‘‘ଦ-କାରୋ ତ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ତ-କାରୋ ଦ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଚ-କାରୋ ଜ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଜ-କାରୋ ଚ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ୟ-କାରୋ କ-କାରମାପଜ୍ଜତି, କ-କାରୋ ୟ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଦ-କାରାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତ-କାରାଦିୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କମ୍ମୱାଚଂ ପତ୍ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱିନୟଧରେନ ନେୱ ଦ-କାରୋ ତ-କାରୋ କାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ନ କ-କାରୋ ୟ-କାରୋ । ୟଥାପାଳିୟା ନିରୁତ୍ତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଦସୱିଧାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନନିରୁତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତଦୋସେ ପରିହରନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ଇତରଥା ହି ସାୱନଂ ହାପେତି ନାମ ।
ଅସମୟେ ସାୱେତୀତି ସାୱନାୟ ଅକାଲେ ଅନୱକାସେ ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂୟେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି । ଇତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଂ ପନ ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନୁସ୍ସାୱନତୋପି ଚା’’ତି ।
୩୦୨୩. ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୀମତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତି ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱାତି ତମେୱ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକାଦସହି…ପେ॰… ମୟା’’ତି । କମ୍ମଦୋସୋୟେୱ କମ୍ମଦୋସତା । ତାୱ ପଠମଂ ।
୩୦୨୪-୭. ଏୱଂ ସୀମତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଂ ଅତିଦେସତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିସୱସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚତୁୱଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦି । କମ୍ମପତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପକତତ୍ତା’’ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣେ କମ୍ମେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପକତତ୍ତା କମ୍ମପତ୍ତା’’ତି (ପରି॰ ୪୯୭) । ଏତ୍ଥ ଚ ପକତତ୍ତା ନାମ ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତା ଅନିସ୍ସାରିତା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ । କମ୍ମପତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସ ଅରହା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ସାମିନୋ । ନ ତେହି ୱିନା ତଂ କମ୍ମଂ କରୀୟତି, ନ ତେସଂ ଛନ୍ଦୋ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧି ୱା ଏତି । ଅନାଗତାତି ପରିସାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ଅନାଗତା । ଛନ୍ଦୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଛନ୍ଦାରହାନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅୱସେସା ପକତତ୍ତା ଛନ୍ଦାରହା’’ତି । ଇମିନା ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି – ‘‘ଅୱସେସା ପନ ସଚେପି ସହସ୍ସମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସଚେ ସମାନସଂୱାସକା, ସବ୍ବେ ଛନ୍ଦାରହାୱ ହୋନ୍ତି, ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା, କମ୍ମଂ ପନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ସମ୍ମୁଖାତି ସମ୍ମୁଖୀଭୂତା ।
ତିୱଙ୍ଗିକୋତି କମ୍ମପତ୍ତାନାଗମନଛନ୍ଦାନାହରଣପଟିକ୍କୋସନସଙ୍ଖାତଅଙ୍ଗତ୍ତୟୟୁତ୍ତୋ । ଦୋସୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଲକ୍ଖଣୋ । ପରିସାୟ ୱସା ସିୟାତି ପରିସୱସେନ ହୋତି ।
ପଟିସେଧେନ୍ତୀତି ପଟିକ୍କୋସନ୍ତି । ଦୁତିୟେ ଚତୁୱଗ୍ଗିକେ କମ୍ମେ ଦୁୱଙ୍ଗିକୋ ଦୋସୋ ପରିସାୟ ୱସା ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ତତିୟେ ଚତୁୱଗ୍ଗିକେ ପଟିକ୍କୋସୋୱ ଅତ୍ଥି, ନ ଇତରେ ପରିସଦୋସାତି ଏକଙ୍ଗିକୋ ଦୋସୋ ପରିସାୟ ୱସା ସିୟାତି ୟୋଜନା । ଦୁୱଙ୍ଗ ୟୁତ୍ତପରିସାଦୋସସ୍ସ ଦୁତିୟଂ ଦେସିତତ୍ତା ଦୁୱଙ୍ଗ ୟୁତ୍ତପରିସାଦୋସୋ ‘‘ଦୁତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ତତିୟଂ ଦେସିତତ୍ତା ଏକଙ୍ଗୟୁତ୍ତୋ ତତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମମେୱ ନୟଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଘତ୍ତୟସ୍ସ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ତିୱିଧେସୁପୀ’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦସୱଗ୍ଗୱୀସତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଘାନଂ ଗହଣଂ ।
୩୦୨୮. ଏୱଂ ଚତୂସୁ ସଙ୍ଘେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ତିକାନଂ ୱସେନ ପରିସତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାଦସୱିଧତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥିକା’’ତି । ଅନୁୱାଦେନ ‘‘ଦସ ଦ୍ୱେ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱିଧୀୟତି । ପରିସାୱସା ଚତୁତ୍ଥିକା ଦୋସା ଦସ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାଦସ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କମ୍ମଦୋସେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ‘‘ପରିସାୱସା’’ତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ । କମ୍ମାନୀତି ଅପଲୋକନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିକରଣୀୟେସୁ କମ୍ମେସୁ ପକତତ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା କତମେୱ କମ୍ମଂ କମ୍ମପତ୍ତେନ କତଂ ହୋତି । କମ୍ମପତ୍ତେ ପକତତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅପକତତ୍ତେନ କେନଚି, କେୱଲେନେୱ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା କତଂ ଅପକତତ୍ତକମ୍ମପତ୍ତଲକ୍ଖଣାଭାୱା, କମ୍ମପତ୍ତେନ ଚ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅସ୍ସାୱିତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସାୱନଦୋସେନ ୱିପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ପୋରାଣକୱିନୟଧରତ୍ଥେରା କମ୍ମୱିପତ୍ତିସଙ୍କାପରିହାରତ୍ଥଂ ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ଏକତୋ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱୟନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରିୱାରାୱସାନେ ପାଳିୟା (ପରି॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) ଚ ଗହେତବ୍ବୋ ।
କମ୍ମୱିପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୨୯.ଛତ୍ତଂପଣ୍ଣମୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ତାଲପଣ୍ଣାଦିପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛତ୍ତଂ । ବହୀତି ଉପରି । ଅନ୍ତୋତି ହେଟ୍ଠା । ସିବ୍ବିତୁନ୍ତି ରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୂଚିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ।
୩୦୩୦.ପଣ୍ଣେତି ଛଦନପଣ୍ଣେ । ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦନ୍ତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରଂ । ମକରଦନ୍ତକନ୍ତି ମକରଦନ୍ତାକାରଂ, ୟଂ ‘‘ଗିରିକୂଟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ନାମେତ୍ୱା ବଦ୍ଧପଣ୍ଣକୋଟିୟା ୱା ମତ୍ଥକିମଣ୍ଡଲକୋଟିୟା ୱା ଗିରିକୂଟାଦିଂ କରୋନ୍ତି, ଇମିନା ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଦଣ୍ଡେତି ଛତ୍ତଦଣ୍ଡେ । ଘଟକନ୍ତି ଘଟାକାରୋ । ୱାଳରୂପଂ ୱାତି ବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱାଳାନଂ ରୂପକଂ ୱା । ଲେଖାତି ଉକ୍କିରିତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମୱସେନ ୱା କତରାଜି ।
୩୦୩୧.ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରେ ନୀଲାଦିଏକୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ ଥିରତ୍ଥଂ ଛତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସିବ୍ବିତୁଂ ୱା ଛତ୍ତଦଣ୍ଡଗ୍ଗାହକସଲାକପଞ୍ଜରଂ ଥିରତ୍ଥଂ ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ୱା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନଂ ଏକୱଣ୍ଣେନ ଥିରତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନେକୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠତ୍ଥାୟ ସିବ୍ବିତୁଞ୍ଚ ୱିନନ୍ଧିତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି ।
ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଏକୱଣ୍ଣେନ, ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ ଥିରତ୍ଥଂ ସିବ୍ବିତୁଂ, ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ୱା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ହୋତି, ସୋ ଏତ୍ଥେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେନ –
‘‘ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ, ସିବ୍ବିତୁଂ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି –
ପାଠେନ ଚ ‘‘କେଚି ତାଲପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ ସିବ୍ବନ୍ତା ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକୱଣ୍ଣେନ ପନ ନୀଲେନ ୱା ପୀତକେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ସୁତ୍ତେନ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ସିବ୍ବିତୁଂ ଛତ୍ତଦଣ୍ଡଗ୍ଗାହକଂ ସଲାକପଞ୍ଜରଂ ୱା ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଥିରକରଣତ୍ଥଂ, ନ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠତ୍ଥାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୫ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟ) ଅଟ୍ଠକଥାପାଠେନ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୩୦୩୨.ଲେଖାୱା ପନ କେୱଲାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସଲାକଲେଖା ୱା । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଉକ୍କିରିତ୍ୱା କତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଘଂସିତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ କତଂ ଘଂସିତ୍ୱା ।
୩୦୩୩.ଦଣ୍ଡବୁନ୍ଦମ୍ହୀତି ଛତ୍ତଦଣ୍ଡସ୍ସ ପଞ୍ଜରେ ଗାହଣତ୍ଥାୟ ଫାଲିତବୁନ୍ଦମ୍ହି, ମୂଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତନୟୋ । ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଛତ୍ତପିଣ୍ଡିୟା ମୂଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅହିଛତ୍ତକସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଫୁଲ୍ଲଅହିଛତ୍ତାକାରଂ । ରଜ୍ଜୁକେହି ଗାହାପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡେ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧଟ୍ଠାନେ ୱଲୟମିୱ ଉକ୍କିରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ବନ୍ଧନତ୍ଥାୟାତି ୱାତେନ ୟଥା ନ ଚଲତି, ଏୱଂ ରଜ୍ଜୂହି ଦଣ୍ଡେ ପଞ୍ଜରସ୍ସ ବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ । ଉକ୍କିରିତ୍ୱା କତା ଲେଖା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ୱାତପ୍ପହାରେନ ଅଚଲନତ୍ଥଂ ଛତ୍ତମଣ୍ଡଲିକଂ ରଜ୍ଜୁକେହି ଗାହାପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡେ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ୱଲୟମିୱ ଉକ୍କିରିତ୍ୱା ଲେଖଂ ଠପେନ୍ତି, ସା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ସଚେପି ନ ବନ୍ଧନ୍ତି, ବନ୍ଧନାରହଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱଲୟଂ ଉକ୍କିରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦୩୪.ସମଂ ସତପଦାଦୀନନ୍ତି ସତପଦାଦୀହି ସଦିସଂ, ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେ କରଣୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ସାମିୱଚନଂ ।
୩୦୩୫.ପତ୍ତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତେ ୱାତି ଅନୁୱାତସ୍ସ ଉଭୟପରିୟନ୍ତେ ୱା । ପତ୍ତମୁଖେପି ୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆରାମୱିତ୍ଥାରପତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠାନେ କଣ୍ଣେପି ୱା, ଏକସ୍ସେୱ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ଊନପୂରଣତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠାନେପି ୱା । ୱେଣିନ୍ତି କୁଦ୍ରୂସସୀସାକାରେନ ସିବ୍ବନଂ । କେଚି ‘‘ୱରକସୀସାକାରେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖଲିକନ୍ତି ବିଳାଲଦାମସଦିସଂ ସିବ୍ବନଂ । କେଚି ‘‘ସତପଦିସମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
୩୦୩୬.ପଟ୍ଟନ୍ତି ପଟ୍ଟମ୍ପି । ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକୋ ୱିଧି ପକାରୋ ଏତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକୱିଧି, ତଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକ’’ନ୍ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକଂ ୱିଧି’’ନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ପଟ୍ଟ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣୱିସେସନଂ, କିରିୟାୱିସେସନଂ ୱା, ‘‘କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ପଟ୍ଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ପଟ୍ଟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ୱିଧି’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଇଧ ୱକ୍ଖମାନଚତୁକୋଣସଣ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଟ୍ଠକୋଣାଦିକଂ ନାମଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଟ୍ଟଦ୍ୱୟେ । ଅଗ୍ଘିୟଗଦାରୂପନ୍ତି ଅଗ୍ଘିୟସଣ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ଗଦାସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ ସିବ୍ବନଂ । ମୁଗ୍ଗରନ୍ତି ଲଗୁଳସଣ୍ଠାନସିବ୍ବନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତିୟାଦିସଣ୍ଠାନାନଂ ଗହଣଂ ।
୩୦୩୭.ତତ୍ଥାତି ପଟ୍ଟଦ୍ୱୟେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । କକ୍କଟକକ୍ଖୀନୀତି କୁଳୀରଅଚ୍ଛିସଦିସାନି ସିବ୍ବନୱିକାରାନି । ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିକପାସକପଟ୍ଟକେ । ସୁତ୍ତାତି କୋଣତୋ କୋଣଂ ସିବ୍ବିତସୁତ୍ତା ଚେୱ ଚତୁରସ୍ସେ ସିବ୍ବିତସୁତ୍ତା ଚ । ପିଳକାତି ତେସମେୱ ସୁତ୍ତାନଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସିବ୍ବିତକୋଟିୟୋ ଚ । ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱାତି ରଜନକାଲେ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପା ଅନୋଳାରିକା ଦୀପିତା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି । ୟଥାହ – ‘‘କୋଣସୁତ୍ତପିଳକା ଚ ଚୀୱରେ ରତ୍ତେ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ।
୩୦୩୮.ଗଣ୍ଠିପାସକପଟ୍ଟକାତି ଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟକପାସକପଟ୍ଟକାତି ୟୋଜନା । କଣ୍ଣକୋଣେସୁ ସୁତ୍ତାନୀତି ଚୀୱରକଣ୍ଣେସୁ ସୁତ୍ତାନି ଚେୱ ଗଣ୍ଠିକପାସକପଟ୍ଟାନଂ କୋଣେସୁ ସୁତ୍ତାନି ଚ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚୀୱରେ ଆୟାମତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଅନୁୱାତତୋ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ରଜିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପନକାଲେ ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଚୀୱରୱଂସେ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲମ୍ବିତୁଂ ଅନୁୱାତେ ବଦ୍ଧସୁତ୍ତାନି ଚ କଣ୍ଣସୁତ୍ତାନି ନାମ । ୟଥାହ – ‘‘ଚୀୱରସ୍ସ କଣ୍ଣସୁତ୍ତକଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ରଜିତକାଲେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, କଣ୍ଣସୁତ୍ତକ’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୪) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଅନୁୱାତେ ପାସକଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ରଜନକାଲେ ଲଗ୍ଗନତ୍ଥାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୫ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟ) ।
୩୦୩୯.ସୂଚିକମ୍ମୱିକାରଂ ୱାତି ଚୀୱରମଣ୍ଡନତ୍ଥାୟ ନାନାସୁତ୍ତକେହି ସତପଦିସଦିସଂ ସିବ୍ବନ୍ତା ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟଂ ଠପେନ୍ତି, ଏୱରୂପଂ ସୂଚିକମ୍ମୱିକାରଂ ୱା । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ କିଞ୍ଚିପୀତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମାଲାକମ୍ମମିଗପକ୍ଖିପାଦାଦିକଂ ସିବ୍ବନୱିକାରଂ । କାତୁନ୍ତି ସୟଂ କାତୁଂ । କାରାପେତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା କାରାପେତୁଂ ।
୩୦୪୦. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରଂ ଉତ୍ତମଂ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ଅଭିପତ୍ଥୟଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ କଞ୍ଜିପିଟ୍ଠଖଲିଅଲ୍ଲିକାଦୀସୁ ଚୀୱରଂ ପକ୍ଖିପତି, ତସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟା ମୋକ୍ଖୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । କଞ୍ଜୀତି ୱାୟନତନ୍ତମକ୍ଖନକଞ୍ଜିସଦିସା ଥୂଲାକଞ୍ଜି । ପିଟ୍ଠନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲପିଟ୍ଠଂ । ତଣ୍ଡୁଲପିଟ୍ଠେହି ପକ୍କା ଖଲି। ଅଲ୍ଲିକାତି ନିୟ୍ୟାସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲାଖାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୩୦୪୧. ଚୀୱରସ୍ସ କରଣେ କରଣକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ସୂଚିହତ୍ଥମଲାଦୀନଂ ଧୋୱନତ୍ଥଂ, କିଲିଟ୍ଠକାଲେ ଚ ଧୋୱନତ୍ଥଂ କଞ୍ଜିପିଟ୍ଠିଖଲିଅଲ୍ଲିକାଦୀସୁ ପକ୍ଖିପତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୪୨.ତତ୍ଥାତି ୟେନ କସାୱେନ ଚୀୱରଂ ରଜତି, ତସ୍ମିଂ ରଜନେ ଚୀୱରସ୍ସ ସୁଗନ୍ଧଭାୱତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଧଂ ୱା ଉଜ୍ଜଲଭାୱତ୍ଥାୟ ତେଲଂ ୱା ୱଣ୍ଣତ୍ଥାୟ ଲାଖଂ ୱା । କିଞ୍ଚୀତି ଏୱରୂପଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ।
୩୦୪୩.ମଣିନାତି ପାସାଣେନ । ଅଞ୍ଞେନପି ଚ କେନଚୀତି ୟେନ ଉଜ୍ଜଲଂ ହୋତି, ଏୱରୂପେନ ମୁଗ୍ଗରାଦିନା ଅଞ୍ଞେନାପି କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା । ଦୋଣିୟାତି ରଜନମ୍ବଣେ । ନ ଘଂସିତବ୍ବଂ ହତ୍ଥେନ ଗାହେତ୍ୱା ନ ଘଟ୍ଟେତବ୍ବଂ ।
୩୦୪୪. ରତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ହତ୍ଥେହି କିଞ୍ଚି ଥୋକଂ ପହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟତ୍ଥ ପକ୍କରଜନଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ସା ରଜନଦୋଣି, ତତ୍ଥ ଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନାଦିଂ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦୪୫.ଗଣ୍ଠିକେତି ୱେଳୁଦନ୍ତୱିସାଣାଦିମୟଗଣ୍ଠିକେ । ଲେଖା ୱାତି ୱଟ୍ଟାଦିଭେଦା ଲେଖା ୱା । ପିଳକା ୱାତି ସାସପବୀଜସଦିସା ଖୁଦ୍ଦକପୁବ୍ବୁଳା ୱା । ପାଳିକଣ୍ଣିକଭେଦକୋତି ମଣିକାୱଳିରୂପପୁପ୍ଫକଣ୍ଣିକରୂପଭେଦକୋ । କପ୍ପବିନ୍ଦୁୱିକାରୋ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୪୬.ଆରଗ୍ଗେନାତି ଆରକଣ୍ଟକଗ୍ଗେନ, ସୂଚିମୁଖେନ ୱା । କାଚିପି ଲେଖାତି ୱଟ୍ଟକଗୋମୁତ୍ତାଦିସଣ୍ଠାନା ୟା କାଚିପି ରାଜି ।
୩୦୪୭.ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଭମେ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା ।
୩୦୪୮.ପତ୍ତମଣ୍ଡଲକେତି ପତ୍ତେ ଛୱିରକ୍ଖନତ୍ଥାୟ ତିପୁସୀସାଦୀହି କତେ ପତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଆଧାରାଦୀନଂ ଉପରି କାତବ୍ବେ ପତ୍ତମଣ୍ଡଲକେ । ଭିତ୍ତିକମ୍ମନ୍ତି ୱିଭତ୍ତଂ କତ୍ୱା ନାନାକାରରୂପକକମ୍ମଚିତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ଚିତ୍ରାନି ପତ୍ତମଣ୍ଡଲାନି ଧାରେତବ୍ବାନି ରୂପକାକିଣ୍ଣାନି ଭିତ୍ତିକମ୍ମକତାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୩) । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପତ୍ତମଣ୍ଡଲେ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ମକରଦନ୍ତକନ୍ତି ଗିରିକୂଟାକାରଂ ।
୩୦୪୯. ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ୟା ଲେଖା ପରିସ୍ସାୱନବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତଂ ଲେଖଂ ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମକରଣଚ୍ଛତ୍ତେ ୱା କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱା କାଚିପି ଲେଖା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୫୦.ତହିଂ ତହିନ୍ତି ମତ୍ତିକାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ । ତନ୍ତି ତଥାକୋଟ୍ଟିତଦିଗୁଣସୁତ୍ତକାୟବନ୍ଧନଂ ।
୩୦୫୧. ଅନ୍ତେସୁ ଦଳ୍ହତ୍ଥାୟ ଦସାମୁଖେ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଚିତ୍ତିକମ୍ପୀତି ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମଚିତ୍ତୟୁତ୍ତମ୍ପି କାୟବନ୍ଧନଂ ।
୩୦୫୨.ଅକ୍ଖୀନୀତି କୁଞ୍ଜରକ୍ଖୀନି । ତତ୍ଥାତି କାୟବନ୍ଧନେ ୱଟ୍ଟତୀତି କା କଥା । ଉଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ଉକ୍କିରିତୁଂ ।
୩୦୫୩.ଘଟନ୍ତି ଘଟସଣ୍ଠାନଂ । ଦେଡ୍ଡୁଭସୀସଂ ୱାତି ଉଦକସପ୍ପସୀସମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ୱା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିକାରରୂପଂ ଦସାମୁଖେ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୫୪.ମଚ୍ଛକଣ୍ଟନ୍ତି ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକାକାରଂ । ଖଜ୍ଜୂରିପତ୍ତକାକାରନ୍ତି ଖଜ୍ଜୂରିପତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ । ମଚ୍ଛକଣ୍ଟଂ ୱା ମଟ୍ଠଂ ପଟ୍ଟିକଂ ୱା ଖଜ୍ଜୂରିପତ୍ତକାକାରଂ ୱା ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟିତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଭୟପସ୍ସେସୁ ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକୟୁତ୍ତଂ ମଚ୍ଛସ୍ସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ୱିୟ ୟସ୍ସ ପଟ୍ଟିକାୟ ୱାୟନଂ ହୋତି, ଇଦଂ କାୟବନ୍ଧନଂ ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକଂ ନାମ । ୟସ୍ସ ଖଜ୍ଜୂରିପତ୍ତସଣ୍ଠାନମିୱ ୱାୟନଂ ହୋତି, ତଂ ଖଜ୍ଜୂରିପତ୍ତକାକାରଂ ନାମ ।
୩୦୫୫. ପକତିୱୀତା ପଟ୍ଟିକା। ସୂକରନ୍ତଂନାମ କୁଞ୍ଚିକାକୋସକସଣ୍ଠାନଂ । ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସ କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ । ତତ୍ଥ ରଜ୍ଜୁକା ସୂକରନ୍ତାନୁଲୋମିକା, ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟଂ ପଟ୍ଟିକାନୁଲୋମିକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୁଦ୍ଦିକକାୟବନ୍ଧନଂ ଗହିତଂ, ତଞ୍ଚ ସୂକରନ୍ତାନୁଲୋମିକଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଏକରଜ୍ଜୁକଂ, ପନ ମୁଦ୍ଦିକକାୟବନ୍ଧନଞ୍ଚ ସୂକରନ୍ତକଂ ଅନୁଲୋମେତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭୮) । ତତ୍ଥ ଏକରଜ୍ଜୁକା ନାମ ଏକୱଟ୍ଟା । ବହୁରଜ୍ଜୁକସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟଭାୱଂ ୱକ୍ଖତି । ‘‘ମୁଦ୍ଦିକକାୟବନ୍ଧନଂ ନାମ ଚତୁରସ୍ସଂ ଅକତ୍ୱା ସଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦୫୬.ମୁରଜଂ ନାମ ମୁରଜୱଟ୍ଟିସଣ୍ଠାନଂ ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ । ୱେଠେତ୍ୱାତି ନାନାସୁତ୍ତେହି ୱେଠେତ୍ୱା । ସିକ୍ଖାଭାଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନ ‘‘ବହୁକା ରଜ୍ଜୁୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଏକାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ୱେଠିତଂ ମୁରଜଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଦ୍ଦୱୀଣଂ ନାମ ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ । ଦେଡ୍ଡୁଭକଂ ନାମ ଉଦକସପ୍ପସୀସସଦିସଂ । କଲାବୁକଂ ନାମ ବହୁରଜ୍ଜୁକଂ । ରଜ୍ଜୁୟୋତି ଉଭୟକୋଟିୟଂ ଏକତୋ ଅବଦ୍ଧା ବହୂ ରଜ୍ଜୁୟୋ, ତଥା ବଦ୍ଧା କଲାବୁକଂ ନାମ ହୋତୀତି । ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ମୁରଜାଦୀନି ଇମାନି ସବ୍ବାନି କାୟବନ୍ଧନାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ପୁରିମା ଦ୍ୱେତି ମୁରଜଂ, ମଦ୍ଦୱୀଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ । ‘‘ଦସାସୁ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱଣ୍ଣଲୋପେନ ‘‘ଦସା ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ମୁରଜଂ ମଦ୍ଦୱୀଣ’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦସାସୁୟେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭୮) ।
୩୦୫୭.ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନାତି ପାମଙ୍ଗଦାମଂ ୱିୟ ଚତୁରସ୍ସସଣ୍ଠାନା ।
୩୦୫୮.ଏକରଜ୍ଜୁମୟନ୍ତି ନାନାୱଟ୍ଟେ ଏକତୋ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କତରଜ୍ଜୁମୟଂ କାୟବନ୍ଧନଂ । ୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ରଜ୍ଜୁକା ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟାଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏକୱଟ୍ଟରଜ୍ଜୁକା ଗହିତା, ଇଧ ପନ ନାନାୱଟ୍ଟେ ଏକତୋ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କତାୱ ଏକରଜ୍ଜୁକା ଗହିତା । ତଞ୍ଚାତି ତମ୍ପି ଏକରଜ୍ଜୁକକାୟବନ୍ଧନଂ । ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ ଏକମ୍ପି ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି କେୱଲମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୦୫୯. ବହୂ ରଜ୍ଜୁକେ ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୱଟ୍ଟତି ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ମୁରଜଂ, କଲାବୁକଂ ୱା ନ ହୋତି, ରଜ୍ଜୁକକାୟବନ୍ଧନମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ‘‘ବହୂ ରଜ୍ଜୁକେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଏକେନ ନିରନ୍ତରଂ ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ ‘ବହୁରଜ୍ଜୁକ’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୫ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟ) ଅଟ୍ଠକଥାଗତୋୱ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ । ସିକ୍ଖାଭାଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ବହୁକା ରଜ୍ଜୁୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଏକାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ୱେଠିତଂ ମୁରଜଂ ନାମା’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୩୦୬୦.ଦନ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ହତ୍ଥିଦନ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ଜତୂତି ଲାଖା । ସଙ୍ଖମୟନ୍ତି ସଙ୍ଖନାଭିମୟଂ । ୱିଧକା ମତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱେଠକା’’ତିପି ପାଠୋ ୱିଧପରିୟାୟୋ ।
୩୦୬୧.କାୟବନ୍ଧନୱିଧେତି କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଦସାୟ ଥିରଭାୱତ୍ଥଂ କଟ୍ଠଦନ୍ତାଦୀହି କତେ ୱିଧେ । ୱିକାରୋ ଅଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିକୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ, ଉଭୟକୋଟିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁ-ସଦ୍ଦେନ ଘଟାକାରୋପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି ।
୩୦୬୨.ମାଲା…ପେ॰… ୱିଚିତ୍ତିତାତି ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମେହି ଚ ମିଗପକ୍ଖିରୂପାଦିନାନାରୂପେହି ଚ ୱିଚିତ୍ତିତା । ଜନରଞ୍ଜନୀତି ବାଲଜନପଲୋଭିନୀ ।
୩୦୬୪.ଅଟ୍ଠଂସା ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ସୋଳସଂସାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠାତି ମାଲାକମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣମଟ୍ଠା ।
୩୦୬୫. ଅଞ୍ଜନିସଲାକାପି ତଥା ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅଞ୍ଜନିତ୍ଥୱିକାୟ ଚ, ନାନାୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି, ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଥୱିକାପି ଚା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୩୦୬୬. ରତ୍ତାଦିନା ୟେନ କେନଚି ଏକୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ ପିଲୋତିକାଦିମୟଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିପାଟିକଂ ସିବ୍ବେତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୬୭.ମଣିକନ୍ତି ଥୂଲପୁବ୍ବୁଳଂ । ପିଳକନ୍ତି ସୁଖୁମପୁବ୍ବୁଳଂ । ପିପ୍ଫଲେତି ୱତ୍ଥଚ୍ଛେଦନସତ୍ଥେ । ଆରକଣ୍ଟକେତି ପତ୍ତାଧାରୱଲୟାନଂ ୱିଜ୍ଝନକଣ୍ଟକେ । ଠପେତୁନ୍ତି ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ସେସଂ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ।
୩୦୬୮.ଦଣ୍ଡକେତି ପିପ୍ଫଲଦଣ୍ଡକେ । ୟଥାହ – ‘‘ପିପ୍ଫଲକେପି ମଣିକଂ ୱା ପିଳକଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଦଣ୍ଡକେ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାମତ୍ତନ୍ତି ଆଣିବନ୍ଧନଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ଏକାୱ ଲେଖା ୱଟ୍ଟତି । ୱଲିତ୍ୱାତି ଉଭୟକୋଟିୟା ମୁଖଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ୱଲିୟୋ ଗାହେତ୍ୱା । ନଖଚ୍ଛେଦନଂ ୟସ୍ମା କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୬୯. ଅରଣିସହିତେ କନ୍ତକିଚ୍ଚକରୋ ଦଣ୍ଡୋ ଉତ୍ତରାରଣୀ ନାମ । ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଧରାରଣିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଉଦୁକ୍ଖଲଦଣ୍ଡସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଛନକୟନ୍ତଧନୁ ଧନୁକଂ ନାମ । ମୁସଲମତ୍ଥକପୀଳନଦଣ୍ଡକୋ ପେଲ୍ଲଦଣ୍ଡକୋ ନାମ ।
୩୦୭୦.ସଣ୍ଡାସେତି ଅଗ୍ଗିସଣ୍ଡାସଂ ୱଦନ୍ତି । କଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନୱାସିୟା ତଥା ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୂତି ୱାସିୟା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ । ଲୋହେନାତି କପ୍ପିୟଲୋହେନ। ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉଜୁକମେୱ ଚତୁରସ୍ସଂ ୱା ଅଟ୍ଠଂସଂ ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସଣ୍ଡାସେତି ଅଗ୍ଗିସଣ୍ଡାସେ’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନେତ୍ଥ ସୂଚିସଣ୍ଡାସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
୩୦୭୧.ହେଟ୍ଠତୋତି ହେଟ୍ଠା ଅୟୋପଟ୍ଟୱଲୟସ୍ସ । ‘‘ଉପରି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତମକୁଲମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦୭୨.ୱିସାଣେତି ତେଲାସିଞ୍ଚନକଗୱୟମହିଂସାଦିସିଙ୍ଗେ । ନାଳିୟଂ ୱାପୀତି ୱେଳୁନାଳିକାଦିନାଳିୟଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଲାବୁଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆମଣ୍ଡସାରକେତି ଆମଲକଚୁଣ୍ଣମୟତେଲଘଟେ । ତେଲଭାଜନକେତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେୟେୱ ତେଲଭାଜନେ । ସବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁମିତ୍ଥିରୂପରହିତଂ ମାଲାକମ୍ମାଦି ସବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୦୭୩-୫.ପାନୀୟସ୍ସ ଉଳୁଙ୍କେତି ପାନୀୟଉଳୁଙ୍କେ । ଦୋଣିୟଂ ରଜନସ୍ସପୀତି ରଜନଦୋଣିୟମ୍ପି । ଫଲକପୀଠେତି ଫଲକମୟେ ପୀଠେ । ୱଲୟାଧାରକାଦିକେତି ଦନ୍ତୱଲୟାଦିଆଧାରକେ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦଣ୍ଡାଧାରକୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ପାଦପୁଞ୍ଛନିୟନ୍ତି ଚୋଳାଦିମୟପାଦପୁଞ୍ଛନିୟଂ । ପୀଠେତି ପାଦପୀଠେ । ସହଚରିୟେନ ପାଦକଥଲିକାୟଞ୍ଚ । ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବମେୱ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁପରିକ୍ଖାରେ ମାତୁଗାମରୂପରହିତଂ, ଭିକ୍ଖୁନିପରିକ୍ଖାରେ ପୁରିସରୂପରହିତଂ ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ ।
୩୦୭୬. ନାନା ଚ ତେ ମଣୟୋ ଚାତି ନାନାମଣୀ, ଇନ୍ଦନୀଲାଦୟୋ, ନାନାମଣୀହି କତା ନାନାମଣିମୟା, ଥମ୍ଭା ଚ କୱାଟା ଚ ଦ୍ୱାରା ଚ ଭିତ୍ତିୟୋ ଚ ଥମ୍ଭକୱାଟଦ୍ୱାରଭିତ୍ତିୟୋ, ନାନାମଣିମୟା ଥମ୍ଭକୱାଟଦ୍ୱାରଭିତ୍ତିୟୋ ୟସ୍ମିଂ ତଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । କା କଥା ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକେତି ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୭୭. ଥାୱରସ୍ସ ରତନମୟପାସାଦସ୍ସ କପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟସ୍ସାପି ସବ୍ବପାସାଦପରିଭୋଗସ୍ସ କପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୋୱଣ୍ଣୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ । ଦ୍ୱାରକୱାଟାନଂ ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱାରକୱାଟବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦ୍ୱାରକୱାଟବାହାସଙ୍ଖାତଂ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟଂ ଗହିତଂ । ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ କୱାଟଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରକୱାଟାନି, ଦ୍ୱାରକୱାଟାନଂ ବନ୍ଧଂ ଦ୍ୱାରକୱାଟବନ୍ଧଂ, ଉତ୍ତରପାସକୁମ୍ମାରସଙ୍ଖାତଂ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନା ଚ ତେ ମଣୟୋ ଚାତି ନାନାମଣୀ, ସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ନାନାମଣୀ ଚ ସୁୱଣ୍ଣନାନାମଣୀ, ଭିତ୍ତି ଚ ଭୂମି ଚ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସୁୱଣ୍ଣନାନାମଣୀହି କତା ଭିତ୍ତିଭୂମି ସୁୱଣ୍ଣନାନାମଣିଭିତ୍ତିଭୂମି। ଇତି ଇମେସୁ ସେନାସନାୱୟୱେସୁ । ନ କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ନିସେଧନୀୟନ୍ତି ଏକମ୍ପି ସେନାସନପରିକ୍ଖାରଂ କିଞ୍ଚି ନ ନିସେଧନୀୟଂ, ସେନାସନମ୍ପି ନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେନାସନଂ ୱଟ୍ଟତି ସବ୍ବମେୱାତି ସବ୍ବମେୱ ସେନାସନପରିଭୋଗଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାହ –
‘‘ସବ୍ବଂ ପାସାଦପରିଭୋଗନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିୱିଚିତ୍ରାନି କୱାଟାନି ମଞ୍ଚପୀଠାନି ତାଲୱଣ୍ଟାନି ସୁୱଣ୍ଣରଜତମୟାନି ପାନୀୟଘଟପାନୀୟସରାୱାନି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତକମ୍ମକତଂ, ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘ପାସାଦସ୍ସ ଦାସିଦାସଂ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁଂ ଗୋମହିଂସଂ ଦେମା’ତି ୱଦନ୍ତି, ପାଟେକ୍କଂ ଗହଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ପାସାଦେ ପଟିଗ୍ଗହିତେ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି । ଗୋନକାଦୀନି ସଙ୍ଘିକୱିହାରେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକୱିହାରେ ୱା ମଞ୍ଚପୀଠକେସୁ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଧମ୍ମାସନେ ପନ ଗିହିୱିକତନୀହାରେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତ୍ରାପି ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୦) ।
‘‘ସୋୱଣ୍ଣଦ୍ୱାରକୱାଟବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୋ । ଇମିନା ଚ ଦୁତିୟପଦେନ ଚ ସେନାସନଂ ୱିସେସୀୟତି ।
୩୦୭୮.ନ ଦୱଂ କରେତି ‘‘କିଂ ବୁଦ୍ଧୋ ସିଲକବୁଦ୍ଧୋ ? କିଂ ଧମ୍ମୋ ଗୋଧମ୍ମୋ ଅଜଧମ୍ମୋ ? କିଂ ସଙ୍ଘୋ ଗୋସଙ୍ଘୋ ଅଜସଙ୍ଘୋ ମିଗସଙ୍ଘୋ’’ତି ପରିହାସଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ତିତ୍ଥିୟବ୍ବତଂ ମୂଗବ୍ବତାଦିକଂ ନେୱ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୩୦୭୯.ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉଦକାଦିନା ୱାପି ନ ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୩୦୮୦.ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭାଗଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଭାଗଂ ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ନଟ୍ଠେ ୱା ଜଜ୍ଜରେ ଜିଣ୍ଣେ ୱା ଗୀୱା ପୁନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୩୦୮୧.ସୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହନକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ତେହୀତି ଚୀୱରସାମିକେହି । ତନ୍ତି ତଥା ଗହିତଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଭାଗଂ । ତେସନ୍ତି ଚୀୱରସାମିକାନଂ ।
୩୦୮୨.କରୋତୋତି କାରାପୟତୋ । ଦୱା ସିଲଂ ପୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ପନ୍ତିକୀଳାୟ କୀଳତ୍ଥିକାନଂ ସିପ୍ପଦସ୍ସନୱସେନ ସକ୍ଖରଂ ୱା ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପୱଟ୍ଟନୱସେନ ପାସାଣଂ ୱା ପୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପାସାଣଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦାରୁଖଣ୍ଡଂ ୱା ଇଟ୍ଠକଖଣ୍ଡଂ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ୟନ୍ତେନ ୱା ପୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପାସାଣାଦୟୋ ହସନ୍ତା ହସନ୍ତା ପୱଟ୍ଟେନ୍ତିପି ଖିପନ୍ତିପି ଉକ୍ଖିପନ୍ତିପି, କମ୍ମସମୟୋତି ୱଟ୍ଟତି ।
୩୦୮୩.ଗିହିଗୋପକଦାନସ୍ମିନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଉୟ୍ୟାନଗୋପକାଦୀହି ଅତ୍ତନା ଗୋପିତଉୟ୍ୟାନାଦିତୋ ଫଲାଦୀନଂ ଦାନେ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଦିୟ୍ୟମାନେପି । ନ ଦୋସୋ କୋଚି ଗଣ୍ହତୋତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୋଚି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଘଚେତିୟସନ୍ତକେ ତାଲଫଲାଦିମ୍ହି ଉୟ୍ୟାନଗୋପକାଦୀହି ଦିୟ୍ୟମାନେ ପରିଚ୍ଛେଦନୟୋ ତେସଂ ୱେତନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂୟେୱ ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତିନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
୩୦୮୪.ପୁରିସସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ପରିୱିସକେହି ପୁରିସେହି ୱୁୟ୍ହମାନଂ । ହତ୍ଥୱଟ୍ଟକନ୍ତି ହତ୍ଥେନେୱ ପୱଟ୍ଟେତବ୍ବସକଟଂ ।
୩୦୮୫. ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚିପି ଅନାଚାରଂ ନ ସମ୍ପୟୋଜେୟ୍ୟ ନ କାରେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘କିଞ୍ଚୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ପବ୍ବଜିତଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନାଚାରୱସେନ ନ ସମ୍ପୟୋଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଭାସେନ୍ତସ୍ସାତି କାମାଧିପ୍ପାୟଂ ପକାସେନ୍ତସ୍ସ ।
୩୦୮୭.ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗତ୍ଥଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ‘‘ତୁମ୍ହେୟେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ତିଚୀୱରାଦିଂ ।
୩୦୮୮.ଅସପ୍ପାୟନ୍ତି ପିତ୍ତାଦିଦୋସାନଂ କୋପନୱସେନ ଅଫାସୁକାରଣଂ । ଅପନେତୁମ୍ପି ଜହିତୁମ୍ପି, ପଗେୱ ଦାତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱାତି ତଥା ଗହଣାରହଂ ଅନ୍ନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତିପାହଂ ଭୁତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ । ପିଣ୍ଡପାତାଦିତୋ ଅଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତାଦିଂ କତିପାହଂ ଭୁତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୮୯.ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୂପସମ୍ପଦାତି ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବଉପସମ୍ପଦା । ନୱାତି ଅଞ୍ଞେହି ଏକୱାରମ୍ପି ଅପରିଭୁତ୍ତା । ଗୁଣଙ୍ଗୁଣଉପାହନା ଚତୁପଟଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବହୁପଟଲଉପାହନା । ଚମ୍ମତ୍ଥାରୋତି କପ୍ପିୟଚମ୍ମତ୍ଥରଣଞ୍ଚ । ଧୁୱନ୍ହାନନ୍ତି ପକତିନହାନଂ ।
୩୦୯୦.ସମ୍ବାଧସ୍ସାତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଦ୍ୱୟସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ଅନ୍ତୋ ସତ୍ଥୱତ୍ଥିକମ୍ମଂ ୱାରିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ସତ୍ଥେନ ଅନ୍ତମସୋ ନଖେନାପି ଛେଦନଫାଲନାଦିୱସେନ ସତ୍ଥକମ୍ମଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୀହି ଭେସଜ୍ଜତେଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱସେନ କାତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥିକମ୍ମଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିୱିଧାନେନ ୱାରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୩୦୯୧.‘‘ପାକତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିବ୍ବାପେତୁଂ ଚଲନେ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୩୦୯୨.ଉପଳାଲେତୀତି ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରଂ ତେ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଲୋଭେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଅଲଜ୍ଜିତାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନ ସହ ସମ୍ଭୋଗାଦିକରଣେ ଅଲଜ୍ଜିଭାୱାପଜ୍ଜନାଦିଆଦୀନୱଂ । ତସ୍ସାତି ତତୋ ୱିୟୋଜେତବ୍ବସ୍ସ ତସ୍ସ ।
୩୦୯୩. ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମକ୍ଖନ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ନହାୟିତୁଂ ଗତେନ ଗୂଥମୁତ୍ତେହି ମକ୍ଖନଂ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରତା ତୟା କତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୦୯୪-୫.ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ଭୋଜନସାଲାୟ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ । ୟାଗୁପାନେତି ୟାଗୁଂ ପିୱନକାଲେ । ଅନ୍ତୋଗାମେତି ଅନ୍ତରଘରେ । ୱୀଥିୟନ୍ତି ନିଗମନଗରଗାମାଦୀନଂ ରଥିକାୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି ଅନ୍ଧକାରେ ୱତ୍ତମାନେ, ଅନ୍ଧକାରଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚପାଦାଦୀସୁପି ନଲାଟଂ ପଟିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ଅନାୱଜ୍ଜୋତି କିଚ୍ଚପସୁତତ୍ତା ୱନ୍ଦନଂ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତୋ । ଏକାୱତ୍ତୋତି ଏକତୋ ଆୱତ୍ତୋ ସପତ୍ତପକ୍ଖେ ଠିତୋ ୱେରୀ ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅୟଞ୍ହି ୱନ୍ଦିୟମାନୋ ପାଦେନପି ପହରେୟ୍ୟ । ୱାୱଟୋତି ସିବ୍ବନକମ୍ମାଦିକିଚ୍ଚନ୍ତରପସୁତୋ ।
ସୁତ୍ତୋତି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ । ଖାଦନ୍ତି ପିଟ୍ଠକଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଖାଦନ୍ତୋ । ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋତି ଓଦନାଦୀନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ୱଚ୍ଚଂ ମୁତ୍ତମ୍ପି ୱା କରନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଇତି ଇମେସଂ ତେରସନ୍ନଂ ୱନ୍ଦନା ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥେନ ୱାରିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩୦୯୬-୭. କମ୍ମଲଦ୍ଧିସୀମାୱସେନ ତୀସୁ ନାନାସଂୱାସକେସୁ କମ୍ମନାନାସଂୱାସକସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା, ସୀମାନାନାସଂୱାସକୱୁଡ୍ଢତରପକତତ୍ତସ୍ସ ୱନ୍ଦିୟତ୍ତା, ପାରିସେସଞାୟେନ ‘‘ନାନାସଂୱାସକୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ଅୱନ୍ଦିୟୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୬୭) ୱଚନତୋ ଚ ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକୋ ଇଧ ‘‘ନାନାସଂୱାସକୋ’’ତି ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉକ୍ଖିତ୍ତୋତି ତିୱିଧେନାପି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ । ଗରୁକଟ୍ଠା ଚ ପଞ୍ଚାତି ପାରିୱାସିକମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହମାନତ୍ତାରହମାନତ୍ତଚାରିକଅବ୍ଭାନାରହସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚ ଗରୁକଟ୍ଠା ଚ । ଇମେ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ଲଭନ୍ତି, ପକତତ୍ତେନ ଅୱନ୍ଦିୟତ୍ତାୱ ଅୱନ୍ଦିୟେସୁ ଗହିତା । ଇମେ ବାୱୀସତି ପୁଗ୍ଗଲେତି ନଗ୍ଗାଦୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ।
୩୦୯୮.‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ନାନାସଂୱାସୱୁଡ୍ଢକୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ୟଥାହ ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱନ୍ଦିୟା । ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପୁରେଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱନ୍ଦିୟୋ, ନାନାସଂୱାସକୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଧମ୍ମୱାଦୀ ୱନ୍ଦିୟୋ, ସଦେୱକେ ଲୋକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାରକେ…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱନ୍ଦିୟୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୨) ।
୩୦୯୯. ‘‘ଏତେୟେୱ ୱନ୍ଦିୟା, ନ ଅଞ୍ଞେ’’ତି ନିୟାମସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱନ୍ଦିୟାନଂ ସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଜ୍ଜନାଦୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିୟସ୍ସପବ୍ବାଜନୀୟପଅସାରଣୀୟକମ୍ମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱନ୍ଦନୀୟାଧିକାରେ । କମ୍ମନ୍ତି ଅପଲୋକନାଦି ଚତୁବ୍ବିଧଂ କମ୍ମଂ ।
୩୧୦୦. ସଙ୍ଘେନ ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ କରିୟମାନେ ତଂ ୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ, ଅସକ୍କୋନ୍ତେହି ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପନେକସ୍ସ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା, ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନମନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ‘‘ଅଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱାପି ତଂ ୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ‘‘ନ ମେତଂ ଖମତୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ତିଣ୍ଣମେୱ ଚାତି ତମେୱ ୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ‘‘ନ ମେତଂ ଖମତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମଂ ସକସକଦିଟ୍ଠିୟା ପକାସନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତୀହି ଉଦ୍ଧଂ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିକ୍କୋସନଂ ‘‘ଇଦଂ ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ ମା କରୋଥା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୦୧. ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦି । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ଜୀୱତି ଚ, ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଚ ହୋତି, ଜୀୱତି ଚ, ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଆଲପିତୋ ଚ ହୋତି, ଜୀୱତି ଚ, ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତଆଲପିତାନଂ ତିଣ୍ଣମେକେକସ୍ସ ତୀଣି ତୀଣି ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣାନି କତ୍ୱା ନୱୱିଧଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ, ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
୩୧୦୨. ସୀଲୱିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ଚ ଆଚାରାଜୀୱସମ୍ଭୱା ଦ୍ୱେ ୱିପତ୍ତିୟୋ ଚାତି ୟୋଜନା, ଆଚାରୱିପତ୍ତି, ଆଜୀୱୱିପତ୍ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧୦୩.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିପତ୍ତୀସୁ । ଅପ୍ପଟିକମ୍ମା ପାରାଜିକା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିକା ଦୁୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ସୀଲୱିପତ୍ତୀତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୦୪. ୟା ଚ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି, ୟା ଦସୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି, ଅୟଂ ଦୁୱିଧା ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତୀତି ଦୀପିତାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକଦିଟ୍ଠି ନାମ ଉଚ୍ଛେଦନ୍ତସସ୍ସତନ୍ତଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଦସୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି ।
୩୧୦୫. ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିକା ଦେସନାଗାମିନିକା ୟା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ, ଆଚାରକୁସଲେନ ଭଗୱତା ସା ଆଚାରୱିପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟପାଟିଦେସନୀୟଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତାନଂ ଗହଣଂ । ୟାତି ପଞ୍ଚାପତ୍ତିୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ବହୁତ୍ତଂ । ସାତି ଆଚାରୱିପତ୍ତି ସାମଞ୍ଞମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏକତ୍ତଂ ।
୩୧୦୬.କୁହନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲପନା ନେମିତ୍ତିକତା ନିପ୍ପେସିକତା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା ଗହିତା, କୁହନାଦୀନଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଜୀୱୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁ ୟସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଛବ୍ବିଧାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସଞ୍ଚରିତ୍ତଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟପାଟିଦେସନୀୟଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବିଧା । ପକାସିତା –
‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ…ପେ॰… ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ…ପେ॰… ‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’ତି ଭଣତି, ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସୂପଂ ୱା ଓଦନଂ ୱା ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ୨୮୭) –
ଦେସିତା । ଇମିନା ଆଜୀୱୱିପତ୍ତି ଦୀପିତା ।
୩୧୦୭.‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୟଥାକ୍କମେନ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ନାନାସଂୱାସକାନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ତୟୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକା ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।
୩୧୦୮-୯. ‘‘ୟୋ ସଙ୍ଘେନ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତାନଂ ଅଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ପକ୍ଖେ ନିସିନ୍ନୋ ‘ତୁମ୍ହେ କିଂ ଭଣଥା’ତି ତେସଞ୍ଚ ଇତରେସଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ୱା ‘ଇମେ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ, ଇତରେ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅୟଂ ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋୱ ତେସଂ ନାନାସଂୱାସକୋ ହୋତି, କମ୍ମଂ କୋପେତି । ଇତରେସମ୍ପି ହତ୍ଥପାସଂ ଅନାଗତତ୍ତା କୋପେତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୫) ଆଗତ ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଧମ୍ମୱାଦିପକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଅଧମ୍ମୱାଦିପକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମେନ ନିସ୍ସାରିତାନଂ ଅଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ପକ୍ଖସ୍ମିଂ । ନିସିନ୍ନୋୱାତି ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଗଣପୂରକୋ ହୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋୱ । ୱିଚିନ୍ତୟନ୍ତି ‘‘ଇମେ ନୁ ଖୋ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ, ଉଦାହୁ ଏତେ’’ତି ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ । ‘‘ଏତେ ପନ ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତି ମାନସଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପନ ମାନସେ। ଅଧମ୍ମୱାଦିପକ୍ଖସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ଏୱଂ ମାନସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ । ଲଦ୍ଧିୟାତି ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦିତମାନସସଙ୍ଖାତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା । ତେସଂ ଅଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ନାନାସଂୱାସକୋ ନାମ ହୋତୀତି ପକାସିତୋ ।
ତତ୍ରଟ୍ଠୋ ପନ ସୋତି ତସ୍ମିଂ ଅଧମ୍ମୱାଦିପକ୍ଖସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ସୋ । ସଦ-ଧାତୁୟା ଗତିନିୱାରଣତ୍ଥତ୍ତା ତତ୍ର ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ତତ୍ରଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଧମ୍ମୱାଦିଅଧମ୍ମୱାଦିପକ୍ଖାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାନଂ । କମ୍ମନ୍ତି ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଘେନ କରଣୀୟକମ୍ମଂ । କୋପେତୀତି ଅଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ଅସଂୱାସଭାୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ଗଣପୂରଣତ୍ତା, ଇତରେସଂ ଏକସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା, ଛନ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅଦିନ୍ନତ୍ତା କମ୍ମଂ କୋପେତି । ୟୋ ପନ ଅଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ପକ୍ଖେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଇମେ, ଇତରେ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ’’ତି ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ପୱିସତି, ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ପକ୍ଖେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମାନସଂୱାସକଂ କରୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୧୧୦.ବହିସୀମାଗତୋ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତୋ ହୋତି, ସୋ ସୀମାୟ ନାନାସଂୱାସକୋ ମତୋତି ୟୋଜନା । ତଂ ଗଣପୂରଣଂ କତ୍ୱା କତକମ୍ମମ୍ପି କୁପ୍ପତି । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ତୟୋ ନାନାସଂୱାସକା ମହେସିନା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୧୧.ଚୁତୋତି ପାରାଜିକାପନ୍ନୋ ସାସନତୋ ଚୁତତ୍ତା ‘‘ଚୁତୋ’’ତି ଗହିତୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏକାଦସ ଅଭବ୍ବା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଇମେତି ଭେଦମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ସତ୍ତରସ ଜନା । ଅସଂୱାସାତି ନ ସଂୱସିତବ୍ବା, ନତ୍ଥି ୱା ଏତେହି ପକତତ୍ତାନଂ ଏକକମ୍ମାଦିକୋ ସଂୱାସୋତି ଅସଂୱାସା ନାମ ସିୟୁଂ ।
