କଙ୍ଖାୱିତରଣୀପୁରାଣ-ଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

କଙ୍ଖାୱିତରଣୀପୁରାଣ-ଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ବୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘନ୍ତି-ଆଦିନା ୟା ପକାସିତା ।

ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଘୋସେନ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥା ସୁଭା ।

ତସ୍ସା ହି ଲୀନପଦଂ ୱି-କାସନକୋୟମାରମ୍ଭୋ ॥

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ୱିପ୍ପସନ୍ନେନାତି ୱିୱିଧପ୍ପସନ୍ନେନ । କଥଂ ? ‘‘ଇତିପି ସୋ…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞୂହି, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୦) ଏୱମାଦିନା । ‘‘ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତୀସୁ ୱନ୍ଦନାସୁ ଚେତୋୱନ୍ଦନା ଅଧିପ୍ପେତା । ତନ୍ନିନ୍ନତାଦିୱସେନ କାୟାଦୀହି ପଣାମକରଣଂ ୱନ୍ଦନା, ଗୁଣୱସେନ ମନସାପି ତଥାୱ କରଣଂ ମାନଂ, ପଚ୍ଚୟପ୍ପଟିପତ୍ତିୟାଦୀହି ପୂଜାକରଣଂ ପୂଜା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ସକ୍କଚ୍ଚ କରଣଂ ସକ୍କାରୋ, ତେସଂ । ଭାଜନନ୍ତି ଆଧାରୋ, ଅଧିକରଣଂ ୱା ।

ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ, ତେସଂ ୱଂସୋତି ଥେରୱଂସୋ, ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପଦାୟ ତସ୍ସ ୱଂସସ୍ସ ପଦୀପଭୂତାତି ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପା, ତେସଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ। ଅସଂହୀରତ୍ତା ଥିରାନଂ। ୱିନୟକ୍କମେତି ୱିନୟପିଟକେ, ଆରମ୍ଭାନୁରୂପୱଚନମେତଂ । ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁପି ତେ ଥିରା ଏୱ । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଞ୍ଚା’’ତି ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ପୟୋଜନୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ହି ପଣାମକରଣସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟନିୱାରଣଂ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ପଣାମକରଣସ୍ସ ଉପକାରଞ୍ଞୁତାଦସ୍ସନଂ । ତେନ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଞ୍ଚ ନମୋ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଚେତୋୱନ୍ଦନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ନମୋ କତ୍ୱା’’ତି ୱାଚାୱନ୍ଦନା, ‘‘କତଞ୍ଜଲୀ’’ତି କାୟୱନ୍ଦନାପି ଦସ୍ସିତାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଅଭିଧାନପ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାମୋକ୍ଖନ୍ତି ପଧାନଂ । ସୀଲଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଧାନଂ ଆଦିଭାୱତୋ । ୟଥା ଚ ସତ୍ତାନଂ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଲେୟ୍ୟପେୟ୍ୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଆହାରୋ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଫରତି, ଏୱଂ ୟୋଗିନୋପି ଚାତୁଭୂମକଂ କୁସଲଂ ସୀଲମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ମୁଖନ୍ତି ଉପାୟୋ, ତେନ ମୋକ୍ଖପ୍ପୱେସାୟ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ମୁଖଂ ଉପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହେସିନା ୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପକାସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହନ୍ତେ ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧେ ଏସି ଗୱେସୀତି ମହେସି।

ସୂରତେନ ନିୱାତେନାତି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସୋରଚ୍ଚଂ ? ୟୋ କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୪୯) ସୂରତେନ, ନୀଚୱୁତ୍ତିନା ମାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁକ୍ଖିପନଭାୱେନ ନିୱାତେନ । ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତେନ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତେହି ୟୁତ୍ତେନ । ‘‘ସୋଣତ୍ଥେରେନ ୟାଚିତୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସୂରତେନା’’ତିଆଦି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ଦୁସ୍ସୀଲେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ ୱା ଅଲଜ୍ଜିନା ୱା ୟାଚିତେନ ୱଣ୍ଣନା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱରୂପଗୁଣୋ ଥେରୋୱ, ୟାଚନୱସେନ କତ୍ତବ୍ବୋ ଆଦରେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣନାମେନ । ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସୁଭତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟସୁଭତୋ, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୁଭତୋ ଚ ସୁଭଂ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା

‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମି…ପେ॰… ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥେୱ ୟାୱତତିୟାନୁସାୱନକଥାୱସାନେ ଅଥ ଖୋ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ । ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଗତଂ । ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେପି ଏୱମେୱ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛା ଆଗତସୁତ୍ତେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏକେ । କଥଂ ? ‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ । ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା ସୁଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଏତଂ ଉଦ୍ଦେସଲକ୍ଖଣଂ ଇଧାପି ଖନ୍ଧକେପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଇଧ ନିଦାନଂ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ଉଦ୍ଦେସୋ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅପିଚ ‘‘ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନିଦାନୁଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋପି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ପାଠୱସେନ ଆଗତଂ ନିଦାନଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉପରି ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ପାଳିଂ ଇଧ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମି…ପେ॰… ଧାରୟାମୀ’’ତି ନିଦାନପାଳିଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଉଦ୍ଧଟପଦୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଉପରି ଚ ଖନ୍ଧକେ ଚ, ଅଥ ଖୋ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ । ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋୱ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ନିଦାନଂ ।

ସୱନାଣତ୍ତିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘନୱକତରେନ ୱତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ୟୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେନ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱତୋୱ ଆଣତ୍ତି, ନ ଉଦ୍ଦେସକସ୍ସ । ଇଧ ନୱକତରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଥେରୋପି ପନ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଥେରାଧିକଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ନୱକତରୋ ନ ଲଭତୀତି ଚେ ? ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଥା ଚତୁୱଗ୍ଗେନ ଠପେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାପୱାରଣାଅବ୍ଭାନାନି ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ‘‘ଅତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗେନ ଇମଂ ନାମ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଅତିରେକୱଚନତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ସୂଚେତି, କିଂ ତନ୍ତି ‘‘ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିନା’’ତିଆଦି । ତଞ୍ହି ତେହି ଏୱ ସିଦ୍ଧଂ । କଥଂ ? ଚତୁୱଗ୍ଗେନ ଉପସମ୍ପଦାପୱାରଣା…ପେ॰… ୱୀସତିୱଗ୍ଗେନ ନ କିଞ୍ଚି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦସୱଗ୍ଗେନ ଅବ୍ଭାନକମ୍ମମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଚତୁପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ କରଣୀୟାନିପି ଦସୱଗ୍ଗେନ କାତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାନି । ତସ୍ମା ଅତିରେକେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ, ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେନ ଊନତରେନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତମେୱ । ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗୋତି ଚେ ? ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଚତୁପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ କତ୍ତବ୍ବଂ ଛସତ୍ତଅଟ୍ଠନୱୱଗ୍ଗେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଚ, ଦସୱଗ୍ଗେନ କାତବ୍ବଂ ଏକାଦସଦ୍ୱାଦସ…ପେ॰… ଏକୂନୱୀସତିୱଗ୍ଗେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଚ ଦୀପିତଂ । ଊନତରେନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ପାକଟତୋ । ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ପନ ଅତିରେକୱୀସତିଅନତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେପି ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ଲିଖିତଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଲିଖିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ଅନୁପୋସଥେପି ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ‘‘ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ନ ୱଦେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ଅନୁପୋସଥେ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ତତୋ ପରଂ ପୱାରଣାଦିୱସସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ କତଂ । ଉଦ୍ଧଂ ପକତିଉପୋସଥେ ୱୁତ୍ତେନ ପକତିଚାରିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଦମ୍ପି।

‘‘ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । କସ୍ମା ? ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି, ପରିସାସମ୍ପତ୍ତି, କମ୍ମୱାଚାସମ୍ପତ୍ତୀତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ପବ୍ବତନିମିତ୍ତଂ, ପାସାଣନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ‘‘ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା’’ତି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗେସୁ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତମେୱ ପହାନଙ୍ଗେସୁ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନଦିସମୁଦ୍ଦଜାତସ୍ସରେସୁ ସମ୍ମତସୀମାତୋ କମ୍ମାନି ନ ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମତ୍ତାତି ‘‘ୱିପତ୍ତିସୀମାୟୋ ନାମା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ସେସଲକ୍ଖଣାନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ନଦିୟଂ ସୀମାୟ ବଦ୍ଧାୟ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୀମାଗତତ୍ତା ପୁନ ତଂ ନଦିଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ତଳାକେ କତେ ସଚେ ତସ୍ସା ସୀମାୟ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ସୀମାତୋ କମ୍ମାନି ନ ୱିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ୱୀସତିୱଗ୍ଗକରଣୀୟତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମାରହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଖନିସଜ୍ଜାୱସେନ ନିସୀଦିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ ନିସୀଦିତୁ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢଂ କତ୍ୱା ତିୟୋଜନଂ । କୋଣତୋ ହି କୋଣଂ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ସୀମା ଚ ଅସୀମା ହୋତି । କିତ୍ତେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତାନି ସମ୍ପନ୍ନାନିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନାମୱିପରିୟାୟେନ, ଅନିମିତ୍ତାନଂ ନାମେହି ଚ କିତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରାସିକତଂ ପଂସୁପି ରୁକ୍ଖେସୁ ଜାତେସୁ ସୁଦ୍ଧପଂସୁପବ୍ବତୋ ହୋତି । ଗୁଳପିଣ୍ଡପରିମାଣୋ ଥୂଲତାୟ, ନ ତୁଲଗଣନାୟ । ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଇମିନା କୁଟସରାୱାଦୀସୁ ରୋପିତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତତୋ ଅପନେତ୍ୱା ପନ ତଙ୍ଖଣମ୍ପି ଭୂମିୟଂ ରୋପିତୋ ୱଟ୍ଟତି । ନୱମୂଲସାଖାନିଗ୍ଗମନଂ ପନ ଅକାରଣଂ । ଖନ୍ଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୋପିତେ ପନ ଏତଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୂଚିଦଣ୍ଡକପ୍ପମାଣୋ କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିପରିମାଣମତ୍ତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୁବ୍ବେଧୋ’’ତି ଇମିନା ଉବ୍ବେଧୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତି, ‘‘ଗୋୱିସାଣମତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ପରିଣାହୋ । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଗୋୱିସାଣପରିଣାହେ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଖୁଦ୍ଦକୋପି ମହନ୍ତୋପି ୱଟ୍ଟତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଜାତସ୍ସରେ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ଉଦକଂ ନିମିତ୍ତୂପଗଂ ଦିସ୍ୱା ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନ୍ତରା ଠିତିଭୂତଂ ‘‘ଜାତସ୍ସରେ ସମ୍ମତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିପତ୍ତିଂ ନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ନଦିୟା ସମ୍ମତା, ସମୁଦ୍ଦେ ସମ୍ମତା, ଜାତସ୍ସରେ ସମ୍ମତା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଲୋଣୀ ନ ଗହିତା । ବଦ୍ଧସୀମଂ ୱା ନଦିସମୁଦ୍ଦଜାତସ୍ସରେ ୱା ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ନଦିୟା ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୁଦ୍ଦେ ୱା ଜାତସ୍ସରେ ୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୭) ଏତ୍ଥାପି ନ ଗହିତା । ତସ୍ମା ଲୋଣୀ ନ ଅବଦ୍ଧସୀମାତି ଚେ ? ଅବଦ୍ଧସୀମାୱ । ‘‘ୟୋପି ନଦିଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକେନ କତୋ ସୋବ୍ଭୋ ଏତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟମ୍ପି ଜାତସ୍ସରୋୟେୱା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜାତସ୍ସରଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତା । ‘‘ୟାୱତିକା ତସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଗାମଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ସମାନସଂୱାସକସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା, ୱଟ୍ଟତି । ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ଆଗନ୍ତବ୍ବମେୱ ।

ଅଗମନପଥେସୂତି ଏତ୍ଥ ଏକଦିୱସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନେତି ୱଦନ୍ତି, ବଦ୍ଧସୀମାଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ସମନ୍ତା ଉଦକୁକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବଦିସାସୁ ଗହେତବ୍ବମେୱାତି ଚେ ? ୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ତତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପକତିୱୀଚିୟୋ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସଣ୍ଠହନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପିୟଭୂମି, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଉପୋସଥାଦିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅନୁବନ୍ଧୋ ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସୋ, ଅଡ୍ଢମାସସ୍ସ ୱା ଅନୁ । ୟୋ ପନ କେନଚି ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନେନପି ଖଣିତ୍ୱା ଅକତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ଅଞ୍ଞଂ ତତ୍ତକଂୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋପି କମ୍ମଂ କୋପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ ନ କୋପେତୀତି ଦୀପିତମେୱ ହୋତୀତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ, ତଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ଉପଚାରତ୍ଥାୟ ଠପେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଞ୍ହି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ତତ୍ତକଂୟେୱା’’ତି ପଦଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତୋଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାୟ ଉପଚାରତ୍ଥାୟ ଠପିତଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଥେରେନ ଅଞ୍ଞଥା ପପଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲିଖିତଂ ।

‘‘ସଭାଗୱତ୍ଥୁନା ଲହୁକାପତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଭାଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ ୱଟ୍ଟତି ଦେସନାଗାମିନିଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଧ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଏୱ ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ସଭାଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ପନ ସନ୍ତିକେ ଆୱିକାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଆୱିକରୋତି, ଆପତ୍ତି ଆୱିକତା ହୋତି, ଦୁକ୍କଟା ପନ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ସଙ୍ଘେନ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ପଟିକରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଲଭତି, ଏୱଂ ତୀହି ଦ୍ୱୀହିପି ଅଞ୍ଞଂ ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ପଟିକରିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏକେନାପି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସାମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ଏତ୍ଥ ସଭାଗୋ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱିସଭାଗସ୍ସ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଭଣ୍ଡନକଲହସଙ୍ଘଭେଦାଦୀନିପି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅୱତ୍ୱା ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତମେୱ । ‘‘ୟଦା ଅଞ୍ଞଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପତ୍ତିକଂ ପସ୍ସିସ୍ସତି, ତଦା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲହୁକସ୍ସେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଭାଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପନ ଞତ୍ତିୟା ଆରୋଚେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ଦେୱବ୍ରହ୍ମା ପନ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ’’ତି ପଦଂ ଠପେତ୍ୱା ୟେନ କେନଚି ପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତାପି ଇମିନା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଚାତୁମାସିନିୟଂ ପନ ପୱାରିତାନଂ ସନ୍ତିକେ ଅନୁପଗତେନ ୱା ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ୱା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସେନ ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପଗତେନ ୱା ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ପନ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅନୁପଗତତ୍ତା ‘‘ଅନୁପଗତୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋତି । ସବ୍ବାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ସବ୍ବେ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗତେ ସନ୍ନିପାତେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏକଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବସଙ୍ଘକମ୍ମାଭାୱା ୱଗ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି । ପୱାରଣାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତେହି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତା ଥୋକତରା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ସମସମା ଚ, ସଙ୍ଘପୱାରଣାୟ ଚ ଗଣଂ ପୂରେନ୍ତି, ସଙ୍ଘପୱାରଣାୱସେନ ଞତ୍ତି ଠପେତବ୍ବାତି । ‘‘ଏକୋୱ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି…ପେ॰… ଅଞ୍ଞେସଂ ଅନାଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଂ ସୀମଂ ପୱିସିତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଞତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ କରୀୟତି । ତସ୍ମା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ତଥାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ତଂ ଞତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ କରୀୟତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି ପୟୋଜନାଭାୱାତି ଚେ ? ନ, ୟଥାଗତଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ପରପଦାପେକ୍ଖତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଠପନକ୍ଖେତ୍ତାତିକ୍କମେ ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖେତ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିକରଣେ ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତି ଉପୋସଥକମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବେ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମାକରଣପଚ୍ଚୟତ୍ତା ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା । ନ ସା କମ୍ମପରିୟୋସାନାପେକ୍ଖା ଏତ୍ଥାଗତସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦାପତ୍ତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ପଠମମେୱ ପାରିସୁଦ୍ଧାପାରିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସରାପେତି । ତଞ୍ହି କତଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅକତଂ ଅପାରିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟୋ । ତେନେୱ ଉଭୟାପେକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟେନ କତଂ, ନ କତନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚେୱାହ । ତତ୍ଥ ଅକତପକ୍ଖେ ତାୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିଆରୋଚନକ୍କମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ, କତପକ୍ଖେ ‘‘ଅସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱକ୍ଖତି ।

‘‘ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତୂହି ଭିକ୍ଖୂହି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା’’ତି ଚ, ‘‘ଉପୋସଥକରଣତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତିତେ ସଙ୍ଘେ ବହି…ପେ॰… ଅଦେନ୍ତେନ ଛନ୍ଦୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଅସନ୍ନିପତିତେପି ପନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଞ୍ହି ଛନ୍ଦଦାନସମୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପୋସଥକରଣତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତିତେ ସଙ୍ଘେ ବହି ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା ଆଗତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପଧାନଘରୱାସିନୋ ପଧାନଘରଂ ପୱିସିତୁକାମା ଅତ୍ତନୋ ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ସଚେ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତତି, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଛନ୍ଦୋ ଆରୋଚେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଧାନଘରଂ ପୱିସନ୍ତି । ଅୟଂ ସୀହଳଦୀପେ ପୟୋଗୋ । ଆରୋଚେନ୍ତେନ ପନ ସନ୍ନିପତିତେ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେସୁ ଏକସ୍ସ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆହରିତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ସନ୍ନିପତିତେ ଛନ୍ଦୋ ଗହେତବ୍ବୋ ଆରୋଚେତବ୍ବୋତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ୱିୟ । ‘‘ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ପଟିଜାନାତୀତି (ମହାୱ॰ ୧୬୫) ୱଚନତୋ ସାମଣେରେନ ଆହଟାପି ୱଟ୍ଟତି । କମ୍ମଂ ନ କୋପେତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ସଚେ ପୁବ୍ବେ ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ବହିସୀମାଗତୋ ପୁନ ପୱିସତି, ପଚ୍ଛା ଛନ୍ଦଗ୍ଗହଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପୟୋଗୋ ସୀମାସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଛନ୍ଦଦାନେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନେ ଇଦଂ ପୟୋଜନଂ – ପଠମଂ ସମଗ୍ଗଭାୱଂ, ଦୁତିୟଂ ପଚ୍ଛା ୱିଧାତବ୍ବଭାୱଂ, ତତିୟଂ ଛନ୍ଦହାରକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମୋଚନଂ ଦୀପେତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୧୬୪) ଚ ଲିଖିତଂ । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକାବଦ୍ଧାୱ ହୋତି ଅନ୍ତୋଗେହେ ଏୱ ସମ୍ପୟୋଜନତ୍ତା, ୟଥା ସା ନ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ସାପି ନ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରଥା ୱିସେସନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତୀତି ଆଚରିୟେନ ଗହିତଂ ।

‘‘ନ ହି ତଂ ଅକତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଇଦମ୍ପି ହି ଉଭୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ସେସାନି ଥେରେନ ଆଣତ୍ତେନ କାତବ୍ବାନି ଦସ୍ସିତାନି, ଇମେ ପନ ଦ୍ୱେ ଥେରେନ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେନ ୱା ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନକେନ ୱା ୟେନ ୱା ତେନ ୱା କାତବ୍ବାନୀତି ଚ, ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦୀନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତାଦିସାନି ପୟୋଜନାନି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି, ଇମେ ପନ ଦ୍ୱେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ସାଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ଇମିନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା କାତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଞ୍ଚ ‘‘ଇଦମ୍ପି ହି ଉଭୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ଗଣୱସେନ ୱତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତଂ ତେନ ଆରୋଚେତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସମଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ କାୟସାମଗ୍ଗିକାରଣତ୍ତା ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଉଦ୍ଦେସେପି ସୱନେପି ସମଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ହି ଇମିନା ଚିତ୍ତସାମଗ୍ଗିଂ ଦୀପେତି ସୱନେ ସବ୍ବେହି ଏକୀଭୂତଭାୱତୋ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନାଦରିୟୱସେନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏୱ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ନ ଇତରୋତି । ଆପତ୍ତିଂ ପରିଗୂହତୀତି ଏତ୍ଥ ଲଜ୍ଜାୟ ପରିଗୂହନ୍ତୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ନ ହୋତି, ‘କିଂ ଇମିନା’ତି ଅନାଦରିୟୱସେନ ପରିଗୂହନ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ସତ୍ତନ୍ନମେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ହି ସଚେ ଅତ୍ତନୋ ସାପତ୍ତିକଭାୱଂ ପକାସେତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉପୋସଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚ ଗିହିଭାୱେନ ୱା ସାମଣେରଭାୱେନ ୱା ସୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ।

ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ନାମ ଧମ୍ମଭାରିକୋ କିର ଆଚରିୟୋ । କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ୟାୱତତିୟାନୁସାୱନା ନାମ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନଂ । ତଥା ପାଠେ ଅନାଗତତ୍ତା କେୱଲଂ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ଅନୁସାୱିତ’’ନ୍ତି ପଦମେୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସଚେ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନା, ଆୱିକରୋଥା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଅସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତମେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧାତି ୱେଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ତମେୱାତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ କିର ।

ଅପରେତି ଅତ୍ଥଦସ୍ସିତ୍ଥେରୋ କିର । ଏତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସକିମ୍ପି ଅନୁସାୱିତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱଚନେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୁସାୱନା କାତବ୍ବାତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦୀପିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ସରମାନେନା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱାତିଆଦି ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ କିର । ସଙ୍ଘୁପୋସଥକରଣତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚେ ନିସିନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆୱିକାତବ୍ବା । ଗଣୁପୋସଥକରଣତ୍ଥଞ୍ଚେ ଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ଗଣମଜ୍ଝେ । ଏକସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ଚେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ମିଂ ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ଆୱିକାତବ୍ବାତି, ଏତେନ ନ କେୱଲଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଏୱାୟଂ ମୁସାୱାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅଥ ଖୋ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଅସତିପି ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’’ତିଆଦିୱିଧାନେ ଗଣୁପୋସଥେପି ସାପତ୍ତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ ଚେ କରୋତି, ଅୟଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିକରଣତୋ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ କିରେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତକ୍କିକା । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଗଣମଜ୍ଝେ ୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆରୋଚନାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ । ଆରୋଚେନ୍ତୋ ହି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆୱିକରୋତି ନାମ, ଉଭତୋପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନାନଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଗଣମଜ୍ଝେ ଆୱିକରୋତି ନାମ, ‘‘ଏକସ୍ସେୱ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ଆୱିକରୋତି ନାମ । ସଚେପି ୱେମତିକୋ ହୋତି…ପେ॰… ପଟିକରିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ କତେ ୟାୱ ୱେମତିକୋ ହୋତି, ତାୱ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କମ୍ମାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ପୁନ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବଂ ୱା ନ ୱାତି ନେୱ ପାଳିୟଂ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥି, ଦେସିତେ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ତଥା ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ସକଲସଙ୍ଘେ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନେ, ୱେମତିକେ ଚାତି ଲିଖିତଂ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୧୬୯-୧୭୦) ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ଇଧ ପନ ଠତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନଂ କମଭେଦୋ ପକାସେତବ୍ବୋ । କଥଂ – ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦେସନାକ୍କମୋ, ପହାନକ୍କମୋ, ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ କମୋ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ରାଜଗହେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ୟୋ ଦେସନାକ୍କମୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ତଂ ଦେସନାକ୍କମଂ ଅନୁକ୍କମନ୍ତୋୱ ମହାକସ୍ସପୋ ପଠମଂ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସଂ ପୁଚ୍ଛି, ତଦନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୁଦ୍ଦେସଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ୱିତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସଂ । ତଦନନ୍ତରଂ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ତେନେୱ ଅନୁକ୍କମେନ ପୁଚ୍ଛି । ତତୋ ପରଂ ତୟୋ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହେତୁଂ ୱିନା ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦେନ ସେଖିୟଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛି । ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱୀସତିଖନ୍ଧକେ ପୁଚ୍ଛି । ନିଦାନୁଦ୍ଦେସନ୍ତୋଗଧାନଂ ୱା ସରୂପେନ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧକେ ପୁଚ୍ଛି । ଏତେନ ଖନ୍ଧକେ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ପୁଚ୍ଛିତାନୁକ୍କମେନେୱ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ବ୍ୟାକାସି । ଅୟମେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୋ। ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକତୋ ପନ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତଦା ପରିୱାରୋ ୱିସୁଂ ପାଳି କତୋ, ଇମମେୱ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଖନ୍ଧକଂ ପରିୱାରେପି ଆରୋପୟିଂସୂ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗଈତିକଥା) । ଅପିଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ପୁଚ୍ଛି । ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୯) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଥେରୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱ ପୁଚ୍ଛି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ପନ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ନିରୱସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଖନ୍ଧକପରିୱାରେ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ଦେସେସି । ଗଣସଜ୍ଝାୟକାଲେ ପନ ତଦା ଖନ୍ଧକପରିୱାରା ୱିସୁଂ ପାଳି କତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୋ।

ୟଦି ଏୱଂ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ ପଠମଦେସନାତି ଚେ ? ନ, ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୩୩) ‘‘ୟାନି ମୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି, ତାନି ନେସଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ୱଚନତୋ ଚ । ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସମ୍ପରାୟିକାସୱଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ୟଥାଭୂତଂ ସୀଲସଂୱରକେନ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ପହାତବ୍ବତ୍ତା ପହାନକ୍କମୋପେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ତାୱଦେୱ ଚତ୍ତାରି ଅକରଣୀୟାନି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ତଥା ‘‘ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୫; ୱିଭ॰ ୫୦୮) ୱଚନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଆଚିକ୍ଖନସିକ୍ଖନେନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋପି ସମ୍ଭୱତି । ୟଥୁଦ୍ଦେସକ୍କମଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥେନାପି ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ, ଏୱମିମେହି ତୀହି କମେହି ଦେସେତବ୍ବାନମେତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ହି ୟଂ ୟଂ ସାଧାରଣଂ, ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛନ୍ଦସୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ୟତୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ତଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ନ ସିୟା, ତତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥୀତି (ପରି॰ ୨୦୧-୨୦୨) ପରିୱାରୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିମେନ କମତ୍ତୟେନ ୟଂ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବଂ, ତଂ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସେ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଦେସେତୁକାମୋ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩) ୱେସାଲିୟମେୱ ପାପେତ୍ୱା ଠପେସି ।

ଇଦାନି ସବ୍ବେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞାପନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯, ୪୩) ଏୱଂ ସଉଦ୍ଦେସଅନୁଦ୍ଦେସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖେ ସରୂପତୋ ଆଗତା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ସଉଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ସାପି ଦ୍ୱିଧା ସପୁଗ୍ଗଲାପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିୟା ସହ, ୱିନା ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସା ସପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସା। ଇତରା ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସା।

ତତ୍ଥ ସପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସା ଦ୍ୱିଧା ଅଦସ୍ସିତଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ଅଟ୍ଠ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୩୯, ୪୪, ୮୯, ୯୧, ୧୬୭, ୧୭୧, ୧୯୫, ୧୯୭) ହି ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ, ନାପତ୍ତି । ଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଗତା ସତ୍ତରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଧମ୍ମା । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଠମାପତ୍ତିକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପନ୍ନା ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୮୩, ୬୮୭) ହି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲେନ ।

ତଥା ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସାପି ଅଦସ୍ସିତଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଭେଦତୋ ଦ୍ୱିଧା । ତତ୍ଥ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ସେଖିୟା ଧମ୍ମା । ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସାପି ଦ୍ୱିଧା ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକା ନାମ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିମୁସାୱାଦୋମସୱାଦପେସୁଞ୍ଞଭୂତଗାମଅଞ୍ଞୱାଦକଉଜ୍ଝାପନକଗଣଭୋଜନପରମ୍ପରଭୋଜନସୁରାମେରୟଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକହସଧମ୍ମଅନାଦରିୟତଲଘାତକଜତୁମଟ୍ଠକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକେ ମିସ୍ସାମିସ୍ସଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତତ୍ଥ ଉପୟୋଗଭୁମ୍ମୱିଭତ୍ତିୟୋ ଏକଂସେନ ମିସ୍ସା। ଅୱସେସା ମିସ୍ସା ଚ ଅମିସ୍ସା ଚ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ତାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଅନିୟତେସୁ ଉପୟୋଗେନ ମିସ୍ସଂ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ପାଟିଦେସନୀୟେସୁ କରଣେନ ମିସ୍ସଂ, ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସାମିକରଣେହି, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସେ ଭୁମ୍ମେନ, ମୋହନକେ ଉପୟୋଗସାମିଭୁମ୍ମେହି । ୟସ୍ମା ‘‘ୱିୱଣ୍ଣକ’’ନ୍ତି ଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ କତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱିୱଣ୍ଣକସିକ୍ଖାପଦଂ ୟଦା ନ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ମିସ୍ସଂ ହୋତି । ସେସେସୁ ପଠମାନିୟତଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଦିମ୍ହି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଏୱମାଗତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱା, ଦୁତିୟାନିୟତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଣୀତଭୋଜନସମଣୁଦ୍ଦେସତତିୟଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ମଜ୍ଝେ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଏୱମାଗତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱା, ଦୁବ୍ବଚକୁଲଦୂସକସଂସଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆଦିମ୍ହି କେୱଲଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆଗତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱା, ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦେ ମଜ୍ଝେ ଆଗତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ଅମିସ୍ସମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଭେଦାନୁୱତ୍ତକତୁୱଟ୍ଟନଦ୍ୱୟସଂସଟ୍ଠଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ବହୁୱଚନଂ, ଇତରତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକୱଚନମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ଉପୟୋଗୋ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦେସୁ, ତନ୍ତୱାୟସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେନ ମିସ୍ସୋ, ଅଭିହଟସିକ୍ଖାପଦେ କରଣେନ, ରାଜସିକ୍ଖାପଦେ କରଣସାମିପଚ୍ଚତ୍ତେହୀତି ଉପୟୋଗୋ ତିଧା ମିସ୍ସୋ ହୋତି । କରଣଞ୍ଚ କୁଟିକାରମହଲ୍ଲକଦୁତିୟକଥିନଦ୍ୱେଭାଗନିସୀଦନସନ୍ଥତଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଛସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତେନ ମିସ୍ସଂ, ପଠମତତିୟକଥିନଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକନିସୀଦନକଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକୱସ୍ସିକସାଟିକଉଦକସାଟିକଦ୍ୱେଧମ୍ମପଚ୍ଚାସୀସନସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ସାମିନା ମିସ୍ସନ୍ତି କରଣଂ ଦ୍ୱିଧା ମିସ୍ସଂ ହୋତି । ଅୱସେସେସୁ ଛବ୍ବସ୍ସୱସ୍ସିକସାଟିକଦ୍ୱତ୍ତିଚ୍ଛଦନାୱସଥପିଣ୍ଡମହାନାମଗରୁଲହୁପାୱୁରଣସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସତ୍ତସୁ କରଣୱିଭତ୍ତି ଅଞ୍ଞୱିଭତ୍ତିୟା ଅମିସ୍ସା, ଅଚ୍ଚେକଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସାମିୱିଭତ୍ତି କରଣୱିଭତ୍ତିୟା ମିସ୍ସା । ଅତିରେକପତ୍ତଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ସାମିୱିଭତ୍ତି ଅମିସ୍ସାୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ତାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ –

ପଞ୍ଚଧା ଚ ତିଧା ଚେୱ, ଦ୍ୱିଧା ଚେପି ତଥେକଧା ।

ଭିନ୍ନା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚ, ସବ୍ବେକାଦସଧା ସିୟୁଂ ॥

ଏୱଂ ତାୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସଉଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଞାସୁତ୍ତରେସୁ ତିସତେସୁ ନୱୁତିଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକାନି ଅତିରେକସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତକରଣାନି ତିଂସୁତ୍ତରାନି ଦ୍ୱିସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଅମିସ୍ସପଚ୍ଚତ୍ତକରଣାନି ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରାନି ଦ୍ୱିସତାନି, ମିସ୍ସପଚ୍ଚତ୍ତକରଣାନି ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି । ଅୱସେସେସୁ ତିଂସତିୟା ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ମିସ୍ସୋପୟୋଗକରଣାନି ପଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି, ମିସ୍ସକରଣାନି ଚୁଦ୍ଦସ, ଅମିସ୍ସାନି ସତ୍ତ, ମିସ୍ସାମିସ୍ସକରଣାନି ଦ୍ୱେ, ଅମିସ୍ସାନି ଦ୍ୱେତି ସବ୍ବେସୁପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକେସୁ ଭେଦାନୁୱତ୍ତକଦୁବ୍ବଚକୁଲଦୂସକପଠମଦୁତିୟତତିୟକଥିନଅଭିହଟକୁଟିକାରମହଲ୍ଲକୱିକପ୍ପନଦ୍ୱୟଦ୍ୱେଭାଗଛବ୍ବସ୍ସନିସୀଦନସନ୍ଥତଏଳକଲୋମାତିରେକପତ୍ତଭେସଜ୍ଜୱସ୍ସିକସାଟିକତନ୍ତୱାୟଅଚ୍ଚେକଛାରତ୍ତଦ୍ୱ ପଞ୍ଚତ୍ତିଂସେସୁ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ନତ୍ଥି । ଦୁତିୟାନିୟତପଣୀତଭୋଜନସମଣୁଦ୍ଦେସତତିୟଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟେସୁ ମଜ୍ଝେ ଅତ୍ଥି ।

ଏତ୍ତାୱତା ସଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସଦୁକଂ, ସପୁଗ୍ଗଲାପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସଦୁକଂ, ପଚ୍ଚେକଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଦୁକଦ୍ୱୟଂ, ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକଦୁକଂ, ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକେସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତଭୁମ୍ମଦୁକଂ, ସୟୋପନାୟୋପନଦୁକଂ, ଅୟୋପନମଜ୍ଝେୟୋପନଦୁକଂ, ଏକାନେକୱଚନଦୁକନ୍ତି ନୱ ଦୁକାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ୱିସେସକାରଣଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଂ ତାୱ ସଉଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ସେସୱିନୟପିଟକେ ୟା କାଚି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ପଦଭାଜନନ୍ତରାପତ୍ତିୱିନୀତୱତ୍ଥୁପଟିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତିଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ଛବ୍ବିଧା ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖୟିତେ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ (ପରି॰ ୧୫୭-୧୫୮), ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୭୩) ଏୱମାଦିକା ପଦଭାଜନେ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନାପତ୍ତି ପଦଭାଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା କୁଟି କାତବ୍ବା, ୟୋ କରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୮୫) ଅନ୍ତରାପତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱାପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୭୭) ଏୱମାଦି ୱିନୀତୱତ୍ଥୁସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ସଙ୍ଘଭେଦକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୫) ଏୱମାଦି ପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ ।

ୟସ୍ମା ପନ ତେନ ତେନ ପଟିକ୍ଖେପେନ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସମଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଘଂ ଅଧମ୍ମସଞ୍ଞୀ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକସ୍ସ ଛେଜ୍ଜକା ହୋତି, ଚତୁନ୍ନଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଅନାପତ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ଏକୱତ୍ଥୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ପରିନିବ୍ବୁତେ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନଂ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦମେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି ସାଧକଂ ହୋତି । ‘‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୯) ଏୱମାଦୀସୁ ପନ ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ଦୁକ୍କଟମେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନ ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ନ ହି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ୟତୋ ସିୟା ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ତଥା ‘‘ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ଥେୱେ ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୬୬, ୬୭, ୭୮, ୭୯) ଏୱମାଦିକଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦମେୱ ନାମ ।

ଖନ୍ଧକେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ତେନ ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭେଦାନୁୱତ୍ତକେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଦେସାପେହୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୫) ୱୁତ୍ତଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ତେସଂ ୱିଭତ୍ତିକମ୍ମକ୍ଖଣେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ୱିସୁଦ୍ଧକ୍ଖଣେପି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଜାତନ୍ତି ଏକେ । ‘‘ଭେଦାନୁୱତ୍ତକେ ଦେସାପେହୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସେସଭେଦାନୁୱତ୍ତକାନଂ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜାନଂ ସଙ୍ଘଭେଦକାନଂ ଅନୁୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ସବ୍ବାନି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି, ୱିନୟକମ୍ମାନି ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତେ ତଂ ଉପାଲି ମୟା ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଏୱଂ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତେ ଖୋ ମୟା ଉପାଲି ସିକ୍ଖାପଦେ’’ତିଆଦି । ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱା ୱାଦିତଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୩୪) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନଚ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ଗାୟେୟ୍ୟ ୱା ୱାଦେୟ୍ୟ ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ଆପତ୍ତିଜାତଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ ୱା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ଛବ୍ବିଧମ୍ପେତଂ ଛହି ଆକାରେହି ଉଦ୍ଦେସାରହଂ ନ ହୋତୀତି ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଞ୍ଚହି ଉଦ୍ଦେସେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିସଭାଗତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁବ୍ଭାସିତାନଂ ସଭାଗୱତ୍ଥୁକମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଂ ଅସଭାଗାପତ୍ତିକତ୍ତା ଅନ୍ତରାପତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ନାନାୱତ୍ଥୁକାପତ୍ତିକତ୍ତା ପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦାନଂ, କେସଞ୍ଚି ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକତ୍ତା, ଅଦସ୍ସିତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଭେଦାନୁୱତ୍ତକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ, ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଦୁୱିଧଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ସଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସଭେଦତୋ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମାସତୋ ପକାସିତଂ ହୋତି ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ତାୱ –

‘‘କାରକୋ ଇଧ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ ।

ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବୱିଧାନା-ଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋ ୟୋପନେନ ସହା’’ତି ॥ –

ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ତେ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦା ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିଆଦୟୋ ସିକ୍ଖାପଦୱିସେସା, ତେସୁ ଅଧିପ୍ପାୟକମ୍ମୱତ୍ଥୁପୁଗ୍ଗଲପୟୋଗେ ଅପେକ୍ଖାୟ ଭାୱତୋ କାରକୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ତେସଂ ସାପେକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି, ଇଧ ପନ ପାରାଜିକପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ କାରକୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ। ୟୋ ପନ କାରକୋ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୪୬୨, ୪୭୨, ୪୭୫) ୱିୟ ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବୱିଧାନାଭାୱତୋ କରଣାଦିୱସେନ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ସେସଦୁତିୟାନିୟତପଣୀତଭୋଜନଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସତତିୟଚତଉତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟେସୁ ୱିୟ ମଜ୍ଝେ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ପନ…ପେ॰… ଓଭାସିତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୫୩) ୱିୟ ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବୱିଧାନାଭାୱତୋ ଏୱ ଆଦିମ୍ହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଆଦିମ୍ହି ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁ ଭେଦାନୁୱତ୍ତକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚତ୍ତିଂସେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱିୟ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବୱିଧାନାଭାୱତୋ ଏୱ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିତୋୱ ୟୋପନ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋପି ସୋ ୟସ୍ମା ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦ୍ୱେ ଏକମଞ୍ଚେ ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୯୩୩) ଆପତ୍ତି ୱିୟ ପରପ୍ପଭୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଏକୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ମେଥୁନଧମ୍ମାପତ୍ତିପି ପରପ୍ପଭୱା ‘‘ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ୱଚନତୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନତୋ । ଅନେକିସ୍ସା ଏୱ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆପତ୍ତି, ନ ଏକିସ୍ସାତି ନିୟମୋ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ଇଧ ନିୟମୋତି ଅନିୟମିତାଧିପ୍ପାୟୋ । ଲମ୍ବୀମୁଦୁପିଟ୍ଠୀନଂ କୁତୋ ‘‘ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୫) ୱଚନତୋ ତେସଂ ମେଥୁନଧମ୍ମାପତ୍ତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଚତସ୍ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାତି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଛେଜ୍ଜଂ ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପରି॰ ୪୮୧) ଚ ପରିୱାରେ ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ସାଧେତବ୍ବୋ ।

ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦେ ତିଣ୍ଣଂ ଉଦ୍ଧଂ ନ ସମନୁଭାସିତବ୍ବା, ନ ସଙ୍ଘେନ ସଙ୍ଘଂ ଏକତୋ କାତବ୍ବନ୍ତି । ନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଦିତୋୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୮) ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ‘‘ଅନୁୱତ୍ତକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ନିଦାନୱିରୋଧୋ । ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ହି ତଦନୁୱତ୍ତକା ଅହେସୁଂ । ୟଂ ପନ ସତ୍ତସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାଚୀନକେ ଭିକ୍ଖୂ, ଚତ୍ତାରୋ ପାୱେୟ୍ୟକେ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟ …ପେ॰… ସମ୍ମତା’’ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ୪୫୬) ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଉବ୍ବାହିକାୟ ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେହି କତ୍ତବ୍ବୱିଧାନଂ । ସମ୍ମୁତିକରଣମେୱ ୱା ତତିୟଂ କତ୍ୱା କପ୍ପତି । ନ ହି ତେ ତେନ କମ୍ମେନ କମ୍ମାରହା କମ୍ମକତା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋ କମ୍ମାରହୋତି ଲକ୍ଖଣଂ । ନ ଚ ତଦା ସଙ୍ଘୋ ତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ କମ୍ମଂ ଅକାସି । ଭଜାପିୟମାନା ତେ କମ୍ମପତ୍ତଭାୱଂ ଭଜନ୍ତି । ଅଧିକରଣୱୂପସମକମ୍ମସ୍ସ ପତ୍ତା ୟୁତ୍ତା ସଙ୍ଘେନ କତାତି କତ୍ୱା କମ୍ମପତ୍ତା ଏୱ ହି ତେ ହୋନ୍ତି । ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୂହି ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସିତବ୍ବା ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୮) ୱଚନତୋ ତେହି କତ୍ତବ୍ବୱିଧାନଂ । ସମ୍ମୁତିକରଣମେୱ କମ୍ମଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନତୋ, ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ ଏୱ ତେ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମାରହା କାତବ୍ବା, ନ ଦୋସାଗତିୱସେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ପାଚୀନକାଦୀନଂ ସମ୍ମୁତିୟା ଅଧିକରଣୱୂପସମସିଦ୍ଧି ୱିୟ ତେସଂ ସମନୁଭାସନକମ୍ମେନ ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସିଦ୍ଧି ହୋତି, ସମ୍ମୁତି ନାମେସା ପଠମଂ ଅନୁମତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାଚିତ୍ୱାୱ କରୀୟତି, ନ ତଥା କମ୍ମନ୍ତି । କମ୍ମକରଣେ ପନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତିୟେୱ । ପରସମ୍ମୁତିୟା ବହୁତରାୱ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବାହୁଲ୍ଲନୟେନ ଲଦ୍ଧନାମକଂ ସକପୟୋଗେନ ୱା ପରପୟୋଗେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସକମଗ୍ଗେ ୱା ପରମଗ୍ଗେ ୱା ପରନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ସକମଗ୍ଗେ ଏୱ ପୱେସନପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠିତଉଦ୍ଧରଣେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ପଟିସାଦିୟନୱସେନ ସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ପୱେସନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱା ତୀଣି ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଏକଂ ୱା ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ ସାଦିୟତି, ଠିତଂ ସାଦିୟତି, ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’ତିଆଦୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୮) ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ମତେନ ଚତୂସୁପି ଚତସ୍ସୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତେୟେୱ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ଆପଜ୍ଜତୁ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତି, ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ତଂଭାଗିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ୱୀତିକ୍କମେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ, ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ମେଥୁନାଦିକଂ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଏକମନେକଂ ୱା ପଟିକରିତ୍ୱାୱ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ନିରାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ସାପତ୍ତିକୋୱାତି । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସାପି ଅତ୍ଥେୱ ଆପତ୍ତି । ୱୁଟ୍ଠାନଦେସନାହି ପନ ଅସୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣନପୟୋଜନାଭାୱତୋ କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୫୮) ‘‘ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ୱଚନେନାୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ମାତିକାୟମ୍ପି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକସ୍ସ ଅନୱସେସୱଚନମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସବ୍ବେପି ହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ, ଭିକ୍ଖୁଗଣନଞ୍ଚ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଅନୱସେସୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ପୱେସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ପୱିଟ୍ଠାଦୀସୁ । ତମେୱେକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ପାରାଜିକାପତ୍ତିମ୍ପି ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ମାତିକାୟଂ ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୨, ୪୪) ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ତେନ ସରୀରବନ୍ଧନେନ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅଭବ୍ବଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ‘‘ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱଚନଂ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସାପି ପାରାଜିକସ୍ସ ଅସଂୱାସସ୍ସ ସତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ନ ହି ସୋ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଓମସୱାଦେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ ସିଦ୍ଧୋ ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି, ତେନ ପଦସୋଧମ୍ମଂ, ସହସେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଜନେତି, ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞାଦିଞ୍ଚ ଜନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୩୯) ।

ନିଦାନା ମାତିକାଭେଦୋ, ୱିଭଙ୍ଗୋ ତନ୍ନିୟାମକୋ ।

ତତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋ, ଅନାପତ୍ତି ତଦଞ୍ଞଥାତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୪୩-୪୪) –

ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁ (ପାରା॰ ୨୪ ଆଦୟୋ)-ମକ୍କଟିୱତ୍ଥୁ (ପାରା॰ ୪୦ ଆଦୟୋ)-ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁ (ପାରା॰ ୪୩) ଚାତି ତିପ୍ପଭେଦୱତ୍ଥୁ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିଦାନଂ ନାମ । ତତୋ ନିଦାନା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) ଇମିସ୍ସା ମାତିକାୟ ଭେଦୋ ଜାତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇତ୍ଥିୟା, ନୋ ପୁରିସେ, ନୋ ପଣ୍ଡକେ, ନୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେ ଚା’’ତି ମକ୍କଟିପାରାଜିକୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞୋପି ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ଅଲେସୋକାସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ମକ୍କଟିସଙ୍ଖାତା ନିଦାନା ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀ’’ତି ମାତିକାୟ ୱଚନଭେଦୋ, ନ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ମେଥୁନସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ । ତସ୍ମା ୱିଭଙ୍ଗୋ ତନ୍ନିୟାମକୋ ତସ୍ସା ମାତିକାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିୟାମକୋ ୱିଭଙ୍ଗୋତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ହି ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ତୟୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା, ତୟୋ ପଣ୍ଡକା, ତୟୋ ପୁରିସା । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬) ନୟେନ ସବ୍ବଲେସୋକାସଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିୟମୋ କତୋ । ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ଏୱଂ ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୱା ନ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଦୱଚନେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରିସଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ନାହଂ ଉପସମ୍ପଦାକରଣକାଲେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନା, ତସ୍ମା ନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତସିକ୍ଖାପି ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ପାରାଜିକା ହୋମୀ’’ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତଥା ୱୁତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ତଞ୍ଚାନିଟ୍ଠଂ । ଇଦମପରମନିଟ୍ଠଂ ‘‘ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ସାଧାରଣାନେୱ ନାସାଧାରଣାନୀ’’ତି । ଅପିଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନାୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝଂ ତମେୱ ଉପସମ୍ପଦଂ ତାନି ୱସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୂହି ସଙ୍ଗମିତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୬୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋତି ତତୋ ୱିଭଙ୍ଗତୋ ‘‘ଅକ୍ଖୟିତେ ସରୀରେ ପାରାଜିକଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖୟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୭୩, ପରି॰ ୧୫୭) ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋ ହୋତି । ଅନାପତ୍ତି ତଦଞ୍ଞଥାତି ତତୋ ଏୱ ୱିଭଙ୍ଗତୋ ୟେନ ଆକାରେନ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଅନାପତ୍ତିଭେଦୋୱ ହୋତି । ‘‘ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ଅସତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ନିଦାନା ମାତିକାଭେଦୋ’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ସମାସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ହୋତି । ୱିସେସକାରଣଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।

ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତି ତାୱ ପଠମବୋଧିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା, ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତା, ଦୁତିୟପଞ୍ଞତ୍ତି ବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ମକ୍କଟିପାରାଜିକୋ ୟଥା ମାତୁଗାମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ନ ଅଧିପ୍ପେତା, ତଥା ଇଧାପୀତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋ…ପେ॰… ତଞ୍ଚ ଖୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା, ନୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧) ଆହ । ତତିୟପଞ୍ଞତ୍ତି ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୩) ୱଚନତୋ, ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଇମଂ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଉପାଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ତଂ କାଲଂ ପତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ୟୋ ପନାତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନପଦଂ । ଭିକ୍ଖୂତି ତସ୍ସ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମପଦଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ତସ୍ସ ୱିସେସନୱଚନଂ । ନ ହି ସବ୍ବୋପି ଭିକ୍ଖୁନାମକୋ, ୟା ଭଗୱତା ୟାୟ କାୟଚି ଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୂନଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବା ସିକ୍ଖା ୱିହିତା, ‘‘ଏତ୍ଥ ସହ ଜୀୱନ୍ତୀ’’ତି ୟୋ ଚ ସାଜୀୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଉଭୟଂ ସମାପନ୍ନୋୱ ହୋତି । କଦା ପନ ସମାପନ୍ନୋ ହୋତି ? ୟାୟ କାୟଚି ଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରମେୱ ତଦୁଭୟଂ ଜାନନ୍ତୋପି ଅଜାନନ୍ତୋପି ତଦଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ସମାପନ୍ନୋୱ ନାମ ହୋତି । ସହ ଜୀୱନ୍ତୀତି ୟାୱ ସିକ୍ଖଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ପାରାଜିକଭାୱଂ ୱା ନ ପାପୁଣାତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ସାଜୀୱଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି, ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସିକ୍ଖଂ ଅପରିପୂରେନ୍ତୋ, କାମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ସାୱସେସଂ ସାଜୀୱଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ନାମ ନ ହୋତି ।

ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ପନ ଚତୁକ୍କଂ ଲବ୍ଭତି – ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ସୀଲାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ନ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଅଚିତ୍ତକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥି ନ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ କାମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ନିରାପତ୍ତିକୋ, ଅତ୍ଥି ନ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ନ ଚ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଅନୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି ଉଭୟସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା । ନ ହି ଭଗୱା ଅନୁକ୍କଟ୍ଠଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଚେ ? ନ, ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱଚନୱିରୋଧତୋ, ଉକ୍କଟ୍ଠଗ୍ଗହଣାଧିପ୍ପାୟେ ସତି ‘‘ସିକ୍ଖାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସମାପନ୍ନୋ ହି ସବ୍ବୁକ୍କଟ୍ଠୋ । ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ପରତୋ ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସାପି ଅଭବ୍ବତ୍ତା । ନ ହି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ, ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁଂ ଭବ୍ବୋ, ତଂ ସିକ୍ଖଂ ଅପରିପୂରେନ୍ତୋ, ସାଜୀୱଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋୟେୱ ହି ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟା । ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତୋ ସାଜୀୱୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଇତରସିକ୍ଖାଦ୍ୱୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ସଙ୍ଗାହକୋ ସାଜୀୱୋ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ସାଜୀୱୱିସେସନତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ସିକ୍ଖଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦୂପଗମନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସିକ୍ଖନାଧିକାରତ୍ତା ‘‘ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ଚ ‘‘ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ଏୱଂ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ତାଦିସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପରଭାଗେ ସାଜୀୱସଙ୍ଖାତମେୱ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

କିନ୍ତୁ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଚ ନ ପଟିକ୍ଖେପାରହୋ ହୋତି, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନେତ୍ଥ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଇଦମେୱ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣଂ ସାଧାରଣଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି । ଖୀଣାସୱୋପି ସାୱକୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅଚିତ୍ତକଂ, ତଥା ସେକ୍ଖୋ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନ ସଚିତ୍ତକମ୍ପି, ତସ୍ମା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସାମଞ୍ଞମିଦଂ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣନ୍ତି କତ୍ୱା କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ, କେୱଲଂ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ଉଭୟସମାପନ୍ନୋ ଚାତି ସରୂପେକଦେସଏକସେସନୟେନ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତ୍ୱେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁକ୍କଟ୍ଠାନଂ ଗହଣସିଦ୍ଧିତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତମେୱ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଚନେ ପରିହାରଂ ୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସିକ୍ଖମ୍ପି ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋତିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଚ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ, ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ଏୱ ଗହଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥିକତ୍ତା, ସୀଲାଧିକାରତୋ ଚ ୱିନୟସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦିୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୋ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା) । ଏତ୍ତାୱତା ସମାସତୋ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ।

କିଂ ଇମିନା ୱିସେସୱଚନେନ ପୟୋଜନଂ, ନନୁ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ‘‘ୟୋ ପନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସାଦିକୋ କେୱଲେନ ସମଞ୍ଞାମତ୍ତେନ, ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସାପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥି, ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଚ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ୟୋ ୱା ପଚ୍ଛା ପାରାଜିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଚ, ୟୋ ୱା ପକ୍ଖପଣ୍ଡକତ୍ତା ପଣ୍ଡକଭାୱୂପଗମନେନ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେ ଚ ପଣ୍ଡକୋ ଉପସମ୍ପଦାୟ ନ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇତରସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ୱତ୍ଥୂତି ସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକତ୍ତା ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ସୋ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବାୟ ସିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେନ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ମୁଖେନ ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଗ୍ଗହଣନୟେନ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କୁତୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖଂ ଅଲଭମାନସ୍ସେୱ ପରତୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଲଭନ୍ତସ୍ସ ପନ ଅରୂପସତ୍ତାନଂ କୁସଲାଦିସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଭୱଙ୍ଗୱିଚ୍ଛେଦେ ସତିପି ଅମରଣଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେପି ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ସଂୱାସଂ ୱା ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ । ନ ଚ ସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ଜନେତି। ଗଣପୂରକୋ ପନ ନ ହୋତି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ୱିୟ । ନ ସୋ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ । ଇତରସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ ହୋତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ତତୋ ୱିସେସୋ । କିମୟଂ ସହେତୁକୋ, ଉଦାହୁ ଅହେତୁକୋତି ? ନ ଅହେତୁକୋ । ୟତୋ ଉପସମ୍ପଦା ତସ୍ସ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଅନୁଞ୍ଞାତା ସହେତୁକପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା । ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେପି କିସ୍ସ ନାନୁଞ୍ଞାତାତି ଚେ ? ପଣ୍ଡକଭୂତତ୍ତା ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱିୟ ।

ଅପିଚ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ ଦୀପେତ୍ୱା ତଂ ସମାଦିନ୍ନଂ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ, ତତ୍ଥ ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମିନା କାରଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା ଅଦିନ୍ନଂ…ପେ॰… ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ ଚୀୱରଂ କାରାପେୟ୍ୟା’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀ’’ତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ପଗେୱ ପଣ୍ଡକେ, ପୁରିସେ ୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ। ଅୟଂ ତାୱ ମାତିକାୟ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ସାରିପୁତ୍ତବେଲଟ୍ଠସୀସାନନ୍ଦାଦୟୋପି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ଚ ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ କସ୍ମା ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଉପସମ୍ପଦାୟେୱ ଆଗତାତି ? ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୟ ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତପ୍ପସଙ୍ଗଭୟାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ । ଆପତ୍ତିୟା ଭବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାପି ଭଗୱତା ପୁନ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ୱା ୱିମତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ ୱଗ୍ଗକମ୍ମ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୮୭) ୱଚନତୋ କୁପ୍ପକମ୍ମମ୍ପି କତ୍ଥଚି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅକୁପ୍ପେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଅକୁପ୍ପକମ୍ମମ୍ପି ଏକଚ୍ଚଂ ନ ଠାନାରହଂ, ୟେନ ଅପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ ସୁଓସାରିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ଠାନାରହେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଠାନାରହେନା’’ତି ଇଦମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇମିନା ଅକୁପ୍ପସିଦ୍ଧିତୋତି ଚେ ? ନ, ଅଟ୍ଠାନାରହେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଦ୍ୱୀହି ପନେତେହି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତେହି ଅୟମତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞାୟତି – କେୱଲଂ ତେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି, ଠାନାରହେନ ଚ ଅକୁପ୍ପେନ ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି, କୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ।

‘‘ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଓପପାତିକଞ୍ଚାତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ଓପପାତିକା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି । ‘ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ହୋନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସାନି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି, ‘ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’ତି ଇଦଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏକେ । ‘‘କେଚି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲିଖୀୟତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖୟେ । ଓପକ୍କମିକେ ପଣ୍ଡକଭାୱୋ ଆରୁଳ୍ହନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୧୦୯) ଲିଖିତଂ ।

‘‘ବିନ୍ଦୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଚେ ନିୱାସେତି, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପସ୍ସାତି ସାମଣେରାରହସ୍ସ ସଂୱାସସ୍ସ ସାଦିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ରାଜଭୟାଦୀହି ଗହିତଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ଗିହୀ ମଂ ‘ସମଣୋ’ତି ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ୱଞ୍ଚନଚିତ୍ତେ ସତିପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ଚ ତେହି ସଂୱସିତୁକାମତାୟ ଚ ଅଭାୱା ଦୋସୋ ନ ଜାତୋତି । ‘‘ୟୋ ଏୱଂ ପବ୍ବଜତି, ସୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସାମଣେରୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଜାନାତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ‘‘ରାଜଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥାୟ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତା । ପୁନ ସୋ ‘ସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ କରିସ୍ସାମି, କିଂ ଏତେନାତି ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ୱା ପଚ୍ଚୟାଦିସୁଲଭତାୟ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’ତି ସୁଦ୍ଧମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ୟାୱ ସୋ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ତାୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି । ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟତି ଚେ, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇତରଥା ସବ୍ବଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏକେ ।

‘‘ନାଭିପରାମାସାଦିନା ଜାତୋ ତଥାରୂପଂ ପିତରଂ ଘାତେତି ଚେ, ପିତୁଘାତକୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୟୋ ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ସୀଲୱିନାସଂ ପାପେତି, ନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ଭିକ୍ଖୁନିଂ ପନ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଦୂସେତ୍ୱାପି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ହୋତି, ସୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଭିକ୍ଖୁନୀ ପନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସିକା, ମାତୁପିତୁଅରହନ୍ତଘାତିକା, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦିକା, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତିକା ଚ ହୋତି, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନାଗତଂ ୱିନୟଧରା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ।

‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨) ୱୁତ୍ତଂ ମରିୟାଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ସିକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଅସଭାୱଧମ୍ମୋ ସଙ୍କେତୋୱ, ଇଧ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ମେଥୁନସଂୱରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଲିଖିତଂ । ସିକ୍ଖାତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସିକ୍ଖନଭାୱେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସାଜୀୱନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ମେଥୁନସଂୱରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ଗୁଣସମ୍ମତାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତାୟ ତନ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଲୋକସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ତତ୍ଥ ନ ସମ୍ଭୱତି । ପତ୍ଥନୀୟା ହି ସା, ତସ୍ମା ‘‘ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱଂ ଅପ୍ପକାସେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଣାୟ ହି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଉପତିସ୍ସୋ । ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମପଦଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନପଦସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ୱା ପରିୱାରକଭାୱେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଏକଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ଅକତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସିୟା ୟସ୍ମା ନ ସବ୍ବଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମତ୍ଥଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ତଂ ନ, କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥାନୁକ୍କମାଭାୱତୋ । ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ, ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତେସଂୟେୱାତି ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ।

‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସାଧାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୱେସନଂ ନାମ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ସମ୍ଫୁସନଂ । ପୱିଟ୍ଠଂ ନାମ ୟାୱ ମୂଲଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପକତକାଲୋ ୱାୟାମକାଲୋ । ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିସମୟେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଠିତଂ ନାମ । ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ନୀହରଣକାଲୋ । ୱିନୟଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ୱାୟାମତୋ ଓରମିତ୍ୱା ଠାନଂ ଠିତଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱେସନପୱିଟ୍ଠଉଦ୍ଧରଣକାଲେସୁପି ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠି ହୋତିୟେୱ । ସାଦିୟନଂ ନାମ ସେୱନଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିୱାସନଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ।

ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଞ୍ହି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ତତିୟା ସହୟୋଗେନ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ୱୀସତିପି ଭିକ୍ଖୂ ଚେ ନିସିନ୍ନା, ପଞ୍ଚମୋ ୱିନୟଧରୋୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସତି ପାରାଜିକୋ ଚେ ୱିନୟଧରୋ, ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ କୋପେତୀତି ଚେ ? ନ, ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱଗ୍ଗେ (ପରି॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) ୟଂ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥିତାୟ । ‘‘କଥଂ ୱତ୍ଥୁତୋ ୱା ଞତ୍ତିତୋ ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ ୱା ସୀମତୋ ୱା ପରିସତୋ ୱା’’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଅୟଂ ‘‘ପରିସତୋ ୱା’’ତି ୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଦ୍ୱାଦସହି ଆକାରେହି ପରିସତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୮୭) ସୁତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ତସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତପାଳିୱସେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ନୟମୁଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତୋତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆପତ୍ତୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଙ୍ଗଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ? ସମୁଟ୍ଠନାଦୀନଂ ପରିୱାରାଦୀସୁ ସଙ୍ଖେପେନ ଆଗତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ଇଧାପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଅନଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଅନଙ୍ଗତ୍ତେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅତିୱିତ୍ଥାରତାୟ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅନୂନଂ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ସଙ୍ଗାହକୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘କିରିୟାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ କାୟୱାଚା ସହ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅକିରିୟାନଂ ୱସେନ ୱିନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଚିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଂ ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କିରିୟତ୍ତା, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ କିରିୟା ଆପତ୍ତିୟା ଅନଙ୍ଗନ୍ତରଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକମ୍ପି ଏକଚ୍ଚଂ ବାହୁଲ୍ଲନୟେନ ‘‘କିରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥେୱ ପଠମପାରାଜିକଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱେପି ‘‘ସୋ ଚେ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାପି କିରିୟା ୱିନା ସେୱନଚିତ୍ତେନ ନ ହୋତି ୱୁତ୍ତଚିତ୍ତଜତ୍ତା, ୱିକାରରୂପତ୍ତା, ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିକତ୍ତା ଚ । ତସ୍ମା କିରିୟାସଙ୍ଖାତମିଦଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ, ଇତରଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ୱିୟ ଜନକଚିତ୍ତେନ ୱିନା ନ ତିଟ୍ଠତି, ଇତରଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା କିରିୟାୟ ସତି ଏକନ୍ତତୋ ତଜ୍ଜନକଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି ଏୱାତି କତ୍ୱା ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ୟସ୍ମା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକମ୍ପି ସମାନଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେ, ନ ସାଦିୟତି ନାମ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେନେୱ ଭଗୱା ‘‘କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩୫) ଚିତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ କିରିୟାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବତୋ ୱା ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ୱା କାୟାଦିଭେଦାପେକ୍ଖମେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନଂ । ତେସୁ କିରିୟାଗ୍ଗହଣଂ କାୟାଦୀନଂ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଭେଦଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନଂ । ସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣଂ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗାନଙ୍ଗଚିତ୍ତୱିସେସଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନଂ । ତେନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ କିରିୟଲକ୍ଖଣେ ୱା ଅକିରିୟଲକ୍ଖଣେ ୱା ସନ୍ନିହିତଂ, ୟତୋ ୱା କିରିୟା ୱା ଅକିରିୟା ୱା ହୋତି, ନ ତଂ ଅୱିସେସେନ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ୱା ଅନଙ୍ଗଂ ୱା ହୋତି । କିନ୍ତୁ ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଇତରଂ ଅନଙ୍ଗନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସଚିତ୍ତକଂ ହୋତି, ତଦଭାୱା ଅଚିତ୍ତକଂ, ତେନ ତସ୍ସ ଅୱିସେସେନ ସାୱଜ୍ଜତାୟ ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିନ୍ତୁ ସାୱଜ୍ଜଂୟେୱ ସମାନଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଏକଚ୍ଚଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନଂ ଚିତ୍ତଲୋକୱଜ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ । ଚିତ୍ତମେୱ ୟସ୍ମା ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ମନୋକମ୍ମମ୍ପି ସିୟା ଆପତ୍ତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣପ୍ପୟୋଜନଂ କମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅକିରିୟଲକ୍ଖଣଂ କମ୍ମଂ, ତଂ କୁସଲତ୍ତିକୱିନିମୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣପ୍ପୟୋଜନଂ କୁସଲତ୍ତିକଗ୍ଗହଣଂ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତାପତ୍ତି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅୱେଦନମ୍ପି ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦନାତ୍ତିକଂ ଏତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱେଦନାତ୍ତିକଗ୍ଗହଣଂ । ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ହି ସଚିତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ‘‘ତିଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଅଚିତ୍ତକେନାପନ୍ନମ୍ପି ‘‘ତିଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ମିଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ରିଦଂ ସାଧକସୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଅଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି ଅଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି (ପରି॰ ୩୨୪), ଅତ୍ଥାପତ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି (ପରି॰ ୪୭୦) । ‘‘ସଚିତ୍ତକଂ ଆପତ୍ତିଦୀପନଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଅନାପତ୍ତିଦୀପନଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ୱୀତିକ୍କମନାଜାନନଂ । ଇଦମେୱ ତେସଂ ନାନାତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୬୧-୬୬ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା) ଲିଖିତଂ ।

ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ତାୱ ଗଣ୍ଠିପଦନୟୋ – ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ସୁରାପାନାଦିଅଚିତ୍ତକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚିତ୍ତକେସୁ ପନ ୟଂ ଏକନ୍ତମକୁସଲେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ସୁରାପାନସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ସୁରା’’ତି ୱା ‘‘ପାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଅକୁସଲମେୱାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଜାନିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସ୍ସପି ଲୋକୱଜ୍ଜତାପସଙ୍ଗତୋ । ଇମଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଂ ପରିହରିତୁକାମତାୟ ଚ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ଲିଖିତଂ – ‘‘ଇଧ ‘ସଚିତ୍ତକ’ନ୍ତି ଚ ‘ଅଚିତ୍ତକ’ନ୍ତି ଚ ୱିଚାରଣା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନେ ଏୱ ହୋତି, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନେ । ୟଦି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନେ ହୋତି, ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନେୱ ସିୟୁଂ, ନ ଚ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନି । ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନେ ଏୱ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସେଖିୟେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନମେୱ ପମାଣଂ, ନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତୱିଜାନନ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ସିକ୍ଖାପଦସୀସେନ ଆପତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକସ୍ସ ଚ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତମ୍ପି ସୁରାପାନାଦିଲୋକୱଜ୍ଜନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅଚିତ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନ ହି ଏକଂସତୋ ସଚିତ୍ତକାୟ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ୱିସେସନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅନିୟମେନ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ନିୟମୱସେନ ଏୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିକାରଂ ନିୱତ୍ତେତି । କିରିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଠିତଂ ସାଦିୟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ କଥନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ସାଦିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କିରିୟା ଏୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘କାୟକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ପଚୁରୱୋହାରୱସେନ ‘‘କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକାୟ ଲବ୍ଭତି ଏୱାତି ଲିଖିତଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ଦୁନ୍ନୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱଦନ୍ତେନାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥମେୱ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ଅକ୍ଖରୱଚନାୟ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥଞ୍ହି ନାଥୋ ସରଣଂ ଅୱୋଚା’’ତିଆଦି ।

ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱାତି ଲକ୍ଖଣାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକତ୍ତା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବସ୍ମିଞ୍ହି ୱିନୟପିଟକେ ଗାମୋ, ଗାମୂପଚାରୋ, ଗାମକ୍ଖେତ୍ତଂ, ଗାମସୀମା, ଗାମସୀମୂପଚାରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଗାମଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ଆରଞ୍ଞକସୀମାୟ ଏକଂ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞଂ, ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦାନଂ (ପାଚି॰ ୧୮୦ ଆଦୟୋ) ଏକଂ, ସଗାମକଂ ଏକଂ, ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଏକଂ, ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନକସ୍ସ (ପାଚି॰ ୬୯୧) ଏକନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଅରଞ୍ଞଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଗାମୋ ନ ଗାମପରିହାରଂ କତ୍ଥଚି ଲଭତି, ଅତ୍ଥି ଗାମୋ ନ ଗାମକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ତଥା ଅତ୍ଥି ଅରଞ୍ଞଂ ନ ଅରଞ୍ଞପରିହାରଂ କତ୍ଥଚି ଲଭତି, ଅତ୍ଥି ଅରଞ୍ଞଂ ନ ଅରଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଅୟମ୍ପି ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକମ୍ମୱାଚାୟ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ଏତ୍ଥ ଗାମୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚେ, ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚେ, ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ଅନ୍ତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୮) ଆଗତୋ । ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅନ୍ତରଘର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଆଗତୋ ଅନାସଙ୍କତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ସମନ୍ତା ଗୋଚରଗାମେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) । ତଥା ଅନ୍ତରଘରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସେଖିୟାନଂ ଅୟମେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏକା ଗାମନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୮୭) ଏତ୍ଥାପି ଅୟମେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟା, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ୟେସୁ ପୁରାଣପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆଚିଣ୍ଣଂ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପମାଦେନ ଲିଖୀୟତି, ନ ପମାଣଂ । ୟେସୁ ଚ ପୋତ୍ଥକେସୁ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ (ପାଚି॰ ୫୧୩) ‘‘ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଲିଖୀୟତି, ସା ପମାଦଲେଖା । ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ତତ୍ଥ ପାଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧୨) । ଇଧ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି…ପେ॰… ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ।

ୟଂ ପନ କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାଧିକାରେ ଏକେନ ପାଦେନ ଇତରସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ୱା ଅତିକ୍କମନ୍ତେ, ଉପଚାରଂ ୱା ଓକ୍କନ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ, ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତେ, ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ’’ତି ଏତାନି ପଦାନି ଅଧିକାନି, କେୱଲଂ ଲିଖିତକେହି ଅଞ୍ଞେହି ଲିଖିତାନି । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ଚା’’ତି ପଦଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ଇତରଂ ଦିସ୍ସତି । ତାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୯୨) ହି ପାଳି। ତଥା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ‘‘ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ଏକେନ ପାଦେନ ଅତିକ୍କମତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଅତିକ୍କମତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ସକଗାମତୋ…ପେ॰… ଏକେନ ପାଦେନ ଇତରସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେ ୱା ଉପଚାରେ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗଣ୍ଠିପଦେ ଚସ୍ସ ‘‘ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉପଚାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ‘ଓକ୍କମନ୍ତିୟା’ତିପି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଏକଚ୍ଚେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ‘ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’ତି ୱଚନେନାପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଏୱ ୱସେନ ଉପଚାରୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ଇତରଥା ୟଥା ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ପରିକ୍ଖେପଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତତ୍ଥାପି ‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସା’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ଉତ୍ତରିମେକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଉପଚାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଉପଚାରନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ପରିକ୍ଖେପପଅକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନାନଂ ନିନ୍ନାନାକରଣଦୀପନତ୍ଥଂ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପାଳିୱିସେସମସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଇଧ ଉପଚାରୋ ପରିକ୍ଖେପୋ ୟଥା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ଉପଚାରଂ ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ ପାଳିୟା ୱିସେସସମ୍ଭୱତୋତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇଧ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ‘‘ଏକେନ ପାଦେନ ଇତରସ୍ସ…ପେ॰… ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଇମେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଠାନେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ଗାମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଗାମୋ ନାମ ଏକକୁଟିକୋପୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ୱସେନ ଅସତିପି ପରିକ୍ଖେପାତିକ୍କମେ, ଉପଚାରୋକ୍କମନେ ୱା ଅନ୍ତରାରାମତୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତୋ ୱା ତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟତୋ ୱା ପଟିକ୍କମନତୋ ୱା ତଂ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାରାମପରିକ୍ଖେପସ୍ସ, ଉପଚାରସ୍ସ ୱା ଅତିକ୍କମନୱସେନ ଗାମପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗାମୂପଚାରୋ ପନ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋୱ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସୋୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସୋ । ତେସୁ ଅଧିଟ୍ଠିତତେଚୀୱରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୪) । କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ, ୟେନ ଅୟଂ ଗାମୋ, ଗାମୂପଚାରୋ ଚ ଇଧ ଅଞ୍ଞଥା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଥାତି ? ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଭଗୱତା ତିଚୀୱରେନ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି ଅନୁଞ୍ଞାତା’ତି ଅନ୍ତରଘରେ ଚୀୱରାନି ନିକ୍ଖିପନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୩) ଇମିସ୍ସା ହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଅନ୍ତରଘରସଞ୍ଞା, ତତ୍ଥ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନ ଚ ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୭୮) ଚ ‘‘ସଭାୟେ ୱା ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା, ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱସନ୍ତୋୟେୱ ହି କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଚୀୱରଂ ରକ୍ଖତି । ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତେନ ଗାମେନ ୱିପ୍ପୱସନ୍ତୋ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ପୁନ ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଦେ ଗାମସୀମା ଗାମୋ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତତ୍ଥ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୧୩) ୱଚନତୋ ପରିକ୍ଖେପୋ ନ ଗାମୋ । କିନ୍ତୁ ଗାମୂପଚାରୋତି ଲେସେନ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ଇମିନା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ମିଂ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ, ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ। ଉପଚାରୋ ହି ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାନୂପଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱାରଂ, ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସଙ୍ଖାତଂ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଗାମୂପଚାରୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସୋ’’ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା କୁରୁନ୍ଦିୟଂ, ମହାପଚ୍ଚରିୟଞ୍ଚ। ତଥା ପାଳିୟମ୍ପି ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆରାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଆରାମୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ । ଅଜ୍ଝାୱସଥୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆୱସଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଆୱସଥୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଦୁତିୟୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଉପଚାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ପାଳିୱିସେସସମ୍ଭୱତୋ ଚ ପଠମୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୋ ଏୱ, ଦୁତିୟୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି । ଏତ୍ତାୱତା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ଉପଚାରୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଉପଚାରୋ ୟତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ୟତ୍ଥ ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଗାମଖେତ୍ତସ୍ସ ଚ ଗାମସୀମାୟ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟଞ୍ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତତ୍ଥ ଗାମସୀମାୟ ଗାମଭାୱୋ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାମସୀମୂପଚାରୋ ନାମ ମନୁସ୍ସାନଂ କଟ୍ଠତିଣପୁପ୍ଫଫଲାଦିଅତ୍ଥିକାନଂ ୱନଚରକାନଂ ୱଲଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ । ଇମସ୍ସ ଗାମସୀମୂପଚାରଭାୱୋ ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ, ‘‘ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା’’ତି (ପାରା॰ ୪୯୪) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୪୭) ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଭଗୱା ଗାମନ୍ତୱାସୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୭) ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତଦନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଅଗାମକେ’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ନ ୱିହରତି, କେୱଲଂ ନାୱାୟଂ ୱା ଥଲମଗ୍ଗେନ ୱା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମା ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ସତ୍ଥୋ ହୋତି, ସତ୍ଥେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ନ ୱିଜହିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୮୯) । ଇଦମେୱ ଅରଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆରଞ୍ଞକସୀମାୟ ଏକଂ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୧୪) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଏକଂ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ।

ପୁରିମେନ ପନ ସଘରଂ ସଙ୍ଗହିତଂ, ଇମିନା ତମସଙ୍ଗହିତନ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନାଧିକାରେ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ‘‘ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅରଞ୍ଞଂ । ତଂ ପନେତ କେୱଲଂ ଗାମାଭାୱେନ ‘ଅଗାମକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିଞ୍ଝାଟୱିସଦିସତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪; ପାଚି॰ ୫୭୩) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନଂ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପତୋ ବହି, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ବହି ସରୁକ୍ଖଂ ୱା ଅରୁକ୍ଖଂ ୱା ୱିହାରେ କୁନ୍ନଦିସମାକିଣ୍ଣମ୍ପି ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ । ତଥା ‘‘ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନକସ୍ସ ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଅରଞ୍ଞଂୱ । ଇଦଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ଅଗାମକଭାୱେନ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ଦସ୍ସନୂପଚାରୱିଜହନେ ଏକମେୱ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପନ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଏକେକଂ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି, ନ ତତୋ ଓରଂ । ଇତରାନି ତୀଣି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଓରମେୱ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ନ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ପରଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ଏୱମେତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧେ ଗାମେ ୟୋ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ନ କତ୍ଥଚି ୱିନୟପିଟକେ ଉପୟୋଗଂ ଗତୋ, କେୱଲଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ଅପରୋ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମାତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସପି ଚେ ଗାମସ୍ସ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ କପ୍ପିୟଭୂମିସମାନୋ ଉପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ପଗେୱ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ଏକୋ । ସୋ ପନ ପାକଟତ୍ତା ଚ ଅଜ୍ଝୋକାସତ୍ତା ଚ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତିଂ । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ହି ତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତେ ଗାମୂପଚାରେ ୱସନ୍ତୀ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୀ ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତିଞ୍ଚ । ତାସଞ୍ହି ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅରଞ୍ଞସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ‘‘ତାୱଦେୱ ଛାୟା ମେତବ୍ବା…ପେ॰… ତସ୍ସା ତୟୋ ଚ ନିସ୍ସୟେ, ଅଟ୍ଠ ଚ ଅକରଣୀୟାନି ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାଥା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୦) ୱଚନତୋ । ଅରଞ୍ଞପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ୱିକାଲେଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ (ପାଚି॰ ୫୦୮) ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ଅନ୍ତରାରାମଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟପ୍ପଟିକ୍କମନାଦୀନଂ କପ୍ପିୟଭୂମିଭାୱୱଚନତୋ ଚ ‘‘ଏକା ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟେୟ୍ୟାତି ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଦୁତିୟିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ୱା ସୱନୂପଚାରଂ ୱା ୱିଜହନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ (ପାଚି॰ ୬୯୨) ଚ ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକନୟଏନ ୱା ୟସ୍ମା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନୀୟତି, ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଚୀୱରେ ସତି ଚତୁରଙ୍ଗସମୋଧାନେନ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଗାମକଂ ନାମ ହୋତି ।

ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଏକଂ ନାମ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅରଞ୍ଞେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ୟା ୱସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୧) ୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତାୟ ହି ଅରଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେ ସତି ଅନ୍ତୋଆୱାସେପି ଦୁତିୟିକାୟ ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରଂ ୱିଜହନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି । ତସ୍ମା ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାଧିକାରେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ଏତ୍ଥ ୟଂ ଠାନଂ ଠପିତଂ, ତତ୍ଥେୱ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟୋପି କପ୍ପତି, ନ ତତୋ ପରଂ ।

ତାସଞ୍ଚ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାକମ୍ମୱାଚାୟଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି ୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ତେସ୍ୱେୱ ଗାମଗାମୂପଚାରେସୁ ଫରତି । ତତୋ ପରଂ ଦୁତିୟେସୁ ଲେଡ୍ଡୁପାତାଦୀସୁ ତାସଂ ଅକପ୍ପିୟଭୂମିକତ୍ତା ନ ସମାନସଂୱାସକସୀମା ଅରଞ୍ଞେ ଫରତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗାମଗାମୂପଚାରଂ ୱିୟ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଠପେତ୍ୱା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତି’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ତାୱ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଗାମଭେଦଂ, ଅରଞ୍ଞଭେଦଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଅତ୍ଥି ଗାମୋ ନ ଗାମପରିହାରଂ କତ୍ଥଚି ଲଭତୀ’’ତିଆଦିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ ନାମ ୟୋ ସବ୍ବସୋ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଭାୱେନ ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହଭୂତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଗାମୋ ନ ଗାମପରିହାରଂ କତ୍ଥଚି ସିକ୍ଖାପଦେ ଲଭତି । ୟଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି, ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୪; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫୦) ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ପଟିରାଜଚୋରାଦୀହି ୱିଲୁତ୍ତତ୍ତା, କେୱଲଂ ଭୟେନ ୱା ଛଡ୍ଡିତୋ ସଘରୋୱ ଅନ୍ତରହିତଗାମଭୂତୋ, ସୋ ‘‘ଗାମନ୍ତରେ ଗାମନ୍ତରେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୩) ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟଂ ଜନେତି, ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ, ସେଖିୟେ ଚତ୍ତାରି ଜନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟୋ ପନ ଗାମୋ ୟତୋ ୱା ମନୁସ୍ସା କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ପୁନପି ଆଗନ୍ତୁକାମା ଏୱ ଅପକ୍କନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅମନୁସ୍ସୋ ସୋ ପକତିଗାମସଦିସୋୱ ।

ଅତ୍ଥି ଅରଞ୍ଞଂ ନ ଅରଞ୍ଞପରିହାରଂ କତ୍ଥଚି ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ଏକୂପଚାରୋ, ତତୋ ପରଂ ନାନୂପଚାରୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୯୪) ଏତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ନାନୂପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଏକଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତୋ ଗାମୂପଚାରନାମକୋ ଗାମୋ, ୟୋ ୱା ସତ୍ଥୋ ନାତିରେକଚାତୁମାସନିୱିଟ୍ଠୋ, ସୋ ଅତ୍ଥି ଗାମୋ ନ ଗାମକିଚ୍ଚଂ କରୋତି। ନ ହି ତଂ ଠାନଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ଗାମପ୍ପୱେସନାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ ଗାମସୀମାୟ ପରିୟାପନ୍ନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱଲଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଅରଞ୍ଞଂ, ତଂ ଅତ୍ଥି ଅରଞ୍ଞଂ ନ ଅରଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ କରୋତି ନାମ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଆରଞ୍ଞକସୀମା ଲବ୍ଭତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଇମିସ୍ସା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲକ୍ଖଣାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

‘‘ଗୋନିସାଦିନିୱିଟ୍ଠୋପି ଗାମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଗାମଖେତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବୋପି ଏକୋ ଗାମୋ । ନୋ ଚେ, ଉପଚାରେନ ୱା ପରିକ୍ଖେପେନ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ଗାମଖେତ୍ତେ ସତି କାନିଚି ତାନି ଘରାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଉପଚାରପ୍ପହୋନକଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୂରେ ଦୂରେ କତାନି ହୋନ୍ତି, ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସେ ଉପଚାରୋୱ ପମାଣଂ । ଅନ୍ତରଘରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ସେଖିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତୀସୁ ଚ ଘରାନଂ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ପମାଣଂ, ଉପୋସଥାଦିକମ୍ମାନଂ ଗାମଖେତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ଆରଞ୍ଞକସେନାସନସ୍ସ ଆସନ୍ନଘରସ୍ସ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚଧନୁସତନ୍ତରତା ପମାଣନ୍ତି ଏୱଂ ନୋ ପଟିଭାନନ୍ତି ଆଚରିୟା ।

‘‘ୟମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମଖେତ୍ତେ ଏକଂ ପଦେସଂ ‘ଅୟମ୍ପି ୱିସୁଂଗାମୋ ହୋତୂ’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜା କସ୍ସଚି ଦେତି, ସୋପି ୱିସୁଂଗାମସୀମା ହୋତିୟେୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ତଂ ପୱିସନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତି ହୋତି ଏୱ । ସଚେ ତତ୍ଥ ୱିହାରୋ ୱା ଦେୱକୁଲଂ ୱା ସଭା ୱା ଗେହଂ ୱା ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତକମେୱ ହୋତି, ଗାମୋତି ୱିନୟକମ୍ମଂ ସବ୍ବଂ ତତ୍ଥ କପ୍ପତି । ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ ଗାମୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ଠାନଂ ଇତରସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ଉପଚାରବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ହୋତି, ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ, ଅରଞ୍ଞଂ ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚେ ଆରାମୋ ୱା ତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋୱା ହୋତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ । ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟୋ ଚେ ହୋତି, ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତି ପରିହରିତବ୍ବା । ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପେ ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗାମମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ତସ୍ସ ଉପଚାରଂ, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ, ପରିକ୍ଖେପେ ଅସତି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗାମୂପଚାରମେୱ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନାପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଫରଣଂ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦିୱିନୟୱିଧି ସମେତି, ଅଞ୍ଞଥା ନ ସମେତି ।

‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମୂପଚାରଂ ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱୁତ୍ତେ ଗାମୂପଚାରତୋ ପରୋ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ସିଦ୍ଧେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମ’’ନ୍ତି ୱିସେସତ୍ଥୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ଗାମସ୍ସ ପନ ଅରଞ୍ଞଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଗାମୂପଚାରସ୍ସ ଅଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସତି ହି ଗାମେ ଗାମୂପଚାରୋ ହୋତି, ସୋ ଚ ତୱ ମତେନ ଅରଞ୍ଞଭୂତୋ । କୁତୋ ଦାନି ଗାମୂପଚାରୋ । ଗାମୂପଚାରୋପି ଚେ ଅରଞ୍ଞସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ପରୋୱ ଗାମୋତି କତ୍ୱା ନ ୟୁତ୍ତଂ ଗାମସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ତସ୍ମା ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଗାମୂପଚାରୋପି ‘‘ଗାମୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତସ୍ମା ଗାମସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଂ ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମା’’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଜାନନପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ନୋ ଲଦ୍ଧି । ଗାମୂପଚାରପରିୟନ୍ତୋ ହି ଇଧ ଗାମୋ ନାମ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଗାମସ୍ସ ଚ ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କିମତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ପଠମଗାମୂପଚାରଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେ ହି ବାହିରଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗାମୂପଚାରଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ । ଗାମପରିଚ୍ଛେଦୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି ପରିକ୍ଖେପେନେୱ ପାକଟଭୂତତ୍ତା । ଦୁତିୟଗାମୂପଚାରୋୱ ଗାମସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ପରିକ୍ଖେପଭାୱେନ ଅପାକଟତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପଠମଗାମୂପଚାରୋ ଚେ ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସୁବ୍ୟତ୍ତତରଂ ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ଚ ନ ହୋତି ।

‘‘ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଅୟଂ ଗାମୂପଚାରୋୱ ଅରଞ୍ଞଂ ଗାମୂପଚାରସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗତ୍ତା । ୟଦି ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱୁତ୍ତକମେୱ, ଅରଞ୍ଞତୋ ପରନ୍ତି ଚ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ହୋତୀତି ଚେ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମମେୱ ଇଦଂ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ପନ ଏୱଂ ୱଚନପ୍ପୟୋଜନଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଗାମସ୍ସ ୟ୍ୱାୟଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଉପଚାରୋ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ନିୟମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ନାମା’’ତି ପଦଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସ କତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ମାତିକାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ଦସ୍ସେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନମେକୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନମେକୋ, ନ କେୱଲଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସୟେୱ ଉପଚାରୋ ୱିନୟାଧିକାରେ ସପ୍ପୟୋଜନୋ ଦସ୍ସିତବ୍ବୋ, ନିପ୍ପୟୋଜନୋପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁସଙ୍ଗପ୍ପୟୋଜନମେକୋ ଅତ୍ଥୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ଇଦଂ ଭଗୱା ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ଅଭାସି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନମେକୋ, ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାଧିକାରେ ଅୟମେୱ ଗାମୂପଚାରୋତି ଦସ୍ସନମେକୋ, ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗାମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସକିଚ୍ଚକୋ ଉପଚାରୋତି ଦସ୍ସନମେକୋତି ଏୱଂ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତିୟା ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରଣେନ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାକମ୍ମୱାଚାୟ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ଏତ୍ଥାପି ପରିକ୍ଖେପେ ସତି ଗାମଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅସତି ଗାମୂପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝେ ଆରାମେ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ଅୟଂ ନୟୋ ଅତିୱିୟ ୟୁଜ୍ଜତି । ଉଭୟପରିୱଜ୍ଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ଉଭୟତ୍ଥ ଉଭୟଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ‘‘ଅନ୍ତରାରାମେସୁ ପନ ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପା ଭିକ୍ଖୂ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ତରଘରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସେଖିୟାନଂ ଅନ୍ତରାରାମେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅନ୍ତରାରାମୋ ନ ଗାମସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥପି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ରୁହତେୱା’’ତି ଏକେ । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦୁତିୟସ୍ସ ଗାମୂପଚାରସ୍ସ ଗାମସଙ୍ଖାସଭାୱତୋ ତାସଂ ଇମାୟ ଦୁତିୟାୟ ଅୱିପ୍ପୱାସକମ୍ମୱାଚାୟ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଅଜ୍ଝାରାମୋ ପନ ଗାମୋପି ସମାନୋ ତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାଦି ୱିୟ କପ୍ପିୟଭୂମୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆପତ୍ତିୟା ପରିଚ୍ଛେଦଂ, ତଥାନାପତ୍ତିୟାପି ଚ ।

ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାମସମ୍ବନ୍ଧ-ସିକ୍ଖାପଦୱିଭାୱନେ ॥

ଗାମଗାମୂପଚାରା ଦ୍ୱେ, ଦସ୍ସିତା ଇଧ ତାଦିନା ।

ସୀମା ସୀମୂପଚାରା ତୁ, ଅନେକନ୍ତାତି ନୁଦ୍ଧଟା ॥

ଉପଚାରା ଚ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରବ୍ବସା ।

ପରିକ୍ଖିତ୍ତାପରିକ୍ଖିତ୍ତ-ଭେଦା ଚେ ଚତୁରୋ ସିୟୁଂ ॥

ଅୟଞ୍ହି ଉପଚାରସଦ୍ଦୋ ୱିନୟପିଟକେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗିଲାନେନପି ଆରାମେ ଆରାମୂପଚାରେ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୦) ଏୱମାଦୀସୁ ବାହିରେ ଉପଚାରେ ଦିସ୍ସତି । ବାହିରୋ ଉପଚାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖେପତୋ, ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ୱା ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆରାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋଆରାମୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ । ଅଜ୍ଝାୱସଥୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆୱସଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋଆୱସଥୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୫୦୬) ପନ ଉପଚାରସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପଚାରେ ଦିସ୍ସତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଉପଚାରୋ ଚ ନାମ ପରିକ୍ଖେପୋ, ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ହୋତି । ଇଧ ପନ ପରିକ୍ଖେପୋ ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମୋ, ଅଜ୍ଝାୱସଥୋ’’ତି ୱା ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନ୍ତୋ ଏୱ ଆରାମୋ, ଆୱସଥୋତି ୱା । ତେସୁ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପଚାରେସୁ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାଧିକାରେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ଏତ୍ଥ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ ଅବ୍ଭନ୍ତରୂପଚାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ବାହିରୋ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞିତତାୟ ତସ୍ସ ବାହିରସ୍ସ, ତସ୍ସା ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତିୟା ଠାନଭୂତତ୍ତା ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରଉପଚାରସ୍ସାତି ଇଦମେତ୍ଥ କାରଣଦ୍ୱୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଇଧ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ ପଠମୋ ଗାମୂପଚାରୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ବାହିରୋ, ଦୁତିୟୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମେନ ଚ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତୋ ବାହିରୋ ଉପଚାରୋ, ଦୁତିୟେନ ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପତୋ ବାହିରସଙ୍ଖାତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଉପଚାରୋ ଲେସେନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋପି ଉପଚାରା ଇଧ ଭଗୱତା ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତେନ ଦେସନାଲୀଲାୟ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ନୟୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଆଚରିୟେହି ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ୟଥାନୁରୂପଂ ତତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇତରଥା –

ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧମହାନୁଭାୱଂ ।

ଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରନୟତ୍ତତଞ୍ଚ ।

ୟୋ ୱଣ୍ଣୟେ ନଂ ୱିନୟଂ ଅୱିଞ୍ଞୂ ।

ସୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ସାସନନାସହେତୁ ॥

ପାଳିଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଅସମ୍ବୁଧଞ୍ହି ।

ନାସେତି ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୟଞ୍ଚ ।

ଅନିଚ୍ଛୟଂ ନିଚ୍ଛୟତୋ ପରେହି ।

ଗାମୋତି ତେୟେୱ ପୁରକ୍ଖତୋ ସୋ ॥

ଅନୁକ୍କମେନେୱ ମହାଜନେନ ।

ପୁରକ୍ଖତୋ ପଣ୍ଡିତମାନି ଭିକ୍ଖୁ ।

ଅପଣ୍ଡିତାନଂ ୱିମତିଂ ଅକତ୍ୱା ।

ଆଚରିୟଲୀଲଂ ପୁରତୋ କରୋତି ॥

ତତ୍ଥ ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଗାମୂପଚାରୋ, ଗାମସଙ୍ଖାତୋ ଉପଚାରୋ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱତ୍ୱା ପୁନ ଗାମସଙ୍ଖାତଂ ଉପଚାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଗାମନ୍ତରଅଅପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଆଦୀସୁ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନମେୱ ଗାମୂପଚାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ଅତ୍ଥତୋଏକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦଂ ସଙ୍ଖାତସଦ୍ଦେନ ସମାନୟତି । ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଅୱହାରାନଂ ସାଧାରଣପଦଂ । ଠାନାଚାୱନୱସେନ ଚ ଖୀଲାଦୀନି ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଖେତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନାଚାୱନେ ୟଥା ସାମିକସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପାଦିଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱାୱ ଆପତ୍ତି, ତଥା ଇହାପୀତି ଗହେତବ୍ବା ।

‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସବ୍ବେସଂ ଏକାସୟତ୍ତା ‘‘ଏକେନାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଆଣତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସଂୱିଧାୱହାରୋ ନାମ ଏକୋ ଅୱହାରୋ ପରିହାୟିତବ୍ବୋ ।

ଓକାସପରିକପ୍ପେ ଠାନାଚାୱନାୟ ଗହିତମ୍ପି ଓକାସପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ରକ୍ଖତି । ଓକାସାତିକ୍କମୋୱ ପମାଣଂ ପୁବ୍ବେ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହିତତ୍ତା । ଇଦାନି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହିତେପି ହୋତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଉଦ୍ଧାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଠାନାଚାୱନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦ୍ଧତମତ୍ତେ ଅୱହାରୋ ସକଲସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା, ନ ଅତ୍ଥସାଧକୱସେନ । ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପାତନେ ନ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେପି ଅତ୍ଥସାଧକୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ପଥବ୍ୟାରାଜପଦେସରାଜାଦୟୋ ବହୂ, ତେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘ରାଜାନୋ’ତି ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ବହୁୱଚନଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ ଏକଂ ବିମ୍ବିସାରମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରାଜାନୋତି କିଞ୍ଚି ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ସାଧାରଣୱସେନ କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ବିମ୍ବିସାରମେୱାତି ।

ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗେତି ଏତ୍ଥ ଗମନକାଲେ ମଗ୍ଗସୋଧନାଧିକରଣେ ଅପାଚିତ୍ତିୟଖେତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଲତାଚ୍ଛେଦନାଦୀସୁ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ କୁମ୍ଭିମତ୍ଥକେ ଜାତଲତାଦିଚ୍ଛେଦନେ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଏକଭଣ୍ଡେ ଏୱଂ ଭାରିୟମିଦଂ, ‘ତ୍ୱମ୍ପି ଏକପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହ, ଅହମ୍ପି ଏକପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହାମୀ’ତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଉଭୟେସଂ ପୟୋଗେନ ଠାନାଚାୱନେ କତେ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସମୁଟ୍ଠାତି । ଅଞ୍ଞଥା ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ଆଣତ୍ତିକଂ ୱା ସାହତ୍ଥିକସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱିନୟଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଲିଖିତୋ ।

କାୟୱାଚାସମୁଟ୍ଠାନଂ, ୟସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସିୟା ।

ତତ୍ର ୱାଚଙ୍ଗଂ ଚିତ୍ତଂୱ, କମ୍ମଂ ନସ୍ସା ୱିଧୀୟତି ॥

କିରିୟାକିରିୟାଦିକଂ ୟଞ୍ଚେ, ୟମ୍ପି କମ୍ମତ୍ତୟଂ ଭୱେ ।

ନ ୟୁତ୍ତଂ ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, କମ୍ମମେକଂୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୧୩୧ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା) ।

ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ୟଥା ଞାତପରିଞ୍ଞା ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଜାନନମେୱ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଅୟଂ ୱେଦନା’’ତି, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପନ ଧମ୍ମସଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦି, ଏୱମିଧ ସଦ୍ଧିଂ ଚେତେତ୍ୱା ଏକତ୍ତେନାପି ପାଣାତିପାତାଭାୱା ‘‘ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବସୁଖୁମଅତ୍ତଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଲଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତୋ ୱିୟୋଜେତି । ତତ୍ଥ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ସକ୍କା ୱୋରୋପେତୁଂ, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ସକ୍କା । କଥଂ ? ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉପକ୍କମେ କତେ ଲଦ୍ଧୂପକ୍କମଂ ଜୀୱିତଦସକଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପରିହୀନୱେଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୟଥା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରେ ଜୱିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ତଦନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତୋ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଅପତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟୋଜେତି ।

‘‘ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସା’’ତି ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ‘‘ପାଣୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାୟ ଚେତନାୟ ପୟୁଜ୍ଜତୀତି ପୟୋଗୋ, କୋ ସୋ ? ସରୀରେ ସତ୍ଥାଦୀନଂ ଗମନଂ ପହରଣନ୍ତି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାୟ ଚେତନାୟ ପରସରୀରେ ସତ୍ଥପାତନଂ । ଦୂରେ ଠିତନ୍ତି ଦୂରେ ୱା ତିଟ୍ଠତୁ, ସମୀପେ ୱା । ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତେନ ପହାରୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ । ତତ୍ଥାତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପ୍ପୟୋଗେ । ୟୋ କୋଚି ମରତୂତି ଏତ୍ଥ ମହାଜନସମୂହେ ନ ସକ୍କା । ୟସ୍ସୂପରି ସରୋ ପତତି, ତସ୍ସେୱ ଜୀୱିତମରଣଂ କାତୁଂ, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଜୀୱିତମରଣଂ । ଆଣାପନନ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାୟ ଚେତନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନଂ । ତେନେୱ ‘‘ସାୱେତୁକାମୋ ନ ସାୱେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଆଣତ୍ତିନିୟାମକାତି ଆଣତ୍ତିକପ୍ପୟୋଗସାଧିକା । ଏତେସୁ ହି ଅୱିରଜ୍ଝିତେସୁ ଏୱ ଆଣତ୍ତିପୟୋଗୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା ।

ରୂପୂପହାରୋତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ମମାଲାଭେନ ଏସିତ୍ଥୀ, ମରତୂ’’ତି ସମୀପଗୋ ।

ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ସଚେ ୟାତି, ହୋତି ସୋ ଇତ୍ଥିମାରକୋ ॥

ଭିକ୍ଖତ୍ଥାୟ ସଚେ ୟାତି, ଜାନନ୍ତୋପି ନ ମାରକୋ ।

ଅନତ୍ଥିକୋ ହି ସୋ ତସ୍ସା, ମରଣେନ ଉପେକ୍ଖକୋ ॥

ୱିୟୋଗେନ ଚ ମେ ଜାୟା, ଜନନୀ ଚ ନ ଜୀୱତି ।

ଇତି ଜାନଂ ୱିୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ, ତଦତ୍ଥିକୋ ହୋତି ମାରକୋ ॥

ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିନିମିତ୍ତଞ୍ଚେ, ୟାତି ଜାନଂ ନ ମାରକୋ ।

ଅନତ୍ଥିକୋ ହି ସୋ ତସ୍ସା, ମରଣେନ ଉପେକ୍ଖକୋ ॥

ହାରକସଦ୍ଦସ୍ସ ଭେଦତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଉଭୟମ୍ପି ଏକମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ଥଞ୍ଚ ତଂ ହାରକଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଥାୱରପ୍ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି ସାହତ୍ଥିକାଦୀସୁ ପୟୋଗେସୁ । ‘‘ଇତି ଚିତ୍ତମନୋ’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାପି ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନ ତାୱ ୱୁତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଧିକାରୱସେନ ପନ ଆଗତଂ ଇତିସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଇତି ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମରଣସଞ୍ଞୀ ମରଣଚେତନୋ ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମରଣଂୟେୱ ୱକ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଛପ୍ପୟୋଗୱସେନ । ସାହତ୍ଥିକନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପ୍ପୟୋଗେସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ସତ୍ତମାୟ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାହତ୍ଥିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଣତ୍ତିକେ ପନ ସତ୍ତହିପି ଚେତନାହି ସହ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ସଦ୍ଦା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକେକକ୍ଖରଭାୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ତକେହି ଅକ୍ଖରେହି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ତଦୱସାନକ୍ଖରସମୁଟ୍ଠାପିକାୟ ସତ୍ତମଚେତନାୟ ସହଜାତୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଣତ୍ତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ଇଧେୱ ସଙ୍ଗହନ୍ତି ‘‘ଇତି ଜାନାମି, ଇତି ପସ୍ସାମୀ’’ତି ପଦେ କଥନ୍ତି ଚେ, ‘‘ଇତି ଜାନାମୀ’’ତିଆଦିମାହ। କେୱଲଂ ‘‘ପାପିଚ୍ଛତାୟା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱଚନତୋ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ସମୁଦାଚରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ । ‘‘ଅତୀତକାଲେ ସୋତାପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପରିୟାୟେନ ୱଦତି, ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’’ତିଆଦୀସୁ (ପରି॰ ୧୬୫) ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦେପି ‘‘ଇତି ଜାନାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫, ୧୯୭) ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମାତୁଘାତକପିତୁଘାତକଅରହନ୍ତଘାତକା ତତିୟପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଲମ୍ବୀଆଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ପଠମପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା ଏୱାତି କତ୍ୱା କୁତୋ ଚତୁୱୀସତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ । ମାତୁଘାତକାଦୟୋ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଇଧାନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ଲମ୍ବୀଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କିଞ୍ଚାପି ପଠମପାରାଜିକେନ ସଙ୍ଗହିତା, ୟସ୍ମା ପନ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ନ ଲଭତି ଭିକ୍ଖୂହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପୋସଥାଦିଭେଦଂ ସଂୱାସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉପୋସଥପ୍ପୱାରଣାପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଘକମ୍ମପ୍ପଭେଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ‘‘ସଂୱାସୋ ନାମ ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତା’’ତି (ପାରା॰ ୫୫, ୯୨, ୧୭୨, ୧୯୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତିୱିଧେନାପି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗହଟ୍ଠେନ ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୫୪) ପାତିମୋକ୍ଖପ୍ପୱାରଣାସୁ ଏୱ ଆଗତଂ, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ସେସଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନତ୍ଥି ପଟିକ୍ଖେପୋ । ଆଚରିୟାପି ‘‘ସେସଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନଂ ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ମା ତେନ ସହସେୟ୍ୟା, ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ୟଥା ପୁରେ ତଥା ପଚ୍ଛାତି ‘ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତା’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଂୱାସସ୍ସ ଅଭବ୍ବତାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣଂ ପକିଣ୍ଣକଂ – ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି କୋଚି ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ନ ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ନ ପାରାଜିକୋ ସଂୱାସୋ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱା ପଟିସେୱନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ନ ପାରାଜିକୋ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ । ସୋ ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ନ ପାରାଜିକୋ ନାମ । ନ ହି ଅଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଅନାପତ୍ତିକତ୍ତା ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଆଗତୋ କିଂ ଅସଂୱାସୋ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ହୋତି । ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ତେନ ସରୀରବନ୍ଧନେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି, ସୋ ଏୱ ଅଭବ୍ବୋ । ନାୟଂ ଅପାରାଜିକତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୬) ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟଥା ଅଭିକ୍ଖୁନା କମ୍ମୱାଚାୟ ସାୱିତାୟପି କମ୍ମଂ ରୁହତି କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱିସେସୋ – ଉପସମ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ ଏୱଂ ଚେ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ସଙ୍ଘୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଏୱ ଚେ, କମ୍ମଂ ରୁହତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ନୋ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ ।

ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ତିତ୍ଥିୟୋ ୱା ପଣ୍ଡକୋ ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚା ନ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ ସଙ୍ଘୋ ଉପସମ୍ପାଦେତି, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୭) ହି ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନେନ, ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନସଞ୍ଞିତେନ ୱା ଏକେନ ୱୁତ୍ତାୟ ସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଗହଟ୍ଠତିତ୍ଥିୟପଣ୍ଡକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ । ଅୟମେୱ ସବ୍ବକମ୍ମେସୁ ୟୁତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତଥା ଅତ୍ଥି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କୋଚି ନାସେତବ୍ବୋ, ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଅୟଂ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୪-୧୧୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନ ଏୱ ସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତାଦିସଂ ଜନେତି, ତସ୍ସ ଓମସନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ଅଭିକ୍ଖୁନିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ନ ନାସେତବ୍ବୋ, ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି ପାଳିୟା ଅଭାୱତୋ, ତେନେୱ ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଆଦିଂ ନ ଜନେତି, କେୱଲଂ ଅସଂୱାସୋତି କତ୍ୱା ଗଣପୂରକୋ ନ ହୋତି । ଏକକମ୍ମଏକୁଦ୍ଦେସୋ ହି ସଂୱାସୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସମସିକ୍ଖତାପି ସଂୱାସୋତି କତ୍ୱା ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥୀତି । ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ପନ ଜନେତୀତି କାରଣଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତୀତି । ୟଥା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଏକକମ୍ମାଦିନୋ ସଂୱାସସ୍ସ ଅଭାୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅସଂୱାସା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ପନ ନ ଜନେତି । ତଥା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋପି ଏକେଚ୍ଚୋ ‘‘ୟୋ ନାସେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ନିଦସ୍ସନେନ ସକାରଣଚ୍ଛାୟା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତା ହୋତୀତି ନ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅପିଚ ‘‘ଉଭୋ ନାସେତବ୍ବା, ଦୂସକୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ୱଚନତୋ, ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୪) ୱଚନତୋ ଚ ୟୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ଅନୁୱିଜ୍ଜିୟମାନୋ ପରାଜିତୋ, ସୋପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ, ନ ଓମସୱାଦପାଚିତ୍ତିୟଂ ଜନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ଚେୱ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଚ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ତତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକା ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ହି ୟାୱ ନ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିଚ୍ଚଜତି, କାସାୱେସୁ ସଉସ୍ସାହାୱ ସମାନା ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୀପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନାୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନ’’ନ୍ତି । କଦା ପନ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତୀତି ? ୟଦା ସା ୱିବ୍ଭନ୍ତାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ୟଦେୱ ସା ୱିବ୍ଭନ୍ତା, ତଦେୱ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) । କିତ୍ତାୱତା ପନ ୱିବ୍ଭନ୍ତା ହୋତୀତି ? ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମା କାସାୱେସୁ ଅନାଲୟା କାସାୱଂ ୱା ଅପନେତି, ନଗ୍ଗା ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତିଣପଣ୍ଣାଦିନା ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କାସାୱଂୟେୱ ୱା ଗିହିନିୱାସନାକାରେନ ନିୱାସେତି, ଓଦାତଂ ୱା ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତି, ଲିଙ୍ଗେନେୱ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ତିତ୍ଥିୟେସୁ ପୱିସିତ୍ୱା କେସଲୁଞ୍ଚନାଦିୱତଂ ସମାଦିୟତି, ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗଂ ୱା ସମାଦିୟତି, ତଦା ୱିବ୍ଭନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟା ସଲିଙ୍ଗେ ଠିତାୱ ତିତ୍ଥିୟୱତଂ ସମାଦିୟତି, ସା ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ନ ଲଭତି । ସେସା ପବ୍ବଜ୍ଜମେୱ ଲଭତି, ନ ଉପସମ୍ପଦଂ । ପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ସକାୱାସା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା, ସା ଆଗତା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) ୱଚନତୋ ୟା ପଠମଂ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା, ସା ଆଗତା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ସଙ୍ଗୀତିଆଚରିୟେହି ପନ ‘‘ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ପୁନ ସା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଏୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ନାନୁଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱତା । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ । ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୀପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ । ଇମଂ ନୟଂ ଚତୂସୁପି ୟୋଜେତ୍ୱା ୟଥାରହଂ କଥେତବ୍ବଂ ।

ପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡଂ

୧. ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଞ୍ଞତ୍ରସୁପିନନ୍ତାତି ସ୍ୱାୟଂ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା, ସୁପିନେ ଉପଟ୍ଠିତଂ ନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଦୁବ୍ବଲଂ । ପୱତ୍ତେ ପନ ଅଞ୍ଞେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତା ୱିପାକଂ ଦେତି । କିଞ୍ଚାପି ୱିପାକଂ ଦେତି, ଅଥ ଖୋ ଅୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅବ୍ବୋହାରିକାୱ ସୁପିନନ୍ତଚେତନାତି ଲିଖିତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ସୁପିନେ ଉପଟ୍ଠିତଂ ନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଦୁବ୍ବଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନେକନ୍ତଂ, ନ ଚ ଆରମ୍ମଣଦୁବ୍ବଲତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଦୁବ୍ବଲା ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣାୟ, ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ୱା ଅଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ତସ୍ମା ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ଦୁବ୍ବଲହଦୟୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ନୋ ତକ୍କୋତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୨୩୬-୨୩୭) ଆଚରିୟୋ । ଅୱତ୍ଥୁକତାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ଅୱତ୍ଥୁକାୟ ଭାୱନାପଭୱାୟ ଅତିରେକବଲୱସମ୍ଭୱତୋ । ଭାୱନାବଲସମପ୍ପିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅରୂପମ୍ପି ସମାନଂ ଅତିଭାରମ୍ପି କରଜକାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ପି ପାପେତ୍ୱା ଠପେତି, ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ଅନପ୍ପିତମ୍ପି କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ କରଜକାୟଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନସମତ୍ଥଂ କରୋତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ତଂ ଅନୁମାନକରଣଂ ? ୟେନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱୋତି ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ଚିତ୍ତାନୁଭାୱେନ ଠପନଲଙ୍ଘନାଦିକିରିୟାୱିସେସନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ପକତିଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ୱିୟ ଅସଂସଟ୍ଠତ୍ତା, ନିକ୍ଖମନତ୍ତା ଚ ୱତ୍ଥିସୀସଂ, କଟି, କାୟୋତି ତିଧା ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନଂ ପକପ୍ପେନ୍ତି ଆଚରିୟା । ସପ୍ପୱିସଂ ୱିୟ ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଚ ୱିସେ ଠାନନିୟମୋ, କୋଧୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ହୋତି । ଏୱମସ୍ସ ନ ଠାନନିୟମୋ, ରାଗୱସେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

‘‘ଦକସୋତଂ ଅନୋତିଣ୍ଣେପୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଠାନତୋ ପନ ଚୁତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମଂ କତ୍ୱା ସୁକ୍କଂ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ଦକସୋତୋରୋହଣଂ ନିୱାରେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଥାପି ଅଧିୱାସାଧିପ୍ପାୟେନ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଦକସୋତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଠାନା ଚୁତଞ୍ହି ଅୱସ୍ସଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ଉଭୟଂ ସମେତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା କାରକୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଧିପ୍ପାୟାପେକ୍ଖାୟ ଭାୱତୋ କାରକୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ତସ୍ସ ସାପେକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କଥଂ ? କଣ୍ଡୁୱନାଦିଅଧିପ୍ପାୟଚେତନାୱସେନ ଚେତେନ୍ତସ୍ସ କଣ୍ଡୁୱନାଦିଉପକ୍କମେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ମେଥୁନରାଗୱସେନ ଊରୁଆଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂସୁ, ୱଣାଦୀସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିୟା ସତିପି ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ନ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୩) ୱଚନତୋ । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ କାରକୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କାରକେ ‘‘ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୨) ୱୁତ୍ତୱଚନୱିରୋଧୋ । ତଥା ‘‘ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଭୁମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ସୋ ଏୱ ୱିରୋଧୋ ହେତ୍ୱତ୍ଥନିୟମସିଦ୍ଧିତୋ । ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱଚନକ୍କମଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନାଭାୱତୋ ହେତ୍ୱତ୍ଥନିୟମୋ ନ କତୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଅକତେ ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି, ଉପକ୍କମେ ଅସତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଅଙ୍ଗଜାତେ କମ୍ମନିୟପ୍ପତ୍ତେ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ ନୀଲଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଏକା ଆପତ୍ତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ଏୱ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ପୀତକାଦୀନଂ ମୋଚନୱସେନ ନୱାତି ଦସ । ଏୱଂ ‘‘ସୁଖତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ୱସେନାତି ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପୱସେନ ସତଂ । ଏୱମେୱଂ ୱଚ୍ଚପ୍ପସ୍ସାୱୱାତଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠୂପତ୍ଥମ୍ଭେସୁ ଚ ସତଂ ସତଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଚସତଂ । ୟଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ପଞ୍ଚସତଂ, ଏୱଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା ଆକାସେ ୱା କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତୋତି ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ।

ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଓତିଣ୍ଣୋ’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟତା ଦସ୍ସିତା । ତେନେୱ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗସମଙ୍ଗିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିପରିଣତେନ…ପେ॰… ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଇମିନାସ୍ସ ୱାୟାମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ହି ପଦଂ ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତି, ସୋ ଚ ସଂୟୋଗୋ ସମାଗମୋ । କେନ ଚିତ୍ତେନ ? ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ, ନ ପତ୍ତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାଧିପ୍ପାୟାଦିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ୱାୟମତୋ ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୱାୟମିତ୍ୱା ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ ହି ସମାପଜ୍ଜତି ନାମ । ଏୱମସ୍ସ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଅଥ ୱା ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ୟକ୍ଖାଦିନା ସତ୍ତୋ ୱିୟ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ କରଣୱଚନଂ, ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତଂ ଚିତ୍ତଂ କୂପାଦିଂ ୱିୟ ସତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ରାଗତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଉପଗତୋପି ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ତତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣାଧିପ୍ପାୟତୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ହେତୁଭୂତେନ ତମେୱ ରାଗଂ ଓତିଣ୍ଣୋ । ମାତୁଗାମେନ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ୱା ଆଗତେନ, ଅତ୍ତନା ଉପଗତେନ ୱା । ଏତେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସାରତ୍ତତା ୱା ହୋତୁ, ୱିରତ୍ତତା ୱା, ସା ଇଧ ଅପ୍ପମାଣଂ ।

ହତ୍ଥଗ୍ଗାହଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥେନ ସବ୍ବୋପି ଉପାଦିନ୍ନକୋ କାୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ନ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦି । ୱେଣିଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନକୋ ଅଭିନ୍ନସନ୍ତାନୋ କେସଲୋମନଖଗ୍ଗଦନ୍ତଗ୍ଗାଦିକୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଲୋମେନ ଲୋମଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି । ତେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା…ପେ॰… ପରାମସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନମ୍ପି ସେସଲୋମାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଫସ୍ସଂ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ତଦତ୍ଥଜାନନତୋ । ଫୁଟ୍ଠଭାୱଂ ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋପି ଫସ୍ସଂ ପଟିଜାନାତି ନାମ, ନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ । ଅନେକନ୍ତିକଞ୍ହେତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ମା ଏୱ ଇଧ ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱେୱ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି ‘‘ନ ଚ ମେ ଲୋମଘଟ୍ଟନେନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ‘ନ ଫସ୍ସଂ ପଟିଜାନାମୀ’ତି ଅନାପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ସିୟା’’ତି । ‘‘ୱେଣୀ ନାମ କହାପଣମାଲାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘ୱେଣିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି କହାପଣମାଲାଦିଂ ଏୱ ଗଣ୍ହାତି, ନ ଲୋମଂ, ନତ୍ଥି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଆୟାଚନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୟ ସିଖାପତ୍ତଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ମେଥୁନୁପସଂହିତେୟେୱ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀ’’ତି ୱଚନଂ ପନ ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘାଦିସେସୱତ୍ଥୁନା ମିସ୍ସୱଚନଂ, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଇତରଂ ପାକଟଂ । ୟଦି ତମ୍ପି ଜନେତି, କଥଂ ‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଜନେନ୍ତୀ’’ତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସାପି ନିମିତ୍ତାଧିୱଚନତ୍ତା । ‘‘ମେଥୁନୁପସଂହିତାହି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୨୪୮) ମାତିକାୟଂ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ମେଥୁନୁପସଂହିତାହି ଓଭାସନେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେହି ଓଭାସନେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ସିଖରଣୀ’’ତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ପଟିଘଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କସ୍ମା ‘‘ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱିୱେଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ରାଗୱସେନ ଅୟଂ ଆପତ୍ତି, ନ ପଟିଘୱସେନ । ତସ୍ମା ରାଗୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ଅକ୍କୋସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱିୱେଦନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତ୍ତକାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଜାନନସମତ୍ଥାୟ । ପରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଭଣନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନେପି ଦୁକ୍କଟଂ, ‘‘ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟ, ୟା ମାଦିସଂ ସୀଲୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏକେ । ପଞ୍ଚସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ଭାୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱାତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟେ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ ୟକ୍ଖିପେତୀସୁପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲତ୍ତକଆମୱଚନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ନାଗତ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୨୯୫) ଲିଖିତଂ । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପନ ପଣ୍ଡକଗତିକୋୱ ।

ଅତ୍ତକାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଲଂୱଚନୀୟାତି ନ ୱଚନୀୟା, ନିୱାରଣେ ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ଅଲଂୱଚନୀୟା ନାଲଂୱଚନୀୟା। ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀମଂସନପୟୋଗା ଏତେ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତୀତି ଲିଖିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ ନ ପେତୀ ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା । ପୁରିସୋ ନାମ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋ, ନ ୟକ୍ଖୋ ନ ପେତୋ ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ’’ତି ପାଳି ନତ୍ଥି, ତଥାପି କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀସୁ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ଇତ୍ଥିୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ କତତ୍ତା ଇଧାପି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଏୱାତି ପଞ୍ଞାୟତି । ମେଥୁନପୁବ୍ବଭାଗସାମଞ୍ଞତୋ ଇତ୍ଥିୱୱତ୍ଥାନେନ ପୁରିସୱୱତ୍ଥାନଂ କତମେୱ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୟେସୁ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକତା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) । କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀସୁ ଚ ପଣ୍ଡକୟକ୍ଖିପେତିୟୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁକାୱ ୱୁତ୍ତା, ତଥା ଇଧାପି, ପଣ୍ଡକସଭାୱତ୍ତା ମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁକୋୱ ହୋତି । ସେସା ମନୁସ୍ସପୁରିସଅମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସାଦୟୋ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକାୱ ମିଚ୍ଛାଚାରଦସ୍ସନସଭାୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିଂ ଭନ୍ତେତି ଏତ୍ତକେପି ୱୁତ୍ତେ । ପୁଚ୍ଛିତୋ ୟଦତ୍ଥାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତଂ କଥେତୁଂ ଲଭତି ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ଞତ୍ତା ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେତି ଲିଖିତଂ । ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତୋ ‘‘ଉପକରଣଂ, ମୂଲଂ ୱା ଦସ୍ସତୀ’’ତି ୟାଚତି, ୱଟ୍ଟତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ୱଟ୍ଟତି ସେନାସନେ ଓଭାସପରିକଥାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧତ୍ତାତି ଏକେ । ତିହତ୍ଥା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥେନ ତିହତ୍ଥା । ‘‘ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ମଞ୍ଚୋତି ପକତିୱିଦତ୍ଥିୟା ନୱୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣମଞ୍ଚୋ, ସୋ ତତ୍ଥ ଇତୋ ଚ ନ ସଞ୍ଚରତି, ତସ୍ମା ଚତୁହତ୍ଥୱିତ୍ଥାରା ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ଲିଖିତଂ । ଅକୁଟିୟା ପନ ୱତ୍ଥୁଦେସନାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିଭାୱୋ…ପେ॰… ‘ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ’ତି ୟୁତ୍ତମିଦଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ମତ୍ତିକାମୟଭିତ୍ତିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉପରି ଉଲ୍ଲିତ୍ତଂ ୱା ଅୱଲିତ୍ତଂ ୱା ଉଭୟଂ ୱା ଭିତ୍ତିୟା ଘଟିତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱ ୱିନାପି ଭିତ୍ତିଲେପେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଥମ୍ଭତୁଲାପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟାଦି ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଉପୋସଥାଗାରମ୍ପି ଭୱିସ୍ସତି, ଅହମ୍ପି ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ସାମଣେରେହି ୱା ଏକତୋ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । କସ୍ମା ? ‘‘ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଲିଖିତଂ ।

ଇଦଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଂ ୱିୟ ନିଦାନାପେକ୍ଖଂ । ନ ହି ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅସନ୍ତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ମୁସାୱାଦଲକ୍ଖଣଂ ପାପେତ୍ୱା ଭାସିଂସୁ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ହି ତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱଣ୍ଣଂ ଭାସିଂସୁ । ନ ଚ ତାୱତା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ତତ୍ତକେନ ପନ ଲେସେନ ଭଗୱା ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିଦାନଂ କତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସି, ତଥା ଇଧାପି । ନ ହି ନିଦାନେ ‘‘ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକାୟୋ ସାରମ୍ଭାୟୋ ଅପରିକ୍କମନାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକାୟୋ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପମାଣମତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ନିଦାନାପେକ୍ଖୋ । ତତ୍ଥ ସାରମ୍ଭେ ଅପରିକ୍କମନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସପ୍ପସଙ୍ଗଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗୋ ତଂନିୟମକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଭଙ୍ଗେ ନ ନିୱାରେତି । ତଥା ମହଲ୍ଲକେ ।

ଏତ୍ଥାହ – କିମତ୍ଥଂ ମାତିକାୟଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ଏୱମେତଂ । କିଂ ନୁ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନେତବ୍ବା ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୱତ୍ଥୁ ଦେସେତବ୍ବଂ, କୀଦିସଂ ? ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନନ୍ତି । ଇତରଞ୍ହି ‘‘ସାରମ୍ଭେ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପରିକ୍କମନେ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁପ୍ପସଙ୍ଗୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଅତ୍ଥି ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ସାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ଅନାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନନ୍ତି ବହୁୱିଧଂ, ତସ୍ମା ବହୁୱିଧତ୍ତା ୱତ୍ଥୁ ଦେସେତବ୍ବଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ନେତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିମତ୍ଥିକା ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦେସନାତି ଚେ ? ଗରୁକାପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନହେତୁପରିୱଜ୍ଜନୁପାୟତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁଅଦେସନା ହି ଗରୁକାପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନହେତୁଭୂତା । ଗରୁକାପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନଂ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିଗିହିପୀଳାଜନନଂ, ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖପରଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତୋ ଚ ସାରମ୍ଭଭାୱୋତି ଏତେ ୱତ୍ଥୁଦେସନାପଦେସେନ ଉପାୟେନ ପରିୱଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଭିକ୍ଖୂ ଅକପ୍ପିୟକୁଟିକରଣତ୍ଥଂ ଗିହୀନଂ ୱା ପୀଳାନିମିତ୍ତଂ, ସାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁକୁଟିକରଣତ୍ଥଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସେନ୍ତୀତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ହି ୱତ୍ଥୂନଂ, ମାତିକାୟ ପକାସନା ।

ଗରୁକାପତ୍ତିହେତୂନଂ, ତେସଂ ଏୱଂ ପକାସିତା ॥

‘‘ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଦେସନୁପାୟେନ, ଗରୁକାପତ୍ତିହେତୁୟୋ ।

ୱଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି ୟଂ ତସ୍ମା, ସାରମ୍ଭାଦି ଜହାପିତ’’ନ୍ତି ॥

କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିରିୟାମତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଅକିରିୟମେୱେତଂ । ତଂ ଦେସନାଅକରଣୱସେନ । ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଅନଭିନେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଆୟସ୍ମା ଛନ୍ନୋ ଚେତିୟରୁକ୍ଖଂ ଛେଦାପେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୬୫) ଆଗତତ୍ତା ଇଦମ୍ପି ନିଦାନାପେକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘କସ୍ମା ମମ ୱନ୍ଦନାଦୀନି…ପେ॰… ‘ଘଟିତେୟେୱ ସୀସଂ ଏତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନକଂ ୱନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପରିୱାରାୱସାନେ ଉପାଲିପଞ୍ଚକେ ‘‘କତି ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଅୱନ୍ଦିୟା’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୪୬୭) ୱୁତ୍ତପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପୁରେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱନ୍ଦିୟୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୬୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା ଏୱ ଇମିସ୍ସଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟୁପଗମନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟୋ ପନ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବୋ – ଅୱନ୍ଦନ୍ତୋ ସାମୀଚିପ୍ପଟିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତାୟ ଚୋଦନାୟ ଚୋଦେତି ନାମାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଚୋଦନା ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘‘କସ୍ମା ମମ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ନ କରୋସୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

କତୂପସମ୍ପଦନ୍ତି ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତି, ତଂ, ପଣ୍ଡକାଦୟୋ । ଠପନକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଂ, ପୁଗ୍ଗଲିକଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ ପୱାରଣାଠପନଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ତେୱାଚିକଂ ପୱାରେ’’ତି ସୁ-କାରତୋ ୟାୱ ରେ-କାରୋ । ପୁଗ୍ଗଲିକଠପନେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୱାରେମି…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟୀ’’ତି ସଂ-କାରତୋ ୟାୱ ଅୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଟି-କାରୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକପଦେପି ଠପେନ୍ତେନ ଠପିତା ହୋତି । ଉପୋସଥେ ପନ ଇମିନାନୁସାରେନ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘କରେୟ୍ୟା’’ତି ରେ-କାରେ ଅନତିକ୍କମନ୍ତେ ।

ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଞ୍ଞଭାଗୋୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସେଦଂ ସୋୱଣ୍ଣମିତ୍ୟତ୍ର ସୁୱଣ୍ଣୱା ଅନେନ ସୁୱଣ୍ଣୋ ଇତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ତଂ ପଟିମାୟ ସରୀରଂ, ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀରନ୍ତି ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ଛଗଲକସ୍ସ ‘‘ଦବ୍ବୋ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ନାମଂ ‘‘ଦେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ? ଥେରଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୁଂ ଥେରସ୍ସାପି ଅପଦିସିତବ୍ବତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଥେରଂୟେୱ । ଲିସ୍ସତି ସିଲିସ୍ସତି ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱନ ଅତ୍ଥତୋ । ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲିସସେଲଛକୋଲଅଲ୍ଲୀଭାୱେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲେସୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ଦେସଲେସା ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘କିଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଦସ ଲେସା ଜାତିଲେସୋ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୯୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ଆୱିଭୂତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନିୟମତ୍ତା । ନ ହି ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ‘‘ଛଗଲକମେୱେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ଗୋମହିଂସାଦିକମ୍ପି ହୋତି, ନ ଚ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକା ୱିୟ ସବ୍ବେପି ନାମଲେସମତ୍ତମେୱ ଉପାଦିୟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଜାତିଲେସାଦିଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିୟମତ୍ତା ନ ୱିଭତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ତଥାୱୁତ୍ତେ ଛଗଲକସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ୟେନ ସୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଲେସୋ ଚ ନାମ ଲେସୋୱ, ନ ଜାତିଆଦି, ୟେନ ସୋୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାଗାହପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ଚ…ପେ॰… ସଞ୍ଞିନୋପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖଂ ୟୋ, ନେୱ ସିକ୍ଖତି ୟୁତ୍ତିତୋ ।

ଗଚ୍ଛେ ୱିନୟୱିଞ୍ଞୂହି, ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତଂୱ ସୋ ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୪୦୮) ।

ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତିଣ୍ଣଂ ଉଦ୍ଧଂ କମ୍ମାରହା…ପେ॰… କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ୱା ‘‘ଇମଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଚା’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଲିଖିତଂ ।

ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁକ୍ଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁବ୍ବଚୋ । ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନ ସହତି ।

ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା

‘‘ନାମମତ୍ତୱସେନା’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ନାମଗୋତ୍ତୱସେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅୟଂ କିରିୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଜାନିତ୍ୱା ସଚେ ଛାଦେତି, ଛନ୍ନାୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଭାଗମତ୍ତମେୱାତି ଅୱେରିସଭାଗମତ୍ତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂତି ୱୀତିକ୍କମନଂ ଅସୁଚିମୁଚ୍ଚନଂ । ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ, ସଜାତିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଗଂ ବୁଦ୍ଧିଂ, ୱଚନଞ୍ଚ ତାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁ ଚ ସଜାତିମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ସଜାତି ନାମେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେହି ୱିସିଟ୍ଠାୱିସିଟ୍ଠଭୂତା କିରିୟା, ନ କାୟସଂସଗ୍ଗାଦି । ନାମଞ୍ଚେୱ ଆପତ୍ତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି ୱୀତିକ୍କମେନାପନ୍ନାପତ୍ତିୟା ନାମଂ ।

ପୁନଆଗତାଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଧାରେନ୍ତୁ’’ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଅତିରେକାନଂ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତଭେଦଞ୍ଚ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ନୱକତରଂ ପାରିୱାସିକଂ ଅୱସେସାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହାଦୀନମ୍ପି ଅଭିୱାଦନାଦିସାଦିୟନେ, ପଟିପାଟିୟା ନିସୀଦନେ, ଓୱଦନେ, କମ୍ମିକାନଂ ଗରହଣେ ଚାତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତଭେଦୋ ହୋତି । ଦସ୍ସନସୱନୱିସୟେସୁ ଅନାରୋଚନେ ଚ ଭିକ୍ଖୂହି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ୱସନେ ଚ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗମନେ ଚାତିଆଦୀସୁ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି । ନାନାସଂୱାସକେହି ୱିନୟକମ୍ମାଭାୱତୋ ତେସଂ ଅନାରୋଚନେ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ନ ହୋତି । ‘‘ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଅନ୍ତୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତେନେୱ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେନ ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପୁବ୍ବେ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଆରୋଚିତଂ, ତସ୍ସାପି ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଛା ନିକ୍ଖିପନକାଲେ ଆରୋଚେତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ପୁନ ସମାଦାନକାଲେପି ସୋ ଚେ ତତୋ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଦିୱସଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱା ଆରୋଚେତ୍ୱାପି ୟଦି ଏୱଂ ଅତୀତଦିୱସଂ ହୋତି, ‘‘ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ‘‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି, ୱିହାରସୀମାପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ଅନାରୋଚିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱତ୍ତଭେଦରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଏୱ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱା ଆଗନ୍ତୁକଂ ୱା’’ତି ।

ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସେ ପନ ସଚେ ‘‘ମାସମତ୍ତଂ ଅସୁଦ୍ଧୋମ୍ହୀ’’ତି ଅଗ୍ଗହେସି, ପରିୱସନ୍ତୋ ପୁନ ଊନଂ ୱା ଅଧିକଂ ୱା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ତତ୍ତକମ୍ପି ପରିୱସିତବ୍ବମେୱ, ପରିୱାସଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଅୟଞ୍ହି ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ଆରୋହତି, ହେଟ୍ଠାପି ଓରୋହତି । ଇଦମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ।

ସମୋଦହିତ୍ୱାତି ମୂଲାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା, ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଚେ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନଂ ଅକତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଗହିତପରିୱାସେନେୱ ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ପୁନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱାପି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ୟୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ୟୋ ଚ ଉଭୟତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ସବ୍ବେସଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦିୱସୱସେନ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋ । ‘‘ପୁରିମସ୍ମିଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱା’’ତି ଚ ‘‘ପଚ୍ଛିମସ୍ମିଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୬୬ ଆଦୟୋ) ଚ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ଆପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେ ସୁଦ୍ଧିକଦିଟ୍ଠିନୋ ହୋନ୍ତି । ଏକୋ ଛାଦେତି, ଏକୋ ନ ଛାଦେତି । ୟୋ ଛାଦେତି, ସୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସାପେତବ୍ବୋ । ‘‘ଉଭୋପି ୟଥାଧମ୍ମଂ କାରାପେତବ୍ବା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୮୧) ୱଚନତୋ ୟଂ କଞ୍ଚି ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତେସୁ ଗତେସୁ ୱା ଅଗତେସୁ ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଊନେ ଗଣେ ଚରଣଂ, ଅନୁଟ୍ଠହନଂ ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଗଣେନ ୱିପ୍ପୱାସଂ, ସଚେ ରତ୍ତିୟା ଏକକ୍ଖଣେନ ସଙ୍ଘୋ ୱସତି, ସଚେ ସୋ ପୁରେ ଅରୁଣମେୱ କେନଚି କରଣୀୟେନ ଗତୋତି ଏତ୍ଥପି ମାନତ୍ତେପି ଏୱଂ ଜାତେ । ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ଗଣସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ୱସି, ତେନସ୍ସ ଊନେ ଗଣେ ଚରଣଦୋସୋ ୱା ୱିପ୍ପୱାସୋ ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେନ ଆରୋଚିତେ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ଗତେପି ୱିପ୍ପୱାସୋ ନତ୍ଥି । ପାରିୱାସିକସ୍ସ, ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ଚ ପକତତ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ୱସନଂ ଉଦକପାତେନ ୱାରିତଂ, ତସ୍ମା ନାନୂପଚାରେପି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ଇଦାନି ପାଠୱିଚାରଣା ୱେଦିତବ୍ବା – ‘‘ନୱ ପଠମାପତ୍ତିକା ଚତ୍ତାରୋ ୟାୱତତିୟକା’’ତି ଇଦଂ ସଭାୱନିୟମୱଚନଂ । ତେନ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅନିୟମନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏକଚ୍ଚାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ହି କମ୍ମତୋପି ହୋତି ଅକମ୍ମତୋପି, ନ ଏୱଂ ଆପଜ୍ଜନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱାତି ତେସଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନକ୍କମଭେଦାଭାୱଦୀପକୱଚନଂ । ୟାୱତୀହଂ, ତାୱତୀହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅହପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅରୁଣୱସେନ । ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଜାନନପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱସତା ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନ ପରିୱତ୍ତିତଲିଙ୍ଗେନାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସେନାତି ଆଦିମ୍ହି ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସେନେୱ ପରିୱାସତୋ ଉତ୍ତରି ଇତିୱାରେନ ଆଦିତୋ ଭିକ୍ଖୁନାୱ ଛାରତ୍ତଂ, ପରିୱତ୍ତିତଲିଙ୍ଗେନ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁମାନତ୍ତାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ପରିୱାସେ ୱିୟ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋ । ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋୱ ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋ, ନ ଇତରୋ, ନ ପରିୱାସେ ୱିୟ ମାନତ୍ତାରହେ, ପକ୍ଖମାନତ୍ତଞ୍ଚ ଚରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତାତିକ୍କମେ ସତି ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ପୁନ ଭିକ୍ଖୁମାନତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋୱ ଭିକ୍ଖୁ ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟତ୍ଥ ସିୟାତି ୟସ୍ସଂ ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟମ୍ପି ୱୀସତିଗଣୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅତ୍ଥି । ଏକେନପି ଚେ ଊନୋ ୱୀସତିଗଣୋତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଊନୋ ଚେ । ନ ହି ୱୀସତିଗଣୋ, ସଙ୍ଘୋ ଚେ ଊନୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଏକେନପି ଚେ ଊନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଚତୁୱଗ୍ଗପଞ୍ଚୱଗ୍ଗଦସୱଗ୍ଗପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣପ୍ପୟୋଜନତୋ । ତସ୍ମା ୱୀସତିୱଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକେନପି ଊନୋ, ନଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ୱିନୟେ ଅପ୍ପକତଞ୍ଞୁନୋ ‘‘ୟଥା ଅତିରେକଚତୁୱଗ୍ଗୋପି ସଙ୍ଘୋ ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟେ କମ୍ମେ ‘ଚତୁୱଗ୍ଗୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗଦସୱଗ୍ଗକରଣୀୟେ କମ୍ମେ ଅତିରେକପଞ୍ଚୱଗ୍ଗଦସୱଗ୍ଗୋପି ‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗଦସୱଗ୍ଗୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଊନୋପି ଚତୁୱଗ୍ଗପଞ୍ଚୱଗ୍ଗଦସୱଗ୍ଗୱୀସତିୱଗ୍ଗୋୱା’’ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ମଞ୍ଞନାନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଏକେନପି ଚେ ଊନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱୀସତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚେ, ଠପେତ୍ୱା ଏକେନପି ଚେ ଊନୋ ଅପ୍ପକତତ୍ତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକେନପି ଚେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚୀତି ୱଚନଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱାସଂ ଦେତି, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସତି, ମାନତ୍ତଂ ଦେତି, ଅବ୍ଭେତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଆୱିଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ତେସୁ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସାମୀଚି ନିୟତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ନ ରାଜସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ୱିୟ ଅନିୟତା । ତତ୍ଥ ହି କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ତଂ ସାମୀଚିମକରୋନ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମାନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନିୟତେ ଆଦିତୋୱ ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଂ ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବାଭାୱତୋତି ଚେ ? ନ, ଗରୁକଲହୁକଭେଦଭିନ୍ନାପତ୍ତିରୋପନାରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଦୀପନପ୍ପୟୋଜନତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟୋ ମୟା…ପେ॰… ସୋ ଚ ତଂ ପଟିଜାନାତି, ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ’’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୪୬) ଆପତ୍ତିୟା ଗରୁକାୟ, ଲହୁକାୟ ଚ ଆରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ, ‘‘ନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ଅନାରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ । ଲକ୍ଖଣଦୀପନତୋ ଆଦିମ୍ହି, ଅନ୍ତେ ୱା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ନ ତାୱ ଆଦିମ୍ହି ସମ୍ଭୱତି, ୟେସମିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା । ନ ଅନ୍ତେ ଗରୁକମିସ୍ସକତ୍ତା । ତସ୍ମା ଗରୁକଲହୁକାନଂ ମଜ୍ଝେ ଏୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତଂ ଅରହତି ଉଭୟମିସ୍ସକତ୍ତା । ୟା ତତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟସଙ୍ଖାତା ଲହୁକାପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ସାପି ଗରୁକାତି କଥିତା । ତେନେୱାହ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ରହସ୍ସାଦେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ଗରୁକାନଂ ଏୱ ଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତିପି ଏକେ । ଏୱଂ ସତି ପଠମାନିୟତମେୱାଲଂ ତାୱତା ଲକ୍ଖଣଦୀପନସିଦ୍ଧିତୋ, କିଂ ଦୁତିୟେନାତି ଚେ ? ନ, ଓକାସନିୟମପଚ୍ଚୟମିଚ୍ଛାଗାହନିୱାରଣପ୍ପୟୋଜନତୋ । ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ’’ତି ଓକାସନିୟମତୋ ହି ତବ୍ବିପରୀତେ ଓକାସେ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ୱିକପ୍ପିତନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ହୋତି । ତଂନିୱାରଣତୋ ଦୁତିୟାନିୟତମ୍ପି ସାତ୍ଥକମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କସ୍ମା ? ଓକାସଭେଦତୋ, ରହୋଭେଦଦୀପନତୋ, ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଭେଦଦୀପନତୋ । ଓକାସନିୟମଭାୱେ ଚ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଭେଦୋ ଜାତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦାନଂ ନାନାତ୍ତଜାନନଞ୍ଚ ସିୟା ତଥା କାୟସଂସଗ୍ଗଭେଦଦୀପନତୋ । ନାଲଂ କମ୍ମନିୟେପି ହି ଓକାସେ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେପି ୱା ନିସିନ୍ନାୟ ୱାତପାନକୱାଟଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦୀହି ନିକ୍ଖନ୍ତକେସାଦିଗ୍ଗହଣେନ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱମାଦୟୋପି ନୟା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ – ଓକାସଭେଦତୋତି ଅଲଂକମ୍ମନିୟନାଲଂକମ୍ମନିୟଭେଦତୋ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମ୍ପି ହି ଏକଚ୍ଚଂ ନାଲଂକମ୍ମନିୟଂ ୱାତପାନାଦିନା ଅନ୍ତରିତତ୍ତା, ଉଭୟପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମ୍ପି ଏକଚ୍ଚଂ ନାଲଂକମ୍ମନିୟଂ ୱିଜାନତଂ ଅଜ୍ଝୋକାସତ୍ତା । ରହୋଭେଦଦୀପନତୋତି ଏତ୍ଥ ରହଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ରହୋ ଦ୍ୱିଧା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭେଦତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଭେଦଦୀପନତୋତି ମେଥୁନସ୍ସାଦୱସେନ ନିସଜ୍ଜା, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସ୍ସାଦୱସେନ ନିସଜ୍ଜାତି ତାଦିସସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ଦୀପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଧ ଆଗତନୟତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖେ ଇଦଂ କଣ୍ଡଂ ପରିହୀନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଏକେ, ତଂ ଅନେକନ୍ତଭାୱଦୀପନତୋ ଅୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକାଲେ ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଉଦ୍ଦେସା ସନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅସାଧାରଣତ୍ତା ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଦିସେସପାଚିତ୍ତିୟାନନ୍ତି ଏକେ । ତାସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକ (ପାଚି॰ ୬୫୮) -ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକ (ପାଚି॰ ୬୭୫) -ୱସେନ କାୟସଂସଗ୍ଗୱିସେସୋ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟ, କାୟଂ ୱା ତଦତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ସାଦିୟନମ୍ପି, ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ଠାନମ୍ପି, ‘‘ସଙ୍କେତଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ଗମନମ୍ପି, ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱା ଅନୁପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନପ୍ପୱେସୋପି ହୋତି, ତଥା ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଏକେନେକା ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱା ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୯) ୱଚନତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପି ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁକନ୍ତି କତ୍ୱା ତାସଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନିୟତକଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିତୋ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପକିଣ୍ଣକଂ ।

‘‘ଦେସନାୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଅଲଜ୍ଜିଆଦୟୋ ଲଜ୍ଜୀନଂ ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ପତିରୂପାୟପି ଉପାସିକାୟ ୱଚନେନ ଅକତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟୋ ପନ ଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରନୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମେ ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୩) ଉଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତ୍ତାତି ଲିଖିତଂ । ସୋତସ୍ସ ରହୋତି ଏତ୍ଥ ରହୋତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସାମଞ୍ଞତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପାରାଜିକୱଚନଂ ୱିୟ । ତସ୍ମା ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ପନ ରହୋ ‘ରହୋ’ତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ…ପେ॰… ଅନ୍ତମସୋ ତଦହୁଜାତାପି ଦାରିକା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦୀପିତମେୱାତି । ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅପିହିତକୱାଟସ୍ସ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନାସନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୨୮୮) ‘‘ୟୋ କୋଚି ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ପନ ସତମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଲଂକମ୍ମନିୟେତି ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୪୫) ୱିଭଙ୍ଗେ ୱଚନତୋ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ ଚେତ୍ଥ ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସୋ, ନ ଦୁତିୟେ ୱିୟ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦକିଲେସୋ । ତସ୍ମା ଚ ପଞ୍ଞାୟତି ସୋତସ୍ସ ରହୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱଦେୟ୍ୟାତି ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସାନୁସାରେନ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ଅୱତ୍ୱା ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସାୟପି ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ଆପତ୍ତିପ୍ପଟିଜାନନଂ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଜାନମାନୋ’’ତି ୱତ୍ଥୁପ୍ପଟିଜାନନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦିତେ ୱିନୟଧରେନ ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ଚୁଦିତକେନ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ୱିନୟଧରେନ ‘‘ଈଦିସଂ ନାମ ଅକାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସୋ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଜାନମାନୋୱ କାରେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଜାନମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନୋପି ଆପତ୍ତିୟାୱ କାରେତବ୍ବୋତି ? ଅନୁରୂପମେୱ । ଏୱଂ ପନ ଗହେତବ୍ବଂ – ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଆପତ୍ତୀନଂ ୱତ୍ଥୂନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଧ ସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ନିସଜ୍ଜମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଗହିତେପି ହି ଆପତ୍ତି ଗହିତାୱ ହୋତୀତି । ୟେନ ୱା ସାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ ୱା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ‘‘କାରେତବ୍ବୋ ୱା ପଟିଜାନମାନୋ, ନ ୱା କାରେତବ୍ବୋ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଜାନମାନୋ ୱା’’ତିଆଦି । ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସେସୁପି ସେସସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ଆପତ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମପାରାଜିକସଦିସାନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଠମାନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟାନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଙ୍ଘାଦିସେସେନୱାତି କାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନେନ । ତସ୍ମା ଏୱଂ କାୟସଂସଗ୍ଗୱାରୋ ପାଳିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତୋ । ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋତି ଅନନ୍ଧୋ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ପସ୍ସତି, ଅବଧିରୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ସୁଣାତି, ତସ୍ମା ଏୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନସଦିସାନେୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥନ୍ତି ଚେ ? କାୟସଂସଗ୍ଗଞ୍ହି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମ୍ପି ଭଣତି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଭଣନ୍ତୋ ନିସୀଦତି ଚାତି ସମ୍ଭୱତି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମେୱ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ୟୋ ଦେସନଂ ସବ୍ବୱିଦୂପମୋୱ ।

ନାନାନୟାକାରୱିଚିତ୍ତଭେଦଂ ।

ଞାତୁଂ ଉପାୟାନ ମନୋ ସତିମା ।

ତଂ ଲାଭହେତୁଂ ନ କରୋତି ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ॥

ଦୁତିୟାନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନିୟତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ

୧. କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡେ ତିଣ୍ଣଂ କଥିନସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ୱସ୍ସିକସାଟିକଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ ଏକଦେସନାୟ ତଥାକିଣ୍ଣାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାୱ ୱେଦିତବ୍ବା –

କଥିନଂ ୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ, ସହଜା ସମୟଦ୍ୱୟଂ ।

ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ, ଏକଦେସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତତ୍ଥ କଥିନନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମୋଦନାୟ, ଗଣସ୍ସ ଅନୁମୋଦନାୟ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥାରା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୪୧୪) ୱଚନତୋ ତେସଂୟେୱ ଅନୁମୋଦନାଦିଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହୋ କଥିନଂ ନାମ । ୟଥାହ ‘‘କଥିନଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ସମୱାୟୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି (ପରି॰ ୪୧୨) । ତସ୍ମା କଥିନନ୍ତି ଇଦଂ ବହୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନାମମତ୍ତଂ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ । କୋ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥାରୋତି ? ତଦେକଦେସୋୱ ଖୀରସ୍ସ ଧାରା ୱିୟ । ୟଥା ଚାହ ‘‘ଅତ୍ଥାରୋ ଏକେନ ଧମ୍ମେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ୱଚୀଭେଦେନା’’ତି । ସହଜା ନାମ ଅଟ୍ଠ ମାତିକା, ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା, ପଞ୍ଚାନିସଂସାତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା । ସମୟଦ୍ୱୟଂ ନାମ କଥିନତ୍ଥାରସମୟୋ, ଚୀୱରସମୟୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ କଥିନତ୍ଥାରସମୟୋ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ । ଚୀୱରସମୟୋ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଅୟଂ କତ୍ତିକମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ ଚତ୍ତାରୋ ହେମନ୍ତିକା ଚାତି ପଞ୍ଚ ମାସା ।

ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ମାତିକା ନାମ ପକ୍କମନନ୍ତିକାଦୟୋ । ତା ସବ୍ବାପି ଅତ୍ଥାରେନ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନାମ । ତବ୍ଭାୱଭାୱିତାୟ ଅତ୍ଥାରେ ସତି ଉଦ୍ଧାରୋ ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ଥ କଥିନତ୍ଥାରେନ ଏକୁପ୍ପାଦା ଏକନିରୋଧା ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋ ସହୁବ୍ଭାରୋ, ଅୱସେସା କଥିନୁବ୍ଭାରା ଏକୁପ୍ପାଦା, ନାନାନିରୋଧା ଚ । ତତ୍ଥ ଏକନିରୋଧାତି ଅତ୍ଥାରେନ ସହ ନିରୋଧା, ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରସହୁବ୍ଭାରାନଂ ଉଦ୍ଧାରାଭାୱୋ ଏକକ୍ଖଣେ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସା ନାନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ନାମ । ତେସୁ ହି ଉଦ୍ଧାରଭାୱଂ ପତ୍ତେସୁପି ଅତ୍ଥାରୋ ତିଟ୍ଠତି ଏୱାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ସଚେ ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସାପେକ୍ଖେ ତମ୍ହା ଆୱାସା ପକ୍କମନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମମେୱ ମୂଲାୱାସେ ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରପଲିବୋଧାଭାୱେପି ସତି ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେ ପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତି ସତିପି ସାପେକ୍ଖତାୟ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା । ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ପକ୍କମନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ଅତ୍ଥାରେନ ଏକୁପ୍ପାଦୋ ନାନାନିରୋଧୋ ହୋତି । ତଥା ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେ ସତି ସୁଣନ୍ତସ୍ସାପି ୟାୱ ଚୀୱରନିଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ। ୟାୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ। ୟାୱ ନ ନସ୍ସତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ନାସନନ୍ତିକୋ। ୟାୱ ନ ସୁଣାତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ସୱନନ୍ତିକୋ। ୟାୱ ଚୀୱରାସା ନ ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକୋ। ୟାୱ ସୀମଂ ନାତିକ୍କମତି, ତାୱ ପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ। ଅତ୍ଥାରେନ ଏକୁପ୍ପାଦୋ ନାନାନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରସହୁବ୍ଭାରା ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ ଏୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନ ବହିସୀମାୟଂ । ପକ୍କମନସୱନସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକା ବହିସୀମାୟମେୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନ ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ । ନିଟ୍ଠାନସଅଆଟ୍ଠାନାସାୱଚ୍ଛେଦିକା ଅନ୍ତୋସୀମାୟଞ୍ଚେୱ ବହିସୀମାୟଞ୍ଚ । ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋ ସଙ୍ଘାୟତ୍ତୋ, ପକ୍କମନନିଟ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକା ପୁଗ୍ଗଲାଧୀନା, ସେସା ତଦୁଭୟୱିପରୀତା ।

ତତ୍ଥ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚୀୱରପଲିବୋଧାଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ନ ଆୱାସପଲିବୋଧାଭାୱଂ । ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଇମିନା ଉଭୟପଲିବୋଧାଭାୱଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଉଭୟପଲିବୋଧାଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ତଦେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ୱିସେସତ୍ତା । କଥଂ ? କାମଞ୍ଚେତଂ ତସ୍ମା ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି କେସଞ୍ଚି କଥିନୁଦ୍ଧାରାନଂ ନାନାନିରୋଧତ୍ତା, ସଙ୍ଘପୁଗ୍ଗଲାଧୀନାନଧୀନତ୍ତା ଚ ଅନ୍ତୋବହିଉଭୟସୀମାସୁ ନିୟମାନିୟମତୋ ଚ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉବ୍ଭତଂ ହୋତି, ତଥାପି ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଇଦଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିୟମେତି ।

କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେନ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ବହିସୀମାଗତୋ ପଚ୍ଛା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀମାଗତୋ ଅନିଟ୍ଠିତଚୀୱରୋ ଆନିସଂସଂ ଲଭତି ଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ନାମ ୱସତି ୱା ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ, ସାପେକ୍ଖୋ ୱା ପକ୍କମତି । ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ନାମ ଚୀୱରଂ ଅକତଂ ୱିପ୍ପକତଂ, ଚୀୱରାସାନୁପଚ୍ଛିନ୍ନା, ତବ୍ବିପରୀତେନ ଅପଲିବୋଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ଚୀୱରକାଲସମୟେ ନିୟମତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆନିସଂସା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅସମାଦାନଚାରୋ ଅନିୟମତୋ । ତେନ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ଚତ୍ତାରୋ ନିୟତାତି ଚେ ? ‘‘ଚୀୱରକାଲସମୟୋ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) ୱଚନତୋ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ତସ୍ମିଂ ମାସେ ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରଂ ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୪୯୭ ଆଦୟୋ) ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ପିଟ୍ଠିସମୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘତୋ ଲଭିତବ୍ବଂ ଚେ, ୟାୱ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ଚେ, ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଛଟ୍ଠପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତଂ ୱଟ୍ଟତି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ନ ତତୋ ପରଂ । ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ପଠମକଥିନେନ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟୋ ସଙ୍ଘିକଂ ସନ୍ଧାୟ, ତଥା ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମକଥିନେ (ପାରା॰ ୪୫୯ ଆଦୟୋ) ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ଅୱିସେସେନ ୱା ଏକାଦସମେ ଦିୱସେ ଆପତ୍ତି । ୱସ୍ସାନସ୍ସ ହି ଅନ୍ତୋନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି (ପାରା॰ ୪୬୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଦୁତିୟେ, ତତିୟେ ଚ । ତେନ ଚୀୱରକାଲତୋ ପୁରେ ୱା ଅନ୍ତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚୀୱରକାଲତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରଂ ନ ଲଭତି । ୟଦି ଲଭେୟ୍ୟ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱିରୋଧୋ । ‘‘ୟାୱ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୮) ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସାୱାସିକଭାୱେନ ସଙ୍ଘତୋ ଲଦ୍ଧଂ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭୂତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଏୱ ଆପତ୍ତି, ନ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରକାଲଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଆପତ୍ତୀତି । ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ, ସୋ ଚ ନେସଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ଅନାମନ୍ତଚାରଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୨୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସଦ୍ୱୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱ । ତସ୍ମା ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଚୀୱରଂ ପରିହାରଂ ନ ଲଭତି ।

ଅପରକତ୍ତିକାୟମେୱ ୱା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଲଭତି, ଏୱଂ ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଛ ଠାନାନି ହି ସାପେକ୍ଖତାୟ ୱୁତ୍ତାନି। ଦୁଟ୍ଠଦୋସଦ୍ୱୟେ ଅଧିକରଣଚତୁତ୍ଥଂ, ପଠମାନିୟତେ ସୋତସ୍ସ ରହୋ, ତତିୟକଥିନେ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଦ୍ୱୟେ ଅଧିକରଣଂ, ପାରାଜିକୱଚନଞ୍ଚ, ତୀସୁ କଥିନସିକ୍ଖାପଦେସୁ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରାୟା’’ତି ୱଚନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଭାଜିତବ୍ବଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପୁଗ୍ଗଲିକଂ । ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ୱସ୍ସାୱାସିକଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସେନ ପଚ୍ଛା ଦାତବ୍ବତ୍ତା ସଞ୍ଞାଣଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଞାତିପ୍ପୱାରିତତୋ ଲଦ୍ଧଂ ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ସନ୍ଧାୟ । ତସ୍ମା ଦୁୱିଧଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘେ ନିନ୍ନଂ, ପୁଗ୍ଗଲେ ନିନ୍ନଞ୍ଚାତି ସିଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘେ ପରିଣତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ପିଟ୍ଠିସମୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱା ୟାୱ ପୱାରଣା ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ସଙ୍ଘିକତ୍ତା, ପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପି ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠକାଲେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦିନ୍ନତ୍ତା । ତାଦିସଞ୍ହି ୟାୱ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ତସ୍ସେୱ ଦାୟକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ହୋତି । ଏତ୍ତକୋ ୱିସେସହେତୁ ।

‘‘ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞୀ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରକସ୍ସେୱ ସୋ ଅପରାଧୋ । ୟେନ ‘‘ୱିରୋଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାତି ନ ୱିନୟେ ୱିସେସହେତୁ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ପମାଣନ୍ତି ଚେ ? ନ, ୟଦି ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭୂତମ୍ପି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱ, ନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ତତୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଅନ୍ତୋସମୟେ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନୱିରୋଧୋ (ପାରା॰ ୬୫୧) ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ସିୟା । ତଥା ‘‘ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ କଥିନୁଦ୍ଧାରେ କତେ ତସ୍ମିଂ ମାସେ ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ କଥିନୁଦ୍ଧାରଦିୱସଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିରୋଧୋ ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ସିୟା । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ‘‘ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତମେୱାତି ଏତ୍ତକୋ ୱିସେସହେତୁ । ଅତିରେକଚୀୱରଞ୍ଚେତଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେନାପତ୍ତି, ଇତରଂ ଚେ ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ୱିସେସହେତୁ । ତଥା ଅତିରେକଦସାହାନାଗତାୟେୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱସ୍ସାୱାସିକତ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ୱିୟ ଦଦମାନଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଦସାହାନାଗତାୟ ଏୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ତକୋ ୱିସେସହେତୁ । ତତୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୱିରୋଧୋ ଚ ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ସିୟା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ସୋ ଚ ନୟୋ ସଙ୍ଘିକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ନେୱ ସୋ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୟଥା ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅତିରେକଦସାହାନାଗତାୟପି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ସିୟା । ତତୋ ପଠମକଥିନୱିରୋଧୋ । ଦସାହାନାଗତାୟ ଏୱ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଚେ, ତଂ ଦ୍ୱେ ଦସାହେ ଲଭତୀତି ଏତ୍ତକୋ ୱିସେସହେତୁ ।

ଅନ୍ତରା ଅନାପତ୍ତିକ୍ଖେତ୍ତଚୀୱରକାଲପ୍ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟଂ ୱିୟ ତଂ ପୁନପି ଦସାହେ ଲଭତୀତି ଚେ ? ନ, କାଲପ୍ପୱେସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଚେ ? ନ, ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନୱିରୋଧଂ କତ୍ୱା, ତତୋ ପରଂ ଦସାହଂ ଅୱିକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି ସିୟା । ଅପିଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ, ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିଟ୍ଠିତା, ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୦) । ତେନ ଆପତ୍ତିତୋ ନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । କାଲପ୍ପୱେସୋ ହି ଅଧିଟ୍ଠାନପରିୟାୟୋ ନ ଜାତୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ପାଳିନୟେନେୱ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ହୋତି ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା’’ତି, ତତ୍ଥପି ଚୀୱରକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚସ୍ସ କରଣଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଅକାଲଚୀୱରମିୱ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧମେତଂ । ପାଳିତୋ ଚ ତଞ୍ଚେ ଅନ୍ତୋକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରମେୱ ନ ହୋତି । ନ ହି ତଂ କାଲୱିସେସୱସେନ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନାମ ସେନାୟ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ପୱାସଂ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଗିଲାନୋ ୱା ହୋତି, ଗବ୍ଭିନୀ ୱା ହୋତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି…ପେ॰… ‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚିତଂ, ଏତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) । ତସ୍ମା ୟଥା ତଂ ଚୀୱରଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବଂ, ତଥା ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା’’ତି । ଅପିଚ ୟଦି ଏୱଂ ତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦମେୱ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ।

ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ – କାମଞ୍ଚେଦଂ ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସିଦ୍ଧଂ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଠପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୱିସେସଦୀପନପୟୋଜନତୋ । ତସ୍ମା ତଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧମେୱ । ତସ୍ମାପି ୱେଦିତବ୍ବମେୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରଂ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବନ୍ତି । ଅପିଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୪୬-୬୪୯) । ତେନ ‘‘ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞୀ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୦) ଇମିନାପି ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସାପି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରପରିହାରଲାଭଂ ଦୀପେତୀତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ପାଳିନୟେନ, ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ପକିଣ୍ଣକାୟ ଅଧିକଥା ପରତୋ ପାଠତୋ ୱିତ୍ଥାରିତା ହୋତୀତି ଅପକିଣ୍ଣକଂ ।

ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ, ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା । ତେସୁ ଏକପଲିବୋଧେପି ସତି ଅନାମନ୍ତଚାରାଦିଆନିସଂସଂ ଲଭତି, ତଂ ଇଧ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଥିନତ୍ଥାରାରହସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭବ୍ବୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ – ପୁବ୍ବକରଣଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଂ ଜାନାତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଜାନାତି, ଅତ୍ଥାରଂ ଜାନାତି, ମାତିକଂ ଜାନାତି, ପଲିବୋଧଂ ଜାନାତି, ଉଦ୍ଧାରଂ ଜାନାତି, ଆନିସଂସଂ ଜାନାତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୦୯) ୱଚନତୋ ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିନତ୍ଥାରାରହୋ ନାମ । ପୁବ୍ବକରଣଂ ନାମ ଧୋୱନୱିଚାରଣଚ୍ଛେଦନସିବ୍ବନରଜନକପ୍ପକରଣଂ ।

‘‘ଚୀୱରଂନାମ ଖୋମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୱସେନ ଜାତିଞ୍ଚ ପମାଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ୟଂ ଠପିତଂ, ତସ୍ମିଂ ତଂ ପଚ୍ଛା ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରୁହତେୱ । ପୁରେ ପଚ୍ଛା ଠପନଟ୍ଠାନଂ ନ ପମାଣଂ ।

ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଭାୱପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ସେତୱତ୍ଥନିୱାସନଂ ୱା କାସାୱଚଜନଂ ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ।

ଏକାଦସମେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେତି ଅନ୍ତିମଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ପୁରିମତରସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମଂ ନାମ ଅପରକତ୍ତିକାୟ ପଠମାରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ । ତଞ୍ହି କାଲତ୍ତା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ କରୋତି । ଇଧ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି କରଣୱଚନଂ ନିଦାନାନପେକ୍ଖଂ ନିଦାନେ କରଣାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ଦସାହପରମ’’ନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ୱଚନତୋ ଚ ଇଧ ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ତଥାଗତା ଭାସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନ ପରିହାରତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମେୱ ଅନୁଜାନାମି, ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ । ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପନ ଚତୁମାସତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁମେୱ, ନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ସତି ୟୋ ତିଚୀୱରେ ଏକେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି, ଦସାହାତିକ୍କମେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି । ଏତେନ ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନାୟ ଅପଟିସିଦ୍ଧଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଲିଖିତଂ ।

ଇମସ୍ସ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ହେମନ୍ତାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ରଜକେହି ଧୋୱାପେତ୍ୱା ସେତକଂ କାରାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୫) ୱଚନତୋ ଅରଜିତେପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରୁହତୀତି । ତେନ ସୂଚିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମୋ କାତବ୍ବୋ, ନ କାତବ୍ବୋତି ? କତ୍ତବ୍ବୋୱ । ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠିତୋ ୟଥା ପୁନ ସେତଭାୱଂ ୱା ତମ୍ବଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତି, ନ ଚ ପନ ତାଦିସୋ ୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ସ୍ୱେ କଥିନଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧଚୀୱରଂ ସଚେ ଅଜ୍ଜେୱ ନ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଏୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୬୨-୪୬୩;) ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ଦସାହତୋ ଉତ୍ତରିପି ପରିହାରଂ ଲଭତି, କଥିନତୋ ପନ ପଚ୍ଛା ଏକଦିୱସମ୍ପି ନ ଲଭତି । ୟଥା କିଂ – ୟଥା ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ସଙ୍ଘୋ ତିଚୀୱରଂ ଅତ୍ଥତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉବ୍ଭାରା ଆନିସଂସଂ ଲଭତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ଥତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉବ୍ଭାରା ଲଭତି, ଉଦ୍ଧତେ ପନ କଥିନେ ଏକଦିୱସମ୍ପି ନ ଲଭତି । ଏତ୍ଥାହ – ଉବ୍ଭତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନ ଦସାହଂ ଲଭତୀତି ? ନ, କସ୍ମା ? ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେପି ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଆପନ୍ନଂ । ତଂ ପନ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ନ କଥିନଦିୱସାନି ଅଦିୱସାନୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣା ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସିକେ ମାସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଏୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣାଭାୱା । ଏୱଂ କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମାସେ ବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅବଦ୍ଧସୀମାୟପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅବଦ୍ଧସୀମାୟଂ କଥିନତ୍ଥାରଞ୍ଚ ଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ସାଧେତୀତି ଲିଖିତଂ । ଇଦାନି –

‘‘ଛିନ୍ନଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ସାସଙ୍କ-ସମ୍ମତୋ ସନ୍ତରୁତ୍ତରଂ ।

ଅଚୀୱରସ୍ସାନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋ’’ତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୪୭୯) –

ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଚୋଦନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୱିନିଚ୍ଛୟୋ – କେଚି ‘‘ଦିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ୱଚନତୋ ‘‘ଏକଚ୍ଚିକା ସଙ୍ଘାଟି ନାଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ସଚେ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ନ ରୁହତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖାନମ୍ପି ଦିଗୁଣଂୟେୱ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଦତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତେ ଇମିନା ସୁତ୍ତଲେସେନ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବା । ଭଗୱତା ହି ‘‘ଛିନ୍ନକଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ, ଛିନ୍ନକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ, ଛିନ୍ନକଂ ଅନ୍ତରୱାସକ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିଚୀୱରେ କରିୟମାନେ ସବ୍ବଂ ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତି । ଦ୍ୱେ ଛିନ୍ନକାନି ଏକଂ ଅଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତି, ଦ୍ୱେ ଅଛିନ୍ନକାନି ଏକଂ ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ୱାଧିକମ୍ପି ଆରୋପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୦) ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା ଏକଚ୍ଚିକାପି ସଙ୍ଘାଟି ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟା ଛିଜ୍ଜମାନାପି ନପ୍ପହୋତି, ତସ୍ସା କୁତୋ ଦିଗୁଣତାତି ? ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପିସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ୱାଧିକମ୍ପି ଆରୋପେତୁନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ, ଇଦଂ ପନ ଅପ୍ପହୋନକେ ଆରୋପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପହୋତି, ଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବମେୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୦) । କଥିନଂ ପନ ଛିନ୍ନକମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ଆୱେଣିକଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ‘‘ଛିନ୍ନକଂ ଦିଗୁଣଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ଚାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ଧୁତଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ତେଚୀୱରିକଧୁତଙ୍ଗାଭାୱତୋ ତିଚୀୱରେନେୱ ତେଚୀୱରିକୋତି, ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତେନେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ଧୁତଙ୍ଗଭେଦେନ ୱିରୋଧପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସାଦିୟନେନ ହି ଧୁତଙ୍ଗଭେଦୋ, ନ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସେନ, ନାପି ଅତିରେକଚୀୱରସାଦିୟନେନ, ନାପି ଅତିରେକଚୀୱରଧାରଣେନ । ୟସ୍ମା ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱ ଭଗୱତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ନୱ ଚୀୱରାନି ଅନୁଞ୍ଞାତାନି, ଜାତିୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଏୱଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ, ତସ୍ମା ନେସଂ ଚୀୱରନିୟମାଭାୱା ନ ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସମାଦାନୱିଧାନେ ଅୱଚନତୋ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ସାସଙ୍କସମ୍ମତୋତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦେ ୱିସୁଂ ଅଙ୍ଗାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘ସେସମେତ୍ଥ ଚୀୱରୱଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସୋ ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ, ଇଧ ଛାରତ୍ତୱିପ୍ପୱାସୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ତସ୍ମା ଅଙ୍ଗସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ସମ୍ମୁତିସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦମେୱିଦନ୍ତି ଇଦଂ ନିପ୍ପଦେସଂ, ତଂ ସପ୍ପଦେସଂ ମାସପରମତ୍ତା । ତତ୍ଥ ବହିଗାମେପି ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଇଧ ନ ତଥା । ଇଧ ଅନନ୍ତରେ ଅନନ୍ତରେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ତତ୍ଥ ସତ୍ତମେତି ଅୟଂ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ । ଅଙ୍ଗାନି ପନ ଚୀୱରନିକ୍ଖେପନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋ ୱିପରିୟାୟେନ, ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି କାମଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାପି ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ, ନ ପନ ୱିସେସିତଂ । କିଂ କାରଣଂ ? ଇଧ ୱୁତ୍ତନିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଦେସନତୋ, ତତ୍ଥାପନ୍ନାପତ୍ତିୱିମୋକ୍ଖଦୀପନତ୍ଥଂ । ସଂୱଚ୍ଛରୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମ୍ପି ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମେୱ, ପଗେୱ ଛାରତ୍ତୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ହେମନ୍ତେ, ଗିମ୍ହେ ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜତି ଚେ ? ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ ନ ୱିସେସିତନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ମାସାତିକ୍କନ୍ତଂ, ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ଚୀୱରଂ ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠମେୱ, ନ ଊନମାସଂ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା, ମାସାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାତି ଏକେ । ତଥାପି ସଚେ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ହୋତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ମୂଲଚୀୱରଂ ପନ ‘‘ମାସାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସନ୍ତରୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱା କିଂ ତିଚୀୱରଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତିଚୀୱରମେୱ ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ପରିୟାପନ୍ନୱସେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଅଅଛନ୍ଦନଧୋୱାପନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱିରୋଧୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ୱିରୋଧୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ନିୟମତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗହେତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୧) ଏୱମାଦୀସୁ ତିଚୀୱରମେୱ, ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଗାମୋ ପୱିସିତବ୍ବୋ (ମହାୱ॰ ୩୬୨), ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୨୩-୫୨୪) ଏୱମାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି, ତଥା ‘‘ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିୟୋ ଦାତବ୍ବା, ନିୱାସନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଘାଟି ଦାତବ୍ବା, ହନ୍ଦ ତେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘାଟି, ଦେହି ମେ ପଟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ହି ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ‘ସଙ୍ଘାଟୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୯୮) । ତଥା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପୀତି ଏକେ । ଅନ୍ତୋସମୟେ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ କରିୟମାନଂ କଦା ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତିଚୀୱରମେୱାତି ଏକେ ।

ଅଚୀୱରସ୍ସାନାପତ୍ତିପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋତି କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସେ ତେଚୀୱରସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଏକେ । ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନ ହୋତି ଆପତ୍ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୯୬) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ, ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଚ ୟାୱ ଅଞ୍ଞୋ ନାଧିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଅଞ୍ଞଥା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେନ ୱିପ୍ପୱାସସ୍ସାତି ୱିପ୍ପୱାସତୋ ୟଥାରୁତଂୟେୱ ସତି ୱିପ୍ପୱାସେ ୱିପ୍ପୱାସତୋ, ଅୱିପ୍ପୱାସେ ସତି ଅୱିପ୍ପୱାସତୋତି ।

ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅକାଲଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୁବ୍ବିଜାନତ୍ତା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହାରପରିୟନ୍ତେ ନିୱିଟ୍ଠଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋ ୱା ପରିୟନ୍ତେ ଠିତଭୋଜନସାଲତୋ ୱା ନିବଦ୍ଧୱସନକଆୱାସତୋ ୱାତି ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତିତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ୟୋଜନସତମ୍ପି ପୂରେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ୟୋଜନସତମ୍ପି ଉପଚାରସୀମା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଖଣ୍ଡସୀମାଦୀସୁ ଠିତାନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାସଂ ୱିସୁଂ ସମାନସଂୱାସକସୀମତ୍ତାତି ଚ ସମାନସଂୱାସକଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାନଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ । ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ଗାମେ ଠିତାନଂ ନ ପାପୁଣାତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱଚନତୋ । ‘‘ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟା’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଠିତାନମ୍ପି । ‘‘ତତ୍ର ଠିତାନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ‘ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘୋ ଗଣ୍ହାତୂ’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଚାରସୀମାୟ ଏୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ତେସଂ ବହିସୀମଟ୍ଠାନମ୍ପି ପାପୁଣାତି ୟାୱ କଥିନସ୍ସୁବ୍ଭାରାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଅନତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ ଅନ୍ତୋହେମନ୍ତେ ସଚେ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱଦତି, ୟେ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା, ତେସଂ ବହିସୀମଟ୍ଠାନମ୍ପି ପାପୁଣାତୀ’’ତି ୱିନୟଧରା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅନାଗତଂ । ତସ୍ମା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ, ‘‘‘ଚୀୱରମାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ଦିୱସୋ, ତାୱ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦେମା’ତି ୱୁତ୍ତେ କଥିନଂ ଅତ୍ଥତଂ ୱା ହୋତୁ, ଅନତ୍ଥତଂ ୱାତି ୟଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୱଚନଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯), ଏତ୍ଥାପି ୟଦି ଅତ୍ଥତଂ, ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ ମାସେ । ୟଦି ଅନତ୍ଥତଂ, ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଲଭନ୍ତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

‘‘ୟେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତାତି ୟେହି ନିମନ୍ତିତେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ୟେହି ନିମନ୍ତିତେହି ୟାଗୁ ପୀତା, ତେସଂୟେୱ ପାପୁଣାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘ୟେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତା’ତି ୱୁତ୍ତେ ନିମନ୍ତିତା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ଅନିମନ୍ତିତା ୱା, ୟେହି ପୀତା, ତେସଂ ପାପୁଣିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଞାପେତି ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅକାଲଚୀୱରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ପଦଭାଜନେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇଦଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୱୁତ୍ତଂ କିନ୍ତୁ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଦସାହପରମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ସଚେ ପଚ୍ଚାସା ଅତ୍ଥି, ତମେୱ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମାସମନୁଜାନନ୍ତୋ ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦୀପେତି । ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନ ଭାଜେତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତୀଣିପି ପଦଭାଜନେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ।

‘‘ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ସୀଘଂ ଅନ୍ତୋଦସାହେୟେୱ କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ପହୋନକଭାୱେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦଲକ୍ଖଣେନାତି ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ‘‘ସୀଘ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଲହୁ’’ନ୍ତି ୱା ଆଦିନା ଅୱତ୍ୱାପି ‘‘ଦସାହା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୁ, ଅନତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ କଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନତ୍ଥତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୪୯୯-୫୦୦) ଲିଖିତଂ ।

ଅକାଲଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସାକିୟାନିୟୋ ୱିୟ ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ ନାମ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୫) ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ। ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପଦାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ତଦନୁପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏକେନ ୱତ୍ଥୁନାତି ୟେନ କେନଚି ପଠମେନ । ଅୱୁତ୍ତା ୱା ଧୋୱତୀତି ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି, ରଜତି ଆକୋଟେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘‘ଅୱୁତ୍ତା’ତି ୱଚନତୋ ଅୱାଦାପେତ୍ୱା ଧୋୱନାଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଇଧ ଚୀୱରଂ ନାମ ନିୱାସନପାରୁପନୂପଗମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନିୱାସନପାରୁପନୂପଗମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ପୁରାଣଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପୁରାଣଚୀୱରଂ ନାମ ସକିଂ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୫) ।

ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପଚାରୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ । ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା କଥଂ ପଂସୁକୂଲଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ତାୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଦିନ୍ନତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁନା ଚ ତତୋ ଭିକ୍ଖୁନିତୋ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଚ ।

ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେସୁ ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପୁଗ୍ଗଲିକପ୍ପୱାରଣାୟ ୟଂ ୟଂ ପୱାରେତି, ତଂ ତଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପକତିୟା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଚରତି କଥିନପଲିବୋଧୱସେନ ୱା ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱା । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ‘‘ନ ମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ବହୁଂ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସନ୍ତି, ଦୁସ୍ସୱାଣିଜ୍ଜଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୨୨) ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱାପି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ତୁମ୍ହେ ମୋଘପୁରିସା ନ ମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ବହୁଂ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସଥା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୨) ୱତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ଇମିସ୍ସଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ‘‘ବହୁଚୀୱରୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ନ ହି ଅନଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସାଖାପଲାସଂ ଭଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାନଂ ପନ ଅତ୍ଥାୟ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ପମାଣଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ, କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱାରିତା । ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୫୨୧) ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିସ୍ସା ଅନାପତ୍ତିପାଳିୟା ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନ ଅଞ୍ଞେତି ୱଚନତୋ ଚ ୱାରିତା । ତସ୍ମା ଭଗୱାପି ‘‘ବହୁଂ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସଥା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୨) ୱିଗରହିତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପମାଣତୋ ଗହଣଂ ଅନୁଜାନି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ପମାଣତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ୟସ୍ମା ପନିମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନ ଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ।

ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପକତିୟା ବହୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣା ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୨୬) ୱୁତ୍ତଅନାପତ୍ତିପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନିଦାନୱିରୋଧତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଲବ୍ଭତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଠମଉପକ୍ଖଟେ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୮) ୱଚନତୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱାରିତୋପି ଅପ୍ପୱାରିତୋୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟେନ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚେ ? ନତ୍ଥି ପୟୋଜନଂ, କେୱଲଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ସଙ୍ଗୀତିଂ ଅନାରୋପେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ୱିନାପି ତେନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ, ଅନିସ୍ସରତ୍ତା, ଅନାରୋପେତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ସମୂହନେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬; ଚୂଳୱ॰ ୪୪୧) । ଇଦଂ ସବ୍ବମକାରଣଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ପୟୋଜନଂ ୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତି, ପଗେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ହି ପୁରିମସ୍ସ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି । ତଂସଦିସଞ୍ଚେତଂ, ନ ନିପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୋ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିସେସୋତି ? ତତୋ ଆହ ‘‘କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ପୀଳା କତା, ଇଧ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି । ଇମିନା ଅତ୍ଥୱିସେସେନ କୋ ପନଞ୍ଞୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ? ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକସ୍ମିମ୍ପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପୀଳା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅୟମତିରେକତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି । ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ନ କେୱଲଂ ପଟିଲଦ୍ଧଚୀୱରଗଣନାୟ ଏୱ ଆପତ୍ତିଗଣନା, ପୀଳିତପୁଗ୍ଗଲସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁଗଣନାୟପୀ’’ତି ।

ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ ଗଣନାୟପି, ସିୟା ଆପତ୍ତି ନେକତା ।

ଇତି ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ, ଦୁତିୟୂପକ୍ଖଟଂ ଇଧ ॥

‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାୟ, ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ କିନ୍ତେତଂ ।

ଏକିତ୍ଥିୟାପି ନେକତା, ଆପତ୍ତୀନଂ ପୟୋଗତୋ’’ତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୫୩୨) ।

ଅପିଚେତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତଂଜାତିକେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସବ୍ବେସୁପି ଗହେତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆହ ଚ –

‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ବହୁତାୟ ୱିମିସ୍ସତାୟ ।

ଆପତ୍ତିୟାପି ବହୁତା ଚ ୱିମିସ୍ସତା ଚ ।

ଇଚ୍ଚେୱମାଦିୱିଧିସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ।

ସତ୍ଥା ଉପକ୍ଖଟମିଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅୱୋଚା’’ତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୫୩୨) ।

ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଧିପ୍ପାୟପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ୱିଚାରଣା – ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଏକମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଦ୍ୱୀହି, ବହୂହି ୱା ଧୋୱାପେତି, ଭିକ୍ଖୁନିଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଗଣନା । ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ବହୂନଂ ୱା ସାଧାରଣଂ ଏକମେୱ ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଇଧାପି ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ବହୂନଂ ୱା ସାଧାରଣମେକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିଗଣନା । ତଥା ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ ବହୁତାୟ ନୟୋ ।

ୱିମିସ୍ସତାୟ ପନ ଞାତିକାୟ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଚ ଏକଂ ଧୋୱାପେତି, ଏକତୋ ନିଟ୍ଠାପନେ ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଥ ଞାତିକା ପଠମଂ ଥୋକଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଠିତା, ପୁନ ଅଞ୍ଞାତିକା ସୁଧୋତଂ କରୋତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଥ ଅଞ୍ଞାତିକା ପଠମଂ ଧୋୱତି, ପଚ୍ଛା ଞାତିକା ସୁଧୋତଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ପୟୋଗୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ, ଞାତିକାୟ ଚ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଞାତିକସଞ୍ଞୀ ୱା ଧୋୱାପେତି, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତିଭେଦଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ, ଞାତିକାୟ ଚ ସନ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ଉଭୋହି ଏକତୋ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଅଥ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଏୱ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଅଥ ଞାତିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତି । ଅଥ ଉଭୋସୁ ଅଞ୍ଞାତିକାଦିସଞ୍ଞୀ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତିଭେଦଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଞ୍ଞାତିକୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱିମିସ୍ସତାୟ ନୟୋ ।

ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ଅନେକେ ଅଞ୍ଞାତିକା ୱିଞ୍ଞତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏକୋ ଦେତି, ଏକୋ ନ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଥ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନ ନିସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତାୱିଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଉଭୋ ଦେନ୍ତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଅନାପତ୍ତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ତଥା ଉପକ୍ଖଟାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଞ୍ଞାତିକାୟାଦିଗାଥା ୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟା ହୋତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ନିପ୍ପୟୋଜନତାୟ ନିଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପୟୋଜନୱିସେସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି। ଏୱମେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ୱଚନେନ, ୱିସେସଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଞାତବ୍ବଂ ୱିସେସପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ।

ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତି, ଆଗତକାରଣଂ ୱିନାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ଚୋଦନଂ ନ ଲଭତୀତି ଏକେ । ଆଗମନସ୍ସ ସାତ୍ଥକଂ ନ ହୋତି, ଚୀୱରଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି ପଟିସନ୍ଥାରସ୍ସ କତତ୍ତାତି ଏକେ । ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ‘‘ଧମ୍ମଦେସନାଧିପ୍ପାୟାଦିନା ନ ପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ‘‘‘ଆଗତକାରଣଂ ୱିନାସେତୀ’ତି ଚୋଦନାଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି, ଚୋଦେତୁକାମୋ ଅକତ୍ତବ୍ବମକାସି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦତି । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଆସନେ ଚେ ନିସୀଦତି, ଏକାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି । ଆମିସଂ ଚେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏକେନ ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି । ଧମ୍ମଂ ଚେ ଭାସତି, ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦାୟ ଏକାୟ ୱାଚାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆଗତକାରଣଂ ୱିନାସେତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ‘‘ଏସୋ ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ସଞ୍ଞତ୍ତୋ ଏକୋ, ‘‘ଅୟଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋତି…ପେ॰… ଅୱୁତ୍ତେପି ଚୋଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ, ସଚେ ପନ ଦୂତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ‘‘ଅହଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ତତିୟୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ଆରୋଚାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥୋତି ୟଥା ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ, ତଥେୱ ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ । ମୁଖୱେୱଟିକକପ୍ପିୟକାରକୋ, ପରମ୍ମୁଖକପ୍ପିୟକାରକୋ ଚେତି ଏତେସୁ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗୋ

୧. କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କାରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଉଭିନ୍ନଞ୍ଚ କୋସିୟଂ ଏକତୋ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଉଭୋ ୱା ଏକତୋ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନା କତଂ ଚେ, ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜନକାଲେ ସୟଂ କତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉଭୋହି ଚେ କତଂ, ୟଥାପାଳିମେୱ ।

କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟଥା ପଠମେ ‘‘ଏକେନପି କୋସିୟଂସୁନା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧ ‘‘ଏକେନପି ଅଞ୍ଞେନ ଅମିସ୍ସିତାନ’’ନ୍ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନ ମିସ୍ସଭାୱେ ସତିପି ଅପଞ୍ଞାୟମାନରୂପକଂ ଚେ, ‘‘ସୁଦ୍ଧକାଳକ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ତୁଲୟିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ୟଥା ତୁଲାଧାରଣାୟ କାଳକାଧିକା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା କାଳକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭାଗା ଗହେତବ୍ବା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ । ‘‘ଏକସ୍ସାପି କାଳକଲୋମସ୍ସ ଅତିରେକଭାୱେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱଚନଂ ତୁଲାଧାରଣାୟ କିଞ୍ଚାପି ନ ସମେତି, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ପନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ତୁଲାୟ ଧାରୟିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ଏକମ୍ପି ଲୋମଂ ତତ୍ଥ ପତେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋତି ନୋ ତକ୍କୋ’’ତି ଆଚରିୟୋ । ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଅକିରିୟା, ସନ୍ଥତକରଣଂ କିରିୟା।

ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଓରେନଚେ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଛବ୍ବସ୍ସେ ପରିପୁଣ୍ଣେ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ନିଟ୍ଠାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟାନି ପନେତ୍ଥ ଅତିରେକଛବ୍ବସ୍ସୱସେନ ୱା ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା କତାନି, ସବ୍ବାନି ତାନି ଏକତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି । ଗିଲାନସ୍ସ ଚ ଏକଂ ନପ୍ପହୋତୀତି ଅନେକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୋଗସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ ସନ୍ଥତଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ମୁତି ୱା ରୋଗୋ ୱା ନ ରକ୍ଖତୀତି ଏକେ । ଅପିଚ ଛୱସ୍ସବୁଦ୍ଧନିମ୍ମଲଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିଚାରେତୁଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା । ତସ୍ମା ଛୱସ୍ସେ କମ୍ମଂ କତନ୍ତି ।

ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ଥତଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦନସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନନୁ ଏତ୍ଥ କାରଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ଅତ୍ଥି କାରଣଂ, ଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟ ସନ୍ଥତାନଂ ଉଜ୍ଝିତତ୍ତା ତେସଂ ଅଚୀୱରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଥା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେଚୀୱରିକଧୁତଙ୍ଗଭେଦଭୟା ସନ୍ଥତେ ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟ ସନ୍ଥତାନି ଉଜ୍ଝିତ୍ୱା ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦୟିଂସୁ, ଭଗୱା ଚ ତେସଂ ସନ୍ଥତଂ ଅନୁଜାନି । ତତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ନିସୀଦନଚୀୱରସଣ୍ଠାନମ୍ପେତଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ନୋ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରଭାୱେନ, ପଗେୱ କତସନ୍ଥତଂ ୱା’’ତି । ତତୋ ‘‘ସନ୍ଥତେ ତେସଂ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତା ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ‘‘ସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦନସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ସନ୍ଥତେସୁ ପୁରିମାନି ତୀଣି ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱାପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୫୬୬-୫୬୭) ଲିଖିତଂ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୦) ୱଚନତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପକତିୟା ଦୀଘମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ତିୟୋଜନପରମମେୱ ହରିତବ୍ବାନି, ପଗେୱ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଚେ, ଅଦ୍ଧାନଂ ନାମ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅକାମା ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠଭିକ୍ଖୁନିୟା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତି ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନେୱ ୱାସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଗମନୁସ୍ସାହତ୍ତା ‘‘ଅପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଏଳକଲୋମାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ଅସନ୍ତେପି ହାରକେ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ୱା ଏଳକଲୋମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତିୟୋଜନପରମତା ଅଧିପ୍ପେତା, ମଗ୍ଗଂ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଚ ତିୟୋଜନପରମତା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ହରତୋ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ପଟିଲାଭୋ ହି ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନାମାତି ।

‘‘ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନା ପଟିଗ୍ଗହିତାନଂୟେୱ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଅନାକଙ୍ଖମାନେନ ପରସନ୍ତକାନି ପଟିଗ୍ଗହିତାନି ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ଅଙ୍ଗେସୁ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା’’ତି ନତ୍ଥି, ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ହରାପେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ତିୟୋଜନପରମଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚେ ହରନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ତିୟୋଜନପରମଂ ସହତ୍ଥା ହରିତବ୍ବାନୀତି ତିୟୋଜନପରମମେୱ ଅତ୍ତନା ହରିତବ୍ବାନି, ତଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ? ସୀମାୟ ଏତପରମତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିୟୋଜନପରମଂ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୦) । ୱାସାଧିପ୍ପାୟେନ, ପଚ୍ଚାଗମନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଏତପରମତା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅତିମହତିୟୋ ସୀମାୟୋ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତି…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୂ ଉପୋସଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେପି ପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନ୍ତରାପି ପରିୱସନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୦) ।

ଅସନ୍ତେହାରକେତି ଆଣତ୍ତିୟା ହାରକେ ଅସତି । କମ୍ବଲସ୍ସ ଉପରି ନିସୀଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସଚେ ଏକମ୍ପି ଲୋମଂ ଚୀୱରେ ଲଗ୍ଗଂ ହୋତି, ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତି ଏୱ କମ୍ବଲତୋ ୱିଜଟିତତ୍ତାତି ଲିଖିତଂ । ତଂ କମ୍ବଲସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଜାତରୂପସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ନିବ୍ବତ୍ତରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାପି ରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଜାତରୂପସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଜାତରୂପରଜତପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅସନ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତବ୍ବମେୱାତି ଏତ୍ଥ କିଂ ସୁଦ୍ଧିକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଉଦାହୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ? ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତ୍ରିଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ

ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦଂ ପରେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଦିୟ୍ୟମାନସ୍ସ ୱା ପାରିୱତ୍ତକଭାୱେନ ଦିୟ୍ୟମାନସ୍ସ ୱା ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ୱା ରୂପିୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନସାଦିୟନାନି ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ନୱମଂ ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ରୂପିୟପରିୱତ୍ତନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ଦସମଂ ଅରୂପିୟପରିୱତ୍ତନଂ । ‘‘ଅରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୯୧; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୫୯୧; ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୫୮୭) ଚ ୱଚନଂ ଇତରେହି ସହ ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଅରୂପିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନେ ସତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂନଂ ପରିୱତ୍ତନେ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ପୋରାଣାତି ଚେ ? ନ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂନଂୟେୱ ତତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା । ୟଦି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ପଗେୱ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ଚେ ? ନ, ଆପତ୍ତିଗରୁକଲହୁକଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁଗରୁକଲହୁକନିୟମାଭାୱତୋ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁତୋ ହି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟାଦି ମହଗ୍ଘପ୍ପହୋନକମ୍ପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି କତ୍ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁତୋ ମୁତ୍ତାଦି ଲହୁକଂ ହୋତି । ଲହୁକେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟଥେୱ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ, ତଥେୱ ତସ୍ସ ୱା ତେନ ୱା ଚେତାପନେପି ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୯) ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ।

ଅଥ ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂନଂୟେୱ ତତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା’’ତି, ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂନିପି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ନ ପନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନି ଅନାପତ୍ତିୱାରପ୍ପସଙ୍ଗଭୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁତ୍ତାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତେସୁ ଅନାପତ୍ତିୟଂ କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, ‘‘ଇଦଂ ମୁତ୍ତାଦି ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥି, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ୱେଳୁରିୟାଦିନା ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଭଣତି, ଦସମେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା । ୟସ୍ମା ଚ ଇଦଂ କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନାଦିସଂୱୋହାରୋ ଚ, ତସ୍ମା ତଂ ନୱମେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି କୟୱିକ୍କୟେୱ ହୋତି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂହି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଇମିନାୱ ନୟେନ କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁପି ଦସମେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧତୋ ପନ ନାଧିପ୍ପେତମିଚ୍ଚେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।

କା ପନେତ୍ଥ କାରଣଚ୍ଛାୟାତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ତତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତା । ଅନାଗତକାରଣା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ଆପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରଲାଭେ ୱିସେସକାରଣାଭାୱା, ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହାପି ଆପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଦି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା କୟୱିକ୍କୟେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତପରିୟାୟୋ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ପନ ଲବ୍ଭତୀତି ନୱମେ ଏୱ ତାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତସ୍ମା ସଂୱୋହାରୋ ନାମ କୟୱିକ୍କୟୋପି ଅଞ୍ଞଥା ପରିୱତ୍ତନଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ, କୟୱିକ୍କୟଞ୍ଚ ମୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’ତି ଚେତାପେତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଦସମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେସଂ ପରିୱତ୍ତନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୁମତିୱିରୋଧତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ଚେତାପନେ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ନେସଂ କୟୱିକ୍କୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଚେ ? ନ, ସବ୍ବସ୍ସପି କୟୱିକ୍କୟତ୍ତା । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘ସଚେ କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’ନ୍ତି ଭାସିତଂ, ତଂ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । କସ୍ମା ? ନ ହି ଦାନଗ୍ଗହଣତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୟୱିକ୍କୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୯), ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା କୟୱିକ୍କୟଲକ୍ଖଣସମ୍ମତେ ଦସମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେସଂ ପରିୱତ୍ତନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୁମତିୱିରୋଧତୋ ଚ । ଭୱତୁ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିସିଦ୍ଧମିଦଂ କାରଣଂ, ଦସମେ ଅୱସ୍ସମେୱ ଜାନିତବ୍ବାନୀତି ତାନି କୟୱିକ୍କୟାନେୱାତି ତେସଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଭାୱଞ୍ଚ ଗତାନୀତି ଏୱମ୍ପି ସିଦ୍ଧୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ।

ଏତ୍ଥାହୁ ପୋରାଣା – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ରୂପିୟଂ ପରହତ୍ଥଗତଂ କରୋତି ଅଜ୍ଝାଚରତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ପରସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କରୋତି, ଅଟ୍ଠମେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଉଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁପରିୱତ୍ତନେ କଥଂ ଜାତଂ ? ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଜାତଂ । ଅଥ ପରସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ପଠମଂ କରୋତି, ରୂପିୟପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ କତତ୍ତା ଅଟ୍ଠମେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ରୂପିୟଂ ପରସ୍ସ ହତ୍ଥଗତଂ ପଚ୍ଛା କରୋତି, ସଂୱୋହାରେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ରୂପିୟସ୍ସ ଗହଣମତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠମେନ ଆପତ୍ତି, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେ ନୱମେନା’’ତି ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝାଚରତି, ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଅନିୟମପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନେସୁ ଦସ୍ସିତୋୱ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି ଦ୍ୱୀହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନେ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେସିଂ, ନାନାପ୍ପକାରକଞ୍ଚ ରୂପିୟସଂୱୋହାରଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତୀ’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ରୂପିୟପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା କୟୱିକ୍କୟଂ ପରିହରନ୍ତେନ ଚତୂସୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଗହିତେ ଅଟ୍ଠମେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନ୍ତି ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ଦେହୀ’’ତି ଗହିତେ ତେନେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ‘‘କୟୱିକ୍କୟମ୍ପି ନୀହରିତ୍ୱା ଗହିତେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଚେତାପିତରୂପିୟଗ୍ଗହଣେ ଅଟ୍ଠମେନ, ପରିୱତ୍ତନେ ନୱମେନାତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା କପ୍ପିୟୱସେନ ନୀହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି, ତଂ ୱିସୋଧିତଂ ହୋତି । ଅପରମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବେ ଅସତି କଥଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୁନ୍ନିସ୍ସଟ୍ଠରୂପିୟମ୍ପି ‘ନ ଛଡ୍ଡେତୀ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଉପାସକୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେତି, କପ୍ପତୀ’’ତି, ତଞ୍ଚ ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଗହିତତ୍ତା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ପୁନ ଅପରଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମଂ ‘ଗଣ୍ହାହୀ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତଦୁକ୍କଟଂ, ‘ଏତଂ ଦେହୀ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ପକିଣ୍ଣକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱେ ଅପତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏତେ ଭାଜନପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ନଅଧିଟ୍ଠାନୂପଗାନୱିକପ୍ପନୂପଗତାତି ଅତ୍ଥୋତି ଚ । ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ପକ୍କନ୍ତି ଅୟୋପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ପାକେହି ପକ୍କୋ ହୋତି, ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପତ୍ତସନ୍ନିଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱାରିତତ୍ତା (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୬୦୨) ଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ତଂ ‘ଅନନୁରୂପ’ନ୍ତି କତ୍ୱା ‘ପୁରାଣପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ସନ୍ନିଚ୍ଚୟଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅନଧିଟ୍ଠିତୋ ଅୱିକପ୍ପିତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୩୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୋ ହି କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୬ ଆଦୟୋ) ନିଚ୍ଚୟସନ୍ନିଧି ୱିୟ ଏକୋପି ପୁନଦିୱସେ ‘‘ସନ୍ନିଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ‘‘ଦୁତିୟୋ ୱାରିତୋ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନିୟତଂ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ପତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତି । ସଚେ ଏକତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଦ୍ୱେପି ଅନଧିଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଦୁତିୟୋ ଅନଧିଟ୍ଠିତୋ । ୱିକପ୍ପେତୁଂ ପନ ବହୂପି ଲଭତି । କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-କାରୋ ‘‘ଏକପାକମ୍ପି ଜନେତୀ’’ତି ପାକଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅଥ ୱା ସଚେ ଏକପାକେନେୱ ସାରୁପ୍ପୋ, ୱଟ୍ଟତୀତି ପାକପରିମାଣଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅପତ୍ତତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନୂପଗୋନ ହୋତି । ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତେନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋତି ପୁରାଣପତ୍ତଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତେନ ସୋ ପତ୍ତୋ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋତି ଲିଖିତଂ ।

ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପୱାରିତେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନେୱ ୱଟ୍ଟତି, ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଲିଖିତଂ ।

ୟୋ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନତ୍ଥଂ, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ କରୋ ସୋ ।

ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନତ୍ଥଂ, ପତ୍ୱାନ ସନ୍ତିକେ ॥

ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ପଟିସାୟନୀୟାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପାଦମକ୍ଖନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୟେସଂ ମଂସଂ ନ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପିଆଦି ନ କପ୍ପତୀତି ୱଦନ୍ତା ଅଜାନିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ୟେସଞ୍ହି ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପୀତିଆଦି ସତ୍ତାହକାଲିକନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂୟେୱ ଖୀରାଦି ପଣୀତଭୋଜନଂ, ନେତରନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ମଧୁ ନାମ ମଧୁକରିଭମରମକ୍ଖିକାନଂ ଆସୟେସୁ ନିୟ୍ୟାସସଦିସଂ ମହାମଧୁ ହୋତି, ତଂ ୟାୱଜୀୱିକନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୪. ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ

୨. ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦେୱଦତ୍ତୋ କାଲେ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଭଗୱତା ‘‘ଗଣଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୦୯) ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ନିମନ୍ତିତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୧୮) ନିମନ୍ତନମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୟାଚନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲିଖିତଂ । କସ୍ମା ? ପରିୱାରେ ଏୱ ‘‘ଗଣଭୋଜନଂ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ପସୱତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୱା ନିମନ୍ତନତୋ ୱା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂୟେୱ ପାକଟତ୍ତା ପଦଭାଜନେ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘‘ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’ତି ଚ ଗହିତଭତ୍ତାପି ଅଞ୍ଞେ ୟାୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତାୱ ଚେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏୱ ନାମା’’ତି ଚ, ‘‘ୟୋ କୋଚି ପବ୍ବଜିତୋତି ସହଧମ୍ମିକେସୁ, ତିତ୍ଥିୟେସୁ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଚ, ‘‘ସମୟାଭାୱୋତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତିସମୟାନଂ ଅଭାୱୋ’’ତି ଚ, ‘‘ସମୟଲଦ୍ଧକେନ ସହ ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ସମୟଲଦ୍ଧକୋ ସୟମେୱ ମୁଚ୍ଚତି, ସେସାନଂ ଗଣପୂରକତ୍ତା ଆପତ୍ତିକରୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ହେତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଗଣଭୋଜନଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰… ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୧୮) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପଟିଗ୍ଗହଣନିୟମୱଚନଂ । ନ ହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ।

ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଞ୍ଞତ୍ରସମୟାତି ପନ ନିମନ୍ତନତୋ ପସୱନତୋ ଭୋଜନାପେକ୍ଖଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏକେ । ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ଭତ୍ତଂ ଲଭତି, ତମଞ୍ଞୋ ଚୂପାସକୋ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଘରେ ନିସୀଦାପେସି, ନ ଚ ତାୱ ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି। ସଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ‘‘ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତୋ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏତଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୨୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଠମକଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ତଥାନୀତପୂୱେହି ଅତ୍ଥିକେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପତ୍ତପ୍ପମାଣୱସେନ ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ମା ଖୋ ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହୀ’’ତି ଅପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞାୟ ଅତିରେକପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଆରୋଚନେ, ଅସଂୱିଭାଗେ ଚ ନ ମୁଚ୍ଚତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଅଥ ଉଗ୍ଗହିତକଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି ଏୱ । ଅସଂୱିଭାଗେ ପନ ଅନାପତ୍ତି ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା । ଅଚିତ୍ତକତା ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନାଭାୱେନେୱ, ନ ୱତ୍ଥୁଜାନନାଭାୱେନାତି ଏକେ । ‘‘ନ ପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଜ୍ଜିତଭାୱଜାନନ’’ନ୍ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଚେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ନ ୱଦତି, ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ପୋରାଣା ୱଦନ୍ତି । ଅତିରେକପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚମଂୱ ଅଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣତୋ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଞ୍ଞଥା କିରିୟାକିରିୟଂ ଇଦଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅନିୱାରଣଂ, ଅନାରୋଚନଂ ୱା ଛଟ୍ଠମଙ୍ଗଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ।

କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରଣଂ ନାମ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ । ତେସୁ ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତ୍ତୀ’’ତି ଏତେନେୱ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ନ ଦିସ୍ସତି । ଦିସ୍ସତି ଚେ, ଅଙ୍ଗାନଂ ଛକ୍କତ୍ତଦସ୍ସନନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୨୩୮-୨୩୯) ଲିଖିତଂ । ‘‘ଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଅଭିହଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାକତଚୁଣ୍ଣମ୍ପୀତି ପି-କାରେନ କୁଣ୍ଡକଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ସମପାକଭଜ୍ଜିତାନଂ ପନ ଆତପସୁକ୍ଖାନଂ ୱା କୁଣ୍ଡକଂ ୱା ୟେ କେଚି ତଣ୍ଡୁଲା ୱାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମପାକଭଜ୍ଜିତାନଂ ୱୀହୀନଂ, ୱୀହିପଲାସାନଂ ୱା ତଣ୍ଡୁଲଚୁଣ୍ଣଂ ପୱାରେତି । ତଥା ଖରପାକଭଜ୍ଜିତାନଂ କୁଣ୍ଡକମ୍ପି ପୱାରେତି । ଭଜ୍ଜିତସତ୍ତୁୟୋ ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା କତୋ ଅପକ୍କସତ୍ତୁମୋଦକୋପି ପୱାରେତୀତି ଲିଖିତଂ । ସଚେ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥି, ନ ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ଅସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ, ଖାଦିୟମାନଂ ପନ ମଂସଭାୱଂ ନ ଜହାତି, ତସ୍ମା ପୱାରେତି । ଭୋଜନସାଲାୟ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚେ ଅତ୍ତନୋ ଅପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସଂ ଅଭିହଟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତି । କାମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପତ୍ତେ ପନ ଆରାମିକା ଆକିରନ୍ତି, ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠାୟ ଅନେସନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ହି ସଙ୍ଘତୋ ଲଦ୍ଧଂ ପିଣ୍ଡଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଦେତି, ତଞ୍ଚେ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଚ, ୱିଭାଗୋ ଲଜ୍ଜୀ ଚେ ଦେତି, ତଂ ସୋ ନ ଅଜ୍ଝୋହରିତୁକାମତାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱାରେତୀତି ଚ, ‘‘ସମଂସରସଂ ସମଚ୍ଛରସ’’ନ୍ତି ଆପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ମଂସରସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ହୋତି, ‘‘ମଂସସ୍ସ ରସଂ ମଂସରସ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଗ୍ଗହୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଭତ୍ତମିସ୍ସକଂ ୟାଗୁଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି, ନ ପୱାରେତି । ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ୟେନାପୁଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟାଗୁମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି, ତତ୍ର ଚେ ୟାଗୁ ବହୁତରା ୱା ହୋତି, ସମସମା ୱା । ଭତ୍ତଂ ମନ୍ଦଂ, ନ ପୱାରେତି । ୟାଗୁ ଚେ ମନ୍ଦା, ଭତ୍ତଂ ବହୁତରଂ, ପୱାରେତି । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ । କାରଣଂ ପନେତ୍ଥ ଦୁଦ୍ଦସଂ । ‘‘ଭତ୍ତମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି । ତତ୍ର ଭତ୍ତଂ ବହୁତରଂ ୱା ସମକଂ ୱା ଅପ୍ପତରଂ ୱା ହୋତି, ପୱାରେତି ଏୱ । ଭତ୍ତଂ ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି । ତତ୍ର ଚେ ଭତ୍ତଂ ବହୁତରଂ, ସମକଂ ୱା ହୋତି, ପୱାରେତି । ଅପ୍ପତରଂ ନ ପୱାରେତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଫଲଂୱା କନ୍ଦମୂଲାଦି ୱା ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି କପ୍ପିୟଂ ଅକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କପ୍ପିୟଂ ଅକାରାପିତେହି କଦଲିଫଲାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିରିତ୍ତଂ କାରାପେତ୍ୱାପି ତଂ କଦଲିଫଲାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅମିସ୍ସକରସତ୍ତା ପୁନ ତାନି କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱା କାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ପୁବ୍ବେ ତେସୁ ୱିନୟକମ୍ମସ୍ସ ଅନାରୁଳ୍ହତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି ।

ପତ୍ତେ ରଜଂ ପତିତଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିକ୍ଖା ଗଣ୍ହିତବ୍ବା । ‘‘ଅପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୱିନୟଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତମଞ୍ଞେସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତଂ ପନ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ କତଂ ଅନତିରିତ୍ତକତଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ କତଂ, ଅନତିରିତ୍ତଂ କତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀହି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦୀପିତଂ । ଅଲମେତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତେ ଅଧିକଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଲଚ୍ଛସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆହାରତ୍ଥାୟାତି ୱିକାଲେ ଏୱାତି ଏକେ । ‘‘ପଠମକଥିନସଦିସାନି । ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । କାୟକମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣତୋ । ୱଚୀକମ୍ମଂ ୱାଚାୟ ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଅକାରାପନତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଭୁତ୍ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୪୩) ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ।

ଦୁତିୟପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ କାଲେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଏୱଂ କିର ।

ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଦୁଦ୍ଧୋତୋହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇଧ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ଦୁଦ୍ଧୋତଂ ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପୁନ

ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛୋଦକଂ ୱା ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ୱା ଘଂସିତ୍ୱା ନିସ୍ନେହଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ମତ୍ତିକାପତ୍ତସ୍ସ କପାଲେନ ପୀତୋ ସ୍ନେହୋ ସନ୍ନିଧିଂ କରୋତୀତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ସୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ନାମ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରପେକ୍ଖଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଅୱିଜହିତଂ । ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱମୱିଜହିତମେୱ ସନ୍ନିଧିଂ ଜନେତୀ’’ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ, ତଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୫୫) ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ପନ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ତେସଂ ମଂସଞ୍ଚ ଖୀରଦଧୀନି ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନୀ’’ତି ଇଦଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନ ପନ କପ୍ପିୟଖୀରାଦିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଖୀରାଦୀନି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଚ, ‘‘ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସପ୍ପିଆଦିଭେସଜ୍ଜପଞ୍ଚକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଚେ, ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ତେନ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୨୬୧) ଚ ଲିଖିତଂ ।

ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସରୀରାୱୟୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ‘‘ଚିଞ୍ଚାଦିପତ୍ତେସୁ ଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥତେସୁ ନ ୱଟ୍ଟତି, କଲ୍ଲଖେତ୍ତେ ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ସାମଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ସପ୍ପଦଟ୍ଠଂୟେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦଟ୍ଠଂ ୱିସେସେତି । ସାମଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଚେଲକାଦୟୋ ୟସ୍ମା, ତିତ୍ଥିୟାୱ ମତା ଇଧ ।

ତସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟନାମେନ, ତିକଚ୍ଛେଦୋ କତୋ ତତୋ ॥

ଅତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ନଗ୍ଗସ୍ସ, ତଥା ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗିନୋ ।

ଗହଟ୍ଠସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, କପ୍ପତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ଅତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ, ତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ଚ ଲିଙ୍ଗିନୋ ।

ସୋତାପନ୍ନାଦିନୋ ଦାତୁଂ, କପ୍ପତୀତୀଧ ନୋ ମତି ॥

ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୫. ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚତୁତ୍ଥଂ ପଠମାନିୟତେ, ପଞ୍ଚମଂ ଦୁତିୟାନିୟତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇଧ ପଞ୍ଚମଂ ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ହୋତି ।

ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଭତ୍ତୋସମାନୋତି ନିମନ୍ତନଭତ୍ତୋତି ପୋରାଣା । ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ, ଅନାପୁଚ୍ଛା, ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମୟା ଦ୍ୱେ ସମୟା । ଭତ୍ତିୟଘରନ୍ତି ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ଘରଂ ୱା ସଲାକାଭତ୍ତାଦିଦାୟକାନଂ ୱା ଘରଂ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ‘‘ଇଧ ନିମନ୍ତନା ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନା’’ତି ଏକେ ।

ପୁରେଭତ୍ତଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡାୟ, ଚରିତ୍ୱା ୟଦି ଭୁଞ୍ଜତି ।

ସିୟା ପରମ୍ପରାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନ ସା ସିୟା ॥

ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ଗମିକୋ, ପୁବ୍ବଗେହଂ ୟଦି ଗଚ୍ଛେ ।

ଏକେ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ॥

କୁଲନ୍ତରସ୍ସୋକ୍କମନେ, ଆପତ୍ତିମତୟୋ ହି ତେ ।

ସମାନଭତ୍ତପଚ୍ଚାସା, ଇତି ଆହୁ ଇଧାପରେ ॥

ମତା ଗଣିକଭତ୍ତେନ, ସମେନ୍ତି ନଂ ନିମନ୍ତନେ ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମାନନ୍ତି, ଏକେ ସମ୍ମୁଖତାପରେ ॥

ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥିକେହେୱ, ୱିଚାରେତବ୍ବଭେଦତୋ ।

ୱିଞ୍ଞୂ ଚାରିତ୍ତମିଚ୍ଚେୱ, ସିକ୍ଖାପଦମିଦଂ ୱିଦୂ ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୨୯୪) ।

ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସପ୍ପିଆଦିଭେସଜ୍ଜପଞ୍ଚକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଚେ, ‘‘ନଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୯) ୱଚନେନ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩୧୦) ଲିଖିତଂ । ‘‘ତୟା ଇମିନାୱ ପୱାରିତମ୍ହା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଗିଲାନୋୱ ଲଭତି, ନ ଇତରୋତି ଚ, ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଅସ୍ସ ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଞାତକପ୍ପୱାରିତେତି ଅତ୍ଥୋତି ଚ, ‘‘ଅପରିୟନ୍ତପ୍ପୱାରଣାୟ ପୱାରିତେ’’ତି ସଙ୍ଘୱସେନ, ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚ ପୱାରେତ୍ୱା ଦାୟକା । ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘପ୍ପୱାରଣତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପୱାରଣତା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ, ‘‘ପରିୟନ୍ତାତିକ୍କମୋ’’ତି ୱଚନେନ ଗିଲାନୋ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଗିଲାନାଗିଲାନତା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ସଙ୍ଘପ୍ପୱାରଣାୟ ପୱାରଣତା’’ତି ପାଠୋତି ଚ ଲିଖିତଂ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ଏକମେକନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ଏକପୁରିସାରୁଳ୍ହହତ୍ଥିମ୍ପି, ଏକଂ ସରହତ୍ଥଂ ପୁରିସମ୍ପି । ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଏଳକଲୋମସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କେନଚି ପଲିବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ୱେରିକେନ ୱା ଇସ୍ସରେନ ୱା କେନଚି ରୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସେନାପରିକ୍ଖେପେନ ୱା ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନ ୱା ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନପରିୟନ୍ତେନ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା ।

ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସୁରା’’ତି ୱା ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଅକୁସଲମେୱାତି ଲିଖିତଂ । ଅକୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଂ ସନ୍ଧାୟ କିର ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ କସ୍ମା ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟାତି ।

ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଭାୱେ ସମାନେପି ଭିକ୍ଖୁନିୟାପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେପି ଦୁକ୍କଟଂ, ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତି କରଣୀୟେତି ଏତ୍ଥ ପୁରିସଂ ସତି କରଣୀୟେ ଆମସତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନ ଇତ୍ଥିଂ ।

ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଚିକ୍ଖଲ୍ଲଂ ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ସକ୍ଖରମ୍ପି ଖିପନକୀଳାୟ କୀଳତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଉପରିଗୋପ୍ଫକେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଉଦକେ ହସଧମ୍ମେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦଂ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଚେ, ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ କଥଂ ।

କୀଳିତଂୱ ଅକୀଳାତି, ମିଚ୍ଛାଗାହେନ ତଂ ସିୟା ॥

ଏତ୍ତାୱତା କଥଂ କୀଳା, ଇତି କୀଳାୟଂ ଏୱାୟଂ ।

ଅକୀଳାସଞ୍ଞୀ ହୋତେତ୍ଥ, ୱିନୟତ୍ଥଂ ସମାଦୟେ ॥

ଏକନ୍ତାକୁସଲୋ ୟସ୍ମା, କୀଳାୟାଭିରତମନୋ ।

ତସ୍ମା ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ, ଏକମେୱେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩୩୬) ।

ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତସ୍ସୱଚନନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ୱା ୱମ୍ଭିତୋ ୱା ଗରହିତୋ ୱା ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି । ଧମ୍ମନ୍ତି କଥାୟଂ ଧମ୍ମୋ ନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟେୟ୍ୟ ୱା, ତଂ ୱା ଅସିକ୍ଖିତୁକାମୋ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି । ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩୪୪) ଲିଖିତଂ ।

ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ୱିସିବ୍ବନାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ।

ଜୋତିନେକମନେକେ ୱା, ଜାଲେନ୍ତି ମୁନୟୋ ସହ ।

ଏକୋ ସୋପେତି ନାନେକୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୱିସେସତୋ ॥

ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମୋରକ୍ଖିମଣ୍ଡଲମଙ୍ଗୁଲପିଟ୍ଠୀନନ୍ତି ନ ଏକନ୍ତତୋ, ଅଧିକଂ, ଓରଞ୍ଚାତି ୱଦନ୍ତି । ଏକକୋଣେପି ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଏକବିନ୍ଦୁପି ୱଟ୍ଟତୀତି ।

ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଏତ୍ଥ ପରିଭୋଗେନ କାୟକମ୍ମଂ। ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣେନ ୱଚୀକମ୍ମଂ।

ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସସୂଚିକେ ସୂଚିଘରେ ସୂଚିଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋତି ପୋରାଣା ।

ଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ କମ୍ମବନ୍ଧଗଣନାଚେତନାମାରଣାନଂ, ନ କମ୍ମବନ୍ଧଗଣନାୟ ଚେତନାମାରଣା । ଏତ୍ଥ ଏକଚେତନାୟ ବହୁପାଣକା ମରନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସପ୍ପାଣକନ୍ତି ପାଣକାନଂ ମରଣୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ନ ସପ୍ପାଣକଉଦକପରିଭୋଗୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତି । ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନେ ୱିୟ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତା ୱୁତ୍ତାତି ଲିଖିତଂ ।

ଜଲେ ପକ୍ଖିପନଂ ପୁବ୍ବଂ, ଜଲପ୍ପୱେସନଂ ଇଦଂ ।

ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ନାନାତ୍ତଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ଞାଣୱତା ସଦାତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩୮୭)

ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଞ୍ଞଂ ଉପସମ୍ପାଦେତୀତି –

ଉପଜ୍ଝାୟୋ ସଚେ ସାମଂ, କମ୍ମୱାଚଞ୍ଚ ସାୱେତି ।

କମ୍ମଂ ରୁହତି ଇଚ୍ଚେକେ, ନେତି ୱିନୟକୋୱିଦୋ ॥

ଦୁକ୍କଟଂ ୱିହିତଂ ୟସ୍ମା, ଆଚରିୟସ୍ସ ଗଣସ୍ସ ଚ ।

ତସ୍ମା ଭିନ୍ନାୱ ଆଚରିୟ-ଉପଜ୍ଝାୟା ୱିସୁଂ ଇଧାତି ॥

ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଇଧ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା, ସିକ୍ଖମାନା, ସାମଣେରୀତି ଇମା ତିସ୍ସୋପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇମାସଂ ପନ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସମୟୋ ରକ୍ଖତି, ଅୟମିମାସଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ତଂଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠେନାତି ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେନ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ସଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅୟଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ସଚେ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାନୁମତିୟା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ୟଦି ସୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ଲିଙ୍ଗନାସନା ନାମ ସିୟା । ‘‘ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି ଚ ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ଥରି ଅସତ୍ଥାଦିଦିଟ୍ଠି ନ ହୋତି । ସଚେ ସା ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ସଂୱରେ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ନାସେତବ୍ବୋତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୪୨୮) ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ ।

କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ

୪. ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଙ୍ଗେସୁ ନ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟତା ୱିୟ ଅମରଣାଧିପ୍ପାୟତା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୟଂ ପହାରଂ ଦାତୁକାମୋ, ସୋ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ସ ମରଣେ ପୟୋଗୱିରହୋୱାତି କତ୍ୱା ଅମରଣାଧିକାରତ୍ତା କେୱଲଂ ଅମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱ ସୋତି ତା ୱିୟ ତା ନ ୱୁତ୍ତା । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ପନ କୋପୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଲମେୱ ତଲସତ୍ତିକଂ। ‘‘ପୋଥନସମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ସତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଏକେ । ୟସ୍ମା ପହରିତୁକାମତାୟ ପହରତୋ ପୁରିମେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କେୱଲଂ ଉଚ୍ଚାରେତୁକାମତାୟ ଉଗ୍ଗିରଣମତ୍ତେ କତେ ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇମିନା ପନ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପହାରୋ ଦିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ନପହରିତୁକାମତାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । କିମିଦଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପହାରପଚ୍ଚୟା, ଉଦାହୁ ଉଗ୍ଗିରଣପଚ୍ଚୟାତି ? ପହାରପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଦୁକ୍କଟଂ, ପୁରିମଂ ଉଗ୍ଗିରଣପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସଦୁକ୍କଟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁରିମଞ୍ହି ଉଗ୍ଗିରଣଂ, ପଚ୍ଛା ପହାରୋ । ନ ଚ ପଚ୍ଛିମଂ ପହାରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁରିମଂ ଉଗ୍ଗିରଣଂ ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକଂ ଭୱିତୁମରହତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୪୫୬) ଆଚରିୟୋ ।

ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପରୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତୁ ୱା, ମା ୱା, ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପାଦନ’’ନ୍ତି ତତିୟମଙ୍ଗଂ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପସ୍ସୁତିନ୍ତି ୟଥା ଉପକୁଜ୍ଝଂ ‘‘ସମୀପକୁଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଉପସ୍ସୁତି ‘‘ସମୀପସ୍ସୁତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ସୁଣାତି, ତଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତୀତି ପନେତ୍ଥ ପରେସଂ ୱଚନସଦ୍ଦୋ ଚ । ସୋ ହି ସୁୟ୍ୟତୀତି ସୁତି ନାମ । ଉପସୁୟ୍ୟତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ଉପସ୍ସୁତି। ଓକାସୋ ହି ସୁତି ନାମ । ଇମେସଂ ସୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅତୀତଦ୍ୱୟସଦିସାନୀତି ନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ । ସିୟା କିରିୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୱନେ । ସିୟା ଅକିରିୟଂ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱଦନ୍ତାନଂ ଅଜାନାପନୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ । ‘‘ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କମ୍ମପ୍ପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜନକେନ ପନ ଚୀୱରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୮) ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନି ସୂଚିଆଦୀନି ଅନପଲୋକେତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବାନି । ତତୋ ଅତିରେକଂ ଦେନ୍ତେନ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କତଂ ପନ ଅପଲୋକନଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗାମସୀମାୱିହାରେସୁ ଓସାରଣାଦୀନି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନିୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟୱେଭଙ୍ଗିୟାନି ପନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଅପଲୋକେତବ୍ବନ୍ତି ଚ, ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅଦିନ୍ନାଦାନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ପାଠୋତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

କମ୍ମପ୍ପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସନ୍ନିପାତଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଚେ ଛନ୍ଦଂ ନ ଦେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକେ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏକେ ଧମ୍ମକମ୍ମନ୍ତରାୟକରଣାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ।

ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅକପ୍ପିୟେନ ୱାତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତମୟମଞ୍ଚାଦିନା । କପ୍ପିୟମଞ୍ଚୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେହି ପନ ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମୟାଦିଅକପ୍ପିୟମଞ୍ଚାପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଚ, ‘‘ଅରଞ୍ଜରୋ ବହୁଉଦକଗଣ୍ହନକୋ’’ତି ଚ, ‘‘ସଙ୍ଘିକପଅଭୋଗେନ ୱାତି ସଚେ ଆରାମିକାଦୟୋ ପଟିସାମେତ୍ୱା ପଟିଦେନ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ, ‘‘କଂସଲୋହାଦିଭାଜନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମ୍ପି ପାରିହାରିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ପଟିସାମିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଚ, ‘‘ୱେଧକୋ କାୟବନ୍ଧନସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ହିଙ୍ଗୁ ହିଙ୍ଗୁଲିହରିତାଲମନୋସିଲା ଅଞ୍ଜନାନୀ’’ତି ପାଠୋତି ଚ, ‘‘ଦାରୁମୟୋ ୱା…ପେ॰… ଅପାଦକୋପି ସମୁଗ୍ଗୋ’’ତି ପାଠୋତି ଚ, ‘‘ଦାରୁମୟୋ ତୁମ୍ବୋତି ଦାରୁମୟୋ ଉଦକତୁମ୍ବୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଥମ୍ଭତୁଲାସୋପାନଫଲକାଦୀସୂ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦାନଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାପେତି, ଅନାପତ୍ତି । ତଥା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦାପେତି, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକା ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଦାତୁକାମା ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ୱିସଭାଗୋ ଏସୋ, ସଭାଗସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୱଦତି । ଅନାପତ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତତ୍ତା । ତସ୍ସ ପନ ଦାତୁକାମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦାତୁକାମଂ ୟଥାସୁଖଂ ୱିଚାରେତୁଂ ଲଭତି ।

ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ରତନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅସୟନିଘରେତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ବହିଭୂତେସୁ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ । ‘‘ସଚେ ଖତ୍ତିୟୋୱ ହୋତି, ନାଭିସିତ୍ତୋ, ଅଭିସିତ୍ତୋୱ ହୋତି, ନ ଖତ୍ତିୟୋ, ରକ୍ଖତୀ’’ତି ଆଚରିୟୋ ‘‘ଖତ୍ତିୟତା, ଅଭିସିତ୍ତତା’’ତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସବ୍ବୋପି କଥାମଗ୍ଗୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ନିକ୍ଖିପନଂ, ଗୋପନଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ।

ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛା’’ତି ଚ ‘‘ତଥାରୂପା ଅଚ୍ଚାୟିକାତି ଚ ଇମାତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଂଅସ୍ସାତି ତଂ ଭେଦନକଂ ଅସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ପଠମଂ ଭେଦନଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ୱାସିଜଟେତି ୱାସିଦଣ୍ଡକେ ।

ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମଞ୍ଚପୀଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ । ତୁଲାସଙ୍ଘାତେ ଠପନମେୱ ଅଟ୍ଟକରଣଂ ।

ମଞ୍ଚପୀଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିଞ୍ଚାପି ପଟିଲାଭେୟେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ପରିଭୋଗେ ଏୱ ପନ ଆପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୨୯) ୱଚନଂ ଏତ୍ଥ ସାଧକଂ ।

ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିଞ୍ଚାପି ନିସୀଦନସ୍ସ ଜାତି ନ ଦିସ୍ସତି ଏତ୍ଥ, ତଥାପି ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ‘‘ନୱ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚୀୱରଜାତି ଏୱସ୍ସ ଜାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଲାଭେ ସଦସଂ, ଅଲାଭେ ଅଦସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩୧-୫୩୨) ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନନିୟମନତୋ ।

ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରତନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଟିଦେସନୀୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟାମକାଲିକାଦୀସୁ ଆହାରତ୍ଥାୟ ଏୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ତମ୍ପି ଆମିସେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନରସେ, ସମ୍ଭିନ୍ନେ ପନ ଏକରସେ ପାଟିଦେସନୀୟମେୱ ।

ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଆରାମେ ୱା ଆରାମୂପଚାରେ ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତସ୍ସାତି ଆରାମେ ୱା ଆରାମୂପଚାରେ ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆରାମେ ୱା ଆରାମୂପଚାରେ ୱା ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବହାରାମେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଅଜ୍ଝାରାମେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଙ୍ଗେସୁ ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମେ ୱା ଆରାମୂପଚାରେ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝାରାମେ ହି ଦସ୍ସିତେ ଆରାମୂପଚାରଂ ଦସ୍ସିତମେୱାତି । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଟିଦେସନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସେଖିୟକଣ୍ଡଂ

ସେଖିୟେସୁ ସତିପି ୱୀତିକ୍କମେ ଅନାଦରିୟାପେକ୍ଖସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କାରକୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ହି ୱିନୟଧମ୍ମତା, ୟଦିଦଂ ସାପେକ୍ଖେ କାରକନିଦ୍ଦେସୋ, ସୋ ୱୁତ୍ତନିୟମେ ୱିଧି, ଭୁମ୍ମକରଣଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାଧିକମ୍ପି ଓତାରେତ୍ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତୋ ପରଂ ଓତାରେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରାମେ ୱାତି ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନାଦିକାଲେ । ପାରୁପିତବ୍ବନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଠତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପରିସ୍ସୟାଭାୱଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଲଭତିୟେୱାତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୫୮୨) ଲିଖିତଂ । ୟଥା ୱାସୂପଗତସ୍ସ ଅନ୍ତରଘରେ କାୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସପି କାୟବନ୍ଧନଂ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଗାମପ୍ପୱେସନମନାରୋଚେତ୍ୱା ୟଥାକାମଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗମନକାଲେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗାମପ୍ପୱେସନୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଏକଂ ଆୱସଥଂ ପୁରତୋୱ ଠିତଂ ପତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ଠପେତ୍ୱା ୱାସୂପଗତୋ ଚେ ହୋତି, ଇତରେହି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଚତୂହପଞ୍ଚାହଂ ୱାସମଧିଟ୍ଠାୟ ୱସିତଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଞ୍ଚ ୱାସୂପଗତାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି । ବୁଦ୍ଧପୂଜମ୍ପି ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ତହଂ ତହଂ ଓଲୋକେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ନାମ ଆମିସପୂଜାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଲିଖିତଂ ।

ଛବ୍ବୀସତିସାରୁପ୍ପୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୟସ୍ମା ‘‘ସମତିତ୍ତିକୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୬୦୨-୬୦୩) ୱଚନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ସମପୁଣ୍ଣୋ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତେ ପତ୍ତେ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଦିୟ୍ୟମାନୋ ଥୂପୀକତୋପି ଚେ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତୋ ହୋତି । ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁନ ଉଗ୍ଗିରିତୁକାମସ୍ସାପି ସହସା ଚେ ପୱିସତି, ଏତ୍ଥ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚଭୁଞ୍ଜତି ନାମ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକତଞ୍ଚ ଅକତଞ୍ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ସହସା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଅସ୍ସତିୟା ଭୁଞ୍ଜତି ନାମ ।

ସୟଂ ୟାନଗତୋ ହୁତ୍ୱା, ୟଥା ୟାନଗତସ୍ସ ଚେ ।

ଅଲଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥା ନାଲଂ, ସଛତ୍ତୋ ଛତ୍ତପାଣିନୋ॥

‘‘ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ସେଖିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନା

ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ

ଅଭିଲାପମତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଦହରୱସେନ ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ଚ ୱୁଡ୍ଢୱସେନ ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ଅଭିଲାପୋ, ଇଧ ପନ ୱୁଡ୍ଢଦହରାନଂ ‘‘ଅୟ୍ୟା’’ତି ଏକମେୱ ।

କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଏତ୍ଥ ତବ୍ବହୁଲନୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପନ ‘‘ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକିରିୟତୋପି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬) ନୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆନେତ୍ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତି, ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୮) ନୟେନ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମପାରାଜିକାୟପି ତବ୍ବହୁଲନୟେନେୱ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ପୱେସନସାଦିୟନାଦିମ୍ହି କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ଦିସ୍ସତି ।

ଅଙ୍ଗଜାତଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ନ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ ନ ସାଦିୟତି, ଠିତଂ ନ ସାଦିୟତି, ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮) ଏତ୍ଥ ଠିତନସାଦିୟନେ ପକତିୟାପି ପରିପୁଣ୍ଣଚଲନତ୍ତା । ସାଦିୟନପଚ୍ଚୟା ପଟିସେୱନଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତେୱାତି ତବ୍ବହୁଲନୟେନେୱ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ଗହେତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟାପି ପଠମପାରାଜିକେ ତସ୍ସ ସାଦିୟନସ୍ସ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦନୁରୂପୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗନୟମନୋଲୋକେତ୍ୱା ‘‘କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତେସୁ ତବ୍ବହୁଲନୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା, ତଥା ସୁରାଦୀନଂ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତା । ଇତରଥା ‘‘ୟଂ ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା, ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନଂ ନିୟମଲକ୍ଖଣସିଦ୍ଧି ହୋତି, ତଥା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା, ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତେ ଲୋକୱଜ୍ଜୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା ୱତ୍ଥୁଅଜାନନପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ସୁରାପାନୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମଜ୍ଜପାନେ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସାମଣେରୋ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପିୱନ୍ତୋ ସୀଲଭେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୮) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଜାନନପକ୍ଖେ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ସିଦ୍ଧିକରଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଦିସେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସତିପି ସାମଣେରୋ ସୀଲଭେଦଂ ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅଭିନିୱେସୱଚନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ସମାନଗତିକତ୍ତା ସାମଣେରାନଂ ସୁରାପାନସ୍ସ । ‘‘ସୁରାମେରୟିମେ’’ତି ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱା ପାତବ୍ବତାଦିୱସେନ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତିଆଦି ।

କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟୁତ୍ତିୱଚନେନ ଅରହନ୍ତାନଂ ଅପ୍ପୱିସନତୋ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକପକ୍ଖେସୁ ଅକୁସଲନିୟମୋତି ଚେ ? ନ, ଧମ୍ମତାୱସେନ ସେକ୍ଖାନମ୍ପି ଅପ୍ପୱିସନତୋ । ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲନିୟମାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତଜଲବିନ୍ଦୁମିୱ ସୁରାବିନ୍ଦୁଆଦୟୋ ଉଦାହରିତବ୍ବା । ତବ୍ବହୁଲନୟେନ ହି ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସମେତି ସଦ୍ଧିଂ ପାଳିୟା ଚାତି । ଆଚରିୟାପି ସୁରାପାନେ ଅକୁସଲନିୟମାଭାୱମେୱ ୱଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ପନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ପନସ୍ସ ତବ୍ବହୁଲନୟମେୱ, ନ ପଠମପାରାଜିକେ । କଥଂ ? କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗଭାୱେ ସତି ଭିକ୍ଖୁନୀ କାୟଙ୍ଗଂ ଅଚୋପୟମାନାପି ଚିତ୍ତେନେୱ ଅଧିୱାସେତି, ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ । ଭିକ୍ଖୁ ପନ ଚୋପୟମାନୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ପଠମପାରାଜିକେପି ଚୋପନେ ସତି ଏୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନାସତି । ପୱେସନଂସାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ ପୱେସନସାଦିୟନଂ ନାମ ସେୱନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ, ମଗ୍ଗେନ ୱା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନମ୍ପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ସାପି କାୟଚଲନଂ ଏକନ୍ତଂ ଅତ୍ଥି ଏୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ଲିଖିତଂ

ପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡଂ

୧. ଉସ୍ସୟୱାଦିକାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନୱିଧୟୋ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ…ପେ॰… ଆପନ୍ନା’’ତି ପୁଗ୍ଗଲନିୟମଂ କତ୍ୱା ପାରାଜିକତୋ ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ‘‘ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି ଆପତ୍ତିନାମଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟମେୱା’’ତି ପାଠୋ ।

ଉସ୍ସୟୱାଦିକାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପିକାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କତ୍ଥଚି ଅଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଏୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା କରୋନ୍ତିୟା ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, ଖଣ୍ଡସୀମାଦିଗତାୟ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ।

ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପିକାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଏକଗାମନ୍ତରଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଆଭୋଗଂ ୱିନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଭୋଗେ ସତି ଅନାପତ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ଉପଚାରାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ଓକ୍କମେ । ଦ୍ୱୀସୁପି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ ଗାମନ୍ତରଗମନସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଉପଚାରସ୍ସ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନସ୍ସ ୱିରୋଧୋ । ‘‘ଅରଞ୍ଞେ’’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଗାମନ୍ତରେପି ହୋତି ଏୱ ।

ସିକ୍ଖାପଦାବୁଦ୍ଧୱରେନ ୱଣ୍ଣିତାତି ଗାଥାୟ ୱସେନ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ଗାମନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନଂ ନଦିପାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକଗାମନ୍ତରଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

‘‘ଛାଦନପଚ୍ଚୟାପନ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ –

‘‘ଆପଜ୍ଜତି ଗରୁକଂ ସାୱସେସଂ ।

ଛାଦେତି ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ।

ନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନୋ ଚ ଫୁସେୟ୍ୟ ୱଜ୍ଜଂ ।

ପଞ୍ହାମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୧) –

ଇମାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ପମାଦଲେଖା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଗୱେସିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ମାନତ୍ତକଥାୟଂ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପତୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ଗାମୂପଚାରତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିହାରୂପଚାରତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପ୍ପଦେସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗାମେପି ତଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପନ ଗାମେ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଅପରେ ପନ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଗାମେ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁୱିହାରୋ ନାମ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ଗାମୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ, ତସ୍ମା ଗାମଂ ଅୱତ୍ୱା ୱିହାରୂପଚାରମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିହାରୋ ଗାମେ ଏୱ ୱଟ୍ଟତି, ନ ବହି, ତସ୍ମା ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ୱିହାରୂପଚାରଞ୍ଚ ଉଭୟମେୱେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ମା ଉଭୟତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥତୋ ନାନାତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡଂ

ଦୁତିୟେ ଇଧ ଭାଜାପିତାୟ ଲଦ୍ଧଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ତଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନା ନ ଲବ୍ଭତି ।

ତତିୟେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅଦିନ୍ନାଦାନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଚତୁତ୍ଥେ ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ଊନତରମ୍ପି ଲଭେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ପଠମେ ହରିତପତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ହରିତକୋ । ଚାପଲସୁଣଂ ଅମିଞ୍ଜକୋ । ଅଙ୍କୁରମତ୍ତମେୱ ହି ତସ୍ସ ହୋତି । ପଲଣ୍ଡୁକାଦୟୋ ସଭାୱେନେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ସୂପସମ୍ପାକାଦୀ ୱିନାପି ଅନ୍ତମସୋ ୟାଗୁଭତ୍ତେପି ପକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟାପି ଗିଲାନାୟ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ଲସୁଣଂ କପ୍ପତି, ନ ଅଗିଲାନାୟା’’ତି ଅଭୟଗିରୀନଂ ଉଗ୍ଗହୋତି ।

ଦୁତିୟେ ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଂହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏତ୍ଥ ଚ ଲସୁଣେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ସତ୍ତମେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନୀ’’ତି ପାଠୋ ।

ନୱମେ କୁଟ୍ଟୋ ନାମ ଘରକୁଟ୍ଟୋ । ପାକାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖେପପାକାରୋ ।

ଛଡ୍ଡିତଖେତ୍ତେତି ପୁରାଣଖେତ୍ତେ । ସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଛଡ୍ଡେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସାରୁପ୍ପୱସେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ଦସମେ ‘‘ସୟଂ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି କରୋନ୍ତିୟା’’ତିଆଦି ଇଧ ସିକ୍ଖାପଦେ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ସୁତ୍ତାନୁଲୋମମହାପଦେସତୋ । ୟଦି ନଚ୍ଚାଦୀନି ପସ୍ସିତୁଂ ୱା ସୁଣିତୁଂ ୱା ନ ଲଭତି, ପଗେୱ ଅତ୍ତନା କାତୁନ୍ତି ନୟତୋ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ମହାପଦେସା ନିରତ୍ଥକା ସିୟୁଂ । ‘‘ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଇଧ ୱୁତ୍ତମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଛସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିୟା, ତସ୍ମା ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନମେୱାତି ଅପରେ । ଆରାମେ ଠତ୍ୱାତି ନ କେୱଲଂ ଠତ୍ୱା, ତତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବିରିୟାପଥେହିପି ଲଭତି । ଆରାମେ ଠିତାତି ପନ ଆରାମପରିୟାପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରଥା ନିସିନ୍ନାପି ନ ଲଭେୟ୍ୟାତି ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ଚମେ ଉପଚାରୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ସତ୍ତମେ ଧୁୱପଞ୍ଞତ୍ତେତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ । କୁଲାନୀତି କୁଲଘରାନି ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ଚତୁତ୍ଥେ ସଙ୍ଘାଟିଆଦିୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠିତାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ।

ପଞ୍ଚମେ ‘‘ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପରିକ୍ଖାରେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଥାଲକାଦୀନଂ ୱା ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ଛଟ୍ଠେ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସେସମେତ୍ଥ ପଠମଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସଦିସମେୱା’’ତି ପାଠୋ ।

ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

‘‘ଚିତ୍ତାଗାରଂ ନାମ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ମନୁସ୍ସାନଂ କୀଳିତୁଂ ରମିତୁଂ କତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୯୭୯) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତାଗାରାଦୀନି ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥାୟ କତାନି, ନ ରଞ୍ଞୋ ଏୱ ।

ସତ୍ତମେ ଏତେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୦୭) ପାଳି ଚ ଅତ୍ଥି । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଅଟ୍ଠମେପି ଏସୋୱ ପାଠୋ ।

ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ଦସମେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ପଠମଦୁତିୟତତିୟେସୁ ‘‘ଗିହିଗତା’’ତି ୱା ‘‘କୁମାରିଭୂତା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା। ୱଦନ୍ତି ଚେ, କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି ।

ଏକାଦସମେ ଛନ୍ଦଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ‘‘ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ‘‘ପାରିୱାସିକଛନ୍ଦଦାନେନା’’ତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୬୮) ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତସ୍ସ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟାତି ଛନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଛନ୍ଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନମତ୍ତେନ ୱା ୱୁଟ୍ଠିତାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଛନ୍ଦସ୍ସ ପନ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଛନ୍ଦଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପାସେ ୱିହରିତ୍ୱା ପୁନ ସନ୍ନିପାତକରଣଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଲିଖିତଂ ।

ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ତତିୟେ ‘‘ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ପନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଚତୁତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ତତିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଏକାଦସମେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କଥିନସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ଦ୍ୱାଦସମେ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଦସୋଧମ୍ମସଦିସାନି, ଇଦଂ ପନ କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ।

ତେରସମେ ‘‘ସଂକଚ୍ଚିକଂ ନାମ ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭନାଭି, ତସ୍ସା ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୨୬) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ‘‘ଅଧକ୍ଖକଉବ୍ଭନାଭିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଅପରିକ୍ଖେପେ ଆପତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ନୱମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମୁଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା

ସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜାଦୀନି ‘‘ଅଚିତ୍ତକାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱା ଅଜାନିତ୍ୱାପି ଦସ୍ସନେନ, ୱିଲିମ୍ପନେନ ୱା ଆପଜ୍ଜନତୋ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନଚିତ୍ତେନ ଅଚିତ୍ତକାନି। ‘‘ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତିୟା, ୱିଲିମ୍ପନ୍ତିୟା ୱା ଅକୁସଲତ୍ତା ଏୱ ଲୋକୱଜ୍ଜାନି। ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନାଦୀନି ‘‘ଚୋରୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱା କରଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜନତ୍ତା ସଚିତ୍ତକାନି। ଉପସମ୍ପଦାଦୀନଂ ଏକନ୍ତାକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ଅକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନି। ‘‘ଇଧ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକତା ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନାଜାନନତାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଜାନନାଜାନନତାୟ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସନାଭାୱା –

ଅଚିତ୍ତକତ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା ମତଂ, ୱତ୍ଥୁପଣ୍ଣତ୍ତିଅଞ୍ଞାଣା ।

ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦ୍ୱିଧା ଇଧ, ସକନାମେନ ଅଞ୍ଞାତଂ ॥

ପରନାମଞ୍ଚ ଜାନନଂ, ୱତ୍ଥୁସ୍ସେକଂ ବଲକ୍କାରେ ।

ଏକଧା ସମଚାରିକେ, ତସ୍ମିଂ ତପ୍ପଟିବନ୍ଧୋତି ॥

ପରନାମେନ ଜାନନଂ, ଦ୍ୱିଧା ମୁତ୍ତାଦିକେ ଏକଂ ।

ଏକଂ ଲୋମାଦିକେ ମତନ୍ତି, ଅୟଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ॥

ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନଂ, ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ତା ନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ।

ସମୁଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଙ୍ଖାୱିତରଣୀପୁରାଣଟୀକା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

କଙ୍ଖାୱିତରଣୀ-ଅଭିନୱଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ତିଲୋକତିଲକଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ୱନ୍ଦେ ସୁଦ୍ଧଗୁଣାକରଂ ।

କରୁଣାସୀତଲୀଭୂତ-ହଦୟଂ ମହିତୋଦୟଂ ॥

ତେନାପି ଧମ୍ମରାଜେନ, ଲୋକେକାଚରିୟେନ ୟୋ ।

ପୂଜିତୋ ତଞ୍ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ୱନ୍ଦେ ଗମ୍ଭୀରମୁତ୍ତମଂ ॥

ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦସଦ୍ଧମ୍ମ-ରଂସୀହି ୱିମଲେହି ୟୋ ।

ବୋଧିତୋହଂ ସଦା ୱନ୍ଦେ, ତଂ ସଙ୍ଘଂ କୁମୁଦାକରଂ ॥

ୱିନୟେ ନୟଗମ୍ଭୀରେ, ସବ୍ବଥା ପାରଦସ୍ସିନା ।

ୱାଦିନା ଦୁତ୍ତରାଗାଧ-ସବ୍ବସତ୍ଥମହଣ୍ଣୱେ ॥

ୟା କତା ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ, ଥେରେନ ଥିରଚେତସା ।

କଙ୍ଖାୱିତରଣୀ ନାମ, ମାତିକଟ୍ଠକଥା ସୁଭା ॥

ଥିରାନେକଗୁଣୋଘେନ, ଥେରେନ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ।

କଲ୍ୟାଣାଚାରୟୁତ୍ତେନ, ଧୀମତା ମୁନିସୂନୁନା ।

ୱିନୟଟ୍ଠିତିକାମେନ, ସୁମେଧେନାଭିୟାଚିତୋ ॥

ତମହଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି, ସୁୱିସୁଦ୍ଧମନାକୁଲଂ ।

ସାଧୱୋ ତଂ ନିସାମେଥ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ମମ ଭାସତୋତି ॥

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ସବ୍ବକୁସଲଧମ୍ମପ୍ପମୁଖସ୍ସ ୱିପୁଲୋଳାରଗୁଣୱିସେସାୱହସ୍ସ ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋୟମାଚରିୟୋ ପଠମଂ ତାୱ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପୁନାତି । ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସନ୍ତାନନିସ୍ସୟା ହି ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ୟଥାଧିପ୍ପେତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପରିୟୋସାନଗମନସମତ୍ଥା ହୋତୀତି। ଅପିଚ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମେନ ୱିଧୁତସବ୍ବକିବ୍ବିସେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଭୱନ୍ତରୂପଚିତାନିପି ଅନ୍ତରାୟିକକମ୍ମାନି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନାଲମନ୍ତରାୟକରଣାୟାତିପି ଆଚରିୟସ୍ସ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ।

ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୱାସନାୟ ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ, ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ ଚ କମ୍ମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନେୱ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସହୱାସନାୟ ୱିଗତୱିଦ୍ଧସ୍ତନିରୱସେସୁପକ୍କିଲେସୋ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋୱ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧),

ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ।

ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ। ଅୟଞ୍ହି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଧାରଣଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଉଭୟମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଧାରେତି । ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ ପନ ତଂସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନେନ ତଦନୁକୂଲତାୟ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଚ ତଦଧିଗମହେତୁତାୟାତି ଉଭୟମ୍ପି ପରିୟାୟତୋ ଧାରେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଂ ଧମ୍ମଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ଇମଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସହ ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଧମ୍ମରତନଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

ନ କେୱଲଂ ଇଦଂ ଦ୍ୱୟମେୱାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି । ଅରିୟେନ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋ ଘଟିତୋତି ସଙ୍ଘୋ, ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ତେହି ତେହି ୱା ମଗ୍ଗଫଲେହି କିଲେସଦରଥାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ଘାତିତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋ, ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଙ୍ଘସ୍ସାପି ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାୟ ଠିତତ୍ତା ପୁରିମଚେତନାୟ ୱିୟ ଦାନେ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋପି ହି କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟେନ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ଅସଂହତୋ, ନିୟ୍ୟାନିକପକ୍ଖିୟେନ ପନ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକେନ ସଂହତତ୍ତା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତାରହୋ ସଙ୍ଘୋୟେୱାତି, ତଂ ସଙ୍ଘଂ । ଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କିଂୱିସିଟ୍ଠଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ୱନ୍ଦନାମାନପୂଜାସକ୍କାରଭାଜନ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୱିସେସନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ୱନ୍ଦନାମାନପୂଜାସକ୍କାରଭାଜନଂ । ବୁଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ୱନ୍ଦନାମାନପୂଜାସକ୍କାରଭାଜନଂ ସଙ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଅରହତାଦୀହି ଗୁଣେହି ସେଟ୍ଠଭାୱେନ କରିୟମାନୋ ପଣାମୋ ୱନ୍ଦନା, ସମ୍ମାନୋ ମାନୋ, ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ଉପହାରୋ ପୂଜା, ଅଭିସଙ୍ଖତପଚ୍ଚୟଦାନଂ ସକ୍କାରୋ, ୱନ୍ଦନା ଚ ମାନୋ ଚ ପୂଜା ଚ ସକ୍କାରୋ ଚ ୱନ୍ଦନାମାନପୂଜାସକ୍କାରା, ତେସଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ଭାଜନତ୍ତା ଆଧାରତ୍ତା ୱନ୍ଦନାମାନପୂଜାସକ୍କାରଭାଜନଂ। ଇମିନା ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଅରହତାଦୀହି ଗୁଣେହି ଅସମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତନ୍ଦସ୍ସନମ୍ପି ତକ୍କତସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରସ୍ସ ସସନ୍ତାନପୱନାଦିୱସେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅରହତାଦିଅନେକପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ୱିୱିଧେନ, ୱିସେସେନ ୱା ପସନ୍ନେନ ମନସା ସଦ୍ଧିଂ କାୟୱାଚାହି କରଣଭୂତାହି ଅଭିୱନ୍ଦିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ନମସ୍ସିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିୱିଧା ଚାୟଂ ୱନ୍ଦନା କାୟୱଚୀମନୋୱନ୍ଦନାନଂ ୱସେନ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣା କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରଚେତନା କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା କାୟୱଚୀୱନ୍ଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉଭୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ପନ ଅସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ମନୋୱନ୍ଦନାତି । ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ୱଣ୍ଣନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଞ୍ଚ ପଣାମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କତଞ୍ଜଲୀ ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ ନମୋ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତୋ ଅଞ୍ଜଲି କରପୁଟୋ ଏତେନାତି କତଞ୍ଜଲୀ। ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ହେତ୍ଥ ଦୀଘୋ, କତଞ୍ଜଲୀ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବାଚରିୟା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାକାରା ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟା ମହାଥେରା, ତେ ଏୱ ପରିସ୍ସୟସହନତୋ, ପଟିପକ୍ଖଭୂତକିଲେସହନନତୋ, ପରୱାଦିମିଗେହି ଅପଧଂସନୀୟତୋ ଚ ସୀହସଦିସତ୍ତା ସୀହାତି ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହା, ତେସଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ । କୀଦିସା ତେ ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହା, ୟେସଂ ତୟା ନମୋ କରୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନନ୍ତି ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତାତି ଥେରା, ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ, ତେସଂ ୱଂସୋ ଅନ୍ୱୟୋତି ଥେରୱଂସୋ। ଏତେନ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଂ ସତ୍ତରସଭେଦାନଂ ମହାସଙ୍ଘିକାଦୀନଂ ୱଂସଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଥେରୱଂସପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ପନ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ତସ୍ସ ଥେରୱଂସସ୍ସ ଦୀପନତୋ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପା, ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହା, ତେସଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ । ଅସଂହୀରତ୍ତା ଥିରାନଂ। ୱିନୟକ୍କମେତି ଆରମ୍ଭାନୁରୂପୱଚନମେତଂ, ତେ ପନ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁପି ଥିରା ଏୱ ।

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନମ୍ପି ପଣାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ଅଭିଧାନାନିସଂସଂ, ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପାମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମହେସିନା ୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପକାସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ମହେସିନାତି ମହନ୍ତେ ସୀଲାଦିକେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ଏସୀ ଗୱେସୀତି ମହେସି। ମହନ୍ତେହି ଏସିତୋତି ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନସେଖାସେଖଇସୀହି ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ମହନ୍ତୋ ଇସୀତି ୱା ମହେସି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ମହେସିନା । ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସଂୱରଭୂତଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ, ତଦ୍ଦୀପନତୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ୱା । କିମ୍ଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି । ପମୁଖେ ସାଧୂତି ପମୋକ୍ଖଂ, ପମୋକ୍ଖମେୱ ପାମୋକ୍ଖଂ, ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜାନଂ ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାନଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆଦି ପତିଟ୍ଠାଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖମିୱାତି ମୁଖଂ, ଦ୍ୱାରଂ । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଲେୟ୍ୟପେୟ୍ୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଆହାରୋ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ଫରତି, ଏୱଂ ୟୋଗିନୋପି ଚାତୁଭୂମକକୁସଲଂ ସୀଲମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଖମିୱାତି ମୁଖ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ମୁଖଂ ଦ୍ୱାରଂ ମୋକ୍ଖପ୍ପୱେସାୟ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, କୁସଲାନି ସୀଲାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧) ।

ତଥା –

‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟ, ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ, ସୁଖଂ ସମାଧତ୍ଥାୟ, ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗତ୍ଥାୟ, ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟା’’ତି (ପରି॰ ୩୬୬) ଚ ।

ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଧାନାଦିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୂରତେନା’’ତିଆଦିନା ଚତୁତ୍ଥଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସୂରତେନାତି ସୋଭନେ ରତୋତି ସୂରତୋ ଉ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ତେନ ସୂରତେନ, ସୋଭନେ କାୟିକୱାଚସିକକମ୍ମେ ରତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିନୀତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିୱାତେନାତି ନୀଚୱୁତ୍ତିନା । ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନାତି ସୁଚିଭୂତା କିଲେସସଲ୍ଲିଖନସମତ୍ଥା ୱୁତ୍ତି ପଟିପତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତି, ତେନ ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନା, ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୱୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତେନାତି ୱାରିତ୍ତଚାରିତ୍ତସୀଲସମ୍ପନ୍ନେନ । ଅଥ ୱା ୱିନୟୋତି ଚେତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିଭେଦୋ ସଂୱରୱିନୟୋ । ଆଚାରୋତି ଆଚାରଗୋଚରନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତସମଣସାରୁପ୍ପାଚାରୋ। ସୋଣତ୍ଥେରେନାତି ଏତ୍ଥ ସୋଣୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରୋ । ୟାଚିତୋତି ଅଭିୟାଚିତୋ । ଥେରୋ ହି ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଦୁରୱଗାହତଂ, ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ତୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସାସନସ୍ସ ସୁଚିରଟ୍ଠିତିକତା ହୋତୀ’’ତି ସାନିସଂସଗାରୱେନ ୟାଚନଂ ଅକାସି । ତଦସ୍ସ ୟାଚନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିଦାନଭୂତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାଚିତୋ’’ତି ଆହ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୂରତେନା’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ସୋରଚ୍ଚଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିୱାତେନା’’ତି ଇମିନା ନୀଚମନତା ନିୱାତୱୁତ୍ତିତା, ୟାୟ ନିୱାତୱୁତ୍ତିତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିହତମାନୋ, ନିହତଦପ୍ପୋ, ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳକସମୋ, ଭିନ୍ନୱିସାଣୂସଭସମୋ, ଉଦ୍ଧଟଦାଠସପ୍ପସମୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ହୋ ସଖିଲୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ହୋତି । ‘‘ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନା’’ତି ଇମିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ‘‘ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମନେକଗୁଣେହି ତସ୍ସ ଅଭିତ୍ଥୱନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଅଜ୍ଝେସନଂ ନ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସାପି ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କିଞ୍ଚ – ତାଦିସସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସନଂ ନିସ୍ସାୟ କରିୟମାନା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସନାଧିପଚ୍ଚେନ, ମମଞ୍ଚ ଉସ୍ସାହସମ୍ପତ୍ତିୟା ନ ଚିରେନ ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସୱନେ ସୋତୁଜନସ୍ସାଦରଂ ଜନେତୁଂ ତପ୍ପୟୋଜନକରଣପ୍ପକାରନିସ୍ସୟାଭିଧାନାଦିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ୟଂ ମହେସିନା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପକାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ । ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନନ୍ତି ପଦପଦତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୱସେନ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ, ସମୁପ୍ପନ୍ନସଂସୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଙ୍ଖାୱିତରଣତ୍ଥାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଂସୟସ୍ସ ଅତିକ୍କମନତ୍ଥାୟ । ତସ୍ସାତି ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ୱଣ୍ଣନା, ଅଟ୍ଠକଥା, ତଂ ୱଣ୍ଣନଂ । ଇମସ୍ସ ଚ ‘‘ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ପରିପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ଖନ୍ଧକପରିୱାରପଦଭାଜନାଦିୱସେନ ଅସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଚ ନିଦାନାଦିୱସେନ ସତ୍ତରସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପକାସନତୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନନ୍ତି ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଭୂମିଭାଗେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱିହାରୋ ମହାୱିହାରୋ, ୟୋ ସତ୍ଥୁନୋ ମହାବୋଧିନା ୱିଭୂସିତୋ, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତି ସୀଲେନାତି ମହାୱିହାରୱାସିନୋ, ତେସଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ। ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତନ୍ତି କଥାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାନୟଂ ଇଧ ନିସ୍ସାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀତି ପୱତ୍ତୟିସ୍ସାମି । ନାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣନାମେନ । କଙ୍ଖାୱିତରନ୍ତି ଏତାୟାତି କଙ୍ଖାୱିତରଣୀ, ତଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣିଂ । ସୁଭନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଂ, ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସୁଭତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟସୁଭତୋ, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୁଭତୋ ଚ ସୁଭଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କଙ୍ଖାୱିତରଣତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି, ପୁରିପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂୱଣ୍ଣନାପ୍ପକାରଂ, ‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିସ୍ସୟୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରଦୋସୱିୱଜ୍ଜନତୋ, ‘‘ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୱତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତିପି ପାଠୋ ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମାଦିସହିତଂ ସଞ୍ଞାଦିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ୱଣ୍ଣନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ତାୱ ୱଚନତ୍ଥତୋ, ସରୂପଭେଦତୋ, ଗନ୍ଥଭେଦତୋ, ଉଦ୍ଦେସୱିଭାଗତୋ, ଉଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଚ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଦୁଦ୍ଦେସକ୍କମେନାୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।

ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଗାଥାପଦେ । ପଅତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ପକାରତୋ ଅତିୱିୟ ସୀଲେସୁ ମୁଖଭୂତଂ । ଅତିପମୋକ୍ଖନ୍ତି ତମେୱ ପଦଂ ଉପସଗ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱଦତି । ଅଥ ୱା ପ ଅତି ମୋକ୍ଖନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ସ ଉପସଗ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅତିପମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପଭେଦତୋ ପଦୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ୱଦତି ‘‘ଅତିସେଟ୍ଠଂ ଅତିଉତ୍ତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖଂ ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ସେଟ୍ଠଂ, ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖଂ ପନ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ । ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସେତି । ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ୱିୟ । ଇମିନାତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଅନନ୍ତରନିଦସ୍ସିତସ୍ସ, ପଟିଗ୍ଗାହକେହି ଚ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱୀଥିୟା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନତୋ । ଅଥ ୱା ଇମିନାତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱକରଣୱଚନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିମୁଖୀକରଣତୋ । ୱଚନତ୍ଥେନାତି ‘‘ଅତିସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦତ୍ଥେନ । ଏକୱିଧମ୍ପୀତି ଏକକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି । ସୀଲଗନ୍ଥଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ହୋତୀତି ପୁନ ସୀଲଗନ୍ଥସଙ୍ଖାତେନ ପଭେଦେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି, ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପାତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ । ୱିହରତୀତି ୱତ୍ତତି ।