୩୧୧୨.ଅସଂୱାସସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତରସୱିଧସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଅସଂୱାସସ୍ସ । ତଥା କମ୍ମାରହସ୍ସ ଚାତି ‘‘ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋ ନେୱ କମ୍ମପତ୍ତୋ, ନାପି ଛନ୍ଦାରହୋ, ଅପିଚ କମ୍ମାରହୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୮୮) ଏୱଂ ପରିୱାରେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମାରହସ୍ସ ଚ । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସଙ୍ଘେ ତଜ୍ଜନୀୟାଦୀନି କରୋନ୍ତେ । ପଟିକ୍ଖେପୋତି ପଟିକ୍କୋସନା । ନ ରୂହତୀତି ପଟିକ୍କୋସଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, କମ୍ମଂ ନ କୋପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୧୧୩.ସସଂୱାସେକ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କମ୍ମେନ ୱା ଲଦ୍ଧିୟା ୱା ଅସଂୱାସିକଭାୱଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା ସମାନସଂୱାସକସ୍ସ ସୀମାୟ ଅସଂୱାସିକଭାୱଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସୀମାୟ ଠିତସ୍ସ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନତ୍ତା ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅନନ୍ତରସ୍ସପି ହତ୍ଥପାସେ ୱଚନେନ ୱଚୀଭେଦକରଣେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଟିକ୍କୋସୋ ରୁହତି ପଟିକ୍କୋସନଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, କମ୍ମଂ କୋପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୧୧୪.ଛହି ଆକାରେହୀତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୮; କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଲଜ୍ଜିତାୟ, ଅଞ୍ଞାଣତାୟ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ, ସତିସମ୍ମୋସାୟ, ଅକପ୍ପିୟେକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟ, କପ୍ପିୟେଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟାତି ଇମେହି ଛହି ଆକାରେହି । ପଞ୍ଚ ସମଣକପ୍ପା ଚ ୱୁତ୍ତା, ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଅଗ୍ଗିପରିଜିତଂ ସତ୍ଥପରିଜିତଂ ନଖପରିଜିତଂ ଅବୀଜଂ ନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ଚମ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକେ ଅନୁଞ୍ଞାତା ପଞ୍ଚ ସମଣକପ୍ପା ନାମ । ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋତି ପରିୱାରେ ଏକୁତ୍ତରେ ‘‘ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପଠମା ୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୨୫) ନୟେନ ଦସ୍ସିତା ପଞ୍ଚ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଚ ‘‘ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥୋ ପୱାରଣା ସାମଗ୍ଗିଉପୋସଥୋୟେୱ ପଞ୍ଚମୋ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଚାତି ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତା ।
୩୧୧୫-୭. ନିସ୍ସେସେନ ଦୀୟତି ପଞ୍ଞପୀୟତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ନିଦାନଂ, ତେସଂ ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଠାନଭୂତଂ ୱେସାଲୀଆଦି । ପୁଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୟୋ, ତଂ ଗଲତି ମଦ୍ଦତି ନେରୟିକଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସତ୍ତୋ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ତଂସଦିସତ୍ତା, ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧ ପନେତେ ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକା ଅଧିପ୍ପେତା । ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସଂ ୱକ୍ଖତି । ୱସତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଆଣାସଙ୍ଖାତା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତି ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତୀତି ୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ।
ୱିଧାନଂ ୱିଭଜନଂ ୱିଧି, ପଭେଦୋ । ପଞ୍ଞାପୀୟତି ଭଗୱତୋ ଆଣା ପକାରେନ ଞାପୀୟତି ଏତାୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଧି ପଭେଦୋ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଧି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱିଧିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା’’ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଅସମତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ । ସା ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଧି ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ଏକତୋପଞ୍ଞତ୍ତି ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ନୱୱିଧା ହୋତି ।
‘‘ୱିପତ୍ତି ଆପତ୍ତି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତାୟ ସୀଲାଦୟୋତି ୱିପତ୍ତି। ସା ପନ ସୀଲଆଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱାନଂ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା । ସା ପନ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତାୱ । ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତାୟ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଭୂତାୟ ଭଗୱତୋ ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତି ଆପତ୍ତି। ସା ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦିୱସେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦା ଆପତ୍ତି । ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନାଦିୱସେନ ଆଣାୟ ଅନତିକ୍କମନଂ । ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତେହି ଆପତ୍ତୀତି ସମୁଟ୍ଠାନାନି, କାୟାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧାନି ଆପତ୍ତିକାରଣାନି । ସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ନୟୋ ସମୁଟ୍ଠାନନୟୋ, ତଂ ।
ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ କିରିୟା ଚ ସଞ୍ଞା ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ୱଜ୍ଜକମ୍ମକ୍ରିୟାସଞ୍ଞାଚିତ୍ତାଣତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ୱିଧି ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ । ୱଜ୍ଜୱିଧିନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା, ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜୱିଧିଂ । କମ୍ମୱିଧିନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବା ଚ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମତଦୁଭୟୱସେନ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ଦସ୍ସିତଂ କମ୍ମୱିଧିଂ। କ୍ରିୟାୱିଧିନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଅତ୍ଥି ଅକିରିୟତୋ, ଅତ୍ଥି କିରିୟାକିରିୟତୋ, ଅତ୍ଥି ସିୟା କିରିୟତୋ ସିୟା ଅକିରିୟତୋ’’ତିଆଦିନା (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ନୟେନ ଦସ୍ସିତଂ କିରିୟାୱିଧିଂ । ସଞ୍ଞାୱିଧିନ୍ତି ‘‘ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ନୟେନ ଦସ୍ସିତଂ ସଞ୍ଞାୱିଧିଂ ।
ଚିତ୍ତୱିଧିନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବାପି ଚିତ୍ତୱସେନ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି ସଚିତ୍ତକା, ଅଚିତ୍ତକା ଚା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତୱିଧିଂ । ଆଣତ୍ତିୱିଧିନ୍ତି ‘‘ସାଣତ୍ତିକଂ ଅନାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଆଣତ୍ତିୱିଧିଂ । ଅଙ୍ଗୱିଧାନନ୍ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆପତ୍ତୀନଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୱିଧାନଞ୍ଚ । ୱେଦନାତ୍ତିକଂ, କୁସଲତ୍ତିକଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା । ତଂ ପନ ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିଚିତ୍ତଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ, ଦ୍ୱିୱେଦନଂ, ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତମେୱ ।
ସତ୍ତରସୱିଧଂଏତଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦାନାଦିସତ୍ତରସପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ । ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ପକାସେତ୍ୱା । ବୁଧୋ ୱିନୟକୁସଲୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩୧୧୮. ଇମେସୁ ସତ୍ତରସସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ନିଦାନପୁଗ୍ଗଲେ ତାୱ ନିଦ୍ଦିସିତୁମାହ ‘‘ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସତ୍ତରସସୁ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ନିଦାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ‘‘ପୁର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତିଆଦିପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସକ୍କଭଗ୍ଗାତି ଏତେହି ଜନପଦୱାଚୀହି ସଦ୍ଦେହି ଠାନନିସ୍ସିତା ନାଗରାୱ ଗହେତବ୍ବା । ତାନି ଚ ‘‘ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ଭଗ୍ଗେସୁ ୱିହରତି ସୁସୁମାରଗିରେ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦନିଦାନେ ନିଦସ୍ସିତାନେୱ ।
୩୧୧୯.‘‘ଦସ ୱେସାଲିୟା’’ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉତ୍ତରେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଗିରିବ୍ବଜେତି ରାଜଗହନଗରେ । ତଞ୍ହି ସମନ୍ତା ଠିତେହି ଇସିଗିଲିଆଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପବ୍ବତେହି ୱଜସଦିସନ୍ତି ‘‘ଗିରିବ୍ବଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୧୨୧. ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ମିଂ ସୁଦିନ୍ନଧନିୟାଦୟୋ ତେୱୀସତିୱିଧା ଆଦିକମ୍ମିକପୁଗ୍ଗଲା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୨୨. ଉଭୟପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଗତା ତେ ସବ୍ବେ ଆଦିକମ୍ମିକପୁଗ୍ଗଲା ପରିପିଣ୍ଡିତା ତିଂସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉତ୍ତରେ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚ ନିଦାନପୁଗ୍ଗଲୱିନିଚ୍ଛୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖତୀତି ସୋ ଇଧ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ଇମସ୍ସ ପକରଣତ୍ତା ଇଧାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଆଦିୱିନିଚ୍ଛୟୋପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଇମସ୍ସ ୱଚନେନ ସୋପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଏକଦେସଦସ୍ସନୱସେନ ସଂଖିତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୩୧୨୩. ୟୋ ଏନଂ ତରୁଂ ଜାନାତି, ସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅସେସତୋ ଜାନାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଏନଂ ତରୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିଦାନାଦିସତ୍ତରସପ୍ପକାରଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦସାଧାରଣଲକ୍ଖଣସମୁଦାୟଂ ରୂପକେନ ଦସ୍ସେତି । କିଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ତରୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ତିମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ତିମୂଲନ୍ତି ନିଦାନପୁଗ୍ଗଲୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତାନି ତୀଣି ମୂଲାନି ଏତସ୍ସାତି ତିମୂଲଂ । ନୱପତ୍ତନ୍ତି ନୱୱିଧପଣ୍ଣତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନି ପତ୍ତାନି ଏତସ୍ସାତି ନୱପତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୟଙ୍କୁରନ୍ତି ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେ ଅଙ୍କୁରା ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱୟଙ୍କୁରଂ । ‘‘ଦ୍ୱିଅଙ୍କୁର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇ-କାରସ୍ସ ଅୟାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱୟଙ୍କୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତଫଲନ୍ତି ଆଣତ୍ତିଆପତ୍ତିଅନାପତ୍ତିୱିପତ୍ତିସଞ୍ଞାୱେଦନାକୁସଲତ୍ତିକସଙ୍ଖାତାନି ସତ୍ତ ଫଲାନି ଏତସ୍ସାତି ସତ୍ତଫଲଂ । ଛପୁପ୍ଫନ୍ତି ଛସମୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତାନି ପୁପ୍ଫାନି ଏତସ୍ସାତି ଛପୁପ୍ଫଂ । ଦ୍ୱିପ୍ପଭୱନ୍ତି ଚିତ୍ତକମ୍ମସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେ ପଭୱା ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱିପ୍ପଭୱଂ । ଦ୍ୱିସାଖନ୍ତି କିରିୟଅଙ୍ଗସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେ ସାଖା ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱିସାଖଂ । ଏନଂ ତରୁଂ ୟୋ ଜାନାତୀତି ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତସରୂପସାଧାରଣସତ୍ତରସଲକ୍ଖଣରାସିୱିନିଚ୍ଛୟସଙ୍ଖାତତରୁଂ ଜାନାତି । ସୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ । ଅସେସତୋତି ସବ୍ବସୋ ।
୩୧୨୪.ଇତି ଏୱଂ ମଧୁରପଦତ୍ଥଂ ଅନାକୁଲଂ ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ଇମଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୟୋ ପଠତି ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କରୋନ୍ତୋ ପରିୟାପୁଣାତି, ଗରୁସନ୍ତିକେ ସାଧୁକଂ ସୁଣାତି, ପରିପୁଚ୍ଛତେ ଚ ଅତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛତି ଚ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିନୟ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଉପାଲିସମୋ ଭୱତି ୱିନୟଧରାନଂ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିକ୍ଖିତ୍ତେନ ଉପାଲିମହାଥେରେନ ସଦିସୋ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଭାୱନାୱିଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୧୨୫. ‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ ।
ମଜ୍ଝେ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭାୱୟେ ।
ପରିୟୋସାନେ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ।
ଏସା କଥିକସଣ୍ଠିତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୬୪) –
ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମକଥିକଲକ୍ଖଣଂ ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋୟମାଚରିୟୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲପରିଦୀପକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରମୁଖେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂମୂଲକାନଂ ଇତରେସଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ସୀଲାନଂ ତଂଦସ୍ସନେନେୱ ଦସ୍ସିତଭାୱଞ୍ଚ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିମୂଲିକା ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିୟୋ ପଞ୍ଚୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଚ ତଂମୂଲିକଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ତଦଧିଗମନୀୟଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥାରଦ୍ଧଂ ୱିନୟକଥଂ ପରିୟୋସାପେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ପାମୋକ୍ଖେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପାମୋକ୍ଖେତି ସମାଧିଆଦୀନଂ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ଉତ୍ତମେ । ମୋକ୍ଖପ୍ପୱେସନେତି ଅମତମହାନିବ୍ବାନନଗରସ୍ସ ପୱେସନନିମିତ୍ତେ । ମୁଖେ ଅସହାୟଦ୍ୱାରଭୂତେ । ୟଥାହ –
‘‘ସଗ୍ଗାରୋହଣସୋପାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସୀଲସମଂ କୁତୋ ।
ଦ୍ୱାରଂ ୱା ପନ ନିବ୍ବାନ-ନଗରସ୍ସ ପୱେସନେ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୯; ବୁ॰ ବଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.ଦୀପଙ୍କରବୁଦ୍ଧୱଂସୱଣ୍ଣନା) ।
ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟେତି ଜାତିଦୁକ୍ଖାଦିସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ଖୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମୂପାୟତ୍ତା ଫଲୂପଚାରେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ । ‘‘ପାମୋକ୍ଖେ’’ତି ଚ ‘‘ମୋକ୍ଖପ୍ପୱେସନେ ମୁଖେ’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟେ’’ତି ଚ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ୱୁତ୍ତେତି ପାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନାନପ୍ପକାରତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସତି । ଇତରତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ଇତରଂ ସୀଲତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ‘‘ରାଜା ଆଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପରିସାୟ ଆଗମନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱକ୍ଖାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୧୨୬.ଇଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସୀଲନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲାଦିଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ଞତ୍ୱାତି ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ, ୱୋଦାନତୋ, ହାନଭାଗିୟଟ୍ଠିତିଭାଗିୟୱିସେସଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାଦିପ୍ପକାରତୋ ଚ ଜାନିତ୍ୱା । ତତ୍ଥାତି ଚତୁବ୍ବିଧସୀଲେ । ପତିଟ୍ଠିତୋତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିଅଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଭାୱମାପାଦନେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ସମାଧିନ୍ତି ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦଲୋକିୟସମାଧିଂ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ସମଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁୟୋଗୱସେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ପଞ୍ଞାୟାତି ତିଲକ୍ଖଣାକାରାଦିପରିଚ୍ଛେଦିକାୟ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ହେତୁଭୂତାୟ, କରଣଭୂତାୟ ଚ । ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ସବ୍ବକିଲେସବନ୍ଧନଂ ଛେତ୍ୱା ସଂସାରଚାରକା ସମନ୍ତତୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୧୨୭. ଏୱଂ ସମାସତୋ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦସାନୁସ୍ସତିୟୋ’’ତିଆଦି । ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଚ ଦସ କସିଣା ଚ ଦସ ଅସୁଭା ଚ ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ଚ ତଥା ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଅପରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ ଦସାନୁସ୍ସତିୟୋ ନାମ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି, ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତି, ସୀଲାନୁସ୍ସତି, ଚାଗାନୁସ୍ସତି, ଦେୱତାନୁସ୍ସତି, କାୟଗତାସତି, ମରଣାନୁସ୍ସତି, ଆନାପାନସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ।
ଦସ କସିଣା ନାମ ‘‘ପଥୱୀକସିଣଂ, ଆପୋକସିଣଂ, ତେଜୋକସିଣଂ, ୱାୟୋକସିଣଂ, ନୀଲକସିଣଂ, ପୀତକସିଣଂ, ଲୋହିତକସିଣଂ, ଓଦାତକସିଣଂ, ଆଲୋକକସିଣଂ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ୱୁତ୍ତା ଇମେ ଦସ କସିଣା ।
ଦସ ଅସୁଭା ନାମ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ୱିନୀଲକଂ, ୱିପୁବ୍ବକଂ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ, ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ଲୋହିତକଂ, ପୁଳୁୱକଂ, ଅଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ୱୁତ୍ତା ଇମେ ଦସ ଅସୁଭା ।
ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ନାମ ‘‘ମେତ୍ତା, କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଉପେକ୍ଖା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ୱୁତ୍ତା ଇମେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ।
ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ନାମ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ୱୁତ୍ତା ଇମେ ଆରୁପ୍ପା । ଅପରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦ୍ୱୟଂ ନାମ ‘‘ଆହାରେପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଟ୍ଠାନଉଭୟଂ ।
୩୧୨୮. ଇଚ୍ଚେୱଂ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧଂ ମନୋଭୁନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା । କମ୍ମସ୍ସ ୟୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ। ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, କାରଣଂ, କମ୍ମସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟ ଠାନଂ କାରଣଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, କସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ମନୋଭୁନୋ’’ତି । ମନୋ ଅଭିଭୱତୀତି ମନୋଭୂ, ତସ୍ସ ମନୋଭୁନୋ, କୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ତଥାଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ କାମଦେୱସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା କମ୍ମଟ୍ଠାନଗଣନାପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
୩୧୨୯-୩୦. ଇମେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଭାୱନାମୟଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ମାତିକଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପଚାରପ୍ପନାତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉପଚାରପ୍ପନାତୋତି ‘‘ଏତ୍ତକାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଉପଚାରାୱହାନି, ଏତ୍ତକାନି ଅପ୍ପନାୱହାନୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଚ । ଝାନଭେଦାତି ‘‘ଏତ୍ତକାନି ପଠମଜ୍ଝାନିକାନି, ଏତ୍ତକାନି ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାନି, ଏତ୍ତକାନି ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନିକାନୀ’’ତିଆଦିନା ଝାନଭେଦା ଚ । ଅତିକ୍କମାତି ଅଙ୍ଗାନଂ, ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମତୋ । ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନା ଚାପୀତି ଅଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା, ଅୱଡ୍ଢେତବ୍ବା ଚ । ଆରମ୍ମଣଭୂମିତୋତି ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଆରମ୍ମଣତୋ ଚେୱ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଭୂମିତୋ ଚ ।
ଗହଣାତି ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଗହେତବ୍ବତୋ । ପଚ୍ଚୟାତି ତଂତଂଠାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଚ । ଭିୟ୍ୟୋତି ପୁନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥନୀହାରତ୍ଥୋ । ଚରିୟାନୁକୂଲତୋତି ରାଗଚରିୟାଦୀନଂ ଅନୁକୂଲଭାୱତୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଅୟଂ ଭେଦୋ । ଏତେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ।
୩୧୩୧. ଏୱଂ ମାତିକଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ଉପଚାରାୱହାଦୟୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଟ୍ଠାନୁସ୍ସତିୟୋ’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ମାତିକାୟଂ, ତେସୁ ୱା ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ଅଟ୍ଠାନୁସ୍ସତିୟୋତି କାୟଗତାସତିଆନାପାନସତିଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦିକା ଅଟ୍ଠ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଚ । ସଞ୍ଞା ଆହାରେପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା ଚ । ୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚାତି ଇମେ ଦସ । ଉପଚାରାୱହାତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦୀନଂ ପରମତ୍ଥଭାୱତୋ, ଅନେକୱିଧତ୍ତା, ଏକସ୍ସାପି ଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ ଚ ଏତେସୁ ଦସସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅପ୍ପନାୱସେନ ସମାଧିସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅପ୍ପନାଭାୱନାପ୍ପତ୍ତୋ ସମାଧି ଉପଚାରଭାୱେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ଏତେ ଉପଚାରାୱହା ।
ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସମାଧି, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଚ ସମାଧି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ‘‘ପରମତ୍ଥଭାୱତୋ’’ତି ହେତୁ ଅପ୍ପନମପାପୁଣନେ କାରଣଭାୱେନ ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ନ, ତସ୍ସ ଭାୱନାୱିସେସେନ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଇମସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଭାୱନାୱିସେସସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ତଥା ହି ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସମାଧି ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରସମାଧିସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମମତ୍ତଭାୱନାୱସେନ ସଭାୱାରମ୍ମଣେପି ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାନୁକ୍କମବଲେନ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସମାଧି ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତୀତି ।
୩୧୩୨.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଝାନାୱହେସୁ ତିଂସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ଅସୁଭାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୟୋ ଦସ ଅସୁଭା । କାୟଗତାସତୀତି କାୟଗତାସତି ଚାତି ଇମେ ଏକାଦସ । ପଠମଜ୍ଝାନିକାତି ଇମେସଂ ପଟିକ୍କୂଲାରମ୍ମଣତ୍ତା, ପଟିକ୍କୂଲାରମ୍ମଣେ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚଣ୍ଡସୋତାୟ ନଦିୟା ଅରିତ୍ତବଲେନ ନାୱାଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ୱିତକ୍କବଲେନେୱ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଅୱିତକ୍କାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋତି ସୱିତକ୍କସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ପଠମଜ୍ଝାନିକା । ଆନାପାନଞ୍ଚ କସିଣା ଚାତି ଇମେ ଏକାଦସ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକା ରୂପାୱଚରଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକା ଚ ଚତୁକ୍କନୟେନ, ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନିକା ଚ ।
୩୧୩୩.ତିସ୍ସୋୱ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାତି ମେତ୍ତା, କରୁଣା, ମୁଦିତାତି ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ତିସ୍ସୋୱ । ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେ ଏତାସମେୱ ଗହଣଂ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ଅଥ ପଚ୍ଛିମା’’ତିଆଦିନା ଚତୁତ୍ଥାୟ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଭାୱସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତିକଜ୍ଝାନାନୀତି ତିକଜ୍ଝାନିକା । ‘‘ତିକଜ୍ଝାନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମେତ୍ତାଦୀନଂ ଦୋମନସ୍ସସହଗତବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାନଭିରତୀନଂ ପହାୟକତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସପଟିପକ୍ଖେନ ସୋମନସ୍ସେନେୱ ସହଗତତା ୱୁତ୍ତାତି ଚତୁକ୍କନୟେନ ତିକଜ୍ଝାନିକତା ୱୁତ୍ତା, ପଞ୍ଚକନୟେନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକତା ଚ ।
‘‘ଅଥା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ତି ଇମିନା ପୁରିମପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ପଚ୍ଛିମା ଅପ୍ପମଞ୍ଞା, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ମତା ଚତୁକ୍କନୟେନ, ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକା ଚ । ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ, ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୁ, ଲଦ୍ଧସୁଖସମ୍ପତ୍ତିତୋ ମା ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ମେତ୍ତାଦିତିୱିଧୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ବ୍ୟାପାରତ୍ତୟଂ ପହାୟ କମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନେନ ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପତ୍ତଭାୱନାନିବ୍ବତ୍ତାୟ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୋପେକ୍ଖାୟ ବଲୱତରତ୍ତା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ସୁଖସହଗତତାସମ୍ଭୱତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତା ୱୁତ୍ତା ।
୩୧୩୪. ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ଅତିକ୍କମୋ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଚତୁକ୍କତିକଜ୍ଝାନେସୂତି ଦସକସିଣା, ଆନାପାନସତୀତି ଏକାଦସସୁ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକେସୁ ଚେୱ ମେତ୍ତାଦିପୁରିମବ୍ରହ୍ମୱିହାରତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେସୁ ତିକଜ୍ଝାନିକେସୁ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମତାତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ୱିତକ୍କାଦିଝାନଙ୍ଗ ସମତିକ୍କମେନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣେୟେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମୋୟେୱ ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମତା।
୩୧୩୫.ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମତୋତି ତତିୟଜ୍ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସାତିକ୍କମନତୋ । ଆରମ୍ମଣମତିକ୍କମ୍ମାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସତବ୍ବିସୟପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣତଦଭାୱସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି ଆରମ୍ମଣାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସତବ୍ବିସୟପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣତଦଭାୱତବ୍ବିସୟତତିୟାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆରୁପ୍ପା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଜାୟରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୩୧୩୬.ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନୀତି ‘‘ୟତ୍ତକଂ ଓକାସଂ କସିଣେନ ଫରତି, ତଦବ୍ଭନ୍ତରେ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସିତୁଂ, ପରସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚେତସା ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଙ୍ଗଗଣନାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । ସେସଂ ଅସୁଭାଦି ସବ୍ବଂ ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୟୋଜନାଭାୱା ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବମେୱାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୩୭.ତତ୍ଥ ତେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଦସ କସିଣା ଚ ଦସ ଅସୁଭା ଚ କାୟଗତାସତି, ଆନାପାନସତୀତି ଇମେ ବାୱୀସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ପଟିଭାଗାରମ୍ମଣାନୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ‘‘କସିଣା’’ତିଆଦିନା ତଦାରମ୍ମଣାନି ଝାନାନି ଗହିତାନି ।
୩୧୩୮.ଧାତୁୱୱତ୍ଥନନ୍ତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ । ନେୱସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ । ଦସ ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱାଦସ । ଭାୱଗୋଚରାତି ସଭାୱଧମ୍ମଗୋଚରା, ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାଲମ୍ବଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧୩୯.ଦ୍ୱେ ଚ ଆରୁପ୍ପମାନସାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଙ୍ଖାତା ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦ୍ୱେ ଚ । ଛ ଇମେ ଧମ୍ମା ନୱତ୍ତବ୍ବଗୋଚରା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୟୋଜନା ଚତୁନ୍ନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ତତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ।
୩୧୪୦.ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାତି ଆହାରେପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା । କାୟଗତାସତୀତି ଦ୍ୱାଦସେୱ ଭୂମିତୋ ଦେୱେସୁ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ କୁଣପାନଂ, ପଟିକ୍କୂଲାରହସ୍ସ ଚ ଅସମ୍ଭୱା ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୧୪୧. ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଚ । ଭିୟ୍ୟୋତି ଅଧିକତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତତୋ ଅଧିକଂ ଆନାପାନସତି ଚାତି ତେରସ ରୂପାରୂପଲୋକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ଅଭାୱା ସବ୍ବସୋ ନ ଜାୟରେତି ୟୋଜନା ।
୩୧୪୨.ଅରୂପାୱଚରେ ଅରୂପଭୱେ ଚତୁରୋ ଆରୁପ୍ପେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଛତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ରୂପସମତିକ୍କମାଭାୱା ନ ଜାୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବେ ସମଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ମାନୁସେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସବ୍ବେସମେୱ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଜାୟନ୍ତି।
୩୧୪୩.ଚତୁତ୍ଥକସିଣଂ ହିତ୍ୱାତି ୱାୟୋକସିଣଂ ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନୱ କସିଣା ଚ ଦସ ଅସୁଭା ଚାତି ତେ ଏକୂନୱୀସତି ଧମ୍ମା ଦିଟ୍ଠେନେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଗହେତବ୍ବା ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତଂ, ତେନ ଉଗ୍ଗହିତନିମିତ୍ତଂ ତେସଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧୪୪.ଫୁଟ୍ଠେନାତି ନାସିକଗ୍ଗେ, ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠେ ୱା ଫୁଟ୍ଠୱସେନ । କାୟଗତାସତିୟଂ ତଚପଞ୍ଚକଂ ଦିଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ମାଲୁତୋତି ୱାୟୋକସିଣଂ ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବଂ ଉଚ୍ଛୁସସ୍ସାଦୀନଂ ପତ୍ତେସୁ ଚଲମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣମୁଖେନ, କାୟପ୍ପସାଦଘଟ୍ଟନେନ ଚ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ସେସକନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦିକା ଅଟ୍ଠାନୁସ୍ସତିୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା, ଆହାରେପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ, କାୟଗତାସତିୟଂ ୱକ୍କପଞ୍ଚକାଦୀନି ଚାତି ସବ୍ବମେତଂ ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ସୁତେନେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୧୪୫.ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଆକାସକସିଣଂ ଠପେତ୍ୱା ନୱ କସିଣା ପଠମାରୁପ୍ପଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୟା ଜାୟରେ ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୧୪୬. ଦସପି କସିଣା ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଚତୁତ୍ଥସ୍ସାତି ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ।
୩୧୪୭.ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମାରୁପ୍ପନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିକଂ । ପରସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦିଉତ୍ତରଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ପକାସିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ନେୱସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ । ନିରୋଧସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସ୍ସ, ତାୟ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ।
୩୧୪୮.ସବ୍ବେତି ସମଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନଧମ୍ମା । ସୁଖୱିହାରସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ । ଭୱନିସ୍ସରଣସ୍ସଚାତି ୱିଭୱୂପନିସ୍ସୟତାୟ ୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ତେନ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ । ଭୱସୁଖାନଞ୍ଚାତି ପରିକମ୍ମୋପଚାରଭାୱନାୱସପ୍ପୱତ୍ତାନି କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତାନି କାମସୁଗତିଭୱସୁଖାନଂ, ରୂପାୱଚରପ୍ପନାୱସପୱତ୍ତାନି ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି ରୂପାୱଚରଭୱସୁଖାନଂ, ଇତରାନି ଅରୂପାୱଚରଭୂତାନି ଅରୂପାୱଚରଭୱସୁଖାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାତି ଦୀପିତା ।
୩୧୪୯. ଦସ ଅସୁଭା, କାୟଗତାସତୀତି ଇମେ ଏକାଦସ ରାଗଚରିତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଅନୁକୂଲା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି ଇମିନା ରାଗସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱେନ ଚ ଅତିସପ୍ପାୟତୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ଇତରେ ଚ ଅପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଦୀପେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ଚ ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ରାଗାଦୀନଂ ପନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିକା, ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱା ଅନୁପକାରା କୁସଲଭାୱନା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ।
୩୧୫୦.ସୱଣ୍ଣକସିଣାତି ଚତୂହି ୱଣ୍ଣକେହି କସିଣେହି ସହିତା । ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲାତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୫୧.ମୋହପ୍ପକତିନୋତି ମୋହଚରିତସ୍ସ । ‘‘ଆନାପାନସତି ଏକାୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୩୧୫୨.ମରଣୂପସମେତି ମରଣଞ୍ଚ ଉପସମୋ ଚ ମରଣୂପସମଂ, ତସ୍ମିଂ ମରଣୂପସମେ । ସତୀତି ମରଣାନୁସ୍ସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଚାତି ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା । ପଞ୍ଞାପକତିନୋତି ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ।
୩୧୫୩.ଆଦିଅନୁସ୍ସତିଚ୍ଛକ୍କନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତାନୁସ୍ସତିସଙ୍ଖାତଂ ଛକ୍କଂ । ସଦ୍ଧାଚରିତୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲନ୍ତି କଥିତଂ । ଆରୁପ୍ପାତି ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା । ସେସା କସିଣାତି ଭୂତକସିଣଆଲୋକାକାସକସିଣାନଂ ୱସେନ ଛ କସିଣାତି ସେସା ଦସ ଧମ୍ମା । ସବ୍ବାନୁରୂପକାତି ସବ୍ବେସଂ ଛନ୍ନଂ ଚରିୟାନଂ ଅନୁକୂଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୫୪-୮. ଏୱଂ ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତମାତିକାନୁକ୍କମେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭାୱନାନୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏୱଂ ପଭେଦତୋ ଞତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦନୟମୁଖେନ ଭାୱନାମୟାରମ୍ଭଦସ୍ସନଂ । ପଣ୍ଡିତୋତି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୋ । ତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ମେଧାୱୀତି ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱାନାତିଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖନ୍ତେନ ଦଳ୍ହଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତକୋତି –
‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ।
ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା ।
ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) –
ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣକୋ ସୀଲସୁତପଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତକୋ ।
ପଠମମେୱ ପଲିବୋଧାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ପଠମନ୍ତି ଭାୱନାରମ୍ଭତୋ ପଠମମେୱ । ପଲିବୋଧାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି –
ଗଣୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମଂ ।
ଅଦ୍ଧାନଂ ଞାତି ଆବାଧୋ ।
ଗନ୍ଥୋ ଇଦ୍ଧୀତି ତେ ଦସା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୧) –
ୱୁତ୍ତାନଂ ଦସମହାପଲିବୋଧାନଂ, ଦୀଘକେସନଖଲୋମଚ୍ଛେଦନଚୀୱରରଜନପତ୍ତପଚନାଦୀନଂ ଖୁଦ୍ଦକପଅବୋଧାନଞ୍ଚାତି ଉଭୟେସଂ ପଲିବୋଧାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପନେନ ୱା ଆଲୟପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱା ଉଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ଇଦ୍ଧି ପନେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ନ ସମାଧିଭାୱନାୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ଇଦ୍ଧୀତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଇଦ୍ଧି । ସା ହି ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋ ୱିୟ, ତରୁଣସସ୍ସଂ ୱିୟ ଚ ଦୁପ୍ପରିହାରା ହୋତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକେନେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ସା ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ନ ସମାଧିସ୍ସ ସମାଧିଂ ପତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୧) ।
ଦୋସୱଜ୍ଜିତେ, ଅନୁରୂପେ ଚ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନାତି ୟୋଜନା । ଦୋସୱଜ୍ଜିତେତି –
‘‘ମହାୱାସଂ ନୱାୱାସଂ, ଜରାୱାସଞ୍ଚ ପନ୍ଥନିଂ ।
ସୋଣ୍ଡିଂ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ, ଫଲଂ ପତ୍ଥିତମେୱ ଚ ॥
‘‘ନଗରଂ ଦାରୁନା ଖେତ୍ତଂ, ୱିସଭାଗେନ ପଟ୍ଟନଂ ।
ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମାସପ୍ପାୟଂ, ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ଅଟ୍ଠାରସେତାନି ଠାନାନି, ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଂ ପଟିଭୟଂ ୟଥା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୨) –
ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଦୋସେହି ଗଜ୍ଜିତେ ।
ଅନୁରୂପେ ୱସନ୍ତେନାତି –
‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ, ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା, ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତି ‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’ତି, ତସ୍ସ ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ୱିୱରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତି, ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖଟ୍ଠାନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) –
ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱଣ୍ଣିତେହି ପଞ୍ଚହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅନୁରୂପେ ଭାୱନାକମ୍ମାନୁଗୁଣେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମାଦୀନୀତି ପଠମଦୁତିୟାଦୀନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ସବ୍ବସୋ ଭାୱେତ୍ୱାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସବ୍ବଂ ଭାୱନାୱିଧାନଂ ଅପରିହାପେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୧) ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ମାତିକାପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକ୍କମେନ ଭାୱେତ୍ୱା, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସପ୍ପଞ୍ଞୋତି କମ୍ମଜତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ଚେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସପ୍ପାୟାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସପ୍ପାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟସେୱନୋପକାରାୟ ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ । ତତୋତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱଜ୍ଜିତରୂପାରୂପଜ୍ଝାନଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଭାୱେନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନାନମଞ୍ଞତରତୋ ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ । ତେନାହ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅୱସେସରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୬୩) ।
ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୁଖେସୁ ୟଥିଚ୍ଛିତେନ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଇଦଂ ରୂପଂ, ଇମମ୍ହା ନାମରୂପତୋ ବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ ଅତ୍ତାଦି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ।
କଙ୍ଖଂ ୱିତୀରିୟାତି ୟଥାଦିଟ୍ଠନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୭୮ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚଧା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱିଦଂ ନାମରୂପଂ ଅହେତୁକଂ, ନ ଅତ୍ତାଦିହେତୁକ’’ନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ପଞ୍ଚଧା ଦସ୍ସନେନ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଗତଂ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) ସୋଳସୱିଧଂ କଙ୍ଖଂ, ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮) ଅଟ୍ଠୱିଧଞ୍ଚ କଙ୍ଖଂ ୱୀରିୟେନ ତରିତ୍ୱା ପଜହିତ୍ୱା, ଇମିନା କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
ଏୱଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିପ୍ଫାଦନେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଠିତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ସପ୍ପାୟଂ ନାମରୂପଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କଙ୍ଖାୱୂପସମଞାଣେନ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୯୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଓଭାସୋ, ଞାଣଂ, ପୀତି, ପସ୍ସଦ୍ଧି, ସୁଖଂ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ପଗ୍ଗହୋ, ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଉପେକ୍ଖା, ନିକନ୍ତୀତି ଦସସୁ ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ପାତୁଭୂତେସୁ ତଥା ପାତୁଭୂତେ ଓଭାସାଦୟୋ ଦସ ଉପକ୍କିଲେସେ ‘‘ଅମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣମେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପଣ୍ଡିତୋ ପଞ୍ଞୱା ୟୋଗାୱଚରୋ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
୩୧୫୯. ଏତ୍ତାୱତା ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱୱତ୍ଥାନେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତନୟେନ । ତେସଂ ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ତୀହି ୱିସୁଦ୍ଧୀହି ସକସକୱିପସ୍ସନାନଂ ନାମରୂପତପ୍ପଚ୍ଚୟମଗ୍ଗାମଗ୍ଗାନଂ ତିଣ୍ଣଂ । ୱୱତ୍ଥାନେ କତେ ନିୟମେ କତେ । ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖଆତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଂ । ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ସିୟାତି ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ଲୋକିୟେନେୱ ଞାଣେନ ଅନୁବୋଧୱସେନ ନିଚ୍ଛୟୋ କତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସଙ୍ଖାତେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିଞାଣେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ।
୩୧୬୦-୧. ଏୱଂ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ସରୀରଭୂତାନି ନୱ ଞାଣାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦୟବ୍ବୟାତି ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୱସପ୍ପୱତ୍ତା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଉଦୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱୟେ ୱା ପୱତ୍ତା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ‘‘ଭଙ୍ଗା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଭୟଞ୍ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିବ୍ବିଦା ଚ ଭୟାଦୀନୱନିବ୍ବିଦା, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭୟତୋ ଅନୁପସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଭୟାନୁପସ୍ସନା ଚ ଦିଟ୍ଠଭୟାନଂ ଆଦୀନୱତୋ ପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ଚ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱେସୁ ନିବ୍ବେଦୱସେନ ପୱତ୍ତା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେହି ମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାୱସେନେୱ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାଞାଣଂ। ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥଂ ପୁନ ସଙ୍ଖାରତ୍ତୟପଟିଗ୍ଗହୱସପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା।
ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମେ ଭୟନନ୍ଦିୱିୱଜ୍ଜନୱସେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ, ସଚ୍ଚାନୁଲୋମୋ ତଦଧିଗମାୟ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ଚ କଲାପସମ୍ମସନଞାଣାଦୀନଂ ପୁରିମାନଂ ନୱନ୍ନଂ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା, ଉପରି ଚ ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମନତୋ ‘‘ଅନୁଲୋମଞାଣ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ନୱମଂ ଞାଣଞ୍ଚାତି ୟା ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ପହାନପରିଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା, ଅୟଂ ‘‘ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୩୧୬୨.ତତୋ ଅନୁଲୋମଞାଣତୋ ପରଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟଂ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ, ଅରିୟଗୋତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନତୋ ୱଡ୍ଢନତୋ ଚ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମନନ୍ତରମେୱ ଚ । ସନ୍ତିମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ସବ୍ବକିଲେସଦରଥାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଗ୍ଗିନୋ ଚ ୱୂପସମନିମିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସନ୍ତି’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାତଂ ନିରୋଧମାଲମ୍ବିତ୍ୱା । ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ତମୱିସୁଦ୍ଧିଞାଣଂ ଜାୟତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୬୩.ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିୟନ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନପରିୟୋସାନଂ । ତସ୍ସାତି ଞାଣଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ । ଫଲନ୍ତି ଫଲଚିତ୍ତଂ ଅନୁ ପଚ୍ଛା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ହୁତ୍ୱା ଜାୟତେ ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, କିରିୟାୱିସେସନଂ ୱା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନଂ ମରିୟାଦଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦନନ୍ତରମେୱ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନି । ଏୱଂ ଫଲଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗପରିୟନ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିୟନ୍ତଂ । ତଥାପି ଅଞ୍ଞେନ ଜୱନେନ ଅନନ୍ତରିକଂ ହୁତ୍ୱା ଫଲଜୱନାନମନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାନି ଅବ୍ବୋହାରିକାନି କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିୟନ୍ତଂ, ଫଲଂ ତସ୍ସାନୁଜାୟତେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନକିଲେସଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି । ତେସୁ ଏକେକଂ ଏକେକେନ ଜୱନୱାରେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନୱାରାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
୩୧୬୪.ତେନେୱ ଚ ଉପାୟେନାତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱିପସ୍ସନାନଂ ପଠମଂ ମଗ୍ଗୋ ଅଧିଗତୋ, ତେନେୱ ଉପାୟେନ । ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାୱେନ୍ତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ୟଥା ପଠମମଗ୍ଗଫଲାନି ପତ୍ତୋ, ତଥା । ସେସମଗ୍ଗଫଲାନି ଚାତି ଦୁତିୟାଦିମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ ପାପୁଣାତି ।
୩୧୬୫.ଇଚ୍ଚେୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତାତୀତକତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅମତଂ ଧମ୍ମଂ ଅୱେଚ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅସେସଂ ଅକୁସଲଂ ୱିଦ୍ଧଂସୟିତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପଜହିତ୍ୱା ତୟୋ ଭୱେ କାମଭୱାଦୀସୁ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିକନ୍ତିୟା ସୋସନୱସେନ ତୟୋ ଭୱେ ୱିସେସେନ ସୋସୟିତ୍ୱା ସୋ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେ ସୋସିତୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧକଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତଉପାଦିସେସରହିତତ୍ତା ନିରୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଉପେତି ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୟୋ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଗନ୍ଥଭୀରୁଜନାନୁଗ୍ଗହୱସେନ ୱିତ୍ଥାରୱଣ୍ଣନଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାମତ୍ତମେୱେତ୍ଥ କତଂ । ୱିତ୍ଥାରୱଣ୍ଣନା ପନସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ, ତବ୍ବଣ୍ଣନତୋ ଚ ଗହେତବ୍ବା ।
୩୧୬୬-୭.ୱିଞ୍ଞାସକ୍କମତୋ ୱାପୀତି ଅକ୍ଖରପଦୱାକ୍ୟସଙ୍ଖାତଗନ୍ଥରଚନକ୍କମତୋ ୱା । ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବାନମତ୍ଥୱିସେସାନଂ ପଟିପାଟିୱସେନ ୱା । ଅକ୍ଖରବନ୍ଧେ ୱାତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥଛନ୍ଦୋୱିଚିତିସତ୍ଥାନୁପାତେନ କାତବ୍ବାୟ ଅକ୍ଖରପଦରଚନାୟ, ଗାଥାବନ୍ଧେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୟଦି ଦିସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା ।
ତନ୍ତି ତଂ ‘‘ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ସମାନଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦିସ୍ସମାନାକାରେନେୱ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କଥଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗହେତବ୍ବମଦୋସତୋ’’ତି । ତସ୍ସ କାରଣମାହ ‘‘ମୟା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା, କତତ୍ତା ପନ ସବ୍ବସୋ’’ତି । ୟୋ ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଦୋସୋ ଦିସ୍ସତି ଖିତ୍ତଦୋସୋ ୱା ହୋତୁ ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗହଣଦୋସୋ ୱା, ନାପରଂ ଦୋସୋତି ଦୀପେତି । ତେନେତଂ ପକରଣଂ ସବ୍ବେସଂ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦାୟତନବହୁସ୍ସୁତାନଂ ସିକ୍ଖାକାମାନଂ ଥେରାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଭୂତତଂ ସୂଚେତି । ଅତ୍ତନୋ ପମାଣସୂଚନେନ ଅତ୍ତନା ୱିରଚିତସ୍ସ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସାପି ପମାଣତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସୱନୁଗ୍ଗହଧାରଣାଦୀସୁ ସୋତୁଜନଂ ନିୟୋଜେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନିୟା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟ
କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୱିଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୧୬୮-୭୮. ଏୱଂ ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟ, ସଂୱରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟ, ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ, ସୁଖଂ ସମାଧତ୍ଥାୟ, ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗତ୍ଥାୟ, ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପଅନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟା’’ତି (ପରି॰ ୩୬୫) ଦସ୍ସିତାନିସଂସପରମ୍ପରାନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପରିୟନ୍ତଂ ସାନିସଂସଂ ୱିନୟକଥଂ କଥେତ୍ୱା ତସ୍ସା ପମାଣତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୁତବୁଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ସନିଦାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; କଥା॰ ୮୦୬) ୱଚନତୋ ଭଗୱତୋ ଚରିତମନୁୱତ୍ତନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସେଟ୍ଠସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ସେଟ୍ଠସ୍ସାତି ଧନଧଞ୍ଞୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିଉପଭୋଗପରିଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ଗାମରାଜଧାନିଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁନଦିତଳାକାରାମାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପସତ୍ଥତରସ୍ସ । ନାଭିଭୂତେତି ମଜ୍ଝୱତ୍ତିତାୟ ନାଭିସଦିସେ । ନିରାକୁଲେତି ମଜ୍ଝୱତ୍ତିତାୟେୱ ପରିମଣ୍ଡଲାଦିସମ୍ଭୱତୋ ୱିଲୋପାଦିଆକୁଲରହିତେ । ସବ୍ବସ୍ସ ପନ ଲୋକସ୍ସ ରାମଣୀୟକେ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତେ ୱିୟ ରମଣୀୟତରେ ଭୂତମଙ୍ଗଲେ ଗାମେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ପୁନପି କିଂୱିସିଟ୍ଠେତି ଆହ ‘‘କଦଲୀ’’ତିଆଦି । କଦଲୀ ଚ ସାଲଞ୍ଚ ତାଲଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛୁ ଚ ନାଳିକେରା ଚ କଦଲୀ…ପେ॰… ନାଳିକେରା, ତେସଂ ୱନାନି କଦଲୀ…ପେ॰… ନାଳିକେରୱନାନି, ତେହି ଆକୁଲେ ଆକିଣ୍ଣେତି ଅତ୍ଥୋ । କମଲାନି ଚ ଉପ୍ପଲାନି ଚ କମଲୁପ୍ପଲାନି, ତେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା କମଲୁପ୍ପଲସଞ୍ଛନ୍ନା, ସଲିଲସ୍ସ ଆସୟା ସଲିଲାସୟା, କମଲୁପ୍ପଲସଞ୍ଛନ୍ନା ଚ ତେ ସଲିଲାସୟା ଚାତି କମଲ…ପେ॰… ସଲିଲାସୟା, ତେହି ସୋଭିତୋ କମଲୁପ୍ପଲସଞ୍ଛନ୍ନସଲିଲାସୟସୋଭିତୋ, ତସ୍ମିଂ ।
କାୱେରିୟା ଜଲଂ କାୱେରିଜଲଂ, କାୱେରିଜଲସ୍ସ ସମ୍ପାତୋ ପୱତ୍ତନଂ କାୱେରିଜଲସମ୍ପାତୋ, ତେନ ପରି ସମନ୍ତତୋ ଭୂତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ମହୀତଲଂ ଏତସ୍ସାତି କାୱେରିଜଲସମ୍ପାତପରିଭୂତମହୀତଲୋ, ତସ୍ମିଂ । ଇଦ୍ଧେତି ନାନାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମିଦ୍ଧେ । ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନେତି ସବ୍ବସୁଖୋପକରଣସମ୍ପନ୍ନେ । ମଙ୍ଗଲେତି ଜନାନଂ ଇଦ୍ଧିୱୁଦ୍ଧିକାରଣଭୂତେ । ଭୂତମଙ୍ଗଲେତି ଏୱଂନାମକେ ଗାମେ ।
ପୱରୋ ତିରତାରୀଣତଲାଦିଗଣେହି କୁଲାଚଲଚକ୍କଭୋଗିନା ଭୋଗୱଲୟସୀଦନ୍ତରସାଗରାଦି ଆକାରୋ ଏତାସନ୍ତି ପୱରାକାରା, ପାକାରା ଚ ପରିଖା ଚ ପାକାରପରିଖା, ପୱରାକାରା ଚ ତା ପାକାରପରିଖା ଚାତି ପୱରାକାରପାକାରପରିଖା, ତାହି ପରିୱାରିତୋ ପୱରାକାରପାକାରପରିଖାପରିୱାରିତୋ, ତସ୍ମିଂ । ଦସ୍ସନୀୟେତି ଦସ୍ସନାରହେ । ମନୋ ରମତି ଏତ୍ଥାତି ମନୋରମୋ, ତସ୍ମିଂ ।
ତୀରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ତୀରନ୍ତୋ, ତୀରମେୱ ୱା ଅନ୍ତୋ ତୀରନ୍ତୋ, ପୋକ୍ଖରଣିସୋବ୍ଭଉଦକୱାହକପରିଖାଦୀନଂ କୂଲପ୍ପଦେସୋ, ତୀରନ୍ତେ ରୁହିଂସୁ ଜାୟିଂସୂତି ତୀରନ୍ତରୁହା, ତୀରନ୍ତରୁହା ଚ ତେ ବହୁତ୍ତା ଅତୀରା ଅପରିଚ୍ଛେଦା ଚାତି ତୀରନ୍ତରୁହୱାତୀରା। ୱ-କାରୋ ସନ୍ଧିଜୋ, ତରୂନଂ ରାଜାନୋ ତରୁରାଜାନୋ, ତୀରନ୍ତରୁହୱାତୀରା ଚ ତେ ତରୁରାଜାନୋ ଚାତି ତୀରନ୍ତରୁହୱାତୀରତରୁରାଜାନୋ, ତେହି ୱିରାଜିତୋ ତୀରନ୍ତ…ପେ॰… ୱିରାଜିତୋ, ତସ୍ମିଂ, ପୁପ୍ଫୂପଗଫଲୂପଗଛାୟୂପଗେହି ମହାରୁକ୍ଖେହି ପଟିମଣ୍ଡିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୀରନ୍ତରୁହୱାନତରୁରାଜିୱିରାଜିତେ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତୀରନ୍ତରୁହାନଂ ୱାନତରୂନଂ ୱେତରୂପରୁକ୍ଖାନଂ ରାଜୀହି ପନ୍ତୀହି ପଟିମଣ୍ଡିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଜାନଂ ଗଣା ଦିଜଗଣା, ନାନା ଚ ତେ ଦିଜଗଣା ଚାତି ନାନାଦିଜଗଣା, ତେ ତତୋ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନାନାଦିଜଗଣାରାମୋ, ତସ୍ମିଂ, ସୁକକୋକିଲମୟୂରାଦିସକୁଣାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରମନଟ୍ଠାନଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାରାମମନୋରମେତି ନାନା ଅନେକେ ଆରାମା ପୁପ୍ଫଫଲାରାମା ନାନାରାମା, ତେହି ମନୋରମୋତି ନାନାରାମମନୋରମୋ, ତସ୍ମିଂ ।
ଚାରୂ ଚ ତେ ପଙ୍କଜା ଚାତି ଚାରୁପଙ୍କଜା, କମଲୁପ୍ପଲକୁମୁଦାଦୟୋ, ଚାରୁପଙ୍କଜେହି ସଂକିଣ୍ଣା ସଞ୍ଛନ୍ନା ଚାରୁପଙ୍କଜସଂକିଣ୍ଣା, ଚାରୁପଙ୍କଜସଂକିଣ୍ଣା ଚ ତେ ତଳାକା ଚେତି ଚାରୁପଙ୍କଜସଂକିଣ୍ଣତଳାକା, ତେହି ସମଲଙ୍କତୋ ୱିଭୂସିତୋ ଚାରୁ…ପେ॰… ସମଲଙ୍କତୋ, ତସ୍ମିଂ । ସୁନ୍ଦରୋ ମଧୁରୋ ରସୋ ଅସ୍ସାତି ସୁରସଂ, ସୁରସଞ୍ଚ ତଂ ଉଦକଞ୍ଚାତି ସୁରସୋଦକଂ, ସୁରସୋଦକେନ ସମ୍ପୁଣ୍ଣା ସୁରସୋଦକସମ୍ପୁଣ୍ଣା, ୱରା ଚ ତେ କୂପା ଚାତି ୱରକୂପା, ସୁରସୋଦକସମ୍ପୁଣ୍ଣା ଚ ତେ ୱରକୂପା ଚେତି ସୁରସୋଦକସମ୍ପୁଣ୍ଣୱରକୂପା, ତେହି ଉପସୋଭିତୋ ସୁରସୋ…ପେ॰… କୂପସୋଭିତୋ, ତସ୍ମିଂ ।
ୱିସେସେନ ଚିତ୍ରାତି ୱିଚିତ୍ରା, ୱିଚିତ୍ରା ଚ ତେ ୱିପୁଲା ଚାତି ୱିଚିତ୍ରୱିପୁଲା, ୱିଚିତ୍ରୱିପୁଲା ଚ ତେ ମଣ୍ଡପା ଚାତି…ପେ॰… ମଣ୍ଡପା, ଅତିସୟେନ ଉଗ୍ଗତା ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତା, ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତା ଚ ତେ ୱରମଣ୍ଡପା ଚାତି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗୱରମଣ୍ଡପା, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱଣ୍ଣଲୋପୋ, ୱିଚିତ୍ରୱିପୁଲା ଚ ତେ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗୱରମଣ୍ଡପା ଚାତି ୱିଚିତ୍ରୱିପୁଲଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗୱରମଣ୍ଡପା, ତେହି ମଣ୍ଡିତୋ ୱିଭୂସିତୋ ୱିଚିତ୍ର…ପେ॰… ମଣ୍ଡିତୋ, ତସ୍ମିଂ । ମଣ୍ଡଂ ସୂରିୟରସ୍ମିଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ମଣ୍ଡପୋ। ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୱାସୋ, ପାସାଦହମ୍ମିୟମାଳାଦୟୋ । ଅନେକେହୀତି ବହୂହି । ଅଚ୍ଚନ୍ତନ୍ତି ଅତିସୟେନ ।
ଧରଣୀତଲଂ ଭେତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତେନ ୱିୟ, ଖରଂ ଫରୁସଂ କେଲାସସିଖରଂ ଜିତ୍ୱା ଅୱହସନ୍ତେନ ୱିୟ ଥୂପେନ ଚ ଉପସୋଭିତେ ୱିହାରେତି ୟୋଜନା ।
ଅମ୍ବୁଂ ଦଦାତୀତି ଅମ୍ବୁଦୋ, ସରଦେ ଅମ୍ବୁଦୋ ସରଦମ୍ବୁଦୋ, ଥୁଲ୍ଲନତମହନ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସରଦମ୍ବୁଦେନ ସଙ୍କାସୋ ସରଦମ୍ବୁଦସଙ୍କାସୋ, ତସ୍ମିଂ । ସମ୍ମା ଉସ୍ସିତୋ ଉଗ୍ଗତୋତି ସମୁସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମିଂ । ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ, ୱସନ୍ତାନଞ୍ଚ ପସାଦଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୋସଂ ଜନେତୀତି ପସାଦଜନନଂ, ତସ୍ମିଂ । ଏତ୍ତାୱତା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୟ ପୱତ୍ତିତଦେସଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱସତା ମୟା’’ତି କତ୍ତାରଂ ।
ଦେୱଦତ୍ତଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୀହି କତାପରାଧସ୍ସ, ସୀତୁଣ୍ହାଦିପରିସ୍ସୟସ୍ସ ଚ ସହନତୋ, ସସନ୍ତାନଗତକିଲେସାଦୀନଂ ହନନତୋ ଚ ସୀହୋ ୱିୟାତି ସୀହୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚାତି ବୁଦ୍ଧସୀହୋ। ସେଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ୱା ସୀହ-ସଦ୍ଦୋ, ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ । ୱିନୟସ୍ସ ୱିନୟପିଟକସ୍ସ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ପାଠାଗତୋ ଚେୱ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୋ ଚ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ବୁଦ୍ଧସୀହନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ମହାଥେରଂ । ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା, ତେନ କତଆୟାଚନଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ବାହିରନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ବୁଦ୍ଧସୀହଂ ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହିତତ୍ଥାୟ ସମାସତୋ ୱରପାସାଦେ ୱସତା ମୟା କତୋତି ୟୋଜନା ।
କିମତ୍ଥାୟାତି ଆହ ‘‘ୱିନୟସ୍ସାୱବୋଧତ୍ଥଂ, ସୁଖେନେୱାଚିରେନ ଚା’’ତି, ଅନୁପାଦିସେସେନ ନିବ୍ବାନପରିୟନ୍ତାନିସଂସସ୍ସ ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଗନ୍ଥୱସେନ ସମାସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ସୁଖେନ ଚେୱ ଅଚିରେନ ଚ ଅୱବୋଧନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ପଧାନନିଦସ୍ସନଂ, ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ହେଟ୍ଠା –
‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ହିତତ୍ଥାୟ ସମାହିତୋ । ପୱକ୍ଖାମୀ’’ତି (ୱି॰ ୱି॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା ୨) –
ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ଇମିନା ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
୩୧୭୯. ଏୱଂ ଦେସକତ୍ତୁନିମିତ୍ତପୟୋଜନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାଲନିୟମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଚ୍ଚୁତା’’ତିଆଦି । ୱିକ୍କମନଂ ୱିକ୍କନ୍ତୋ, ୱିକ୍କମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚୁତଂ କେନଚି ଅନଭିଭୂତଂ, ତଞ୍ଚ ତଂ ୱିକ୍କନ୍ତଞ୍ଚାତି ଅଚ୍ଚୁତୱିକ୍କନ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚୁତସ୍ସ ନାରାୟନସ୍ସ ୱିୟ ଅଚ୍ଚୁତୱିକ୍କନ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଚ୍ଚୁତଚ୍ଚୁତୱିକ୍କନ୍ତୋ। କୋ ସୋ ? ରାଜା, ତସ୍ମିଂ । କଲମ୍ଭକୁଲଂ ନନ୍ଦୟତୀତି କଲମ୍ଭକୁଲନନ୍ଦନୋ, ତସ୍ମିଂ । ଇମିନା ତସ୍ସ କୁଲୱଂସୋ ନିଦସ୍ସିତୋ । କଲମ୍ଭକୁଲୱଂସଜାତେ ଅଚ୍ଚୁତଚ୍ଚୁତୱିକ୍କନ୍ତନାମେ ଚୋଳରାଜିନି ମହିଂ ଚୋଳରଟ୍ଠଂ ସମନୁସାସନ୍ତେ ସମ୍ମା ଅନୁସାସନ୍ତେ ସତି ତସ୍ମିଂ ଚୋଳରାଜିନି ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ସତି ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମୟା ଆରଦ୍ଧୋ ଚେୱ ସମାପିତୋ ଚାତି । ଇମିନା କାଲଂ ନିଦସ୍ସେତି ।
୩୧୮୦. ଇଦାନି ଇମଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପକରଣଂ କରୋନ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ସକଲଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ୟଥା ସିଦ୍ଧିଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମସଂୟୁତା କୁସଲନିସ୍ସିତା ସଙ୍କପ୍ପା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥା ୱା ସବ୍ବେ ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ସିଜ୍ଝନ୍ତୁ ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୂତି ୟୋଜନା ।
୩୧୮୧. ତେନେୱ ପୁଞ୍ଞପ୍ଫଲଭାୱେନ ସକଲଲୋକହିତେକହେତୁନୋ ଭଗୱତୋ ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିମାସୀସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟାୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ମନ୍ଦାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ସୀତସିନିଦ୍ଧଏକପବ୍ବତରାଜା । କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଦାରିତୋ ନିଗ୍ଗମପ୍ପଦେସୋ ‘‘କନ୍ଦରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀତସିନିଦ୍ଧୱିପୁଲପୁଲିନତଲେହି, ସନ୍ଦମାନସାତସୀତଲପସନ୍ନସଲିଲେହି, କୀଳମାନନାନପ୍ପକାରମଚ୍ଛଗୁମ୍ବେହି, ଉଭୟତୀରପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଲଙ୍କତତରୁଲତାୱନେହି, କୂଜମାନସୁକସାଲିକକଓକିଲମୟୂରହଂସାଦିସକୁନ୍ତାଭିରୁତେହି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଭମନ୍ତଭମରାମୱଜ୍ଜାହି ଚ ଚାରୁ ମନୁଞ୍ଞା କନ୍ଦରା ଏତସ୍ସାତି ଚାରୁକନ୍ଦରୋ । କଲି ୱୁଚ୍ଚତି ଅପରାଧୋ, ତଂ ସାସତି ହିଂସତି ଅପନେତୀତି କଲିସାସନଂ । ‘‘କଲୁସାସନ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । କଲୁସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାପଂ, ତଂ ଅସତି ୱିକ୍ଖିପତି ଦୂରମୁସ୍ସାରୟତୀତି କଲୁସାସନଂ, ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଂ ତିୱିଧସାସନଂ ।
୩୧୮୨. ଏୱଂ ଓକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥହିତସାଧକସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତେନେୱ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ଥହେତୁମାସୀସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାଲେ’’ତିଆଦି । କାଲେତି ସସ୍ସସମିଦ୍ଧୀନଂ ଅନୁରୂପେ କାଲେ । ସମ୍ମା ପୱସ୍ସନ୍ତୂତି ଅୱୁଟ୍ଠିଅତିୱୁଟ୍ଠିଦୋସରହିତା ୟଥା ସସ୍ସାଦୀନି ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠିଧାରଂ ପୱସ୍ସନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସ୍ସୱଲାହକାତି ୱସ୍ସୱଲାହକାଧିଟ୍ଠିତା ପଜ୍ଜୁନ୍ନଦେୱପୁତ୍ତା । ମହୀପାଲାତି ରାଜାନୋ । ଧମ୍ମତୋତି ଦସରାଜଧମ୍ମତୋ । ସକଲଂ ମହିନ୍ତି ପଥୱିନିସ୍ସିତସବ୍ବଜନକାୟଂ ।
୩୧୮୩. ଏୱଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିସାଧନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଦିତଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନୱସେନେୱ ପୁଞ୍ଞପରିଣାମଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ୱିରଚିତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିନିଚ୍ଛୟମାହ । ସାରଭୂତନ୍ତି ସୀଲସାରାଦିତିୱିଧସିକ୍ଖାସାରସ୍ସ ପକାସନତୋ ହତ୍ଥସାରମିୱ ଭୂତଂ । ହିତନ୍ତି ତଦତ୍ଥେ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନାୱସାନସ୍ସ ହିତସ୍ସ ଆୱହନତୋ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ୱୂପସମନତୋ ଅମତୋସଧଂ ୱିୟ ହିତଂ । ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥାନଂ ୱିନୟନାଦୀହି ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ । କରୋନ୍ତେନାତି ରଚୟନ୍ତେନ ମୟା । ୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପତ୍ତନ୍ତି କାରକଂ ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ, ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିପ୍ଫାଦନତୋ ୱା ‘‘ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ୟଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଅପରିମେୟ୍ୟଭୱପରିୟନ୍ତଂ ପସୁତଂ ଅଧିଗତଂ । ତେନ ପୁଞ୍ଞେନ ହେତୁଭୂତେନ । ଅୟଂ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ସକଲୋପି ସତ୍ତଲୋକୋ । ମୁନିନ୍ଦପ୍ପୟାତନ୍ତି ମୁନିନ୍ଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସମ୍ପତ୍ତଂ । ୱୀତସୋକନ୍ତି ୱିଗତସୋକଂ । ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସଉପାୟାସାଦୀହି ୱିଗତତ୍ତା, ତେସଂ ନିକ୍କମନନିମିତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅପଗତସୋକାଦିସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ । ସିୱଂ ପୁରଂ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପାପୁଣାତୁ ସଚ୍ଛିକରୋତୁ, କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ, ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଚ ପରିନିବ୍ବାତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେନାତିଆଦି ପକରଣକାରକସ୍ସ ପଭୱସୁଦ୍ଧିବାହୁସଚ୍ଚାଦିଗୁଣମୁଖେନ ପକରଣେ ଗାରୱଂ ଜନେତୁକାମେନ ଏତସ୍ସ ସିସ୍ସେନ ଠପିତଂ ୱାକ୍ୟଂ ।
ତତ୍ଥ ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେନାତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିମ୍ହି ଜାତୋ, ତତ୍ଥ ୱିଦିତୋ, ତତୋ ଆଗତୋତି ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟୋ, ତେନ । ବ୍ୟାକରଣମୱେଚ୍ଚ ଅଧୀତୱାତି ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ, ପରମୋ ଚ ଉତ୍ତମୋ ଚ ସୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ ଚାତି ପରମୱେୟ୍ୟାକରଣୋ, ତେନ । ତୀଣି ପିଟକାନି ସମାହଟାନି, ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମାହାରୋ ୱା ତିପିଟକଂ, ନୀୟନ୍ତି ବୁଜ୍ଝୀୟନ୍ତି ସେୟ୍ୟତ୍ଥିକେହୀତି ନୟା, ନୟନ୍ତି ୱା ଏତେହି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିସେସେନାତି ନୟା, ପାଳିନୟଅତ୍ଥନୟଏକତ୍ତନୟାଦୟୋୱ, ତିପିଟକେ ଆଗତା ନୟା ତିପିଟକନୟା, ୱିଧାନଂ ପସାସନଂ, ପୱତ୍ତନଂ ୱା ୱିଧି, ତିପିଟକନୟାନଂ ୱିଧି ତିପିଟକନୟୱିଧି, ତିପିଟକନୟୱିଧିମ୍ହି କୁସଲୋ ତିପିଟକନୟୱିଧିକୁସଲୋ, ତେନ ।
ପରମା ଚ ତେ କୱିଜନା ଚାତି ପରମକୱିଜନା, ପରମକୱିଜନାନଂ ହଦୟାନି ପରମକୱିଜନହଦୟାନି, ପଦୁମାନଂ ୱନାନି ପଦୁମୱନାନି, ପରମକୱିଜନହଦୟାନି ଚ ତାନି ପଦୁମୱନାନି ଚାତି ପରମକୱିଜନହଦୟପଦୁମୱନାନି, ତେସଂ ୱିକସନଂ ବୋଧଂ ସୂରିୟୋ ୱିୟ କରୋତୀତି ପରମକୱିଜନହଦୟପଦୁମୱନୱିକସନକରୋ, ତେନ । କୱୀ ଚ ତେ ୱରା ଚାତି କୱିୱରା, କୱୀନଂ ୱରାତି ୱା କୱିୱରା, କୱିୱରାନଂ ୱସଭୋ ଉତ୍ତମୋ କୱିୱରୱସଭୋ, ତେନ, କୱିରାଜରାଜେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରମା ଚ ସା ରତି ଚାତି ପରମରତି, ପରମରତିଂ କରୋନ୍ତୀତି ପରମରତିକରାନି, ୱରାନି ଚ ତାନି ମଧୁରାନି ଚାତି ୱରମଧୁରାନି, ୱରମଧୁରାନି ଚ ତାନି ୱଚନାନି ଚାତି ୱରମଧୁରୱଚନାନି, ପରମରତିକରାନି ଚ ତାନି ୱରମଧୁରୱଚନାନି ଚାତି ପରମରତିକରୱରମଧୁରୱଚନାନି, ଉଗ୍ଗିରଣଂ କଥନଂ ଉଗ୍ଗାରୋ, ପରମରତିକରୱରମଧୁରୱଚନାନଂ ଉଗ୍ଗାରୋ ଏତସ୍ସାତି ପରମ…ପେ॰… ୱଚନୁଗ୍ଗାରୋ, ତେନ । ଉରଗପୁରଂ ପରମପୱେଣିଗାମୋ ଅସ୍ସ ନିୱାସୋତି ଉରଗପୁରୋ, ତେନ । ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନାତି ଏୱଂନାମକେନ ଥେରେନ, ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଦତ୍ତତ୍ଥେରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ରଚିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚାୟଂ ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନୀ ନାମ
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ।
ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟ-ଟୀକା ସମତ୍ତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟ-ଟୀକା
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା
(କ)
ଦେୱାତିଦେୱଂ ସୁଗତଂ, ଦେୱବ୍ରହ୍ମିନ୍ଦୱନ୍ଦିତଂ ।
ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦଂ, ନତ୍ୱା ୱଟ୍ଟାତିତଂ ଗଣଂ ॥
(ଖ)
ୱନ୍ଦନାମୟପୁଞ୍ଞେନ, କମ୍ମେନ ରତନତ୍ତୟେ ।
ଛେତ୍ୱା ଉପଦ୍ଦୱେ ସବ୍ବେ, ଆରଭିସ୍ସଂ ସମାହିତୋ ॥
(ଗ)
ଥେରେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନ, ରଚିତସ୍ସ ସମାସତୋ ।
ସଂୱଣ୍ଣନମସଂକିଣ୍ଣଂ, ଉତ୍ତରସ୍ସ ୟଥାବଲଂ ॥
୧. ଅଥାୟମାଚରିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିରଚିତେ ୱିନୟେ ତସ୍ସୁପନିସ୍ସୟେ ୱିନୟପିଟକେ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଉତ୍ତରପକରଣଂ ୱଣ୍ଣୟିତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ଅନ୍ତରାୟନିୱାରଣେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତସାଧନତ୍ଥଂ ରତନତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ପକରଣାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଚରିୟେହି ବହୁଧା ପପଞ୍ଚିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ସମାସତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ନ ତଂ ଇଧ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ପକରଣାଭିଧେୟ୍ୟ କରଣପ୍ପକାରପୟୋଜନାନିପି ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତନୟାନୁସାରେନ ଇଧାପି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସମ୍ବନ୍ଧାଦିଦସ୍ସନମୁଖେନ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନମେୱେତ୍ଥ କରିସ୍ସାମି ।
ଜିନଂ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ଗଣଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉତ୍ତରଂ ଦାନି କରିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂୱିସିଟ୍ଠଂ ଜିନଂ, ଧମ୍ମଂ, ଗଣଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ସତ୍ତା ଆସତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗିତାତି ସତ୍ତା, ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୱୋହାରତୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତତିଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ସମ୍ମୁତି ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପନ କାମାୱଚରାଦିଭୂମିୱସେନ, ନିରୟାଦିପଦେସୱସେନ, ଅହେତୁକାଦିପଟିସନ୍ଧିୱସେନାତି ଏୱମାଦୀହି ଅନନ୍ତପଭେଦା । ତେସୁ ଖୀଣାସୱାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିବ୍ବଚନତ୍ଥେନ ସତ୍ତୱୋହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ତଥାପି ତେ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱା ତଂସଦିସତ୍ତା ୱା ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବେ ଚ ତେ ସତ୍ତା ଚା ତି ସବ୍ବସତ୍ତା। ଉଦ୍ଧଟତମତ୍ତା, ଉଗ୍ଗତତମତ୍ତା, ସେଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ଉତ୍ତମୋ, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ରୂପାରୂପଗୁଣେହି ଉତ୍ତମୋ, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ୱା ଉତ୍ତମୋ ପୱରୋ ସେଟ୍ଠୋତି ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ । ‘‘ଜିନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।
ପୁନପି କିଂୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧୀର’’ନ୍ତି । ଧୀ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ଈରତି ୱତ୍ତତୀତି ଧୀରୋ, ତଂ । ତାଦିଭାୱେନ ଇନ୍ଦଖୀଲସିନେରୁଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ ଭୁସୱାତେନ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ଧୀରଂ, ଧିତିସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସେୱ ୱିସେସନଂ ।
ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେହି ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣସଂକିତ୍ତନେନ ଥୋମେତ୍ୱା । ସିରସାତି ଭତ୍ତିଭାୱନତୁତ୍ତମଙ୍ଗେନ କରଣଭୂତେନ । ଇମିନା ୱିସେସତୋ କାୟପଣାମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଗୁଣସଂକିତ୍ତନେନ ୱଚୀପଣାମୋ, ଉଭୟପଣାମେହି ନାନନ୍ତରିୟକତାୟ ମନୋପଣାମୋପି ଦସ୍ସିତୋ ଚ ହୋତି ।
ଜିନନ୍ତି ଦେୱପୁତ୍ତକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁଖନ୍ଧମାରସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚୱିଧେ ମାରେ ବଲୱିଧମନସମଉଚ୍ଛେଦପହାନସହାୟୱେକଲ୍ଲନିଦାନୋପଚ୍ଛେଦୱିସୟାତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ଜିତୱାତି ଜିନୋ, ତଂ ।
‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ନିବ୍ବଚନାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋୱ । ଅଧମ୍ମୱିଦ୍ଧଂସନ୍ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ, ତଂ ଅକୁସଲସଙ୍ଖାତଂ ଅଧମ୍ମଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ୱିନାସେତି ପଜହତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନେନାତି ଅଧମ୍ମୱିଦ୍ଧଂସୋ, ସପରିୟତ୍ତିକୋ ନୱଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ । ପରିୟତ୍ତି ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପହାନାନଂ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ଫଲୂପଚାରେନ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅଧମ୍ମୱିଦ୍ଧଂସଂ । ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।
ଗଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମୂହଂ, ସଙ୍ଘନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗଣନାସନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ମତ୍ଥେନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗଣା, କିଲେସା ରାଗଦୋସମୋହା, ତେ ଅଙ୍ଗଣେ ନାସେତି ୟଥାୟୋଗଂ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନେହି ପଜହତୀତି ଅଙ୍ଗଣନାସନୋ, ତଂ । ‘‘ଗଣ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।
୨. ମୟା ୱିନୟସ୍ସ ୟୋ ସାରୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ରଚିତୋ, ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ, ସବ୍ବେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ଉତ୍ତମୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ସବ୍ବାନୁତ୍ତରୋ, ତଂ । ଉତ୍ତରଂ ପକରଣଂ ଇଦାନି କରିସ୍ସାମୀତି ୟୋଜନା ।
୩.ଭଣତୋତି ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପଗୁଣଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ପଠତୋତି ପଠନ୍ତସ୍ସ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ । ପୟୁଞ୍ଜତୋତି ତତ୍ଥ ପକାରେନ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ୱା । ସୁଣତୋତି ପରେହି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ । ଚିନ୍ତୟତୋତି ୟଥାସୁତଂ ଅତ୍ଥତୋ, ସଦ୍ଦତୋ ଚ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଅବୁଦ୍ଧସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୱଡ୍ଢନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ଅବୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ୱିନୟେ ଅପ୍ପକତଞ୍ଞୁନୋ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିଜନସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧିୱଡ୍ଢନଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିନିପ୍ଫାଦକଂ । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ କତପରିଚୟତ୍ତା ପଞ୍ଞୱତୋ ଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୱଡ୍ଢନଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ପଞ୍ଞାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପାଦନେନ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱସାଧକଂ । ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ୱଦତୋ କଥେନ୍ତସ୍ସ ମେ ମମ ସନ୍ତିକା ନିରତା ୱିନିଚ୍ଛୟେ, ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ୱା ୱିସେସେନ ରତା ନିବୋଧଥ ଜାନାଥ ସୁତମୟଞାଣଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେଥାତି ସୋତୁଜନଂ ସୱନେ ନିୟୋଜେତି ।
ମହାୱିଭଙ୍ଗସଙ୍ଗହକଥାୱଣ୍ଣନା
୪. ଏୱଂ ସୋତୁଜନଂ ସୱନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଂ ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମେଥୁନ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘କତି ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା, ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା, ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା, ଅନୁମତି, କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ତସ୍ସା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
୫. ଏୱଂ ଗଣନାୱସେନ ଦସ୍ସିତାନଂ ‘‘ଭୱେ’’ତିଆଦି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ । ଖେତ୍ତେତି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅଲ୍ଲୋକାସେ ତିଲବୀଜମତ୍ତେପି ପଦେସେ । ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ଭୱେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଅଫୁସନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬.‘‘ଅଦିନ୍ନଂଆଦିୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦୟୋପି ୱୁତ୍ତନୟାୟେୱ ।
୭.ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନେ ୱାପୀତି ପୋରାଣକସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚମାସେ, ତଦଗ୍ଘନକେ ୱା । ଅଧିକେ ୱାତି ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକେ ୱା ତଦଗ୍ଘନକେ ୱା । ଅଦିନ୍ନେ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଅୱହାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଅୱହଟେ ପରାଜୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମାସେ ୱା ଊନମାସେ ୱା ତଦଗ୍ଘନକେ ୱା ଦୁକ୍କଟଂ । ତତୋ ମଜ୍ଝେତି ପଞ୍ଚମାସକତୋ ମଜ୍ଝେ । ପଞ୍ଚ ମାସା ସମାହଟା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମାସାନଂ ସମାହାରୋତି ୱା ପଞ୍ଚମାସଂ, ପଞ୍ଚମାସଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନଂ, ପଞ୍ଚମାସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନଂ, ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋୟଂ, ତସ୍ମିଂ । ମାସେ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ମାସୋ ଚ ମାସଗ୍ଘନକଞ୍ଚ ମାସମାସଗ୍ଘନକୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମାସେ’’ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ, ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନେ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ପୋରାଣକସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସେୱ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୱସେନ ପଞ୍ଚମାସନିୟମୋ କାତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଭଗୱତା ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପବ୍ବଜିତଂ ପୁରାଣୱୋହାରିକମହାମତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘କିତ୍ତକେନ ୱତ୍ଥୁନା ରାଜା ମାଗଧୋ ସେନିୟୋ ବିମ୍ବିସାରୋ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ହନତି ୱା ବନ୍ଧତି ୱା ପବ୍ବାଜେତି ୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ‘‘ପାଦେନ ୱା ପାଦାରହେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେନେୱ ପମାଣେନ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ –
‘‘ପଞ୍ଚମାସକୋ ପାଦୋତି ପାଳିଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ‘ତଦା ରାଜଗହେ ୱୀସତିମାସକୋ କହାପଣୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମାସକୋ ପାଦୋ’ । ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବଜନପଦେସୁ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ ‘ପାଦୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ପୋରାଣକସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ୱସେନ, ନ ଇତରେସଂ ଦୁଦ୍ରଦାମକାଦୀନଂ । ତେନ ହି ପାଦେନ ଅତୀତା ବୁଦ୍ଧାପି ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସୁଂ, ଅନାଗତାପି ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତି । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା ପାରାଜିକେ ୱା ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଇମାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂନି, ଇମାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି, ଇତୋ ଊନଂ ୱା ଅତିରେକଂ ୱା ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଭଗୱାପି ଧନିୟଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ପାଦେନେୱ ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୮) ୱୁତ୍ତଂ ।
ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଞ୍ଚ –
‘‘ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇମିନାୱ ସବ୍ବଜନପଦେସୁ କହାପଣସ୍ସେୱ ୱୀସତିମୋ ଭାଗୋମାସକୋତି ଇଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୋରାଣସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପାଦିତା ନୀଲକହାପଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁଦ୍ରଦାମେନ ଉପ୍ପାଦିତୋ ଦୁଦ୍ରଦାମକୋ । ସୋ କିର ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ତିଭାଗଂ ଅଗ୍ଘତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ନୀଲକହାପଣା ନ ସନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ନୀଲକହାପଣୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ନୀଲକହାପଣାନଂ ୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଚ ଅୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଚ ସମାନଅଗ୍ଘୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଭଣ୍ଡଂ ନୀଲକହାପଣେନ ସମାନଗ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗଗ୍ଘନକଂ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ପାଦଗ୍ଘନକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୮୮) ଅୟମତ୍ଥୋୱ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ କହାପଣଂ ନାମ କରୋନ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣେନପି କରୋନ୍ତି ରଜତେନପି ତମ୍ବେନପି ସୁୱଣ୍ଣରଜତତମ୍ବମିସ୍ସକେନପି। ତେସୁ କତରଂ କହାପଣଂ ନୀଲକହାପଣନ୍ତି ? କେଚି ତାୱ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣକହାପଣ’’ନ୍ତି । କେଚି ‘‘ମିସ୍ସକକହାପଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣକହାପଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁନା ପାଦେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକଲକ୍ଖଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, କାଲଦେସପରିଭୋଗାଦିୱସେନ ଅଗ୍ଘନାନତ୍ତଂ ପାଦସ୍ସେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଭଗୱତା ହି ଧମ୍ମିକରାଜୂହି ହନନବନ୍ଧନପବ୍ବାଜନାନୁରୂପେନେୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନ ଇତରଥା । ତସ୍ମା ଏସା ସବ୍ବଦା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀତି ସୁୱଣ୍ଣମୟସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥେନ ପାଦେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘ମିସ୍ସକକହାପଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ପନ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ –
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତଦା ରାଜଗହେ ୱୀସତିମାସକୋ କହାପଣୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମାସକୋ ପାଦୋ । ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବଜନପଦେସୁ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ ‘ପାଦୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ପୋରାଣକସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ୱସେନ, ନ ଇତରେସଂ ଦୁଦ୍ରଦାମକାଦୀନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୮) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଞ୍ଚ –
‘‘ପୋରାଣସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପାଦିତା ନୀଲକହାପଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୮୮) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ‘‘ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପତ୍ୱା ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚ ମିସ୍ସକକହାପଣୋୟେୱ ନୀଲକହାପଣୋ । ତତ୍ଥେୱ ହି ପୋରାଣସତ୍ଥୱିହିତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଦିସ୍ସତି । କଥଂ ? ପଞ୍ଚ ମାସା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ, ତଥା ରଜତସ୍ସ, ଦସ ମାସା ତମ୍ବସ୍ସାତି ଏତେ ୱୀସତି ମାସେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ ୱୀହିମତ୍ତଂ ଲୋହଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅକ୍ଖରାନି ଚ ହତ୍ଥିଆଦୀନମଞ୍ଞତରଞ୍ଚ ରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତୋ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ନୀଲକହାପଣୋ ନାମ ହୋତୀତି ।
ସିକ୍ଖାଭାଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ଚ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ପାଦୋ ନାମ ପଞ୍ଚ ମାସା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସା’’ତି ପୁରିମପକ୍ଖୱାଦୀନଂ ମତେନ ପାଠୋ ଲିଖିତୋ । କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦୁତିୟପକ୍ଖୱାଦୀନଂ ମତେନ ‘‘ପଞ୍ଚ ମାସା ହିରଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ ଲିଖିତୋ । ସୀହଳଭାସାୟ ପୋରାଣକେହି ଲିଖିତାୟ ସାମଣେରସିକ୍ଖାୟ ପନ –
‘‘ପୋରାଣକସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ, ପୋରାଣକେ ରତନସୁତ୍ତାଭିଧାନକସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତକହାପଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପତୋ ‘ସୁୱଣ୍ଣରଜତତମ୍ବାନି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତକହାପଣଂ କହାପଣଂ ନାମା’ତି ଚ ‘ସାମଣେରାନମୁପସମ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି କୋ ୱିସେସୋ’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘ସାମଣେରାନଂ ଦସିକସୁତ୍ତେନାପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱୀସତିୱୀହିମତ୍ତେନା’’ତି –
ଚ ୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
ତଂ ପନ ସୁୱଣ୍ଣମାସକୱସେନ ଅଡ୍ଢତିୟମାସକଂ ହୋତି, ପଞ୍ଚମାସକେନ ଚ ଭଗୱତା ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ ସବ୍ବଦେସେସୁ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସବ୍ବଦେସସାଧାରଣେନ ତସ୍ସ ମିସ୍ସକକହାପଣସ୍ସ ପଞ୍ଚମାସପାଦଗ୍ଘନକେନ ସୁୱଣ୍ଣେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନିୟମିତେ ସବ୍ବଦେସୱାସୀନଂ ଉପକାରାୟ ହୋତୀତି ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ । ଅୟମେୱ ନିୟମୋ ସୀହଳାଚରିୟୱାଦେହି ସାରୋତି ଗହିତୋ । ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାଗରୁକେହି ସବ୍ବତ୍ଥ ପେସଲେହି ୱିନୟଧରେହି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ହେମରଜତତମ୍ବେହି, ସତ୍ଥେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅହାପେତ୍ୱା କତୋ ୱୀସ-ମାସୋ ନୀଲକହାପଣୋ ॥
ହେମପାଦଂ ସଜ୍ଝୁପାଦଂ, ତମ୍ବପାଦଦ୍ୱୟଞ୍ହି ସୋ ।
ମିସ୍ସେତ୍ୱା ରୂପମପ୍ପେତ୍ୱା, କାତୁଂ ସତ୍ଥେସୁ ଦସ୍ସିତୋ ॥
‘ଏଲା’ତି ୱୁଚ୍ଚତେ ଦୋସୋ, ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ତଥୀରିତୋ ।
ତସ୍ସ ପାଦୋ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ, ୱୀସୱୀହଗ୍ଘନୋ ମତୋ ॥
ୟସ୍ମିଂ ପନ ପଦେସେ ସୋ, ନ ୱତ୍ତତି କହାପଣୋ ।
ୱୀସସୋୱଣ୍ଣୱୀହଗ୍ଘଂ, ତପ୍ପାଦଗ୍ଘନ୍ତି ୱେଦିୟଂ ॥
ୱୀସସୋୱଣ୍ଣୱୀହଗ୍ଘଂ, ଥେନେନ୍ତା ଭିକ୍ଖୱୋ ତତୋ ।
ଚୱନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଗୁଣା, ଇଚ୍ଚାହୁ ୱିନୟଞ୍ଞୁନୋ’’ତି ॥
୯.ଓପାତନ୍ତି ଆୱାଟଂ । ଦୁକ୍ଖେ ଜାତେତି ୟୋଜନା ।
୧୦.ଉତ୍ତରିଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ମଜ୍ଝପଦଲୋପଂ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଉତ୍ତରିଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ । ଅତ୍ତୁପନାୟିକନ୍ତି ଅତ୍ତନି ତଂ ଉପନେତି ‘‘ମୟି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସମୁଦାଚରନ୍ତୋ, ଅତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଉପନେତି ‘‘ଅହଂ ଏତ୍ଥ ସନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମୁଦାଚରନ୍ତୋତି ଅତ୍ତୁପନାୟିକୋ, ତଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ, ଏୱଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୧.ପରିୟାୟେତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୨୮୭) ପରିୟାୟଭଣନେ । ଞାତେତି ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭଣତି, ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞୁମ୍ହି ମନୁସ୍ସଜାତିକେ ଅଚିରେନ ଞାତେ । ନୋ ଚେତି ନୋ ଚେ ଜାନାତି ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ଚେତେତି, ଉପକ୍କମତି, ମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟେ ପୁଣ୍ଣେ ଗରୁକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱଙ୍ଗେ ଚେତେତି, ଉପକ୍କମତି ୟଦି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ପୟୋଜେତ୍ୱା ଉପକ୍କମିତୁଂ ଅଙ୍ଗଜାତାମସନଂ, ପରସ୍ସ ଆଣାପନନ୍ତି ଏୱରୂପେ ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକପୟୋଗେ ।
୧୪. ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପରୂପରି ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନଂ ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ତଂ ଅୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ମୟମ୍ପି ୟଦେତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତମନୁତ୍ତାନତ୍ଥଞ୍ଚ, ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
୧୫.କାୟେନାତି ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ । କାୟନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା କାୟଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘କାୟବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ।
୧୬. ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧେନ ଇତ୍ଥିୟା କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ଫୁଟ୍ଠେ ତୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭.ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗାନଂ ।
୧୮.ୱଣ୍ଣାଦିଭଞ୍ଞେତି ୱଣ୍ଣାଦିନା ଭଣନେ । କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ୱଣ୍ଣାଦିନା ଭଞ୍ଞେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୯.ଅତ୍ତକାମଚରିୟାୟାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ।
୨୦. ପଣ୍ଡକସ୍ସ ସନ୍ତିକେପି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦତୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟୋଜନା । ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସାପି ସନ୍ତିକେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୧. ଇତ୍ଥିପୁରିସାନମନ୍ତରେ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରଣଭାୱଂ ସମାପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀମଂସାପଚ୍ଚାହରଣକତ୍ତିକେ ସମ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ବୁଧୋ ଗରୁକଂ ନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା ।
୨୨.ଦ୍ୱଙ୍ଗସମାୟୋଗେତି ତୀସ୍ୱେତେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୟଥାକଥଞ୍ଚି ସମାୟୋଗେ । ଅଙ୍ଗେ ସତି ପନେକସ୍ମିନ୍ତି ତିଣ୍ଣମେକସ୍ମିଂ ପନ ଅଙ୍ଗେ ସତି ।
୨୪.ପୟୋଗେତି ‘‘ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ କୁଟିଂ, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ମହଲ୍ଲକୱିହାରଞ୍ଚ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପକରଣତ୍ଥଂ ଅରଞ୍ଞଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପୟୋଗେ । ଏକପିଣ୍ଡେ ଅନାଗତେତି ସବ୍ବପରିୟନ୍ତିମଂ ପିଣ୍ଡଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୫. ଇଧ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୬.ଓକାସଂନ ଚ କାରେତ୍ୱାତି ‘‘କରୋତୁ ମେ, ଆୟସ୍ମା, ଓକାସଂ, ଅହଂ ତେ ୱତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଏୱଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଓକାସଂ ଅକାରାପେତ୍ୱା ।
୨୮.ଅଞ୍ଞଭାଗିୟେତି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟପଦେନ ଉପଲକ୍ଖିତସିକ୍ଖାପଦେ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ରପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୯. ‘‘ସମନୁଭାସନାୟ ଏୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ନ ପଟିନିସ୍ସଜନ୍ତି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜନ୍ତୋ ।
୩୦. ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପନ୍ନୋ ସିୟା, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲତଂ ଆପନ୍ନୋ ସିୟା, କମ୍ମୱାଚାୟ ଓସାନେ ଗରୁକଂ ଆପନ୍ନୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଥୁଲ୍ଲତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିଉପଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ।
୩୧. ଚତୂସୁ ୟାୱତତିୟକେସୁ ପଠମେ ଆପତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତେନପି ଏକପରିଚ୍ଛେଦତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ତେସୁ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭେଦାନୁୱତ୍ତକେ’’ତିଆଦି ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩୨.ଅତିରେକଚୀୱରନ୍ତି ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ, ଅୱିକପ୍ପିତଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗପମାଣଂ ଚୀୱରଂ ଲଦ୍ଧା ଦସାହଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ଏକମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତିଚୀୱରେନ ଏକରତ୍ତିମ୍ପି ୱିନା ୱସନ୍ତୋ ଏକମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଇଦଞ୍ଚ ଜାତିୱସେନ ଏକତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତୀନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା ।
୩୩.ଗହେତ୍ୱାକାଲଚୀୱରନ୍ତି ଅକାଲଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ମାସନ୍ତି ସତିୟା ପଚ୍ଚାସାୟ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ମାସଂ । ଅତିକ୍କମନ୍ତୋତି ସତିୟାପି ପଚ୍ଚାସାୟ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋମାସେ ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ତିଂସଦିୱସାନି ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ, ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସଂ ଅରୁଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକତିଂସମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଉଦୀରିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୩୪.ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁରାଣଚୀୱରନ୍ତି ଏକୱାରମ୍ପି ପରିଭୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନମଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ।
୩୫.ପୟୋଗସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ଧୋୱା’’ତିଆଦିକେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗେ, ଏୱଂ ଆଣତ୍ତାୟ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉଦ୍ଧନାଦିକେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପୟୋଗେ ଚ । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ପାଚିତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୩୬.ପଟିଗଣ୍ହତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା’’ତି ୟୋଜନା ।
୩୮.ପୟୋଗସ୍ମିନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନପୟୋଗେ । ୱିଞ୍ଞାପିତେତି ୱିଞ୍ଞାପିତଚୀୱରେ ପଟିଲଦ୍ଧେ ।
୩୯.ଭିକ୍ଖୂତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ୱା ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁ । ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତୋ ଉତ୍ତରିଂ ।
୪୧.ପୟୋଗେତି ୱିକପ୍ପନାପଜ୍ଜନପୟୋଗେ ।
୪୨.ଦୁୱେତି ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟୱସେନ ଦୁୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୪୪.ପୟୋଗେତି ଅନୁଞ୍ଞାତପୟୋଗତୋ ଅତିରେକାଭିନିପ୍ଫାଦନପୟୋଗେ । ଲାଭେତି ଚୀୱରସ୍ସ ପଟିଲାଭେ ।
କଥିନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ପଠମା ।
୪୫. କୋସିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି କରଣକାରାପନପୟୋଗେ । ଲାଭେତି କତ୍ୱା ୱା କାରେତ୍ୱା ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନେ ।
୪୬. ‘‘ଗହେତ୍ୱା ଏଳକଲୋମାନୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ।
୪୭.ଅଞ୍ଞାୟାତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ‘‘ଧୋୱାପେତି ଏଳଲୋମକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏଳଲୋମକନ୍ତି ଏଳକଲୋମାନି । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ କ-କାରସ୍ସ ୱିପରିୟାୟୋ । ପୟୋଗେତି ଧୋୱାପନପୟୋଗେ ।
୪୯.ନାନାକାରନ୍ତି ନାନପ୍ପକାରଂ । ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସମାପନ୍ନେତି ସଂୱୋହାରେ ସମାପନ୍ନେ ସତି । ପୟୋଗେତି ସମାପଜ୍ଜନପୟୋଗେ ।
୫୦.ପୟୋଗେତି କୟୱିକ୍କୟାପଜ୍ଜନପୟୋଗେ । ତସ୍ମିଂ କତେତି ତସ୍ମିଂ ଭଣ୍ଡେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱଂ ନୀତେ ।
କୋସିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଦୁତିୟା ।
୫୧.ଅତିରେକକନ୍ତି ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ, ଅୱିକପ୍ପିତଂ ୱା ପତ୍ତଂ । ଦସାହଂ ଅତିକ୍କମେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକାୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୨-୩. ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନୀତି ଅପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ, ତସ୍ମିଂ, ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେ ପତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୟୋଗେତି ୱିଞ୍ଞାପନପୟୋଗେ । ତସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ଲାଭେ ପଟିଲାଭେ ।
୫୬.ପୟୋଗେତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପନପୟୋଗେ । ହଟେତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତେ ।
୫୭.ଦ୍ୱେ ପନାପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୱାୟାପନପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଚୀୱରପମାଣେନ ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୮-୯. ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ଅଞ୍ଞାତକସ୍ସେୱ ତନ୍ତୱାୟେ ସମେଚ୍ଚ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ହୋତି । ସୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ସଂସୟୋତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ୱିକପ୍ପାପଜ୍ଜନପୟୋଗେ ।
୬୦. ଅଚ୍ଚେକସଞ୍ଞିତଂ ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । କାଲନ୍ତି ଚୀୱରକାଲଂ ।
୬୧.ତିଣ୍ଣମଞ୍ଞତରଂ ୱତ୍ଥନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ । ଘରେତି ଅନ୍ତରଘରେ । ନିଦହିତ୍ୱାତି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିନା ଛାରତ୍ତତୋ ଅଧିକଂ ଦିୱସଂ ୟସ୍ସ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଗୋଚରଗାମେ ତଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତମ୍ହା ୱିହାରା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱସନ୍ତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୬୨. ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ଜାନଂ ଜାନନ୍ତୋ ।
୬୩.ପୟୋଗେତି ପରିଣାମନପୟୋଗେ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପାରାଜିକାଦୀସୁ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଅପ୍ପନାୱାରପରିହାନୀତି ପରିୱାରେ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତକତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରସ୍ସ ପରିହାପନଂ, ଇଧ ଅୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ପରିୱାରେ ସବ୍ବପଠମତ୍ତା ପଠମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେପି ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହିତୁକାମେନ ମୟା ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରୋ କତାପତ୍ତିୱାରୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ତତିୟା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ତିଂସନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬୪.ମନୁସ୍ସୁତ୍ତରିଧମ୍ମେତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ । ଅଭୂତସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ସମୁଲ୍ଲପିତେ ପରାଜୟୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ।
୬୫.ଅମୂଲନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚୋଦନାୟ ଗରୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପରିୟାୟୱଚନେତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୨୮୭) ପରିୟାୟେନ କଥନେ । ଞାତେତି ୟସ୍ସ କଥେତି, ତସ୍ମିଂ ୱଚନାନନ୍ତରମେୱ ଞାତେ ।
୬୬.ନୋଚେ ପନ ୱିଜାନାତୀତି ଅଥ ତଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନାନନ୍ତରମେୱ ସଚେ ନ ଜାନାତି । ସମୁଦାହଟନ୍ତି କଥିତଂ ।
୬୭. ଓମସତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଓମସତୋ ପାଚିତ୍ତି ସିୟା । ଇତରଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଓମସତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୬୮. ପେସୁଞ୍ଞହରଣେପି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୬୯.ପୟୋଗେତି ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ୱଚନକିରିୟାରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଦାଦୀନଂ ପରିସମାପନଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅକ୍ଖରୁଚ୍ଚାରଣପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଦାନଂ ପରିସମତ୍ତିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୭୦. ‘‘ତିରତ୍ତା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସହସେୟ୍ୟାୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସହସେୟ୍ୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସହସେୟ୍ୟା, ତାୟ । ତିରତ୍ତା ଉତ୍ତରିଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସହସେୟ୍ୟାୟାତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ସୟନତ୍ଥାୟ ସେୟ୍ୟାପଞ୍ଞାପନକାୟାୱଜ୍ଜନାଦିପୁବ୍ବପୟୋଗେ । ପନ୍ନେତି କାୟପସାରଣଲକ୍ଖଣେନ ସୟନେନ ନିପନ୍ନେ ।
୭୧. ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏକରତ୍ତିୟଂ ମାତୁଗାମେନ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ‘‘ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ନିପନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱେଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୨.ପୟୋଗେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣପୟୋଗେ ।
୭୩.ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ୟୋ ସଚେ ଆରୋଚେତୀତି ୟୋଜନା । ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ୟସ୍ସ ଆରୋଚେତି, ସୋ ନପ୍ପଟିୱିଜାନାତି, ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିୱିଜାନାତି, ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ତସ୍ସ ହୋନ୍ତି ।
୭୪.ଅଞ୍ଞତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱଦଂ ୱଦନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆଗଚ୍ଛତି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଆରୋଚିତେ ପାଚିତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୭୫.ପୟୋଗେତି ‘‘ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣିସ୍ସାମୀ’’ତି କୁଦାଲ ପରିୟେସନାଦିସବ୍ବପୟୋଗେତି ।
ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ପଠମା ।
୭୬.ପାତେନ୍ତୋତି ୱିକୋପେନ୍ତୋ । ତସ୍ସାତି ଭୂତଗାମସ୍ସ । ପାତେତି ୱିକୋପନେ ।
୭୭. ଅଞ୍ଞୱାଦକୱିହେସକାନଂ ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିହେସକେ ଚ ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ତତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୭୮.ପରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତସେନାସନପଞ୍ଞାପକାଦିକଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ । ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୋତି ତସ୍ସ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମତାୟ ଭିକ୍ଖୂହି ଅୱଜାନାପେତୁଂ ‘‘ଛନ୍ଦାୟ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇଦଂ ନାମ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଅୱଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକାପେନ୍ତୋ, ଲାମକତୋ ୱା ଚିନ୍ତାପେନ୍ତୋ । ପୟୋଗେତି ଉଜ୍ଝାପନତ୍ଥାୟ ତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଭଣନାଦିକେ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ।
୮୩. ସଙ୍ଘିକେ ୱିହାରେ ପୁବ୍ବୂପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜାନଂ ଜାନନ୍ତୋ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ତସ୍ସେୱଂ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପୟତୋତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସେୟ୍ୟାକପ୍ପନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୮୪.ପୟୋଗେତି ‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢଥ ଇମ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ଆଣତ୍ତିକେ ୱା ‘‘ୟାହି ୟାହୀ’’ତିଆଦିକେ ୱାଚସିକେ ୱା ହତ୍ଥେନ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗପରାମସନାଦିୱସେନ କତେ କାୟିକେ ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢନପୟୋଗେ । ସେସନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୮୫. ‘‘ୱେହାସକୁଟିୟା ଉପରୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆହଚ୍ଚପାଦକେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା’’ତି ସେସୋ । ସୀଦନ୍ତି ନିସୀଦନ୍ତୋ । ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ନିପଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇମା ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୬. ଅସ୍ସ ପଜ୍ଜସ୍ସ ପଠମପାଦଂ ଦସକ୍ଖରପାଦକଂ ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିୟଂ ୱୁତ୍ତଗାଥା, ‘‘ଗାଥାଛନ୍ଦୋ ଅତୀତଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିଲକ୍ଖଣେନ ଗାଥାଛନ୍ଦତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠିତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟେତି ଏତ୍ଥ ଅକ୍ଖରଦ୍ୱୟଂ ଅଧିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୟୋଗେତି ଅଧିଟ୍ଠାନପୟୋଗେ । ଅଧିଟ୍ଠିତେତି ଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟାନଂ ଉପରି ଅଧିଟ୍ଠାନେ କତେ ।
୮୭.ପୟୋଗେତି ସିଞ୍ଚନସିଞ୍ଚାପନପୟୋଗେ । ସିତ୍ତେତି ସିଞ୍ଚନକିରିୟପରିୟୋସାନେ ।
ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଦୁତିୟା ।
୮୮. ଦୁକ୍କଟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ଓୱଦିତେ ପାଚିତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୯୦.ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ଦାନପୟୋଗେ ।
୯୩. ‘‘ନାୱଂ ଏକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ପୟୋଗେତି ଅଭିରୁହଣପୟୋଗେ । ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭିରୁଳ୍ହେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୯୪. ‘‘ଦୁୱିଧଂ ଆପତ୍ତି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୯୬. ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୟୋଗେଦୁକ୍କଟାଦୟୋ ଦ୍ୱେପି ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
ଓୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ତତିୟା ।
୯୭.ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ତତୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଏକଦିୱସତୋ ଉତ୍ତରିଂ ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱଗ୍ଗସ୍ସାତି ଓୱାଦୱଗ୍ଗସ୍ସ । ନୱମେନାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚିତପିଣ୍ଡପାତସିକ୍ଖାପଦେନ ।
୯୯.ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତେତି ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ । ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରତୋ ଉତ୍ତରିଂ । ପୟୋଗେତି ପଟିଗ୍ଗହଣପୟୋଗେ ।
୧୦୨.ତସ୍ସାତି ଅଭିହରନ୍ତସ୍ସ । ପିଟକେତି ୱିନୟପିଟକେ ।
୧୦୩.ଦସମେପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦସମେ ଅପୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଭୋଜନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଚତୁତ୍ଥା ।
୧୦୪.ଅଚେଲକାଦିନୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୦) ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭୋଜନାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖାଦନୀୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୟୋଗେତି ସହତ୍ଥା ଦାନପୟୋଗେ ।
୧୦୫.ଦାପେତ୍ୱା ୱା ଅଦାପେତ୍ୱା ୱା କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ । ପୟୋଗେତି ଉୟ୍ୟୋଜନପୟୋଗେ । ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି । ଉୟ୍ୟୋଜିତେ ପାଚିତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୦୯.ଉମ୍ମାରାତିକ୍କମେତି ଇନ୍ଦଖୀଲାତିକ୍କମେ ।
୧୧୦.ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ତତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରତ୍ତିପରିୟନ୍ତତୋ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରିଂ ।
୧୧୧. ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ପଞ୍ଚମା ।
୧୧୪.ମେରେୟ୍ୟନ୍ତି ମେରୟଂ । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅ-କାରସ୍ସ ଏ-କାରୋ, ୟ-କାରସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ମେରୟ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ୱା ମେରେୟ୍ୟ-ସଦ୍ଦୋ । ମୁନୀତି ଭିକ୍ଖୁ ।
୧୧୫. ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦେନା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ପୟୋଗେତି ହାସାପନପୟୋଗେ । ତସ୍ସାତି ହାସାପେନ୍ତସ୍ସ ।
୧୧୬. ଗୋପ୍ଫକା ହେଟ୍ଠା ଉଦକେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗୋପ୍ଫକତୋ ଉପରି ଉପରିଗୋପ୍ଫକଂ, ଉଦକଂ, ତସ୍ମିଂ, ଗୋପ୍ଫକତୋ ଅଧିକପ୍ପମାଣେ ଉଦକେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୭.ଅନାଦରିୟନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲାନାଦରିୟଂ, ଧମ୍ମାନାଦରିୟଂ ୱା । ପୟୋଗେତି ଅନାଦରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତେ କାୟପୟୋଗେ ୱା ୱଚୀପୟୋଗେ ୱା । କତେ ଅନାଦରିୟେ ।
୧୧୯.ଜୋତିନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ । ସମାଦହିତ୍ୱାନାତି ଜାଲେତ୍ୱା । ‘‘ୱିସିବ୍ବେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଫଲୂପଚାରେନ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସିବ୍ବନକିରିୟା ହି ସମାଦହନକିରିୟାୟ ଫଲନ୍ତି ୱିସିବ୍ବନକିରିୟାୱୋହାରେନ ସମାଦହନକିରିୟାୱ । ତସ୍ମା ୱିସିବ୍ବେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ସମାଦହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୟୋଗେତି ସମାଦହନସମାଦହାପନପୟୋଗେ । ୱିସୀୱିତେତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମାଦହିତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୦.ପୟୋଗେତି ଚୁଣ୍ଣମତ୍ତିକାଭିସଙ୍ଖରଣାଦିସବ୍ବପୟୋଗେ । ଇତରନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୧୨୧.ତିଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାନନ୍ତି କଂସନୀଲପତ୍ତନୀଲକଦ୍ଦମସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାନଂ । ଏକଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନାଦିୟ ଅଦତ୍ୱା । ଚୀୱରନ୍ତି ନୱଚୀୱରଂ ।
୧୨୨. ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧାରୋ, ତଂ ଅନୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଅକତପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୩.ଅପନିଧେନ୍ତୋତି ଅପନେତ୍ୱା ନିଧେନ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପେନ୍ତୋ । ପତ୍ତାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚୀୱରନିସୀଦନସୂଚିଘରକାୟବନ୍ଧନାନଂ ଗହଣଂ । ପୟୋଗେତି ଅପନିଧାନପୟୋଗେ । ତସ୍ମିଂ ପତ୍ତାଦିକେ ପଞ୍ଚୱିଧେ ପରିକ୍ଖାରେ । ଅପନିହିତେ ସେସା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଛଟ୍ଠା ।
୧୨୪.ତପୋଧନୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ତପୋଧନମସ୍ସାତି ତପୋଧନୋ, ଭିକ୍ଖୁ ।
୧୨୬.ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ମନୁସ୍ସସରୀରୋ । ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ନାଗୋ ୱା ସୁପଣ୍ଣୋ ୱା । ତସ୍ସ ଓପାତଖଣକସ୍ସ ।
୧୨୭.ପଟୁବୁଦ୍ଧିନାତି ସବ୍ବେସୁ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ନିପୁନଞାଣେନ ଭଗୱତା ।
୧୨୮.ପୟୋଗେତି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଗହଣାଦିକେ ପୟୋଗେ । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
୧୨୯.ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋତି ଉଚ୍ଚାଲେନ୍ତୋ ୟଥାଠାନେ ଠାତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ । ପୟୋଗେତି ଉକ୍କୋଟନପୟୋଗେ । ଉକ୍କୋଟିତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୧୩୦.ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱଜ୍ଜକନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିକେ । ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଇତି ଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୩୧.ପୟୋଗେତି ଗଣପରିୟେସନାଦିପୟୋଗେ । ଦୁକ୍କଟଂ ପତ୍ତୋ ସିୟା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ଉପସମ୍ପାଦିତେ ସିୟା । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଉପସଗ୍ଗଲୋପୋ ।
୧୩୨-୩. ଜାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନ ସହ ସଂୱିଧାୟ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜତୋ ଚ ତଥେୱ ମାତୁଗାମେନ ସହ ସଂୱିଧାୟ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜତୋ ଚାତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ସଂୱିଧାୟ ଗନ୍ତୁଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାଦିକରଣପୟୋଗେ । ପଟିପନ୍ନେତି ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନେ । ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗାମନ୍ତରାତିକ୍କମନାନନ୍ତରଂ ।
୧୩୪. ଞତ୍ତିୟା ଓସାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୧୩୫.ଅକତାନୁଧମ୍ମେନାତି ଅନୁଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ୱା ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ୱା ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ୱା ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ୱା ଓସାରଣା, ସୋ ଓସାରଣସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ନ କତୋ, ଅୟଂ ଅକତାନୁଧମ୍ମୋ ନାମ, ତାଦିସେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋତି ଆମିସସମ୍ଭୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପୟୋଗେତି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦିପୟୋଗେ । ଭୁତ୍ତେତି ସମ୍ଭୁତ୍ତେ, ଉଭୟସମ୍ଭୋଗେ, ତଦଞ୍ଞତରେ ୱା କତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୬.ଉପଲାପେନ୍ତୋତି ପତ୍ତଚୀୱରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛନାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ପୟୋଗେତି ଉପଲାପନପୟୋଗେ ।
ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ସତ୍ତମା ।
୧୩୭.ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତକତ୍ତା ‘‘ସହଧମ୍ମିକ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଣତୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣଂ ।
୧୩୮.ୱିୱଣ୍ଣେନ୍ତୋତି ‘‘କିଂ ପନିମେହି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେହୀ’’ତିଆଦିନା ଗରହନ୍ତୋ । ପୟୋଗେତି ‘‘କିଂ ଇମେହୀ’’ତିଆଦିନା ଗରହଣୱସେନ ପୱତ୍ତେ ୱଚୀପୟୋଗେ । ୱିୱଣ୍ଣିତେ ଗରହିତେ ।
୧୩୯.ମୋହେନ୍ତୋତି ‘‘ଇଦାନେୱ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଜାନନତ୍ତେନ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ମୋହେନ୍ତୋ, ୱଞ୍ଚେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋହେତି ମୋହାରୋପନକମ୍ମେ । ଅରୋପିତେ କତେ ।
୧୪୦. ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କୁପିତୋ ପହାରଂ ଦେନ୍ତୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ଦଣ୍ଡାଦାନାଦିପୟୋଗେ ।
୧୪୧.ପୟୋଗେତି ଉଗ୍ଗିରଣପୟୋଗେ । ଉଗ୍ଗିରିତେତି ଉଚ୍ଚାରିତେ ।
୧୪୨.ଅମୂଲେନେୱାତି ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲୱିରହିତେନେୱ । ୟୋଗେତି ଓକାସକାରାପନାଦିପୟୋଗେ । ଉଦ୍ଧଂସିତେତି ଚୋଦିତେ ।
୧୪୩.କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଜନୟନ୍ତୋତି ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପଦହନ୍ତୋ । ୟୋଗେତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପାଦନପୟୋଗେ । ଉପ୍ପାଦିତେତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପାଦିତେ ।
୧୪୪. ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଉପସ୍ସୁତି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ସୁତିୟା ସମୀପଂ ଉପସ୍ସୁତି, ସୱନୂପଚାରେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪୫.ଧମ୍ମିକାନଂ ତୁ କମ୍ମାନନ୍ତି ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ କତାନଂ ଅପଲୋକନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ । ତତୋ ପୁନାତି ଛନ୍ଦଦାନତୋ ପଚ୍ଛା । ଖୀୟନଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱୱିଭାୱନମନ୍ତନଂ । ଦ୍ୱେ ଫୁସେ ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ଖୀୟନଧମ୍ମାପଜ୍ଜନପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଖୀୟନଧମ୍ମେ ଆପନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟାଦୟୋ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪୬.ସଙ୍ଘେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ । ୱିନିଚ୍ଛୟେତି ୱତ୍ଥୁତୋ ଓତିଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟେ । ନିଟ୍ଠଂ ଅଗତେତି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୱିନିଚ୍ଛିତେ, ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ୱା ଅପରିୟୋସିତାୟ ।
୧୪୮.ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନାତି ସମାନସଂୱାସକେନ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତେନ ସଙ୍ଘେନ ।
ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଅଟ୍ଠମା ।
୧୫୦.ଅୱିଦିତୋହୁତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞୋ ଅୱିଦିତାଗମନୋ ହୁତ୍ୱା ।
୧୫୨.ରତନନ୍ତି ମୁତ୍ତାଦିଦସୱିଧଂ ରତନଂ । ପୟୋଗେତି ରତନଗ୍ଗହଣପୟୋଗେ ।
୧୫୩.ୱିକାଲେତି ମଜ୍ଝନ୍ତିକାତିକ୍କମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରୁଣେ ।
୧୫୫.ଅଟ୍ଠିଦନ୍ତୱିସାଣାଭିନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଦନ୍ତୱିସାଣମୟଂ । ପୟୋଗେତି କାରାପନପୟୋଗେ ।
୧୫୬. ତସ୍ମିଂ ମଞ୍ଚାଦିମ୍ହି କାରାପିତେ ସେସା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
ରତନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନୱମା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫୯. ଚତୂସୁ ପାଟିଦେସନୀୟେସୁପି ଅୱିସେସେନ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ବୁଦ୍ଧେନ ଦ୍ୱିଧା ଆପତ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୟୋଜନା ।
୧୬୦.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଚତୂସୁ ।
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସେଖିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୬୨. ପରିୱାରେ ପଠମଂ ଦସ୍ସିତସୋଳସୱାରପ୍ପଭେଦେ ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧) କତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୫୭) କତାପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ କତି ୱିପତ୍ତିୟୋ ଭଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୨) ୱିପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ କତିହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୨) ସଙ୍ଗହୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଛନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କତିହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୪) ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ କତମଂ ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୫) ଅଧିକରଣୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମଥାନଂ କତିହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୬) ସମଥୱାରୋ, ତଦନନ୍ତରୋ ଇମେହି ସତ୍ତହି ୱାରେହି ମିସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠମୋ ସମୁଚ୍ଚୟୱାରୋତି ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱାରେସୁ ଆଦିଭୂତେ କତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିନାମଧେୟ୍ୟେ ଅପ୍ପନାୱାରେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନଂ ନିଦାନାଦିସତ୍ତରସଲକ୍ଖଣାନଂ ଉଭୟୱିଭଙ୍ଗସାଧାରଣତୋ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ତଂ ୱାରଂ ଠପେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅସାଧାରଣଂ କତାପତ୍ତିୱାରଂ ସେଖିୟାୱସାନଂ ପାଳିକ୍କମାନୁରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରା ୱିପତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ଛ ୱାରା ଉଭୟୱିଭଙ୍ଗସାଧାରଣତୋ ୱକ୍ଖମାନାତି କତ୍ୱା ତେପି ଠପେତ୍ୱା ଇମେ ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦେନ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ଅଟ୍ଠେୱ ୱାରା, ପୁନ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧୮୮) ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ଅପରେ ଅଟ୍ଠ ୱାରା ୟୋଜିତାତି ତତ୍ଥାପି ଦୁତିୟଂ କତାପତ୍ତିପଚ୍ଚୟୱାରଂ ଇମିନା କତାପତ୍ତିୱାରେନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତିଆଦି । ପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟାତି ପଟିସେୱନହେତୁନା ।
୧୬୩.ଅଲ୍ଲୋକାସପ୍ପୱେସନେତି ଜୀୱମାନସରୀରେ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ଅଲ୍ଲୋକାସପ୍ପୱେସନେ । ମତେ ଅକ୍ଖାୟିତେ ୱା ପି-ସଦ୍ଦେନ ୟେଭୁୟ୍ୟଅକ୍ଖାୟିତେ ପୱେସନେ ପୱେସନନିମିତ୍ତଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକଂ ଫୁସେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୬୪. ତଥା ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତେ, ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ ଚ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜତୁମଟ୍ଠକେତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଜତୁମଟ୍ଠକେ ଦିନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୬୬.ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସାତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ତିନ୍ତସ୍ସ । ପୋସସ୍ସାତି ଗହଣକିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ଅତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ସେସୋ । ଅୱସ୍ସୁତେନ ପୋସେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଧକ୍ଖକାଦିଗହଣଂ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ତଥା ଅୱସ୍ସୁତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୬୭.କାୟେନାତି ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ । କାୟନ୍ତି ମାତୁଗାମସ୍ସ କାୟଂ । ଫୁସତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଫୁସତୋ । କାୟେନ କାୟବଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୬୮.କାୟେନ ପଟିବଦ୍ଧେନାତି ଅତ୍ତନୋ କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ । ପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
‘‘ମହାୱିଭଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ସୋଳସୱାରସଙ୍ଗହେ ମହାୱିଭଙ୍ଗେ କତାପତ୍ତିୱାରୋୟେୱେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଇତରେ ୱାରାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅୱୟୱେ ପନ ସମୁଦାୟୋପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସାଧାରଣାସାଧାରଣାନଂ ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ଗତାନଂ ସବ୍ବାପତ୍ତିପଭେଦାନଂ ଦସ୍ସନୋପଚାରଭୂତୋ କତାପତ୍ତିୱାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି ତଂଦସ୍ସନେନ ଅପ୍ପଧାନା ଇତରେପି ୱାରା ଉପଚାରତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ମହାୱିଭଙ୍ଗସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୋ
୧୭୦.ୱିନୟସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପାଟୱସ୍ସାପି ତଦଧୀନତ୍ତା ପଧାନଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଦସ୍ସନଲିଙ୍ଗନ୍ତରସାଧାରଣତ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁୟୋଗତୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୭୨. ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ଜାଣୁସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ, ଅକ୍ଖକସ୍ସ ଅଧୋ ଗହଣଂ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ପାରାଜିକନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୧୭୩. କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ୱା ଗହଣଂ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ।
୧୭୪.ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ।
୧୭୬.ତଂଲଦ୍ଧିନ୍ତି ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୟଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ରୋଚେସି, ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୭୮. ‘‘ଇଧ ଆଗଚ୍ଛା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ୱୁତ୍ତା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୭୯.ହତ୍ଥପାସପ୍ପୱେସନେତି ହତ୍ଥପାସୂପଗମନେ । ‘‘ହତ୍ଥଗତପ୍ପୱେସନେ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ
ପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮୦.ଏକସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଟକାରସ୍ସ ୱା । ଆରୋଚନେତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱୋହାରିକାନଂ ନିୱେଦନେ ।
୧୮୧.ଦୁତିୟାରୋଚନେତି ଦୁତିୟସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ଏୱଂ ଆରୋଚନେ ।
୧୮୨.ଦ୍ୱୀହୀତି ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି । କମ୍ମୱାଚୋସାନେତି କମ୍ମୱାଚାଓସାନେ ।
୧୮୩.ପରିକ୍ଖେପେ ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ଗାମତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇତରଂ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତିୟା ପଠମେନ ପାଦେନ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ, ପଠମପାଦେ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମସଙ୍ଖେପଂ ଗତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୮୪.ଦୁତିୟେନାତି ଗାମପରିକ୍ଖେପତୋ ବହି ଠିତେନ ଦୁତିୟପାଦେନ । ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ଗାମପରିକ୍ଖେପେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ, ତସ୍ମିଂ ପାଦେ ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱେସିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ
ସଙ୍ଘାଦିସେସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯୩. ଇହ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟଂ କରୋନ୍ତୀ ହୋତି, ସା ଏକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂୟେୱ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୧୯୪.ଅକାଲଚୀୱରଂ କାଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଭାଜାପେନ୍ତିୟାତି ୟୋଜନା । ପୟୋଗେତି ଭାଜନପୟୋଗେ ।
୧୯୬.ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ପଠମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯୯. ଲସୁଣଂ ଖାଦତି ଚେ, ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁଟାତି ୟୋଜନା ।
୨୦୦.ପୟୋଗେତି ସଂହାରାପନପୟୋଗେ । ସଂହଟେତି ଅତ୍ତନା ସଂହଟେ, ପରେନ ସଂହରାପିତେ ଚ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତି ହୋତି ।
୨୦୨.ଜତୁନା ମଟ୍ଠକନ୍ତି ଜତୁନା କତଂ ମଟ୍ଠଦଣ୍ଡକଂ । ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ଆଦିନ୍ନେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୦୪. ଭୁଞ୍ଜମାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେତି ୟୋଜନା । ହିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସଂ ।
୨୦୫.ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ଅନ୍ତମସୋ ମାତରମ୍ପି ୟାଚିତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝୋହାରେ ପାଚିତ୍ତିଂ ଦୀପୟେତି ୟୋଜନା ।
୨୦୬.ଉଚ୍ଚାରାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଘାସସଙ୍କାରମୁତ୍ତାନଂ ଗହଣଂ ।
ଲସୁଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ପଠମା ।
୨୦୯.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ରତ୍ତନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗେ । ପଠମେ, ଦୁତିୟେ, ତତିୟେ, ଚତୁତ୍ଥେପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଲସୁଣୱଗ୍ଗସ୍ସ ଛଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ତୁଲ୍ୟୋ ସଦିସୋତି ୟୋଜନା ।
୨୧୦.ଆସନେତି ପଲ୍ଲଙ୍କେ ତସ୍ସୋକାସଭୂତେ । ସାମିକେ ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞୁମନୁସ୍ସଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ।
୨୧୧.ଅନୋୱସ୍ସନ୍ତି ଭିତ୍ତିୟା ବହି ନିବ୍ବକୋସବ୍ଭନ୍ତରଂ । ଦୁତିୟାତିକ୍କମେତି ଦୁତିୟେନ ପାଦେନ ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନାତିକ୍କମେ ।
୨୧୪. ନିରୟାଦିନା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା ଅଭିସପ୍ପେନ୍ତୀ ସପଥଂ କରୋନ୍ତୀ ଦ୍ୱେ ଫୁସେତି ୟୋଜନା । ଅଭିସପ୍ପିତେତି ଅଭିସପିତେ ।
୨୧୫.ୱଧିତ୍ୱାତି ହତ୍ଥାଦୀହି ପହରିତ୍ୱା । ‘‘କରୋତି ଏକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ରତ୍ତନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଦୁତିୟା ।
୨୧୬.ନଗ୍ଗାତି ଅନିୱତ୍ଥା ୱା ଅପାରୁତା ୱା । ପୟୋଗେତି ଚୁଣ୍ଣମତ୍ତିକାଅଭିସଙ୍ଖରଣାଦିପୟୋଗେ ।
୨୧୭.ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦୀଘସୋଚତସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୮୮) ୱୁତ୍ତପମାଣମତିକ୍କନ୍ତଂ । ପୟୋଗେତି କାରାପନପୟୋଗେ ।
୨୧୮.ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱାତି ଦୁସ୍ସିବ୍ବିତଂ ପୁନ ସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱା ।
୨୧୯. ପଞ୍ଚ ଅହାନି ପଞ୍ଚାହଂ, ପଞ୍ଚାହମେୱ ପଞ୍ଚାହିକଂ। ସଙ୍ଘାଟୀନଂ ଚାରୋ ସଙ୍ଘାଟିଚାରୋ, ପରିଭୋଗୱସେନ ୱା ଓତାପନୱସେନ ୱା ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ‘‘ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ‘‘ତିଚୀୱରଂ, ଉଦକସାଟିକା, ସଂକଚ୍ଚିକା’’ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ । ଅତିକ୍କମେତି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ । ଅସ୍ସା ପନ ଏକାୱ ପାଚିତ୍ତି ପରିଦୀପିତାତି ୟୋଜନା ।
୨୨୦.ସଙ୍କମନୀୟନ୍ତି ସଙ୍କମେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସନ୍ତକଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗହିତଂ ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ।
୨୨୧.ଗଣଚୀୱରଲାଭସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ ଲଭିତବ୍ବଚୀୱରସ୍ସ । ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି ୟଥା ତେ ଦାତୁକାମା ନ ଦେନ୍ତି, ଏୱଂ ପରକ୍କମତି ।
୨୨୨.ଧମ୍ମିକନ୍ତି ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କରିୟମାନଂ । ପଟିବାହନ୍ତୀତି ପଟିସେଧେନ୍ତୀ । ପଟିବାହିତେ ପଟିସେଧିତେ ।
୨୨୩.ଅଗାରିକାଦିନୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୯୧୭) ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସମଣଚୀୱରନ୍ତି କପ୍ପକତଂ ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗଂ । ପୟୋଗେତି ଦାନପୟୋଗେ ।
୨୨୪.ଚୀୱରେ ଦୁବ୍ବଲାସାୟାତି ଦୁବ୍ବଲଚୀୱରପଚ୍ଚାସାୟ ‘‘ସଚେ ସକ୍କୋମ, ଦସ୍ସାମା’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତାୟ ଆସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲନ୍ତି ଚୀୱରକାଲସମୟଂ । ସମତିକ୍କମେତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି କାଲଚୀୱରେ ଭାଜିୟମାନେ ‘‘ଆଗମେଥ, ଅୟ୍ୟେ, ଅତ୍ଥି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରପଚ୍ଚାସା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଚୀୱରୱିଭଙ୍ଗଂ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ ।
୨୨୫.ଧମ୍ମିକଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କରିୟମାନଂ କଥିନସ୍ସ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ । ପଟିବାହନ୍ତିୟାତି ନିୱାରେନ୍ତିୟା ।
ନ୍ହାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ତତିୟା ।
୨୨୬.ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ଇତରଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୨୨୭.ପୟୋଗେତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଫାସୁକକରଣପୟୋଗେ କରିୟମାନେ ।
୨୨୮.ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ଗିଲାନଂ । ନୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟା ୱାପୀତି ତସ୍ସା ଉପଟ୍ଠାନଂ ପରେହି ଅକାରାପେନ୍ତିୟା, ସୟଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତିୟା ।
୨୨୯.ଉପସ୍ସୟଂ ଦତ୍ୱାତି କୱାଟବନ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକୱିହାରଂ ଦତ୍ୱା । କଡ୍ଢିତେତି ନିକ୍କଡ୍ଢିତେ ।
୨୩୦.ସଂସଟ୍ଠାତି ଗହପତିନା ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ୱା ସଂସଟ୍ଠୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଙ୍ଘେନ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରତୋ ନିୱତ୍ତିୟମାନା । ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଫୁସେତି ସମନୁଭାସନକମ୍ମଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
୨୩୧.ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେତି ୟସ୍ସ ୱିଜିତେ ୱିହରତି, ତସ୍ସ ରଟ୍ଠେ । ପଟିପନ୍ନାୟାତି ଚାରିକଂ କପ୍ପେନ୍ତିୟା । ସେସକନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଚତୁତ୍ଥା ।
୨୩୩.ରାଜାଗାରାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତାଗାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
୨୩୫.ପୟୋଗେତି କପ୍ପାସୱିଚାରଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବପୟୋଗେ । ଉଜ୍ଜୱୁଜ୍ଜୱନେତି ୟତ୍ତକଂ ହତ୍ଥେନ ଅଞ୍ଛିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ତକ୍କମ୍ହି ୱେଠିତେ ।
୨୩୭.ପୟୋଗେତି ଅଗାରିକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା ସହତ୍ଥା ଖାଦନୀୟାଦୀନଂ ଦାନପୟୋଗେ ।
୨୩୮. ‘‘ସମଂ ଆପତ୍ତିପଭେଦତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୩୯.ତିରଚ୍ଛାନଗତଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ବାହିରକଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ ପରୂପଘାତକରଂ ହତ୍ଥିସିକ୍ଖାଦିସିପ୍ପଂ। ପଠନ୍ତିୟାତି ସିକ୍ଖନ୍ତିୟା । ପୟୋଗେତି ଦୁରୁପସଙ୍କମନାଦିପୟୋଗେ । ପଦେ ପଦେତି ପଦାଦିୱସେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତିୟା ପଦେ ପଦେ ଅକ୍ଖରପଦାନଂ ୱସେନ ।
୨୪୦. ନୱମେ ‘‘ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତି ପଦଂ, ଦସମେ ‘‘ୱାଚେତୀ’’ତି ପଦନ୍ତି ଏୱଂ ପଦମତ୍ତମେୱ ଉଭିନ୍ନଂ ୱିସେସକଂ ଭେଦକଂ ।
ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ପଞ୍ଚମା ।
୨୪୧.ତମାରାମନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ରୁକ୍ଖମୂଲେପି ୱସନ୍ତି, ତଂ ସଭିକ୍ଖୁକଂ ପଦେସଂ ।
୨୪୩.ଅକ୍କୋସତୀତି ଦସନ୍ନଂ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମ୍ମୁଖା ୱା ପରମ୍ମୁଖା ୱା ଅକ୍କୋସତି । ପରିଭାସତୀତି ଭୟଦସ୍ସନେନ ତଜ୍ଜେତି । ‘‘ପାଚିତ୍ତି ଅକ୍କୋସିତେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୪୪.ଚଣ୍ଡିକଭାୱେନାତି କୋଧେନ । ଗଣନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ । ପରିଭାସତୀତି ‘‘ବାଲା ଏତା’’ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ଅକ୍କୋସତି । ପୟୋଗେତି ପରିଭାସନପୟୋଗେ । ପରିଭଟ୍ଠେତି ଅକ୍କୋସିତେ । ଇତରଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୨୪୫.ନିମନ୍ତିତାତି ଗଣଭୋଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିମନ୍ତିତା । ପୱାରିତାତି ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱାରିତା । ଖାଦନଂ ଭୋଜନମ୍ପି ୱାତି ୟାଗୁପୂୱଖଜ୍ଜକଂ, ୟାୱକାଲିକଂ ମୂଲଖାଦନୀୟାଦିଖାଦନୀୟଂ, ଓଦନାଦିଭୋଜନମ୍ପି ୱା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ ହୋତି, ସା ପନ ଦ୍ୱେୟେୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୨୪୭.ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତୀତି ମଚ୍ଛରଂ କରୋନ୍ତୀ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକକୁଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ପୟୋଗେତି ତଦନୁରୂପେ କାୟୱଚୀପୟୋଗେ । ମଚ୍ଛରିତେତି ମଚ୍ଛରୱସେନ କତପୟୋଗେ ନିପ୍ଫନ୍ନେ ।
୨୪୮.ଅଭିକ୍ଖୁକେ ପନାୱାସେତି ୟତୋ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଓୱାଦଦାୟକା ଭିକ୍ଖୂ ନ ୱସନ୍ତି, ମଗ୍ଗୋ ୱା ଅଖେମୋ ହୋତି, ନ ସକ୍କା ଅନନ୍ତରାୟେନ ଗନ୍ତୁଂ, ଏୱରୂପେ ଆୱାସେ । ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚେସୂତି ‘‘ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସେନାସନପଞ୍ଞାପନପାନୀୟଉପଟ୍ଠାପନାଦିପୁବ୍ବକିଚ୍ଚେ ପନ କରିୟମାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା ।
୨୪୯.ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାତି ପୁରିମଂ ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ୱୁତ୍ଥା । ଉଭତୋସଙ୍ଘେତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ । ତୀହିପି ଠାନେହୀତି ‘‘ଦିଟ୍ଠେନ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି କାରଣେହି ।
୨୫୦.ଓୱାଦତ୍ଥାୟାତି ଗରୁଧମ୍ମୋୱାଦନତ୍ଥାୟ । ସଂୱାସତ୍ଥାୟାତି ଉପୋସଥପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଚେୱ ପୱାରଣତ୍ଥାୟ ଚ । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭିକ୍ଖୁଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି ।
୨୫୧.ଓୱାଦମ୍ପି ନ ୟାଚନ୍ତୀତି ଉପୋସଥାଦିୱସେନ ଓୱାଦୂପସଙ୍କମନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ନ ୟାଚନ୍ତୀ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ । ଉପୋସଥନ୍ତି ଉପୋସଥଦିୱସତୋ ପୁରିମଦିୱସେ ତେରସିୟଂ ୱା ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ୱା ଉପୋସଥଂ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ ।
୨୫୨.ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ସଙ୍ଘଂ ୱାତି ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱାୱ । ‘‘ଭେଦାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ‘‘ଫାଲାପେୟ୍ୟ ୱା ଧୋୱାପେୟ୍ୟ ୱା ଆଲିମ୍ପାପେୟ୍ୟ ୱା ବନ୍ଧାପେୟ୍ୟ ୱା ମୋଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ଇମେସମ୍ପି କିରିୟାୱିକପ୍ପାନଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ପସାଖଜନ୍ତି ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠା, ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉପରି ପଦେସେ ଜାତଂ ଗଣ୍ଡଂ ୱା ରୁଧିତଂ ୱା । ପୟୋଗେତି ଭେଦାପନାଦିପୟୋଗେ ।
ଆରାମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଛଟ୍ଠା ।
୨୫୩.ଗବ୍ଭିନିନ୍ତି ଆପନ୍ନସତ୍ତଂ ସିକ୍ଖମାନଂ । ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୀ । ପୟୋଗେତି ଗଣପରିୟେସନାଦିପୟୋଗେ । ୱୁଟ୍ଠାପିତେତି ଉପସମ୍ପାଦିତେ, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୫.ସହଜୀୱିନିନ୍ତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିନିଂ । ନାନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଦେସଦାନାଦୀହି ନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ।
ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ସତ୍ତମା ।
୨୫୮. ‘‘ଅଲଂ ୱୁଟ୍ଠାପିତେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଭିକ୍ଖୁନୀହି ନିୱାରିୟମାନା । ଖୀୟତୀତି ଅଞ୍ଞାସଂ ବ୍ୟତ୍ତାନଂ ଲଜ୍ଜୀନଂ ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ମୁତିଂ ଦୀୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହମେୱ ନୂନ ବାଲା’’ତିଆଦିନା ଭଣମାନା ଖୀୟତି । ପୟୋଗେତି ଖୀୟମାନପୟୋଗେ । ଖୀୟିତେତି ଖୀୟନପୟୋଗେ ନିଟ୍ଠିତେ ।
କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ଅଟ୍ଠମା ।
୨୬୦.ଛତ୍ତୁପାହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଛତ୍ତଞ୍ଚ ଉପାହନାୟୋ ଚ । ପୟୋଗେତି ଧାରଣପୟୋଗେ ।
୨୬୧.ୟାନେନାତି ୱୟ୍ହାଦିନା । ୟାୟନ୍ତୀତି ସଚେ ୟାନେନ ଗତା ହୋତି ।
୨୬୨.ସଙ୍ଘାଣିନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି କଟୂପଗଂ । ଧାରେନ୍ତିୟାତି କଟିୟଂ ପଟିମୁଚ୍ଚନ୍ତିୟା ।
୨୬୩.ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣେନାତି ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ ଚ ୟେନ କେନଚି ଗନ୍ଧେନ ଚ । ଗନ୍ଧୋ ନାମ ଚନ୍ଦନାଲେପାଦି । ୱଣ୍ଣୋ ନାମ କୁଙ୍କୁମହଲିଦ୍ଦାଦି । ପୟୋଗେତି ଗନ୍ଧାଦିପୟୋଗେ ରଚନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ।
୨୬୬.ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ‘‘ନିସୀଦାମି, ଅୟ୍ୟା’’ତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ନିସୀଦିତେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପଚାରେ ଅନ୍ତମସୋ ଛମାୟ ନିସିନ୍ନେ ।
୨୬୭.ଅନୋକାସକତନ୍ତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅକତଓକାସଂ ।
୨୬୮.ପୱିସନ୍ତିୟାତି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଆରାମୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେନେୱ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନୱମା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ
ପାଚିତ୍ତିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୬୯-୭୦. ଅଟ୍ଠସୁ ପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦେସୁପି ଦ୍ୱିଧା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ଗହଣହେତୁ । ସବ୍ବେସୂତି ପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ।
ପାଟିଦେସନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨୭୧-୨. ଇମଂ ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ନିରୁତ୍ତରଂ କେନଚି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେନ ଉତ୍ତରେନ ରହିତଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ଉତ୍ତରଂ ଏୱଂନାମକଂ ଧୀରୋ ପଞ୍ଞୱା ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଦିତ୍ୱା ଦୁରୁତ୍ତରଂ କିଚ୍ଛେନ ଉତ୍ତରିତବ୍ବଂ ପଞ୍ଞତ୍ତମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୱିନୟମହାସାଗରଂ ସୁଖେନେୱ ୟସ୍ମା ଉତ୍ତରତି, ତସ୍ମା କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦେ ୱିନୟୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଛିନ୍ଦନେ ସତ୍ଥେ ସତ୍ଥସଦିସେ ଅସ୍ମିଂ ସତ୍ଥେ ଇମସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପକରଣେ ଉସ୍ମାୟୁତ୍ତୋ କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଜୀୱମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ସତ୍ତୋ ଅଭିରତୋ ନିଚ୍ଚଂ ୟୋଗଂ ସତତାଭିୟୋଗଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ଅନୁରୂପୋତି ୟୋଜନା ।
ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁୱିପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୩. ଇଦାନି ଉଭୟସାଧାରଣଂ କତ୍ୱା ୱିପତ୍ତିୱାରାଦୀନଂ ୱିସିଟ୍ଠୱାରାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁମାହ ‘‘କତି ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି ।
୨୭୪. ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଚେ ଛାଦେତି, ଚୁତା ହୋତି । ସଚେ ୱେମତିକା ଛାଦେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୭୫.ସଙ୍ଘାଦିସେସନ୍ତି ପରସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ।
୨୭୬. ‘‘କତି ଆଚାରୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୭୭.ଆଚାରୱିପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ଆଚାରୱିପତ୍ତିଂ ।
୨୭୯.ପାପିକଂ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଅହେତୁକଅକିରିୟନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଆଦିଂ ଲାମିକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ।
୨୮୧.ମନୁସ୍ସୁତ୍ତରିଧମ୍ମନ୍ତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ।
୨୮୨. ଆଜୀୱହେତୁ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପନ୍ନୋତି ୟୋଜନା । ପରିୟାୟୱଚନେତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’’ତିଆଦିକେ ଲେସୱଚନେ । ଞାତେତି ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱଦତି, ତସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକେ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ଞାତେ ।
୨୮୩.ୱତ୍ୱାତି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୁନୀ ପନ ସଚେ ଏୱଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଗିଲାନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପଣୀତଭୋଜନଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତାୱିନୀ ସଚେ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସା ପାଟିଦେସନୀୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୨୮୪.‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାନା’’ତି ଇମିନା ପରସ୍ସ ଞାତକପୱାରିତେ ତସ୍ସେୱତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତେନ ଦିନ୍ନଂ ୱା ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସେନ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଚତୁୱିପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଧିକରଣପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୮୫.ୱିୱାଦାଧିକରଣମ୍ହାତି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତା ୱିୱାଦାଧିକରଣମ୍ହା ।
୨୮୬. ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଓମସତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୨୮୭.ଅନୁୱାଦାଧିକରଣପଚ୍ଚୟାତି ଚୋଦନାପରନାମଧେୟ୍ୟଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା, ଅନୁୱାଦନାଧିକରଣହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୯.‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଅମୂଲକତ୍ତଂ ଅତିଦିସତି ।
୨୯୦.ଆପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାତି ଆପତ୍ତାଧିକରଣପଚ୍ଚୟା ।
୨୯୩.କିଚ୍ଚାଧିକରଣପଚ୍ଚୟାତି ଅପଲୋକନାଦିଚତୁବ୍ବିଧକମ୍ମସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚାଧିକରଣହେତୁ ।
୨୯୪.ଅଚ୍ଚଜନ୍ତୀୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୀ ଏୱ ।
୨୯୭.ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିଚ୍ଚଜନତ୍ଥାୟ କତାୟ ୟାୱତତିୟକଂ ସମନୁଭାସନାୟ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଚ୍ଚଜନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଅଚ୍ଚଜତୋ ପାଚିତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଅଧିକରଣପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖନ୍ଧକପୁଚ୍ଛାକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୦.ସେସେସୂତି ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଦୀପକେସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ ।
୩୦୨. ‘‘ନସ୍ସନ୍ତୁ ଏତେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ପୁରକ୍ଖକାତି ଏତ୍ଥ ସାମିଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଭେଦପୁରେକ୍ଖକସ୍ସ, ଭେଦପୁରେକ୍ଖକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୩.ସେସେସୂତି ଅୱସେସେସୁ ଅସଂୱାସକାଦିଦୀପକେସୁ ପଟିକ୍ଖେପପଦେସୁ ।
୩୦୪.ଏକାୱଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱସ୍ସଂ ଅନୁପଗମନାଦିପଚ୍ଚୟା ଜାତିତୋ ଏକାୱ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
୩୦୫.ଉପୋସଥସମାମତାତି ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତସଦିସା ଜାତା ଆପତ୍ତିୟୋ ମତା ଅଧିପ୍ପେତା ।
୩୦୬.ଚମ୍ମେତି ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ । ୱଚ୍ଛତରିଂ ଗହେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତାନଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ପାଚିତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଚ୍ଛତରିନ୍ତି ବଲସମ୍ପନ୍ନଂ ତରୁଣଗାୱିଂ । ସା ହି ୱଚ୍ଛକଭାୱଂ ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ୱଚ୍ଛତରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୦୭.ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପନ୍ତସ୍ସାତି ଗାୱୀନଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସ । ସେସେସୂତି ଗାୱୀନଂ ୱିସାଣାଦୀସୁ ଗହଣେ, ପିଟ୍ଠିଅଭିରୁହଣେ ଚ । ୟଥାହ ‘‘ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅଚିରୱତିୟା ନଦିୟା ଗାୱୀନଂ ତରନ୍ତୀନଂ ୱିସାଣେସୁପି ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) ।
୩୦୯.ତତ୍ଥ ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ । ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗାନଂ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ପଦେସେ । ସତ୍ଥକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମୁଦୀରିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ବାଧସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେ ସତ୍ଥକମ୍ମଂ ୱା ୱତ୍ଥିକମ୍ମଂ ୱା କାରେତବ୍ବଂ, ୟୋ କାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୭୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେ’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ଥକମ୍ମଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥିକମ୍ମଂ ପନ ସମ୍ବାଧେୟେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିମନ୍ତିତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ୟୋ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଭୋଜ୍ଜୟାଗୂସୁ ପାଚିତ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ନାମ ବହଲୟାଗୁ । ‘‘ପିଣ୍ଡଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପାତବ୍ବୟାଗୂ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଚିତ୍ତୀତି ପରମ୍ପରଭୋଜନପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦେହି ପାଚିତ୍ତି । ସେସେସୂତି ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଅନ୍ତୋପକ୍କସୟଂପକ୍କପରିଭୋଗାଦୀସୁ । ୟଥାହ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋପକ୍କଂ ସାମଂପକ୍କଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟୋ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୨୭୪) ।