ଆଦିମେତନ୍ତି ଏତଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ଆଦି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ଉତ୍ତିୟ, ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୨) ।

ୟଥା ହି ନଗରୱଡ୍ଢକୀ ନଗରଂ ମାପେତୁକାମୋ ପଠମଂ ନଗରଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ୱୀଥିଚତୁକ୍କସିଙ୍ଘାଟକାଦିପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେତି, ୟଥା ୱା ପନ ରଜକୋ ପଠମଂ ତୀହି ଖାରେହି ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ଥେ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ରଙ୍ଗଜାତଂ ଉପନେତି, ୟଥା ୱା ପନ ଛେକୋ ଚିତ୍ତକାରୋ ରୂପଂ ଲିଖିତୁକାମୋ ଆଦିତୋୱ ଭିତ୍ତିପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆଦିତୋୱ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ତସ୍ମା ସୀଲଂ ‘‘ଆଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୁଖମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ ସଂୱରୋ’’ତିଆଦିପାଳିଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୫) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସୀଲନ୍ତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ୱିନୟପିଟକପରିୟାପନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ, ଧମ୍ମତୋ ପନ ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘କିଂ ସୀଲନ୍ତି ଚେତନା ସୀଲଂ ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ସଂୱରୋ ସୀଲଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୯) ‘‘ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖାନୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୱସେନ ଉଭୟାନି ପାତିମୋକ୍ଖାନି, ଦ୍ୱେ ମାତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସ୍ସ। ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ । ସ୍ୱାଗତାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଆଗତାନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିପାଳିଂ (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୀଲଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖେସୁ । ୟୋତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ, ୟୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନନ୍ତି ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନସୀଲଂ । ରକ୍ଖତୀତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଅୱିକୋପେନ୍ତୋ ପାଲେତି । ତଂ ‘‘ପାତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେ ଠିତଂ । ମୋଚେତୀତି ସହକାରିକାରଣଭାୱତୋ ମୋକ୍ଖେତି । ଅପାୟେ ଜାତଂ ଆପାୟିକଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତାନି ଆପାୟିକାଦୀନି। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତଦଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦୀହୀତି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱାଦୋ ଅତ୍ତାନୁୱାଦୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତାନି ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦୀନି, ତେହି ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦୀହି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଜୋତକତ୍ତାତି ତସ୍ସ ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଦୀପନତ୍ତା । ଆଦିମ୍ହି ପନ ୱୁତ୍ତୋ ୱଚନତ୍ଥୋତି ‘‘ଅତିସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତୋ ୱଚନତ୍ଥୋ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣୋ ହୋତି ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖଂ ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ସେଟ୍ଠଂ, ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖେସୁ । ‘‘ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନୱଣ୍ଣନମାହ । ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ତାୱ ୟୁଜ୍ଜତୁ, କଥଂ ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଗନ୍ଥେ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତସ୍ସାତି ଗନ୍ଥସ୍ସ । ଅତ୍ଥୋତି ସୀଲଂ । ୱଣ୍ଣିତୋୱ ହୋତୀତି ଗନ୍ଥୱଣ୍ଣନାମୁଖେନ ଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣନତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଗନ୍ଥେ ୱଣ୍ଣିତେ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ।

ଏୱଂ ସରୂପଭେଦତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଗନ୍ଥଭେଦତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । ଉଦ୍ଦେସା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ୟେହି ୱକ୍ଖମାନୱଚନପ୍ପବନ୍ଧେହି, ତେ ଉଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦା, ତେହି । ୱୱତ୍ଥିତନ୍ତି ଅସଙ୍କରତୋ ଠିତଂ ।

ଏୱଂ ଗନ୍ଥଭେଦତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସୱିଭାଗତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଉଦ୍ଦିସୀୟତି ସରୂପେନ କଥୀୟତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ, ନିଦାନସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୋତି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ୱିତ୍ଥାରୋୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱିତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସୋ।

ଇଦାନି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତତ୍ଥ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉଦ୍ଦେସେସୁ । ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ଇଧାଗତନିଦାନପାଳିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସାପି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ୟୋଜନଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା ଅନୁସାୱନାଦିକମେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ପନ ଅପରିପୁଣ୍ଣନିଦାନପାଳିଦସ୍ସନପୁବ୍ବକନିଦାନୁଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଖୁଦ୍ଦକପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ୱା ପାକଟତ୍ତା ତସ୍ସ ଅୟୋଜନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ତଂ ପନେତଂ ପାରାଜିକାଦୀନଂ ଅୱସାନେ ଦିସ୍ସତି, ନ ନିଦାନାୱସାନେ । କିଞ୍ଚାପି ନ ଦିସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱା’’ତିଆଦି । ଅୱସେସେ ସୁତେନ ସାୱିତେତି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦିଚତୁକ୍କଂ ‘‘ସୁତା ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତେହି ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୁତୱସେନ ସାୱିତେ ।

ଏତେନେୱ ନୟେନ ସେସା ତୟୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିଦାନସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାରାଜିକାଦୀନି ଓସାପେତ୍ୱାତି ନିଦାନଂ, ପାରାଜିକଞ୍ଚ, ତଦୁଭୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଞ୍ଚ, ତଂତିକଂ ଅନିୟତଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପାରାଜିକାଦୀନି ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା । ୟୋଜେତବ୍ବାତି ‘‘ଅୱସେସେ ସୁତେନ ସାୱିତେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନତୋତି ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ –

‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପଠମୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୫୦) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟସ୍ମିଂ ୱିପ୍ପକତେତି ୟସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଦେସେ ଅପରିୟୋସିତେ । ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ୟୋ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି। ଦସ ଅନ୍ତରାୟା ନାମ – ରାଜନ୍ତରାୟୋ, ଚୋରନ୍ତରାୟୋ, ଅଗ୍ୟନ୍ତରାୟୋ, ଉଦକନ୍ତରାୟୋ, ମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ, ଅମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ, ୱାଳନ୍ତରାୟୋ, ସରୀସପନ୍ତରାୟୋ, ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋତି । ତତ୍ଥ ସଚେ ଭିକ୍ଖୂସୁ ‘‘ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୦) ନିସିନ୍ନେସୁ ରାଜା ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ରାଜନ୍ତରାୟୋ। ଚୋରା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ଚୋରନ୍ତରାୟୋ। ଦୱଦାହୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ଆୱାସେ ୱା ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ଅଗ୍ୟନ୍ତରାୟୋ। ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠହତି, ଓଘୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଉଦକନ୍ତରାୟୋ। ବହୂ ମନୁସ୍ସା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁଂ ୟକ୍ଖୋ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ଅମନୁସ୍ସନ୍ତରାୟୋ। ବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ଚଣ୍ଡମିଗା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ୱାଳନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁଂ ସପ୍ପାଦୟୋ ଡଂସନ୍ତି, ଅୟଂ ସରୀସପନ୍ତରାୟୋ। ଭିକ୍ଖୁ ଗିଲାନୋ ୱା ହୋତି, କାଲଂ ୱା କରୋତି, ୱେରିନୋ ୱା ତଂ ମାରେତୁକାମା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟଂ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ। ମନୁସ୍ସା ଏକଂ ୱା ବହୂ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେତୁକାମା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ। ଇତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ୟୋ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ।

ତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ୱିପ୍ପକତୁଦ୍ଦେସେନ ସଦ୍ଧିଂ । ଅୱସେସଂ ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଉଦ୍ଦେସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଅୱସେସୱଚନସ୍ସ । ୟଥାହ ‘‘ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୫୦) । ତେନାହ ‘‘ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେ ପନା’’ତିଆଦି । ସୁତେନ ସାୱେତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଉପୋସଥସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସୋ ପରିହାୟତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ତଦଭାୱୋ ଚ ‘‘ଇଦମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ତତ୍ଥାପି ଅନୁଗତ’’ନ୍ତି କତ୍ୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସନ୍ତି ଅୱସେସୁଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ । ଏତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାୱାତି ପଠମଂ । ଇଦନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଦସ୍ସେତି, ଇଦଂ ଅକ୍ଖରପଦନିୟମିତଗନ୍ଥିତଂ ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ତନ୍ତି ଆହ, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେତିଆଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସୁଣାତୁ ମେତିଆଦୀନନ୍ତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ’’ତିଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଗତାନଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ । ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଚେୱ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥସ୍ସ ଚ ନିଚ୍ଛୟନଂ, ୱୱତ୍ଥାପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାୟ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତେସଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଚେୱ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୋ ଚ ଅନେକଧା ୱୱତ୍ଥାପୀୟତି । ଅଥ ୱା ନିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ନିଚ୍ଛୟୋ। ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖୀଲମଦ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତିଚ୍ଛେଦକଥା, ଅତ୍ଥୋ ଚ ନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟଂ, ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି ସମନ୍ତତୋ ପନ୍ନଂ ପତ୍ତଂ ପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନଂ, ସୀଲଂ ସମ୍ପନ୍ନମେତେସନ୍ତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା, ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ପନ୍ନା ଗତା ଉପାଗତାତି ସମ୍ପନ୍ନା, ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ତିସ୍ସୋପି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖା, ତଂ କାମେନ୍ତୀତି ସିକ୍ଖାକାମା । ସୁଣନ୍ତୁ ମେତି ତେ ସବ୍ବେପି ଭିକ୍ଖୱୋ ମମ ସନ୍ତିକା ନିସାମେନ୍ତୁ । ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୱନେ ନିୟୋଜେତି । ସକ୍କଚ୍ଚସୱନପଟିବଦ୍ଧା ହି ସବ୍ବାପି ସାସନସମ୍ପତ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସିକ୍ଖାକାମାନଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗହଣଂ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଇମିସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅଭାଜନଭାୱତୋ । ନ ହି ତେ ୱିନୟଂ ସୋତବ୍ବଂ, ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଗାଥାପଦେ, ଏତେସଂ ୱା ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନମନ୍ତରେ । ସୱନେ ଆଣତ୍ତିୱଚନଂ ସୱନାଣତ୍ତିୱଚନଂ। କିଞ୍ଚାପି ସୱନାଣତ୍ତିୱଚନଂ, ତଥାପି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେନ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତି, ନ ଉଦ୍ଦେସକସ୍ସାତି ନୱକତରେନାପି ଇଦଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଘଗାରୱେନ, ସଙ୍ଘବହୁମାନେନ ଚ ସହିତତ୍ତା ସଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସୱଚନଂ। ସଙ୍ଘୋ ହି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱପ୍ପତିସ୍ସୱଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ କେନ କତ୍ଥ କଦା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବମେୱ ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନାତି –

‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ ‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୩-୧୩୪) –

ଏୱମାଦିନା ଅନୁଜାନନ୍ତେନ । ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ମନ୍ଧାତୁମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି, ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକେନ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ, ତସ୍ମା । କିଂ ତେ ଉଭୋପି ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ୟେନେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ୱା ହୀ’’ତିଆଦି । ଥେରାଧିକନ୍ତି ଥେରାଧୀନଂ, ଥେରାୟତ୍ତଂ ଭୱିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଥେରାଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ପରିସାୟଂ । ବ୍ୟତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ପଗୁଣମାତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିବଲୋତି ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ଅଭୀତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଦହରସ୍ସାପି ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ଅଥ ଖୋ ଏତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେ ଥେରସ୍ସ ପଞ୍ଚ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତୟୋ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ପନ ଅକ୍ଖଣ୍ଡା ସୁୱିସଦା ୱାଚୁଗ୍ଗତା ହୋନ୍ତି, ଥେରାୟତ୍ତୋୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ସଚେ ପନ ଏତ୍ତକମ୍ପି ୱିସଦଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟତ୍ତୋତି ।

ଇଦାନି ‘‘ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାଧିପ୍ପେତସଙ୍ଘଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘୋତି ଇମିନା ପନ ପଦେନା’’ତିଆଦିମାହ କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ୟଦି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦକ୍ଖନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା ୟଥାଧିପ୍ପେତାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣା, ପରଲୋକଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ଦାନଂ, ତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତି, ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱା ହିତୋ, ୟସ୍ମା ନଂ ମହପ୍ଫଲକାରିତାୟ ୱିସୋଧେତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଚ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚାତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସଙ୍ଘୋ। ସମ୍ମୁତିୟା ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସିଦ୍ଧୋ ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘୋ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଅରିୟା’’ତି ୱା ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନା’’ତି ୱା ଅୱିସେସେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ । ସୋତି ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘୋ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସଂ ଉପୋସଥଞତ୍ତିୟଂ । ଅଧିପ୍ପେତୋ ଉପୋସଥଞତ୍ତିୟା ଅୱିସେସତ୍ତା । ନନୁ ଚ ସୋପି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ କତମୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋ ପନେସା’’ତିଆଦି । କମ୍ମୱସେନାତି ୱିନୟକମ୍ମୱସେନ । ପଞ୍ଚ ୱିଧା ପକାରା ଅସ୍ସ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ। ତଥା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପ୍ପକାରସଦ୍ଦେ ସମାନତ୍ଥେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ୱଗ୍ଗୋ ସମୂହୋତି ଚତୁୱଗ୍ଗୋ, ଚତୁପରିମାଣୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱଗ୍ଗୋ ଚତୁୱଗ୍ଗୋ। ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗାଦି ।

ଇଦାନି ୟେସଂ କମ୍ମାନଂ ୱସେନାୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି, ତଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱିଧେ ସଙ୍ଘେ । ମଜ୍ଝିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମସ୍ସ ଦସୱଗ୍ଗକରଣୀୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚା’’ତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ୟଦି ଏୱଂ କିମତ୍ଥଂ ଅତିରେକୱୀସତିୱଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ସୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଅତିରେକତରେନାତି ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିକରଣୀୟଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗାଦିନା ଅତିରେକତରେନ, ଦସୱଗ୍ଗକରଣୀୟଞ୍ଚ ଏକାଦସୱଗ୍ଗାଦିନା ଅତିରେକତରେନ । ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ । ଇଦମେୱ ଚାନେନ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମନ୍ତି ‘‘କମ୍ମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମସ୍ସାନିୟମେ କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଈଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେତି ଉପୋସଥେ ।

ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସୀଲଉପୱାସପଞ୍ଞତ୍ତିଦିୱସେସୁ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହେସ ‘‘ଆୟାମାୱୁସୋ କପ୍ପିନ, ଉପୋସଥଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮୫) ତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଆଗତୋ, ‘‘ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖୋ, ୱିସାଖେ, ଉପୋସଥୋ ଉପୱୁତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୩) ସୀଲେ, ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫଗ୍ଗୁ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୯) ଉପୱାସେ, ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୬) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ, ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦହୁପୋସଥେ ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୮୧) ଦିୱସେ, ଇଧାପି ଦିୱସେୟେୱ ୱତ୍ତମାନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଉପୋସଥଦିୱସୋ’’ତିଆଦି । ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ। ଉପୱସନ୍ତୀତି ସୀଲେନ ୱା ସବ୍ବସୋ ଆହାରସ୍ସ ଅଭୁଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତେନ ଅନସନେନ ୱା ଖୀରପାନମଧୁପାନାଦିମତ୍ତେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱାକ୍ୟାନଂ ଏୱ-କାରତ୍ଥସହିତତ୍ତା ‘‘ଉପୋସଥୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଉପୋସଥୋ ଏୱା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଏତେନ ଅନୁପୋସଥଦିୱସଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି । ଇମିନା ଅୱଧାରଣେନ ନିରାକତଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ‘‘ଉପୋସଥୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅନୁପୋସଥୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେନ ଅନୁପୋସଥଦିୱସଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି । ‘‘ଏସ ନୟୋ ପନ୍ନରସୋ’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞଂ ଉପୋସଥଦିୱସଂପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଏତ୍ଥାପି । ଏତେନାତି ‘‘ଉପୋସଥୋ’’ତି ଏତେନ ସଦ୍ଦେନ । ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୱସେନ ପନ୍ନରସୋ। ପନ୍ନରସୋତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞଂ ଉପୋସଥଦିୱସଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିୱସୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚତୁଦ୍ଦସିୟଂ ନିୟୁତ୍ତୋ ଚାତୁଦ୍ଦସିକୋ। ଏୱଂ ପନ୍ନରସିକୋ । ସାମଗ୍ଗିଉପୋସଥୋ ନାମ ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିକତଦିୱସେ କାତବ୍ବଉପୋସଥୋ । ହେମନ୍ତଗିମ୍ହୱସ୍ସାନାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେମନ୍ତଉତୁ ନାମ ଅପରକତ୍ତିକସ୍ସ କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଫଗ୍ଗୁନପୁଣ୍ଣମପରିୟୋସାନା ଚତ୍ତାରୋ ମାସା, ଗିମ୍ହଉତୁ ନାମ ଫଗ୍ଗୁନସ୍ସ କାଲପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସାଳ୍ହପୁଣ୍ଣମପରିୟୋସାନା ଚତ୍ତାରୋ ମାସା, ୱସ୍ସାନଉତୁ ନାମ ଆସାଳ୍ହସ୍ସ କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମପରିୟୋସାନା ଚତ୍ତାରୋ ମାସା । ତତିୟସତ୍ତମପକ୍ଖେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଛ ଚାତୁଦ୍ଦସିକାତି ହେମନ୍ତସ୍ସ ଉତୁନୋ ତତିୟେ ଚ ସତ୍ତମେ ଚ ପକ୍ଖେ ଦ୍ୱେ ଚାତୁଦ୍ଦସିକା, ଏୱମିତରେସଂ ଉତୂନନ୍ତି ଛ ଚାତୁଦ୍ଦସିକା । ସେସା ପନ୍ନରସିକାତି ସେସା ଅଟ୍ଠାରସ ପନ୍ନରସିକା । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘କତ୍ତିକସ୍ସ ଚ କାଳମ୍ହା, ୟାୱ ଫଗ୍ଗୁନପୁଣ୍ଣମା ।

‘ହେମନ୍ତକାଲୋ’ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ଉପୋସଥା ॥

‘‘ଫଗ୍ଗୁନସ୍ସ ଚ କାଳମ୍ହା, ୟାୱ ଆସାଳ୍ହପୁଣ୍ଣମା ।

‘ଗିମ୍ହକାଲୋ’ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ଉପୋସଥା ॥

‘‘ଆସାଳ୍ହସ୍ସ ଚ କାଳମ୍ହା, ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ।

‘ୱସ୍ସକାଲୋ’ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ଉପୋସଥା ॥

‘‘ଉତୂନଂ ପନ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ପକ୍ଖେ ତତିୟସତ୍ତମେ ।

‘ଚାତୁଦ୍ଦସୋ’ତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି ନୟଞ୍ଞୁନୋ’’ତି ॥

ପକତିୟା ନବହୁତରାୱାସିକାଦିପଚ୍ଚୟେନ କାତବ୍ବଂ ପକତିଚାରିତ୍ତଂ। ବହୁତରାୱାସିକାଦିପଚ୍ଚୟେ ପନ ସତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚାତୁଦ୍ଦସେପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ସକି’’ନ୍ତିଆଦି । ସକିନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ୱାରେ। ଆୱାସିକାନଂ ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଆୱାସିକେହି ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ଚାତୁଦ୍ଦସୋ’’ତି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚେ କରିୟମାନେ ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ନ ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆୱାସିକେହି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୮) ୱଚନଂ, ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଉପୋସଥେ ଚାତୁଦ୍ଦସିକେ କାତୁଂ, କଥଂ ମୟଂ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ପଠମତରଂ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୦) ୱଚନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମସୁତ୍ତସ୍ସ ଏକେକସ୍ସ ଉତୁନୋ ତତିୟସତ୍ତମପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସେ ୱା ଅୱସେସସ୍ସ ପନ୍ନରସେ ୱା ସକିଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନପି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଆଗନ୍ତୁକେହୀ’’ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟେ ସତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଚାତୁଦ୍ଦସିକେ ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଅନୁରୂପେ ‘‘ଆୱାସିକା ବହୁତରା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି । ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଚାତୁଦ୍ଦସେତି ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ତତିୟସତ୍ତମପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚାତୁଦ୍ଦସେ ।

ନ କେୱଲଂ ଉପୋସଥଦିୱସାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ମା ଇତି ଚନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସ ଗତିୟା ଦିୱସସ୍ସ ମିନିତବ୍ବତୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ସବ୍ବକଲାପାରିପୂରିୟା ପୁଣ୍ଣୋତି ପୁଣ୍ଣମା, ପୁବ୍ବକତ୍ତିକାୟ ପୁଣ୍ଣମା ପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ଅସ୍ସୟୁଜପୁଣ୍ଣମା । ସା ହି ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ତେସଂୟେୱାତି ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂୟେୱ । ଭଣ୍ଡନକାରକେହୀତି କଲହକାରକେହି । ପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଉକ୍କଡ୍ଢନ୍ତି । ଭଣ୍ଡନକାରକେହି ଅନୁୱାଦୱସେନ ଅସ୍ସୟୁଜପୁଣ୍ଣମାଦିଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତା ପୱାରଣଂ କାଳପକ୍ଖଂ, ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ କଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆୱାସିକା, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇଦାନି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାମ, ଆଗମେ କାଳେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୦) ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆୱାସିକା, ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇଦାନି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାମ, ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି ଚ ଏୱଂ ଞତ୍ତିୟା ପୱାରଣଂ ଉକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଥାତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଚାତୁଦ୍ଦସୋ, ଦିୱସୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି ଞତ୍ତିଂ ଠପୟିଂସୁ, ତସ୍ମିଂ ପନ ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ କୋମୁଦିୟା ଚାତୁମାସିନିୟା ଅୱସ୍ସଂ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ନ ହି ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଭଣ୍ଡନକାରକା କଲହକାରକା ୱିୱାଦକାରକା ଭସ୍ସକାରକା ସଙ୍ଘେ ଅଧିକରଣକାରକା ତମ୍ପି ଜୁଣ୍ହଂ ଅନୁୱସେୟ୍ୟୁଂ, ତେହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂହି ସବ୍ବେହେୱ ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ କୋମୁଦିୟା ଚାତୁମାସିନିୟା ଅକାମା ପୱାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୦) ।

ତେନେୱାହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ଏୱା’’ତି । ୟଦି ହି ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେୟ୍ୟ, ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପୱାରଣାୟ ପୱାରେତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୩୩) । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣାୟୋଗତୋ ପୱାରଣାଦିୱସା। ପିସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ପୱାରଣାଦିୱସାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଉପୋସଥଦିୱସାପି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ୟୋ ସୋ ସାମଗ୍ଗିଉପୋସଥଦିୱସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ସାମଗ୍ଗିପୱାରଣାଦିୱସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଓସାରିତେ ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିନ୍ତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଓସାରିତେ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସାପେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ କମ୍ମପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ପୱେସିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ । ତଦା ଠପେତ୍ୱା…ପେ॰… ଉପୋସଥଦିୱସୋ ନାମ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାୱଦେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତାୱଦେୱାତି ତଂ ଦିୱସମେୱ । ୱଚନତୋତି କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୪୭୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ପନ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ କାରଣେନ ୱିୱଦନ୍ତା ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଠପେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ ୱିନିଚ୍ଛିତେ ‘‘ସମଗ୍ଗା ଜାତମ୍ହା’’ତି ଅନ୍ତରା ସାମଗ୍ଗିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି । କରୋନ୍ତେହି ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କତୋ ନାମ ହୋତି । କତ୍ତିକମାସବ୍ଭନ୍ତରେତି ଏତ୍ଥ କତ୍ତିକମାସୋ ନାମ ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ତାୱ ଏକୂନତିଂସରତ୍ତିଦିୱୋ, ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ, ତତୋ ପଚ୍ଛା ୱା ପନ ପୁରେ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅୟମେୱ ୟୋ କୋଚି ଦିୱସୋୟେୱ । ଇଧାପି କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ସାମଗ୍ଗିୟା ସଦିସାୱ ସାମଗ୍ଗୀ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେ ପନ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତକେ ପୱାରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ସମଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି, ତେହି ପୱାରଣାୟମେୱ ପୱାରଣା କାତବ୍ବା, ତାୱଦେୱ ନ କାତବ୍ବା । କରୋନ୍ତେହି ଅପ୍ପୱାରଣାୟ ପୱାରଣା କତା ହୋତି । ନ କାତବ୍ବୋୟେୱାତି ନିୟମେନ ୟଦି କରୋତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି ଉପୋସଥକରଣେ ଦୁକ୍କଟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୩) ।

‘‘ପତ୍ତକାଲମେୱପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସକତ୍ଥେ ଭାୱପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ନାସତୀତି ଅନ୍ୱୟତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ।

ଅନୁରୂପାତି ଅରହା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା, ସାମିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବନ୍ତିମେନାତି ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମେନ ଚତ୍ତାରୋ, ନ ତେହି ୱିନା ତଂ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୀୟତି, ନ ତେସଂ ଛନ୍ଦୋ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧି ୱା ଏତି । ଅୱସେସା ପନ ସଚେପି ସହସ୍ସମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସଚେ ସମାନସଂୱାସକା, ସବ୍ବେ ଛନ୍ଦାରହାୱ ହୋନ୍ତି, ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୱା, ମା ୱା, କମ୍ମଂ ନ କୁପ୍ପତି । ପକତତ୍ତାତି ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତା, ପାରାଜିକଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନା ଚ । ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ ।

ସୀମା ଚ ନାମେସା କତମା, ୟତ୍ଥ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତା କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ସୀମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ‘‘ସୀମା ଚ ନାମେସା’’ତିଆଦିମାହ । ସମ୍ଭିନ୍ଦନ୍ତେନାତି ମିସ୍ସୀକରୋନ୍ତେନ । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେନାତି ମଦ୍ଦନ୍ତେନ, ଅନ୍ତୋ କରୋନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମା ୱିପତ୍ତିସୀମାୟୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ୱିପତ୍ତିସୀମାୟୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଏକାଦସହୀ’’ତିଆଦି । ଆକାରେହୀତି କାରଣେହି । ୱଚନତୋତି କମ୍ମୱଗ୍ଗେ (ପରି॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) କଥିତତ୍ତା । ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ନାମେତଂ ୱୀସତିୱଗ୍ଗକରଣୀୟପରମନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ସଂ ସୀମାୟଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ କମ୍ମାରହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅୟଂ ଅତିଖୁଦ୍ଦକା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱରୂପା ଚ ସୀମା ସମ୍ମତାପି ଅସମ୍ମତା, ଗାମଖେତ୍ତସଦିସାୱ ହୋତି, ତତ୍ଥ କତଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି । ଏସ ନୟୋ ସେସସୀମାସୁପି ।

ସମ୍ମତାତି ବଦ୍ଧା, ୱାଚିତକମ୍ମୱାଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମୱାଚାୟ ୱାଚନମେୱ ହି ବନ୍ଧନଂ ନାମ । ନିମିତ୍ତଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅନିମିତ୍ତୁପଗୋ, ତଂ ଅନିମିତ୍ତୁପଗଂ, ଅନିମିତ୍ତାରହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଚସାରରୁକ୍ଖୋ ନାମ ତାଲନାଳିକେରାଦିକା । ପଂସୁପୁଞ୍ଜୱାଲୁକାପୁଞ୍ଜାନନ୍ତି ପଂସୁରାସିୱାଲୁକାରାସୀନଂ ମଜ୍ଝେ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ପଂସୁପୁଞ୍ଜଂ ୱା ୱାଲୁକାପୁଞ୍ଜଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପନ ଅପାଠୋ । ନ ହି ସୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଅନ୍ତରାତି ନିମିତ୍ତୁପଗନିମିତ୍ତାନମନ୍ତରା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟା ତୀହି ନିମିତ୍ତେହି ବଜ୍ଝମାନା ଅନିମିତ୍ତୁପଗେସୁ ତଚସାରରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନ୍ତରା ଏକଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା, ସା ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ହୋତି । ୟା ପନ ଚତୁପଞ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀହି ବଜ୍ଝମାନା ଇମେସୁ ତଚସାରରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନ୍ତରା ଏକଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା, ସା ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ନ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ନିମିତ୍ତୁପଗାନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସବ୍ଭାୱତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ନିମିତ୍ତାନଂ ବହି ଠିତେନ ସମ୍ମତାତି ତେସଂ ବହି ଠିତେନ ୱାଚିତକମ୍ମୱାଚା । ନିମିତ୍ତାନି ପନ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଠତ୍ୱା କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସମ୍ମତାପୀତି ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମତାପି । ଇମସ୍ସ ‘‘ଅସମ୍ମତାୱ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଦୀ ଅସୀମାତି ୟା କାଚି ନଦୀଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା ନଦୀ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ କରୋମା’’ତି କତାପି ଅସୀମା, ବଦ୍ଧସୀମା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ପନ ସା ବଦ୍ଧସୀମାସଦିସା । ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସମୁଦ୍ଦଜାତସ୍ସରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ସଂସଟ୍ଠୱିଟପା’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଆସନ୍ନତଂ ଦୀପେତି । ବଦ୍ଧା ହୋତୀତି ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ସୀମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସା ପଦେସନ୍ତି ତସ୍ସା ଏକଦେସଂ । ୟତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି, ତାଦିସଂ ଏକଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଠିତେହି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତାଦିସଂ ପଦେସଂ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ବନ୍ଧନ୍ତା ସୀମାୟ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦନ୍ତି ନାମ, ନ ତୁ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି ନାମାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ‘‘ସମ୍ଭିନ୍ଦନଂ ପରେସଂ ସୀମାୟ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ନିମିତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଲେଖାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ବନ୍ଧନଂ । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ ନାମ ପରେସଂ ସୀମାୟ ନିମିତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ସକଲଂ ୱା ତସ୍ସେକଦେସଂ ୱା ଅନ୍ତୋ କରୋନ୍ତେନ ତସ୍ସା ବହି ଏକିସ୍ସଂ ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ଦିସାସୁ ନିମିତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପବ୍ବତାଦୀନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପଦା ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି। ପବ୍ବତୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ପବ୍ବତନିମିତ୍ତଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୂତି ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୩୮ ଆଦୟୋ) ସୀମାସମ୍ମୁତିୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ । ଇମେହି ଚ ପନ ଅଟ୍ଠହି ନିମିତ୍ତେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସେହିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମିସ୍ସେହିପି ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ନିମିତ୍ତୁପଗାନି ନିମିତ୍ତାନୀ’’ତି । ଏକେନ, ପନ ଦ୍ୱୀହି ୱା ନିମିତ୍ତେହି ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତୀଣି ପନ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ସତେନାପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିନୟଧରେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ‘‘ପବ୍ବତୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ୱିନୟଧରେନେୱ ‘‘ଏସୋ ପବ୍ବତୋ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ । ‘‘ଏତଂ ପବ୍ବତଂ ନିମିତ୍ତଂ କରୋମ, ନିମିତ୍ତଂ କରିସ୍ସାମ, ନିମିତ୍ତଂ କତୋ, ନିମିତ୍ତଂ ହୋତୁ, ହୋତି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ କିତ୍ତେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପାସାଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ପବ୍ବତୋ, ଭନ୍ତେ, ଉଦକଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱା ଆଚିକ୍ଖତୁ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱା, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ? ପାସାଣୋ, ଭନ୍ତେ, ଏସୋ ପାସାଣୋ ନିମିତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ, ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ, ପଚ୍ଛିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ, ଉତ୍ତରାୟ ଅନୁଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ? ଉଦକଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତଂ ଉଦକଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ? ପବ୍ବତୋ, ଭନ୍ତେ, ଏସୋ ପବ୍ବତୋ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମଂ କିତ୍ତିତନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱାୱ ଠପେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଘଟିତଂ ହୋତି । ସମ୍ମା କିତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନାମୱିପରିୟାୟେନ, ଅନିମିତ୍ତାନଂ ନାମେନ ଚ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ କିତ୍ତେତ୍ୱା । ସମ୍ମତାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୩୯ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ବଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତାନି ସକିଂ କିତ୍ତିତାନିପି କିତ୍ତିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀମମଣ୍ଡଲଂ ସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ନିମିତ୍ତେସୁ । ନିମିତ୍ତୁପଗତାତି ନିମିତ୍ତୟୋଗ୍ୟତା । ‘‘ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣୋପି ନିମିତ୍ତୁପଗୋୟେୱ । ହତ୍ଥୀ ପନ ସତ୍ତରତନୋ ୱା ଅଡ୍ଢଟ୍ଠରତନୋ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୩୮) ୱା । ତତୋ ଓମକତରୋତି ତତୋ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣତୋ ଖୁଦ୍ଦକତରୋ । ସଚେ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତୀସୁ ୱା ତୟୋ ପବ୍ବତା ହୋନ୍ତି, ଚତୂହି, ତୀହି ୱା ପବ୍ବତନିମିତ୍ତେହେୱ ସମ୍ମନ୍ନିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଦ୍ୱୀହି ପନ ନିମିତ୍ତେହି, ଏକେନ ୱା ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇତୋ ପରେସୁ ପାସାଣନିମିତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ପବ୍ବତନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘‘ଏକାବଦ୍ଧୋ, ନ ଏକାବଦ୍ଧୋ’’ତି । ସଚେ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ନ କାତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ଚତୂସୁ ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ୱା ଦିସାସୁ କିତ୍ତେନ୍ତେନାପି ଏକମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତିତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଏୱଂ ଚକ୍କସଣ୍ଠାନେନ ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ ପବ୍ବତୋ, ତଂ ଏକଦିସାୟ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସୁ ଦିସାସୁ ତଂ ବହିଦ୍ଧା କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାନି ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତବ୍ବାନି । ସଚେ ପବ୍ବତସ୍ସ ତତିୟଭାଗଂ ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ୱା ଅନ୍ତୋସୀମାୟ କତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ପବ୍ବତଂ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ୟତ୍ତକଂ ପଦେସଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ତୁକାମା, ତସ୍ସ ପରତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପବ୍ବତେ ଜାତରୁକ୍ଖୱମ୍ମିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ସବ୍ବଂ ପବ୍ବତଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ପବ୍ବତସ୍ସ ପରତୋ ଭୂମିୟଂ ଜାତରୁକ୍ଖୱମ୍ମିକାଦୀନି ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତବ୍ବାନି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୮) ।

ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗଣନଂ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଲଗୁଳପିଣ୍ଡପରିମାଣୋତି ଥୂଲତାୟ, ନ ତୁଲଗଣନାୟ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକପଲଂ ନାମ ଦସକଲଞ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଟ୍ଠକା ମହନ୍ତାପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ଅନିମିତ୍ତୁପଗପାସାଣାନଂ ରାସି, ପଗେୱ ପଂସୁୱାଲୁକାରାସି । ଭୂମିସମୋ ଖଲମଣ୍ଡଲସଦିସୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ୱା ଭୂମିତୋ ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଉଟ୍ଠିତପାସାଣୋ ୱା ହୋତି, ସୋପି ପମାଣୂପଗୋ ଚେ, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ପନ ଅତିମହନ୍ତୋପି ପାସାଣସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ସଚେ ମହତୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣସ୍ସ ଏକଂ ପଦେସଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ କତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ଅଞ୍ଞୋ ପାସାଣୋ କିତ୍ତେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୁପରି ୱିହାରଂ କରୋନ୍ତି, ୱିହାରମଜ୍ଝେନ ଚ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱରୂପୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ହି ତଂ କିତ୍ତେନ୍ତି, ନିମିତ୍ତସ୍ସୁପରି ୱିହାରୋ ହୋତି, ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ବହିସୀମାୟଂ ହୋତି, ୱିହାରୋପି ବହିସୀମାୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ପନ ଏକତ୍ଥ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ କିତ୍ତେତବ୍ବୋ ।

ୱନନିମିତ୍ତେ ତିଣୱନଂ ୱା ତଚସାରରୁକ୍ଖୱନଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋସାରେହୀ’’ତିଆଦି । ଅନ୍ତୋସାରା ନାମ ଅମ୍ବଜମ୍ବୁପନସାଦୟୋ । ଅନ୍ତୋସାରମିସ୍ସକେହୀତି ଅନ୍ତୋ ସାରୋ ୟେସଂ ତେ ଅନ୍ତୋସାରା, ତେହି ମିସ୍ସକା ଅନ୍ତୋସାରମିସ୍ସକା, ତେହି । ଚତୁପଞ୍ଚରୁକ୍ଖମତ୍ତମ୍ପୀତି ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦନାହ। ଉକ୍କଂସତୋ ପନ ୟୋଜନସତିକମ୍ପି ୱନଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୁରୁକ୍ଖମତ୍ତଞ୍ଚେ, ତୟୋ ସାରତୋ, ଏକୋ ଅସାରତୋ । ପଞ୍ଚରୁକ୍ଖମତ୍ତଞ୍ଚେ, ତୟୋ ସାରତୋ, ଦ୍ୱେ ଅସାରତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ୱନମଜ୍ଝେ ୱିହାରଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ୱନଂ ନ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ । ଏକଦେସଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ କତ୍ତୁକାମେହିପି ୱନଂ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖପାସାଣାଦୟୋ କିତ୍ତେତବ୍ବା, ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୱନଂ ଏକତ୍ଥ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ।

ରୁକ୍ଖନିମିତ୍ତେପି ତଚସାରରୁକ୍ଖୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋସାରୋ’’ତି । ‘‘ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଇମିନା କୁଟସରାୱାଦୀସୁ ଠିତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତୋ ଅପନେତ୍ୱା ପନ ତଙ୍ଖଣମ୍ପି ଭୂମିୟଂ ରୋପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନୱମୂଲସାଖାନିଗ୍ଗମନଂ ଅକାରଣଂ । ଖନ୍ଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୋପିତେ ପନ ଏତଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୂଚିଦଣ୍ଡକପ୍ପମାଣୋତି ‘‘ସୀହଳଦୀପେ ଲେଖନଦଣ୍ଡପ୍ପମାଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୩୮), ସୋ ଚ କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିପରିମାଣୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ପନ ରୁକ୍ଖନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେନ୍ତେନ ‘‘ରୁକ୍ଖୋ’’ତିପି, ‘‘ସାକରୁକ୍ଖୋ, ସାଲରୁକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏକାବଦ୍ଧଂ ପନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତନିଗ୍ରୋଧସଦିସଂ ରୁକ୍ଖଂ ଏକତ୍ଥ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କିତ୍ତେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ମଗ୍ଗନିମିତ୍ତେ ଅରଞ୍ଞଖେତ୍ତନଦୀତଳାକମଗ୍ଗାଦୟୋ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ ୱା ହୋତୂ’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ ସକଟମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ ସକଟମଗ୍ଗମେୱ ଓତରତି, ୟେ ୱା ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗସକଟମଗ୍ଗା ଅୱଲଞ୍ଜିତା, ତେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସକଟସତ୍ଥେହୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଚେ ସକଟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତିମଚକ୍କମଗ୍ଗଂ ନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ମଗ୍ଗୋ ବହିସୀମାୟ ହୋତି । ସଚେ ବାହିରଚକ୍କମଗ୍ଗଂ ନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ବାହିରଚକ୍କମଗ୍ଗୋୱ ବହିସୀମାୟ ହୋତି, ସେସଂ ଅନ୍ତୋସୀମଂ ଭଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେପି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସକଟଧୁରମିୱ ଏକୀଭୱନ୍ତି, ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନେ ୱା ସକିଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ନ କିତ୍ତେତବ୍ବା । ଏକାବଦ୍ଧନିମିତ୍ତଞ୍ହେତଂ ହୋତି ।

ସଚେ ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମଜ୍ଝେ ଏକଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରଂ କିତ୍ତେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକାବଦ୍ଧନିମିତ୍ତଞ୍ହେତଂ । କୋଣଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତଂ ପନ ପରଭାଗେ କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିହାରମଜ୍ଝେନ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗୋ ପନ ନ କିତ୍ତେତବ୍ବୋ । କିତ୍ତିତେ ପନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପରି ୱିହାରୋ ହୋତି । ଇମଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ କିତ୍ତେନ୍ତେନ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ପଜ୍ଜୋ ପଥୋ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୧) ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସସୁ ନାମେସୁ ୟେନ କେନଚି ନାମେନ କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିଖାସଣ୍ଠାନେନ ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗୋ ଏକତ୍ଥ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କିତ୍ତେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ୟଂ ପନ ଅବଦ୍ଧସୀମାଲକ୍ଖଣେ ନଦିଂ ୱକ୍ଖାମାତି ‘‘ୟସ୍ସା ଧମ୍ମିକାନଂ ରାଜୂନଂ କାଲେ’’ତିଆଦିନା (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାୟଂ ନଦିୟା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ପନ ନଦୀ ମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସକଟଧୁରସଣ୍ଠାନେନ ୱା ପରିଖାସଣ୍ଠାନେନ ୱା ୱିହାରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତା, ନଂ ଏକତ୍ଥ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କିତ୍ତେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୱିହାରସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତେ ନଦୀଚତୁକ୍କେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସମ୍ମିସ୍ସନଦିୟୋ ପନ ଚତସ୍ସୋପି କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ୱତିଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ରୁକ୍ଖପାଦେ ନିଖଣିତ୍ୱା ୱଲ୍ଲିପଲାଲାଦୀହି ନଦୀସୋତଂ ରୁମ୍ଭନ୍ତି, ଉଦକମ୍ପି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଆୱରଣଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ, ନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ପନ ଉଦକଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସେତୁମ୍ହି କତେ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନା ନଦୀ ନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେ ନଦୀନିମିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେ ଉଦକନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ୟା ପନ ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକାଲେ ୱା ଗିମ୍ହେ ୱା ନିରୁଦକଭାୱେନ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ସା ୱଟ୍ଟତି । ମହାନଦିତୋ ଉଦକମାତିକଂ ନୀହରନ୍ତି, ସା କୁନ୍ନଦୀସଦିସା ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ସସ୍ସାନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତୀ ନିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତତି । କିଞ୍ଚାପି ପୱତ୍ତତି, ନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟା ପନ ମୂଲେ ମହାନଦିତୋ ନିଗ୍ଗତାପି କାଲନ୍ତରେନ ତେନେୱ ନିଗ୍ଗତମଗ୍ଗେନ ନଦିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଚ ପରତୋ ସୁସୁମାରାଦିସମାକିଣ୍ଣା ନାୱାଦୀହି ସଞ୍ଚରିତବ୍ବା ନଦୀ ହୋତି, ତଂ ନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅସନ୍ଦମାନନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନଂ । ସନ୍ଦମାନଂ ନାମ ଓଘନଦୀଉଦକୱାହକମାତିକାସୁ ଉଦକଂ । ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦକାଲଂ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟାୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନା ସଣ୍ଠମାନକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦକାଲଂ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତଂ । ଭାଜନଗତନ୍ତି ନାୱାଚାଟିଆଦୀସୁ ଭାଜନେସୁ ଗତଂ । ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଆୱାଟାଦୀସୁ ଉକ୍ଖେପିମଂ ଉଦକଂ ନିମିତ୍ତଂ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୮) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ମତିମତ୍ତମେୱ । ଠିତଂ ପନ ଅନ୍ତମସୋ ସୂକରଖତାୟପି ଗାମଦାରକାନଂ କୀଳନୱାପିୟମ୍ପି ସଚେ ୟାୱ କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅପ୍ପଂ ୱା ହୋତୁ, ବହୁ ୱା, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞାକରଣତ୍ଥଂ ପାସାଣୱାଲିକାପଂସୁଆଦିରାସି ୱା ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା ଦାରୁତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା କାତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ନିମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେହି ଆକାରେହି ବଦ୍ଧା ପରିସାସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିସାସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ଇମସ୍ସ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟତ୍ତା ‘‘ଚତୂହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମଞ୍ଚ ସୀମଂ ବନ୍ଧିତୁକାମେହି ସାମନ୍ତୱିହାରେସୁ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ସୀମାପରିଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ବଦ୍ଧସୀମୱିହାରାନଂ ସୀମାୟ ସୀମନ୍ତରିକଂ, ଅବଦ୍ଧସୀମୱିହାରାନଂ ସୀମାୟ ଉପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଦିସାଚାରିକଭିକ୍ଖୂନଂ ନିସ୍ସଞ୍ଚାରସମୟେ ସଚେ ଏକସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ ସୀମଂ ବନ୍ଧିତୁକାମା, ୟେ ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧସୀମୱିହାରା, ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ‘‘ମୟଂ ଅଜ୍ଜ ସୀମଂ ବନ୍ଧିସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ସକସକସୀମାପରିଚ୍ଛେଦତୋ ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ଥା’’ତି ପେସେତବ୍ବଂ । ୟେ ଅବଦ୍ଧସୀମୱିହାରା, ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପାତାପେତବ୍ବା, ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦୋ ଆହରାପେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱତିକା ତସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେତି ୟସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ ଠତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ୱାଚେନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ । ‘‘ସଚେ ଅଞ୍ଞାନିପି ଗାମଖେତ୍ତାନି ଅନ୍ତୋ କତ୍ତୁକାମା, ତେସୁ ଗାମେସୁ ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତେହିପି ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋ’’ତି ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ନାନାଗାମଖେତ୍ତାନି ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ ବଦ୍ଧସୀମାସଦିସାନି, ନ ତତୋ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି ଆଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତୋନିମିତ୍ତଗତେହି ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଆହ ‘‘ସମାନସଂୱାସକସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ଆଗମନମ୍ପି ଅନାଗମନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ପନ ଅନ୍ତୋନିମିତ୍ତଗତେହି ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ।

ଇଦାନି ୟେହି ଆକାରେହି ସମ୍ମତା କମ୍ମୱାଚାସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମୱାଚାସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଏତେହି ନିମିତ୍ତେହି ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟ ସମାନସଂୱାସଂ ଏକୂପୋସଥଂ, ଏସା ଞତ୍ତି । ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ୟାୱତା ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତା କିତ୍ତିତା, ସଙ୍ଘୋ ଏତେହି ନିମିତ୍ତେହି ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି ସମାନସଂୱାସଂ ଏକୂପୋସଥଂ, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଏତେହି ନିମିତ୍ତେହି ସୀମାୟ ସମ୍ମୁତି ସମାନସଂୱାସାୟ ଏକୂପୋସଥାୟ, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ । ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ । ସମ୍ମତା ସୀମା ସଙ୍ଘେନ ଏତେହି ନିମିତ୍ତେହି ସମାନସଂୱାସା ଏକୂପୋସଥା, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୯) ଇମଂ ପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୁତ୍ତାୟାତି ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାୟ । ଞତ୍ତିଦୋସଅନୁସ୍ସାୱନଦୋସେହି ୱିରହିତତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧାୟ।

ଖଣ୍ଡସୀମା (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୩୮; ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୧୩୮) ନାମ ଖୁଦ୍ଦକସୀମା । ସମାନସଂୱାସକତ୍ଥଂ ସମ୍ମତା ସୀମା ସମାନସଂୱାସକସୀମା। ଅୱିପ୍ପୱାସତ୍ଥଂ ସମ୍ମତା ସୀମା ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା। ଇମାସୁ ପନ ତୀସୁ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତେହି ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନଂ ସୁଖକରଣତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଖଣ୍ଡସୀମା ବନ୍ଧିତବ୍ବା । ତଂ ପନ ବନ୍ଧନ୍ତେହି ୱତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ହି ବୋଧିଚେତିୟଭତ୍ତସାଲାଦୀନି ସବ୍ବୱତ୍ଥୂନି ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତୱିହାରେ ବନ୍ଧନ୍ତି, ୱିହାରମଜ୍ଝେ ବହୂନଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନେ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱିୱିତ୍ତୋକାସେ ବନ୍ଧିତବ୍ବା । ଅକତୱିହାରେ ବନ୍ଧନ୍ତେହି ବୋଧିଚେତିୟାଦୀନଂ ସବ୍ବୱତ୍ଥୂନଂ ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଥା ପତିଟ୍ଠିତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱିୱିତ୍ତୋକାସେ ହୋତି, ଏୱଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବା । ସା ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସଚେ ଏକୱୀସତିଭିକ୍ଖୂ ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତି । ତତୋ ଓରଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପରଂ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀପି ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ବନ୍ଧନ୍ତେହି ସୀମାମାଳକସ୍ସ ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଗା ପାସାଣା ଠପେତବ୍ବା, ନ ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଠିତେହି ମହାସୀମା ବନ୍ଧିତବ୍ବା, ନ ମହାସୀମାୟ ଠିତେହି ଖଣ୍ଡସୀମା । ଖଣ୍ଡସୀମାୟମେୱ ପନ ଠତ୍ୱା ଖଣ୍ଡସୀମା ବନ୍ଧିତବ୍ବା, ମହାସୀମାୟମେୱ ଠତ୍ୱା ମହାସୀମା ।

ତତ୍ରାୟଂ ବନ୍ଧନୱିଧି – ସମନ୍ତା ‘‘ଏସୋ ପାସାଣୋ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ସୀମା ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବା । ଅଥ ତସ୍ସା ଏୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥଂ ଅୱିପ୍ପୱାସକମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସୀମଂ ସମୂହନିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗତା ସମୂହନିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ବହି ସୀମନ୍ତରିକପାସାଣା ଠପେତବ୍ବା, ସୀମନ୍ତରିକା ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣାପି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୩) ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ୱିହାରୋ ମହା ହୋତି, ଦ୍ୱେପି ତିସ୍ସୋପି ତତୁତ୍ତରିପି ଖଣ୍ଡସୀମାୟୋ ବନ୍ଧିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ଖଣ୍ଡସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ମହାସୀମାସମ୍ମୁତିକାଲେ ଖଣ୍ଡସୀମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ସମନ୍ତା ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତେହି ସୀମନ୍ତରିକପାସାଣା କିତ୍ତେତବ୍ବା । ତତୋ ଅୱସେସନିମିତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହନ୍ତେହି କମ୍ମୱାଚାୟ ସମାନସଂୱାସକସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥଂ ଅୱିପ୍ପୱାସକମ୍ମୱାଚାପି କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସୀମଂ ସମୂହନିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗତା ସମୂହନିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ସୀମନ୍ତରିକାୟ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ମହାସୀମାୟ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେନ୍ତି, ଏୱଂ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ୟଂ ସୀମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଖଣ୍ଡସୀମତୋୱ ପଟ୍ଠାୟ ବନ୍ଧିତବ୍ବା । ଏୱଂ ବଦ୍ଧାସୁ ପନ ସୀମାସୁ ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ଠିତା ଭିକ୍ଖୂ ମହାସୀମାୟଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ନ କୋପେନ୍ତି, ମହାସୀମାୟଂ ୱା ଠିତା ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ କରୋନ୍ତାନଂ । ସୀମନ୍ତରିକାୟ ପନ ଠିତା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନ କୋପନ୍ତି । ଗାମଖେତ୍ତେ ଠତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ପନ ସୀମନ୍ତରିକାୟ ଠିତା କୋପେନ୍ତି । ସୀମନ୍ତରିକା ହି ଗାମଖେତ୍ତଂ ଭଜତି । ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମନ୍ନନେ କତେ ସତି ସା ଚ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସାୟେୱ ପଭେଦୋ’’ତି । ତସ୍ସାୟେୱାତି ବଦ୍ଧସୀମାୟ ଏୱ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱଚନତୋ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ନ ଓତରତି, ସମାନସଂୱାସକସୀମା ପନ ତତ୍ଥାପି ଓତରତି । ସମାନସଂୱାସକସୀମା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ପନ ୟତ୍ଥ ସମାନସଂୱାସକସୀମା, ତତ୍ଥେୱ ଗଚ୍ଛତି । ନ ହି ତସ୍ସା ୱିସୁଂ ନିମିତ୍ତକିତ୍ତନଂ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ସଚେ ଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ସମ୍ମୁତିକାଲେ ଗାମୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସା ନ ଓତରତି । ସଚେ ପନ ସମ୍ମତାୟ ସୀମାୟ ପଚ୍ଛା ଗାମୋ ନିୱିସତି, ସୋପି ସୀମାସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ଚ ପଚ୍ଛା ନିୱିଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ ପଠମଂ ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱଡ୍ଢିତପ୍ପଦେସୋପି ସୀମାସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେପି ସୀମାସମ୍ମୁତିକାଲେ ଗେହାନି କତାନି, ‘‘ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଲୟୋପି ଅତ୍ଥି, ମନୁସ୍ସା ପନ ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠା, ପୋରାଣଗାମଂ ୱା ସଗେହମେୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗତା, ଅଗାମୋୟେୱ ଏସ, ସୀମା ଓତରତି । ସଚେ ପନ ଏକମ୍ପି କୁଲଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ୱା ଅଗତଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଗାମୋୟେୱ, ସୀମା ନ ଓତରତି ।

ଏୱଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅବଦ୍ଧସୀମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅବଦ୍ଧସୀମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଗାମୋ ଏୱ ସୀମା ଗାମସୀମା। ଗାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନିଗମନଗରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ତକେ ପଦେସେ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଗାମଭୋଜକା ବଲିଂ ଲଭନ୍ତି, ସୋ ପଦେସୋ ଅପ୍ପୋ ୱା ହୋତୁ, ମହନ୍ତୋ ୱା, ଏକଂ ଗାମଖେତ୍ତଂ ନାମ । ୟମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମଖେତ୍ତେ ଏକଂ ପଦେସଂ ‘‘ଅୟଂ ୱିସୁଂ ଗାମୋ ହୋତୂ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜା କସ୍ସଚି ଦେତି, ସୋପି ୱିସୁଂଗାମସୀମା ହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ସା ଚ ଇତରା ଚ ପକତିଗାମସୀମା ବଦ୍ଧସୀମାସଦିସାୱ ହୋତି । କେୱଲଂ ପନ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ।

ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେତି ୱିଞ୍ଝାଟୱିସଦିସେ ଅରଞ୍ଞେ । ତେନାହ ‘‘ଅଗାମକଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନ ସୀମା ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସପରିହାରମ୍ପି ଲଭତି । ମଚ୍ଛବନ୍ଧାନନ୍ତି କେୱଟ୍ଟାନଂ । ଅଗମନପଥେସୂତି ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟପଥେସୁ । ୟତ୍ଥ ତଦହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଦହେୱ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି, ତାଦିସେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେସଂ ଗମନପରିୟନ୍ତସ୍ସ ଓରତୋ ପନ ଗାମସୀମାସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଗାମସୀମଂ ଅସୋଧେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମଜ୍ଝେ ଠିତାନଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରାତି ମଜ୍ଝେ ଠିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଠିତୋକାସତୋ ସବ୍ବଦିସାସୁ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରେସୁ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପରିସୱସେନ ୱଡ୍ଢତି, ତସ୍ମା । ଉପଚାରତ୍ଥାୟାତି ସୀମୋପଚାରତ୍ଥାୟ । ସୀମାଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ବଦ୍ଧସୀମାଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସମାନୋ ସଂୱାସୋ ଏତ୍ଥାତି ସମାନସଂୱାସା। ଏକୋ ଉପୋସଥୋ ଏତ୍ଥାତି ଏକୂପୋସଥା। ଏତ୍ଥ ଚ ଉପୋସଥସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଅୱସେସକମ୍ମୱସେନ ସମାନସଂୱାସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତାତି ଅବଦ୍ଧସୀମାପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୪୯) ୱୁତ୍ତା । ଅନୁ ଅନୁ ଅଡ୍ଢମାସଂ ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ, ଅଡ୍ଢମାସେ ଅଡ୍ଢମାସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ‘‘ଅନୁଦସାହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଦେୱେତି ମେଘେ । ୱଲାହକେସୁ ୱିଗତମତ୍ତେସୂତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ସୋତନ୍ତି ଉଦକପ୍ପୱାହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତିତ୍ଥେନ ୱା ଅତିତ୍ଥେନ ୱା ଓତରିତ୍ୱାତି ପାଠସେସୋ । ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱାତି ୟଥା ତିମଣ୍ଡଲପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା । ଉତ୍ତରନ୍ତିୟାତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା । ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ (ପାଚି॰ ୬୯୨) ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱସେନ ନଦୀଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ ।

କେନଚିଖଣିତ୍ୱା ଅକତୋତି ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନେନପି ଖଣିତ୍ୱା ଅକତୋ । ନଦିଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ନଦୀକୂଲଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦୱେଲଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଏତଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ୟତ୍ଥ ନଦିୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ୱସ୍ସକାଲେ ଉଦକଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଲକ୍ଖଣଂ । ଲୋଣୀପି ଜାତସ୍ସରସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ୟତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ୱସ୍ସକାଲେ ୱସ୍ସେ ପଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପିୱିତୁଂ ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତୁଂ ୱା ଉଦକଂ ନ ହୋତି ସୁକ୍ଖତି, ଅୟଂ ଜାତସ୍ସରୋ ଗାମଖେତ୍ତସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି ।

ଉଦକୁକ୍ଖେପାତି କରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଦକୁକ୍ଖେପେନା’’ତି । କଥଂ ପନ ଉଦକଂ ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନାତି ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ । ଅୟଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ନାମାତି ଅୟଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ସୀମା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ପରିସା ୱଡ୍ଢତି, ତାୱ ଅୟଂ ସୀମାପି ୱଡ୍ଢତି, ପରିସପରିୟନ୍ତତୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋୟେୱ ପମାଣଂ । ସଚେ ପନ ନଦୀ ନାତିଦୀଘା ହୋତି, ପଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଘୋ ନିସୀଦତି, ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି । ସକଲାପି ନଦୀ ଏତେସଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପହୋତି ।

ପକତିୱସ୍ସକାଲେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପକତିୱସ୍ସକାଲେ । ଚତୂସୁ ମାସେସୂତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଚତୂସୁ ମାସେସୁ । ଅତିୱୁଟ୍ଠିକାଲେ ଓଘେନ ଓତ୍ଥତୋକାସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଗାମସୀମାସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ଜାତସ୍ସରେ ଜାତପିଟ୍ଠିପାସାଣଦୀପକେସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ନଦୀ ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋତି ସମତିତ୍ଥିକା, ଉଦକସାଟିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱାପି ଅନ୍ତୋନଦିୟଂୟେୱ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନାୱାୟପି ଠତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ପନ ନାୱାୟ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ଉଦକୁକ୍ଖେପମତ୍ତମେୱ ହି ସୀମା, ତଂ ନାୱା ସୀଘମେୱ ଅତିକ୍କାମେତି । ଏୱଂ ସତି ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସୀମାୟ ଞତ୍ତି, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଅନୁସ୍ସାୱନା ହୋତି, ତସ୍ମା ନାୱଂ ଅରିତ୍ତେନ ୱା ଠପେତ୍ୱା, ପାସାଣେ ୱା ଲମ୍ବିତ୍ୱା, ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ଜାତରୁକ୍ଖେ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ବଦ୍ଧଅଟ୍ଟକେପି ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ଜାତରୁକ୍ଖେପି ଠିତେହି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ସଚେ ପନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତପାରୋହୋ ୱା ବହିନଦୀତୀରେ ୱିହାରସୀମାୟ ୱା ଗାମସୀମାୟ ୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ, ସୀମଂ ୱା ସୋଧେତ୍ୱା, ସାଖଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ବହିନଦୀତୀରେ ଜାତରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ପୱିଟ୍ଠସାଖାୟ ୱା ପାରୋହେ ୱା ନାୱଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କରୋନ୍ତେହି ସୀମା ୱା ସୋଧେତବ୍ବା, ସାଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ବହିପତିଟ୍ଠିତଭାଗୋ ନାସେତବ୍ବୋ । ନଦୀତୀରେ ପନ ଖାଣୁକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନାୱାୟ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ନଦିୟଂ ସେତୁଂ କରୋନ୍ତି, ସଚେ ଅନ୍ତୋନଦିୟଂୟେୱ ସେତୁ ୱା ସେତୁପାଦା ୱା, ସେତୁମ୍ହି ଠିତେହି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ସେତୁ ୱା ସେତୁପାଦା ୱା ବହିତୀରେ ପତିଟ୍ଠିତା, କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଅଥ ସେତୁପାଦା ଅନ୍ତୋ, ସେତୁ ପନ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ତୀରାନଂ ଉପରିଆକାସେ ଠିତୋ, ୱଟ୍ଟତି । ଜାତସ୍ସରେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

‘‘ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପକତିୱୀଚିୟୋ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସଣ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ୟଂ ପଦେସଂ ଉଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢନକଉଦକଂ ୱା ପକତିୱୀଚିୟୋ ୱା ୱେଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓତ୍ଥରନ୍ତି, ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ଦସ୍ସେତି । ସଚେ ଊମିୱେଗୋ ବାଧତି, ନାୱାୟ ୱା ଅଟ୍ଟକେ ୱା ଠତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ତେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ସମୁଦ୍ଦୋ ଗାମସୀମଂ ୱା ନିଗମସୀମଂ ୱା ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସମୁଦ୍ଦୋୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପିୟଭୂମୀତି ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସଣ୍ଠିତଉଦକନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋ ନଦୀଜାତସ୍ସରସମୁଦ୍ଦୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକାଲେତି ୱସ୍ସାନହେମନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁକ୍ଖେସୁପୀତି ନିରୁଦକେସୁପି । ୟଥା ଚ ୱାପିଖଣନେ, ଏୱଂ ଆୱାଟପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀନଂ ଖଣନେପି ଗାମଖେତ୍ତଂ ହୋତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱପ୍ପଂ ୱା କରୋନ୍ତୀତି ଲାବୁତିପୁସକାଦିୱପ୍ପଂ ୱା କରୋନ୍ତି । ତଂ ଠାନନ୍ତି ୟତ୍ଥ ୱାପିଆଦିକଂ କତଂ, ତଂ ଠାନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପନ କପ୍ପିୟଭୂମି । ସଚେ ପନ ଜାତସ୍ସରଂ ପୂରେତ୍ୱା ଥଲଂ କରୋନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ପାଳିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସବ୍ବମେୱ ନଂ ମହାତଳାକଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବୋପି ଅଜାତସ୍ସରୋ ହୋତି । ଗାମସୀମାସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତି ।

ସଚେ ନଦିମ୍ପି ୱିନାସେତ୍ୱା ତଳାକଂ କରୋନ୍ତି, ହେଟ୍ଠା ପାଳି ବଦ୍ଧା, ଉଦକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଳାକଂ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏତ୍ଥ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉପରି ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ଉଦକଂ ନଦିଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସନ୍ଦନଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟତି । କାଚି ନଦୀ କାଲନ୍ତରେନ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗାମନିଗମସୀମଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ନଦୀୟେୱ ହୋତି, କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ୱିହାରସୀମଂ ଓତ୍ଥରତି ‘‘ୱିହାରସୀମା’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା । ସମନ୍ତା ଉଦକୁକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋତି ପହୋନକଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ କୁନ୍ନଦୀଆଦୀସୁ ନପ୍ପହୋତି, ତତ୍ଥ ପହୋନକଟ୍ଠାନତୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଉପଚାରତ୍ଥାୟାତି ସୀମୋପଚାରତ୍ଥାୟ ।

କସ୍ମା ପନ ଅଞ୍ଞମେକଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରଂ, ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ଚ ଉପଚାରତ୍ଥାୟ ଠପେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୪୭; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୨.୧୪୭) – ୟସ୍ମା ଅୟଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମା ଚ ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମା ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଠିତୋକାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲବ୍ଭତି, ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନ ସବ୍ବଦା ଏକସଦିସା, କଦାଚି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, କଦାଚି ପରିହାୟନ୍ତି । ୟଦା ଚ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତଦା ସୀମାସଙ୍କରୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମେକଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରଂ, ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପୋ ଚ ଉପଚାରତ୍ଥାୟ ଠପେତବ୍ବୋତି । ୟଂ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତତୋ ଅଧିକଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ଊନକଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭) ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥମେୱ, ନ ପନ ତତ୍ଥ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କୁପ୍ପତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ବହି ଅଞ୍ଞଂ ତତ୍ତକଂୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋପୀତି ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେନ, ଉଦକୁକ୍ଖେପେନ ୱା ୟୋ ତେସଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସ୍ସ, ଉଦକୁକ୍ଖେପସ୍ସ ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ବହି ଅଞ୍ଞଂ ତତ୍ତକଂୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ଇଦଂ ‘‘କମ୍ମଂ କୋପେତୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇତି ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗମନଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ବଦ୍ଧାବଦ୍ଧୱସେନେଧ, ସୀମା ନାମ ଦ୍ୱିଧା ତହିଂ ।

ତିସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ୱଜ୍ଜି-ତେକାଦସ ୱିପତ୍ତିକା ।

ବଦ୍ଧସୀମା ତିଧା ଖଣ୍ଡା-ଦିତୋ ଗାମାଦିତୋ ପରା’’ତି ॥

ସଭାଗାପତ୍ତି ଚ ନାମେସା ଦୁୱିଧା ୱତ୍ଥୁସଭାଗା, ଆପତ୍ତିସଭାଗାତି । ତତ୍ଥ ଇଧ ୱତ୍ଥୁସଭାଗା ଅଧିପ୍ପେତା, ନେତରାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ୱିକାଲଭୋଜନାଦିନା’’ତିଆଦିମାହ । ଲହୁକାପତ୍ତିନ୍ତି ଲହୁକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ଲହୁକା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟପାଟିଦେସନୀୟଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚାପତ୍ତିୟୋ । ୱତ୍ଥୁସଭାଗାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟାପି ସତି ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ନ ହୋତିୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ସଭାଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ପନ ସନ୍ତିକେ ଆୱି କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଆୱି କରୋତି, ଆପତ୍ତି ଆୱିକତା ହୋତି, ଦୁକ୍କଟା ପନ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ତସ୍ସା ପନ ଅଦେସନାଗାମିନିତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁସଭାଗାତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ସମାନଭାଗା, ଏକକୋଟ୍ଠାସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମମେୱ ୱତ୍ଥୁସଭାଗଂ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଭାଗା ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା, ୟୋ ଦେସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ନ ପନ ଆପତ୍ତିସଭାଗଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିକାଲଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ଆପନ୍ନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଆପତ୍ତିସଭାଗନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ସମାନଭାଗଂ ।

ସାମନ୍ତା ଆୱାସାତି ସାମନ୍ତଆୱାସଂ, ସମୀପୱିହାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଜ୍ଜୁକନ୍ତି ତଦହେୱାଗମନତ୍ଥାୟ । ପାହେତବ୍ବୋତି ପେସେତବ୍ବୋ । ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲନ୍ତି ଇତି ଏତଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଭଦ୍ଦକଂ, ଲଦ୍ଧକପ୍ପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୋ ଚେ ଲଭେଥାତି ୱିହାରାନଂ ଦୂରତାୟ ୱା ମଗ୍ଗେ ପରିପନ୍ଥାଦିନା ୱା ୟଦି ନ ଲଭେଥ । ‘‘ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଟିକରିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ସଭାଗାପତ୍ତି ଆୱି କାତୁମ୍ପି ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ୟଦି ଲଭେୟ୍ୟ, ଆୱି କତ୍ୱାପି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ । ୟଦି ପନ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଉପୋସଥସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋୱ ହୋତି । ଉଭୋପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଭାଗା ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା, ୟୋ ଦେସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଭାଗା ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ୟୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିମତି ସଂସୟୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱେମତିକୋ। ‘‘ପୁନ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବମେୱା’’ତି ନେୱ ପାଳିୟଂ, ନ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥି, ଦେସିତେ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସାପତ୍ତିକସ୍ସ ଉପୋସଥକରଣେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । କସ୍ମା ସଭାଗାପତ୍ତିୟେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଏତାସୁ ହୀ’’ତିଆଦି । ୱିସଭାଗାପତ୍ତୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ହୋତିୟେୱାତି ୱିସଭାଗାସୁ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁ ତେସଂୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆପତ୍ତି, ନ ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ହୋତିୟେୱ ।

ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନକୋ ନାମ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନକୋ । ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପରତୋ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି। ତିରଚ୍ଛାନଗତୋତି ଅନ୍ତମସୋ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ଉପାଦାୟ ୟୋ କୋଚି ନାଗମାଣୱକାଦିକୋ ଅମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅସ୍ସଗୋଣାଦୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ ୱଜ୍ଜନୀୟପୁଗ୍ଗଲକଥାୟଂ । ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ, ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୧) ୟସ୍ସ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିନୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ସୋ ଇଧାପି ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅନ୍ତମସୋ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ନାଗମାଣୱକାଦିକୋ ୟୋ କୋଚି ଅମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ନାଗୋ ୱା ହୋତୁ ସୁପଣ୍ଣମାଣୱକାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ, ଅନ୍ତମସୋ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ଉପାଦାୟ ୟୋ କୋଚି ଅମନୁସ୍ସଜାତିୟୋ, ସୋ ସବ୍ବୋୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧) । ତିତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲଦ୍ଧି, ତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ତିତ୍ଥିକା, ତିତ୍ଥିକା ଏୱ ତିତ୍ଥିୟା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଲଦ୍ଧିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୋ ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସୋ। ପାରିସୁଦ୍ଧି ଏୱ ଉପୋସଥୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ। ଏସେୱ ନୟୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥୋତି ଏତ୍ଥାପି । ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ଓୱାଦୋୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୋ ସରୂପେନ କଥନଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ। ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱୀତିକ୍କମେ ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୱସେନ ଆଣାପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ଆଣା, ସେସଂ ଅନନ୍ତରସଦିସମେୱ ।

ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ନାମ –

‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା ।

ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ।

ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ ପରୂପଘାତୀ ।

ନ ସମଣୋ ହୋତି ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ॥

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନଂ ॥

‘‘ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ, ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ ସଂୱରୋ ।

ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ ଭତ୍ତସ୍ମିଂ, ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ ।

ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥(ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩-୧୮୫) –

ଇମା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ।

ତତ୍ଥ ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୫) ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ନାମ ପରମଂ ତପୋ । ତିତିକ୍ଖାତି ଖନ୍ତିୟା ଏୱ ୱେୱଚନଂ, ତିତିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ତପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ପରମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା । ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ ପରୂପଘାତୀତି ୟୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୱିରହିତତ୍ତା ପରଂ ଉପଘାତେତି ବାଧତି ୱିହିଂସତି, ସୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ପନ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ହି ‘‘ନସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି ୱେୱଚନଂ । ‘‘ପରୂପଘାତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ’’ତି ୱେୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ପରୂପଘାତୀତି ସୀଲୂପଘାତୀ । ସୀଲଞ୍ହି ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ‘‘ପର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ଚ ସମଣୋ ପରଂ ୟଂ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ପରୂପଘାତୀ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ସୀଲୱିନାସକୋ, ସୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଅଭାୱା ପରୂପଘାତୀ ହୋତି, ପରଂ ଅନ୍ତମସୋ ଡଂସମକସମ୍ପି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ସୋ ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ । କିଂ କାରଣା ? ମଲସ୍ସ ଅପବ୍ବାଜିତତ୍ତା । ‘‘ପବ୍ବାଜୟମତ୍ତନୋ ମଲଂ, ତସ୍ମା ‘ପବ୍ବଜିତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୮) ଇଦଞ୍ହି ପବ୍ବଜିତଲକ୍ଖଣଂ । ୟୋପି ନ ହେୱ ଖୋ ଉପଘାତେତି ନ ମାରେତି, ଅପିଚ ଦଣ୍ଡାଦୀହି ୱିହେଠେତି, ସୋ ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ସମଣୋ ନ ହୋତି । କିଂ କାରଣା ? ୱିହେସାୟ ଅସମିତତ୍ତା । ‘‘ସମିତତ୍ତା ହି ପାପାନଂ, ‘ସମଣୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୫) ଇଦଞ୍ହି ସମଣଲକ୍ଖଣଂ ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସବ୍ବପାପସ୍ସାତି ସବ୍ବାକୁସଲସ୍ସ । ଅକରଣନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । କୁସଲସ୍ସାତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସ । ଉପସମ୍ପଦାତି ଉପସମ୍ପାଦନଂ ପଟିଲାଭୋ । ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋଦାପନଂ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣଂ ସବ୍ବସୋ ପରିସୋଧନଂ, ତଂ ପନ ଅରହତ୍ତେନ ହୋତି । ଇତି ସୀଲସଂୱରେନ ସବ୍ବପାପଂ ପହାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାହି ସମଥୱିପସ୍ସନାହି କୁସଲଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୋଦାପେତବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠି ।

ତତିୟଗାଥାୟ ଅନୂପୱାଦୋତି ୱାଚାୟ କସ୍ସଚି ଅନୁପୱଦନଂ । ଅନୂପଘାତୋତି କାୟେନ କସ୍ସଚି ଉପଘାତସ୍ସ ଅକରଣଂ । ପାତିମୋକ୍ଖେତି ୟଂ ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଅତିମୋକ୍ଖଂ ଅତିପମୋକ୍ଖଂ ଉତ୍ତମଂ ସୀଲଂ, ପାତି ୱା ଅଗତିୱିସେସେହି, ମୋକ୍ଖେତି ଦୁଗ୍ଗତିଭୟେହି । ୟୋ ୱା ନଂ ପାତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ । ସଂୱରୋତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱରୋ । ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ପମାଣଞ୍ଞୁତା । ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନନ୍ତି ଜନସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱିରହିତଂ ନିଜ୍ଜନସମ୍ବାଧଂ ୱିୱିତ୍ତଂ, ସେନାସନଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱିହିୟେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସସାମଞ୍ଞେନ ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ଜୋତିତତ୍ତା । ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ, ତତୋପି ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତମେୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ଆୟୋଗୋ ଚ ଅନୁୟୋଗୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନନ୍ତି ଏତଂ ପରସ୍ସ ଅନୁପୱଦନଂ, ଅନୁପଘାତନଂ, ପାତିମୋକ୍ଖେ ସଂୱରୋ, ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସିଭାୱାୟ ୱିୱିତ୍ତସେନାସନସେୱନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି । ଇମା ପନ ତିସ୍ସୋ ଗାଥା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଗାଥାୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଂ ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ସାୱକା ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମ । ତଂ ସାୱକା ଏୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ତଂ ସାୱକା ଏୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ।

ଅନୁପଗତୋ ନାମ ତତ୍ଥେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅସତିୟା ପୁରିମିକାୟ ଅନୁପଗତୋ ୱା । ଚାତୁମାସିନିୟନ୍ତି ଚାତୁମାସିୟଂ । ସା ହି ଚତୁନ୍ନଂ ମାସାନଂ ପାରିପୂରିଭୂତାତି ଚାତୁମାସୀ, ସା ଏୱ ‘‘ଚାତୁମାସିନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସଂ ଚାତୁମାସିନିୟଂ । ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିନିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟସାମଗ୍ଗିନ୍ତି କାୟେନ ସମଗ୍ଗଭାୱଂ, ହତ୍ଥପାସୂପଗମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତା, ପଚ୍ଛିମିକାୟପି ପଞ୍ଚ, ପୁରିମେହି ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୱାରିତେ ପଚ୍ଛିମେହି ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ଏକସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିୟୋ ଠପେତବ୍ବା । ସଚେପି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତା ଚତ୍ତାରୋ, ତୟୋ, ଦ୍ୱେ, ଏକୋ ୱା ହୋତି, ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ପୁରିମିକାୟ ଚତ୍ତାରୋ, ପଚ୍ଛିମିକାୟପି ଚତ୍ତାରୋ, ତୟୋ, ଦ୍ୱେ, ଏକୋ ୱା, ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ପୁରିମିକାୟ ତୟୋ, ପଚ୍ଛିମିକାୟ ତୟୋ, ଦ୍ୱେ ୱା, ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଞ୍ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତେହି ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତା ଥୋକତରା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ସମସମା ଚ, ସଙ୍ଘପ୍ପୱାରଣାୟ ଚ ଗଣଂ ପୂରେନ୍ତି, ସଙ୍ଘପ୍ପୱାରଣାୱସେନ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମେହି ପୱାରେତବ୍ବା । ସଚେ ପନ ପୁରିମିକାୟ ତୟୋ, ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଏକୋ ହୋତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୱାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଗଣଞତ୍ତିୟା ପନ ସୋ ଗଣପୂରକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗଣୱସେନ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମେହି ପୱାରେତବ୍ବଂ, ଇତରେନ ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଦ୍ୱେ, ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଦ୍ୱେ ୱା ଏକୋ ୱା, ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପୁରିମିକାୟ ଏକୋ, ପଚ୍ଛିମିକାୟପି ଏକୋ, ଏକେନ ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବଂ, ଏକେନ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ। ସଚେ ପୁରିମୱସ୍ସୂପଗତେହି ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସୂପଗତା ଏକେନପି ଅଧିକତରା ହୋନ୍ତି, ପଠମଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଥୋକତରେହି ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବଂ । କତ୍ତିକଚାତୁମାସିନିପୱାରଣାୟ ପନ ସଚେ ପଠମଂ ୱସ୍ସୂପଗତେହି ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତେହି ପଚ୍ଛା ଉପଗତା ଅଧିକତରା ୱା ସମସମା ୱା ହୋନ୍ତି, ପୱାରଣାଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୱାରେତବ୍ବଂ । ତେହି ପୱାରିତେ ପଚ୍ଛା ଇତରେହି ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥ ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା ବହୂ ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛା ୱସ୍ସୂପଗତା ଥୋକା ୱା ଏକୋ ୱା, ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପଚ୍ଛା ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ତେନ ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ।

ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ଅଂସେ ସାଧୁକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସଚେ ପନ ତତ୍ଥ ପାରିୱାସିକୋପି ଅତ୍ଥି, ସଙ୍ଘନୱକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନେନ ଅତ୍ତନୋ ପାଳିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନେ ପନ ପାଳିୟା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଳିଂ ୱିହାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତେନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ପୱାରଣାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସବ୍ବଂପୁବ୍ବକରଣୀୟନ୍ତି ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିଂ ନୱୱିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ୟଥା ଚ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ପଟିକରିସ୍ସତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭୧) ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଲଭତି, ଏୱମେତ୍ଥାପି ତୀହି ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ସଭାଗଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନା, ୟଦା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଅନାପତ୍ତିକଂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଗଣଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା, ଦ୍ୱୀହିପି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏକେନାପି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଦହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହୁ, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାସଂୱାସକେହୀତି ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକେହି । ଅନାୱାସୋ ନାମ ନୱକମ୍ମସାଲାଦିକୋ ୟୋ କୋଚି ପଦେସୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘେନାତି ସଙ୍ଘପ୍ପହୋନକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୱିନା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରାୟାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଦସୱିଧମନ୍ତରାୟଂ ୱିନା । ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅତ୍ତଚତୁତ୍ଥେନ ଅନ୍ତରାୟେ ୱା ସତି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଚ ଆୱାସାଦୟୋ ନ ଗନ୍ତବ୍ବା, ଏୱଂ ସଚେ ୱିହାରେ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ଉପୋସଥାଧିଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ସୀମାପି ନଦୀପି ନ ଗନ୍ତବ୍ବା । ସଚେ ପନେତ୍ଥ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠଉପୋସଥାପି ଆୱାସା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଗତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ଲଭତି । ଆରଞ୍ଞକେନାପି ଭିକ୍ଖୁନା ଉପୋସଥଦିୱସେ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରମେୱ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରଂ ଓକ୍କମତି, ତତ୍ଥ ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱାୱ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଅକତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ଜଞ୍ଞା ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୧) ଏୱରୂପୋ ପନ ଆୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତେନାପି ହି ଇମିନା ନେୱ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟୋ କତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

ଉଦକଂ ଆସନେନ ଚାତି ଆସନେନ ସହ ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉଦକଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତତୋ ପଠମଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ପୁବ୍ବକରଣଂ। ପୁବ୍ବକରଣତୋ ପଚ୍ଛା କତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଉପୋସଥକମ୍ମତୋ ପଠମଂ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଉପୋସଥକମ୍ମତୋ ପଠମଂ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚେୱ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ନୱୱିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । କିଂ ତଂ କତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ତଂ ଅକତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଥେରେନ ଆଣତ୍ତେନ ଅଗିଲାନେନ ନ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟୋ ନ ସମ୍ମଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୫୯) ୱଚନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମା ଥେରେନ ଆଣତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ।

ସଚେ ପନ ଆଣତ୍ତୋ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ତାୱକାଲିକମ୍ପି ନ ଲଭତି, ସାଖାଭଙ୍ଗଂ କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି । ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ପୀଠଫଲକାଦିଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଉପୋସଥାଗାରେ ଆସନାନି ନତ୍ଥି, ସଂଘିକାୱାସତୋପି ଆହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପୁନ ହରିତବ୍ବାନି । ଆସନେସୁ ଅସତି କଟସାରକେପି ତଟ୍ଟିକାୟୋପି ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଟ୍ଟିକାସୁପି ଅସତି ସାଖାଭଙ୍ଗାନି କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାନି । କପ୍ପିୟକାରକଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି । ପଦୀପୋ କାତବ୍ବୋତି ପଦୀପେତବ୍ବୋ, ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଣାପେନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ତେଲଂ ୱା ୱଟ୍ଟି ୱା କପଲ୍ଲିକା ୱା ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସଚେ ତେଲାଦୀନି ନତ୍ଥି, ପରିୟେସିତବ୍ବାନି । ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟଂ ହୋତି । ଅପିଚ କପାଲେ ଅଗ୍ଗିପି ଜାଲେତବ୍ବୋ । ଆଣାପେନ୍ତେନ ଚ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱା ସଦାକାଲମେୱ ଏକୋ ୱା ଭାରନିତ୍ଥରଣକୋ ୱା ସରଭାଣକଧମ୍ମକଥିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ନ ଆଣାପେତବ୍ବୋ, ଅୱସେସା ପନ ୱାରେନ ଆଣାପେତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଥେରେନାପି ପତିରୂପଂ ଞତ୍ୱା ଆଣାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ବହି ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା ଆଗତେନାତି ନଦିୟା ୱା ସୀମାୟ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା ଆଗତେନ ଛନ୍ଦୋ ଦାତବ୍ବୋ, ‘‘କତୋ ମୟା ଉପୋସଥୋ’’ତି ଅଚ୍ଛିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଚ୍ଚପ୍ପସୁତୋ ୱାତି ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକାଦିକିଚ୍ଚପ୍ପସୁତୋ ୱା । ସଚେ ଗିଲାନୋ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମଞ୍ଚେନ ୱା ପୀଠେନ ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଆନେତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ସଚେ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ସଚେ ଖୋ ମୟଂ ଇମଂ ଗିଲାନଂ ଠାନା ଚାୱେସ୍ସାମ, ଆବାଧୋ ୱା ଅଭିୱଡ୍ଢିସ୍ସତି, କାଲକିରିୟା ୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ସୋ ଗିଲାନୋ ଠାନା ଚାୱେତବ୍ବୋ, ସଙ୍ଘେନ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ତ୍ୱେୱ ୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । କରେୟ୍ୟ ଚେ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ସଚେ ବହୂ ତାଦିସା ଗିଲାନା ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଘେନ ପଟିପାଟିୟା ଠତ୍ୱା ସବ୍ବେ ହତ୍ଥପାସେ କାତବ୍ବା । ସଚେ ଦୂରେ ଦୂରେ ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଘୋ ନପ୍ପହୋତି, ତଂ ଦିୱସଂ ଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ନ ତ୍ୱେୱ ୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦହୁପୋସଥେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦେନ୍ତେନ ଛନ୍ଦମ୍ପି ଦାତୁଂ, ସନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଆଣଂ କରୋନ୍ତେନ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛନ୍ଦହାରକୋ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିନ୍ନେ ଛନ୍ଦେ ତତ୍ଥେୱ ପକ୍କମତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାୱ॰ ୧୬୫) ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦଦାନପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ମେ ହରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛନ୍ଦହାରକୋ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିନ୍ନେ ଛନ୍ଦେ ସଙ୍ଘପ୍ପତ୍ତୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ନ ଆରୋଚେତି, ଆହଟୋ ହୋତି ଛନ୍ଦୋ, ଛନ୍ଦହାରକସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟତୋ ତଂ ମୋଚେତୁଂ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ମେ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଉଭୟେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋତି ମନସା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କାୟପ୍ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତେନ ୟେନ କେନଚି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ ୱା, ୱାଚଂ ପନ ନିଚ୍ଛାରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତେନ ତଥେୱ ୱାଚାୟ ୱା, ଉଭୟଥାପି ସକ୍କୋନ୍ତେନ କାୟୱାଚାହି ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ, ଜାନାପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ୟାୟ କାୟଚିପି ଭାସାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପାରିସୁଦ୍ଧିଦାନେପି ଛନ୍ଦଦାନେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତଂ ପନ ଦେନ୍ତେନ ପଠମଂ ସନ୍ତୀ ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା । ନ ହି ସାପତ୍ତିକୋ ସମାନୋ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦମ୍ମି, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ମେ ହର, ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ମେ ଆରୋଚେହୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୪) ୱତ୍ତୁଂ ଲଭତି । ‘‘ସନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ କରଣୀୟାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ‘‘ସନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋ ଚ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି ଚ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି, ତଂ ଦେତୀତି ସରୂପେକସେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରାତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା ନାମ ବିଳାଲବନ୍ଧନଂ । ତତ୍ଥ ହି ସଙ୍ଖଲିକାୟ ପଠମୱଲୟଂ ଦୁତିୟୱଲୟଂୟେୱ ପାପୁଣାତି, ନ ତତିୟଂ, ଏୱମୟମ୍ପି ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି ଦାୟକେନ ୟସ୍ସ ଦିନ୍ନା, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୬୪; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୨.୧୬୪) । ତସ୍ମା ସା ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକସଦିସତ୍ତା ‘‘ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି ସଙ୍ଖଲିକାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉତୁକ୍ଖାନନ୍ତି ତଂ ତଂ କିରିୟଂ ଅରତି ୱତ୍ତେତୀତି ଉତୁ, ତସ୍ସ ଅକ୍ଖାନଂ ଉତୁକ୍ଖାନଂ, ଉତୁଆଚିକ୍ଖନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନଂ, ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହେମନ୍ତାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣନାତି କଲନା । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱଦନଂ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦୋ । ସ୍ୱେ ଉପୋସଥୋତି ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ‘‘ସ୍ୱେ ଉପୋସଥୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଜେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପନ୍ନରସିକେ ଉପୋସଥେ ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ, ଚାତୁଦ୍ଦସିକେ ତେରସିୟଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ପକ୍ଖସ୍ସ ତେରସିୟଂୟେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘ଅୟଂ ଉପୋସଥୋ ଚାତୁଦ୍ଦସିକୋ ୱା ପନ୍ନରସିକୋ ୱା’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନା ସଚେ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିକୋ ଭଗିନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ୍ନରସିୟଂ କରୋନ୍ତି, ‘‘ପନ୍ନରସିକୋ ଭଗିନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠପେତ୍ୱା ବାଲଂ, ଠପେତ୍ୱା ଗିଲାନଂ, ଠପେତ୍ୱା ଗମିକଂ ଅୱସେସେହି ଓୱାଦଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆରୋଚନୱିଧାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ବାଲୋ। ଚାତୁଦ୍ଦସିକପନ୍ନରସିକେସୁ ଉପୋସଥେସୁ ୱା ପାଟିପଦେ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ଗମିୟୋ, ଦୁତିୟପକ୍ଖଦିୱସତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇଧ ଗମିୟୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ଆରଞ୍ଞିକୋ। ସୋପି ‘‘ଅହଂ ଅରଞ୍ଞୱାସୀ, ସ୍ୱେ ଉପୋସଥୋ, ୱିହାରେ ନ ୱସାମୀ’’ତି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟଦି ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ୟୋ ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୪) । ତେନ ପନ ପଚ୍ଚାହରଣତ୍ଥାୟ ସଙ୍କେତୋ କାତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରଞ୍ଞିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଓୱାଦଂ ଗହେତୁଂ, ସଙ୍କେତଞ୍ଚ କାତୁଂ ଅତ୍ର ପତିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୫) । ତସ୍ମା ଆରଞ୍ଞିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସନଗାମେ ଭିକ୍ଖା ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥେୱ ଚରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦିସ୍ୱା ଆରୋଚେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ନୋ ଚସ୍ସ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖା ସୁଲଭା ହୋତି, ସାମନ୍ତଗାମେ ଚରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଗାମଂ ଆଗମ୍ମ ତଥେୱ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦୂରଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ସଙ୍କେତୋ କାତବ୍ବୋ ‘‘ଅହଂ ଅସୁକଂ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ଗାମଦ୍ୱାରେ ସଭଂ ୱା ମଣ୍ଡପଂ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମି, ତତ୍ର ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଭିକ୍ଖୁନୀହି ତତ୍ର ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଅଗନ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଙ୍କେତଂ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ୟା ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୫) । ଉପୋସଥଗ୍ଗେତି ଉପୋସଥକରଣଟ୍ଠାନେ । ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହୀତି –

‘‘ସୀଲୱା ହୋତି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତି ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ, ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଆଦିକଲ୍ୟାଣା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଭିୱଦନ୍ତି, ତଥାରୂପାସ୍ସ ଧମ୍ମା ବହୁସ୍ସୁତା ହୋନ୍ତି, ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା, ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା, ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା । ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖାନି ୱିତ୍ଥାରେନ ସ୍ୱାଗତାନି ହୋନ୍ତି ସୁୱିଭତ୍ତାନି ସୁପ୍ପୱତ୍ତୀନି ସୁୱିନିଚ୍ଛିତାନି ସୁତ୍ତସୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ । କଲ୍ୟାଣୱାଚୋ ହୋତି କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ । ପଟିବଲୋ ହୋତି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁଂ । ନ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତାୟ କାସାୟୱତ୍ଥୱସନାୟ ଗରୁଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନପୁବ୍ବୋ ହୋତି । ୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା ହୋତି ଅତିରେକୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୪୭) –

ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି । ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦାୱହେନ ନିଦ୍ଦୋସେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ । ସମ୍ପାଦେତୂତି ତିୱିଧଂ ସିକ୍ଖଂ ସମ୍ପାଦେତୁ । ୟଦା ପନ ତାହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକଂୟେୱ ଦିସ୍ୱା ଓୱାଦୋ ୟାଚିତୋ, ତଦା ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ସନ୍ନିପତିତେହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେହି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି କାଚି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱାଦଂ ୟାଚମାନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଏୱଂ ୱଦେହୀ’’ତି ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ ଅଞ୍ଞେନ କଥାପେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ସମ୍ମତୋ’’ତିଆଦିଂ ସୟଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ସୟମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତବ୍ବଂ । ଇଦନ୍ତି ‘‘ତାହୀ’’ତି ବହୁୱଚନଂ । ଏକତୋ ସହେୱ ।

ଞତ୍ତିଟ୍ଠପକେନ ୱାତି ୟତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନକେନ ୱା । ଇତରେନ ୱାତି ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ଏକୋ ୱା, ତତ୍ଥ ଇତରେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ସଚେ ସୟମେୱ ସମ୍ମତୋ, ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ତଥେୱାତି ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ‘‘ଆରୋଚେତ୍ୱାୱା’’ତି ଇମିନା ଅନାରୋଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓୱାଦୋ ନ ଆରୋଚେତବ୍ବୋ, ୟୋ ନ ଆରୋଚେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୫) ୱଚନତୋ ଓୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ଅନାରୋଚେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧତଂ । ଆରୋଚେଥାତି ଆୱି କରୋଥ । ଏତ୍ଥ ସିୟାତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ଅୟମନୁୟୋଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଂ ତଂ, ୟଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସନ୍ଧିୟତୀତି ପୁବ୍ବୱଚନେନ ଅପରଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ସାମଗ୍ଗିୟାତି କାୟଚିତ୍ତେହି ସହିତତାୟ । ଗଣସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦେସକଂ ଠପେତ୍ୱା ଚତୁୱଗ୍ଗେ ସେସଭିକ୍ଖୂନଂ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି । କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଭାୱୋ ।

ଥେରାଚ ନୱା ଚ ମଜ୍ଝିମା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଦସୱସ୍ସା, ଅତିରେକଦସୱସ୍ସା ଚ ଥେରା। ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସା ନୱା। ପଞ୍ଚୱସ୍ସା, ଅତିରେକପଞ୍ଚୱସ୍ସା ଚ ମଜ୍ଝିମା। ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ତାନଂ ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖେନ ଅତ୍ଥିକଂ କତ୍ୱା, ତଂ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥିଂ କତ୍ୱା । ମନସି କରିତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା । ସୋତଦ୍ୱାରୱସେନାତି ସୋତଦ୍ୱାରିକଜୱନୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ । ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରାମାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥୋକମ୍ପି ବହି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦେନ୍ତା ସବ୍ବେନ ଚିତ୍ତେନ ଆୱଜ୍ଜେମ, ସଲ୍ଲକ୍ଖେମାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନସି କରୋମାତି ଆୱଜ୍ଜେମ, ସମନ୍ନାହରାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ମନସିକାରୋ ନ ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପ୍ପଟିପାଦନଲକ୍ଖଣୋ, ଅଥ ଖୋ ୱୀଥିପ୍ପଟିପାଦନଜୱନପ୍ପଟିପାଦନମନସିକାରପୁବ୍ବକଚିତ୍ତେ ଠପନଲକ୍ଖଣୋତି ଆହ ‘‘ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତେ ଠପେୟ୍ୟାମା’’ତି । ନ ସମେତୀତି ନ ସଂଗଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ନ ସଂଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ସମଗ୍ଗସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋତି ଆହ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକୋ ଚା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନୋତି ସଙ୍ଘେ ପରିୟାପନ୍ନୋ ଅନ୍ତୋଗଧୋ ।

ଇଦାନି ତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆୟସ୍ମନ୍ତୋତି ସନ୍ନିପତିତାନଂ ପିୟୱଚନେନ ଆଲପନଂ ।

ଅଲଜ୍ଜିତାତି ଅଲଜ୍ଜିତାୟ, ଅଲଜ୍ଜନଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞାଣତା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପକତତାତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଅଭିଭୂତତାୟ । ସତିସମ୍ମୋସାତି ସତିୱିପ୍ପୱାସତୋ । ୱୀତିକ୍କମନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମନଂ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ସଞ୍ଚେତେତ୍ୱା, ଅକପ୍ପିୟଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ୱୀତିକ୍କମଚିତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଗୂହତୀତି ନିଗୂହତି ନ ଦେସେତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଲଜ୍ଜାୟ ପରିଗୂହନ୍ତୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ନ ହୋତି, ‘‘କିଂ ଇମିନା’’ତି ଅନାଦରିୟେନ ପରିଗୂହନ୍ତୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଛନ୍ଦାଗତିଆଦିଭେଦଂ ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଅଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସମୁଟ୍ଠାନଲଜ୍ଜାୱିରହିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ଅନାଦରିୟୱସେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ଆପନ୍ନଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ପରିଗୂହନ୍ତୋ, ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅଗତିଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ନ ଇତରୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ମନ୍ଦୋତି ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ, ଅପଞ୍ଞସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ମୋମୂହୋତି ଅତିସଂମୂଳ୍ହୋ । ୱିରାଧେତୀତି ନ ରାଧେତି ନ ସାଧେତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚେତି ୱିନୟସଂସୟେ । କପ୍ପିୟଂ ଚେ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ୱିନୟଧରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମାତିକଂ, ପଦଭାଜନଂ, ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ, ଅନାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପତି, ଆୱୁସୋ, ମା ଏତ୍ଥ କଙ୍ଖୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ସହସେୟ୍ୟଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ସହସେୟ୍ୟା ନାମ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉତ୍ତରିଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତି, ୱିପ୍ପୱାସୋ ନାମ ଏକରତ୍ତଛାରତ୍ତୱସେନ ୱିପ୍ପୱାସୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମାଦୀସୁ ଆପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟପାଟିଦେସନୀୟଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତସଙ୍ଖାତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ।

ଦେସେତୁ ୱା ପକାସେତୁ ୱାତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା ଗଣମଜ୍ଝେ ୱା ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ଦେସେତୁ ୱା ପକାସେତୁ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଦେସନା ନାମ ଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ । ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ଦେସନାୱିସେସତ୍ତା ‘‘ଦେସନା’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପକାସେତୁ ୱାତି ଆରୋଚେତୁ ୱା ।

ଏୱଂ ଅନାପନ୍ନା ୱାତି ଏୱଂ ଛନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଅନାପନ୍ନା ୱା । ୱୁଟ୍ଠିତା ୱାତି ପରିୱାସାଦିନା ୱୁଟ୍ଠିତା ୱା । ଆରୋଚିତା ୱାତି ଆୱିକତା ୱା । ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକେ ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆୱିକରୋମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଆଚିକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଆରୋଚେମୀ’’ତି ୱା ‘‘ମମ ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ଜାନାହୀ’’ତି ୱା ୱଦତୁ, ‘‘ଏକଂ ଗରୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆୱିକରୋମୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ ୱଦତୁ, ସବ୍ବେହିପି ଆକାରେହି ଆରୋଚିତାୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ଆୱିକରୋମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦତି, ଅନାୱିକତା ହୋତି ଆପତ୍ତି । ୱତ୍ଥୁଂ ଆରୋଚେତି, ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତି, ଉଭୟଂ ଆରୋଚେତି, ତିୱିଧେନାପି ଆରୋଚିତାୱ ହୋତି । ଅସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟାତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନାପି ହୀତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ‘‘ଆମ, ମୟଂ ପରିସୁଦ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନାପୀତି ଅପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କିଂ ତଂ ୟାୱତତିୟାନୁସାୱିତଂ ନାମ, କଥଞ୍ଚେତଂ ୟାୱତତିୟାନୁସାୱିତଂ ହୋତୀତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତିଭେଦମୁଖେନ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ଅନୁସାୱିତଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୁସାୱିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭେଦତୋତି ଅରୀୟତି ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଅନେନାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅକ୍ଖରଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ତେସଂ ଭେଦୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭେଦୋ, ତତୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଚ ୱିସଦିସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅନୁସାୱନଞ୍ହି ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଅଭିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାତି ଭିନ୍ନତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା’’ତିଆଦିୱଚନତ୍ତୟସ୍ସ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତମେୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋପି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା’’ତିଆଦିୱଚନତ୍ତୟଂ । ଅପରେ ‘‘ଅନୁସାୱିତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ନ ଅତୀତତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ଅଥ ଖୋ ଅନାଗତତ୍ଥଂ । ଧାତ୍ୱତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ କାଲନ୍ତରୱିହିତୋପି ପଚ୍ଚୟୋ କାଲନ୍ତରେ ସାଧୁ ହୋତୀତି ୱିକପ୍ପେସୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପରେ ‘ଅନୁସାୱିତ’ନ୍ତି ପଦସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଉପରି ଉଦ୍ଦେସାୱସାନେତି ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାୱସାନେ । ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋତି ଅନାଗତତ୍ଥସ୍ସ ଚ କାରଣସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଇଦାନି ତମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦି ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅୟନ୍ତି ଅନାଗତକାଲୋ । ଅନୁସାୱିତଂ ହେସ୍ସତୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅନୁପ୍ପୟୋଗଂ ଅନାଗତକାଲଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅନୁସାୱିତଂ ହେସ୍ସତୀ’’ତି ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦେୟ୍ୟ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ଚେତ୍ଥ ଧାତ୍ୱତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ତ-ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ତଥା ସତି ଧାତ୍ୱତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟଭାୱୋ, ସୋ ଚ ଅନୁପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ସମାନତ୍ଥଭାୱେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନାସତୀତି ‘‘ହେସ୍ସତୀ’’ତି ଅନୁପ୍ପୟୋଗଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅନାଗତଂ ନ ଦୀପେତି, ଅତୀତକାଲମେୱ ଦୀପେତୀତି । ଅନୁସାୱିୟମାନେତି ୱଚନତୋତି ‘‘ଅନୁସାୱିୟମାନେ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ଅନୁସାୱିତଂ ହୋତୀ’’ତି କିମିଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟାୱତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । କିଂ ତେନ ଲକ୍ଖୀୟତି, ୟେନେତଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନମତ୍ତଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି । ତେନାତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମତ୍ତେନ ହେତୁନା ।

ତଦେତନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ତଂ ପନେତନ୍ତି ‘‘ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିକଂ ୟାୱତତିୟାନୁସାୱନଂ । ନ ଦିସ୍ସତୀତି ନୋପଲବ୍ଭତି । ଇମମେୱ ଚ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଇମଂ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ । ୟଦି ହି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତ୍ତୟଂ ୟାୱତତିୟାନୁସାୱନଂ ସିୟା, ତଦେୱ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୩୨ ଆଦୟୋ) ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ପନ ‘‘ସକିମ୍ପି ଅନୁସାୱିତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନ ଆଗତୋ, ଅଥ କୁତୋ ଲଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୱିନୟଟ୍ଠାନେସୁ କତପରିଚୟାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଞାପେନ୍ତୀ ପୱେଣି ଆଚରିୟପରମ୍ପରା, ତାୟ ଆଭତୋ ଆନୀତୋ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତୋ।

ନନୁ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ କଥଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସା ଚ ଖୋ ନ ମୁସାୱାଦଲକ୍ଖଣେନା’’ତିଆଦି । ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ କିଂ ହୋତୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ ଅସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଆପତ୍ତିତୋ କିଂ ହୋତି, କତରା ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧମ୍ମିକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନ ଆୱିକାତବ୍ବଂ ନାୱିକାସି, ତେନସ୍ସ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅକିରିୟତୋ ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତଂ ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ପରିୱାରେ ସେଦମୋଚନଗାଥାସୁ (ପରି॰ ୪୭୯) ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନାଲପନ୍ତୋ ମନୁଜେନ କେନଚି ୱାଚାତି କେନଚି ମନୁଜେନ ୱାଚାୟ ଅନାଲପନ୍ତୋ । ଗିରଂ ନୋ ଚ ପରେ ଭଣେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇତି ଇମେ ସୋସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପରପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ସଦ୍ଦମ୍ପି ନ ନିଚ୍ଛାରେୟ୍ୟ । ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାଚସିକନ୍ତି ୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପଞ୍ହାମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ହାମେସାତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏସୋ ପଞ୍ହୋ କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଇମମେୱ ମୁସାୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ, ଅତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହତି, ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ୱା କରଣସୀଲୋତି ଅନ୍ତରାୟିକୋ। ତେନାହ ‘‘ୱିପ୍ପଟିସାରୱତ୍ଥୁତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିସାରୱତ୍ଥୁତାୟାତି ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ନାମ ପଚ୍ଛାନୁତାପୱସେନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ତସ୍ସ କାରଣତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତଅଅପ୍ପଟିସାରୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାମୋଜ୍ଜାଦିସମ୍ଭୱନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲତରୁଣା ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ପାମୋଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେସଂ ସମ୍ଭୱୋ ପଟିଲାଭୋ ପାମୋଜ୍ଜାଦିସମ୍ଭୱୋ, ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପୀତିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ‘‘ଦୁତିୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅନ୍ତରାୟିକୋ, ତତିୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅନ୍ତରାୟିକୋ, ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅନ୍ତରାୟିକୋ, ଝାନାନଂ, ୱିମୋକ୍ଖାନଂ, ସମାଧୀନଂ, ସମାପତ୍ତୀନଂ, ନେକ୍ଖମ୍ମାନଂ, ନିସ୍ସରଣାନଂ, ପୱିୱେକାନଂ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଗମାୟ ଅନ୍ତରାୟିକୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୫) ୱୁତ୍ତଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଜାନନ୍ତେନାତି ଜାନମାନେନ । ଇମିନାସ୍ସ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖୋ, ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖେନ । ସା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧି ଇଧ ୱୁଟ୍ଠାନାଦୀତି ଆହ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମେନ ୱିସୁଜ୍ଝିତୁକାମେନା’’ତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମେନ, ଦେସନାଗାମିନିତୋ ୱିସୁଜ୍ଝିତୁକାମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା ଗଣମଜ୍ଝେ ୱା ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ୱାତି ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚନୱସେନ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା ତତ୍ଥେୱ ଉଭତୋ ନିସିନ୍ନାନଂ ଆରୋଚନୱସେନ ଗଣମଜ୍ଝେ ୱା ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଆରୋଚନୱସେନ ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ପକାସେତବ୍ବା । ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଇତୋ ଉପୋସଥଗ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ସଭାଗୋୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱିସଭାଗସ୍ସ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଭଣ୍ଡନକଲହସଙ୍ଘଭେଦାଦୀନିପି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୦) ୱୁତ୍ତଂ ।

କରଣତ୍ଥେତି ତତିୟାୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥେ । କତ୍ତରି ହେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ହୋତି ଫାସୁସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ । ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ପଠମାୱଚନଂ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମାୟ ଫାସୁ ହୋତୀତି ଅଧିଗମତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଫାସୁ ହୋତି ସୁଖଂ ହୋତି ସଂୱରସ୍ସ ଅୱିପ୍ପଟିସାରହେତୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପାପପୁଞ୍ଞାନଂ କତାକତୱସେନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ସୋ ମୂଲଂ କାରଣଂ ୟେସଂ ତେ ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲା, ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲାୟେୱ ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକା, ତେସଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକାନଂ । ସୁଖପ୍ପଟିପଦା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସୁଖା ପଟିପଦା ସମିଜ୍ଝତି, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ସୁଖେନ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ନିଦାନେ ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନଂ, ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନଂ ।

ନିଦାନୁଦ୍ଦେସସୱନେ, ୱିସୁଦ୍ଧାରୋଚନେ ୱିଧି ।

ଅନାରୋଚନେ ଚାପତ୍ତି, ଞେୟ୍ୟଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ॥

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ

ଇଦାନି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ନିଦାନାନନ୍ତରନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ନିଦାନଂ ଅନନ୍ତରଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାତି ପାରାଜିକକଣ୍ଡେ । ପାତିମୋକ୍ଖେତି ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ । ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ଊନାତିରେକଭାୱନିୱତ୍ତନତୋ । ପାରାଜିକାତି ସଜାତିନାମଂ । ଆପତ୍ତିୟୋତି ସବ୍ବସାଧାରଣନାମଂ । ଉଦ୍ଦିସୀୟତୀତି ଉଦ୍ଦେସୋ। ଭାୱପ୍ପଧାନୋୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ’’ନ୍ତି ।

୧. ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ୟୋ ପନାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫ ଭିକ୍ଖୁପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା) ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟୋତି ଅତ୍ଥପଦଂ, ତଞ୍ଚ ଅନିୟମେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ କୋଚୀ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ୟୋକୋଚି ନାମ, ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ଲିଙ୍ଗୟୁତ୍ତଜାତିନାମଗୋତ୍ତସୀଲୱିହାରଗୋଚରୱୟେସୁ ଏକେନାକାରେନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ତଥା ଞାପେତୁଂ ‘‘ରସ୍ସଦୀଘାଦିନା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନୱକମ୍ମାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଲିଙ୍ଗାଦିଭେଦେନାତି ଲିଙ୍ଗୀୟତିଞାୟତି ଏତେନାତି ଲିଙ୍ଗଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେତି ଲିଙ୍ଗାଦୟୋ, ତେସଂ ଭେଦୋ ଲିଙ୍ଗାଦିଭେଦୋ, ତେନ ଲିଙ୍ଗାଦିଭେଦେନ । ଏତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୟାଦିସୋ ୱା ତାଦିସୋ ୱା ହୋତୁ, ଦୀଘୋ ୱା ରସ୍ସୋ ୱା କାଳୋ ୱା ଓଦାତୋ ୱା ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱି ୱା କିସୋ ୱା ଥୂଲୋ ୱା । ୟୋଗୱସେନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ, ନୱକମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱାସଧୁରୟୁତ୍ତୋ ୱା । ଜାତିୱସେନ ୟଂଜଚ୍ଚୋ ୱା ତଂଜଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତୁ, ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଧୋ ୱା । ନାମୱସେନ ୟଥାନାମୋ ୱା ତଥାନାମୋ ୱା ହୋତୁ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ୱା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ୱା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ୱା । ଗୋତ୍ତୱସେନ ୟଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ତଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ହୋତୁ, କଚ୍ଚାୟନୋ ୱା ୱାସିଟ୍ଠୋ ୱା କୋସିୟୋ ୱା । ସୀଲେସୁ ୟଥାସୀଲୋ ୱା ତଥାସୀଲୋ ୱା ହୋତୁ, ନୱକମ୍ମସୀଲୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସସୀଲୋ ୱା ୱାସଧୁରସୀଲୋ ୱା । ୱିହାରେସୁପି ୟଥାୱିହାରୀ ୱା ତଥାୱିହାରୀ ୱା ହୋତୁ, ନୱକମ୍ମୱିହାରୀ ୱା ଉଦ୍ଦେସୱିହାରୀ ୱା ୱାସଧୁରୱିହାରୀ ୱା। ଗୋଚରେସୁପି ୟଥାଗୋଚରୋ ୱା ତଥାଗୋଚରୋ ୱା ହୋତୁ, ନୱକମ୍ମଗୋଚରୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସଗୋଚରୋ ୱା ୱାସଧୁରଗୋଚରୋ ୱା । ୱୟେସୁପି ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ହୋତୁ ଥେରୋ ୱା ନୱୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୋ ୱା, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବୋୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଇଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନମତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା। ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପଦା ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା। ଓୱାଦପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) ନାମ –

‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ତିବ୍ବଂ ମେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ଥେରେସୁ ନୱେସୁ ମଜ୍ଝିମେସୂ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ କସ୍ସପ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମି କୁସଲୂପସଂହିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କରିତ୍ୱା ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ସାତସହଗତା ଚ ମେ କାୟଗତାସତି ନ ୱିଜହିସ୍ସତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) –

ଇମିନା ଓୱାଦପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।

ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ନାମ ସୋପାକସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା । ଭଗୱା କିର ପୁବ୍ବାରାମେ ଅନୁଚଙ୍କମନ୍ତଂ ସୋପାକସାମଣେରଂ ‘‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞା’ତି ୱା ସୋପାକ ‘ରୂପସଞ୍ଞା’ତି ୱା ଇମେ ଧମ୍ମା ନାନତ୍ଥା ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା, ଉଦାହୁ ଏକତ୍ଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) ଦସ ଅସୁଭନିସ୍ସିତେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ତେ ବ୍ୟାକାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘କତିୱସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ, ସୋପାକା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ତୱସ୍ସୋହଂ ଭଗୱାତି । ‘‘ସୋପାକ, ତ୍ୱଂ ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକାସୀ’’ତି ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନି, ଅୟଂ ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ।

ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା ନାମ ମହାପଜାପତିୟା ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।

ଦୂତେନୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଅଡ୍ଢକାସିୟା ଗଣିକାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।

ଅଟ୍ଠୱାଚିକୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘତୋ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମେହି ଉପସମ୍ପଦା ।

ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତରହି ଉପସମ୍ପଦା । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି, ଏକାୟ ଚ ଞତ୍ତିୟାତି ଏୱଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ । କିଞ୍ଚାପି ହି ଞତ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପନ ଅନୁସ୍ସାୱନାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭେଦାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭିନ୍ନଂ ଞତ୍ତିଂ ତାସଂ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅକୁପ୍ପେନାତି ଅକୋପେତବ୍ବତଂ, ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବତଞ୍ଚ ଉପଗତେନ । ଠାନାରହେନାତି କାରଣାରହେନ ସତ୍ଥୁ ସାସନାରହେନ । ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ଉପରିଭାୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ହି ଉପରିଭାୱୋ, ତଞ୍ଚେସ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କମ୍ମେନ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇମିନାୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଇଧ ଗହିତୋ, ନାଞ୍ଞେହୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା ଅନ୍ତିମଭୱିକାନମେୱ, ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା ପରିସୁଦ୍ଧାନଂ, ଓୱାଦପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ମହାକସ୍ସପସୋପାକାନଂ, ନ ଚ ତେ ଭବ୍ବା ପାରାଜିକାଦିଲୋକୱଜ୍ଜଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ, ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୟୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂୟେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଅୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ମା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନେୱ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଇଧ ଗହିତୋ, ନାଞ୍ଞେହୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅଞ୍ଞେପି ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୫ ଭିକ୍ଖୁପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା) । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ପନ ଅଞ୍ଞେପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ଇଦାନି ‘‘ଅକୁପ୍ପେନ ଠାନାରହେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ । ୱସତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ, ଆଧାରୋ ପତିଟ୍ଠା । ତେନାହ ‘‘ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଊନାନି ଅପରିପୁଣ୍ଣାନି ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଅସ୍ସାତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ। ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଉପରି ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗେ ଊନୱୀସତିସିକ୍ଖାପଦେ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତେସୂତି ପଣ୍ଡକାଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ପଣ୍ଡକୋ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକୋ, ଉସୂୟପଣ୍ଡକୋ, ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକୋ, ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋ, ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋତି । ତେସୁ ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକସ୍ସ ଚ ଉସୂୟପଣ୍ଡକସ୍ସ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ୱାରିତା, ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାରିତା । ତେସୁପି ପକ୍ଖପଣ୍ଡକସ୍ସ ୟସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱସ୍ସ ପକ୍ଖେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତାତି । ତୟୋ ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାନଂ ଅଭବ୍ବତାୟ ଅୱତ୍ଥୂ । ତେନାହ ‘‘ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପରେସଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ଅସୁଚିନା ଆସିତ୍ତସ୍ସ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକୋ। ୟସ୍ସ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ପସ୍ସତୋ ଉସୂୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ଉସୂୟପଣ୍ଡକୋ। ୟସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ବୀଜାନି ଅପନୀତାନି, ଅୟଂ ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକୋ (ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୨.୧୦୯) । ୟୋ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ଅଭାୱକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋ। ଏକଚ୍ଚୋ ପନ ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭାୱେନ କାଳପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକୋ ହୋତି, ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ପନସ୍ସ ପରିଳାହୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଥେୟ୍ୟେନ ସଂୱାସୋ ଏତସ୍ସାତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ। ସୋ ଚ ନ ସଂୱାସମତ୍ତସ୍ସେୱ ଥେନକୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ତଦୁଭୟସ୍ସ ଚ ଥେନକୋପୀତି ଆହ ‘‘ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ପନ ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି । ନ ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାନି ଗଣେତୀତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ‘‘ଅହଂ ଦସୱସ୍ସୋ ୱା ୱୀସତିୱସ୍ସୋ ୱା’’ତି ମୁସା ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାନି ନ ଗଣେତି । ନ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ସାମଣେରାନଂ ୱା ୱନ୍ଦନଂ ସାଦିୟତୀତି ଅତ୍ତନା ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୱସ୍ସାନୁରୂପେନ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ୱନ୍ଦନଂ ନାଧିୱାସେତି । ନ ଆସନେନ ପଟିବାହତୀତି ‘‘ଅପେହି, ମେ ଏତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଆସନେନ ନପ୍ପଟିବାହତି । ନ ଉପୋସଥାଦୀସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଉପୋସଥପ୍ପୱାରଣାଦୀସୁ ନ ସନ୍ଦିସ୍ସତି । ଲିଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏୱସଦ୍ଦେନ ସଂୱାସଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସମାନୋତି ସନ୍ତୋ । ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପସ୍ସ ସଂୱାସସ୍ସାତି ସାମଣେରଲିଙ୍ଗାନୁରୂପସ୍ସ ସାମଣେରସଂୱାସସ୍ସ । ସଚେ ପନ କାସାୟେ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନଗ୍ଗୋ ୱା ଓଦାତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ୱା ମେଥୁନସେୱନାଦୀହି ଅସ୍ସମଣୋ ହୁତ୍ୱା କାସାୟାନି ନିୱାସେତି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ ହୋତି । ସଚେ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ କାସାୟଂ ଓୱଟ୍ଟିକଂ କତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଆକାରେନ ଗିହିନିୱାସନେନ ନିୱାସେତି ‘‘ସୋଭତି ନୁ ଖୋ ମେ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ, ନ ସୋଭତୀ’’ତି ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ, ରକ୍ଖତି ତାୱ, ‘‘ସୋଭତୀ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ଲିଙ୍ଗଂ ସାଦିୟତି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ ହୋତି । ଓଦାତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱୀମଂସନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ସଚେପି ନିୱତ୍ଥକାସାୱସ୍ସ ଉପରି ଓଦାତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱୀମଂସତି ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ୱା, ରକ୍ଖତି ଏୱ ।

ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନକେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନକେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ କାସାୟେ ସଉସ୍ସାହୋୱ ଓଦାତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପୁନ କାସାୟାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ୱସ୍ସଗଣନାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ୱିଧିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଦିନ୍ନଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ନ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ, ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପସ୍ସ ସଂୱାସସ୍ସ ସାଦିତତ୍ତା ନାପି ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋତି । ୱିଦେସନ୍ତି ପରଦେସଂ । ଇଦଞ୍ଚ ୱଞ୍ଚେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ସଦେସେପି ଏୱଂ କରୋତି, ସୋପି ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋୱ । ‘‘ସଂୱାସମତ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଇମିନା ଲିଙ୍ଗଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସଚେ କୋଚି ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ମହାପେଳାଦୀସୁ ଦିୟ୍ୟମାନଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି । ସୟଂ ସାମଣେରୋୱ ସାମଣେରପ୍ପଟିପାଟିୟା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୁ ପନ ଭିକ୍ଖୁପଟିପାଟିୟା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ ।

ନନୁ ସଂୱାସୋ ନାମ ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତାତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ଏକକମ୍ମାଦିକୋୱ କିରିୟଭେଦୋ ସଂୱାସୋତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ତଦଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକାଧିକାରେ । ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ସିକ୍ଖଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଲିଙ୍ଗଂ ଅନପନେତ୍ୱା ଦୁସ୍ସୀଲକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱା ଅକତ୍ୱା ୱା ‘‘ନ ମଂ କୋଚି ଜାନାତୀ’’ତି ପୁନ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ୱସ୍ସଗଣନାଦିଭେଦଂ ୱିଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତୀତି ।

ସଚେ ପନ କସ୍ସଚି ରାଜା କୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୋତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସୟମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ସଚେ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ ତଂ ଲବ୍ଭା କିଞ୍ଚି କାତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କୋଧଂ ପଟିୱିନେତି । ସୋ ‘‘ୱୂପସନ୍ତଂ ମେ ରାଜଭୟ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅନୋସରିତ୍ୱାୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ଅଥାପି ‘‘ସାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟା ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧଂ, ହନ୍ଦ ଦାନି ଅହଂ ପବ୍ବଜାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗୋ ତେନେୱ ଲିଙ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ନ ସାଦିୟତି, ଭିକ୍ଖୂହି ପୁଟ୍ଠୋ ୱା ଅପୁଟ୍ଠୋ ୱା ୟଥାଭୂତମତ୍ତାନଂ ଆୱିକତ୍ୱାୱ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚତି, ଲିଙ୍ଗଂ ଅପନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ୱତ୍ତଂ ସାଦିୟତି, ପବ୍ବଜିତାଲୟଂ ଦସ୍ସେତି, ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ୱସ୍ସଗଣନାଦିଭେଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପନ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ ।

ଇଧ ପନେକଚ୍ଚୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ଜୀୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୟମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅନୋସରିତ୍ୱାୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।

ଅପରୋ ମହାକନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତୁକାମୋ ହୋତି, ସତ୍ଥୱାହୋ ଚ ପବ୍ବଜିତେ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ ମଂ ସତ୍ଥୱାହୋ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ସୟମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥୱାହେନ ସଦ୍ଧିଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା ଖେମନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅନୋସରିତ୍ୱାୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।

ଅପରୋ ରୋଗଭୟେ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୮) ଉପ୍ପନ୍ନେ ଜୀୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୟମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ରୋଗଭୟେ ୱୂପସନ୍ତେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅନୋସରିତ୍ୱାୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।

ଅପରସ୍ସ ଏକୋ ୱେରିକୋ କୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଘାତେତୁକାମୋ ନଂ ୱିଚରତି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୋତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସୟମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟତି । ୱେରିକୋ ‘‘କୁହିଂ ସୋ’’ତି ପରିୟେସନ୍ତୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଲାତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ ତଂ ଲବ୍ଭା କିଞ୍ଚି କାତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କୋଧଂ ପଟିୱିନେତି । ସୋ ‘‘ୱୂପସନ୍ତଂ ମେ ୱେରିଭୟ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଅନୋସରିତ୍ୱାୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।

ଅପରୋ ଞାତିକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗିହୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ଇଧ ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ସଚେପି ଇମାନି ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗମିସ୍ସାମି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ମଂ ‘ଚୋରୋ’ତି ଗହେସ୍ସନ୍ତି, ୟଂନୂନାହଂ କାୟପରିହାରିୟାନି କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚୀୱରାହରଣତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଚ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସାମଣେରା ଚ ଦହରା ଚ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ସୋ ନ ସାଦିୟତି, ୟଥାଭୂତମତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋତି । ସଚେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ନ ଦାନି ମୟଂ ତଂ ମୁଞ୍ଚିସ୍ସାମା’’ତି ବଲକ୍କାରେନ ପବ୍ବାଜେତୁକାମା ହୋନ୍ତି, କାସାୟାନି ଅପନେତ୍ୱା ପୁନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ନ ଇମେ ମମ ହୀନାୟାୱତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ତଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱସ୍ସଗଣନାଦିଭେଦଂ ୱିଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ରାଜଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାର-ରୋଗୱେରୀଭୟେନ ୱା’’ତିଆଦି । ଭୟସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ରାଜଭୟେନ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟେନା’’ତିଆଦିନା । ଲିଙ୍ଗଂ ଆଦିୟତୀତି ୱେସଂ ଗଣ୍ହାତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ୟାୱ ସୋ ସୁଦ୍ଧମାନସୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ଅଭାୱତୋ ୟୋ ସୁଦ୍ଧମାନସୋ ୟାୱ ସଂୱାସଂ ନାଧିୱାସେତି, ତାୱ ଏସ ‘‘ଗିହୀ ମଂ ‘ସମଣୋ’ତି ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ୱଞ୍ଚନଚିତ୍ତେ ସତିପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ଅଭାୱତୋ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମାତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିତ୍ଥିୟେସୁ ପକ୍କନ୍ତକୋ ପୱିଟ୍ଠୋତି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ। ସୋ ଚ ନ କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତେନେୱ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ଲଦ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କୁରୁନ୍ଦିଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ନାମ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନା କଥିତୋ, ତସ୍ମା ସାମଣେରୋ ସଲିଙ୍ଗେନ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ଗତୋପି ପୁନ ପବ୍ବଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଲଭତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) । କୁସଚୀରାଦିକନ୍ତି ଏତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦେନ ଫଲକକ୍ଖଣ୍ଡଜଟାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସଚେପି ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ସେଟ୍ଠା’’ତି ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ୱା ଉପଗଚ୍ଛତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋୱ ହୋତି । ୱତାନୀତି ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନାଦୀନି ୱତାନି । ସଚେ ପନ ‘‘ସୋଭତି ନୁ ଖୋ ମେ ତିତ୍ଥିୟପବ୍ବଜ୍ଜା, ନନୁ ଖୋ ସୋଭତୀ’’ତି ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ କୁସଚୀରାଦୀନି ନିୱାସେତି, ଜଟଂ ୱା ବନ୍ଧତି, ଖାରିକାଜଂ ୱା ଆଦିୟତି, ୟାୱ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ, ତାୱ ରକ୍ଖତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତମତ୍ତେ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ହୋତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ପନ କୁସଚୀରାଦୀନି ନିୱାସେନ୍ତୋ, ରାଜଭୟାଦୀହି ୱା ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ନେୱ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ହୋତି ।

ଅୱସେସୋ ସବ୍ବୋପୀତି ନାଗସୁପଣ୍ଣୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦିକୋ । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ୟଥା ସମାନଜାତିକସ୍ସ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୧୨) ୱିକୋପନେ କମ୍ମଂ ଗରୁତରଂ, ନ ତଥା ୱିଜାତିକସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତିକା’’ତି । ପୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେନ ମାତାପିତୁସମଞ୍ଞା, ଦତ୍ତକିତ୍ତିମାଦିୱସେନପି ପୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ଖୋ ପରିୟାୟତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜନେତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନେତ୍ତୀତି ଜନିକା, ମାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱାପତ୍ତି, ୟଥା ତଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତେନେୱା’’ତି । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ପାଣୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱଧକଚେତନାୟ ଚେତେତ୍ୱା । ଅୟଂ ମାତୁଘାତକୋ ନାମାତି ଅୟଂ ଆନନ୍ତରିୟେନ ମାତୁଘାତକକମ୍ମେନ ମାତୁଘାତକୋ ନାମ । ୟେନ ପନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତାପି ଅଜନିକା ପୋସାୱନିକମାତା ୱା ମହାମାତା ୱା ଚୂଳମାତା ୱା ଜନିକାପି ୱା ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତା ମାତା ଘାତିତା, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ୱାରିତା, ନ ଚ ଆନନ୍ତରିକୋ ହୋତି । ୟେନ ସୟଂ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତେନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଭୂତା ମାତା ଘାତିତା, ସୋପି ଆନନ୍ତରିକୋ ନ ହୋତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତତ୍ତା ପନସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, କମ୍ମଂ ପନସ୍ସ ଭାରିୟଂ ହୋତି, ଆନନ୍ତରିୟଂ ଆହଚ୍ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ।

ୟେନ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ଜନକୋ ପିତା ସୟମ୍ପି ମନୁସ୍ସଜାତିକେନେୱ ସତା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତୋ, ଅୟଂ ଆନନ୍ତରିୟେନ ପିତୁଘାତକକମ୍ମେନ ପିତୁଘାତକୋ ନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ‘‘ପିତୁଘାତକେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଆହ । ସଚେପି ହି ୱେସିୟା ପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ‘‘ଅୟଂ ମେ ପିତା’’ତି ନ ଜାନାତି, ୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ତେନ ଘାତିତୋ, ‘‘ପିତୁଘାତକୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ଆନନ୍ତରିୟଞ୍ଚ ଫୁସତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୪) ।

ଏଳକଚତୁକ୍କଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୭୫; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୯; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୧୨), ସଙ୍ଗାମଚତୁକ୍କଂ, ଚୋରଚତୁକ୍କଞ୍ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବଂ । ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ଅଭିସନ୍ଧିନାପି ହି ଏଳକଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ ମନୁସ୍ସଭୂତଂ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି ମାରଣାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁନୋ ୱିକୋପିତତ୍ତା । ଏଳକାଭିସନ୍ଧିନା, ପନ ମାତାପିତିଅଭିସନ୍ଧିନା ୱା ଏଳକଂ ମାରେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତି ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁଅଭାୱତୋ । ମାତାପିତିଅଭିସନ୍ଧିନା ମାତାପିତରୋ ମାରେନ୍ତୋ ଫୁସତେୱ। ଏସେୱ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ଚତୁକ୍କଦ୍ୱୟେ । ସବ୍ବତ୍ଥ ହି ପୁରିମଂ ଅଭିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୱଧକଚିତ୍ତଂ, ପନ ତଦାରମ୍ମଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟାନାନନ୍ତରିୟଭାୱେ ପମାଣଂ ।

ଅରହନ୍ତଘାତକୋପି ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟେନ ଅନ୍ତମସୋ ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋପୀ’’ତିଆଦି । ଅମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ପନ ଅରହନ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସଜାତିକଂ ୱା ଅୱସେସଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଘାତେତ୍ୱା ଆନନ୍ତରିକୋ ନ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜାପିସ୍ସ ନ ୱାରିତା, କମ୍ମଂ ପନ ବଲୱଂ ହୋତି । ତିରଚ୍ଛାନୋ ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତମ୍ପି ଘାତେତ୍ୱା ଆନନ୍ତରିକୋ ନ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପନ ଭାରିୟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ୟଥା ମାତାପିତୂସୁ, ଏୱଂ ଅରହନ୍ତେପି ଏଳକଚତୁକ୍କାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ପକତତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ । ୟୋ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୫) ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ସୀଲୱିନାସଂ ପାପେତି, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ନ ୱାରିତା । ବଲକ୍କାରେନ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନଂ କତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନଂୟେୱ ଦୂସେନ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋୟେୱ, ବଲକ୍କାରେନ ପନ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛମାନଂ ଦୂସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଗିହିଭାୱେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତମତ୍ତେୟେୱ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତି। ସକିଂ ସୀଲୱିପନ୍ନଂ ପନ ପଚ୍ଛା ଦୂସେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରୀସୁ ଚ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନେୱ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ।

ଧମ୍ମତୋ ଉଗ୍ଗତଂ ଅପଗତଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ । ଉବ୍ବିନୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନନ୍ତି ଅପଲୋକନଞତ୍ତିଞତ୍ତିଦୁତିୟଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ । ଇମେସଞ୍ହି ଅଞ୍ଞତରଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ଏକସୀମାୟଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କରୋନ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ।

‘‘ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୱଧକଚିତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଧକଚେତନାୟ ହି ଦୂସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇଧ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ନାମ । ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅନ୍ତୋସରୀରେୟେୱ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସଞ୍ଚିତଂ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭେଜ୍ଜକାୟତାୟ ପରୂପକ୍କମେନ ଧମ୍ମଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରତି, ସରୀରସ୍ସ ପନ ଅନ୍ତୋୟେୱ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଲୋହିତଂ ସମୋସରତି, ଆଘାତେନ ପକୁପ୍ପମାନଂ ସଞ୍ଚିତଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ରୋଗୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଜୀୱକୋ ୱିୟ ସତ୍ଥେନ ଫାଲେତ୍ୱା ପୂତିମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ଫାସୁକଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ ନ ହୋତି, ବହୁଂ ପନ ସୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୫) ।

ଦୁୱିଧମ୍ପି ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମଦ୍ୱୟତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ, ପୁରିସନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଇମିନା ଚ ୱିଗ୍ଗହେନ ‘‘ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ’’ତି ଅସମାନାଧିକରଣୱିସୟୋ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋୟଂ, ପୁରିମପଦେ ଚ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଇତ୍ଥୀସୁ ପୁରିସତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ପୁରିସାନଂ ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ସୟଞ୍ଚ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି, ପରଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାପେତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପନ ସୟଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ପରଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଇଦମେତେସଂ ନାନାକରଣଂ ।

ଅପରାମସନାନୀତି ଅଗ୍ଗହଣାନି ଅୱଚନାନି । ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ’’ତି ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ଅକିତ୍ତନନ୍ତି ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା କରୀୟତି, ତସ୍ସ ଅକିତ୍ତନଂ, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୪) ଅୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଅକିତ୍ତନନ୍ତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ଅୱଚନଂ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ତିୟା ଅନୁଚ୍ଚାରଣନ୍ତି ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଏୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ । ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଉପେତଂ ।

ହାପନଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ । ୟୋପି ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସକିଂୟେୱ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନଂ କରୋତି, ଅୟମ୍ପି ସାୱନଂ ହାପେତିୟେୱ । ଦୁରୁଚ୍ଚାରଣଂ ନାମ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନଂ । ତସ୍ମା କମ୍ମୱାଚଂ କରୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟ୍ୱାୟଂ –

‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ ।

ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚେୱ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ।

ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୬୪, ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୫; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୨) –

ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସିଥିଲଂ ନାମ ପଞ୍ଚସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ପଠମତତିୟଂ । ଧନିତଂ ନାମ ତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଂ । ଦୀଘନ୍ତି ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆ-କାରାଦି । ରସ୍ସନ୍ତି ତତୋ ଉପଡ୍ଢକାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅ-କାରାଦି । ଗରୁକନ୍ତି ଦୀଘମେୱ, ୟଂ ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ଲହୁକନ୍ତି ରସ୍ସମେୱ, ୟଂ ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ୟସ୍ସ ନ ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ସାନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହିସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୱତ୍ଥିତନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଅକତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ଅନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତ-କାରସ୍ସ ଥ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାଥୁ ମେ’’ତି ୱଚନଂ ସିଥିଲସ୍ସଧନିତକରଣଂ ନାମ, ତଥା ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ଥକଲ୍ଲଂ ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ । ‘‘ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭ-କାର ଘ-କାରାନଂ ବ-କାର ଗ-କାରେ କତ୍ୱା ‘‘ବନ୍ତେ ସଂଗୋ’’ତି ୱଚନଂ ଧନିତସ୍ସ ସିଥିଲକରଣଂ ନାମ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣଂତୁ ମେ’’ତି ୱା ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଏସଂ ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱଚନଂ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହିତୱଚନଂ ନାମ । ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲା’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱଚନଂ ନିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତୱଚନଂ ନାମ । ଇତି ସିଥିଲେ କତ୍ତବ୍ବେ ଧନିତଂ, ଧନିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ସିଥିଲଂ, ୱିମୁତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହିତଂ, ନିଗ୍ଗହିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅନ୍ତୋକମ୍ମୱାଚାୟ କମ୍ମଂ ଦୂସେନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି, ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇତରେସୁ ପନ ଦୀଘରସ୍ସାଦୀସୁ ଛସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଦୀଘଟ୍ଠାନେ ଦୀଘମେୱ । ରସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଚ ରସ୍ସମେୱାତି ଏୱଂ ୟଥାଠାନେ ତଂ ତଦେୱ ଅକ୍ଖରଂ ଭାସନ୍ତେନ ଅନୁକ୍କମାଗତଂ ପୱେଣିଂ ଅୱିନାସେନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ସଚେ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଦୀଘେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ, ରସ୍ସେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ ୱଦତି, ତଥା ଗରୁକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲହୁକଂ, ଲହୁକେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗରୁକଂ ୱଦତି, ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱା ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥିତଂ, ୱୱତ୍ଥିତେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି କମ୍ମୱାଚା ନ କୁପ୍ପତି । ଇମାନି ହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି କମ୍ମଂ ନ କୋପେନ୍ତି ।

ୟଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରା ‘‘ଦ-କାରୋ ତ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ତ-କାରୋ ଦ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଚ-କାରୋ ଜ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଜ-କାରୋ ଚ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ୟ-କାରୋ କ-କାରମାପଜ୍ଜତି, କ-କାରୋ ୟ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଦ-କାରାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତ-କାରାଦୀନଂ ୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କମ୍ମୱାଚଂ ପତ୍ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱିନୟଧରେନ ନେୱ ଦ-କାରୋ ତ-କାରୋ କାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ନ କ-କାରୋ ୟ-କାରୋ । ୟଥାପାଳିୟା ନିରୁତ୍ତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଦସୱିଧାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନନିରୁତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତଦୋସେ ପରିହରନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ଇତରଥା ହି ସାୱନଂ ହାପେତି ନାମ । ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂ ଅନୁସ୍ସାୱନକରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତାତି ୟତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମସ୍ସ ପତ୍ତା ୟୁତ୍ତା ଅନୁରୂପା । ତେ ଚ ଖୋ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିୟାୟେନ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଏକସୀମଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ ପକତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ । ନ ହି ତେହି ୱିନା ତଂ କମ୍ମଂ କରୀୟତି, ନ ତେସଂ ଛନ୍ଦୋ ଏତି । ଅୱସେସା ପନ ସଚେପି ସହସ୍ସମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସଚେ ଏକସୀମଟ୍ଠା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସମାନସଂୱାସକା, ସବ୍ବେ ଛନ୍ଦାରହାୱ ହୋନ୍ତି, ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୱା, ମା ୱା, କମ୍ମଂ ନ କୁପ୍ପତି । ପଟିକ୍କୋସନନ୍ତି ନିୱାରଣଂ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, କାରଣଂ । ଇଧ ପନ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମକରଣସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମୱାଚାସଙ୍ଖାତଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘କାରଣାରହତ୍ତା ପନ ସତ୍ଥୁ ସାସନାରହତ୍ତା’’ତି । ୟଥା ଚ ‘‘ତଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭଗୱତା ଅନୁସିଟ୍ଠଂ, ତଥାକରଣଂ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଠାନାରହଂ ନାମ । କେଚି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୫) ପନ ‘‘ଠାନାରହେନାତି ଏତ୍ଥ ‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୧୯) ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପାରାଜିକେ । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଲୋକୱଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେପୀତି ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପନ୍ନାଦୟୋପି । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅଞ୍ଞେପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ? ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ, ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୨) ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପନ୍ନାଦୟୋପି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅସ୍ସତିୟା ଅଚିତ୍ତକଂ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୫) ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ।

ଇଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଦଂ ୱିସେସତ୍ଥାଭାୱତୋ ୱିସୁଂ ଅୱଣ୍ଣେତ୍ୱାୱ ୟଂ ସିକ୍ଖଞ୍ଚ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ, ସହ ଜୀୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସାଜୀୱଂ, ମାତିକାଦିଭେଦା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ସିକ୍ଖା ଚ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱଂ, ତଦୁଭୟଂ ସମାପନ୍ନୋ ଉପଗତୋତି ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ। ତେନାହ ‘‘ୟା ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସିକ୍ଖା’’ତି ସାଜୀୱସହଚରିୟତୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତା’’ତି । ଅଧିକଂ ଉତ୍ତମଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିସୀଲଂ, ‘‘ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାତା ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତା।

କତମଂ ପନେତ୍ଥ ସୀଲଂ, କତମଂ ଅଧିସୀଲନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲଂ ତାୱ ସୀଲମେୱ, ନ ତଂ ଅଧିସୀଲଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ପନ ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ସୂରିୟୋ ୱିୟ ପଜ୍ଜୋତାନଂ, ସିନେରୁ ୱିୟ ଚ ପବ୍ବତାନଂ ସବ୍ବଲୋକିୟସୀଲାନଂ ଅଧିକଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତମଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା । ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ପନସ୍ସ ସବ୍ବସୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଜ୍ଝାଚାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଂ ତଂ ସୀଲସଂୱରଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ, ତଂ ପନ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି ।

ଏତେତି ନାନାଦେସଜାତିଗୋତ୍ତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଭିକ୍ଖୂ । ସହ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଏକୁଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ ସହ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏକଜୀୱିକା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ’’ତି । ସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ । ସାପି ହି ୱିରତିଆଦୀନଂ ଦୀପନତୋ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ୟୋ ତତ୍ଥ ନାମକାୟୋ ପଦକାୟୋ ନିରୁତ୍ତିକାୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ । ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋତି ଅକତ୍ତବ୍ବପରିୱଜ୍ଜନକତ୍ତବ୍ବକରଣୱସେନ ୱାରିତ୍ତଚାରିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଦୁୱିଧଂ ସୀଲଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୱାରିତ୍ତସୀଲୱସେନ ୱିରତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନଂ, ଚାରିତ୍ତସୀଲୱସେନ ୱିରତିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋତି ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଅମଦ୍ଦନ୍ତୋ, ସୀଲସଂୱରଣଂ, ସାଜୀୱାନତିକ୍କମନଞ୍ଚାତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ସମାପଜ୍ଜନଂ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ସାଜୀୱାନତିକ୍କମୋ ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ସାନତିକ୍କମନତୋ ହି ୟାୱ ମଗ୍ଗା ସିକ୍ଖା ପରିପୂରତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ୱିରତିଚେତନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୀଲସଂୱରସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନକାଲୋୱ ଗହିତୋ, ‘‘ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନକାଲୋପି । ସିକ୍ଖଞ୍ହି ପରିପୂରଣୱସେନ ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତେନ୍ତୋପି ନିଦ୍ଦାଦିୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତେନ୍ତୋପି ୱୀତିକ୍କମାଭାୱା ସିକ୍ଖନୱସେନ ସମାପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଏକଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଆହାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିୟା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା), ୟସ୍ମା ନ ସବ୍ବଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମନତ୍ଥଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ତଂ ନ, କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥାନୁକ୍କମାଭାୱତୋ । ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ, ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଇଦାନି ତଦୁଭୟମେୱ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତଦଭାୱେନାତି ତେସଂ ଚିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ । ଚୱିତୁକାମତାଚିତ୍ତେନାତି ଅପଗନ୍ତୁକାମତାଚିତ୍ତେନ। ଦୱାତି ସହସା । ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିତୁକାମୋ ସହସା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଭଣତି, ଅୟଂ ଦୱା ୱଦତି ନାମ । ରୱାତି ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା । ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିତୁକାମୋ ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଭଣତି, ଅୟଂ ରୱା ଭଣତି ନାମ । ପୁରିମେନ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ପୁରିମଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସାପି ସହସାୱସେନ ଅଞ୍ଞଭଣନଂ, ଇଦଂ ପନ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ପକ୍ଖଲନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଭଣନଂ । ‘‘ଅକ୍ଖରସମୟାନଭିଞ୍ଞାତତାୟ ୱା କରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ୱା କଥେତବ୍ବଂ କଥେତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତୋ ରୱା ଭଣତି ନାମା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୪) ଏକେ ।

ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ । ‘‘ଏୱଂ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଚାରସିକ୍ଖାପନକୋ ଆଚରିୟୋ। ଅନ୍ତେ ସମୀପେ ୱସତି ସୀଲେନାତି ଅନ୍ତେୱାସୀ, ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ୱନେକସେରୁକା’’ତି । ସମାନୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକୋ। ଏୱଂ ସମାନାଚରିୟକୋ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଂ । ସୋ ହି ‘‘ଏକକମ୍ମଂ, ଏକୁଦ୍ଦେସୋ, ସମସିକ୍ଖତା’’ତି ଇମଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସମାନଂ ଚରତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱଂ ପଦଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତାନଂ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ସସ୍ସାନଂ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିମାନିପି ବୁଦ୍ଧାଦୀନି ପଦାନି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନତ୍ଥା ‘‘ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଇମେସଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଖେତ୍ତପଦାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନେତେସଂ ୱେୱଚନେହିପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୱେୱଚନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱିଧଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ୱଚନଂ ୱିୱଚନଂ, ୱିୱଚନମେୱ ୱେୱଚନଂ, ପରିୟାୟନାମଂ, ସହ ୱେୱଚନେହୀତି ସୱେୱଚନଂ, ତସ୍ସ ସୱେୱଚନସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣପଟ୍ଠାନେ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୨; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୫୩; ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ୫୩) ଆଗତଂ ନାମସହସ୍ସଂ, ଉପାଲିଗାଥାସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୬) ନାମସତଂ, ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଗୁଣତୋ ଲବ୍ଭମାନାନି ନାମାନି ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେୱଚନାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବାନିପି ଧମ୍ମସ୍ସ ନାମାନି ‘‘ଧମ୍ମୱେୱଚନାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଦତୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତୀତି ତେସୁ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଖେତ୍ତପଦେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ପଦଂ ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଦମ୍ପି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱଦତୋ ଖେତ୍ତପଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ପନାୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ପଦପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ମିଲକ୍ଖଭାସାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଭାସାୟ ତମତ୍ଥଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ‘‘ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ସଚେ ‘‘ୟସ୍ସ ୱଦତି, ସୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଚଜିତୁକାମୋ ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତି, ୱିରଦ୍ଧଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ସକ୍କତ୍ତା ୱା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତା ୱା ଚୁତସତ୍ତୋ ୱିୟ ଚୁତୋୱ ହୋତି ସାସନାତି ।

ଅଲନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୨) ହୋତୁ, ପରିୟତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ନୁ ମେତି କିଂ ମୟ୍ହଂ କିଚ୍ଚଂ, କିଂ କରଣୀୟଂ, କିଂ ସାଧେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମମତ୍ଥୋତି ନତ୍ଥି ମମ ଅତ୍ଥୋ । ସୁମୁତ୍ତାହନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ଅହଂ । ପୁରିମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରିପରିୟନ୍ତେହି ପୁରିମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି । ୟନ୍ନୂନାହଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟନ୍ନୂନା’’ତି ପରିୱିତକ୍କଦସ୍ସନେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସଚାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, ସାଧୁ ୱତ ମେ ସିୟା’’ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖି’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ହୋମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଜାତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅମ୍ହୀ’’ତି ୱା ଏୱଂଭୂତାନଂ ଗହଣଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ‘ଗିହୀ’ତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଜାନାହୀ’’ତି ୱା ‘‘ସଞ୍ଜାନାହୀ’’ତି ୱା ‘‘ମନସି କରୋହୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ଅରିୟକେନ ୱା ୱଦତି, ମିଲକ୍ଖକେନ ୱା । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ସ ୱଦତି, ସଚେ ସୋ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ‘‘ଉପାସକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପଦେସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅରିୟକଂ ନାମ ମାଗଧୱୋହାରୋ । ମିଲକ୍ଖକଂ ନାମ ଅନରିୟକୋ ଅନ୍ଧଦମିଳାଦି ।

ଅକ୍ଖରଲିଖନନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅକ୍ଖରଲିଖନଂ । ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପକୋ ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନାଦିକୋ ହତ୍ଥୱିକାରୋ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା, ହତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଦେସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ନ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୧୮) ୱିୟ । ତସ୍ମା ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପକସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନାଦିନୋ ହତ୍ଥୱିକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିଦସ୍ସନନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୧) ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସୀସକମ୍ପନଦସ୍ସନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉମ୍ମତ୍ତକୋତି ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ । ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ୟକ୍ଖେହି କତଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ, ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ୱିସେସୋ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ୱେଦନାଟ୍ଟୋତି ବଲୱତିୟା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଛାପରେତୋ, ତେନ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ହୋତୀତି ସଭାଗୋ ୱା ୱିସଭାଗୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ୱିଞ୍ଞୂ ୟୋକୋଚି ମନୁସ୍ସୋ ହୋତି । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦେନ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟଦେୱତାତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ର ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ଅଜାନନଭାୱେନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ଦେୱତାୟ ପନ ସନ୍ତିକେ ଅତିଖିପ୍ପଂ ଜାନନଭାୱେନ । ଦେୱତା ନାମ ମହାପଞ୍ଞା ତିହେତୁକପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ଅତିଖିପ୍ପଂ ଜାନନ୍ତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତଲହୁକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ମା ଅତିଖିପ୍ପଂ ୱିନାସୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ପଟିକ୍ଖିପି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଚ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି । ଦୂତେନ ୱାତି ‘‘ମମ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଭାୱଂ କଥେହୀ’’ତି ମୁଖସାସନୱସେନ ଦୂତେନ ୱା । ପଣ୍ଣେନ ୱାତି ପଣ୍ଣେ ଲିଖିତ୍ୱା ପହିଣୱସେନ ପଣ୍ଣେନ ୱା ।

ସଚେ ତେ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆୱଜ୍ଜନସମୟେତି ଅତ୍ଥାଭୋଗସମୟେ । ଇମିନା ତଂ ଖଣଂୟେୱ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଦୁଜ୍ଜାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୱଚନାନନ୍ତରମେୱାତି ୱଚନସ୍ସ ଅନନ୍ତରମେୱ, ଆୱଜ୍ଜନସମୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ଚିରେନ ଜାନନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋତି ଅନଭିରତିୟା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ କିଚ୍ଛଜୀୱିକଂ ପତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ୟାମି, ସ୍ୱେ ୟାମି, ଇତୋ ୟାମି, ଏତ୍ଥ ୟାମୀ’’ତି ଉଦ୍ଧଂ କଣ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱିହରମାନୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଅନେକଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଅନଭିରତୋ ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମୋ’’ତିଆଦୀନଂ (ପାରା॰ ୪୫) ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ୟେନ କେନଚି…ପେ॰… ଜାନନ୍ତୀତି ସଚେ ତେ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନଭିରତୋ’’ତି ୱା ‘‘ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମୋ’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଭାୱଂ ଜାନନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଉପରି ଅଭୂତାରୋଚନଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଅତ୍ତକାମଦୁଟ୍ଠଦୋସଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି, ଆୱଜ୍ଜନସମୟେ ଞାତେ ଏୱ ସୀସଂ ଏନ୍ତି । ‘‘କିଂ ଅୟଂ ଭଣତୀ’’ତି କଙ୍ଖତା ଚିରେନ ଞାତେ ସୀସଂ ନ ଏନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଅପରଭାଗେ’’ତିଆଦି । ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଏତେସଂ ଆରୋଚେମୀ’’ତି ୱଦତି, ତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଜାନନ୍ତେପି ଦ୍ୱୀସୁ ଜାନନ୍ତେସୁପି ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଏୱଂ ସମ୍ବହୁଲେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନାନନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସଜାତିକୋତି ଅନ୍ତମସୋ ନୱକମ୍ମିକଂ ଉପାଦାୟ ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ –

‘‘ସଚେ ପନ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ସଭାଗେ ଭିକ୍ଖୂ ପରିସଙ୍କମାନୋ ‘ୟୋ କୋଚି ଜାନାତୂ’ତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’ତି ୱଦତି, ତଞ୍ଚ ଅୱିଦୂରେ ଠିତୋ ନୱକମ୍ମିକୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ସମୟଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ସୁତ୍ୱା ‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ଅୟଂ ସମଣୋ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥେତି, ସାସନତୋ ଚୁତୋ’ତି ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୧) ।

ସଚେ ୱଚନତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱାପି ‘‘ଅୟଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥେତୀ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ସଚେ ପନ ୱଚନତ୍ଥଂ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥେତୀ’’ତି ୱା ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଦୱାୟପୀତି କୀଳାଧିପ୍ପାୟେନପି । ଚିତ୍ତାଦୀନଂ ୱା ୱସେନାତି ଚିତ୍ତାଦୀନଂ ୱା ଛଳଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଚିତ୍ତଂ ଖେତ୍ତଞ୍ଚ କାଲୋ ଚ, ପୟୋଗୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଥା ।

ୱିଜାନନନ୍ତି ସିକ୍ଖାୟ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଛଳଙ୍ଗିକ’’ନ୍ତି ॥

ସବ୍ବସୋ ୱା ପନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ପରିୟାୟେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ତତୋ ଏକସ୍ସପି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ଇମିନା ପନ ‘‘ଇଦଂ ପଦଂ ସାୱେସ୍ସାମି, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ସ ହି ଏୱରୂପୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ସବ୍ବସୋ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି ନାମାତି । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ । ଅତ୍ଥଭୂତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଏୱମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ହୋତି, ସିକ୍ଖା ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୩) ୱୁତ୍ତେହି ୟେହି ୱଚନେହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚ, ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିକଂ ଅତ୍ଥଭୂତଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିମ୍ହି ପନ ୱୁତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପରିପୂରଣେ ଦୁବ୍ବଲଭାୱସ୍ସାପି ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥଭୂତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୟନ୍ନୂନାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟେନ ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚ, ତଦେୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତଂ । ୟେନ ପନ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମମେୱ ହୋତି, ନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ନ ତଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତନ୍ତି ।

ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ସଦିସଭାୱାପତ୍ତିୟା ମିଥୁନାନଂ ଅୟନ୍ତି ‘‘ମେଥୁନୋ’’ତି ଧମ୍ମୋୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନାତି ରାଗସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ, ମେଥୁନରାଗସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପରିୟୋନଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋତି ଅଜ୍ଝାଚାରୋ । ‘‘ପଲମ୍ବତେ ୱିଲମ୍ବତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ କୋଚି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସେୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସବ୍ବନ୍ତିମେନାତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତି…ପେ॰… ଚାତୁମହାରାଜିକମନୁସ୍ସିତ୍ଥିନାଗଗରୁଳମାଣୱିକାଦୀନଂ ସବ୍ବାସଂ ଅନ୍ତିମେନ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟାତି ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୱସେନା’’ତି । ପାରାଜିକାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଏୱ ଚେତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତା’’ତି ଗହେତବ୍ବା, ନ ସବ୍ବା । ତତ୍ରାୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ –

‘‘ଅପଦାନଂ ଅହିମଚ୍ଛା, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଟୀ ।

ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ମଜ୍ଜାରୀ, ୱତ୍ଥୁ ପାରାଜିକସ୍ସିମା’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୫)

ତତ୍ଥ ଅହିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ଅଜଗରଗୋନସାଦିଭେଦା ଦୀଘଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତସ୍ମା ଦୀଘଜାତୀସୁ ୟତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସକ୍କା ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେତୁଂ, ସା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ଅୱସେସା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବା । ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପମଣ୍ଡୂକାଦିଭେଦା ଓଦକଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ଦୀଘଜାତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପତଙ୍ଗମୁଖମଣ୍ଡୂକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ମହନ୍ତଂ, ଛିଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପକଂ, ତତ୍ଥ ପୱେସନଂ ନପ୍ପହୋତି, ମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ପନ ୱଣସଙ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। କୁକ୍କୁଟିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି କାକକପୋତାଦିଭେଦା ପକ୍ଖିଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଜାରିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ରୁକ୍ଖସୁନଖମଙ୍ଗୁସଗୋଧାଦିଭେଦା ଚତୁପ୍ପଦଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୫) ପରାଜିତୋ ହୋତି ପରାଜୟଂ ଅପନ୍ନୋ । ଅୟଞ୍ହି ପାରାଜିକସଦ୍ଦୋ ସିକ୍ଖାପଦାପତ୍ତିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱଜ୍ଜୀନଂ ୱା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାନଂ ୱା କାରଣା ସାୱକାନଂ ପାରାଜିକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସମୂହନେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୩) ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆପନ୍ନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୭) ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘ନ ମୟଂ ପାରାଜିକା, ୟୋ ଅୱହଟୋ, ସୋ ପାରାଜିକୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୫) ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୮୪) ପନ ଧମ୍ମେ ୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି କତ୍ଥଚି ଆପତ୍ତି, କତ୍ଥଚି ସିକ୍ଖାପଦମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୟୋ ତଂ ଅତିକ୍କମତି, ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପତ୍ତି ପନ ୟୋ ନଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜତି, ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ପରାଜିତୋ ପରାଜୟମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଇମିନାପି ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ପରାଜିତସଦ୍ଦେ ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିଂ କତ୍ୱା, ତ-କାରସ୍ସ ଚ କ-କାରଂ କତ୍ୱା ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ।

ଅପଲୋକନାଦି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ସୀମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେହି ପକତତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏକତୋ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଏକକମ୍ମଂ ନାମ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଏକୁଦ୍ଦେସସମସିକ୍ଖତାନଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ନାମ । ନହାପିତପୁବ୍ବକାଦୀନଂ ୱିୟ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବେହିପି ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲେହି ସମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱତୋ ସମସିକ୍ଖତା ନାମ । ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଲଜ୍ଜିନୋ ଏତେସୁ ଏକକମ୍ମାଦୀସୁ ସହ ୱସନ୍ତି, ନ ଏକୋପି ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଗହେତ୍ୱା ଏକକମ୍ମାଦିକୋ ତିୱିଧୋପି ସଂୱାସୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ସୋ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ସଂୱାସୋ ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥି, ତେନ କାରଣେନ ସୋ ପାରାଜିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘ଅସଂୱାସୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୫) ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ଅଥ ଖୋ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀନମ୍ପି । ନ ଚ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ । ଅଥ ଖୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକପଣ୍ଡକପୁରିସାନମ୍ପି, ତସ୍ମା ତେ ସତ୍ତେ, ତେସଞ୍ଚ ୟଂ ୟଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ତଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଚ ୟଥା ପଟିସେୱନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ତେସୂତି ୟେ ତିଂସମଗ୍ଗା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ । ଅତ୍ତନୋ ୱାତି ଲମ୍ବିମୁଦୁପିଟ୍ଠିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଥତସ୍ସ ୱାତି ୟେନ କେନଚି ୱତ୍ଥେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ୱାକପଟ୍ଟେନ ୱା ଚମ୍ମେନ ୱା ତିପୁସୀସାଦୀନଂ ପଟ୍ଟେନ ୱା ପଲିୱେଠେତ୍ୱା, ଅନ୍ତୋ ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ । ଅକ୍ଖାୟିତସ୍ସ ୱାତି ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଅକ୍ଖାଦିତସ୍ସ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତସ୍ସାତି ୟାୱ ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅକ୍ଖାୟିତସ୍ସ । ଅଲ୍ଲୋକାସେତି ତିନ୍ତୋକାସେ । ସନ୍ଥତନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ୱତ୍ଥାଦୀନଂ ୟେନ କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ନ ହେତ୍ଥ ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ଛୁପତି, ମୁତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ଘଟ୍ଟିୟତୁ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକଂ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ, ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକଂ । ସଚେ ୟତ୍ତକେ ପୱିଟ୍ଠେ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ତକଂ ସେୱନଚିତ୍ତେନ ପୱେସେତି, ସବ୍ବତ୍ଥାୟଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ।

ଏୱଂ ସେୱନଚିତ୍ତେନେୱ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତଂ ପୱେସନଂ ନାମ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମେନେୱ, ପରୂପକ୍କମେନାପି ହୋତି । ତତ୍ରାପି ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ପଟିସେୱନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରେନାତି ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦିନା ୟେନ କେନଚି ଅଞ୍ଞେନ । ପୱେସନପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠିତଉଦ୍ଧରଣେସୂତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗତୋ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୮) ୟାୱ ମୂଲା ପୱେସନଂ ପୱେସନଂ ନାମ । ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ପୱେସନାରହଂ, ତତ୍ତକଂ ଅନୱସେସତୋ ପୱିଟ୍ଠଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ନାମ । ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣାରମ୍ଭତୋ ଅନ୍ତରା ଠିତକାଲୋ ଠିତଂ ନାମ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିଂ ପତ୍ୱା ସବ୍ବଥା ୱାୟାମତୋ ଓରମିତ୍ୱା ଠିତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିସମୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ନୀହରଣକାଲୋ । ସାଦିୟତୀତି ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେତି । ଅସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀହି ସବ୍ବେହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ଅସାଧାରଣୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥନ୍ତି ପରିୱାରୱସେନ ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ । ମାତିକାତି ମାତା, ଜନେତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ। ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ସା ପକାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଧି ଅଙ୍ଗେତି ଗମେତି ଞାପେତୀତି ଅଙ୍ଗଂ, କାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟୋ ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ, ତସ୍ସ ୱିଧି ସମୁଟ୍ଠାନୱିଧି। ୱଜ୍ଜକମ୍ମପ୍ପଭେଦଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଭେଦସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ୱଜ୍ଜପ୍ପଭେଦଂ, କମ୍ମପ୍ପଭେଦଞ୍ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନସ୍ସ ଠାନଂ, ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦିକମ୍ମିକୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ୟଂ ୟଂ ଆରବ୍ଭ ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି, ସୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ସୁଦିନ୍ନୋ ଧନିୟୋ ସମ୍ବହୁଲା ୱଗ୍ଗୁମୁଦନ୍ତିକା ।

ସେୟ୍ୟସକୋ ଉଦାୟି ଚା-ଳୱକା ଛନ୍ନମେତ୍ତିୟା ॥

‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁ-ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟୋପନନ୍ଦଞ୍ଞତରୋପି ଚ ।

ହତ୍ଥକୋ ଚାନୁରୁଦ୍ଧୋ ଚ, ସତ୍ତରସ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ॥

‘‘ବେଲଟ୍ଠସୀସୋ ଚାନନ୍ଦୋ, ସାଗତୋରିଟ୍ଠନାମକୋ ।

ନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ତେୱୀସ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଦିକମ୍ମିକା ॥

‘‘ସୁନ୍ଦରୀନନ୍ଦା ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦା, ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟଞ୍ଞତରାପି ଚ ।

ଚଣ୍ଡକାଳୀ ସମ୍ବହୁଲା, ଦ୍ୱେ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପରା ।

ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ତୁ ସତ୍ତେୱ, ହୋନ୍ତି ତା ଆଦିକମ୍ମିକା’’ତି ॥

ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ୟଂ ୟଂ ସୁଦିନ୍ନାଦିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଆରବ୍ଭ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତି । ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛା ଠପିତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି। ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଦୋସେ ଠପିତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି। ସବ୍ବତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଚେୱ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଚାତି ସବ୍ବେସୁ ପଦେସେସୁ ଠପିତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି। ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ଠପିତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି। ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ସାଧାରଣଭୂତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି। ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୂନମେୱ, ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି। ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତି । ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନାତି ଅନୁସ୍ସାୱନକାଚରିୟପଞ୍ଚମେନ । ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନାତି ଚତୁପ୍ପଟଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତା ଉପାହନା, ନ ଏକଦ୍ୱିତିପଟଲା । ଚମ୍ମତ୍ଥରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ଚମ୍ମଂ । ଏତେସଂ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ଏତେସଂ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତେନେୱାହ ‘‘ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ନ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଜନପଦେ, ତସ୍ମା ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁୱନ୍ହାନଂ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତନ୍ତି ନିଚ୍ଚନହାନପ୍ପଟିସେଧନମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞାନି ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତାନି ହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତାନି । ତେନେୱାହ ‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞା ପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସବ୍ବାନୀତି ତତୋ ଅୱସେସାନି ସବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂୟେୱ ଆଗତା, ୟସ୍ମା ଚ ଧୁୱନ୍ହାନଂ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପାତିମୋକ୍ଖେ ସବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକଞ୍ଚ ଏକତୋପଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତଂ ନାନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତସ୍ମା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ହେତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତୀତି ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗାଦିୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ’’ତି । ସୀଲଆଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଠମା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ସୀଲୱିପତ୍ତି ନାମ, ଅୱସେସା ପଞ୍ଚ ଆଚାରୱିପତ୍ତି ନାମ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଚ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାଦିଟ୍ଠି ଚ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ନାମ, ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଜୀୱୱିପତ୍ତି ନାମ, ଇତି ଇମାସଂ ସୀଲଆଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦସମୁଟ୍ଠାନାନୀତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ଏତାନି ହି କିଞ୍ଚାପି ଆପତ୍ତିୟା ସମୁଟ୍ଠାନାନି, ନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ, ୱୋହାରସୁଖତ୍ଥଂ ପନେୱଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ । ତେସୂତି ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକେସୁ । ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏକସମୁଟ୍ଠାନା, ଏକେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏକସମୁଟ୍ଠାନା। ‘‘ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସୱସେନ । ପଠମପାରାଜିକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନା। ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁପି ।

ସୟଂ ପଥୱିଖଣନେ କାୟେନ, ପରେ ଆଣାପେତ୍ୱା ଖଣାପନେ ୱାଚାୟ ଚ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ପଥୱିଖଣନାଦୀସୁ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ପଠମକଥିନାପତ୍ତି କାୟୱାଚତୋ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱା ୱିକପ୍ପନଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ନୋ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ପଠମକଥିନାପତ୍ତି ୱିୟା’’ତି । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାପତ୍ତି ତସ୍ସା ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ପରିୱତ୍ତକଂ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଚ ହୋତୀତି କିରିୟାକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ‘‘ସିୟା କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ସିୟାତି ‘‘ସିୟା ଖୋ ପନ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏୱମସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘କଦାଚୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ନିପାତୋ । ରୂପିୟପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାପତ୍ତି ସିୟା କିରିୟା ଗହଣେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ, ସିୟା ଅକିରିୟା ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅକରଣତୋତି ଆହ ‘‘ରୂପିୟପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାପତ୍ତି ୱିୟା’’ତି । କୁଟିକାରାପତ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତକରଣେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସିୟା, ଅଦେସାପେତ୍ୱା ପନ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତକରଣେ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ସିୟାତି ଆହ ‘‘କୁଟିକାରାପତ୍ତି ୱିୟା’’ତି ।

ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଅସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖୋତି ମଜ୍ଝେପଦଲୋପସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୟତୋ ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି । ଇତରା ନାମ ୟତୋ ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ସା ଇତରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିୟୋଗିୱିସୟତ୍ତା । ୟା ଅଚିତ୍ତକେନ ୱା ସଚିତ୍ତକମିସ୍ସକେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୟା ଆପତ୍ତି କଦାଚି ଅଚିତ୍ତକେନ ୱା କଦାଚି ସଚିତ୍ତକମିସ୍ସକେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନେନ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଞ୍ଞାଦୁକଂ ଅନାପତ୍ତିମୁଖେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସଚିତ୍ତକଦୁକଂ ଆପତ୍ତିମୁଖେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସାସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତୀତି ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ୟସ୍ସା ଚ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକସଙ୍ଖାତାୟ ସୁରାପାନାଦିଅଚିତ୍ତକାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା। ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଏକଂସତୋ ସଚିତ୍ତକସ୍ସ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ୱିସେସନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ସୁରାପାନସ୍ମିଞ୍ହି ‘ସୁରା’ତି ୱା ‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସ୍ସାପି ଲୋକୱଜ୍ଜଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟସ୍ସା ପନ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି । ତଥା ହି ତସ୍ସା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ସିୟା କୁସଲଂ, ସିୟା ଅକୁସଲଂ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ‘‘ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ଉଭୟତ୍ଥ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି କାୟଦ୍ୱାରେ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଆପତ୍ତି, ତା ପନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୟୋ । ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନାଦୀସୁ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱା ଆପଜ୍ଜତୀତି ପାରାଜିକସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିକାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସଙ୍ଘଭେଦପ୍ପହାରଦାନତଲସତ୍ତିକାଦିଭେଦଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ପଦସୋଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତୋ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋତି ଏୱରୂପଂ ଆପତ୍ତିଂ କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି। ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି। ୟଂ ଅରହା ଆପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ୱା’’ତି ।

ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ୱାତି ଦୁଟ୍ଠଦୋସାଦିଭେଦଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି । ମେଥୁନଧମ୍ମାଦିଭେଦଂ ପନ ସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି। ୟଂ ସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂୟେୱ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି। ତେନାହ ‘‘ଇତରୱେଦନାଦ୍ୱୟସମଙ୍ଗୀ ୱା’’ତି । ଇଦମ୍ପି ଚ ତିକଦ୍ୱୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ହି ଅଚିତ୍ତକୋ ଅୱେଦନୋ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ଅନିୟମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିସେସୋ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ହି ୱିସେସାଭିଧାନନିମିତ୍ତାଭ୍ୟୂପଗମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ତୀଣି ଚିତ୍ତାନୀତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧମ୍ମାଦୀସୁ ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି ।

ଇଦାନି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦାନାଦିୱେଦନାତ୍ତିକପରିୟୋସାନଂ ସତ୍ତରସପ୍ପକାରଂ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୟୋଜେତୁଂ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ । ୱେସାଲିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତୱୋହାରେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପାକାରପରିକ୍ଖେପୱଡ୍ଢନେନ ୱିସାଲୀଭୂତତ୍ତା ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦମ୍ପି ଚ ନଗରଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ସମ୍ପତ୍ତେୟେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ସବ୍ବାକାରୱେପୁଲ୍ଲତ୍ତଂ ପତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ଚ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀ’’ତି ଚ ଦ୍ୱେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ମକ୍କଟିୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟା’’ତି ଚ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ଚ ଇମା ଦ୍ୱେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ । ଆପତ୍ତିକରା ଚ ହୋତୀତି ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୱିସୁଂୟେୱାପତ୍ତିକରା ଚ ହୋତି । ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ‘‘ୱିହେସକେ’’ତିଆଦିକା (ପାଚି॰ ୯୮) ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉଜ୍ଝାପନକସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଅଞ୍ଞୱାଦକାଦିତୋ ୱିସୁଂୟେୱ ୱିହେସକାଦୀସୁପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ରୋପିତେ ୱିହେସକେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱା ଆପତ୍ତିୟା ୱା ଅନୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ତଂ ନକଥେତୁକାମୋ ତଂ ନଉଗ୍ଘାଟେତୁକାମୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ସଙ୍ଘଂ ୱିହେସେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୦୦) । ସୁପିନନ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନା ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିକରାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତାତିଆଦିକା ୱିୟା’’ତି । ତଥା ହି ଥିନମିଦ୍ଧେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ସୁପିନେ ଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା ଓପକ୍କମନକିରିୟାପୱତ୍ତନିକାପି ଚେତନା ଅବ୍ବୋହାରିକା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତନା, ସା ଚ ଖୋ ଅବ୍ବୋହାରିକା’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୫), ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନାପତ୍ତିକରା ଜାତା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଧିମାନା’’ତିଆଦିକଂ (ପାରା॰ ୧୯୭) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ‘‘ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତିଆଦିକା (ପାରା॰ ୯୧) ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଠମପାରାଜିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ଗାମେ, ନୋ ଅରଞ୍ଞେ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୯୦) ନୟେନ ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେନ୍ତାନଂ ଲେସପିଦହନତ୍ଥଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତିଆଦିକା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକରାୱ ହୋତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ତଥେୱେତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୯୦) ଭିକ୍ଖୂହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ମଗ୍ଗେତି ‘‘ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତୱସେନା’’ତିଆଦିନା (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ତିଂସମଗ୍ଗେ । ଇମସ୍ସ ପନ ‘‘ଛିନ୍ନେ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଚାଦୀନି ଅନୱସେସେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତପ୍ପଦେସେ ବହି ଠିତାନି ଛୱିଚମ୍ମାନି ଅନୱସେସେତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନିମିତ୍ତମଂସସ୍ସ ପନ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଛୱିଚମ୍ମସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଚମ୍ମଖିଲନ୍ତି ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ । ‘‘ଉଣ୍ଣିଗଣ୍ଡୋ’’ତିପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୫; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୫୫) ୱଦନ୍ତି । ତଞ୍ହି ନିମିତ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ନିମିତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସେୱନଚିତ୍ତେ ସତି ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ସେୱନଚିତ୍ତେତି ମେଥୁନସେୱନଚିତ୍ତେ । କାୟସଂସଗ୍ଗସେୱନଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ। ନଟ୍ଠୋ କାୟପ୍ପସାଦୋ ଏତ୍ଥାତି ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଂ, ସୁକ୍ଖପୀଳକଂ ୱା ମତଚମ୍ମଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମତେ ଅକ୍ଖାୟିତେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତେ ଚ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୬୧) ପନ ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦେପି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟେୱ । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନମତ୍ତମ୍ପି ଅନୱସେସେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତାକାରେନ ଠିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିମିତ୍ତମଂସାଦିମ୍ପି ଅନୱସେସେତ୍ୱା । ୱଣସଙ୍ଖେପୱସେନାତି ୱଣସଙ୍ଗହୱସେନ । ୱଣେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ‘‘ଅମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱୀସୁ ସମ୍ଭିନ୍ନୱଣେସୁ ଏକେନ ୱଣେନ ପୱେସେତ୍ୱା ଦୁତିୟେନ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଣସଙ୍ଖେପେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୬) । ମନୁସ୍ସାନଂ ପନ ଅକ୍ଖିଆଦୟୋପି ୱଣସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱଣେନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତେସଂ ୱଣସଙ୍ଗହୋ ‘‘ନୱଦ୍ୱାରୋ ମହାୱଣୋ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୬.୧) ଏୱମାଦିସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ । ୱତ୍ଥିକୋସେସୂତି ୱତ୍ଥିପୁଟେସୁ ପୁରିସାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତକୋସେସୁ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ତିରଚ୍ଛାନାନନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋଣଗଦ୍ରଭଓଟ୍ଠମହିଂସାଦୀନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ । ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ପନାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ।

ଏୱଂ ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଲବ୍ଭମାନଂ ଆପତ୍ତିୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମତସରୀରେ ଲବ୍ଭମାନଂ ଆପତ୍ତିୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମତସରୀରେ’’ତିଆଦିମାହ । ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମୁଖମଗ୍ଗାନଂ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଠପେତ୍ୱା ୟଦା ଅପରେ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ଖାଦିତା, ତଦା ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତଂ ନାମ ହୋତି । ନ କୁଥିତଂ ହୋତୀତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱେନ କୁଥିତଂ ନ ହୋତି, ଅଲ୍ଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦା ପନ ସରୀରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ହୋତି କୁଥିତଂ ନୀଲମକ୍ଖିକସମାକିଣ୍ଣଂ କିମିକୁଲସମାକୁଲଂ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ପଗ୍ଗଳିତପୁବ୍ବକୁଣପଭାୱେନ ଉପଗନ୍ତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯-୬୦), ତଦା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ୱିଜହତି, ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କୁଥିତେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । କୁଥିତେତି ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱପ୍ପତ୍ତେ । ଈଦିସେ ହି ସରୀରେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପକ୍କମତୋ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଥା ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୩) ୱିୱଟ୍ଟେ ମୁଖେ ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି, ତାଲୁକଞ୍ଚ ଅପ୍ଫୁସନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ଉଭୟପସ୍ସେହି ୱା ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକଂ । ଚତୂହି ପସ୍ସେହି ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ତାଲୁକଂ ଛୁପତି, ପାରାଜିକମେୱ । ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଜିୱ୍ହାୟ ୱା ଦନ୍ତେସୁ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୀୱମାନକସରୀରେପି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଜିୱ୍ହାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ୟଦି ପନ ବହି ଜିୱ୍ହାୟ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖଂ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକମେୱ । ୟଦି ପନ ଦନ୍ତା ସୁଫୁସିତା, ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଓକାସୋ ନତ୍ଥି, ଦନ୍ତା ଚ ବହି ଓଟ୍ଠମଂସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ତତ୍ଥ ୱାତେନ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଅଲ୍ଲୋକାସଂ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ଉପ୍ପାଟିତେ ପନ ଓଟ୍ଠମଂସେ ଦନ୍ତେସୁୟେୱ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟୋପି ଦନ୍ତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ନ ସକ୍କା ଓଟ୍ଠେହି ପିଦହିତୁଂ, ତତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱେଦନାୟ ଅଟ୍ଟୋ ପୀଳିତୋ ୱେଦନାଟ୍ଟୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋତି ଚେତ୍ଥ ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ୟୋ ପିତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦି । ପିତ୍ତୱସେନାତି ବଦ୍ଧପିତ୍ତୱସେନ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ବଦ୍ଧପିତ୍ତେ ପିତ୍ତକୋସତୋ ଚଲିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅସାରୁପ୍ପଚରିୟଂ ଚରନ୍ତି, ଲହୁକଗରୁକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ମଦ୍ଦନ୍ତାପି ନ ଜାନନ୍ତି, ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟପି ଅତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ପନ ଲୋହିତଂ ୱିୟ ସବ୍ବଙ୍ଗଗତଂ, ତମ୍ହି କୁପିତେ ସତ୍ତାନଂ କଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁସରୀରକମ୍ପାଦୀନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟ ୱୂପସମନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଦ୍ଧପିତ୍ତୱସେନା’’ତି । ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନାମ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୟକ୍ଖେହି କତଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ୟକ୍ଖା କିର ଭେରୱାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମୁଖେନ ହତ୍ଥଂ ପୱେସେତ୍ୱା, ହଦୟରୂପଂ ୱା ମଦ୍ଦନ୍ତା ସତ୍ତେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞେ କରୋନ୍ତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେସଂ ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ନିଚ୍ଚମେୱ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ହୋତି, ପକତିସଞ୍ଞଂ ନ ଲଭତି । ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପକତିସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି । ଇଧ ପନ ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ହୋତୁ, ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା, ୟୋ ସବ୍ବସୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ସୁୱଣ୍ଣମ୍ପି ଗୂଥମ୍ପି ଚନ୍ଦନମ୍ପି ଏକସଦିସଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋୱ ୱିଚରତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପକତିସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଞତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଚ ଏତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଅଧିମତ୍ତୱେଦନାୟାତି ଅଧିକପ୍ପମାଣାୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ । ଆଦିକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ୟୋ ଚ ଆଦିକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ଆଦିଭୂତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ’’ତିଆଦି । ଇଧ ପନ ସୁଦିନ୍ନତ୍ଥେରୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ମକ୍କଟିସମଣୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ପଟିପାଦନଂ ସମ୍ପାଦନଂ । କରୋନ୍ତୋୟେୱ ହି ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି କିରିୟଂ। ଇଦଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୬୬) ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ମେଥୁନଧମ୍ମେ ପରୂପକ୍କମେ ସତି ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ମେଥୁନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ହି କାମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ। ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ, ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମେଥୁନଚିତ୍ତେନେୱ ନଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱିନା ଚିତ୍ତେନାତି ସଚିତ୍ତକଂ। ରାଗୱସେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ। କାୟଦ୍ୱାରେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ କାୟକମ୍ମଂ। ଚିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ୱସେନ କମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି । ଲୋଭଚିତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ। ସୁଖସମଙ୍ଗୀ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମଙ୍ଗୀ ୱା ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦ୍ୱିୱେଦନଂ। ନନୁ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଆପତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତି, ନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ, ଅଥ କସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ଇମାନି ଚ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ନାମା’’ତିଆଦି । ଆପତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାଚାରସ୍ସ ହୋନ୍ତି ।

ମୁନନତୋ ଅନୁମୁନନତୋ ମୁତି, ଞାଣଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମୁତିମା, ଞାଣୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । ଏକକୁଟିକାଦିଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ଗାମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଏକକୁଟିକାଦିଭେଦୋତି ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ ଏକା ଏୱ କୁଟି ଏକଂ ଗେହଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ମଲୟଜନପଦେ, ଅୟଂ ଏକକୁଟିକୋ ଗାମୋ ନାମ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଦ୍ୱିକୁଟିକୋପି ଗାମୋ, ତିକୁଟିକୋପି ଗାମୋ, ଚତୁକ୍କୁଟିକୋପି ଗାମୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଭିନୱନିୱିଟ୍ଠୋ ଏକକୁଟିକାଦିଗାମୋ ପନ ୟାୱ ମନୁସ୍ସା ପୱିସିତ୍ୱା ୱାସଂ ନ କପ୍ପେନ୍ତି, ତାୱ ଗାମସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । କିଂଭୂତୋତି ଆହ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ନାମ ଇଟ୍ଠକପାକାରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ କଣ୍ଟକସାଖାହିପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତବ୍ବିପରୀତୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ। ଅମନୁସ୍ସୋ ନାମ ୟୋ ସବ୍ବସୋ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଭାୱେନ ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହଭୂତୋ, ୟତୋ ୱା ମନୁସ୍ସା କେନଚି କରଣୀୟେନ ପୁନପି ଆଗନ୍ତୁକାମା ଏୱ ଅପକ୍କନ୍ତା, ୟତୋ ପନ ନିରପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି, ସୋ ଗାମସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ନ କେୱଲଂ ଏକକୁଟିକାଦିଭେଦୋୱାତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ୟୋ କୋଚି ସତ୍ଥୋପୀତି ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସକଟସତ୍ଥାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି ସତ୍ଥୋପି । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ନିଗମନଗରାନି ୱିୟ ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗାମୂପଚାରୋପି ସଙ୍ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ପନ ମାତିକାୟ ଅନୱସେସତୋ ଅୱହାରଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ନ ଚ ବୁଦ୍ଧା ସାୱସେସଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଗାମଗାମୂପଚାରେସୁ । ଦ୍ୱାରେତି ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପତନଟ୍ଠାନତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ଅନ୍ତୋଗେହେତି ପମୁଖସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । କତପରିକ୍ଖେପୋତି ପାକାରୱତିଆଦୀହି କତପରିକ୍ଖେପୋ । ସୁପ୍ପପତନାଦିପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଘରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ନ କେୱଲଂ ଘରସ୍ସ ପୁରତୋ, ଅଥ ଖୋ ସମନ୍ତତୋ ତତ୍ତକୋୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଘରୂପଚାରୋ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁରତୋ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ଲୋକିୟେହି ତଥାକରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ମଜ୍ଝିମଥାମସ୍ସ, ନେୱ ଅପ୍ପଥାମସ୍ସ, ନ ମହାଥାମସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ୟଥା ତରୁଣମନୁସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୟଥା ମାତୁଗାମୋ କାକେ ଉଡ୍ଡାପେନ୍ତୋ ଉଜୁକମେୱ ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ଖିପତି, ୟଥା ଚ ଉଦକୁକ୍ଖେପେ ଉଦକଂ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଖିତ୍ତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତିତଟ୍ଠାନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଲୁଠିତ୍ୱା, ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ସଚେ ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦଖୀଲା ହୋନ୍ତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ସଚେ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସେୱ ଦ୍ୱେ ଉମ୍ମାରା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ଏକୋ, ତସ୍ସ ଗାମଦ୍ୱାରବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତବ୍ଭନ୍ତରଂ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ । ୟତ୍ର ପନ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ର ଗାମଦ୍ୱାରବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ । ୟତ୍ର ଦ୍ୱାରବାହାପି ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ୱତିୟା ୱା ପାକାରସ୍ସ ୱା କୋଟିୱେମଜ୍ଝଂୱ ଇନ୍ଦଖୀଲଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଗାମୋ ପୁବ୍ବେ ମହା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କୁଲେସୁ ନଟ୍ଠେସୁ ଅପ୍ପକୋ ହୋତି, ସୋ ଘରୂପଚାରତୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନସ୍ସ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଅପ୍ପମାଣମେୱାତି । ନନୁ ଚେତଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରଦସ୍ସନଂ ପଦଭାଜନେନ ୱିରୁଦ୍ଧମିୱ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱତ୍ୱା ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ଗାମସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଗାମୂପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେପି ହି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଧ ଗାମୋ ନାମ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) । ତତ୍ର ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଗାମସ୍ସ ଗାମପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଗାମପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମପରିଚ୍ଛେଦେ ଚ ଦସ୍ସିତେ ଗାମୂପଚାରଲକ୍ଖଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ଥାପି ଅୟମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୋତି । ୟୋ ପନ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂୟେୱ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଘରୂପଚାରୋ ‘‘ଗାମୋ’’ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଘରଂ ଘରୂପଚାରୋ, ଗାମୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ସଙ୍କରୀୟତି । ଅସଂକରତୋ ଚେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ପାଳିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଗାମୋ, ଗାମୂପଚାରୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପଚାରେସୁ । ୟ୍ୱାୟଂ ଉପଚାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅସଂକଚ୍ଚିକାଗାମପ୍ପୱେସନଂ (ପାଚି॰ ୧୨୨୫) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ନ କତ୍ଥଚି ୱିନୟପିଟକେ ଉପୟୋଗଂ ଗତୋ । କେୱଲଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ଅପରୋ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମାତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ହି ଞାୟତି ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଚେ ଗାମସ୍ସ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ କପ୍ପିୟଭୂମି ସମାନୋ ଉପଚାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ପଗେୱ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋକାସତୋ ଏକୋ’’ତି । ଇମେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଇମେସଂ ଗାମାରଞ୍ଞାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁନ୍ତି ପାଦଗ୍ଘନକଂ । ଅୱହରନ୍ତସ୍ସାତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ।

ଅଦିନ୍ନନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ କପ୍ପିୟଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ସସାମିକଂ ଭଣ୍ଡଂ, ତଦେତଂ ତେହି ସାମିକେହି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ନ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନଂ । ଅୱହାରପ୍ପହୋନକମେୱ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମନୁସ୍ସଜାତିକସ୍ସ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ତ-କାରେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଖା ସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଏକନ୍ତି ପଦତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ଅନତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ନାମଂ ଭାଗତୋ ସଙ୍ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତୀତି କତ୍ୱା । ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଚିରାୟନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା, ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ, ୟସ୍ସ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ମତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନିୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା, ସଙ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚତି କୋଟ୍ଠାସୋ, ପପଞ୍ଚାୱ ସଙ୍ଖା ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା, ପପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତୋତି ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ’’ତି କଥିତୋ । ଏକୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ୱିସ୍ସାସତାୱକାଲିକାଦିଗ୍ଗାହୱସପ୍ପୱତ୍ତଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋ । ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେନାତି ଥେୟ୍ୟଭୂତଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେନ । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅୱହରଣଚିତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ ଚା’’ତିଆଦି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ସଦ୍ଦତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥମେୱାତି ଭାୱତ୍ଥମେୱ ।

ତେ ପନ ଅୱହାରାତି ତେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା । ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ନାନାୱିଧୋ ଭଣ୍ଡୋ ଏତସ୍ସ ପଞ୍ଚକସ୍ସାତି ନାନାଭଣ୍ଡଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅୱହାରାନଂ ସମୂହୋ ପଞ୍ଚକଂ, ପଞ୍ଚପରିମାଣମସ୍ସାତି ୱା ପଞ୍ଚକଂ, ନାନାଭଣ୍ଡମେୱ ପଞ୍ଚକଂ ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ। ସୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଏକୋ ଭଣ୍ଡୋ ଏତସ୍ସାତି ଏକଭଣ୍ଡଂ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସାହତ୍ଥିକୋୱ ପଞ୍ଚକଂ ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଂ। ଆଦିପଦୱସେନ ଚେତଂ ନାମଂ କୁସଲାଦିତ୍ତିକସ୍ସ କୁସଲତ୍ତିକୱୋହାରୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ସାହତ୍ଥିକାଦିପଞ୍ଚକନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟେସୁ । ଏତସ୍ସେୱାତି ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ମାତିକାପଦସ୍ସ । ଇମେସଂ ପଦାନଂ ୱସେନାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମପଦଂ ଅଭିୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟପଦଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ୱସେନ, ତତିୟପଦଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ, ପଞ୍ଚମଂ ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ନେସଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ । ଇତରନ୍ତି ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ । ଆରାମନ୍ତି ପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମଂ । ଅଭିୟୁଞ୍ଜତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୨) ପରସନ୍ତକଂ ‘‘ମମ ସନ୍ତକୋୱ ଅୟ’’ନ୍ତି ମୁସା ଭଣିତ୍ୱା ଅଭିୟୁଞ୍ଜତି ଚୋଦେତି, ଅଟ୍ଟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେପି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତିଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି, ଦୁକ୍କଟସଙ୍ଖାତା ଆପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦୁକ୍କଟସଞ୍ଞିତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ । ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲତାୟ, ବଲୱନିସ୍ସିତାଦିଭାୱେନ ୱା ଆରାମସାମିକସ୍ସ ସଂସୟଂ ଜନେତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ତଥା ୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପସୁତଂ ଦିସ୍ୱା ସାମିକୋ ଚିନ୍ତେତି ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଇମଂ ଆରାମଂ ଅତ୍ତନୋ କାତୁଂ, ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ’’ତି । ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ତେନ ଉପ୍ପାଦିତା ହୋତି । ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତୀତି ୟଦା ପନ ସାମିକୋ ‘‘ଅୟଂ ଥଦ୍ଧୋ କକ୍ଖଳୋ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟମ୍ପି ମେ କରେୟ୍ୟ, ଅଲଂ ଦାନି ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଆରାମେନା’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଉସ୍ସାହଂ ଠପେତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକକରଣେ ନିରୁସ୍ସାହୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ ସଚେ ସୟମ୍ପି କତଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ପନ ସାମିକେନ ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତେପି ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋ ଧୁରଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ‘‘ଇମଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୀଳେତ୍ୱା ମମ ଆଣାପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଙ୍କାରପ୍ପଟିସ୍ସାୱିଭାୱେ ଠପେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାତବ୍ବଭାୱେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଅଥାପି ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନି ଇମଂ ଇମସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସାମିକୋ ପନ ଧୁରଂ ନ ନିକ୍ଖିପତି, ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସତି, କାଲଂ ଆଗମେତି, ‘‘ଲଜ୍ଜିପରିସଂ ତାୱ ଲଭାମି, ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହଣେୟେୱ ସଉସ୍ସାହୋ ହୋତି, ରକ୍ଖତିୟେୱ । ୟଦା ପନ ‘‘ସୋପି ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ସାମିକୋପି ନ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଭୋ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ତଦା ଅଭିୟୁଞ୍ଜକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତୋତି ୱେତନେନ ୱା ମିତ୍ତଭାୱେନ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତୋ । ସୀସେ ଭାରନ୍ତି ସୀସେ ଠିତଭାରଂ । ସୀସସ୍ସ ତାୱ ପୁରିମଗଲେ ଗଲୱାଟକୋ, ପିଟ୍ଠିଗଲେ କେସଞ୍ଚି କେସନ୍ତେ ଆୱଟ୍ଟୋ ହୋତି, ଗଲସ୍ସେୱ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କେସଞ୍ଚି କେସା ଓରୁୟ୍ହ ଜାୟନ୍ତି, ୟେ ‘‘କଣ୍ଣଚୂଳିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଧୋଭାଗୋ ଚାତି ଅୟଂ ହେଟ୍ଠିମକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ଉପରି ସୀସଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖନ୍ଧଂ ଓରୋପେତୀତି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, କପ୍ପରେହି ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି, ପିଟ୍ଠିଗଲାୱଟ୍ଟତୋ ଚ ଗଲୱାଟକତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝାୱଟ୍ଟତୋ ଚ ଉରପରିଚ୍ଛେଦମଜ୍ଝେ, ହଦୟାୱାଟକତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ଖନ୍ଧୋ, ତଂ ଓରୋପେତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ୟାହୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୧) ସାମିକେହି ଅନାଣତ୍ତୋ ସୟମେୱ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦଂ ନାମ ଦେଥ, ଅହଂ ୱୋ ଭଣ୍ଡଂ ୱହାମୀ’’ତି ତେସଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୀସେନ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତସୀସପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କମନ୍ତୋୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଘଂସନ୍ତୋ ସାରେତିପି ପଚ୍ଚାସାରେତିପି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଖନ୍ଧଂ ଓରୋପିତମତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ସାମିକାନଂ ‘‘ୱହତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତେହି ପନ ଅନାଣତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ । ଖନ୍ଧଂ ପନ ଅନୋରୋପେତ୍ୱାପି ସୀସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ୟମକଭାରସ୍ସ ପନ ଏକୋ ଭାଗୋ ସୀସେ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠାନାନଂ ୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସୀସଭାରସ୍ସେୱ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟୋ ଚାୟଂ ସୀସଭାରେ ୱୁତ୍ତୋ, ଖନ୍ଧଭାରାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ପରେହି ଠପିତଭଣ୍ଡଂ । ଅହଂ ନ ଗଣ୍ହାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତୀତତ୍ଥେ ଚେତଂ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ନାହଂ ଗହେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କଟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୧) ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେପି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା । ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥ, ନେୱିଦଂ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୂପଂ, ନ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ‘‘ରହୋ ମୟା ଏତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଜାନାତି, ଦସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ମେ, ନୋ’’ତି ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତୀତି ତସ୍ସ ଫରୁସାଦିଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଉସ୍ସାହଂ ଠପେତି । ତତ୍ର ସଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘କିଲମେତ୍ୱା ନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାନେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ସଚେ ସୋ ଦାନେ ନିରୁସ୍ସାହୋ, ଭଣ୍ଡସାମିକୋ ପନ ଗହଣେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତେୱ । ୟଦି ପନ ସୋ ତସ୍ମିଂ ଦାନେ ନିରୁସ୍ସାହୋ, ଭଣ୍ଡସାମିକୋପି ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକଂ । ୟଦିପି ମୁଖେନ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଚିତ୍ତେନ ପନ ଅଦାତୁକାମୋ, ଏୱମ୍ପି ସାମିକସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକଂ ।

ସହଭଣ୍ଡହାରକଂନେସ୍ସାମୀତି ‘‘ସହଭଣ୍ଡହାରକଂ ଭଣ୍ଡଂ ନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତୀତି ଭଣ୍ଡହାରକଂ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଗମନପଥଂ ୱାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ରୁଚିତମଗ୍ଗଂ ଏକପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି । ଥଲଟ୍ଠନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୫) ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଭୂମିତଲେ ୱା ପାସାଣପବ୍ବତତଲାଦୀସୁ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଠପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟୋ ଫନ୍ଦାପେତି, ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆମସନଫନ୍ଦାପନପୟୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି । ‘‘ଏକପୟୋଗେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକମେୱ, ନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଠାନାତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ । ସଚେ ତଂ ଥଲଟ୍ଠଂ ରାସିକତଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟଂ ଭାଜନଗତକରଣମୁଟ୍ଠିଚ୍ଛେଦନୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏକାବଦ୍ଧଂ ସିଲେସନିୟ୍ୟାସାଦି, ପକ୍କମଧୁଫାଣିତୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗରୁକଂ ହୋତି ଭାରବଦ୍ଧଂ ଲୋହପିଣ୍ଡିତେଲମଧୁଘଟାଦି ୱା, କୁମ୍ଭିୟଂ ଠାନାଚାୱନୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖଲିକାବଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଠାନଭେଦୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ପନ ପାୱାରତ୍ଥରଣକଟସାରକାଦିଂ ଉଜୁକଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢତି, ପାରିମନ୍ତେ ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ତଥେୱ ଗହେତ୍ୱା ପରତୋ ପେଲ୍ଲତି, ପାରିମନ୍ତେ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଓରିମନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ୱାମତୋ ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ଅପନାମେନ୍ତସ୍ସ ୱାମନ୍ତେନ ୱା ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେ ୱା ୱାମନ୍ତେ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ୱେଠେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରତି, କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ।

ସକୋ ହତ୍ଥୋ ସହତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୀତି ସାହତ୍ଥିକୋ, ଅୱହାରୋ । ଆଣାପନଂ ଆଣତ୍ତି, ତାୟ ଆଣତ୍ତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅୱହାରୋ ଆଣତ୍ତିକୋ। ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସୁଙ୍କଘାତଟ୍ଠାନେ, ପରିକପ୍ପିତୋକାସେ ଚ ଠତ୍ୱା ଭଣ୍ଡସ୍ସ ବହି ନିପାତନଂ, ନିସ୍ସଗ୍ଗୋୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ। କିରିୟାସିଦ୍ଧିତୋ ପୁରେତରମେୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥସାଧକୋ। ଧୁରସ୍ସ ଆଲୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଭାରସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ ନିରୁସ୍ସାହଭାୱାପଜ୍ଜନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ। ଇଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ତେସଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସାହତ୍ଥିକୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ । କରଣତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଆପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଦି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ, ଅତ୍ଥସାଧକସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ? ତଂ ଖଣଂ ଏୱ ଗହଣେ ନିୟୁଞ୍ଜନଂ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗୋ, କାଲନ୍ତରେନ ଗହଣତ୍ଥଂ ନିୟୋଗୋ ଅତ୍ଥସାଧକୋତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୯୨; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୯୨) ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦା ତଂ ଅୱହରାତି ଆଣାପେତୀ’’ତି ।

ସୁଙ୍କଘାତପରିକପ୍ପିତୋକାସାନନ୍ତି ସୁଙ୍କଘାତଞ୍ଚ ପରିକପ୍ପିତୋକାସୋ ଚ ସୁଙ୍କଘାତପରିକପ୍ପିତୋକାସା, ତେସଂ । ତତ୍ଥ ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୩) ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦିସଞ୍ଞାଣେନ ନିୟମିତସ୍ସ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତୋ ରାଜଦେୟ୍ୟଭାଗଂ ସୁଙ୍କଂ ଅଦତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସୁଙ୍କଂ ହନନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଙ୍କଘାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କୋଚି ପରପରିୱେଣାଦୀନି ପୱିଟ୍ଠୋ କିଞ୍ଚି ଲୋଭନେୟ୍ୟଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱାରପ୍ପମୁଖାଦିୱସେନ ୟଂ ଠାନଂ ‘‘ସଚେ ମଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଦଟ୍ଠୁକାମତାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ୱିୟ ଦସ୍ସାମି, ନୋ ଚେ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତି, ଅୟଂ ପରିକପ୍ପିତୋକାସୋ । ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨୧) ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ସଚେପି ଅୱହାରକୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାତିକ୍କମେନପି ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ଆଣାପକୋ ଚ ଅନ୍ତରାୟେୱ କାଲଂ କରୋତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତତି, ଅସ୍ସମଣୋୱ ହୁତ୍ୱା କାଲଂ ୱା କରିସ୍ସତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତିସ୍ସତି, ଅୱହାରକସ୍ସ ପନ ଅୱହାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ପାଦଗ୍ଘନକତେଲନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ଏତ୍ଥ ପାଦୋ ନାମ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ, ତଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ପାଦଗ୍ଘନକଂ, ପାଦଗ୍ଘନକଞ୍ଚ ତଂ ତେଲଞ୍ଚାତି ପାଦଗ୍ଘନକତେଲଂ। ଉପାହନା ଆଦି ୟେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ତାନି ଉପାହନାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦୁକୂଲସାଟକଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ପକ୍ଖିପତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପକ୍ଖିପତି । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ସଚେ ପନ ଅତ୍ତନୋପି କୁମ୍ଭିୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଆକିରତି, ତତ୍ର ଚାୟଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତେଲପିୱନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ପକ୍ଖିପତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ ।

କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପୟୁଞ୍ଜନଂ ଆଣାପନଂ ପୟୋଗୋ, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣତୋ ପୁବ୍ବତ୍ତା ପୁବ୍ବୋ, ଇତି ପୁବ୍ବୋ ଚ ସୋ ପୟୋଗୋ ଚାତି ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ। ପୟୋଗେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋ ଅୱହାରୋ ସହପୟୋଗୋ। ସମଂ ଏକୀ ହୁତ୍ୱା ୱିଦହିତ୍ୱା ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ସଂୱିଧାୱହାରୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିୟା କତାୱହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲପରିଚ୍ଛେଦେନ ସଞ୍ଜାନନଂ ସଙ୍କେତୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ। ନିମିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ, ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ କସ୍ସଚି ନିମିତ୍ତସ୍ସ କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଖିଲାଦୀନି ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଖେତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନାତି ଖିଲଂ, ରଜ୍ଜୁଂ, ୱତିଂ, ମରିୟାଦଂ ୱା ପାକାରଂ ୱା ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଖେତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ, ଖିଲଂ, ରଜ୍ଜୁଂ, ୱତିଂ, ମରିୟାଦଂ ୱା ପାକାରଂ ୱା ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣୱସେନ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଖିଲେହି ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ପଠମେ ଖିଲେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେ ପାରାଜିକଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୪) । ସଚେ ତୀହି ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ପଠମେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତତିୟେ ପାରାଜିକଂ । ଏୱଂ ବହୁକେସୁପି ଅୱସାନେ ଦ୍ୱେ ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମେହି ଦୁକ୍କଟଂ, ଅୱସାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେନ ପାରାଜିକଂ । ରଜ୍ଜୁପସାରଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଖେତ୍ତଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୦୪) -ଅଧିକାରେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭିୟୋଗୱସେନ ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତି ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସଂମନ୍ତୟିତ୍ୱାତି ଏକଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ ଏକଜ୍ଝାସୟତାୟ ଭଣିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅୱହାରେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଗତେସୁ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସଞ୍ଜାନନକମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଞ୍ଞାଣକରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୯) ଅଜ୍ଜ ୱା ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରତୁ, ସ୍ୱେ ୱା, ଅନାଗତେ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରେ, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସ୍ୱେ ଅୱହରତି । ‘‘ଅଜ୍ଜା’’ତି ନିୟମିତଂ ସଙ୍କେତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପଚ୍ଛା ଅୱହଟଂ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ସ୍ୱେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଜ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରତି, ‘‘ସ୍ୱେ’’ତି ନିୟମିତଂ ତଂ ସଙ୍କେତଂ ଅପତ୍ୱା ପୁରେ ଅୱହଟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ସ୍ୱେୱ ପୁରେଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦହେୱ ୱା, ସ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ଅୱହରନ୍ତୋପି ତଂସଙ୍କେତତୋ ପୁରେ ଚ ପଚ୍ଛା ଚ ଅୱହରତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂଅକତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲମେୱ ଅୱହରତି, ଅୟଂ ସଙ୍କେତତୋ ଅପୁରେ ଅପଚ୍ଛା ତଂ ଅୱହରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତରତ୍ତିନ୍ଦିୱେସୁପି, ପୁରିମୟାମମଜ୍ଝିମୟାମପଚ୍ଛିମୟାମକାଳଜୁଣ୍ହମାସଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନାପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପରଭଣ୍ଡାୱହାରସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦସ୍ସ ହେତୁତ୍ତା ଅକ୍ଖିନିଖଣାଦୀନେୱ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍ଖିନିଖଣାଦିନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କରଣଂ ଅକ୍ଖିନିଖଣାଦିନିମିତ୍ତକରଣଂ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭମୁକୁକ୍ଖେପସୀସକମ୍ପନହତ୍ଥଲଙ୍ଘନପାଣିପ୍ପହାରଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନଗୀୱୁନ୍ନାମନଉକ୍କାସନାଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେସମେତ୍ଥ ସଙ୍କେତକମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଥେନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୋରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ, ତେନ ଅୱହରଣଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ। ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ପସୟ୍ହାୱହାରୋ। ୱତ୍ଥସୁତ୍ତାଦିକଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ କପ୍ପନଂ ପରିକପ୍ପୋ, ତେନ ଅୱହରଣଂ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ। ତିଣପଣ୍ଣାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ଅୱହାରୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ। କୁସେନ ଅୱହାରୋ କୁସାୱହାରୋ। କୂଟମାନକୂଟକହାପଣାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ କୂଟମାନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୩; ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୯) ନାମ ହଦୟଭେଦସିଖାଭେଦରଜ୍ଜୁଭେଦୱସେନ ତିୱିଧଂ ମାନକୂଟଂ । ତତ୍ଥ ହଦୟନ୍ତି ନାଳିଆଦିମାନଭାଜନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ, ତସ୍ସ ଭେଦୋ ଛିଦ୍ଦକରଣଂ ହଦୟଭେଦୋ, ସୋ ସପ୍ପିତେଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠାଛିଦ୍ଦେନ ମାନେନ ‘‘ସଣିକଂ ଆସିଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଭାଜନେ ବହୁଂ ପଗ୍ଘରାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଚ ଛିଦ୍ଦଂ ପିଧାୟ ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି ।

ସିଖାଭେଦୋ ପନ ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଣିକଂ ସିଖଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ୱେଗେନ ପୂରେତ୍ୱା ସିଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଦେତି ।

ରଜ୍ଜୁଭେଦୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଖେତ୍ତାଦିଂ ମିନନ୍ତା ହି ଅମହନ୍ତମ୍ପି ମହନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମିନନ୍ତି, ମହନ୍ତମ୍ପି ଅମହନ୍ତଂ ।

ତମ୍ବକଂସାଦିମୟୋ କୂଟୋ କହାପଣୋ କୂଟକହାପଣୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତୁଲାକୂଟକଂସକୂଟୱଞ୍ଚନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତୁଲାକୂଟଂ ରୂପକୂଟଂ, ଅଙ୍ଗକୂଟଂ, ଗହଣକୂଟଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପକୂଟଂ ନାମ ଦ୍ୱେ ତୁଲା ସମରୂପା କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମହତିୟା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଖୁଦ୍ଦିକାୟ ଦେତି । ଅଙ୍ଗକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ହତ୍ଥେନ ତୁଲଂ ଅକ୍କମତି, ଦଦନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅକ୍କମତି । ଗହଣକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମୂଲେ ରଜ୍ଜୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗେ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟଂ ନାମ ତୁଲଂ ସୁସିରଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅୟଚୁଣ୍ଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ପଚ୍ଛାଭାଗେ କରୋତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଭାଗେ ।

କଂସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣପାତି, ତାୟ ୱଞ୍ଚନଂ କଂସକୂଟଂ। କଥଂ ? ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ଲୋହପାତିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା କରୋନ୍ତି । ତତୋ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଡ୍ଢଂ କୁଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାନି କିଣାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଗ୍ଘେ ପୁଚ୍ଛିତେ ସମଗ୍ଘତରଂ ଦାତୁକାମା ହୋନ୍ତି। ତତୋ ତେହି ‘‘କଥଂ ଇମେସଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପାସାଣେ ଘଂସିତ୍ୱା ସବ୍ବା ପାତିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।

ୱଞ୍ଚନଂ ନାମ ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ପରେସଂ ୱଞ୍ଚନଂ । ତତ୍ରିଦମେକଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଲୁଦ୍ଦକୋ ମିଗଞ୍ଚ ମିଗପୋତକଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ତମେକୋ ଧୁତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଭୋ ମିଗୋ ଅଗ୍ଘତି, କିଂ ମିଗପୋତକୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ମିଗୋ ଦ୍ୱେ କହାପଣେ, ମିଗପୋତକୋ ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକଂ କହାପଣଂ ଦତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ନ ମେ ଭୋ ମିଗପୋତକେନ ଅତ୍ଥୋ, ମିଗଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ଦ୍ୱେ କହାପଣେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଆହ ‘‘ନନୁ ଭୋ ମୟା ପଠମଂ ଏକୋ କହାପଣୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ଆମ ଦିନ୍ନୋ, ଇମଂ ମିଗପୋତକଂ ଗଣ୍ହ, ଏୱଂ ସୋ ଚ କହାପଣୋ, ଅୟଞ୍ଚ କହାପଣଗ୍ଘନକୋ ମିଗପୋତକୋତି ଦ୍ୱେ କହାପଣା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି । ସୋ ‘‘କାରଣଂ ୱଦତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ମିଗଂ ଅଦାସୀତି ।

ପସୟ୍ହାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୮) ପରେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ । ଗାମଂ ଘାତେନ୍ତୀତି ଗାମଘାତକା, ଗାମଂ ପହରନ୍ତା ଚୋରା, ତେ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଗାମଘାତକାଦୟୋ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ପନ୍ଥଘାତକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକନ୍ତି ‘‘ସଚେ ସାଟକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ସାଟକସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥ ସବ୍ଭାୱତୋ । ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଭୂମିୟଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ୱୀମଂସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଂ ପରସ୍ସ ନଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ମୂଲଂ ୱା ତଦେୱ ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସାତି ୟୋ ଏୱଂ ପରିକପ୍ପେତି, ତସ୍ସ । ଇମସ୍ସ ‘‘ଅୱହାରୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପରେସନ୍ତି କୀଳନ୍ତାନଂ, ପୱିସନ୍ତାନଂ ୱା ପରେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ । ‘‘ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଂସୁନା ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ‘‘ସଚେ ଇଦାନେୱ ଓନମିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ‘କିଂ ସମଣୋ ଗଣ୍ହାତୀ’ତି ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ୱିହେଠେୟ୍ୟୁଂ ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଂସୁନା ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ଉଦ୍ଧାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଠାନାଚାୱନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିକାତି ଅନ୍ତାଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମା ଭଣ୍ଡସାମିକା ମନୁସ୍ସା । ଉଦ୍ଧାରେତି ଉଦ୍ଧରଣେ, ଠାନାଚାୱନେତି ଅତ୍ଥୋ। ଠାନାଚାୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୱେସେତୀତି ଠାନାଚାୱନୱସେନ ପୱେସେତି, ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉପରିମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୋ ପୱେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମଗ୍ଘତରନ୍ତି ଅପ୍ପଗ୍ଘତରଂ । ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ଅୱହାରୋତି ସକଭାୱପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା, ନ ଅତ୍ଥସାଧକୱସେନ । ଉଦ୍ଧାରେ ରକ୍ଖତି ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତେତୁକାମତାୟ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା । ଏସେୱ ନୟୋ ପାତନେପି ରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ରକ୍ଖତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ପାତନେ ନ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେପି ଅତ୍ଥସାଧକୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱୀସୁପି କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପତିତଦଣ୍ଡକେ ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୮), ତତୋ ଅୱସେସଭିକ୍ଖୂସୁ ଗତେସୁ ଇତରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦଣ୍ଡକୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି, ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି, ଆୱୁସୋ, ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି, ‘‘କତମୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମିଂ ୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ଅୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗତେ ଇତରୋ ତସ୍ସ ଭାଗଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେପି ତେନ ‘‘ଅହଂ ମମ ଭାଗଂ ତୁୟ୍ହଂ ନ ଦେମି, ତ୍ୱଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ ଞତ୍ୱା ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ନାୟଂ ମମା’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ତସ୍ସେୱ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଇତରୋ ‘‘ଅୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ, ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋତି କିଂ ଇମିନା ୱିୱାଦେନା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱା ପତ୍ତୋ ହୋତୁ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱା, ୟୋ ୱରଭାଗୋ, ତଂ ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି, ଦିନ୍ନକଂ ନାମ ଗହିତଂ ହୋତି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅୱହାରୋ । ସଚେ ସୋ ୱିୱାଦଭୀରୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ୱରଭାଗଂ ଠପେତ୍ୱା ଲାମକଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ଇତରସ୍ସ ୱିଚିନିତାୱସେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥେୱ । ଏୱମିମାନି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଇମେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିଟ୍ଠିତୋ ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ୟସ୍ସତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ରାଜାନୋତି କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅପରାଧାନୁରୂପଂ ପନ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜାନୁସାସକୋ ପମାଣଭୂତୋୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ରାଜାନୋତି ଇଦଂ ବିମ୍ବିସାରଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୋ ହି ଧମ୍ମିକରାଜତ୍ତା ୟଥାପୱେଣିୟାୱ କରୋତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ କାକଣିକମତ୍ତସ୍ସପି ସୀସଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ବହୁକସ୍ସାପି ନ ୱା କିଞ୍ଚି କରେୟ୍ୟୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ପନା’’ତିଆଦି । ହନନଂ ନାମ ପୋଥନଞ୍ଚେୱ ଛେଦନଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥାଦୀହି ୱା’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପାଦକସାୱେତ୍ତଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକାନଂ ଗହଣଂ । ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନସଙ୍ଖଲିକାବନ୍ଧନଘରବନ୍ଧନନଗରବନ୍ଧନପୁରିସଗୁତ୍ତୀନଂ ଗହଣଂ । ନୀହରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ରଟ୍ଠତୋ ନିକ୍ଖାମେୟ୍ୟୁଂ । ଚୋରୋସି…ପେ॰… ଥେନୋସୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ ଊନତ୍ତା ପଦପ୍ପୟୋଗସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଇମେହି ୱଚନେହି ପରିଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଥାରୂପଂ ପନ ୟସ୍ମା ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାଦସ୍ସ ୱା ପାଦାରହସ୍ସ ୱା’’ତି ଆହ । ପୋରାଣକସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ ପାଦୋ, ପାଦଂ ଅରହତୀତି ପାଦାରହୋ, ତସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ୱା ପାଦାରହସ୍ସ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଦେନ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗଂ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମେୱ ଦସ୍ସେତି, ପାଦାରହେନ ପାଦଗ୍ଘନକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ । ଏତ୍ତାୱତା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବାକାରେନ ଦୁତିୟପାରାଜିକପ୍ପହୋନକୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୋରାଣକସ୍ସାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୮୮; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୮୮) ପୋରାଣସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଉପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସଦିସସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ । ଏତେନ ରୁଦ୍ରଦାମକାଦୀନି ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ଏୱଂ ଅସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତିଆଦିମାହ । ରଞ୍ଞୋତି ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ । ମାସକୋ ନାମ ପୋରାଣକସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ ୱୀସତିମୋ ଭାଗୋ । ୟୋ ଲୋକେ ‘‘ମଞ୍ଜେଟ୍ଠୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଊନମାସକାତିରେକମାସକପଞ୍ଚମାସକେସୁ । ପରିହୀନାପରିହୀନୱସେନାତି ଅଗ୍ଘସ୍ସ ପରିହୀନାପରିହୀନୱସେନ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଇଦଞ୍ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତେନ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସହସା ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଓଲୋକେତବ୍ବାନି । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ପୋରାଣା ଆହୁ –

‘‘ୱତ୍ଥୁଂ କାଲଞ୍ଚ ଦେସଞ୍ଚ, ଅଗ୍ଘଂ ପରିଭୋଗପଞ୍ଚମଂ ।

ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଠାନାନି, ଧାରେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ।

ତତ୍ଥ ଚ ୱତ୍ଥୂତି ଭଣ୍ଡଂ । ଅୱହାରକେନ ହି ‘‘ମୟା ଇଦଂ ନାମ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଆପତ୍ତିଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱାୱ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ସସାମିକଂ ୱା ଅସାମିକଂ ୱାତି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସସାମିକେପି ସାମିକାନଂ ସାଲୟଭାୱୋ ୱା ନିରାଲୟଭାୱୋ ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ସଚେ ତେସଂ ସାଲୟକାଲେ ଅୱହଟଂ, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ସଚେ ନିରାଲୟକାଲେ, ନ ପାରାଜିକେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଭଣ୍ଡସାମିକେସୁ ପନ ଭଣ୍ଡଂ ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସାମୀଚି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ।

କାଲୋତି ଅୱହାରକାଲୋ । ତଦେୱ ହି ଭଣ୍ଡଂ କଦାଚି ସମଗ୍ଘଂ ହୋତି, କଦାଚି ମହଗ୍ଘଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଅୱହଟଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ୟୋ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ, ତେନ ଅଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ଏୱଂ କାଲୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।

ଦେସୋତି ଅୱହାରଦେସୋ । ତଞ୍ହି ଭଣ୍ଡଂ ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ଅୱହଟଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦେସେ ୟୋ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ, ତେନ ଅଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ଭଣ୍ଡୁଟ୍ଠାନଦେସେ ହି ଭଣ୍ଡଂ ସମଗ୍ଘଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମହଗ୍ଘଂ । ଏୱଂ ଦେସୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।

ଅଗ୍ଘୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ଭଣ୍ଡଗ୍ଘୋ । ନୱଭଣ୍ଡସ୍ସ ହି ୟୋ ଅଗ୍ଘୋ, ସୋ ପଚ୍ଛା ପରିହାୟତି । ୟଥା ନୱଧୋତୋ ପତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଅଗ୍ଘତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ଭିନ୍ନୋ ୱା ଛିଦ୍ଦୋ ୱା ଆଣିଗଣ୍ଠିକାହତୋ ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ସବ୍ବଦା ଭଣ୍ଡଂ ପକତିଅଗ୍ଘେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଗ୍ଘୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।

ପରିଭୋଗୋତି ଭଣ୍ଡସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ । ପରିଭୋଗେନାପି ହି ୱାସିଆଦିଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ ପରିହାୟତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ସଚେ କୋଚି କସ୍ସଚି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱାସିଂ ହରତି, ତତ୍ର ୱାସିସାମିକୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ତୟା ଅୟଂ ୱାସି କିତ୍ତକେନ କୀତା’’ତି । ‘‘ପାଦେନ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତେ କିଣିତ୍ୱାୱ ଠପିତା, ଉଦାହୁ ତଂ ୱଲଞ୍ଜେସୀ’’ତି ? ସଚେ ୱଦତି ‘‘ଏକଦିୱସଂ ମେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୱା ରଜନଛଲ୍ଲି ୱା ପତ୍ତପଚନଦାରୁ ୱା ଛିନ୍ନଂ, ଘଂସିତ୍ୱା ୱା ନିସିତା’’ତି । ଅଥସ୍ସ ପୋରାଣୋ ଅଗ୍ଘୋ ଭଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ୱାସିୟା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଜନିୟା ୱା ଅଞ୍ଜନିସଲାକାୟ ୱା କୁଞ୍ଚିକାୟ ୱା ପଲାଲେନ ୱା ଥୁସେହି ୱା ଇଟ୍ଠକଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ଏକୱାରଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱନମତ୍ତେନାପି ଅଗ୍ଘୋ ଭସ୍ସତି । ତିପୁମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମକରଦନ୍ତଚ୍ଛେଦନେନାପି ପରିମଦ୍ଦନମତ୍ତେନାପି, ଉଦକସାଟିକାୟ ସକିଂ ନିୱାସନପାରୁପନେନାପି, ପରିଭୋଗସୀସେନ ଅଂସେ ୱା ସୀସେ ୱା ଠପନମତ୍ତେନାପି, ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନଂ ପପ୍ଫୋଟନେନାପି ତତୋ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଅପନୟନେନପି, ଅନ୍ତମସୋ ଏକଂ ପାସାଣସକ୍ଖରଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେନାପି, ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ଭାଜନନ୍ତରପରିୱତ୍ତନେନପି, ଅନ୍ତମସୋ ତତୋ ମକ୍ଖିକଂ ୱା କିପିଲ୍ଲିକଂ ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେନପି, ଗୁଳପିଣ୍ଡକସ୍ସ ମଧୁରଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ନଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଣୁମତ୍ତଂ ଗହିତମତ୍ତେନପି ଅଗ୍ଘୋ ଭସ୍ସତି । ତସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସାମିକେନ ପରିଭୋଗେନ ଊନଂ କତଂ ହୋତି, ନ ତଂ ଅୱହାରକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକେନ କାରେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ପରିଭୋଗୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ଇମାନି ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଧାରେୟ୍ୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ଆପତ୍ତିଂ ୱା ଅନାପତ୍ତିଂ ୱା ଗରୁକଂ ୱା ଲହୁକଂ ୱା ଆପତ୍ତିଂ ୟଥାଠାନେ ଠପେୟ୍ୟାତି ।

ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସକସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସକସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ଇଦଂ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସକସଞ୍ଞିସ୍ସ ପରଭଣ୍ଡମ୍ପି ଗଣ୍ହତୋ ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି, ଗହିତଂ ପନ ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ସାମିକେହି ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଦେତି, ତେସଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୧) ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହଣେପି ଅନାପତ୍ତି । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଜାନିତବ୍ବଂ –

‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସଂ ଗହେତୁଂ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଚ ଆଲପିତୋ ଚ ଜୀୱତି ଚ ଜାନାତି ଚ ‘ଗହିତେ ମେ ଅତ୍ତମନୋ’’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୬) ।

ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମିତ୍ତୋ । ସମ୍ଭତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ । ଆଲପିତୋତି ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାସି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗହଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜୀୱତୀତି ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟାୟ ସୟିତୋପି ୟାୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋତି ଗହିତେ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଏୱରୂପସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ‘‘ଗହିତେ ମେ ଅତ୍ତମନୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ଚେତାନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୋ ପନ ତୀହି ଅଙ୍ଗେହି ରୁହତି । କଥଂ ? ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ, ସମ୍ଭତ୍ତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ, ଆଲପିତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋତି ଏୱଂ ।

ୟୋ ପନ ଜୀୱତି, ନ ଚ ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଭାୱେନ ଗହିତମ୍ପି ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ଦଦନ୍ତେନ ଚ ମତକଧନଂ ତାୱ ୟେ ତସ୍ସ ଧନେ ଇସ୍ସରା ଗହଟ୍ଠା ୱା ପବ୍ବଜିତା ୱା, ତେସଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ତସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ପଠମଂୟେୱ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ତୟା ମମ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନା’’ତି ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କେନଚି କାରଣେନ କୁପିତୋ, ସୋ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋ ଚ ଅଦାତୁକାମୋ, ଚିତ୍ତେନ ପନ ଅଧିୱାସେତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତି, ସୋପି ପୁନ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋ ପନ ‘‘ମୟା ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ପରିଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତୋ ଗହିତଂ ୱା ହୋତୁ, ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା, ‘‘ମୟା ପନ ତଂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଠପିତଂ, ପାକତିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦତି, ଅୟଂ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ଲଭତି ।

ତାୱକାଲିକେତି ‘‘ପଟିଦସ୍ସାମି ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ତାୱକାଲିକେପି ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି । ଗହିତଂ ପନ ସଚେ ଭଣ୍ଡସାମିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହେୱେତଂ ହୋତୂ’’ତି ଅନୁଜାନାତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ଅନୁଜାନାତି, ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ପନ ପଟିଦାତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି ।

ପେତପରିଗ୍ଗହେତି ଏତ୍ଥ ପନ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଉପପନ୍ନାପି, କାଲଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିବ୍ବତ୍ତାପି, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ଦେୱାପି ସବ୍ବେ ‘‘ପେତା’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା, ତେସଂ ପରିଗ୍ଗହେ ଅନାପତ୍ତି । ଦେୱତାୟ ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ବଲିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେହି ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗିତସାଟକେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆରକ୍ଖକେହି ଅପରିଗ୍ଗହିତେ, ପରିଗ୍ଗହିତଂ ପନ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୩୧) ।

ତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହେତି ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପରିଗ୍ଗହେ । ସଚେପି ହି ଦେୱୋ ୱା ନାଗସୁପଣ୍ଣୋ ୱା ମନୁସ୍ସରୂପେନ ଆପଣଂ ପସାରେତି, ତତୋ ଚସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କୋଚି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଞତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି ।

ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ‘‘ଅସାମିକଂ ଇଦଂ ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି ଏୱସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ତଂ ସସାମିକଂ ହୋତି, ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନେୱ । ଆଦିକମ୍ମିକୋ ପନେତ୍ଥ ଧନିୟୋ। ଅୱସେସାନଂ ପନ ରଜକଭଣ୍ଡିକାଦିଚୋରାନଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ସାହତ୍ଥିକଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଆଣତ୍ତିକଂ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ସାହତ୍ତିକାଣତ୍ତିକଂ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ଭାରିୟମିଦଂ, ତ୍ୱଂ ଏକପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ଏକପସ୍ସ’’ନ୍ତି ସଂୱିଧାୟ ଉଭୟେସଂ ପୟୋଗେନ ଏକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଠାନାଚାୱନେ ଲବ୍ଭତି । ‘‘କାୟୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅୱଚନଂ ପନ କାୟୱାଚାନଂ ଈଦିସେ ଠାନେ ଅଙ୍ଗମତ୍ତତ୍ତା । ୟାୟ ପନ ଚେତନାୟ ସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ୱା ଆଣତ୍ତିକୋ ୱା ପଧାନଭାୱେନ ଠାନାଚାୱନଂ ସାଧେତି, ତସ୍ସା ୱସେନ ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ଆଣତ୍ତିକଂ ୱା ସାହତ୍ଥିକସ୍ସାତି ଇଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ। କାୟେନ କତଂ କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଂ, କାୟଦ୍ୱାରେନ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତୁଟ୍ଠୋ ୱା ଭୀତୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ନଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତିୱେଦନଂ। ସେସଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ସନ୍ତି ସହତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗୋ । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନମେତଂ ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଚେତେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୨) ନାମ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱଚନଂ । ଅୟଞ୍ହି ସମାନକତ୍ତୁକେସୁ ପୁବ୍ବାପରକାଲକିରିୟାୱଚନେସୁ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱଚନସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିୱୋହାରୋ । ଇଦାନି ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଚେତେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଣୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାଣୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱାତି ‘‘ପାଣୋ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଏୱ, ‘‘ପାଣୋ’’ତି ସଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କଥଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଭୟାରମ୍ମଣଭାୱୋତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠସଭାୱେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୨) ‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’ନ୍ତିଆଦିନା ସଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଜାନନଂ ୱିୟ ‘ପାଣୋ’ତି ସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ‘ୱଧାମି ନ’ନ୍ତି ଜାନାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଆଚରିୟା ତତ୍ଥାପି ଏୱଂ ନ କଥେନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାଣୋ’’ତି ୱଚନଂ ‘‘ମନୁସ୍ସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅଜାନିତ୍ୱା କେୱଲଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଘାତେନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତେତ୍ୱାତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ପକପ୍ପେତ୍ୱାତି ଅଭିୱିଚାରେତ୍ୱା, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ମନୁସ୍ସଅତ୍ତଭାୱଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କଲଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନକଲଲରୂପତୋ ପଟ୍ଠାୟ । କଲଲରୂପଂ ନାମ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଭାୱଦସକୱସେନ ସମତିଂସ ରୂପାନି, ନପୁଂସକାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଦସକୱସେନ ୱୀସତି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ କଲଲରୂପଂ ଜାତିଉଣ୍ଣାୟ ଏକେନ ଅଂସୁନା ଉଦ୍ଧଟତେଲବିନ୍ଦୁମତ୍ତଂ ହୋତି ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।

ଏୱଂୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ, ‘କଲଲ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ।

ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ମରଣକାଲା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଓପପାତିକସଂସେଦଜାପି ହି ମନୁସ୍ସା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁୟେୱ । କଲଲକାଲେପୀତି ପଠମସତ୍ତାହେପି । ତତ୍ଥ ହି ସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ କଲଲସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା, ନ ପନ ସବ୍ବପଠମଂ କଲଲରୂପଂ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ତିଂସ କମ୍ମଜରୂପାନି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁ ପନ ଠିତେସୁୟେୱ ସୋଳସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ୱା ମାତୁୟା ୱା ପନସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ନତ୍ଥି । ଅୟଞ୍ହି ମରଣସ୍ସ ଅନୋକାସୋ ନାମ । ଭେସଜ୍ଜସମ୍ପଦାନେନାତି ଗବ୍ଭପାତନଭେସଜ୍ଜଦାନେନ । ତତୋ ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ପୀତି ଅବ୍ବୁଦପେସିକାଲାଦୀସୁପି । ଜୀୱିତା ୱିୟୋଜେୟ୍ୟାତି ସନ୍ତତିୱିକୋପନୱସେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଅପନେୟ୍ୟ ।

ଇମସ୍ସପନତ୍ଥସ୍ସାତି ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୧) ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ଆୱିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ପକାସନତ୍ଥଂ । ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତ୍ତୋତି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ହି ୱିକୋପିତେ ଇତରମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱିନସ୍ସତୀତି । ୟାୟ ଚେତନାୟାତି ତସ୍ମିଂ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ୟାୟ ଚେତନାୟ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ପୱତ୍ତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ପାଣାତିପାତଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ସା ଚେତନାତି ସା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟାୟ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁ ତଂମହାଭୂତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୨), ସା ତାଦିସପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ଲଦ୍ଧୂପକ୍କମାନି ହି ମହାଭୂତାନି ଇତରଭୂତାନି ୱିୟ ନ ୱିସଦାନୀତି ସମାନଜାତିକାନଂ କାରଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ।

ପାଣାତିପାତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାଣାତିପାତୀ। ସଂସଗ୍ଗେ ଅୟମୀକାରୋ । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତଚେତନାୟ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ସକୋ ହତ୍ଥୋ ସହତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ। ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସୋୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ। ଏୱଂ ଆଣତ୍ତିକୋ। ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନୟୋଗୋ । ଇଦ୍ଧିମୟୋ କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିମୟୋ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେୟେୱ ଛ ପୟୋଗେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ପୟୋଗେସୁ । ସାହତ୍ଥିକୋତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥୋ ଉପଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘କାୟେନ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାୟେନାତି ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ମୁଟ୍ଠିନା ୱା ଜାଣୁନା ୱା ୟେନ କେନଚି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ । କାୟେକଦେସୋ ହେତ୍ଥ ହତ୍ଥାଦିକାୟୋ ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରୋ ୟଥା ‘‘ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନାତି କାୟତୋ ଅମୋଚିତେନ ଅସିଆଦିନା ପହରଣେନ । ପହରଣନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନଂ । କାୟେନ ୱା ସତ୍ତିଆଦୀନଂ, କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ଉସୁୟନ୍ତପାସାଣାଦୀନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସାହତ୍ଥିକନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ। ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦତୋତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଚ ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଚ ପୱତ୍ତିଭେଦେନ । ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦିସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଦିସକୋ, ପୟୋଗୋ, ତସ୍ମିଂ । ବଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ବଦ୍ଧୋ, କମ୍ମମେୱ ବଦ୍ଧୋ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ପାଣାତିପାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ବନ୍ଧନଂ ବଦ୍ଧୋ, କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ହୋତି, ପାଣାତିପାତକମ୍ମମସ୍ସ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଭୟତ୍ଥାପୀତି ଉଦ୍ଦିସକେ, ଅନୁଦ୍ଦିସକେ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁପି । ପଚ୍ଛା ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ ମରତୂତି ୟୋଜନା । ପହରିତକ୍ଖଣେୟେୱାତି ମରଣାୟ ପହୋନକପ୍ପହାରସ୍ସ ଲଦ୍ଧକ୍ଖଣେୟେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ଅୱସ୍ସଂ ତେନ ମରତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ପନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ତେନ ଅମତସ୍ସ ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ପଚ୍ଛାପି ପଠମପ୍ପହାରେନେୱ ମରତି, ତଦାୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଅଥ ଦୁତିୟପହାରେନ ମରତି, ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଉଭୟେହି ମତେପି ପଠମପ୍ପହାରେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ଉଭୟେହିପି ଅମତେ ନେୱତ୍ତି ପାଣାତିପାତୋ । ଏସ ନୟୋ ବହୂହିପି ଏକସ୍ସ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ । ତତ୍ରାପି ହି ୟସ୍ସ ପହାରେନ ମରତି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋତି । ଆଣାପନଂ ନାମ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନଂ ।

ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗେ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ଛବ୍ବିଧଂ ନିୟମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗେ । ଆଣତ୍ତିନିୟାମକାତି ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗସାଧିକା । ଏତେସୁ ହି ଅୱିରଜ୍ଝିତେସୁୟେୱ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ।

ପୁଗ୍ଗଲୋତି ମାରେତବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଣାପକସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଆପତ୍ତି, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ମାରଣକ୍ଖଣେ । ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଆଣତ୍ତସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ୱତ୍ଥୁୱିସେସେନ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମୱିସେସୋ ଚ ଆପତ୍ତିୱିସେସୋ ଚ ହୋତୀତି । ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ମାରେତୀତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ସ୍ୱେ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ୟଦା କଦାଚି ପୁରେଭତ୍ତଂ ମାରେତି । ୟୋ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁବ୍ବଣ୍ହେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହେ ୱା ସାୟନ୍ହେ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି, ଆଣାପକସ୍ସ ନତ୍ଥି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝନ୍ହେ ଜାତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବକାଲପ୍ପଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାଲେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଓକାସାଦୀସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତଂ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ନୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଓକାସୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୪) ଗାମୋ ୱା ୱନଂ ୱା ଗେହଦ୍ୱାରଂ ୱାତି ଏୱମାଦିକୋ । ଆୱୁଧନ୍ତି ଅସି ୱା ଉସୁ ୱା ସତ୍ତି ୱାତି ଏୱମାଦି । ଇରିୟାପଥୋତି ମାରେତବ୍ବସ୍ସ ଗମନଂ ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱାତି ଏୱମାଦି । କିରିୟାୱିସେସୋତି ୱିଜ୍ଝନଂ ୱା ଛେଦନଂ ୱା ଭେଦନଂ ୱା ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକଂ ୱାତି ଏୱମାଦି । ଇମେସୁ ୟଥା ୟଥା ୱଧକୋ ଆଣତ୍ତୋ, ତଥା ତଥା କତେ ଆଣାପକସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା କତେ ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ନୟେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଓକାସାଦୀସୁ ଚତୂସୁ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୟଥାଣତ୍ତିୱସେନେୱ, ଆଣତ୍ତେନ କତେ ସତି ।

ଆଣାପକସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ୱିସଙ୍କେତୋଞ୍ଞଥା କତେ’’ତି ॥

ଆଣତ୍ତିୟଂ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆଣାପେତି ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝ, ଏୱଂ ପହର, ଏୱଂ ଘାତେହୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୪) ୱୁତ୍ତାୟ ପାଳିୟା ଲବ୍ଭତୀତି ଞାତବ୍ବୋ ।

ଓପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଓପାତୋ, ଆୱାଟୋ, ତସ୍ସ ଖଣନଂ ଓପାତକ୍ଖଣନଂ । ଅପସ୍ସେନସଂୱିଧାନନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୭) ଅପସ୍ସେନସ୍ସ ସଂୱିଧାନଂ । ନିଚ୍ଚପରିଭୋଗୋ ମଞ୍ଚୋ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅପସ୍ସେନଫଲକଂ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଅପସ୍ସେନକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା ତତ୍ଥଜାତକରୁକ୍ଖୋ ୱା ଚଙ୍କମେ ଅପସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଆଲମ୍ବନରୁକ୍ଖୋ ୱା ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ୱା, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଅପସ୍ସନୀୟଟ୍ଠେନ ଅପସ୍ସେନଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଅପସ୍ସେନେ ୟଥା ଅପସ୍ସୟନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଝତି ୱା ଛିନ୍ଦତି ୱା, ତଥା କତ୍ୱା ୱାସିଫରସୁସତ୍ତିଆରକଣ୍ଟକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସତ୍ଥସ୍ସ ଠପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପନିକ୍ଖିପନଂ ନାମ ସମୀପେ ନିକ୍ଖିପନଂ । ମନାପସ୍ସ ୱା ଅମନାପସ୍ସ ୱା ରୂପସ୍ସ ଉପହରଣଂ ସମୀପେ ଠପନଂ ରୂପୂପହାରୋ, ଅତ୍ତନା ୱା ୟକ୍ଖପେତାଦିୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦୂପହାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଏତ୍ଥାପୀତି ଥାୱରପୟୋଗେପି। ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟତୋ ତତ୍ଥପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ମୂଲଟ୍ଠେନ ଓପାତାଦୀସୁ ପରେସଂ ମୂଲେନ ୱା ମୁଧା ୱା ଦିନ୍ନେସୁପି ୟଦି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କୋଚି ମରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଦିପି ତେନ, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତତ୍ର ଓପାତେ ୱିନାସେତ୍ୱା ଭୂମିସମେ କତେପି ପଂସୁହାରକା ୱା ପଂସୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା, ମୂଲଖଣକା ୱା ମୂଲାନି ଖଣନ୍ତା ଆୱାଟଂ କରୋନ୍ତି, ଦେୱେ ୱା ୱସ୍ସନ୍ତେ କଦ୍ଦମୋ ଜାୟତି, ତତ୍ଥ ଚ କୋଚି ଓତରିତ୍ୱା ୱା ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱା ମରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ପନ ୟେନ ଲଦ୍ଧଂ, ସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ୱିତ୍ଥତତରଂ ୱା ଗମ୍ଭୀରତରଂ ୱା କରୋତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଚ କୋଚି ମରତି, ଉଭୟେସମ୍ପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଥା ତୁ ମୂଲାନି ମୂଲେହି ସଂସନ୍ଦନ୍ତି, ତଥା ତତ୍ଥ ଥଲେ କତେ ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଅପସ୍ସେନସଂୱିଧାନାଦୀସୁପି ୟାୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିଜ୍ଜାପରିଜପ୍ପନନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣିକେହି, ୱିଜ୍ଜାଧରେହି ଚ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନଂ । କମ୍ମୱିପାକଜାୟ ଇଦ୍ଧିୟାତି ସାତିସୟକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାୟ କମ୍ମୱିପାକେନ ସହଜାତାୟ ଇଦ୍ଧିୟା, କମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱିପାକଭାୱେନ ଜାତାୟ ଇଦ୍ଧିୟା । ପୟୋଜନନ୍ତି ପୱତ୍ତନଂ, କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଦାଠାୱୁଧାଦୀନଂ ଦାଠାକୋଟନାଦୀନମିୱ ମାରଣତ୍ଥଂ କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିୱିକାରକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କମ୍ମସାଧନୋ ୱାୟଂ ହାରକସଦ୍ଦୋ ବହୁଲଂୱିଧାନେନ ତତ୍ଥାପି ଣ୍ୱୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ଜୀୱିତହରଣକଂ, ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ୱା ସତ୍ଥମେୱ ହାରକନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୨) ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତ୍ଥଞ୍ଚ ତଂ ହାରକଞ୍ଚାତି ସତ୍ଥହାରକ’’ନ୍ତି । ‘‘ହାରକସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ଗୱେସେୟ୍ୟ । ‘‘ୟଥା ଲଭତି, ତଥା କରେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ପନ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥମାହ, ‘‘ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ସିଖାପତ୍ତମତ୍ଥଂ । ଇତରଥା ହି ‘‘ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ନ ସିୟା । ପରିୟିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱାତି ପରିୟେସିତମତ୍ତେୟେୱ । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ଅସିଂ ୱା ସତ୍ତିଂ ୱା ଭେଣ୍ଡିଂ ୱା ଲଗୁଳଂ ୱା ପାସାଣଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ୱିସଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୨) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେ ପନା’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ‘‘ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସସତି ହିଂସତୀତି ସତ୍ଥଂ, ସସନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ସତ୍ଥଂ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସତ୍ତିଂ ୱା’’ତିଆଦିପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଲଗୁଳନ୍ତି ମୁଗ୍ଗରୋ । ସତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟୋ ଏୱଂ ମରତୀତି ୟୋ ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା, ୱିସଂ ୱା ଖାଦିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ସୋବ୍ଭାଦୀସୁ ୱା ପତିତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞେହି ୱା ଅଗ୍ଗିପୱେସନଉଦକପୱେସନାଦୀହି ଉପାୟେହି ମରତି । ‘‘ସୋ ଧନଂ ୱା ଲଭତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନାତି ସୋ ଧନଂ ୱା ଲଭତି, ୟସଂ ୱା ଲଭତି, ସଗ୍ଗଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଧମ୍ମୋ ୱାସ୍ସ ହୋତୀତି ଇମିନା ନୟେନ । କିମନେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏତେନାତି ‘‘ମରଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ । ନୟିଧ ଏୱନ୍ତି ଇଧ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକେ ନ ଏୱଂ, ନ ପରିୟାୟକଥାୟ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ।

‘‘ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରା’’ତିଆଦିନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱିସଂ ୱା ଖାଦ, ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଲଂ କରୋହି, ସୋବ୍ଭେ ୱା ନରକେ ୱା ପପାତେ ୱା ପପତା’’ତିଆଦିଂ (ପାରା॰ ୧୭୨) ସବ୍ବଂ ମରଣୂପାୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନରକୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଫଲନ୍ତିୟା ଭୂମିୟା ସୟମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତା ମହାଦରୀ, ୟତ୍ଥ ହତ୍ଥୀପି ପତନ୍ତି, ଚୋରାପି ନିଲୀୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପପାତୋତି ପବ୍ବତନ୍ତରେ ୱା ଥଲନ୍ତରେ ୱା ଏକତୋ ଛିନ୍ନୋ । ପାପକେନାତି ଲାମକେନ । ଦୁଜ୍ଜୀୱିତେନାତି ଦୁକ୍ଖବହୁଲତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେନ ଜୀୱିତେନ । ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟାତି ତୱ ମରଣଂ ଜୀୱିତା ସୁନ୍ଦରତରଂ । ଚିତ୍ତମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତୋ। ତଥା ମନୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ୱିୟ ନିଦସ୍ସନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦି ।

ନନୁ ଚେତ୍ଥ ‘‘ମନୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତମେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାୟଂ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୭୧) ୱିୟ ୱିଚିତ୍ତାଦିଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ୱିଞ୍ଞାଣୱଚନୋତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତେନେୱସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତୋ ନାନାପ୍ପକାରକୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ। ୱିଚିତ୍ତତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକନିକାୟମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ୱିଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋତି ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେପି ଅଧିକାରୱସେନ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଇତି ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅଧିକାରତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି । ସଙ୍କପ୍ପୋତି ଚେତ୍ଥ ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୭) ୱିୟ ନ ୱିତକ୍କସ୍ସେୱ ନାମଂ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋତି ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ସଂୱିଦହନମତ୍ତସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାଚେତନାୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସଂୱିଦହନସ୍ସ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣମତ୍ତଂ ଭୋଜେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ତଞ୍ଚ ସଂୱିଦହନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମିନା ସଂୱିଦହନଂ ନାମେତ୍ଥ ନ ୱିଧାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ ୱିତକ୍କୋ ।

ଉଚ୍ଚାୱଚେନ କାରଣେନାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ମହନ୍ତାମହନ୍ତେନ ଉପାୟେନ । ତତ୍ଥ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନେ ତାୱ ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନୱସେନ ଅୱଚାକାରତା, ମରଣେ ୱଣ୍ଣଭଣନୱସେନ ଉଚ୍ଚାକାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମାଦପନେ ପନ ମୁଟ୍ଠିଜାଣୁନିପ୍ପୋଥନାଦୀହି ମରଣସମାଦପନୱସେନ ଉଚ୍ଚାକାରତା, ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନଖେ ୱିସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମରଣାଦିସମାଦପନୱସେନ ଅୱଚାକାରତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ଅସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱେସାଲିୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଓପାତକ୍ଖଣନାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଚେପି ଜାତପଥୱିଂ ଖଣତି, ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିସଦିସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ, ୟକ୍ଖୋ ଚ ପେତୋ ଚ ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହା, ତେସଂ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଅତିଦିସତି । ଇଦାନି ‘‘ଇମିନାନୟେନା’’ତିଆଦିନା ଅପସ୍ସେନସଂୱିଧାନାଦୀସୁପି ୟଥାୱୁତ୍ତଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଅତିଦିସତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅପସ୍ସେନସଂୱିଧାନାଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ପୟୋଗେସୁ ।

ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୯) ଇଦଂ ମରଣସଂୱତ୍ତନିକଉପକ୍କମସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପନ ମରଣସଂୱତ୍ତନିକଉପକରଣସ୍ସ ଅଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ନମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଉପକ୍କମଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଅଚେତେତ୍ୱାତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ମୁସଲୁସ୍ସାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟାତି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ଅନ୍ତରଘରେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ମୁସଲେ ଉସ୍ସିତେ ଏକଂ ମୁସଲଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଦୁତିୟୋ ମୁସଲୋ ପରିପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଅୱତ୍ଥାସି । ସୋ କାଲମକାସି । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି…ପେ॰… କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂତି । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅହଂ ଭଗୱାତି । ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି (ପାରା॰ ୧୮୦) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟ ।

ୱିସଗତପିଣ୍ଡପାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟାତି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିସଗତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିକ୍କମନଂ ହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗ୍ଗକାରିକଂ ଅଦାସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ କାଲମକଂସୁ । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି…ପେ॰… କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂତି । ନାହଂ ଭଗୱା ଜାନାମୀତି । ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୮୧) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟ ।

ଭେସଜ୍ଜୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟାତି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରା ୱଞ୍ଝା ଇତ୍ଥୀ କୁଲୂପକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଇଙ୍ଘାୟ୍ୟ ଭେସଜ୍ଜଂ ଜାନାହି, ୟେନାହଂ ୱିଜାୟେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ‘ସୁଟ୍ଠୁ ଭଗିନୀ’ତି ତସ୍ସା ଭେସଜ୍ଜଂ ଅଦାସି । ସା କାଲମକାସି । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୮୭) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟ । ଇଧ ଆଦିକମ୍ମିକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତଭିକ୍ଖୂ, ତେସଂ ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନକାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ଅଥ କଥଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି, ନନୁ ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଦିସ୍ୱା ହସମାନାପି ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ନଂ ଘାତେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ହସମାନା ୱଦନ୍ତି, ସୋ ପନ ହାସୋ ତେସଂ ଅଞ୍ଞୱିସୟୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ସଚେପି ହି ସିରିସୟନଂ ଆରୁଳ୍ହୋ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତୋ ରାଜା ‘ଚୋରୋ ଦେୱ ଆନୀତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ମାରେଥା’ତି ହସମାନୋ ଭଣତି, ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନେୱ ଭଣତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁଖୱୋକିଣ୍ଣତ୍ତା, ପନ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧାଭାୱା ଚ ଦୁଜ୍ଜାନମେତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୯) ।

ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ଅନଭିଜାନନ୍ତି ନ ଅଭିଜାନଂ । ୟେନ ହି ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିଗତୋ, ସୋ ତସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସକସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦି । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ପକତିମନୁସ୍ସେହି ଉତ୍ତରିତରାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଭୂତଂ ଅଧିଗତଧମ୍ମଂ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ । ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ ୱିନା ଭାୱନାମନସିକାରେନ ପକତିୟା ମନୁସ୍ସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବୋ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମୋ । ସୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ତେସଂ ସୋ ଭାୱିତଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଠିତୋତି ତଥା ୱୁତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେସୁ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ଝାନାଦିକଂ ପନ ତବ୍ବିଧୁରନ୍ତି ତତୁତ୍ତରି, ଇତି ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ, ତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମୁଦାଚରନ୍ତୋତି ଆରୋଚେନ୍ତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସବ୍ବାୱ ପଞ୍ଞା ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରାୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞା ଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣ’’ନ୍ତି । କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ଅରିୟସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧପରିୟାୟୋ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରପରିୟାୟୋ । ଝାନାଦିଭେଦେତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସମାଧି, ସମାପତ୍ତି, ଞାଣଦସ୍ସନଂ, ମଗ୍ଗଭାୱନା, ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା, କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ୱିନୀୱରଣତା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୮) ଇମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ମନୁସ୍ସଜାତିକସ୍ସାତି ଆରୋଚେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ଏତସ୍ସ ହି ଆରୋଚିତେ ଆରୋଚିତଂ ହୋତି, ନ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ, ନାପି ପେତୟକ୍ଖତିରଚ୍ଛାନଗତାନନ୍ତି । ଆରୋଚେୟ୍ୟାତି ୱଦେୟ୍ୟ, ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନାତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୨୦) ନୟେନ ଅଞ୍ଞାପଦେସଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧେୱାତି ‘‘ଇତି ଜାନାମି, ଇତି ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେ । ‘‘ତେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ସମନୁଗ୍ଗାହୀୟମାନୋତି ଚୋଦିୟମାନୋ, ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଆରୋଚିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘କିଂ ତେ ଅଧିଗତଂ, କିନ୍ତି ତେ ଅଧିଗତଂ, କଦା ତେ ଅଧିଗତଂ, କତ୍ଥ ତେ ଅଧିଗତଂ, କତମେ ତେ କିଲେସା ପହୀନା, କତମେସଂ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀ’ତି କେନଚି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସମନୁଗ୍ଗାହୀୟମାନୋତି ନ କେନଚି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ।

‘‘ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଅଭବ୍ବୋ ଝାନାଦୀନି ଅଧିଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦାତିକ୍କମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ହିସ୍ସ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ ଚେୱ ହୋତି ମଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ ଚ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୯୮) । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସାମଞ୍ଞଂ ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠଂ, ନିରୟାୟୁପକଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୮୯; ଧ॰ ପ॰ ୩୧୧) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିଥିଲୋ ହି ପରିବ୍ବାଜୋ, ଭିୟ୍ୟୋ ଆକିରତେ ରଜ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୮୯; ଧ॰ ପ॰ ୩୧୩) । ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋତି ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସମଣୋ ଅହ’’ନ୍ତି ପଟିଜାନନତୋ ୱୋହାରମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ । ଦାନାଦୀହୀତି ଦାନସରଣସୀଲସଂୱରାଦୀହି ।

ଅଜାନମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱାତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ‘‘ଅଜାନମେୱ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏୱଂ ଜାନାମି, ଏୱଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱଚନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱଚନତ୍ଥୱିରହତୋତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି ଆଦିୱଚନସ୍ସ (ପାରା॰ ୨୦୯) ଅତ୍ଥଭୂତେନ ଝାନାଦିନା ୱଜ୍ଜିତତ୍ତା ତୁଚ୍ଛଂ ଉଦକାଦିସୁଞ୍ଞଂ ଭାଜନଂ ୱିୟ । ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ, କାୟପୟୋଗୋ ୱା । ତେନାହ ‘‘ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟତୋ ମୁସା’’ତି । ମୁସା ଚ ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ପୁବ୍ବଭାଗକ୍ଖଣେ, ତଙ୍ଖଣେ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’ନ୍ତି, ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’’ତି (ପାରା॰ ୨୦୦) । ଏତଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗଭୂତଂ, ଇତରଂ ପନ ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ଅକାରଣମେତଂ । ଅଭଣିନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନଂ ଅକାସିଂ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଧିମାନାତି ଅଧିଗତୋ ମାନୋ, ଅଧିକୋ ୱା ମାନୋ ଅଧିମାନୋ, ଥଦ୍ଧମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ସ ପନାୟଂ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ? ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୯୬) । ସୋ ହି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନକିଲେସାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଅରିୟଗୁଣପ୍ପଟିୱେଧେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ, ତସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ‘‘ଅହଂ ସକଦାଗାମୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ମାନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ଅରିୟଗୁଣାଧିଗମେ ନିରାସୋୱ । ସୀଲୱତୋପି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିଦ୍ଦାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖସ୍ସ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୯୬) କଲାପସମ୍ମସନୱସେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସାତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ । ଅପତ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅପତ୍ତେ, ଅନଧିଗତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପତ୍ତସଞ୍ଞିତାସଙ୍ଖାତୋତି ‘‘ପତ୍ତୋ ମୟା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିତାସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ସୁଦ୍ଧସମଥଲାଭିଂ ୱା ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାଲାଭିଂ ୱା ଅନ୍ତରା ଠପେତି । ସୋ ହି ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ୱସ୍ସାନି କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ‘‘ସକଦାଗାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନାଗାମୀ’’ତି ୱା ମଞ୍ଞତି । ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭିଂ ପନ ଅରହତ୍ତେୟେୱ ଠପେତି । ତସ୍ସ ହି ସମାଧିବଲେନ କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ୱିପସ୍ସନାବଲେନ ସଙ୍ଖାରା ସୁପରିଗ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ସଟ୍ଠିମ୍ପି ୱସ୍ସାନି, ଅସୀତିମ୍ପି ୱସ୍ସାନି, ୱସ୍ସସତମ୍ପି କିଲେସା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତାଚାରୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ଅଟ୍ଠତ୍ୱାୱ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତୀତି । ‘‘ତଂ ଅଧିମାନଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରା’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅଧିମାନା’’ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପାପିଚ୍ଛତାୟାତି ପାପା ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ପାପିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାପିଚ୍ଛତା, ତାୟ, ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟା ସା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋୱ ସମାନୋ ‘ସୀଲୱା’ତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ପନ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ସମୁଦାଚରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ପୁରିମା ତୟୋୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅସନ୍ତନ୍ତି ଅଭୂତଂ । ଝାନାଦିଧମ୍ମନ୍ତି ଝାନଂ, ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସମାଧି, ସମାପତ୍ତି, ଞାଣଦସ୍ସନଂ, ମଗ୍ଗଭାୱନା, ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା, କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ୱିନୀୱରଣତା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ । ୟସ୍ସ ଆରୋଚେତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୫) ୱାଚାୟ ୱା ହତ୍ଥୱିକାରାଦୀହି ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଚୋପନେହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେ ଠିତସ୍ସ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆରୋଚେତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥଂ ପନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ କୋଚି ଚେ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୧୫), ଦିବ୍ବାୟ ଚ ସୋତଧାତୁୟା ଦିସ୍ୱା ଚ ସୁତ୍ୱା ଚ ଜାନାତି, ନ ପାରାଜିକଂ । ୟୋପି ‘‘କିଂ ଅୟଂ ଭଣତୀ’’ତି ସଂସୟଂ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ଚିରଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୱା ପଚ୍ଛା ଜାନାତି, ‘‘ଅୱିଜାନନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋ ପନ ଝାନାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଗମୱସେନ ୱା ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ୱା ନ ଜାନାତି, କେୱଲଂ ‘‘ଝାନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ସୁତଂ ହୋତି, ସୋପି ତେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଝାନଂ କିର ସମାପଜ୍ଜୀ’’ତି ଏସ ୱଦତୀତି ୟଦି ଏତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତି, ‘‘ଜାନାତି’’ଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ପାରାଜିକମେୱ । ସେସୋ ପନ ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ବହୂନଂ ୱା ନିୟମିତାନିୟମିତୱସେନ ୱିସେସୋ ସବ୍ବୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିୟାୟଭାସନେ ପନ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ମୁସାୱାଦପୟୋଗସ୍ସ କତତ୍ତା ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୱିରହିତସ୍ସ, ଅଭୂତାରୋଚନାଧିପ୍ପାୟୱିରହିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ଇଧ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକା ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟଭିକ୍ଖୂ, ତେସଂ ଅନାପତ୍ତି ।

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକନିଗମନୱଣ୍ଣନା

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପାରାଜିକପରିଦୀପନମେୱାତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ପରିଦୀପନୱଚନମେୱ । ଅୱଧାରଣଂ ପନ ନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତାନି ଏତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତ୍ୱା, ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରାସିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ଆଗତାନୀତି ଉଦ୍ଦେସପାଳିୟଂ ଆଗତାନି। ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅସାଧାରଣାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକା, ୱଜ୍ଜପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା, ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାତି ଇମାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଚତ୍ତାରି । ପଣ୍ଡକାଦୀନଞ୍ହି ଏକାଦସନ୍ନଂ ଅଭବ୍ବଭାୱୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିସଦିସତ୍ତା ପାରାଜିକୋତି ଆହ ‘‘ଏକାଦସନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଭବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତେହୀତି ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନତାଦିନା ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାୟ ନଅରହଭାୱସଙ୍ଖାତେହି । ପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୩) ହି ତୟୋ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନା ଅହେତୁକପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା, ତେସଂ ସଗ୍ଗୋ ଅୱାରିତୋ, ମଗ୍ଗୋ ପନ ୱାରିତୋ । ଅଭବ୍ବା ହି ତେ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିଲାଭାୟ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନତ୍ତା । ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ନେସଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେପି ପାରାଜିକାୱ । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ମାତୁଘାତକୋ, ପିତୁଘାତକୋ, ଅରହନ୍ତଘାତକୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାୟ ୱିପନ୍ନତ୍ତା ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତାତି ପାରାଜିକାୱ । ତେସୁ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଗ୍ଗୋ ଅୱାରିତୋ, ମଗ୍ଗୋ ପନ ୱାରିତୋୱ । ଇତରେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉଭୟମ୍ପି ୱାରିତଂ । ତେ ହି ଅନନ୍ତରାୱ ନରକେ ନିବ୍ବତ୍ତନକସତ୍ତା । ୟଦା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱିବ୍ଭମିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା କାସାୱମେୱ ୱା ଗିହିୱତ୍ଥଂ ୱା ଗିହିନିୱାସନାକାରେନ ନିୱାସେତି, ତଦା ପାରାଜିକମାପନ୍ନା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନାୟା’’ତିଆଦି । ସା ହି ଅଜ୍ଝାଚାରୱୀତିକ୍କମଂ ଅକତ୍ୱାପି ଏତ୍ତାୱତା ଅସ୍ସମଣୀ ନାମ ହୋତି ।

ଦୀଘତାୟ ଲମ୍ବମାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତମେତସ୍ସାତି ଲମ୍ବୀ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୩୩) । ନ ସୋ ଏତ୍ତାୱତା ପାରାଜିକୋ, ଅଥ ଖୋ ୟଦା ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେ ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ୱା ପୱେସେତି, ତଦା ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ମୁଦୁକତା ପିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୋ, କତପରିକମ୍ମାୟ ମୁଦୁକାୟ ପିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋପି ୟଦା ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖମଗ୍ଗୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପୱେସେତି, ତଦା ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତୀତି ୟୋ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ପରସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ପମତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତି । ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦତୀତି ୟୋ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ କମ୍ମନିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ତସ୍ସୂପରି ନିସୀଦତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତାନି ହି ଚତ୍ତାରି ୟସ୍ମା ଉଭିନ୍ନଂ ରାଗୱସେନ ସଦିସଭାୱୂପଗତାନଂ ଧମ୍ମୋ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସେୱିତ୍ୱାୟେୱ କେୱଲଂ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପୱେସନୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମେନ୍ତୀତି ‘‘ଅନୁଲୋମପାରାଜିକାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ମାତୁଘାତକପିତୁଘାତକଅରହନ୍ତଘାତକା ତତିୟପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଲମ୍ବିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପଠମପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା ଏୱାତି କତ୍ୱା କୁତୋ ଚତୁୱୀସତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୩୩) ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ମାତୁଘାତକାଦୟୋ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଇଧ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ଲମ୍ବିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କିଞ୍ଚାପି ପଠମପାରାଜିକେନ ସଙ୍ଗହିତା, ୟସ୍ମା ପନ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସେୱିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ କଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ କଚ୍ଚି ଅତ୍ଥାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡଂ

ପିୟୱଚନେନଆଲପନନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବୱଚନେନାଲପନଂ, ସାଧୂନଂ ସମାଲପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଧୱୋ ହି ପରେ ‘‘ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂପିୟା’’ତି ୱା ‘‘ଭଦ୍ରଭୱ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱା ସମାଲପନ୍ତି ।

୧. ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଚେତନାତି ୱୀତିକ୍କମୱସପ୍ପୱତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନା, ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା । ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେନେୱ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଚେତନାୱ ସଞ୍ଚେତନିକା’’ତି । ଇଦାନି ଇକ-ସଦ୍ଦୋୱ ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଞ୍ଚେତନା ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଚେତନା ସଞ୍ଚେତନା । ସୁକ୍କସ୍ସାତି ସମ୍ଭୱସ୍ସ । ୱିସଟ୍ଠୀତି ୱିସ୍ସଗ୍ଗୋ ।

ଇଦାନି ତଂ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ମୋଚେତି, ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ମୋଚେତି, ୟେନ ଚୋପାୟେନ ମୋଚେତି, ୟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ତଂ ୱିସଟ୍ଠିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରାଗସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ, ରାଗେନ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସୂପତ୍ଥମ୍ଭୋ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୟୋ, ତେସୁ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ (ପାରା॰ ୨୩୮) ୱଚ୍ଚୂପତ୍ଥମ୍ଭପସ୍ସାୱୂପତ୍ଥମ୍ଭୱାତୂପତ୍ଥମ୍ଭଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠୂପତ୍ଥମ୍ଭାନଂ ଗହଣଂ । କମ୍ମଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତେତି ମୋଚନକମ୍ମକ୍ଖମତାୟ କମ୍ମନିୟତଂ ପତ୍ତେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଉପକ୍କମାରହଭାୱଂ ପତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୋଗସ୍ସ ଭାୱୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଆରୋଗ୍ୟାଦୟୋ, ତେସୁ ଆରୋଗ୍ୟାଦୀସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସୁଖଭେସଜ୍ଜଦାନପୁଞ୍ଞୟଞ୍ଞସଗ୍ଗବୀଜୱୀମଂସଦୱାନଂ ଗହଣଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନରୂପଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୟୋ, ତେସୁ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ବହିଦ୍ଧାରୂପଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରୂପଆକାସେକଟିକମ୍ପନାନଂ ଗହଣଂ । ମୋଚନେ ଅସ୍ସାଦୋ ସୁଖୱେଦନା ମୋଚନସ୍ସାଦୋ, ମୋଚନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତରାଗୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସ୍ସାଦସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ରାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନା, ତାୟ। ଇମିନା ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୦) ମୁତ୍ତସ୍ସାଦୋ ମେଥୁନସ୍ସାଦୋ ଫସ୍ସସ୍ସାଦୋ କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦୋ ଦସ୍ସନସ୍ସାଦୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ ୱାଚସ୍ସାଦୋ ଗେହସିତପେମଂ ୱନଭଙ୍ଗିୟନ୍ତି ଇମେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନାୟୋ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତାହି ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପନ ଊରୁମଦ୍ଦାପନାଦୀନି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନ ହି ସତିପି ମୋଚନସ୍ସାଦେ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମାଭାୱତୋ ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ସା ଚ ଖୋ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସେୱ, ହତ୍ଥପରିକମ୍ମପାଦପରିକମ୍ମଗତ୍ତପରିକମ୍ମକରଣେନ ସଚେପି ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

ଆସୟଧାତୁନାନାତ୍ତତୋତି ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବଲୋହିତାସୟାନଞ୍ଚେୱ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ, ରସସୋଣିତାଦୀନଂ ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ନାନାତ୍ତତୋ । ଠାନା ଚାୱନାତି ସୁକ୍କସ୍ସ ୟଂ ଠାନଂ, ତତୋ ଚୁତି । ସୁକ୍କସ୍ସ ହି ୱତ୍ଥିସୀସଂ କଟି କାୟୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭) ତିଧା ଠାନଂ ପକପ୍ପେନ୍ତି । ଏକୋ କିରାଚରିୟୋ ‘‘ୱତ୍ଥିସୀସଂ ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ, ଏକୋ ‘‘କଟୀ’’ତି, ଏକୋ ‘‘ସକଲୋ କାୟୋ’’ତି । ତେସୁ ତତିୟସ୍ସ ଭାସିତଂ ସୁଭାସିତଂ । କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଞ୍ହି ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକା, ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମାନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଛୱିମଂସଲୋହିତାନୁଗତୋ ସବ୍ବୋପି କାୟୋ କାୟପ୍ପସାଦଭାୱଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାବଦ୍ଧପିତ୍ତାନଂ, ସମ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ଠାନମେୱ । ତଥା ହି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନାଭିଭୂତାନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ଉଭୋହି କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ସମ୍ଭୱୋ ନିକ୍ଖମତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭) କାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ । ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦିକାଲେସୁ ହି ଅଙ୍ଗଜାତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି । ୟସ୍ସ କମ୍ମନିୟତ୍ତେ ସତି ମୋଚେତି, ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞୋ କାଲୋ ନତ୍ଥି । ନ ହି ୱିନା ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀହି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୟୋ କାଲଭେଦା ମୋଚନେ ନିମିତ୍ତଂ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଆରୋଗ୍ୟାଦୀସୂ’’ତିଆଦିନା ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏୱରୂପେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟଭେଦେନ ମୋଚେତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୂ’’ତିଆଦିନା ଉପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ୱା ହି ମୋଚେୟ୍ୟ, ବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା, ଉଭୟତ୍ଥ ୱା, ଆକାସେ ୱା କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ, ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞୋ ଉପାୟୋ ନତ୍ଥି । ନୀଲାଦିୱସେନା’’ତିଆଦୀହି ପନ ଦସହି ନୱମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ । ୱୀମଂସନ୍ତୋ ହି ନୀଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱୀମଂସତି, ନ ତେହି ୱିନିମୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ଠାନା ଚାୱନା’’ତି ଇମିନା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଦସ୍ସିତା। ୟଥାହ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ଠାନତୋ ଚାୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୭) । ସା ଚାୟଂ ତସ୍ସ ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନା ଚାୱନା ରାଗୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କଥାୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମ ରାଗସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତୀ’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୭) । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତାତି ସୁପିନୋ ଏୱ ସୁପିନନ୍ତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟା ସୁପିନେ’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଇମସ୍ସ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ ନାମଂ । ତେନାହ ‘‘ୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତିଆଦି । ଆପତ୍ତିନିକାୟୋତି ଆପତ୍ତିସମୂହୋ । କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି, ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ, ପନ ଅୱୟୱେ ସମୂହୱୋହାରେନ ୱା ‘‘ନିକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଏକୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ଅସ୍ସାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୧୬ ସଂଘାଦିସେସକଣ୍ଡ) ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ । ନନୁ ଚ ଅୟୁତ୍ତୋୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ନ ହି ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ସଙ୍ଘୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, କିଞ୍ଚରହି ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଇମଂ ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତୋ ସଙ୍ଘୋ ଆପତ୍ତିୟାୱ ଇଚ୍ଛିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଅନାପତ୍ତିକଭାୱୂପଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦକସୋତନ୍ତି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ, ଅଙ୍ଗଜାତପ୍ପଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠାନତୋ ପନ ଚୁତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅୱସ୍ସମେୱ ଦକସୋତଂ ଓତରତି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଦକସୋତୋରୋହନତୋ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୩୬-୨୩୭) ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପାଦିନ୍ନତୋ ୱିନିମୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ଅୱସିସ୍ସତି, ସେସଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଠାନତୋ ଚୁତଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତି, ତସ୍ମା ।

ଅମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ଭେସଜ୍ଜେନ ନିମିତ୍ତଂ ଆଲିମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ । ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୭) ଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ ୱା ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ୱା ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ୱା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ୱାତି ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । କିଂ ପନେତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ପଟିବୁଦ୍ଧୋ, ଉଦାହୁ ନେୱ ସୁତ୍ତୋ, ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ହି ସୁପତି, ତଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱା ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ନ ହୋତି । ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଈଦିସାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଥ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି, ୱିନୟୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ହି ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି, ତଂ ସବ୍ବୋହାରିକଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି । ସବ୍ବୋହାରିକଚିତ୍ତେନ ଚ କତେ ୱୀତିକ୍କମେ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ପନ କତେପି ୱୀତିକ୍କମେ ଏକନ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ନେୱ ସୁତ୍ତୋ ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି, କୋ ନାମ ପସ୍ସତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୁପିନସ୍ସ ଅଭାୱୋୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଅଭାୱୋ, କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ପସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ଖୋ ମହାରାଜ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୫.୩.୫) । କପିମିଦ୍ଧପରେତୋତି ମକ୍କଟନିଦ୍ଦାୟ ୟୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି ମକ୍କଟସ୍ସ ନିଦ୍ଦା ଲହୁପରିୱତ୍ତା ହୋତି, ଏୱଂ ୟା ନିଦ୍ଦା ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁସଲାଦିଚିତ୍ତୱୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ଲହୁପରିୱତ୍ତା, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଉତ୍ତରଣଂ ହୋତି, ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ଚ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସୁପିନେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀନି ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଚ ସୁପିନନ୍ତେନେୱ କାରଣେନ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସପି ଅନାପତ୍ତି । ସୁପିନେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୨) ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅସ୍ସାଦଚେତନାୟ ସଚସ୍ସ ୱିସୟୋ ହୋତି, ନିଚ୍ଚଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ହତ୍ଥେନ ନିମିତ୍ତଂ କୀଳାପେତବ୍ବଂ । କାସାୱପଚ୍ଚତ୍ଥରଣରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପନ ହତ୍ଥପୁଟେନ ଗହେତ୍ୱା ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଓତିଣ୍ଣୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୭୦) ଇଦଂ କମ୍ମସାଧନଂ, କତ୍ତୁସାଧନଂ ୱା ହୋତୀତି ତଦୁଭୟୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟକ୍ଖାଦୀହି ୱିୟ ସତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସମପେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ୟଥାସଭାୱଂ ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା, ୟଥା ତେ ରତିଜନକା ରୂପାଦୟୋ ୱିସୟା ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାସୁଭାନତ୍ତାକାରେନ ଅୱଟ୍ଠିତା, ତଥା ଅପସ୍ସିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିଣତେନାତି ପରିୱତ୍ତେନ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ପରିୱତ୍ତମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତରାଗୱସେନାତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗୱସେନ । ତଦହୁଜାତାୟପୀତି ତସ୍ମିଂ ଅହନି ଜାତଂ ଜନନଂ ଏତିସ୍ସାତି ତଦହୁଜାତା, ତସ୍ମିଂ ଅହନି ଜାତାତି ୱା ତଦହୁଜାତା, ତାୟ, ତଂ ଦିୱସଂ ଜାତାୟପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଜାତମତ୍ତାୟ ଅଲ୍ଲମଂସପେସିୱଣ୍ଣାୟପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅସ୍ସାତି ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପଦସ୍ସ । ଇଦାନି ହତ୍ଥାଦୀନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୋ ନାମ କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିମାହ । କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦୁତିୟମହାସନ୍ଧିଂ ଉପାଦାୟ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ହତ୍ଥୋ । ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା ଅୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା କତକେସକଲାପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱାତି ତୀହି କେସୱଟ୍ଟୀହି ଗନ୍ଥିତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣଚୀରକନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପାଳିଂ । ହତ୍ଥଞ୍ଚ ୱେଣିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସସରୀରଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱସେସସ୍ସ ସରୀରସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ୟୋ ହି ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋପି ନିଚ୍ଚଲେନ କାୟେନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ସାଦିୟତି ଅନୁଭୋତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେ ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘କାୟେନ ଅୱାୟମିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟେନାତି ଇତ୍ଥିତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟେନ । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ଇମିନା ଉପାୟେନ ଇମଂ ଫୁସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚେତେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ଅଚେତେତ୍ୱା ପତ୍ତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗେ ଫୁଟ୍ଠେପି ଅନାପତ୍ତି । ଅସତିୟାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ହୋତି, ‘‘ମାତୁଗାମଂ ଫୁସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅସତିୟା ହତ୍ଥପାଦପସାରଣାଦିକାଲେ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଦାରକୱେସେନ ଠିତଂ ଦାରିକଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଫୁସତି, ଏୱଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଫୁସତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସାତି କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ବାହାପରମ୍ପରାୟ ନୀତଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିୟ ଅନାପତ୍ତି । ଇଧ ପନ ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ। ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ।

କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦରାଗୱସେନାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ୱାଚା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚା, ତାୟ ଅସ୍ସାଦଚେତନା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦୋ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତରାଗୱସେନ । ଏତ୍ଥାଧିପ୍ପେତଂ ମାତୁଗାମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାତୁଗାମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସଂଲକ୍ଖଣସମତ୍ଥନ୍ତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କଥଂ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ । ୟା ପନ ମହଲ୍ଲିକାପି ବାଲା ଏଳମୂଗା, ଅୟଂ ଇଧାନଧିପ୍ପେତା । ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୫) ଥୋମନା । ଅୱଣ୍ଣୋ ନାମ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଗରହନା, ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ଅସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତିଆଦୀହି ଖୁଂସନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାଚନା ନାମ ‘‘ଦେହି ମେ, ଅରହସି ମେ ଦାତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ୱଚନଂ । ଆୟାଚନା ନାମ ‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ପିତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ଦେୱତାୟୋ ପସୀଦିସ୍ସନ୍ତି, କଦା ତେ ସୁଖଣୋ ସୁଲୟୋ ସୁମୁହୁତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି, କଦା ତେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ୱଚନଂ। ପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ‘‘କଥଂ ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସି, କଥଂ ଜାରସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ୱଚନଂ । ପଟିପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ‘‘ଏୱଂ କିର ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେତି, ଏୱଂ ଜାରସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ୱଚନଂ । ଆଚିକ୍ଖନଂ ନାମ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ଦେହି, ଏୱଂ ଦେନ୍ତା ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ଭୱିସ୍ସସି, ମନାପା ଚା’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ଭଣନଂ । ଅନୁସାସନଂ ନାମ ଅପୁଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ଦେହି, ଏୱଂ ଦେନ୍ତା ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ଭୱିସ୍ସସି, ମନାପା ଚା’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ଭୱନଂ । ଅକ୍କୋସନଂ (ପାରା॰ ୨୮୫) ନାମ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସି, ନିମିତ୍ତମତ୍ତାସି, ଅଲୋହିତାସି, ଧୁୱଲୋହିତାସି, ଧୁୱଚୋଳାସି, ପଗ୍ଘରନ୍ତୀସି, ସିଖରଣୀସି, ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକାସି, ୱେପୁରିସିକାସି, ସମ୍ଭିନ୍ନାସି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ମେଥୁନୁପସଂହିତାୟ ୱାଚାୟ ଅଧିକଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ମେଥୁନୁପସଂହିତାହୀ’’ତି ଇଦଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୟ ସିଖାପତ୍ତଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମେଥୁନୁପସଂହିତାୟେୱ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚତ୍ତା । ସିଖରଣୀସୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୫) ବହିନିକ୍ଖନ୍ତଆଣିମଂସା । ସମ୍ଭିନ୍ନାସୀତି ସମ୍ଭିନ୍ନୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗା । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀତି ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେନ ଚାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗତା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣଭଣନେ ତାୱ ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ୱଦତି, ନ ତାୱ ସୀସଂ ଏତି । ‘‘ତୱ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗୋ ଚ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ ଚ ସୁଭୋ ସୁଭସଣ୍ଠାନୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ, ଈଦିସେନ ନାମ ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ୱଦତି, ସୀସଂ ଏତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱଣ୍ଣଭଣନେ ପନ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀହି ଏକାଦସହି ପଦେହି ଅୱଣ୍ଣେ ଅଘଟିତେ ସୀସଂ ନ ଏତି, ଘଟିତେପି ତେସୁ ‘‘ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀ’’ତି ଇମେହି ତୀହି ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

ୟାଚନାୟପି ‘‘ଦେହି ମେ’’ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଆୟାଚନୱଚନେସୁପି ଏତ୍ତକେନେୱ ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ତୱ ମାତରି ପସନ୍ନାୟ ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

‘‘କଥଂ ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୮୫) ପୁଚ୍ଛାୱଚନେସୁପି ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ‘‘ଏୱଂ କିର ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୫) ପଟିପୁଚ୍ଛାୱଚନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଆଚିକ୍ଖନାୟ ଚ ‘‘ଏୱଂ ଦେହୀ’’ତି, ‘‘ଏୱଂ ଦଦମାନା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଏୱଂ ଦେହି, ଏୱଂ ଉପନେହି, ଏୱଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଦଦମାନା ଉପନୟମାନା ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅନୁସାସନିୱଚନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅକ୍କୋସୱଚନେସୁ ପନ ଏକାଦସସୁ ‘‘ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀ’’ତି ଇମାନି ତୀଣିୟେୱ ପଦାନି ସୁଦ୍ଧାନି ସୀସଂ ଏନ୍ତି, ଇତି ଇମାନି ଚ ତୀଣି, ପୁରିମାନି ଚ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମେଥୁନଧମ୍ମପଦାନି ତୀଣୀତି ଛ ପଦାନି ସୁଦ୍ଧାନି ଆପତ୍ତିକରାନି, ସେସାନି ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀନି ଅନିମିତ୍ତେ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସି, ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତାନେୱ ଆପତ୍ତିକରାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଅଧକ୍ଖକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧୋ । ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ । ଉବ୍ଭକ୍ଖକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ । ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧୋ । ଅକ୍ଖକଂ, ପନ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ଦୁକ୍କଟଖେତ୍ତେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ। ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ସାୱସେସଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱତ୍ଥଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଆଭରଣଂ ୱା ।

ଅତ୍ଥଧମ୍ମଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରାନନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୭) ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନିମିତ୍ତା’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତୋ, ଅଟ୍ଠକଥଂ ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମ, ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋ, ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମ, ‘‘ଇଦାନିପି ଅନିମିତ୍ତାସି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସି, ଅପ୍ପମାଦଂ ଦାନି କରେୟ୍ୟାସି, ୟଥା ଆୟତିମ୍ପି ଏୱରୂପା ମା ହୋହିସୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମ । ଇତି ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସନିଞ୍ଚ ପୁରକ୍ଖିତ୍ୱା ଭଣନ୍ତାନଂ ଅନାପତ୍ତି । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ପକତିୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ପହାୟ ହସନ୍ତୋ ହସନ୍ତୋ ‘‘ସିଖରଣୀସି, ସମ୍ଭିନ୍ନାସି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାସୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭଣତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଇଧ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ । ନନୁ ‘‘ସିଖରଣୀ’’ତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ପଟିଘଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟପି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଦ୍ୱିୱେଦନନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ରାଗୱସେନ ହି ଅୟଂ ଆପତ୍ତି, ନ ପଟିଘୱସେନ, ତସ୍ମା ରାଗୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ଅକ୍କୋସୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପଟିଘୱସେନାପୀତି ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତ୍ତକାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୱସେନାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ରାଗୱସେନ । ଇଧାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଜାନନସମତ୍ଥାୱ ଇତ୍ଥୀ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଇତ୍ଥିୟା’’ତି । ସମୀପେତି ସୱନୂପଚାରେ । ‘‘ଠତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାତି କାମୀୟତୀତି କାମୋ, ମେଥୁନଧମ୍ମୋ, ପରିଚରଣଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ପରିଚରିୟା, ସାୱ ପାରିଚରିୟା, କାମେନ ପାରିଚରିୟା କାମପାରିଚରିୟା, ଅତ୍ତନୋ କାମପାରିଚରିୟା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କାମିତାତି କାମା, ପାରିଚରିୟା, ଅତ୍ତନୋ କାମା ଅତ୍ତକାମା, ଅତ୍ତକାମା ଚ ସା ପାରିଚରିୟା ଚାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା, ସୟଂ ମେଥୁନରାଗୱସେନ ପତ୍ଥିତଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମେନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେନ କାମହେତୁପାରିଚରିୟାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟପାରିଚରିୟାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୯୧) ପନ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୯୨) ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାମପାରିଚରିୟା ୱୁତ୍ତା’’ତି, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୯୨) ୱୁତ୍ତେପି ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତକାମିତଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା ୱୁତ୍ତା’’ତି ।

କଲ୍ୟାଣେନ ଭଦ୍ଦକେନ ଗୁଣେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମଂ। ତେନାହ ‘‘ତଦୁଭୟେନାପୀ’’ତିଆଦି । ଅଭିରମେୟ୍ୟାତି ତୋସେୟ୍ୟ । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସା ଅଗ୍ଗା । ପାରିଚରିୟାନନ୍ତି ପାରିଚରିୟାନଂ ମଜ୍ଝେ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ନନୁ ଦୁଟ୍ଠଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୨୮୫) ମେଥୁନୟାଚନଂ ଆଗତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ତତ୍ଥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୯୧) ହି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦରାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଅତ୍ତନୋ ମେଥୁନସ୍ସାଦରାଗୱସେନାତି ।

ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେତି ଭଣିତକ୍ଖଣେ । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପନ ପଣ୍ଡକଗତିକତ୍ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ। ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟେ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ ୟକ୍ଖିପେତୀସୁପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲତ୍ତକାମୱଚନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୨୯୫) ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂୟେୱାତି ପଣ୍ଡକେୟେୱ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଭଣନେପି ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନେପି ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟ ୟା ମାଦିସଂ ‘ସୀଲୱନ୍ତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୨୯୫) ଏକେ । ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ଭାୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱା’’ତି ଅପରେ । ‘‘ମେଥୁନୁପସଂହିତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚୀୱରାଦୀହି…ପେ॰… ଭାସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅତ୍ତକାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଞ୍ଚରଣଂ ସଞ୍ଚରୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଚରୀ, ସଞ୍ଚରଣସୀଲୋତି ୱା ସଞ୍ଚରୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ, ସଞ୍ଚରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚ ପରତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତି’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ୱେମଜ୍ଝେତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅନ୍ତରେ ସଞ୍ଚରଣଭାୱ’’ନ୍ତି । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀମଂସନପଚ୍ଚାହରଣାନୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ନାମ ପୁରିସେନ ୱା ଇତ୍ଥିୟା ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ମାତାଦୀହି ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା ଏୱଂ ଭଣାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ୱଚନଂ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱା ‘‘ହୋତୂ’’ତି ୱା ‘‘ଭଣାମୀ’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା, ସୀସକମ୍ପନାଦୀହି ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ । ୱୀମଂସନଂ ନାମ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସସ୍ସ ୱା ତେସଂ ଅୱସ୍ସଂ ଆରୋଚନକାନଂ ମାତାପିତୁଭାତାଭଗିନିଆଦୀନଂ ୱା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଆରୋଚନଂ । ପଚ୍ଚାହରଣଂ ନାମ ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚିତେ ସା ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୁ ୱା, ମା ୱା, ଲଜ୍ଜାୟ ୱା ତୁଣ୍ହୀ ହୋତୁ, ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସସ୍ସ ୱା ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟା ଆରୋଚନଂ । ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ୱା ଇତ୍ଥିମତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆରୋଚେୟ୍ୟା’’ତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଜାୟାଭାୱେତି ଭରିୟାଭାୱେ । ଜାରଭାୱେତି ପତିଭାୱେ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତସ୍ମା ଭରିୟାଭାୱନିମିତ୍ତଂ ପତିଭାୱନିମିତ୍ତଂ, ଭରିୟାଭାୱହେତୁ ପତିଭାୱହେତୁ, ଭରିୟାଭାୱପଚ୍ଚୟା ପତିଭାୱପଚ୍ଚୟା ଆରୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଜାୟତ୍ତନେ ଆରୋଚେତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି । ‘‘ଜାୟତ୍ତନେ ୱା ଜାରତ୍ତନେ ୱା’’ତି ହି ଇଦଂ ୟଦତ୍ଥଂ ତଂ ତେସଂ ମତିଂ ଆରୋଚେତି, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ପନ ପଦଭାଜନିୟଂ (ପାରା॰ ୩୦୨) ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । କିଞ୍ଚାପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଜାୟତ୍ତନେ ୱା ଜାରତ୍ତନେ ୱା’’ତି ପନ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଭୟଲିଙ୍ଗସାଧାରଣତ୍ତା ପୁରିସଲିଙ୍ଗୱସେନାପି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନା’’ତିଆଦି । ମୁହୁତ୍ତିକାତି ଗଣିକା । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତଙ୍ଖଣିକାୟପୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନା’’ତିଆଦି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ରନାଲଂୱଚନୀୟାୟାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୩୯-୩୪୦) ଦେସଚାରିତ୍ତୱସେନ ପଣ୍ଣଦାନାଦିନା ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ସଞ୍ଚରିତ୍ତୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱଚନୀୟା ନ ହୋତୀତି ନାଲଂୱଚନୀୟା, ତଂ ଠପେତ୍ୱାତି କେଚି । ଅପ୍ପେନ ୱା ବହୁନା ୱା ଧନେନ କୀତା ଧନକ୍କୀତା। ୟସ୍ମା ପନ ସା ନ କୀତମତ୍ତାୟେୱ ଭରିୟା, ସଂୱାସତ୍ଥାୟ ପନ କୀତତ୍ତା ଭରିୟା, ତସ୍ମାସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଧନେନ କିଣିତ୍ୱା ୱାସେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦୱାସିନୀତି ଛନ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ୱସତୀତି ଛନ୍ଦୱାସିନୀ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ନ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦମତ୍ତେନେୱ ଭରିୟା ହୋତି, ପୁରିସେନ ପନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତସ୍ମାସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ପିୟୋ ପିୟଂ ୱାସେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଭୋଗୱାସିନୀ, ପଟୱାସିନୀ, ଓଦପତ୍ତକିନୀ, ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା, ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା ଚ, କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚ, ଧଜାହଟା, ମୁହୁତ୍ତିକା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଗହଣଂ । ୟଥା ଚ ‘‘ଛନ୍ଦୱାସିନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱଦତୋ ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତେସୁପି ‘‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା, ଜାୟା, ପଜାପତି, ପୁତ୍ତମାତା, ଘରଣୀ, ଘରସାମିନୀ, ଭତ୍ତରନ୍ଧିକା, ସୁସ୍ସୂସିକା, ପରିଚାରିକା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୦୫) ଏୱମାଦୀସୁ ସଂୱାସପରିଦୀପକେସୁ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି, ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀତି ଏତ୍ଥ ମାତୁରକ୍ଖିତା ନାମ ମାତରା ରକ୍ଖିତା, ୟଥା ପୁରିସେନ ସହ ସଂୱାସଂ ନ କପ୍ପେତି, ଏୱଂ ମାତରା ରକ୍ଖିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେପି ‘‘ମାତା ରକ୍ଖତି ଗୋପେତି, ଇସ୍ସରିୟଂ କାରେତି, ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୂତି ‘‘ପିତୁରକ୍ଖିତା, ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତା, ଭାତୁରକ୍ଖିତା, ଭଗିନିରକ୍ଖିତା, ଞାତିରକ୍ଖିତା, ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା, ସାରକ୍ଖା, ସପରିଦଣ୍ଡା’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁ । ୟଥା ଚ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ପିତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ୱା କିଚ୍ଚେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୦) ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱା ୱିପ୍ପକତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାରୁକାନଂ ଭତ୍ତୱେତନତ୍ଥାୟ ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣେୟ୍ୟ, ଉପାସିକା ୱା ଉପାସକସ୍ସ, ଏୱରୂପେନ ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଚେତିୟକମ୍ମେ କରିୟମାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗିଲାନସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟପି ଉପାସକେନ ୱା ଉପାସିକାୟ ସନ୍ତିକଂ, ଉପାସିକାୟ ୱା ଉପାସକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପହିତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି ।

କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ନ ୟକ୍ଖୀ ନ ପେତୀ ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା । ପୁରିସୋ ନାମ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋ, ନ ୟକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୪୧) ନତ୍ଥି, ତଥାପି ମନୁସ୍ସଜାତିକାୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକତା’’ତି । ନନାଲଂୱଚନୀୟତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ଅଲଂୱଚନୀୟା । ନିୱାରଣତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ । ନ ଅଲଂୱଚନୀୟା ନାଲଂୱଚନୀୟା, ନ ନାଲଂୱଚନୀୟା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ନନାଲଂୱଚନୀୟତା, ‘‘ଅଲଂୱଚନୀୟତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିନ୍ତି, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ । କାୟୱିକାରେନାତି ସୀସୁକ୍ଖିପନାଦିକାୟୱିକାରେନ । ତଥେୱ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ତଥେୱ ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସାତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିନା କାୟୱିକାରେନ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ । ଆଗମିସ୍ସତୀତି ତୱ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିଅତ୍ଥଂ ଆଗମିସ୍ସତି । କେନଚି ୱୁତ୍ତେତି ଆସନସାଲାଦୀସୁ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କେନଚି ପୁରିସେନ ୱୁତ୍ତେ । ସଚେ ହି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ମାତାପିତରୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଲଂୱଚନୀୟା ହୋନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁଂ ଘରଂ ଉପଗତଂ ପିତା ୱଦତି ‘‘ମାତା ତେ, ତାତ, ମଂ ମହଲ୍ଲକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଞାତିକୁଲଂ ଗତା, ଗଚ୍ଛ ନଂ ମଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ପେସେହୀ’’ତି । ସୋ ଚେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ପିତୁନୋ ତସ୍ସା ଆଗମନଂ ୱା ଅନାଗମନଂ ୱା ଆରୋଚେତି, ଏୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସପି କାୟୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ଖୀଣାସୱସ୍ସପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ପିତୁୱଚନେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପିତୁୱଚନେନ । ଗନ୍ତ୍ୱାତି ତସ୍ସା ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ, ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଞ୍ଚାତି ଉଭୟଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସପି କାୟୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ, ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଞ୍ଚ । ୟଂ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱା ଏତେହେୱ ତୀହି ନୟେହି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତୋ କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଇମାନି ତୀଣି ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନଚିତ୍ତେନ ‘‘ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱାପି ‘‘ନାଲଂୱଚନୀୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନସ୍ସ ସଚିତ୍ତକେହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ଆପତ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ୱୀତିକ୍କମଚେତନାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଞ୍ଞାଚିକାୟପନାତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତି ଅତ୍ତୱାଚକୋ ତତିୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟାଚିକାତି ଭାୱସାଧନୋ, ତେସଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପସମାସୋ । ପନାତି ନିପାତମତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସୟଂ ପୱତ୍ତିତୟାଚନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ୟା ହି ଅତ୍ତନା ପୱତ୍ତିତା, ସା ଅତ୍ତନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ନନୁ ନ ସକ୍କା ୟାଚନାୟେୱ କୁଟିଂ କାତୁନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୟଂ ୟାଚିତକେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୟଂ ୟାଚିତକେହୀତି ‘‘ୱାସିଂ ଦେଥ, ଫରସୁଂ ଦେଥା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୩୪୨) ସୟଂ ୟାଚିତକେହି । ଉପକରଣେହୀତି ୱାସିୟାଦୀହି । ପରେନ ଭଣ୍ଡସାମିକେନ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଚାଗାରକ୍ଖଣଗୋପନୱସେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତକଂ, ପରସନ୍ତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୂଲଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ମୂଲସ୍ସ ଛିନ୍ଦନୱସେନ, ପରସନ୍ତକଭାୱତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ତାୱକାଲିକଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ତାୱକାଲିକଂ କତ୍ୱା ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସକକମ୍ମଂ ନ ୟାଚିତବ୍ବାତି ପାଣାତିପାତସିକ୍ଖାପଦରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱାପି ନ ୟାଚିତବ୍ବା । ଏୱଂ ୟାଚିତା ହି ତେ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ମିଗେପି ମାରେତ୍ୱା ଆହରେୟ୍ୟୁଂ । ନିୟମେତ୍ୱା ପନ ‘‘ୱିହାରେ କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତବ୍ବା । ‘‘କୁଟି ନାମ ଉଲ୍ଲିତ୍ତା ୱା ହୋତି, ଅୱଲିତ୍ତା ୱା ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତା ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୫) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କୁଟିନ୍ତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖଂ ଲିତ୍ତା ଉଲ୍ଲିତ୍ତା। ଅନ୍ତୋ ଲିମ୍ପନ୍ତା ହି ଏୱଂ ଲିମ୍ପନ୍ତି । ଅଧୋ ମୁଖଂ ଲିତ୍ତା ଅୱଲିତ୍ତା। ବହି ଲିମ୍ପନ୍ତା ହି ଏୱଂ ଲିମ୍ପନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଉଲ୍ଲିତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦି । ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟୋତି ଦ୍ୱାରବାହା । ‘‘ସୁଧାୟ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା’’ତି ଏତେନ ଠପେତ୍ୱା ଇମେ ଦ୍ୱେ ଲେପେ ଅୱସେସୋ ଭସ୍ମାଗୋମୟାଦିଭେଦୋ ଅଲେପୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତେନାପି ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସୟଂ ୱା କରୋନ୍ତେନ ଆଣତ୍ତିୟା ୱା କାରାପେନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୟଂ ୱା କରୋନ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭମାନମତ୍ଥମାହ, ନ ତୁ ପଦତ୍ଥତୋ । ‘‘ଆଣତ୍ତିୟା ୱା କାରାପେନ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୮-୩୪୯) ପନ ପଦତ୍ଥତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଦି ପନ ‘‘କରୋନ୍ତେନ ୱା କାରାପେନ୍ତେନ ୱା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିଲୋମିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ହି କାରାପେନ୍ତୋ କରୋନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନତ୍ଥି ସାମୀ ପତି ଏତିସ୍ସାତି ଅସାମିକା, ତଂ ଅସାମିକଂ, ଅନିସ୍ସରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିସ୍ସରତା ଚେତ୍ଥ କାରାପନେନାତି ଆହ ‘‘କାରେତା ଦାୟକେନ ୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସୋତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ରାତି ସାମିସ୍ମିଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା କୁଟିୟା’’ତି । ଦୀଘସୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୀଘତୋ’’ତି । ବହିକୁଟ୍ଟେତି କୁଟ୍ଟସ୍ସ ବହି, ଥୁସେନ ମିସ୍ସକୋ ପିଣ୍ଡୋ ଥୁସପିଣ୍ଡୋ, ତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋ ଥୁସପିଣ୍ଡପରିୟନ୍ତୋ, ତେନ, ଥୁସମିସ୍ସକମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡପରିୟନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଥୁସପିଣ୍ଡସ୍ସୂପରି ସେତକମ୍ମଂ ପନ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଭୱୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମୋ, ତେନ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ କୁଟିୟଂ । ପମାଣୟୁତ୍ତୋତି ପକତିୱିଦତ୍ଥିୟା ନୱୱିଦତ୍ଥିପମାଣୋ । ‘‘ତିରିୟଂ ସତ୍ତନ୍ତରା’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୮) ଉକ୍କଂସତୋ ପମାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ଚତୁହତ୍ଥୱିତ୍ଥାରା ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୋଧେତ୍ୱାତି ସମତଲସୀମମଣ୍ଡଲସଦିସଂ କତ୍ୱା । ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଘଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତ୍ୱାତି ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଓଲୋକନଂ ୟାଚାମୀ’’’ତି (ପାରା॰ ୩୪୯) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତ୍ୱା । ସଙ୍ଘେନ ୱା ସମ୍ମତାତି ପଦଭାଜନିୟଂ (ପାରା॰ ୩୫୦) ୱୁତ୍ତେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେନ, ଅପଲୋକନକମ୍ମୱସେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତା । ୱତ୍ଥୂତି କୁଟିୱତ୍ଥୁ । ଅନାରମ୍ଭନ୍ତି ଅନୁପଦ୍ଦୱଂ । ପରିତୋ କମତି ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି ପରିକ୍କମନଂ, ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସପରିକ୍କମନଂ, ସଉପଚାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତିଆଦି ।

କିପିଲ୍ଲିକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିପିଲ୍ଲିକା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୩) ନାମ ରତ୍ତକାଳପିଙ୍ଗଲାଦିଭେଦା ୟା କାଚି, ତା ଆଦି ୟେସଂ ତାନି କିପିଲ୍ଲିକାଦୀନି, ତେସଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉପଚିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହଣଂ । ଆସୟୋତି ନିବଦ୍ଧୱସନଟ୍ଠାନଂ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଆସୟାଦୟୋ, ତେହି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଗହଣଂ । ସୋଳସହି ଉପଦ୍ଦୱେହୀତି ‘‘କିପିଲ୍ଲିକାନଂ ୱା ଆସୟୋ ହୋତି, ଉପଚିକାନଂ ୱା ଉନ୍ଦୂରାନଂ ୱା ଅହୀନଂ ୱା ୱିଚ୍ଛିକାନଂ ୱା ସତପଦୀନଂ ୱା ହତ୍ଥୀନଂ ୱା ଅସ୍ସାନଂ ୱା ସୀହାନଂ ୱା ବ୍ୟଗ୍ଘାନଂ ୱା ଦୀପୀନଂ ୱା ଅଚ୍ଛାନଂ ୱା ତରଚ୍ଛାନଂ ୱା ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପାଣାନଂ ୱା ଆସୟୋ ହୋତି, ପୁବ୍ବଣ୍ଣନିସ୍ସିତଂ ୱା ହୋତି, ଅପରଣ୍ଣଅବ୍ଭାଘାତଆଘାତନସୁସାନଉୟ୍ୟାନରାଜୱତ୍ଥୁହତ୍ଥିସାଲାଅସ୍ସସାଲାବନ୍ଧନାଗାରପାନାଗାରସୂନରଚ୍ଛାଚଚ୍ଚରସଭାସଂସରଣନିସ୍ସିତଂ ୱା ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ସୋଳସହି ଉପଦ୍ଦୱେହି । ତତ୍ଥ ଚ ଅବ୍ଭାଘାତଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୩) ନାମ କାରଣାଘରଂ । ଆଘାତନଂ ନାମ ଧମ୍ମଗନ୍ଧିକା । ସୁସାନନ୍ତି ମହାସୁସାନଂ । ସଂସରଣଂ ନାମ ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝଗମନୀୟୋ ଗତପଚ୍ଚାଗତମଗ୍ଗୋ ।

ଆୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟାତି ଛିନ୍ନତଟାଦୀନମଭାୱତୋ ଅନୁପରିୟାୟିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି କୁଟିକାରକେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ୟାଚିତେହୀତି ‘‘ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ୟାଚାମୀ’’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୧) ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚିତେହି । ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନାତି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋ ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ୟାଚତି । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ଦେସେୟ୍ୟ । ଏସା ଞତ୍ତି । ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅସାମିକଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ, ସୋ ସଙ୍ଘଂ କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ୟାଚତି । ସଙ୍ଘୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ଦେସେତି, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଟିୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଦେସନା, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ । ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ । ଦେସିତଂ ସଙ୍ଘେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଟିୱତ୍ଥୁ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି –

ଏୱଂ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ । ଆଳୱିକା ନାମ ଆଳୱିରଟ୍ଠେ ଜାତା ଦାରକା, ତେ ପବ୍ବଜିତକାଲେପି ‘‘ଆଳୱିକା’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଆଳୱିକେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ଲେପେ ଘଟିତେତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୩) ଅନ୍ତୋଲେପେ ୱା ଅନ୍ତୋଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିତ୍ତିଞ୍ଚ ଛଦନଞ୍ଚ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଘଟିତେ, ବହିଲେପେ ୱା ବହିଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତେ । ଦ୍ୱେ ଚ ଦୁକ୍କଟାନି ସାରମ୍ଭଅପରିକ୍କମନୱସେନ । ଉଭୟୱିପନ୍ନାତି ଉଭୟେହି ଦେସନାପମାଣେହି ୱିପନ୍ନା ୱିରହିତା ଉଭୟୱିପନ୍ନା, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ୱା ୱାତପାନେ ୱା । ଲେପୋ ନ ଘଟିୟତୀତି ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନଲେପୋ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧେନ ୱା ୱାତପାନେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ନ ଘଟିୟତି, ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତନ୍ତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧଂ ୱା ୱାତପାନଂ ୱା ପରାମସତି । ପଠମମେୱାତି ଲେପକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଦ୍ୱାରବନ୍ଧୱାତପାନାନଂ ଠପନତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ, ଲେପସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣିକଂ ସାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣିକଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୫୫) ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କେୱଲଂ ସାରମ୍ଭାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପକତନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠିତଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦଦତୋ ଚାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଦଦତୋ ଚ । ଗୁହା ନାମ ଇଟ୍ଠକଗୁହା ୱା ସିଲାଗୁହା ୱା ଦାରୁଗୁହା ୱା ଭୂମିଗୁହା ୱା । ତିଣକୁଟି ନାମ ସତ୍ତଭୂମିକୋପି ପାସାଦୋ ତିଣଚ୍ଛଦନୋ ‘‘ତିଣକୁଟିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା । ୱାସାଗାରଂ ଠପେତ୍ୱାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୬୪) ଅତ୍ତନୋ ୱସନତ୍ଥାୟ ୱାସାଗାରଂ ଠପେତ୍ୱା । ଉପୋସଥାଗାରାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଜନ୍ତାଘରଭୋଜନସାଲାଅଗ୍ଗିସାଲାନଂ ଗହଣଂ । ହେଟ୍ଠିମପମାଣସମ୍ଭୱୋତି ଚତୁହତ୍ଥୱିତ୍ଥିଣ୍ଣତା । ଅଦେସାପେତ୍ୱା କରୋତୋତି ୱତ୍ଥୁଂ ଅଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ, ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ୱା କରୋତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଦେସାପନଂ ଅକିରିୟା। କୁଟିକରଣଂ କିରିୟା।

କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମହନ୍ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋ, ତଂ ମହଲ୍ଲକଂ । ୟୋ ଚ ୟଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତଭାୱୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମହଲ୍ଲକୋ’’ତି । ସୋ ଚ ମହନ୍ତଭାୱୋ କେନ, କୁତୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ସସାମିକଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ନ କେୱଲଂ ସସାମିକଭାୱେନେୱାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ସସାମିକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୬୭) ଏତ୍ତକମେୱ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୱିହରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିହାରୋ, ଆୱାସୋ । ମାତିକାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଅନଭିନେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟଂ ୱା ସୋ ମହାନାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ।

କୋସମ୍ବିୟନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୬୫) ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ସ କିର ନଗରସ୍ସ ଆରାମପୋକ୍ଖରଣିଆଦୀସୁ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କୋସମ୍ବରୁକ୍ଖାୱ ଉସ୍ସନ୍ନା ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘କୋସମ୍ବୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘କୁସୁମ୍ବସ୍ସ ନାମ ଇସିନୋ ଅସ୍ସମତୋ ଅୱିଦୂରେ ମାପିତତ୍ତା’’ତି ଏକେ । ଛନ୍ନତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭାତି ୟୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନକାଲେ ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ୟସ୍ସ ଚ ସତ୍ଥାରା ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୫) ଆଣତ୍ତୋ, ତଂ ଛନ୍ନତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭ । ଚେତିୟରୁକ୍ଖନ୍ତି ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ଚେତିୟଂ, ପୂଜାରହାନଂ ଦେୱଟ୍ଠାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ସମ୍ମତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଚେତିୟରୁକ୍ଖଂ। ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଦେସନାୟ ଆପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ଅକିରିୟମତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଦେସନାୟ, କୁଟିକରଣେନ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ କିରିୟାକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପମାଣନିୟମାଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ ।

ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୂସୀୟତୀତି ଦୁଟ୍ଠୋ, ଦୂସେତି ପରଂ ୱିନାସେତୀତି ଦୋସୋ। ତେନାହ ‘‘ଦୂସିତୋ ଚେୱା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ‘‘ଦୂସିତୋ ଚେୱ ଦୂସକୋ ଚା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ହି ଦୋସେ’’ତିଆଦିମାହ । ପକତିଭାୱଂ ଜହାପିତୋତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ସୋମ୍ମଭାୱଂ ଜହାପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିକାରମାପାଦିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆକାରନାନାତ୍ତେନାତି ଦୂସିତାକାରସ୍ସ ଚେୱ ଦୂସକାକାରସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ନାନାଭାୱେନ । ନପ୍ପତିତୋତି ପୀତିସୁଖାଦୀହି ନ ଅଭିଗତୋ ଅନୁପଗତୋ, ନ ଉପଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଚ ପୀତିସୁଖାଦୀହି ଅନୁପଗତୋ, ସୋ ତେହି ୱଜ୍ଜିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୀତିସୁଖାଦୀହି ୱିୱଜ୍ଜିତୋ’’ତି । ୟୋ ଚ ତେହି ୱଜ୍ଜିତୋ, ନ ସୋ ତେହି ଅଭିସଟୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଅଭିସଟୋ’’ତି, ପୀତିସୁଖାଦୀହି ନ ପତ୍ଥଟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନାସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ଅମୂଲକଂ। ତଂ ପନ ଅମୂଲକତ୍ତଂ ୟସ୍ମା ଚୋଦକୱସେନ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଚୁଦିତକୱସେନ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଚୋଦକେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ପାରାଜିକଂ । ଏତନ୍ତି ଚୁଦିତକସ୍ସ ଆପନ୍ନାନାପନ୍ନତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତମେୱ ଦିଟ୍ଠାଦିଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥେୱାତି ‘‘ପସାଦସୋତେନ ୱା ଦିବ୍ବସୋତେନ ୱା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ପରିସଙ୍କିତଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ପନ ତିୱିଧଂ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ, ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ, ମୁତପରିସଙ୍କିତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ମାତୁଗାମଞ୍ଚ ତଥାରୂପେ ଠାନେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେହି କତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱା ପରିସଙ୍କିତଂ, ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ଅନ୍ଧକାରେ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଦୁତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଅଜାନତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିସଙ୍କିତଂ, ଇଦଂ ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ଧୁତ୍ତେହି ଇତ୍ଥୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚନ୍ତୱିହାରେ ମଣ୍ଡପେ ୱା ସାଲାଦୀସୁ ୱା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧମଂସସୁରାଦୀନି ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସନ୍ତେନ ତତ୍ର କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜା କତା ହୋତି, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ଅରିଟ୍ଠଂ ୱା ପୀତଂ, ସୋ ତସ୍ସ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରିସଙ୍କିତଂ, ଇଦଂ ମୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ଏୱଂ ତିୱିଧସ୍ସ ପରିସଙ୍କିତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଅପରିସଙ୍କିତଂ। ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱସେନ ଚେତସା ଅପରିସଙ୍କିତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଦିଟ୍ଠାଦିକଂ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା’’ତି । ୟସ୍ମା ‘‘ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡକୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନାପି ଚୋଦୟତୋ ଆପତ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୬) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେପନା’’ତିଆଦି । ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନେ ତଦତ୍ଥଜୋତନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଧଂସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧଂସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଭିଭୱନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତାତି ‘‘ତ୍ୱଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱି, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟି, ମନୁସ୍ସଂ ଘାତୟିତ୍ଥ, ଅଭୂତଂ ଆରୋଚୟିତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅସ୍ସମଣୋସୀ’ତି ଅୱନ୍ଦନକାରଣସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଅୱନ୍ଦିୟେସୁ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପୁରେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱନ୍ଦିୟୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୬୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମୀପେତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥପମାଣେ ପଦେସେ । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନମେୱ ହି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ସୀସଂ ନ ଏତି, ଇଦଂ ପନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନଂ, ଅଭୂତରୋଚନଞ୍ଚ ଏତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଏୱ ୱା’’ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାତି ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପସତ୍ଥଂ ଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକାନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତମ୍ହା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା । ତେନାହ ‘‘ସେଟ୍ଠଚରିୟା’’ତି । ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଭଦ୍ଦକଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦିସତ୍ତୱିଧମ୍ପି କମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ କମ୍ମାଧିପ୍ପାୟୋ। ‘‘ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁଟ୍ଠାନାଧିପ୍ପାୟୋ। ଅନୁୱିଜ୍ଜନାଧିପ୍ପାୟୋତି ୱୀମଂସନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଉପପରିକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନାତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓତିଣ୍ଣଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନିସିନ୍ନେନ ୱିନୟଧରେନ । କିଂ ତେ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ତୟା କିଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘କିନ୍ତି ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କଦା ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କତ୍ଥ ତେ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇମଂ ନୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସମନତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତମାନେହି ସମଥେହି ଅଧିକାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିକରଣଂ। ୟଥା ହି ସମନୱସେନ ସମଥାନଂ ୱିୱାଦାଦୀସୁ ଅଧିକତଭାୱୋ, ଏୱଂ ୱିୱାଦାଦୀନଂ ତେହି ଅଧିକତ୍ତବ୍ବତାତି । ତେନାହ ‘‘ସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ଇମିନା ହି ଅଧିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତା ୱୁତ୍ତା । ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅଧିକରଣଂ । ୱିୱାଦାଦୀନି ଅଧିକରଣାନି ସମେନ୍ତି ୱୂପସମେନ୍ତୀତି ସମଥା, ସମ୍ମୁଖାୱିନୟାଦୟୋ । ଅଥ ୱା ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣଂ। କେ ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ? ସମଥା । କଥଂ ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ? ସମନୱସେନ । ଅଧିକରଣଂ ସମେନ୍ତି ୱୂପସମେନ୍ତୀତିପି ସମଥାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାଧିକରଣେହି ଚୋଦନାୟ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଇଦଂ ପନ ପାରାଜିକସଙ୍ଖାତଂଆପତ୍ତାଧିକରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିୟେୱ ଅଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ । ଅନୁଦ୍ଧଂସିତକ୍ଖଣେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ସୋ ଚେ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକେତି ମେତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଭୂମଜକଞ୍ଚ । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଗ୍ଗପୁରିସା ଏତେ । ସୁଦ୍ଧଂ ୱାତି ପାରାଜିକମନାପନ୍ନଂ ୱା । ‘‘ସଚେ ସୋ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନାତୀ’’ତି ଇମିନା ଆୱଜ୍ଜନସମୟମାହ । ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନନଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ, ସମୟେନ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାତେ ପନ ଞାତମେୱ ହୋତି । ପଚ୍ଛା ଚେ ଜାନାତି, ସୀସଂ ନ ଏତି । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଅଭୂତାରୋଚନଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଅତ୍ତକାମଦୁଟ୍ଠଦୋସଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ସବ୍ବାନେୱ ହି ଇମାନି ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି । ୟସ୍ମା ପନ ପରମ୍ମୁଖା ସତ୍ତହିପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱଦତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରମ୍ମୁଖା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ପନ ସୀସଂ ନ ଏତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟାପତ୍ତିୟୋତି ‘‘ୱାଚାୟ ୱାଚାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ । ତଥେୱାତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟେୱ । ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ସତ୍ତହିପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟେୱ । ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱା’’ତି । ଏୱସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍କଟଂ ନିୱତ୍ତୀୟତି । ଅସମ୍ମୁଖା ସତ୍ତହିପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି କମ୍ମନ୍ତି ତଜ୍ଜନୀୟଂ, ନିୟସଂ, ପବ୍ବାଜନୀୟଂ, ପଟିସାରଣୀୟଂ, ତିୱିଧଞ୍ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟନ୍ତି ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି କମ୍ମଂ ।

ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଓକାସକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ଉପୋସଥତୋ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଠପିତୋପି ଅଟ୍ଠପିତୋ ହୋତି । ଖେତ୍ତେ ଠପିତୋ ପନ ଠପିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟାୱ ରେ-କାରଂ ଭଣତି, ତାୱ ଠପେତବ୍ବୋ, ଇଦଂ ଖେତ୍ତଂ । ୟ୍ୟ-କାରେ ପନ ୱୁତ୍ତେ ଠପେନ୍ତେନ ପଚ୍ଛା ଠପିତୋ ନାମ ହୋତି। ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ଅନାରଦ୍ଧେ ଠପେନ୍ତେନ ପୁରେ ଠପିତୋ ହୋତି । ପୱାରଣାଟ୍ଠପନଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଂ, ପୁଗ୍ଗଲିକଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଘୋ ତେୱାଚିକଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ସୁ-କାରତୋ ୟାୱ ରେ-କାରୋ, ତାୱ ଅପରିୟୋସିତାୱ ହୋତି ପୱାରଣା, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକପଦେପି ଠପେନ୍ତେନ ଠପିତା ହୋତି ପୱାରଣା । ୟ୍ୟ-କାରେ ପନ ପତ୍ତେ ପରିୟୋସିତାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଠପେନ୍ତେନ ଅଟ୍ଠପିତା ହୋତି । ପୁଗ୍ଗଲିକଟ୍ଠପନେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୱାରେମି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘଂ ପୱାରେମି ଦିଟ୍ଠେନ ୱା…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧୦) ସଂ-କାରତୋ ୟାୱ ଅୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଟି-କାରୋ, ତାୱ ଅପରିୟୋସିତାୱ ହୋତି ପୱାରଣା, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକପଦେପି ଠପେନ୍ତେନ ଠପିତା ହୋତି ପୱାରଣା । ‘‘କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପରିୟୋସିତା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଠପିତାପି ଅଟ୍ଠପିତା ହୋତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଦ୍ୱେୱାଚିକଏକୱାଚିକସମାନୱସ୍ସିକାସୁ । ଏତାସୁପି ହି ଟି-କାରାୱସାନଂୟେୱ ଠପନକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଠପନକ୍ଖେତ୍ତଂ ପନ ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଓସଟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଚୋଦକେନ ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଉଦାହଟେ । ଇଦଞ୍ଚ ଇଦଞ୍ଚ କରୋତୀତି ପାଣାତିପାତଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଞ୍ଚ କରୋତି, ଜାତରୂପରଜତଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ ଅସ୍ସମଣୋ, ଅନୁପାସକୋତି ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟେନ ପରମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନ ଓଦିସ୍ସ ନିୟମେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖ୍ୟୁପଗମନନ୍ତି ୱୋହାରୂପଗମନଂ ।

ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ, ୟଂ ଚୋଦେତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଜାତିଆଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଜାତିଆଦିକୋଟ୍ଠାସସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସେନ ଛଗଲକାଦିଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ଅୟଂ ଛଗଲକାଦିକୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଧିକରଣସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ୱା ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଇଦଂ ଛଗଲକାଦିସଙ୍ଖାତଂ ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ୱାତି ତିରଚ୍ଛାନଜାତିଆଦିଭେଦୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ୱା । ଅସ୍ସାତି ଛଗଲକାଦିକସ୍ସ। ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଛଗଲକାଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗସମ୍ବନ୍ଧି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟ’’ନ୍ତି ପଠମୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗୱନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟ’’ନ୍ତି ଦୁତିୟୱିଗ୍ଗହସ୍ସ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ତିରଚ୍ଛାନଜାତିଆଦିକଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିସୁଂ ଛଗଲକାଦିକେ ଅସତିପି ‘‘ପଟିମାୟ ସରୀର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଭେଦେପି ଭେଦକପ୍ପନାୟ ପୱତ୍ତଲୋକୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଇଦଂ, ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିକରୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣଂ। ତେନାହ ‘‘ଆଧାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ଆଧରୀୟତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆଧାରୋ, ପତିଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କେୱଲଂ ନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି ସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ନନୁ ଅନାଗତେ ଏୱଂ ଚୋଦେନ୍ତାନଂ ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସପିଦହନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନ ପନ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାନଂ । ତେସଞ୍ହି ଆଦିକମ୍ମିକତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ସାମଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ନ ପନ ‘‘ୟୋ ହି ସୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ୱିସେସେନାତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିଦାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛଗଲକୋତି ସେତଛଗଲକୋ । ସୋତି ଛଗଲକୋ । ଇମସ୍ସ ପନ ‘‘ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ…ପେ॰… ଛଗଲକଭାୱସ୍ସ ଚାତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଜାତିୟା ଚେୱ ଛଗଲକଭାୱସ୍ସ ଚା’’ତି ସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସସ୍ସ, ପକ୍ଖସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କୁତୋୟମଞ୍ଞୋ, ୟତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ…ପେ॰… ତତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଜାତି ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଚାତି ୟୋ ଅୟଂ ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପକ୍ଖୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତି ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଚା’’ତି ସଙ୍ଖାତୋ ୟୋ ଅୟଂ ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ‘‘ମନୁସ୍ସଜାତି ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଚା’’ତି ଭାଗତୋ । ସୋ ୱା ଅଞ୍ଞଭାଗୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତତିରଚ୍ଛାନଜାତିଛଗଲକଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ସୋ ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ୱା । ଅସ୍ସାତି ଛଗଲକସ୍ସ । ଅତ୍ଥୀତି ଉପଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଛଗଲକୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଚ ସୋ ୱା ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୋ ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତି ଇଧ ସୋ-ସଦ୍ଦମେୱ ଆନେତ୍ୱା ସୋ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସଙ୍ଖଂ ଲଭତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ସୋ’’ତି ୱା ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦତୋ ପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ତେସନ୍ତି ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାନଂ । ଇମଂ ମୟଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋମାତି ଛଗଲକଂ ଅଜିକାୟ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ଛଗଲକଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ । ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟାତି ନାମକରଣସଙ୍ଖାତାୟ ସଞ୍ଞାୟ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୟୋ ସୋ’’ତିଆଦିକଂ ଆନେତ୍ୱା ତସ୍ସା ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟ ୟୋ ସୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ନାମା’’ତି ଛଗଲକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ଆଧାରୋ ୱତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଆଧାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ତସ୍ସା ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଛଗଲକଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କସ୍ମା’’ତି । କାରଣମାହ ‘‘ଅସମ୍ଭୱତୋ’’ତି । ଇଦାନି ତମେୱ ଅସମ୍ଭୱଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଉପାଦିୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପାଦିୟିଂସୂତି ଗଣ୍ହିଂସୁ । କିଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନମ୍ପି ଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନେୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଦାନି ତମେୱ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଜାତିଲେସାଦୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜାତିୟେୱ ଲେସୋ ଜାତିଲେସୋ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନାମଲେସାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଲେସା ଜାତିନାମଗୋତ୍ତ-ଲିଙ୍ଗାପତ୍ତିୱସାପି ଚ ।

ପତ୍ତଚୀୱରୁପଜ୍ଝାୟା-ଚରିୟାୱାସୱସା ଦସା’’ତି ॥

ଆପତ୍ତିଲେସୋ ନାମ ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ତଞ୍ଚେ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି ‘‘ଅସ୍ସମଣୋସି, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସୀ’’ତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସାତି (ପାରା॰ ୩୯୬) ଏୱଂ ଆପତ୍ତିଲେସମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ମିଂୟେୱ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଲେସା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ତଞ୍ଚ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ନାମନ୍ତି ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକେହି ଛଗଲକସ୍ସ କତଂ ତଂ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ନାମଞ୍ଚ । ଏୱଂ ଅସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମିନାୱ ପସଙ୍ଗେନ ଦେସଲେସସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦେସଲେସେସୁ । ଦେସୋ ନାମ ଜାତିଆଦିଭେଦୋ ୱୋହାରୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାତିଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ । କଥଂ ସିଲିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱା’’ତିଆଦି, ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱ, ନ ତୁ ଅତ୍ଥତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଲେସୋ’’ତି ଲିସ ଅଲ୍ଲୀଭାୱେତି ଇମସ୍ସ ରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କିଞ୍ଚାପି ଦେସଲେସାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନାକରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଜାତିଆଦୀନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ୟଦି ପନ ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟ ଆଧାରଭୂତଂ ଛଗଲକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ତଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା ହୋତି ଅଧିକରଣଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୯୩) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେ ପନା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଆଧାରସଙ୍ଖାତଂ ଅଧିକରଣଂ । ଆୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନାତି ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବଅତ୍ଥାନଂ ଉଦ୍ଧରଣୱସେନ । ନନୁ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପତି ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀ’’ତି ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକତ୍ଥା ଅଭିଧୀୟନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ଅପେକ୍ଖିତେ, ତେସଂ ତେସଂ ପନ ଅତ୍ଥାନଂ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅୟଂ ୱିଚାରୋ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତାତି ଅଞ୍ଞପକ୍ଖିୟତା । ତବ୍ଭାଗିୟତାତି ତପ୍ପକ୍ଖିୟତା । ଅପାକଟା ପଦଭାଜନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦସ୍ସିତଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ । ଅୱସାନେ ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟେନ ଚୋଦନଞ୍ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ସଙ୍ଘାଦିସେସଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତୀ’’ତିଆଦିଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ଞଭାଗିୟ’’ନ୍ତି । ଏକମେକଞ୍ହି ଅଧିକରଣଂ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଞ୍ଞପକ୍ଖିୟଂ ଅଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସିୟଂ ହୋତି ୱତ୍ଥୁୱିସଭାଗତ୍ତା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘କଥଂ ଅଧିକରଣଂ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ପଦୱିଭାଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ।

କିଞ୍ଚି ଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱଦସ୍ସନପ୍ପସଙ୍ଗେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସେସା ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ଅଟ୍ଠମେ ୱୁତ୍ତସଦିସାୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସେସା ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାତି ‘‘ପାରାଜିକେନାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପେସୁ ଏକୂନୱିସତିୟା ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତିଆଦିକା (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା । ୱୁତ୍ତସଦିସାୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୟା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସାଧାରଣଭୂତା ସା ୱୁତ୍ତସଦିସାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଅସାଧାରଣଭୂତା ଅପୁବ୍ବୱଣ୍ଣନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପୁରିମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେପି ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ଅନାପତ୍ତିକତ୍ତା ‘‘ଇଧ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାସଞ୍ଞିନୋପୀତି ‘‘ପାରାଜିକଂୟେୱ ଅୟଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋପି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ୱା ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଖତ୍ତିୟଜାତିକୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଅଥ ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ୱେରିଂ ଖତ୍ତିୟଜାତିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଂ ଖତ୍ତିୟଜାତିଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚୋଦେତି ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ତ୍ୱଂ ଖତ୍ତିୟୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସି, ଅଥ ୱା ତ୍ୱଂ ଖୋ ଖତ୍ତିୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋ, ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସି, ଅସ୍ସମଣୋସି, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସି, ନତ୍ଥି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା’’ତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ତେସଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୀଘାଦିନୋ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦିନୋ ୱା ୱସେନ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା, ଖତ୍ତିୟଜାତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଧାରୱସେନ ଅଧିକରଣତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ନାମଲେସାଦୀସୁପି ।

ଆପତ୍ତିଲେସେ ପନ କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସୋ ଚେତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତୀତି ? ୟଞ୍ହି ସୋ ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ପାରାଜିକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ, ତସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଲେସୋ ନାମ । ୟୋ ସୋ ସବ୍ବଖତ୍ତିୟାନଂ ସାଧାରଣୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱୋ ୱିୟ ସବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ସାଧାରଣୋ ଆପତ୍ତିଭାୱୋ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ‘‘କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖଂ ୟୋ, ନେୱ ସିକ୍ଖତି ୟୁତ୍ତିତୋ ।

ଗଚ୍ଛେ ୱିନୟୱିଞ୍ଞୂହି, ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତଂୱ ସୋ ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୪୦୮) ।

ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସହିତସ୍ସାତି କାୟଚିତ୍ତେହି ଏକୀଭୂତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତେନ ଚ ସରୀରେନ ଚ ଅୱିୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ‘‘ସମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ । ସମାନସଂୱାସକୋତି ସମାନୋ ଏକୂପୋସଥାଦିଭେଦୋ ସଂୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ସମାନସଂୱାସକୋ, ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକେନ ୱା କମ୍ମନାନାସଂୱାସକେନ ୱା ୱିରହିତୋ । କାୟସାମଗ୍ଗିଦାନତୋତି କାୟେନ, କାୟସ୍ସ ୱା ସାମଗ୍ଗିୟା ସହିତଭାୱସ୍ସ ଦାନତୋ, ତେସୁ ତେସୁ ସଙ୍ଘକମ୍ମେସୁ ହତ୍ଥପାସୂପଗମନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ନାମାୟଂ ଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅୟଂ ସଙ୍ଘୋ କେନ ନୁ ଖୋ ଉପାୟେନ ୱଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱାୟାମେୟ୍ୟାତି ଉସ୍ସାହଂ କରେୟ୍ୟ, ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସେୟ୍ୟ, ଗଣଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କରଣଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ, ଅଧିକଂ କରଣନ୍ତି ଅଧିକରଣଂ, ୱିସେସକାରଣଂ, ୱିସେସକାରଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭେଦନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଭେଦକରୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧନ୍ତି –

‘‘ଇଧୁପାଲି ଭିକ୍ଖୂ ଅଧମ୍ମଂ ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ‘ଅଧମ୍ମୋ’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଅୱିନୟଂ ‘ୱିନୟୋ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ୱିନୟଂ ‘ଅୱିନୟୋ’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଅଭାସିତଂ ଅଲପିତଂ ତଥାଗତେନ ‘ଭାସିତଂ ଲପିତଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଭାସିତଂ ଲପିତଂ ତଥାଗତେନ ‘ଅଭାସିତଂ ଅଲପିତଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଅନାଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତେନ ‘ଆଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଆଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତେନ ‘ଅନାଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ତଥାଗତେନ ‘ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ତଥାଗତେନ ‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ତଥାଗତେନା’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଅନାପତ୍ତିଂ ‘ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଆପତ୍ତିଂ ‘ଅନାପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ଗରୁକା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଗରୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ଲହୁକା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ସାୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ଅନୱସେସା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଅନୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ସାୱସେସା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତି, ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ଆପତ୍ତୀ’ତି ଦୀପେନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୨) –

ଏୱଂ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଭେଦକରଣାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ । କାରଣଞ୍ହି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଫଲଂ ଏତ୍ଥ ୱସତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଧମ୍ମୱିନୟଭାସିତା-ଚିଣ୍ଣପଞ୍ଞତ୍ତିକା ଦୁକା ।

ଆପତ୍ତିଲହୁଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲ-ସାୱସେସଦୁକାନି ଚ ॥

‘‘ଏତାନଟ୍ଠାରସ ‘ଭେଦ-କରୱତ୍ଥୂ’ତି ୱୁଚ୍ଚରେ ।

ୱିପଲ୍ଲାସଗହିତାନି, ୱାଦମୂଲୂପନିସ୍ସୟା’’ତି ॥

ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ପଗ୍ଗହିତଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ, ୟଥାପଗ୍ଗହିତମେୱ ଚ କତ୍ୱା ଅଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତା, ତିଟ୍ଠତା ଚ ତଂ ଦୀପିତଞ୍ଚେୱ ଅୱିନିସ୍ସଟ୍ଠଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୀପେୟ୍ୟ ଚେୱ ନପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୀୱ ଦୂରେ ସୁତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱଦନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନା’’ତିଆଦି । ପି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ଅଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏକୱିହାରେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଦୂତଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ୱଦତୋପି ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି, ସୟମେୱ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଗରୁକୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘଭେଦୋ, ମା ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୧) ନିୱାରେତବ୍ବୋତି ଦୀପେତି ।

ସମାଗଚ୍ଛତୂତି ଏକୀଭୱତୁ । ଏକୀଭାୱୋ ଚ ସମାନଲଦ୍ଧିୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଲଦ୍ଧିକୋ ହୋତୂ’’ତି । ଏକା ଲଦ୍ଧି ଗହଣଂ ଅସ୍ସାତି ଏକଲଦ୍ଧିକୋ, ଏକଦିଟ୍ଠିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମାନଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୁଣଲାଭାଦିକାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି କେଚି । ଅସମଗ୍ଗୋ ହି ୱିସୁଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସତି, ବହିସୀମାୟଂ ୱା ଅନୁପରିୱେଣିୟଂ ୱାତି ନ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକତୋ ପୱତ୍ତପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ, ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୧୩) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାହି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାହି ତୀହି ସମନୁଭାସନକମ୍ମୱାଚାହି କମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଭେଦାୟ ପରକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ସମାଦାୟ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ପୁବ୍ବେପି ପକ୍ଖପରିୟେସନାଦିୱସେନ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଭାୱତୋ ‘‘ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଞ୍ଚାପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଙ୍ଘଂ ନ ଭିନ୍ଦତି, ଅପିଚ ଖୋ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମତୀତି ‘‘ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମନୁଭାସନକମ୍ମେ’’ତିଆଦି । ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ତେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ୟଞ୍ଚ ଞତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପନ୍ନୋ, ୟେ ଚ ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ, ତା ତିସ୍ସୋପି ଆପତ୍ତିୟୋ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେନ ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ଞତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମୋ ଓକ୍କମତି, ସଂୱରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ତଂ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଭେଦାୟ ପରକ୍କମତି ଚେୱ ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ଅଧିକରଣଂ ସମାଦାୟ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପଠମକମ୍ମୱାଚାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରକମ୍ମୱାଚାୟମ୍ପି । ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ଞତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ଞତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଞତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ୱା ପଠମାୟ ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ ଦୁତିୟାୟ ୱା ତତିୟାୟ ୱା ୟାୱ ୟ୍ୟ-କାରଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ତାୱ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ପନ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୬) ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୧୭) ପରିୱାରେ ଆଗତତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନସ୍ସେୱ, ନ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ । ନ ହି ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ । କଥମିଦଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ସୁତ୍ତତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନାୟ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ପରିୱାରେ ଆଗତତ୍ତା ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ମଂ କତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ତଥା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ । ଅଥାପିସ୍ସ କତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିମତ୍ତେନ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଥାପି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ନ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତୋ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ଦିସ୍ସତି । ୟମ୍ପି ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଅନାପତ୍ତିୟଂ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖିତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ, ପମାଦଲିଖିତଭାୱୋ ଚ ତସ୍ସ ‘‘ପଠମଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତବ୍ବୋ, ସାରେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୬୫) ଏୱଂ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆପତ୍ତିରୋପନତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଧ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନେ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ତଂ କମ୍ମଂ ନ କତଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୬), ତସ୍ମାସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ଜାତା । ସିକ୍ଖାପଦଂ ପନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋୟେୱସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସା ପନେସା କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସା’’ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧା । ୟସ୍ମା ପନ ଅସମନୁଭାସିୟମାନୋ ନାମ ୟସ୍ସ କେୱଲଂ ସମନୁଭାସନଂ ନ କରୋନ୍ତି, ସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଆଦିକମ୍ମିକୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋୟେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୬) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଠପେତ୍ୱା ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବସମନୁଭାସନାସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନଂ। ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି କାୟୱିକାରଂ ୱା ୱଚୀଭେଦଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅକିରିୟଂ। ‘‘ନପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ। ‘‘ନପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଜାନନଚିତ୍ତେନେୱ ସଚିତ୍ତକଂ।

ସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତସ୍ସେୱାତି ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତସ୍ସେୱ । ଖୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପନାତି ୱିସେସେ ନିପାତୋ । ୟଂ ୱଚନଂ ସମଗ୍ଗେପି ୱଗ୍ଗେ ଅୱୟୱଭୂତେ କରୋତି ଭିନ୍ଦତି, ତଂ କଲହକାରକୱଚନଂ ଇଧ ‘‘ୱଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୱଗ୍ଗଂ ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖିୟୱଚନଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖେ ଭୱା ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖିୟା, କଲହକାରକା, ତେସଂ ୱଚନଂ ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖିୟୱଚନଂ, ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖେ ୱା ଭୱଂ ୱଚନଂ ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖିୟୱଚନଂ । ‘‘ନ ହି ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଗ୍ଗହୱସେନ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଉବ୍ବାହିକାଦିକମ୍ମଂ ପନ ବହୂନମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଧମ୍ମୱାଦୀତି ଭୂତୱାଦୀ । ୱିନୟୱାଦୀତି ୱୂପସମୱାଦୀ । ଜାନାତି ନୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଛନ୍ଦଞ୍ଚ ରୁଚିଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଛନ୍ଦାଦୀନି ଜାନାତୀ’’ତି । ଭାସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୋ’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ କରୋମାତି ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭାସତୀ’’ତି । ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦି । ସୋତି ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତୋ । ସମେତାୟସ୍ମନ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତସଦିସାୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟ ୱଣ୍ଣନାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଭେଦାନୁୱତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁକ୍ଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅନୁସାସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ସଭାୱୋ ଅସ୍ସାତି ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋ, ୱିଲୋମଭାୱୀ । ତେନାହ ‘‘ଦୁବ୍ବଚସଭାୱୋ’’ତିଆଦି । ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅସହନତୋ ଓୱଦିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ଉଦ୍ଦିସୀୟତୀତି ଉଦ୍ଦେସୋ, ପାତିମୋକ୍ଖୋ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟାପନ୍ନା ଅନ୍ତୋଗଧା ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନା, ତେସୁ ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନେସୁ । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଦେସେ’’ତିଆଦି । ଅଥ ସବ୍ବାନେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି କଥଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନାନୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ‘ଆୱିକରେୟ୍ୟା’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି । ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବାପି ଆପତ୍ତିୟୋ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେ ସଙ୍ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ଅଧିଗମୂପାୟଭୂତେସୁ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ପାକଟୋୟେୱାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିସାମଣେରସାମଣେରିସିକ୍ଖମାନାହି । ସିକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତାତି ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା । ତଥା ହି ତେହି ୟଥାସକଂ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖୀୟତି, ନ ସବ୍ବା । ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତେନାତି ବୁଦ୍ଧେନ ଠପିତେନ, ୱିହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସହଧମ୍ମିକେନ ସକାରଣେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱଚନାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସମ୍ପଦାନୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତୋ ମମ ୱଚନତୋ’’ତି ।

ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନଗରସ୍ସାପି ଗାମୱିସେସତ୍ତା ଇଧ ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ନଗରମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନଗରମ୍ପି ଗାମେ ଅନ୍ତୋଗଧମେୱା’’ତି, ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଅନୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥେନ ଗହଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପାକାରପରିକ୍ଖେପୋ ସାପଣୋ ନିଗମୋ, ସପାକାରାପଣଂ ନଗରଂ, ତଂତଂୱିପରୀତୋ ଗାମୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କୁଲାନି ଦୂସେତୀତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦୱସେନ ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି ୱିକାରଂ ଆପାଦେତି । ଦୂସେନ୍ତୋ ଚ ନ ଅସୁଚିକଦ୍ଦମାଦୀହି ଦୂସେତି, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ତେସଂ ପସାଦଂ ୱିନାସେତି । ତେନାହ ‘‘ପୁପ୍ଫଦାନାଦୀହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହରିତ୍ୱା ୱା ହରାପେତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ୱା ସୟଂ ୱା ଉପଗତାନଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୬-୪୩୭) ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ପୁପ୍ଫସ୍ସ କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ପୁପ୍ଫଦାନଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ପୁପ୍ଫଦାନାଦୟୋ, ତେହି ପୁପ୍ଫଦାନାଦୀହି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ (ପାରା॰ ୪୩୭) ଫଲଦାନଚୁଣ୍ଣମତ୍ତିକାଦନ୍ତକଟ୍ଠୱେଳୁୱେଜ୍ଜିକାଜଙ୍ଘପେସନିକାନଂ ଗହଣଂ । ସଦ୍ଧଂ ୱିନାସେନ୍ତୋତି ତଥା ଅକରୋନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ପେସଲେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅପ୍ପସାଦଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେନ୍ତୋ । ପୁପ୍ଫଦାନାଦୀହି ଚ ତେହି କତସଙ୍ଗହେହି ଅଞ୍ଞେ ପେସଲେ ତଥା ଅକରୋନ୍ତେ ତେ ମନୁସ୍ସା ଇସ୍ସନ୍ତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ସୋ ତେସଂ ପସାଦଂ ୱିନାସେତି ନାମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପାପକା ସମାଚାରାତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠତ୍ତା ଲାମକା ସମାଚାରା। ତେ ପନ ୟସ୍ମା କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନାଦୟୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରାମାଦୀନମତ୍ଥାୟ ପନ କପ୍ପିୟୱୋହାରାଦୀହି ରୋପାପନାଦିକଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥ ମାଲାୱଚ୍ଛନ୍ତି ତରୁଣପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖଂ । ତରୁଣକା ହି ପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖାପି ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛାପି ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ସ ରୋପନଂ ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନାଦୟୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ରୋପାପନସିଞ୍ଚନସିଞ୍ଚାପନଓଚିନନଓଚିନାପନଗନ୍ଥନଗନ୍ଥାପନାନଂ ଗହଣଂ ।

ମାତିକାୟଂ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତି, ତେହି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ସୁୟ୍ୟନ୍ତୀତି ୟେ ପରତୋ ସୁଣନ୍ତି, ତେହି ସୋତଦ୍ୱାରେନ ସୁତ୍ୱା ଉପଧାରୀୟନ୍ତି । ଦୁଟ୍ଠାନୀତି ଦୂସିତାନି । ଅଲଂ ତେ ଇଧ ୱାସେନାତି ତୱ ଇଧ ୱାସେନ ଅଲଂ, ମା ଇଧ ତୱ ୱାସୋ ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାରଣତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ । ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତୋତି ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଇମେ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୩୪) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱାଚାୟ କତପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ୱିହାରେ ୱସତୀତି ଗାମତୋ ବହିୱିହାରମାହ । ନେୱ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ ଲଭତୀତି ସଚେପି ଗାମୋ ୱା ନିଗମୋ ୱା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପରମୋ ହୋତି, ତିୟୋଜନପରମୋ ଚ ୱିହାରୋ ହୋତି, ନେୱ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ଲଭତି, ନ ୱିହାରେ ୱସିତୁଂ । ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ସାମନ୍ତଗାମେପି ପିଣ୍ଡାୟ ନ ଚରିତବ୍ବଂ, ସାମନ୍ତୱିହାରେପି ୱସନ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ନ ଚରିତବ୍ବଂ । ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ପନ ସାମନ୍ତଗାମେ ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଆପତ୍ତିୟୋତି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଦାନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଇସ୍ସରୱତାୟ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଦାନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପସୟ୍ହ ଦାନେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଇମା ଆପତ୍ତିୟୋ । ମାତିକାୟଂ ‘‘ପକ୍କମତା ୟସ୍ମା’’ତି ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତସ୍ସ ୱତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିମ୍ହି ପନ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେତି ଅସ୍ସଜିଞ୍ଚେୱ ପୁନବ୍ବସୁକଞ୍ଚ ।

କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସନିଗମନୱଣ୍ଣନା

ପଠମାପତ୍ତିକାତି ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ଆପତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ପଠମାପତ୍ତିକା’’ତି । ୱୀତିକ୍କମନକ୍ଖଣେୟେୱାତି ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମନକ୍ଖଣେୟେୱ । ଏୱ-କାରେନ ସମନୁଭାସନକମ୍ମକ୍ଖଣଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅହସ୍ସ ୟତ୍ତକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୟାୱତୀହଂ। ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ତକାନି ଅହାନୀ’’ତି । ଅହାନୀତି ଚ ଦିୱସାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱାତି ଅସୁଚିମୋଚନାଦିୱୀତିକ୍କମମତ୍ତୱସେନ ୱା । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ୱୀତିକ୍କମଂ । ନାମମତ୍ତୱସେନ ୱା ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମା ଆପତ୍ତୀତି ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିନା ୱତ୍ଥୁଂ ନାମୱସେନ ୱା । ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ୱା’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମା ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦାନି ନଂ କସ୍ସଚି ନ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଆରୋଚନେ ଉସ୍ସାହଂ ଠପେତ୍ୱା । ନ କେୱଲଂ ୱତ୍ଥୁନାମୱସେନେୱ ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟୋପି ଏୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ କେୱଲଂ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେମୀ’’ତି ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ଛାଦେତି, ତସ୍ସପି ଛନ୍ନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନେତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ୱା ହୋତି, ଅଞ୍ଞାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞୀ ୱା ୱେମତିକୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନି ନଂ କସ୍ସଚି ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଛାଦେତୁକାମୋୱ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତୀତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନାପତ୍ତି ପନ ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞାୟପି ଅନାପତ୍ତିସଞ୍ଞାୟପି ଛାଦେନ୍ତେନ ଅଚ୍ଛାଦିତାୱ ହୋତି । ଲହୁକଂ ୱା ‘‘ଗରୁକା’’ତି ଗରୁକଂ ୱା ‘‘ଲହୁକା’’ତି ଛାଦେତି, ଅଲଜ୍ଜିପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତି, ଆପତ୍ତି ପନ ଅଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି । ଗରୁକଂ ‘‘ଲହୁକା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଦେସେତି, ନେୱ ଦେସିତା ହୋତି ନଚ୍ଛନ୍ନା ।

ପକତୋ ସଭାୱଭୂତୋ ଅତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ପକତତ୍ତୋ, ନ କମ୍ମେହି ୱିକତତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାନସଂୱାସକୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ନ ଦାନି ନଂ କସ୍ସଚି ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନେୱ ନୟେନ । ଅଥ ‘‘ମୟ୍ହଂ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଅପକତତ୍ତସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଛାଦେତି, ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି । ଅପକତତ୍ତେନ ପନ ପକତତ୍ତସଞ୍ଞିନା ୱା ପକତତ୍ତେନ ଅପକତତ୍ତସଞ୍ଞିନା ୱା ଛାଦିତାପି ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଆପଜ୍ଜତି ଗରୁକଂ ସାୱସେସଂ ।

ଛାଦେତି ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ।

ନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନୋ ଚ ଫୁସେୟ୍ୟ ୱଜ୍ଜଂ ।

ପଞ୍ହାମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୧) ।

ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ହୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ କଥିତୋ ।

ଦସସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ସଚେ ପନ ୟୋ ଭୀରୁକଜାତିକତାୟ ଅନ୍ଧକାରେ ଅମନୁସ୍ସଚଣ୍ଡମିଗଭୟେନ ଅନ୍ତରାୟିକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଛାଦେତି, ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି । ୟସ୍ସପି ପବ୍ବତୱିହାରେ ୱସନ୍ତସ୍ସ କନ୍ଦରଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚ ଚଣ୍ଡୱାଳଅମନୁସ୍ସାଦିଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ମଗ୍ଗେ ଅଜଗରା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନଦୀ ପୂରା ହୋତି, ଏତସ୍ମିଂ ସତିୟେୱ ଅନ୍ତରାୟେ ଅନ୍ତରାୟିକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଛାଦେତି, ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି । ଅନ୍ତରାୟିକସ୍ସ ପନ ଅନ୍ତରାୟିକସଞ୍ଞାୟ ୱା ଅନନ୍ତରାୟିକସଞ୍ଞାୟ ୱା ଛାଦୟତୋ ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ।

ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସଚସ୍ସ ମୁଖେ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଗଣ୍ଡୋ ୱା ହୋତି, ହନୁକୱାତୋ ୱା ୱିଜ୍ଝତି, ଦନ୍ତୋ ୱା ରୁଜ୍ଜତି, ଭିକ୍ଖା ୱା ମନ୍ଦା ଲଦ୍ଧା ହୋତି, ତାୱତକେନ ପନ ନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନ ଗନ୍ତୁଂ । ଅପିଚ ଖୋ ‘‘ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ଅୟଂ ପହୁ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପହୁସଞ୍ଞୀ ନାମ । ଇମିନା ଛାଦିତାପି ଅଚ୍ଛାଦିତା । ଅପ୍ପହୁନା ପନ ୱତ୍ତୁଂ ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱା ଅସମତ୍ଥେନ ପହୁସଞ୍ଞିନା ୱା ଅପ୍ପହୁସଞ୍ଞିନା ୱା ଛାଦିତାପି ଅଚ୍ଛାଦିତାୱ ।

ଇଦଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ଇଦଂ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ସଚେ ପନ ‘‘ଛାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପୁରେଭତ୍ତେ ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ୱା ପଠମୟାମାଦୀସୁ ୱା ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କମତି, ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ଆରୋଚେତି, ଅୟଂ ଛାଦେତୁକାମୋ ନ ଛାଦେତି ନାମ ।

ୟସ୍ସ ପନ ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଠାନେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗମନଂ ଆଗମେନ୍ତସ୍ସ ୱା, ସଭାଗସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଡ୍ଢମାସୋପି ମାସୋପି ଅତିକ୍କମତି, ଅୟଂ ନଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋ ଛାଦେତି ନାମ । ଅୟମ୍ପି ଅଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି ।

ୟୋ ପନ ଆପନ୍ନମତ୍ତୋୱ ଅଗ୍ଗିଂ ଅକ୍କନ୍ତପୁରିସୋ ୱିୟ ସହସା ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ସଭାଗଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆୱି କରୋତି, ଅୟଂ ନଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋୱ ନ ଛାଦେତି ନାମ । ସଭାଗମତ୍ତମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଅୱେରିସଭାଗମତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ । ଅୱେରିସଭାଗସ୍ସ ହି ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ୱିସଭାଗୋ ହୋତି ସୁତ୍ୱା ପକାସେତୁକାମୋ, ଏୱରୂପସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସପି ସନ୍ତିକେ ନ ଆରୋଚେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତୁ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ଦିୱା ୱା ରତ୍ତିଂ ୱା, ୟାୱ ଅରୁଣଂ ନ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧସ୍ତେ ଅରୁଣେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି, ପଟିଚ୍ଛାଦନପଚ୍ଚୟା ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଖେପତୋତି ସମାସତୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ଅପ୍ପଟିକମ୍ମକତାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାୱରଣଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ପରିୱସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ କାମେନା’’ତିଆଦି । ପରିୱାସଂ ସମାଦାୟାତି ପରିୱାସୱତ୍ତଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ସମାଦିୟିତ୍ୱା । ୟଦିପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ପରିୱାସୋ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସୋ, ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ, ସମୋଧାନପରିୱାସୋତି, ତଥାପି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସୋ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ…ପେ॰… ତିୱିଧୋ ପରିୱାସୋ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସତି ଦାତବ୍ବୋ ପରିୱାସୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିସୟତାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିୱାସୋ। ସୁଦ୍ଧନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାତବ୍ବୋ ପରିୱାସୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ। ସମୋଦହିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ ପରିୱାସୋ ସମୋଧାନପରିୱାସୋ।

ଇଦାନି ତେ ତିୱିଧେୟେୱ ପରିୱାସେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ହୀତି ୟସ୍ମା । ଏକାହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା। ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଆପତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇତି ୱା, ଇତି ଏୱରୂପା ୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୩, ୧୯୭) ୱିୟ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିୟା ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଏକାହପରିୱାସଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ଇମଂ ପାଳିସେସଂ (ଚୂଳୱ॰ ୧୦୨) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ପରିୱାସଂ ୟାଚାପେତ୍ୱାତି ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା । ଖନ୍ଧକେ ଆଗତନୟେନାତି ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୯୭ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ । ତତୋତି ପକ୍ଖତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅତିରେକପକ୍ଖପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ପକ୍ଖସ୍ସ ଅତିରେକୋ ଅତିରେକପକ୍ଖୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ତିଂସତିମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ମାସପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ସିୟତି ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ମାସୋ, ତିଂସରତ୍ତିନ୍ଦିୱୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱଚ୍ଛରେ ପୁଣ୍ଣେତି ତଂ ତଂ ସତ୍ତଂ, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗମ୍ମ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସରତି ପୱତ୍ତତୀତି ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ଦ୍ୱାଦସ ମାସା, ତସ୍ମିଂ ପରିପୁଣ୍ଣେ ।

ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନୱସେନ ୱାତି ନାମେନ ସହ ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନୱସେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ହି ଉପରି ‘‘ନାମମତ୍ତୱସେନ ୱା’’ତି ମତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାମମତ୍ତୱସେନାତି ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନଂ ୱିନା କେୱଲଂ ନାମସ୍ସେୱ ୱସେନ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧେ ନାମେ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ନାମଂ, ତସ୍ମା। ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମାୟଂ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ୱଚନୀୟତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସେତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠୀ’’ତି କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀନମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଆଦିଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚାତି ୱୀତିକ୍କମତ୍ତା ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ । ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ, ସଜାତିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀସୁ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିଂ, ୱଚନଞ୍ଚ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନାମାୟଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ଇତିସଦ୍ଦୋ ୱଚନୱଚନୀୟସମୁଦାୟଂ ନିଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ନାମଞ୍ଚେୱ ଆପତ୍ତି ଚା’’ତି, ସଜାତିସାଧାରଣନାମତ୍ତା ନାମଞ୍ଚେୱ ତେନ ତେନ ୱୀତିକ୍କମେନାପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଆପତ୍ତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ‘‘ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ଇମସ୍ସାପି ନାମାଦିଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଇତିସଦ୍ଦୋ ୱା ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗନ୍ତିଆଦିୱଚନେନାପୀ’’ତିଆଦିକମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

ତୟିଦଂ କମ୍ମୱାଚାୟ କେନ ୱଚନେନ ଗହିତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ସବ୍ବସାଧାରଣନାମତ୍ତା, ୱୀତିକ୍କମେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ନାମଞ୍ଚେୱ ଆପତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆପତ୍ତିୟୋତି ୱଚନେନାପୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ପରିୱାସାଦିୱିନୟକମ୍ମଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ, ଗୋତ୍ତୱସେନ, ନାମୱସେନ, ଆପତ୍ତିୱସେନ ଚ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ତସ୍ମା । ଏତେସୂତି ୱତ୍ଥୁଆଦୀସୁ, ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ୱା । ୱତ୍ତଂ ସମାଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ଏକେନପି ସମାଦାତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱୀହି ପନ ସୁସମାଦିନ୍ନଂୟେୱ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସମାଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ।

ଆରୋଚେତ୍ୱାତି –

‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିଂ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସୋହଂ ସଙ୍ଘଂ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଏକାହପରିୱାସଂ ୟାଚିଂ, ତସ୍ସ ମେ ସଙ୍ଘୋ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଏକାହପରିୱାସଂ ଅଦାସି, ସୋହଂ ପରିୱସାମି, ୱେଦୟାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ‘ୱେଦୟତୀ’ତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) –

ଏୱମାଦିନା ତଂ ତଂ ୟୋଜନାନୁରୂପଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା । ଇମଞ୍ଚ ପନତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) । ‘‘ପୁନ ଆଗତାଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ଅୱସାନେ ‘‘ୱେଦୟତୀତି ମଂ ଆୟସ୍ମା ଧାରେତୁ’’, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଧାରେନ୍ତୁ’’, ତିଣ୍ଣଂ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତଭେଦଞ୍ଚ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱାତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସାଦିତବ୍ବଂ ପକତତ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୟାନି ଚତୁନୱୁତି ୱତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ଭେଦଞ୍ଚ, ୟୋ ଚ ‘‘ତୟୋ ଖୋ, ଉପାଲି, ପାରିୱାସିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦା ସହୱାସୋ ୱିପ୍ପୱାସୋ ଅନାରୋଚନା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୮୩) ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ।

ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଚେ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬) ଆଗନ୍ତୁକା ମୁହୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ୱା ଅୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ଏୱ ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ସଚେ ତସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଗତକାଲେ ଜାନାତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତି, ନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ । ୟେପି ଅନ୍ତୋୱିହାରଂ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ଉପଚାରସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ଛତ୍ତସଦ୍ଦଂ ୱା ଉକ୍କାସିତସଦ୍ଦଂ ୱା ଖିପିତସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱାୱ ଆଗନ୍ତୁକଭାୱଂ ଜାନାତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଗତକାଲେ ଜାନନ୍ତେନାପି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବମେୱ । ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତି, ନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ । ୟୋପି ରତ୍ତିଂୟେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରତ୍ତିଂୟେୱ ଗଚ୍ଛତି, ସୋପିସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ କରୋତି । ଅଞ୍ଞାତତ୍ତା ପନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ ନତ୍ଥି । ସଚେ ଅଜାନିତ୍ୱାୱ ଅବ୍ଭାନଂ କରୋତି, ଅକତମେୱ ହୋତୀତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅଧିକା ରତ୍ତିୟୋ ଗହେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଅପଣ୍ଣକପ୍ପଟିପଦା ।

ନଦିଆଦୀସୁ ନାୱାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ପରତୀରେ ଠିତମ୍ପି ଆକାସେ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ପବ୍ବତତଲଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ସଚେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅତ୍ଥି, ନାୱାଦୀହି ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା, ମହାସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ୱା ୱେଗେନ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚେୱ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ । ସଚେ ୱାୟମନ୍ତୋପି ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ୱା ସାୱେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତି, ନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ ।

ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ୱିହାରଂ ଗତେନପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେତବ୍ବମେୱ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬) । ସଚେ ସବ୍ବେ ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତେ ପସ୍ସତି, ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତେନେୱ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଅଥ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠିତା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ହୋତି, ୱତ୍ତଭେଦେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚେ ନ ପସ୍ସତି, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋୱ ହୋତି, ନ ଚ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚେୱ ହୋତି, ୱତ୍ତଭେଦେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ତତ୍ଥେୱାତି ମାଳକସୀମାୟମେୱ । ମାଳକତୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁ ନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ଏକସ୍ସପି ସନ୍ତିକେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) । ମାଳକତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସତିଂ ପଟିଲଭନ୍ତେନ ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେ’’ତି । ସଚେ ସୋପି ପକ୍କନ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟସ୍ସ ମାଳକେ ନାରୋଚିତଂ, ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ପକତତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନଂ ଅରହଟ୍ଠାନେ । ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୯୭) ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଜ୍ଝାୟନସଦ୍ଦସୱନୂପଚାରୱିଜହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମାତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପଚାରୱିଜହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁମ୍ବେନ ୱା ୱତିୟା ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେତି ଦସ୍ସନୂପଚାରୱିଜହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପରିୱାସୋ ଆରୋଚେତବ୍ବୋ । ‘‘ଆରୋଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପନ ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରୋଚେନ୍ତେନ ଚ ସଚେ ନୱକତରୋ ହୋତି, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱୁଡ୍ଢତରୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ତଂ ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ଏସ ନଂ ପସ୍ସତି, ସଦ୍ଦଂ ୱା ତସ୍ସ ସୁଣାତି, ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚେୱ ୱତ୍ତଭେଦୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ୟମ୍ପି ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସାପି ଆରୋଚେତବ୍ବମେୱା’’ତି । ଅଥ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଗଚ୍ଛତି, ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତିୟେୱ, ୱତ୍ତଭେଦୋ ପନ ନତ୍ଥି । ଉଟ୍ଠିତେତି ଉଗ୍ଗତେ । ୟଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ୱା ଆଗନ୍ତୁକଂ ୱା ସବ୍ବପଠମଂ ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ଇତରଥା ହି ‘‘ୱିହାରସୀମାପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ୟାୱ ରତ୍ତିୟୋ ପୂରେନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକା ରତ୍ତିୟୋ ଆପତ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି, ତତ୍ତକା ରତ୍ତିୟୋ ୟାୱ ପୂରେନ୍ତି, ତାୱ ପରିୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ୟତ୍ତକାନି ଦିୱସାନି ଆପତ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି, ତତ୍ତକାନି, ତତୋ ଅଧିକତରାନି ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ପରିୱସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରୋତି ପପଞ୍ଚୋ ।

ଇତରେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୂତି ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ, ସମୋଧାନପରିୱାସୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ । ଖନ୍ଧକେତି ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୧୫୬ ଆଦୟୋ) । ଚୂଳସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଉପସମ୍ପଦତୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୨) ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମକ୍କମେନ ୱା ଆରୋଚିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ୱା ‘‘ଅସୁକଞ୍ଚ ଅସୁକଞ୍ଚ ଦିୱସଂ ୱା ପକ୍ଖଂ ୱା ମାସଂ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱା ତୱ ସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଜାନାମି, ଏତ୍ତକଂ ନାମ କାଲଂ ଅହଂ ସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ‘‘ଚୂଳସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱସନ୍ତେନ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନାତି, ତତ୍ତକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ମାସଂ ୱା ଦ୍ୱେମାସଂ ୱା ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ମାସମତ୍ତଂ ଅସୁଦ୍ଧୋମ୍ହୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିୱାସଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ପରିୱସନ୍ତୋ ଚ ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ମାସଂ ସରତି, ତମ୍ପି ମାସଂ ପରିୱସିତବ୍ବମେୱ, ପୁନ ପରିୱାସଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଅଥ ‘‘ଦ୍ୱେମାସଂ ଅସୁଦ୍ଧୋମ୍ହୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି, ପରିୱସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ମାସମତ୍ତମେୱାହଂ ଅସୁଦ୍ଧୋମ୍ହୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ମାସମେୱ ପରିୱସିତବ୍ବଂ, ପୁନ ପରିୱାସଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଅୟଞ୍ହି ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ଆରୋହତି, ହେଟ୍ଠାପି ଓରୋହତି, ଇଦମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ।

ୟୋ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିଲୋମୱସେନ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋପି ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ନ ଜାନାତି ନସ୍ସରତି, ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତେ ୱେମତିକୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତପରିୱାସୋ ‘‘ମହାସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗହିତଦିୱସତୋ ୟାୱ ଉପସମ୍ପଦଦିୱସୋ, ତାୱ ରତ୍ତିୟୋ ଗଣେତ୍ୱା ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ନାରୋହତି, ହେଟ୍ଠା ପନ ଓରୋହତି । ତସ୍ମା ସଚେ ପରିୱସନ୍ତୋ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି ‘‘ମାସୋ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରୋ ୱା ମୟ୍ହଂ ଆପନ୍ନସ୍ସା’’ତି, ମାସଂ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱା ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅହଂ ସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଚୂଳସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ ଦୀୟତି, ତଥାପି ନିୟମେନେୱ ଜାନନାଭାୱା ‘‘ଦୁୱିଧୋପି ଚେସ…ପେ॰… ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଦାନୱିଧି ଖନ୍ଧକେ ଆଗତୋତି ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ସୁଦ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ଦାନୱିଧି ‘‘ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା…ପେ॰… ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ’’ତିଆଦିନା ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୧୫୬) ଆଗତୋ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ପନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥାପି ।

ଓଧୁନିତ୍ୱା ଅୱଧୁୟ ପହାୟ ସମୋଧାନୋ ଓଧାନସମୋଧାନୋ। ଚିରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଘେନ ସମୋଧାନୋ ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ। ମିସ୍ସକାନଂ ସମୋଧାନୋ ମିସ୍ସକସମୋଧାନୋ। ଇଦାନି ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସମୋଧାନପରିୱାସଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋ ପରିୱାସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପରିୱସନ୍ତୋ ଅପରିନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ପରିୱାସେ ଅନ୍ତରା ୱେମଜ୍ଝେ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ସ । ପରିୱୁତ୍ଥଦିୱସେତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ, ତେନ ‘‘ମାନତ୍ତଚିଣ୍ଣଦିୱସେ ଚା’’ତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ମକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନୱସେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା । ସମୋଦହିତ୍ୱାତି ମୂଲାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା, ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାତବ୍ବପରିୱାସୋତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଦାତବ୍ବପରିୱାସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱାସଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱସନ୍ତୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୩) ୱା ମାନତ୍ତାରହୋ ୱା ମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତୋ ୱା ଅବ୍ଭାନାରହୋ ୱା ଅନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିମାପତ୍ତିୟା ସମା ୱା ଊନତରା ୱା ରତ୍ତିୟୋ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ସ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନେନ ତେ ପରିୱୁତ୍ଥଦିୱସେ ଚ ମାନତ୍ତଚିଣ୍ଣଦିୱସେ ଚ ସବ୍ବେ ଓଧୁନିତ୍ୱା ଅଦିୱସେ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଆପନ୍ନାପତ୍ତିଂ ମୂଲାପତ୍ତିୟଂ ସମୋଧାୟ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋତି ।

ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ମୂଲାପତ୍ତିତୋ ଅତିରେକପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨), ତଂ ମୂଲାପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଇତରଂ ସମୋଧାୟ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନଂ ଅକତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଗହିତପରିୱାସେନେୱ ପରିୱସିତବ୍ବଂ ।

ୟା ଏକା ୱା…ପେ॰… ସବ୍ବଚିରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟୋତି ୟା ଏକା ୱା ଆପତ୍ତି ସବ୍ବଚିରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ୟା ଦ୍ୱେ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱା ସମ୍ବହୁଲା ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ସବ୍ବଚିରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାସନ୍ତି ସବ୍ବଚିରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ । ଦାନୱିଧି ପନସ୍ସ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ସ ପନ ସତଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ଅପରମ୍ପି ସତଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ଅପରମ୍ପି ସତଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଏୱଂ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିସହସ୍ସଂ ଦିୱସସତପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ତେନ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ସବ୍ବଂ ସମୋଦହିତ୍ୱା ଦସ ଦିୱସେ ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଏକେନେୱ ଦସାହେନ ଦିୱସସତମ୍ପି ପରିୱସିତମେୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦସସତଂ ରତ୍ତିସତଂ, ଆପତ୍ତିୟୋ ଛାଦୟିତ୍ୱାନ ।

ଦସ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱାନ, ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାରିୱାସିକୋ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୭) ।

ଅୟଂ ଅଗ୍ଘସମୋଧାନୋ ନାମ ।

ଇଦାନି ମିସ୍ସକସମୋଧାନଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ମିସ୍ସକସମୋଧାନୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ –

‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ବହୁଲା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିଂ ଏକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ, ଏକଂ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ, ଏକଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚଂ, ଏକଂ ଅତ୍ତକାମଂ, ଏକଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ, ଏକଂ କୁଟିକାରକଂ, ଏକଂ ୱିହାରକାରକଂ, ଏକଂ ଦୁଟ୍ଠଦୋସଂ, ଏକଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ, ଏକଂ ସଙ୍ଘଭେଦଂ, ଏକଂ ଭେଦାନୁୱତ୍ତକଂ, ଏକଂ ଦୁବ୍ବଚଂ, ଏକଂ କୁଲଦୂସକଂ, ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମୋଧାନପରିୱାସଂ ୟାଚାମୀ’’ତି –

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିଂ ନାନାୱତ୍ଥୁକାୟୋ’’ତିପି ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିପି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ଥୁୱସେନପି ଗୋତ୍ତୱସେନପି ନାମୱସେନପି ଆପତ୍ତିୱସେନପି ୟୋଜେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଠତିୟେୱାତି । ଅୟଂ ମିସ୍ସକସମୋଧାନୋ। ସବ୍ବପରିୱାସକମ୍ମୱାଚାୱସାନେ ପନ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତାଦିକଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତିୱିଧେପି ସମୋଧାନପରିୱାସେ ଅତ୍ଥମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ୱିନିଚ୍ଛୟାଦୀନଂ ୱା ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ତିୱିଧେପି ସମୋଧାନପରିୱାସେ ସଙ୍ଖେପକଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାୱିସୟତ୍ତା ସମୋଧାନୱିଚାରଣାୟ ସା ନିରୱସେସା କୁତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତିଆଦି ।

ଛାରତ୍ତନ୍ତି ରା ସଦ୍ଦୋ ତୀୟତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି, ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୂପସମନକାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଛ ରତ୍ତିୟୋ ସମାହଟା, ଛନ୍ନଂ ରତ୍ତୀନଂ ୱା ସମାହାରୋ ଛରତ୍ତଂ, ଛରତ୍ତମେୱ ଛାରତ୍ତଂ, ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ସମୁଦାୟସ୍ସାଭାୱତୋ ଛ ରତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପରିୱାସଂ ଅଦତ୍ୱା ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୟସ୍ମା ଆପତ୍ତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ୟସ୍ମା ଚ ଆପନ୍ନଭାୱେନେୱ ମାନତ୍ତାରହୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରିୱାସଂ ଅଦତ୍ୱା କେୱଲଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସ ଦୀୟତି, ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମାନତ୍ତଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଇଦନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମାନତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ । କଥଂ ପନ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାନତ୍ତାନଂ ଦାନୱିଧି ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପନା’’ତିଆଦି ।

ଅୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପରିୱାସେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଦେସନ୍ତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପତୋ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମହାମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମ ଗୁମ୍ବେନ ୱା ୱତିୟା ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ସମାଦିୟିତ୍ୱା । ଆରୋଚେତ୍ୱାତି –

‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିଂ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ ୟାଚିଂ, ତସ୍ସ ମେ ସଙ୍ଘୋ ଏକିସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ ଅଦାସି, ସୋହଂ ମାନତ୍ତଂ ଚରାମି, ୱେଦୟାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ୱେଦୟତୀ’ତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) –

ଆପତ୍ତିଦିୱସାନୁରୂପଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା । ଇମଞ୍ଚ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଆରୋଚିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେହି ସତି କରଣୀୟେ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋପି କେନଚି କମ୍ମେନ ପୁରେ ଅରୁଣେୟେୱ ଗଚ୍ଛତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱା ଆଗନ୍ତୁକଂ ୱା ୟଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ଗଣସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ୱସି, ତେନସ୍ସ ଊନେ ଗଣେ ଚରଣଦୋସୋ ୱା ୱିପ୍ପୱାସୋ ୱା ନ ହୋତି । ସଚେ ପନ କଞ୍ଚି ନ ପସ୍ସତି, ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତତୋ ତେସୁ ଗତେସୁ ୱା ଅଗତେସୁ ୱା ପୁରିମନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ୟତ୍ଥ ସିୟାତି ୟସ୍ସଂ ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟଂ ୱୀସତିଗଣୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅତ୍ଥି । ଅୱ୍ହାତବ୍ବୋତି ଅବ୍ଭାନକମ୍ମୱସେନ ପକ୍କୋସିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପାଳିୱସେନାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୧୦୧) ପାଳିୱସେନ । ୱିନିଚ୍ଛୟୱସେନାତି ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତେହି ଚ ପଠମଂ ଅବ୍ଭାନାରହୋ କାତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତତ୍ତା ପକତତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ, ପକତତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭାନଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ୱତ୍ତଂ ସମାଦପେତବ୍ବୋ । ୱତ୍ତେ ସମାଦିନ୍ନେ ଅବ୍ଭାନାରହୋ ହୋତି । ତେନାପି ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଆରୋଚେତ୍ୱା ଅବ୍ଭାନଂ ୟାଚିତବ୍ବଂ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତସ୍ସ ପନ ୱତ୍ତସମାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସୋ ହି ଛାରତ୍ତାତିକ୍କମେନେୱ ଅବ୍ଭାନାରହୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭) ୱିନିଚ୍ଛୟୱସେନ । ତଂ ପନେତଂ ସବ୍ବଂ ପରିୱାସାଦିକମ୍ମଂ ପାଳିୱସେନ (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫, ୯୭) ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ, ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ତତୋୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ୱୀସତିୱଗ୍ଗକରଣୀୟତ୍ତା ତତୋ ଊନତରେନ କତଂ କୁପ୍ପତି । ତେନାହ ‘‘ଏକେନାପି ଚେ…ପେ॰… ଅନବ୍ଭିତୋ’’ତି । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା । ସାମୀଚୀତି ୱତ୍ତଂ ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ସଙ୍ଘାଦିସେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ମାତୁଗାମେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମାତୁଗାମସଙ୍ଖାତାୟ ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରହୋତି ଅପ୍ପକାସଂ । ଅପ୍ପକାସତା ଚ ୟୋ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ’’ତି । ନନୁ ‘‘ରହୋ ନାମ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ, ସୋତସ୍ସ ରହୋ । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଅକ୍ଖିଂ ୱା ନିଖଣିୟମାନେ, ଭମୁକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିୟମାନେ, ସୀସଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିୟମାନେ ପସ୍ସିତୁଂ । ସୋତସ୍ସ ରହୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ହୋତି ପକତିକଥା ସୋତୁ’’ନ୍ତି ପଦଭାଜନପାଳିୟଂ ସୋତସ୍ସ ରହୋତି ଆଗତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଇମିନା ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ’’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ରହୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ? ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୪୫) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ପିହିତକୱାଟସ୍ସା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୪୪-୪୪୫) ଇମିନା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପିହିତକୱାଟସ୍ସ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୪୪-୪୪୫) ପନ ଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି, ନ କେୱଲଂ ଅପିହିତକୱାଟସ୍ସ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋୱ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି, ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ନିସିନ୍ନୋପୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ପନ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ କଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲେତି, କଞ୍ଚି କାଲଂ ନିମୀଲେତି, ନ ଚ ମହାନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ପନ ତାଦିସୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ନ କରୋତୀ’’ତି, ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଥୁନସ୍ସ ମାତୁଗାମୋ ଦୁତିୟୋ ନ ହୋତି । ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞିସ୍ସା ୱଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି । ତେନେୱ ୱେସାଲିୟଂ (ପାରା॰ ୭୬-୭୭) ମହାୱନେ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ବହୁଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେନାହ ‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ପନ ସତମ୍ପି ନ କରୋତୀ’’ତି । ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ଅଜ୍ଝାଚାରକମ୍ମଂ । ୟସ୍ମା ନିସୀଦିତ୍ୱାୱ ନିପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନିପଜ୍ଜନମ୍ପି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରେତବ୍ବୋତି ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରସମାୟୋଗୋ ହୋତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାରାଜିକେନ, ପନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଚ ତେନାକାରେନ ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନୋୱ କାରେତବ୍ବୋ । ନ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋତି ନିସଜ୍ଜଂ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ନ କାରେତବ୍ବୋତି । ଅଲଜ୍ଜୀପି ହି ପଟିଜାନମାନୋୱ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । ୟାୱ ନ ପଟିଜାନାତି, ତାୱ ‘‘ନେୱ ସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ‘‘ନ ଅସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିନା ପନ କାରେତବ୍ବୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଟିଞ୍ଞା ଲଜ୍ଜୀସୁ କତା, ଅଲଜ୍ଜୀସୁ ଏୱଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ବହୁମ୍ପି ଅଲଜ୍ଜୀ ଭାସେୟ୍ୟ, ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିତେନ କାରୟେ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୫୯) ।

ନ କେୱଲଂ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଚୋଦନାୟମେୱ ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରେତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ନିସଜ୍ଜାଦିନା ଆକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚୋଦନାୟପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନ ୱା ସା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା ଉପାସିକା ୱଦେୟ୍ୟ, ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଆକାରେସୂ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଟିଜାନମାନୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ଅଧିକାରତ୍ତା ‘‘ପଟିଜାନମାନୋୱ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାରୂପାୟ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୪୪-୪୪୫) ଉପାସିକାୟ ୱଚନେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ତଥାପି ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥାପି ହୋତୀତି ଦସ୍ସନେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନେକଂସିକତାୟ ନ ନିୟତୋତି ଅନିୟତୋ। ତେନାହ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଆପତ୍ତୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅକ୍ଖିଂ ଅଞ୍ଜେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ନିୱାସନଂ ନିୱାସେତି, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧତି, ଚୀୱରଂ ପାରୁପତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗଚ୍ଛତି, ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗନ୍ତ୍ୱାନ ନିସୀଦତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସସଙ୍ଖାତେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦସ୍ସ ଅସତିପି ମେଥୁନରାଗଭାୱେ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧକିଲେସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସସଙ୍ଖାତେନା’’ତି । ତେନେୱ ସନ୍ନିସ୍ସିତଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ରହସ୍ସାଦେନାତି ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମାୟ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ହସିତଲପିତାଦିକଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଅସ୍ସାଦହେତୁ। ନିସଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଅସତି ଉପଚାରଗତେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେ ଅନନ୍ଧେ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ସା ଇତ୍ଥୀ କେନଚି କରଣୀୟେନ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦତି, ନିସଜ୍ଜାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଗତୋ, ସା ନ ଦିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଅସ୍ସାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ସମ୍ବହୁଲା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମାତୁଗାମଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦନ୍ତି, ନିସଜ୍ଜାଗଣନାୟପି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧିଂ ରହସ୍ସାଦଂ କପ୍ପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ଆଗତାଗତାନଂ ୱସେନ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପୁରିସେତି ଅନନ୍ଧେ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସେ । ଉପଚାରଗତେ ସତୀତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରଗତେ ସତି । ସଚେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାୟ ଇତ୍ଥିୟା ରହସ୍ସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି ।

ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନହେୱ ଖୋ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟମ୍ପି ବହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ ୱିୱଟଂ ପରିୱେଣଙ୍ଗଣାଦି, ତମ୍ପି ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱରୂପଞ୍ହି ଠାନଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେୟେୱ ଗହିତ’’ନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୫୩) ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱାତି କାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱା । ତେନେୱ ହି ପଦଭାଜନେ ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟୋ, ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ନିସିନ୍ନୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ’’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୫୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୱସେନ ଆଗତଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ତଂ ମାତୁଗାମୋପି ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ତଥା ହି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୨୮୩ ଆଦୟୋ) ୟା ପନ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ହିରିମନା, ତା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେସୁଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ଇତ୍ଥୀପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥୀପୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ଇଧ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଇତ୍ଥୀପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି, ପଠମେ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଇତ୍ଥିସତମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋତି ଏତ୍ଥ କାୟସଂସଗ୍ଗୱସେନ ଅନନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୱସେନ ଅବଧିରୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟଚିତ୍ତତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାହି ଦ୍ୱିୱେଦନଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପନେତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନାଦାନସଦିସାନେୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମ୍ପି ଭଣତି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଭଣନ୍ତୋ ନିସୀଦତି ଚାତି ‘‘କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମେୱ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

‘‘ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ ଦିଟ୍ଠାଦିସମୂଲକଚୋଦନାୟ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଜାନମାନୋୱ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ, ନ ଇତରୋତି ଆପତ୍ତିରୋପନାରୋପନଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ଅନିୟତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ

୧. କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୨-୪୬୩) ନିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ତଂ ଚୀୱରଞ୍ଚାତି ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରଂ, ନିଟ୍ଠିତେ ଆନିସଂସମୂଲକେ ଚୀୱରେ, ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଚୀୱରଂ କରଣେନପି ନିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ନାସନାଦୀହିପି, ତସ୍ମା ‘‘ସୂଚିକମ୍ମପରିୟୋସାନେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୂଚିୟା କତ୍ତବ୍ବଂ ପାସକପଟ୍ଟଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟପରିୟୋସାନକମ୍ମଂ, ତଂ ସୂଚିକମ୍ମପରିୟୋସାନଂ ନାମ, ତେନ । ନଟ୍ଠନ୍ତି ଚୋରାଦୀହି ହଟଂ । ଏତମ୍ପି ହି କରଣପଲିବୋଧସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ‘‘ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିନଟ୍ଠନ୍ତି ଉପଚିକାଦୀହି ଖାଦିତଂ । ଦଡ୍ଢନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ । ଚୀୱରାସା ୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କୁଲେ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟା ଚୀୱରାସା ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି, ସା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା । ଏତେସମ୍ପି କରଣପଲିବୋଧସ୍ସେୱ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ନିଟ୍ଠିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମେସୁ ୱା’’ତିଆଦି । ଏତେନ ଚୀୱରପଲିବୋଧାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚୀୱରସ୍ସ କରଣପଲିବୋଧେ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚାନିସଂସେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହନଟ୍ଠେନ କଥିନଂ, ଥିରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥତଂ କଥିନଂ ୟେନ ସୋ ଅତ୍ଥତକଥିନୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତାୱ କଥିନାନିସଂସଂ ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ତାୱ ସୋ ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅନାମନ୍ତଚାରାଦିକଂ କଥିନାନିସଂସଂ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ଇଦଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ଆୱାସପଲିବୋଧୋତି ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା । ତେସୁ ଏକପଲିବୋଧେପି ସତି ୟସ୍ମା ଅନାମନ୍ତଚାରାଦିକଂ ଆନିସଂସଂ ଲଭତି, ନାସତି । କସ୍ମା ? ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ କରଣପଲିବୋଧେ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନେତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ସଙ୍ଘେନ । କତ୍ତରି ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଉବ୍ଭତେତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନମଞ୍ଞତରେନ, ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେନ ୱା ଉଦ୍ଧଟେ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ କଥିନେ । ଉବ୍ଭାରୋ ଉଦ୍ଧରଣଂ । ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠେ ତିଂସମତ୍ତେ ପାୱେୟ୍ୟକେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁ’’ନ୍ତି କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୬) ଭଗୱତା କଥିନସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଅୟଞ୍ହି କଥିନତ୍ଥାରୋ ନାମ…ପେ॰… ଅନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୱସେନ ତାୱ ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତାୟେୱ କଥିନତ୍ଥାରଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପଗତାତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୱସେନ ତାୱ ଏୱଂ ହୋତୁ, ଗଣନୱସେନ ତଂ କିତ୍ତକା ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି । ସୋତି କଥିନତ୍ଥାରୋ । ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ଗଣନୱସେନ ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜନାନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଚତ୍ତାରୋ କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ଦାୟକା, ଏକୋ ପଟିଗ୍ଗାହକୋତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜନାନଂ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ପନ ‘‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟତ୍ତା ‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜନାନଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚତୁୱଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଠପେତ୍ୱା ତୀଣି କମ୍ମାନି ଉପସମ୍ପଦଂ ପୱାରଣଂ ଅବ୍ଭାନ’’ନ୍ତି ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୮୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୱସେନ ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅନଞ୍ଞାତୋ, ୟସ୍ମା ଚ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜନାନଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ । ଆନିସଂସେତି ଅନାମନ୍ତଚାରାଦିକେ କଥିନାନିସଂସେ । ଅଥ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତା, ଏକୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସୋ ସାମଣେରୋ ସଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଗଣପୂରକୋ ଚେୱ ହୋତି, ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଲଭତି । ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ, ଦ୍ୱେ ସାମଣେରା, ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ, ତୟୋ ସାମଣେରା, ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଚତ୍ତାରୋ ସାମଣେରାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟାତି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ଏସା ଞତ୍ତି । ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେତି କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ । ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଇମସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦାନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ । ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ । ଦିନ୍ନଂ ଇଦଂ ସଙ୍ଘେନ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୭) –

ଏୱଂ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ । କଥିନତ୍ଥାରାରହସ୍ସାତି କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ ଭବ୍ବସ୍ସ । ସୋ ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବକରଣଜାନନାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ଅଟ୍ଠଧମ୍ମକୋୱିଦୋ ଭିକ୍ଖୁ, କଥିନତ୍ଥାରମରହତୀ’’ତି । ପରିୱାରେପି (ପରି॰ ୪୦୯) ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭବ୍ବୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ । କତମେହି ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭବ୍ବୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ ? ପୁବ୍ବକରଣଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଂ ଜାନାତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଜାନାତି, ଅତ୍ଥାରଂ ଜାନାତି, ମାତିକଂ ଜାନାତି, ପଲିବୋଧଂ ଜାନାତି, ଉଦ୍ଧାରଂ ଜାନାତି, ଆନିସଂସଂ ଜାନାତି, ଇମେହି ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭବ୍ବୋ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବକରଣଂ ନାମ ଧୋୱନୱିଚାରଣଚ୍ଛେଦନବନ୍ଧନସିବ୍ବନରଜନକପ୍ପକରଣଂ । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ପୁରାଣସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମ କଥିନଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥାରୋ ନାମ କଥିନତ୍ଥାରୋ । ମାତିକା ନାମ ଅଟ୍ଠ ମାତିକା । ପଲିବୋଧୋ ନାମ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋତି ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା । ଉଦ୍ଧାରୋ ନାମ ପକ୍କମନନ୍ତିକାଦୟୋ । ଆନିସଂସୋ ନାମ ପଞ୍ଚାନିସଂସା ।

ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଥିନଂ ପନ କେନ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ ? ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ କଥିନଚୀୱରଂ ଦେତି, ସଙ୍ଘେନ ପନ କସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ? ୟୋ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରୋ ହୋତି, ସଚେ ବହୂ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରା ହୋନ୍ତି, ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ୱୁଡ୍ଢେସୁପି ୟୋ ମହାପରିସୋ ତଦହେୱ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱୁଡ୍ଢୋ ନ ସକ୍କୋତି, ନୱକତରୋ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ସଙ୍ଘେନ ମହାଥେରସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଗଣ୍ହଥ, ମୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତମ୍ପି କଥିନତ୍ଥାରାରହଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଦେନ୍ତେନ ପନ ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ୟଂ ୟଂ ଜିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତଂ ତଦତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଂ । ପକତିୟା ଦୁପଟ୍ଟଚୀୱରସ୍ସ ଦୁପଟ୍ଟତ୍ଥାୟେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେପିସ୍ସ ଏକପଟ୍ଟଚୀୱରଂ ଘନଂ ହୋତି, କଥିନସାଟକୋ ଚ ପେଲୱୋ, ସାରୁପ୍ପତ୍ଥାୟ ଦୁପଟ୍ଟପ୍ପହୋନକମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ‘‘ଅହଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଏକପଟ୍ଟଂ ପାରୁପାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁପଟ୍ଟଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ ପନ ଲୋଭପକତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବଂ । ତେନାପି କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସିବ୍ବେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ତେନାତି କଥିନତ୍ଥାରକେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ତଦହେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିୱସେ । ପଞ୍ଚ ୱା ଅତିରେକାନି ୱାଖଣ୍ଡାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟଥା ପଞ୍ଚଖଣ୍ଡିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରପ୍ପହୋନକାନି ମହାମଣ୍ଡଲଅଡ୍ଢମଣ୍ଡଲାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡାନି ୱା ଅତିରେକାନି ୱା ସତ୍ତାଦିଖଣ୍ଡାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କଥିନଚୀୱରେ କରିୟମାନେ ‘‘ଅହଂ ଥେରୋ’’ତି ୱା ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତି ୱା ଏକେନାପି ଅକାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅନାଦରିୟେନ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେହେୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧୋୱନଛେଦନସିବ୍ବନରଜନାନି ନିଟ୍ଠାପେତବ୍ବାନି । ତେନାହ ‘‘ସେସଭିକ୍ଖୂହିପି ତସ୍ସ ସହାୟେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କତଚୀୱରମେୱାତି ନିଟ୍ଠିତପରିକମ୍ମମେୱ କଥିନଦୁସ୍ସଂ । ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅନ୍ତରୱାସକୋପି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥାରୱିପତ୍ତିତୋ । ୟଥାହ –

‘‘କଥଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ ? ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ…ପେ॰… ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଞ୍ଚକେନ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚକେନ ୱା ତଦହେୱ ସଞ୍ଛିନ୍ନେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୮) ।

ତେନେୱାହ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନାସିବ୍ବିତଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଅତ୍ଥାରକେନ ଭିକ୍ଖୁନା । ଅତ୍ଥରିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥରଣଂ କାତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାୱଚୀଭେଦକରଣମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ –

‘‘ସଚେ ସଙ୍ଘାଟିୟା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁକାମୋ ହୋତି, ପୋରାଣିକା ସଙ୍ଘାଟି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବା, ନୱା ସଙ୍ଘାଟି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ‘ଇମାୟ ସଙ୍ଘାଟିୟା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମୀ’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା’’ତି (ପରି॰ ୪୧୩) –

ୱିତ୍ଥାରୋ । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅନୁମୋଦଥ, ଅନୁମୋଦାହୀ’’ତି ଚ ୱଚନଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଥେରାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ଅତ୍ଥାରକେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁମୋଦକେହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେହିପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁମୋଦାମା’’ତି ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନି ଗାରୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଏକକେନ ‘‘ଅନୁମୋଦାମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ଅନୁମୋଦାମି’’ଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦାନି କଥିନାନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭୂମିଂ ୱିଚାରୟନ୍ତୋ ‘‘ପୁରିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠେସୁପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେସଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥାରକଅନୁମୋଦକାନଂୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରେ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ ଅତ୍ଥାରକସ୍ସ ଚ ଅନୁମୋଦକସ୍ସ ଚା’’ତି (ପରି॰ ୪୦୩) । ତେତି ଅତ୍ଥାରକଅନୁମୋଦକା । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥାରାନୁମୋଦନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟାୱ କଥିନସ୍ସୁବ୍ଭାରାତି ନ କେୱଲଂ ଚୀୱରମାସେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱା ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେନ ୱା ୟାୱ କଥିନସ୍ସୁବ୍ଭାରା ପଞ୍ଚାନିସଂସେ ଲଭନ୍ତି, ଉଦ୍ଧଟେ ପନ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତେ ପଞ୍ଚାନିସଂସେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନାମନ୍ତଚାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାମନ୍ତଚାରୋ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା କୁଲେସୁ ଚାରିତ୍ତାପଜ୍ଜନଂ । ଅସମାଦାନଚାରୋ ନାମ ନାମେନାଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅସମାଦାନଚରଣଂ, ନାମେନାଧିଟ୍ଠିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନମଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରନ୍ତି ୟାୱତା ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତାୱତକଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତଂ ଚୀୱରଧାରଣଂ, ଦସାହମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରସ୍ସ ଠପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଣସ୍ସ ଭୋଜନଂ ଗଣଭୋଜନଂ । ଗଣୋତି ଚେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତତୁତ୍ତରି ୱା ଭିକ୍ଖୂ । ତେସଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୱା ନିମନ୍ତନତୋ ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସ ଓଦନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଭୋଜନସ୍ସ ସହ ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋତି ତତ୍ଥ କଥିନତ୍ଥତସୀମାୟ ମତକଚୀୱରଂ ୱା ହୋତୁ, ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଘିକେନ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦେନ ଆଭତଂ ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୟଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଞ୍ଚା’’ତି ।

‘‘ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପତ୍ତାଦି ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭଣ୍ଡଂ ୱା, ତଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ୟଂ ପନ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦେନ ତଣ୍ଡୁଲାଦିନା ୱତ୍ଥଂ ଚେତାପିତଂ, ଅତ୍ଥତକଥିନାନମେୱ ତାନି ୱତ୍ଥାନି ପାପୁଣନ୍ତି । ୱତ୍ଥେହି ପନ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀସୁ ଚେତାପିତେସୁ ସବ୍ବେସଂ ତାନି ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଚେତାପିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ ନ ହୋତୀତି ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନତ୍ଥତକଥିନା ପନ ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଆନିସଂସେସୁ ଚୀୱରମାସେ ଅସମାଦାନଚାରଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନିସଂସେ ଲଭନ୍ତି । ୟଦି ଅସମାଦାନଚାରୋପି ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ପାୱେୟ୍ୟକା ଭିକ୍ଖୂ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ଓକପୁଣ୍ଣେହି ଚୀୱରେହି ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ତଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଚୀୱରମାସେପି ଚୀୱରଂ ସମାଦାୟ ଏୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ଏୱଂ କଥିନତ୍ଥାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉବ୍ଭାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ପନେତଂ କଥିନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମାତିକାତି ମାତରୋ, ଜନେତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଥିନୁବ୍ଭାରଞ୍ହି ଏତା ଅଟ୍ଠ ଜନେନ୍ତି । ତାସୁ ପକ୍କମନଂ ଅନ୍ତୋ ଏତିସ୍ସାତି ପକ୍କମନନ୍ତିକା। ଏୱଂ ସେସାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥତକଥିନୋ କଥିନଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ନିରପେକ୍ଖୋ ‘‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ପକ୍କମତି, ତସ୍ସେୱଂ ପକ୍କମତୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତାୟ ସୀମାୟ ହୋତୀତି ପକ୍କମନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟୋ ପନ ଆନିସଂସଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମତି, ତସ୍ସ ବହିସୀମାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଇଧେୱିମଂ କରିସ୍ସାମି, ନ ପୁନ ତଂ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ନିରପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଚୀୱରଂ କାରେତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ।

ୟଦି ପନ ଆନିସଂସମୂଲଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ବହିସୀମାଗତୋ ‘‘ନେୱିମଂ ଚୀୱରଂ କରିସ୍ସାମି, ନ ଚ ତଂ ଆୱାସଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ତଦା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ।