୩୧୦.ଚୀୱରସଂୟୁତ୍ତେତି ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ।
୩୧୩.ଚମ୍ପେୟ୍ୟକେଚ କୋସମ୍ବେତି ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ଚେୱ କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ଚ । ‘‘କମ୍ମସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୧୭.ରୋମନ୍ଥେତି ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଲହୁଂ ପାକତ୍ତାୟ କୁଚ୍ଛିଗତଂ ମୁଖଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଣ୍ହକରଣୱସେନ ଅନୁଚାଲନେ ।
୩୧୮.ସେନାସନସ୍ମିନ୍ତି ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ । ଗରୁନୋତି ଗରୁଭଣ୍ଡସ୍ସ ।
୩୨୦.ସଙ୍ଘଭେଦେତି ସଙ୍ଘଭେଦକକ୍ଖନ୍ଧକେ ।
୩୨୧.ଭେଦାନୁୱତ୍ତକାନନ୍ତି ସଙ୍ଘଭେଦାନୁୱତ୍ତକାନଂ । ଗଣଭୋଗେତି ଗଣଭୋଜନେ ।
୩୨୨.ସାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବୱତ୍ତେସୁ ଅନାଦରିୟେନ ହୋତୀତି ସେସୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଖନ୍ଧକପୁଚ୍ଛାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନସୀସକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୨୫-୬. ମହେସିନା ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ୟାନି ପାରାଜିକାଦୀନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଉପୋସଥେ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ତଂ ସମାହିତା ସୁଣାଥାତି ୟୋଜନା ।
୩୨୭. କାୟୋ ଚ ୱାଚା ଚ କାୟୱାଚା ଚାତି ଅଚିତ୍ତକାନି ୟାନି ତୀଣି ସମୁଟ୍ଠାନାନି, ତାନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜିତାନି ସଚିତ୍ତକାନି ତୀଣି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମେୱ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଏକଙ୍ଗିକଂ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱଙ୍ଗିକଂ, ଛଟ୍ଠସ୍ସ ୱସେନ ତିୱଙ୍ଗିକଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ଛଧା ସମୁଟ୍ଠାନୱିଧିଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । କାୟୋ, ୱାଚାତି ଏକଙ୍ଗିକଂ ଦ୍ୱୟଂ, କାୟୱାଚା, କାୟଚିତ୍ତଂ, ୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱଙ୍ଗିକତ୍ତୟଂ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଙ୍ଗଭେଦେନ ତିୱିଧମ୍ପି ଅୱୟୱଭେଦେନ ସମୁଟ୍ଠାନଭେଦୱିଧିଂ ଛପ୍ପକାରଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୨୮.ତେସୁ ଛସୁ ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନେନ ଦ୍ୱୀହି ୱା ତୀହି ୱା ଚତୂହି ୱା ଛହି ୱା ସମୁଟ୍ଠାନେହି ନାନା ଆପତ୍ତିୟୋ ଜାୟରେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩୨୯.ତତ୍ଥ ତାସୁ ନାନାପତ୍ତୀସୁ । ପଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏତିସ୍ସାତି ପଞ୍ଚସମୁଟ୍ଠାନା, ଏୱରୂପା କାଚି ଆପତ୍ତି ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଏକମେକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟାସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପଚ୍ଛିମେହେୱ ତୀହିପୀତି ସଚିତ୍ତକେହେୱ ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି, ୟା ଆପତ୍ତି ଏକସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତି, ସା ସଚିତ୍ତକାନଂ ତିଣ୍ଣମଞ୍ଞତରେନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୩୦-୧.ତତିୟଚ୍ଛଟ୍ଠତୋପି ଚାତି କାୟୱାଚତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ । ଚତୁତ୍ଥଚ୍ଛଟ୍ଠତୋ ଚେୱାତି କାୟଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ । ପଞ୍ଚମଚ୍ଛଟ୍ଠତୋପି ଚାତି ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ । ‘‘କାୟତୋ କାୟଚିତ୍ତତୋ’’ତି ପଠମଂ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ୱାଚତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ଦୁତିୟଂ, ‘‘କାୟୱାଚତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ତତିୟଂ, ‘‘କାୟଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ଚତୁତ୍ଥଂ, ‘‘ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ପଞ୍ଚମଂ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଧା ଏୱ ଠିତେହି ଦ୍ୱୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ଏସା ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତି ଜାୟତେ ସମୁଟ୍ଠାତି । ନ ଅଞ୍ଞତୋତି କାୟତୋ ୱାଚତୋତି ଏକଂ, ୱାଚତୋ କାୟୱାଚତୋତି ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍କମୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜିତେହି ଅଞ୍ଞେହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ନ ସମୁଟ୍ଠାତି ।
୩୩୨.ପଠମେହି ଚ ତୀହୀତି ‘‘କାୟତୋ, ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ’’ତି ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି ତୀହି ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନେହି । ପଚ୍ଛିମେହି ଚାତି ‘‘କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତେହି ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି । ନ ଅଞ୍ଞତୋତି ‘‘କାୟତୋ, ୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସତୋ ଅଞ୍ଞେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ନ ସମୁଟ୍ଠାତି ।
୩୩୩-୪.ପଠମା ତତିୟା ଚେୱ, ଚତୁତ୍ଥଚ୍ଛଟ୍ଠତୋପି ଚାତି କାୟତୋ, କାୟୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋତି ଏତେହି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ଚେୱ । ଦୁତିୟା…ପେ॰… ଚ୍ଛଟ୍ଠତୋପି ଚାତି ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋତି ଇମେହି ଚତୂହି ଚାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେନାପତ୍ତି ।
ସା ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଠିତେହି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ଜାୟତେ । ନ ପନଞ୍ଞତୋତି ‘‘କାୟତୋ, ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ୱିପଲ୍ଲାସନୟେନ ୟୋଜିତେହି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ନ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଛ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ୟସ୍ସା ସା ଛସମୁଟ୍ଠାନା। ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି, ଅଚିତ୍ତକେହି ତୀହୀତି ଛହି ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି । ପକାରନ୍ତରାଭାୱା ଇଧ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞତୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆହ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଂ ।
୩୩୫. ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତସ୍ମାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, କାୟାଦି ଛବ୍ବିଧଂ, ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କାରଣଂ ୟସ୍ସା ସା ଏକସମୁଟ୍ଠାନା। ପକାରନ୍ତରାଭାୱା ତିଧା। କଥଂ ? ସଚିତ୍ତକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ ତିୱିଧା । ଦ୍ୱୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠିତା ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠିତା, ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଧାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରା । ତୀଣି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ୟସ୍ସା ସା ତିସମୁଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ୟସ୍ସା ସା ଚତୁରୁଟ୍ଠାନା, ତିସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ଚତୁରୁଟ୍ଠାନା ଚ ତିଚତୁରୁଟ୍ଠାନାତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ, ତିସମୁଟ୍ଠାନା ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତା, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ଦ୍ୱିଧା ଏୱ ୱିଭତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠିତା ଛସମୁଟ୍ଠିତା, ଛସମୁଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଧାତି ପକାରନ୍ତରାଭାୱା ଏକଧାୱ ଠିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୩୬.ସବ୍ବା ଆପତ୍ତିୟୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱିସେସତୋ ଏୱଂ ତେରସଧା ଠିତାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଭେଦାନଂ ନାନତ୍ତତୋ ତେହି ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ପଠମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ସୀସଭୂତାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱସେନ ତେରସେୱ ନାମାନି ଲଭନ୍ତି, ତାନି ଇତୋ ପରଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା ।
୩୩୭.ପଠମନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଞ୍ଚାତି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଦୁତିୟନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ସଞ୍ଚରିତ୍ତକନ୍ତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ସମନୁଭାସନନ୍ତି ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ‘‘କଥିନଂ ଏଳକଲୋମକ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ।
୩୩୮.ପଦସୋଧମ୍ମନ୍ତି ପଦସୋଧମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅଦ୍ଧାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଦେସନାତି ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଭୂତାରୋଚନକନ୍ତି ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନଂ ।
୩୩୯.ଅନନୁଞ୍ଞାତକଞ୍ଚାତି ଅନନୁଞ୍ଞାତକସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଏତାନି ତେରସ ତେହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଠମଂ ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପଠମପାରାଜିକାଦିସିକ୍ଖାପଦସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଇତରେସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱତୋ ‘‘ସୀସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥାହ ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଠମପାରାଜିକଂ ନାମ ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ, ସେସାନି ତେନ ସଦିସାନୀ’’ତିଆଦି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୮) । ତେରସେତେ ସମୁଟ୍ଠାନନୟାତି ଏତେ ସୀସୱସେନ ଦସ୍ସିତା ତେରସ ସମୁଟ୍ଠାନନୟା । ୱିଞ୍ଞୂହି ଉପାଲିତ୍ଥେରାଦୀହି ।
୩୪୦.ତତ୍ଥ ତେରସସୁ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେସୁ । ୟାତି ୟା ପନ ଆପତ୍ତି । ଆଦିପାରାଜିକୁଟ୍ଠାନାତି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନା ।
୩୪୧. ଅଦିନ୍ନାଦାନ-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବକୋ ପଠମୋ ଏତିସ୍ସା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତିୟାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବକା, ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନାତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୟୋଜନା ।
୩୪୩. ଅୟଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ‘‘ସମନୁଭାସନାସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୩୪୪. କଥିନ-ସଦ୍ଦୋ ଉପପଦୋ ୟସ୍ସା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସା କଥିନୁପପଦା, କଥିନସମୁଟ୍ଠାନାତି ମତା ଞାତା, ଅୟଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ‘‘କଥିନସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ଞାତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୫. ଏଳକଲୋମ-ସଦ୍ଦୋ ଆଦି ୟସ୍ସା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତିୟା ସା ଏଳକଲୋମାଦିସମୁଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୦. ଭୂତାରୋଚନ-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଏତିସ୍ସା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାୟ ଆପତ୍ତିୟାତି ଭୂତାରୋଚନପୁବ୍ବକା, ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୧. ସମୁଟ୍ଠାନଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ, ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ୟସ୍ସା ସା ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠିତା, ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୩.ତତ୍ଥାତି ତେରସସମୁଟ୍ଠାନସୀସେସୁ, ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଚିତ୍ତକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଠମଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଦୁତିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ନୱମଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଦସମଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଦ୍ୱାଦସମଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନଂ ।
୩୫୪.ସମୁଟ୍ଠାନେତି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେ । ସଦିସାତି ତେନ ତେନ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେନ ସମୁଟ୍ଠାନା ଆପତ୍ତିୟୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟେ । ଦିସ୍ସରେତି ଦିସ୍ସନ୍ତେ, ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇଧ ଦିସ୍ସରେତି ଇଧ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଏତେସୁ ତେରସସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ସଦିସାନି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତାନି ସରୂପତୋ ନିଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୁକ୍କଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୁକ୍କନ୍ତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦୀସୁପି । ୟଦେତ୍ଥ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତଂ ୱକ୍ଖାମ ।
୩୫୫.ପୁବ୍ବୁପପରିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଜାନଂ ପୁବ୍ବୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୨୦) ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୯୨, ୧୯୪) ପିଣ୍ଡପାତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ରହୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟାସହାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଭୋଜନେ, ରହୋ ଦ୍ୱେ ଚାତି ସଭୋଜନେ କୁଲେ ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଅଙ୍ଗୁଲୀ ଉଦକେ ହସନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦଞ୍ଚ ଉଦକହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୫୬.ପହାରେ ଉଗ୍ଗିରେ ଚେୱାତି ପହାରଦାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ତଲସତ୍ତିଉଗ୍ଗିରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତେପଞ୍ଞାସା ଚ ସେଖିୟାତି ପଞ୍ଚସତ୍ତତିସେଖିୟାସୁ ୱକ୍ଖମାନାନି ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାଦୀନି ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନାନି ଦସ, ଛତ୍ତପାଣିଆଦୀନି ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏକାଦସ, ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ବାୱୀସତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଠପେତ୍ୱା ପରିମଣ୍ଡଲନିୱାସନାଦୀନି ଇତରାନି ତେପଞ୍ଞାସ ସେଖିୟସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଅଧକ୍ଖକୁବ୍ଭଜାଣୁଞ୍ଚାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଧକ୍ଖକଉବ୍ଭଜାଣୁସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗାମନ୍ତରମୱସ୍ସୁତାତି ଗାମନ୍ତରଗମନଂ, ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଖାଦନୀୟଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୫୭-୮.ତଲମଟ୍ଠୁଦସୁଦ୍ଧି ଚାତି ତଲଘାତଂ, ଜତୁମଟ୍ଠଂ, ଉଦକସୁଦ୍ଧିକାଦିୟନଞ୍ଚ । ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାତି ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା…ପେ॰… ଛପ୍ପଞ୍ଚୟୋଜନାନୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୭୪) ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଓୱାଦାୟ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଓୱାଦାୟ ଅଗମନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନାନୁବନ୍ଧେ ପୱତ୍ତିନିନ୍ତି ‘‘ୱୁଟ୍ଠାପିତଂ ପୱତ୍ତିନିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୧୨) ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଇମେ ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ଧମ୍ମା କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତା ମେଥୁନେନ ସମା ଏକସମୁଟ୍ଠାନା ମତାତି ୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ଛସତ୍ତତୀ’’ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ସମୁଟ୍ଠାନସିକ୍ଖାପଦେନ ସହ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଧ ପନ ତଂ ୱିନା ତଂସଦିସାନମେୱ ଗଣନା ଦସ୍ସିତା । ତେନେୱ ପଠମଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ ପାଳିୟଂ ଗଣନାୟପି ଦସ୍ସିତଂ, ଇଧେୱ ନ ଦସ୍ସିତଂ । ଉପରି କତ୍ଥଚି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ପନେତ୍ଥ ୱକ୍ଖମାନାନଂ ତଂସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଗଣନାୟ ୱକ୍ଖମାନାୟ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱ ତତ୍ଥପି ତଂ ୱିନା ଗଣନଂ ୱକ୍ଖତି ।
ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୫୯.ୱିଗ୍ଗହନ୍ତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସିକ୍ଖାପଦଂ । ଉତ୍ତରି ଚେୱାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅତ୍ତକାମତାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁଟ୍ଠଦୋସା ଦୁୱେ ଚେୱାତି ଦ୍ୱେ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଦୁତିୟାନିୟତୋପି ଚାତି ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୦.ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଞ୍ଚାତି ସାମଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଞ୍ଚ । ପରିଣାମୋତି ସଙ୍ଘିକଲାଭସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚ । ମୁସାଓମସପେସୁଣାତି ମୁସାୱାଦୋ ଚ ଓମସୱାଦୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନଞ୍ଚେୱାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିଆରୋଚନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଥୱୀଖଣନମ୍ପି ଚାତି ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୧.ଭୂତଗାମଞ୍ଚୱାଦୋ ଚାତି ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦଂ, ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉଜ୍ଝାପନକମେୱ ଚାତି ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନିକ୍କଡ୍ଢୋ ସିଞ୍ଚନଞ୍ଚେୱାତି ୱିହାରତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢନଞ୍ଚ ଉଦକେ ତିଣାଦିସିଞ୍ଚନଞ୍ଚ । ଆମିସହେତୁ ଚାତି ଆମିସହେତୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୨.ଭୁତ୍ତାୱିନ୍ତି ଭୁତ୍ତାୱିଂ ଅନତିରିତ୍ତେନ ଖାଦନୀୟାଦିନା ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଏହନାଦରିନ୍ତି ‘‘ଏହାୱୁସୋ, ଗାମଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଭିଂସାପନମେୱ ଚାତି ଭିକ୍ଖୁଭିଂସନକଞ୍ଚ । ଅପନିଧେୟ୍ୟାତି ପତ୍ତାଦିଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣନ୍ତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତାୱୋରୋପନଞ୍ଚ । ସପ୍ପାଣକମ୍ପି ଚାତି ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଉଦକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୩.ଉକ୍କୋଟନଞ୍ଚାତି ପୁନକମ୍ମାୟ ଉକ୍କୋଟନଞ୍ଚ । ଊନୋତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଂୱାସୋତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନାସନେ ଚାତି ନାସିତକସାମଣେରସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିଲେଖା ଚାତି ‘‘ୱିଲେଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୩୯) ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ମୋହନାତି ମୋହନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅମୂଲକେନ ଚାତି ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୪.କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଖୀୟନଂ ଦତ୍ୱାତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଉପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ଧମ୍ମିକାନଂ କମ୍ମାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ଖୀୟନଞ୍ଚ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଖୀୟନଞ୍ଚ । ପରିଣାମେୟ୍ୟ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । କିଂ ତେ, ଅକାଲଂ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେତି ‘‘କିଂ ତେ, ଅୟ୍ୟେ, ଏସୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୦୫) ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଅକାଲଚୀୱରଂ ‘‘କାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭାଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁଗ୍ଗହନିରୟେନ ଚାତି ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଦୁପଧାରିତେନ ପରଂ ଉଜ୍ଝାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ନିରୟେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଅଭିସପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୫.ଗଣସ୍ସ ଚାତି ‘‘ଗଣସ୍ସ ଚୀୱରଲାଭଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୦୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚାତି ‘‘ଧମ୍ମିକଂ ଚୀୱରୱିଭଙ୍ଗଂ ପଟିବାହେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୧୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁବ୍ବଲାସା ତଥେୱ ଚାତି ‘‘ଦୁବ୍ବଲଚୀୱରପଚ୍ଚାସାୟ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଧମ୍ମିକଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମିକଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ପଟିବାହେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାଫାସୁମେୱ ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅଫାସୁଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୪୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୬.ସୟଂ ଉପସ୍ସୟଂ ଦତ୍ୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉପସ୍ସୟଂ ଦତ୍ୱା କୁପିତା ଅନତ୍ତମନା ନିକ୍କଡ୍ଢେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୫୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟ ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟ ୱା ପରିଭାସେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୨୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଚଣ୍ଡିକାତି ‘‘ଚଣ୍ଡୀକତା ଗଣଂ ପରିଭାସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୩୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । କୁଲମଚ୍ଛରିନୀ ଅସ୍ସାତି ‘‘କୁଲମଚ୍ଛରିନୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୪୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗବ୍ଭିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ ଚାତି ‘‘ଗବ୍ଭିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୬୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୭.ପାୟନ୍ତିନ୍ତି ‘‘ପାୟନ୍ତିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୭୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦ୍ୱେ ଚ ୱସ୍ସାନୀତି ‘‘ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୮୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଙ୍ଘେନାସମ୍ମତନ୍ତି ‘‘ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୮୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତିସ୍ସୋ ଗିହିଗତା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ଗିହିଗତଂ (ପାଚି॰ ୧୦୯୧), ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ଗିହିଗତଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ (ପାଚି॰ ୧୦୯୭), ଦ୍ୱେୱସ୍ସାନି ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୦୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ତିସ୍ସୋୟେୱ କୁମାରିକାତି ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ କୁମାରିଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୧୨୦) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ଚ ।
୩୬୮.ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ଦ୍ୱେତି ‘‘ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୧୩୭), ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୪୨) ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଅଲଂ ତାୱ ତେତି ‘‘ଅଲଂ ତାୱ ତେ, ଅୟ୍ୟେ, ୱୁଟ୍ଠାପିତେନା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୪୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୋକାୱସ୍ସାତି ‘‘ଚଣ୍ଡିଂ ସୋକାୱାସଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୫୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପାରିୱାସିକଚ୍ଛନ୍ଦଦାନତୋତି ‘‘ପାରିୱାସିକଛନ୍ଦଦାନେନ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୬୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୬୯.ଅନୁୱସ୍ସଂ ଦୁୱେ ଚାତି ‘‘ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୧୭୧), ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ଚାତି ଏକୂନସତ୍ତତି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅଦିନ୍ନାଦାନତୁଲ୍ୟତ୍ତାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନେନ ସମାନସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ତିସମୁଟ୍ଠାନିକା କତାତି ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା ।
ଦୁତିୟପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୭୦.ସଞ୍ଚରିକୁଟିମହଲ୍ଲକନ୍ତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ, ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିକରଣଂ, ମହଲ୍ଲକୱିହାରକରଣଞ୍ଚ । ଧୋୱାପନଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହୋତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱାପନଞ୍ଚ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ଚୀୱରସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତକଂ ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତାନିଂ ୱା ଚୀୱରୱିଞ୍ଞାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗହଣଞ୍ଚ ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ତଦୁତ୍ତରିସାଦିୟନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୭୧.ଉପକ୍ଖଟଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱାତି ‘‘ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୮) ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ତଥା ଦୂତେନ ଚୀୱରନ୍ତି ଦୂତେନଚୀୱରଚେତାପନ୍ନପହିତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । କୋସିୟନ୍ତି କୋସିୟମିସ୍ସକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୁଦ୍ଧକାଳାନନ୍ତି ‘‘ସୁଦ୍ଧକାଳକାନ’’ନ୍ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ (ପାରା॰ ୫୪୮) । ଦ୍ୱେ ଭାଗାଦାନମେୱ ଚାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ଭାଗା ଆଦାତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ୫୫୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୭୨.ଛବ୍ବସ୍ସାନୀତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଧାରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପୁରାଣସ୍ସାତି ‘‘ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଲୋମଧୋୱାପନମ୍ପି ଚାତି ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ରୂପିୟସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହୋତି ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉଭୋ ନାନପ୍ପକାରକାତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରକୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ।
୩୭୩.ଊନବନ୍ଧନପତ୍ତୋ ଚାତି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱସ୍ସସାଟିକସୁତ୍ତକନ୍ତି ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଚୀୱରକାରାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିକପ୍ପାପଜ୍ଜନନ୍ତି ତନ୍ତୱାୟେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ୟାୱ ଦ୍ୱାରଦାନଞ୍ଚ ସିବ୍ବନନ୍ତି ‘‘ୟାୱ ଦ୍ୱାରକୋସା ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୭୧), ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୭୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୭୪.ପୂୱେହୀତି ପୂୱେହି ୱା ମନ୍ଥେହି ୱା ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚୟୋତି ଚତୁମାସପଚ୍ଚୟପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଜୋତୀତି ଜୋତିୟା ସମାଦହନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ରତନନ୍ତି ରତନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୂଚି…ପେ॰… ସୁଗତସ୍ସ ଚାତି ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦାଦୀନି ସତ୍ତ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ।
୩୭୫.ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖା ଚାତି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୪୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପନମ୍ପି ଚାତି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୪୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଙ୍ଘିକେନ ଦୁୱେ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସଙ୍ଘିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୭୫୯), ସଙ୍ଘିକେନ ସଞ୍ଞାଚିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୬୪) ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଦ୍ୱେ ମହାଜନିକେନାତି ‘‘ମହାଜନିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୭୬୯), ମହାଜନିକେନ ସଞ୍ଞାଚିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୭୪) ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ।
୩୭୬.ତଥାପୁଗ୍ଗଲିକେନେକନ୍ତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେନ ସଞ୍ଞାଚିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୭୯) ୱୁତ୍ତମେକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗରୁପାୱୁରଣନ୍ତି ଗରୁପାୱୁରଣଚେତାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଲହୁନ୍ତି ଲହୁପାୱୁରଣଚେତାପନସିକ୍ଖାପଦଂ । ‘‘ୱିଘାସା ଉଦସାଟି ଚା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦ୍ୱେ ୱିଘାସାତି ‘‘ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା ସଙ୍କାରଂ ୱା ୱିଘାସଂ ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟେ ୱା ତିରୋପାକାରେ ୱା ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ୱା (ପାଚି॰ ୮୨୫), ହରିତେ ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୨୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ୱିଘାସସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଉଦସାଟି ଚାତି ଉଦକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା ସମଣଚୀୱରନ୍ତି ତଥା ‘‘ସମଣଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୧୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ।
୩୭୭. ଇତି ଏତେ ଏକୂନପଣ୍ଣାସ ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖନ୍ତଦସ୍ସିନା ଭଗୱତା ଛସମୁଟ୍ଠାନିକା ତେୟେୱ ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମା ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେନ ସମା କତା ଅନୁମତା ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୭୮.ସଙ୍ଘଭେଦୋତି ସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଭେଦାନୁୱତ୍ତଦୁବ୍ବଚଦୂସକାତି ଭେଦାନୁୱତ୍ତକଦୁବ୍ବଚକୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଚ୍ଛାଦନନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦିଟ୍ଠୀତି ଦିଟ୍ଠିଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ। ଛନ୍ଦଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକା ଦୁୱେତି ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମନନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୭୯.ଅପ୍ପସଦ୍ଦା ଦୁୱେ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମିସ୍ସାମି, ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୮୮, ୫୮୯) ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ନ ବ୍ୟାହରେତି ‘‘ନ ସକବଳେନ ମୁଖେନ ବ୍ୟାହରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୧୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଛମା, ନୀଚାସନେ, ଠାନନ୍ତି ‘‘ଛମାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା (ପାଚି॰ ୬୪୫), ନୀଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା (ପାଚି॰ ୬୪୭), ଠିତୋ ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୪୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛତୋ ଉପ୍ପଥେନ ଚାତି ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୪୯), ଉପ୍ପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୫୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୮୦.ୱଜ୍ଜଚ୍ଛାଦାତି ୱଜ୍ଜତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନୁୱତ୍ତା ଚାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗହଣନ୍ତି ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଓସାରେୟ୍ୟ ଚାତି ‘‘ଅନପଲୋକେତ୍ୱା କାରକସଙ୍ଘଂ ଅନଞ୍ଞାୟ ଗଣସ୍ସ ଛନ୍ଦଂ ଓସାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୯୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ସିକ୍ଖା ଚାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୧୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଚାତି ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଧିକରଣେ ପଚ୍ଚାକତା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୧୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୮୧.ସଂସଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପନେୱ ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୨୨) ଚ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ସଂସଟ୍ଠାୱ, ଅୟ୍ୟେ, ତୁମ୍ହେ ୱିହରଥା’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ପାଚି॰ ୭୨୮) ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ୱଧିତ୍ୱା ଚାତି ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୮୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱା ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱା ୱା ୱିସିବ୍ବାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖିତଂ ସହଜୀୱିନି’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୪୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପୁନଦେୱ ଚ ସଂସଟ୍ଠାତି ‘‘ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରେୟ୍ୟ ଗହପତିନା ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୫୬) ଏୱଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନେୱ ୱୂପସମେୟ୍ୟ ଚାତି ‘‘‘ଏହାୟ୍ୟେ, ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେହୀ’ତି (ପାଚି॰ ୯୯୫) ୱୁଚ୍ଚମାନା ‘ସାଧୂ’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ସା ପଚ୍ଛା ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀ ନେୱ ୱୂପସମେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୮୨.ଜାନଂସଭିକ୍ଖୁକାରାମନ୍ତି ‘‘ଜାନଂ ସଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୨୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥେୱ ନ ପୱାରୟେତି ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ତୀହି ଠାନେହି ନ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୫୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଞ୍ଚାତି ‘‘ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୫୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସହଜୀୱିନିୟୋ ଦୁୱେତି ‘‘ସହଜୀୱିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନେୱ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୧୦୮), ସହଜୀୱିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନେୱ ୱୂପକାସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୧୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୮୩-୪.ସଚେ ମେ ଚୀୱରଂ ଅୟ୍ୟେତି ‘‘ସଚେ ମେ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୫୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସସୀତି ‘‘ସଚେ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୫୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅସମେନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତା ଇମେ ସତ୍ତତିଂସ ଧମ୍ମା ସବ୍ବେ କାୟୱାଚାଦିତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଏକସମୁଟ୍ଠାନା କତା ସମନୁଭାସନା ସିୟୁଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସମନୁଭାସନସିକ୍ଖାପଦେନ ସଦିସା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୮୫.କଥିନାନି ଚ ତୀଣୀତି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି (ପାରା॰ ୪୬୨) ୱୁତ୍ତାନି ଆଦିତୋ ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ପତ୍ତୋତି ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକପତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୦୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଭେସଜ୍ଜମେୱ ଚାତି ‘‘ପଟିସାୟନୀୟାନି ଭେସଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଚ୍ଚେକମ୍ପି ଚାତି ଅଚ୍ଚେକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସାସଙ୍କନ୍ତି ତଦନନ୍ତରମେୱ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପକ୍କମନ୍ତଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚାତି ‘‘ତଂ ପକ୍କମନ୍ତୋ ନେୱ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୯, ୧୧୫) ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୮୬.ତଥା ଉପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପରମ୍ପରଂ ଭୋଜନନ୍ତି ‘‘ପରମ୍ପରଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୨୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନତିରିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅନତିରିତ୍ତଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଭତ୍ତୋତି ‘‘ନିମନ୍ତିତୋ ସଭତ୍ତୋ ସମାନୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୯୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ତଥେୱ ଚାତି ‘‘ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୮୭.ରଞ୍ଞୋତି ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୯୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱିକାଲେତି ‘‘ୱିକାଲେ ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୦୯-୫୧୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱୋସାସାତି ‘‘ୱୋସାସମାନରୂପା ଠିତା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୫୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ‘‘ଆରଞ୍ଞକେ ଉସ୍ସୟୱାଦିକା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆରଞ୍ଞକେତି ‘‘ତଥାରୂପେସୁ ଆରଞ୍ଞକେସୁ ସେନାସନେସୁ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୭୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉସ୍ସୟୱାଦିକାତି ‘‘ଉସ୍ସୟୱାଦିକା ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟଞ୍ଚେୱାତି ‘‘ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୩୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପୁରେ, ପଚ୍ଛା, ୱିକାଲକେତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରେଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୫୫) ଚ ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬୦) ଚ ‘‘ୱିକାଲେ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬୫) ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଞ୍ଚ ।
୩୮୮-୯.ପଞ୍ଚାହିକନ୍ତି ‘‘ପଞ୍ଚାହିକଂ ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଙ୍କମନିନ୍ତି ‘‘ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୦୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା ଆୱସଥଦ୍ୱୟନ୍ତି ‘‘ଆୱସଥଚୀୱରଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୦୦୪), ଆୱସଥଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚାରିକଂ ପକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୦୯) ଏୱଂ ଆୱସଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ପସାଖେତି ‘‘ପସାଖେ ଜାତଂ ଗଣ୍ଡଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୬୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଆସନେ ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରତୋ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଆସନେ ନିସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୧୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଇମେ ପନ ଏକୂନତିଂସ ଧମ୍ମା କାୟୱାଚତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସବ୍ବେ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକା, ତତୋୟେୱ କଥିନସମ୍ଭୱା କଥିନସମୁଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
କଥିନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୯୦.ଦ୍ୱେ ସେୟ୍ୟାତି ଦ୍ୱେ ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଆହଚ୍ଚପାଦୋ ଚାତି ଆହଚ୍ଚପାଦକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପିଣ୍ଡଞ୍ଚାତି ଆୱସଥପିଣ୍ଡଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗଣଭୋଜନନ୍ତି ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ। ୱିକାଲେତି ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସନ୍ନିଧିଞ୍ଚେୱାତି ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦନ୍ତପୋନନ୍ତି ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଚେଲକନ୍ତି ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୯୧.ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ‘‘ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଂ ସେନଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ‘‘ୱସେ ଉୟ୍ୟୋଧି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ୱସେତି ‘‘ସେନାୟ ୱସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉୟ୍ୟୋଧିନ୍ତି ‘‘ଉୟ୍ୟୋଧିକଂ ୱା…ପେ॰… ଅନୀକଦସ୍ସନଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ। ସୁରାତି ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଓରେନ ନ୍ହାୟନନ୍ତି ଓରେନଦ୍ଧମାସନହାୟନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣଞ୍ଚେୱାତି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୬୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପାଟିଦେସନୀୟଦ୍ୱୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ପାଟିଦେସନୀୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୩୯୨.ଲସୁଣନ୍ତି ଲସୁଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାନୀୟେନ ୱା ୱିଧୂପନେନ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୧୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନଚ୍ଚଦସ୍ସନମେୱ ଚାତି ‘‘ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱା ୱାଦିତଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନଗ୍ଗନ୍ତି ‘‘ନଗ୍ଗା ନହାୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୮୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥରଣନ୍ତି ‘‘ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣା ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୩୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ମଞ୍ଚେତି ‘‘ଏକମଞ୍ଚେ ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୩୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେତି ‘‘ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେ ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୬୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା ବହୀତି ‘‘ତିରୋରଟ୍ଠେ ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୬୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୯୩.ଅନ୍ତୋୱସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାରିକଂ ଚରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୭୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଗାରଞ୍ଚାତି ‘‘ରାଜାଗାରଂ ୱା ଚିତ୍ତାଗାରଂ ୱା…ପେ॰… ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୭୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଆସନ୍ଦିନ୍ତି ‘‘ଆସନ୍ଦିଂ ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୮୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୁତ୍ତକନ୍ତନନ୍ତି ‘‘ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୮୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଗିହିୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୯୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସହତ୍ଥା ଚାତି ‘‘ଅଗାରିକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା ସହତ୍ଥା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୦୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ। ଆୱାସେ ଚ ଅଭିକ୍ଖୁକେତି ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ ୱସ୍ସଂ ୱସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୪୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।
୩୯୪.ଛତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ୟାନଞ୍ଚାତି ‘‘ୟାନେନ ୟାୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୮୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଙ୍ଘାଣିନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘାଣିଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୯୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଲଙ୍କାରନ୍ତି ‘‘ଇତ୍ଥାଲଙ୍କାରଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୯୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗନ୍ଧୱାସିତନ୍ତି ‘‘ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣକେନ ନହାୟେୟ୍ୟ (ପାଚି॰ ୧୧୯୯), ୱାସିତକେନ ପିଞ୍ଞାକେନ ନହାୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୦୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ…ପେ॰… ଗିହିନିୟା’’ତି ଏତେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉମ୍ମଦ୍ଦାପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନି (ପାଚି॰ ୧୨୦୭) ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି ।
୩୯୫.ତଥାସଂକଚ୍ଚିକାତି ‘‘ଅସଂକଚ୍ଚିକା ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୨୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଇମେ ପନ ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ସବ୍ବେ କାୟଚିତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକା। ଏଳକଲୋମେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସମା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୯୬-୭.ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ‘‘ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିଞ୍ଞୁନା ପୁରିସୱିଗ୍ଗହେନା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅସମ୍ମତୋ ଚେୱାତି ‘‘ଅସମ୍ମତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୪୬) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେନ ଚାତି ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜା ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ, ୱାଚେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୧୪, ୧୦୧୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଅନୋକାସକତମ୍ପି ଚାତି ‘‘ଅନୋକାସକତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୨୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଇମେ ପନ ସବ୍ବେ ଛ ଧମ୍ମା ୱାଚତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାନିକା ହୋନ୍ତି । ପଦସୋଧମ୍ମତୁଲ୍ୟତା ଅୟମେତେସଂ ପଦସୋଧମ୍ମେନ ସଦିସଭାୱୋତି ୟୋଜନା ।
ପଦସୋଧମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩୯୮-୯.ଏକନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନାୱନ୍ତି ‘‘ଏକନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପଣୀତଞ୍ଚାତି ‘‘ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଂୱିଧାନଞ୍ଚାତି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଗମନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସଂହରେତି ‘‘ସମ୍ବାଧେ ଲୋମଂ ସଂହରାପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୭୯୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଧଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଆମକଧଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ୱା ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୨୧) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନିମନ୍ତିତା ଚେୱାତି ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱା ପୱାରିତା ୱା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଖାଦେୟ୍ୟ ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୩୮) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପାଟିଦେସନିୟଟ୍ଠକନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ପାଟିଦେସନୀୟା ଚେତି ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଏତା ଚୁଦ୍ଦସ ସିକ୍ଖା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା କାୟତୋ, କାୟୱାଚତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଅଦ୍ଧାନେନ ଅଦ୍ଧାନସିକ୍ଖାପଦେନ ସମା ହୋନ୍ତୀତି ମତାତି ୟୋଜନା ।
ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୪୦୦-୧.ସୁତିନ୍ତି ଉପସ୍ସୁତିତିଟ୍ଠନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୂପାଦିୱିଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନ୍ଧକାରେତି ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୯) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଥେୱ ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେତି ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୪୩) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଓକାସେତି ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୪୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ବ୍ୟୂହେ ଚାତି ତଦନନ୍ତରମେୱ ‘‘ରଥିକାୟ ୱା ବ୍ୟୂହେ ୱା ସିଙ୍ଘାଟକେ ୱା ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୫୧) ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଇମେ ସବ୍ବେପି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ଦେସିତା ଛ ଧମ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଚ୍ଛଟ୍ଠତୋ କାୟଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତା ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନା ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେନ ସମାନସମୁଟ୍ଠାନା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୪୦୨.ଛତ୍ତ, ଦଣ୍ଡକରସ୍ସାପୀତି ‘‘ନ ଛତ୍ତପାଣିସ୍ସ ଦଣ୍ଡପାଣିସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୩୫) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ସତ୍ଥାୱୁଧକରସ୍ସାପୀତି ‘‘ନ ସତ୍ଥପାଣିସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୩୬), ନ ଆୱୁଧପାଣିସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୩୭) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ପାଦୁକୂପାହନା, ୟାନନ୍ତି ‘‘ନ ପାଦୁକାରୁଳ୍ହସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୩୮), ନ ଉପାହନାରୁଳ୍ହସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୩୯), ନ ୟାନଗତସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୪୦) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଞ୍ଚ । ସେୟ୍ୟା, ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ଚାତି ‘‘ନ ସୟନଗତସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୪୧), ନ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୪୨) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ।
୪୦୩.ୱେଠିତୋଗୁଣ୍ଠିତୋ ଚାତି ‘‘ନ ୱେଠିତସୀସସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୪୩), ନ ଓଗୁଣ୍ଠିତସୀସସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୪୪) ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚାତି ନିଦସ୍ସିତା ସବ୍ବେ ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ୱାଚାଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ଏକେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ସମୁଟ୍ଠିତା ଧମ୍ମଦେସନସମୁଟ୍ଠାନାତି ସଞ୍ଞିତା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତାତି ୟୋଜନା ।
ଧମ୍ମଦେସନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୪୦୪. ଏୱଂ ତାୱ ସମ୍ଭିନ୍ନସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନିୟତସମୁଟ୍ଠାନଂ ତିୱିଧଂ, ତଂ ଏକସ୍ସେୱ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ହୋତୀତି ୱିସୁଂୟେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୂତାରୋଚନକଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି । ଭୂତାରୋଚନକଞ୍ଚେୱାତି ତୀହି ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନମ୍ପି ଚାତି ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅନନୁଞ୍ଞାତମେୱ ଅନନୁଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ । ଅନନୁଞ୍ଞାତମତ୍ତନ୍ତି ୱାଚତୋ, କାୟୱାଚତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି । ଇଦଂ ତୟନ୍ତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନନ୍ତି କେନଚି ଅଞ୍ଞେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସସମୁଟ୍ଠାନଂ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ସମୁଟ୍ଠାନସୀସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୫.ଆଦିନାତି ପଠମେନ କାୟସଙ୍ଖାତେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ।
୪୦୬-୭.ଦୁକ୍କଟାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସଙ୍ଘାଦିସେସା ଗହିତା । ୟଥାହ – ‘‘ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ। ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅନାଗତେ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ତସ୍ମିଂ ପିଣ୍ଡେ ଆଗତେ ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ୨୭୭) । ୱିକାଲେ ପନ ପାଚିତ୍ତୀତି ୱିକାଲଭୋଜନପାଚିତ୍ତି । ଅଞ୍ଞାତିହତ୍ଥତୋତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥତୋ । ଗହେତ୍ୱାତି ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ‘‘ପଞ୍ଚ ଇମା ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୪୦୮.ଦୁତିୟେନାତି ୱାଚାସଙ୍ଖାତେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ।
୪୦୯-୧୦.ସମାଦିସତି କଥେତି ଚେ । ସବ୍ବଥା ୱିପନ୍ନନ୍ତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକତାଦିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱିପନ୍ନପ୍ପଦେସଂ । କୁଟିନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ । ୟଥାହ ପରିୱାରେ ‘‘ତସ୍ସ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୨୭୮) । ପଦସୋଧମ୍ମଂ ମୂଲଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ପଦସୋଧମ୍ମମୂଲେନ, ସହତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ ।
୪୧୧.ତତିୟେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନାତି କାୟୱାଚାସଙ୍ଖାତେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ।
୪୧୨.ସଂୱିଦହିତ୍ୱାନାତି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଦହିତ୍ୱା, ‘‘କୁଟିଂ କରୋମା’’ତି ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୧୩.ୱତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ସୂପଂ ଦେଥ, ଇଧ ଓଦନଂ ଦେଥା’’ତି ୱୋସାସମାନଂ ଉପାସକାନଂ ୱତ୍ୱା ଦାପେନ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ । ନ ନିୱାରେତ୍ୱାତି ‘‘ଅପସକ୍କ ତାୱ, ଭଗିନି, ୟାୱ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅନପସାଦେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୋତି ୟୋଜନା ।
୪୧୪. ଚତୁତ୍ଥେନ କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେନ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୪୧୭.ପଞ୍ଚମେନାତି ୱାଚାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେନ । ୱଦନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ସମୁଦାଚରନ୍ତୋ ।
୪୧୮.କୁଟିନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ ସେନାସନମ୍ପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୧୯.ୱାଚେତି ପଦସୋ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେତୀ’’ତି (ପରି॰ ୨୮୧) । ଦୱକମ୍ୟତା ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି କୀଳାଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ଦୱକମ୍ୟତାତି ଚ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨, ୨୪, ୪୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୮.୯; ମହାନି॰ ୧୯୯, ୨୦୬; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫; ୱିଭ॰ ୫୧୮) ୱିୟ ୟ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
୪୨୦. ଛଟ୍ଠେନ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେନ। ସଂୱିଦହିତ୍ୱାନାତି ସଂୱିଧାୟ, ‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ଏକତୋ ଅୱହରିସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ମନ୍ତନଂ କତ୍ୱା । ଭଣ୍ଡଂ ହରତୀତି ‘‘ଭାରିୟଂ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ଇମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ସହ ଠାନା ଚାୱେତି ଚେ ।
୪୨୩.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ୱିମତୂପରମଂ ପରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପିୟଂ ନୁ ଖୋ, ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଆପତ୍ତି ନୁ ଖୋ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଧମ୍ମୋ ନୁ ଖୋ, ଅଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିମତି । ୱିମତିଂ ଉପରମେତି ୱିନାସେତୀତି ୱିମତୂପରମଂ । ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ । ଉତ୍ତରନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକାଗତାନଂ ନିଦାନାଦିୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ ପଞ୍ହଉତ୍ତରଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା ଉତ୍ତରଂ । ଇମଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ୟୋ ଉତ୍ତରତି ପଞ୍ଞାୟ ଓଗାହେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତି । ଇଧ ‘‘ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତର’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେ ଏକଂ ଗୁଣନିଦସ୍ସନଂ, ଏକଂ ସତ୍ଥନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁନୟେନ ୟୁତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିନୟଂ ପିଟକଂ ଉତ୍ତରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁନୟ’’ନ୍ତିଆଦି। ସୁଟ୍ଠୁ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତଦଳ୍ହୀକରଣସିଥିଲକରଣଭେଦା ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନଉପଞ୍ଞତ୍ତାଦିନୟା ଏତ୍ଥାତି ସୁନୟୋ, ତଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ନୀୟତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେନାତି ସୁନୟୋ, ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତେନ । ୱିନିଚ୍ଛୟାୱବୋଧେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୁକ୍ଖେନ ଉତ୍ତରୀୟତୀତି ଦୁତ୍ତରଂ। ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଦୀପକତ୍ତେନ ସମାଧିପଞ୍ଞାନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଉତ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରତି ଓଗାହେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଧ ୟୋ ୱିମତୂପରମଂ ପରମଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ଉତ୍ତରତି, ସୁନୟେନ ୟୁତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁନୟଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ୱିନୟଂ ଉତ୍ତରତୀତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ଥନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଇଧ ୟୋ ସୁନୟଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ୱିନୟଂ ଉତ୍ତରତି, ସୁନୟେନ ୟୁତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିମତୂପରମଂ ପରମଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ଉତ୍ତରତୀତି । ଇମିନା ୟୋ ଉତ୍ତରଂ ଜାନାତି, ସୋ ୱିନୟଂ ଜାନାତି । ୟୋ ୱିନୟଂ ଜାନାତି, ସୋ ଉତ୍ତରଂ ଜାନାତୀତି ଉତ୍ତରପକରଣସ୍ସ ୱିନୟପିଟକଜାନନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପକାରିତା ୱିଭାୱିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକୁତ୍ତରନୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୪.ଇତୋ ପରନ୍ତି ଇତୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୟ ପରଂ । ପରନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ଏକୁତ୍ତରଂ ନୟନ୍ତି ଏକେକଅଙ୍ଗାତିରେକତାୟ ଏକୁତ୍ତରସଙ୍ଖାତଂ ଏକକଦୁକାଦିନୟଂ ।
୪୨୫-୭.କେ ଆପତ୍ତିକରା ଧମ୍ମା…ପେ॰… କା ଚାଦେସନଗାମିନୀତି ଏକେକପଞ୍ହୱସେନ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।
୪୨୮.ସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି ଆଦିକୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତୋ ଉତ୍ତରୱାଦୋ । ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନାନି…ପେ॰… ଦୀପିତାତି ୟସ୍ମା ଏତେସଂ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପତ୍ତିକରା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
୪୨୯.ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ । ଲହୁକାତି ଲହୁକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ଲହୁକା । ଗରୁକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି, କେନଚି ଆକାରେନ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଉପନେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଚ ଗରୁକାପତ୍ତି ନାମ, ତା ପନ ଲହୁକାସୁ ୱୁତ୍ତାସୁ ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା ।
୪୩୧. ଦୁଟ୍ଠୁଂ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛଂ ନିନ୍ଦନୀୟଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁୱିଧାପତ୍ତି ଆଦିତୋ’’ତି ।
୪୩୨.ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟସଂୟୁତ୍ତାତି ମାତୁଘାତକପିତୁଘାତକଅରହନ୍ତଘାତକେହି ଆପନ୍ନା ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକାପତ୍ତି ଚ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକସଙ୍ଘଭେଦକାନଂ ଅଭବ୍ବତାହେତୁକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଚେତନାସଙ୍ଖାତା ପାରାଜିକା ଚ ଅନନ୍ତରମେୱ ଅପାୟୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରସଂୟୁତ୍ତା ନାମ । ତା ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ନିୟତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୨୧) ପନ ଅଞ୍ଞେପି ଅନ୍ତରାୟିକାଦୀ ବହୂ ଏକକା ଦସ୍ସିତା, ତେ ପନ ଗନ୍ଥଭୀରୁକଜନାନୁଗ୍ଗହେନ ଆଚରିୟେନ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତା । ଅତ୍ଥିକେହି ପରିୱାରେୟେୱ (ପରି॰ ୩୨୧) ଗହେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ତପି ଆପତ୍ତିୟୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟଞ୍ଚେୱ ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା। ଅଜାନନ୍ତେନ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାପତ୍ତି ନେୱ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟଂ, ନ ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି ଅନନ୍ତରାୟିକା। ଅନ୍ତରାୟିକଂ ଆପନ୍ନସ୍ସପି ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୁଦ୍ଧିପତ୍ତସ୍ସ, ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଚ ଅୱାରିତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋତି ।
ଏକକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୩୫.ଅଦ୍ଧୱିହୀନୋ ନାମ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ । ଅଙ୍ଗୱିହୀନୋ ନାମ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିଭେଦୋ । ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନୋ ନାମ ପଣ୍ଡକୋ, ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚ । ଅୱସେସା ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଦୁକ୍କଟକାରିନୋ ନାମ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଦୁକ୍କଟେନ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଅପରିପୁଣ୍ଣପତ୍ତଚୀୱରୋ । ନୋ ୟାଚତୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ନ ୟାଚତି । ପଟିସିଦ୍ଧାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୨୨) ୱାରିତା ।
୪୩୬.ହୱେତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀପିତା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥି ହୱେ ଅତ୍ଥେୱ । ନୋ ଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିସ୍ସାତି ଅଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିସ୍ସ ଦୀପିତା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥେୱାତି ୟୋଜନା ।
୪୩୭.ଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନି ସନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ । ଅଭୂତାରୋଚନାପତ୍ତୀତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକାପତ୍ତି । ଅସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା ।
୪୩୮.‘‘ଅତ୍ଥିସଦ୍ଧମ୍ମସଂୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥି-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନନ୍ତେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୪୩୯.ପଦସୋଧମ୍ମମୂଲାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ଆପତ୍ତୀନଂ ଗହଣଂ ।
୪୪୦.ଭୋଗେତି ପରିଭୋଗେ । ‘‘ସପରିକ୍ଖାରସଂୟୁତା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେ, କିଲିଟ୍ଠଚୀୱରାନଂ ଅଧୋୱନେ, ମଲଗ୍ଗହିତପତ୍ତସ୍ସ ଅପଚନେ’’ତି ଏୱମାଦିକା ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗା ଆପତ୍ତିୟୋପି ସକପରିକ୍ଖାରସଂୟୁତ୍ତାୟେୱ ।
୪୪୧.ମଞ୍ଚପୀଠାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭିସିଆଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅଜ୍ଝୋକାସତ୍ଥରେପି ଚାତି ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଅତ୍ଥରେ ଅତ୍ଥରାପନେ ସତି । ଅନାପୁଚ୍ଛାୱ ଗମନେତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଗମନେ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା ଅନୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ୱା ଗମନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରସନ୍ତକସଂୟୁତାତି ପରପରିକ୍ଖାରପଟିବଦ୍ଧା ।
୪୪୩. ‘‘ସିଖରଣୀସୀ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ଭଣତୋ ଗରୁକଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୪୪୫.ଗରୁକାପତ୍ତୀତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତି । ଭୂତସ୍ସାରୋଚନେତି ଭୂତସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚନେ । ସଚ୍ଚଂ ୱଦତୋତି ସଚ୍ଚଂ ୱଚନଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ଲହୁକାତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ।
୪୪୭.ୱିକୋପେତୁନ୍ତି ୱଗ୍ଗକରଣେନ ୱିକୋପେତୁଂ । ହତ୍ଥପାସଂ ଜହନ୍ତି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଏୱ ହତ୍ଥପାସଂ ଜହନ୍ତୋ, ହତ୍ଥପାସଂ ଜହିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁସେତି ଭୂମିଗତୋ ଫୁସେୟ୍ୟ ।
୪୪୮. ୱେହାସକୁଟିୟା ଉପରି ଆହଚ୍ଚପାଦକଂ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅଭିନିସୀଦନ୍ତୋ ୱେହାସଗତୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ସଚେ ତଂ ଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଭୂମିତୋ’’ତି ।
୪୪୯.ପୱିସନ୍ତୋତି ଆରାମଂ ପୱିସନ୍ତୋ । ନିକ୍ଖମନ୍ତି ତତୋ ଏୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ । ତନ୍ତି ଆରାମଂ ।
୪୫୦.ୱତ୍ତମପୂରେତ୍ୱାନାତି ସୀସତୋ ଛତ୍ତାପନୟନଂ, ପାଦତୋ ଉପାହନାମୁଞ୍ଚନୱତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା । ନିକ୍ଖମନ୍ତି ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଧାରେନ୍ତୋପି ନ ଆପଜ୍ଜତି ।
୪୫୧.‘‘ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ନିକ୍ଖମ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦଂ । ପୱିସଂ ନ ଚାତି ୟଂ ଆରାମଂ ସନ୍ଧାୟ ଗତୋ, ତଂ ପୱିସନ୍ତୋ ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
୪୫୩. ୟା କାଚି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତିଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଂ ଆଦିୟନ୍ତୀ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୫୭.ୱତ୍ତଂ ପନତ୍ତନୋତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ନେତ୍ଥାରୱତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ତଂ ଅସମାଦିୟନ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି ନାମାତି ୟୋଜନା ।
୪୬୦.ଇତରସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ, ତଥା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ଚ ।
୪୬୨.ଦଦମାନୋତି ପାରିୱତ୍ତକଂ ୱିନା ଦଦମାନୋ ।
୪୬୩.ମୁଦୂତି ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୋ । ‘‘ଲମ୍ବୀଆଦିନୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ହତ୍ଥେନ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ଅସୁଚିଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ, ଊରୁନା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପେଲ୍ଲନ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସିତାତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ, ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ଚ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସାତି ମେଥୁନଧମ୍ମକାୟସଂସଗ୍ଗପହାରଦାନାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତି । ପରନିସ୍ସିତାତି ପରଂ ନିସ୍ସାୟ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୬୫. ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଓୱାଦଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜତଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ ।
୪୭୦.ଅରୁଣୁଗ୍ଗେତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ । ନଅରୁଣୁଗ୍ଗମେତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ।
୪୭୧. ଏକରତ୍ତାତିକ୍କମେ ଛାରତ୍ତାତିକ୍କମେ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଦସାହାତିକ୍କମେତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମାସାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱୁତ୍ତମାପତ୍ତିନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିଂ । ‘‘ଆପଜ୍ଜତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୪୭୩. ପରସନ୍ତକଂ ରୁକ୍ଖଲତାଦିଂ ଥେୟ୍ୟାୟ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଭୂତଗାମଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ପାଚିତ୍ତିଞ୍ଚ ଫୁସେ’’ତି ।
୪୭୫.ଛାଦେନ୍ତୋ ପନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କା ଆପତ୍ତୀ’’ତି ସେସୋ । ତତ୍ର ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେନ୍ତୋ ନରୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ । ନଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋତି ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ସାଖାଭଙ୍ଗାଦିନା ୟେନ କେନଚି ଅତ୍ତନୋ ହିରିକୋପିନଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ନଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୭) ।
୪୭୬.କୁସଚୀରାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱାକଚୀରଫଲକଚୀରାଦୀନଂ ତିତ୍ଥିୟଧଜାନଂ ଗହଣଂ । ଧାରେନ୍ତୋ କୋଚି ଆପଜ୍ଜତୀତି ସେସୋ । ତତ୍ରାହ – ‘‘କୁସଚୀରାଦୀନି ଧାରେନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୨) ।
୪୭୭. ୟଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠପତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତୋ ୟାୱଭେଦନାୟ ଧାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଧାରେନ୍ତୋ ଚଦୋସୱା ହୋତି ଆପଜ୍ଜତି ଆପତ୍ତିଂ । ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକଦୁକସ୍ସ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଦୁକଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ସଚିତ୍ତକଦୁକ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଦୁକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪୭୮. ୟା ଆପତ୍ତି ନାଥେ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ହୋତି, ନୋ ପରିନିବ୍ବୁତେ, ସା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ୟା ଆପତ୍ତି ନାଥେ ପରିନିବ୍ବୁତେ ହୋତି, ନ ତୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ, ସାପି ଅତ୍ଥି । ୟା ଆପତ୍ତି ନାଥେ ତିଟ୍ଠନ୍ତେପି ହୋତି ପରିନିବ୍ବୁତେପି, ସା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୪୭୯. ସା କତମାତି ଆହ ‘‘ରୁହିରୁପ୍ପାଦନାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଥେରମାୱୁସୱାଦେନ, ୱଦତୋ ପରିନିବ୍ବୁତେତି ‘‘ୟଥା ଖୋ ପନାନନ୍ଦ, ଏତରହି ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ନ ଖୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ଏୱଂ ସମୁଦାଚରିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନୱକତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଥେରତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘ଭନ୍ତେ’ତି ୱା ‘ଆୟସ୍ମା’ତି ୱା ସମୁଦାଚରିତବ୍ବୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ୱଚନତୋ ଥେରଂ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ସମୁଦାଚରଣପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଂ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୮୧. କଥଂ କାଲେୟେୱ ଆପତ୍ତି ସିୟା, ନ ୱିକାଲେ । କଥଂ ୱିକାଲେୟେୱ ଆପତ୍ତି ସିୟା, କାଲେ ନ ସିୟା । କଥଂ କାଲେ ଚେୱ ୱିକାଲେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ସିୟାତି ପଞ୍ହେ ।
୪୮୨. ୟଥାକ୍କମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୋ’’ତିଆଦି ।
୪୮୩. ଅୱସେସଂ ପନ ସବ୍ବଂ ଆପତ୍ତିଂ କାଲୱିକାଲେସୁ ସବ୍ବଦା ଆପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଚ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୪୮୪. ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ରତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଦିୱା, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଦିୱା ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ରତ୍ତିଂ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଦିୱା ଚା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ୱୁତ୍ତଂ ତିକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରତ୍ତିମେୱା’’ତିଆଦି ।
୪୮୬. ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଦସୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଊନଦସୱସ୍ସୋ, ସା କଥଂ ସିୟା । ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଦସୱସ୍ସୋ, ସା କଥଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଦସୱସ୍ସୋପି ଆପଜ୍ଜତି ଊନଦସୱସ୍ସୋପୀତି ଉଭୟତ୍ଥପି ଆପତ୍ତି କଥଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୮୭. ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାହ ‘‘ଉପଟ୍ଠାପେତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ବାଲୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥପଦଂ ‘‘ଅବ୍ୟତ୍ତୋ’’ତି ।
୪୮୮. ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଏୱଂ ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ପରିସଂ ଗଣ୍ହତି, ତଥା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦସୱସ୍ସୋ ଊନୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦସୱସ୍ସୋ, ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଚାତି ଉଭୋପେତେ ପରିସୁପଟ୍ଠାପନାପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆପଜ୍ଜନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନ-କାରଲୋପୋ ।
୪୮୯. କଥଂ କାଳେ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଜୁଣ୍ହେ, କଥଂ ଜୁଣ୍ହେ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ କାଳସ୍ମିଂ, କଥଂ କାଳେ ଚ ଜୁଣ୍ହେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୯୦. ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାହ ‘‘ୱସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଆପଜ୍ଜତେ ଅପ୍ପୱାରେନ୍ତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଜୁଣ୍ହେତି ପୁରିମପକ୍ଖେ । କାଳକେତି ଅପରପକ୍ଖେ ।
୪୯୧.ଅୱିପତ୍ତିନାତି ଚତୁବ୍ବିଧୱିପତ୍ତିରହିତତ୍ତା ଅୱିପତ୍ତିନା ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅୱସେସନ୍ତି ୱସ୍ସଂ ଅନୁପଗମନାପତ୍ତିୟା ଚ ପୱାରଣାପତ୍ତିୟା ଚ ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଆପତ୍ତିଂ ।
୪୯୨. ୱସ୍ସୂପଗମନଂ କାଳେ କପ୍ପତି, ଜୁଣ୍ହେ ନୋ କପ୍ପତି, ପୱାରଣା ଜୁଣ୍ହେ କପ୍ପତି, କାଳେ ନୋ କପ୍ପତି, ସେସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ କାଳେ ଚ ଜୁଣ୍ହେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥପି କପ୍ପତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୯୩. ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ହେମନ୍ତେ ହୋତି, ଇତରଉତୁଦ୍ୱୟେ ଗିମ୍ହାନୱସ୍ସାନସଙ୍ଖାତେ ନ ହୋତି, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଗିମ୍ହେୟେୱ ହୋତି, ନ ସେସେସୁ ୱସ୍ସାନହେମନ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ୱସ୍ସେ ହୋତି, ନୋ ଇତରଦ୍ୱୟେ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହସଙ୍ଖାତେତି ୟୋଜନା ।
୪୯୪-୬. ସା ତିୱିଧାପି ଆପତ୍ତି କତମାତି ଆହ ‘‘ଦିନେ ପାଟିପଦକ୍ଖାତେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦିନେ…ପେ॰… ପୁଣ୍ଣମାସିୟାତି ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ପନ ତଂ ୱସ୍ସସାଟିକଚୀୱରଂ ସଚେ ହେମନ୍ତେ ନିୱାସେତି, ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
ପଚ୍ଛିମେତି ଏତ୍ଥ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଭୁମ୍ମଂ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ କତ୍ତିକସ୍ସ ୟସ୍ମିଂ ପୁଣ୍ଣମେ ଦିୱସେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ତଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ପାଟିପଦେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି ହେମନ୍ତେୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରେ ଗିମ୍ହାନୱସ୍ସାନଉତୁଦ୍ୱୟେ ନ ଆପଜ୍ଜତୀତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୩) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ୱୁତ୍ତପାଳିୟା କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ଅୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୩) ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଉଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୪୯୭. ଗିମ୍ହାନମାସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନି ଗିମ୍ହିକେ ଉତୁମ୍ହି । ମାସତୋ ଅତିରେକୋ ଅତିରେକମାସୋତି କତ୍ୱା ଅତିରେକମାସୋ କାଲୋ ସେସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ କାଲେ । ପରିୟେସନ୍ତୋତି ଅଞ୍ଞାତିକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ସତୁପ୍ପାଦକରଣେନ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚ ଅତିରେକମାସୋ ସେସୋତି କତ୍ୱା ନିୱାସେନ୍ତୋ ଚ ଗିମ୍ହେ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ନ ତୁ ଏୱ ଇତରଉତୁଦ୍ୱୟେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଗିମ୍ହେ ପରିୟେସନ୍ତୋ ପୁରିମମାସତ୍ତୟେ ଆପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ନିୱାସେନ୍ତୋ ଅଡ୍ଢମାସାଧିକେ ଗିମ୍ହମାସତ୍ତୟେ ଆପଜ୍ଜତି । ନିସ୍ସନ୍ଦେହେ ‘‘ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମମାସତୋ ପୁରିମେସୁ ସତ୍ତସୁ ମାସେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଗିମ୍ହାନେୟେୱ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗିମ୍ହାପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ‘‘ଇତରଉତୁଦ୍ୱୟେ’’ତି ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଗାଥାୟ ପରିୟେସନାପତ୍ତିୟାୟେୱ ଦସ୍ସନଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ନିୱାସନାପତ୍ତିୟା ଚ ଗିମ୍ହେୟେୱ ସମ୍ଭୱୋତି ସାପି ଦସ୍ସିତା ।
୪୯୮.ଇଧ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ନଗ୍ଗୋ କାୟଂ ଓୱସ୍ସାପେତି, ସୋ ହୱେ ଏକଂସେନ ୱସ୍ସେ ୱସ୍ସାନଉତୁମ୍ହି ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୪୯୯. ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ସଙ୍ଘୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଗଣୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଗଣୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ସଙ୍ଘୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ସଙ୍ଘୋ ନ ଗଣୋ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତିକଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଆପଜ୍ଜତି ହି ସଙ୍ଘୋୱା’’ତିଆଦି ।
୫୦୦. କଥମାପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାପତ୍ତମୁପୋସଥଂ ଅକତ୍ୱା ଅପତ୍ତଉପୋସଥକରଣଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଅତ୍ତକରଣଦୋସସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ନ ଗଣୋ ନ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତୋ ଗଣୋ ଚ ନାପଜ୍ଜତୀତି ୟଥାଲାଭୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜନଂ କରୋମୀତି ୱିପରିୟାୟୱିକପ୍ପୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ଏୱମୁପରିପି ୱିପରିୟାୟୱିପକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୟଥାଲାଭୟୋଜନାୱ କାତବ୍ବା ।
୫୦୧.‘‘ଉପୋସଥ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସମଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୫୦୨.ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାତି । ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱା ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ ନାପଜ୍ଜତି, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତୋ ଗଣୋ ଚ ନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୦୩. କଥଂ ପନ ଗିଲାନୋୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଗିଲାନୋ, କଥଂ ଅଗିଲାନୋୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଗିଲାନୋ, କଥଂ ଗିଲାନୋ ଚ ଅଗିଲାନୋ ଚ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୦୪. ୟୋ ପନ ଅକଲ୍ଲକୋ ଗିଲାନୋ ଅଞ୍ଞେନ ପନ ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ତଦଞ୍ଞଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ସୋ ଆପଜ୍ଜତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୫୦୫. ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଚେ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଅଗିଲାନୋୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଗିଲାନଅଗିଲାନା ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୫୦୬. ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ବହିଦ୍ଧା, ତଥା ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ବହି ଏୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ବହିଦ୍ଧାତି ଉଭୟତ୍ଥପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୦୭. କେୱଲଂ ଅନ୍ତୋୟେୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୦୮.ମଞ୍ଚାଦିନ୍ତି ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚାଦିଂ ।
୫୦୯. ‘‘ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଏୱ ଆପତ୍ତି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । କଥଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଏୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନେୱ ବହିସୀମାୟ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, କଥଂ ବହିସୀମାୟ ଏୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, କଥଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚ ବହିସୀମାୟ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୧୦.ସଛତ୍ତୁପାହନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଛତ୍ତୁପାହନସହିତୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପୱିସନ୍ତୋ ତପୋଧନୋତି ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାରାମଂ ପୱିସନ୍ତୋ ।
୫୧୧. ‘‘ଉପଚାରସ୍ସ ଅତିକ୍କମେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୫୧୨.ସେସଂ ସବ୍ବଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚ ବହିସୀମାୟ ଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାପତ୍ତିଂ ବହିସୀମାଗତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଭିକ୍ଖୁନୀଆରାମପୱେସନାପତ୍ତିଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ତଦୁଭୟଂ ପନ ଆଗନ୍ତୁକଗମିକୱତ୍ତଭେଦାପତ୍ତୀହି ଏକପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଏତେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫୧୫.ୱଚୀଦ୍ୱାରିକମାପତ୍ତିନ୍ତି ମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞହରଣାଦିୱସେନ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଂ । ପରୱାଚାୟ ସୁଜ୍ଝତୀତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଏକୱାଚିକାୟ ତିଣୱତ୍ଥାରକକମ୍ମୱାଚାୟ ସୁଜ୍ଝତି ।
୫୧୬. ୱଜ୍ଜମେୱ ୱଜ୍ଜତା, ତଂ, ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୧୮-୯.ତଂଦେସେତ୍ୱା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୋତି ତଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧୋ ହୋନ୍ତୋ । ୟାୱତତିୟକଂ ପନାତି ୟାୱତତିୟେନ ସମନୁଭାସନକମ୍ମେନ ଆପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ପନ । ପରିୱାସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମାନତ୍ତମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନଅବ୍ଭାନାନି ଗହିତାନି ।
୫୨୨.କାୟଦ୍ୱାରିକମାପତ୍ତିନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ପହାରଦାନାଦିଆପତ୍ତିଂ ।
୫୨୩.କାୟେନେୱ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ତିଣୱତ୍ଥାରକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କାୟସାମଗ୍ଗିଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।
୫୨୬. ୟୋ ସୁତ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସୋ କଥଂ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ୟୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋୱ ଆପନ୍ନୋ, ସୋ କଥଂ ସୁତ୍ତୋ ସୁଜ୍ଝତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୨୮.ସଗାରସେୟ୍ୟକାଦିନ୍ତି ମାତୁଗାମେନ ସହସେୟ୍ୟାଦିଆପତ୍ତିଂ ।
୫୨୯.ଜଗ୍ଗନ୍ତୋତି ଜାଗରନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ।
୫୩୧.ପଟିବୁଦ୍ଧୋତି ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ।
୫୩୨.ଅଚିତ୍ତୋତି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତା ଭାୱେନ ଅଚିତ୍ତୋ ।
୫୩୫.ସଚିତ୍ତକାପତ୍ତିନ୍ତି ୱିକାଲଭୋଜନାଦିଆପତ୍ତିଂ । ତିଣୱତ୍ଥାରେ ସୟନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ତିଣୱତ୍ଥାରକକମ୍ମେ କରିୟମାନେ ‘‘ଇମିନାହଂ କମ୍ମେନ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତରହିତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।
‘‘ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତୋୱ, ଅଚିତ୍ତୋୱ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।
ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଚିତ୍ତୋୱ, ସଚିତ୍ତୋୱ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ –
ପଦଦ୍ୱୟଂ। ଅମିସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅଚିତ୍ତସଚିତ୍ତପଦେହି ଏୱମେୱ ମିସ୍ସଂ ଅକତ୍ୱା । ଏତ୍ଥାତି ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟେ । ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନାତି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ।
୫୪୦.ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅକମ୍ମତୋତି ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ ୱିନାୱ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
୫୪୧. ସମନୁଭାସନେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ସମନୁଭାସନମାହ କାରଣୂପଚାରେନ ।
୫୪୨.ଅୱସେସନ୍ତି ମୁସାୱାଦପାଚିତ୍ତିୟାଦିକଂ ।
୫୪୩.ୱିସୁଜ୍ଝତି ଅସମ୍ମୁଖାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅସମ୍ମୁଖା ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଇଦଞ୍ଚ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚେୱ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣେନ ଚ ସମେନ୍ତଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତାୟ ସବ୍ଭାୱେପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅସମ୍ମୁଖତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ୱା ୱିସୁଜ୍ଝତି ୱାତି ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୫୧. ‘‘ଅଚିତ୍ତକଚତୁକ୍କଂ ଅଜାନନ୍ତଚତୁକ୍କ’’ନ୍ତି କୁସଲତ୍ତିକଫସ୍ସପଞ୍ଚକାଦିୱୋହାରୋ ୱିୟ ଆଦିପଦୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୫୫୨-୩. ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚେତରୋ ଆୱାସିକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଆୱାସିକୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚେତରୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକୋ ଚ ଆୱାସିକୋ ଚ ତେ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉଭୋ ସେସଂ ନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।
୫୫୫.ଇତରୋତି ଆୱାସିକୋ । ଆୱାସୱତ୍ତନ୍ତି ଆୱାସିକେନ ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ କାତବ୍ବୱତ୍ତଂ । ଆୱାସୀତି ଆୱାସିକୋ ।
୫୫୬.ନ ଚେୱାଗନ୍ତୁକୋତି ତଂ ଆୱାସିକୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ନ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି। ସେସଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ଆପତ୍ତିଂ । ଉଭୋପି ଆଗନ୍ତୁକଆୱାସିକା । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୫୫୭.ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତାତି ୱୀତିକ୍କମନାନତ୍ତତା । ଆପତ୍ତିନାନତ୍ତତାତି ପାରାଜିକାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନାନତ୍ତତା ।
୫୬୩.‘‘ପାରାଜିକାନଂ…ପେ॰… ନାନଭାୱୋ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାନଂ ଅନିୟତାଦୀହି ୱତ୍ଥୁନାନତାୟ ଚେୱ ଆପତ୍ତିନାନତାୟ ଚ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ।
୫୬୫.ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ନ କେୱଲଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତୀସୁୟେୱ ସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ ଚ ୱିସୁଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଅଥ ଖୋ ଅୱସେସସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୫୭୭.ଆଦିୟନ୍ତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ପୟୋଜେନ୍ତୋତି ଗଣ୍ହାପେନ୍ତୋ ।
୫୭୯.ଊନକଂପାଦଂ…ପେ॰… ଲହୁଂ ଫୁସେତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୫୮୦.ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ, ସେସକମ୍ପି ପଦତ୍ତୟନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ ପଠମୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତନୟୋ, ଏତେନେୱ ନୟେନ ଊନପାଦଂ ଆଦିୟନ୍ତୋ ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପାଦଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା ଗହଣତ୍ଥଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଗରୁଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପାଦଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ଗହଣତ୍ଥାୟ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଚ ଗରୁକେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟଂୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଊନପାଦଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ଗହଣତ୍ଥାୟ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଚ ଲହୁକେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ, ଦୁକ୍କଟେ ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଏୱଂ ସେସକମ୍ପି ଇମଂ ପଦତ୍ତୟଂ । ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋୟେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱୱସେନେୱ ।
୫୮୧-୨. କଥଂ କାଲେୟେୱ ଆପତ୍ତି ସିୟା, ନୋ ୱିକାଲେ, ୱିକାଲେୟେୱ ଆପତ୍ତି ସିୟା, ନ ଚ କାଲେ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି କାଲେ ଚ ପକାସିତା ୱିକାଲେ ଚ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ନେୱ କାଲେ ଚ ପକାସିତା ନେୱ ୱିକାଲେ ଚାତି ୟୋଜନା ।
୫୮୬-୭. କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କିଂ କାଲେ କପ୍ପତି ୱିକାଲେ ତୁ ନୋ କପ୍ପତି, ୱିକାଲେ ଗହିତଂ କିଂ ୱିକାଲେ କପ୍ପତି, ନୋ କାଲେ କପ୍ପତି, କାଲେ ଚ ୱିକାଲେ ଚ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କିଂ ନାମ କାଲେ ଚ ୱିକାଲେ ଚ କପ୍ପତି, କାଲେ ଚ ୱିକାଲେ ଚ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କିଂ ନାମ କାଲେ ଚ ୱିକାଲେ ଚ ନ କପ୍ପତି, ୱଦ ଭଦ୍ରମୁଖାତି ୟୋଜନା ।
୫୮୯. ୱିକାଲେୟେୱ କପ୍ପତି, ଅପରଜ୍ଜୁ କାଲେପି ନ କପ୍ପତୀତି ୟୋଜନା ।
୫୯୨.କୁଲଦୂସନକମ୍ମାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭୂତାରୋଚନରୂପିୟସଂୱୋହାରୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୁହନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୫୯୩-୪. କତମା ଆପତ୍ତି ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଦେସେସୁ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ମଜ୍ଝିମେ, କତମା ଆପତ୍ତି ମଜ୍ଝିମେ ପନ ଦେସସ୍ମିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ, କତମା ଆପତ୍ତି ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଚେୱ ଦେସେସୁ ଆପଜ୍ଜତି ମଜ୍ଝିମେ ଚ, କତମା ଆପତ୍ତି ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଚେୱ ଦେସେସୁ ନ ଆପଜ୍ଜତି ନ ମଜ୍ଝିମେ ଚାତି ୟୋଜନା ।
୫୯୬. ‘‘ସୋ ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୁପାହନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୯୯. ଏୱଂ ‘‘ଆପଜ୍ଜତି, ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଦୱସେନ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନେୱ କପ୍ପତି, ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଦୱସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୂ’’ତିଆଦି ।
୬୦୧.ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଗଣେନ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୦୩.ଏୱଂ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ । ପଞ୍ଚଲୋଣାଦିକନ୍ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋଣାନୀ’’ତିଆଦି ।
୬୦୮. ଅନୁଞ୍ଞାତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ବହିୟେୱ ଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
୬୧୨.ସେକ୍ଖପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସେଖିୟପଞ୍ଞତ୍ତି ।
୬୧୩.ଅଗଣାତି ଅଦୁତିୟା । ଏତ୍ଥ ହି ଏକାପି ଗଣୋ ନାମ ।
୬୧୪.ଉଭୟତ୍ଥପି ଅସାଧାରଣମାପତ୍ତିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ନିୟତାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୧୬. ଗିଲାନୋ ଚ ନାପଜ୍ଜତି, ଅଗିଲାନୋ ଚ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଉଭୋପି ନାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତିକାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତାନଂ ପଦାନଂ ଚତୁକ୍କାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗହଣଂ ।
୬୧୮. ‘‘ଆପଜ୍ଜତି ଅଗିଲାନୋୱା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୨୦. ‘‘ଗରୁଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଗରୁ’’ନ୍ତି ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ।
୬୨୧. ପଞ୍ଚ କଥିନାନିସଂସା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।
୬୨୬.ଅଗ୍ଗିସତ୍ଥନଖକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସତ୍ଥନଖେହି ଅକ୍କନ୍ତଂ ଫୁଟ୍ଠଂ, ପହଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବୀଜନ୍ତି ନୋବୀଜଂ । ଉବ୍ବଟ୍ଟବୀଜକନ୍ତି ନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜକଂ ।
୬୨୮.ପୱାରଣାପୀତି ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣାପି । ଓଦନାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତୁକୁମ୍ମାସମଚ୍ଛମଂସାନଂ ଗହଣଂ । କାୟାଦିଗହଣେନାତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ଗହଣେନ । ‘‘ଦାତୁକାମାଭିହାରୋ ଚ, ହତ୍ଥପାସେରଣକ୍ଖମ’’ନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେକଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣା ପଞ୍ଚେୱ ହୋନ୍ତି ।
୬୨୯-୩୦.ୱିନୟଞ୍ଞୁକସ୍ମିନ୍ତି ୱିନୟଧରେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ସକଞ୍ଚ ସୀଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଞ୍ଚ । ସୁରକ୍ଖିତଂ ହୋତୀତି ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିକପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟାନଂ ୱିଜାନନ୍ତତାୟ ଅସେୱିତବ୍ବଂ ପହାୟ ସେୱିତବ୍ବଂୟେୱ ସେୱନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖିତଂ ହୋତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚମଞ୍ଞସ୍ସ ନିରାକରୋତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନିୱାରେତି । ୱିସାରଦୋ ଭାସତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ନିରାସଙ୍କୋ ନିବ୍ଭୟୋ ୱୋହରତି । ୱେରିଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚେୱ ଠିତିୟା ପୱତ୍ତୋତି ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ ସାସନସ୍ସ ଆୟୁ, ୱିନୟେ ଠିତେ ସାସନଂ ଠିତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୧) ୱଚନତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା କାରଣା । ତତ୍ଥ ୱିନୟଞ୍ଞୁଭାୱେ । ଧୀରୋ ପଞ୍ଞୱା ଭିକ୍ଖୁ ।
ପଞ୍ଚକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୩୧-୨.ଛଳଭିଞ୍ଞେନାତି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଛଳଭିଞ୍ଞୋ, ତେନ । ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଂ ନିସୀଦନଞ୍ଚ ତଥା ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଂ କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିୱସ୍ସସାଟିକଚୀୱରଞ୍ଚ ସୁଗତସ୍ସ ଚୀୱରେ ପମାଣିକଚୀୱରନ୍ତି ଛ ।
୬୩୩-୪. ଅଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାଣକୁକ୍କୁଚ୍ଚା, ତେହି, ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ଚେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିପରୀତାୟ ସଞ୍ଞାୟ କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ, ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ।
ତତ୍ଥ କଥଂ ଅଲଜ୍ଜିତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? ଅକପ୍ପିୟଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଆପତ୍ତିଂ ପରିଗୂହତି ।
ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି ।
ଏଦିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଲଜ୍ଜୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୫୯) ।
କଥଂ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? ଅଞ୍ଞାଣପୁଗ୍ଗଲୋ ମନ୍ଦୋ ମୋମୂହୋ କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋତି, କତ୍ତବ୍ବଂ ୱିରାଧେତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ।
କଥଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନୟଧରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କପ୍ପିୟଂ ଚେ, କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଅକପ୍ପିୟଂ ଚେ, ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପନ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମତିୟେୱ । ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ଆପଜ୍ଜତି ।
କଥଂ କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? ସୂକରମଂସଂ ‘‘ଅଚ୍ଛମଂସ’’ନ୍ତି ଖାଦତି, କାଲେ ୱିକାଲସଞ୍ଞାୟ ଭୁଞ୍ଜତି । ଏୱଂ କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ଆପଜ୍ଜତି ।
କଥଂ ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? ଅଚ୍ଛମଂସଂ ‘‘ସୂକରମଂସ’’ନ୍ତି ଖାଦତି, ୱିକାଲେ କାଲସଞ୍ଞାୟ ଭୁଞ୍ଜତି । ଏୱଂ ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ଆପଜ୍ଜତି ।
କଥଂ ସତିସମ୍ମୋସାୟ ଆପଜ୍ଜତି ? ସହସେୟ୍ୟଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସାଦୀନି ସତିସମ୍ମୋସାୟ ଆପଜ୍ଜତି ।
୬୩୫-୮. ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ଉପଟ୍ଠପେତବ୍ବୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନାତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତୋ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମୋୱ ଚକ୍ଖୁ ଏତସ୍ସାତି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ, ତେନ ଛହି ଅଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତେନ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନା ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପସମ୍ପାଦନା କାତବ୍ବା, ନିସ୍ସୟୋ ଚେୱ ଦାତବ୍ବୋ, ସାମଣେରୋ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଆପତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଗରୁଂ ଆପତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଲହୁଂ ଆପତ୍ତିଂ ଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉଭୟାନି ପାତିମୋକ୍ଖାନି ୱିତ୍ଥାରା ସ୍ୱାଗତାନି ଭୱନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ସୁୱିଭତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ସୁତ୍ତସୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତାନି ଭୱନ୍ତି, ଦସୱସ୍ସୋ ୱା ହୋତି, ଅତିରେକଦସୱସ୍ସୋ ୱାତି ୟୋଜନା ।
ଛକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୩୯.ସତ୍ତସାମୀଚିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଅନବ୍ଭିତୋ, ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଗାରୟ୍ହା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି, ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାୟସ୍ମନ୍ତୋ ସକଂ, ମା ୱୋ ସକଂ ୱିନସ୍ସାତି ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି, ଅୟଂ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତୋ ୟାୱ ଭେଦନାୟ ଧାରେତବ୍ବୋତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି, ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଭଜିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି, ଅଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପରିପଞ୍ହିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି, ୟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ହରିସ୍ସତୀତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚୀ’’ତି ଛ ସାମୀଚିୟୋ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେୱୁତ୍ତା, ‘‘ସା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନବ୍ଭିତା, ତା ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଗାରୟ୍ହା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସାମୀଚିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ସତ୍ତେୱ ସମଥାପି ଚାତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟାଦିସମଥାପି ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଞତ୍ତାପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତାତି ପାରାଜିକାଦୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତ ୱୁତ୍ତା । ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଦସ୍ସିନାତି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ।
ସତ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୪୦-୧. ଇଧ କୁଲଦୂସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଜୀୱସ୍ସେୱ କାରଣା ପୁପ୍ଫେନ, ଫଲେନ, ଚୁଣ୍ଣେନ, ମତ୍ତିକାୟ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠେହି, ୱେଳୁୟା, ୱେଜ୍ଜିକାୟ, ଜଙ୍ଘପେସନିକେନାତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଆକାରେହି କୁଲାନି ଦୂସେତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପୁପ୍ଫେନା’’ତିଆଦିନା ପୁପ୍ଫାଦିନା ଦାନମେୱ ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସେତି । ପୁପ୍ଫେନାତି ପୁପ୍ଫଦାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁପ୍ଫଦାନାଦୟୋ କୁଲଦୂସନେ ୱୁତ୍ତା ।
୬୪୨-୫. ‘‘ଅଟ୍ଠଧାନତିରିତ୍ତାପି, ଅତିରିତ୍ତାପି ଅଟ୍ଠଧା’’ତିଦ୍ୱୀସୁ ଅଟ୍ଠକେସୁ ଅଟ୍ଠ ଅନତିରିତ୍ତେ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅକପ୍ପିୟକତଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି। ଗିଲାନାନତିରିତ୍ତକନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଇମେ ଅଟ୍ଠେୱ ଅନତିରିତ୍ତକା ଞେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଅକପ୍ପିୟକତାଦୟୋ ପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦକଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତା ।
୬୪୬.ଞାତଞତ୍ତିସୂତି ଞାତଦୁକ୍କଟଂ, ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ । ପଟିସାୱନେତି ପଟିସ୍ସୱେ । ଅଟ୍ଠଦୁକ୍କଟାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦୁତିୟପାରାଜିକକଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।
୬୪୮-୯.ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାତି ୟସକୁଲପୁତ୍ତାଦୀନଂ ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଚନେନ ଭଗୱତା ଦିନ୍ନଉପସମ୍ପଦା । ସରଣଗମନେନ ଚାତି ପଠମବୋଧିୟଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା । ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୋୱାଦାତି ସୋପାକସ୍ସ ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୋପସମ୍ପଦା, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣୋପସମ୍ପଦା ଚ । ଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହୋତି ମହାପଜାପତିୟା ଗୋତମିୟା ଅନୁଞ୍ଞାତଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣୋପସମ୍ପଦା ।
ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନାତି ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦା । ଅଟ୍ଠୱାଚିକାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନାତି ଅଟ୍ଠହି କମ୍ମୱାଚାହି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପସମ୍ପଦା ଅଟ୍ଠୱାଚିକା ନାମ । ଦୂତେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନନ୍ତି ଅଡ୍ଢକାସିୟା ଗଣିକାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦୂତେନ ଉପସମ୍ପଦା ।
୬୫୦.ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସୱାସନକିଲେସାନଂ ପହାନେନ ପରିସୁଦ୍ଧା ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି, ତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ।
୬୫୧.ପାପିଚ୍ଛା ନାମ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛା ।
୬୫୨-୩.ନଚ ମଜ୍ଜପୋ ସିୟାତି ମଜ୍ଜପୋ ନ ସିୟା ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ମଜ୍ଜଂ ନ ପିୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟାତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୧) ଅସେଟ୍ଠଚରିୟତୋ ମେଥୁନା ୱିରମେୟ୍ୟ । ରତ୍ତିଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିକାଲଭୋଜନନ୍ତି ଉପୋସଥଂ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ରତ୍ତିଭୋଜନଞ୍ଚ ଦିୱାୱିକାଲଭୋଜନଞ୍ଚ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ଚ ଗନ୍ଧମାଚରେତି ଗନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ୱିଲିମ୍ପେୟ୍ୟ । ମଞ୍ଚେ ଛମାୟଂ ୱ ସୟେଥ ସନ୍ଥତେତି କପ୍ପିୟମଞ୍ଚେ ୱା ସୁଧାଦିପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ୱା ତିଣପଣ୍ଣପଲାଲାଦୀନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କତେ ସନ୍ଥତେ ୱା ସୟେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମାହୁପୋସଥନ୍ତି ଏତଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଅସମାଚରନ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥଂ ଉପୋସଥଂ ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତଗୁନାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ଗତେନ ପତ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୫୪. ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକଥାୱଣ୍ଣନାୟ ଦସ୍ସିତାନେୱ ।
ଅଟ୍ଠକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୫୫.ଭୋଜନାନି ପଣୀତାନି ନୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ପଣୀତାନି ହି ଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତାନି । ଦସସୁ ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ମନୁସ୍ସମଂସୱଜ୍ଜିତାନି ନୱ ମଂସାନି ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୫୬.ପାତିମୋକ୍ଖ…ପେ॰… ପରିଦୀପିତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଦେସା, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସେହି ୱିନା ଚତ୍ତାରୋତି ଉଦ୍ଦେସା ନୱ ଦୀପିତା । ଉପୋସଥା ନୱେୱାତି ଦିୱସୱସେନ ତୟୋ, କାରକୱସେନ ତୟୋ, କରଣୱସେନ ତୟୋତି ନୱ ଉପୋସଥା । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସଙ୍ଘୋ ନୱହି ଭିଜ୍ଜତୀତି ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ –
‘‘ଏକତୋ, ଉପାଲି, ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି, ଏକତୋ ଚତ୍ତାରୋ, ନୱମୋ ଅନୁସ୍ସାୱେତି, ସଲାକଂ ଗାହେତି ‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ, ଇଦଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ, ଇମଂ ଗଣ୍ହଥ, ଇମଂ ରୋଚେଥା’ତି । ଏୱମ୍ପି ଖୋ, ଉପାଲି, ସଙ୍ଘରାଜି ଚେୱ ହୋତି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଚ । ନୱନ୍ନଂ ୱା, ଉପାଲି, ଅତିରେକନୱନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଘରାଜି ଚେୱ ହୋତି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଚା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୧) ।
ନୱକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୫୭. ଦସ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନି ୱକ୍ଖତି । ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପାକଟାନେୱ । ମନୁସ୍ସମଂସାଦୀନି ଦସ ଅକପ୍ପିୟମଂସାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନେୱ । ସୁକ୍କାନି ୱେ ଦସାତି ନୀଲାଦୀନି ଦସ ସୁକ୍କାନି ।
୬୫୯. ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ଦସ ଆଦୀନୱା ଏୱଂ ପାଳିପାଠେନ ୱେଦିତବ୍ବା –
‘‘ଦସୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦୀନୱା ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ । କତମେ ଦସ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ମହେସିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୁ ପୱିସତି, ମହେସୀ ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ସିତଂ ପାତୁକରୋତି, ଭିକ୍ଖୁ ୱା ମହେସିଂ ଦିସ୍ୱା ସିତଂ ପାତୁକରୋତି, ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘ଅଦ୍ଧା ଇମେସଂ କତଂ ୱା କରିସ୍ସନ୍ତି ୱା’ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ବହୁକିଚ୍ଚୋ ବହୁକରଣୀୟୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଇତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସରତି, ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘ନ ଖୋ ଇଧ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୱିସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପବ୍ବଜିତେନ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରେ ଅଞ୍ଞତରଂ ରତନଂ ନସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘ନ ଖୋ ଇଧ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୱିସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପବ୍ବଜିତେନ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରେ ଅବ୍ଭନ୍ତରା ଗୁୟ୍ହମନ୍ତା ବହିଦ୍ଧା ସମ୍ଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘ନ ଖୋ ଇଧ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୱିସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପବ୍ବଜିତେନ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରେ ପିତା ୱା ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେତି, ପୁତ୍ତୋ ୱା ପିତରଂ ପତ୍ଥେତି, ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘ନ ଖୋ ଇଧ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୱିସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପବ୍ବଜିତେନ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ନୀଚଟ୍ଠାନିୟଂ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେତି, ୟେସଂ ତଂ ଅମନାପଂ, ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘ରାଜା ଖୋ ପବ୍ବଜିତେନ ସଂସଟ୍ଠୋ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛଟ୍ଠୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନିୟଂ ନୀଚେ ଠାନେ ଠପେତି, ୟେସଂ ତଂ ଅମନାପଂ, ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘ରାଜା ଖୋ ପବ୍ବଜିତେନ ସଂସଟ୍ଠୋ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ଅକାଲେ ସେନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ୟେସଂ ତଂ ଅମନାପଂ, ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘ରାଜା ଖୋ ପବ୍ବଜିତେନ ସଂସଟ୍ଠୋ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା କାଲେ ସେନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗତୋ ନିୱତ୍ତାପେତି, ୟେସଂ ତଂ ଅମନାପଂ, ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘ରାଜା ଖୋ ପବ୍ବଜିତେନ ସଂସଟ୍ଠୋ, ସିୟା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କମ୍ମ’ନ୍ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନୱମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରଂ ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସସମ୍ମଦ୍ଦଂ ରଥସମ୍ମଦ୍ଦଂ ରଜନୀୟାନି ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନି, ୟାନି ନ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପାନି, ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସମୋ ଆଦୀନୱୋ ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସ ଆଦୀନୱା ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୪୫; ପାଚି॰ ୪୯୭) ।
ତତ୍ଥ ଚ ପିତା ୱା ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେତୀତି ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁମିଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ପୁତ୍ତୋ ପିତରଂ ପତ୍ଥେତୀତି । ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତି ହତ୍ଥୀନଂ ସମ୍ମଦ୍ଦୋ ସଂସଟ୍ଠୋ ଏତ୍ଥାତି ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦଂ । ଏୱଂ ‘‘ଅସ୍ସସମ୍ମଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।
ଦସାକାରେହୀତି –
‘‘ଆପତ୍ତିନୁକ୍ଖିତ୍ତମନନ୍ତରାୟ-
ପହୁତ୍ତତାୟୋ ତଥସଞ୍ଞିତା ଚ ।
ଛାଦେତୁକାମୋ ଅଥ ଛାଦନାତି ।
ଛନ୍ନା ଦସଙ୍ଗେହରୁଣୁଗ୍ଗମମ୍ହୀତି ॥ –
ଗହିତେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ।
୬୬୦.ଦସ କମ୍ମପଥା ପୁଞ୍ଞାତି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୟୋ ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା । ଅପୁଞ୍ଞାପି ତଥା ଦସାତି ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥାୱ । ଦସ ଦାନୱତ୍ଥୂନି ୱକ୍ଖତି । ଦସେୱ ରତନାନି ଚାତି –
‘‘ମୁତ୍ତା ମଣୀ ୱେଳୁରିୟା ଚ ସଙ୍ଖା ।
ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଞ୍ଚ ହେମଂ ।
ଦସ୍ସେତି ଧୀରୋ ରତନାନି ଜଞ୍ଞା’’ତି ॥ –
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଦସ ରତନାନି ।
୬୬୨. ମୁନିନ୍ଦେନ ଅୱନ୍ଦିୟା ଦସ ପୁଗ୍ଗଲା ଦୀପିତାତି ୟୋଜନା । କଥଂ ? ‘‘ଦସୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱନ୍ଦିୟା । ପୁରେ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ନାନାସଂୱାସକୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ମାତୁଗାମୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ପଣ୍ଡକୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ପାରିୱାସିକୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ମାନତ୍ତାରହୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ମାନତ୍ତଚାରିକୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ, ଅବ୍ଭାନାରହୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସ ଅୱନ୍ଦିୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୨) ।
୬୬୩-୪.ସୋସାନିକନ୍ତି ସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ । ପାପଣିକନ୍ତି ଆପଣଦ୍ୱାରେ ଛଡ୍ଡିତଂ । ଉନ୍ଦୂରକ୍ଖାୟିତନ୍ତି ଉନ୍ଦୂରେହି ଖାୟିତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ପିଲୋତିକଂ । ଗୋଖାୟିତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଥୂପଚୀୱରିକନ୍ତି ବଲିକମ୍ମତ୍ଥାୟ ୱମ୍ମିକେ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତୱତ୍ଥଂ । ଆଭିସେକିୟନ୍ତି ରାଜୂନଂ ଅଭିସେକମଣ୍ଡପେ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୱତ୍ଥଂ । ଗତପଚ୍ଚାଗତଞ୍ଚାତି ସୁସାନଗତମନୁସ୍ସେହି ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ନହାୟିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ପିଲୋତିକଂ ।
୬୬୫.ସବ୍ବନୀଲାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଦସ ଚୀୱରଧାରଣାତି ‘‘ସବ୍ବନୀଲକାନି ଚୀୱରାନି ଧାରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତୱସେନ ଦସା’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୩୦) କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଦସକେ ସଂକଚ୍ଚିକାୟ ୱା ଉଦକସାଟିକାୟ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ତିଚୀୱରାନି ନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠିତାନି ନୱ ଚୀୱରାନି ‘‘ଦସଚୀୱରଧାରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥାହ – ‘‘ନୱସୁ କପ୍ପିୟଚୀୱରେସୁ ଉଦକସାଟିକଂ ୱା ସଂକଚ୍ଚିକଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୩୦) ।
ଦସକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୬୬. ପଣ୍ଡକାଦୟୋ ଏକାଦସ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲା ପନ ଉପସମ୍ପାଦିତାପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୬୬୭. ‘‘ଅକପ୍ପିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା ପତ୍ତା ଏକାଦସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଦାରୁଜେନ ପତ୍ତେନାତି ଦାରୁମୟେନ ପତ୍ତେନ । ରତନୁବ୍ଭୱାତି ରତନମୟା ଦସ ପତ୍ତା ଏକାଦସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଦାରୁଜେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ତମ୍ବଲୋହମୟପତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ । ୟଥାହ ‘‘ଏକାଦସ ପତ୍ତାତି ତମ୍ବଲୋହମୟେନ ୱା ଦାରୁମୟେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଦସରତନମୟା’’ତି । ଇଧ ରତନଂ ନାମ ମୁତ୍ତାଦିଦସରତନଂ ।
୬୬୮. ଅକପ୍ପିୟା ପାଦୁକା ଏକାଦସ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ ‘‘ଏକାଦସ ପାଦୁକାତି ଦସ ରତନମୟା, ଏକା କଟ୍ଠପାଦୁକା । ତିଣପାଦୁକମୁଞ୍ଜପାଦୁକପବ୍ବଜପାଦୁକାଦୟୋ ପନ କଟ୍ଠପାଦୁକସଙ୍ଗହମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ।
୬୬୯-୭୦. ଅତିଖୁଦ୍ଦକା ଅତିମହନ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତକା ଛାୟାନିମିତ୍ତକାତି ୟୋଜନା । ବହିଟ୍ଠେନ ସମ୍ମତାତି ସୀମାୟ ବହି ଠିତେନ ସମ୍ମତା । ନଦିୟଂ, ଜାତସ୍ସରେ, ସମୁଦ୍ଦେ ୱା ତଥା ସମ୍ମତାତି ୟୋଜନା । ସୀମାୟ ସମ୍ଭିନ୍ନା ସୀମାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା ସୀମାତି ୟୋଜନା । ଇମା ଏକାଦସ ଅସୀମାୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୭୧. ଏକାଦସେୱ ପଥୱୀ କପ୍ପିୟା, ଏକାଦସେୱ ପଥୱୀ ଅକପ୍ପିୟାତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ଏକାଦସ କପ୍ପିୟପଥୱୀ ନାମ ସୁଦ୍ଧପାସାଣା, ସୁଦ୍ଧସକ୍ଖରା, ସୁଦ୍ଧକଥଲା, ସୁଦ୍ଧମରୁମ୍ବା, ସୁଦ୍ଧୱାଲୁକା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନପାସାଣା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନସକ୍ଖରା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନକଥଲା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନମରୁମ୍ବା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନୱାଲୁକାତି ଇମା ଦସ ଦଡ୍ଢାୟ ପଥୱିୟା ୱା ଚତୁମାସୋୱଟ୍ଠକପଂସୁପୁଞ୍ଜେନ ୱା ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସ । ‘‘ଅପ୍ପପଂସୁକା, ଅପ୍ପମତ୍ତିକା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ଅପରାପି ପଥୱିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପାସାଣାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁୟେୱ ସଙ୍ଗହିତା ।
ଏକାଦସ ଅକପ୍ପିୟପଥୱୀ ନାମ ‘‘ସୁଦ୍ଧପଂସୁ ସୁଦ୍ଧମତ୍ତିକା ଅପ୍ପପାସାଣା ଅପ୍ପସକ୍ଖରା ଅପ୍ପକଥଲା ଅପ୍ପମରୁମ୍ବା ଅପ୍ପୱାଲୁକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନପଂସୁକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନମତ୍ତିକା, ଅଦଡ୍ଢାପି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାତା ପଥୱୀ । ୟୋପି ପଂସୁପୁଞ୍ଜୋ ୱା ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜୋ ୱା ଅତିରେକଚାତୁମାସଂ ଓୱଟ୍ଠୋ, ଅୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାତପଥୱୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୬) ୱୁତ୍ତା ଏକାଦସ ।
ଗଣ୍ଠିକାକପ୍ପିୟା ୱୁତ୍ତା, ଏକାଦସ ଚ ୱୀଧକାତି ଏତ୍ଥ କପ୍ପିୟା ଗଣ୍ଠିକା ୱିଧକା ଚ ଏକାଦସ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ତେ ପନ –
‘‘ୱେଳୁଦନ୍ତୱିସାଣଟ୍ଠି-କଟ୍ଠଲାଖାଫଲାମୟା ।
ସଙ୍ଖନାଭିମୟା ସୁତ୍ତ-ନଳଲୋହମୟାପି ଚ ।
ୱିଧା କପ୍ପନ୍ତି କପ୍ପିୟା, ଗଣ୍ଠିୟୋ ଚାପି ତମ୍ମୟା’’ତି ॥ –
ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୭୪-୫.ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାନୁୱତ୍ତିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଉଭିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସା ସଙ୍ଘାଦିସେସେସୁ ଅଟ୍ଠ ୟାୱତତିୟକାତି ଇମେ ଏକାଦସ ୟାୱତତିୟକାତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୬୭୬. ନିସ୍ସୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ ଦସେକାୱ ଏକାଦସେୱ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଛଧାଚରିୟତୋ ୱୁତ୍ତାତି –
‘‘ପକ୍କନ୍ତେ ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତେ, ୱିବ୍ଭନ୍ତେ ଚାପି ନିସ୍ସୟୋ ।
ମରଣାଣତ୍ତୁପଜ୍ଝାୟ-ସମୋଧାନେହି ସମ୍ମତୀ’’ତି ॥ –
ଆଚରିୟତୋ ଛଧା ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଉପଜ୍ଝାୟା ତୁ ପଞ୍ଚଧାତି ତାସୁ ଉପଜ୍ଝାୟସମୋଧାନଂ ୱିନା ଅୱସେସାହି ପଞ୍ଚଧା ଉପଜ୍ଝାୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଇମେ ଏକାଦସ ।
ଏକାଦସକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୭୭.ତେରସେୱ ଧୁତଙ୍ଗାନୀତି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗାଦୀନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ତେରସେୱ ହୋନ୍ତି ।
ପରମାନି ଚ ଚୁଦ୍ଦସାତି ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବଂ, ମାସପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବଂ, ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ସନ୍ଥତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଧାରେତବ୍ବଂ ଛବ୍ବସ୍ସପରମତା ଧାରେତବ୍ବଂ, ତିୟୋଜନପରମଂ ସହତ୍ଥା ହରିତବ୍ବାନି, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକପତ୍ତୋ ଧାରେତବ୍ବୋ, ସତ୍ତାହପରମଂ ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି, ଛାରତ୍ତପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବଂ, ଚତୁକ୍କଂସପରମଂ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସପରମଂ, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମଂ ଆଦାତବ୍ବଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପରମଂ ମଞ୍ଚପଟିପାଦକଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପରମଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ପରମାନି ।
ସୋଳସେୱ ତୁ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସୋଳସ । ତେ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ପୁବ୍ବୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ତିଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା, ଜାନଂ ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଆସାଦନାପେକ୍ଖୋ, ଭୁତ୍ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ୟଥାଧମ୍ମଂ ନିହଟାଧିକରଣଂ ପୁନ କମ୍ମାୟ ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ତଥାୱାଦିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଅକତାନୁଧମ୍ମେନ, ଜାନଂ ତଥାନାସିତଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସଂ, ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନେୱତ୍ତନା ପଟିଚୋଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଚୋରିଂ ୱଜ୍ଝଂ ୱିଦିତଂ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା, ଜାନଂ ସଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସେୟ୍ୟାତି ।
୬୭୮.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁତ୍ତରଂ ସଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରପକରଣେନ ସହିତଂ ସକଲମ୍ପି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଜାନାତି, ମହତ୍ତରେ ଅତିୱିପୁଲେ ଅନୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରୱିରହିତେ ଉତ୍ତମେ ୱିନୟନୟେ ୱିନୟାଗତେ ଆପତ୍ତିଅନାପତ୍ତିଗରୁକଲହୁକକପ୍ପିୟଅକପ୍ପିୟାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକମ୍ମେ । ଅଥ ୱା ୱିନୟନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ପୱତ୍ତମାନୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିରୁତ୍ତରୋ ଭୱତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଉତ୍ତରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସେଟ୍ଠୋ ୱା ଭୱତି, ତସ୍ସ ଚେୱ ପରେସଞ୍ଚ ସଂସୟୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ଜାନତୀତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସୋ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଏକୁତ୍ତରନୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସେଦମୋଚନକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୯.ସୁଣତଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟୁଭାୱକରା ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ପଞ୍ଞାକୋସଲ୍ଲସାଧିକା ତତୋୟେୱ ୱରା ଉତ୍ତମା । ସେଦମୋଚନଗାଥାୟୋତି ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ, ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଚିନ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ ଖିନ୍ନସରୀରା ସେଦେ ମୋଚେନ୍ତୀତି ସେଦମୋଚନା। ଅତ୍ଥାନୁଗତପଞ୍ହା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ଠପିତା ପଞ୍ହଗାଥାୟୋ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟୋ ଚ ଇତୋ ପରଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା ।
୬୮୧.କବନ୍ଧଂ ନାମ ଅସୀସଂ ଉରସି ଜାତଅକ୍ଖିମୁଖସରୀରଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ, ୟସ୍ସ ଉରେ ଅକ୍ଖୀନି ଚେୱ ମୁଖଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୭୯) । ମୁଖେନ କରଣଭୂତେନ । କତ୍ୱାତି ସେୱିତ୍ୱା ।
୬୮୨.ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥଂ ପାରାଜିକୋ ସିୟା ପାରାଜିକଧମ୍ମୋ କଥଂ ସିୟା ।
୬୮୪.କିଞ୍ଚୀତି ପାଦଂ ୱା ପାଦାରହଂ ୱା ପରସନ୍ତକଂ । ପରଞ୍ଚ ନ ସମାଦପେତି ‘‘ଅମୁକସ୍ସ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରାହୀ’’ତି ପରଂ ନ ଆଣାପେୟ୍ୟ ।
୬୮୫. ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନାଦିୟନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଣତ୍ତିଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଂୱିଧାନଂ, ସଙ୍କେତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୬୮୬.ଗରୁକଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ପାଦଗ୍ଘନକଭାୱେନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ । ‘‘ପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ପରସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ପରସନ୍ତକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ।
୬୯୨.ମନୁସ୍ସୁତ୍ତରିକେ ଧମ୍ମେତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିସୟେ । କତିକଂ କତ୍ୱାନାତି ‘‘ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ଏୱଂ ଠିତେ ଏୱଂ ଗମନେ ଅତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋତୀ’’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା । ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘ଅରହା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ମହାସମ୍ଭାୱନଂ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅତିକ୍କମତି ଚେତି ତଥା କତଂ କତିକଂ ଅତିକ୍କମତି ଚେ, ତଥାରୂପଂ ନିସଜ୍ଜଂ ୱା ଠାନଂ ୱା ଗମନଂ ୱା କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୁତୋତି ତଥାରୂପଂ ନିସଜ୍ଜାଦିଂ ଦିସ୍ୱା କେନଚି ମନୁସ୍ସଜାତିକେନ ‘‘ଅରହା’’ତି ତଙ୍ଖଣେ ଞାତେ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
୬୯୩. ଏକୱତ୍ଥୁକା କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୬୯୪.ଇତ୍ଥିୟାତି ଏକିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା । ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଏକକ୍ଖଣେ ଅଞ୍ଞେନ ପୁରିସେନ ୱୁତ୍ତସାସନଂ ୱତ୍ୱା, ଇମିନା ଚ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ୱୀମଂସତୀ’’ତି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୁରିମସିଦ୍ଧତଂ ଦୀପେତି ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚାହରଣକତଞ୍ଚ । କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତୋ ।
୬୯୫.ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତଂ ଅଚରିତ୍ୱାତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ପରିୱାସାଦିୱତ୍ତଂ ଅଚରିତ୍ୱା ।
୬୯୬. ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦତ୍ତା ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ସଙ୍ଘାଦିସେସତା’’ତି ।
୬୯୭.ୟେନ କୁଦ୍ଧୋ ପସଂସିତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିନ୍ଦିତୋ ଚା’’ତି ସେସୋ ।
୬୯୮. ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଣ୍ଣମ୍ହି ଭଞ୍ଞମାନେ ୟୋ କୁଜ୍ଝତି, ସୋ ଆରାଧକୋତି ୟୋଜନା, ପରିତୋସିତୋ ପସଂସିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭିତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଣ୍ଣସ୍ମିଂ ଭଞ୍ଞମାନେ ସୁତ୍ୱା ସଚେ କୁପ୍ପତି ଅନତ୍ତମନଂ କରୋତି, ଆରାଧକୋ ସଙ୍ଘାରାଧକୋ ସଙ୍ଘଂ ପରିତୋସେନ୍ତୋ ହୋତି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଣ୍ଣସ୍ମିଂ ଭଞ୍ଞମାନେ ୟଦି କୁଜ୍ଝତି, ନିନ୍ଦିତୋତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ।
୭୫୧.‘‘ନ ରତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାରାଜିକାନଂ ୱୀତିକ୍କମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଭାୱଂ ଦୀପେତି । ମରଣାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତିକସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପାରାଜିକପକରଣତୋୱ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସାତି କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତସ୍ସ । ତନ୍ତି ତଥା ଦୀୟମାନଂ ।
୭୫୨.‘‘ପରାଜୟୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେସୁ ସଙ୍ଘଭେଦକସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାପି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଘଭେଦକୋୱ ହୋତି ।
୭୫୩. ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ୟଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଏକଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାନାତି ୟୋଜନା ।
୭୫୪. ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତନିଗ୍ରୋଧସଦିସେ ରୁକ୍ଖମୂଲକେ ତିଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।
୭୫୫. କାୟିକା ନାନାୱତ୍ଥୁକାୟୋ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ କଥଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୭୫୭. ୱାଚସିକା ନ କାୟିକା ନାନାୱତ୍ଥୁକାୟୋ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ କଥଂ ଫୁସେତି ୟୋଜନା ।
୭୫୮.ୱିନୟନସତ୍ଥେତି ୱିନୟପିଟକେ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ।
୭୫୯.‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସେନ ୱା ପଣ୍ଡକେନ ୱା ନିମିତ୍ତକେ ମେଥୁନଂ ନ ସେୱନ୍ତୋ ନ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ମେଥୁନପଚ୍ଚୟା ଚୁତୋତି ୟୋଜନା ।
୭୬୦. କାୟସଂସଗ୍ଗୋୟେୱ କାୟସଂସଗ୍ଗତା, ତଂ ଆପନ୍ନା । ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକଂ ଛେଜ୍ଜନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ପାରାଜିକଂ ।
୭୬୨.ସମୟେ ପିଟ୍ଠିସଞ୍ଞିତେତି ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସତ୍ତମାସମତ୍ତେ ପିଟ୍ଠିସଞ୍ଞିତେ ସମୟେ । ‘‘ମାତୁୟାପି ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମାତରମ୍ପି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋୟେୱ ୱା ପାଠୋ ।
୭୬୪.‘‘ଅୱସ୍ସୁତହତ୍ଥତୋ ହି ପିଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମାହ, ଲସୁଣନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ, ମନୁସ୍ସମଂସନ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁଂ, ଅକପ୍ପମଞ୍ଞନ୍ତି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ । ଅକପ୍ପମଞ୍ଞନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଂସ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ‘‘ସବ୍ବେ ଏକତୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏକତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଦ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ସେସୋ, ଅକପ୍ପିୟମଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବମେତଂ ‘‘ଗହେତ୍ୱା, ମଦ୍ଦିତ୍ୱା, ଖାଦତୀ’’ତି କିରିୟାନଂ କମ୍ମୱଚନଂ । ମନୁସ୍ସମଂସଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା । ସଙ୍ଘାଦିସେସପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟପାଟିଦେସନୀୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି ଏକକ୍ଖଣେ ହୋନ୍ତି ।
୭୬୫. ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକୋ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦ୍ୱେପି ଚ ପୁଣ୍ଣୱସ୍ସାତି ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସା ଚ ଦ୍ୱେ ସାମଣେରା । ଏକାୱ ତେସଂ ପନ କମ୍ମୱାଚାତି ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସାମଣେରାନଂ ଏକେନ ଆଚରିୟେନ ଏକାୱ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମୱାଚା କତା । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ସାପି ସାମଣେରସ୍ସ । କମ୍ମନ୍ତି ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ । ନ ରୂହତେତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, କିମେତ୍ଥ କାରଣଂ, ୱଦ ଭଦ୍ଦମୁଖାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୭୬୬.ମହିଦ୍ଧିକେସୂତି ଦ୍ୱୀସୁ ସାମଣେରେସୁ । ସଚେ ପନ ଏକୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଆକାସଗୋ ଆକାସଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଆକାସଗତସ୍ସେୱ କତଂ ତଂ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ ନେୱ ରୂହତି ନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଭୂମିଗତସ୍ସ ରୂହତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୬୭. ଇଦ୍ଧିୟା ଆକାସେ ଠିତେନ ସଙ୍ଘେନ ଭୂମିଗତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ୟଦି କରୋତି, କୁପ୍ପତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବକମ୍ମାନଂ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସଙ୍ଘେନାପି ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୂମିଗତସ୍ସ କମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ କରୋତି, କୁପ୍ପତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୧) ।
୭୬୮. ୱତ୍ଥଂ କପ୍ପକତଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ରତ୍ତଞ୍ଚ ନ ହୋତି, କେସକମ୍ବଲାଦି ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ହୋତି, ନିୱତ୍ଥସ୍ସ ପନାପତ୍ତି ତଂ ପନ ନିୱତ୍ଥସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ହୋତି । ଅନାପତ୍ତି କଥଂ ସିୟା, ୱଦ ଭଦ୍ଦମୁଖାତି ୟୋଜନା ।
୭୬୯.ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଧାରଣେ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତି ସିୟାତି ୟୋଜନା । ‘‘କିଞ୍ଚିପୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ଅସ୍ସ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ କିଞ୍ଚିପି ଚୀୱରଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୭୭୦.କୁତୋପି ଚ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭୋଜନସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନ ଗଣ୍ହତି, ଭୋଜନତୋ କିଞ୍ଚିପି ସୟମ୍ପି କସ୍ସଚି ପୁରିସସ୍ସ ନ ଦେତି, ତଥାପି ଗରୁକଂ ୱଜ୍ଜଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଉପେତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ କଥମାପଜ୍ଜତି, ତ୍ୱଂ ୟଦି ୱିନୟେ କୁସଲୋ ଅସି, ମେ ମୟ୍ହଂ ୱଦ ଏତଂ କାରଣଂ କଥେହୀତି ୟୋଜନା । ହୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ ।
୭୭୧.ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ‘‘ଇଙ୍ଘ, ଅୟ୍ୟେ, ୟଂ ତେ ଏସୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ଦେତି ଖାଦନୀୟଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୭୦୫) ସଙ୍ଘାଦିସେସମାତିକାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉୟ୍ୟୋଜିତା ଅୱସ୍ସୁତମ୍ହା ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭୋଜନଂ ଆଦାୟ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଚେ ଭୁଞ୍ଜତି, ସା ତଥା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ ୟାୟ ଉୟ୍ୟୋଜିତା ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ଧୀରା ୱିନୟଧରା ପଣ୍ଡିତା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ କଥୟନ୍ତି ତସ୍ସା ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାହ – ‘‘ତସ୍ସା ହି ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୧) ।
୭୭୨. ତଂ କଥଂ ୟଦି ବୁଜ୍ଝସି ଜାନାସି, ସାଧୁକଂ ବ୍ରୂହି କଥେହୀତି ୟୋଜନା ।
୭୭୩.ନିସେୱିତେତି ତାୟ ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗହିତେ ତସ୍ମିଂ ଦନ୍ତପୋନେ ପରିଭୁତ୍ତେ ଉୟ୍ୟୋଜିକା ଲହୁୱଜ୍ଜଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୭୫.‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ’’ତି ଇମିନା ଆପତ୍ତିୱଜ୍ଜମାହ । ୟଥାହ – ‘‘ତେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜଂ ନ ଫୁସତୀ’’ତି ।
୭୭୬.ସପ୍ପାଣପ୍ପାଣଜନ୍ତି ସପ୍ପାଣକେ ଚ ଅପ୍ପାଣକେ ଚ ଜାତଂ । ନେୱ ଜଙ୍ଗମନ୍ତି ପାଦେହି ଭୂମିୟଂ ନେୱ ଚରନ୍ତଂ । ନ ୱିହଙ୍ଗମନ୍ତି ଆକାସେ ପକ୍ଖଂ ପସାରେତ୍ୱା ନ ଚରନ୍ତଂ । ଦ୍ୱିଜନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟେହି, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଜାତତ୍ତା ଦ୍ୱିଜଂ । କନ୍ତନ୍ତି ମନୋହରଂ । ଅକନ୍ତନ୍ତି ଅମନୋହରଂ ।
୭୭୭. ସପ୍ପାଣଜୋ ସଦ୍ଦୋ ଚିତ୍ତଜୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପ୍ପାଣଜୋ ଉତୁଜୋ ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପନ ଦ୍ୱୀହେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ଜାତତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱିଜୋ’’ତି ମତୋତି ୟୋଜନା ।
୭୭୮.‘‘ୱିନୟେ’’ତିଆଦିଗାଥା ୱଣ୍ଣିତତ୍ଥାୟେୱ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ସେଦମୋଚନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସାଧାରଣାସାଧାରଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୭୯-୮୦.ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଗତାନଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ । ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀହୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତଞ୍ଚ, ତଥା ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଅହଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା । ସମାହିତାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା । ତଂ ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ନିଦାନାଦିନୟଂ । ସୁଣାଥାତି ସୋତୁଜନଂ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ନିୟୋଜେତି ।
୭୮୧.‘‘ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ ।
୭୮୨-୩.‘‘କତି ୱେସାଲିୟା’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାଗାଥା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
୭୮୬. ‘‘ଦସ ୱେସାଲିୟା’’ତିଆଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାନଂ ‘‘ମେଥୁନ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ୱିଗ୍ଗହୋତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ପାରାଜିକଂ । ଚତୁତ୍ଥନ୍ତିମୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାରାଜିକଂ । ଅତିରେକଚୀୱରନ୍ତି ପଠମକଥିନଂ । ସୁଦ୍ଧକାଳକେଳକଲୋମକନ୍ତି ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟଂ ।
୭୮୭.ଭୂତନ୍ତି ପଠମେ ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗେ ଅଟ୍ଠମଂ । ପରମ୍ପରଞ୍ଚେୱାତି ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ । ମୁଖଦ୍ୱାରନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥେ ଭୋଜନୱଗ୍ଗେ ଦସମଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଚ ଅକ୍କୋସୋତି ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ଛଟ୍ଠେ ଆରାମୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟଂ ।
୭୮୮.ଦ୍ୱେଅନୁଦ୍ଧଂସନାନୀତି ଅଟ୍ଠମନୱମସଙ୍ଘାଦିସେସା । ଚୀୱରସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହୋତି ଚୀୱରୱଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚମଂ ।
୭୮୯.ରୂପିୟନ୍ତି ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗେ ଅଟ୍ଠମଂ । ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପତ୍ତୱଗ୍ଗେ ଛଟ୍ଠଂ । ଉଜ୍ଝାପନନ୍ତି ଦୁତିୟେ ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ତତିୟଂ । ପରିପାଚିତପିଣ୍ଡୋତି ତତିୟେ ଓୱାଦୱଗ୍ଗେ ନୱମଂ । ତଥେୱ ଗଣଭୋଜନନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥେ ଭୋଜନୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟଂ ।
୭୯୦.ୱିକାଲେ ଭୋଜନଞ୍ଚେୱାତି ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତମଂ । ଚାରିତ୍ତନ୍ତି ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚମେ ଛଟ୍ଠଂ । ନ୍ହାନନ୍ତି ସୁରାପାନୱଗ୍ଗେ ଛଟ୍ଠେ ସତ୍ତମଂ । ଊନୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତି ସତ୍ତମେ ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚମଂ । ଦତ୍ୱା ସଙ୍ଘେନ ଚୀୱରନ୍ତି ଅଟ୍ଠମେ ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗେ ନୱମଂ ।
୭୯୧.ୱୋସାସନ୍ତୀତି ଦୁତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁପାଟିଦେସନୀୟଂ । ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱାତି ପଠମେ ଲସୁଣୱଗ୍ଗେ ଦସମଂ । ଚାରିକଦ୍ୱୟନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥେ ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗେ ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି । ଛନ୍ଦଦାନେନାତି ଅଟ୍ଠମେ କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗେ ଏକାଦସମଂ । ‘‘ଛନ୍ଦଦାନେତୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ‘‘ଛନ୍ଦଦାନଂ ଇତି ଇମେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୭୯୨.କୁଟୀତି ଛଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । କୋସିୟନ୍ତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ ଦୁତିୟେ ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗେ ପଠମଂ । ସେୟ୍ୟନ୍ତି ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚମଂ । ପଥୱୀତି ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗେ ଦସମଂ । ଭୂତଗାମକନ୍ତି ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟେ ପଠମଂ । ସପ୍ପାଣକଞ୍ଚ ସିଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ଦସମଂ ।
୮୦୦.ଛଊନାନି ତୀଣେୱ ସତାନୀତି ଛହି ଊନାନି ତୀଣେୱ ସତାନି, ଚତୁନୱୁତାଧିକାନି ଦ୍ୱିସତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଚେତସାତି –
‘‘ୱଧକେ ଦେୱଦତ୍ତମ୍ହି, ଚୋରେ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲକେ ।
ଧନପାଲେ ରାହୁଲେ ଚ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସମମାନସୋ’’ତି ॥ (ମି॰ ପ॰ ୬.୬.୫; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୬ ଦେୱଦତ୍ତୱତ୍ଥୁ; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦) –
ୱଚନତୋ ସବ୍ବେସୁ ହିତାହିତେସୁ, ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଚ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ଚ ସମାନଚିତ୍ତେନ ତଥାଗତେନ ।
ୱୁତ୍ତାୱସେସାତି ୱେସାଲିୟାଦୀସୁ ଛସୁ ନଗରେସୁ ୱୁତ୍ତେହି ଅୱସିଟ୍ଠାନି । ଇମେ ସବ୍ବେ ଇମାନି ସବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସାୱତ୍ଥିୟଂ କତାନି ଭୱନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୦୧.ପାରାଜିକାନି ଚତ୍ତାରୀତି ୱେସାଲିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ମେଥୁନମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ, ରାଜଗହେ ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି । ସତ୍ତ ସଙ୍ଘାଦିସେସକାତି ରାଜଗହେ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଅନୁଦ୍ଧଂସନା, ଦ୍ୱେ ଚ ଭେଦା, ଆଳୱିୟଂ କୁଟିକାରୋ, କୋସମ୍ବିୟଂ ମହଲ୍ଲକୱିହାରୋ, ଦୋୱଚସ୍ସନ୍ତି ସତ୍ତ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ଅଟ୍ଠେୱାତି ୱେସାଲିୟଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ, କାଳକଏଳକଲୋମଂ, ରାଜଗହେ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଆଳୱିୟଂ କୋସିୟମିସ୍ସକଂ, କପିଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଏଳକଲୋମଧୋୱନଂ, ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନନ୍ତି ଅଟ୍ଠ ।
ଦ୍ୱତ୍ତିଂସେୱ ଚ ଖୁଦ୍ଦକାତି ୱେସାଲିୟଂ ଭୂତାରୋଚନଂ, ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ଅଚେଲକଂ, ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟା’’ତି ପଞ୍ଚ, ରାଜଗହେ ଉଜ୍ଝାପନକଂ, ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତପିଣ୍ଡୋ, ଗଣଭୋଜନଂ, ୱିକାଲଭୋଜନଂ, ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ନିମନ୍ତିତୋ’’ତିଆଦି ଚ, ‘‘ଓରେନଡ୍ଢମାସଂ ନହାୟେୟ୍ୟା’’ତି, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ, ‘‘ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଟ୍ଠ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପନ ‘‘ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱା’’ତିଆଦି ଚ, ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି ଚ, ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଚାତି ଦ୍ୱୟଂ, ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପାରିୱାସିକଛନ୍ଦଦାନେନା’’ତିଆଦି ଚାତି ଚତ୍ତାରି, ଆଳୱିୟଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉତ୍ତରି ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ, ‘‘ପଥୱିଂ ଖଣେୟ୍ୟ ୱା’’ତିଆଦି, ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ, ‘‘ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକ’’ନ୍ତି ଚତ୍ତାରି, କୋସମ୍ବିୟଂ ଅଞ୍ଞୱାଦକେ ୱିହେସକେ, ୟାୱଦ୍ୱାରକୋସା ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟ, ସୁରାମେରୟପାନେ, ଅନାଦରିୟେ, ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂହି ସହଧମ୍ମିକ’’ନ୍ତିଆଦି ଚାତି ପଞ୍ଚ, କପିଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦି, ‘‘ଅଗିଲାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚାତୁମାସ’’ନ୍ତିଆଦି, ‘‘ଅଟ୍ଠିମୟଂ ୱା ଦନ୍ତମୟଂ ୱା’’ତିଆଦି ତୀଣି ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପନ ‘‘ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଂ ପନା’’ତିଆଦି, ‘‘ଓୱାଦାୟ ୱା’’ତିଆଦୀତି ଦ୍ୱେ, ଭଗ୍ଗେସୁ ‘‘ଅଗିଲାନୋ ୱିସିବ୍ବନାପେକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି ଏକନ୍ତି ଏତାନି ବାତ୍ତିଂସେୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ।
୮୦୨.ଦ୍ୱେଗାରୟ୍ହାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ପନେୱ କୁଲେସୂ’’ତିଆଦି, ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଆରଞ୍ଞକାନୀ’’ତିଆଦି ଚାତି ଦ୍ୱେ ପାଟିଦେସନୀୟା । ତୟୋ ସେଖାତି କୋସମ୍ବିୟଂ ନ ସୁରୁସୁରୁକାରକଂ, ଭଗ୍ଗେସୁ ନ ସାମିସେନ ହତ୍ଥେନ ପାନୀୟଥାଲକଂ, ନ ସସିତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଧୋୱନନ୍ତି ତୀଣି ସେଖିୟାନି । ଛପ୍ପଞ୍ଞାସେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପିଣ୍ଡିତାନି ୱେସାଲିୟାଦୀସୁ ଛସୁ ନଗରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୦୩. ସତ୍ତସୁ ନଗରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଏତାନି ସବ୍ବାନେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପନ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନେୱ ଭୱନ୍ତି । ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେହି ଚତୁନୱୁତାଧିକଦ୍ୱିସତସିକ୍ଖାପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛସୁ ନଗରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଛପଞ୍ଞାସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାସାଧିକାନି ତୀଣି ସତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥଂ ୟେସଂ ତାନି ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି।
୮୦୪-୧୦. ଏୱଂ ନିଦାନୱସେନ ନଗରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିଦାନମଞ୍ଞମସେସେତ୍ୱା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଗତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ କେୱଲଂ ପିଣ୍ଡୱସେନ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୮୧୧. ଏୱଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ନିଦାନଞ୍ଚ ଗଣନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସାଧାରଣାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଛଚତ୍ତାଲୀସା’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣଭାୱଂ ମହେସିନା ଗମିତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇମିନା ଉଦ୍ଦେସମାହ ।
୮୧୪. ‘‘ଛ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସା’’ତିଆଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିନିଦ୍ଦେସମାହ ।
୮୧୫. ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ଆଦିୱଗ୍ଗସ୍ମି’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଧୋୱନନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଧୋୱନଂ । ପଟିଗ୍ଗହୋତି ତସ୍ସାୟେୱ ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଂ ।
୮୧୬.ଆରଞ୍ଞନ୍ତି ଏକୂନତିଂସତିମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ।
୮୧୭. ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତାନି ସବ୍ବାନି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ଗଣନାୱସା ଅଟ୍ଠାସୀତିସତଂ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠାସୀତିସତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖାଗତଂ ଛସଟ୍ଠିସତପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱକ୍ଖମାନେହି ଭିକ୍ଖୁନିୟତେହି ବାୱୀସତିପାଚିତ୍ତିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାସୀତିସତଂ ହୋତି । ତତୋତି ଅଟ୍ଠାସୀତାଧିକସତପାଚିତ୍ତିୟତୋ ନିଦ୍ଧାରିତାନି ଏତାନି ଦ୍ୱାୱୀସତି ଖୁଦ୍ଦକାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖକେ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୧୮.ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗୋତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ । ପରମ୍ପରଭୋଜନେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ, ପରମ୍ପରଭୋଜନେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସପରମ୍ପରଭୋଜନୋ।
୮୨୨.‘‘ଏକତୋ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣତଂ ଗତା ଏକତୋୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଇମେ ଇମାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପିଣ୍ଡିତାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୨୩. ମହେସିନା ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣଭାୱଂ ଗମିତାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପରିପିଣ୍ଡିତାନି ସତଂ, ତିଂସ ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୨୪. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦେସମାହ ‘‘ପାରାଜିକାନୀ’’ତିଆଦିନା । ପାରାଜିକାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ।
୮୨୬. ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ତୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସେହୀ’’ତିଆଦି । ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନେୱ ପାକଟତ୍ତା ପଟିନିଦ୍ଦେସେ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଆଦିତୋ ଛାତି ଉସ୍ସୟୱାଦିକାଦୟୋ ଛ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ‘‘ଆଦିତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ୟାୱତତିୟକା’’ତି ଇମିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅଟ୍ଠସୁ ୟାୱତତିୟକେସୁ ପୁରିମାନି ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୨୭.ସତ୍ତଞ୍ଞଦତ୍ଥିକାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକସିକ୍ଖାପଦତୋ ପଚ୍ଛିମାନି ଚତ୍ତାରି, ପୁରିମାନି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟା’’ତି ଦ୍ୱେ ଚ ଗହିତାନି । ପତ୍ତୋ ଚେୱାତି ପଠମଂ ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟସିକ୍ଖାପଦମାହ । ଦୁତିୟୱଗ୍ଗେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ଗରୁଂ ଲହୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଗହିତଂ ।
୮୨୮.ଇଧ ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ଏତାନି ପନ ଦ୍ୱାଦସେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ସତ୍ଥାରା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଏକତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ୟୋଜନା ।
୮୨୯-୩୦.‘‘ସବ୍ବେୱ ଗଣନାୱସା’’ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣତଂ ଗତା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଏକତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତା ସତଂ, ତିଂସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୩୧-୩. ‘‘ଅସାଧାରଣା ଉଭିନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଉଭିନ୍ନଂ ଅସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦାନି ସତଞ୍ଚ ସତ୍ତତି ଚ ଛ ଚ ଭୱନ୍ତି । ଏୱମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ପାରାଜିକାନି ଚତ୍ତାରୀ’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି । ଦସଚ୍ଛଚାତି ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଦସ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦିକା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଛ ଚାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସା ସୋଳସ ।
ଅନିୟତା ଦୁୱେ ଚେୱାତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନିୟତା ଦ୍ୱେ ଚ । ନିସ୍ସଗ୍ଗା ଚତୁୱୀସତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦ୍ୱାଦସ, ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦ୍ୱାଦସାତି ଏୱଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ଚତୁୱୀସତି ଚ । ସତଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଖୁଦ୍ଦକାତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ବାୱୀସତି, ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଛନ୍ନୱୁତୀତି ଅଟ୍ଠାରସାଧିକସତଂ ଖୁଦ୍ଦକାନି ଚ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅସାଧାରଣସଙ୍ଗହେ ।
ଦ୍ୱାଦସେୱ ଚ ଗାରୟ୍ହାତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚତ୍ତାରି, ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଟ୍ଠାତି ଏତେ ପାଟିଦେସନୀୟା ଚାତି ଇମେ ଛସତ୍ତତିଅଧିକାନି ସତସିକ୍ଖାପଦାନି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅସାଧାରଣାନୀତି ୟୋଜନା ।
୮୩୪. ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣାନି ସତ୍ଥୁନା ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସତଞ୍ଚ ସତ୍ତତି ଚ ଚତ୍ତାରି ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ପକାସିତାତି ୟୋଜନା ।
୮୩୫-୬.ପାରାଜିକାନି ଚତ୍ତାରୀତି ମେଥୁନଅଦିନ୍ନାଦାନମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାରାଜିକାନି ଚତ୍ତାରି ଚ । ସତ୍ତ ସଙ୍ଘାଦିସେସକାତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଅମୂଲକଅଞ୍ଞଭାଗିୟା, ଚତ୍ତାରୋ ୟାୱତତିୟକା ଚାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସା ସତ୍ତ ଚ । ଅଟ୍ଠାରସ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ ପଠମେ ଚୀୱରୱଗ୍ଗେ ଧୋୱନପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ଅଟ୍ଠ, ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗେ ଅଟ୍ଠମନୱମଦସମାନୀତି ତୟୋ, ପତ୍ତୱଗ୍ଗେ ପଠମପତ୍ତୱସ୍ସିକସାଟିକଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟସ୍ସ ୱଜ୍ଜିତାନି ସତ୍ତ ଚାତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠାରସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ସମସତ୍ତତି ଖୁଦ୍ଦକାତି –
‘‘ସବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗୋପି…ପେ॰… ଦ୍ୱାୱୀସତି ଭୱନ୍ତି ହୀ’’ତି ॥ (ଉ॰ ୱି॰ ୮୧୮-୮୨୧) –
ୱୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାତି ଇମେହି ବାୱୀସତିପାଚିତ୍ତିୟେହି ୱଜ୍ଜିତାନି ଅୱସେସାନି ସତ୍ତତି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ଚ ଉଭୟସାଧାରଣୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି । ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସେଖିୟାପି ଚାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସମସିକ୍ଖତା ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦାନି ସବ୍ବସୋ ସତଂ, ସତ୍ତତି, ଚତ୍ତାରି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ସାଧାରଣାସାଧାରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୩୭.ଇତୋତି ସାଧାରଣାସାଧାରଣକଥାୟ ପରଂ । ସବ୍ବଗନ୍ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦସାଧାରଣଂ । ୱଦତୋ ମେତି ୱଦତୋ ମମ ୱଚନଂ । ନିବୋଧଥାତି ନିସାମେଥ, ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣାଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୩୮-୯. ‘‘ୱିପତ୍ତି ଆପତ୍ତି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଆଣତ୍ତି ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ୱଜ୍ଜକମ୍ମପଭେଦକନ୍ତି ୱଜ୍ଜପଭେଦକଂ କମ୍ମପଭେଦକଂ । ତିକଦ୍ୱୟନ୍ତି କୁସଲତ୍ତିକୱେଦନାତ୍ତିକଦ୍ୱୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ତରସୱିଧସବ୍ବସାଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ।
୮୪୦.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତରସୱିଧେ ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟଂ, ୟଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଜୋତନଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ କରିସ୍ସାମୀତି ୟୋଜନା ।
୮୪୧. ନିଦାନଂ ନାମ ରାଜଗହାଦିସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତାନି ସତ୍ତ ନଗରାନି, ତଂ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ କତମୋ ? ୟଂ ୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ, ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଦିକମ୍ମିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୪୨.ଧନିୟାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ, ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ, ସେୟ୍ୟସକୋ, ଉଦାୟୀ, ଆଳୱକା ଭିକ୍ଖୂ, ଛନ୍ନୋ, ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକା, ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା ଭିକ୍ଖୂ, ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ, ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ, ହତ୍ଥକୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ, ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ, ଚୂଳପନ୍ଥକୋ, ବେଲଟ୍ଠସୀସୋ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ, ସାଗତତ୍ଥେରୋ, ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋତି ଇମେ ଏକୱୀସତି ସଙ୍ଗହିତା ।
୮୪୩.ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁନ୍ଦରୀନନ୍ଦା, ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ଅଞ୍ଞତରା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଚଣ୍ଡକାଳୀ, ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋତି ଛୟିମେ ସଙ୍ଗହିତା । ସବ୍ବେତି ଉଭୟପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଦିକମ୍ମିକା ସବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲା ।
୮୪୪.ୱତ୍ଥୂତି ୱତ୍ଥୁ ନାମ ସୁଦିନ୍ନାଦିନୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମେଥୁନାଦିକସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୪୫-୬. କେୱଲା ମୂଲଭୂତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅନୁ ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ପଦେସୋ ଚ ଅନ୍ୱନୁପ୍ପନ୍ନସବ୍ବତ୍ଥପଦେସା, ତେୟେୱ ପଦାନି ଅନ୍ୱନୁପ୍ପନ୍ନସବ୍ବତ୍ଥପଦେସପଦାନି, ତାନି ପୁବ୍ବକାନି ୟାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ତା ଅନ୍ୱନୁପ୍ପନ୍ନସବ୍ବତ୍ଥପଦେସପଦପୁବ୍ବିକା। ତଥେୱ ସା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ଏକତୋ ଉଭତୋ ପୁବ୍ବା କଥେୱ ସା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏକତୋପଦଂ ଉଭତୋପଦଞ୍ଚ ପୁବ୍ବମସ୍ସାତି ଏକତୋଉଭତୋପୁବ୍ବା, ଏକତୋପଞ୍ଞତ୍ତି ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୪୭.ତତ୍ଥ ନୱଧାସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ । ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ କତମାତି ଆହ ‘‘ୟୋ ମେଥୁନ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଏୱମାଦିକା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ମୂଲଭୂତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୮୪୮.ଇଚ୍ଚେୱମାଦିକାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୮୪୯. ୱଜ୍ଜକେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ।
୮୫୦-୧. ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୁପାହନସିକ୍ଖାପଦେନ ସହ ଚମ୍ମତ୍ଥରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଧୁୱନ୍ହାନଂ ଧୁୱନହାନସିକ୍ଖାପଦଂ, ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ଉପସମ୍ପାଦନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଏସା ଚତୁବ୍ବିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ମଜ୍ଝିମଦେସସ୍ମିଂୟେୱ ହୋତୀତି ମଜ୍ଝିମଦେସସ୍ମିଂୟେୱ ଆପତ୍ତିକରା ହୋତି । ନ ଅଞ୍ଞତୋତି ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଦେସନ୍ତରେ ଠାନେ ।
୮୫୨.ଇତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେ । ସାଧାରଣଦୁକାଦିକନ୍ତି ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକତୋପଞ୍ଞତ୍ତି ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦୁକଦ୍ୱୟଂ । ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନମେୱ । ୱିପତ୍ତାପତ୍ତାନାପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋତି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ୱିପତ୍ତୀତି ସୀଲଆଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା । ଆପତ୍ତୀତି ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦିୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ । ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଜାନନାଦିୱସେନ ଅନାପତ୍ତି ।
୮୫୩. ଆପତ୍ତି ପନ ସାଣତ୍ତିକାପି ହୋତି, ଅନାଣତ୍ତିକାପି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଆଣତ୍ତୀତି ଚ ନାମେସା ଆଣାପନା’’ତି ଇମିନା ଆଣତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱସାଧାରଣତ୍ତାତି ଇଧାହ ।
୮୫୪. ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁପି ସବ୍ବାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସବ୍ବୋ ପନ ଅଙ୍ଗଭେଦୋପି ୱିଭାୱିନା ଞାତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୮୫୬. ‘‘ସା ଚ ଅକ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । କାୟେନ, ୱାଚାୟ ୱା ଦସାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନଧିଟ୍ଠାନେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ‘‘ପଠମେ କଥିନେ ୱିୟା’’ତି ଉଦାହରଣଂ କତଂ ।
୮୫୭.କ୍ରିୟାକ୍ରିୟତୋ ହୋତୀତି କିରିୟତୋ ଚ ଅକିରିୟତୋ ଚ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଦାହରଣମାହ ‘‘ଚୀୱରଗ୍ଗହଣେୱିୟା’’ତି । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଗ୍ଗହଣଂ କ୍ରିୟା, ପାରିୱତ୍ତକସ୍ସ ଅଦାନଂ ଅକ୍ରିୟାତି ଏୱଂ କିରିୟାୟ ଚେୱ ଅକିରିୟାୟ ଚ ଇମଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
୮୫୮.ସିୟା ପନ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ୟା ପନ ଆପତ୍ତି ସିୟା କରୋନ୍ତସ୍ସ, ସିୟା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ଅୟଂ ସିୟା କିରିୟତୋ, ସିୟା ଅକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ସିୟାତି ଚ କଦାଚି-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅତ୍ରୋଦାହରଣମାହ ‘‘ରୂପିୟୋଗ୍ଗହଣେ ୱିୟା’’ତି । ରୂପିୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣେ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନେ ସିୟା କଦାଚି କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସାଦିୟନେ କାୟୱାଚାହି କାତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣେନ କଦାଚି ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ।
୮୫୯. ୟା କରୋତୋ ଅକୁବ୍ବତୋ, କଦାଚି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ହୋତି, ସା ଆପତ୍ତି ସିୟା କିରିୟାକିରିୟତୋ, ସିୟା କିରିୟତୋପି ଚ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘କୁଟିକାରାପତ୍ତି ୱିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସା ହି ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ କରୋତୋ କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଅଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ, ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ୱା କରୋତୋ କିରିୟାକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି ।
୮୬୧.ୟତୋ ଆପତ୍ତିତୋ । ଅୟଂ ଆପତ୍ତି । ସଞ୍ଞାୟ କରଣଭୂତାୟ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତାୟାତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା। ଏତ୍ଥ ଚ ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜମାନାପି ଆପତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସାଧକତମଟ୍ଠେନ ଗହିତା । ୟଥା ୱୁଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱେନ ଜାତଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ‘‘ୱୁଟ୍ଠିକତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ସଚିତ୍ତକାପତ୍ତି ।
୮୬୨-୪.ଇତରା ପନ ଅଚିତ୍ତକାପତ୍ତି । ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନତ୍ଥି ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତାୟାତି ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା। ସୁଚିତ୍ତେନ ସୱାସନକିଲେସପ୍ପହାନେନ, ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସମ୍ପୟୋଗେନ ଚ ସୁନ୍ଦରଚିତ୍ତେନ ଭଗୱତା ପକାସିତା ସବ୍ବାୱ ଆପତ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଦୁୱିଧା ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ପନାତି ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନୱସେନେୱ । ସଚିତ୍ତକମିସ୍ସକୱିୱଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟା ସଚିତ୍ତକେହି ୱା ଅଚିତ୍ତକମିସ୍ସକସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାତି, ଅୟଂ ଅଚିତ୍ତକା ।
୮୬୫.ସୁୱିଜ୍ଜେନାତି ସୋଭମାନାହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ୱା ଅଟ୍ଠହି ୱା ୱିଜ୍ଜାହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସୁୱିଜ୍ଜେନ । ଅନୱଜ୍ଜେନାତି ସୱାସନକିଲେସାୱଜ୍ଜରହିତତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜେନ ଭଗୱତା। ଲୋକପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତୋ ଲୋକପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜୱସେନ ସବ୍ବାୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱଜ୍ଜୱସେନ ଦୁୱିଧା ଦୁକା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୮୬୬.ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକେ ପକ୍ଖେ, ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ ସିୟାତି ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନାୟ ଅଚିତ୍ତକାୟ ସୁରାପାନାଦିଆପତ୍ତିୟା ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସା ପନ ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନାୟ ପଠମପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସା ଲୋକୱଜ୍ଜତାୟ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅଚିତ୍ତକାପି ୱା ଆପତ୍ତି ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ କୁସଲଚିତ୍ତେ ସତି ଲୋକୱଜ୍ଜତାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଲୋକୱଜ୍ଜୋ ହୋତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଲୋକୱଜ୍ଜତାତି ସା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାୟ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମୱଜ୍ଜା ସିୟା କୁସଲଂ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ କୁସଲମେୱାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜକା’’ତି । ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜକା’’ତି ଇମିନା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ସିୟା କୁସଲଂ, ସିୟା ଅକୁସଲଂ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ।
୮୬୭. କାୟଦ୍ୱାରେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା କାୟକମ୍ମଂ। ଉଭୟତ୍ଥ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ତଦୁଭୟଂ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ମନୋକମ୍ମଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଚ ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନାଦୀସୁ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ଆଚରିୟା ।
୮୬୮-୯.କୁସଲାଦିତିକଦ୍ୱୟନ୍ତି କୁସଲତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ ୱେଦନାତ୍ତିକଞ୍ଚ । ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତୋ, ତଥା ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
ଦୁକ୍ଖାଦିସଂୟୁତୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମଙ୍ଗିନୋ ସଙ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୱସେନ ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି, ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱସେନ ଏକା ୱେଦନା, ସୁଖଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଦ୍ୱେ, ସବ୍ବାସଂ ୱସେନ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଅୟମେୱ ଭେଦୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ ଭେଦୋ ।
କୁସଲତ୍ତିକଂ ସଚେପି ଗହିତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବେସମେୱ ଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକାନଂ ବାତ୍ତିଂସଚିତ୍ତାନମେୱ ୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ବାତ୍ତିଂସେୱ ହି ଚିତ୍ତାନି ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲାନି, ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲାନି, ଦସ କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତାନି, କୁସଲତୋ, କିରିୟତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଏୱଂ ବାତ୍ତିଂସଚିତ୍ତେହି ସମୁଟ୍ଠିତାପି ଆପତ୍ତି ଅକୁସଲା ୱା ହୋତି ଅବ୍ୟାକତା ୱା, ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତି କୁସଲଂ । ୟଥାହ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୨; ପରି॰ ୩୦୩) । ଅୟଂ ପନ ପାଠୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ପଥୱିଖଣନଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାଦିକେ ଆପତ୍ତାଧିକରଣେ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ନୟିଦଂ ଅଙ୍ଗପହୋନକଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ତାୱ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅକୁସଲମେୱ । ତତ୍ଥ ‘‘ସିୟା ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱିକପ୍ପୋ ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ୟସ୍ମା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ‘‘ଇମଂ ଆପତ୍ତିଂ ୱୀତିକ୍କମାମୀ’’ତି ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲଂ ହୋତି, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପନ କିଞ୍ଚି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ସହସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅବ୍ୟାକତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାସଞ୍ଚିଚ୍ଚୱସେନ ଇମଂ ୱିକପ୍ପଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି । ସଚେ ପନ ‘‘ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଅଚିତ୍ତକାନଂ ଏଳକଲୋମପଦସୋଧମ୍ମାଦିସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ, କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପନ ଚଲିତପୱତ୍ତାନଂ କାୟୱାଚାନଂ ଅଞ୍ଞତରମେୱ ଅଙ୍ଗଂ, ତଞ୍ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ।
୮୭୦.ଇଦଂ ତୁ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦାନାଦିସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣଂ ।
୮୭୧.‘‘ତରୁ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱୟଙ୍କୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ଚତୁସ୍ସିଖ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱୟଙ୍କୁର’’ନ୍ତି ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନଂ ଗହଣଂ, ଇଧ ଚତୁସ୍ସିଖନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ । ଚତ୍ତାରୋ ସୀଖା ଅଙ୍କୁରା ଏତସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ୱିପତ୍ତି ‘‘ସତ୍ତଫଲ’’ନ୍ତି ସତ୍ତଫଲେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧା, ଇଧ ୱିପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତଫଲାନି ।
୮୭୨.ଅନୁତ୍ତରତଂ ଗତଂ ଅତ୍ତନା ଉତ୍ତରସ୍ସ ଉତ୍ତମସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଇମଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ୟୋ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ପରିୟାପୁଣାତି ପାଠସ୍ସ ପଗୁଣୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣେନ ଅଧୀୟତି, ପରିପୁଚ୍ଛତି ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ସୁତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମନସା ପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ସୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଧାରେତି, ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଏୱମେୱ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ କାୟୱାଚୱିନୟେ କାୟୱାଚାୱୀତିକ୍କମାନଂ ୱିନୟନେ ସଂୱରଣେ ୱିନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ଅନୁତ୍ତରତଂ ଉପୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଏତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଉତ୍ତରତୋ’’ତି, ପଗୁଣୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣେନ ଅଧୀତେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ସୁତ୍ୱା ଧାରଣେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଧାରିତେନ ଇମିନା ଉତ୍ତରପକରଣେନ ହେତୁଭୂତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସବ୍ବସଙ୍କଲନନୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୭୩. ପରିୱାରେ ମୁଖାଗତା କତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ୱାରା, ତେୟେୱ ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠପଚ୍ଚୟୱାରାତି ୱିଭଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତା ସୋଳସ ପରିୱାରା ଅସ୍ସାତି ସୋଳସପରିୱାରୋ, ତସ୍ସ ସୋଳସପରିୱାରସ୍ସ। ସବ୍ବଂ ସଙ୍କଲନଂ ନୟନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍କଲନନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ସବ୍ବଂ ସଙ୍କଲଭେଦନଂ ନୟଂ ।
୮୭୫.କାୟିକା ଛବ୍ବିଧାତି ପଠମପାରାଜିକାପତ୍ତି, କୁଟିକରଣେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି, ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅନାଗତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି, ୱିକାଲଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି, ପଠମପାଟିଦେସନୀୟାପତ୍ତୀତି ଛବ୍ବିଧା ।
ତଥା ୱାଚସିକାପି ଚାତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକା, କୁଟିୟା କାରାପନେ ପୁବ୍ବଗତିୟୋ, ପଦସୋଧମ୍ମପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୱକମ୍ୟତାୟ ହୀନେନ ଖୁଂସନଂ, ତସ୍ସ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ତଥା ଛବ୍ବିଧା ।
ଛାଦେନ୍ତସ୍ସଚ ତିସ୍ସୋତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ପାରାଜିକଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସଛାଦନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଚ୍ଛାଦନେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ଚ ।
ପଞ୍ଚସଂସଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାତି କାୟସଂସଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, କାୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି କାୟସଂସଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ।
୮୭୭. ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ପାରାଜିକଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଚ୍ଛାଦନେ ଦୁୱେ ।
୮୭୯.‘‘ଗାମନ୍ତରେ ଚତସ୍ସୋୱା’’ତିଆଦି ପଟିନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୮୮୫. ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ ହତ୍ଥପାସେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟଦି ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତି । ଦୂରେ ଠିତା ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତା ୱଦେୟ୍ୟ ଚେ, ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୟୋଜନା ।
୮୮୬.ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛନ୍ନେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଦିୱା ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ୱଦେୟ୍ୟ ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ପାଚିତ୍ତି । ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟ ଚେ, ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୟୋଜନା ।
୮୯୧.ସନିସ୍ସଗ୍ଗା ଚ ପାଚିତ୍ତୀତି ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିନୟକମ୍ମସହିତାୟେୱ ପାଚିତ୍ତି ।
୮୯୮.ସମାନସଂୱାସକଭୂମି ନାମ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସମାନଲଦ୍ଧିକସ୍ସ ଏକସୀମାୟଂ ଠିତଭାୱୋ । ନାନାପଦଂ ପୁବ୍ବଂ ଏତିସ୍ସାତି ନାନାପଦପୁବ୍ବିକା, ନାନାସଂୱାସକଭୂମୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଉକ୍ଖିତ୍ତନାନାଲଦ୍ଧିକନାନାସୀମଗତା ନାନାସଂୱାସକଭୂମି। ଇମା ଦ୍ୱେୟେୱ ସଂୱାସକଭୂମିୟୋ ହି ମହେସିନା କାରୁଣିକେନ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୮୯୯.ଦୁୱିନ୍ନନ୍ତି ପାରିୱାସିକମାନତ୍ତଚାରୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ଦ୍ୱୟାତୀତେନାତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଠିତେନ । ଅଥ ୱା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦ୍ୱୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେନ ।
୯୦୦. ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମଂ ଆଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ତଥେୱ ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ଦୁମାସଂ ୱା’’ତି ଚ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ଦୁୱେ ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
୯୦୫. ଆଣତ୍ତିୟା ମନୁସ୍ସମାରଣଂ, ଆଣତ୍ତିୟା ଅଦିନ୍ନାଦାନମ୍ପୀତି ୟୋଜନା ।
୯୦୭.ତିସ୍ସୋ ଓଭାସନାୟିମାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ମେଥୁନାଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନା ।
୯୦୮. ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସତା।
୯୧୦.ୱନପ୍ପତି ନାମ ପୁପ୍ଫଂ ୱିନା ଫଲନ୍ତୀ ନିଗ୍ରୋଧଉଦୁମ୍ବରଅସ୍ସତ୍ଥପିଲକ୍ଖକାଦିରୁକ୍ଖଜାତି, ଇଧ ପନ ୱନଜେଟ୍ଠୋ ରକ୍ଖିତଗୋପିତଚେତିୟରୁକ୍ଖୋ ୱନପ୍ପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଥୁଲ୍ଲତାତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
୯୧୨.ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜି ସମ୍ଭୱଧାତୁ । ଛଡ୍ଡନେତି ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚନେ । ‘‘ହରିତେ ଉଚ୍ଚାରଂ ପସ୍ସାୱଂ ଛଡ୍ଡନେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୯୧୩. କିଂ ପମାଣମେତାସନ୍ତି କିତ୍ତକା।
୯୧୫.ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂତି ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱା ୱଣ୍ଣଲୋପୋ ।
୯୨୨. ‘‘ୟାୱତତିୟକେ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୭୬ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା ସଙ୍ଘ-ଭେଦକସ୍ସାନୁୱତ୍ତିନୋ’’ତି ପଠନ୍ତି । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଘଭେଦାନୁୱତ୍ତାକାନଂ କୋକାଲିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥା ପାଠୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୯୨୩.ୟାୱତତିୟକେତି ତିଣ୍ଣଂ ପୂରଣୀ ତତିୟା, କମ୍ମୱାଚା, ୟାୱତତିୟାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ପରିୟୋସାନେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଆପତ୍ତି ୟାୱତତିୟକା ନାମ ।
୯୨୬.‘‘ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ…ପେ॰… କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଇଦଂ ଗରୁକାପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ମଂସଂ ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନଂ ୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ ।
୯୨୭.‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାନ…ପେ॰… ଭୋଜନମ୍ପି ଚା’’ତି ଇଦଂ ପାଟିଦେସନୀୟୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଲସୁଣମ୍ପି ଚା’’ତି ଇଦଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଏକତୋ ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତିୟା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
୯୩୦. ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଇତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୯୩୧. ସମ୍ମାୱତ୍ତନାୱ ସମ୍ମାୱତ୍ତନକା। ତେଚତ୍ତାଲୀସ ୱତ୍ତନା ଦ୍ୱାସୀତିକ୍ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନଂ ପରିପୂରଣଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସିତା ।
୯୩୨. ଅଦସ୍ସନଅପଟିକମ୍ମେ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟା ଦୁୱେ ପୁଗ୍ଗଲା, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟା ଏକୋତି ଇମେ ତୟୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା ।
୯୩୪.ଦୂସକୋତି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ । କଣ୍ଟକୋତି କଣ୍ଟକସାମଣେରୋ ।
୯୩୭.ଦଦେୟ୍ୟଚ୍ଚେୱମାଦିକାତି ଞତ୍ତିକାଲେ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିଭେଦା ଞତ୍ତିକପ୍ପନା, ଞତ୍ତିକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେତି ସଙ୍ଘୋ କରୋତୀତିଆଦୀତି କମ୍ମୱାଚାକାଲେ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଦେତୀ’’ତି ୱା ‘‘କରୋତୀ’’ତି ୱା ଆଦିଭେଦା ୱଚନକମ୍ମସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱିପ୍ପକତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ସିୟା ।
୯୩୮.ଦିନ୍ନଂ କତଂ ପନିଚ୍ଚାଦୀତି କମ୍ମୱାଚାୟ ନିଟ୍ଠିତାୟ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନା’’ତି ୱା ‘‘କତଂ ସଙ୍ଘେନା’’ତି ୱାତିଆଦିୱଚନଂ ଅତୀତକରଣଂ ନାମ ସିୟା ।
‘‘କାରଣେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି, ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି ନଞ୍ଞଥା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ପଞ୍ଚହୁପାଲି, ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? କମ୍ମେନ, ଉଦ୍ଦେସେନ, ୱୋହରନ୍ତୋ, ଅନୁସ୍ସାୱନେନ, ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୮) ‘‘ପଞ୍ଚହି କାରଣେହୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଚ ଇଧ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହେୱ କାରଣେହି ସଙ୍ଘଭେଦକଥନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନାୟୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗକାରକୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ କମ୍ମେନ । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପଞ୍ଚସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଉଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହରନ୍ତୋତି କଥୟନ୍ତୋ, ତାହି ତାହି ଉପପତ୍ତୀହି ‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେନ୍ତୋ । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ମୟ୍ହଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲା ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ, ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଞ୍ଚ, ମାଦିସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ କରେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୟୁତ୍ତଂ, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅୱୀଚି ନୀଲୁପ୍ପଲୱନମିୱ ସୀତଲୋ, କିମହଂ ଅପାୟତୋ ନ ଭାୟାମୀ’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନେନ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ।
‘‘ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ, ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗା । ଅଟ୍ଠାରସୱତ୍ଥୁଦୀପନୱସେନ ହି ୱୋହରନ୍ତେ ତତ୍ଥ ରୁଚିଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସଲାକାୟ ଗହିତାୟପି ଅଭିନ୍ନୋୱ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ । ୟଦା ପନ ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକେ ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ଆୱେଣିକଂ କମ୍ମଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା କରୋତି, ତଦା ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୮) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଲାକଗ୍ଗାହକମ୍ମାନି ଦ୍ୱେ ପଧାନକାରଣାନୀତି ଇଧ ତାନେୱ ଦସ୍ସିତାନି ।
ନନୁ ଚ ସଲାକଗ୍ଗାହୋପି ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉଦ୍ଦେସକମ୍ମାନେୱ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା କଥମସ୍ସ ସଲାକଗ୍ଗାହସ୍ସ ପଧାନକାରଣଭାୱୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଉଦ୍ଦେସକମ୍ମାନିପି ସଲାକଗ୍ଗାହେ ସିଦ୍ଧେ ଅୱସ୍ସମ୍ଭୱନତୋ ଅତ୍ଥସାଧନପୟୋଗେନ ୱିନା ଅସିଦ୍ଧାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ସୋ ପଧାନଭାୱେନ ଇଧ ଗହିତୋ, ଉଦ୍ଦେସୋ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତକମ୍ମପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା କମ୍ମେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଇଧ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୯୪୧.ପୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୱାଚାୟାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ପୟୁତ୍ତା ଚ ସା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟଭାୱସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତା ଅନନୁରୂପା ଚାତି ପୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତା, ସାୟେୱ ୱାଚାତି ପୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୱାଚା, ତାୟ ।
୯୪୪. ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସା ଚ ପାଟିଦେସନୀୟଂ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।
୯୪୬.‘‘ଦସସତାନୀ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ରତ୍ତୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ଛାଦନକିରିୟାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଦସସତାନି ଆପତ୍ତିୟୋ ରତ୍ତୀନଂ ସତଂ ଛାଦେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବୟୋଜନାୟଂ –
‘‘ଦସ ସତଂ ରତ୍ତିସତଂ, ଆପତ୍ତିୟୋ ଛାଦୟିତ୍ୱାନ ।
ଦସ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱାନ, ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାରିୱାସିକୋ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୭) –
ଅୟଂ ପରିୱାରଗାଥାପମାଣଂ । ଏକଦିୱସଂ ସତଂସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସଦିୱସେ ଛାଦନୱସେନ ସତଂଦିୱସେ ସହସ୍ସସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟୋ ଛାଦୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ଦସଦିୱସେ ସତଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସଦିୱସେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତେନ ରତ୍ତିସତଂ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ ହୋତୀତି । ଦସ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱାନାତି ‘‘ସବ୍ବାୱ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନା’’ତି ପରିୱାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଦସ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାରିୱାସିକୋତି ପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନା ୱସିତବ୍ବପରିୱାସତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ମୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୪୭.ପାରାଜିକାନି ଅଟ୍ଠେୱାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ । ତେୱୀସ ଗରୁକାତି ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଛ, ଉଭିନ୍ନଂ ସାଧାରଣା ସତ୍ତାତି ଏୱଂ ତେୱୀସ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ।
୯୪୮.ୱୁତ୍ତାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀତି ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗାଗତା ତିଂସ, ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱାଦସ ଚାତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠାସୀତିସତଂ ପାଚିତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତାୱ ।
୯୪୯.ସୁସିକ୍ଖେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତଅଧିସୀଲାଦିତିୱିଧସିକ୍ଖେନ ଭଗୱତା ।
୯୫୦.ସୁପଞ୍ଞେନାତି ସୋଭଣା ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଛଅସାଧାରଣାଦୟୋ ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ସୋ ସୁପଞ୍ଞୋ, ତେନ । ୟସସ୍ସିନାତି ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହସଙ୍ଖାତପରିୱାରୟସା ଚ ସବ୍ବଲୋକବ୍ୟାପକଗୁଣଘୋସସଙ୍ଖାତକିତ୍ତିୟସା ଚ ତେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୟସସ୍ସିନା । ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ୟଥାଦସ୍ସିତଗଣନାୟ ପିଣ୍ଡୱସେନ ପଞ୍ଞାସାଧିକାନି ତୀଣି ସତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପଞ୍ଞେନ ୟସସ୍ସିନା ଗୋତମେନ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୫୧.ଏତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟୋ ସାରଭୂତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ସକଲୋ ମୟା ସମାସେନ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବାକାରେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
୯୫୩.ତସ୍ମାତି ମୟା ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତାୱ । ଅତ୍ଥେତି ୱଚନତ୍ଥଭାୱତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ୱା । ଅକ୍ଖରବନ୍ଧେୱାତି ଅକ୍ଖରସଙ୍ଖାତପଦବନ୍ଧେ ୱା । ୱିଞ୍ଞାସସ୍ସ କମେପି ୱାତି ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଗନ୍ଥନିକ୍ଖେପସ୍ସ କମେପି । କଙ୍ଖା ନ କାତବ୍ବାତି ‘‘ୟଥାଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଇଦଂ ୱାଚକଂ ନୁ ଖୋ, ଅୱାଚକ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦମୟୁତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ, ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦମଧିକଂ ନୁ ଖୋ, ଊନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦମଘଟ୍ଟିତକ୍କମଂ ନୁ ଖୋ, ଘଟ୍ଟିତକ୍କମ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ୱିରୁଦ୍ଧସମୟଂ ନୁ ଖୋ, ଅୱିରୁଦ୍ଧସମୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ଦୁରୁତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ, ସୁୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ସତ୍ଥକଂ ନୁ ଖୋ, ନିରତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ୱା କଙ୍ଖା ୱିମତି ୟେନ କେନଚି ନ କାତବ୍ବା । ବହୁମାନତାତି ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୬୬) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପୟୋଜନପରମ୍ପରାୟ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ମହତୀ ସମ୍ମାନା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୫୪.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରପକରଣେନ ସହିତଂ ୱିନୟସ୍ସୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନାମ ପକରଣଂ ଜାନାତି ଧମ୍ମତୋ ଚେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ଚ ସବ୍ବଥା ଅୱବୁଜ୍ଝତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନା ସିକ୍ଖିତବ୍ବାୟ ସିକ୍ଖାୟ ସବ୍ବସୋ ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ସିକ୍ଖାପକେନ ଆଚରିୟେନ ୱିନାପି ସିକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି । ନିସ୍ସୟଂ ୱିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ନିସ୍ସାୟ ୱାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ୟଥାକାମଙ୍ଗତୋ ସିୟାତି ୟାଦିସା ୟାଦିସା ଅତ୍ତନା ଗାମିତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନାରହୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୫୫. ନିସ୍ସୟଂ ଦାତୁକାମେନ । ସହ ୱିଭଙ୍ଗେନ ସୱିଭଙ୍ଗଂ। ସହ ମାତିକାୟ ସମାତିକଂ । ଇଦଂ ସଉତ୍ତରଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟପକରଣଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଥତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପଗୁଣଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ଚ ସମ୍ମା ଜାନିତ୍ୱା ଏୱଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୯୫୬-୭.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ସଉତ୍ତରଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟପକରଣଂ ୱାଚାୟ ପଠତି, ମନସା ଚିନ୍ତେତି, ଅଞ୍ଞେହି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଣାତି, ଅତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛତି, ପରଂ ୱାଚେତି, ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖତି ୟଥାପରିପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ହେତୁଉଦାହରଣପୱତ୍ତିୱସେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଇକ୍ଖତି ପଞ୍ଞାୟ ନିୟମେତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ତସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିନୟନିସ୍ସିତା ସବ୍ବେୱ ଅତ୍ଥା ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିକପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟାଦିପଭେଦା ସବ୍ବେ ଅତ୍ଥା ହତ୍ଥେ ଆମଲକଂ ୱିୟ କରତଲେ ଅମଲମଣିରତନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ପାକଟା ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ମଲନ୍ତି ଅମଲଂ, ଅମଲମେୱ ଆମଲକନ୍ତି ମଣିରତନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୫୮. ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ବୁଦ୍ଧୀତି ଅବୁଦ୍ଧୀ, ଅବୁଦ୍ଧୀ ଚ ତେ ଜନା ଚାତି ଅବୁଦ୍ଧିଜନା, ଅବୁଦ୍ଧିଜନାନଂ ସାରଂ ଅୱସାରଂ ଓସୀଦନଂ ଦଦାତି ଆଦଦାତି କରୋତୀତି ଅବୁଦ୍ଧିଜନସାରଦଂ, ବୁଦ୍ଧିୱିରହିତାନଂ ଅଗାଧଂ ଗମ୍ଭୀରଂ । ତେହି ଅଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠଂ ଅମତସାଗରଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥରସାମତସ୍ସ, ନିବ୍ବାନାମତସ୍ସ ୱା ପଟିଲାଭକାରଣତ୍ତା ସାଗରସଦିସଂ ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ଇମଂ ଉତ୍ତରଂ ସାଗରଂ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଉତ୍ତରପକରଣସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଦ୍ଦସାଗରଂ ସାରଦୋ ହୁତ୍ୱା ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରନ୍ତୋ ପରିୟୋସାପେନ୍ତୋ ନରୋ ଭିକ୍ଖୁ ହି ୟସ୍ମା ୱିନୟପାରଗୋ ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ପାରଗୋ ପାରଂ ସଂସାରସ୍ସ ପାରସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୯୫୯.ଅତୋତି ତସ୍ମାଦେୱ କାରଣା ଅୱପୂରତୋରତୋ ପାପପୂରତୋ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଓରତୋ ନିୱତ୍ତୋ ପାପଭୀରୁକୋ ନରୋ ତମଂ ୱିଧୂୟ ପାପଭୀରୁକତାୟ ଏୱ ଚିତ୍ତପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ମୋହନ୍ଧକାରଂ ତଦଙ୍ଗପହାନୱସେନ ୱିଧମେତ୍ୱା । ସବ୍ବଙ୍ଗଣକମ୍ମଦଂ ସବ୍ବେସଂ ରାଗାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗଣାନଂ କମ୍ମଂ ତଦଙ୍ଗାଦିପହାନଂ ଦଦାତି ଆୱହତୀତି ‘‘ସବ୍ବଙ୍ଗଣକମ୍ମଦ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସୁଖସ୍ସ ପଦଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ କାରଣଂ ଗୁଣସଂହିତଂ ସୀଲାଦୀହି ଅତ୍ଥଭୂତେହି ଗୁଣେହି ସଂହିତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଗୁଣପ୍ପକାସକଂ ହିତଂ ଅମତୋସଧଂ ୱିୟ ସବ୍ବଦୋସସବ୍ବବ୍ୟାଧିରହିତତାୟ ଅଜରାଅମତାଦିଗୁଣାୱହତ୍ତା ହିତଂ ଇମଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ପକରଣଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରୋ ହୁତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ସତତଂ ସିକ୍ଖେ ‘‘ଏୱଂ ପରିଚୟନ୍ତଂ କରୋମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପୟୋଜନସାଧନୟୋଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝେନାଦିୱସେନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ଏୱ, ନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
୯୬୦.ପଟୁଭାୱକରେ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲପୂରଣେ, ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଭିଭୱନେ ଚ ପଟୁଭାୱଂ ଛେକତ୍ତଂ ୱେସାରଜ୍ଜଂ କରୋତି ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତାନଂ ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ପଟୁଭାୱକରେ ପରମେ ତତୋୟେୱ ଉତ୍ତମେ ପିଟକେ ୱିନୟପିଟକେ ପଟୁତଂ ପାଟୱଂ ପଞ୍ଞାକୋସଲ୍ଲଂ ଅଭିପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ପଟୁନା ୟତିନା ନିମ୍ମଲପ୍ପୱତ୍ତିକେନ ପଟୁନା ୱିଧିନା ଛେକେନ ସାରେନ ୱିଧାନେନ ଇଦଂ ସଉତ୍ତରଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟପକରଣଂ ସତତଂ ନିରନ୍ତରଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବଂ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣପରିପୁଚ୍ଛାଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଇତି ଉତ୍ତରେ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା
ସବ୍ବସଙ୍କଲନନୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୬୧-୩. ମହେସିନୋ ତିୱିଧସ୍ସାପି ସାସନସ୍ସ ସୁଚିରଟ୍ଠିତିକାମେନ ଅତିଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ଧୀମତା ପସତ୍ଥତରଞାଣେନ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଲାଭସକ୍କାରନିରପେକ୍ଖତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଜ୍ଝାସୟେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଭିଧାନେନ ଆଚରିୟୱରେନ ରଚିତୋ ।
ପଜ୍ଜୱସେନ ଗନ୍ଥତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚେୱ ପରମୁତ୍ତରୋ ଉତ୍ତରୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନ୍ତରାୟଂ ଅନ୍ତରେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରଂ ୱା ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ୟଥା ସିଦ୍ଧିଂ ଉପାଗତୋ ପରିନିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମସଂୟୁତା କୁସଲୂପସଂହିତା ସଙ୍କପ୍ପା ମନୋରଥା ସିଜ୍ଝନ୍ତୁ ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୁ, ଏତେନ ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟରଚନାମୟେନ ମହତା ପୁଞ୍ଞୋଦୟେନ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ‘‘ରାଜା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ ମହୀପାଲୋ ମହିଂ ପଥୱିସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ଜନକାୟଂ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଦସ ରାଜଧମ୍ମେ ଅକୋପେନ୍ତୋ ପାଲେତୁ । ଦେୱୋ ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ କାଲେ ଥାୱରଜଙ୍ଗମାନଂ ଉପୟୋଗାରହକାଲେ ସମ୍ମା ପୱସ୍ସତୁ ଅୱୁଟ୍ଠିଅତିୱୁଟ୍ଠିକଂ ଅକତ୍ୱା ସମ୍ମା ପୱଚ୍ଛତୁ ।
୯୬୪.ସେଲିନ୍ଦୋ ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜା ୟାୱ ତିଟ୍ଠତି ୟାୱ ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି, ଚନ୍ଦୋ ସକଲଜନପଦନୟନସାୟନୋ ୟାୱ ୱିରୋଚତି ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଜୋତେତି, ତାୱ ୟସସ୍ସିନୋ ଗୋତମସ୍ସ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ତିୱିଧୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ତିଟ୍ଠତୁ ପୱତ୍ତତୁ ।
୯୬୫. ସୀହାଦୀନଂ, ଦାହାଦୀନଞ୍ଚ ବାହିରଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ଖମନଂ ସହନଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଂ ଖନ୍ତି । ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ସୋଭନେ ରତୋତି ସୁରତୋ, ସୁରତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚଂ । ସୁନ୍ଦରଂ ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲଂ ଅସ୍ସାତି ସୁସୀଲୋ। ସୁସୀଲସ୍ସ ଭାୱୋ ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟଟୀକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ୱିନୟତ୍ଥସାରସନ୍ଦୀପନୀ ନାମ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା,
ଲୀନତ୍ଥପକାସନୀ ନାମ ଉତ୍ତରୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ଚ
ସମତ୍ତା ।
ପଚ୍ଛା ଠପିତଗାଥାୟୋ
ଥେରେନ ଥିରଚିତ୍ତେନ, ସାସନୁଜ୍ଜୋତନତ୍ଥିନା ।
ପୁଞ୍ଞୱା ଞାଣୱା ସୀଲୀ, ସୁହଜ୍ଜୋ ମୁଦୁକୋ ତଥା ॥
ୟୋ ସୀହଳାରିମଦ୍ଦେସୁ, ଚନ୍ଦିମା ସୂରିୟୋ ୱିୟ ।
ପାକଟୋ ସୀୱଲିତ୍ଥେରୋ, ମହାତେଜୋ ମହାୟସୋ ॥
ତେନ ନୀତା ସୀହଳା ୟା, ଇଧ ପତ୍ତା ସୁଧୀମତା ।
ଏସା ସଂୱଣ୍ଣନା ସୀହ-ଳକ୍ଖରେନ ସୁଲିକ୍ଖିତା ॥
ରେୱତୋ ଇତି ନାମେନ, ଥେରେନ ଥିରଚେତସା ।
ଅରିମଦ୍ଦିକେ ରକ୍ଖନ୍ତେନ, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାନ ସାଧୁକଂ ॥
ଲିଖାପିତା ହିତତ୍ଥାୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରିମଦ୍ଦିକେ ।
ଏସା ସଂୱଣ୍ଣନା ସୁଟ୍ଠୁ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମୁପାଗତା ।
ତଥେୱ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥୋ ଚ ସମିଜ୍ଝତୂତି ॥