ତଦେୱ ଆନିସଂସଚୀୱରଂ ଲଦ୍ଧା ତଂ ଆଦାୟ ବହିସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱିମଂ ଚୀୱରଂ କରିସ୍ସାମି, ନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି କରୋନ୍ତସ୍ସ ସଚେ ତଂ ଚୀୱରଂ ନସ୍ସତି ୱିନସ୍ସତି ଡୟ୍ହତି, ନାସନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ହୋତି ।

ସଚେ ପନ ଆନିସଂସଚୀୱରଂ ଲଦ୍ଧା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସାପେକ୍ଖୋୱ ବହିସୀମାଗତୋ ‘‘ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂହି ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରଂ କତ’’ନ୍ତି ସୁଣାତି, ତସ୍ସ ସୱନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ହୋତି ।

ଆସାୟ ଅୱଚ୍ଛେଦୋ ଏତିସ୍ସାତି ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକା। ୟୋ ପନ ୟେନ କେନଚି ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଆସାୟ ୱିହାରେ ଅପେକ୍ଖଂ ପହାୟ ବହିସୀମାଗତୋ ପୁନ ତେନ ‘‘ନ ସକ୍କୋମି ଦାତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଆସଂ ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ସ ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ହୋତି ।

ୟୋ ପନ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠୱିହାରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରଂ ସାପେକ୍ଖୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ୱୀତିନାମେତି, ତସ୍ସ ସୀମାତିକ୍କମନନ୍ତିକୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ।

ସହ ଉବ୍ଭାରେନାତି ସହୁବ୍ଭାରା। ଆନିସଂସଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ସାପେକ୍ଖୋୱ ବହି ଗନ୍ତ୍ୱା କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ସମ୍ଭୁଣନ୍ତସ୍ସ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ସହୁବ୍ଭାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଏତସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍କମନନ୍ତିକେ କଥିନୁଦ୍ଧାରେ ପଠମଂ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚୀୱରପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦିକସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୮ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥାରୁବ୍ଭାରାନଂୟେୱ ୱା ୱିତ୍ଥାରୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ତତ୍ଥାଗତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସପଲିବୋଧାଭାୱନ୍ତି ଅୱସେସସ୍ସ ପଲିବୋଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ, ଆୱାସପଲିବୋଧାଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସ୍ସାତି କାଲସ୍ସ । ଦସାହପରମନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ଦସାହପରମଂ କାଲ’’ନ୍ତି । ଅତିରେକନ୍ତି ଅଧିକଂ, ସୋ ଚ ଅଧିକଭାୱୋ ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତଚୀୱରତୋତି ଆହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୂ’’ତିଆଦି । ଖୋମନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୬-୬୩୮) ଖୋମସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତଂ ଖୋମପଟ୍ଟଚୀୱରଂ । ତଥା ସେସାନି । କମ୍ବଲଂ ନାମ ମନୁସ୍ସଲୋମୱାଳଲୋମେ ଠପେତ୍ୱା ସେସଲୋମେହି ୱାୟିତ୍ୱା କତୱତ୍ଥଂ । ସାଣଂ ନାମ ସାଣୱାକେହି କତୱତ୍ଥଂ । ଭଙ୍ଗଂ ନାମ ଖୋମସୁତ୍ତାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତୱତ୍ଥଂ । ‘‘ପାଟେକ୍କଂ ୱାକମୟମେୱା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଦନୁଲୋମାନଂ ୱାତି ଦୁକୂଲଂ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ ସୋମାରପଟ୍ଟଂ ଚୀନପଟ୍ଟଂ ଇଦ୍ଧିଜଂ ଦେୱଦିନ୍ନନ୍ତି ତେସଂ ଖୋମାଦୀନଂୟେୱ ଅନୁଲୋମାନଂ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ୱା, ତତ୍ଥ ଦୁକୂଲଂ ସାଣସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ୱାକମୟତ୍ତା । ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦେସେ ପାଣକେହି ସଞ୍ଜାତୱତ୍ଥଂ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ। ସୋମାରଦେସେ ଜାତଂ ୱତ୍ଥଂ ସୋମାରପଟ୍ଟଂ। ତଥା ଚୀନପଟ୍ଟଂ। ଇମାନି ତୀଣିପି କୋସେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମାନି ପାଣକେହି କତସୁତ୍ତମୟତ୍ତା । ଇଦ୍ଧିଜଂ ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଚୀୱରଂ । ତଂ ପନ ଖୋମାଦୀନମଞ୍ଞତରଂ ହୋତୀତି ତେସଂୟେୱ ଅନୁଲୋମଂ । ଦେୱେହି ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଦେୱଦିନ୍ନଂ, ତଂ କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଜାଲିନିୟା ଦେୱକଞ୍ଞାୟ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନୱତ୍ଥସଦିସଂ, ତମ୍ପି ଖୋମାଦୀନଂୟେୱ ଅନୁଲୋମଂ ହୋତି ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱତୋ ।

ଦୀଘତୋ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ତତୋ ଉପଡ୍ଢପ୍ପମାଣଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନାତି ଏତ୍ଥ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲଂ ନାମ ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ତୀଣି ଅଙ୍ଗୁଲାନି, ତେନ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେସଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଇଦଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତି ।

ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନଂ କେନାକାରେନ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଅମ୍ହେହି ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ନାମଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ନ ୱିକପ୍ପେତୁନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନାମେନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ନ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ପନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ ପନ ତିଚୀୱରସ୍ସ କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିୱସ୍ସିକସାଟିକାନଂ ୱିୟ କାଲୱସେନ ୱିସେସାଭାୱା ଚସ୍ସ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ପନ ସବ୍ବଥା ୱିକପ୍ପନପଟିସେଧନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁରାଣଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନୱସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱଚନତୋ, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୪୬୯) ଚ ତିଚୀୱରସ୍ସପି ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତିଚୀୱରାଦୀନି ହି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ତଂ ନାମଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପେନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନାମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ । ତିଚୀୱରଂ ୱା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା, ୟଦି ତଂ ତଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତି, ଅୱିକପ୍ପିତଂ ହୋତି, ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁନ୍ତି ଚତୁମାସତୋ ପରଂ ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱିକପ୍ପେତୁଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । କେଚି ପନ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୬୯) ‘‘ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୟାୱ ଆଗାମିସଂୱଚ୍ଛରେ ୱସ୍ସାନଂ ଚତୁମାସଂ, ତାୱ ଠପେତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତୋ ପରନ୍ତି ଆବାଧତୋ ପରଂ । ‘‘ଇମାସଞ୍ଚ ପନ ୱସ୍ସିକସାଟିକକଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦୀନଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପରିଭୋଗସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତଥାୱିକପ୍ପିତଂ ଅଞ୍ଞନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୱିକପ୍ପେତବ୍ବତା ଜାନିତବ୍ବାତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନା ଜାନିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକଂ, ମୁଟ୍ଠିସ୍ସ ମୁଟ୍ଠିହତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ପଞ୍ଚକଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକଂ। ଏସ ନ ୟୋ ମୁଟ୍ଠିତ୍ତିକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ପାରୁପନେନପି ସକ୍କା ନାଭିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ନ କେୱଲଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋୱ ୱଟ୍ଟତି, ଅଥ ଖୋ ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତୀତି ପି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତିରେକଞ୍ଚାତି ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣମ୍ପି ତତୋ ଅଧିକମ୍ପି । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀତି ଠପେମି, ପରିଚ୍ଚଜାମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୬୯) ଏୱମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତେନାତି ହତ୍ଥାଦିନା ଚୀୱରଂ ପରାମସନ୍ତେନ, ଚାଲେନ୍ତେନ ୱା । ଇଦଞ୍ହି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୟେନ କେନଚି ସରୀରାୱୟୱେନ ଅଫୁସନ୍ତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଦୁୱିଧନ୍ତି ସମ୍ମୁଖାପରମ୍ମୁଖଭେଦେନ ଦୁୱିଧଂ । ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାତି ୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭାଦୀସୂତି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଉପରିପାସାଦେସୁ । ସାମନ୍ତୱିହାରେତି ୟତ୍ଥ ତଦହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱରୂପେ ସମୀପୱିହାରେ । ଇଦଞ୍ଚ ଦେସନାସୀସମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରସଂଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଠପିତଟ୍ଠାନମତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ।

ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହି । ଅଧିଟ୍ଠାନତୋ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଘାଟିଆଦିୱୋହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଇମଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦିନାମେନ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେପି ନେୱତ୍ଥି ଦୋସୋ । ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀତି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳକସ୍ସ ପନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହିପି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିମ୍ହି କତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥି । ପୁବ୍ବେ କତାଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ଅଧିଟ୍ଠିତେନ ପନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମହନ୍ତତରମେୱ ଦୁତିୟଂ ପଟ୍ଟଂ ୱା ଖଣ୍ଡଂ ୱା ସଂସିବ୍ବନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ସମେ ୱା ଖୁଦ୍ଦକେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସୁଖପରିଭୋଗତ୍ଥନ୍ତି ୱିପ୍ପୱାସଦୋସାଭାୱତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିନାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ସୁଖପରିଭୋଗତ୍ଥଂ । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ।

ଅନତିରିତ୍ତପମାଣାତି ‘‘ଦୀଘସୋ ଛ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା, ତିରିୟଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪୩) ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅନଧିକପମାଣା । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ୱସ୍ସିକସାଟିକଭାୱତୋ ଅପନେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା, ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୱସ୍ସିକସାଟିକଭାୱତୋ ଅପନେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ହି ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପି, କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି ଆବାଧୱୂପସମେନାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱସ୍ସାନମାସତୋ ପରଂ ଅସତି ଅଧିଟ୍ଠାନେ କିଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରେୟ୍ୟାତି ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନମେୱ ନୋପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

କେଚି ପନ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୬୯) ‘‘ୟଥା କଥିନମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ କଥିନମାସାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ଏୱମୟଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକାପି ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ହୋତି । ତସ୍ମା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ପଦୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । କଥିନମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ଚୀୱରଂ ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ଅୱସାନଦିୱସେ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ କଥିନମାସାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ନ ତେନ ସଦିସାତି ୱସ୍ସାନାତିକ୍କମେ କଥଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି ଅନଧିଟ୍ଠିତଅୱିକପ୍ପିତମେୱ ହି ତଂ କାଲାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ହେମନ୍ତେପି ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଦସାହପରିହାରଂ ଲଭତି । ଏୱଂ କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିପି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନତୋ ପରଂ ଦସାହପରିହାରଂ ଲଭତି । ଦସାହଂ ପନ ଅନତିକ୍କାମେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା । ନହାନତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୱଣ୍ଣଭେଦମତ୍ତରତ୍ତାପି ଚେସା ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱେ ପନ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ସଚେ ୱସ୍ସାନେ ଅପରା ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି, ପୁରିମୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଚ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପମାଣୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦୀଘସୋ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦିୟଡ୍ଢଂ ଦସା ୱିଦତ୍ଥୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୩୧ ଆଦୟୋ) ଇମିନା ପମାଣେନ ୟୁତ୍ତଂ । ପମାଣିକାତି ‘‘ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ଦୀଘସୋ ଚତସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ତିରିୟଂ ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂନଂ ତିଚୀୱରେ ପରିପୁଣ୍ଣେ, ଅତ୍ଥେ ଚ ସତି ପରିସ୍ସାୱନାଦୀହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିକ୍ଖାରଚୋଳକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୭) ବହୂନଂ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକପରିସ୍ସାୱନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୱସେନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନମନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପରିକ୍ଖାରଚୋଳେ ଗଣନା ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତା ହି ୟଂ ୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ଲଭନ୍ତି, ତଂ ତଂ ଇମିନା ୱିଧାନେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୟେନ ୟେନ ପରିସ୍ସାୱନାଦିନା ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଂ ତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଥୱିକାପୀ’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏତାନି ଚୀୱରାନି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାନି ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅସମ୍ମୁଖାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ଚା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କେଚି ପନ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୬୯) ‘‘ଅନିୱାସେତ୍ୱା, ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଚ କେୱଲଂ ପଞ୍ଚପୀଠେସୁୟେୱ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା । ଭିସିବିବ୍ବୋହନପାୱାରକୋଜୱାନମ୍ପି ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତୋୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଧିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ କଥଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନାତି ଚୋରାଦୀହି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ । ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନାତି ଗିହିଭାୱାୟ ଆୱତ୍ତନେନ, ୱିବ୍ଭମେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ସୀଲୱନ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗିହୀ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ସେତୱତ୍ଥନିୱାସନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ସେତୱତ୍ଥନିୱାସୋ ୱା କାସାୟଚଜନଂ ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘‘ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନା’ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଏୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନଂ ଗହିତଂ ହୋତି । ସା ହି ୟଦା ୱିବ୍ଭମତି, ତଦା ଅସ୍ସମଣୀ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୁ ପନ ୱିବ୍ଭମନ୍ତୋପି ୟାୱ ସିକ୍ଖଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁୟେୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତୀ’’ତି ଅପରେ । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନାତି ଲିଙ୍ଗେ ଠିତସ୍ସେୱ ସିକ୍ଖାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋୱ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତସ୍ସ କାୟଲଗ୍ଗମ୍ପି ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି । କାଲଙ୍କିରିୟାୟାତି ମରଣେନ । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନାତି ପୁରିସଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୱା ପରିୱତ୍ତନେନ, ପୁରିସସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ, ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେନାତି ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଓରତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ । ୟୋ ପନ ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନେ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପନେତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ମଣ୍ଡଲପରିୱତ୍ତନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁପଟ୍ଟସ୍ସ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ପଟଲେ ଛିଦ୍ଦେ ୱା ଜାତେ, ଗଲିତେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ଖୁଦ୍ଦକଂ ଚୀୱରଂ ମହନ୍ତଂ କରୋତି, ମହନ୍ତଂ ୱା ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ମଜ୍ଝେ କରୋନ୍ତୋ ସଚେ ପନ ପଠମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଘଟେତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅଥ ଘଟେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତି, ନ ଭିଜ୍ଜତି । ରଜକେହି ଧୋୱାପେତ୍ୱା ସେତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱ । ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନ ଦାନାଦିନା ଅଟ୍ଠୱିଧେନେୱ କାରଣେନ ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି, ଅଥ ଖୋ ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ଆବାଧୱୂପସମେନାପୀତି ଏତ୍ଥାପି । ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦେତି (ପାଚି॰ ୩୭୨ ଆଦୟୋ) ପାଚିତ୍ତିୟେ ସୁରାପାନୱଗ୍ଗସ୍ସ ନୱମସିକ୍ଖାପଦେ ।

ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ଚୀୱରଂ, କାଲଂ ୱା ପରାମସତୀତି ଆହ ‘‘ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଜାତିପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ତସ୍ସ ୟୋ ଅରୁଣୋତି ତସ୍ସ ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସସ୍ସ ୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଅରୁଣୋ । ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସସ୍ସ ଅରୁଣେନ ସଦ୍ଧିଂ । ଦିୱସସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ତଂଦିୱସନିସ୍ସିତୋ ଅରୁଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ୟସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟଥା ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋତି ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅୟଂ ୱିଧି । ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ଭାସନ୍ତରେନାପି, ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିବଲେନାତି ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥେନ । ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀତି ଉପରି ସଂୱରମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାସି, ସଂୱୁତକାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୋ ଭୱେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ଚ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତିଆଦୀନି ୟଥାକ୍କମଂ ପଟିଗ୍ଗାହକଦେସକେହି ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନାନି । ତଥା ହି ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ, ‘‘ଆମ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ତଦନୁଦେସକେନ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ । ‘‘ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ତଦନୁପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ, ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଦନୁଦେସକେନ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ । ଇମିନା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଆୟତିଂ ସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦ୍ୱୀସୁ, ପନ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ସମ୍ବହୁଲାସୁ ୱା ଆପତ୍ତୀସୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱଚନଭେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଞତ୍ତିୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ସରତି ୱିୱରତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱା ୱଚନଭେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱୀସୁ, ବହୂସୁ ୱା ୱଚନଭେଦୋ କାତବ୍ବୋତି ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱଚନଭେଦୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗଣସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗଣସ୍ସ ପନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ନିସ୍ସଜ୍ଜନାପତ୍ତିପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଦାନେସୁ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଚନଭେଦଂ ୱିନା ଅୱସେସଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀସୁ, ତୀସୁ ୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ, ତୀସୁ ୱା ଆପତ୍ତୀସୁ ଚେୱ ଦାତବ୍ବଚୀୱରେସୁ ଚ । ୟଥା ଚ ଗଣସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେ, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ପାଳି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦି ହି ୱିସେସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥେୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଣ୍ଣଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାତବ୍ବୋ – ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଞାପେତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୬୮) ନୟେନ ତିଣ୍ଣଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତ୍ତବ୍ବୋ – ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସୁଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଇଧାପି ୱିସୁଂ ପାଳିଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅୱତ୍ୱାୱ ଗତୋତି ଗଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ପାଳିୟେୱେତ୍ଥ ପାଳି । ଆପତ୍ତିପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ୟଥା ଗଣସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୟା ଦେସିୟମାନାୟ ଆପତ୍ତିପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୟଥା ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହି ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ ୱିସୁଂ ନ ୱଦେୟ୍ୟ । ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଦାନେପି ୟଥା ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏକୋ ୱଦତି, ଏୱଂ ‘‘ମୟଂ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦେମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇତୋ ଗରୁକତରାନିପି ହି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମାନି ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଏତଂ ଅନୁଲୋମଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ପନ ଦାତବ୍ବମେୱ, ଅଦାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ୱିନୟକମ୍ମମତ୍ତମେୱ ହେତଂ । ନ ତଂ ତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନିସ୍ସଟ୍ଠୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସକିଂ ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ସକିଂ ପାରୁତଂ ୱା କାୟତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ଚରତି, ଏକମେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ମୋଚେତ୍ୱା ନିୱାସେତି ୱା ପାରୁପତି ୱା, ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁନ୍ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ଦୁପ୍ପାରୁତଂ ୱା ସଣ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ (ପାରା॰ ୫୭୦) ସାଧକଂ । ଦସାହଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତେପି ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞିନୋପୀତି ଦସାହଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଚୀୱରେ ‘‘ଅନତିକ୍କନ୍ତଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ, ଦସାହେ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେ ‘‘ଅନତିକ୍କନ୍ତୋ ଦସାହୋ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ ।

ଇଦାନି ‘‘ଅନଧିଟ୍ଠିତେ ଅଧିଟ୍ଠିତସଞ୍ଞିନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦିଆପତ୍ତିୱାରଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତଥାତି ୟଥା ଦସାହଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ସଞ୍ଞାଭେଦେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତଥା ଅନଧିଟ୍ଠିତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଅଧିଟ୍ଠିତାଦିସଞ୍ଞାଭେଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞିନୋତି କସ୍ସଚି ଅଦିନ୍ନେ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତେ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମୟା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ । ଅନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ବହୂନି ଅଞ୍ଞେସଂ ଚୀୱରାନି ଏକତୋ ଠପିତାନି, ତାନି ଚେ ଚୋରା ହରନ୍ତି, ତତ୍ରେସ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରେ ଅନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ନଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ । ଏସ ନୟୋ ଅୱିନଟ୍ଠାଦୀସୁପି । ଅୱିଲୁତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଗବ୍ଭଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପସୟ୍ହାୱହାରୱସେନ ଅୱିଲୁତ୍ତେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦିନ୍ନେ । କଥଂ ପନ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, କଥଂ ଗହିତଂ ? ‘‘ଇମଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେମି, ଦଦାମି, ଦଜ୍ଜାମି, ଓଣୋଜେମି, ପରିଚ୍ଚଜାମି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜାମି, ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦେମି…ପେ॰… ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ସମ୍ମୁଖାପି ପରମ୍ମୁଖାପି ଦିନ୍ନଂୟେୱ ହୋତି । ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଦତି, ସୁଦିନ୍ନଂ, ସୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ । ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହି, ତୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ତୱ ସନ୍ତକଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ କରୋମି, ମମ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ମମ ସନ୍ତକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଦୁଦ୍ଦିନ୍ନଂ, ଦୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ । ନେୱ ଦାତା ଦାତୁଂ ଜାନାତି, ନ ଇତରୋ ଗହେତୁଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ସୁଗ୍ଗହିତଂ, ସଚେ ପନ ଏକୋ ‘‘ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଇତରୋ ‘‘ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଦତି, ପୁନ ସୋ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମୟା ତୁୟ୍ହଂ, ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଇତରୋପି ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ପୁରିମୋପି ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପଚ୍ଛିମୋପି ‘‘ମୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି, କସ୍ସାପତ୍ତୀତି ? ନ କସ୍ସଚି । ୟସ୍ସ ପନ ରୁଚ୍ଚତି, ତେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱେମତିକୋ, ତେନ କିଂ କାତବ୍ବଂ ? ୱେମତିକଭାୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂ ମେ କପ୍ପିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋ ହୋତି ।

ୟଥାଚ ଇଦଂ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରାନିପୀତି ୟଥା ଇଦଂ ଅତିରେକଚୀୱରଧାରଣସିକ୍ଖାପଦଂ ଆଚାରୱିପତ୍ତି, ଏୱଂ ଇତୋ ପରାନିପି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଭତୋପାତିମୋକ୍ଖେସୂ’’ତିଆଦି । ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପନ ଠପେତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଛ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତାତି –

‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’ତି ଭଣତି, ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁ ସୂପଂ ୱା ଓଦନଂ ୱା ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ୨୮୭) –

ଏୱଂ ପାରାଜିକାଦିୱସେନ ଠପେତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଛ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ସମନୁଭାସନାୟ ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ୱିପତ୍ତିକଥାସୁ ।

ଗଣନୁପଗତାତି ଦିୱସଗଣନଂ ଉପଗତଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞେହି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦେମା’’ତି ପରହତ୍ଥେ ଦିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ନ ତାୱ ତଂ ଗଣନୁପଗଂ, ୟାୱ ନ ହତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟାୱ ଆହରିତ୍ୱା ୱା ନ ଦିନ୍ନଂ, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପହିଣିତ୍ୱା ୱା ଅନାରୋଚିତଂ, ତାୱ ଦିୱସଗଣନଂ ନ ଉପେତି, ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦା ପନ ଆନେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱା ସୁତଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଣନୁପଗଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । କଥିନସଞ୍ଞିତଂ ସମୁଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ, ତତିୟଛଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟୱାଚାହି କତ୍ତବ୍ବଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନାନଂ ଅକରଣେନ କାୟୱାଚତୋ, ଚିତ୍ତେ ପନ ସତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଧିଟ୍ଠାନାୱିକପ୍ପନୱସେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅକିରିୟଂ। ଅଜାନନ୍ତୋପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ। କାୟଦ୍ୱାରେ ଚ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ କତ୍ତବ୍ବାକରଣତୋ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ।

କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭିକ୍ଖୁନାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ସାମିଅତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଅଥ କସ୍ମା କରଣୱସେନେୱ କରଣୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାମିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘କରଣୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଛିନ୍ନପଲିବୋଧୋତି ଛିନ୍ନଚୀୱରାୱାସପଲିବୋଧୋ । ଏକାୱ ରତ୍ତି ଏକରତ୍ତଂ, ସମାସନ୍ତଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ । ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ସମାହାରୋତି ତିଚୀୱରଂ। ତେନ ତିଚୀୱରେନ, ତୀହି ଚୀୱରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋପି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୭୫-୪୭୬) ହି ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତି ପଟିସିଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥତ୍ତା, ଅୱୟୱେପି ୱା ସମୁଦାୟୱୋହାରତୋ । ତେନାହ ‘‘ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନନୟେନା’’ତିଆଦି ।

ଇଦାନି ୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନିୱେସନନ୍ତି ଉଦୋସିତାଦୀନଂ ୱସେନ ଅକତାୟ ପତିସ୍ସୟୱିକତିୟା ଅଧିୱଚନଂ । ଉଦୋସିତୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୨-୪୮୭) ୟାନାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡାନଂ ସାଲା । ୟୋ ‘‘ଉଦୱସିତୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଟ୍ଟୋତି ପଟିରାଜାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଇଟ୍ଠକାହି କତୋ ବହଲଭିତ୍ତିକୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମିକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ‘‘ଅଟ୍ଟୋତି ବହଲଭିତ୍ତିକଗେହଂ, ୟସ୍ସ ଗୋପାନସିୟୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାହି ଏୱ ଛଦନଂ ହୋତୀ’’ତି ଅପରେ । ‘‘ଅଟ୍ଟାକାରେନ କରୀୟତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମାଳୋତି ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ, ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ୱା ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ‘‘ମାଳୋତି ୱଟ୍ଟାକାରେନ କତସେନାସନ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ପାସାଦୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ, ଅଡ୍ଢୟୋଗାଦିଭେଦୋ ଅଟ୍ଟମାଳହମ୍ମିୟୱଜ୍ଜିତୋ ସବ୍ବୋ ୱା ପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟନ୍ତି ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । ‘‘ଚନ୍ଦିୟଙ୍ଗଣୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ନାୱାତି ଥଲଟ୍ଠଉଦକଟ୍ଠୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ନାୱା । ସତ୍ଥୋତି ଜଙ୍ଘସତ୍ଥୋ, ସକଟସତ୍ଥୋ ୱା । ଧଞ୍ଞକରଣନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୯୧-୪୯୪) ଖଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରାମୋତି ପୁପ୍ଫାରାମୋ, ଫଲାରାମୋ ୱା । ୱିହାରୋତି ସପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ସକଲୋ ଆୱାସୋ । ‘‘ଗେହମ୍ପୀ’’ତି କେଚି । ନିୱେସନାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ଗାମତୋ ବହି ନିୱିଟ୍ଠାନି ଗହିତାନି । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଠିତାନଂ ପନ ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା ଗାମପରିହାରୋୟେୱାତି । ‘‘ନିୱେସନାଦୟୋ ହମ୍ମିୟପରିୟୋସାନା ଗାମପରିକ୍ଖେପତୋ ବହି ନିୱିଟ୍ଠା’’ତି ଅପରେ । ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମେତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣୋ ପଦେସୋ, ତସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମୋ, ତସ୍ମିଂ ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମେ । ହତ୍ଥପାସବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଚେପି ଇଦ୍ଧିମା ଭିକ୍ଖୁ ଆକାସେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ହୋତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଚେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୭୭-୪୭୮) ଗାମୋ ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱା ଭୋଜକସ୍ସ ୱା ୱସେନ ଏକକୁଲସ୍ସ ହୋତି, ପାକାରାଦିନା ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଏକୂପଚାରୋ ଚ, ଏୱରୂପେ ଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଗାମବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଥାରୁଚିତଟ୍ଠାନେ ୱସିତବ୍ବଂ, ସଚେ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘରେ ୱସିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଘରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ଗାମୋ ୱେସାଲିକୁସିନାରାଦୟୋ ୱିୟ ନାନାରାଜୂନଂ ୱା ଭୋଜକାନଂ ୱା ହୋତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ, ଏୱରୂପେ ଗାମେ ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘରେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଘରସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସା ୱୀଥିୟା ଘରଂ ହୋତି, ତସ୍ସା ୱୀଥିୟା ତସ୍ସ ଘରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାଟ୍ଠାନେ ସଭାୟଂ ୱା ଘରଦ୍ୱାରେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ତେସଂ ସଭାଦ୍ୱାରାନଂ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ସୋ ଗାମୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ନିୱେସନେ ପନ ସଚେ ଏକକୁଲସ୍ସ ନିୱେସନଂ ହୋତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ, ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚେ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଗବ୍ଭସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ନାନାକୁଲସ୍ସ ନିୱେସନଂ ହୋତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ, ୟସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା ତେସଂ ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରମୂଲାନଂ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚେ, ୟସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଗବ୍ଭସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଉଦୋସିତାଦୀସୁପି ।

ସତ୍ଥୋ ପନ ଜଙ୍ଘସତ୍ଥୋ ୱା ହୋତୁ, ସକଟସତ୍ଥୋ ୱା । ସଚେ ଏକକୁଲସ୍ସ ସତ୍ଥୋ ହୋତି, ସତ୍ଥେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ନ ୱିଜହିତବ୍ବା, ପସ୍ସତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ସଚେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୯) ସତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାମଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଓରଞ୍ଚ ପାରଞ୍ଚ ଫରିତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତି, ସତ୍ଥପରିହାରୋୱ ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ଗାମେ ୱା ନଦିୟା ୱା ପରିୟାପନ୍ନୋ ହୋତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠୋ, ଗାମପରିହାରୋ ଚେୱ ନଦିପରିହାରୋ ଚ ଲବ୍ଭତି । ସଚେ ୱିହାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚ ଚୀୱରଂ ହୋତି, ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହିସୀମାୟ ଚୀୱରଂ ହୋତି, ସତ୍ଥସମୀପେୟେୱ ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସକଟେ ୱା ଭଗ୍ଗେ, ଗୋଣେ ୱା ନଟ୍ଠେ ଅନ୍ତରା ଛିଜ୍ଜତି, ୟସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ ।

ଖେତ୍ତେପି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୯୦) ସଚେ ଏକକୁଲସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ହୋତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ, ଅନ୍ତୋଖେତ୍ତେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଖେତ୍ତେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ସଚେ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ହତ୍ଥପାସା ଚୀୱରଂ ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ସଚେ ନାନାକୁଲସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ହୋତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ, ଅନ୍ତୋଖେତ୍ତେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖେତ୍ତଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଚୀୱରଂ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଧଞ୍ଞକରଣାରାମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି । ୱିହାରେ ପନ ନିୱେସନେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପନ ୟଂ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ସମନ୍ତା ଛାୟା ଫରତି, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୱିରଳେ ପଦେସେ ତସ୍ସ ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱିରଳସାଖସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଆତପେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ଠପେତି, ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ତସ୍ସ ଛାୟାୟପି ହୋତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ସଚେ ନାନାକୁଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ହୋତି, ଚୀୱରସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ।

ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପନ ୱିଞ୍ଝାଟୱିଆଦୀସୁ ଅରଞ୍ଞେସୁପି ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ମଚ୍ଛବନ୍ଧାନଂ ଅଗମନପଥଦୀପକେସୁପି ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେ ପଦେସେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସିତବ୍ବଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇମସ୍ସ ପନ ୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ । ସଙ୍ଖେପୋତି ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା । ଏତ୍ଥ ପନ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୪୭୭) ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାନୂପଚାରୋ’’ତିଆଦିନା ଅୱିସେସେନ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଗାମନିୱେସନଉଦୋସିତଖେତ୍ତଧଞ୍ଞକରଣଆରାମୱିହାରାନଂ ଏକୂପଚାରନାନୂପଚାରତା ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମ ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋ ହୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୭୮) ପରିକ୍ଖିତ୍ତାପରିକ୍ଖିତ୍ତୱସେନ ୱିଭତ୍ତା । ଅଟ୍ଟମାଳପାସାଦହମ୍ମିୟନାୱାସତ୍ଥରୁକ୍ଖମୂଲଅଜ୍ଝୋକାସାନଂ ପନ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ଅଟ୍ଟୋ ହୋତି, ନାନାକୁଲସ୍ସ ଅଟ୍ଟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୮୪) ନୟେନ ଏକକୁଲନାନାକୁଲୱସେନ ଚ ଅନ୍ତେ ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା ଏକୂପଚାରୋ, ତତୋ ପରଂ ନାନୂପଚାରୋତି (ପାରା॰ ୪୯୪) ଚ ଏୱଂ ଏକୂପଚାରନାନୂପଚାରତା ୱିଭତ୍ତା । ତସ୍ମା ଗାମାଦୀସୁ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଏକୂପଚାରଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନାନୂପଚାରନ୍ତି ଚ, ଅଟ୍ଟାଦିସୁ ୟଂ ଏକକୁଲସ୍ସ, ତଂ ଏକୂପଚାରଂ, ୟଂ ନାନାକୁଲସ୍ସ, ତଂ ନାନୂପଚାରନ୍ତି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଉପଚାରୋତି ହି ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାନୂପଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱାରଂ, ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସଙ୍ଖାତଂ ପମାଣନ୍ତି ଅପରେ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘେନ ଦିନ୍ନା ସମ୍ମୁତି ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତି, ତଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦି । ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଂ ଦେତୀତି ଅୱିପ୍ପୱାସା ସମ୍ମୁତି, ଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ୱା ସମ୍ମୁତି ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି, ତଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନାତି ‘‘ଅନ୍ତର’’ନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଉତ୍ତର’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ, ସହ ଅନ୍ତରେନ ଉତ୍ତରଂ ସନ୍ତରୁତ୍ତରଂ, ତେନ ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ, ସହ ଅନ୍ତରୱାସକେନ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟେତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସମ୍ପାପୁଣିତୁମସକ୍କୋନ୍ତେନ ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅରୁଣେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟେ । ପଚ୍ଚାଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ରୋଗୋ ନ କୁପ୍ପତି, ତଥା ପୁନ ଚୀୱରସ୍ସ ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ସତ୍ଥଂ ୱା ପରିୟେସତି, ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ ୱା କରୋତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ନ ଦାନି ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ‘‘ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ୱା ଠିତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋତି ୟସ୍ସ ସମ୍ମୁତି ଦିନ୍ନା, ସୋ ରୋଗୋ । ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟମେୱ ପୁନ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରତାତି ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରତା । ୱିପ୍ପୱାସୋ ନାମ ୟଦି ବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ଚୀୱରଂ ହୋତି, ତତୋ ବହି ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନଂ । ଅଥ ଅବଦ୍ଧସୀମାୟଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଗାମାଦୀନଂ ବହି ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମେ ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନଂ । ବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋସୀମାୟମେୱ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଧ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଂ ଅକିରିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅକାଲଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ଏତ୍ଥାପି ଭିକ୍ଖୁନାତି ସାମିଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ସତ୍ତମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟ୍ୱାୟଂ ଚୀୱରକାଲୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱସ୍ସାନସ୍ସାତି ୱସ୍ସାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉତୁନୋ । ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ ନାମ ଚୀୱରମାସୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନତ୍ଥତେପି କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ, ଅୱିକପ୍ପିତଂ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଞ୍ଚ ମାସାତି ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସୋ, ହେମନ୍ତିକା ଚତ୍ତାରୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ମାସା । ଅଞ୍ଞଦାତି ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ସତ୍ତମାସେ । କାଲେପୀତି ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଚୀୱରମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଚୀୱରକାଲେପି । ‘‘ଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦଦାମି ଦଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦୀନଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ସଙ୍ଗହୋ । କିଞ୍ଚାପି ଚେତାନି ସବ୍ବାନି ‘‘ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାପି ପିଟ୍ଠିସମୟେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ‘‘ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି ।

‘‘କାଲେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଂ ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ଅକାଲଚୀୱରସାମଞ୍ଞତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସେହି, ସେସେହି ଚ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେହି ଭାଜେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଜାତଂ, ତଥେୱିଦମ୍ପୀତି ତଦିଦଂ ଅକାଲଚୀୱରସାମଞ୍ଞଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ‘ଦମ୍ମୀ’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ କେନଚି ଭାଜନୀୟଂ ହୋତୀତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ, ଆଦିସ୍ସ ଦାନସାମଞ୍ଞତୋ ଲବ୍ଭମାନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନାତି ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପାସସୁତ୍ତାଦିନା ଧନେନ । ଇମସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସୀମାୟ ଦେତୀ’’ତିଆଦି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ସୀମାୟ ଦାନଂ ଏକା ମାତିକା, କତିକାୟ ଦାନଂ ଦୁତିୟା…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦାନଂ ଅଟ୍ଠମା ।

‘‘ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନା’’ତି ଇମିନା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନାଦିତୋ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଉପଚାରସୀମାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତସ୍ସପି ଅନ୍ତୋ ଉପଚାରସୀମାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନମ୍ପି ସୀମାପରିୟନ୍ତଗତମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆୱାସେ ୱଡ୍ଢନ୍ତେ ୱଡ୍ଢତୀତି ସଚେ ଉପଚାରତୋ ଅବହିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଆୱାସୋ ୱଡ୍ଢତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୂସୁପି ୱଡ୍ଢନ୍ତେସୁ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଚେ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତିତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ୟୋଜନସତମ୍ପି ପୂରେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ୟୋଜନସତମ୍ପି ଉପଚାରସୀମାୱ ହୋତି, ସବ୍ବେସଂ ଲାଭୋ ପାପୁଣାତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆରାମପୱେସନସେନାସନାପୁଚ୍ଛନାନୀତି ଆଗନ୍ତୁକଗମିକାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆରାମପୱେସନାପୁଚ୍ଛନଂ, ସେନାସନାପୁଚ୍ଛନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଆଗନ୍ତୁକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆରାମପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଗମିକାୟ ସଙ୍ଘିକଂ ଦସୱିଧଂ ସେନାସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଗମିକସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାପି ଇମିସ୍ସାୟେୱ ସୀମାୟ ୱସେନ ସେନାସନାପୁଚ୍ଛନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରିୱାସମାନତ୍ତାରୋଚନନ୍ତି ପାରିୱାସିକମାନତ୍ତଚାରୀନଂ ପରିୱାସାରୋଚନଂ, ମାନତ୍ତାରୋଚନଞ୍ଚ । ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦନିସ୍ସୟସେନାସନଗ୍ଗାହାଦିୱିଧାନନ୍ତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୱିଧାନଂ, ନିସ୍ସୟଗ୍ଗାହୱିଧାନଂ, ସେନାସନଗ୍ଗାହୱିଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି, ଲାଭଗ୍ଗାହୋ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆରାମପୱେସନନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇମିସ୍ସାୱ ସୀମାୟ ୱସେନାତି ଉପଚାରସୀମାୟେୱାତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅନ୍ତୋ, ବହି ଚ ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲାଭତ୍ଥାୟ ଠପିତା ସୀମା ଲାଭସୀମା (ମହାୱ॰ ୩୭୯), ସା ଚ ଖୋ ନେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତା, ଅପିଚ ଖୋ ଲାଭଦାୟକେହି । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ’’ତିଆଦି । ସମନ୍ତାତି ୱିହାରସ୍ସ ସମନ୍ତା । ୟନ୍ତି ସୁଙ୍କସସ୍ସାଦି । ‘‘ସୀମଂ ଠପେନ୍ତୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚୋଳଭୋଗୋ କେରଳଭୋଗୋତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଦ୍ୱିଧା ଆପୋ ଗତୋ ଏତ୍ଥାତି ଦୀପୋ, ଓଘେନ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥତୋ ଭୂମିଭାଗୋ, ସୋୱ ସୀମା ଦୀପସୀମା। ତେନାହ ସମୁଦ୍ଦନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ଚକ୍କୱାଳସୀମା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ଏକଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତପରିକ୍ଖେପବ୍ଭନ୍ତରଂ ଚକ୍କୱାଳସୀମା’’ତି ।

ସେସାତି ଖଣ୍ଡସୀମାଦୟୋ । ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଦେମାତି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଖଣ୍ଡସୀମାୟ କେନଚି କମ୍ମେନ ସନ୍ନିପତିତଂ ସଙ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନଂ । ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଠିତେ ରୁକ୍ଖେ ୱା ପବ୍ବତେ ୱା ଠିତୋପି ହେଟ୍ଠା ୱା ପଥୱିୱେମଜ୍ଝଗତୋପି ଖଣ୍ଡସୀମାୟେୱ ଠିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ଦିନ୍ନନ୍ତି ‘‘ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଖଣ୍ଡସୀମା ସୀମନ୍ତରିକଟ୍ଠାନଂ ନ ପାପୁଣାତି ତତ୍ଥ ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମାନସଂୱାସଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସୁ ଦିନ୍ନସ୍ସ ଇଦଂ ନାନାତ୍ତଂ – ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ଗାମଟ୍ଠାନଂ ନ ପାପୁଣାତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା। ‘‘ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ଗାମେ ଠିତାନମ୍ପି ପାପୁଣାତୀତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରସୀମାଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାସୁ ଦିନ୍ନନ୍ତି ତତ୍ଥ ଉପୋସଥାଦିଅତ୍ଥାୟ ସନ୍ନିପତିତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମିସ୍ସା ଅବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟ ଦେମା’’ତିଆଦିନା ଦିନ୍ନଂ । ଜନପଦରଟ୍ଠରଜ୍ଜଦୀପଚକ୍କୱାଳସୀମାସୁପି ଗାମସୀମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଆହ ‘‘ଜନପଦସୀମାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଏକୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭତୀତି ଏକୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁଂ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋତି ସଭାଗୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଅୟମ୍ପି ଭାଗମେୱ ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ସଭାଗାନଂ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ତାୱ ୟୋ ସୀମଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଦେତି, ତସ୍ସ ଦାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋ ‘‘ଅସୁକସୀମାୟା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଜାନାତି, କେୱଲଂ ‘‘ସୀମା’’ତି ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ଭଣତି, ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ପନ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । କତରନ୍ତି କତରସୀମଂ । ଅହମେତଂ ଭେଦଂ ନ ଜାନାମୀତି ଅହଂ ‘‘ଅସୁକା ସୀମା’’ତି ଏତଂ ୱିଭାଗଂ ନ ଜାନାମି । ଉପଚାରସୀମଟ୍ଠେହି ଭାଜେତବ୍ବଂ ଲାଭସ୍ସ ଉପଚାରସୀମାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାତି ସମାନଲାଭକତିକା ।

ୟତ୍ଥ ମୟ୍ହଂ ଧୁୱକାରା କରୀୟନ୍ତୀତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ତସ୍ସ ଚୀୱରଦାୟକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାକୱତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ତତି । ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଂ କତ୍ୱା ସଦା ଗେହେ ଭୋଜେତି, ୟତ୍ଥ ୱା ଅନେନ ଆୱାସୋ ୱା କାରିତୋ, ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ୱା ନିବଦ୍ଧାନି, ଇମେ ଧୁୱକାରା ନାମ । ୟେନ ପନ ସକଲୋପି ୱିହାରୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ତସ୍ସ ପାକୱତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପାକୱତ୍ତନ୍ତି ଦାନୱତ୍ତଂ । ୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତତି । ୟତୋତି ୟସ୍ମା ୱିହାରା । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ୱିହାରେସୁ । ମାତିକଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ବହୁତରା, ଏକସ୍ମିଂ ଥୋକତରା, ଏକଞ୍ଚ ୱତ୍ଥଂ, ଧୁୱକାରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ବହୁକଂ, କତ୍ଥ ଦେମାତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ୟଦି ପନ ମଞ୍ଚୋ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଏକମେୱ ହୋତି, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟସ୍ସ ୱା ୱିହାରସ୍ସ, ଏକୱିହାରେପି ୱା ୟସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ସୋ ୱିଚାରେତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେପି ‘‘ଅସୁକଭିକ୍ଖୁ ଗଣ୍ହତୂ’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଧୁୱକାରେ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି, ସଙ୍ଘସ୍ସପି ୱିଚାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ପନ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ‘‘ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ତତ୍ଥ ସେନାସନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ନପ୍ପହୋତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସେନାସନପରିଭୋଗଭଣ୍ଡଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦତି, ତତ୍ଥ ଦାତବ୍ବଂ ।

ସଙ୍ଘସ୍ସଦମ୍ମୀତି ଦିନ୍ନନ୍ତି ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ । ତତୋ ବହିଦ୍ଧାପୀତି ଉପଚାରସୀମାତୋ ବହିଦ୍ଧାପି । ତେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପଚାରସୀମାଗତେହି ସଦ୍ଧିଂ । ଏକାବଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି ପରିସାୱସେନ ୱଡ୍ଢିତା ସୀମା ହୋତୀତି କତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଉପଚାରସୀମାଗତାନଂ ପାପୁଣାତି, ୟସ୍ମା ଚ ତତୋ ବହିଦ୍ଧାପି ଉପଚାରସୀମୋକ୍କନ୍ତେହି ଏକାବଦ୍ଧାନଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା । ତେସନ୍ତି ଉପଚାରସୀମାଗତାନଂ, ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧାନଞ୍ଚ । ଗାହତେ ସତୀତି ଅନ୍ତେୱାସିକାଦିକେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ସତି । ଅସମ୍ପତ୍ତାନମ୍ପୀତି ଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠିତେହି ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା କାଲଂ ଘୋସେତ୍ୱା ଲାଭଭାଜନଟ୍ଠାନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ଉପଚାରସୀମାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ, ତେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରଦ୍ୱାରେ ୱା ଅନ୍ତୋୱିହାରେୟେୱ ୱା ଠିତାନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଗୋ ଦାତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ଦିନ୍ନେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁତିୟଭାଗେ ପନ ଥେରାସନଂ ଆରୁଳ୍ହେ ଆଗତାନଂ ପଠମଭାଗୋ ନ ପାପୁଣାତି । ଦୁତିୟଭାଗତୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଦାତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ପନ ‘‘ବହିଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠିତାନଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ନ ଦାତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ୱିହାରୋ ମହା ହୋତି, ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ଥେସୁ ଦୀୟମାନେସୁ ଅଲସଜାତିକା ମହାଥେରା ପଚ୍ଛା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ୱୀସତିୱସ୍ସାନଂ ଦୀୟତି, ତୁମ୍ହାକଂ ଠିତିକା ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଠିତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ତେସଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଠିତିକାୟ ଦାତବ୍ବଂ ।

‘‘ଅସୁକୱିହାରେ କିର ବହୁଚୀୱରଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ୟୋଜନନ୍ତରିକୱିହାରତୋପି ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାତବ୍ବଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ବହିଉପଚାରସୀମାୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାବଦ୍ଧପରିସାୟ ପାପୁଣାତୀତି ସଚେ ୟୋଜନଂ ଫରିତ୍ୱା ପରିସା ଠିତା ହୋତି, ଏକାବଦ୍ଧା ଚେ, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାବଦ୍ଧତା ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ୟେ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ । ‘‘ଦ୍ୱେଧାସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାନଂ ଦମ୍ମି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଉପଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଉପଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଭାଗେ ସମେ କତ୍ୱା ଏକୋ ଭାଗୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଏକୋ ଭାଗୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦାତବ୍ବୋ । ଗହେତୁଂ ଲଭତି ଉଭତୋସଙ୍ଘଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚେତିୟସ୍ସାତି ଥୂପାଦିନୋ । ତଞ୍ହି ଧାତାୟତନାଦିଭାୱେନ ଚିତତ୍ତା, ଲୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକାରଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ‘‘ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ କୋଚି ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନ ଚେତିୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦସ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଦସ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ, ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଏକୋ ଚେତିୟସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଘତୋପି ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପୁନ ଗହେତୁଂ ଲଭତି, ଚେତିୟସ୍ସ ଏକୋୟେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱାରୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ଞାୟତୀତି କତ୍ୱା ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ପନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ନମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନ’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସୁଂ ନ ଲଭତୀତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱିସୁଂ ପୁଗ୍ଗଲିକକୋଟ୍ଠାସଂ ନ ଲଭତି । ପାପୁଣନଟ୍ଠାନତୋ ଏକମେୱ ଲଭତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନତୋ ଏକମେୱ କୋଟ୍ଠାସଂ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଏକଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଣେତ୍ୱା ଭାଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ ଚାତି ୱୁତ୍ତେ ପନା’’ତିଆଦି ।

ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲଚେତିୟପରାମସନଂ ଅନନ୍ତରନୟସଦିସମେୱାତି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ଅନନ୍ତରନୟସଦିସମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସ ଏକପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଣେତ୍ୱାୱ ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଟିୱୀସୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଏକୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ ପନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସେୱ ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଚେତିୟସ୍ସ ପନ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଟିୱୀସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଚେତିୟସ୍ସେୱ ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାପି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଂ ପନେତରହି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ସଧାତୁକଂ ପଟିମଂ ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତି, ପଟିମାୟ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପୁରତୋ ଆଧାରକେ ପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେମା’’ତି, ତତ୍ଥ ୟଂ ପଠମଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦେନ୍ତି, ୱିହାରଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦେମା’’ତି ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଚ ଦେନ୍ତି, ତତ୍ଥ କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ତାୱ ଚେତିୟେ ଆରୋପେତବ୍ବାନି, ୱତ୍ଥେହି ପଟାକା, ତେଲେନ ପଦୀପା କାତବ୍ବା, ପିଣ୍ଡପାତମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ପନ ୟୋ ନିବଦ୍ଧଚେତିୟଜଗ୍ଗକୋ ହୋତି ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା, ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବାନି । ନିବଦ୍ଧଜଗ୍ଗକେ ଅସତି ଆହଟଭତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉପକଟ୍ଠେ କାଲେ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ‘‘ଇଦଂ ହରିତ୍ୱା ଚେତିୟପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୂରମ୍ପି ହରିତ୍ୱା ପୂଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ହରିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରାମି, ଆସନସାଲାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥି, ତେ ହରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ହରନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତରାୱ କାଲୋ ଉପକଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀତି ୱଦତୀତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠସଙ୍ଘସ୍ସ ଇମାନି ଚୀୱରାନି ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି । ତେସଂ ବହିସୀମଟ୍ଠାନମ୍ପି ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ବହିସୀମଟ୍ଠାନମ୍ପି ୟାୱ କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରା ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଦିସାପକ୍କନ୍ତସ୍ସାପି ସତି ପଟିଗ୍ଗାହକେ ଦାତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ ଅନ୍ତୋହେମନ୍ତେ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ପାପୁଣାତି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟେସୁ କେସୁଚି ୱିହାରେସୁ । ଏୱଂ ୱଦତୀତି ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି । ତତ୍ର ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ସଚେ ପନ ‘‘ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାୱ ଲଭନ୍ତି, ଛିନ୍ନୱସ୍ସା ନ ଲଭନ୍ତି । ଚୀୱରମାସେ ପନ ‘‘ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତାନଂୟେୱ ପାପୁଣାତି, ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତାନଞ୍ଚ ଛିନ୍ନୱସ୍ସାନଞ୍ଚ ନ ପାପୁଣାତି ।

ଚୀୱରମାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ଦିୱସୋ, ତାୱ ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଥିନଂ ଅତ୍ଥତଂ ୱା ହୋତୁ, ଅନତ୍ଥତଂ ୱା, ଅତୀତୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂୟେୱ ପାପୁଣାତି । ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତେ ପନ ମାତିକା ଆରୋପେତବ୍ବା ‘‘ଅତୀତୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମାସା ଅତିକ୍କନ୍ତା, ଅନାଗତୋ ଚତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ଭୱିସ୍ସତି, କତରୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ଦେସୀ’’ତି । ସଚେ ‘‘ଅତୀତୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନମେୱ ପାପୁଣାତି, ଦିସା ପକ୍କନ୍ତାନମ୍ପି ସଭାଗା ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭନ୍ତି ।

ସଚେ ‘‘ଅନାଗତେ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଥ ‘‘ଅଗୁତ୍ତୋ ୱିହାରୋ, ଚୋରଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ, ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱା ଆହିଣ୍ଡିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭାଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱଦତି ‘‘ଇତୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ତତିୟେ ୱସ୍ସେ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ନ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱୁଟ୍ଠଭିକ୍ଖୂନଂ ପାପୁଣାତି । ସଚେ ତେ ଦିସା ପକ୍କନ୍ତା, ଅଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଗଣ୍ହାତି, ଦାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଏକୋୟେୱ ଅୱସିଟ୍ଠୋ, ସେସା କାଲଙ୍କତା, ସବ୍ବଂ ଏକସ୍ସେୱ ପାପୁଣାତି । ସଚେ ଏକୋପି ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଘିକଂ ହୋତି, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେହି ଭାଜିତବ୍ବଂ ।

ୟେହି ନିମନ୍ତିତେହି ୟାଗୁ ପୀତାତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ନିମନ୍ତିତେହି ୟେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୟାଗୁ ପୀତା, ୟେହି ପନ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଘରଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ୱା ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠେହି ୱା ୟାଗୁ ଲଦ୍ଧା, ୟେସଂ ୱା ଆସନସାଲତୋ ପତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେହି ନୀତା, ୟେସଂ ୱା ଥେରେହି ପେସିତା, ତେସଂ ନ ପାପୁଣାତି । ସଚେ ପନ ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗେହଞ୍ଚ ବହିଗେହଞ୍ଚ ପୂରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, ଦାୟକୋ ଚ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ଅନିମନ୍ତିତା ୱା, ୟେସଂ ମୟା ୟାଗୁ ଦିନ୍ନା, ସବ୍ବେସଂ ଇମାନି ୱତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତୂ’’ତି, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ୟେହି ପନ ଥେରାନଂ ହତ୍ଥତୋ ୟାଗୁ ଲଦ୍ଧା, ତେସଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଅଥ ସୋ ‘‘ୟେହି ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁ ପୀତା, ସବ୍ବେସଂ ହୋତୂ’’ତି ୱଦତି, ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ଭତ୍ତଖଜ୍ଜକାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନପି ଚୀୱରସେନାସନଭେସଜ୍ଜାନଂ ଗହଣଂ ।

ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ସମ୍ମୁଖାସମ୍ମୁଖଭୂତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦି । ସଚେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଦତି, ଥେରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ଉଦ୍ଦେସଂ ଗହେତୁଂ ଆଗତୋ, ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସାପି ପାପୁଣାତି । ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିବଦ୍ଧଚାରିକଭିକ୍ଖୂନଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉଦ୍ଦେସନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତି । ଏତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠସୁ ମାତିକାସୁ । ୟଦି ପନ ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପକଥା, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ କଥଂ ଞାତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଞାତକେହି ୱା ମେ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ପେସିତଂ, ମିତ୍ତେହି ୱା ପେସିତଂ, ତେ ଆଭତେ ଚୀୱରେ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ପଚ୍ଚାସା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନାତି କପ୍ପାସସୁତ୍ତାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ । ସଣ୍ହନ୍ତି ସୁଖୁମଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏୱ କାଲବ୍ଭନ୍ତରେ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ମୂଲଚୀୱରସଦିସଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱାୟେୱ ମାସବ୍ଭନ୍ତରେ କାରେତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସତିୟାୟେୱ ପଚ୍ଚାସାୟ, ଅସତିୟା ପନ ପଚ୍ଚାସାୟ ମୂଲଚୀୱରଂ ଦସାହଂ ଚେ ସମ୍ପତ୍ତଂ, ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ନ ଲଭତୀ’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମ୍ପି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ପଠମତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଥୂଲପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ମୂଲଚୀୱରମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅକାଲଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅମ୍ହାକମେୱ ଞାତୀ’’ତି ଞାୟତୀତି ଞାତି, ସାୱ ଞାତିକା, ନ ଞାତିକା ଅଞ୍ଞାତିକା, ତାୟ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ । ତେନାହ ‘‘ନ ଞାତିକାୟା’’ତି । ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱାତି ମାତିପକ୍ଖତୋ ୱା ପିତିପକ୍ଖତୋ ୱା । ୟାୱ ସତ୍ତମଂ ୟୁଗନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୦୩-୫୦୫) ୟାୱ ସତ୍ତମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ, ସତ୍ତମାୟ ୱା ଇତ୍ଥିୟା ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ୟାୱ ପିତାମହୟୁଗଂ ପିତାମହିୟୁଗଂ ମାତାମହୟୁଗଂ ମାତାମହିୟୁଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟାୱ ସତ୍ତମଂ ୟୁଗନ୍ତି ୟାୱ ସତ୍ତମଦ୍ୱନ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୁଗସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଏକସେସନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗା’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱନ୍ଦଂ ଗହିତଂ ହୋତି । କେନଚି ଆକାରେନ ଅସମ୍ବଦ୍ଧାୟାତି ଭାତୁଭଗିନିଭାଗିନେୟ୍ୟପୁତ୍ତପପୁତ୍ତାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅସମ୍ବଦ୍ଧାୟ । ପିତା, ପିତୁପିତା, ତସ୍ସ ପିତା, ତସ୍ସାପି ପିତାତି ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ପିତା, ପିତୁମାତା, ତସ୍ସା ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ, ପୁତ୍ତା ଚ, ଧୀତରୋ ଚାତି ଏୱମ୍ପି ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅଧୋ ଚ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ପିତା, ପିତୁଭାତା, ପିତୁଭଗିନୀ, ପିତୁପୁତ୍ତା, ପିତୁଧୀତରୋ, ତେସମ୍ପି ପୁତ୍ତଧୀତୁପରମ୍ପରାତି ଏୱମ୍ପି ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା, ମାତୁମାତା, ତସ୍ସା ମାତା, ତସ୍ସାପି ମାତାତି ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା, ମାତୁପିତା, ତସ୍ସ ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ପୁତ୍ତା ଚ ଧୀତରୋ ଚାତି ଏୱମ୍ପି ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅଧୋ ଚ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା, ମାତୁଭାତା, ମାତୁଭଗିନୀ, ମାତୁପୁତ୍ତା, ମାତୁଧୀତରୋ, ତେସମ୍ପି ପୁତ୍ତଧୀତୁପରମ୍ପରାତି ଏୱମ୍ପି ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ତାୱ ନେୱ ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧେନ, ନ ପିତୁସମ୍ବନ୍ଧେନ ୟା ସମ୍ବଦ୍ଧା, ସା ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସାକିୟାନିୟୋ ୱିୟାତି ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ସାକିୟାନିୟୋ ୱିୟ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋପି ଇଧ ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ୱାତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ଏୱଂ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ୱା । ପୁରାଣଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚୀୱରନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । କପ୍ପଂ କତ୍ୱାତି କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା । ‘‘ଇମିନା ଅଦିନ୍ନକପ୍ପଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୦୫) ୱଦନ୍ତି । ପରିଭୋଗସୀସେନାତି କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ପରିଭୋଗସୀସେନ । ଅଂସେତି ଜତ୍ତୁମ୍ହି । ମତ୍ଥକେତି ସୀସମତ୍ଥକେ । ସଚେ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ହତ୍ଥେହି ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ସୀସେନ ଅସମ୍ଫୁସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପରିଭୋଗୋ ନାମ ନ ହୋତି ।

କାୟୱିକାରଂ ୱା କରୋତୀତି ୟଥା ସା ‘‘ଧୋୱାପେତୁକାମୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ଏୱଂ କାୟୱିକାରଂ କରୋତି । ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ଠତ୍ୱା ଉପରି ୱା ଖିପତୀ’’ତି ଇମିନା ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଓରତୋ ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେ ପେସେତୀତି ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ଠତ୍ୱା ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରସାମଣେରିଉପାସକଇତ୍ଥିୟାଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥେ ୱା ପେସେତି । ସୋତି ଉପାସକୋ ଚ ସାମଣେରୋ ଚ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋୱତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପାସକୋ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋୱତି, ସାମଣେରୋ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋୱତୀତି ୟଥାୟୋଗଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥେ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ସଚେ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଧୋୱତି, ୱଟ୍ଟତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏକସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନାଭାୱତୋ ତୀଣିପି କାରେନ୍ତସ୍ସ ଏକେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି । ଦ୍ୱେ କାରେନ୍ତସ୍ସ ଏକେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଦୁକ୍କଟଂ । ତେନାହ ‘‘ଧୋୱନାଦୀନି ତୀଣୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଏକେନ ୱତ୍ଥୁନା’’ତି ପଠମଂ କତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ରଜିତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଠମଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ରଜତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଦୁକ୍କଟମେୱ, ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁ ୱିପରୀତୱଚନେସୁ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ଧୋୱିତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ଚେୱ ରଜତି ଚ, ଧୋୱାପନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଆପତ୍ତି, ରଜନେ ଅନାପତ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନ‘ଧୋୱା’ତି ୱୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଧୋୱାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୱସେନା’’ତିଆଦି ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସୱା ସନ୍ତକନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଧୋୱାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ସନ୍ତକଂ ନିସୀଦନଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଞ୍ଚ । ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗସ୍ସେୱ ଚ ଇଧ ‘‘ପୁରାଣଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ନିସୀଦନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଧୋୱାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି, ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅୱୁତ୍ତା ୱା ଧୋୱତୀତି ଉଦ୍ଦେସାୟ ୱା ଓୱାଦାୟ ୱା ଆଗତା କିଲିଟ୍ଠଚୀୱରଂ ଦିସ୍ୱା ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ୱା ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଦେଥ ଅୟ୍ୟ, ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ୱା ଧୋୱତି ଚେୱ ରଜତି ଚ ଆକୋଟେତି ଚ, ଅୟଂ ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମ । ୟାପି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଧୋୱା’’ତି ଦହରଂ ୱା ସାମଣେରଂ ୱା ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆହରଥୟ୍ୟ, ଅହଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୋୱତି, ତାୱକାଲିକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ଦେତି, ଅୟମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମ ।

ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଉପାହନତ୍ଥୱିକପତ୍ତତ୍ଥୱିକଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନମଞ୍ଚପୀଠତଟ୍ଟିକାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ‘‘ଉପଚାରେ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ପେସିତ୍ୱା ଧୋୱନେପି ଅନାପତ୍ତି । ଉପଚାରେତି ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ।

ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଛନ୍ନନ୍ତି ଖୋମାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ମଜ୍ଝେ । ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୂପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ପି-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଚୀୱରାନି ଚ ନାନାୱିରାଗୱତ୍ଥାନି ଚ ଆହରିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେନ୍ତି, ଉପଚାରେ ୱା ଠତ୍ୱା ଉପରି ଖିପନ୍ତି, ‘‘ସଚେ ସାଦିୟତି, ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଖିପତୂତି ଦିୱା ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ୱା ଖିପତୁ । ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଥାପି ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରସାମଣେରିଉପାସକଉପାସିକାଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଠପିତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଠପିତଂ । ପଂସୁକୂଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ‘‘ଅସ୍ସାମିକଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଅସ୍ସାମିକଞ୍ହି ‘‘ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ‘‘ଅମ୍ହାକମତ୍ଥାୟ ଠପିତ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକାତି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ପରିୱତ୍ତଂ, ପରିୱତ୍ତମେୱ ପାରିୱତ୍ତକଂ, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ, ତଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ଅନ୍ତମସୋ ହରୀଟକକ୍ଖଣ୍ଡମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱସ୍ସାୱାସିକମ୍ପି ଦେତି, ତମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଅକତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଟିଲାଭେନାତି ଗହଣେନ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ତୀଣି ପରିମାଣାନି ଅସ୍ସାତି ତିକଂ,ତିକଞ୍ଚ ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚାତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଞାତିକସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ । ତାୟ ହି ହତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ‘‘ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିମ୍ହି ଚ ଅନଧିଟ୍ଠାତବ୍ବପରିକ୍ଖାରେ’’ତି ଇମିନା ଭିସିଚ୍ଛୱିମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସା ହି ମହନ୍ତାପି ସେନାସନସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଚୀୱରସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗା, ନ ୱିକପ୍ପନୁପଗା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ସଚେପି ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣା ଭିସିଚ୍ଛୱି ହୋତି, ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୧୪) । ‘‘ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପେସିତଗ୍ଗହଣେପି ଅନାପତ୍ତି । ପଟିଗ୍ଗହଣତୋ, ପରିୱତ୍ତନାକରଣତୋ ଚ କିରିୟାକିରିୟଂ।

ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗେହସ୍ସ ପତି ଜେଟ୍ଠୋତି ଗହପତି, ତଂ ଗହପତିଂ, ଇଧ ପନ ଅପବ୍ବଜିତୋ ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅପବ୍ବଜିତମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଗହପତାନିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଚ ହେତୁକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ୟାଚେୟ୍ୟ ୱା ୟାଚାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି । ୟାଚାପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କତ୍ୱା ‘‘ଅନାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟାତି ସମେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୱା ସହଜାତାଦୀହି, ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ, କରଣଂ ୱିୟ ଚ କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତି, ତଂ ସମୟଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ରାଜାଦୀସୁ ୟେହି କେହିଚି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ। ୟଥାହ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି, ରାଜୂହି ୱା ଚୋରେହି ୱା ଧୁତ୍ତେହି ୱା ୟେହି କେହିଚି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗିଆଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ନଟ୍ଠଂ ଚୀୱରମେତସ୍ସାତି ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ। ୟଥାହ ‘‘ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଦଡ୍ଢଂ ହୋତି, ଉଦକେନ ୱା ୱୂଳ୍ହଂ ହୋତି, ଉନ୍ଦୂରେହି ୱା ଉପଚିକାହି ୱା ଖାୟିତଂ ହୋତି, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ୱା ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୯) । ସମୟାତି ଅଞ୍ଞତ୍ରସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ସମୟ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସମୟେ ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞିୱେମତିକଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ସମୟେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରକାଲେ ଚ ନଟ୍ଠଚୀୱରକାଲେ ଚ । ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଞାତକେ, ପୱାରିତେ ଚ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ଥତଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚନ୍ତସ୍ସ । ଏତ୍ଥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୧) ଚ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେ ପମାଣମେୱ ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ପୱାରିତେ ପନ ୟଂ ୟଂ ପୱାରେନ୍ତି, ତଂ ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ସୟମେୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କାଲାନୁକାଲଂ ଚୀୱରାଦୀନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀନି ଦେତି, ଏୱଂ ୟେନ ୟେନ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ତଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ପୱାରେତ୍ୱା ବାଲତାୟ ୱା ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱା ନ ଦେତି, ସୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ୟୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗେହଂ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ କିଞ୍ଚି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ୟଂ ମୟ୍ହଂ ଗେହେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱଦତି, ୟଂ ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟଂ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ଗେହେ ପନ ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସେୱତ୍ଥାୟାତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ, ପରିୱତ୍ତାପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପକତତ୍ଥୱଚନୋ । ଚେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଚେତି ୱା ୟଦୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ‘‘ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୱାରେୟ୍ୟ ଚେତି ୟଦି ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭୀତି ଉପସଗ୍ଗୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୨୩-୫୨୪) ଇମିନା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ହରିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପୱାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ‘‘ଇଚ୍ଛାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଚୟେ ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଉପନିମନ୍ତନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି । ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ଦଟ୍ଠୂତି ଦଟ୍ଠୁଂ । ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ହେତ୍ଥ ଅନୁନାସିକଲୋପୋ । ଖେମତୋତି ନିବ୍ଭୟତୋ । କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଅଭିହରିତ୍ୱା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ଚ କାୟେନ ଅଭିହରେୟ୍ୟ, ୱାଚାୟ ଚ, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପନେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ସଅନ୍ତରନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକସହିତଂ । ଉତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ । ପରମନ୍ତି ଅୱସାନଂ । ଅସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସ ହରିତବ୍ବସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ । ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ହି ଅୟଂ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ୟଥା ‘‘ଲମ୍ବକଣ୍ଣୋ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ନିୱାସନେନା’’ତିଆଦି । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ହି ସବ୍ବେ ତଂପରମଂୟେୱ ଗହେତୁଂ ଲଭନ୍ତି ।

ୟସ୍ମା ଅଚ୍ଛିନ୍ନସବ୍ବଚୀୱରେନ ତିଚୀୱରମତ୍ତକେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞେନ ପନ ଅଞ୍ଞଥାପି, ତସ୍ମା ତଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସାତି ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନନୟେନ ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସ, ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅନଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସ ଚୀୱରେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅୟଂ ୱିଧି ନ ସମ୍ଭୱତୀତି । ୟସ୍ସ ୱା ତିଚୀୱରତୋ ଅଧିକମ୍ପି ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତେନାପି ତଦା ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ ଦ୍ୱେ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପକତିୟାୱ ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଚରତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୨୩-୫୨୪) ଅତ୍ଥତକଥିନତ୍ତା ୱା ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱା ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା ତତିୟସ୍ସ ଅଲାଭେନ ୱା ଚରତି । ‘‘ଦ୍ୱେ ନଟ୍ଠାନୀ’’ତି ଅଧିକାରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ଏକଂ ସାଦିୟନ୍ତେନେୱ ସମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଦ୍ୱୀସୁ ନଟ୍ଠେନ ଏକଂ ସାଦିୟନ୍ତେନ ସମୋ ଭୱିସ୍ସତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତାୟ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ । ୟସ୍ସ ଏକଂୟେୱ ହୋତି ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି କାରଣେନ ୱିନଟ୍ଠସେସଚୀୱରତ୍ତା ।

ପଞ୍ଚସୁ ନଟ୍ଠେସୂତି ତିଚୀୱରଂ ଉଦକସାଟିକା ସଂକଚ୍ଚିକାତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚୀୱରେସୁ ନଟ୍ଠେସୁ । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ୱା ନଟ୍ଠେ’’ତି ୱଚନୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତୋ ଉତ୍ତରୀତି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତୋ ଉତ୍ତରି ।

ସେସକଂ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି କତ୍ୱା ‘‘ସେସକଂ ପୁନ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସକଂ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ହୋତୂତି ୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ଦାନସମୟେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ । ସଚେ ପନ ‘‘ସେସକଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗମନସମୟେପି ‘‘ସେସକଂ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ହୋତୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟମେୱ । ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନନଟ୍ଠକାରଣା ଦିନ୍ନନ୍ତି ବାହୁସଚ୍ଚାଦିଗୁଣୱସେନ ଦିନ୍ନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ, ସମୟେ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଞାତକପ୍ପୱାରିତେ ତସ୍ସେୱତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭିକ୍ଖୁଂପନେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ତଥା ଏୱ-ସଦ୍ଦୋପି । ତେନାହ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅପଦିସିତ୍ୱାତି କଥେତ୍ୱା, ଆରବ୍ଭାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାତକସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞାତକଗହପତିନାତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇଦଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ନ ୱିଚାରିତଂ । ଚୀୱରଂ ଚେତାପେନ୍ତି ପରିୱତ୍ତେନ୍ତି ଏତେନାତି ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୨୮-୫୨୯), ଚୀୱରମୂଲଂ, ନ-କାରୋ ପନେତ୍ଥ ଆଗମୋ, ‘‘ଚୀୱରଚେତାପନ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ହିରଞ୍ଞାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ହିରଞ୍ଞାଦିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହିରଞ୍ଞନ୍ତି କହାପଣୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଉପକ୍ଖଟନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାପିତଂ । ତଂ ଉପକ୍ଖରଣଂ ତେସଂ ତଥା ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତୀତି ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ସଂହରିତ୍ୱା ଠପିତନ୍ତି ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ । ପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ଅକତସ୍ସ କାରାପନଂ, କତସ୍ସ କିଣନନ୍ତି ଆହ ‘‘କାରେତ୍ୱା ୱା କିଣିତ୍ୱା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଚ୍ଛାଦେସ୍ସାମୀତି ପାରୁପେସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱୋହାରୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ୱୋହାରୱଚନନ୍ତି ଚ ଉପଚାରୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ତତ୍ର ଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀସୁ କୋ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ର ସୋ ଗହପତି ୱା’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋତି ‘‘ଦସ୍ସାମି, କୀଦିସେନ ତେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ, କୀଦିସଂ ତେ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେମୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତୋ । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଗନ୍ତ୍ୱା। ପଦଭାଜନେ ପଚୁରୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚୁରୱୋହାରୱସେନାତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱୋହାରୱସେନ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଘରସାମିକଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ତସ୍ସ ଘରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତଥେୱ ବହୁଲୱୋହାରୋ । ୱିକପ୍ପନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠୋ କପ୍ପୋ ୱିକପ୍ପୋ, ୱି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିସିଟ୍ଠକପ୍ପ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥମାହ । ‘‘ଅଧିକୱିଧାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ । ୟଥା ପନ ତମାପଜ୍ଜତୀତି ୟେନାକାରେନ ତଂ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ।

‘‘ସାଧୂ’’ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପହଂସନସୁନ୍ଦରାୟାଚନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୦) ସମ୍ପହଂସନେ ।

‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚି ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।

ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସାକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ॥ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) –

ସୁନ୍ଦରେ, ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୪-୬୮) ଆୟାଚନେ, ଇଧାପି ଆୟାଚନେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୮୯; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୫ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୯) ଆହ ‘‘ସାଧୂତିଆୟାଚନେ ନିପାତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆୟାଚନେତି ଅଭିମୁଖଂ ୟାଚନେ, ଅଭିପତ୍ଥନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱିତକ୍କେ ନିପାତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଲପତୀତି ଆମନ୍ତେତି । ଆୟତାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିତ୍ଥତଅପ୍ପିତସଣ୍ହାନଂ ଗହଣଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନ ଇମସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନମତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତି ସୀସଂ ଏତି, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୟୋଗେତି ସୁତ୍ତପରିୟେସନାଦିପୟୋଗେ ।

ମହଗ୍ଘଂ ଚେତାପେତୁକାମଂ ଅପ୍ପଗ୍ଘନ୍ତି ୱୀସତିଅଗ୍ଘନକଂ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତୁକାମଂ ‘‘ଅଲଂ ମୟ୍ହଂ ତେନ, ଦସଅଗ୍ଘନକଂ ୱା ଅଟ୍ଠଗ୍ଘନକଂ ୱା ଦେହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ସମଭାଗଂ, ଇମିନା ସମକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଗ୍ଘୱସେନେୱ, ନ ପମାଣୱସେନ । ଅଗ୍ଘୱଡ୍ଢନକଞ୍ହି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ।

ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କସ୍ମା ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନ କୋଚି ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ରାଜତୋଭୋଗ୍ଗନ୍ତି ରାଜତୋ ଲଦ୍ଧଭୋଗ୍ଗଂ । ରାଜଭୋଗ୍ଗୋତି ରାଜାମତ୍ତୋ । ରାଜତୋ ଭୋଗୋତି ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ । ଇମିନାତିଆଦୀତି ‘‘ଇମିନା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନେନ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେହୀ’’ତି ଇଦଂ । ଆଗମନସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ମୂଲସୁଦ୍ଧିଂ । ୟଦି ହି ଇମିନା କପ୍ପିୟନୀହାରେନ ଅପେସେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀ’’ତି ପେସେୟ୍ୟ, ସୋପି ଦୂତୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଇଦଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆଭତଂ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଆୟସ୍ମା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୩୮), ତଦା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି କପ୍ପିୟକାରକଂ ପୁଟ୍ଠେନ ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭାତି ହିରଞ୍ଞାଦିଂ ଆରବ୍ଭ । ଈଦିସେନ ଦୂତୱଚନେନାତି ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଆୟସ୍ମା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏୱରୂପେନ ଦୂତୱଚନେନ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା । ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଜାତରୂପଂ । ରଜତନ୍ତି ରୂପିୟଂ । କହାପଣେନାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ୱା ରୂପିୟମୟୋ ୱା ପାକତିକୋ ୱା କହାପଣୋ । ମାସକୋତି ଲୋହମାସକୋ ୱା ହୋତୁ, ଦାରୁମାସକୋ ୱା ହୋତୁ, ଜତୁମାସକୋ ୱା ହୋତୁ, ୟୋ ୟୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନପଦେ ୟଦା ୟଦା ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅଟ୍ଠିମୟୋପି ଚମ୍ମମୟୋପି ରୁକ୍ଖଫଲବୀଜମୟୋପି ସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ଅସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ସବ୍ବୋ ଇଧ ମାସକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦେ ୱକ୍ଖାମ ।

ମୁତ୍ତାତି ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭଜାଦିକା ଅଟ୍ଠୱିଧା ମୁତ୍ତା । ତଥା ହି ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭଂ ୱରାହଦାଠଂ, ଭୁଜଙ୍ଗସୀସଂ, ୱଲାହକଂ, ୱେଳୁ, ମଚ୍ଛସିରୋ, ସଙ୍ଖୋ, ସିପ୍ପୀତି ଅଟ୍ଠ ମୁତ୍ତାୟୋନିୟୋ । ତତ୍ଥ ୟା ମଚ୍ଛସଙ୍ଖସିପ୍ପିଜାତା, ସା ସାମୁଦ୍ଦିକା, ଭୁଜଙ୍ଗଜାପି କାଚି ସାମୁଦ୍ଦିକା ହୋତି । ଇତରା ଅସାମୁଦ୍ଦିକା। ୟସ୍ମା ପନ ବହୁଲଂ ସାମୁଦ୍ଦିକାୱ ମୁତ୍ତା ଲୋକେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ସିପ୍ପିଜାୱ, ଇତରା କଦାଚି । ତସ୍ମା ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘ମୁତ୍ତାତି ସାମୁଦ୍ଦିକମୁତ୍ତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୨) ୱୁତ୍ତଂ । ମଣୀତି ଠପେତ୍ୱା ୱେଳୁରିୟାଦିକେ ଅନ୍ତମସୋ ଜାତିଫଲିକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବୋପି ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣଭେଦୋ ମଣୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଚିତ୍ୱା କତୋ ପନ କାଚମଣିୟେୱେକୋ ପତ୍ତାଦିଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱେଳୁରିୟୋ ନାମ ୱଂସୱଣ୍ଣମଣି । ସଙ୍ଖୋତି ଧମନସଙ୍ଖୋ ଧୋତୱିଦ୍ଧୋ ରତନମିସ୍ସୋ, ପାନୀୟସଙ୍ଖୋ ପନ ରତନାମିସ୍ସକତୋ, ସୋ ଚ ଅଞ୍ଜନାଦିଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସିଲାତି ଧୋତୱିଦ୍ଧା ରତନସଂୟୁତ୍ତା ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣା ସିଲା । ରତନେନ ପନ ଅମିସ୍ସା ସତ୍ଥକନିସାନାଦିଅତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରତନସଂୟୁତ୍ତାତି ସୁୱଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା କତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୱାଳନ୍ତି ଧୋତମ୍ପି ଅଧୋତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ପୱାଳଂ । ଲୋହିତଙ୍କୋତି ରତ୍ତମଣି । ମସାରଗଲ୍ଲନ୍ତି କବରମଣି । ୟଂ ‘‘ମରକତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନୀତି ସାନୁଲୋମାନି ସାଲିଆଦୀନି ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନି । ନୀୱାରାଦିଉପଧଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ସାଲିଆଦିମୂଲଧଞ୍ଞନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାସିଦାସଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଦାସୀ ନାମ ଅନ୍ତୋଜାତଧନକ୍କୀତକରମରାନୀତପ୍ପଭେଦା । ତଥା ଦାସୋ । ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୟତ୍ଥ ୱା ଉଭୟମ୍ପି ରୁହତି, ତଂ ଖେତ୍ତଂ। ତଦତ୍ଥାୟ ଅକତଭୂମିଭାଗୋ ୱତ୍ଥୁ। ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ୱାପିତଳାକାଦୀନିପି ସଙ୍ଗହିତାନେୱ । ୱସ୍ସିକାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫନକୋ ପୁପ୍ଫାରାମୋ। ଅମ୍ବଫଲାଦୀନଂ ଫଲନକୋ ଫଲାରାମୋ। ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋୟେୱତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସଚେପି କୋଚି ଜାତରୂପରଜତଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଆରାମଂ ୱା କରୋଥ, ଚେତିୟଂ ୱା ଭୋଜନସାଲାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଇଦମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଚେତିୟସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ।

ସଚେ ପନ ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦେମ, ୱିହାରସ୍ସ ଦେମ, ନୱକମ୍ମସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଇମେ ଇଦଂ ଭଣନ୍ତୀ’’ତି କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତୁମ୍ହେ ଗହେତ୍ୱା ଠପେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ।

ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋତି କିଚ୍ଚକରୋ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବୋ କିଚ୍ଚକରୋୱ ‘‘ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘କପ୍ପିୟକାରକୋ’’ତି । ଏସୋ ଖୋତି ‘‘ଅସୁକୱୀଥିୟଂ ଅସୁକଘରେ ଅସୁକନାମୋ’’ତି ପରମ୍ମୁଖଂ ୱଦତି । ଇତରମ୍ପୀତି ପରମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମ୍ପି । ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱରେନା’’ତି ଏତଂ ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱାଚାୟ ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱା ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଦେହି ମେ ଚୀୱରଂ, ଆହର ମେ ଚୀୱରଂ, ପରିୱତ୍ତେହି ମେ ଚୀୱରଂ, ଚେତାପେହି ମେ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଏତାନି ପନ ୱଚନାନି ଏତେସଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଦେହି ମେ’’ତିଆଦି । ସାଧେୟ୍ୟାତି ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ । ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲନ୍ତି ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ଚୋଦନେନ ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ୟଦେତଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦନଂ, ଏତଂ କୁସଲଂ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତଂ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ।

ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅସ୍ସାତି ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ। ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିସ୍ସା କିରିୟାୟ ୱିସେସନଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ଠାନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଭାୱନପୁଂସକୱଚନମେତ’’ନ୍ତି, ଏତଂ ଭାୱେ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଧାତ୍ୱତ୍ଥମତ୍ତେ ସାଧେତବ୍ବେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ନିସୀଦଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ। ନ ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦିଭେଦଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୟାଚିୟମାନେନାପି ନ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ନ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତବ୍ବୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ‘‘ମଙ୍ଗଲଂ ୱା ଅନୁମୋଦନଂ ୱା ଭାସଥା’’ତି ୟାଚିୟମାନେନାପି ନ କିଞ୍ଚି ଭାସିତବ୍ବଂ । ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ଠିତିଂ ୱିନାସେତି । ଠତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଗହେତୁଂ ଆଗତେନ ହି ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଠାତବ୍ବମେୱ, ନ ନିସଜ୍ଜାଦିକଂ କାତବ୍ବଂ । ଇମିନା ପନ ତଂ କତନ୍ତି ଠାନଂ ୱିନାସିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଆଗତକାରଣଂ ୱିନାସେତୀ’’ତି । ‘‘ଆଗତକାରଣଂ ନାମ ଠାନମେୱ, ତସ୍ମା ‘ନ କାତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱାରିତସ୍ସ କତତ୍ତା ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ କତେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଏକଂ ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୩୭-୫୩୯) ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବଂ । ‘‘ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ଇଦଂ ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ‘‘ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନିସୀଦନାଦିମ୍ହି କତେ ପୁନ ଚୀୱରଂ ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି କେଚି । ‘‘ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ପରିହାୟନ୍ତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେ । ‘‘ଏକଂ ଠାନଂ ପରିହାୟତୀ’’ତି ଅପରେ । ଉଭୟଂ କରୋତୀତି ଚୋଦେତିପି ତିଟ୍ଠତିପି ।

‘‘ତତ୍ର ତତ୍ର ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଇଦଂ ଚୋଦକସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପକ୍କମ୍ମ ତତ୍ର ତତ୍ର ଚୀୱରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚୋଦନାଟ୍ଠାନେସୁ ।

କିଂ ପନ ସବ୍ବକପ୍ପିୟକାରକେସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫) ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି କପ୍ପିୟକାରକୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୁୱିଧୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦୁୱିଧୋ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି । ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ଦୁୱିଧୋ ମୁଖୱେୱଟିକକପ୍ପିୟକାରକୋ, ପରମ୍ମୁଖକପ୍ପିୟକାରକୋତି । ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମୁଖାସମ୍ମୁଖୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି, ତଥା ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ।

କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦୂତେନ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ପହିଣତି, ଦୂତୋ ଚ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ପହିତଂ, ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୂତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ତେ, ଭନ୍ତେ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ଚ ଉପାସକେହି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋଥା’’ତି ଆଣତ୍ତା ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ସମ୍ଭତ୍ତା କେଚି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି। ଦୂତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନା ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।

ନୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୭; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫) ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟମେକୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।

ନ ହେୱ ଖୋ ସୋ ଦୂତୋ ଅତ୍ତନା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ଅପିଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞଂ ପହିଣତି ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମୟା, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ, ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।

ନ ହେୱ ଖୋ ଅଞ୍ଞଂ ପହିଣତି, ଅପିଚ ଖୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଦସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ତୟୋ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ନାମ । ଏତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ରାଜସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ଦୂତେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ ନତ୍ଥିତାୟ ୱା ଅୱିଚାରେତୁକାମତାୟ ୱା ‘‘ନତ୍ଥମ୍ହାକଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ କୋଚି ମନୁସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଦୂତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଦୂତେନ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।

ଅପରୋ ଦୂତୋ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପହିଣତି, ‘‘ଅହଂ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଦସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଦୂତେନ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତୟୋ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ନାମ । ଏତେସୁ ମେଣ୍ଡକସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା, ତେ କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ହତ୍ଥେ ହିରଞ୍ଞଂ ଉପନିକ୍ଖିପନ୍ତି ‘ଇମିନା ଅୟ୍ୟସ୍ସ ୟଂ କପ୍ପିୟଂ, ତଂ ଦେଥା’ତି । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ତତୋ କପ୍ପିୟଂ, ତଂ ସାଦିତୁଂ, ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଜାତରୂପରଜତଂ ସାଦିତବ୍ବଂ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୯୯) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚୋଦନାୟ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି । ମୂଲଂ ଅସାଦିୟନ୍ତେନ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଚୋଦନାୟ ୱା ଠାନେନ ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଚେ ଦେତି, ଅଞ୍ଞଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତ୍ୱାପି ଆହରାପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ମୂଲସାମିକାନମ୍ପି କଥେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଇଚ୍ଛତି, ନ କଥେତବ୍ବଂ ।

ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ଦୂତେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ନତ୍ଥମ୍ହାକଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ’’ତି ୱଦତି, ତଦଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆହର, ଭୋ, ଅହଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଦୂତୋ ‘‘ହନ୍ଦ, ଭୋ, ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ମୁଖୱେୱଟିକକପ୍ପିୟକାରକୋ।

ଅପରୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫) ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଏତ୍ତୋୱ ପକ୍କମତି, ଅୟଂ ପରମ୍ମୁଖକପ୍ପିୟକାରକୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକା ନାମ । ଏତେସୁ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ସୟମେୱ ଚୀୱରଂ ଆନେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ, ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । କପ୍ପିୟକାରକେତି ସମ୍ମୁଖାସମ୍ମୁଖୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ କପ୍ପିୟକାରକେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦାୟକୋ ସୟମେୱା’’ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ଦୂତଂ । ତସ୍ମା ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ୟଥାରୁଚି ଚୋଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସୟମେୱ କପ୍ପିୟକାରକତ୍ତଂ ଉପଗତୋତି ମୁଖୱେୱଟିକକପ୍ପିୟକାରକୋ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଏସୋ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଆକାରେନ । ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱୁତ୍ତଚୋଦନାଟ୍ଠାନପରିମାଣତୋତି ୱୁତ୍ତଚୋଦନାପରିମାଣତୋ ଚ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନପରିମାଣତୋ ଚ । ସନ୍ତିକନ୍ତି ସମୀପଂ । ତତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ କଥମୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଗୋୟୂଥାନି ଚରନ୍ତି, କୂପେ ଗଗ୍ଗକୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟସ୍ମା ସମୀପାଧାରେ ଇଦଂ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତୋତି ସାମଂ ୱା ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଦୂତଂ ୱା ଅପାହେନ୍ତୋ ।

ଅଜ୍ଜଣ୍ହୋ, ଭନ୍ତେ, ଆଗମେହୀତି, ଭନ୍ତେ, ଅଜ୍ଜ ଏକଦିୱସଂ ଅମ୍ହାକଂ ତିଟ୍ଠ, ଅଧିୱାସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତିରେକେସୁ ଚୋଦନାଟ୍ଠାନେସୁ ଅତିରେକସଞ୍ଞିୱେମତିକଊନକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନାୟ ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାନେନ, ଊନକତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନାୟ ଊନକଚ୍ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାନେନ ଲଦ୍ଧେପି ଅନାପତ୍ତି । ଅପ୍ପିତତାତି ପତିଟ୍ଠାପିତତା, ‘‘ସଞ୍ଞତ୍ତୋ ସୋ ମୟା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୩୮) କଥିତତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗୋ

୧. କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କୋସିୟମିସ୍ସକନ୍ତି ‘‘କୋସକାରକା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରାନଂ ପାଣକାନଂ କୋସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅଂସୁ କୋସିୟଂ, ତେନ ମିସ୍ସଂ କୋସିୟମିସ୍ସକଂ। ତେନ ପନ କୋସିୟେନ ଅପ୍ପକେନାପି ମିସ୍ସିତଂ କୋସିୟମିସ୍ସକମେୱ, ନ ଇଦଂ ଅବ୍ବୋହାରିକନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭା । ତେନାହ ‘‘ଏକେନାପୀ’’ତିଆଦି । କୋସିୟଂସୁନାତି କିମିକୋସସମ୍ଭୱେନ ଅଂସୁନା । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଥତଂ ନାମ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କତଂ ଅୱାୟିମଂ । ତେନାହ ‘‘ସମେ ଭୂମିଭାଗେ’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ସେୱ ୱଚନସ୍ସ ଅନୁସାରେନାତି ଇମସ୍ସେୱ ପଠମସନ୍ଥତସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନୱଚନାନୁସାରେନ । ସବ୍ବସନ୍ଥତନ୍ତି ସବ୍ବସନ୍ଥତନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କାରାପନେ ଦୁକ୍କଟତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାରାପନୱସେନ ‘‘ସାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତପରିୟୋସାପନନୟେନାତି ‘‘ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପରେହି ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପରେହି ୱିପ୍ପକତଂ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୪୫) ଇମିନା ନୟେନ । ୱିତାନାଦିକରଣେତି ୱିତାନଭୂମତ୍ଥରଣସାଣିପାକାରଭିସିବିବ୍ବୋହନକରଣେ । ୟଥା ଚ ୱିତାନାଦିକରଣେ, ଏୱଂ ତେନାକାରେନ ପରିଭୋଗେପି ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଅୱାୟିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୪୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱାୟିତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି ।

କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କାଳକାନନ୍ତି ସଭାୱେନ ୱା ରଜନେନ ୱା କାଳକାନଂ । ୟଥାହ ‘‘କାଳକଂ ନାମ ଦ୍ୱେ କାଳକାନି ଜାତିୟା କାଳକଂ ୱା ରଜନକାଳକଂ ୱା’’ତି । ଅଞ୍ଞେହି ଅମିସ୍ସିତାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଅମିସ୍ସିତକାଳକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥା ପଠମେ ‘ଏକେନାପି କୋସିୟଂସୁନା’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧାପି ‘ଏକେନାପି ଅଞ୍ଞେନ ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ପନ ମିସ୍ସକଭୋଗେପି ଅପଞ୍ଞାୟମାନରୂପକଂ ଚେ ‘ସୁଦ୍ଧକାଳକ’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକ ୫୪୭) ୱଦନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ ସନ୍ଥତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୪୯) ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସନ୍ତି ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଚତୁକ୍କପାଚିତ୍ତିୟାଦିକଂ । ଅଙ୍ଗେସୁ ପନ ‘‘ସୁଦ୍ଧକାଳକଭାୱୋ’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗହେତବ୍ବାତି ୟଥା କାଳକା ଅଧିକା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବା । ଠପେତ୍ୱା ଚେତ୍ଥ କାଳକଓଦାତେ ଅୱସେସା ଗୋଚରିୟେସୁୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୫୨) ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱେ ଭାଗାତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ କାଳକାନଂ ଅଧିକଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା କାଳକାନଂ ଭାଗଦ୍ୱୟତୋ ଅଧିକଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଊନକଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ଏକସ୍ସାପି କାଳକଲୋମସ୍ସ ଅତିରେକଭାୱେତି ତୁଲାୟ ଧାରୟିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ଅନ୍ତମସୋ ୱାତୱେଗେନପି ପହିତସ୍ସ ଏକସ୍ସାପି କାଳକଲୋମସ୍ସ ଅଧିକଭାୱେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତତିୟଂ ଓଦାତାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋଚରିୟାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦୋ ତେସଂ ଅଧିକଗ୍ଗହଣେ ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅଧିକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସନ୍ଥତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୁଲେ ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଂ ଏଳକଲୋମାନଂ, ତୁଲଂ ଓଦାତାନଂ, ତୁଲଂ ଗୋଚରିୟାନଂ ସନ୍ଥତଂ କାରାପିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୫୪) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଦାୟ ଚ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅନାଦାୟ ଚ କରଣତୋ କିରିୟାକିରିୟଂ। ସେସନ୍ତି ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଚତୁକ୍କପାଚିତ୍ତିୟାଦିକଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତୁଲଂ ଓଦାତାନଂ ତୁଲଂ ଗୋଚରିୟାନଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା କରଣେ, ବହୁତରଂ ଓଦାତାନଂ ବହୁତରଂ ଗୋଚରିୟାନଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା କରଣେ, ସୁଦ୍ଧଂ ଓଦାତାନଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଗୋଚରିୟାନଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା କରଣେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ।

ଅଙ୍ଗେସୁ ପନ ପଠମଙ୍ଗଂ କାଳକାନଂ ଦ୍ୱେଭାଗତୋ ଅତିରେକଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମାନି ତୀଣି ନ କେୱଲଂ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠାନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଇମାନି ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୟଦି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟଂ ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତିଂ ଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟସ୍ସ ୱିନା ସନ୍ଥତା ନ ଫାସୁ ହୋତି, ନ ସକ୍କୋତି ଚ ସନ୍ଥତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିତୁଂ, ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତିଂ ଦେତୀତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗିଲାନୋ ନ ସକ୍କୋତି ସନ୍ଥତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬୦) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତିଂ ଦେତି ।

ସାତି ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତି । ୱୂପସନ୍ତୋ ୱା ପୁନ କୁପ୍ପତୀତି ୱୂପସନ୍ତୋ ୱା ସୋ ଆବାଧୋ ପୁନ କୁପ୍ପତି, ଅନୁୱସ୍ସମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁନ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ କେୱଲଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ରୋଗେ କୁପ୍ପିତେ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ରୋଗେ କୁପ୍ପିତେପି ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଅନୁୱସ୍ସଂ କାତୁଂ ଲଭତି । ତେନେୱ ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ସଚେ ଅରୋଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ମୂଲବ୍ୟାଧିନାୱ ଗିଲାନୋ ହୋତି, ସୋୟେୱ ପରିହାରୋ, ନତ୍ଥଞ୍ଞଂ ‘ସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚ’ନ୍ତି ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନ ସୋ ୱା ବ୍ୟାଧି ପଟିକୁପ୍ପତୁ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ସକିଂ ‘ଗିଲାନୋ’ତି ନାମଂ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧମେୱ, ପୁନ ‘ସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’ତି ଆହା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୫୭) ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସନ୍ଥତଂ ଊନକଛବ୍ବସ୍ସାନି କାରାପିତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୬୨) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସେସଂ ପଠମସଦିସମେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅତ୍ତନା କତଂ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ଅତିଦିଟ୍ଠଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପରିପୁଣ୍ଣେ ଛବ୍ବସ୍ସେ ୱା ଅତିରେକଛବ୍ବସ୍ସେ ୱା ଅନାପତ୍ତି । ଅଙ୍ଗେସୁ ଚ ଛବ୍ବସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତୋଭାୱୋ ନାନାତ୍ତଂ ।

ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନିସୀଦନସନ୍ଥତନ୍ତି ‘‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଦଭାଜନିୟଂ (ପାରା॰ ୫୬୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଦସଂ ସନ୍ଥତଂ, ଏତ୍ଥ ଚ ନିସୀଦନଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଥତେ ଚୀୱରସଞ୍ଞାନିୱାରଣତ୍ଥଂ, ୟତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ବଲଚୀୱରସଞ୍ଞାୟ ସନ୍ଥତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିଂସୁ । ସୟନାସନପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ସନ୍ଥତସ୍ସ ‘‘ପୁରାଣସନ୍ଥତଂ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ଥତେ । ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତନ୍ତି ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚାୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଲଭନ୍ତୋ ଥୋକତରଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା କରୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୦) ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏକଦେସେତି ଇଦାନି କତ୍ତବ୍ବନୱସନ୍ଥତସ୍ସ ଏକପ୍ପଦେସେ । ୱିଜଟେତ୍ୱାତି ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା । ଅନାଦାତି ୟ-କାରଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ସତି ପୁରାଣସନ୍ଥତେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଂ କାରାପିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୬୮) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସନ୍ଥତୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତା ସନ୍ଥତାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ପରିଭୋଗୁପାୟଂ ନେସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୬୬) ସନ୍ଥତୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । କିରିୟାକିରିୟତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ‘‘ସେସଂ ତତିୟସଦିସମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦସଦିସମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ଆଦାୟ କରଣେ, ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଥୋକତରଂ ଆଦାୟ କରଣେ, ସବ୍ବଥା ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଅନାଦାୟ କରଣେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି । ଅଙ୍ଗେସୁ ପନେତ୍ଥ ପଠମଙ୍ଗପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଅନାଦିୟନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଅଦ୍ଧାନମେୱ ମଗ୍ଗୋ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋ, ତଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତତ୍ତା ପନ ‘‘ଦୀଘମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାଚି॰ ୨୧୮) ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ଏଳକଲୋମାନି ଚେତାନି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୟତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଚେତନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଏଳକଲୋମାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଏତଂ ସବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଦୀପନମେୱାତି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏଳକଲୋମାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୂ’’ତିଆଦିକସ୍ସ (ପାରା॰ ୫୭୧) ୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ସ ଦୀପନମେୱ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ଅଦ୍ଧାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେସୁ । ସହତ୍ଥାତି କରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହତ୍ଥେନା’’ତି । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ, ତସ୍ମା ୟେନ କେନଚି ସରୀରାୱୟୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନା ହରିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅସନ୍ତେ ହାରକେତି ଏତ୍ଥ ପଦାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣତୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅସନ୍ତେୟେୱା’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମାନି ମେ, ଭନ୍ତେ, ଏଳକଲୋମାନି ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମିତାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୭୩) ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତିରେକତିୟୋଜନେ ଅତିରେକତିୟୋଜନସଞ୍ଞିୱେମତିକଊନକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ୱାସାଧିପ୍ପାୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ହରଣେତି ୟତ୍ଥ ଗତୋ, ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ୱା ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ୱା ଅଲାଭେନ ତତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହରଣେ, ତତୋପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଏୱଂ ୟୋଜନସତମ୍ପି ହରଣେ ଅନାପତ୍ତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ୱାତି ଚୋରେହି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱା ୱିନୟକମ୍ମକତଂ ୱା । କତଭଣ୍ଡନ୍ତି କତଂ ଭଣ୍ଡଂ କମ୍ବଲକୋଜୱସନ୍ଥତାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତମସୋ ସୁତ୍ତକେନ ବଦ୍ଧମତ୍ତମ୍ପି । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନ ତନୁକପତ୍ତତ୍ଥୱିକନ୍ତରେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୫) ୱା ଆୟୋଗଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ୱା ପିପ୍ଫଲିକାଦୀନଂ ମଲରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ସିପାଟିକାୟଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ୱାତାବାଧିକୋ କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେପି ଲୋମାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସୁତ୍ତକେନ ପନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ କତଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ୱେଣିଂ କତ୍ୱା ହରତି, ଇଦଂ ନିଧାନମୁଖଂ ନାମ, ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ପଠମପ୍ପଟିଲାଭୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଏଳକଲୋମାନଂ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି । ଏତେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନନିସ୍ସଟ୍ଠପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟାନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୭୨) ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ରଥାଦିକେ ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ୱା ସାମିକସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ‘‘ହରିସ୍ସତୀ’’ତି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ରଥାଦିମ୍ହି ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଆରୋହିତ୍ୱା ସାରେତି, ହେଟ୍ଠା ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚୋଦେତି, ପକ୍କୋସନ୍ତୋ ୱା ଅନୁବନ୍ଧାପେତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୫) ୱଚନତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟାନେ’’ତି ଇମିନା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଚେ ୟାନେ ପକ୍ଖିପତି, ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଅହରଣପଚ୍ଚାହରଣନ୍ତି ହରଣପଚ୍ଚାହରଣାନମଭାୱୋ ।

ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସକ୍କେସୂତି ‘‘ସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୭) ଉଦାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ସକ୍ୟା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ସକ୍କେସୁ ଜନପଦେ । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ନାମ ପଣ୍ଡୁକଲୋହିତକାଦୟୋ ଛମୂଲକା, ତେସଂ ସିସ୍ସା ଚ ।

ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଜାତରୂପସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ରଜତନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ରୂପିୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱୋହାରଗମନୀୟଂ କହାପଣାଦି ଚ ଏତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କହାପଣୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ୱା ରୂପିୟମୟୋ ୱା ପାକତିକୋ ୱା । ଲୋହମାସକୋ ନାମ ତମ୍ବଲୋହାଦୀହି କତମାସକୋ । ଦାରୁମାସକୋ ନାମ ସାରଦାରୁନା ୱା ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତାଲପଣ୍ଣେନପି ରୂପଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତମାସକୋ । ଜତୁମାସକୋ ନାମ ଲାଖାୟ ୱା ନିୟ୍ୟାସେନ ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତମାସକୋ । ‘‘ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟୋ ୟୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନପଦେ ୟଦା ୟଦା ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅଟ୍ଠିମୟୋପି ଚମ୍ମମୟୋପି ରୁକ୍ଖଫଲବୀଜମୟୋପି ସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ଅସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତଦେୱାତି ଜାତରୂପରଜତମେୱ । ହିରଞ୍ଞଂ ନାମ କହାପଣୋ ।

‘‘ସାଦିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତି । ନ କେୱଲଂ କାୟୱାଚାହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ମନସାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କାୟୱାଚାହୀ’’ତିଆଦି । ସଚେ ପନ କାୟୱାଚାହି ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନ ଅଧିୱାସେତି, କାୟୱାଚାହି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅକରଣତୋ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି ।

ଏକୋ ସତଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୫୮୪) ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେତି ‘‘ତୁୟ୍ହିଦଂ ହୋତୂ’’ତି, ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଉପାସକୋ ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମୟା ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଗତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଇଦ’’ନ୍ତି । ୟଂ ତେନ ଚ ଅତ୍ତନା ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସୋ ଚେ ୱଦତି ‘‘ଗୋପେସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ, ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି, ସତ୍ତଭୂମିକମ୍ପି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଧ ନିକ୍ଖିପାହୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ ହୋତି, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ କିଞ୍ଚି ୱିକ୍କାୟିକଭଣ୍ଡଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଇଦଂ ଗହେସ୍ସଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଉପାସକ, ଅତ୍ଥି ଅମ୍ହାକଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ, ୱତ୍ଥୁ ଚ ଏୱରୂପଂ ନାମ ସଂୱିଜ୍ଜତି, କପ୍ପିୟକାରକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠପିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଠିତମେୱ ହୋତି । ସୋ ଚେତଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଅଧିକଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ନ ମୟଂ ତୱ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହାମ, ନିକ୍ଖମାହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେୟେୱନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ରୂପିୟଂ ନାମ ଅକପ୍ପିୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତମେୱ, ନ ତେନ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଚେତାପିତଂ, ତସ୍ମା ଉପାୟେନ ପରିଭୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେୟେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତେଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସୋତି ୟୋ ଗହଟ୍ଠୋ ‘‘ସପ୍ପି ୱା ତେଲଂ ୱା ୱଟ୍ଟତି ଉପାସକା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ । ଅଞ୍ଞେନ ଲଭିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ଆରାମିକେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଲଭିତ୍ୱା । ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାପୀତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ଆହଟବୀଜତୋ ନିବ୍ବତ୍ତରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦେନ ଠିତଚ୍ଛାୟାପି, ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କନ୍ତା ପନ ଆଗନ୍ତୁକତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଚେ ଛଡ୍ଡେତୀତି ଅଥ ନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନ ଛଡ୍ଡେତି, ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ବ୍ୟାପାରେନା’’ତି ୟେନକାମଂ ପକ୍କମତି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ‘‘ୟୋ ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଛଡ୍ଡିତାଛଡ୍ଡିତଞ୍ଚ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ରୂପିୟଛଡ୍ଡକଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋ ।

ଅନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗୂଥଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବନ୍ତି ପତିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ଗୂଥଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ, ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲେତ୍ୱାୱ ନଦିୟା ୱା ପପାତେ ୱା ୱନଗହନେ ୱା ଗୂଥଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖେନ ପତିତୋକାସଂ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତେନ ପାତେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଗୂଥଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ରୂପିୟସଞ୍ଞିୱେମତିକଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞିନୋତି ଖରପତ୍ତାଦୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞିନୋ । ରତନସିକ୍ଖାପଦନୟେନାତି ‘‘ଅଜ୍ଝାରାମେ ୱା ଅଜ୍ଝାୱସଥେ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୦୫) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ।

ଜାତରୂପସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କତାଦିୱସେନାତି କତଅକତକତାକତୱସେନ । ସୁୱଣ୍ଣାଦିଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ଇଧ ରୂପିୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତରୂପରଜତପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ସାଦିତରୂପିୟସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ । ପୁରିମନୟାନୁସାରେନାତି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ନାନପ୍ପକାରକଂ ରୂପିୟସଂୱୋହାରଂ ସମାପଜ୍ଜିଂ, ଇଦଂ ମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୮୯) ।

ରୂପିୟସଂୱୋହାରୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହିତପରିୱତ୍ତନେ ଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱା ରୂପିୟପରିୱତ୍ତନେ । ତସ୍ସ ୱାତି ପରିୱତ୍ତିତସ୍ସ ୱା । ଧନସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ମୂଲଧନସ୍ସ ୱା। ଅତ୍ତନୋ ୱା ହି ଅରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ଅରୂପିୟଂ, ଉଭୟଥାପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ କତୋୱ ହୋତୀତି ।

ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ରୂପିୟସଂୱୋହାରସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠାସିକ୍ଖାପଦେନ ଗହିତତ୍ତା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନମେୱେତ୍ଥ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚୀୱରାଦୀନଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ଦସିକସୁତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟାନଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନଂ । କୟଂ ନାମ ପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଗହଣଂ । ୱିକ୍କୟଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦି । ପରସ୍ସାତି ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ନାନପ୍ପକାରକଂ କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜିଂ, ଇଦଂ ମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଇମାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୯୫) ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଚୀୱରଧୋୱନେ ୱା କେସଚ୍ଛେଦନେ ୱା ଭୂମିସୋଧନାଦିନୱକମ୍ମେ ୱା ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସନ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତବ୍ବମେୱା’’ତି । ୟଥା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପରିଭୁତ୍ତେ ୱା ନଟ୍ଠେ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ଦେସେତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦଂଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପି ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଅତ୍ଥୋତି ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ତଦଞ୍ଞେନ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକେନ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ରୂପିୟସଂୱୋହାରେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ଅକୟୱିକ୍କୟେ କୟୱିକ୍କୟସଞ୍ଞିନୋ ଚ ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମଂ ନୟମତିଦିସତି ।

କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏଳକଲୋମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅୱିକପ୍ପିତୋତି ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱିକପ୍ପିତୋ । ଅଡ୍ଢାଳ୍ହକୋଦନଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ଡୁଲନାଳୀନଂ ଓଦନଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ମଗଧନାଳି ନାମ ଅଡ୍ଢତେରସପଲା ହୋତୀ’’ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୀହଳଦୀପେ ପକତିନାଳି ମହନ୍ତା, ଦମିଳନାଳି ଖୁଦ୍ଦକା, ମଗଧନାଳି ପମାଣୟୁତ୍ତା, ତାୟ ମଗଧନାଳିୟା ଦିୟଡ୍ଢନାଳି ଏକା ସୀହଳନାଳି ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୨) ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତଣ୍ଡୁଲନ୍ତି ପାକତୋ ଉକ୍କନ୍ତଂ ତଣ୍ଡୁଲଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ, ନ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅନୁତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ। ସବ୍ବସମ୍ଭାରସଙ୍ଖତୋତି ଜୀରକାଦିସବ୍ବସମ୍ଭାରେହି ସଙ୍ଖତୋ । ଆଲୋପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଆଲୋପସ୍ସ ଅନୁରୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।

ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମୋମକାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ସଚେ ନାଳିକୋଦନାଦି ସବ୍ବମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୂପୀକତଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ଅନ୍ତୋଗଧମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ପତ୍ତୋଦନାଦି ସବ୍ବମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଓମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୂପୀକତଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଓମକୋମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ଅନ୍ତୋଗଧମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଓମକୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋତି । ତେନାହ ‘‘ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଇଦାନି ତେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନାନଧିଟ୍ଠାନାୱିକପ୍ପନୁପଗେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଚ୍ଚେତେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ । ତତୋ ହି ସୋ ‘‘ଅପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଓମକୋମକୋତି ଓମକତୋ ଓମକୋ । ତତୋ ହି ସୋ ‘‘ଅପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏତେ ପନ ଭାଜନପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗା ନ ୱିକପ୍ପନୁପଗା, ଇତରେ ପନ ସତ୍ତ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ସେସା ସତ୍ତ ପତ୍ତା ପମାଣୟୁତ୍ତା ନାମା’’ତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସତ୍ତ ପତ୍ତା ପମାଣୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା । ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ପକ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟୋପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ପାକେହି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୦୮) ପକ୍କୋ ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ପକ୍କୋ ହୋତି, ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି ପାକେହି । ସଚେ ଏକୋ ପାକୋ ଊନୋ ହୋତି, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ । ୟଥା ଚ ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ପକ୍କୋୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ, ତଥା ଉଭୋପି ୟଂ ମୂଲଂ ଦାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗା । ୟଦି ପନ ଅପ୍ପକମ୍ପି ଅଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗା । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘କାକଣିକମତ୍ତଂ ନାମ ଦିୟଡ୍ଢୱୀହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଚେପି ପତ୍ତସାମିକୋ ୱଦତି ‘‘ୟଦା ତୁମ୍ହାକଂ ମୂଲଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ଦସ୍ସଥ, ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି, ନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ହୋତି । ପାକସ୍ସ ହି ଊନତ୍ତା ପତ୍ତସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ମୂଲସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱା ଏକଦେସସ୍ସ ୱା ଅଦିନ୍ନତ୍ତା ସକଭାୱଂ ନ ଉପେତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସନ୍ତକୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ପାକେ ଚ ମୂଲେ ଚ ନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ହୋତି । ୟୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ, ସ୍ୱେୱ ୱିକପ୍ପନୁପଗୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତେନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋତି ପୁରାଣପତ୍ତଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତେନ ନୱୋ ପତ୍ତୋ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଠପେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଙ୍ଗୁସିତ୍ଥନ୍ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଲାମକଧଞ୍ଞସିତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘କଙ୍ଗୁସିତ୍ଥନିକ୍ଖମନମତ୍ତେନ ଛିଦ୍ଦେନା’’ତି ।

ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ । ତେନ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନାତି ତେନ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ହି ପତ୍ତୋ ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ଗହିତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସାତି କଞ୍ଚି ପକାରଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ଲକ୍ଖୀୟତେ ଅନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ କରଣୱଚନଂ, ତତିୟାୱିଭତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପକାରୋ’’ତି ଚ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକୋ ୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁଭାୱସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତଭାୱୋ ପକାରୋ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ପତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣଂ । ୟଦି ଅପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ପତ୍ତୋ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ନାମ ହୋତି, ଅଥ କସ୍ମା ଇମସ୍ସ ପଦଭାଜନିୟଂ ଅବନ୍ଧନୋପି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୱାକ୍ୟୋପଞ୍ଞାସେ । ବନ୍ଧନୋକାସେ ସତି ୱା ଅସତି ୱା ବନ୍ଧନୱିରହିତୋ ପତ୍ତୋ ଅବନ୍ଧନୋ, ପଞ୍ଚବନ୍ଧନାନଂ ଓକାସୋ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋକାସୋ । ଅପତ୍ତୋତି ପତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପାକତିକଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନେ କାରଣୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।

ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ୟସ୍ମା ବନ୍ଧନୋକାସେ ସତି ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, ବନ୍ଧନୱିଧିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖୱଟ୍ଟିସମୀପେ ପନ ପତ୍ତୱେଧକେନ ୱିଜ୍ଝିୟମାନେ କପାଲସ୍ସ ବହଲତ୍ତା ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠିମପରିୟନ୍ତେ’’ତିଆଦି । ସୁଖୁମଂ ୱା ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ସୁଖୁମେ ଛିଦ୍ଦେ ତିପୁପଟ୍ଟାଦୀହି ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ସୁତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ କେୱଲଂ ତିପୁସୁତ୍ତକାଦିନାୱ ବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଫାଣିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଫାଣିତଂ ଝାପେତ୍ୱା ପାସାଣଚୁଣ୍ଣେନାତି ପାସାଣଚୁଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଫାଣିତଂ ପଚିତ୍ୱା ତଥାପକ୍କେନ ପାସାଣଚୁଣ୍ଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ‘‘ଅୟଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତୋ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନ ଚେତାପିତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଇମାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୩) ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମତେନାତି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟ, ଏସା ଞତ୍ତି। ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ସଙ୍ଘୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକଂ ସମ୍ମନ୍ନତି, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକସ୍ସ ସମ୍ମୁତି, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ । ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ । ସମ୍ମତୋ ସଙ୍ଘେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକୋ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୪) –

ଏୱଂ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମତେନ । ପତ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣଂ ୱତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତୋ ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଥେରାନୁରୂପୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୫) ୱିଜ୍ଜମାନାନିସଂସଂ ୱତ୍ୱା । ପତ୍ତପରିୟନ୍ତୋତି ପରିୟନ୍ତେ ଠିତପତ୍ତୋ । ଅଦେସେତି ମଞ୍ଚପୀଠଚ୍ଛତ୍ତନାଗଦନ୍ତକାଦିକେ ଅଦେସେ । ପତ୍ତସ୍ସ ହି ନିକ୍ଖିପନଦେସୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଧାରକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅପରିଭୋଗେନାତି ୟାଗୁରନ୍ଧନରଜନପଚନାଦିନା ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗେନ । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପନ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଅସତି ମତ୍ତିକାୟ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପଚିତୁଂ, ଉଦକଂ ୱା ତାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ସଚେ ପନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱରପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ସାରୁପ୍ପୋ, ଅୟଂ ଥେରସ୍ସା’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞୋ ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମୟ୍ହମେୱ ପତ୍ତଂ ଆହରା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ।

ଞାତକପ୍ପୱାରିତେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନେୱ ୱଟ୍ଟତି, ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନାପି । ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ‘‘ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଏୱଂ ଅକତଟ୍ଠାନେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଉଗ୍ଗହିତକଂ କତ୍ୱା, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତିକତା ଚେତ୍ଥ ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟତଂ ଆପନ୍ନତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ଏତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତାନି ହୀ’’ତିଆଦି । ଭିସକ୍କସ୍ସ ଇମାନି ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଭେସଜ୍ଜାନି, ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସପ୍ପାୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଭେସଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୁ ୱା, ମା ୱା, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରାନୀ’’ତି । ଇଦାନି ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ସପ୍ପିନୱନୀତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସପ୍ପି ନାମ ଗୱାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଜିକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ଇମିନା ପାକଟେହି ଗୋଅଜିକାଦୀହି ଅଞ୍ଞାନିପି ମିଗରୋହିତାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟେସଞ୍ହି ଖୀରଂ ଅତ୍ଥି, ସପ୍ପିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ତଂ ପନ ସୁଲଭଂ ୱା ହୋତୁ, ଦୁଲ୍ଲଭଂ ୱା, ଅସଂମୋହତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମକ୍ଖିକାମଧୁମେୱାତି ଖୁଦ୍ଦକଭମରମଧୁକରୀହି ତୀହି ମକ୍ଖିକାହି କତଂ ମଧୁମେୱ । ଉଚ୍ଛୁରସନ୍ତି ସୁଦ୍ଧୋଦକସମ୍ଭିନ୍ନାନଂ ୱସେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଉଚ୍ଛୁରସଂ । ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସ ଗୁଳୋଦକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୪) ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନୋ ଅଗିଲାନସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱା’’ତି ଇମିନା ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଏତଂ ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କଂ ୱଟ୍ଟତି, ନୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନୋୱଟ୍ଟନକଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଛୁୱିକତୀତି ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତା ରସଲସିକାଦିକା । ପକତତ୍ତାନଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସତ୍ତା ତଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତେନ ପକତାନଂ ଭେସଜ୍ଜାନଂ ଏୱ ଗହଣଂ, ନ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାନି ଭେସଜ୍ଜାନୀ’’ତିଆଦି । ନ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନୀତି ତେସଂ ସପ୍ପିଆଦୀନଂ କାରଣାନି ଖୀରାଦୀନି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱସାତେଲନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଚ୍ଛୱସଂ ମଚ୍ଛୱସଂ ସୁସୁକାୱସଂ ସୂକରୱସଂ ଗଦ୍ରଭୱସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୱସାନଂ ତେଲଂ । ୟାନୀତି ୟାନି ଭେସଜ୍ଜାନି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଚ୍ଛୱସଂ ମଚ୍ଛୱସଂ ସୁସୁକାୱସଂ ସୂକରୱସଂ ଗଦ୍ରଭୱସଂ କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ ତେଲପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତେଲତ୍ଥଂ ୱସାପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ୱସାତେଲଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାଲେତି ପୁରେଭତ୍ତଂ । ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ପରିସ୍ସାୱିତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା । ‘‘ଅଚ୍ଛୱସ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସଂ ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟମଂସାନଂ ୱସାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାମଂ ପଚିତ୍ୱାତି କାଲେୟେୱ ସାମଂ ପଚିତ୍ୱା । ନିବ୍ବତ୍ତିତତେଲମ୍ପୀତି କାଲେୟେୱ ଅତ୍ତନା ୱିୱେଚିତତେଲମ୍ପି । ତିୱିଧମ୍ପି ଚେତଂ କାଲେୟେୱ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପନ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୱା କାତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୱିକାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱିକାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ । କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱିକାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ । କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) । ‘‘ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗେନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ‘‘କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ ତେଲପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ସୁଖୁମରଜସଦିସଂ ମଂସଂ ୱା ନ୍ହାରୁ ୱା ଅଟ୍ଠି ୱା ଲୋହିତଂ ୱା ହୋତି, ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ସଚେ ପନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ତାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତୱସାୟ ତେଲଂ କତ୍ୱା ଦେତି, ତଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନା’’ତିଆଦି । ତଦହୂତି ୟସ୍ମିଂ ଅହନି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତଦହୁ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ରାପି ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ । ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୂନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ୟାୱକାଲିକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସନ୍ତି ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୂନି, ତେସଂ, ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁମନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ୱସାତେଲତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ସପ୍ପିଆଦୀନଂ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଖୀରାଦିକଂ ୟାୱକାଲିକଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ, ପଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ସାମଂପାକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିବ୍ବତ୍ତିତସପ୍ପିଂ ୱାତି ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁତୋ ୱିୱେଚିତସପ୍ପିଂ ୱା । ୟଥା ତତ୍ଥ ଦଧିଗତଂ ୱା ତକ୍କଗତଂ ୱା ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଝାପିତଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱନୀତଂ ୱାତି ତକ୍କବିନ୍ଦୂନିପି ଦଧିଗୁଳିକାୟୋପି ଅପନେତ୍ୱା ସୁଧୋତନୱନୀତଂ ପଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସାମଂପକ୍କାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ସୟଂପଚିତସତ୍ତାହକାଲିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆମିସଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତଂ ଆମିସଂ ସୟଂପଚିତସତ୍ତାହକାଲିକେନ ମିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ତନୋ ୟାୱକାଲିକଭାୱଂ ସତ୍ତାହକାଲିକେନ ଗଣ୍ହାପେତି । ତଥା ଚ ୟାୱକାଲିକଂ ଅପକ୍କମ୍ପି ସୟଂପକ୍କଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ତଂ ପନ ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ସାମିସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ସୟଂପକ୍କସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୱସାତେଲଂ, ସୟଂଭଜ୍ଜିତସାସପାଦିୟାୱଜୀୱିକୱତ୍ଥୂନଂ ତେଲଞ୍ଚ ସାମିସଂ ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ନୱନୀତସପ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ୟାୱକାଲିକଆଦୀନି, ସଂସଟ୍ଠାନି ସହତ୍ତନା ।

ଗାହାପୟନ୍ତି ସବ୍ଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ।

‘‘ତେହେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ପତ୍ତଂ, କପ୍ପତେ ୟାୱଜୀୱିକଂ ।

ନିରାମିସଂୱ ସତ୍ତାହଂ, ସାମିସେ ସାମପାକତା’’ତି ଚ ॥

ଖୀରାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତିଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସାମିସାନିପୀତି ନ କେୱଲଂ ନିରାମିସାନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି ସୱତ୍ଥୁକାନଂ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତକେହି କତଂ ପନ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ, ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ଚ ଉଗ୍ଗହିତକେହି କତଂ । ଉଭୟେସମ୍ପି ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେତି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ । ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ମୁଦ୍ଧନିତେଲଅରୁମକ୍ଖନଘରଧୂପନାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦାନି ନ ମୟ୍ହଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥାୟ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦଂ ସପ୍ପି ଚ ତେଲଞ୍ଚ ୱସା ଚ ମୁଦ୍ଧନିତେଲତ୍ଥଂ ୱା ଅବ୍ଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱା ଭୱିସ୍ସତି, ମଧୁ ଅରୁମକ୍ଖନତ୍ଥଂ ୱା ଫାଣିତଂ ଘରଧୂପନତ୍ଥଂ ୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ।

କୋ ପନେତ୍ଥ ୟାୱକାଲିକୟାୱଜୀୱିକୱତ୍ଥୂସୁ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ୟାୱଜୀୱିକାନୀ’’ତିଆଦି । ୟାୱ ଅରୁଣସ୍ସ ଉଗ୍ଗମନା ତିଟ୍ଠତୀତି ସତ୍ତମଦିୱସେ କତତେଲଂ ସଚେ ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ଅନାଗତସପ୍ପିଆଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ମିଗରୋହିତାଦୀନଂ ସପ୍ପି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତସପ୍ପି, ତଥା ନୱନୀତଂ, ନାଳିକେରନିମ୍ବକୋସମ୍ବକରମନ୍ଦସାସପଆଦୀନଂ ତେଲଂ ପନ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତତେଲଂ, ତଥା ମଧୁକପୁପ୍ଫଫାଣିତଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତଫାଣିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ସବ୍ବଂ ମଧୁକପୁପ୍ଫଫାଣିତଂ ଫାଣିତଗତିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀତୁଦକେନା’’ତିଆଦି । ସୀତୁଦକେନ କତନ୍ତି ମଧୁକପୁପ୍ଫାନି ସୀତୁଦକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫରସେ ଉଦକଗତେ ସତି ତଂ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା କତଂ । ‘‘ଫାଣିତଗତିକମେୱା’’ତି ଇମିନା ସତ୍ତାହକାଲିକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନ୍ତି । ତସ୍ମା ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ସୀତୁଦକେନ କତଂ ମଧୁକପୁପ୍ଫଫାଣିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଖୀରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତଂ, ୟାୱକାଲିକଂ । ଖଣ୍ଡସକ୍ଖରଂ ପନ ଖୀରଜଲ୍ଲିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ସୋଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତି, ଅମ୍ବଜମ୍ବୁପନସକଦଲିଖଜ୍ଜୁରିଚିଞ୍ଚାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ୟାୱକାଲିକଫଲାନଂ ଫାଣିତଂ ୟାୱକାଲିକମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅମ୍ବଫାଣିତାଦୀନି ୟାୱକାଲିକାନୀ’’ତି ।

କାୟିକପରିଭୋଗଂ ୱଟ୍ଟତୀତି କାୟସ୍ସ ୱା କାୟେ ଅରୁନୋ ୱା ମକ୍ଖନଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟନ୍ତି ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ନିରପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱାତି ଅନପେକ୍ଖୋ ସାମଣେରସ୍ସ ଦତ୍ୱା । ତନ୍ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ପୁନ ଲଦ୍ଧଭେସଜ୍ଜଂ । ଏୱଞ୍ହି ଦିନ୍ନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ସଚେ ସୋ ସାମଣେରୋ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱା ଅନଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟ, ଗହେତ୍ୱା ନତ୍ଥୁକମ୍ମଂ ୱା କାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କଞ୍ଚି ପରିଭୋଗଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝୋହରିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସଚେ ସୋ ବାଲୋ ହୋତି, ଦାତୁଂ ନ ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ, ସାମଣେର, ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି, ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଆହର, ଥେରସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟାତି ସପ୍ପିଆଦିୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଚେୱ ସପ୍ପିପିଣ୍ଡାଦିୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଚ । ମିସ୍ସିତେସୁ ପନ ଏକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭେସଜ୍ଜଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଇମାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୩) ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ସତ୍ତାହଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତେପି ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ଚେୱ ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞିନୋପି ୱେମତିକସ୍ସପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ, ତଥା ଅନଧିଟ୍ଠିତାୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନଟ୍ଠାୱିନଟ୍ଠାଦଡ୍ଢାୱିଲୁତ୍ତେସୁ ଅଧିଟ୍ଠିତାଦିସଞ୍ଞିନୋ । ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଅଧିଟ୍ଠିତେ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ, ନଟ୍ଠେ, ୱିନଟ୍ଠେ, ଦଡ୍ଢେ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ, ୱିସ୍ସାସେନ ଗହିତେ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତି । ଆଚାରୱିପତ୍ତି । ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା, ଗଣନୁପଗତା, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି । କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅକିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନଂ । ତେନାହ ‘‘ସେସଂ ଚୀୱରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ।

ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଚ୍ଛିମମାସସ୍ସପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ତାୱାତି ତାୱ ପରିମାଣେ କାଲେ । ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମାସେତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟାତିଆଦିନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସମୟୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ, ଅଞ୍ଞେପି ମନୁସ୍ସା ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୮) ଇମେସଂ ଗହଣଂ । ଦେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରନ୍ତିଆଦିକାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ‘‘ଆହରଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ, ପରିୱତ୍ତେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ, ଚେତାପେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ଗହଣଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ତଦୁଭୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦି । ‘‘ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପୁବ୍ବେ ଅଦେନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ପୁବ୍ବେପି ଦେନ୍ତି, ତେସୁ ୱତ୍ତଭେଦୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ୟେ ମନୁସ୍ସା ପୁବ୍ବେପି ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତି, ଇମେ ପନ ସଚେପି ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତା ହୋନ୍ତି, ୱତ୍ତଭେଦୋ ନତ୍ଥି ତେସୁ ସତୁପ୍ପାଦକରଣସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) । ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞାତକଂ ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତାନିଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୧୮) ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇଦଂ ପନ ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକେସୁପି ହୋତିୟେୱ ।

ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଏତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠମୂଲକାଳପକ୍ଖୂପୋସଥସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମା, ଅୟମଦ୍ଧମାସୋ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧମାସୋ ନାମ, ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଦ୍ଧମାସସ୍ସ ପଠମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିୱସୋ ନାମ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମା । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନା ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ, ଅଦ୍ଧମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକେନ ଗଣନେନ । ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସନସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ମାସେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କରଣନିୱାସନକ୍ଖେତ୍ତମ୍ପୀତି କରଣକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚେୱ ନିୱାସନକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅଦ୍ଧମାସେ ପରିୟେସିତୁଂ, କାତୁଂ, ନିୱାସେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କାଲପକ୍ଖୁପୋସଥୋ, ଅୟମେକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚେୱ କରଣକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ, ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ନିୱାସେତୁଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୮) ୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ମାତିକାୟ ୱିରୋଧତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅଦ୍ଧମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୨୭) ହି ପାଳି । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ପରିୟେସନଂ, କରଣଂ, ନିୱାସନଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବମ୍ପି । ଇମିନା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ପରିୟେସନକରଣନିୱାସନାଧିଟ୍ଠାନାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖେତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେସୁ ହି ଚତୂସୁ ମାସେସୁ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ, ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଂ, ନିୱାସେତୁଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି ।

ୱସ୍ସଂ ଉକ୍କଡ୍ଢୀୟତୀତି ସଂୱଚ୍ଛରଂ ଉଦ୍ଧଂ କଡ୍ଢୀୟତି ୱଡ୍ଢୀୟତି, ଆରୁୟ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମମାସଂ ଉକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମମାସମେୱ କରୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ୱସ୍ସାନତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ଦସାହସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ତଞ୍ହି ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କାମେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ପନ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା, ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିଟ୍ଠିତା ପନ ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା । ଅୟଂ ତାୱ କତାୟ ପରିହାରୋ । ଅକତାୟ ପନ କୋ ପରିହାରୋତି ଆହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ଏକାହମ୍ପି ନ ଲଭତି ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିହାରସ୍ସାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୋ କୁତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସୋ’’ତି, ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସୋ, ତାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସୁ ସତ୍ତସୁ ପିଟ୍ଠିସମୟମାସେସୂତି ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତେସୁ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦାଦୀସୁ ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସାୱସାନେସୁ ଏତେସୁ ସତ୍ତସୁ ପିଟ୍ଠିସମୟନାମକେସୁ ମାସେସୁ । ସତୁପ୍ପାଦକରଣେନାତି ‘‘କାଲୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସତୁପ୍ପାଦକରଣେନ । ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଦେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୨୮) ନୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ଇମିନା ପନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତିୟେୱ ଅସମୟତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ –

‘‘କତ୍ୱା ପନ ସତୁପ୍ପାଦଂ, ୱସ୍ସସାଟିକଚୀୱରଂ ।

ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ସମୟେ ପିଟ୍ଠିସମ୍ମତେ ॥

‘‘ହୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତି, ଞାତକାଞ୍ଞାତକାଦିନୋ ।

ତେସୁୟେୱ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ, କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦନେ ତଥା’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ଅତିରେକମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେ ପରିୟିଟ୍ଠଂ ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେ କତ୍ୱା ପରିଦହିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା (ପାରା॰ ୬୨୮) ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକପରିୟେସନୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୱସ୍ସିକସାଟିକପରିୟେସନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତିରେକମାସଦ୍ଧମାସେସୁ ଅତିରେକସଞ୍ଞିୱେମତିକଊନକସଞ୍ଞୀନଂ ପରିୟେସନନିୱାସନୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ, ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋ ୱା । ଊନକମାସଦ୍ଧମାସେସୂତି ଊନକମାସେ ଚେୱ ଊନକଦ୍ଧମାସେ ଚ । ଅତିରେକସଞ୍ଞିନୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରିୟେସନନିୱାସନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପାଠସେସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଊନକମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେ ଅତିରେକସଞ୍ଞିନୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ୱା ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଊନକଦ୍ଧମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେ ଚ ଅତିରେକସଞ୍ଞିନୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ୱା ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ ଅତିଦିସତି, ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଉଦକଫୁସିତଗଣନାୟ ଅକତ୍ୱା ନ୍ହାନପରିୟୋସାନୱସେନ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ କାରେତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ ଆକାସତୋ ପତିତଉଦକେନେୱ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ, ନ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକୱାପିଆଦୀସୁ ଘଟେହି ଆସିତ୍ତୂଦକେନ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ସତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟା’’ତିଆଦି । ପୋକ୍ଖରଣିୟାଦୀସୁ ପନ ନଗ୍ଗସ୍ସ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପୋକ୍ଖରଣିୟାଦୀସୁ ପନ ସତିୟାପି ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ନଗ୍ଗସ୍ସ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନସେସଚୀୱରସ୍ସ । ତସ୍ସାପି ଅସମୟେ ନିୱାସତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ନଟ୍ଠଚୀୱରସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ନିୱାସେନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଅନାପତ୍ତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ପରିୟେସନ୍ତାନମ୍ପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ମହଗ୍ଘୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଠପେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଚୋରୂପଦ୍ଦୱୋ ଆପଦା ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅନିୱତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆପଦାସୁ ୱା ନିୱାସୟତୋତି ଆପଦାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁ ଅସମୟେ ନିୱାସେନ୍ତସ୍ସ । ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତି ଏତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ନଗ୍ଗାନଂ କାୟୋୱସ୍ସାପନେ ଅନାପତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମହଗ୍ଘୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଚୋରୂପଦ୍ଦୱୋ ଆପଦା ନାମା’’ତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦିନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଅନାପତ୍ତିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ନଗ୍ଗସ୍ସ ନ୍ହାୟତୋ ଦୁକ୍କଟେନେୱ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି । ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ହି ମୂଲାପତ୍ତିୟା ଏୱ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ ଆରଭୀୟତି, ନ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିୟାତି, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସଚୀୱରତାତି ଅନ୍ତରୱାସକଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେହି ସଚୀୱରତା ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଦତ୍ୱା’’ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚାସୀସମାନସ୍ସେୱ ଦାନମିହ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ନିସ୍ସଟ୍ଠଦାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାଦୀନୀ’’ତିଆଦି । ସକସଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ସକ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ । ଇମିନା ପାରାଜିକାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଚଜିତ୍ୱା ଦିନ୍ନମ୍ପି ହି ସକସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହତୋ ନତ୍ଥି ପାରାଜିକଂ । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏକତୋ ଅବଦ୍ଧାନି, ୱିସୁଂ ଠପିତାନି ଚ ବହୂନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋ, ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଂ ଆହର, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଆହରା’’ତି ଏୱଂ ଆହରାପୟତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନାନି ସବ୍ବାନି ଆହରା’’ତି ୱଦତୋପି ଏକୱଚନେନେୱ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ । ଏକଂ ଚୀୱରଂ ପନ ଏକାବଦ୍ଧାନି ଚ ବହୂନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋ ଏକା ଆପତ୍ତି । ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ଦା’’ତି ଆଣତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନାନି ସବ୍ବାନି ଗଣ୍ହା’’ତି ଆଣତ୍ତିୟା ଏକଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ପନ ଏକୱଚନେନେୱ ସମ୍ବହୁଲା ପାଚିତ୍ତିୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୂତି ତେନାଣତ୍ତେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଚୀୱରେସୁ । ୟତ୍ଥ ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ୟତ୍ତକାନି ଆଣତ୍ତାନି, ତେସଂ ଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ୟତ୍ତକାନି ଆଣତ୍ତାନୀତି ୟତ୍ତକାନି ଚୀୱରାନି ଗଣ୍ହିତୁଂ ଆଣତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ‘ଗଣ୍ହା’ତି ଆଣାପେତି, ଏକଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ଆଣତ୍ତୋ ବହୂନି ଗଣ୍ହାତି, ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଇମାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଂ ଗଣ୍ହ, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଆଣାପେତି, ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସାମଂ ଦତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୩୩) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ପତ୍ତାଦିଂ ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଅନ୍ତମସୋ ସୂଚିମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରଂୟେୱ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଚୀୱରଂ ୱା ହୋତୁ, ପତ୍ତାଦି, ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ୱା । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ତତିୟତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଉପସମ୍ପନ୍ନତାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସମୟେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱୋ । କିଞ୍ଚାପି ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ପାଳିୟଂ, ମାତିକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଦାନଗ୍ଗହଣେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନକାଲେୟେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଛବ୍ବିଧଂ ଖୋମସୁତ୍ତାଦିନ୍ତି ‘‘ସୁତ୍ତଂ ନାମ ଛ ସୁତ୍ତାନି ଖୋମଂ କପ୍ପାସିକଂ କୋସେୟ୍ୟଂ କମ୍ବଲଂ ସାଣଂ ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୩୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଖୋମସୁତ୍ତାଦିଂ । ତତ୍ଥ ଖୋମନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୬-୩୮) ଖୋମୱାକେହି କତସୁତ୍ତଂ । କପ୍ପାସିକନ୍ତି କପ୍ପାସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । କୋସେୟ୍ୟନ୍ତି କୋସିୟଂସୂହି କନ୍ତିତ୍ୱା କତସୁତ୍ତଂ । କମ୍ବଲନ୍ତି ଏଳକଲୋମସୁତ୍ତଂ । ସାଣନ୍ତି ସାଣୱାକେନ କତସୁତ୍ତଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ପାଟେକ୍କଂ ୱାକସୁତ୍ତମେୱାତି ଏକେ । ପଞ୍ଚହିପି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତସୁତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ତେସଂ ଖୋମାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମଂ ଦୁକୂଲଂ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ ସୋମାରପଟ୍ଟଂ ଚୀନପଟ୍ଟଂ ଇଦ୍ଧିଜଂ ଦେୱଦିନ୍ନନ୍ତି ଛବ୍ବିଧଂ ସୁତ୍ତଂ ।

ତୁରୀତି ୱାୟନୂପକରଣୋ ଏକୋ ଦଣ୍ଡୋ, ୱୀତୱୀତଟ୍ଠାନଂ ୟତ୍ଥ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ୱେମନ୍ତି ୱାୟନୂପକରଣୋ ଏକୋ ଦଣ୍ଡୋ, ସୁତ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୟେନ ଆକୋଟେନ୍ତୋ ଘନଭାୱଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ତସ୍ସ ସବ୍ବପ୍ପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ୟେ ତେ ତୁରିୱେମସଜ୍ଜନାଦିକା ପୟୋଗା, ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ପୟୋଗେସୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ତସ୍ସ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତୁରିଆଦୀନଂ ଅଭାୱେ ତେସଂ କରଣତ୍ଥଂ ୱାସିଫରସୁଆଦୀନଂ ମଗ୍ଗନନିସାନରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦନାଦିସବ୍ବପ୍ପୟୋଗେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତନ୍ତୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତ୍ତା ୱୀତୱୀତଟ୍ଠାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି, ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣେ ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦୀଘତୋ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତେ, ତିରିୟଞ୍ଚ ହତ୍ଥମତ୍ତେ ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ ସାମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତନ୍ତୱାୟେହି ୱାୟାପିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେନେୱାତି ୱିଞ୍ଞାପିତତନ୍ତୱାୟେନେୱ । ଏୱଂ ଇଧ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇଧାପି ତନ୍ତୱାୟେନେୱ ଦୀଘତୋ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତେ, ତିରିୟଂ ହତ୍ଥମତ୍ତେ ୱୀତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେତି ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତମୟେ । ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିସୁତ୍ତମୟେ ପରିଚ୍ଛେଦେ । ତତୋ ଚେ ଊନତରାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଚେ ଊନତରା, ଅନ୍ତମସୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୬-୬୩୮) ଅଚ୍ଛିମଣ୍ଡଲପ୍ପମାଣାପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନପି ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଏୱମିଧ ଦୁକ୍କଟଂ । ତେନେୱ କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ସଚେ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣା ୱା ଊନକା ୱା ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । କପ୍ପିୟସୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ଅନାପତ୍ତି । ଅଥ ଏକନ୍ତରିକେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ, ଦୀଘତୋ ୱା କପ୍ପିୟଂ ତିରିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ୱୀତଂ ହୋତି, ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ୟଦି ପନ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୬-୬୩୮) ଦ୍ୱେ ତନ୍ତୱାୟା ହୋନ୍ତି ଏକୋ କପ୍ପିୟୋ ଏକୋ ଅକପ୍ପିୟୋ, ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଂ, ତେ ଚେ ୱାରେନ ୱିନନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତେ ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଊନତରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇତରେନ ୱୀତେ ଉଭୟତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଦ୍ୱେପି ୱେମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଥ ସୁତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ, ଚୀୱରଞ୍ଚ କେଦାରବଦ୍ଧାଦୀହି ସପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଇତରେନ ୱୀତେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଦ୍ୱେପି ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ସୁତ୍ତମ୍ପି କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ, ତେ ଚେ ୱାରେନ ୱିନନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ୱୀତେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଊନତରେସୁ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । କପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ପମାଣୟୁତ୍ତେସୁ ୱା ଊନକେସୁ ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ, କପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ଅନାପତ୍ତି ।

ଅଥ ଏକନ୍ତରିକେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ, ଦୀଘତୋ ୱା ଅକପ୍ପିୟଂ ତିରିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ୱିନନ୍ତି, ଉଭୋପି ୱା ତେ ୱେମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ଅପରିଚ୍ଛେଦେ ଚୀୱରେ ପମାଣୟୁତ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦୁକ୍କଟାନି । ତେନାହ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନା’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ତନ୍ତୱାୟୋ ତାୱ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୋ ଅକପ୍ପିୟୋ, ସେସୋ କପ୍ପିୟୋ । ସୁତ୍ତମ୍ପି ସାମଂ ୱିଞ୍ଞାପିତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ, ସେସଂ, ଞାତକାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱାୟାପିତେ ୱାୟାପିତସଞ୍ଞିୱେମତିକଅୱାୟାପିତସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତଂ। କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘‘ସାମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଇଧ ‘‘ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ସାମଂ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅକପ୍ପିୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ‘‘ଚୀୱରଂ ମେ, ଆୱୁସୋ, ୱାୟଥା’’ତି ଏୱଂଭୂତାୟ ଅକପ୍ପିୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ।

ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚୀୱରସାମିକେହିପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ‘‘କୀଦିସେନ ତେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥୋ, କୀଦିସଂ ତେ ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେମି, ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ଚୀୱରସାମିକେହି ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଆୟତାଦୀହି ତୀହି ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନାକାରେନ ସହ ୱାୟନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି, ସୁୱୀତାଦୀହି ଚତୂହି ୱାୟନାକାରମେୱ । ‘‘କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଅନୁପଦଜ୍ଜେୟ୍ୟାମା’’ତିଆଦି ତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବାକାରମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ନ ପନ ଅଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନୱସେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିଣ୍ଡପାତଦାନମତ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତେନ ଅଞ୍ଞାତକସ୍ସ ଗହପତିକସ୍ସ ତନ୍ତୱାୟେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପନ୍ନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୩) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତକେ ଅଞ୍ଞାତକସଞ୍ଞିୱେମତିକଞାତକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି ।

ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଠମପଦସ୍ସାତି ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନେୱ । ତାନି ଦିୱସାନୀତି ତେସୁ ଦିୱସେସୁ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱାତି ନିରନ୍ତରମେୱ, ତେସୁ ଦସାହେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱାରଣାମାସସ୍ସାତି ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ । ସୋ ହି ଇଧ ପଠମପୱାରଣାୟୋଗତୋ ‘‘ପୱାରଣାମାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖପଞ୍ଚମିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ପୱାରଣାମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋତି ୱା ପୱାରଣାମାସସ୍ସ ପକାସନତୋ ପୁରିମସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ‘‘କାମଞ୍ଚେସ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୬୫୦) ‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୩) ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଠପିତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପମାଦପାଠୋ ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିରୋଧତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ‘‘ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟେୱ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋପି ସିୟା ।

ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରନ୍ତି ଅଚ୍ଚାୟିକଚୀୱରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଅଚ୍ଚାୟିକଭାୱୋ ଦାୟକସ୍ସ ଗମିକାଦିଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗମିକଗିଲାନଗବ୍ଭିନିଅଭିନୱୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗମିକୋ ନାମ ‘‘ସେନାୟ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ପୱାସଂ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରେନ ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଗମିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଗମନାଦୀହି କାରଣେହି ଦାତୁକାମେନ ଦୂତଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା, ସୟଂ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସେସନ୍ତି ‘‘ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ଅତିରେକଚୀୱରେ ଅତିରେକଚୀୱରସଞ୍ଞିଆଦିନୋ ଦସାହାତିକ୍କମୋ, ଇଧ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞିଆଦିନୋ ଚୀୱରକାଲାତିକ୍କମୋ । ତଥା ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞିନୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଜାତିପ୍ପମାଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା, ଦସାହାନାଗତାୟ କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ, ଅନଧିଟ୍ଠିତଅୱିକପ୍ପିତତା, ଚୀୱରକାଲାତିକ୍କମୋତି ଚତୁରଙ୍ଗଭାୱୋୱ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜା’’ତି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବେ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧଟଂ । ତଦିହ ନିଦସ୍ସନଂ କତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନଂ (ପାଚି॰ ୧୧୧, ୧୧୫) ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଉପସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥମାହ । ୱସିତ୍ୱାତି ଅକ୍ଖଣ୍ଡଂ ୱସିତ୍ୱା । ‘‘ୟେନ ୟସ୍ସ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୂରଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ତସ୍ସ ତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ…ପେ॰… ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ସାତି ‘‘ଉପୱସ୍ସ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ୱିନୟପରିୟାୟେନ ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକେ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଅନୱସେସତୋ ଅୱହାରଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହେନ ତଦୁଭୟଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମୂପଚାରୋ ହି ଲୋକେ ଗାମସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଇଧ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଆଗତଂ ଆରଞ୍ଞକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ । ନ ହି ସୋ ୱିନୟପରିୟାୟିକେ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତୋ ‘‘ଆରଞ୍ଞକୋ ପନ୍ଥସେନାସନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୧) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆଗତମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବପଚ୍ଛିମାନି ଆରୋପିତେନ ଆଚରିୟଧନୁନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଆଚରିୟଧନୁ ନାମ ପକତିହତ୍ଥେନ ନୱୱିଦତ୍ଥିପମାଣଂ । ଜିୟାୟ ପନ ଆରୋପିତାୟ ଚତୁହତ୍ଥପମାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗାମସ୍ସାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ । ଇନ୍ଦଖୀଲତୋତି ଉମ୍ମାରତୋ । ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋତି ପରିୟନ୍ତେ ଠିତଘରସ୍ସ ଉପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତତୋ । କିତ୍ତକେନ ମଗ୍ଗେନ ମିନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିହାରସ୍ସାପି ଗାମସ୍ସେୱ ଉପଚାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତରା ମିନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚୋରାନଂ ନିୱିଟ୍ଠୋକାସାଦିଦସ୍ସନେନାତି ଆରାମେ, ଆରାମୂପଚାରେ ଚ ଚୋରାନଂ ନିୱିଟ୍ଠୋକାସାଦିଦସ୍ସନେନ କାରଣେନ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭୁତ୍ତୋକାସଟ୍ଠିତୋକାସନିସିନ୍ନୋକାସନିପନ୍ନୋକାସାନଂ ଗହଣଂ । ଚୋରେହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତୱିଲୁତ୍ତାକୋଟିତଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ଆରାମେ, ଆରାମୂପଚାରେ ଚ ହତୱିଲୁତ୍ତାକୋଟିତଭାୱଦସ୍ସନତୋ ।

ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ଘରାନି ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅନ୍ତରଘରଂ, ଗାମୋ, ତସ୍ମିଂ ଠପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଆରଞ୍ଞକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତଞ୍ଚାତି ନିକ୍ଖିପନଞ୍ଚ । ‘‘ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ପୱାରଣାୟ ଅଙ୍ଗଭାୱଂ । ତେନେୱ ହି ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫୩-୬୫୪) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱା ଉପଗତୋ ହୋତି ଛିନ୍ନୱସ୍ସୋ ୱା, ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି । କତ୍ତିକମାସୋ ନାମ ପୁବ୍ବକତ୍ତିକମାସସ୍ସ କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ତାୱ ଏକୂନତ୍ତିଂସ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା । ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ କତ୍ତିକମାସତୋ ପରଂ ନ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଊନପ୍ପମାଣେ ତାୱ ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାୟୋଗତୋ ନ ଲଭତୁ, କସ୍ମା ଗାୱୁତତୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣେ ନ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ରହୀ’’ତିଆଦି । ନିମନ୍ତିତୋ ପନ ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ୟୋଜନମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ପଚ୍ଚେତି, ଇଦମପ୍ପମାଣଂ । ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟମେୱ ହୋତୀତି ସାସଙ୍କଞ୍ଚେୱ ସପ୍ପଟିଭୟଞ୍ଚ ହୋତି । ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ଅନାସଙ୍କଅପ୍ପଟିଭୟେହି ଅଙ୍ଗୟୁତ୍ତେପି ସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିମିକାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ୟଂ ଗାମଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧନୁସତିକପଚ୍ଛିମେ ଆରଞ୍ଞକସେନାସନେ ୱିହରତି, ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ସକଲକତ୍ତିକମାସଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସେନାସନେ ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିନା ୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିହାରତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଛାରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୱାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ସିୟା ଚ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅସମାଦାନଚାରଞ୍ହି ଅତ୍ଥତକଥିନା ଏୱ ଲଭନ୍ତି, ନେତରେତି ଏତ୍ଥ ଇଦମ୍ପି କାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଛାରତ୍ତପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନକିଚ୍ଚେ ସତି ଅନ୍ତରଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତେନ ଚୀୱରେନ ଛାରତ୍ତପରମଂ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବଂ, ଛ ରତ୍ତିୟୋ ତମ୍ହା ୱିହାରା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଦନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ –

‘‘ୟଂ ଗାମଂ ଗୋଚରଂ କତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁ ଆରଞ୍ଞକେ ୱସେ ।

ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଠପେତୁଂ ତଂ, ମାସମେକଂ ତୁ ୱଟ୍ଟତି ॥

‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତସ୍ସ, ଛାରତ୍ତପରମଂ ମତଂ ।

ଅୟମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ପକାସିତୋ’’ତି ॥

ତେନେୱାହ ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟାତି ଛାରତ୍ତତୋ ଉତ୍ତରି ତସ୍ମିଂ ସେନାସନେ ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନାତି ଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୂରତାୟ ସେନାସନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ । ଏୱମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ତତ୍ରେୱ ଠିତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ‘‘ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ୱସିତ୍ୱାତି ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତି ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତାୱ ।

ସେସନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅଙ୍ଗେସୁ ୟଂ ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସୋ ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ, ତଂ ଇଧ ଛାରତ୍ତତୋ ଉତ୍ତରି ୱିପ୍ପୱାସୋ ହୋତୀତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।

ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନନୁ ଚାୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତୋ, ନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ, ଅଥ କଥଂ ସଙ୍ଘସନ୍ତକୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୋତି ଲାଭୋ । ଏକେନ ପରିୟାୟେନାତି ପରିଣତଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ । ‘‘ଲଭିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଲାଭସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନମାହ । ଚୀୱରାଦିୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ଅନ୍ତମସୋ ଚୁଣ୍ଣପିଣ୍ଡମ୍ପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠମ୍ପି ଦସିକସୁତ୍ତମ୍ପି । ପରିଣତନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୋଣଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପବ୍ଭାରଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ସୋ ପରିଣତୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ୍ସାମ କରିସ୍ସାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ପୟୋଗେତି ପରିଣାମନପ୍ପୟୋଗେ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମିକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଙ୍ଘଚେତିୟପୁଗ୍ଗଲେସୂତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅନ୍ତମସୋ ସୁନଖଂ ଉପାଦାୟ ୟୋ କୋଚି ସତ୍ତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘାଦୀନନ୍ତି ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘଚେତିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା, ଚେତିୟସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ।

ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରିଣତସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପରିଣତେ, ଅପରିଣତେ ଚ ଅପରିଣତସଞ୍ଞିନୋ ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପରିଣତେ, ଅପରିଣତେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପରିଣତେ ଅପରିଣତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତି, ଅନାପତ୍ତି । ଅପରିଣତେ ଅପରିଣତସଞ୍ଞୀ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୬୦) । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାରଂ ୱା ଲଭେୟ୍ୟ, ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ ୱା ଅସ୍ସ, ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ତୁମ୍ହାକଂ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି, ତତ୍ଥ ଦେଥା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬୧) ୱଚନାନଂ ଗହଣଂ । ସଚେ ପନ ଦାୟକା ‘‘ମୟଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ କତ୍ତୁକାମା, ଚେତିୟପୂଜଂ କତ୍ତୁକାମା, ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଦାତୁକାମା, ତୁମ୍ହାକଂ ରୁଚିୟା ଦସ୍ସାମ । ଭଣଥ, କତ୍ଥ ଦେମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୬୦) ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛଥ, ତତ୍ଥ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ।

ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେତି ଏତ୍ଥ ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ, ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ, ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତିଆଦି । ସୋ ଚ ପନ ମୁସାୱାଦୋ ପୁବ୍ବଭାଗକ୍ଖଣେ, ତଙ୍ଖଣେ ଚ ୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘‘ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’ନ୍ତି, ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’’ତି (ପାଚି॰ ୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେପି ଜାନିତ୍ୱା ୱଚନକ୍ଖଣେପି ଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଏତଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗଭୂତଂ, ଇତରଂ ପନ ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ଅକାରଣମେତଂ । ନନୁ ଚେତଂ ଭଣନମେୱ ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଭଣନଞ୍ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ଅଭୂତସ୍ସାତି ଅତଚ୍ଛସ୍ସ ।

ହତ୍ଥକଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥକୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସକ୍ୟାନଂ ପୁତ୍ତୋତି ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ। ବୁଦ୍ଧକାଲେ କିର ସକ୍ୟକୁଲତୋ ଅସୀତି ପୁରିସସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ, ତେସଂ ସୋ ଅଞ୍ଞତରୋ । ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିଜାନନାଦିୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିଜାନନଂ ନାମ ତିତ୍ଥିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ କଞ୍ଚି ଦୋସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ନାୟଂ ମମ ୱାଦୋ’’ତି ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପୁନ କଥେନ୍ତୋ କଥେନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦୋସତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ମମେୱ ଅୟଂ ୱାଦୋ’’ତି ପଟିଜାନାତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଅୱଜାନନଂ, ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ, ସମ୍ପଜାନମୁସାଭାସନଂ, ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା ୱିସଂୱାଦକରଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇଦାନି ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ସହସା ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଦିଟ୍ଠମ୍ପି ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ମେ’’ତିଆଦିନା ଭଣନ୍ତସ୍ସ। ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ପକ୍ଖଲନ୍ତୋ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଚୀର’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଭଣତି, ଅୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତି ନାମ । ୟୋ ପନ ସାମଣେରେନ ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପସ୍ସିତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ କେଳିଂ କୁରୁମାନୋ ‘‘ତୱ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଦାରୁସକଟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ସିଙ୍ଗାଲସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସାୟଂ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ମାତୁୟା ତେ ୟାନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା କଦ୍ଦମେ ଲଗ୍ଗଚକ୍କଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତାନଂ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ନେୱ ଦୱା, ନ ରୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତି, ସୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅଞ୍ଞା ପୂରଣକଥା ନାମ ହୋତି – ଏକୋ ଗାମେ ଥୋକଂ ତେଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଆଗତୋ ସାମଣେରଂ ଭଣତି ‘‘ତ୍ୱଂ ଅଜ୍ଜ କୁହିଂ ଗତୋ, ଗାମୋ ଏକତେଲୋ ଅହୋସୀ’’ତି ୱା, ପଚ୍ଛିକାୟ ଠପିତଂ ପୂୱଖଣ୍ଡଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ପଚ୍ଛିକାହି ପୂୱେ ଚାରେସୁ’’ନ୍ତି ୱା, ଅୟଂ ମୁସାୱାଦୋୱ ହୋତି । ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରତାତି ୱିସଂ ୱାଦେନ୍ତି ଏତେନାତି ୱିସଂୱାଦନଂ, ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପୁରେକ୍ଖାରତା ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରତା, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଓମସୱାଦେତି ଖୁଂସନଗରହଣୱଚନେ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖଂ, ନ ହଦୟସୁଖଂ, ତସ୍ମା ତେନ କଣ୍ଣଞ୍ଚେୱ ହଦୟଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ଓୱିଜ୍ଝନୱଚନେ’’ତି, ଜାତିଆଦୀହି ଘଟେତ୍ୱା ୱଚନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଜାତିନାମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଜାତି ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠା ଚେୱ ଚଣ୍ଡାଲାଦି ହୀନା ଚ ଜାତି । ନାମଂ ନାମ ଅୱକଣ୍ଣକାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ନାମଂ । ଗୋତ୍ତଂ ନାମ କୋସିୟାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ ଗୋତମାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ଗୋତ୍ତଂ । କମ୍ମଂ ନାମ ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ କମ୍ମଂ । ସିପ୍ପଂ ନାମ ନଳକାରାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ସିପ୍ପଂ । ଆବାଧୋ ନାମ ସବ୍ବୋପି ରୋଗୋ ହୀନୋୟେୱ । ଅଥ ୱା ମଧୁମେହୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ, ସେସୋ ହୀନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ଅତିଦୀଘାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ ନାତିଦୀଘାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ଲିଙ୍ଗଂ । କିଲେସୋ ନାମ ରାଗାଦିକୋ ସବ୍ବୋପି କିଲେସୋ । ଆପତ୍ତି ନାମ ସୋତାପତ୍ତାଦିକା ଉକ୍କଟ୍ଠା ଚେୱ ପାରାଜିକାଦି ଅନୁକ୍କଟ୍ଠା ଚ ଆପତ୍ତି । ଅକ୍କୋସୋ ନାମ ‘‘ଓଟ୍ଠୋସୀ’’ତିଆଦିକୋ ହୀନୋ ଚେୱ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋସୀ’’ତିଆଦିକୋ (ପାଚି॰ ୧୫) ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଚ ଅକ୍କୋସୋ ।

ୟଥାତଥାତି ପାଳିଆଗତାନାଗତପଦାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଭିକ୍ଖୁନିଆଦୟୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠିତାତି ଆହ ‘‘ଇଧ ଚା’’ତିଆଦି । ଦୱକମ୍ୟତା ନାମ କେଳିହସାଧିପ୍ପାୟତା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନେସୁ ଚେୱ ପାଳିଆଗତାନାଗତପଦେସୁ ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅତ୍ଥଧମ୍ମଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋସୀ’’ତିଆଦିକାୟ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମ । ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମ । ଅନୁସିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନିପି ଚଣ୍ଡାଲୋସି, ପାପଂ ମା ଅକାସି । ମା ତମୋତମପରାୟଣୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫) ନୟେନ କଥେନ୍ତୋ ଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞେତି ପିସତୀତି ପିସୁଣା, ୟାୟ ୱାଚାୟ ସମଗ୍ଗେ ସତ୍ତେ ଅୱୟୱଭୂତେ ୱଗ୍ଗେ ଭିନ୍ନେ କରୋତି, ସା ୱାଚା ପିସୁଣା, ପିସୁଣା ଏୱ ପେସୁଞ୍ଞଂ, ତାୟ ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପିସୁଣୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପେସୁଞ୍ଞଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞେ, ଭିକ୍ଖୁତୋ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନା, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଉପସଂହଟପେସୁଞ୍ଞେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାତିଆଦୀହୀ’’ତିଆଦି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ଉପସଂହରତୀତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟାତି ୟସ୍ସ ତଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ଏୱମହଂ ଏତସ୍ସ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନତାୟ । ଭେଦାଧିପ୍ପାୟେନାତି ‘‘ଏୱମୟଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପରସ୍ସ ପରେନ ଭେଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ । ଅଥ ୱା ପିୟସୁଞ୍ଞକରଣତୋ ପେସୁଞ୍ଞଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୩୬) ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ୟାୟ ୱାଚାୟ ୟସ୍ସ ତଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ, ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ୱାଚା, ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ପାଳିମୁତ୍ତକଅକ୍କୋସୂପସଂହାରେତି ‘‘ଚୋରୋସୀ’’ତିଆଦିନା ଅକ୍କୋସସ୍ସ ଉପସଂହାରେ । ‘‘ଅନକ୍କୋସୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ପନ ପେସୁଞ୍ଞକରଂ ତସ୍ସ କିରିୟଂ, ୱଚନଂ ୱା ପିୟକମ୍ୟତାୟ ଉପସଂହରନ୍ତସ୍ସ କିଞ୍ଚାପି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ଦୁକ୍କଟେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୩୬) ୱଦନ୍ତି । ପାପଗରହିତାୟ ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଏକଂ ଅକ୍କୋସନ୍ତଂ, ଏକଞ୍ଚ ଖମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ନିଲ୍ଲଜ୍ଜୋ, ଈଦିସମ୍ପି ନାମ ଭୱନ୍ତଂ ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ କେୱଲଂ ପାପଗରହିତାୟ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ।

ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେୟ୍ୟାତି ଏକତୋ ପଦଂ ପଦଂ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେୟ୍ୟ, କୋଟ୍ଠାସଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ୱାଚେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହଧମ୍ମଂୟେୱ ପଦସୋ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟଂ ଅନାରୁଳ୍ହମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫) ସୀଲୂପଦେସ ଧୁତଙ୍ଗପଞ୍ହଆରମ୍ମଣକଥା ବୁଦ୍ଧିକଦଣ୍ଡକଞ୍ଞାଣୱତ୍ଥୁଅସୁଭକଥାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ମେଣ୍ଡକମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେସୁ ଥେରସ୍ସ ସକପ୍ପଟିଭାନେ ଅନାପତ୍ତି । ୟଂ ରଞ୍ଞୋ ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି । ୱଣ୍ଣପିଟକଅଙ୍ଗୁଲିମାଲପିଟକରଟ୍ଠପାଲଗଜ୍ଜିତଆଳୱକଗଜ୍ଜିତଗୂଳ୍ହମଗ୍ଗଗୂଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରଗୂଳ୍ହୱିନୟୱେଦଲ୍ଲପିଟକାଦୀନି ପନ ଅବୁଦ୍ଧୱଚନାନିୟେୱ ।

ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ପଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଦାନୁପଦଅନ୍ୱକ୍ଖରାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଦନ୍ତି ଏକୋ ଗାଥାପାଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅନୁପଦନ୍ତି ଦୁତିୟପାଦୋ । ଅନ୍ୱକ୍ଖରନ୍ତି ଏକେକଂ ଅକ୍ଖରଂ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପୁରିମବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସଦିସଂ ପଚ୍ଛାବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱା ଏକଂ ଅକ୍ଖରଂ ଅନ୍ୱକ୍ଖରଂ। ଅକ୍ଖରସମୂହୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଅକ୍ଖରାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୂହୋ ପଦଂ। ପଠମଂ ପଦଂ ପଦମେୱ, ଦୁତିୟଂ ଅନୁପଦନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେସୁ ପଦାଦୀସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି କୋଟ୍ଠାସଂ ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସପୁଗ୍ଗଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପଦାଦିଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫) ତାୱ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨) ଏକମେକଂ ପଦଂ ସାମଣେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଆରଭିତ୍ୱା ଏକତୋୟେୱ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ପଦଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଥେରେନ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଂ ପଦଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ‘‘ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟା’’ତି ୱଚନକାଲେ ପତ୍ତେନ ସାମଣେରେନ ଏକତୋ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପଦଗଣନାୟ। ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩, ୩୫୬) ୱଚନକାଲେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ରୂ’’ କାରମତ୍ତମେୱ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ୱକ୍ଖରଗଣନାୟ। ଏସ ନୟୋ ଗାଥାବନ୍ଧେପି । ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ, ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩, ୩୫୬) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାଚୟମାନୋ ଥେରେନ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସାମଣେରୋ ସୀଘପଞ୍ଞତାୟ ‘‘ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଇମଂ ଅନିଚ୍ଚପଦଂ ଥେରସ୍ସ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅନିଚ୍ଚପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭଣନ୍ତୋ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତି, ଏୱଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିୱେମତିକଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣେ ଏକତୋ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ସଜ୍ଝାୟକରଣେ, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ନିସିନ୍ନାନଂ ଭଣାମୀ’’ତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ୱଦତି, ଆଚରିୟସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଦ୍ୱେପି ଠିତା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଏସେୱ ନୟୋ । ଦହରଭିକ୍ଖୁ ନିସିନ୍ନୋ, ସାମଣେରୋ ଠିତୋ, ‘‘ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଣାମୀ’’ତି ଭଣତୋ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଦହରୋ ତିଟ୍ଠତି, ଇତରୋ ନିସୀଦତି, ‘‘ଠିତସ୍ସ ଭଣାମୀ’’ତି ଭଣତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ବହୂନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସାମଣେରୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନେ ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକା ଆପତ୍ତି । ସଚେ ସାମଣେରୋ ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ହୋତି, ୟେସଂ ୱାଚେତି, ତେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଏକେନ ଦିସାଭାଗେନ ପଲାୟନକଗନ୍ଥଂ ନାମ ଗଣ୍ହାତୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତି ।

ସଜ୍ଝାୟକରଣେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ସଜ୍ଝାୟକରଣେ । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣେ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଗନ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ସଚେ ଏକଗାଥାୟ ଏକୋ ପାଦୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ଅୱସେସା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଗନ୍ଥୋ ନାମ । ଏତେନ ନୟେନ ସୁତ୍ତେପି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ଓସାରେନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ପରିସାମଜ୍ଝେ ସୁତ୍ତଂ ଉଚ୍ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ଚ ।

ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଇଧ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୨) ୱଚନତୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୟେୱ, ସୋ ଚ ଖୋ ନ ସବ୍ବୋ, ମେଥୁନଧମ୍ମାପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଭୂତୋୱାତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ମେଥୁନଧମ୍ମାପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିରତ୍ତୱଚନେନ ନ କୋଚି ୱିସେସତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, କେୱଲଂ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ, ମୁଖାରୁଳ୍ହତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱା ରତ୍ତୀନନ୍ତି ପନ ୱଚନତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନିରନ୍ତରତିରତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏକତୋ ସେୟ୍ୟଂ । ସେୟ୍ୟାତି ଚ କାୟପ୍ପସାରଣସଙ୍ଖାତଂ ସୟନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୟନଂ ସେୟ୍ୟା’’ତି କତ୍ୱା, ୟସ୍ମିଂ ସେନାସନେ ସୟନ୍ତି, ତମ୍ପି ‘‘ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା’’ତି କତ୍ୱା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇଧ ସାମଞ୍ଞେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ସେନାସନଂ ଉପରି ପଞ୍ଚହି ଛଦନେହି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧), ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଅନ୍ତମସୋ ୱତ୍ଥେନାପି ସବ୍ବମେୱ ପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଭୂମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଛଦନଂ ଆହଚ୍ଚ, ଅନାହଚ୍ଚାପି ୱା ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିୟାୟେନ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେନ ପାକାରେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଅନ୍ତମସୋ ୱତ୍ଥେନାପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ଉପରି ବହୁତରଂ ଠାନଂ ଛନ୍ନଂ, ଅପ୍ପଂ ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସମନ୍ତତୋ ଚ ବହୁତରଂ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଛନ୍ନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ।

ୱିଦହେୟ୍ୟାତି କରେୟ୍ୟ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ‘‘ସେନାସନସଙ୍ଖାତଂ ସେୟ୍ୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା କାୟପ୍ପସାରଣସଙ୍ଖାତଂ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ ୱିଦହେୟ୍ୟ ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧୋ ୱଡ୍ଢକିହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏକୂପଚାରୋତି ୱଲଞ୍ଜନଦ୍ୱାରସ୍ସ ଏକତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସତଗବ୍ଭଂ ୱା ଚତୁସାଲଂ ଏକୂପଚାରଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୱାତି ପୁରିମପୁରିମଦିୱସେ ୟତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସେନାସନେ ୱା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ତାଦିସେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱୁଟ୍ଠସେନାସନେ ୱା । ତେନ ୱାତି ୟେନ ସହ ପୁରିମପୁରିମଦିୱସେ ୱୁଟ୍ଠଂ, ତେନ ୱା । ଅଞ୍ଞେନ ୱାତି ୟେନ ସହ ପୁରିମପୁରିମସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ୱୁଟ୍ଠଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱା । ସଙ୍ଖେପୋତି ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା । ୟଦି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରୋ କଥଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀସୂତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଗହଣଂ । ତତିୟାୟ ରତ୍ତିୟା ପୁରାରୁଣା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁନ ୱସନ୍ତସ୍ସାତି ତତିୟାୟ ରତ୍ତିୟା ଅରୁଣତୋ ପୁରେତରମେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ବହି ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ପୁନ ୱସନ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନସବ୍ବାପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ସବ୍ବଅଚ୍ଛନ୍ନେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନେ’’ତି (ପାଚି॰ ୫୪) ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ, ‘‘ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାପତ୍ତି, ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାପତ୍ତି, ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନେ ଚୂଳକପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ।

ପଠମସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାତି ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା । ‘‘ମତିତ୍ଥୀ ପନ କିଞ୍ଚାପି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତା, ଅନୁପାଦିନ୍ନପକ୍ଖେ ପନ ଠିତତ୍ତା ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୫୫) ୱଦନ୍ତି । ଅଦିସ୍ସମାନରୂପାହି ପନ ୟକ୍ଖିପେତୀହି, ମେଥୁନସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତାୟ ଚ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ଅନାପତ୍ତି । ପଠମଦିୱସେପୀତି ପଠମସ୍ମିଂ ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦେ ନ ଚତୁତ୍ଥେୟେୱ ଦିୱସେ, ଅଥ ଖୋ ଇଧ ପଠମଦିୱସେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଇଧ ଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଙ୍ଗେସୁ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁକସେନାସନଂ, ତତ୍ଥ ମାତୁଗାମେନ ସହ ନିପଜ୍ଜନଂ, ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନନ୍ତି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହୀତି ଛହି ପଞ୍ଚହି ୱାଚାହି । ୱାଚାପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନେତ୍ଥ କଥଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରି ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତେ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ । ସଚେ ଅଟ୍ଠକଥଂ, ଧମ୍ମପଦଂ, ଜାତକାଦିୱତ୍ଥୁଂ ୱା କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ଛପ୍ପଦମତ୍ତମେୱ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପାଳିୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ ଏକଂ ପଦଂ ପାଳିତୋ, ପଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋତି ଏୱଂ ଛ ପଦାନି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ କଥେତବ୍ବୋ । ପୁରିସେନାତି ମନୁସ୍ସପୁରିସେନ । ତେନାହ ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ଗହେତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ମାତୁଗାମେ ମାତୁଗାମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅମାତୁଗାମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ମାତୁଗାମସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଦେସେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ପୁନ ଆଗତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ, ଏୱଂ ପନ ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନେନ ମାତୁଗାମସତସ୍ସାପି ଦେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି। ‘‘ୱିଞ୍ଞୁମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଅୱିଞ୍ଞିତ୍ଥିୟାପି ଦେସୟତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତାଭାୱୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱା ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତାଭାୱୋ । କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସାଭାୱୋତି ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସାଭାୱୋ, ଦୁତିୟାନିୟତେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମନୁସ୍ସସ୍ସ ଅଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତରି ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି ଧମ୍ମଦେସନା କିରିୟା, କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଅକିରିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନିପ୍ପରିୟାୟେନାତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୭୧) ଉଜୁକମେୱ । ପରିୟାୟେନ ଆରୋଚିତନ୍ତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି, ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୭୫) ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଭଣିତଂ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୭), ପନ ଅନ୍ତରା ୱା ଅତିକଡ୍ଢିୟମାନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭୂତଂ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନତିକଡ୍ଢିୟମାନେନାପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୭୭) ତଥାରୂପେ କାରଣେ ସତି ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତେନେୱ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦହରଭିକ୍ଖୁନା ଉପୱଦିତୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ଥେରୋ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱାୟାମଂ ମା ଅକାସି, ଖୀଣାସୱୋ ତୟା ଉପୱଦିତୋ’’ତି ଆହ । ଥେରେନ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ସୋତାପନ୍ନୋ ଆହ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ । ‘‘କାରକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱାପି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନେନ ସମୁତ୍ତେଜନାୟ, ସମ୍ପହଂସନାୟ ଚ ଅରିୟା ଅତ୍ତାନଂ ପକାସେନ୍ତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ତଥାରୂପେ କାରଣେ ସତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚୟତୋ’’ତି । ସୁତପରିୟତ୍ତିସୀଲଗୁଣଂ ପନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସପି ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ନ ଇଧ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟାନଂ ଗହଣଂ । ତସ୍ମିଂ ସତୀତି ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିଭାୱେ ସତି । ଇଧ ନ ଗହିତାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପଦଭାଜନିୟଂ ନ ଗହିତା । ଅଚିତ୍ତକନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନଚିତ୍ତାଭାୱେନ ଅଚିତ୍ତକଂ । କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେହି ଦ୍ୱିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ଝାନଲାଭିନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଲୋଭୱସେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନାପି ନ ଆରୋଚେନ୍ତୀତି । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ୱା ଅଭାୱତୋ ‘‘ଦ୍ୱିୱେଦନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ‘ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଆୟତିଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତି ‘‘ଏୱମେସ ପରେସୁ ହିରୋତ୍ତପ୍ପେନାପି ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଆୟତିଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ । ଆପତ୍ତୀନଞ୍ଚ କୁଲାନଞ୍ଚ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱା ଅକତ୍ୱା ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆରୋଚେତବ୍ବା, ଏତ୍ତକେସୁ କୁଲେସୁ ଆରୋଚେତବ୍ବା’’ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତୀନଞ୍ଚ କୁଲାନଞ୍ଚ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱା ଅକତ୍ୱା ୱା ।

ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟାତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସପଞ୍ଚାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟ ଆପତ୍ତିୟା । ଅୱସେସେ ଛ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୱଜ୍ଜିତେ ସେସେ ଛ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ । ପୁରିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ପାଣାତିପାତୱେରମଣିଆଦିକସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ଇତରଂ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝାଚାରନ୍ତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିକାଲଭୋଜନାଦିକପଞ୍ଚକଂ, ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିକାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଅତ୍ତକାମଞ୍ଚେତି ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝାଚାରଂ । ୱତ୍ଥୁମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଆପନ୍ନୋ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ଅତ୍ତକାମଂ, କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ । ଆପତ୍ତିମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ପାଟିଦେସନୀୟଂ, ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସାତି ‘‘ପାରାଜିକଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସା’’ତି କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ । ସୱତ୍ଥୁକୋତି ୱତ୍ଥୁନା ସହ ଘଟିତୋ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପାସାଣସକ୍ଖରକଥଲମରୁମ୍ବୱାଲୁକାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣତୋ ଉପରି ପାସାଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା ସକ୍ଖରା । କଥଲାତି କପାଲଖଣ୍ଡାନି । ମରୁମ୍ବାତି କଟସକ୍ଖରା । ୱାଲୁକା ୱାଲିକାୟେୱ । ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ତତିୟଭାଗୋ ହୋତୀତି ତତିୟୋ ଭାଗୋ ହୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟତୋ ପଂସୁଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ଆହରାପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତେ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ପଂସୁ ୱା ମତ୍ତିକା ୱା ଏକୋ ପାସାଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୋତି, ଅୟଂ ମିସ୍ସକପଥୱୀ ନାମାତି । ଓୱଟ୍ଠୋ ନାମ ଦେୱେନ ଓୱଟ୍ଠୋ (ପାଚି॰ ୮୬) । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଦଭାଜନିୟଂ, ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱା ୱୁତ୍ତଂ। ଅଧିକତରପାସାଣାଦିମିସ୍ସାତି ଅଧିକତରପାସାଣାଦୀହି ମିସ୍ସା, ଅଦଡ୍ଢାପି ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅଧିକତରପାସାଣାଦିମିସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ଊନକଚତୁମାସୋୱଟ୍ଠପଥୱିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦିଭେଦାୟାତି ସୁଦ୍ଧା ପାସାଣା ଏତ୍ଥାତି ସୁଦ୍ଧପାସାଣା, ସା ଆଦି ୟସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ସୋ ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଦ୍ଧସକ୍ଖରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦିଭେଦୋ ୟସ୍ସା ସା ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦିଭେଦା, ତାୟ ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦିଭେଦାୟ, ସୁଦ୍ଧପାସାଣାଦିପ୍ପକାରାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୟଂ ଖଣତୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନପି ଖଣତି, ଉଦକମ୍ପି ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ଭିନ୍ଦତି, ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନପି ୱିଲିଖତି, ପତ୍ତମ୍ପି ପଚନ୍ତୋ ଦହତି, ସୋ ସବ୍ବୋ ଖଣତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଖଣନଭେଦନୱିଲେଖନପଚନାଦୀହି ୱିକୋପେତୀତି । ପତ୍ତଂ ପଚନ୍ତେନ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୭) ହି ପୁବ୍ବେ ପକ୍କଟ୍ଠାନେୟେୱ ପଚିତବ୍ବୋ । ଅଦଡ୍ଢାୟ ପଥୱିୟା ଅଗ୍ଗିଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତପଚନକପାଲସ୍ସ ପନ ଉପରି ଅଗ୍ଗିଂ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦାରୂନଂ ଉପରି ଠପେତି, ସୋ ଅଗ୍ଗି ତାନି ଦହନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଥୱିଂ ଦହତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଟ୍ଠକପାସାଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ରାପି ହି ଇଟ୍ଠକାଦୀନଂୟେୱ ଉପରି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ତେସଂ ଅନୁପାଦାନତ୍ତା । ନ ହି ତାନି ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଉପାଦାନସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୁକ୍ଖଖାଣୁରୁକ୍ଖାଦୀସୁପି ଅଗ୍ଗିଂ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ‘‘ପଥୱିଂ ଅପତ୍ତମେୱ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅୱିସୟତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଖଣନଭେଦନୱିଲିଖନପଚନାଦୀହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ନିୟମେତ୍ୱାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା । ଇତରୋତି ଆଣାପକୋ ।

‘‘ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି । ଖତାୟେୱ ପୋକ୍ଖରଣୀ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ କପ୍ପିୟୱୋହାରୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ୱାପିଂ, ତଳାକଂ, ଆୱାଟଂ ଖଣା’’ତିଆଦୀସୁପି । ‘‘ଇମଂ ଓକାସଂ ଖଣ, ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣା’’ତି ପନ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘କନ୍ଦଂ ଖଣ ମୂଲଂ ଖଣା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଇମଂ ୱଲ୍ଲିଂ ଖଣ, ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ କନ୍ଦଂ ୱା ମୂଲଂ ୱା ଖଣା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ଓକାସଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା…ପେ॰… ଭଣନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଆତପେନ ସୁକ୍ଖକଦ୍ଦମୋ ଚ ଫଲତି, ତତ୍ର ୟୋ ହେଟ୍ଠା ପଥୱିୟା ଅସମ୍ବଦ୍ଧୋ, ତମେୱ ଅପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ଗୋକଣ୍ଟକେପି। ତେନାହ ‘‘ଆତପେନ…ପେ॰… ଅସମ୍ବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗୋକଣ୍ଟକୋ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ନାମ ଗାୱୀନଂ ଖୁରଚ୍ଛିନ୍ନକଦ୍ଦମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ପନ ହେଟ୍ଠିମତଲେନ ଭୂମିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱିକୋପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତିତନଦିତଟନ୍ତି ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ନଦିସାମନ୍ତା ପତିତଂ ଓମକଚାତୁମାସଂ ଓୱଟ୍ଠଂ ନଦିତଟଂ । ସଚେ ପନ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଦକେୟେୱ ପକତି, ଦେୱେ ଅତିରେକଚାତୁମାସଂ ଓୱଟ୍ଠେପି ଉଦକେୟେୱ ଉଦକସ୍ସ ପତିତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ମହନ୍ତମ୍ପି ନଙ୍ଗଲଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡନ୍ତି ମହନ୍ତମ୍ପି କସିତଟ୍ଠାନେ ହେଟ୍ଠା ପଥୱିୟା ଅସମ୍ବଦ୍ଧଂ ନଙ୍ଗଲଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡଂ । ଏୱମାଦିସଦ୍ଦେନ କୂଟାସିଞ୍ଚନୟୋଗ୍ଗତନୁକକଦ୍ଦମାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ରୁକ୍ଖାଦିପୱଟ୍ଟନେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ପାସାଣରୁକ୍ଖାଦୀନି ୱା ପୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ, କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ୱା ଆହଚ୍ଚ ଆହଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜତି, ସା ‘‘ତେନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଭିନ୍ନା ନାମ ହୋତି, ଇତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ରୁକ୍ଖାଦିପ୍ପୱଟ୍ଟନେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅସତିୟା ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକାଦୀହି ୱିଲିଖନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋ ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚି କଥେନ୍ତୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ୱା କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ୱା ପଥୱିଂ ୱିଲିଖନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅସତିୟା ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକାଦୀହି ୱିଲିଖନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୯୦) ଇମିନା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲେ ନୀଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନକେ ତରୁଣଗଚ୍ଛେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତେ ମହନ୍ତେ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଜାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ‘‘ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି, ‘‘ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଜାତା ୱଡ୍ଢିତା’’ତି । ଗାମୋତି ସମୂହୋ । ପତିଟ୍ଠିତହରିତତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ହରିତତିଣସ୍ସ ଚେୱ ହରିତରୁକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଓସଧିଗଚ୍ଛଲତାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚ ଭୁମ୍ମଂ । ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତମାହ ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତିଆଦିନା ।

ନନୁ ଚ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ଚିତ୍ତରହିତତାୟ ନ ଜୀୱା, ଚିତ୍ତରହିତତା ଚ ପରିଫନ୍ଦାଭାୱତୋ, ଛିନ୍ନେପି ୱିରୁହନତୋ, ୱିସଦିସଜାତିକଭାୱତୋ, ଚତୁୟୋନିୟଂ ଅପରିୟାପନ୍ନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ୱୁଡ୍ଢି ପନ ପୱାଳସିଲାଲୱଣାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ ତେସଂ ଜୀୱଭାୱେ କାରଣଂ, ୱିସୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନେସଂ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତଂ ସୁପନଂ ୱିୟ ଚିଞ୍ଚାଦୀନଂ, ତଥା ଦୋହଳାଦୟୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଭୂତଗାମସ୍ସ ପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଇଚ୍ଛିତନ୍ତି ? ସମଣଅସାରୁପ୍ପତୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତୋ ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋ ହି ମୋଘପୁରିସା ମନୁସ୍ସା ରୁକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୮୯) । ସାସପବୀଜକସେୱାଲମ୍ପୀତି ସାସପବୀଜକସଙ୍ଖାତଂ ସେୱାଲମ୍ପି, ସାସପସେୱାଲଂ, ବୀଜକସେୱାଲମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସାସପସେୱାଲୋ ନାମ ସାସପମତ୍ତୋ ଖୁଦ୍ଦକସେୱାଲୋ । ବୀଜକସେୱାଲୋ ନାମ ଉପରି ଖୁଦ୍ଦକପତ୍ତୋ ହେଟ୍ଠା ଖୁଦ୍ଦକମୂଲୋ ସେୱାଲୋ ।

ମୂଲବୀଜଖନ୍ଧବୀଜଫଳୁବୀଜଅଗ୍ଗବୀଜବୀଜବୀଜାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ମୂଲବୀଜଂ ହଲିଦ୍ଦିଆଦିକଂ । ଖନ୍ଧବୀଜଂ ଅସ୍ସତ୍ଥାଦିକଂ । ଫଳୁବୀଜଂ ଉଚ୍ଛୁଆଦିକଂ । ଅଗ୍ଗବୀଜଂ ହିରିୱେରାଦିକଂ । ବୀଜଂବୀଜଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିକଂ । ଭାଜନଗତନ୍ତି ସରାୱାଦିଭାଜନଗତଂ । ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ମୂଲମତ୍ତଂ ଏତସ୍ମାତି ନିକ୍ଖନ୍ତମୂଲମତ୍ତଂ । ମତ୍ତ ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ପଣ୍ଣସ୍ସ ନିକ୍ଖମନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏସ ନୟୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଅଙ୍କୁରମତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ସଚେ ପନ ମୂଲଞ୍ଚ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗତଂ, ଭୂତଗାମସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତା ପତ୍ତୱଟ୍ଟି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତା ଅନୀଲୱଣ୍ଣା ପତ୍ତୱଟ୍ଟି ନିକ୍ଖମତି । ତେନାହ ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତେ’’ତିଆଦି । ହରିତୋ ନ ହୋତୀତି ନୀଲୱଣ୍ଣୋ ନ ହୋତି । ମୁଗ୍ଗାଦୀନଂ ପନ ପଣ୍ଣେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁ, ୱୀହିଆଦୀନଂ ୱା ଅଙ୍କୁରେ ହରିତେ ଭୂତଗାମସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ।

ଭୂତଗାମବୀଜଗାମେତି ଏତ୍ଥ ଭୂତଗାମତୋ ୱିୟୋଜିତଂ ୱିରୁହନସମତ୍ଥମେୱ ମୂଲବୀଜାଦିକଂ ବୀଜଗାମୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଭୂତଗାମବୀଜଗାମେସୁ । ଅତଥାସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଅଭୂତଗାମାବୀଜଗାମସଞ୍ଞିସ୍ସ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଭୂତଗାମାବୀଜଗାମେସୁ ଅଭୂତଗାମାବୀଜଗାମସଞ୍ଞିସ୍ସ । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ପାସାଣରୁକ୍ଖାଦୀନି ୱା ପୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ, ସାଖଂ ୱା କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ, କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ୱା ଭୂମିଂ ପହରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ତିଣାନି କୁପ୍ପନ୍ତି । ତାନି ତେନ ‘‘ୱିକୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅୱିକୋପିତତ୍ତା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱିକୋପିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ଅସତିୟାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚି କଥେନ୍ତୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ତିଣଂ ୱା ଲତଂ ୱା ୱିକୋପେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଅସତିୟା ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ଅଜାନିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ‘‘ବୀଜଗାମୋ’’ତି ୱା ‘‘ଭୂତଗାମୋ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ‘‘ୱିକୋପେମୀ’’ତି ପନ ଜାନାତି । ଏୱଂ ତିଣେ ୱା ପଲାଲପୁଞ୍ଜେ ୱା ଖଣିତ୍ତିଂ ୱା କୁଦାଲଂ ୱା ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଠପେତି, ଡୟ୍ହମାନହତ୍ଥୋ ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ପାତେତି । ତତ୍ର ଚେ ତିଣାନି ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ୱା ଡୟ୍ହନ୍ତି ୱା, ଏୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ୟେନ କେନଚି ଅଗ୍ଗିନାତି କଟ୍ଠଗ୍ଗିଗୋମୟଗ୍ଗିଆଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଅଗ୍ଗିନା, ଅନ୍ତମସୋ ଲୋହଖଣ୍ଡେନପି ଆଦିତ୍ତେନ । ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱାତି ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱ । ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗିନା ଫୁସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଠମଂ ଅଗ୍ଗିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ‘କପ୍ପିୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୯୩) ୱଦନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତଥେୱାତି ‘କପ୍ପିୟ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱ । ଅସ୍ସମହିଂସସୂକରମିଗଗୋରୂପାନଂ ପନ ଖୁରା ଅତିଖିଣା, ତସ୍ମା ତେହି ନ କାତବ୍ବଂ, କତମ୍ପି ଅକତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗୋମହିଂସାଦୀନଂ ଖୁରେ’’ତି । ହତ୍ଥିନଖା ପନ ଖୁରା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେହି ୱଟ୍ଟତି । ତିରଚ୍ଛାନାନନ୍ତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିମକ୍କଟାନଂ, ସକୁନ୍ତାନଞ୍ଚ । ତେସଞ୍ହି ନଖା ତିଖିଣା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେହି କାତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହଟେନପୀ’’ତି ଇମିନା ୟେହି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତେହି ତତ୍ଥଜାତକେହି କାତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି ଇମିନା ଛେଦଂ ୱା ୱେଧଂ ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତମତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା କପ୍ପିୟଂ କରୋନ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାକାରମେୱ ଦସ୍ସିତଂ, ତଥାପି ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିପରିଜିତାଦି କାତବ୍ବନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୱଚନଂ ପନ ‘‘ପୁନପି କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀତି କାରେତ୍ୱାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଠମମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଏକସ୍ମିଂ…ପେ॰… କପ୍ପିୟେ କତେ ସବ୍ବଂ କତଂ ହୋତୀତି ଏକଂୟେୱ ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନପି କପ୍ପିୟେ କତେ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା ସବ୍ବଂ କତଂ ହୋତି । ଦାରୁକଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଜାନିତ୍ୱା ୱା ଅଜାନିତ୍ୱା ୱା ୱିଜ୍ଝତି ୱା ୱିଜ୍ଝାପେତି ୱା, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଭତ୍ତସିତ୍ଥେ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ୱିଜ୍ଝତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଲ୍ଲିଆଦୀନଂ ଭାଜନଗତିକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟଂ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ବୀଜତୋ ମୁତ୍ତସ୍ସ କଟାହସ୍ସ ଭାଜନଗତିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅବୀଜନ୍ତି ଅଙ୍କୁରଜନନସମତ୍ଥବୀଜରହିତତରୁଣମ୍ବଫଲାଦି । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ପନ ଫଲଂ ତରୁଣଂ ହୋତି, ଅବୀଜ’’ନ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତବୀଜଂ ନାମ ବୀଜଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅମ୍ବପନସାଦିଫଲଂ । ତେନାହ ‘‘ବୀଜଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ସୟମେୱ କପ୍ପିୟାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟମତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ତ୍ୱଂ କିର ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ । ତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣସ୍ସାତି ୱିନୟଧରେନ ୟଂ ୱଚନଂ ଦୋସପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନ ପଟିଚ୍ଛାଦନସ୍ସ । ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥୋପି ହି ଚରସଦ୍ଦୋ ହୋତି ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ସେସା ସାୱସେସାପତ୍ତି ନାମ, ତଂ ଆପନ୍ନୋ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋତି ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ । ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନାତି ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ ? କିଂ ଆପନ୍ନୋ ? କିସ୍ମିଂ ଆପନ୍ନୋ ? କଥଂ ଆପନ୍ନୋ ? କଂ ଭଣଥ ? କିଂ ଭଣଥା’’ତି ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦିକଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜକୱଚନଂ । ତଥା ତଥା ୱିକ୍ଖିପତୀତି ତେନ ତେନ ପକାରେନ ୱିକ୍ଖିପତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସୋ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୪) କିଞ୍ଚି ୱୀତିକ୍କମଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆପତ୍ତିୟା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ କିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱଦତି । ଅଥ ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ କିସ୍ମିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ କଥଂ ଆପନ୍ନୋ, କିଂ କରୋନ୍ତୋ ଆପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କରୋନ୍ତୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କଂ ଭଣଥା’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘ତଂ ଭଣାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଂ ଭଣଥା’’ତି ଏୱମନେକେହି ପକାରେହି ୱିକ୍ଖିପତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସାୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ନ କଥେତୁକାମୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱିହେସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିହେସେତୀତି ଚିରନିସଜ୍ଜାଚିରଭାସନେହି ପିଟ୍ଠିଆଗିଲାୟନତାଲୁସୋସାଦିୱସେନ ସଙ୍ଘଂ ୱିହେସେତି, ପରିସ୍ସମଂ ତେସଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସ୍ସମୋ ହି ୱିହେସା ନାମ । ଅଞ୍ଞୱାଦକକମ୍ମନ୍ତି ଅଞ୍ଞୱାଦକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଞ୍ଞୱାଦକାରୋପନତ୍ଥଂ କାତବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ । ୱିହେସକକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେନ କତେତି ତସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞୱାଦକକମ୍ମେ ଚ ୱିହେସକକମ୍ମେ ଚ ସଙ୍ଘେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ କତେ । ତଥା କରୋନ୍ତାନନ୍ତି ତଂ ପକାରଂ କରୋନ୍ତାନଂ, ଅଞ୍ଞୱାଦକଞ୍ଚ ୱିହେସକଞ୍ଚ କରୋନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ୱିହେସକେତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଅୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଆପତ୍ତିକରା ଚ ହୋତି ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ୱିୟା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ପଞ୍ଞାୟତୀତି କତ୍ୱା । ଏସ ନୟୋ ଉପରି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନାରୋପିତେତି କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନାରୋପିତେ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଗେଲଞ୍ଞେନାତି ୟେନ କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମୁଖେ ତାଦିସେନ ବ୍ୟାଧିନା । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭଣ୍ଡନାଦୀନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ କଥିତେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭଣ୍ଡନଂ ୱା କଲହୋ ୱା ୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୱିୱାଦୋ ୱା ସଙ୍ଘଭେଦୋ ୱା ସଙ୍ଘରାଜି ୱା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନ କଥେନ୍ତସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧମ୍ମେନାତି ଅଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ।

‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅଦିନ୍ନାଦାନସଦିସାନୀ’’ତି ଅୱିସେସଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସିୟା କିରିୟଂ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରନ୍ତସ୍ସ । ସିୟା ଅକିରିୟଂ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱିହେସେନ୍ତସ୍ସ ।

ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟେନୱଚନେନାତି ‘‘ଛନ୍ଦାୟ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇଦଂ ନାମ କରୋତୀ’’ତିଆଦିକେନ ୟେନ ୱଚନେନ । ତେନାହ ‘‘ଛନ୍ଦାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାୟାତି ଛନ୍ଦେନ ପକ୍ଖପାତେନ । ‘‘ଅକ୍ଖରାୟ ୱାଚେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୪୬) ୱିୟ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ଏସ । ଇଦଂ ନାମ କରୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତାନଂ ପଣୀତଂ ସେନାସନଂ ୱା ପଞ୍ଞପେତି, ଭତ୍ତାଦିକଂ ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେନାସନପଞ୍ଞାପକାଦିଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକୟାଗୁଭାଜକଫଲଭାଜକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଝେ-ସଦ୍ଦୋ ଓଲୋକନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକାପେନ୍ତୀ’’ତି । ଚିନ୍ତନତ୍ଥୋୟେୱ ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଲାମକତୋ ୱା ଚିନ୍ତାପେନ୍ତୀ’’ତି । ତଥେୱ ୱଦନ୍ତାତି ‘‘ଛନ୍ଦାୟ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇଦଂ ନାମ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖିୟ୍ୟନକେ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୫) ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଅସମ୍ମତସ୍ସାତି ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅସମ୍ମତସ୍ସ । କେୱଲଂ ‘‘ତୱେସୋ ଭାରୋ’’ତି ସଙ୍ଘେନ ଆରୋପିତଭାରସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥାୟ ସୟମେୱ ଭାରଂ ୱହନ୍ତସ୍ସ, ୟତ୍ର ୱା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି, ତତ୍ର ତାଦିସଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ସମ୍ମତସ୍ସ ୱା ଅସମ୍ମତସ୍ସୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୬) କିଞ୍ଚାପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତେରସ ସମ୍ମତିୟୋ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତଥାପି ୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକୋ ପଚ୍ଛା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଠିତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମ୍ମତସ୍ସ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ପନ ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ କେୱଲଂ ସଙ୍ଘେନ ୱା ସମ୍ମତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ଭାରୋ କତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସମ୍ମତସ୍ସ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଉଜ୍ଝାପନଞ୍ଚ ଖିୟ୍ୟନଞ୍ଚ ମୁସାୱାଦୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଇମିନାୱ ଅନାପତ୍ତି, ମୁସାୱାଦେନ ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମଞ୍ଚଂୱାତି ମସାରକୋ, ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ, କୁଳୀରପାଦକୋ, ଆହଚ୍ଚପାଦକୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି ମଞ୍ଚଂ ୱା । ପୀଠଂ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭିସିଂ ୱାତି ଉଣ୍ଣଭିସି, ଚୋଳଭିସି, ୱାକଭିସି, ତିଣଭିସି, ପଣ୍ଣଭିସୀତି ଇମାସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଭିସୀସୁ ୟଂ କଞ୍ଚି ଭିସିଂ ୱା । ତେନାହ ‘‘ମଞ୍ଚାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ମଞ୍ଚସଙ୍ଖେପେନା’’ତି ଇମିନା ପୀଠସଙ୍ଖେପଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କପ୍ପିୟଚମ୍ମେନାତି ମିଗାଜେଳକଚମ୍ମେନ । ଏତ୍ଥ ପନ ମିଗଚମ୍ମେ ଏଣିମିଗୋ, ୱାତମିଗୋ, ପସଦମିଗୋ, କୁରୁଙ୍ଗମିଗୋ, ମିଗମାତୁକୋ, ରୋହିତମିଗୋତି ଏତେସଂୟେୱ ଚମ୍ମାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ –

ମକ୍କଟୋ କାଳସୀହୋ ଚ, ସରଭୋ କଦଲୀମିଗୋ ।

ୟେ ଚ ୱାଳମିଗା କେଚି, ତେସଂ ଚମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ॥ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) ।

ତତ୍ଥ ୱାଳମିଗାତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେୟେୱ, ୟେସଂ ପନ ଚମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅନ୍ତମସୋ ଗୋମହିଂସସସବିଳାରାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ୱାଳମିଗା’’ତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ ଚମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତାଲୀସପତ୍ତନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଂ ତମାଲପତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେନ ମିସ୍ସଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ତିଣୱାକଚୋଳେସୁ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ବିବ୍ବୋହନେ ୱିୟ ନିସୀଦିତୁଞ୍ଚ ନିପଜ୍ଜିତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ନ କେୱଲଞ୍ଚେଦମେୱାତି ଆହ ‘‘ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦୋପି ଚେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭିସିୟା ପମାଣନିୟମୋପି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଞ୍ଚଭିସିପୀଠଭିସିଭୂମତ୍ଥରଣଭିସିଚଙ୍କମନଭିସିପାଦପୁଞ୍ଛନଭିସୀତି ଏତାସଂ ପନ ଅନୁରୂପତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ ପମାଣଂ କାତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋ ସଂୱେଲ୍ଲିତ୍ୱା ବଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥା ୱେମଜ୍ଝଂ ସଂଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ମଜ୍ଝେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱେଠେତ୍ୱା ବଦ୍ଧଂ ।

ୟେ ଅଟ୍ଠ ମାସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସିକସଙ୍କେତା’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ ‘‘ୱସ୍ସାନମାସାତି ଏୱଂ ଅପଞ୍ଞାତା’’ତି, ଅପ୍ପତିତା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସଞ୍ଞିତା’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଅୱିଞ୍ଞାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠ ମାସାତି ଚତ୍ତାରୋ ହେମନ୍ତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଗିମ୍ହିକା ମାସାତି ଅଟ୍ଠ ମାସା । ଓୱସ୍ସକମଣ୍ଡପେତି ସାଖାମଣ୍ଡପପଦରମଣ୍ଡପାନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଓୱସ୍ସକେ ମଣ୍ଡପେ । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ଜନପଦେସୁ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଜନପଦେସୁ। କାକାଦୀନଂ ନିବଦ୍ଧୱାସରୁକ୍ଖମୂଲେତି ୟତ୍ଥ ଧୁୱନିୱାସେନ କାକା ୱା କୁଲାଲା ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ସକୁନ୍ତା କୁଲାୱକେ କତ୍ୱା ୱସନ୍ତି, ତାଦିସସ୍ସ କାକାଦୀନଂ ନିବଦ୍ଧୱାସସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା । ୟତ୍ଥ ପନ ଗୋଚରପ୍ପସୁତା ସକୁନ୍ତା ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘କଦାଚିପୀ’’ତି ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ୱସ୍ସିକସଙ୍କେତେୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ।

ସୋତି ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ସନ୍ଥତୋ, ସୋ । ପକତିସନ୍ଥତେତି ପକତିୟାୱ ସନ୍ଥତେ, ୟଂ ନେୱତ୍ତନା ସନ୍ଥତଂ, ନ ପରେନ ସନ୍ଥରାପିତଂ, ତସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀତି ଲଜ୍ଜନସୀଲୋ ହୋତି, ପରିକ୍ଖାରୱିନାସନେ ଭୀତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି, ଇମିନା ଅଲଜ୍ଜିଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନିରପେକ୍ଖୋତି ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପେକ୍ଖାରହିତୋ, ଇମିନା ସାପେକ୍ଖୋ ଚେ ଗଚ୍ଛତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ହି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଓତାପେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୧୩) ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଲେଡ୍ଡୁପାତୂପଚାରତୋ ବହି ଠିତତ୍ତା ‘‘ପାଦୁଦ୍ଧାରେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଠମପାଦୁଦ୍ଧାରେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟପାଦୁଦ୍ଧାରେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ତିକଦୁକ୍କଟମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚିମିଲିକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ଦସ୍ସିତୋୱ । ପାଦପୁଞ୍ଛନୀ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨) ନାମ ରଜ୍ଜୁକେହି ୱା ପିଲୋତିକାହି ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନତ୍ଥଂ କତା । ଫଲକପୀଠଂ ନାମ ଫଲକମୟଂ ପୀଠଂ । ନ କେୱଲଂ ଚିମିଲିକାଦୀନିୟେୱ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଠପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ପତ୍ତାଧାରକମ୍ପୀ’’ତି ଇମିନା ତାଲୱଣ୍ଟବୀଜନିପତ୍ତପାନୀୟଉଳଉଙ୍କପାନୀୟସଙ୍ଖାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅରଞ୍ଞେ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦) ପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ ୱସନ୍ତାନଂ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ମନୁସ୍ସା ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ଦେନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି, ତତ୍ଥ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆରଞ୍ଞକେନ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସତି ଅନୋୱସ୍ସକେତି ପବ୍ଭାରାଦିଅନୋୱସ୍ସକଟ୍ଠାନେ ଅସତି । ଇଦଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ‘‘ସଭାଗାନଂ ଅଭାୱେ’’ତି ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଆରଞ୍ଞକେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ତତ୍ଥ ୱସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ସାମନ୍ତୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପେସେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଭାଗାନଂ ଅଭାୱେ ଅନୋୱସ୍ସକେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅନୋୱସ୍ସକେ ଅସତି ରୁକ୍ଖେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ନ କେୱଲଂ ଇଦଂୟେୱ କତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ୱା’’ତିଆଦି । ୟଥା ୱା ଉପଚିକାହି ନ ଖଜ୍ଜତୀତି ୟଥା ଠପିତେ ଉପଚିକାହି ସେନାସନଂ ନ ଖଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତଥା ପାସାଣାନଂ ଉପରି ଠପନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚତୂସୁ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ପାସାଣେସୁ ମଞ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ମଞ୍ଚେ ଅୱସେସମଞ୍ଚପୀଠାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଉପରି ଭିସିଆଦିକଂ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଗମିକୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ଅବ୍ଭୋକାସିକେନାପି ‘‘ଅହଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଅବ୍ଭୋକାସିକୋ’’ତି ଚୀୱରକୁଟିମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ଅସମୟେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସିକେନା’’ତିଆଦି । ସଚେ ପନ ଚତୁଗ୍ଗୁଣେନପି ଚୀୱରେନ କତକୁଟି ଅତେମେନ୍ତଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନେୱ ସକ୍କୋତି, ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାଦୀନି ଭୱନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୋ କାୟାନୁଗତିକତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୋ ରୁହତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକମିୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସ୍ସାସିକପୁଗ୍ଗଲିକେ’’ତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ୱିସ୍ସାସୋ ନ ରୁହତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅମନୁସ୍ସୋତି ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା । ପଲିବୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ହୋତି ।

ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟଂକିଞ୍ଚି ଚମ୍ମନ୍ତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚମ୍ମଂ । ନନୁ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାଚମ୍ମାନି ଧାରେତବ୍ବାନି ସୀହଚମ୍ମଂ ବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମଂ ଦୀପିଚମ୍ମଂ, ୟୋ ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୫) ଖନ୍ଧକେ ସୀହଚମ୍ମାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ସୀହଚମ୍ମାଦୀନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ତଂ ତଂ ୱିହାରଂ ହରିତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଭୋଗେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ସେନାସନସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ ପନ ପରିଭୋଗେ ନେୱତ୍ଥି ଦୋସୋ । ତେନାହ ‘‘ସେନାସନପରିଭୋଗେ ପନ ଅକପ୍ପିୟଚମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ପାୱାରେନ୍ତି ସଞ୍ଛାଦେନ୍ତି ସରୀରଂ ଏତେନାତି ପାୱାରୋ। କୋଜୱୋତି ଉଦ୍ଦଲୋମିଏକନ୍ତଲୋମିଆଦିକୋଜୱତ୍ଥରଣଂ । ସେସନ୍ତି ଭିସି ନିସୀଦନଂ ତିଣସନ୍ଥାରୋ ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରୋତି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ସେନାସନଂ । ତତ୍ଥ ଭିସୀତି ମଞ୍ଚକଭିସି ୱା ପୀଠକଭିସି ୱା । ନିସୀଦନନ୍ତି ସଦସଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିଣସନ୍ଥାରୋତି ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ତିଣାନଂ ସନ୍ଥାରୋ । ଏସ ନୟୋ ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରେ। ଏତ୍ଥ ଚ ଭିସି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାକଟା । ନିସୀଦନଂ ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦେନେୱ (ପାଚି॰ ୫୩୧ ଆଦୟୋ) ପାକଟଂ । ତିଣସନ୍ଥାରପଣ୍ଣସନ୍ଥାରାନି ପନ ଲୋକପସିଦ୍ଧାନିୟେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ପାକଟମେୱା’’ତି ।

ନେୱ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ନ ଉଦ୍ଧରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନା ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପତିରୂପେ ଠାନେ ନ ଠପେୟ୍ୟ, ପରେନ ୱା ତଥା ନ କାରେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଠପିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଂ ଠପେନ୍ତେନ ଚ ‘‘ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୂ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନ୍ତୋଗେହେ ଅନୋୱସ୍ସକେ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସେନାସନଂ ଓୱସ୍ସତି, ଛଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ତିଣଂ ୱା ଇଟ୍ଠକା ୱା ଆନୀତା ହୋନ୍ତି । ସଚେ ଉସ୍ସହତି, ଛାଦେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ସକ୍କୋତି, ୟୋ ଓକାସୋ ଅନୋୱସ୍ସକୋ, ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ସଚେ ସବ୍ବମ୍ପି ଓୱସ୍ସତି, ଉସ୍ସହନ୍ତେନ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଉପାସକାନଂ ଘରେ ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ତେପି ‘‘ସଙ୍ଘିକଂ ନାମ, ଭନ୍ତେ, ଭାରିୟଂ, ଅଗ୍ଗିଦାହାଦୀନଂ ଭାୟାମା’’ତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପାସାଣାନଂ ଉପରି ମଞ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଣେହି ଚ ପଣ୍ଣେହି ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅୱସିସ୍ସତି, ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ତତ୍ଥ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପକାରଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଉପଚାରନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସେନାସନତୋ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା ।

ଅୟମେତ୍ଥ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାନାପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟୋ – (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) ୟା ତାୱ ଭୂମିୟଂ ଦୀଘସାଲା ୱା ପଣ୍ଣସାଲା ୱା ହୋତି, ୟଂ ୱା ରୁକ୍ଖତ୍ଥମ୍ଭେସୁ କତଗେହଂ ଉପଚିକାନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତତୋ ପକ୍କମନ୍ତେନ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି ଅଜଗ୍ଗିୟମାନେ ୱମ୍ମିକାୱ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟଂ ପନ ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭେସୁ ୱା କତସେନାସନଂ ସିଲୁଚ୍ଚୟଲେଣଂ ୱା ସୁଧାଲିତ୍ତସେନାସନଂ ୱା, ୟତ୍ଥ ଉପଚିକାସଙ୍କା ନତ୍ଥି, ତତୋ ପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି । ସଚେ ତାଦିସେପି ସେନାସନେ ଏକେନ ପସ୍ସେନ ଉପଚିକା ଆରୋହନ୍ତି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଆପୁଚ୍ଛନଂ ପନ ୱତ୍ତନ୍ତି ଆପୁଚ୍ଛନଂ ଗମିକୱତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୧୮) ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ୟଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭେସୁ ୱା କତସେନାସନଂ, ୟତ୍ଥ ଉପଚିକାନାରୋହନ୍ତି, ତଂ ଅନାପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ସତି ଭିକ୍ଖୁ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ସାମଣେରୋ, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଆରାମିକୋ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ୟେନ ୱିହାରୋ କାରାପିତୋ, ସୋ ୱିହାରସାମିକୋ, ତସ୍ସ ୱା କୁଲେ ୟୋ କୋଚି ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଉପଚାରେ’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ ‘‘ବହି ଆସନ୍ନେ’’ତି, ୱିହାରସ୍ସ ବହି ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟ ୱାତି ଭୋଜନସାଲାୟଂ ୱା । ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଞ୍ହି ଦସୱିଧଂ ସେୟ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭାଦିମ୍ହି ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ସେୟ୍ୟାପି ସେନାସନମ୍ପି ଉପଚିକାହି ପଲୁଜ୍ଜତି, ୱମ୍ମିକରାସିୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ବହି ପନ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସେୟ୍ୟାମତ୍ତମେୱ ନସ୍ସେୟ୍ୟ ଠାନସ୍ସ ଅଗୁତ୍ତତାୟ, ନ ସେନାସନଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପନ ୟସ୍ମା ନ ସକ୍କା ସହସା ଉପଚିକାହି ଖାୟିତୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ୱିହାରେପି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହାରୂପଚାରେ ପନ ତଂ ୱିହାରଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ଦିସ୍ୱାୱ ପଟିସାମେନ୍ତି ।

ଉଦ୍ଧରଣାନି କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ମଞ୍ଚପୀଠକୱାନଂ ସବ୍ବଂ ଅପନେତ୍ୱା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) ସଂହରିତ୍ୱା ଚୀୱରୱଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସନକଭିକ୍ଖୁନାପି ପୁନ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱା ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ସୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ତଥେୱ କାତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋକୁଟ୍ଟତୋ ସେୟ୍ୟଂ ବହିକୁଟ୍ଟେ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ୱସନ୍ତେନ ଗମନକାଲେ ପୁନ ଗହିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ପଟିସାମେତବ୍ବଂ । ଉପରିପାସାଦତୋ ଓରୋପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ୱସନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱାପି ଗମନକାଲେ ପୁନ ଗହିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପେତବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ଗମନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସତି ଭିକ୍ଖୁ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬) ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟୋ ‘ଅୟ’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋ’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ତେନେୱସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନନୁ ପଦଭାଜନେପି ୱୁଡ୍ଢଭାୱାଦିଜାନନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟଭାୱନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱୁଡ୍ଢୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ବହୂପକାରତନ୍ତି ‘‘ଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତାଦିବହୁଉପକାରଭାୱଂ’’ । ନ କେୱଲଂ ଇଦମେୱାତି ଆହ ‘‘ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି, ତେନ ବହୂପକାରତ୍ତେପି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତ୍ତାଭାୱେ, ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତ୍ତେପି ବହୂପକାରତ୍ତାଭାୱେ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ, ଧମ୍ମକଥିକାଦୀନଂ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୧୯-୧୨୧) କେଚି । ଧୁୱୱାସତ୍ଥାୟାତି ନିଚ୍ଚୱାସତ୍ଥାୟ । ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱାତି ଅପଲୋକନେନ କମ୍ମେନ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗିଲାନସ୍ସାପି ସଙ୍ଘୋୟେୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ସେନାସନଂ ଦେତି, ଗିଲାନୋ ପନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ସଙ୍ଘେନ ଅଦିନ୍ନସେନାସନୋପି ନ ପୀଳେତବ୍ବୋ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

ସମନ୍ତା ଦିୟଡ୍ଢୋ ହତ୍ଥୋତି ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକପସ୍ସେନ ଚେ ପହୋନକଦିସା ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଦଧୋୱନପାସାଣତୋତି ଦ୍ୱାରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତପାଦଧୋୱନପାସାଣତୋ । ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିସୀଦନମତ୍ତେନ, ନିପଜ୍ଜନମତ୍ତେନେୱ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦତୋ ୱା ନିପଜ୍ଜତୋ ୱା ।

ସଙ୍ଘିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିକଦୁକ୍କଟଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ସଙ୍ଘିକସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲିକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ । ୱିହାରସ୍ସ ଉପଚାରେତି ତସ୍ସ ବହି ଆସନ୍ନପ୍ପଦେସେ ।

ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନେକକୋଟ୍ଠକାନୀତି ଅନେକଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାନି । ‘‘ନିକ୍ଖମାତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଚେ ନିକ୍ଖମତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୧୨୬) ୱଦନ୍ତି ।

ତସ୍ସପରିକ୍ଖାରନିକ୍କଡ୍ଢନେତି ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପତ୍ତଚୀୱରପରିସ୍ସାୱନଧମ୍ମକରଣମଞ୍ଚପୀଠଭିସିବିବ୍ବୋହନାଦିଭେଦଂ ଅନ୍ତମସୋ ରଜନଛଲ୍ଲିପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ନିକ୍କଡ୍ଢନେ । ତଞ୍ଚାତି ଦୁକ୍କଟଂ ପରାମସତି । ନିକ୍କଡ୍ଢାପନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାଳ୍ହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ପନ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି ।

ଭଣ୍ଡନକାରକକଲହକାରକମେୱ ସକଲସଙ୍ଘାରାମତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ଲଭତି । ସୋ ହି ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଘମ୍ପି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଅଲଜ୍ଜିଆଦୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋୟେୱ ନିକ୍କଡ୍ଢିତବ୍ବା । ସକଲସଙ୍ଘାରାମତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ସକଲସଙ୍ଘାରାମତୋପୀ’’ତିଆଦି ।

ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପରିୱେହାସକୁଟିୟାତି ଉପରିମତଲେ ଅସନ୍ଥତପଦରାୟ କୁଟିୟା । ତେନାହ ‘‘ଉପରି ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲାୟା’’ତିଆଦି । ୟା ହି କାଚି ଉପରି ଅଚ୍ଛନ୍ନତଲା ଦ୍ୱିଭୂମିକକୁଟିକା ୱା ତିଭୂମିକାଦିକୁଟିକା ୱା, ସା ‘‘ୱେହାସକୁଟୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ହି ୱେହାସକୁଟିଲକ୍ଖଣଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅସୀସଘଟ୍ଟା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୩୧) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦଭାଜନେ ପନା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ କୁଟିଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱେହାସକୁଟିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସାତି ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ । ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମାହି ତୁଲାହି ସୀସଂ ନ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅସୀସଘଟ୍ଟା । ଅଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଅଟନିୟୋ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ପୱେସିତପାଦକନ୍ତି ପୱେସିତପାଦସିଖଂ । ତସ୍ମାତି ‘‘ଭୂମତ୍ଥେ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ୟସ୍ମା ଆହଚ୍ଚପାଦକାଦୀସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସହସାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା । ଅୱେହାସକୁଟିକାୟାତି ଭୂମିୟଂ କତପଣ୍ଣସାଲାଦୀସୁ, ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି । ନ ହି ସକ୍କା ତତ୍ଥ ପରସ୍ସ ପୀଳା କାତୁଂ । ସୀସଘଟ୍ଟାୟାତି ୟା ସୀସଂ ଘଟ୍ଟା ହୋତି, ତତ୍ଥାପି ଅନାପତ୍ତି । ନ ହି ସକ୍କା ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ଅନୋଣତେନ ୱିଚରିତୁଂ, ତସ୍ମା ଅସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନତ୍ତା ପରପୀଳା ନ ଭୱିସ୍ସତି । ଉପରିତଲଂ ୱା ପଦରସଞ୍ଚିତନ୍ତି ଉପରିମତଲଂ ଦାରୁଫଲକେହି ଘନସନ୍ଥତଂ । କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ହାତି ୱାତି ଉପରି ନାଗଦନ୍ତକାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗିତଂ ଚୀୱରାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ହାତି ୱା । ଲଗ୍ଗତି ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଆଣି ପଟାଣି। ୟସ୍ସା ଦିନ୍ନାୟ ନିସୀଦନ୍ତେପି ପାଦା ନ ନିପତନ୍ତି, ଏୱଂଭୂତା ଆଣି ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ପାଦସିଖାସୁ ଦିନ୍ନା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପାଦସୀସାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସାତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧସ୍ସ । ସାମନ୍ତା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥୋ ପଦେସୋତି ୟସ୍ସ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫) ୱେମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱାରଂ ହୋତି, ଉପରିଭାଗେ ଚ ଉଚ୍ଚା ଭିତ୍ତି, ତସ୍ସ ତୀସୁ ଦିସାସୁ ସାମନ୍ତା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥୋ ପଦେସୋ । ଖୁଦ୍ଦକସ୍ସ ପନ ୱିହାରସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ । ତତ୍ରାପି ୟଂ ଭିତ୍ତିଂ ୱିୱରିୟମାନଂ କୱାଟଂ ଆହନତି, ସା ଅପରିପୁଣ୍ଣୂପଚାରାପି ହୋତି । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅଧୋଭାଗେପି ଲେପୋକାସୋ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ଲିମ୍ପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳସଦ୍ଦେନ ତଂସମ୍ବନ୍ଧତୋ ଦ୍ୱାରଫଲକସହିତଂ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘ସକୱାଟକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ନିଚ୍ଚଲଭାୱତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ତଞ୍ଚ ଖୋ ଠପନଂ ଇଧ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଆହ ‘‘କୱାଟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । କମ୍ପତୀତି ଚଲତି । ୟାୱ ଦ୍ୱାରକୋସା ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ୱା ଲେପାପେତବ୍ବୋ ୱାତି ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନତ୍ଥାୟ ୟାୱ ଦ୍ୱାରକୋସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅତ୍ତନା ଲିମ୍ପିତବ୍ବୋ ୱା, ପରେହି ଲେପାପେତବ୍ବୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନନୁ ଚାୟମତ୍ଥୋ ନେୱ ମାତିକାୟଂ, ନ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ କୁତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପୀତି ୟଦିପି । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିଦାନେ । ଅଧିକାରତୋତି ଅନୁୱତ୍ତନତୋ । ଆଲୋକଂ ସନ୍ଧେତି ପିଧେତୀତି ଆଲୋକସନ୍ଧି। ତେନାହ ‘‘ଆଲୋକସନ୍ଧୀତି ୱାତପାନକୱାଟକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱାତପାନକୱାଟକାତି ୱାତପାନଫଲକା । ଅନୁଞ୍ଞାତପ୍ପଦେସତୋ ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଲିମ୍ପିତୁଂ ୱା ୱିଲିମ୍ପାପେତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମତ୍ତିକାୟ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁନ ଚତୁତ୍ଥଲେପେ ଦିନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୩୫) କେଚି । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲେପଦାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଅପରେ ।

ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ସଂୱିଧାତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପହରିତେତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨, ୩୩୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୮) ୱିୟ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅହରିତେ’’ତି । ସାଲିୱୀହିଆଦି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୦) ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ‘‘ପୁରକ୍ଖତଂ ସସ୍ସଫଲ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ମୁଗ୍ଗମାସାଦି ଅପରଣ୍ଣଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱପିତଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମିନା ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସମନ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାଦୀନି ନ ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱିହାରୋ କାରେତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ କାରାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥେୱାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିଅନ୍ତେନ । ତସ୍ମିଂ ଠାତବ୍ବଂ ପତନ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅପତନୋକାସତ୍ତା, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପରି ନ ପତେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଓକାସସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୱିହାରସ୍ସ ପତନ୍ତସ୍ସ ଓକାସୋ ହୋତୀତି ଅପ୍ପହରିତେପି ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅହରିତେପି ଠାତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ।

ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରୀତି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱା ପରିୟାୟାନଂ ୱା ଉପରି ଚତୁତ୍ଥେ ମଗ୍ଗେ ୱା ପରିୟାୟେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଛାଦିୟମାନେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ଛାଦିୟମାନେତି ଅପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଛାଦିୟମାନେ । ପରିୟାୟେନାତି ପରିକ୍ଖେପେନ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ଛାଦନଂ ଇଟ୍ଠକସିଲାସୁଧାହି ଲବ୍ଭତି, ପରିୟାୟେନ ଛାଦନଂ ତିଣପଣ୍ଣେହୀତି ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠକସିଲାସୁଧାହୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ୟଥା ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ୱା ଦ୍ୱେ ପରିୟାୟେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତିୟଂ ମଗ୍ଗଂ ୱା ପରିୟାୟଂ ୱା ‘‘ଏୱଂ ଛାଦେହୀ’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ । ସଚେ ନ ପକ୍କମତି, ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଠାତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ଛଦନଂ ଛଦନୂପରି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପରୂପରିଛନ୍ନୋ ହି ୱିହାରୋ ଚିରଂ ଅନୋୱସ୍ସକୋ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ଏୱଂ ଛାଦେନ୍ତି । ତିଣମୁଟ୍ଠିଗଣନାୟାତି ତିଣକରଳଗଣନାୟ ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତିରେକଦ୍ୱତ୍ତିପରିୟାୟେ ଅତିରେକସଞ୍ଞିୱେମତିକଊନକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ସେତୱଣ୍ଣାଦିକରଣେତି ସେତୱଣ୍ଣକାଳୱଣ୍ଣଗେରୁକପରିକମ୍ମମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମମକରଦନ୍ତକପଞ୍ଚପଟିକାନଂ କରଣେ । ଲେଣଗୁହାତିଣକୁଟିକାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଲେଣନ୍ତି ଦ୍ୱାରବଦ୍ଧଂ । ଗୁହାତି କେୱଲା ପବ୍ବତଗୁହା । ତିଣକୁଟିକା ପାକଟା ଏୱ ।

ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଏକସ୍ମିଂ ଘଟେ ଏକାୱ ଆପତ୍ତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଉଦକଘଟେ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବଭାଜନେସୁ। ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଧାରଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ଏକେକଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସାତି ଏକେକଂ ତିଣଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କଟ୍ଠଗୋମୟାଦିଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ । ପରିୟାଦାନନ୍ତି ଖୟଂ ।

‘‘ପଦୀପେ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୪୦) ପତିତ୍ୱା ପଟଙ୍ଗାଦିପାଣକା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି କୁସଲଚିତ୍ତେନ ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନଂ ୱିୟ ‘‘ସିଞ୍ଚନେନ ପାଣକା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ‘‘ଇଦଂ ଜଲଂ ସିଞ୍ଚାମୀ’’ତି ସିଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱଧକଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନା ୱଧକଚେତନାୟା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତିଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ତିଚିତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସିଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱା ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ହୋତି, ‘‘ଆସନଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଧୋୱନତ୍ଥଂ ସିଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱା ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା କୁସଲଚିତ୍ତେନ ହୋତି, ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନତା ଅରହତା ସିଞ୍ଚନାଦିକରଣେ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେନ ହୋତୀତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୱସେନ ତିଚିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ‘‘ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦୀହି (ପାଚି॰ ୧୪୭) ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିଦାନେ ଅନୁଞ୍ଞାତା। ‘‘ୱସ୍ସସତୂପସମ୍ପନ୍ନାୟା’’ତିଆଦି ୱକ୍ଖମାନଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ସାମୀଚିକମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗସମ୍ପଦାନବୀଜନପାନୀୟାପୁଚ୍ଛନାଦିକଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ –

‘‘ନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତବ୍ବଂ, ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବା ଉପୋସଥପୁଚ୍ଛକଞ୍ଚ ଓୱାଦୂପସଙ୍କମନଞ୍ଚ, ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ତୀହି ଠାନେହି ପୱାରେତବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ପରିସଙ୍କାୟ ୱା, ଗରୁଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ପକ୍ଖମାନତ୍ତଂ ଚରିତବ୍ବଂ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖମାନାୟ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପଦା ପରିୟେସିତବ୍ବା, ନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଭିକ୍ଖୁ ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୋ ପରିଭାସିତବ୍ବୋ, ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ଓୱଟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱଚନପଥୋ, ଅନୋୱଟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ୱଚନପଥୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୦୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୧) –

ଇମେ ସତ୍ତ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଗରୁଧମ୍ମେତି ଗରୁକେ ଧମ୍ମେ । ତେ ହି ଗାରୱଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଗରୁଧମ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଧମ୍ମେନାତି ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଗରୁଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞେନ ୟେନ କେନଚି ଧମ୍ମେନ । ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ ୱା ଓୱଦତୋତି ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ ଗରୁଧମ୍ମେନ ଓୱଦତୋ ୱା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ । ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ’’ତିଆଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମତସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ୱଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଓୱଦତୋ ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଓୱଦତୋ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞିୱେମତିକସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ତଥା ୱେମତିକସ୍ସ ଚାତି ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ୱଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଓୱଦତୋ ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି । ୟଥା ଚ ୱଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଓୱଦତୋ ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ଏୱଂ ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ସମଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଓୱଦତୋ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେ ୱଗ୍ଗସଞ୍ଞିୱେମତିକସମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତଥା ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ଚାତି ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ତେନାହ ‘‘ସମଗ୍ଗେପି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ନୱା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ପନ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଓୱଦତୋ ତିକଦୁକ୍କଟଂ, ତଥା ୱେମତିକସ୍ସ, ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ଚାତି ନୱ ଦୁକ୍କଟାନି । ସମଗ୍ଗଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଓୱଦତୋ ଅଟ୍ଠାତି ସତ୍ତରସ ଦୁକ୍କଟାନି । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱା । ‘‘ସମଗ୍ଗାମ୍ହାୟ୍ୟା’’ତି ୱଚନେନ ହି ଓୱାଦଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ତସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ଓୱାଦଂ ଅଞ୍ଞଂ ଧମ୍ମଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଓୱାଦଞ୍ଚ ଅନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାତି ‘‘ଏସୋ ଭଗିନି ଓୱାଦୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା । ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଦେତୀତି ତସ୍ସାୟେୱ ପଗୁଣାୟ ଗରୁଧମ୍ମପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ଭଣତି । ଓସାରେହୀତି ଉଚ୍ଚାରେହି, କଥେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓସାରେତୀତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପାଳିଂ ୱଦତି । ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋତି ଗରୁଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ୱା ଖନ୍ଧାଦିନିସ୍ସିତଂ ୱା ପଞ୍ହଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁଟ୍ଠୋ ।

ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ । ଇତୋ ପରମ୍ପି ଚ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ‘‘ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଂୱାସାୟାତି ଉପୋସଥାଦିଅତ୍ଥଂ । ଇତରନ୍ତି ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ।

ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଂ, ଚୀୱରାଦି, ଆମିସମେୱ ହେତୁ ଆମିସହେତୁ। ତେନାହ ‘‘ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରହେତୂ’’ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନପୂଜନାନଂ ଗହଣଂ । ଅୱଣ୍ଣକାମତାୟାତି ଅୟସକାମତାୟେୱ ।

ଧମ୍ମକମ୍ମେତିଆଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞିୱେମତିକଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ତଥେୱ ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସମ୍ମତନ୍ତି ସମ୍ମତେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ୱା ଭାରଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ । ନନୁ ଓୱାଦସମ୍ମୁତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଦୀୟତି, ନ ସାମଣେରସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମତେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ୱା ଠପିତୋ ପନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ସାମଣେରୋ ‘‘ଅସମ୍ମତୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପକତିୟା ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଓୱଦନ୍ତଂ ପନ ଏୱଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସାତି ପକତିୟା ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଓୱଦନ୍ତଂ ‘‘ଏସ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଓୱଦତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଓୱଦତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପନ ଏୱଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅନାମିସନ୍ତରତାତି ଆମିସଚିତ୍ତାଭାୱୋ, ‘‘ଆମିସହେତୁ ଓୱଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟାଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତପରିୟାୟୋ ହେତ୍ଥ ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ୱିୟ ।

ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସୂଚିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ନୀହରଣେତି ଆରାପଥେ ଆରାପଥେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସିବ୍ବିସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ୱିଚାରେନ୍ତସ୍ସ, ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟଂ । ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସକିଂ ନୀହରନ୍ତସ୍ସାତି ସକଲସୂଚିଂ ଅନୀହରନ୍ତୋ ଦୀଘସୁତ୍ତପ୍ପୱେସନତ୍ଥଂ ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସକିଂ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ସିବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ସକିଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନିଟ୍ଠାପେତୀତି ସବ୍ବଂ ସୂଚିକମ୍ମଂ ପରିୟୋସାପେତି । ତସ୍ସ ଆରାପଥେ ଆରାପଥେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଆଣତ୍ତସ୍ସ ସୂଚିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ନୀହରଣେ ଏକମେକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।

ଉଦାୟିତ୍ଥେରନ୍ତି ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରଂ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସିବ୍ବନଂ ୱା ସିବ୍ବାପନଂ ୱାତି ‘‘ସୂଚିଂ ପୱେସେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସିବ୍ବନଂ ୱା ସିବ୍ବାପନଂ ୱା ।

ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତି ‘‘ଏହି, ଅସୁକଗାମଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ତ୍ୱମ୍ପି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସଂୱିଦହନଂ ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍କେତକମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗମନକାଲେ ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ସଂୱିଦହନ୍ତସ୍ସାତି ଅନ୍ତୋଗାମେ, ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଦ୍ୱାରେ, ରଥିକାୟ, ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ଚତୁକ୍କସିଙ୍ଘାଟକହତ୍ଥିସାଲାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ସଂୱିଦହନ୍ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଆସନ୍ନସ୍ସାପୀତି ଅଚ୍ଚାସନ୍ନସ୍ସାପି, ରତନମତ୍ତନ୍ତରସ୍ସାପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗାମସ୍ସାତି ୟତୋ ନିକ୍ଖମତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗାମସ୍ସ । ତଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ତଂ ଅନ୍ତରଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ । ସଚେ ଦୂରଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଗାମୂପଚାରଗଣନାୟ ଓକ୍କମନ୍ତେ ଓକ୍କମନ୍ତେ ପୁରିମନୟେନେୱ ଆପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଇତି ଗାମୂପଚାରୋକ୍କମନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପନ ଗାମସ୍ସ ଅତିକ୍କମନେ ଅନାପତ୍ତି । ଗାମେ ଅସତୀତି ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗାମେ ଅସତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଗାମେ ସତି ଗାମନ୍ତରଗଣନାୟେୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଏକମେକଂ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦାନି ଅତିକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଠମପାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ଅତିକ୍କମନେ ଆପତ୍ତି, ଓକ୍କମନେ ଅନାପତ୍ତି ।

ୱିସଙ୍କେତେନାତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୫) ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ଅଜ୍ଜ ୱା ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସ୍ୱେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ କାଲୱିସଙ୍କେତେୟେୱ ଅନାପତ୍ତି । ଦ୍ୱାରୱିସଙ୍କେତେ, ପନ ମଗ୍ଗୱିସଙ୍କେତେ, ୱା ସତିପି ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଆପଦାସୂତି ରଟ୍ଠଭେଦେ ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହା ଜାନପଦା ପରିୟାୟନ୍ତି, ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ଅନାପତ୍ତି । ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହାତି ଚ ଇରିୟାପଥଚକ୍କଂ ୱା ସକଟଚକ୍କଂ ୱା ସମାରୁଳ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ମାତୁଗାମସିକ୍ଖାପଦେନାତି (ପାଚି॰ ୪୧୩ ଆଦୟୋ) ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗେ ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦେନ ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରୋ । ତଥେୱାତି କୀଳାୱସେନେୱ । ଅଗାମକତୀରପସ୍ସେନାତି ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗାମାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅଗାମକତୀରପସ୍ସେନ । ପାଳିୟଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂଗାମିନିଂ ୱା ଅଧୋଗାମିନିଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୮୬) ୱଚନତୋ ପନ ୱାପିସମୁଦ୍ଦାଦୀସୁ କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରତାୟପି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସମୁଦ୍ଦେ ପନ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୱିସଙ୍କେତେନାତି ଇଧାପି କାଲୱିସଙ୍କେତେନେୱ ଅନାପତ୍ତି, ତିତ୍ଥୱିସଙ୍କେତେନ, ପନ ନାୱାୱିସଙ୍କେତେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ସେସନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହି ଅୱସେସଂ, କେଚି ପନ ‘‘କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରୋ ‘ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୧୮୮) ୱଚନତୋ ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ସେସଂ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ ତିଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଅୱସେସ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ହି ଅଭିରୁହିତ୍ୱାପି ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନେ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିକ୍କମେ ୱା ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ୱା ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ, ନିଦ୍ଦଂ ୱା ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କୁତୋ ଚସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିତା, ୟେନିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ସିୟାତି ।

ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପରିପାଚିତନ୍ତି ପରିପାକମାପାଦିତଂ, ୟଥା ଲଭତି, ତଥା କତ୍ୱା ଠପିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନେୱ ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ତସ୍ସାତି ୟୋ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଗୁଣଂ ପକାସେତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ଭାଣକୋ, ଅୟ୍ୟୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୯୫) ଗୁଣଂ ପକାସେତ୍ୱା। ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । କମ୍ମସାଧନୋୟଂ ସମାରମ୍ଭସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ସମାରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ପଟିୟାଦିତସ୍ସାତି ସମ୍ପାଦିତସ୍ସ । ୟସ୍ମା ଞାତକପ୍ପୱାରିତେହି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅସମାରଦ୍ଧୋପି ପିଣ୍ଡପାତୋ ଅତ୍ଥତୋ ସମାରଦ୍ଧୋୱ ହୋତି ୟଥାସୁଖଂ ହରାପେତବ୍ବତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଞାତକପ୍ପୱାରିତାନଂ ୱା ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଭୟତ୍ଥାତି ପରିପାଚିତାପରିପାଚିତେସୁ । ଅୱସେସେତି ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତେପି ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଫଲାଫଲାଦିକେ ସବ୍ବତ୍ଥ । ନିମିତ୍ତୋଭାସପରିକଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅୱସେସେପି ଦୁକ୍କଟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି ।

ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପରୀତି ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ । ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେନାତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେନ (ପାଚି॰ ୨୮୪ ଆଦୟୋ) । ତଞ୍ହି ଉପନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥଭାୱତୋ ‘‘ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏକପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଅଥ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଏୱ ରହୋନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱତ୍ଥୁତୋ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏକପରିଚ୍ଛେଦେପି ଇଦଂ ପଠମଂ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ।

ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆୱସଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅଗିଲାନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତମସୋ ଦ୍ୱିଗାୱୁତଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥେନା’’ତି । ଆୱସଥପିଣ୍ଡୋତି ଆୱସଥେ ପିଣ୍ଡୋ, ସାଲାଦୀସୁ ଅନୋଦିସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମେସଂ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇମେସଂ ୱାତି ଇମେସଂ ପାସଣ୍ଡାନଂ ୱା । ଏତ୍ତକାନଂ ୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ପାସଣ୍ଡେ ଏତ୍ତକାନଂ ପାସଣ୍ଡାନଂ ୱା । ପାସଣ୍ଡନ୍ତି ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧଂ ସମଣପରିବ୍ବାଜକାଦିଂ । ତେ ହି ତଣ୍ହାପାସଞ୍ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିପାସଞ୍ଚ ଡେନ୍ତି ଓଡ୍ଡେନ୍ତୀତି ପାସଣ୍ଡାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନୋଦିସ୍ସାତି ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ସାଲାରୁକ୍ଖମୂଲଅବ୍ଭୋକାସାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେସୁ । ଏକଦିୱସମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଏକଦିୱସଂ ସକିଂୟେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଭୁତ୍ତଦିୱସସ୍ସ ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଆଲୋପେ ଆଲୋପେ କବଳେ କବଳେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ନାନାକୁଲେହି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୬) ପନ ନାନାଟ୍ଠାନେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଟିପାଟିଂ ପନ ଖେପେତ୍ୱା ପୁନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକପୂଗନାନାପୂଗଏକଗାମନାନାଗାମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋପି ଏକକୁଲସ୍ସ ୱା ନାନାକୁଲାନଂ ୱା ଏକତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଛିଜ୍ଜତି, ସୋପି ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ନ ସକ୍କୋମ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ କଲ୍ୟାଣଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଦାତୁଂ ଆରଭନ୍ତି, ଏତଂ ପୁନ ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଗିଲାନେ ଅଗିଲାନସଞ୍ଞିୱେମତିକଗିଲାନସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଗିଲାନସ୍ସ ଗିଲାନସଞ୍ଞିନୋତି ଗିଲାନସ୍ସ ପନ ‘‘ଗିଲାନୋ ଅହ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିନୋ ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଏକଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅଦ୍ଧୟୋଜନୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ତଥା ‘‘ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୨୦୮) ଇଦମ୍ପୀତି ୱଦନ୍ତି । କେନଚି ଉପଦ୍ଦୱେନାତି ନଦିପୂରଚୋରଭୟାଦିନା କେନଚି ଉପଦ୍ଦୱେନ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଫଲାଫଲାଦିଭେଦଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଂ । ଅନୁୱସିତ୍ୱାତି ପୁନ ୱସିତ୍ୱା ।

ଆୱସଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗଣଭୋଜନେତି ଗଣେନ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ଗଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ଭୋଜନେ । ତେନାହ ‘‘ଗଣସ୍ସ ଭୋଜନେ’’ତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଗଣସ୍ସ ଭୋଜନେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଖୋ ଗଣୋ ‘‘କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱୀହି, କତ୍ଥଚି ତୀହୀ’’ତିଆଦିନା ଅନେକଧା ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇଧ କତିହୀତି ଆହ ‘‘ଇଧ ଚା’’ତିଆଦି । ତଂ ପନେତଂ ଗଣଭୋଜନଂ ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି ପସୱତି ନିମନ୍ତନତୋ ୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୱାତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ନିମନ୍ତନତୋ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିମନ୍ତନତୋ ୱାତି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନତୋ ୱା । ଓଦନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଓଦନସତ୍ତୁକୁମ୍ମାସମଚ୍ଛମଂସାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ।

‘‘ଓଦନେନ ନିମନ୍ତେମି, ଓଦନଂ ମେ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟେନ କେନଚି ୱେୱଚନେନ ୱା ଭାସନ୍ତରେନ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତ୍ତାରୋତି ଏକଟ୍ଠାନେ ୱା ନାନାଟ୍ଠାନେସୁ ୱା ଠିତେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ତତୋ ୱା ଅଧିକେ ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେୱଚନେନ ୱାତି ଭତ୍ତଅନ୍ନାଦିପରିୟାୟସଦ୍ଦେନ ୱା । ଭାସନ୍ତରେନ ୱାତି ଅନ୍ଧଦମିଳାଦିଭାସନ୍ତରେନ ୱା । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା । ଓଦନେନ ନିମନ୍ତେମୀତି ତୁମ୍ହେ ଭନ୍ତେ ଓଦନେନ ନିମନ୍ତେମି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆକଙ୍ଖଥ ଓଲୋକେଥ ଅଧିୱାସେଥ ପଟିମାନେଥ, ସତ୍ତୁନା ନିମନ୍ତେମି, ସତ୍ତୁଂ ମେ ଗଣ୍ହଥ ଆକଙ୍ଖଥ ଓଲୋକେଥ ଅଧିୱାସେଥ ପଟିମାନେଥା’’ତିଆଦୀନଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) ଗହଣଂ । ଏକତୋ ୱାତି ଏକତ୍ଥ ଠିତେ ୱା ନିସିନ୍ନେ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଓଦନେନ ନିମନ୍ତେମୀ’’ତିଆଦିନା ଏୱଂ ଏକତୋ ନିମନ୍ତିତା । ନାନାତୋ ୱା ନିମନ୍ତିତାତି ଚତ୍ତାରି ପରିୱେଣାନି ୱା ୱିହାରେ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ନାନାତୋ ୱା ନିମନ୍ତିତା । ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତେସୁୟେୱ ୱା ଏକୋ ପୁତ୍ତେନ, ଏକୋ ପିତରାତି ଏୱମ୍ପି ନିମନ୍ତିତା ନାନାତୋୟେୱ ନିମନ୍ତିତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତିତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୂପଚାରେ ଠିତା ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

କସ୍ମା ପନ ନାନାତୋ ଭୁତ୍ତେପି ଗଣଭୋଜନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ହେତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଗଣଭୋଜନଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ଗଣଭୋଜନଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୧୮) ୱୁତ୍ତଂ ? ତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣନିୟମନତ୍ଥମେୱ। ନ ହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପଦଂ ପଟିଗ୍ଗହଣନିୟମୱଚନଂ ହୋତି । ଏକତୋ ୱା ନାନାତୋ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ ଠିତା ୱା ନିସିନ୍ନା ୱା ଉପାସକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱା ପାଟେକ୍କଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତଂ ଦେହି, ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱା ଏକତୋ ୱା ନାନାତୋ ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପୀତି ୟଞ୍ଚ ନିମନ୍ତନତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଗଣଭୋଜନଂ, ୟଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଲଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଗଣଭୋଜନସ୍ସ । ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେତି ଏକତୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ।

ପାଦାନମ୍ପି ଫଲିତତ୍ତାତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) ଅନ୍ତମସୋ ପାଦାନମ୍ପି ୟଥା ମହାଚମ୍ମସ୍ସ ପରତୋ ମଂସଂ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଫଲିତତ୍ତା । ନ ସକ୍କା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁନ୍ତି ୱାଲିକାୟ ୱା ସକ୍ଖରାୟ ୱା ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅନ୍ତୋଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଚୀୱରେ କରିୟମାନେତି ସାଟକଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଲଭିତ୍ୱା ଚୀୱରେ କରିୟମାନେ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରେ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତି ଚୀୱରୱିଚାରଣଛିନ୍ଦନମୋଘସୁତ୍ତାରୋପନାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚୀୱରେ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ, ଅନ୍ତମସୋ ସୂଚିୱେଧନମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ଅୱକଂସତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ଦୂରଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗାୱୁତେପି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତି, ଗତୋ ପନ ଏକଦିୱସଂ । ୟଦା ନାୱଂ ଅଭିରୁହିତୁକାମୋ ୱା ହୋତି ଆରୁଳ୍ହୋ ୱା ଓରୁଳ୍ହୋ ୱା, ଅୟଂ ନାୱାଭିରୁହନସମୟୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ନାୱାଭିରୁହନସମୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅଭିରୁଳ୍ହେନ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ୟାୱ ନ ଓରୋହତି, ତାୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅନ୍ତିମପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ସନ୍ନିପତିତଂ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତାଦିସେ କାଲେ ‘‘ମହାସମୟୋ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟୋ କୋଚି ପବ୍ବଜିତୋତି ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୱା ତିତ୍ଥିୟେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ ।

ୟେ ଚ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୟେପି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି । ପଣୀତଭୋଜନସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ୱଦନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦୀସୂତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତେ ସଲାକଭତ୍ତେ ପକ୍ଖିକେ ଉପୋସଥିକେ ପାଟିପଦିକେ । ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତନ୍ତି ଧୁୱଭତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ବହୂନମ୍ପି ଏକତୋ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଲାକଭତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗଣଭୋଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଓଦନେନ ନିମନ୍ତେମି, ଓଦନଂ ମେ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) ନୟେନ ୟେନ କେନଚି ୱେୱଚନେନ ୱା ଭାସନ୍ତରେନ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତୀତି ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ। ନିମନ୍ତିତସ୍ସାତି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନିମନ୍ତିତସ୍ସ । ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱାତି ସମ୍ମୁଖାସମ୍ମୁଖୱସେନ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା, ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ଭତ୍ତୱିକପ୍ପନା ନାମ ସମ୍ମୁଖାପରମ୍ମୁଖାପି ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୂ’’ତିଆଦି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିମନ୍ତନଭୋଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଠମଂ ନିମନ୍ତିତା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ନିମନ୍ତନେ ଭୁଞ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ୟଦି ତିୱିଧା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ପରିୱାରେ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିୱାରେ ପନା’’ତିଆଦି । ୱିକପ୍ପନମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାତି ୱିକପ୍ପନାନୁଜାନନମ୍ପି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସମାନନ୍ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା । ଏକସଂସଟ୍ଠାନୀତି ଏକସ୍ମିଂ ମିସ୍ସିତାନି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୯) – ଦ୍ୱେ ତୀଣି କୁଲାନି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଆହରିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଆକିରନ୍ତି, ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଆକିରନ୍ତି, ଏକମିସ୍ସକଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀତି । ସଚେ ପନ ମୂଲନିମନ୍ତନଂ ହେଟ୍ଠା ହୋତି, ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଉପରି, ତଂ ଉପରିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି । ହତ୍ଥଂ ପନ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱା ପଠମନିମନ୍ତନତୋ ଏକମ୍ପି କବଳଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥା ତଥା ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଦ୍ୱେ ତୀଣି ନିମନ୍ତନାନି ଏକତୋ ୱା କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ନିମନ୍ତନାନି ଏକତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଏକଂ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସକଲେନ ଗାମେନ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସକଲେନ ଗାମେନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ନିମନ୍ତିତସ୍ସେୱ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି । ପୂଗେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିମନ୍ତିୟମାନୋ ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତୀତି ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ନିମନ୍ତିୟମାନୋ ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ତୱ ଭତ୍ତେନ ଅତ୍ଥୋ, ଭିକ୍ଖଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଣତି । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୋଜନଂ କିରିୟଂ, ଅୱିକପ୍ପନଂ ଅକିରିୟଂ ।

ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପହେଣକତ୍ଥାୟାତି ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ । ପାଥେୟ୍ୟତ୍ଥାୟାତି ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ । ସତ୍ତୂତି ବଦ୍ଧସତ୍ତୁ, ଅବଦ୍ଧସତ୍ତୁ ଚ । ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠିମଲେଖାୟ ସମଂ ପୂରେ ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସ ଚତ୍ଥସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାକଟତ୍ତା ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବପ୍ପକାରମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ସେସନ୍ତି ତତୋ ଏକପତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପତ୍ତଂ । ସଚେ ତୟୋ ପତ୍ତପୂରା ଗହିତା ଦ୍ୱେ, ସଚେ ଦ୍ୱେ ଗହିତା, ଏକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଗମନେୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେତି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଉପଦ୍ଦୱଂ ଦିସ୍ୱା, ଅନତ୍ଥିକତାୟ ୱା ‘‘ମୟଂ ଇଦାନି ନ ପେସିସ୍ସାମ ନ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଗମନେ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନେ ଦେନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଭୁତ୍ତୱାତି କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ । ସାସପମତ୍ତମ୍ପି ଅଜ୍ଝୋହରିତନ୍ତି ଏୱଂ ପରିତ୍ତମ୍ପି ଭୋଜନଂ ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱା ୱା ଅସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱା ୱା ଗିଲିତଂ । ପୱାରିତୋତି ପଟିକ୍ଖେପିତୋ । ୟୋ ହି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପରିୱେସକେନ ଉପନୀତଂ ଭୋଜନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୋ ତେନ ପୱାରିତୋ ପଟିକ୍ଖିପିତୋ ନାମ ହୋତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତପ୍ପୱାରଣୋ କତପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋପି ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୟସ୍ମା ନ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱସେନ । ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭୋଜନଂପଞ୍ଞାୟତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପତ୍ତାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତେନାହ ‘‘ପୱାରଣପ୍ପହୋନକଂ ଚେ ଭୋଜନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସାଲୀତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଅନ୍ତମସୋ ନୀୱାରଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବାପି ସାଲିଜାତି । ୱୀହୀତି ସବ୍ବାପି ୱୀହିଜାତି । ୟୱଗୋଧୁମେସୁ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି । କଙ୍ଗୂତି ସେତରତ୍ତକାଳଭେଦା ସବ୍ବାପି କଙ୍ଗୁଜାତି । ୱରକୋତି ଅନ୍ତମସୋ ୱରକଚୋରକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବାପି ସେତୱଣ୍ଣା ୱରକଜାତି । କୁଦ୍ରୂସକୋତି କାଳକୋଦ୍ରୱୋ ଚେୱ ସାମାକାଦିଭେଦା ଚ ସବ୍ବାପି ତିଣଧଞ୍ଞଜାତି ।

ନୀୱାରୱରକଚୋରକା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଧଞ୍ଞାନୁଲୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟାଗୁନ୍ତି ଅମ୍ବିଲୟାଗୁଖୀରୟାଗୁଆଦିଭେଦଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାଗୁଂ । ଇମିନାୱ ପାୟାସସ୍ସାପି ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅମ୍ବିଲପାୟାସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଚାମାତି ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱାରଣଂ ଜନେତୀତି ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନାପତ୍ତିନିବନ୍ଧନଂ ପଟିକ୍ଖେପଂ ସାଧେତି । ସଚେ ପନ ଓଧି ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ୟାଗୁସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ପୱାରଣଂ ନ ଜନେତି । ପୁନ ପୱାରଣଂ ଜନେତି ଘନଭାୱଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୋଜନସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଉଦକକଞ୍ଜିକଖୀରାଦୀନି ଆକିରିତ୍ୱାତି ଉଦକଞ୍ଚେୱ କଞ୍ଜିକଞ୍ଚ ଖୀରାଦୀନି ଚ ଆକିରିତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଭତ୍ତମିସ୍ସକେ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦି । ସଚେ ପନ ଭତ୍ତେ ଉଦକକଞ୍ଜିକଖୀରାଦୀନି ଆକିରିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦେନ୍ତି, ପୱାରଣା ନ ହୋତି । ୟାଗୁୟାପୀତି ଏୱଂ ୟାଗୁସଙ୍ଗହଂ ଗତାୟ ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ୱା ୟାଗୁୟାପି । ସୁଦ୍ଧରସକୋ, ପନ ରସକୟାଗୁ ୱା ନ ଜନେତି ।

ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନଭାୱସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେପି ଖାଦିତାନି ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ନ ପୱାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯), ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣାୟ ଅୱତ୍ଥୁତାୟ ନ ପୱାରଣା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଂ ଏୱ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ଜାନନ୍ତୋ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅଜାନନ୍ତୋପି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ନାମ, ତସ୍ମା ନ ପୱାରେତି । ସଚେ ପନ ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୋ କପ୍ପିୟମଂସଂ ୱା ଭୋଜନଂ ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁତାୟ । ୟଞ୍ହି ତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ପୱାରଣାୟ ୱତ୍ଥୁ । ୟଂ ପନ ଖାଦତି, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ, ଖାଦିୟମାନଂ ପନ ମଂସଭାୱଂ ନ ଜହତି, ତସ୍ମା ପୱାରେତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ କପ୍ପିୟମଂସଂ ଖାଦତୋ କପ୍ପିୟମଂସଭୋଜନପ୍ପଟିକ୍ଖେପେ । ଏସ ନୟୋ ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ଖାଦତୋ କପ୍ପିୟଭୋଜନପ୍ପଟିକ୍ଖେପେ ।

ଭୋଜନେ ସତୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଭୋଜନେ ସତି । ଅଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଭୋଜନନ୍ତି ପତ୍ତାଦିଗତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପଞ୍ଚସୁ ଭୋଜନେସୁ ଏକମ୍ପି ଭୋଜନଂ । ‘‘ନିରପେକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ ‘‘ୟଂ ପତ୍ତାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ନ କେୱଲଂ ନିରପେକ୍ଖୋ ୱାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା’’ତିଆଦି । ସୋ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋପି ନ ପୱାରେତୀତି ତସ୍ମିଂ ଚେ ଅନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞଂ ଭୋଜନଂ ଅଭିହଟଂ, ତଂ ସୋ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋପି ନ ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ୱିପ୍ପକତଭୋଜନଭାୱସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ।

‘‘ଉପନାମେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଇମିନା କାୟାଭିହାରଂ ଦସ୍ସେତି । ହତ୍ଥେ ୱା ଆଧାରକେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଊରୂସୁ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପେତି । ଦୂରେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦହରଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ଓଦନଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପନ ଗତୋ ତୁଣ୍ହୀ ତିଟ୍ଠତି, ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପତୋ ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ? ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୂରଭାୱତୋ, ଦୂତସ୍ସ ଚ ଅନଭିହରଣତୋ । ସଚେ ପନ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଇମଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ହୋତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପୀତି ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ।

ଭତ୍ତପଚ୍ଛିଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱିସନ୍ତସ୍ସାତି ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଭତ୍ତପଚ୍ଛିଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ କଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱିସନ୍ତସ୍ସ । ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ଅହଂ ଧାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହିତମତ୍ତକମେୱ କରୋତୀତି ଅଞ୍ଞୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ପଚ୍ଛିଂ ଧାରେସ୍ସାମି, ତ୍ୱଂ ଓଦନଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗହିତମତ୍ତକମେୱ କରୋତି । ଅଭିହଟାୱ ହୋତୀତି ପରିୱେସକେନେୱ ଅଭିହଟାୱ ହୋତି । ଇଦାନି ଅସତି ତସ୍ସ ଦାତୁକାମାଭିହାରେ ଗହଣସମୟେପି ପଟିକ୍ଖିପତୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଟେତି ଉଦ୍ଧଟେ ଭତ୍ତେ । କଟଚ୍ଛୁଅଭିହାରୋୟେୱ ହି ତସ୍ସ ଅଭିହାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଦିୟ୍ୟମାନେତି ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭତ୍ତେ ଦିୟ୍ୟମାନେ । କାୟୱିକାରେନାତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ୱା ହତ୍ଥଂ ୱା ମଚ୍ଛିକବୀଜନିଂ ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣଂ ୱା ଚାଲେତି, ଭମୁକାୟ ୱା ଆକାରଂ କରୋତି, କୁଦ୍ଧୋ ୱା ଓଲୋକେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗୁଲିଚଲନାଦିନା କାୟୱିକାରେନ । ‘‘ଅଲଂ ମା ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ୱଚୀୱିକାରେନାତି ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ମା ଆକିରା’’ତି ୱା ‘‘ଅପଗଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଏୱଂ ୟେନ କେନଚି ୱଚୀୱିକାରେନ ।

ଅଭିହଟେ ପନ ଭତ୍ତେ ପୱାରଣାୟ ଭୀତୋ ହତ୍ଥେ ଅପନେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପତ୍ତେ ଓଦନଂ ଆକିରନ୍ତଂ ‘‘ଆକିର ଆକିର, କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୂରେହୀ’’ତି ୱଦତୋ ପୱାରଣା ନ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଭତ୍ତଂ ଅଭିହରନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ଇତୋପି କିଞ୍ଚି ଗଣ୍ହିସ୍ସସି, ଦମ୍ମି ତେ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱଦତୋପି ।

‘‘ରସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅପ୍ପୱାରଣାଜନକସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଂସରସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନ କେୱଲଂ ମଂସସ୍ସ ରସଂ ‘‘ମଂସରସ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଥ ଖୋ ମଂସଞ୍ଚ ରସଞ୍ଚ ମଂସରସନ୍ତି ଏୱଂ ପୱାରଣାଜନକନାମୱସେନାପି । ତସ୍ମା ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମଂସରସନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ହୋତୀ’’ତି । ପରତୋ ମଚ୍ଛମଂସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ପୱାରେତି, ତଂ ଅୱିକୋପେନ୍ତେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୮-୨୩୯) ପୱାରେତି, ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । କଦ୍ଦମଂ ୱା ଉଦକଂ ୱା ପତ୍ୱା ଠିତେନ ଅତିରିତ୍ତଂ କାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅନ୍ତରା ନଦୀ ପୂରା ହୋତି, ନଦିତୀରେ ଗୁମ୍ବଂ ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅଥ ନାୱା ୱା ସେତୁ ୱା ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱାପି ଚଙ୍କମନ୍ତେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଗମନଂ ନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତରଇରିୟାପଥେସୁପି । ତଂ ତଂ ଇରିୟାପଥଂ କୋପେନ୍ତେନ ଅତିରିତ୍ତଂ କାରେତବ୍ବଂ । ୟୋ ଉକ୍କୁଟିକୋୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୱାରେତି, ତେନ ଉକ୍କୁଟିକେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠା ପଲାଲପୀଠଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱା ନିସୀଦନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ପୀଠକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୱାରିତେନ ପନ ଆସନଂ ଅଚାଲେତ୍ୱାୱ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ପରିୱତ୍ତନ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ମଞ୍ଚେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୱାରିତେନ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ସଂସରିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ସଚେ ପନ ସହ ମଞ୍ଚେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ନେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱାରିତେନାପି ନିପନ୍ନେନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପରିୱତ୍ତନ୍ତେନ ୟେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବଂ ।

ଅଲମେତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ, ଇଦମ୍ପି ତେ ଅଧିକଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଲଚ୍ଛସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋ ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ୟୋ ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋତି । ପଟିପକ୍ଖନୟେନାତି ‘‘କପ୍ପିୟକତଂ, ପଟିଗ୍ଗହିତକତଂ, ଉଚ୍ଚାରିତକତଂ, ହତ୍ଥପାସେ କତଂ, ଭୁତ୍ତାୱିନା କତଂ, ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ କତଂ ‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ଇମେହି ସତ୍ତହି ୱିନୟକମ୍ମାକାରେହି ୟଂ ଅତିରିତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ କତଂ, ୟଞ୍ଚ ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅତିରିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ତସ୍ସେୱ ପଟିପକ୍ଖନୟେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ କିର ଆଚିଣ୍ଣୋ । ୱିନୟଧରା ପନ ‘‘ସକିଂ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

କସ୍ମା ତଂ ସୋ ପୁନ କାତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଞ୍ହି ଅକତନ୍ତି ୟେନ ପଠମଂ କପ୍ପିୟଂ କତଂ, ତେନ ୟଂ ଅକତଂ, ତଂ କାତବ୍ବଂ । ପଠମଭାଜନେ ପନ କାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ୟେନ ଚ ଅକତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟେନ ପଠମଂ ନ କତଂ, ତେନ ଚ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଭାଜନେତି ୟସ୍ମିଂ ପନ ଭାଜନେ ପଠମଂ କତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ୱା କୁଣ୍ଡେ ୱା ପଚ୍ଛିୟଂ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୁରତୋ ଠପେତ୍ୱା ଓନାମିତଭାଜନେ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୁଞ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୁଞ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅନତିରିତ୍ତେ ଅନତିରିତ୍ତସଞ୍ଞିୱେମତିକଅତିରିତ୍ତସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ଆମିସସଂସଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ଆହାରତ୍ଥାୟପି ଅନାହାରତ୍ଥାୟପି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ତେସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତପରିଭୋଗୱସେନାତି ୟାମକାଲିକାଦୀନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତପରିଭୋଗୱସେନ, ୟାମକାଲିକଂ ପିପାସାୟ ସତି ପିପାସଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ, ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଞ୍ଚ ତେନ ତେନ ଉପସମେତବ୍ବକେ ଆବାଧେ ସତି ତସ୍ସ ଉପସମନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦମ୍ପି ଅଜ୍ଝୋହରଣତୋ କାୟକମ୍ମଂ, ୱାଚାୟ ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋଥ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅକାରାପନେନ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନେୱା’’ତି । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନଂ କିରିୟଂ। ଅତିରିତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ଅକିରିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସୁତ୍ୱାୱାତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତେନେୱ ୱା ଆରୋଚିତଂ ସୁତ୍ୱା । ‘‘ଭୁତ୍ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୪୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୱିକାଲେତି ଏତ୍ଥ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ, ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋ ଭୋଜନସ୍ସ କାଲୋ ନାମ । ତଦଞ୍ଞୋ ୱିକାଲୋ ‘‘ୱିଗତୋ କାଲୋ’’ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୱିଗତେ କାଲେ’’ତିଆଦି । ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୋପି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୮-୨୪୯) କାଲସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଖାଦିତୁଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା । ସହସା ପିୱିତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେନ ପନ ନ କାତବ୍ବଂ । କାଲପରିଚ୍ଛେଦଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ କାଲତ୍ଥମ୍ଭୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କାଲବ୍ଭନ୍ତରେୱ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି…ପେ॰… ଖାଦନୀୟଂ ୱା’’ତି ଇମିନା ୟଂ ତାୱ ସକ୍ଖଲିମୋଦକାଦି ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣମୟଂ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଭୋଜନୀୟଂ ନାମ ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ।

ସତି ପଚ୍ଚୟେତି ପିପାସାଦିକାରଣେ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ରୋମଟ୍ଠକସ୍ସାତି ରୋମଟ୍ଠକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗିରିତ୍ୱା ମୁଖେୱ ଠପିତୋ ବହି ମୁଖଦ୍ୱାରା ୱିନିଗ୍ଗତୋ ଭୋଜନସ୍ସ ମଗ୍ଗା ବହି ନିଗ୍ଗତୋ ‘‘ରୋମଟ୍ଠୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗିରିତ୍ୱା ମୁଖେୱ ଠପିତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି । ଠପେତ୍ୱା ରୋମଟ୍ଠକଂ ସେସାନଂ ଆଗତଂ ଉଗ୍ଗାରଂ ମୁଖେ ସନ୍ଧାରେତ୍ୱା ଗିଲନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ଅସନ୍ଧାରେନ୍ତମେୱ ପରଗଲଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି ।

ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘କାରୋ କରଣଂ କିରିୟାତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକ’’ନ୍ତି ଏତେନ କାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମା ନିଧାନଂ ଠପନଂ ସନ୍ନିଧି। ‘‘ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତଂ ୱୀତିନାମିତସ୍ସେତଂନାମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତଂ ୱୀତିନାମିତେ ଇମସ୍ସ ଦୁଦ୍ଧୋତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । କିଞ୍ଚାପି ୟାମକାଲିକଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ନ ହୋତି, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ୟାମକାଲିକଂ ୟାମେ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ ପନ ତତ୍ଥାପି ୟାମାତିକ୍କମେ ସନ୍ନିଧିପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାୱକାଲିକଂ ୱା ୟାମକାଲିକଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ଦୁଦ୍ଧୋତଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଘଂସନ୍ତସ୍ସ ଲେଖା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୟଂ ପତ୍ତଂ ଧୋତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଘଂସନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତେ ଅଙ୍ଗୁଲିଲେଖା ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ପତ୍ତୋ ଦୁଦ୍ଧୋତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେଲୱଣ୍ଣପତ୍ତେ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିଲେଖା ପଞ୍ଞାୟତି, ସା ଅବ୍ବୋହାରିକା । ସ୍ନେହୋତି ତେଲଂ । ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ୟାଗୁୟା ଉପରି ସନ୍ଦିସ୍ସତି । ତାଦିସେ ପତ୍ତେପୀତି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୟଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଭୋଜନଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନ ସମ୍ମା ଧୋତେ ପତ୍ତେପି । ପୁନଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ପତ୍ତେ ଲଗ୍ଗଂ ଅୱିଜହିତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପରିଚ୍ଚତ୍ତେ ପନ ପତ୍ତେ ପୁନଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ୟଂ ପନାତି ୟଂ ଭୋଜନଂ ପନ । ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତମେୱ ହୀତି ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିରପେକ୍ଖଦାନେନ ୱା ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତମେୱ । କପ୍ପିୟ ଭୋଜନନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ଏକସିତ୍ଥମତ୍ତମ୍ପି କପ୍ପିୟଭୋଜନଂ । ଅକପ୍ପିୟେସୂତି ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ । ସେସେସୂତି ମନୁସ୍ସମଂସତୋ ଅୱସେସେସୁ ହତ୍ଥିଅସ୍ସସୁନଖଅହିସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛମଂସେସୁ ଚେୱ ଅପ୍ପଟିୱେକ୍ଖିତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତମଂସେ ଚ । ପାଳିୟଂ ‘‘ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ଆହାରତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୨୫୫) ସନ୍ନିହିତେସୁ ସତ୍ତାହକାଲିକୟାୱଜୀୱିକେସୁ ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝୋହରଣେପି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟାମକାଲିକେପି ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝୋହରଣେପି ୱିସୁଂ ଦୁକ୍କଟେନାପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୂତି ‘‘କପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଅପରମ୍ପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱଡ୍ଢତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) – କପ୍ପିୟଭୋଜନେ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ମନୁସ୍ସମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ଅୱସେସେସୁ ପନ ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ୟାମକାଲିକଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ସାମିସେନ ମୁଖେନ ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ନିରାମିସେନ ଏକମେୱ । ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ।

ଅୱସେସେସୂତି ୟାମକାଲିକାଦିତୋ ଅୱସେସେସୁ । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱଡ୍ଢତିୟେୱାତି ଅପରମ୍ପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱଡ୍ଢତିୟେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ୱିକାଲେ ଅଜ୍ଝୋହରତି, ପକତିଭୋଜନେ ସନ୍ନିଧିପଚ୍ଚୟା ଚ ୱିକାଲଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ଚ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ମନୁସ୍ସମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି, ଅୱସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେତି ।

ବେଲଟ୍ଠସୀସୋ ନାମ ଜଟିଲସହସ୍ସସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏକୋ ମହାଥେରୋ । ତିକପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସନ୍ନିଧିକାରକେ ସନ୍ନିଧିକାରକସଞ୍ଞିୱେମତିକଅସନ୍ନିଧିକାରକସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ସଂସଟ୍ଠାନୀତି ସଂସଟ୍ଠରସାନି । ସମ୍ଭିନ୍ନରସଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ହି ‘‘ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ କପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସମ୍ଭିନ୍ନରସନ୍ତି ଅମିସ୍ସିତରସଂ । ଇଦଞ୍ଚ ସୀତଲପାୟାସାଦିନା ସହ ଲଦ୍ଧଂ ସପ୍ପିପିଣ୍ଡାଦିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଧୋତଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ପନ ପିଣ୍ଡପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲଦ୍ଧଂ ତକ୍କୋଲଜାତିଫଲାଦିଂ, ୟାଗୁଆଦୀସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦିନ୍ନସିଙ୍ଗୀୱେରାଦିକଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେନାତି ସତ୍ତାହକାଲିକେନ । ତଦହୁ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଅସ୍ସାତି ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତେନ ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତେନ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଦ୍ୱୀହପଟିଗ୍ଗହିତେନା’’ତିଆଦୀସୁପି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା । ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତାହଂ କପ୍ପତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତାହକାଲିକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଜୀୱିକଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତାହଂ କପ୍ପତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତେ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୫) ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ମୁଖେ ଏକରତ୍ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ୟସ୍ମା ସନ୍ନିଧି ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ମୁଖସନ୍ନିଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚତସ୍ସୋ କପ୍ପିୟଭୂମିୟୋତି ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକା, ଗୋନିସାଦିକା, ଗହପତି, ସମ୍ମୁତୀତି ଚତସ୍ସୋ କପ୍ପିୟକୁଟିୟୋ । ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାୱନନ୍ତିକା (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୫) ନାମ ଗେହେ କରିୟମାନେ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେହି ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମ, କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କରୋମା’’ତି ୱା ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟି କପ୍ପିୟକୁଟୀ’’ତି ୱା ୱଦନ୍ତେହି ଠପିତପଠମିଟ୍ଠକଥମ୍ଭାଦିକା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱା କୁଟି । ୟୋ ପନ ଆରାମୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ସକଲୋପି ୱା, ସୋ ‘‘ଗୋନିସାଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗହପତୀତି ୟା ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ସେସେହି ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିଂ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତକା । ସମ୍ମୁତି ନାମ କମ୍ମୱାଚାୟ ସାୱେତ୍ୱା କତା । କଥଂ ପନେତାସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ତାସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ପଣୀତଭୋଜନାନୀ’’ତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝେ ପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଣୀତସଂସଟ୍ଠାନୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବୋପି ‘‘ଓଦକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ମଚ୍ଛୋତି ‘‘ମଚ୍ଛୋ ନାମ ଓଦକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୦) ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ, ସବ୍ବୋପି ମଚ୍ଛୋ ଏୱ । ୟୋ କୋଚି ଉଦକେ ଜାତୋ ମଚ୍ଛୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନାତି –

‘‘ଅଗିଲାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚତୁମାସପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ସାଦିତବ୍ବା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁନପୱାରଣାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିଚ୍ଚପୱାରଣାୟ । ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ସାଦିୟେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି –

ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ (ପାଚି॰ ୩୦୬) । ଏତ୍ଥ ହି ସଙ୍ଘୱସେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟପୱାରଣାୟ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ସଚେ ତତ୍ଥ ରତ୍ତୀହି ୱା ଭେସଜ୍ଜେହି ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ ହୋତି ‘‘ଏତ୍ତିକାୟେୱ ରତ୍ତିୟୋ, ଏତ୍ତକାନି ୱା ଭେସଜ୍ଜାନି ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବାନୀ’’ତି, ତତୋ ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତତୋ ୱା ଭେସଜ୍ଜପରିୟନ୍ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରି ନଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେନ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ, ଅଞ୍ଞଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେନ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅଗିଲାନୋ ଗିଲାନସଞ୍ଞୀପି ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ନଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ‘‘ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟୋ ପନ ନଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଅଥ ଖୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ, ସୋ ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାୟେୱ କାରେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାନି ସପ୍ପିଆଦୀନି ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନାପଜ୍ଜତି, ସେଖିୟେସୁ ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୯) । ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋତି ‘‘ନ ସୂପଂ ୱା ଓଦନଂ ୱା ଅଗିଲାନୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୬୧୩) ସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ, ଦୁକ୍କଟେନ କାରେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନାତି ଇମିନା ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେନ ।

‘‘ସପ୍ପିଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସପ୍ପିଭତ୍ତଂ ‘ଦେହୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଅଥ ୟଥା ‘‘ପଣୀତଭୋଜନାନୀ’’ତି, ଏୱଂ ‘‘ସପ୍ପିଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି କସ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ପଣୀତଭୋଜନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପଣୀତସଂସଟ୍ଠାନି ଭୋଜନାନି ପଣୀତଭୋଜନାନୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଏକନ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ସପ୍ପିଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ସପ୍ପିମୟଂ ଭତ୍ତଂ ସପ୍ପିଭତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ‘ସପ୍ପିସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତଂ ସପ୍ପିଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ଏକନ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନୱନୀତଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ।

ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଭତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜା’’ତି ପୁରିମେନେୱ ନୟେନ । ସଚେ ପନ ‘‘ସପ୍ପିନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କେୱଲଂ ସେସେସୁ ନୱନୀତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦେତି, ୱିସଙ୍କେତମେୱ ହୋତି । ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ସବ୍ବାହିୟେୱ ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତି । ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଅନାପତ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପୟୋଗେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କପ୍ପିୟସପ୍ପିନାତି କପ୍ପିୟମଂସସପ୍ପିନା । ଏସ ନୟୋ ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିନାତି ଏତ୍ଥାପି । କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟତା ହି ମଂସାନଂୟେୱ, ନ ସପ୍ପିଆଦୀନଂ । ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ମନୁସ୍ସୱସାତେଲଂ ସବ୍ବେସଂ ଖୀରଦଧିସପ୍ପିନୱନୀତୱସାତେଲେସୁ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ପରିଭୋଗେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ଅସତି ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିମ୍ହି ପୁରିମନୟେନେୱ ଅକପ୍ପିୟନୱନୀତାଦୀନି ଦେତି ‘‘ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜା’’ତି, ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିନାୱ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ‘‘କପ୍ପିୟସପ୍ପିନା ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିନା ଦେତି, ୱିସଙ୍କେତଂ, ଏୱଂ ‘‘‘ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିନା’ତି ୱୁତ୍ତେ କପ୍ପିୟସପ୍ପିନା ଦେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ପଟିପାଟିୟା ଏକମେକଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ଚ ସଙ୍ଖେପେନପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରନୟଂ ହିତ୍ୱା ଇମିନାୱ ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟେନ ୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ସ ମୂଲେ ୱା ଲଦ୍ଧେ ତଂ ତଂ ଲଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ପାଳିୟା ଆଗତଂ ୱା ଅନାଗତଂ ୱା ଦେତି, ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି । ନାନାଟ୍ଠାନେ ୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଘରେ ସପ୍ପିଂ, ଇତରସ୍ମିଂ ନୱନୀତନ୍ତିଆଦିନା ନାନାଟ୍ଠାନେ ୱା ।

ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କାୟେନାତି ହତ୍ଥାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ସରୀରାୱୟୱେନ, ଅନ୍ତମସୋ ପାଦଙ୍ଗୁଲିୟାପି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କାୟେନ ଗଣ୍ହାତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନାତି ପତ୍ତାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ସରୀରସମ୍ବଦ୍ଧେନ ଉପକରଣେନ । ଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଟଚ୍ଛୁଆଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଉପକରଣେନ ଦିନ୍ନଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଦିନ୍ନଂୟେୱ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତରେନାତି କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନାତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫) କାୟତୋ ଚ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧତୋ ଚ ମୋଚେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଠିତସ୍ସ କାୟେ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ୱା ପାତିୟମାନଞ୍ହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ପୟୋଗେନ ଦିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ସାତି ପଟିଗ୍ଗହିତକସ୍ସ । ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୱସେନାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ କାୟକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦିୟ୍ୟମାନେ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଏତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମାତି ।

ସଂହାରିମେନାତି ଥାମମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ସଂହାରିମେନ, ଇମିନା ଅସଂହାରିମେ ଫଲକେ ୱା ପାସାଣେ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ରୁହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥେନାତି ସନ୍ଧାରେତୁଂ ୟୋଗ୍ଗେନ, ଇମିନା ସୁଖୁମେସୁ ତିନ୍ତିଣିକାଦିପଣ୍ଣେସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ରୁହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅତତ୍ଥଜାତକରୁକ୍ଖପଣ୍ଣେନାତି ଜାତଟ୍ଠାନତୋ ଚୁତେନ ପଦୁମିନିପଣ୍ଣାଦିନା, ଇମିନା ପନ ମହନ୍ତେପି ତତ୍ଥଜାତକେ ପଦୁମିନିପଣ୍ଣେ ୱା କିଂସୁକପଣ୍ଣାଦିମ୍ହି ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ନ ହି ତଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥଜାତକେ, ଏୱଂ ଖାଣୁକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତମଞ୍ଚାଦିମ୍ହିପି । ନନୁ ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନାପି ପତ୍ତାଧାରାଦିନା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ରୁହତି, ଅଥ କସ୍ମା କାୟକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେହିୟେୱ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନାପୀତି ଆହ ‘‘ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ନାମ ଇଧ ନତ୍ଥୀ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଆଧାରକେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱଚନମତ୍ତମେୱ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅକଲ୍ଲକୋତି ଗିଲାନୋ । ମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଭିହଟଭାଜନତୋ ପତିତରଜମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ଅଭିହଟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାହୋ ।

ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱାତି ତାଦିସେ ହତ୍ଥପାସେ ଠତ୍ୱା । ୟନ୍ତି ୟଂ ଭାରଂ । ମଜ୍ଝିମୋ ପୁରିସୋତି ଥାମମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ । ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦତ୍ୱାତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ୱା ଆସନସାଲଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦତ୍ୱା, ଇଦଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାଭୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ତଂସନ୍ତକଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ତସ୍ସ ଦାନାଦିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅସ୍ସୁଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୁ ନାମ ଅକ୍ଖିଜଲଂ । ଖେଳୋ ନାମ ଲାଲା । ସିଙ୍ଘାଣିକାତି ଅନ୍ତୋସୀସତୋ ପୂତିସେମ୍ହଭାୱଂ ଆପନ୍ନଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଗଲିତ୍ୱା ତାଲୁମତ୍ଥକୱିୱରେନ ଓତରିତ୍ୱା ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ମୁତ୍ତକରୀସସେମ୍ହଦନ୍ତମଲଅକ୍ଖିଗୂଥକଣ୍ଣଗୂଥକାନଂ, ସରୀରେ ଉଟ୍ଠିତଲୋଣସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ । ଠାନତୋତି ଅକ୍ଖିକୂପାଦିତୋ । ଅନ୍ତରା ଚେ ଗଣ୍ହାତି, କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଗହିତକଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି, ଦୁଟ୍ଠୁ ଗହିତକଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲିନିନ୍ତି ଫଲୱନ୍ତଂ । ତତ୍ଥଜାତକଫଲିନିସାଖାୟ ୱାତି ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଜାତାୟ ଫଲିନିସାଖାୟ ୱା । ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱାରିତସ୍ସ କତତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠୁ ଆଚିଣ୍ଣଂ ଚରିତନ୍ତି ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ, ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି, ଇଧ ପନ ଚତ୍ତାରି କାଲିକାନି ଅଧିପ୍ପେତାନୀତି ଆହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ୟାୱ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ୟାୱ କାଲୋ ଅସ୍ସାତି ୟାୱକାଲିକଂ। ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ୟାୱ ୟାମାୱସାନା ପିପାସାୟ ସତି ପିପାସଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ପାତବ୍ବତୋ ୟାମୋ କାଲୋ ଅସ୍ସାତି ୟାମକାଲିକଂ। ୟାୱ ସତ୍ତାହଂ ନିଦହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ସତ୍ତାହଂ କାଲୋ ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତାହକାଲିକଂ। ୟାୱଜୀୱମ୍ପି ପରିହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ୟାୱ ଜୀୱଂ ଏତସ୍ସାତି ୟାୱଜୀୱିକଂ। ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।

ୱନମୂଲପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲାଦୀତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ମୂଲଂ ନାମ ମୂଲକଖାରକଚଚ୍ଚୁତମ୍ବକାଦୀନଂ ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୁ ପକତିଆହାରୱସେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଖାଦନୀୟତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଭୋଜନୀୟତ୍ଥଞ୍ଚ ଫରଣକଂ ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣମୂଲଂ । ପତ୍ତଂ ନାମ ମୂଲକଖାରକଚଚ୍ଚୁତମ୍ବକାଦୀନଂ ତାଦିସଂୟେୱ ପତ୍ତଂ । ପୁପ୍ଫଂ ନାମ ମୂଲକଖାରକାଦୀନଂ ତାଦିସଂୟେୱ ପୁପ୍ଫଂ । ଫଲଂ ନାମ ପନସଲବୁଜାଦୀନଂ ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୁ ପକତିଆହାରୱସେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଖାଦନୀୟତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଭୋଜନୀୟତ୍ଥଞ୍ଚ ଫରଣକଂ ଫଲଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ କନ୍ଦମୂଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।

ଅମ୍ବପାନନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) ଆମେହି ୱା ପକ୍କେହି ୱା ଅମ୍ବେହି କତପାନଂ । ତତ୍ଥ ଆମେହି କରୋନ୍ତେନ ଅମ୍ବତରୁଣାଦୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆତପେ ଆଦିଚ୍ଚପାକେନ ପଚିତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତଦହୁପଟିଗ୍ଗହିତେହି ମଧୁସକ୍କରକପ୍ପୂରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କତଂ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ କପ୍ପତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ପନ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସପରିଭୋଗେନାପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗେନ ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପାନେସୁ ।

ତେସୁ ପନ ଜମ୍ବୁପାନନ୍ତି ଜମ୍ବୁଫଲେହି କତପାନଂ । ଚୋଚପାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକେହି କଦଲିଫଲେହି କତପାନଂ । ମୋଚପାନନ୍ତି ଅନଟ୍ଠିକେହି କଦଲିଫଲେହି କତପାନଂ । ମଧୁକପାନନ୍ତି ମଧୁକାନଂ ଜାତିରସେନ କତପାନଂ । ତଂ ପନ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତି, ସୁଦ୍ଧଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦ୍ଦିକାପାନନ୍ତି ମୁଦ୍ଦିକା ଉଦକେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅମ୍ବପାନଂ ୱିୟ କତପାନଂ। ସାଲୂକପାନନ୍ତି ରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନଂ ସାଲୂକେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତପାନଂ । ଫାରୁସକପାନନ୍ତି ଫାରୁସକେହି ଅମ୍ବପାନଂ ୱିୟ କତପାନଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱେତ୍ତପାନାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତାନି ଚ ପନ ସବ୍ବାନି ପାନାନି ଅଗ୍ଗିପାକାନି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସୀତୋଦକେନା’’ତିଆଦି । ଅୱସେସେସୁପିଅନୁଞ୍ଞାତଫଲପତ୍ତପୁପ୍ଫରସେସୂତି ଧଞ୍ଞଫଲପକ୍କସାକମଧୁକପୁପ୍ଫରସତୋ ଅୱସେସେସୁ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଫଲରସଂ ଠପେତ୍ୱା ଧଞ୍ଞଫଲରସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୩୦୦) ଅନୁଞ୍ଞାତକେସୁ ଫଲପତ୍ତପୁପ୍ଫରସେସୁପି ।

ଖାଦନୀୟତ୍ଥନ୍ତି ଖାଦନୀୟେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ନେୱ ଫରତୀତି ନ ନିପ୍ଫାଦେତି । ଅନାହାରେପି ଉଦକେ ଆହାରସଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଆହାରଂ ଆହରେୟ୍ୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ (ପାଚି॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ମା ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଆହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ’’ତି ଅନାହାରେପି ଉଦକେ ଆହାରସଞ୍ଞାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତାନଂ। ଦନ୍ତପୋନେ ଚ ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଆହଟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟାତି ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଅନାହଟମ୍ପି ଦନ୍ତପୋନଂ ‘‘ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଆହଟଂ ଇଦଂ ଦନ୍ତପୋନ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତାନଂ । ୟଥାସୁଖଂ ପାତୁନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ୟଥାକାମଂ ପାତୁଂ । ଦନ୍ତପୋନପରିଭୋଗେନାତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠପରିଭୋଗେନ, ଦନ୍ତଧୋୱନାଦିନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ତସ୍ସ ପନ ରସଂ ଗିଲିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚତ୍ତାରି ମହାୱିକଟାନୀତି ଗୂଥଂ, ମୁତ୍ତଂ, ଛାରିକା, ମତ୍ତିକା (ମହାୱ॰ ୨୬୮) ଚ ‘‘ଆସୟାଦିୱସେନ ୱିରୂପାନି ଜାତାନୀ’’ତି କତ୍ୱା ୱିକଟାନୀତି ୱା ଅପକତିଭୋଜନତ୍ତା ୱିକଟାନି ‘‘ୱିରୂପାନି ଜାତାନୀ’’ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସତି ପଚ୍ଚୟେତି କାରଣେ ସତି, ସପ୍ପଦଟ୍ଠେତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୂମାଦିଅବ୍ବୋହାରିକାଭାୱୋତି ଧୂମପୁପ୍ଫଗନ୍ଧଦନ୍ତଖୟାଦିଅବ୍ବୋହାରିକାଭାୱୋ ।

ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଚେଲକସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାସମାପନ୍ନସ୍ସ ନଗ୍ଗସ୍ସ । ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସାତି ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଞ୍ଚ ସାମଣେରଞ୍ଚ ଅୱସେସସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାସମାପନ୍ନସ୍ସ । ପରିବ୍ବାଜିକାୟାତି ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଂ, ସିକ୍ଖମାନଂ, ସାମଣେରିଞ୍ଚ ଅୱସେସାୟ ୟାୟ କାୟଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାସମାପନ୍ନାୟ । ଏତେ ଚ ସବ୍ବେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଏତେସଂ ଅଚେଲକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନ’’ନ୍ତି ।

ତେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ । ଭାଜନଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଆମିସଭରିତଂ ଭାଜନଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ବାହିରାଲେପନ୍ତି ତେଲାଦିଂ ।

ଅଚେଲକାଦୟୋ ୟସ୍ମା, ତିତ୍ଥିୟାୱ ମତା ଇଧ ।

ତସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟନାମେନ, ତିକଚ୍ଛେଦୋ କତୋ ତୟୋ ॥

ଅତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ନଗ୍ଗସ୍ସ, ତଥା ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗିନୋ ।

ଗହଟ୍ଠସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, କପ୍ପତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ଅତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ, ତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ଚ ଲିଙ୍ଗିନୋ ।

ସୋତାପନ୍ନାଦିନୋ ଦାତୁଂ, କପ୍ପତୀତୀଧ ନୋ ମତି ॥

ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ନଗରମ୍ପି ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୱିସିସ୍ସାମାତି ଏତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ, ଅସମନ୍ନାହାରୋ ୱା ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ସନ୍ନିହିତଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୱା ‘‘ଏହାୱୁସୋ, ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସନ୍ତି ୟାଗୁଆଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ । ଉୟ୍ୟୋଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ କୀଳାନୁରୂପଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେୟ୍ୟ ପହିଣେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୱୀତିକ୍କମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱାତି ‘‘ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ନ ମେ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥା ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱା ଫାସୁ ହୋତି, ଏକକସ୍ସ ମେ କଥା ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱା ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୫) ୱତ୍ୱା । ଏତଂ ଅନାଚାରମେୱାତି ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ହସନାଦିଅନାଚାରମେୱ । ନ ଅଞ୍ଞଂ ପତିରୂପଂ କାରଣନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅନାଚାରଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଏକତୋ ନ ୟାପନାଦିଂ ଅଞ୍ଞଂ ପତିରୂପକାରଣଂ ପଚ୍ଚୟଂ କରିତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟୋଜକସ୍ସ । ସୋତି ୟୋ ଉୟ୍ୟୋଜିତୋ, ସୋ ।

ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ସାମଣେରେ । ସୋୱ ଇଧ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପୀତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି । କଲିସାସନାରୋପନେତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭୭) କଲୀତି କୋଧୋ, ତସ୍ସ ସାସନଂ ଆଣଂ କଲିସାସନଂ, ତସ୍ସାରୋପନେତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମିନାପି ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ପକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି କୋଧୱସେନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମସ୍ସ ଠାନଂ ନିସଜ୍ଜଂ ଆଲୋକିତଂ ୱିଲୋକିତଂ, ଖାଣୁ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ସୁନଖୋ ୱିୟ ନିସୀଦତି, ମକ୍କଟୋ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅମନାପୱଚନସ୍ସ ଭଣନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପନେୱଂ ଭଣନେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଏୱମାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ମହଗ୍ଘଂ ଭଣ୍ଡଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଲୋଭଧମ୍ମଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘‘ମାତୁଗାମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘‘ଗିଲାନସ୍ସ ୱା ଓହିୟ୍ୟକସ୍ସ ୱା ୱିହାରପାଲସ୍ସ ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ନୀହରା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ‘‘ନ ଅନାଚାରଂ ଆଚରିତୁକାମୋ ସତି କରଣୀୟେ ଉୟ୍ୟୋଜେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୭୮) ଏତେସଂ ଗହଣଂ ।

ଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ସଭୋଜନେ’’ତି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋୟଂ, ଉଭସଦ୍ଦେ ଉକାରସ୍ସ ଚ ଲୋପୋତି ଆହ ‘‘ସହ ଉଭୋହି ଜନେହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଭୋହି ଜନେହୀତି ଜାୟା ଚ ପତି ଚାତି ଉଭୋହି ଜନେହି । ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଭୋଜନଂ, ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁରିସୋ ଚ, ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସଭୋଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତସ୍ସାତି ମେଥୁନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ । ସୟନିଘରନ୍ତି ସୟନୀୟଘରଂ, ୱାସଗେହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହଲ୍ଲକସ୍ସାତି ମହଲ୍ଲକସ୍ସ ସୟନିଘରସ୍ସ । ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟତୋତି ଦ୍ୱାରବାହତୋ ଖୁଦ୍ଦକସ୍ସୱାତି ୟଥା ତଥା ୱା କତସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକସ୍ସ ସୟନିଘରସ୍ସ । ୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ଖୁଦ୍ଦକଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୨୮୦) ନାମ ସୟନିଘରଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଞ୍ଚହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠାନଂ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥପ୍ପମାଣମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସେ ସୟନିଘରେ ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟତୋ ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ନିସିନ୍ନୋ ଚ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୮୧) । ସଚିତ୍ତକଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦନଚିତ୍ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୫. ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନିୟତଦ୍ୱୟେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଆହ ‘‘ସେସୋ କଥାନୟୋ ଅନିୟତଦ୍ୱୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟ ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱାତି ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ କୁଲାନି ପୟିରୁପାସନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟ ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସେ ୱା ଅଭିମୁଖେ ୱା ଦିସ୍ୱା । ପକତିୱଚନେନାତି ୟଂ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତେନ ସୋତୁଂ ସକ୍କା, ତାଦିସେନ ୱଚନେନ, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଆରୋଚନକିଚ୍ଚଂ ପନ ନତ୍ଥି । ୟୋ ହି ଏୱଂ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ସୋ ଅସନ୍ତୋୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ତାଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ।

ଅନ୍ତରାରାମଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟପଟିକ୍କମନଭତ୍ତିୟଘରାନୀତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରାରାମନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱିହାରୋ । ପଟିକ୍କମନନ୍ତି ଆସନସାଲା । ଭତ୍ତିୟଘରନ୍ତି ନିମନ୍ତିତଘରଂ ୱା ସଲାକଭତ୍ତାଦିଦାୟକାନଂ ୱା ଘରଂ । ଆପଦାସୂତି ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟେସୁ । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁଲେସୁ ଚାରିତ୍ତାପଜ୍ଜନଂ କିରିୟଂ, ଅନାପୁଚ୍ଛନଂ ଅକିରିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଗିଲାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚତୁମାସପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ସାଦିତବ୍ବା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁନପୱାରଣାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିଚ୍ଚପୱାରଣାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୬) ଏତଂ ସବ୍ବଂ ସିକ୍ଖାପଦନିଦାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ମହାନାମେନ ସକ୍କେନ ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ଚତୁମାସଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୩୦୩) ଉସ୍ସନ୍ନୁସ୍ସନ୍ନେନ ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ଚତୁମାସଂ ପୁନ ନିଚ୍ଚଂ ପୱାରଣା କତା, ତସ୍ମା ଭଗୱତା ତସ୍ସ ୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁନପୱାରଣାୟାତି ୟଦି ପୁନପୱାରଣା ଅତ୍ଥି, ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିଚ୍ଚପୱାରଣାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଦି ପନ ତାପି ଅତ୍ଥି, ସାଦିତବ୍ବାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ପୱାରଣାୟଂ । ଭେସଜ୍ଜେହି ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ ହୋତୀତି ‘‘ସପ୍ପି ତେଲ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନାମୱସେନ ୱା ‘‘ପତ୍ଥେନ ନାଳିୟା ଆଳ୍ହକେନା’’ତିଆଦିନା ପରିମାଣୱସେନ ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ୱା ଭେସଜ୍ଜାନି ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଭେସଜ୍ଜେହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ ହୋତି । ନଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେତି ମିସ୍ସକଭତ୍ତେନାପି ଚେ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟଂ ନାମ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ଭେସଜ୍ଜନ୍ତି ସପ୍ପିନା ପୱାରିତୋ ତେଲଂ, ଆଳ୍ହକେନ ପୱାରିତୋ ଦୋଣଂ ।

ୟଥାଭୂତଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ‘‘ଇମେହି ତୟା ଭେସଜ୍ଜେହି ପୱାରିତମ୍ହା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥୋ, ୟାସୁ ତୟା ରତ୍ତୀସୁ ପୱାରିତମ୍ହା, ତା ରତ୍ତିୟୋ ୱୀତିୱତ୍ତା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଗିଲାନୋୱ ଲଭତି, ନ ଇତରୋ ।

ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚତୁରଙ୍ଗିନିନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥପତ୍ତୀତି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ଏତିସ୍ସାତି ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ, ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ, ତିପୁରିସୋ ଅସ୍ସୋ, ଚତୁପୁରିସୋ ରଥୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ସରହତ୍ଥା ପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୪) ଅୟଂ ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ସେନା ନାମ, ଈଦିସଂ ସେନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ୱିଜହିତ୍ୱାତି କେନଚି ଅନ୍ତରିତା ୱା ନିନ୍ନଂ ଓରୁଳ୍ହା ୱା ନ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ଠତ୍ୱାନ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ।

ସେନାଦସ୍ସନୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ସେନଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗମନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ଏକମେକନ୍ତି ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଏକମେକଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଏକପୁରିସାରୁଳ୍ହହତ୍ଥିମ୍ପି ଏକମ୍ପି ସରହତ୍ଥଂ ପୁରିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟ୍ୟୁତ୍ତା ନାମ ରାଜା ଉୟ୍ୟାନଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅନୁୟ୍ୟୁତ୍ତା ହୋତି । ତଥାରୂପପ୍ପଚ୍ଚୟେତି ‘‘ମାତୁଲୋ ସେନାୟ ଗିଲାନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକେ (ପାଚି॰ ୩୧୨) ଅନୁରୂପକାରଣେ ସତି । ଆପଦାସୂତି ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟେସୁ ‘‘ଏତ୍ଥ ଗତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି ।

ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଟିସେନାରୁଦ୍ଧାୟାତି ୟଥା ସଞ୍ଚାରୋ ଛିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପଟିସେନାୟ ରୁଦ୍ଧାୟ ସେନାୟ । କେନଚି ପଲିବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ୱେରିକେନ ୱା ଇସ୍ସରେନ ୱା କେନଚି ରୁଦ୍ଧସ୍ସ ।

ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସମ୍ପହାରଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ୟୁଦ୍ଧଭୂମିୟା । ବଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ଏତ୍ତକା ହତ୍ଥୀ, ଏତ୍ତକା ଅସ୍ସା, ଏତ୍ତକା ରଥା, ଏତ୍ତକା ପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୪) ବଲସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଂ ଜାନନ୍ତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ବଲଗଣନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସେନାୟ ୱିୟୂହନ୍ତି ‘‘ଇତୋ ହତ୍ଥୀ ହୋନ୍ତୁ, ଇତୋ ଅସ୍ସା ହୋନ୍ତୁ, ଇତୋ ରଥା ହୋନ୍ତୁ, ଇତୋ ପତ୍ତୀ ହୋନ୍ତୂ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୪) ସେନାୟ ଠପନଂ, ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସେନାସନ୍ନିୱେସସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀତି ଚତ୍ତାରୋ ଆରୋହକା, ଏକେକପାଦରକ୍ଖକା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ । ତିପୁରିସୋ ଅସ୍ସୋତି ଏକୋ ଆରୋହକୋ, ଦ୍ୱେ ପାଦରକ୍ଖକାତି ଏୱଂ ତିପୁରିସୋ ଅସ୍ସୋ । ଚତୁପୁରିସୋ ରଥୋତି ଏକୋ ସାରଥି, ଏକୋ ୟୋଧୋ, ଦ୍ୱେ ଆଣିରକ୍ଖକାତି ଏୱଂ ଚତୁପୁରିସୋ ରଥୋତି ।

ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପିଟ୍ଠାଦୀହିକତଂ ମଜ୍ଜଂ ସୁରାତି ପିଟ୍ଠପୂୱଓଦନକିଣ୍ଣସମ୍ଭାରେହି କତଂ ମଜ୍ଜଂ ସୁରାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପିଟ୍ଠସୁରା, ପୂୱସୁରା, ଓଦନସୁରା, କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା, ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତାତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) ଇମାନି ପଞ୍ଚ ସୁରା ନାମାତି । ତତ୍ଥ ପିଟ୍ଠଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଜ୍ଜଂ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତା ପିଟ୍ଠସୁରା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୩୨୬-୩୨୮) । ଏୱଂ ସେସାସୁପି । କିଣ୍ଣାତି ପନ ତସ୍ସା ସୁରାୟ ବୀଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେ ‘‘ସୁରାମୋଦକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା। ହରୀତକିସାସପାଦିନାନାସମ୍ଭାରେହି ସଂୟୋଜିତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତା।

ପୁପ୍ଫାଦୀହି କତୋ ଆସୱୋ ମେରୟନ୍ତି ପୁପ୍ଫଫଲମଧୁଗୁଳସମ୍ଭାରେହି କତୋ ଚିରପରିୱାସିତୋ ମେରୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପୁପ୍ଫାସୱୋ, ଫଲାସୱୋ, ମଧ୍ୱାସୱୋ, ଗୁଳାସୱୋ, ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚମେରୟଂ ନାମାତି । ତତ୍ଥ ମଧୁକତାଲନାଳିକେରାଦି ପୁପ୍ଫରସୋ ଚିରପରିୱାସିତୋ ପୁପ୍ଫାସୱୋ। ପନସାଦିଫଲରସୋ ଫଲାସୱୋ। ମୁଦ୍ଦିକାରସୋ ମଧ୍ୱାସୱୋ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ ‘‘ଫଲାସୱୋ ନାମ ମୁଦ୍ଦିକାଫଲାଦୀନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତେସଂ ରସେନ କତୋ । ମଧ୍ୱାସୱୋ ନାମ ମୁଦ୍ଦିକାନଂ ଜାତିରସେନ କତୋ, ମକ୍ଖିକାମଧୁନାପି କରୀୟତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୮) ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଗୁଳାସୱୋ। ହରୀତକାମଲକକଟୁକଭଣ୍ଡାଦିନାନାସମ୍ଭାରାନଂ ରସୋ ଚିରପରିୱାସିତୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ସୁରାୟ, ମେରୟସ୍ସ ଚ ସମାନେପି ସମ୍ଭାରସଂୟୋଗେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତା ସୁରା, ଚିରପରିୱାସିତମତ୍ତେନ ମେରୟନ୍ତି ଏୱମିମେସଂ ନାନାକରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ସମ୍ଭାରେ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତକାଲତୋ ଚେୱ ତାଲନାଳିକେରାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫରସସ୍ସ ଅଭିନୱକାଲତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ।

ଲୋଣସୋୱୀରକଂ ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନେକେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ଅଭିସଙ୍ଖତା ଆସୱୱିସେସା । ୱାସଗ୍ଗାହାପନତ୍ଥନ୍ତି ସୁଗନ୍ଧଭାୱଗାହାପନତ୍ଥଂ । ୱତ୍ଥୁଂ ଅଜାନନତାୟ ଚେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ହସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ, ଇମିନା କାୟସଂସଗ୍ଗାଧିପ୍ପାୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିମ୍ପି ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ଫୁସତୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଥା ଭିକ୍ଖୁମ୍ପି ଫୁସନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀପି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଏୱା’’ତି । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘କାୟେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ, କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟେ, କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟେ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୩୨) ସବ୍ବତ୍ଥ । ସତି କରଣୀୟେ ଆମସତୋତି ସତି କରଣୀୟେ ପୁରିସଂ ଆମସତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଇତ୍ଥୀ ପନ ସତି କରଣୀୟେପି ଆମସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପରିଗୋପ୍ଫକେତି ଗୋପ୍ଫକାନଂ ଉପରିଭାଗପ୍ପମାଣେ । ହସାଧିପ୍ପାୟୋତି କୀଳାଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେନ ୟେନ ଅଙ୍ଗେନାତି ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ଅଙ୍ଗେନ । ତଥା ନାୱାୟ କୀଳତୋତି ଫିୟାରିତ୍ତାଦୀହି ନାୱଂ ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ୱା ତୀରେ ଉସ୍ସାରେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁୱିଧଞ୍ହେତ୍ଥ ଅନାଦରିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାନାଦରିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନାଦରିୟଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ୱା ୱମ୍ଭିତୋ ୱା ଗରହିତୋ ୱା, ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୨) ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି ନାମ । ୟୋ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘କଥାୟଂ ନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟେୟ୍ୟ ୱା’’ତି, ତଂ ୱା ନସିକ୍ଖିତୁକାମୋ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମେ ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି ନାମ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ଇଦଂନ ସଲ୍ଲେଖାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ମା କିଲେସେ ଲିଖତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ତଦତ୍ଥଂ ନୟିଦଂ ସଂୱତ୍ତତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଇଦଂ ନ ଧୁତତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ନ ପାସାଦିକତାୟ, ନ ଅପଚୟାୟ, ନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୩) ଇଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନାତି ସୁତ୍ତେ ୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ୱା ଆଗତେନ । ପୱେଣିଆଗତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାକସ୍ସପାଦିଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଆଗତଂ । ସଚେ ପନ ୟସ୍ମା ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋ, ତସ୍ସ କସଟୋ ୟାୱଜୀୱିକୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ସମୱାୟୋ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ୱିକାଲେ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠିଂ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଗୁଳହରୀତକଂ ୱିୟାତି ଏୱମାଦିକଂ ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୁଗ୍ଗହଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ ପରିପୁଚ୍ଛା’’ତି ଭଣତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଭିଂସାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ରୂପାଦୀନୀତି ଭୟାନକାନି ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଭୟାନକକଥନ୍ତି ଚୋରକନ୍ତାରୱାଳକନ୍ତାରପିସାଚକନ୍ତାରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ ।

ଭିଂସାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଗିଲାନୋତି ୟସ୍ସ ୱିନା ଅଗ୍ଗିନା ଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ଇଧ ଅଗିଲାନୋ ନାମ । ଜୋତିନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ ।

ଭଗ୍ଗେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ଭଗ୍ଗାନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଭଗ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗ୍ଗେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ’’ତି । ତଥା ପତିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସାତି ଡୟ୍ହମାନଂ ଅଲାତଂ ପତିତଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ତଥା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚାତି ଦୁକ୍କଟଂ ପରାମସତି । ଅୱିଜ୍ଝାତନ୍ତି ଅନିବ୍ବୁତାଲାତଂ । ପଦୀପଜୋତିକଜନ୍ତାଘରେତି ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନପତ୍ତପଚନସେଦକମ୍ମାଦୀସୁ ଜୋତିକରଣେ ଅଗ୍ଗିସାଲାୟଞ୍ଚ ସମାଦହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାରୂପପ୍ପଚ୍ଚୟେତି ଠପେତ୍ୱା ପଦୀପାଦୀନି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟେ । ଆପଦାସୂତି ଦୁଟ୍ଠୱାଳମିଗଅମନୁସ୍ସେହି ଉପଦ୍ଦୱେସୁ ।

ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନହାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଦିୟଡ୍ଢୋମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନ’’ନ୍ତି ‘‘ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ’’ଇଚ୍ଚେତେ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟମାସା ଉଣ୍ହସମୟୋ, ପରିଳାହସମୟୋତି ଗିମ୍ହାନଂ ସେସୋ ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ଉଣ୍ହସମୟୋ, ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ ପରିଳାହସମୟୋତି ଏୱଂ ଏତେ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟମାସା କମେନ ଉଣ୍ହସମୟୋ, ପରିଳାହସମୟୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ତେନେୱ ପଦଭାଜନିୟଂ ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ନାମ ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନ’’ନ୍ତି, ‘‘ପରିଳାହସମୟୋ ନାମ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦା ୱିନା ନହାନେନ ନ ଫାସୁ ହୋତି, ଅୟଂ ଗିଲାନସମୟୋ। ପଦଭାଜନିୟଂ (ପାଚି॰ ୩୬୪) ପନ ଗିଲାନେ ନିଚ୍ଛିତେ ଗିଲାନକାଲୋ ନିଚ୍ଛିତୋୱ ହୋତୀତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱିନା ନହାନେନ ନ ଫାସୁ ହୋତି, ‘ଗିଲାନସମୟୋ’ତି ନହାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନମତ୍ତମ୍ପୀତି ଅନ୍ତମସୋ ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନମତ୍ତମ୍ପି ।

ୱାଲୁକଂ ଉକ୍କିରିତ୍ୱାତି ସୁକ୍ଖାୟ ନଦିୟା ୱାଲିକଂ ଉତ୍ତିରିତ୍ୱା । ଆୱାଟେସୁପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ନଦିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଆପଦାସୂତି ଭମରାଦୀହି ଅନୁବନ୍ଧେସୁ ।

ନହାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଲାଭସଦ୍ଦୋୟଂ କମ୍ମସାଧନୋ ‘‘କୋ ଭୱତା ଲାଭୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତକାଲିକୋତି ଆହ ‘‘ଅଲବ୍ଭୀତି ଲଭୋ’’ତି, ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଲଭୋ ଏୱ ଲାଭୋ’’ତି ଇମିନା ସକତ୍ଥେ ଣପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ଅଲବ୍ଭୀତି କିଂ ଲଦ୍ଧଂ । ନୱନ୍ତି ଅଭିନୱଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ନୱଞ୍ଚ ତଂ ଚୀୱରଞ୍ଚାତି ନୱଚୀୱରଂ, ନୱଚୀୱରଂ ଲାଭୋ ଏତେନାତି ନୱଚୀୱରଲାଭୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ‘‘ନୱଂ ଚୀୱରଲାଭେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତି ନୱଚୀୱରଲାଭେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚୀୱରନ୍ତି ୟଂ ନିୱାସେତୁଂ ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱା ସକ୍କା ହୋତି, ତଦେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି । ‘‘ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣଂ ଆଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତଂ କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନୀଲାଦୀହି ସକଲଚୀୱରଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣଂ, ତଞ୍ଚ ପନ କପ୍ପଂ ଆଦିୟନ୍ତେନ ଚୀୱରଂ ରଜିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ୱା କୋଣେସୁ, ତୀସୁ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱା କୋଣେ ମୋରସ୍ସ ଅକ୍ଖିମଣ୍ଡଲମତ୍ତଂ ୱା ମଙ୍ଗୁଲପିଟ୍ଠିମତ୍ତଂ ୱା ଆଦାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । କଂସନୀଲେନାତି ଚମ୍ମକାରନୀଲେନ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅୟୋମଲଂ ଲୋହମଲଂ, ଏତଂ କଂସନୀଲଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) ୱୁତ୍ତଂ। ପତ୍ତନୀଲେନାତି ୟେନ କେନଚି ନୀଲୱଣ୍ଣେନ ପଣ୍ଣରସେନ । କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ୱଟ୍ଟଂ ଏକଂ କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା ।

ପାଳିକପ୍ପକଣ୍ଣିକକପ୍ପାଦୟୋ ପନ ସବ୍ବଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିସିଦ୍ଧା । ଅଗ୍ଗଳାଦୀନି କପ୍ପକତଚୀୱରେ ପନ ପଚ୍ଛା ଆରୋପେତ୍ୱା କପ୍ପକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛା ଆରୋପିତେସୂ’’ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗଳଅନୁୱାତପରିଭଣ୍ଡେସୂତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଲ୍ଲିୟାପନକଖଣ୍ଡପିଟ୍ଠିଅନୁୱାତକୁଚ୍ଛିଅନୁୱାତେସୁ । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନତୋ, କପ୍ପସ୍ସ ଅନାଦାନତୋ କିରିୟାକିରିୟଂ ।

ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସମ୍ମୁଖେନ ୱିକପ୍ପନା ସମ୍ମୁଖୱିକପ୍ପନା। ପରମ୍ମୁଖେନ ୱିକପ୍ପନା ପରମ୍ମୁଖୱିକପ୍ପନା । ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱନ୍ତି ଆସନ୍ନଦୂରଭାୱଂ । ଆସନ୍ନଦୂରଭାୱୋ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମିତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋ ନାତିଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ । ଅକତପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା’’ତିଆଦିନା ଅକତପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଂ । ୟେନ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତନ୍ତି ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତଂ ।

ପରିଭୋଗେନ କାୟକମ୍ମଂ, ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାପନେନ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନେୱା’’ତି । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ କିରିୟଂ। ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାପନଂ ଅକିରିୟଂ।

ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୟୋଗ୍ଗଂ ଅୟୋପତ୍ତଞ୍ଚେୱ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଞ୍ଚ । ସୂକରନ୍ତକଂ ନାମ କୁଞ୍ଚିକାକୋସୋ ୱିୟ ଅନ୍ତୋ ସୁସିରଂ କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟିତଂ ।

ଅଞ୍ଞଂପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ପାଳିୟା ଅନାଗତପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିଂ । ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ସମଣେନ ନାମ ଅନିହିତପରିକ୍ଖାରେନ ଭୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏୱଂ ‘‘ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖିପତୋ ଅନାପତ୍ତି ।

ଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ମଙ୍ଗୁଲବୀଜକେପି ପାଣସଞ୍ଞୀ ନିକ୍କାରୁଣିକତାୟ ତଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅପନେତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮୨), ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଉପକ୍କମମହନ୍ତତାୟ ଅକୁସଲଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତୀତି ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ୱସେନ ପୟୋଗସ୍ସ ମହନ୍ତତ୍ତା ଅକୁସଲଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତି, ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଏତ୍ଥ ଚ ପଟଙ୍ଗପାଣକାନଂ ପତନଂ ଞତ୍ୱାପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନେ ୱିୟ ସପ୍ପାଣକଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ଉଦକସଞ୍ଞାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉକ୍କୋଟନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟେନ ୟେନ ୱୂପସମିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ‘‘ଅକତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋତି ‘‘ଅକତଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କଟଂ କମ୍ମଂ, ପୁନ କାତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ, ଅନିହତଂ ଦୁନ୍ନିହତଂ ପୁନ ନିହନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୯୪) ୱଦନ୍ତୋ । ୟଥାଠିତଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟାତି ତେସଂ ପୱତ୍ତି ଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ପନ ଧମ୍ମେନ ଅଧିକରଣଂ ନିହତଂ, ତଂ ସୁନିହତମେୱା’’ତି ।

ଉକ୍କୋଟନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ପଦଭାଜନିୟଂ ଦସ୍ସିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନାତି ‘‘ସାମଂ ୱା ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ତସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତି, ସୋ ୱା ଆରୋଚେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୯୯) ୱୁତ୍ତେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନ । ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ପଚ୍ଛାପି ଆରୋଚେତି, ଧୁରନିକ୍ଖେପନେ ଆପତ୍ତିତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦି । ସମଣସତମ୍ପି ଆପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ସମଣସତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ୟଦି ଛାଦେତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନସ୍ସ ଆରୋଚିତନ୍ତି ୟେନ ଦୁତିୟେନ ଅସ୍ସ ତତିୟସ୍ସ ଆରୋଚିତଂ । ତସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସେୱ । ଆରୋଚେତୀତି ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥମେୱ ‘‘ମା କସ୍ସଚି ଆରୋଚେସୀ’’ତି ୱଦତି । କୋଟିଛିନ୍ନା ହୋତୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୩୯୯) ୟସ୍ମା ପଟିଚ୍ଛାଦନପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଦୁତିୟେନ ତତିୟସ୍ସ ଆରୋଚିତଂ, ତସ୍ମା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ପୁନ ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଆପତ୍ତିୟା କୋଟି ଛିନ୍ନା ନାମ ହୋତି ।

ଆଦିପଦେତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୦୦) ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପଦେ । ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୂତି ‘‘ୱେମତିକୋ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀ’’ତି ଇମେସୁ ପଦେସୁ । ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାୟାତି ଅୱସେସପଞ୍ଚାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲେ ୱା ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲେ ୱା ଅଜ୍ଝାଚାରେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲେ ୱା ଇତରସ୍ମିଂ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲେ ୱା ଅଜ୍ଝାଚାରେ । ୟଂ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠି ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଚାତି ଅୟଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଅଜ୍ଝାଚାରୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୦୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୮ ଆଦୟୋ) ନ ସମେତି, ନ ଚାପି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ଆରୋଚନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅଧିପ୍ପେତଂ, ପଟିଚ୍ଛାଦନେ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୪୦୦) ୱିସେସକାରଣସ୍ସାନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଗବ୍ଭୱୀସୋପି ହି ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୟଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାତୁଭୂତଂ, ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ସୋତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ଉପସମ୍ପାଦିତୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଉପସମ୍ପାଦେତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପାଦେତି । ତନ୍ତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ସୀମଂ ୱା ସମ୍ମନ୍ନତୀତି ନୱଂ ସୀମଂ ବନ୍ଧତି ।

ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ରାଜାନଂ ୱା ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ରାଜାନଂ ଥେନେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇଦାନି ତସ୍ସ ନ ଦସ୍ସାମା’’ତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନା ଅକତକମ୍ମା ଚେୱ କତକମ୍ମାଚ ଚୋରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସୁଙ୍କଂ ପରିହରିତୁକାମାତି ଏତ୍ଥାପି ।

କାଲୱିସଙ୍କେତେନାତି କାଲସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତେନ, ଦିୱସୱିସଙ୍କେତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗୱିସଙ୍କେତେନ, ପନ ଅଟୱିୱିସଙ୍କେତେନ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମାତୁଗାମେନାତି ଇତ୍ଥିୟା । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା, ପନ ସିକ୍ଖମାନା, ସାମଣେରୀ ଚାତି ଇମା ତିସ୍ସୋପି ଇଧ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମାସଂ ପନ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସମୟୋ ରକ୍ଖତି । ଅୟମେତାସଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୧୭) ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ, ଅନତିକ୍କମନତ୍ଥେନ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତା, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ୱା କରଣସୀଲାତି ଅନ୍ତରାୟିକା। ତେନାହ ‘‘ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩୪) । ତେ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦପଞ୍ଞତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧାତି ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ କମ୍ମନ୍ତରାୟିକଂ ନାମ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକକମ୍ମଂ । ତଂ ପନ ମୋକ୍ଖସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ନ ସଗ୍ଗସ୍ସ । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା କିଲେସନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଧମ୍ମା ୱିପାକନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ଅରିୟୂପୱାଦା ଉପୱାଦନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତେ ପନ ୟାୱ ଅରିୟେ ନ ଖମାପେନ୍ତି, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନା ଆପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତାପି ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ପଟିଜାନାତି, ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱା ନ ଦେସେତି ୱା, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୭) ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ସେସନ୍ତରାୟିକେ ଜାନାତି, ୱିନୟେ ପନ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକେ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ରହୋଗତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ଆଗାରିକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ସକଦାଗାମିନୋପି ଅନାଗାମିନୋପି ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂପି ମନାପିକାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତି…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁସନ୍ତି, ମୁଦୁକାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ଇତ୍ଥିରୂପା…ପେ॰… ଇତ୍ଥିଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଏୱ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଏତେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ଏକଂ କତ୍ୱା ଥୂଲୱାକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିସୁଖୁମସୁତ୍ତଂ ଘଟେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସିନେରୁଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭଗୱତା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତେନ ୱିୟ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଦୋସୋ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଜିନସ୍ସ ଆଣାଚକ୍କେ ପହାରମଦାସି । ତେନାହ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ତେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତରାୟେସୁ । ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମାତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୧୭) ନାମ ଉରଟ୍ଠି ୱା ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ୱା ସୀସଟ୍ଠି ୱା । ତଞ୍ହି ନିମ୍ମଂସତ୍ତା ‘‘କଙ୍କଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଗତମଂସାୟ ହି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକାୟ ଏକଟ୍ଠିମ୍ହି ୱା କଙ୍କଲସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ତଂସଦିସା କାମା ଅପ୍ପସ୍ସାଦଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ମଂସପେସୂପମା କାମା, ତିଣୁକ୍କୂପମା କାମା, ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା କାମା, ସୁପିନକୂପମା କାମା, ୟାଚିତକୂପମା କାମା, ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା କାମା, ଅସିସୂନୂପମା କାମା, ସତ୍ତିସୂଲୂପମା କାମା, ସପ୍ପସିରୂପମା କାମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪, ୨୩୬; ୨.୪୩-୪୮; ପାଚି॰ ୪୧୭; ଚୂଳୱ॰ ୬୫) ଏତେସଂ ଗହଣଂ ।

ତତ୍ଥ ମଂସପେସୂପମା କାମା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୭) ବହୁସାଧାରଣଟ୍ଠେନ । ତିଣୁକ୍କୂପମା କାମା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ । ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା କାମା ମହାଭିତାପନଟ୍ଠେନ । ସୁପିନକୂପମା କାମା ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୟାଚିତକୂପମା କାମା ତାୱକାଲିକଟ୍ଠେନ । ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା କାମା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପଲିଭଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ । ଅସିସୂନୂପମା ଅଧିକୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ । ସତ୍ତିସୂଲୂପମା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ସପ୍ପସିରୂପମା ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନ ।

ତଥେୱାତି ‘‘ମା ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦୀହି । ଇତରେସନ୍ତି ସୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୟେହି ‘‘ମା ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ତେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ସୁତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱରୂପଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୨୦) ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ।

ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅକତାନୁଧମ୍ମେନାତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନୋସାରିତେନ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଅନୁଧମ୍ମୋତି ଓସାରଣା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମସ୍ସାନୁରୂପୋ, ପଚ୍ଛା କତ୍ତବ୍ବୋ ୱା ଧମ୍ମୋତି ଅନୁଧମ୍ମୋ । ଅନୁଲୋମୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାତି ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନ ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିକଂ (ଚୂଳୱ॰ ୭୦) ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ୱତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ଏତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଅନୁଲୋମୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆମିସସମ୍ଭୋଗଂ ୱା ଧମ୍ମସମ୍ଭୋଗଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସସ୍ସ ଦାନଂ, ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଆମିସସମ୍ଭୋଗୋ। ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସନଂ, ଉଦ୍ଦିସାପନଞ୍ଚ ଧମ୍ମସମ୍ଭୋଗୋ। ସଂୱସେୟ୍ୟାତି ‘‘ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୫) ଏୱଂ ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତିୱିଧଂ ସଂୱାସଂ କରେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉପୋସଥପୱାରଣାପି ସଙ୍ଘେହିୟେୱ କାତବ୍ବତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପୋସଥାଦିକଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୟୋଗେ ପୟୋଗେତି ଦାନେ ଦାନେ, ଗହଣେ ଗହଣେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ଅରହତାପି କିରିୟାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପିରେତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୨୮) ନିପାତପଦଂ ସମ୍ବୋଧନେ ୱତ୍ତମାନଂ ପରସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପର ଅମାମକା’’ତି, ଅମ୍ହାକଂ ଅନଜ୍ଝତ୍ତିକଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପିରେତି ୱା ‘‘ପରତୋ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ନିପାତପଦଂ, ତସ୍ମା ଚର ପିରେତି ପରତୋ ଗଚ୍ଛ, ମା ଇଧ ତିଟ୍ଠାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସହଧମ୍ମିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ସହଧମ୍ମିକେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ । କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତକତ୍ତା ‘ସହଧମ୍ମିକ’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫-୪୨୬) ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ଇମସ୍ସତ୍ଥୋ ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଦରିୟଭୟାତି ଅନାଦରକରଣେ ଭୟା, ତତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଭୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲେସେନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସାତି ଉଜୁକଂ ‘‘ନ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ନ ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଲେସେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ।

ସହଧମ୍ମିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱିଲେଖନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଖୁଦ୍ଦକେହିଚ ଅନୁଖୁଦ୍ଦକେହି ଚାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦୀହି ଖୁଦ୍ଦକେହି ଚେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀହି ଅନୁଖୁଦ୍ଦକେହି ଚ । ଠପେତ୍ୱା ହି ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଅୱସେସାନି ସବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପରିୟାୟେନ ଖୁଦ୍ଦକାନି ଚେୱ ହୋନ୍ତି ଅନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଞ୍ଚସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୧) –

‘‘କତମାନି ପନ, ଭନ୍ତେ, ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ? ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ – ‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ – ‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ – ‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅନିୟତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅନିୟତେ ଠପେତ୍ୱା ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ – ‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅନିୟତେ ଠପେତ୍ୱା ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେନୱୁତିପାଚିତ୍ତିୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୁ ‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅନିୟତେ ଠପେତ୍ୱା ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ ପାଚିତ୍ତିୟେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେନୱୁତିପାଚିତ୍ତିୟେ ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପାଟିଦେସନୀୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’’ତି ।

ୟଂ ପନ ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ମିଲିନ୍ଦରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ, ମହାରାଜ, ଖୁଦ୍ଦକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଅନୁଖୁଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୪.୨.୧), ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱାଦପଥୋପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସଂୱତ୍ତନମରିୟାଦପରିଚ୍ଛେଦୱଚନନ୍ତି ସଂୱତ୍ତନସ୍ସ ମରିୟାଦା ଅୱଧି ସଂୱତ୍ତନମରିୟାଦା, ତାୟ ନିୟମୱସେନ ୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଂୱତ୍ତନମରିୟାଦପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ। ଇଦାନି ତଂ ମରିୟାଦଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୀତି ଆଚରିୟା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତୀତି ଆଚରିୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକା ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତି । ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଧାରେନ୍ତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିପ୍ପଟିସାରୋତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚସଙ୍ଖାତୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ । ୱିହେସାୱିଚିକିଚ୍ଛାମନୋୱିଲେଖାତି ୱିହେସାୱିଚିକିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତା ମନୋୱିଲେଖା । ଗରହଣେତି ନିନ୍ଦନେ ।

ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିୱଣ୍ଣନେତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିନ୍ଦତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୱିନୟୱିୱଣ୍ଣନେ ।

ୱିଲେଖନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମୋହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତସ୍ମିଂଅନାଚାରେତି ତସ୍ମିଂ ଅନାଚାରେ ଆଚିଣ୍ଣେ । ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସ ତେତି ତସ୍ସ ତୱ । ଅଲାଭାତି ୟେ ଅଞ୍ଞେସଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ ସାଧୁକଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସିକରଣସ୍ସ ଆନିସଂସସଞ୍ଞିତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା ଚ ଲାଭା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତେ ସବ୍ବେ ତୁୟ୍ହଂ ଅଲାଭା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧନ୍ତି ପୁଞ୍ଞୱିସେସେନ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ । ସାଧୁକନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥିକଭାୱଂ କତ୍ୱା, ଅତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୪୬) ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ମୋହାରୋପନକେନ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ।

ଅଧମ୍ମକମ୍ମେତି ଏତ୍ଥ ମୋହାରୋପନକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ମୋହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପହାରଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଅନ୍ତମସୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ କାୟକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ପହାରଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପନ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ହତ୍ଥୋ ୱା ଭିଜ୍ଜତୁ, ପାଦୋ ୱା ସୀସଂ ୱା, ମରତୁ ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ପହରିତୁକାମତାୟା’’ତିଆଦି ।

ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ଗହଟ୍ଠେ ୱା ପବ୍ବଜିତେ ୱା ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସେ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତେପି । ସଚେ ପନ ରତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଂ ପହରତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । କେନଚି ୱିହେଠିୟମାନସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସେନ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତେନ ୱା ୱିହେଠିୟମାନସ୍ସ । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୋକ୍ଖଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ । ସଚେପି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫୩) ଚୋରଂ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ୱା ୱିହେଠେତୁକାମଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଉପାସକ, ଏତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠ, ମା ଆଗମିତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ‘‘ଗଚ୍ଛ ରେ’’ତି ମୁଗ୍ଗରେନ ୱା ସତ୍ଥକେନ ୱା ପହରିତ୍ୱା ୟାତି, ସୋ ଚେ ତେନ ପହାରେନ ମରତି, ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ୱାଳମିଗେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଲସତ୍ତିକନ୍ତି ତଲମେୱ ତଲସତ୍ତିକଂ । ‘‘ପୋଥନସମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ସତ୍ତିକ’’ନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୪୫୬) ଏକେ । ଉଚ୍ଚାରେୟ୍ୟାତି ଉକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ନପହରିତୁକାମତାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପହରିତୁକାମତାୟ ପହରିତେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଉଚ୍ଚାରେତୁକାମତାୟ କେୱଲଂ ଉଗ୍ଗିରଣମତ୍ତେ କତେ ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇମିନା ପନ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପହାରୋ ଦିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀନଂ ଅସୁଚିକରଣାଦୀନି ଦିସ୍ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ଉଗ୍ଗିରନ୍ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋୟେୱା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୭୧) ୱଦନ୍ତି ।

ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୪୬୮) ସଂସୟଂ ଜନେନ୍ତସ୍ସ । ପରୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତୁ ୱା, ମା ୱା, ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ମଞ୍ଞେତି ତକ୍କୟାମି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱିକାଲେ ମଞ୍ଞେ ତୟା ଭୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଜଂ ମଞ୍ଞେ ତୟା ପୀତଂ, ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ମଞ୍ଞେ ତୟା ନିସିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ (ପାଚି॰ ୪୬୬) ଗହଣଂ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେତି ସାମଣେରେ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସୁୟ୍ୟତୀତି ସୁତି, ସଦ୍ଦୋ, ସୁତିୟା ସମୀପଂ ଉପସ୍ସୁତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତିସମୀପ’’ନ୍ତି, ସଦ୍ଦସମୀପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ଠିତେନ ସକ୍କା ହୋତି ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ, ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଦ୍ଦସମୀପେ ତିଟ୍ଠତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଠତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ଉପେଚ୍ଚ ସୁୟ୍ୟତି ଏତ୍ଥାତି ଉପସ୍ସୁତି, ଠାନଂ, ୟଂ ଠାନଂ ଉପଗତେନ ସକ୍କା ହୋତି କଥେନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ, ତତ୍ଥାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତୁରିତଗମନେପୀତି ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସୱନତ୍ଥଂ ସୀଘଗମନେପି । ଓହୀୟମାନେପୀତି ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱଚନସୱନତ୍ଥଂ ଓହୀୟମାନେପି ।

ୱୂପସମିସ୍ସାମୀତି ଉପସମଂ ଗମିସ୍ସାମି, କଲହଂ ନ କରିସ୍ସାମି । ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେସ୍ସାମୀତି ମମ ଅକାରକଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେସ୍ସାମି । ସିୟା କିରିୟନ୍ତି କଦାଚି ସୋତୁକାମତାୟ ଗମନୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସିୟା କିରିୟଂ । ସିୟା ଅକିରିୟନ୍ତି କଦାଚି ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନ୍ତୟମାନାନଂ ଅଜାନାପନୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସିୟା ଅକିରିୟଂ ।

ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କମ୍ମପ୍ପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଧମ୍ମିକାନନ୍ତି ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ କତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ଏତେସୁ ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମିକାନି, ତେସଂ ଧମ୍ମିକାନଂ । କମ୍ମାନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମେନାତି ଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା । ୱିନୟେନାତି ଚୋଦନାୟ ଚେୱ ସାରଣାୟ ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନେନାତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ ଚେୱ ଅନୁସ୍ସୱନାସମ୍ପଦାୟ ଚ । ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କାୟେନ ଚେୱ ଚିତ୍ତେନ ଚ ଏକୀଭୂତସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ । ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଅୱଣ୍ଣଭଣନାଦିଂ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ।

ଓସାରେନ୍ତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଏତେନାତି ଓସାରଣଂ। ନିସ୍ସାରେନ୍ତି ସଙ୍ଘମ୍ହା ଏତେନାତି ନିସ୍ସାରଣଂ। ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମନ୍ତି ମୁଣ୍ଡକରଣଂ, କେସଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ। ଓସାରଣାଦୟୋ ୱିୟ କମ୍ମଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ନାମଂ ନ ଲଭତି, କମ୍ମମେୱ ହୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖୀୟତୀତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଓସାରଣଂ ନିସ୍ସାରଣ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୫-୪୯୬) ଚେତ୍ଥ ପଦସିଲିଟ୍ଠତାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ପନ ନିସ୍ସାରଣା ହୋତି, ପଚ୍ଛା ଓସାରଣାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକସାମଣେରସ୍ସା’’ତିଆଦି । କଣ୍ଟକସାମଣେରସ୍ସ ନାସନା ୱିୟ ନିସ୍ସାରଣାତି ୟଥା କଣ୍ଟକସାମଣେରସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା ନିସ୍ସାରଣା, ତଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣତୋ, ଅକପ୍ପିୟଂ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଦୀପୟତୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ସାମଣେରସ୍ସ –

‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଅୱଣ୍ଣୱାଦୀ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ୟଂ ଅଞ୍ଞେ ସାମଣେରା ଲଭନ୍ତି ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସହସେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଅଲାଭାୟ ନିସ୍ସାରଣା ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମି ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ…ପେ॰… ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି, ଚର ପିରେ ୱିନସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୫-୪୯୬) –

କତ୍ତବ୍ବନାସନା ନିସ୍ସାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସଂୟେୱ ସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୱେସନା ଓସାରଣାତି ତାଦିସଂୟେୱ ଅପରେନ ସମୟେନ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ବାଲତାୟ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ଅଲକ୍ଖିକତାୟ ଏୱଂ ଅକାସିଂ, ସ୍ୱାହଂ ସଙ୍ଘଂ ଖମାପେମୀ’’ତି ଖମାପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା –

‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଅୱଣ୍ଣୱାଦୀ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ୟଂ ଅଞ୍ଞେ ସାମଣେରା ଲଭନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଅଲାଭାୟ ନିସ୍ସାରିତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଇଦାନି ସୋରତୋ ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ପତିଟ୍ଠିତୋ କତଦଣ୍ଡକମ୍ମୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତି, ଇମସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ୟଥା ପୁରେ କାୟସମ୍ଭୋଗସାମଗ୍ଗିଦାନଂ ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମି…ପେ॰… ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୫-୪୯୬) –

ପୱେସନା ଓସାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କେସଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ସୀମାପରିୟାପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ ଆପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ସକିଂ ୱା ୱଚନଂ । ଇଧ ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ ଆପୁଚ୍ଛାମା’’ତିପି ‘‘ଇମସ୍ସ ସମଣକରଣଂ ଆପୁଚ୍ଛାମା’’ତିପି ‘‘ଇମସ୍ସ ପବ୍ବାଜନଂ ଆପୁଚ୍ଛାମା’’ତିପି ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ହୋତୁକାମୋ’’ତିପି ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ମୁଖରସ୍ସାତି ମୁଖେନ ଖରସ୍ସ । ୟଂ ଅୱନ୍ଦିୟକମ୍ମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଊରୁଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନାଦିୱତ୍ଥୂସୂତି –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ କଦ୍ଦମୋଦକେନ ଓସିଞ୍ଚନ୍ତି ‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅମ୍ହେସୁ ସାରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି, କାୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଊରୁଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓଭାସେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତି ‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅମ୍ହେସୁ ସାରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୧) –

ଇମେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ।

ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରକାଦୀନନ୍ତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଜିଣ୍ଣଚୀୱରନଟ୍ଠଚୀୱରଗିଲାନବହୁସ୍ସୁତସଙ୍ଘଭାରନିତ୍ଥରକାଦୀନଂ । ଚୀୱରାଦୀନୀତି ଚୀୱରଭେସଜ୍ଜସେନାସନାଦୀନି । ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି ମୂଲତଚପତ୍ତଅଙ୍କୁରପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନି । ଅପନେତବ୍ବାନିପି ୱତ୍ଥୂନୀତି ଆୱାସକରଣାଦିଅତ୍ଥଂ ହରିତବ୍ବାନିପି ଛାୟୂପଗଫଲୂପଗରୁକ୍ଖାଦୀନି । ତଥାରୂପଂ ୱା ଧମ୍ମିକଂ କତିକଂ କରୋନ୍ତେହୀତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତୋ ଆୱାସଜଗ୍ଗନାଦିକଂ ତାଦିସଂ ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଧମ୍ମିକଂ କତିକଂ କରୋନ୍ତେହି ।

ନେୱ ସୁତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ନ ମାତିକା ଆଗଚ୍ଛତି । ନୋ ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗୋତି ୱିନୟୋପି ନ ପଗୁଣୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହତୀତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୩) ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିସେଧେତି । ଜାତରୂପରଜତଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ୱିନୟଧରେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଆପତ୍ତିୟା କାରିୟମାନେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇମେ ଆପତ୍ତିୟା କାରେଥ, ନନୁ ‘ଜାତରୂପରଜତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ପଟିୱିରତିମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି । ଅପରୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ନିୱାସେନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତିୟା ଆରୋପିୟମାନାୟ ‘‘କିଂ ଇମେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେଥ, ନନୁ ‘ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖା କରଣୀୟା’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୬) ଏୱଂ ସିକ୍ଖାକରଣମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି । ଉବ୍ବାହିକ ୱିନିଚ୍ଛୟେତି ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଉବ୍ବାହିକୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦିକାୟ ହି ଦସଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉବ୍ବାହିକୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପୱାରଣପ୍ପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢନାତି ପୱାରଣାୟ ଉକ୍କସ୍ସନା, ଉଦ୍ଧଂ କଡ୍ଢନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଞତ୍ତି ଚାତି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ…ପେ॰… ଠପେତ୍ୱା ଗିହିପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୧୨-୨୧୩) ଏୱଂ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେ କତା ସବ୍ବପଠମା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଞତ୍ତି ଚ ।

ଅଲାଭାୟ ପରିସକ୍କନାଦିକେହୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଲାଭତ୍ଥାୟ ପୟୋଗକରଣାଦିକେହି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନତ୍ଥାୟ ପରିସକ୍କନଂ, ଅନାୱାସାୟ ପରିସକ୍କନଂ, ଅକ୍କୋସନପରିଭାସନଂ, ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୂହି ଭେଦନଂ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଭଣନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଭଣନଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଭଣନ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୫) ଅୱସେସଂ ସତ୍ତଙ୍ଗଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠହି ଚେୱ ଅଙ୍ଗେହି ଏକେକେନପି ଅଙ୍ଗେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ଅସମ୍ଭୋଗକରଣତ୍ଥନ୍ତି ତେନ ଦିନ୍ନସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନାତି କମ୍ମୱାଚାୟ ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ, ନ ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପନୱସେନ । ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସେୱାତି ୟୋ ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ କତନିସ୍ସାରଣୋ, ତସ୍ସେୱ ଉପାସକସ୍ସ । ସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସାତି ୟେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ନିସ୍ସାରଣା, ଓସାରଣା ଚ ।

ସୂଚିୟାଦିଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ତଂତଦତ୍ଥିକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ଦେତୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକୋ । ସାଟିୟଗ୍ଗାହାପକୋତି ୱସ୍ସିକସାଟିୟଗ୍ଗାହାପକୋ । କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ଆରାମିକେ ପେସନତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବା ସମ୍ମୁତି ଆରାମିକପେସକସମ୍ମୁତି। ଏସ ନୟୋ ସାମଣେରପେସକସମ୍ମୁତୀତି ଏତ୍ଥାପି ।

ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ତଜ୍ଜନୀୟଂ, ନିୟସଂ, ପବ୍ବାଜନୀୟଂ, ପଟିସାରଣୀୟଂ, ତିୱିଧଞ୍ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟନ୍ତି ତଜ୍ଜନୀୟାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ । ଅଟ୍ଠୟାୱତତିୟକାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ।

ଞତ୍ତିକମ୍ମାଦିୱସେନାତି ଞତ୍ତିକମ୍ମଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ । ‘‘କରିୟମାନଂ ଦଳ୍ହତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ସତି କମ୍ମସଙ୍କରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ । ସଚେ ପନ ଅକ୍ଖରପରିହୀନଂ ୱା ପଦପରିହୀନଂ ୱା ଦୁରୁତ୍ତପଦଂ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ସୋଧନତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ଅକୁପ୍ପକମ୍ମସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ହୋତି, କୁପ୍ପକମ୍ମେ କମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସକଲକ୍ଖଣେନେୱାତି ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ଚତସ୍ସୋ ଚ କମ୍ମୱାଚାୟୋ ସାୱେତ୍ୱାୱ । ନ ସେସକମ୍ମୱସେନାତି ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦିନା ଅୱସେସକମ୍ମୱସେନ ନ କାତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମପ୍ପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଆରୋଚିତଂ ୱତ୍ଥୁ ଅୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆରୋଚିତୱତ୍ଥୁ ଆପତ୍ତିକଭାୱେନ ନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚୋଦକେନ ଚ ଚୁଦିତକେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ କଥା କଥିତା, ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ ସମ୍ମତୋ, ଏତ୍ତାୱତା ୱତ୍ଥୁମେୱ ଆରୋଚିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଛନ୍ଦଂ ଅଦତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କମେୟ୍ୟାତି ‘‘କଥଂ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପଂ ଅସ୍ସ, ୱଗ୍ଗଂ ଅସ୍ସ, ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୮୧) ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଛନ୍ଦଂ ଅଦତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାସନତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗମନଂ କିରିୟଂ, ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅଦାନଂ ଅକିରିୟଂ।

ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟଥାସନ୍ଥୁତନ୍ତି ୟଥାମିତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ୟୋ’’ତି ଆଦି । ତତ୍ଥ ମିତ୍ତସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତୱସେନାତି ମିତ୍ତସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତାନଂ ୱସେନ । ତତ୍ଥ ମିତ୍ତା ମିତ୍ତାୱ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗମ୍ମ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତା ନାତିଦଳ୍ହମିତ୍ତା । ସମ୍ଭତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଭତ୍ତା ସିନେହୱନ୍ତୋ ଦଳ୍ହମିତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପଞ୍ଚ ଗରୁଭଣ୍ଡାନୀତି ରାସିୱସେନ ପଞ୍ଚ ଗରୁଭଣ୍ଡାନି, ସରୂପୱସେନ ପନେତାନି ବହୂନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ରାସିୱସେନ ପଞ୍ଚ ଗରୁଭଣ୍ଡାନି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ଆରାମୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ନାମ ପୁପ୍ଫାରାମୋ ୱା ଫଲାରାମୋ ୱା । ଆରାମୱତ୍ଥୁ ନାମ ତେସଂୟେୱ ଆରାମାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତୋକାସୋ, ତେସୁ ୱା ଆରାମେସୁ ୱିନଟ୍ଠେସୁ ତେସଂ ପୋରାଣକଭୂମିଭାଗୋ। ୱିହାରୋ ନାମ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାସାଦାଦିସେନାସନଂ । ୱିହାରୱତ୍ଥୁ ନାମ ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସୋ । ମଞ୍ଚୋ ନାମ ମସାରକୋ ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ, କୁଳୀରପାଦକୋ, ଆହଚ୍ଚପାଦକୋତି ଇମେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମଞ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ପୀଠଂ ନାମ ମସାରକାଦୀନଂୟେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ପୀଠାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଭିସି ନାମ ଉଣ୍ଣଭିସିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିସୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା । ବିବ୍ବୋହନଂ ନାମ ରୁକ୍ଖତୂଲଲତାତୂଲପୋଟକିତୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ପୁଣ୍ଣଂ । ଲୋହକୁମ୍ଭୀ ନାମ କାଳଲୋହେନ ୱା ତମ୍ବଲୋହେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଲୋହେନ କତା କୁମ୍ଭୀ । ଲୋହଭାଣକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଭାଣକନ୍ତି ଅରଞ୍ଜରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱାରକୋତି ଘଟୋ । କଟାହଂ କଟାହମେୱ । ୱାସିଆଦୀସୁ, ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୁ ଚ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ –

ଦ୍ୱିସଙ୍ଗହାନି ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, ତତିୟଂ ଚତୁସଙ୍ଗହଂ ।

ଚତୁତ୍ଥଂ ନୱକୋଟ୍ଠାସଂ, ପଞ୍ଚମଂ ଅଟ୍ଠଭେଦନଂ ॥

ଇତି ପଞ୍ଚହି ରାସୀହି, ପଞ୍ଚନିମ୍ମଲଲୋଚନୋ ।

ପଞ୍ଚୱୀସୱିଧଂ ନାଥୋ, ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ପକାସୟି ॥ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱା ୱିଭଜିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱା ୱିଭଜିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଥାୱରେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଥାୱରେନ ଥାୱରନ୍ତି ଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୁୱିହାରୱିହାରୱତ୍ଥୁନା ଆରାମଂ ଆରାମୱତ୍ଥୁଂ ୱିହାରଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ । ଇତରେନାତି ଅଥାୱରେନ, ପଚ୍ଛିମରାସିତ୍ତୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକପ୍ପିୟେନାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟମଞ୍ଚାଦିନା ଚେୱ ଅକପ୍ପିୟଭିସିବିବ୍ବୋହନେହି ଚ । ମହଗ୍ଘକପ୍ପିୟେନାତି ଦନ୍ତମୟମଞ୍ଚାଦିନା ଚେୱ ପାୱାରାଦିନା ଚ । ଇତରନ୍ତି ଅଥାୱରଂ । କପ୍ପିୟପରିୱତ୍ତନେନ ପରିୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ୟଥା ଅକପ୍ପିୟଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ପରିୱତ୍ତନନୟୋ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୮) – ସଙ୍ଘସ୍ସ ନାଳିକେରାରାମୋ ଦୂରେ ହୋତି, କପ୍ପିୟକାରକାୱ ବହୁତରଂ ଖାଦନ୍ତି, ୟମ୍ପି ନ ଖାଦନ୍ତି, ତତୋ ସକଟୱେତନଂ ଦତ୍ୱା ଅପ୍ପମେୱ ଆହରନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ତସ୍ସାରାମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଗାମୱାସୀନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିହାରସ୍ସ ସମୀପେ ଆରାମୋ ହୋତି, ତେ ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକେନ ଆରାମେନ ତଂ ଆରାମଂ ୟାଚନ୍ତି, ସଙ୍ଘେନ ‘‘ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ସଚେପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁକ୍ଖସହସ୍ସଂ ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚସତାନି, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଆରାମୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ଅଥ ଖୋ ଇତରତୋ ବହୁତରଂ ଆୟଂ ଦେତି । ସଚେପି ସମକମେୱ ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କାତି ଗହେତବ୍ବମେୱ । ସଚେ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ବହୁତରା ରୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତି, ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ବହୁତରା ରୁକ୍ଖା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ଅତିରେକଂ ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୁ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଜାନାପେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ, ମନୁସ୍ସାନଂ ରୁକ୍ଖା ନ ତାୱ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ଚିରେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ମନୁସ୍ସାନଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୁକ୍ଖା ନ ତାୱ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ରୁକ୍ଖା ଫଲଧାରିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେନ୍ତି, ଜାନାପେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଆରାମେନ ଆରାମୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ଏତେନେୱ ନୟେନ ଆରାମୱତ୍ଥୁପି ୱିହାରୋପି ୱିହାରୱତ୍ଥୁପି ଆରାମେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ଆରାମୱତ୍ଥୁନା ଚ ମହନ୍ତେନ ୱା ଖୁଦ୍ଦକେନ ୱା ଆରାମଂ ଆରାମୱତ୍ଥୁଂ ୱିହାରଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁନ୍ତି ।

କଥଂ ୱିହାରେନ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୮) ୱିହାରୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ? ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗାମେ ଗେହଂ ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିହାରମଜ୍ଝେ ପାସାଦୋ, ଉଭୋପି ଅଗ୍ଘେନ ସମକା । ସଚେ ମନୁସ୍ସା ତେନ ପାସାଦେନ ତଂ ଗେହଂ ୟାଚନ୍ତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେ ମହଗ୍ଘତରଂ ଗେହଂ ହୋତି, ‘‘ମହଗ୍ଘତରଂ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ମହଗ୍ଘତରଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ, ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତେହି ୱସିତୁଂ, ଇଦଂ ପନ ସାରୁପ୍ପଂ, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ଗେହଂ ମହଗ୍ଘ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ହୋତୁ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ୱିହାରେନ ୱିହାରୋ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ୱିହାରୱତ୍ଥୁପି ଆରାମୋପି ଆରାମୱତ୍ଥୁପି ୱିହାରେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ୱିହାରୱତ୍ଥୁନା ଚ ମହଗ୍ଘେନ ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘେନ ୱା ୱିହାରଂ ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ ଆରାମଂ ଆରାମୱତ୍ଥୁଂ । ଏୱଂ ତାୱ ଥାୱରେନ ଥାୱରପରିୱତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତରେନ ଇତରପରିୱତ୍ତନେ ପନ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ମହନ୍ତଂ ୱା ହୋତୁ, ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୮), ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକଂ ଗାମଦାରକେହି ପଂସ୍ୱାଗାରକେସୁ କୀଳନ୍ତେହି କତମ୍ପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି । ସଚେପି ରାଜା ୱା ରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ୱା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମଞ୍ଚସତଂ ୱା ମଞ୍ଚସହସ୍ସଂ ୱା ଦେନ୍ତି, ସବ୍ବେ କପ୍ପିୟମଞ୍ଚା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢପ୍ପଟିପାଟିୟା ‘‘ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦାତବ୍ବା, ନ ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ଦାତବ୍ବା । ଅତିରେକମଞ୍ଚେ ଭଣ୍ଡାଗାରାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ବହିସୀମାୟ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନମଞ୍ଚୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଦାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚେ ବହୂ ମଞ୍ଚା ହୋନ୍ତି, ମଞ୍ଚେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନେ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦାତବ୍ବୋ, ନ ପୁଗ୍ଗଲିକଭୋଗେନ । ମହଗ୍ଘେନ ସତଗ୍ଘନକେନ ୱା ସହସ୍ସଗ୍ଘନକେନ ୱା ମଞ୍ଚେନ ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଚସତଂ ଲଭତି, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଂ ମଞ୍ଚେନ ମଞ୍ଚୋୟେୱ, ଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୁୱିହାରୱିହାରୱତ୍ଥୁପୀଠଭିସିବିବ୍ବୋହନାନିପି ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସେୱ ନୟୋ ପୀଠଭିସିବିବ୍ବୋହନେସୁପି । ୱରସେନାସନାଦୀନଂ ସଂରକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ସଚେ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡପାତେନ ନ ୟାପେନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ରାଜରୋଗଚୋରଭୟାନି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱିହାରା ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତାଲନାଳିକେରାଦିକେ ୱିନାସେନ୍ତି, ସେନାସନପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି, ଏୱରୂପେ କାଲେ ୱରସେନାସନାଦୀନଂ ସଂରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଲାମକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁନ୍ତି ଲାମକଂ ଲାମକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ, ଲାମକକୋଟିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ଲଦ୍ଧୟାଗୁଭତ୍ତଚୀୱରାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କାଳଲୋହତମ୍ବଲୋହକଂସଲୋହୱଟ୍ଟଲୋହାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଂସଲୋହଂ, ୱଟ୍ଟଲୋହଞ୍ଚ କିତ୍ତିମଲୋହଂ । ତୀଣି ହି କିତ୍ତିମଲୋହାନି କଂସଲୋହଂ, ୱଟ୍ଟଲୋହଂ, ଆରକୂଟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତିପୁତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ କଂସଲୋହଂ, ସୀତତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ୱଟ୍ଟଲୋହଂ, ରସକତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ଆରକୂଟଂ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଂସଲୋହଂ, ୱଟ୍ଟଲୋହଞ୍ଚ କିତ୍ତିମଲୋହ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଅତିରେକନ୍ତି ତତୋ ଅତିରେକଗ୍ଗଣ୍ହନକୋ ।

ସରକୋତି ମଜ୍ଝେ ମକୁଳଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୱିତ୍ଥତଂ କତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ନାମେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ ଏକଂ ଭାଜନଂ । ‘‘ସରାୱ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ କଞ୍ଚନକାଦୀନଂ ଗିହିଉପକରଣାନଂ ଗହଣଂ । ତାନି ହି ଖୁଦ୍ଦକାନିପି ଗରୁଭଣ୍ଡାନେୱ ଗିହିଉପକରଣତ୍ତାତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ମହନ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମାନି ପନ ଭାଜନୀୟାନି ଭିକ୍ଖୂପକରଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚ ଏତାନି, ଏୱଂ କୁଣ୍ଡିକାପି ଭାଜନୀୟା । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ୟଥା ଚ ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡେ, ଏୱଂ ଲୋହଭଣ୍ଡେପି କୁଣ୍ଡିକା ଭାଜନୀୟକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଭଜତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) । ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନାତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ଦତ୍ୱା ପରିଭୋଗେନ । ଗିହିୱିକଟାତି ଗିହୀହି ୱିକତା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ୱା ସନ୍ତକକରଣେନ ୱିରୂପଂ କତା । ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ପରିହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପିପ୍ଫଲିକୋତି କତ୍ତରି । ଆରକଣ୍ଟକଂ ସୂଚିୱେଧକଂ । ତାଳଂ ୟନ୍ତଂ । କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୱେଧକୋ କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୱଲୟଂ । ୟଥା ତଥା ଘନକତଂ ଲୋହନ୍ତି ଲୋହୱଟ୍ଟି ଲୋହଗୁଳୋ ଲୋହପିଣ୍ଡି ଲୋହଚକ୍କଲିକନ୍ତି ଏୱଂ ଘନକତଂ ଲୋହଂ । ଖୀରପାସାଣମୟାନୀତି ମୁଦୁକଖୀରୱଣ୍ଣପାସାଣମୟାନି ।

ଗିହିୱିକଟାନିପି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅନାମାସତ୍ତା । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସେନାସନପରିଭୋଗୋ ପନ ସବ୍ବକପ୍ପିୟୋ । ତସ୍ମା ଜାତରୂପାଦିମୟା ସବ୍ବେପି ସେନାସନପରିକ୍ଖାରା ଆମାସା । ତେନାହ ‘‘ସେନାସନପରିଭୋଗେ ପନା’’ତିଆଦି ।

ସେସାତି ତତୋ ମହତ୍ତରୀ ୱାସି । ୟା ପନାତି ୟା କୁଦାରୀ ପନ । କୁଦାଲୋ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋପି ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ । ନିଖାଦନଂ ଚତୁରସ୍ସମୁଖଂ ୱା ହୋତୁ, ଦୋଣିମୁଖଂ ୱା ୱଙ୍କଂ ୱା ଉଜୁକଂ ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ସମ୍ମୁଞ୍ଜନିଦଣ୍ଡକୱେଧନମ୍ପି ଦଣ୍ଡବନ୍ଧଂ ଚେ, ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ । ତେନାହ ‘‘କୁଦାଲୋ ଦଣ୍ଡବନ୍ଧନିଖାଦନଂ ୱା ଅଗରୁଭଣ୍ଡଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସିପାଟିକା ନାମ ଖୁରକୋସୋ । ସିଖରଂ ପନ ଦଣ୍ଡବନ୍ଧନିଖାଦନଂ ଅନୁଲୋମେତୀତି ଆହ ‘‘ସିଖରମ୍ପି ନିଖାଦନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି । ସଚେ ତମ୍ପି ପନ ଅଦଣ୍ଡକଂ ଫଲମତ୍ତଂ, ଭାଜନୀୟଂ । ଉପକ୍ଖରେତି ୱାସିଆଦିଭଣ୍ଡାନି ।

ପତ୍ତବନ୍ଧକୋ ନାମ ପତ୍ତସ୍ସ ଗଣ୍ଠିକାଦିକାରକୋ । ‘‘ପଟିମାସୁୱଣ୍ଣାଦିପତ୍ତକାରକୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତିପୁଚ୍ଛେଦନକସତ୍ଥଂ, ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛେଦନକସତ୍ଥଂ, କତପରିକମ୍ମଚମ୍ମଚ୍ଛିନ୍ଦନକଖୁଦ୍ଦକସତ୍ଥନ୍ତି ଇମାନି ଚେତ୍ଥ ତୀଣି ପିପ୍ଫଲିକଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତିଆଦି । ଇତରାନୀତି ମହାକତ୍ତରିଆଦୀନି ।

ଅଡ୍ଢବାହୁପ୍ପମାଣାତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୩୨୧) କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଂସକୂଟପ୍ପମାଣା, ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥଜାତକାତି ସଙ୍ଘିକଭୂମିୟଂ ଜାତା । ଆରକ୍ଖସଂୱିଧାନେନ ରକ୍ଖିତତ୍ତା ରକ୍ଖିତା ଚ ସା ମଞ୍ଜୂସାଦୀସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ୟଥା ତଂ ନ ନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଗୋପନତୋ ଗୋପିତା ଚାତି ରକ୍ଖିତଗୋପିତା। ତତ୍ଥଜାତକାପି ପନ ଅରକ୍ଖିତା ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ ନ ହୋତି । ‘‘ସଙ୍ଘକମ୍ମେ ଚ ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ କତେ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘସନ୍ତକେନ ଚେତିୟସନ୍ତକଂ ରକ୍ଖିତୁଂ, ପରିୱତ୍ତିତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ସୁତ୍ତଂ ପନାତି ୱଟ୍ଟିତଞ୍ଚେୱ ଅୱଟ୍ଟିତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲସୂଚିଦଣ୍ଡମତ୍ତୋତି ଅନ୍ତମସୋ ଦୀଘସୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋ, ପରିଣାହତୋ ସୀହଳପଣ୍ଣସୂଚିଦଣ୍ଡମତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥାତି ୱେଳୁଭଣ୍ଡେ । ଦଡ୍ଢଂ ଗେହଂ ୟେସଂ ତେତି ଦଡ୍ଢଗେହା । ନ ୱାରେତବ୍ବାତି ‘‘ମା ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ନ ନିସେଧେତବ୍ବା । ଦେସନ୍ତରଗତେନ ସମ୍ପତ୍ତୱିହାରେ ସଙ୍ଘିକାୱାସେ ଠପେତବ୍ବା ।

ଅୱସେସଞ୍ଚ ଛଦନତିଣନ୍ତି ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜେହି ଅୱସେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛଦନତିଣଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ତିଣଂ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣେହି ଛାଦେନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) । ତସ୍ମା ପଣ୍ଣମ୍ପି ତିଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଛଦନତିଣସଙ୍ଖେପଗତେସୂ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣୋପୀତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣୋ । ଲିଖିତପୋତ୍ଥକୋ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ନ ହୋତି ।

ୱେଳୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣୋତି ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲସୂଚିଦଣ୍ଡକମତ୍ତୋପୀ’’ତି ୱେଳୁଭଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ୱାତି ଦାରୁଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ୱା । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଦାରୁଭଣ୍ଡୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଆସନ୍ଦିକାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆସନ୍ଦିକୋତି ଚତୁରସ୍ସପୀଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଉଚ୍ଚକମ୍ପି ଆସନ୍ଦିକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଏକତୋଭାଗେନ ଦୀଘପୀଠମେୱ ହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚତୁରସ୍ସାସନ୍ଦିକୋ ପନ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତୋପି ୱଟ୍ଠତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସତ୍ତଙ୍ଗୋ, ଭଦ୍ଦପୀଠକଂ, ଏଳକପାଦକପୀଠଂ, ଆମଲକୱଟ୍ଟକପୀଠଂ, ଫଲକଂ, କୋଚ୍ଛଂ, ପଲାଲପୀଠକ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୧) ଇମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ପଣ୍ଣେହି ୱାତି କଦଲିପଣ୍ଣାଦୀହି ୱା । ବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମୋନଦ୍ଧମ୍ପି ୱାଳରୂପପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ରତନପରିସିବ୍ବିତଂ କୋଚ୍ଛକଂ ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ ।

ଘଟ୍ଟନଫଲକଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ରଜିତଚୀୱରଂ ହତ୍ଥେନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ଘଟ୍ଟନମୁଗ୍ଗରୋ ନାମ ଅନୁୱାତାଦିଘଟ୍ଟନକୋତି ୱଦନ୍ତି । ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରୋ ନାମ ୟେନ ରଜିତଚୀୱରଂ ପୋଥେନ୍ତି । ଅମ୍ବଣନ୍ତି ଫଲକେହି ପୋକ୍ଖରଣୀ ୱିୟ କତଂ ପାନୀୟଭାଜନଂ । ରଜନଦୋଣୀତି ପକ୍କରଜନଂ ଆକିରିତ୍ୱା ଠପନଭାଜନଂ ।

ଅକପ୍ପିୟଚମ୍ମନ୍ତି ସୀହାଦୀନଂ ଚମ୍ମଂ । ‘‘ଭୂମତ୍ଥରଣଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟଚମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଗତିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମଞ୍ଚପୀଠେପି ଅତ୍ଥରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ପାୱାରାଦିପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଏକେ । ନୋତି ଅପରେ । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟଚମ୍ମାନୀତି ମିଗାଦୀନଂ ଚମ୍ମାନି ।

ସବ୍ବଂ ଚକ୍କୟୁତ୍ତୟାନନ୍ତି ରଥସକଟାଦିକଂ ସବ୍ବଚକ୍କୟୁତ୍ତୟାନଂ । ୱିସଙ୍ଖରିତଚକ୍କଂ ପନ ୟାନଂ ଭାଜନୀୟଂ । ଅନୁଞ୍ଞାତୱାସି ନାମ ୟା ସିପାଟିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତା । ମୁଟ୍ଠିପଣ୍ଣନ୍ତି ତାଲପତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ମୁଟ୍ଠିନା ଗହେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତୀତି ‘‘ମୁଟ୍ଠିପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଟ୍ଠିପଣ୍ଣନ୍ତି ଛତ୍ତଚ୍ଛଦନପଣ୍ଣମେୱାତି କେଚି । ଅରଣିସହିତନ୍ତି ଅରଣିୟୁଗଳଂ, ଉତ୍ତରାରଣୀ, ଅଧରାରଣୀତି ଅରଣିଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଫାତିକମ୍ମଂକତ୍ୱାତି ଅନ୍ତମସୋ ତଂଅଗ୍ଘନକୱାଲିକାୟପି ଥାୱରଂ ୱଡ୍ଢିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ଫାତିକମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ତତ୍ଥେୱ ୱଲଞ୍ଜେତବ୍ବୋ । ଗମନକାଲେ ସଙ୍ଘିକେ ଆୱାସେ ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅସତିୟା ଗହେତ୍ୱା ଗତେନ ପହିଣିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ । ଦେସନ୍ତରଗତେନ ସମ୍ପତ୍ତୱିହାରେ ସଙ୍ଘିକାୱାସେ ଠପେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡେ । କୁଣ୍ଡିକାତି ଅୟୋକୁଣ୍ଡିକା ଚେୱ ତମ୍ବଲୋହକୁଣ୍ଡିକା ଚ । ଭାଜନୀୟକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଭଜତୀତି ଭାଜନୀୟପକ୍ଖମେୱ ସେୱତି, ନ ତୁ ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଞ୍ଚନକୋ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରନ୍ତି ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ।

ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱାଦସମେ ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି ।

ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ରତନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନିକ୍ଖନ୍ତରାଜକେ ଅନିଗ୍ଗତରତନକେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୟନିଘରେ’’ତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅନିକ୍ଖନ୍ତୋ ରାଜା ଇତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇତୋତି ସୟନିଘରତୋ । ସୟନିଘରେତି ସୟନୀୟଘରେ । ୟତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ସୟନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନ୍ତମସୋ ସାଣିପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି, ତସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ହତ୍ଥିଆଦି । ଇଧ ପନ ଇତ୍ଥିରତନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରତନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହେସୀ’’ତି ।

ଉଭୋସୂତି ରାଜମହେସୀସୁ । କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦଖୀଲାତିକ୍କମୋ କିରିୟଂ, ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତଂ ଅକିରିୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମୁତ୍ତାଦିଦସୱିଧନ୍ତି ‘‘ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସଙ୍ଖୋ ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଲୋହିତଙ୍କୋ ମସାରଗଲ୍ଲ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୦୬) ଦସୱିଧଂ ରତନଂ । ଅଜ୍ଝାୱସଥେତି ଗେହେ । ତେନାହ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଆୱସଥସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱସଥୋତି ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗାମେ ନିୱିଟ୍ଠଗେହଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଆରାମେ ନିୱିଟ୍ଠଗେହଂ ପନ ଅଜ୍ଝାରାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ । ‘‘ଆୱସଥୋତି ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଆରାମେ ୱା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା, ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୫୦୬) କେଚି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ତେସଂ ସଙ୍ଘାଦୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସଚେ ପନ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକଂ ଅୱସ୍ସଂ ପଟିସାମେତବ୍ବଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଗହେତ୍ୱା ପଟିସାମେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାଦିସଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତାଦିସନ୍ତି ୟଂ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକଂ ଅୱସ୍ସଂ ପଟିସାମେତବ୍ବଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ, ତାଦିସଂ । ଛନ୍ଦେନପି ଭୟେନପୀତି ୱଡ୍ଢକିଆଦୀସୁ ଛନ୍ଦେନପି, ରାଜୱଲ୍ଲଭେସୁ ଭୟେନପି ।

ତାଦିସେ ଠାନେତି ମହାୱିହାରସଦିସସ୍ସ ମହାରାମସ୍ସ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପରିୱେଣେ । ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକା କହାପଣା’’ତିଆଦିନା ରୂପେନ ୱା ଲଞ୍ଛନାଦିନିମିତ୍ତେନ ୱା ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା, ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିରୂପାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହତ୍ଥେତି ଲଜ୍ଜୀନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହତ୍ଥେ । ଲୋଲଜାତିକାନଞ୍ହି ହତ୍ଥେ ଠପେତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ନେୱ ପକ୍କମତୀତି ନେୱ ତମ୍ହା ଆୱାସା ପକ୍କମତି । ‘‘ଥାୱରଂ ସେନାସନଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରାଦିମୂଲଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୬) ଦସ୍ସେତି । ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ୟଂ ଥାୱରସେନାସନାଦି କତଂ, ତଂ ଉପାସକ ତୱ ସନ୍ତକେନ ଇଦଂ ନାମ କତନ୍ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞଂ ସମାଦପେତ୍ୱା, ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟାଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଞ୍ଞାତଟ୍ଠାନେତି ଅଜ୍ଝାରାମଅଜ୍ଝାୱସଥେ । ଆମାସନ୍ତି ଆମସିତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ପଟିସାମେତବ୍ବଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାଦି ।

ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚାରିତ୍ତେତି ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେ । ଉପଚାରନ୍ତି ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପୁନ ଆପୁଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଉସ୍ସାହଂ ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଗାମସତମ୍ପି ହୋତୁ, ପୁନ ଆପୁଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି । ଉସ୍ସାହନ୍ତି ଗାମପ୍ପୱିସନୁସ୍ସାହଂ । ଅନ୍ତରାରାମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧୫) ନ କେୱଲଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ, କାୟବନ୍ଧନଂ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ଆପଦାସୂତି ସୀହୋ ୱା ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ମେଘୋ ୱା ଉଟ୍ଠେତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଉପଦ୍ଦୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନାପତ୍ତି । ଏୱରୂପାସୁ ଆପଦାସୁ ବହିଗାମତୋ ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୫୧୭) ପଠମଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ଭେଦନକଂ ଅସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅରଣିକେତି ଅରଣିଧନୁକେ । ୱିଧେତି ୱେଧକେ । ୱାସିଜଟେତି ୱାସିଦଣ୍ଡକେ ଚ ।

ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମଞ୍ଚପୀଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ଛେଦନକଂ ଭେଦନକସଦିସମେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଛେଦନମେୱ ଛେଦନକଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଛେଦନକ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।

ୟଥା ପମାଣମେୱ ଉପରି ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ୱାତି ସଚେ ପନ ନ ଛିନ୍ଦିତୁକାମୋ ହୋତି, ୟଥା ପମାଣମେୱ ଉପରି ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଭୂମିୟଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ୱା । ଅଟ୍ଟକଂ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୁଲାସଙ୍ଘାତେ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ।

ମଞ୍ଚପୀଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଚିମିଲିକଂପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଉପରି ଚିମିଲିକଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପରି ତୂଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପରି ଚିମିଲିକାୟାତି ଉପରିମଭାଗେ ଚିମିଲିକାୟ ।

ସୀସପ୍ପମାଣନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୨୯୭) ୟତ୍ଥ ଗଲୱାଟକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବସୀସଂ ଉପଦହନ୍ତି, ତଂ ସୀସପ୍ପମାଣଂ । ତଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ତିରିୟଂ ମୁଟ୍ଠିରତନଂ ହୋତି, ଦୀଘତୋ ଦ୍ୱିରତନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ତୀସୁ କୋଣେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରଂ ୱିଦତ୍ଥି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ ହୋତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୋଣାନଂ ଅନ୍ତରଂ ମିନିୟମାନଂ ୱିଦତ୍ଥି ଚେୱ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚ ହୋତି । ମଜ୍ଝେ ମୁଟ୍ଠିରତନନ୍ତି ବିବ୍ବୋହନସ୍ସ ମଜ୍ଝଂ ତିରିୟତୋ ମୁଟ୍ଠିରତନପ୍ପମାଣଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ସୀସପ୍ପମାଣସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ହେଟ୍ଠା ୱଟ୍ଟତି । ଅଗିଲାନସ୍ସ ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଗିଲାନସ୍ସ ବିବ୍ବୋହନାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସତ୍ତମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଧୋନାଭିଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠା ଜାଣୁମଣ୍ଡଲାନଂ ଉପରି । କଣ୍ଡୁପୀଳକଅସ୍ସାୱଥୁଲ୍ଲକଚ୍ଛାବାଧାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଣ୍ଡୂତି କଚ୍ଛୁ । ପୀଳକାତି ଲୋହିତତୁଣ୍ଡିକା ସୁଖୁମପୀଳକା । ଅସ୍ସାୱୋତି ଅରିସଭଗନ୍ଦଲମଧୁମେହାନଂ ୱସେନ ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣଂ । ଥୁଲ୍ଲକଚ୍ଛାବାଧୋତି ମହାପୀଳକାବାଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।

କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ୱସ୍ସିକସାଟିକନନ୍ଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ନୱମଂ ଦସମଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକନନ୍ଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରତନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଟିଦେସନୀୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନ୍ତରଘରଂପୱିଟ୍ଠାୟାତି ରଥିକଂ ବ୍ୟୂହଂ ସିଙ୍ଘାଟକଂ ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାୟ । ଅସପ୍ପାୟନ୍ତି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅହିତଂ ଅନନୁକୂଲଂ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନ୍ତରଘରେ ଠତ୍ୱା ଦଦମାନାୟ ୱସେନେତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠାୟାତି ୱଚନତୋ’’ତିଆଦି । ଅନ୍ତରାରାମାଦୀସୂତି ଅନ୍ତରାରାମଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାପଟିକ୍କମନେସୁ । ରଥିୟାବ୍ୟୂହସିଙ୍ଘାଟକଘରାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରଥିୟାତି ରଚ୍ଛା । ବ୍ୟୂହନ୍ତି ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତା ଗତପଚ୍ଚାଗତରଚ୍ଛା । ସିଙ୍ଘାଟକନ୍ତି ଚତୁକ୍କୋଣଂ ୱା ତିକୋଣଂ ୱା ମଗ୍ଗସମୋଧାନଟ୍ଠାନଂ । ଘରନ୍ତି କୁଲଘରଂ । ୟଥା ଚ ରଥିୟାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଦଦମାନାୟ ଗଣ୍ହତୋ ଆପତ୍ତି, ଏୱଂ ହତ୍ଥିସାଲାଦୀସୁପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ୟାମକାଲିକାଦୀସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ଅଜ୍ଝୋହରଣେପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଆମିସେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସମ୍ଭିନ୍ନେ ପନ ଏକରସେ ପାଟିଦେସନୀୟମେୱ । ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ ।

ଞାତିକାୟ ୱା ଦାପେନ୍ତିୟାତି ସୟଂ ଅଦତ୍ୱା ୟାୟ କାୟଚି ଞାତିକାୟ ଦାପେନ୍ତିୟା, ଅଞ୍ଞାତିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ଦଦମାନାୟାତି ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ, ଅୟ୍ୟ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦଦମାନାୟ । ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ ‘‘ସାଧୁ, ଭଗିନୀ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତାୟ ଏୱ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ପଟିଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ଇଦଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟୋ ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଭତ୍ତଂ ଦାପେନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ସଚେପି ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ, ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ଦେନ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଚେ ଦାପେୟ୍ୟ, ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ, ଦେନ୍ତିୟା ପନ ନେୱ ଇମିନା, ନ ପୁରିମେନ ଆପତ୍ତି ।

ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଲଦ୍ଧସେକ୍ଖସମ୍ମୁତିକାନୀତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧସେକ୍ଖସମ୍ମୁତିକାନି । ୟଞ୍ହି କୁଲଂ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଭୋଗେନ ହାୟତି, ଏୱରୂପସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସେକ୍ଖସମ୍ମୁତିଂ ଦେନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଘରତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଘରତୋ ଆସନସାଲଂ ୱା ୱିହାରଂ ୱା ଆନେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଆସନସାଲାଦୀସୁ ୱା’’ତି । ଇମସ୍ସ ‘‘ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା ଠପିତଂ ଦେନ୍ତୀତି ଦ୍ୱାରମୂଲେ ଠପିତଂ ପଚ୍ଛା ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦେନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗେହତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତକେତି ନିଚ୍ଚଂ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତକେ । ସଲାକଭତ୍ତେତି ରୁକ୍ଖସାରମୟାୟ ସଲାକାୟ ୱା ୱେଳୁୱିଲୀୱତାଲପଣ୍ଣାଦିମୟାୟ ପଟ୍ଟିକାୟ ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ସଲାକଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅକ୍ଖରାନି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗାହାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଭତ୍ତେ । ପକ୍ଖିକେତି ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତେ । ଉପୋସଥିକେତି ଉପୋସଥେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତେ । ପାଟିପଦିକେତି ପାଟିପଦଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତେ ।

ତତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତସ୍ସ ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ବହୁକମ୍ପୀତି ୟାଗୁୟା ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସୁଦ୍ଧାୟ ୟାଗୁୟା ଦିନ୍ନାୟ, ପୂୱଭତ୍ତାଦୀନିପି ଏତିସ୍ସା ୟାଗୁୟା ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା, ଦସ୍ସାମା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଖାଦନୀୟସ୍ସ ୱା ଭୋଜନୀୟସ୍ସ ୱା ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ବହୁକମ୍ପି ଆହରୀୟତୁ । ଖାଦନୀୟନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ‘‘ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତିପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆହରନ୍ତୂତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଆହରନ୍ତୁ । ‘‘ୟାଗୁୟା ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ପୂୱଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଆହରନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୭୩) କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଟିସଂୱିଦିତଗିଲାନାୱସେସକଂ ୱାତି ପଟିସଂୱିଦିତଞ୍ଚ ଗିଲାନୋ ଚ ପଟିସଂୱିଦିତଗିଲାନା, ତେସଂ ଅୱସେସକଂ, ପଟିସଂୱିଦିତସ୍ସ ଚ ଗିଲାନସ୍ସ ଚ ସେସକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସତ୍ଥାୟ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ଆହଟଂ, ତସ୍ସ ସେସକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ବହୂନଂ ଆହଟଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଦାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ପଟିସଂୱିଦିତସେସକମେୱ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ଅଧିକମେୱ ହୋତି, ସନ୍ନିଧିଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଠପିତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ୱଟ୍ଟତି । ଗିଲାନସ୍ସାହଟାୱସେସେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ ପନ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତମେୱ କତ୍ୱା ଆଭତଂ, ତଂ ବହିଆରାମଂ ପେସେତ୍ୱା ପଟିସଂୱିଦିତଂ କାରେତ୍ୱା ଆହରାପେତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ୱିହାରମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ୱନଚରକାଦୟୋ ୱା ୱନତୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କାରେତବ୍ବଂ । କତ୍ଥଚି ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ପଟିସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ଆହଟଂ ୱା ଗିଲାନାୱସେସକଂ ୱା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥଜାତକମେୱ ୱାତି ଆରାମେ ଜାତକମେୱ । ମୂଲଫଲାଦିନ୍ତି ମୂଲଫଲତଚପତ୍ତାଦିଂ ଅଞ୍ଞେନ କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ତଂ ଗାମଂ ହରିତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ଆହରନ୍ତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ପଟିସଂୱିଦିତଂ କାରେତବ୍ବଂ ।

ଚତୁତ୍ଥପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ପାତିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ

ୱିନୟତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ

ପାଟିଦେସନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସେଖିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ପରିମଣ୍ଡଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଅନ୍ତରଘରେ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଆରାମେପି ଅନ୍ତରଘରେପି ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରାମେପୀତି ବୁଦ୍ଧୂପଟ୍ଠାନାଦିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ‘‘ତତ୍ରିମେ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଦେସଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ, ଏୱମେତ୍ଥାପି ‘‘ତତ୍ରିମେ ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସେଖିୟା ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଦେସଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି କସ୍ମା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କତୋତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୱତ୍ତାନିପୀତି ଆଗନ୍ତୁକାୱାସିକଗମିକାନୁମୋଦନଭତ୍ତଗ୍ଗପିଣ୍ଡଚାରିକାରଞ୍ଞସେନାସନଜନ୍ତାଘରୱଚ୍ଚକୁଟିଉପଜ୍ଝାଚରିୟସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତାନି । ଇଦଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନଂ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସେଖିୟଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତୱତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ଗହଣଂ । ତେପି ହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ସେଖିୟା’’ତି ଇଚ୍ଛିତା । ତସ୍ମା ମାତିକାୟଂ ପାରାଜିକାଦୀନଂ ୱିୟ ସେଖିୟାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କତୋତି । ନ କେୱଲଂ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତୱତ୍ତାଦୀନଂ ଗହଣତ୍ଥମେୱାତି ଆହ ‘‘ଚାରିତ୍ତୱିନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କତୋତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ମାତିକାୟ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତେ କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତନ୍ତି ପକତଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ସୁକ୍ଖଜଙ୍ଘୋ ୱା ମହାପିଣ୍ଡିକମଂସୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାଧିକମ୍ପି ଓତାରେତ୍ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ପାସନ୍ତନ୍ତି ପାସସ୍ସ ଅନ୍ତଂ, ଦସାମୂଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେସ୍ସାମୀତି ‘‘ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ନିୱାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ। କିଞ୍ଚାପି ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତୁଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତଥାପି ନିୱାସନୱତ୍ତଂ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବମେୱ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅନୁଗ୍ଗହଣଞ୍ହି ଅନାଦରିୟଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଅପିଚ ନିୱାସନୱତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ପରିମଣ୍ଡଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପରିମଣ୍ଡଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂଗିହିପାରୁତନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧକେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଗିହିପାରୁତଂ । ଇଦାନି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୨୮୦-୨୮୧) ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥମେୱ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଥା ପାରୁତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସେତପଟପାରୁତାଦି ଗିହିପାରୁତଂ ନାମ, ତସ୍ମା । ସେତପଟାତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ । ଅଡ୍ଢପାଲକନିଗଣ୍ଠାତି ଅଡ୍ଢଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଅଡ୍ଢପାଲକା, ଅଡ୍ଢପାଲକା ଚ ତେ ନିଗଣ୍ଠା ଚାତି ଅଡ୍ଢପାଲକନିଗଣ୍ଠା। ତେ ହି ଉପରି ଏକମେୱ ସେତୱତ୍ଥଂ ଉପକଚ୍ଛକେ ପୱେସେତ୍ୱା ପରିଦହନ୍ତି, ହେଟ୍ଠା ନଗ୍ଗାପି ଅଡ୍ଢମେୱ ପାଲେନ୍ତି । ପରିବ୍ବାଜକାତି ଗିହିବନ୍ଧନଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା । ଉରଂ ୱିୱରିତ୍ୱାତି ହଦୟମଜ୍ଝଂ ୱିୱରିତ୍ୱା । ଅକ୍ଖିତାରକାମତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍ଖିମତ୍ତଂ । ଆରାମେ ୱାତି ବୁଦ୍ଧୂପଟ୍ଠାନାଦିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରଘରେ ୱାତି ଅନ୍ତରେ ଘରାନି ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ‘‘ଅନ୍ତରଘର’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଗାମେ ।

ଦୁତିୟପରିମଣ୍ଡଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୪. ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଜତ୍ତୁମ୍ପି ଉରମ୍ପି ଅୱିୱରିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ପଟିଚ୍ଛାଦନେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ନ ସୀସପାରୁତୋ । ତେନାହ ‘‘ଗଣ୍ଠିକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଗଣ୍ଠିକଂ ପାସକେ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଅନ୍ତରଘରେ ୱାତି ଗୋଚରଗାମେ । ଏକଦିୱସମ୍ପି ୱାସୂପଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଚତୁପ୍ପଞ୍ଚାହଂ ୱାସମଧିଟ୍ଠାୟ ୱସିତଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ ।

ୱାସୂପଗତସ୍ସାତି ରତ୍ତିୱାସତ୍ଥାୟ ଉପଗତସ୍ସ ରତ୍ତିଭାଗେ ୱା ଦିୱସଭାଗେ ୱା କାୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିସୀଦତୋ ଅନାପତ୍ତି ।

ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୬. ସୁସଂୱୁତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସୁସଂୱୁତୋତି ସୁସଂୟତୋ । ୟଥା ପନେତ୍ଥ ସୁସଂୱୁତୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହତ୍ଥଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁସଂୱୁତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିତ୍ତକେନ ପନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୁଗମତ୍ତଂ ଭୂମିଭାଗଂ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି । ୟୁଗୟୁତ୍ତକୋ ହି ଦନ୍ତୋ ଆଜାନେୟ୍ୟୋ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖତି, ପୁରତୋ ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ଭୂମିଭାଗଂ, ଇମିନାପି ଏତ୍ତକଂ ପେକ୍ଖନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟୋ ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ପାସାଦଂ କୂଟାଗାରଂ ୱୀଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିପରିସ୍ସୟାଭାୱନ୍ତି ପରିସ୍ସୟନଟ୍ଠେନ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ, ୱିହେଠନଟ୍ଠେନ ୱା ପରିସ୍ସୟୋ, ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୟେୱ ପରିସ୍ସୟୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିପରିସ୍ସୟୋ, ତସ୍ସାଭାୱଂ, ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦି ଉପଦ୍ଦୱାଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱା, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପରିସ୍ସୟାଭାୱଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଲଭତିୟେୱ, ତଥା ଗାମେ ପୂଜ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୫୮୨) ୱଦନ୍ତି ।

ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ଉକ୍ଖିତ୍ତକାୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଅନ୍ତୋଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋଉମ୍ମାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ଏୱଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଉକ୍ଖିତ୍ତକାୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧-୧୨. ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ହସନୀୟସ୍ମିଂୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ହସିତବ୍ବୱତ୍ଥୁକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩-୧୪. ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

କିତ୍ତାୱତା ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସଦ୍ଦମେୱ ସୁଣାତୀତି ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକ୍ଖରଂ ସଦ୍ଦମତ୍ତମେୱ ସୁଣାତି । ତେନାହ ‘‘କଥଂ ନ ୱୱତ୍ଥପେତୀ’’ତି ।

ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫-୨୦. କାୟପ୍ପଚାଲକାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘କାୟାଦୀନି ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଲାନି ଉଜୁକାନି ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଗନ୍ତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବଞ୍ଚାତି ସମେନ ଇରିୟାପଥେନ ଗନ୍ତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବଞ୍ଚ । କାୟପ୍ପଚାଲକାଦିୟୁତ୍ତଂ ଛକ୍କଂ ।

କାୟପ୍ପଚାଲକାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୬. ପଲ୍ଲତ୍ଥିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆୟୋଗପଲ୍ଲତ୍ଥିକାପି ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟେୱ ।

ପଲ୍ଲତ୍ଥିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛବ୍ବୀସତିସାରୁପ୍ପସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୭. ସକ୍କଚ୍ଚପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସତିଂଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଛଡ୍ଡେତୁକାମୋ ୱିୟ ଅହୁତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତେ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ‘‘ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ।

ସକ୍କଚ୍ଚପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୮. ପତ୍ତସଞ୍ଞୀପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉପନିବଦ୍ଧସଞ୍ଞୀହୁତ୍ୱାତି ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେନ୍ତେ ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତହଂ ତହଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ପତ୍ତେ ଆଭୋଗସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ।

ପତ୍ତସଞ୍ଞୀପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୯. ସମସୂପକପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସମସୂପକନ୍ତି ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ସୂପୱନ୍ତଂ କତ୍ୱା, ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମସୂପକୋ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାପି ସୂପେୟ୍ୟବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତୀତି ଓଲୋଣିସାକସୂପେୟ୍ୟମଚ୍ଛମଂସରସାଦିକା ସବ୍ବାପି ସୂପେୟ୍ୟବ୍ୟଞ୍ଜନୱିକତି ।

ସମସୂପକପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୦-୩୨. ସମତିତ୍ତିକାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସମତିତ୍ତିକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ସମତିତ୍ତିକଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମପୁଣ୍ଣନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୬୦୫) ପତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋମୁଖୱଟ୍ଟିଲେଖାସମପୁଣ୍ଣଂ । ସମଭରିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗପତ୍ତସ୍ସେୱ, ନେତରସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗପତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ରଚିତନ୍ତି କତଂ, ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପୂରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାୱକାଲିକନ୍ତି ୟାଗୁଭତ୍ତଫଲାଫଲାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଜାତିକଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ୱା ହୋତୁ, ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପତ୍ତେ। ଥୂପୀକତାନୀତି ଥୂପଂ ୱିୟ କତାନି, ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋମୁଖୱଟ୍ଟିଲେଖଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ୟାମକାଲିକାଦୀନୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟାୱକାଲିକ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପନ ୱସେନ ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ଥୂପୀକତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଥୂପୀକତାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କଥାୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ହେଟ୍ଠା ଓରୋହତୀତି ସମନ୍ତା ଓକାସସବ୍ଭାୱତୋ ଚାଲିୟମାନଂ ହେଟ୍ଠା ଭସ୍ସତି। ତକ୍କୋଲୱଟଂସକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ଥକେ ଠପିତତକ୍କୋଲମେୱ ୱଟଂସକସଦିସତ୍ତା ତକ୍କୋଲୱଟଂସକଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପୁପ୍ଫୱଟଂସକକଟୁକଫଲାଦିୱଟଂସକାନଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୫) ଗହଣଂ, ନ ତଂ ଥୂପୀକତଂ ନାମ ହୋତି ପାଟେକ୍କଂ ଭାଜନତ୍ତା ପଣ୍ଣାଦୀନଂ ।

ସମତିତ୍ତିକାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୩-୩୪. ସପଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସପଦାନନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୬୦୮) ଏତ୍ଥ ଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱଖଣ୍ଡନଂ, ଅପେତଂ ଦାନତୋ ଅପଦାନଂ, ଅନୱଖଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସହ ଅପଦାନେନ ସପଦାନଂ, ଅୱଖଣ୍ଡନୱିରହିତଂ, ଅନୁପଟିପାଟିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଓଧିଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୁପଟିପାଟିୟା’’ତି ।

ସପଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୬. ଓଦନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ମାଘାତସମୟାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ରାଜାନୋ ଭେରିଂ ଚରାପେନ୍ତି, ଅୟଂ ମାଘାତସମୟୋ ନାମ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଦେନ୍ତି ।

ଓଦନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୭. ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଏକାଦସମେତି ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁନ ଉଗ୍ଗିରିତୁକାମସ୍ସାପି ସଚେ ସହସା ପୱିସତି, ଅୟଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ନାମ । ୟୋ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ସହସା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଅୟଂ ଅସତିୟା ଭୁଞ୍ଜତି ନାମ ।

ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୮. ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଉଜ୍ଝାୟତି ଏତେନାତି ଉଜ୍ଝାନଂ, ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ସଞ୍ଞା ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦି । ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସାତି ପରେସଂ ପତ୍ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ।

ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୯. କବଳସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ମୟୂରଣ୍ଡଂ ଅତିମହନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ମୟୂରଣ୍ଡପ୍ପମାଣୋପି କବଳୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ପନ ‘‘ମୟୂରଣ୍ଡତୋ ମହନ୍ତୋୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ନ ମୟୂରଣ୍ଡପ୍ପମାଣୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡଂ ଅତିଖୁଦ୍ଦକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଗିଲାନସ୍ସ ପନ ଅତିଖୁଦ୍ଦକଂ କବଳଂ କରୋତୋପି ଅନାପତ୍ତି ।

କବଳସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪୧-୪୨. ଅନାହଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସକଲଂ ହତ୍ଥନ୍ତି ସକଲା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ । ହତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଦେସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ସକଲଂ ହତ୍ଥଂ ମୁଖେ ପୱେସେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ସବ୍ବଗ୍ଗହଣମସମତ୍ଥିତମେୱ ସିୟା । ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱୋହାରସ୍ସ ଅୱୟୱେପି ପୱତ୍ତନତୋ ଏକଙ୍ଗୁଲିମ୍ପି ତତୋ ଏକଦେସମ୍ପି ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅନାହଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪୩. ସକବଳସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ତତ୍ତକେସତି ୱଟ୍ଟତୀତି ତତ୍ତକେ ମୁଖମ୍ହି ସତି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ସକବଳସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୦-୫୧. ଚପୁଚପୁକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘ଚପୁଚପୂ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଚପୁ ଚପୂ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁକରଣସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ‘‘ପଞ୍ଚୱୀସତିମେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୁରୁସୁରୁକାରକନ୍ତି ‘ସୁରୂ ସୁରୂ’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମମତ୍ଥମତିଦିସତି ।

ଚପୁଚପୁକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତିଂସଭୋଜନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୭. ଛତ୍ତପାଣିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛତ୍ତନ୍ତି ସେତଚ୍ଛତ୍ତକିଲଞ୍ଜଚ୍ଛତ୍ତପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛତ୍ତଂ । ୟମ୍ପି ତତ୍ଥଜାତକଦଣ୍ଡକେନ କତଂ ଏକପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ହୋତି, ତମ୍ପି ଛତ୍ତମେୱ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସରୀରାୱୟୱେତି ଅଂସଊରୁଆଦିକେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସରୀରାୱୟୱେତି ।