ୱିମତିୱିନୋଦନୀ-ଟୀକା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ୱିମତିୱିନୋଦନୀ-ଟୀକା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

କରୁଣାପୁଣ୍ଣହଦୟଂ, ସୁଗତଂ ହିତଦାୟକଂ ।

ନତ୍ୱା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିମଲଂ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଗୁଣସମ୍ପଦଂ ॥

ୱଣ୍ଣନା ନିପୁଣାହେସୁଂ, ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୟା ।

ପୁବ୍ବକେହି କତା ନେକା, ନାନାନୟସମାକୁଲା ॥

ତତ୍ଥ କାଚି ସୁୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ଦୁକ୍ଖୋଗାହା ଚ ଗନ୍ଥତୋ ।

ୱିରଦ୍ଧା ଅତ୍ଥତୋ ଚାପି, ସଦ୍ଦତୋ ଚାପି କତ୍ଥଚି ॥

କାଚି କତ୍ଥଚି ଅପୁଣ୍ଣା, କାଚି ସମ୍ମୋହକାରିନୀ ।

ତସ୍ମା ତାହି ସମାଦାୟ, ସାରଂ ସଙ୍ଖେପରୂପତୋ ॥

ଲୀନତ୍ଥଞ୍ଚ ପକାସେନ୍ତୋ, ୱିରଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱିସୋଧୟଂ ।

ଉପଟ୍ଠିତନୟଞ୍ଚାପି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସୟଂ ॥

ୱିନୟେ ୱିମତିଂ ଛେତୁଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲହୁୱୁତ୍ତିନଂ ।

ସଙ୍ଖେପେନ ଲିଖିସ୍ସାମି, ତସ୍ସା ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସିତୁକାମୋ ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟୋ କପ୍ପକୋଟୀହିପୀତିଆଦିମାହ । ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗେନ ହି ୱନ୍ଦନାରହଭାୱୋ, ୱନ୍ଦନାରହେ ଚ କତା ୱନ୍ଦନା ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି। ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣପ୍ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଆଚରିୟା, ମୟଂ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋ’’ତି । ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣେନ ହି ରାଗାଦିଦୋସୱିଗମତୋ ପଞ୍ଞାଦିଗୁଣପାଟୱତୋ ଆୟୁଆଦିୱଡ୍ଢନତୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟଭାୱାଦିତୋ ଚ ହୋତେୱ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ।

ତତ୍ଥ ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ୱନ୍ଦନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ୟୋ କପ୍ପକୋଟୀହିପି…ପେ॰… ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଇମିସ୍ସା ପନ ୱିନୟଦେସନାୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନଞାଣସମୁଟ୍ଠିତତାୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନମେୱ ଥୋମନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଏସା ହି ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଥୋମନା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱା ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ନୟତୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ତଂମୂଲକତ୍ତା ସେସବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ । ତତ୍ଥ ୟୋତି ଇମସ୍ସ ଅନିୟମୱଚନସ୍ସ ନାଥୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କପ୍ପକୋଟୀହିପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲନ୍ତି କପ୍ପକୋଟିଗଣନାୱସେନପି ‘‘ଏତ୍ତକା କପ୍ପକୋଟିୟୋ’’ତି ପମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କାଲଂ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ୱସ୍ସଗଣନାୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲନ୍ତି ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନ କପ୍ପକୋଟିଗଣନାୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟମପି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱସେନ ପନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତୋ ସଲକ୍ଖଂ ଚତୁରସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପକାଲଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ନିରନ୍ତରଂ ପଞ୍ଚମହାପଅଚ୍ଚାଗାଦିଅତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ ଖେଦଂ କାୟିକଂ ପରିସ୍ସମଂ ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଲୋକହିତାୟାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ହିତାୟ । ନାଥତୀତି ନାଥୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖଂ ଆସୀସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନାଥତି ୱେନେୟ୍ୟଗତେ କିଲେସେ ଉପତାପେତି, ନାଥତି ୱା ୟାଚତି ୱେନେୟ୍ୟେ ଅତ୍ତନୋ ହିତକରଣେ ୟାଚିତ୍ୱାପି ନିୟୋଜେତୀତି ନାଥୋ, ଲୋକପଟିସରଣୋ ଲୋକସାମୀ ଲୋକନାୟକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ୟୋ କରୁଣାୟ କମ୍ପିତହଦୟତ୍ତା ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ଅତିଦୁକ୍କରକିରିୟାୟ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ତାଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଆଗତୋ, ତସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ୱା କିରିୟତି ପସାରିୟତୀତି କରୁଣା । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି ୱିବାଧେତି, ୱିନାସେତି ୱା ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବାଧେତି । କରୁଣାୟ ନିୟୁତ୍ତୋ କାରୁଣିକୋ, ମହନ୍ତୋ କାରୁଣିକୋ ମହାକାରୁଣିକୋ, ତସ୍ସ ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ପାଠସେସୋ ।

ଏୱଂ କରୁଣାମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁଂ ଅସମ୍ବୁଧନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତଂ ୟଂ ଅସମ୍ବୁଧଂ ଜୀୱଲୋକୋ ଭୱା ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ନମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ବୁଧନ୍ତି ଅସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ୟଥାସଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ । ୟନ୍ତି ଅନିୟମତୋ ସପରିୟତ୍ତିକୋ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ କମ୍ମଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱିସେସନଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକବୁଦ୍ଧେହିପି ୱା ଗୋଚରାସେୱନଭାୱନାସେୱନାହି ୟଥାରହଂ ନିସେୱିତଂ, ଅଜହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିଫଲନିବ୍ବାନାନି ଗୋଚରାସେୱନୱସେନେୱ ନିସେୱିତାନି, ମଗ୍ଗୋ ପନ ଭାୱନାସେୱନୱସେନାପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାଦିୱସେନ ଗୋଚରାସେୱନୱସେନାପି ନିସେୱିତୋ । ଭୱାଭୱନ୍ତି ଭୱତୋ ଭୱଂ । ଅଥ ୱା ହୀନପଣୀତାଦିୱସେନ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଡ୍ଢତ୍ଥୋପି ହି ଅ-କାରୋ ଦିସ୍ସତି ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମାତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୧) ୱିୟ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ୱୁଡ୍ଢି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି। ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଭୱୋ ଚ ଅଭୱୋ ଚ ଭୱାଭୱୋ, ତଂ ଭୱାଭୱଂ । ଗଚ୍ଛତୀତି ଉପଗଚ୍ଛତି । ଜୀୱଲୋକୋତି ସତ୍ତଲୋକୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋତି ଧମ୍ମୱିସେସନଂ । ତତ୍ଥ ନ ୱିଦତି ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱଂ ନ ୱିଜାନାତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଅଞ୍ଞାଣଂ । ସା ଆଦି ୟେସଂ ତଣ୍ହାଦୀନଂ, ତେୟେୱ କିଲିସ୍ସନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତାତି କିଲେସା, ତେୟେୱ ଚ ସତ୍ତାନଂ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ଜାଲସଦିସାତି ଜାଲଂ, ତଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ସବ୍ବସୋ ୱିନାସେତି ସୀଲେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୀ, ତସ୍ସ ।

ନନୁ ଚେତ୍ଥ ସପରିୟତ୍ତିକୋ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗୋୟେୱ କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ନେତରେତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ମଗ୍ଗସ୍ସାପି ନିବ୍ବାନମାଗମ୍ମ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ନିବ୍ବାନମ୍ପି କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନକିଚ୍ଚଂ ଫଲେନ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଫଲମ୍ପି ‘‘କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତୀତି ନ କୋଚି ଦୋସୋ । ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ ଅନିୟମିତସ୍ସ ନିୟାମକୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ୱରୋ ପୱରୋ ଅନୁତ୍ତରୋତି ଧମ୍ମୱରୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପନୟେନେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଥୋମେତୁଂ ଗୁଣେହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗୁଣେହି ୟୋ ୟୁତ୍ତୋ, ତମରିୟସଙ୍ଘଂ ନମାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣା ଚେତ୍ଥ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆଦିସଦ୍ଦପରିୟାୟେନ ପଭୁତିସଦ୍ଦେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ପଭୁତି-ସଦ୍ଦେନ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ଗୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କୁସଲତ୍ଥିକାନଂ ଜନାନଂ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୱୁଡ୍ଢିୟା ଖେତ୍ତସଦିସତ୍ତା ଖେତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖେତ୍ତଂ ଜନାନଂ କୁସଲତ୍ଥିକାନ’’ନ୍ତି । ଖିତ୍ତଂ ବୀଜଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ତାୟତୀତି ହି ଖେତ୍ତଂ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା, ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା, ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋ ସମୂହୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ।

ଇଦାନି ରତନତ୍ତୟପଣାମଜନିତଂ କୁସଲାଭିସନ୍ଦଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ପୟୋଜନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସକଲସାସନମୂଲଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ସଂୱଣ୍ଣନାକରଣସ୍ସାପି ସାସନମୂଲତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଚ୍ଚେୱମିଚ୍ଚାଦିଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦନ୍ତି ପୁଞ୍ଞୋଘଂ, ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହଂ ପୁଞ୍ଞରାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ବଲେନ ହତନ୍ତରାୟୋ ୱିନୟଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଟ୍ଠିତସ୍ସ ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ୟସ୍ମିଂ ଠିତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୱିନୟପିଟକେ । ଠିତେତି ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅନୂନଂ ହୁତ୍ୱା ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଠିତେ । ସାସନନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସାସନଂ । ଅଟ୍ଠିତସ୍ସାତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତେ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ଅଟ୍ଠିତସ୍ସ, ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସପି ଭଗୱତୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିରହିତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଠିତସ୍ସ । ଅମିସ୍ସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଅନାକୁଲଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱନ୍ତି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ନିସ୍ସାୟ, ନ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଥ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁ ପୁନ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନା କିଂପୟୋଜନାତି ? ଆହ କାମଞ୍ଚାତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାମନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ, ୟଥିଚ୍ଛକଂ ୱା, ସବ୍ବସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣିତୋୟଂ ୱିନୟୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହୀତି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୟୋ ପୁବ୍ବାଚରିୟା ଏୱ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଚ ଆସଭା, ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟୱରେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୀଦିସା ପନ ତେ ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ? ଆହ ଞାଣମ୍ବୂତିଆଦି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଅମ୍ବୁନା ସଲିଲେନ ନିଦ୍ଧୋତାନି ନିସ୍ସେସତୋ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଧୋତାନି ୱିସୋଧିତାନି ରାଗାଦୀନି ତୀଣି ମଲାନି କାମାସୱାଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ୟେହି ତେ ଞାଣମ୍ବୁନିଦ୍ଧୋତମଲାସୱା, ତେହି ଖୀଣାସୱେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱଭାୱେପି ନ ଏତେ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାତି ଆହ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜାପଟିସମ୍ଭିଦେହୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ୱା । ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେସୁପି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗହିତତାୟ ତେସଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନେ ସାମତ୍ଥିୟଂ ସାତିସୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହୀ’’ତି ।

କିଲେସଜାତଂ, ପରିକ୍ଖାରବାହୁଲ୍ଲଂ ୱା ସଲ୍ଲିଖତି ତନୁଂ କରୋତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମୂହୋ, ଇଧ ପନ ଖୀଣାସୱାଧିକାରତ୍ତା ପରିକ୍ଖାରବାହୁଲ୍ଲସ୍ସ ସଲ୍ଲିଖନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସଲ୍ଲେଖେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସଲ୍ଲେଖିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସଲ୍ଲେଖିୟେ, ଧୁତଙ୍ଗପରିହରଣାଦିସଲ୍ଲେଖପଅପତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୋସୁଲଭୂପମେହୀତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟା ‘‘ଅସୁକସଦିସା’’ତି ନତ୍ଥି ସୁଲଭା ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ନୋସୁଲଭୂପମା, ତେହି । ମହାୱିହାରସ୍ସାତି ଇମିନା ନିକାୟନ୍ତରଂ ପଟିକ୍ଖିପତି। ୱିହାରସୀସେନ ହେତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱାସୀନଞ୍ଚେୱ ତେହି ସମଲଦ୍ଧିକାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପଭୱତ୍ତେନ ସଞ୍ଞାଣଭୂତତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୟୋ ‘‘ମହାୱିହାରସ୍ସ ଧଜୂପମା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେହି ଅୟଂ ୱିନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ସମ୍ମା ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣିତୋ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେହି ନୟେହୀ’’ତି । ୱିଚିତ୍ତେହି ନୟେହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱରନ୍ୱୟେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୱରଂ ଅନୁଗତେହି, ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁଗତେହି ନୟେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଅନୂନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଜନୱିସେସଂ ଅଜ୍ଝେସକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଂୱଣ୍ଣନାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତତ୍ତାତି ରଚିତତ୍ତା । ନ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତୀତି ନ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି ।

ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚାତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ତଞ୍ଚ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାରଭନ୍ତୋ ସକଲାୟପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ଇଧ ଗହେତବ୍ବତୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ତସ୍ସା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସରୀରଂ କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ କୁରୁନ୍ଦୀନାମାଦୀସୁ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ଥେରୱାଦଂ କତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମ୍ମା ସମାରଭିସ୍ସନ୍ତି ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥା ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା । ମହାପଚ୍ଚରିୟନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରୀନାମିକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚରୀତି ଉଳୁମ୍ପଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା କତତ୍ତା ତମେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ‘‘କୁରୁନ୍ଦୀୱଲ୍ଲିୱିହାରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କତତ୍ତା ‘କୁରୁନ୍ଦୀ’ତି ନାମଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥଂ ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୟୁତ୍ତମତ୍ଥନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ, ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟୟୁତ୍ତିୟା ୱା ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦାନଂ ବାହିରଭାୱୋ ସିୟାତି ତେପି ଅନ୍ତୋକତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଅନ୍ତୋଗଧଥେରୱାଦ’’ନ୍ତି ଆହ, ଥେରୱାଦେପି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତଂ ମେତି ଗାଥାୟ ସୋତୂହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପସ୍ସାତି ଧମ୍ମୋ ଏୱ ମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ପଦୀପସଦିସତ୍ତା ପଦୀପୋ ଅସ୍ସାତି ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପୋ, ଭଗୱା, ତସ୍ସ । ପତିମାନୟନ୍ତାତି ପୂଜେନ୍ତା ମନସା ଗରୁଂ କରୋନ୍ତା ନିସାମେନ୍ତୁ ସୁଣନ୍ତୁ ।

ବୁଦ୍ଧେନାତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନମୁଖେନ ପମାଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୟଥେୱ ବୁଦ୍ଧେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟେହି ପୁତ୍ତେହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀହି ତଥେୱ ଞାତୋ, ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିନୟୋତି ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ । ୱୁତ୍ତୋତି ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ଭଗୱତା ଅବ୍ୟାକତଂ ନାମ ତନ୍ତିପଦଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ପୱତ୍ତିତପକିଣ୍ଣକଦେସନାୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥା । ତଥେୱ ଞାତୋତି ୟଥେୱ ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ ଏକପଦମ୍ପି ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ଅୱିନାସେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ଞାତୋ ୱିଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତାତି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମତିସଙ୍ଖାତଂ ଥେରପରମ୍ପରାୟ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଭତଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପାଳିୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଚେୱ ପାଳିମୁତ୍ତକୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୂତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାମହାପଚ୍ଚରିଆଦିକା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅକଂସୁ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାମକଂସୂ’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥାପି ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୁ, ତସ୍ମା । ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପମାଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ତସ୍ମାତି ଇମିନାୟେୱ ପକାସିତତ୍ତା, ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ୱା, ପମାଣମେୱାତି । ୟଦି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପମାଣଂ, ଏୱଂ ସତି ତତ୍ଥ ପମାଦଲେଖାପି ପମାଣଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ପମାଦଲେଖ’’ନ୍ତି, ଅପରାପରଂ ଲିଖନ୍ତେହି ପମାଦେନ ସତିଂ ଅପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲିଖିତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲିଖନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ପମାଦଲେଖା ନାମ, ସା ଚ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୟମେୱ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ପୁନ ୟସ୍ମାତି ପଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନୱସେନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପମାଣମେୱ, ୟସ୍ମା ଚ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନାପି ଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିମତ୍ତୱିସିଟ୍ଠତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନା, ତତୋ ଏୱ ପମାଣଭୂତାୱ ହେସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ।

ତତୋତି ତାହି ଅଟ୍ଠକଥାହି । ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱାତି ସୀହଳଭାସଂୟେୱ ଅପନେତ୍ୱା । ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱାତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ୟଥାଠାନେ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ପଦତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟାଦିକଂ ଅତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣେନ ୱଚନକ୍କମେନ ଚେୱ ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥନୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସେସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥନେନ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପପଞ୍ଚିତଂ ତାଦିସଂ ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଂ ପହାୟ ସଲ୍ଲହୁକେନ ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପକେନ ପଦକ୍କମେନ ଚେୱ ୱୁତ୍ତନୟସଦିସଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ଚ ସଙ୍ଖେପନୟେନେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ପନ ୱିନୟଟୀକାୟଂ ‘‘ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପପଞ୍ଚିତଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ…ପେ॰… ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ଅପଲୋକନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିୟ ତାଦିସଂ ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତନ୍ତିକ୍କମଂ କଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପାଳିୟା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କଥନଞ୍ହି ତନ୍ତିକ୍କମଂ ୱୋକ୍କମିତ୍ୱା କଥନଂ ନାମ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥେୱ ୱଣ୍ଣିତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଆଗତଂ ପାଳିଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନତୋ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣିତଂ ୟଥାଠାନେୟେୱ ୱଣ୍ଣନତୋ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘ତନ୍ତିକ୍କମଂ କଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱା’’’ତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଖିପନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନ ହୀୟତୀତି ? ଆହ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସବ୍ବମସେସୟିତ୍ୱା’’ତି । ସଙ୍ଖିପନ୍ତୋପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଚନାଦିମେୱ ସଙ୍ଖିପନ୍ତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସବ୍ବାସୁପି ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅସେସୟିତ୍ୱା, କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅପରିହାପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତନ୍ତିକ୍କମଂ କଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱାତି କଞ୍ଚି ପାଳିକ୍କମଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା, ଅନୁକ୍କମେନେୱ ପାଳିଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡାଦୀସୁ ଆଗତାନଂ ଝାନକଥାଦୀନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୱଚନାନଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ଭାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥଂ ତଂତଂସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ସବ୍ବସୋ ପରିଦୀପୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହେସ୍ସତୀତି ଭୱିସ୍ସତି, କରୀୟିସ୍ସତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଣ୍ଣନାୱସେନ ସମାନକତ୍ତୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଛିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ପନ ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିକଂ କତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଅମ୍ହେହି କରୀୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୱସେନ ସମାନକତ୍ତୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ବାହିରନିଦାନକଥା

ଇଦାନି ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟାଦୀସୁ ବହୂସୁ ୱିନୟେସୁ ଅତ୍ତନା ‘‘ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ ୱିନୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ୱିନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ତତ୍ଥାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ଗାଥାସୁ । ତାୱ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ପଠମଂ ୱିନୟଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମାତି ଦୀପେତି । ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋତି ନିୟମେତବ୍ବୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟସ୍ମା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ, ତେନ ହେତୁନା ଏତଂ ୱିନୟୋ ନାମାତିଆଦିକଂ ନିୟାମକୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ୱିନୟସ୍ସ । ମାତିକାତି ଉଦ୍ଦେସୋ । ସୋ ହି ନିଦ୍ଦେସପଦାନଂ ଜନନୀଠାନେ ଠିତତ୍ତା ମାତା ୱିୟାତି ‘‘ମାତିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ମାତିକଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନାତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏତଂ ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀତିଆଦିନିଦାନୱଚନପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିନୟପିଟକଂ ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା କାରଣା ୱୁତ୍ତଂ, ୟେନ ଧାରିତଂ, ୟେନ ଚ ଆଭତଂ, ୟେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ତେନ ସମୟେନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିନୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମାତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତିଆଦିନିଦାନୱଚନମତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱତ୍ତୁକାମୋପି ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ଇଦମୱୋଚାତି ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ନିଦାନନିଗମନାନିପି ସତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଅନୁୱିଧାନତ୍ତା ତଦନ୍ତୋଗଧାନେୱାତି ନିଦାନସ୍ସାପି ୱିନୟପାଳିୟଂୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମାତି ଇଦମ୍ପି ୱିନୟପିଟକସମ୍ବନ୍ଧଂୟେୱ କତ୍ୱା ମାତିକଂ ଠପେତି । ମାତିକାୟ ହି ଏତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିନୟପିଟକଂୟେୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗଚ୍ଛତି ।

ଇଦାନି ପନ ତଂ ୱିସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ମାତିକାପଦେସୁ । ଇଦନ୍ତି ତେନ ସମୟେନାତିଆଦିନିଦାନୱଚନଂ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାଲେ ଧରମାନକାଲେ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତି । ତଦୁଭୟେନାପି ଭଗୱତୋ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ଉପଞ୍ଞାସତ୍ଥୋ ୱା, ଉପଞ୍ଞାସୋତି ଚ ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସା ହି ଗନ୍ଥକାରାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅପରଂ ୱତ୍ତୁମାରଭନ୍ତାନଂ ଚ-ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଭାଗତ୍ଥୱସେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ମହାୱିସୟତ୍ତା ପୂଜନୀୟତ୍ତା ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି । ଦୁତିୟାଦିଂ ଉପାଦାୟ ଚେସା ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ।

ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତାୱ କିରିୟା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମୋ ଏୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କନ୍ତି ୱା ଆଣା, ତଂ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେତି ନିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁସିନାରାୟନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଉପୱତ୍ତନଭୂତଂ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ସାଲୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତା ଉୟ୍ୟାନତୋ ଉପେଚ୍ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ଚ ନଗରସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝେ ସାଲୱନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁସିନାରାୟ ହି ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ହୋତି, ତତୋ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲୱନରାଜିୱିରାଜିତୋ ମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନାଭିମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରାଭିମୁଖୋ ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତୋ, ତେନ ମଗ୍ଗେନ ମନୁସ୍ସା ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ କିର ଉପୱତ୍ତନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂସଟ୍ଠୱିଟପାନଂ ସମ୍ପନ୍ନଛାୟାନଂ ସାଲପନ୍ତୀନମନ୍ତରେ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ’’ତି । ଉପାଦୀୟତି କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ଉପାଦି, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ତଦେୱ କମ୍ମକିଲେସେହି ସମ୍ମା ଅପ୍ପହୀନତାୟ ସେସୋ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଉପାଦିସେସୋତି ଅନୁପାଦିସେସା, ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ତାୟ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ପରିନିବ୍ବାନେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ପରିନିବ୍ବାନହେତୁ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସନ୍ନିପତିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଥେରୋ ଜେଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଘସଦ୍ଦସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସସଦ୍ଦସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ଗମକତ୍ତା ଥେରସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗରୁକୁଲନ୍ତି । ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତଥା ଉସ୍ସାହଂ ଜନନସ୍ସ କାରଣମାହ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେତିଆଦି । ସତ୍ତ ଅହାନି ସମାହଟାନି ସତ୍ତାହଂ, ସତ୍ତାହଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋ, ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଲଂ, ଆୱୁସୋତିଆଦିନା ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ତେନ ମହାସମଣେନାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ, ତତୋ ମହାସମଣତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା ମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ହୋମ ତଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ହୋମାତି ୱା ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ଅହୁମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, ହେତୁ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ, ଏତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତେୱ, ନୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ତଂ କାରଣନ୍ତି ? ଆହ ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା, ୟେନ କାରଣେନ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଦେତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ, ପାୱଚନଂ । ପଧାନଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ, ଧମ୍ମୱିନୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଅଲଜ୍ଜୀପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା । ନ ଚିରସ୍ସେୱାତି ନ ଚିରେନେୱ । ୟାୱ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ତିଟ୍ଠତି ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତାତି ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚେୱ ୱିନୟପିଟକସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ଚ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା । ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ । ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥାତି ସୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତୁମ୍ହାକଂ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି । ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ତିୱିଧଂ ସାସନଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ସତ୍ତତ୍ତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ଅଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ, ତଦେୱ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଦାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ କତଂ ଅନୁଗ୍ଗହୱିସେସଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ୟଞ୍ଚାହଂ ଭଗୱତାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚାହନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟେନ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ, ତେନ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗହଣଂ ପରାମସତି । ଧାରେସ୍ସସୀତିଆଦିକଂ ଭଗୱତା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ କାତୁକାମେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପାତି ‘‘କସ୍ସପ, ତ୍ୱଂ ଇମାନି ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ପାରୁପିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ୱଦତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ କାୟବଲଂ ସନ୍ଧାୟ, ପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନୀତି ମତକଳେୱରଂ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତାନି ତୁମ୍ବମତ୍ତେ କିମୟୋ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗହିତାନି ସାଣୱାକମୟାନି ପଂସୁକୂଲଚୀୱରାନି । ରଥିକାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ତେସୁ କୂଲମିୱାତି ପଂସୁକୂଲଂ । ଅଥ ୱା ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ପଂସୁକୂଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିବ୍ବସନାନୀତି ନିଟ୍ଠିତୱସନକିଚ୍ଚାନି, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକମେୱ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅନେକାୱୟୱତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ କତଂ । ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଅତ୍ତନା ସମାନପରିଭୋଗେନ, ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଚ ସମସମଟ୍ଠପନେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଦାନି ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନତ୍ଥାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) ଆଗତଂ ପାଳିଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଆକଙ୍ଖାମି, ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେତି ଏତ୍ଥ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରୋ ନାମ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱତୋ ଏୱଂସଞ୍ଞିତା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସହ ଅଟ୍ଠ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ । ଛଳଭିଞ୍ଞା ନାମ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ । ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନାତି ‘‘ଅହଂ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ୟତ୍ତକେ ସମାପତ୍ତିୱିହାରେ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ୱଳଞ୍ଜେମି, ତଥା କସ୍ସପୋପୀ’’ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଂ କତ୍ୱା ଠପନେନ, ଇଦଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସାମଞ୍ଞେନ ଥେରସ୍ସ ପସଂସାମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଥା ସମତାୟ । ଭଗୱତୋ ହି ଗୁଣୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ସାୱକା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ କଲମ୍ପି କଲଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେନ୍ତି, ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହସ୍ସ, ତସ୍ସ ମେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ହି କେସୁଚି ‘‘ତସ୍ସ ମେ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଆଣଣ୍ୟଂ ଅଣଣଭାୱୋ । ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନାତି ଏତ୍ଥ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନୱସେନ କୱଚସ୍ସେୱ ଗହଣଂ କତଂ, ସମାପତ୍ତିୟା ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଇସ୍ସରିୟଂ ଗହିତଂ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ୟଥାହାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପାୱାୟାତି ପାୱାନଗରତୋ । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ଦୀଘମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ । ଦୀଘପରିୟାୟୋ ହେତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ । ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଚସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ଇଧ ଆନେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ପରନ୍ତି ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡତୋ ପରଂ । ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏତଂ ପରିୟନ୍ତଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡପାଳିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱସେସଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ପାଳିମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅଧମ୍ମୋ’’ତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପସଙ୍ଗତ୍ତା ପନ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ଅସଙ୍ଗାୟନହେତୁଦୋସଗଣୋ ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ଏୱ ଏତ୍ଥ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ପଟିବାହୀୟତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅପି ଚ ‘‘ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ୟେନ ଅଧମ୍ମେନ ତେ ସୁଭଦ୍ଦୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାଦୟୋ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ, ୟେନ ଚ ଧମ୍ମେନ ଇତରେ ଧମ୍ମୱାଦିନୋୱ ହୋନ୍ତି । ତେୟେୱ ଇଧ ‘‘ଅଧମ୍ମୋ’’ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତସ୍ମା ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦିହେତୁକୋ ପାପିଚ୍ଛତାଦିଦୋସଗଣୋ ଅଧମ୍ମୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ସୀଲସମ୍ପଦାଦିହେତୁକୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମୂହୋ ଧମ୍ମୋତି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁରେ ଦିପ୍ପତୀତି ଅପି ନାମ ଦିପ୍ପତି । ଅଥ ୱା ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିବାହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତତୋ ପୁରେତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିପ୍ପତୀତି ଦିପ୍ପିସ୍ସତି । ପୁରେସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ, ୟଥା ପୁରା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋତି । ଅୱିନୟୋତି ପହାନୱିନୟାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅୱିନୟୋ ।

ତେନ ହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରେତି ସକଲଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିନୱଙ୍ଗଂ ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ସକଲନୱଙ୍ଗଂ, ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ଅତ୍ଥକାମେନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିପୁରିସତ୍ଥପରିୟତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ‘‘ପରିୟତ୍ତୀ’’ତି ତୀଣି ପିଟକାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନସଙ୍ଖାତଂ ପରିୟତ୍ତିଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପଅୟତ୍ତିଧରା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଥଭାୱନାସିନେହାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖା ଲୂଖା ଅସିନିଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନା ଏତେସନ୍ତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା। ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେତି ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମାହାରୋ ତିପିଟକଂ, ତଦେୱ ନୱଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରା ।

କିସ୍ସ ପନାତି କସ୍ମା ପନ । ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ। ତମେୱାହ ‘‘ସକରଣୀୟୋ’’ତି । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ସକିଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ । ବହୁକାରତ୍ତାତି ବହୁପକାରତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସାସିକୋ । ନନ୍ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଓୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ କଦାଚି ଅସଞ୍ଞତାୟ ନୱକାୟ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକପରିସାୟ ଜନପଦଚାରିକାଚରଣଂ, ତେସଞ୍ଚ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପବ୍ବଜ୍ଜନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଏୱମାହ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣୋ, ଅୟଂ କୁମାରୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ପଟିଜାନାତୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ । ତତ୍ରାତି ଏୱଂ ସତି ।

କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋତି ଇଦଂ ନ ସେକ୍ଖାନଂ ଅଗତିଗମନସବ୍ଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖାନଞ୍ଞେୱ ପନ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପନ କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଅଭବ୍ବୋ ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭବ୍ବୋତିଆଦି ପନସ୍ସ ସଭାୱକଥନଂ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାତି ଛନ୍ଦେନ ସିନେହେନ । ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କାତୁଂ । ପରିୟତ୍ତୋତି ଅଧୀତୋ ଉଗ୍ଗହିତୋ ।

ରାଜଗହଂଖୋ ମହାଗୋଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଗୋଚରଟ୍ଠାନଂ । ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ଭିକ୍ଖାଚରଣଟ୍ଠାନଂ । ସୋ ମହନ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ମହାଗୋଚରଂ, ରାଜଗହଂ । ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟାତି ନିୱାରେୟ୍ୟ ।

ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୂତି ଏତ୍ଥ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ଏୱ ପୂଜାୱସେନ କୀଳନତୋ ସାଧୁକୀଳନଂ । ଉପକଟ୍ଠାତି ଆସନ୍ନା । ୱସ୍ସଂ ଉପନେତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକା।

ତତ୍ର ସୁଦନ୍ତି ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ, ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକନ୍ତି ଉପଚିତପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିଧାତୁକଂ । ସମସ୍ସାସେତୁନ୍ତି ସନ୍ତପ୍ପେତୁଂ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଜେତୱନୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେତି ୱଦନ୍ତି । ୱିରିଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ୱିରେଚନଂ । ଓସଧପରିଭାୱିତଂ ଖୀରମେୱ ୱିରେଚନନ୍ତି ଖୀରୱିରେଚନଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଭେସଜ୍ଜପାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଅପ୍ପତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ ମତ୍ତା ସୁଖପରିଚ୍ଚାଗାତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ୱିୟ ।

ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଛିନ୍ନଂ, ଫୁଲ୍ଲନ୍ତି ଭିନ୍ନଂ, ତେସଂ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ଅଭିନୱକରଣଂ ।

ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱେଦିୟତି ଦିସ୍ସତୀତି ପରିୱେଣଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱିହାରେସୁ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଠମଂ ମାସନ୍ତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମଂ ମାସଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସେନାସନୱତ୍ତାନଂ ବହୂନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା, ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୪ ଆଦୟୋ) ସେନାସନପଟିବଦ୍ଧାନଂ ବହୂନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିହିତତ୍ତା ‘‘ଭଗୱତା…ପେ॰… ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ‘‘ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମା’’ତି ଚିନ୍ତିତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେୟେୱ ତେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ । ସିରିୟା ନିକେତନମିୱାତି ସିରିୟା ନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ । ଏକସ୍ମିଂ ପାନୀୟତିତ୍ଥେ ସନ୍ନିପତନ୍ତା ପକ୍ଖିନୋ ୱିୟ ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ଚକ୍ଖୂନି ମଣ୍ଡପେୟେୱ ନିପତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘ଏକନିପାତତିତ୍ଥମିୱ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସନୟନୱିହଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତି । ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ଲୋକେ ରମଣୀୟଭାୱଂ, ରମଣଂ ଅରହତୀତି ୱା ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟକଂ। ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବେସୁ ସାରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରଂ, ତତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡଂ । ଅଥ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ସାରଭୂତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରୋ ମଣ୍ଡୋ ମଣ୍ଡନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ ଏତସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡୋ, ମଣ୍ଡପୋ । ମଣ୍ଡଂ ସୂରିୟରସ୍ମିଂ ପାତି ନିୱାରେତୀତି ମଣ୍ଡପୋ । ୱିୱିଧାନି କୁସୁମଦାମାନି ଚେୱ ମୁତ୍ତୋଲମ୍ବକାନି ଚ ୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଂ ୱମେନ୍ତଂ ନିକ୍ଖାମେନ୍ତମିୱ ଚାରୁ ସୋଭନଂ ୱିତାନଂ ଏତ୍ଥାତି ୱିୱିଧକୁସୁମଦାମୋଲମ୍ବକୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଚାରୁୱିତାନୋ। ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମତ୍ତା ଏୱ ‘‘ରତନୱିଚିତ୍ତମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲମିୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ମଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତତଲଂ ମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲଂ ନାମ, ତମିୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆସନାରହନ୍ତି ନିସୀଦନାରହଂ । ଦନ୍ତଖଚିତନ୍ତି ଦନ୍ତେହି ଖଚିତଂ ।

ଆୱଜ୍ଜେସୀତି ଉପନାମେସି । ଅନୁପାଦାୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । କଥାଦୋସୋତି କଥାୟ ଅସଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି।

ୟଥାୱୁଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଏକେତି ମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଂୟେୱ ଏକେ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହି ସବ୍ବଂ ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ୱଦନ୍ତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୀଘଭାଣକା ପନ ‘‘ପଦସାୱ ଥେରୋ ସନ୍ନିପାତମାଗତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସୁ କେଚି ‘‘ଆକାସେନା’’ତି, ‘‘ତେ ସବ୍ବେପି ତଥା ତଥା ଆଗତଦିୱସାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିତାୟ ଏକମେକଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ତଥା ୱଦିଂସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

କଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱାତି କଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା । ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ବୀଜନୀଗହଣଂ ପରିସାୟ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦନମୁଖୱିକାରପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଞ୍ଞତପ୍ପତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାପି ସାୱକାପି ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ପଠମଂ, ଆୱୁସୋ ଉପାଲି, ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ସଙ୍ଗୀତିୟା ପୁବ୍ବେ ପଠମଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ? ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମାଦିନା ପୁବ୍ବେ ପଠମଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତୀଣି ପିଟକାନି ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେୟେୱ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ସଜ୍ଝାୟିତାନି, ତେନେୱ କମେନ ପଚ୍ଛାପି ସଙ୍ଗୀତାନି ୱିସେସତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପିଟକାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଅନ୍ତରା ଚ, ଭନ୍ତେ, ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚ ଅନ୍ତରା, ୱିୱରେ ମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ରାଜାଗାରକେତି ରଞ୍ଞୋ କୀଳନତ୍ଥାୟ କତେ ଅଗାରକେ । ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂନାମକଂ ଉୟ୍ୟାନଂ । କେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଇଧ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟସ୍ମା ପନେତଂ ନ ଭଗୱତା ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ, ରଞ୍ଞାପି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘କମାରବ୍ଭା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନାତି ଅୟଂ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ ପୁତ୍ତୋ, ନ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ । ୟସ୍ମା ମାତା ପନସ୍ସ ପଣ୍ଡିତା, ତସ୍ମା ସା ୱେଦେନ ଞାଣେନ ଈହତି ଘଟତି ୱାୟମତୀତି ‘‘ୱେଦେହୀ’’ତି ପାକଟନାମା ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ନିମିତ୍ତପୟୋଜନକାଲଦେସଦେସକକାରକକରଣପ୍ପକାରେହି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାପିତେସୁ ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଏକୱିଧାଦିଭେଦେ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ୱାତି ଉଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱିମୁତ୍ତିରସନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସାଦଂ, ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ ୱା ଅଗ୍ଗଫଲନିପ୍ଫାଦନତୋ, ୱିମୁତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ୱା କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପାଦନତୋ । ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୋତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ଧମ୍ମୋ ଏୱ ୱିନୟୋପି ପରିୟତ୍ତିୟାଦିଭାୱତୋ, ତଥାପି ୱିନୟସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ଭିନ୍ନାଧିକରଣଭାୱେନ ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ୱିନୟତନ୍ତିୱିରହିତଂ ତନ୍ତିଂ ଦୀପେତି, ୟଥା ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ ଗୋବଲିବଦ୍ଦନ୍ତିଆଦି ।

ଅନେକଜାତିସଂସାରନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅହଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କାରକଂ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୟେନ ଞାଣେନ ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା, ତଂ ବୋଧିଞାଣଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଏୱ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଭୁତି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଇମଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ସଂସରିଂ, ୟସ୍ମା ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣମିସ୍ସତାୟ ଜାତି ନାମେସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍ଖା, ନ ଚ ସା ତସ୍ମିଂ ଅଦିଟ୍ଠେ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠୋସୀତି ଇଦାନି ମୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ପୁନ ଗେହନ୍ତି ପୁନ ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ମମ ଗେହଂ । ନ କାହସୀତି ନ କରିସ୍ସସି । କାରଣମାହ ସବ୍ବା ତେତିଆଦି । ତୱ ସବ୍ବା ଅୱସେସକିଲେସଫାସୁକା ମୟା ଭଗ୍ଗା। ଇମସ୍ସ ତୟା କତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ କୂଟଂ କଣ୍ଣିକମଣ୍ଡଲଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗତଂ ମମ ଚିତ୍ତଂ। ଅହଞ୍ଚ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲଂ ଅଜ୍ଝଗା ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତମେୱ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟଂ ଅଜ୍ଝଗା’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।

କେଚୀତି ଖନ୍ଧକଭାଣକା । ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ଏତେନ । ସୋମନସ୍ସମୟଞାଣେନାତି ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ । ଆମନ୍ତୟାମୀତି ନିୱେଦୟାମି, ବୋଧେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରେତି ଅନ୍ତରାଳେ, ୱେମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନ୍ତି ୟଥା କମ୍ମମେୱ କମ୍ମନ୍ତଂ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତମେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭ ଆଦୟୋ) କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣାଦିକଂ । ସୋଳସହି ୱାରେହି ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ‘‘ସୋଳସ ପରିୱାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପରିୱାରପାଳିୟଂ (ପରି॰ ୧ ଆଦୟୋ) ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୋ କଥାପତ୍ତିୱାରୋ ୱିପତ୍ତିୱାରୋ ସଙ୍ଗହୱାରୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ ଅଧିକରଣୱାରୋ ସମଥୱାରୋ ସମୁଚ୍ଚୟୱାରୋତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱାରା, ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୧୮୮) ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତୱିସେସେନ ପୁନ ୱୁତ୍ତା ତେୟେୱ ଅଟ୍ଠ ୱାରା ଚାତି ଇମେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ପକାସିତତ୍ତା ସୋଳସହି ୱାରେହି ଉପଲକ୍ଖିତୋ ପରିୱାରୋ ‘‘ସୋଳସପରିୱାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନାତି ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଞ୍ଞମୱେଲଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଆଚାରୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ, ୱୀତିକ୍କମୋ । ତେନାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତାଦିହେତୁନା । ଏତନ୍ତି ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତାତିଆଦିଗାଥାୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ୱିନୟସ୍ସ ।

ଇତରଂ ପନାତି ସୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାଦିଅତ୍ଥେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱେନେୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱିନୟଂ ୱିୟ ଇସ୍ସରଭାୱତୋ ଆଣାପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ଅଦେସେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ଚରିତାନୁରୂପଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦିୱସେନ ଅଦେସେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ କାଲନ୍ତରେ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସସ୍ସମିୱ ଫଲ’’ନ୍ତି । ଉପାୟସମଙ୍ଗୀନଂୟେୱ ନିପ୍ପଜ୍ଜନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧେନୁ ୱିୟ ଖୀର’’ନ୍ତି ଆହ । ନ ହି ଧେନୁଂ ୱିସାଣାଦୀସୁ, ଅକାଲେ ୱା ଅୱିଜାତଂ ୱା ଦୋହନ୍ତୋ ଖୀରଂ ପଟିଲଭତି ।

ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା । ଏତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମେ । ଅଭିଧମ୍ମେତି ସୁପିନନ୍ତେନ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱେପି ଅକୁସଲଚେତନା ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିନା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ, ‘‘ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧାଭାୱତୋ ସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣାଦୀହୀତି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଦ୍ୱାରପଟିପଦାଦୀହି । ଲକ୍ଖଣୀୟତ୍ତାତି ସଞ୍ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକନ୍ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ୟଂ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସମାନଂ, ତଂ ପିଟକସଦ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନାତି ପାଳିସମ୍ପଦାନୱସେନ ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧତ୍ଥେନାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।

ଦେସନାସାସନକଥାଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦେସନାଭେଦଂ ସାସନଭେଦଂ କଥାଭେଦନ୍ତି ଭେଦସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଭେଦନ୍ତି ଚ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୂତି ପିଟକେସୁ । ସିକ୍ଖା ଚ ପହାନାନି ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ଚ ସିକ୍ଖାପହାନଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ, ତଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟତ୍ତିଭେଦନ୍ତି ପରିୟାପୁଣନଭେଦଂ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟହିଂ ୟସ୍ମିଂ ୱିନୟାଦିକେ ୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୟଥା ପାପୁଣାତି, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୟହିଂ ୟଥା ପାପୁଣାତି, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପରିଦୀପନା ୱିଭାୱନା ଚାତି ହେଟ୍ଠା ଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକମେୱ ।

ଆଣାରହେନାତି ଆଣଂ ପଣେତୁଂ ଅରହତୀତି ଆଣାରହୋ, ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ସୋ ହି ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଚ ଅୱିପରୀତତୋ ଦେସକଭାୱେନ ପମାଣୱଚନତ୍ତା ଚ ଆଣଂ ପଣେତୁଂ ଅରହତି । ୱୋହାରପରମତ୍ଥାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ଆଣାବାହୁଲ୍ଲତୋ’’ତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଠମନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ । ପଚୁରାପରାଧା ସେୟ୍ୟସକତ୍ଥେରାଦୟୋ । ତେ ହି ଦୋସବାହୁଲ୍ଲତୋ ‘‘ପଚୁରାପରାଧା’’ତି ୱୁତ୍ତା। ପଚୁରୋ ବହୁକୋ ବହୁଲୋ ଅପରାଧୋ ଦୋସୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ୟେସନ୍ତେ ପଚୁରାପରାଧା । ଅନେକଜ୍ଝାସୟାତିଆଦୀସୁ ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠି ଞାଣଞ୍ଚ । ଚରିୟାତି ରାଗଚରିୟାଦିକା ଛ ମୂଲଚରିୟା । ଅଥ ୱା ଚରିୟାତି ଚରିତଂ, ତଂ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବପରିଚୟୱସେନ ଅଭିରୁଚି, ସା ଦୁୱିଧା ହୀନପଣୀତଭେଦେନ । ୟଥାନୁଲୋମନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟାଦୀନଂ ଅନୁରୂପଂ । ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମସଭାୱାନୁରୂପଂ ।

ସଂୱରାସଂୱରୋତି ଏତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକୋ ମହନ୍ତୋ ଚ ସଂୱରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଡ୍ଢିଅତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅ-କାରୋ । ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିମୋଚନଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) ସମାଧିଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ କିଲେସାନନ୍ତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ, କମ୍ମକିଲେସାନଂ ୱା ୟୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ୱୀତିକ୍କମୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ । ଅନୁସୟୱସେନ ସନ୍ତାନମନୁୱତ୍ତନ୍ତା କିଲେସା ପରିୟୁଟ୍ଠିତାପି ସୀଲଭେଦୱସେନ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲସ୍ସା’’ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନନ୍ତି ଓକାସଦାନୱସେନ ଚିତ୍ତେ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ସମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଠାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ପହାନଂ । ଅନୁସୟପ୍ପହାନନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଥାମଗତା କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ କିଲେସା ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନତୋ ଅନୁସୟା ନାମ, ତେସଂ ପହାନଂ ।

ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନନ୍ତି ତେନ ତେନ ଦାନସୀଲାଦିକୁସଲଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅକୁସଲଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ । ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନନ୍ତି କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତମେୱ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସମ୍ମା କିଲେସେତି ଉପତାପେତୀତି ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହାନଂ । ସମାଧିସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାଦିସୁଞ୍ଞସଭାୱଧମ୍ମପ୍ପକାସନତୋ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପିଟକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋତି ପାଳୀତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୀଲାଦିୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥୟୋଗତୋ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ପକଟ୍ଠାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧାନଂ ଆଳି ପନ୍ତୀତି ପାଳି, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁରୂପୱାଚକଭାୱେନ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦେସୁ ଏକନ୍ତେନ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପବନ୍ଧୋ ପାଳିଧମ୍ମୋ ନାମ । ଦେସନାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ବୋଧନଭାୱେନ ଅତିସଜ୍ଜନା ୱାଚାୟ ପକାସନା ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ଦେସନାତି ତସ୍ସା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ପାଳିୟା ଦେସନା’’ତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ପରମତ୍ଥୱିନିମୁତ୍ତାୟ ସମ୍ମୁତିୟା ଅଭାୱା । ଇମମେୱ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା କେଚି ଆଚରିୟା ‘‘ଧମ୍ମୋ ଚ ଦେସନା ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱା’’ତି ୱୋହରନ୍ତି, ତେପି ଅନୁପୱଜ୍ଜାୟେୱ । ୟଥା ‘‘କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିପାକା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ‘‘କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିପାକା ନିବ୍ବତ୍ତିତପରମତ୍ଥୱିସୟାୟେୱା’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରପରିୱିତକ୍କପୁବ୍ବକାନଂ ରାଗାଦିଅକୁସଲାନଂ ମେତ୍ତାଦିକୁସଲାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱାପି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ପରମତ୍ଥଧମ୍ମମୂଲକତ୍ତା ପନସ୍ସ ପରିକପ୍ପସ୍ସ ପରମତ୍ଥୱିସୟତା ସକ୍କା ପଞ୍ଞପେତୁଂ, ଏୱମିଧାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧା ଗମ୍ଭୀରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପିଟକାୱୟୱାନଂ ଧମ୍ମାଦୀନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ତଂସମୁଦାୟସ୍ସ ପିଟକସ୍ସାପି ୱୁତ୍ତୋ ୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖେନ ଓଗୟ୍ହନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୋ ୱା ଓଗାହୋ ଓଗାହନଂ ଅନ୍ତୋପୱିସନମେତେସୂତି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପିଟକେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

ହେତୁନୋ ଫଲଂ ହେତୁଫଲଂ । ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ । ୱିସୟତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଅୱବୋଧପ୍ପକାରଦସ୍ସନଂ, ଏତସ୍ସ ଅୱବୋଧୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକିୟୋ ହି ଧମ୍ମତ୍ଥାଦିଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସୟତୋ ଅୱବୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତାୟ ତଂ ଅନାଲମ୍ବମାନୋପି ତବ୍ବିସୟମୋହୱିଦ୍ଧଂସନେନ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅୱବୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୂତି କାରିୟାନୁରୂପଂ କାରଣେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ଛବ୍ବିଧନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥୋ, ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଧମ୍ମଜାତନ୍ତି କାରଣପ୍ପଭେଦୋ କାରଣମେୱ ୱା । ଅତ୍ଥଜାତନ୍ତି କାରିୟପ୍ପଭେଦୋ, କାରିୟମେୱ ୱା । ୟା ଚାୟଂ ଦେସନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋ ଚେତ୍ଥାତି ଏତାସୁ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାସୁ ୟୋ ପଟିୱେଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ।

ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ଏତ୍ଥ ଅଲଗଦ୍ଦସଦ୍ଦେନ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୀଣାୱାଦନଂ ୱୀଣାତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ଡଂସତି, ତଥା ଦୁଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇତରଗ୍ଗହଣେ ୱିରୋଧାଭାୱା । ତସ୍ମା ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଂ ଉପମା ଏତିସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା । ଅଲଗଦ୍ଦୋତି ଚେତ୍ଥ ଆସିୱିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତୋ, ଜୀୱିତହରଣସମତ୍ଥୋ ୱା ୱିସସଙ୍ଖାତୋ ଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଅଲଂଗଦୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱଟ୍ଟତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ଏତିସ୍ସାତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା। ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ୱିୟାତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଧମ୍ମରତନାନୁପାଲକୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିରପେକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି । ଦୁଗ୍ଗହିତାନୀତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଗହିତାନି । ତେନାହ ‘‘ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପାରମ୍ଭୋ ନାମ ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପରୱମ୍ଭନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖଲାଭସକ୍କାରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଦୁଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତୀତି ତଞ୍ଚ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୀଲପରିପୂରଣାଦିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଏତେ ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହିନୋ ନାନୁଭୋନ୍ତି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି । ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧଅରହତ୍ତଫଲୋ ।

ଇଦାନି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ୱିନୟେ ପନାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତାସଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ୱିନୟେ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ (ପାରା॰ ୧୨) ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଭତ୍ତା । ଦୁତିୟେ ତାସଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତଂ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜାନଂ ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠତ୍ତା । ତାସଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସେସାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ତତ୍ଥେୱ ସମ୍ମା ୱିଭତ୍ତଭାୱଂ ଦୀପେତୁଂ ତତ୍ଥେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ କତଂ । ଉପାଦିନ୍ନଫସ୍ସୋତି ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଦନଫସ୍ସୋ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ପିଟକାନଂ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ।

ଚତୁତ୍ତିଂସେୱସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା – ୟସ୍ସ ନିକାୟସ୍ସ ସୁତ୍ତଗଣନତୋ ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୱସେନ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସାତି ତିୱଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହୋ, ଏସ ପଠମୋ ନିକାୟୋ ଇଧ ଦୀଘନିକାୟୋତି । ଅନୁଲୋମିକୋତି ଅପଚ୍ଚନୀକୋ, ଅତ୍ଥାନୁଲୋମନତୋ ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକନିକାୟମ୍ପୀତି ଏକସମୂହମ୍ପି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇମେ । ପୋଣିକଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ‘‘ପୋଣିକନିକାୟୋ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋତି ପଞ୍ଚଦସହି ୱଗ୍ଗେହି ପରିଗ୍ଗହିତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚାତି ପାଠେ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚା’’ତି ପାଠୋ । ପୁବ୍ବେ ନିଦସ୍ସିତାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନିଦ୍ଦେସେ ନିଦସ୍ସିତା ।

ୱେଦନ୍ତି ଞାଣଂ । ତୁଟ୍ଠିନ୍ତି ପୀତିଂ । ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ଧମ୍ମରାସିୱସେନ । ଦ୍ୱାସୀତିସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋତି ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକା ତେହିୟେୱ ଦେସିତାନି ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଗଣ୍ହିଂ । ମେତି ମମ ହଦୟେ, ଇତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ୟେ ଧମ୍ମା ମମ ହଦୟେ ପୱତ୍ତିନୋ, ତେ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ଉଗ୍ଗହିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ଭଗୱତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଦେସିତାନଂ ସୁଭସୁତ୍ତ(ଦଈ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪ ଆଦୟୋ) ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତାନଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯ ଆଦୟୋ), ତତିୟସଙ୍ଗୀତିୟଂ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ କଥିତକଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସତୋପି ଅଧିକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫ ଆଦୟୋ) । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକନ୍ତି ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩୪ ଆଦୟୋ) । ତଞ୍ହି ନାନାଠାନେସୁ ନାନାଧମ୍ମଦେସନାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତଂ । ତିକଦୁକଭାଜନଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡ(ଧ॰ ସ॰ ୯୮୫ ଆଦୟୋ) ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡୱସେନ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୮୪ ଆଦୟୋ) ଗହେତବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନନ୍ତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡୱସେନ (ଧ॰ ସ॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ୱତ୍ଥୂତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ସୁଦିନ୍ନକଣ୍ଡାଦି (ପାରା॰ ୨୪ ଆଦୟୋ) । ମାତିକାତି ସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀତି ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆପତ୍ତି । ତିକଚ୍ଛେଦୋତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟାଦିତିକପରିଚ୍ଛେଦୋ। ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ । ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି, ପୁପ୍ଫୱସ୍ସଚେଲୁକ୍ଖେପାଦୀନି । ୟା ‘‘ପଞ୍ଚସତା’’ତି ଚ ‘‘ଥେରିକା’’ତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଦତ୍ଥଂ ସା ଇଧ ଦସ୍ସିତା, ତଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାତି ତସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅୟଂ ଆଚରିୟାନଂ ପୱେଣୀ ପଟିପାଟି । ୱିଜିତାୱିନୋତି ୱିଜିତସବ୍ବକିଲେସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱିଜିତୱନ୍ତୋ । ଜମ୍ବୁସିରିୱ୍ହୟେତି ଜମ୍ବୁସଦିସୋ ସିରିମନ୍ତୋ ଅୱ୍ହୟୋ ନାମଂ ୟସ୍ସ ଦୀପସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତେନ ହି ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଦୀପୋପି ‘‘ଜମ୍ବୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ କତ୍ୱା । ୱିନୟୱଂସନ୍ତିଆଦୀହି ତୀହି ୱିନୟପାଳିୟେୱ କଥିତା ପରିୟାୟୱଚନତ୍ତା ତେସଂ । ପକତଞ୍ଞୁତନ୍ତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ, ପଟୁଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧୁରଗ୍ଗାହୋତି ପଧାନଗ୍ଗାହୀ, ସବ୍ବେସଂ ପାମୋକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ଗଣ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମୁଦାୟୋ ସମୂହୋ ଭିକ୍ଖୁସମୁଦାୟୋ।

ୟଦାତି ନିବ୍ବାୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୋତୟିତ୍ୱା ଚ ସବ୍ବଧୀତି ତମେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପକାସୟିତ୍ୱା । ଜୁତିମନ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାଜୁତିୟା ୟୁତ୍ତା, ତେଜୱନ୍ତୋ ୱା, ମହାନୁଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାୟିଂସୂତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ନିବ୍ବାୟିଂସୁ । ଅନାଲୟାତି ଅସଙ୍ଗା ।

ଅଥାତି ପଚ୍ଛା, ୟଦା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ, ତତୋ ପରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ସିଙ୍ଗୀଲୋଣକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥ କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ସିଙ୍ଗୀଲୋଣୱିକପ୍ପୋପି କପ୍ପତି । ଇଦମ୍ପି ପକ୍ଖନ୍ତରଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ସିଙ୍ଗେନ ଲୋଣଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଅଲୋଣକପିଣ୍ଡପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତି, ସନ୍ନିଧିଂ ନ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତାୟ ଛାୟାୟ ୱିକାଲେ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଗାମନ୍ତରକପ୍ପୋତି ‘‘ଗାମନ୍ତରଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱାରିତେନ ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଆୱାସକପ୍ପୋତି ଏକସୀମାୟ ନାନାସେନାସନେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପୋସଥାଦୀନି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଅନୁମତିକପ୍ପୋତି ‘‘ଅନାଗତାନଂ ଆଗତକାଲେ ଅନୁମତିଂ ଗହେସ୍ସାମା’’ତି ତେସୁ ଅନାଗତେସୁୟେୱ ୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନୁମତିଂ ଗହେତୁଂ କପ୍ପତି, ୱଗ୍ଗକମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପତି ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପୋତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଆଚିଣ୍ଣୋ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଏକଚ୍ଚୋ କପ୍ପତି ଧମ୍ମିକୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ନ କପ୍ପତି ଅଧମ୍ମିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କପ୍ପତି ଅମଥିତକପ୍ପୋତି ୟଂ ଖୀରଂ ଖୀରଭାୱଂ ୱିଜହିତଂ ଦଧିଭାୱଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଅନତିରିତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଜଳୋଗିଂ ପାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜଳୋଗୀତି ତରୁଣସୁରା, ୟଂ ମଜ୍ଜସମ୍ଭାରଂ ଏକତୋ କତଂ ମଜ୍ଜଭାୱମସମ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ପାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସରସତୋ ୱିକାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଦା ଜାତରୂପମେୱ ହୋତୀତି ଜାତଂ ରୂପଂ ଏତସ୍ସାତି ଜାତରୂପଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ । ଧୱଲସଭାୱତାୟ ରାଜତୀତି ରଜତଂ, ରୂପିୟଂ । ସୁସୁନାଗପୁତ୍ତୋତି ସୁସୁନାଗସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । କାକଣ୍ଡକପୁତ୍ତୋତି କାକଣ୍ଡକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ୱଜ୍ଜୀସୂତି ଜନପଦନାମତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ କତଂ ।

ତଦହୁପୋସଥେତି ଏତ୍ଥ ତଦହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହନି । ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ, ଉପୱସନ୍ତୀତି ଚ ସୀଲସମାଦାନେନ ୱା ଅନସନାଦିନା ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଂସପାତିନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ । ମାସକରୂପନ୍ତି ମାସକୋ ଏୱ । ସବ୍ବଂ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ସତ୍ତସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତା ସବ୍ବାପି ପାଳି ଇଧ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଗାୟିତସଦିସମେୱ ସଙ୍ଗାୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସା ପନାୟଂ ସଙ୍ଗୀତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସୂତି ତେସୁ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେସୁ ଥେରେସୁ । ୱିସ୍ସୁତା ଏତେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ଞେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାଣସମ୍ଭୂତୋତି ସାଣଦେସୱାସୀ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରୋ । ଦୁତିୟୋ ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପନ୍ନଭାରାତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧଭାରା ।

ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଥେନେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ଦୀପନତୋ ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ଚୋରକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏକେ । ଇଦନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନନିଦସ୍ସନଂ । ସନ୍ଦିସ୍ସମାନା ମୁଖା ସମ୍ମୁଖା । ଭାୱିତମଗ୍ଗନ୍ତି ଉପ୍ପାଦିତଜ୍ଝାନଂ । ସାଧୁ ସପ୍ପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତଂ ୟାଚାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋତି ସରୀରୱିକାରୁପ୍ପାଦନପୀତିୱସେନ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ, ପୀତିମା ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ‘‘ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁତିୟଂ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଅକରିଂସୁ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅଧିକରଣଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୂତି ତଂ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେହି ଉପ୍ପାଦିତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ ନାଗମିଂସୁ । ନୋ ଅହୁୱତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ପନ କତ୍ୱା ଥେରା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ? ଆହ ଦୁତିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱାତିଆଦି । ଅନିଚ୍ଚତାୱସନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାଧୀନତଂ । ଜମ୍ମିନ୍ତି ଲାମକଂ । ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ଅନଭିଭୱନୀୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଏୱଂ ଞତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ସତ୍ତୱସ୍ସାନୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅତିଚ୍ଛଥାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛଥ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ପରିୟେସଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗକରଣତ୍ଥାୟାତି ଭତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟ, ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୋଳସୱସ୍ସୋ’’ତି ଉଦ୍ଦେସୋ କଥନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ, ‘‘ସୋଳସୱସ୍ସିକୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତୀସୁ ୱେଦେସୂତିଆଦୀସୁ ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ୱେଦେସୁ । ତୟୋ ଏୱ କିର ୱେଦା ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଧମ୍ମିକେହି ଇସୀହି ଲୋକସ୍ସ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ କତା । ତେନେୱ ହି ତେ ତେହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆଥବ୍ବଣୱେଦୋ ପନ ପଚ୍ଛା ଅଧମ୍ମିକେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ପାଣୱଧାଦିଅତ୍ଥାୟ କତୋ । ପୁରିମେସୁ ଚ ତୀସୁ ୱେଦେସୁ ତେହେୱ ଧମ୍ମିକସାଖାୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ୟାଗୱଧାଦିଦୀପିକା ଅଧମ୍ମିକସାଖା ପକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନିଘଣ୍ଡୂତି ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱେୱଚନପ୍ପକାସକଂ ପରିୟାୟନାମାନୁରୂପଂ ସତ୍ଥଂ । ତଞ୍ହି ଲୋକେ ‘‘ନିଘଣ୍ଡୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଟୁଭନ୍ତି କିଟତି ଗମେତି କିରିୟାଦିୱିଭାଗନ୍ତି କେଟୁଭଂ, କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରସତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋତି ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କିରିୟା କପ୍ପୀୟତି ୱିକପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କିରିୟାକପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣପଦବନ୍ଧପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗତୋ ବହୁୱିକପ୍ପୋତି ‘‘କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲକିରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସହ ନିଘଣ୍ଡୁନା କେଟୁଭେନ ଚ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭା, ତୟୋ ୱେଦା, ତେସୁ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭେସୁ । ଠାନକରଣାଦିୱିଭାଗତୋ ଚ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋ ଚ ଅକ୍ଖରା ପଭେଦୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋ, ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚ । ସହ ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେନାତି ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦା, ତେସୁ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେସୁ । ଆଥବ୍ବଣୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସା’’ତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୋରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା, ତୟୋ ୱେଦା, ତେସୁ ଇତିହାସପଞ୍ଚମେସୁ ।

ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ପଞ୍ହଦ୍ୱୟଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଆୟତିଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସା ଚ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟତାୟ ଏୱମେତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରହତୋ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଅୱସ୍ସମେୱ ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତତୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ଖୀଣାସୱଂ ଇତରେସଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଭଙ୍ଗଂ ପନ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତେୱ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚାତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନାତିଆଦି ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତାୟ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟତାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଉପରିମପଦେ ୱା ହେଟ୍ଠିମପଦଂ ହେଟ୍ଠିମପଦେ ୱା ଉପରିମପଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ସମନ୍ନାହରିତୁଂ ଘଟେତୁଂ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋତାପନ୍ନାନଂ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାୟ ସମାଦିନ୍ନସୀଲତୋ ନତ୍ଥି ପରିହାନୀତି ଆହ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଦାନି ସାସନତୋ ନିୱତ୍ତିତୁ’’ନ୍ତି । ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଦନ୍ତେ ପୁନନ୍ତି ୱିସୋଧେନ୍ତି ଏତେନାତି ଦନ୍ତପୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ । ଅଭିନୱାନଂ ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଲଜ୍ଜୀସଭାୱଂ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତଞ୍ଚ କତିପାହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୀମଂସିତ୍ୱାୱ ହତ୍ଥକମ୍ମାଦିସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ସଙ୍ଗହକରଣଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଣେରସ୍ସ ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଞାପନତ୍ଥଂ ଥେରୋ ତସ୍ସ ଭବ୍ବରୂପତଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱାପି ପୁନ ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିଂ ଅକାସି । ‘‘ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଦମନତ୍ଥ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପଟ୍ଠପେସୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୁଂ ଆରଭି । ସକଲୱିନୟାଚାରପଟିପତ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନମେୱ ୱିହିତାତି ତପ୍ପରିୟାପୁଣନମପି ତେସଞ୍ଞେୱ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଠପିତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ନିୟ୍ୟାତିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକରଜ୍ଜାଭିସେକନ୍ତି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକାଧିପଚ୍ଚୱସେନ କରିୟମାନଂ ଅଭିସେକଂ । ରାଜିଦ୍ଧିୟୋତି ରାଜାନୁଭାୱାନୁଗତପ୍ପଭାୱା । ୟତୋତି ୟତୋ ସୋଳସଘଟତୋ । ଦେୱତା ଏୱ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଆହରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦେୱସିକନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ । ଅଗଦାମଲକନ୍ତି ଅପ୍ପକେନେୱ ସରୀରସୋଧନାଦିସମତ୍ଥଂ ସବ୍ବଦୋସହରଂ ଓସଧାମଲକଂ । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୋତି ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହସମୀପେ ଠିତଦେୱୱିମାନତୋ, କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ୱା, ତତ୍ଥ ତାଦିସା କପ୍ପରୁକ୍ଖୱିସେସା ସନ୍ତି, ତତୋ ୱା ଆହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସୁତ୍ତମୟିକନ୍ତି ସୁତ୍ତେହି ଅବଦ୍ଧଂ ଦିବ୍ବସୁମନପୁପ୍ଫେହେୱ କତଂ ସୁମନପୁପ୍ଫପଟଂ । ଉଟ୍ଠିତସ୍ସ ସାଲିନୋତି ସୟଂଜାତସାଲିନୋ, ସମୁଦାୟାପେକ୍ଖଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକୱଚନଂ, ସାଲୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱ ୱାହସହସ୍ସାନୀତି ଏତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ମୁଟ୍ଠିୟୋ ଏକୋ କୁଡୁୱୋ, ଚତ୍ତାରୋ କୁଡୁୱା ଏକୋ ପତ୍ଥୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଏକୋ ଆଳ୍ହକୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଆଳ୍ହକା ଏକଂ ଦୋଣଂ, ଚତ୍ତାରି ଦୋଣାନି ଏକା ମାନିକା, ଚତସ୍ସୋ ମାନିକା ଏକା ଖାରୀ, ୱୀସତି ଖାରିକା ଏକୋ ୱାହୋ, ତଦେୱ ‘‘ଏକଂ ସକଟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ନିତ୍ଥୁସକଣେ କରୋନ୍ତୀତି ଥୁସକୁଣ୍ଡକରହିତେ କରୋନ୍ତି । ତେନ ନିମ୍ମିତଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନାଗରାଜନିମ୍ମିତାନଂ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱନିବ୍ବତ୍ତେହି ସଦିସତାୟ କତଂ । ୱିମଲକେତୁମାଲାତି ଏତ୍ଥ କେତୁମାଲା ନାମ ସୀସତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ପୁଞ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନରସ୍ମିରାସୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ବାହିରକପାସଣ୍ଡନ୍ତି ବାହିରକପ୍ପୱେଦିତଂ ସମୟୱାଦଂ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହୀତି ୱୀମଂସମାନୋ ପରିଗ୍ଗହେସି । ଭଦ୍ଦପୀଠକେସୂତି ୱେତ୍ତମୟପୀଠେସୁ । ସାରୋତି ଗୁଣସାରୋ । ସୀହପଞ୍ଜରେତି ମହାୱାତପାନସମୀପେ । କିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦରହିତଚିତ୍ତତାୟ ଦନ୍ତଂ। ନିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତସତାରକ୍ଖତାୟ ଗୁତ୍ତଂ । ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି କେସୋରୋପନାୱସାନେ । ଅତିୱିୟ ସୋଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱାଣିଜକୋ ଅହୋସୀତି ମଧୁୱାଣିଜକୋ ଅହୋସି ।

ପୁବ୍ବେ ୱ ସନ୍ନିୱାସେନାତି ପୁବ୍ବେ ୱା ପୁବ୍ବଜାତିୟଂ ୱା ସହୱାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହିତେନ ୱାତି ୱତ୍ତମାନଭୱେ ହିତଚରଣେନ ୱା । ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତଂ ସିନେହସଙ୍ଖାତଂ ପେମଂ ଜାୟତେ। କିଂ ୱିୟାତି ? ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଲଂ ୱ ୟଥୋଦକେ’’ତି । ଉପ୍ପଲଂ ୱାତି ରସ୍ସକତୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାୟଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଉପ୍ପଲଞ୍ଚ ସେସଞ୍ଚ ପଦୁମାଦି ଉଦକେ ଜାୟମାନଂ ଦ୍ୱେ କାରଣାନି ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି ଉଦକଞ୍ଚେୱ କଲଲଞ୍ଚ, ଏୱଂ ପେମମ୍ପୀତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୭୪) ।

ଧୁୱଭତ୍ତାନୀତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାନି । ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜଂ । ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରମକାସୀତି ଥେରସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତଂ, ତଦା ସାସନକିଚ୍ଚସ୍ସ ନାୟକଭାୱେନ ସଙ୍ଘପରିଣାୟକତଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ ଞାପେତୁଂ ସଙ୍ଘୋ ତସ୍ସ ଭାରମକାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଜାନନତାୟ । ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋତି ସାସନସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଞାତକୋ ହୋମି ନ ହୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ସାଲୋହିତଞାତକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ସକଲସାସନଧାରଣେ ସମତ୍ଥାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଓରସପୁତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ନ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତଦାୟକାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ‘‘ନ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଏତ୍ତାୱତା ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । କଥଞ୍ଚରହୀତି ଏତ୍ଥ ଚରହୀତି ନିପାତୋ ଅକ୍ଖନ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ତିସ୍ସକୁମାରସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ ଏକମାତୁକସ୍ସ କନିଟ୍ଠସ୍ସ । ସକ୍ଖସୀତି ସକ୍ଖିସ୍ସସି । ସିକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାପେସୁନ୍ତି ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦୀସୁ ୱିକାଲଭୋଜନା ୱେରମଣିପରିୟୋସାନାସୁ ଛସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ସମାଦାନଂ ସମାଦିୟାମୀତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୭୯) ସମାଦାନୱସେନ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଦାନାନନ୍ତରଂ ସିକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ । ଛ ୱସ୍ସାନି ଅଭିସେକସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଛୱସ୍ସାଭିସେକୋ।

ସବ୍ବଂଥେରୱାଦନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହା ପାଳି । ସା ହି ମହାସଙ୍ଘିକାଦିଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାହି ୱିୱେଚେତୁଂ ‘‘ଥେରୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀହି ଅସଙ୍କରତୋ ରକ୍ଖିତୋ ଆନୀତୋ ଚାତି ‘‘ଥେରୱାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ସଥେରୱାଦ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତଥେରୱାଦସହିତଂ ସାଟ୍ଠକଥଂ ତିପିଟକସଙ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ତେଜୋକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ।

ସଭାୟନ୍ତି ନଗରମଜ୍ଝେ ୱିନିଚ୍ଛୟସାଲାୟଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ଦିଟ୍ଠିୟୋୱ । ନ ଖୋ ପନେତଂ ସକ୍କା ଇମେସଂ ମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ୱୂପସମେତୁନ୍ତି ତେସଞ୍ହି ମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତୋ ତେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ଅହୋଗଙ୍ଗପବ୍ବତନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ପବ୍ବତଂ । ‘‘ଅଧୋଗଙ୍ଗାପବ୍ବତ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ପଞ୍ଚାତପେନ ତପ୍ପେନ୍ତୀତି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତା ସୂରିୟାତପେନ ତପ୍ପେନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଉଦୟକାଲତୋ ପଭୁତି ସୂରିୟଂ ଓଲୋକୟମାନା ୟାୱ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନା ସୂରିୟାଭିମୁଖାୱ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୋଭିନ୍ଦିସ୍ସାମାତି ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ୱିନାସେସ୍ସାମାତି ଉସ୍ସାହମକଂସୁ ।

ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋତି ମରଣସଙ୍କାରହିତୋ, ନିବ୍ଭୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଗୱଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଅରଞ୍ଞେ ୱିଚରିତ୍ୱା ମିଗମାରଣକୀଳା ମିଗୱଂ, ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମିଗୱଧତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହିନାଗାଦିତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ହତ୍ଥିନାଗେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ପସ୍ସନ୍ତେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ଗିହିସ୍ସାପି ଇମଂ ଇଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେସି ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ପକତିୱଣ୍ଣଞ୍ହି ୱିଜହିତ୍ୱା ନାଗୱଣ୍ଣାଦିଦସ୍ସନଂ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି । ଛଣୱେସନ୍ତି ଉସ୍ସୱୱେସଂ । ପଧାନଘରନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୱିୱିତ୍ତସେନାସନଂ । ସୋପୀତି ରଞ୍ଞୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

କୁସଲାଧିପ୍ପାୟୋତି ମନାପଜ୍ଝାସୟୋ । ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋତି ସଂସୟମାପନ୍ନୋ । ଏକେକଂ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଆଣାକାରେନ ୱୁତ୍ତେପି ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ସାସନହିତତ୍ତା ଗତା । କପ୍ପିୟସାସନଞ୍ହେତଂ, ନ ଗିହୀନଂ ଗିହିକମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ଥେରୋ ନାଗଚ୍ଛୀତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ରାଜା ପକ୍କୋସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଧମ୍ମକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଆଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପନ ପେସିତେପି ‘‘ଅନନୁରୂପା ୟାଚନା’’ତି ନାଗତୋ, ‘‘ମହାନୁଭାୱୋ ଥେରୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିକୋ ପମାଣଭୂତୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଚେୱ ଉଭୟପକ୍ଖିକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନି ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମସିଦ୍ଧିଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ ଅସାରୁପ୍ପୱଚନଲେସେନ ନାଗଚ୍ଛି । ଏକତୋ ସଙ୍ଘଟିତା ନାୱା ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ। ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଧାୟା’’ତି । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା । ଅବ୍ବାହିଂସୂତି ଆକଡ୍ଢିଂସୁ । ବାହିରତୋତି ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ବାହିରତୋ । ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅତିଦୁକ୍କରଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନଂ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପନେତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଦୁକ୍କରତା ନାମ ନତ୍ଥି ।

ଦୀପକତିତ୍ତିରୋତି ସାକୁଣିକେହି ସମଜାତିକାନଂ ଗହଣତ୍ଥାୟ ପୋସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖେତ୍ୱା ପାସଟ୍ଠାନେ ଠପନକତିତ୍ତିରୋ । ନ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତୀତି ଗାଥାୟ ୟଦି ତୱ ପାପକିରିୟାୟ ମନୋ ନପ୍ପଦୁସ୍ସତି, ଲୁଦ୍ଦେନ ତଂ ନିସ୍ସାୟ କତମ୍ପି ପାପକମ୍ମଂ ତଂ ନ ଫୁସତି। ପାପକିରିୟାୟ ହି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କସ୍ସ ନିରାଲୟସ୍ସ ଭଦ୍ରସ୍ସ ସତୋ ତୱ ତଂ ପାପଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, ତୱ ଚିତ୍ତଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଂ ୱଦତି ସୀଲେନାତି କିଂୱାଦୀ। ଅଥ ୱା କୋ କତମୋ ୱାଦୋ କିଂୱାଦୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କିଂୱାଦୀ। ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ସସ୍ସତୋତି ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ। ସତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ, ତସ୍ମିଂ ନିୟୁତ୍ତା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା। ‘‘ଅନ୍ତୋ, ଅନନ୍ତୋ, ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ, ନେୱନ୍ତୋ ନାନନ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ୱାଦା ଅନ୍ତାନନ୍ତା, ତେସୁ ନିୟୁତ୍ତା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା। ନ ମରତି ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଅମରା, ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ, ତଥାତିପି ମେ ନୋତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୨) ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା ଚ, ତସ୍ସା ୱିକ୍ଖେପୋ ଏତେସନ୍ତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା। ଅଥ ୱା ଅମରା ନାମ ମଚ୍ଛଜାତି ଦୁଗ୍ଗହା ହୋତି, ତସ୍ସା ଅମରାୟ ୱିୟ ୱିକ୍ଖେପୋ ଏତେସନ୍ତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା। ଅଧିଚ୍ଚ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ୱାଦେ ନିୟୁତ୍ତା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା। ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତାତି ୱାଦୋ ୟେସନ୍ତେ ସଞ୍ଞୀୱାଦା। ଏୱଂ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦାତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସତ୍ତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫-୮୬) ଏୱଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ୟଥାସକଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୟଥାକାମଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଭୋଗେନ ନିବ୍ବାନଂ ଦୁକ୍ଖୂପସମଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା। ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱାଦୋ ଏତସ୍ସାତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ଭଗୱା । ସବ୍ବଂ ଏକରୂପେନ ଅୱତ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱା ୟଥା ଦିଟ୍ଠିସନ୍ଦେହାଦୟୋ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥା ଚ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍କରା ପଟିଭନ୍ତି, ଏୱଂ ଏକନ୍ତୱିଭଜନସୀଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରପ୍ପୱାଦଂ ମଦ୍ଦମାନୋତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ପରୱାଦଂ କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକାୱିୱରଣମୁଖେନ ନିମ୍ମଦ୍ଦନଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନା

କେନାଭତନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତାୱ ୟାୱ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି, ତାୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୀହଳଦୀପେ ଆଚରିୟପରମ୍ପରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତିୟସଙ୍ଗହତୋ ପନ ଉଦ୍ଧନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇମଂ ଦୀପନ୍ତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ । ତସ୍ମିଂ ଦୀପେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଚରିୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ କତତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ଦୀପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଞ୍ଚି କାଲନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋରାଣାତି ସୀହଳଦୀପେ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାକାରକା । ଭଦ୍ଦନାମୋତି ଭଦ୍ଦସାଲତ୍ଥେରୋ । ଆଗୁଂ ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ନାଗା। ୱିନୟପିଟକଂ ୱାଚୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନିକାୟେ ପଞ୍ଚାତି ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ନିକାୟା ଗହେତବ୍ବା । ପକରଣେତି ଅଭିଧମ୍ମପକରଣେ ୱାଚେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ତୀଣି ପିଟକାନି ସ୍ୱାଗତାନି ଅସ୍ସାତି ‘‘ତେପିଟକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତିପେଟକୋ’’ତି ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାରକରାଜାତି ଚନ୍ଦିମା । ପୁପ୍ଫନାମୋତି ଏତ୍ଥ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ସୁମନତ୍ଥେରୋ ଚ ଞାତବ୍ବୋତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ପୁପ୍ଫନାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱନୱାସିନ୍ତି ୱନୱାସୀରଟ୍ଠଂ । କରକୱସ୍ସନ୍ତି ହିମପାତନକୱସ୍ସଂ, କରକଧାରାସଦିସଂ ୱା ୱସ୍ସଂ । ହରାପେତ୍ୱାତି ଉଦକୋଘେନ ହରାପେତ୍ୱା । ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ସତ୍ଥକେନ ଛିନ୍ନଂ ରଙ୍ଗେନ ଭିନ୍ନଂ ପଟଂ ଧାରଣକୋ । ଭଣ୍ଡୂତି ମୁଣ୍ଡକୋ । ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋତି ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣଂ ମକ୍ଖଂ ତଥା ପୱତ୍ତଂ କୋଧଂ ଅସହମାନୋ । ଅସନିୟୋ ଫଲନ୍ତୀତି ଗଜ୍ଜନ୍ତା ପତନ୍ତି । ମେ ମମ ଭୟଭେରୱଂ ଜନେତୁଂ ପଟିବଲୋ ନ ଅସ୍ସ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସେନ । କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରାତି କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠୱାସିନୋ । ଇସିୱାତପଟିୱାତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରଚଲନକାୟଚଲନେହି ସଞ୍ଜନିତୱାତେହି ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ବୀଜୟମାନା ଅହେସୁଂ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗତ୍ତୟେ ଞାଣଂ । ଅନମତଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪ ଆଦୟୋ) । ସମଧିକାନୀତି ସାଧିକାନି । ପଞ୍ଚ ରଟ୍ଠାନୀତି ପଞ୍ଚ ଚିନରଟ୍ଠାନି । ୱେଗସାତି ୱେଗେନ । ସମନ୍ତତୋ ରକ୍ଖଂ ଠପେସୀତି ତେସଂ ଅପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସହସ୍ସାନୀତି ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥାନି ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି, ଅତିରେକପଞ୍ଚସତାନି ତୀଣି ସହସ୍ସାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସନ୍ତି ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢଂ, ଅତିରେକପଞ୍ଚସତିକଂ ସହସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଧମେତ୍ୱାନାତି ପଲାପେତ୍ୱା ।

ରାଜଗହନଗରପରିୱତ୍ତକେନାତି ରାଜଗହନଗରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ବହି ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗେନ, ଗମନେନ ୱା । ଆରୋପେସୀତି ପଟିପାଦେସି । ପଳିନାତି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିଂସୁ । ନଗୁତ୍ତମେତି ଚେତିୟଗିରିମାହ । ପୁରତୋତି ପାଚୀନଦିସାଭାଗେ । ପୁରସେଟ୍ଠସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ । ସିଲକୂଟମ୍ହୀତି ଏୱଂନାମକେ ପବ୍ବତକୂଟେ । ସୀହକୁମାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଲିଙ୍ଗରାଜଧୀତୁ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସୀହସ୍ସ ଜାତୋ ସୀହକୁମାରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମିୟଂ ଜେଟ୍ଠନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱା ମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ମିଗାନଂ ୱାନତୋ ହିଂସନତୋ ବାଧନତୋ ମିଗୱଂ, ମିଗୱିଜ୍ଝନକୀଳା । ରୋହିତମିଗରୂପନ୍ତି ଗୋକଣ୍ଣମିଗୱେସଂ । ରଥୟଟ୍ଠିପ୍ପମାଣାତି ରଥପତୋଦପ୍ପମାଣା । ଏକା ଲତାୟଟ୍ଠି ନାମାତି ଏକା ରଜତମୟା କଞ୍ଚନଲତାୟ ପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମା । ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠିୟଂ ନୀଲାଦୀନି ପୁପ୍ଫାନି, ସକୁଣୟଟ୍ଠିୟଂ ନାନପ୍ପକାରା ମିଗପକ୍ଖିନୋ ୱିଚିତ୍ତକମ୍ମକତା ୱିୟ ଖାୟନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନୀତି ରାଜାରହଉତ୍ତମଭଣ୍ଡାନି । ସଙ୍ଖନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟଂ ଅଭିସେକସଙ୍ଖଂ । ୱଡ୍ଢମାନନ୍ତି ଅଲଙ୍କାରଚୁଣ୍ଣଂ, ‘‘ନହାନଚୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି କେଚି । ୱଟଂସକନ୍ତି କଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନଂ ୱଟଂସକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନ୍ତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟପୁପ୍ଫାକାରେନ ମଙ୍ଗଲତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣେନ କତଂ । କଞ୍ଞନ୍ତି ଖତ୍ତିୟକୁମାରିଂ । ହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନନ୍ତି ପୀତୱଣ୍ଣଂ ମହଗ୍ଘହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନୱତ୍ଥଂ । ଅରୁଣୱଣ୍ଣମତ୍ତିକନ୍ତି ନାଗଭୱନସମ୍ଭୱଂ । ୱତ୍ଥକୋଟିକନ୍ତି ୱତ୍ଥୟୁଗମେୱ । ନାଗମାହଟନ୍ତି ନାଗେହି ଆହଟଂ । ଅମତୋସଧନ୍ତି ଏୱଂନାମିକା ଗୁଳିକଜାତି । ଅମତସଦିସକିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୂମତ୍ଥରଣସଙ୍ଖେପେନାତି ଭୂମତ୍ଥରଣାକାରେନ । ଉପ୍ପାତପାଠକାତି ନିମିତ୍ତପାଠକା । ଅଲଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ‘‘ପୁରସ୍ସ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନତ୍ତା ସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ । ଅଡ୍ଢନୱମାନଂ ପାଣସହସ୍ସାନନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୩) ପଞ୍ଚସତାଧିକାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାଣସହସ୍ସାନଂ । ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ ମହାଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତଂ, ରାଜୋୱାଦସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ମହଚ୍ଚାତି ମହତା । ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋତି ଅତିୱିୟ କିଲନ୍ତରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁମ୍ହେ ଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତୁପଞ୍ଞାସାୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତୋତି ୱଚନଂ ସମେତୀ’’ତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଦସଭାତିକସମାକୁଲନ୍ତି ମୁଟସିୱସ୍ସ ପୁତ୍ତେହି ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସାଦୀହି ଦସହି ଭାତିକେହି ସମାକିଣ୍ଣଂ । ଚିରଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଧାତୁୟୋ ସନ୍ଧାୟାହ । ସବ୍ବତାଳାୱଚରେତି ସବ୍ବାନି ତୁରିୟଭଣ୍ଡାନି, ତଂସହଚରିତେ ୱା ୱାଦକେ । ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଉପହାରକାରାପନୱସେନ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା । ୱଡ୍ଢମାନକଚ୍ଛାୟାୟାତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ । ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସନ୍ତି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତେ ୱିୟ ଅତେମିତୁକାମାନଂ ଉପରି ଅତେମେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନକୱସ୍ସଂ । ମହାୱୀରୋତି ସତ୍ଥୁୱୋହାରେନ ଧାତୁ ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋୱ ହୁତ୍ୱା ଅପସକ୍କନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଠିତୋୱ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅପସକ୍କନେନ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତାଦିସୋପସଙ୍କମନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ମହେଜୱତ୍ଥୁ ନାମ ଏୱଂନାମକଂ ଦେୱଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଜ୍ଜରକେନାତି ଅମନୁସ୍ସସମୁଟ୍ଠାପିତେନ ପଜ୍ଜରକରୋଗେନ । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛୀତି ୱିମୁଚ୍ଚି । ୱିୱାଦୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କିରିୟାକାଲମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଈଦିସେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତଦେତନ୍ତି ଠାନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭୂତାନଂ ରଂସିୟୋ ଚା’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଧାରା ଚା’’ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିନିବ୍ବୁତେପି ଭଗୱତି ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଏୱରୂପଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଅହୋସି ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତିୟାତିଆଦିଗାଥମାହ । ରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନା ଉପାୟେନ ପଲାପିତାନଂ ୟକ୍ଖାନଂ ପୁନ ଅପ୍ପୱିସନତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତାନଂ କରୋନ୍ତୋ । ଆୱିଜ୍ଜୀତି ପରିୟାୟି ।

ରଞ୍ଞୋଭାତାତି ରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠଭାତା । ଅନୁଳାଦେୱୀ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠଭାତୁ ଜାୟା । ସରସରଂସିଜାଲୱିସ୍ସଜ୍ଜନକେନାତି ସିନିଦ୍ଧତାୟ ରସୱନ୍ତଂ ଓଜୱନ୍ତଂ ରଂସିଜାଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ । ଏକଦିୱସେନ ଅଗମାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପ୍ପେସୀତି ଲେଖସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଉଦିକ୍ଖତୀତି ଅପେକ୍ଖତି ପତ୍ଥେତି । ଭାରିୟନ୍ତି ଗରୁକଂ, ଅନତିକ୍କମନୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଂ ପଟିମାନେତୀତି ମଂ ଉଦିକ୍ଖତି । କମ୍ମାରୱଣ୍ଣନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିସୁୱଣ୍ଣକାରୱଣ୍ଣଂ । ତିହତ୍ଥୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ତିହତ୍ଥୱିତ୍ଥାରଂ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜେନାତି ଏତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଇଦନ୍ତି ରଜ୍ଜଂ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଆୟୋ ଚେୱ ଆଣାଦୟୋ ଚ, ତେନ ପୂଜେମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ସକଲପଥୱୀପାସାଦାଦିୱତ୍ଥୁନା ତସ୍ସ ସତ୍ତାହଂ ଦେମୀତିଆଦିନା କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଦାତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ଦେନ୍ତୋ ତାୱକାଲିକଂ ଦେତି ନାମ ୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଦାନସ୍ସ, ପଥୱାଦିୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗେନ ଚ ପୁନ ଗହଣସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ନିୟମିତକାଲେ ପନ ଆୟାଦୟୋ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱାତି ତତୋ ପରଂ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ ଇତୋ ପରମ୍ପି ଆୟାଦିଦାନୱସେନେୱ ରଜ୍ଜଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁପ୍ଫୁଳକା ହୁତ୍ୱାତି କେତକୀପାରୋହଙ୍କୁରା ୱିୟ ଉଦକପୁପ୍ଫୁଳକାକାରା ହୁତ୍ୱା । ଗୱକ୍ଖଜାଲସଦିସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ୱାତପାନେସୁ ଜାଲାକାରେନ ଠପିତଦାରୁପଟସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଗୱକ୍ଖେନ ଚ ସୁତ୍ତାଦିମୟଜାଲେନ ଚ ସଦିସନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋତି ଏତ୍ଥ ଦେୱୋତି ମେଘୋ, ତସ୍ସ ଅଚ୍ଛସୁକ୍ଖତାୟ ଆକାସମିୱ ଖାୟମାନସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଗଜ୍ଜିତଂ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭି ନାମ, ୟଂ ‘‘ଆକାସଦୁନ୍ଦୁଭୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଫଲିଂସୂତି ଥନିଂସୁ । ପବ୍ବତାନଂନଚ୍ଚେହୀତି ପଥୱୀକମ୍ପେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଭମନ୍ତାନଂ ପବ୍ବତାନଂ ନଚ୍ଚେହି । ୱିମ୍ହୟଜାତା ୟକ୍ଖା ‘‘ହି’’ନ୍ତିସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟକ୍ଖାନଂ ହିଙ୍କାରେହୀ’’ତି । ସକସକପଟିଭାନେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସିପ୍ପକୋସଲ୍ଲେହି । ଅଭିସେକଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନୋତତ୍ତଦହୋଦକେନ ଅଭିସେକଂ ଦତ୍ୱା ।

ଦେୱତାକୁଲାନୀତି ମହାବୋଧିଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତନାଗୟକ୍ଖାଦିଦେୱତାକୁଲାନି ଦତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୋପକରାଜକମ୍ମିନୋ ତଥା ‘‘ତରଚ୍ଛା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇମିନା ପରିୱାରେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଇମିନା ପରିୱାରେନ ସହାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାମଲିତ୍ତିନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ପଟ୍ଟନଂ । ଇଦମସ୍ସ ତତିୟନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତସାଖାବୋଧିୟା ରଜ୍ଜସମ୍ପଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ଏକୱାରଂ ରଜ୍ଜସମ୍ପଦାନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ସାଖାୟ ମହାବୋଧିୟା ଏୱ କତଂ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ରାଜା ରଜ୍ଜେନ ପୂଜେସି । ରଜ୍ଜେନ ପୂଜିତଦିୱସେସୁ କିର ସକଲଦୀପତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆୟଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାବୋଧିମେୱ ପୂଜେସି ।

ପଠମପାଟିପଦଦିୱସେତି ସୁକ୍କପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସେ । ତଞ୍ହି କଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ପଠମପାଟିପଦଦିୱସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ପୁଣ୍ଣମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରା ପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଏକୋ ମାସୋତି ୱୋହାରୋ । ତସ୍ମା ଇମିନା ୱୋହାରେନ ‘‘ଦୁତିୟପାଟିପଦଦିୱସେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା କଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦସ୍ସ ଇଧ ପଠମପାଟିପଦତ୍ତା । ଗଚ୍ଛତି ୱତରେତି ଏତ୍ଥ ଅରେତି ଖେଦେ । ସମନ୍ତାୟୋଜନନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପଣ୍ଣରୂପେନାତି ମହାବୋଧିଂ ବଲକ୍କାରେନ ଗହେତ୍ୱା ନାଗଭୱନଂ ନେତୁକାମାନି ନାଗରାଜକୁଲାନି ଇଦ୍ଧିୟା ଗହିତେନ ଗରୁଳରୂପେନ ସନ୍ତାସେତି। ତଂ ୱିଭୂତିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଦେୱତାଦୀହି କରୀୟମାନଂ ପୂଜାମହତ୍ତଂ, ମହାବୋଧିୟା ଚ ଆନୁଭାୱମହତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତଥା ପୂଜେତୁକାମା ଥେରିଂ ୟାଚିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ସମୁଦ୍ଦସାଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଠତ୍ୱା ରାଜା ସମୁଦ୍ଦେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବୋଧିଂ ଥେରାନୁଭାୱେନ ଅଦ୍ଦସ, ୟତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଛା ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନନ୍ତି ପକାସେତୁଂ ସମୁଦ୍ଦସାଲଂ ନାମ ସାଲଂ ଅକଂସୁ, ତସ୍ମିଂ ସମୁଦ୍ଦସାଲାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ପଦେସେ । ଥେରସ୍ସାତି ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ । ପୁପ୍ଫଅଗ୍ଘିୟାନୀତି କୂଟାଗାରସଦିସାନି ପୁପ୍ଫଚେତିୟାନି । ଆଗତୋ ୱତରେତି ଏତ୍ଥ ଅରେତି ପମୋଦେ । ଅଟ୍ଠହି ଅମଚ୍ଚକୁଲେହି ଅଟ୍ଠହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେହି ଚାତି ସୋଳସହି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହି । ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେସୀତି ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେତୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ରାଜୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେତି ରାଜୁୟ୍ୟାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ । ଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନନ୍ତି ଉଦୟବ୍ବୟାଦିଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନଂ । ‘‘ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନେନା’’ତି କରଣୱଚନେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମେନ ‘‘ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନା’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତଂ । ସତି ହି ସହସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ କରଣୱଚନେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସିଂସୂତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ମହାଆସନଟ୍ଠାନେତି ପୁବ୍ବପସ୍ସେ ମହାସିଲାସନେନ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ । ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦୀତି ଆଗାମିନଂ ମହାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦି । ପୁରିମେ ପନ ମହାୱିହାରଟ୍ଠାନେ ପୂଜାମତ୍ତସ୍ସେୱ କତତ୍ତା ଅନାଗତେ ସଙ୍ଘସ୍ସପି ନୱକତା ଅୱନ୍ଦିତବ୍ବତା ଚ ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନାଗତେ ପନ ମେତ୍ତେୟ୍ୟାଦିବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧଭାୱକ୍ଖଣଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱନ୍ଦିତବ୍ବାୱ ସଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ମହାଅରିଟ୍ଠୋତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ ଭାତୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ପବ୍ବଜିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମେଘୱଣ୍ଣାଭୟଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୱେଣଟ୍ଠାନେତି ମେଘୱଣ୍ଣଅଭୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚେନ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପରିୱେଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ଠାନେ । ମଙ୍ଗଲନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଆକାସେ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ମନୋହରସଦ୍ଦୋ ଆକାସସ୍ସ ରୱୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସଂ ମହାୱିରୱଂ ରୱୀ’’ତି । ନ ହି ଆକାସୋ ନାମ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ସଦ୍ଦଂ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ଆକାସଗତଉତୁୱିସେସସମୁଟ୍ଠିତୋୱ ସୋ ସଦ୍ଦୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ପଠମକତ୍ତିକପୱାରଣଦିୱସେ…ପେ॰… ୱିନୟପିଟକଂ ପକାସେସୀତି ଇଦଂ ୱିନୟଂ ୱାଚେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସିଟ୍ଠିକରାନନ୍ତି ଅନୁସାସନୀକରାନଂ । ରାଜିନୋତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସରାଜାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେପୀତି ମହିନ୍ଦାଦୀହି ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିମହାଥେରେହି ଅଞ୍ଞେପି, ତେସଂ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ତେସଂ ଥେରାନନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତେସଂ ଥେରାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିମହାଥେରାନଂ ଅରିଟ୍ଠାଦୟୋ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଚ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ତିସ୍ସଦତ୍ତକାଳସୁମନାଦୟୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ଉଭୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକପରମ୍ପରା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାତି ମହିନ୍ଦୋ ଇଟ୍ଟିୟୋ ଉତ୍ତିୟୋତିଆଦିଗାଥାହି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା) ପକାସିତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ।

ନ ପଗ୍ଘରତୀତି ନ ଗଳତି, ନ ପମୁସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିଗତିଧିତିମନ୍ତେସୂତି ଏତ୍ଥ ସତୀତି ଉଗ୍ଗହଧାରଣେ ସତି । ଗତୀତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଭାଗଗ୍ଗହଣେ ଞାଣଂ । ଧିତୀତି ଉଗ୍ଗହପରିହରଣାଦୀସୁ ୱୀରିୟଂ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେସୂତି ‘‘କପ୍ପତି ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱୀମଂସକୁକ୍କୁଚ୍ଚକାରୀସୁ । ମାତାପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ଆହ ତଦାୟତ୍ତାହୀତିଆଦି । ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟାତି ୱିନୟପିଟକପରିୟାପୁଣନଂ ନିସ୍ସାୟ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋତି ଲଜ୍ଜିନୋ ୱିନୟଧାରଣସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜିଅଞ୍ଞାଣତାଦୀହି ଛହି ଆକାରେହି ଆପତ୍ତିୟା ଅନାପଜ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖଣ୍ଡାଦିଦୋସୱିରହିତୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ସୁରକ୍ଖିତୋ ହୋତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନନ୍ତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ପକତାନଂ ଉପଦ୍ଦୁତାନଂ ଅଭିଭୂତାନଂ ୟଥାୱିନୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ପଟିସରଣଂ ହୋତି। ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଭୟମେତସ୍ସାତି ୱିସାରଦୋ। ‘‘ଏୱଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ଏୱଂ ନ ଦୋସୋ’’ତି ଞତ୍ୱାୱ କଥନତୋ ନିବ୍ଭୟୋୱ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱୋହରତି। ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ଚେୱ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାଦିସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ଚ । ସହଧମ୍ମେନାତି ସକାରଣେନ ୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥା ତେ ଅସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟାତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସାପି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା, ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତିଆଦୀସୁ ୱିନୟପରିୟାପୁଣନଂ ୱିନୟୋ, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରସଂୱରତ୍ଥାୟ । ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋତି କତାକତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱୋ ସନ୍ତାପାଭାୱୋ । ପାମୋଜ୍ଜଂ ତରୁଣପୀତି । ପୀତି ନାମ ବଲୱପୀତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ । ନିବ୍ବିଦାତି ୱିପସ୍ସନା । ୱିରାଗୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗଫଲଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଅନୁପାଦାତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା । ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଅନ୍ତରା ପରିନିବ୍ବାନାଭାୱେନ ତଂପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ଏତଦତ୍ଥା କଥାତି ଅୟଂ ୱିନୟକଥା ନାମ ଏତସ୍ସ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନ୍ତନାତି ୱିନୟମନ୍ତନାୟେୱ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ‘‘ଏୱଂ କରିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱିନୟପଟିବଦ୍ଧମନ୍ତନା । ଉପନିସାତି ଉପନିସୀଦତି ଏତ୍ଥ ଫଲନ୍ତି ଉପନିସା, କାରଣଂ । ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତିଆଦିକାରଣପରମ୍ପରାପି ଏତଦତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାୱଧାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟକଥାୟ ଅତ୍ତାନଂ ସମନତ୍ଥାୟ ସୋତାୱଧାନଂ, ତମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ । ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ । ୟୋ ଅୟଂ ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତୋ, ତପ୍ଫଲସଙ୍ଖାତୋ ୱା ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସୋପି ଏତଦତ୍ଥାୟ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ଅଥ ୱା ୟୋ ଅୟଂ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଦାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ୱିଗମୋ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଏତଦତ୍ଥା କଥାତି ଏୱଂ ଉପସଂହରଣୱସେନ ୟୋଜେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ମଗ୍ଗଫଲୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଆୟୋଗୋତି ଉଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଭିୟୋଗୋ ।

ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ବାହିରନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ତଂ କତମଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ସରୂପେନ ନିୟମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସତୀତି ନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ, ନ ନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ । ସୋୱ ୱୁଚ୍ଚତେ ଅନେନାତି ୱଚନନ୍ତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ତସ୍ସାତି ତେନାତିପଦସ୍ସ । ପରିୱିତକ୍କୋତି ‘‘କତମେସାନଂ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧୮) ପୱତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱାତି ତେନାତିପଦତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପାଠେ ୱା ଉପରି ୱକ୍ଖମାନପାଠେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନାତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ସିଦ୍ଧେନ । ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନନ୍ତି ତସ୍ସା ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିୟା ପରିଦୀପନେ ଇଦଂ ଉପାୟମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । ମୁଖଂ ଦ୍ୱାରଂ ଉପାୟୋତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ।

ସମୟସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ କାଲୋ ନାମ ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲୋ, ସମୟୋ ନାମ ସରୀରବଲାଦିକାରଣସମୱାୟୋ, ତେ ଉପାଦାୟ ପଟିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ । ସୋ ଏୱ ସମୟୋ । ତେନେୱ ‘‘ଏକୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ପୱନସ୍ମିନ୍ତି ୱନସଣ୍ଡେ । ସମୟୋପି ଖୋ ତେ ଭଦ୍ଦାଲୀତି ଏତ୍ଥ ସମୟୋତି ସିକ୍ଖାପଦାୱିଲଙ୍ଘନସ୍ସ ହେତୁ, କୋ ସୋ ? ଅତ୍ତନୋ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଭଗୱତୋ ଜାନନଂ, ସୋ ସମୟସଙ୍ଖାତୋ ହେତୁ ତସ୍ସା ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତିଆଦି ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଉଗ୍ଗହମାନୋତି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ଉଗ୍ଗହମାନୋ, ସୁମନପରିବ୍ବାଜକସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ସମୟଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୱଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ, ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମୋ । ସ୍ୱେୱ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରସଙ୍ଖାତାୟ ତିମ୍ବରୁରୁକ୍ଖପନ୍ତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିନ୍ଦୁକାଚୀର’’ନ୍ତି ଚ, ଏକାୱ ନିୱାସା ସାଲା ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଏକସାଲକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହିତସ୍ସ ପଟିଲାଭତୋ । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନପ୍ପହାନା । ପୀଳନଟ୍ଠୋତି ପୀଳନଂ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ, ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ, ପୀଳନମେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୀଳନଟ୍ଠୋ। ସନ୍ତାପୋତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତାପନଂ । ୱିପରିଣାମୋତି ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତା ଅଭିସମେତବ୍ବୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ସୋୱ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ, ପୀଳନାଦୀନି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେପି ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗମୱସେନ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଫଲୁପ୍ପାଦନଂ ପଟି ଅୟନଂ ଏକତୋ ପୱତ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ। ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସଙ୍ଗମେ ସତି ଏନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ। ସମେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ, ସୟଂ ୱା ଏତି ଆଗଚ୍ଛତି ୱିଗଚ୍ଛତି ଚାତି ସମୟୋ, କାଲୋ। ସମେନ୍ତି ଅୱୟୱା ଏତସ୍ମିଂ, ସୟଂ ୱା ତେସୂତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ। ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସଙ୍ଗମେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ସମୟୋ, ହେତୁ। ସଞ୍ଞାୱସେନ ୱିପଲ୍ଲାସତୋ ଧମ୍ମେସୁ ଏତି ଅଭିନିୱିସତୀତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି। ସମୀପଂ ଅୟନଂ ଉପଗମନଂ ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ। ସମ୍ମଦେୱ ସହିତାନଂ ୱାଚାନଂ ଅୟନଂ ୱିଗମୋତି ସମୟୋ, ପହାନଂ। ସମ୍ମଦେୱ, ସହିତାନଂ ୱା ସଚ୍ଚାନଂ ଅୟନଂ ଜାନନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିୱେଧୋ। ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞେନ ଅନେକତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା । ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିସେସେ ୱତ୍ତମାନୋ ସଦ୍ଦୋ ତଦଞ୍ଞେପି ୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥା ୱିୟ ତଂତଂୱାଚକା ସମୟସଦ୍ଦାପି ଭିନ୍ନା ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେସୁ ।

ତତ୍ଥ ତଥାତି ତେସୁ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ଉପୟୋଗଭୁମ୍ମୱଚନେହି । ଇଧାତି ୱିନୟେ, ଅଞ୍ଞଥାତି କରଣୱଚନେନ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱାତି ନିରନ୍ତରମେୱ । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟା, କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରୂପଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, ୟଥା ଉଦୟେ ସତି ଚନ୍ଦେ ଜାତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହୀତିଆଦି ଅଭିଧମ୍ମେ ସମୟସଦ୍ଦୋ କାଲସମୂହଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି, ନ ୱିନୟେ ୱିୟ କାଲେ ଏୱ, ତେସୁ ଚ କାଲସମୂହତ୍ଥା ଦ୍ୱେ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ଖଣସମୱାୟହେତୁଅତ୍ଥା ପନ ତୟୋପି ଅତ୍ତନୋ ଭାୱେନ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭାୱସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ୱିଭାୱନମୁଖେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଞ୍ହି କାଲେ, ଧମ୍ମସମୂହେ ୱା ସମୟେ ଅଧିକରଣଭୂତେ କୁସଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ କାଲେ, ଧମ୍ମସମୂହେ ୱା ସମୟେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଧିକରଣତ୍ଥୟୋଜନା, ୟସ୍ମିଂ ପନ ଖଣେ, ସମୱାୟେ ହେତୁମ୍ହି ୱା ସମୟେ ସତି ୱିଜ୍ଜମାନେ କୁସଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଖଣାଦିମ୍ହି ସମୟେପି ୱିଜ୍ଜମାନେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୟୋଜନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ହୋତିଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିସୟେ ସଙ୍ଗହଗାଥା ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ଦେସନାୱିଲାସତୋ ସଦ୍ଦମତ୍ତେନେୱ ଭେଦୋ, ନ ଅତ୍ଥତୋ ।

ଅୱିସେସେନାତି ସାମଞ୍ଞେନ । ଇରିୟାପଥୋତିଆଦୀସୁ ଇରିୟାୟ ସବ୍ବଦ୍ୱାରିକକିରିୟାୟ ପଥୋ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଠାନାଦୟୋ ଇରିୟାପଥୋ, ସୋୱ ୱିହାରୋ । ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତା ପରହିତଚିତ୍ତାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ମେତ୍ତାଦୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ନାମ । ତଦୱସେସା ପନ ମହଗ୍ଗତା ସବ୍ବନୀୱରଣୱିଗମନାଦିସିଦ୍ଧେନ ଜୋତନାଦିଅତ୍ଥେନ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ ନାମ । ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ମେତ୍ତାଦୟୋ ଇଧ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଅରିୟାନମେୱ ୱିହାରୋତି ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ଅରିୟୱିହାରୋ ନାମ ।

ରୁକ୍ଖାଦିମୂଲେୟେୱ ମୂଲସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପରେନ ମୂଲସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ମୂଲମୂଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୦) । ଲୋଭାଦୀନଂ ଦୋସମୂଲାଦିଚିତ୍ତାସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସିୟାତି ତତ୍ଥ ୱେରଞ୍ଜାୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ କସ୍ସଚି ଚୋଦନା ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟଥା ନିଦାନକିତ୍ତନସ୍ସ ପନ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ? ଆହ ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ।

କିଲମୋୱ କିଲମଥୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ କିଲମଥୋ ଅତ୍ତକିଲମଥୋ, ତସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁ ୟୋଗୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ। ୱତ୍ଥୁକାମାରମ୍ମଣେ ସୁଖେ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଲୀନା ୟୁତ୍ତା, କାମତଣ୍ହା, ତଂସହଚରିତେ କାମେ ସୁଖେ ୱା ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ଅଲ୍ଲୀନା ପୱତ୍ତତୀତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକା ତଣ୍ହା, ତସ୍ସା କାମସୁଖଲ୍ଲିକାୟ ଅନୁ ଅନୁ ୟୋଗୋ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ । ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢଭାୱନ୍ତି ଆମିସୋପଭୋଗେନ ସଂୱଡ୍ଢିତଭାୱଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ବହୁଜନହିତାଦିଅତ୍ଥାୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।

ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ଦିଟ୍ଠୀତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୨; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି…ପେ॰… ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୨; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ସୀଲାନଂ ସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଘାତୋ ସଙ୍ଘଟିତୋ ସମଣଗଣୋ, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଘାତସଙ୍ଘାତେନା’’ତି ୱା ପାଠେନେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞଭୂତେନ ସଂହନନେନ ସଙ୍ଘାତୋ ସମଣଗଣୋ, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ପାଠେ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତତରୋ ହୋତି । ଅସ୍ସାତି ମହତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ।

ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ୱେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ମନ୍ତବ୍ରହ୍ମକପ୍ପୱସେନ ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଇରୁୱେଦାଦୟୋ ତୟୋ ୱେଦା ମନ୍ତା, ତେ ଚ ପଧାନା, ଇତରେ ପନ ସନ୍ନିସ୍ସିତା, ତେନ ପଧାନସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଇରୁୱେଦାଦିକେ ମନ୍ତସତ୍ଥେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରୁୱେଦାଦୟୋ ହି ଗୁତ୍ତଭାସିତବ୍ବତାୟ ‘‘ମନ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଉଦାହରଣଦ୍ୱୟେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମିତତ୍ତା ହି ପାପାନଂ ‘ସମଣୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସମିତପାପତ୍ତା ‘ସମଣୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ବାହିତପାପୋତି ଇଦଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଗାଥାବନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତନ୍ତି ୟଥାଭୂତଗୁଣାଧିଗତଂ । ସକିଞ୍ଚନୋତି ସଦୋସୋ ।

ଗୋତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ, ଗୋ-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧାନଂ ବୁଦ୍ଧି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନାତି ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ, ପରିହାନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜାୟନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ଇମଂ ପକାରଂ ଭୂତୋ ଆପନ୍ନୋତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ, ତସ୍ସ ଆଖ୍ୟାନଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଂ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଇତ୍ଥଂ ଏୱଂପକାରୋ ଭୂତୋ ଜାତୋ’’ତି ଏୱଂ କଥନତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନପ୍ପକାରସ୍ସ ଦୀପନତୋ, ତେନ ୟୋଗତୋ ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମନ୍ତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ସାମିଅତ୍ଥେପି ସମାନେ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଦୀପନତୋ ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଅଭି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗତୋତି ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି । ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭି ମାତରି ୱିସୟେ ମାତୁୟା ୱା ସାଧୂ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିକରଣତ୍ଥେ ୱା ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ସାମିୱଚନସ୍ସ ୱା ପସଙ୍ଗେ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକେନ ଅଭିସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ, ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତୁୱିସୟେ ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱା ସୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମିଧାପି ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନପକାରପ୍ପତ୍ତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ହି ଦେୱଦତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଇଧ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ତତ୍ଥ ମାତରନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ଇଧ ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମନ୍ତି ୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ସାଧୁସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଇଧ ଉଗ୍ଗତସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିଭୂତୋ ସଦ୍ଦୋ, ନ କେୱଲୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସେସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିତ୍ତି ଏୱା’’ତି । ତତୋ କିତ୍ତୀତି ଥୁତି, ତସ୍ସା ପକାସକୋ ସଦ୍ଦୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଥୁତିଘୋସୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୋ ଭଗୱାତି ଏତ୍ଥ ସୋତି ପସିଦ୍ଧିୟଂ, ୟୋ ସୋ ସମତ୍ତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ଲୋକେ ଅତିପାକଟୋତି ‘‘ସୋ ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱାତି ଚ ଇଦଂ ସତ୍ଥୁ ନାମକିତ୍ତନଂ, ନ ଗୁଣକିତ୍ତନଂ । ପରତୋ ପନ ଭଗୱାତି ଗୁଣକିତ୍ତନମେୱ । ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚାତି ଏତେନ ଅରହନ୍ତିଆଦିପଦାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅନେକଗୁଣଗଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେତି ଦ୍ୱୀହି ସଦ୍ଦେହି ଅତିୱିୟ ଦୂରେତି ଦସ୍ସେତି, ସୁୱିଦୂରତା ଏୱ ହି ୱିଦୂରତା । ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତାତି ଇମିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ତେସଂ ୱାସନାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା, ୱାସନା ଚ ନାମ ନିକ୍କିଲେସସ୍ସାପି ସକଲଞେୟ୍ୟାନୱବୋଧାଦିଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୟୋଗୱିଗୁଣତାହେତୁଭୂତୋ କିଲେସନିହିତୋ ଆକାରୋ ଚିରନିଗଳିତପାଦାନଂ ନିଗଳମୋକ୍ଖେପି ସଙ୍କୁଚିତତାଗମନହେତୁକୋ ନିଗଳନିହିତୋ ଆକାରୋ ୱିୟ । ୟାୟ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛାଦୀନଂ ୱସଲୱୋହାରାଦିୱିଗୁଣତା ହୋତି, ଅୟଂ ୱାସନାତି ଗହେତବ୍ବା । ଆରକାତି ଏତ୍ଥ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କ-କାରସ୍ସ ଚ ହ-କାରଂ ସାନୁସ୍ସରଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଉପରିପି ୟଥାରହଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଞ୍ଚେତଂ ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁଞ୍ଞାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆସୱା ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ସମୁଦୟୋତି ଆହ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟମୟେନା’’ତି । ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପପ୍ପଭେଦୋ ତିଭୱୋ ଏୱ ରଥୋ, ତସ୍ମିଂ ତିଭୱରଥେ । ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲେସକମ୍ମୱିପାକସମୁଦୟୋ ।

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ‘ସଂସାରୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୮; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ଅପସାଦନାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪, ୫୮; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୭, ୯୯; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୭; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ସଂସାରୋୱ ଚକ୍କଂ ୱିୟ ପରିବ୍ଭମନତୋ ଚକ୍କଂ, ତସ୍ସ ଚକ୍କସ୍ସ ସବ୍ବେ ଅରା ହତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନେନାତି ଭଗୱତା । ବୋଧୀତି ଞାଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ମଣ୍ଡଂ ପସନ୍ନଂ ଜାତନ୍ତି ବୋଧିମଣ୍ଡୋ । କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣଫରସୁନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ କମ୍ମକ୍ଖୟକରୱିସେସନୱିସିଟ୍ଠଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ କତିପୟଙ୍ଗେହି ସଂସାରଚକ୍କଂ ତଦୱସେସଙ୍ଗେହି ଫଲଭୂତନାମରୂପଧମ୍ମେହି ତିଭୱରଥଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ରଥେ ୟୋଜିତସଂସାରଚକ୍କାରାନଂ ହନନପ୍ପକାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବେହିପି ଦ୍ୱାଦସହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେହି ରଥୱିରହିତମେୱ କେୱଲଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ, ତସ୍ସ ଅରଘାତନପ୍ପକାରଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନମତଗ୍ଗନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଅମତଗ୍ଗଂ, ସବ୍ବଥା ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତେହିପି ଅୱିଞ୍ଞାତକୋଟିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟୋସାନତ୍ତାତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ସମାରୋପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେସଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତା ଜରାମରଣପରିୟୋସାନତା ଚ ଅତ୍ଥି ତଥା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ତେସମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଭୂତଖଣିକଜରାମରଣୱସେନ ତପ୍ପରିୟୋସାନତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ତେସଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅରଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ।

ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରଂ ସଂସାରଚକ୍କମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେନ ଞାଣେନ ଇମସ୍ସ ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ ଛେଦୋ ଭଗୱତୋ ସିଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣସ୍ସ ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୪; ୧.୪୫) ମାତିକା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭୱଚକ୍କାୱୟୱେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପରିଗ୍ଗହୱସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରତୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତେନ ଏୱମୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୂତିଆଦିକେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିସହିତେନ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) ପାଠେନ ସରୂପତୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ତେସୁୟେୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଚତୁସଙ୍ଖେପାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଇତି ଭଗୱାତିଆଦିପାଠେନ ଭଗୱତୋ ତେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ସବ୍ବାକାରତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଇମିନା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନାତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ତେନ ଞାଣେନ ସଂସାରଚକ୍କାରାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନାୟତନାନଂ ତିଣ୍ଣଂ । ଏସ ନୟୋ ତିଣ୍ଣଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ରୂପତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି କାମସୁଗତୀସୁ ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ତଥେୱାତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିଂ । ତେଭୂମକଧମ୍ମୱିସୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ରାଗସ୍ସ କିଲେସକାମଭାୱତୋ ଭୱରାଗୋପି କାମୁପାଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟାୟେୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ସେସୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପି ୟୋଜନାସୁ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନାନୟୋ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ନତ୍ଥି ପରଲୋକୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫-୮୬ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦିନା, ଅପରୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା କାମରୂପାରୂପଭୱୂପପତ୍ତିୟା ତଂ ତଂ କୁସଲଂ କରୋତୀତିଆଦିନା ଚ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନମୂଲିକା ୟୋଜନା, ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନମୂଲିକା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପରୋ ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ପରାମସନ୍ତୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦିନା ସବ୍ବଭୱେସୁ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନମୂଲିକା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ୟସ୍ସ ସଂସାରଚକ୍କାରାନଂ ଘାତନସମତ୍ଥସ୍ସ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟପଅଗ୍ଗହାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତମେୱ ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିଆକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମୟନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ କାମଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତମେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମୟନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟା ୱିନୟଟୀକାୟପି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଲିଖିତୋ । ତତ୍ଥ ଚ କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ସଂସାରଚକ୍କଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତୋ ନ ହୋତି ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ନାଭି, ମୂଲତ୍ତାତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେୱ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଉପରି ଚକ୍କରୂପତୋ ପୟୋଗତ୍ତେନ ଉପସଂହାରାଭାୱା ଚ । ‘‘ଅପି ଚ ତମେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ନିଗମନୱସେନ ପଧାନତ୍ତେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହାକାରସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱମୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ । ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ…ପେ॰… ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୬) ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣମେୱ ପଧାନତ୍ତେନ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି ପନ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୪; ୧.୪୫) ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହାକାରପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ୱିସୟତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଧାନତ୍ତେନ ।

ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଏୱନ୍ତି ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ଚ ତେନ ହେତୁନା ସମୁପ୍ପନ୍ନା । ଉଭୋପେତେତି ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପରପରିକପ୍ପିତପକତିଇସ୍ସରାଦି ୱିୟ ଅହେତୁକା ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱଚନତୋ ସୟମ୍ପି ସହେତୁକା ସଙ୍ଖତା ଅନିଚ୍ଚାୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉଭୋପେତେ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ୟା ପଞ୍ଞା, ତଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିସଙ୍ଖାତେ କାରଣେ ୟାଥାୱତୋ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ନାମାତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱିଭାୱନୱସେନେୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପଧାନତ୍ତେନ, ଞାଣମେୱ ପନେତ୍ଥ ପଧାନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ହେଟ୍ଠାପି କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧାପି ନିଗମନୱସେନ ଉପସଂହଟୋ, ନ ଭୱଚକ୍କଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ମତି ।

ତତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ଅଦିଟ୍ଠେସୁ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋପି ନ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଞାଣନିଦ୍ଦେସେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନମ୍ପି ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେନ ନୟେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଖାରା ହେତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବାନି ଜାତିପରିୟୋସାନାନି ପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି ।

ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିୟା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଞ୍ଞେହିପି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ । ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ହେତୁସାମଞ୍ଞେନ ଫଲସାମଞ୍ଞେନ ୱାତି ସଙ୍ଖେପୋ, ସଙ୍ଗହୋ, କୋଟ୍ଠାସୋ ରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଜାତିତୋ ଦୁୱିଧୋପି କାଲଭେଦୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଜାତୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧାତି ଅନୁୱତ୍ତତି । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତା କିଲେସକମ୍ମସାମଞ୍ଞତୋ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଚ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସୱଟ୍ଟମ୍ପି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମତାସରିକ୍ଖତାୟ ଇଧ କମ୍ମୱଟ୍ଟମେୱାତି ଆହ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାତିଆଦି । ୱିପାକା ଧମ୍ମାତିଆଦୀସୁ କମ୍ମଜଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନମେୱ ୱିପାକସଦ୍ଦୱଚନୀୟତ୍ତେପି ନାମରୂପାଦିପଦେସୁ ରୂପମିସ୍ସମ୍ପି ଫଲପଞ୍ଚକଂ ଅରୂପପ୍ପଧାନତାୟ ଚ ତବ୍ବହୁଲତାୟ ଚ ‘‘ୱିପାକୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକପ୍ପଧାନଂ ୱଟ୍ଟଂ, ୱିପାକବହୁଲଂ ୱା ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମଜପରିୟାୟୋ ୱା ଏତ୍ଥ ୱିପାକ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଜାତିଜରାମରଣାପଦେସେନାତି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତଜାତିଜରାମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ତଦପଦେସେନ ତେସଂ କଥନେନ ତଂମୁଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକିରୀୟନ୍ତି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅୱିଜ୍ଜାଦିସରୂପା, ତତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି, ଦୁତିୟୋ ଫଲହେତୁସନ୍ଧି, ତତିୟୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଅନେକେହି ପକାରେହି ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେହି, ଅୱୁତ୍ତେହି ଚ ସବ୍ବେହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱଂ, ତସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପସଂହାରୱସେନ ଇତି ଭଗୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ, ତେନାହ ଚତୁସଙ୍ଖେପନ୍ତିଆଦି । ସବ୍ବାକାରତୋତି ଇଧ କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିନା ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଚ ଅୱୁତ୍ତେହି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୫ ଆଦୟୋ) ଆଗତେହି ସବ୍ବେହି ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତନ୍ତି ୟେନ ଞାଣେନ ଭଗୱା ଏୱଂ ଜାନାତି, ତଂ ଞାଣଂ । ଞାତଟ୍ଠେନାତି ଜାନନଟ୍ଠେନ । ପଜାନନଟ୍ଠେନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ।

ଇଦାନି ୟମିଦଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହାକାରଭେଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ପପଞ୍ଚତୋ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମିଂ ଅରଘାତେ ଏତସ୍ସ ଉପୟୋଗିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମିନା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ଅରେ ହନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥନ୍ତି ? ଆହ ‘‘ତେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି । ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ଧମ୍ମେ ମହାୱଜିରଞାଣାୱୁଧେନ ତେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱା ତେନ ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱୁଧେନ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗାୱୁଧେନ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଅରେ ହନୀତି ୟୋଜନା । ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ହି କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିବୋଧତୋ ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏକେକଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ଏକେକୱିହାରେନ ପୂଜେମୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାପି ୱିହାରକରଣପୂଜା ଭଗୱତି ପେମେନେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଧାତୁକାଦିଚେତିୟପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଚ ଭଗୱତୋୱ ପୂଜାତି ଆହ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତିଆଦି । କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନୀତି ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋତି ଏତ୍ଥାପି ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସାମ’’ନ୍ତି, ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ସଚି ୱିସୟୱିସେସସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସିଦ୍ଧଂ । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟଥା ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱିସେସାନପେକ୍ଖା କତ୍ତରିୟେୱ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ସମ୍ମା ସାମଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଇଧ ସଦ୍ଦତୋ ଲବ୍ଭତି । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି ବୁଜ୍ଝନକିରିୟା ଅୱିସୟା ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଚ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚମାହ । ପହାତବ୍ବେତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ପନେତ୍ଥ ସୋପାଦିସେସାଦିକଂ ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂ ଭେଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତୋ ।

ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଗାଥାୟ ପହାତବ୍ବଭାୱେତବ୍ବାନଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନଂ ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ଗହଣେନେୱ ତପ୍ଫଲାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚାନମ୍ପି ସିଦ୍ଧିତୋ ପରିଞ୍ଞାତବ୍ବଞ୍ଚ ପରିଞ୍ଞାତଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକତନ୍ତି ଇଦମ୍ପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ମୟା ବୁଦ୍ଧାନି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଚିତ୍ତୱିସୟପତ୍ଥନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାୟ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ମୂଲକାରଣଭାୱେନା’’ତି । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ତଂସମୁଦୟସ୍ସ ଚ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ନ ଅଭାୱମତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁତ୍ତା ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଦିଅନେକଭେଦା ସବ୍ବସଙ୍ଗହିତା । ନିରୋଧପ୍ପଜାନନାତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିରୋଧସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନା । ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାପୀତି ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁସମୁଦୟୋତିଆଦିନା ଏକେକକୋଟ୍ଠାସନିଦ୍ଧାରଣେନାପି, ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିସାମଞ୍ଞତୋ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଣ୍ହାୟପି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖପରିୟାପନ୍ନତାୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛ ତଣ୍ହାକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱେ ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । କସିଣାନୀତି କସିଣାରମ୍ମଣାନି ଝାନାନି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାତି କେସାଦୟୋ ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନାନି ଚ । ନୱ ଭୱାତି କାମଭୱାଦୟୋ ତୟୋ ସଞ୍ଞୀଭୱାଦୟୋ ତୟୋ ଏକୱୋକାରଭୱାଦୟୋ ତୟୋ ଚାତି ନୱ ଭୱା । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ଆରମ୍ମଣୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ୱିପାକକିରିୟାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ତଣ୍ହାସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା, କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ପନ ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତା ତଣ୍ହା । ଅନୁଲୋମତୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ଆସୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ତେନାତି ତସ୍ମା ।

ୱିଜ୍ଜାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ୱିଜ୍ଜା । ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ସମ୍ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ୱା । ତତ୍ରାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ । ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରଝାନମନେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତା ମନୋମୟିଦ୍ଧି ନାମ, ସା ଅତ୍ଥତୋ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟେୱ । ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ନାମ ସଦ୍ଧା ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ୱୀରିୟଂ ସତି ପଞ୍ଞା ଚ । ଗଚ୍ଛତି ଅମତଂ ଦିସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇମିନା ଚ ଚରଣାନଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ଏକଂସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନିସ୍ସା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ସାୱକାଦିଅସାଧାରଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆସୱକ୍ଖୟୱିଜ୍ଜାୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ସିଜ୍ଝତି, ଚରଣଧମ୍ମଭୂତେସୁ ଝାନେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାୟ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ୱସେନ ମହାକାରୁଣିକତା ସିଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜା…ପେ॰… ମହାକାରୁଣିକତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ନିୟୋଜେତି, ତଥା ଅୟମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ଅନତ୍ଥପରିୱଜ୍ଜନଅତ୍ଥନିୟୋଜନେନ । ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରନ୍ତପଉଭୟନ୍ତପା ଗହିତା । ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଭୱେସୁ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ପହୀନାନଂ ପୁନାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନ ପୁନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।

ତତ୍ରାତି ୟୁତ୍ତୱାଚାଭାସନେ ସାଧେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତତ୍ଥଂ । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ପିସୁଣାଦିଦୋସୟୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାଗଦତ୍ତାତି ସୁନ୍ଦରୱଚନତ୍ତା, ଗଦନଂ ଗଦୋ, କଥନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁନ୍ଦରୋ ଗଦୋ ୱଚନମସ୍ସାତି ‘‘ସୁଗଦୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଭାୱତୋତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱତୋ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତତୋ ଆହ ୟତ୍ଥାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଲୋକନ୍ତସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ । ତନ୍ତି ଲୋକସ୍ସନ୍ତଂ, ଓକାସଲୋକେ କାୟଗମନେନ ଞାତବ୍ବଂ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନାହଂ ୱଦାମୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ରୋହିତଦେୱପୁତ୍ତେନ ଲୋକସ୍ସ କାୟଗତିୱସେନ ଅନ୍ତଗମନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସନ୍ତନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

କିନ୍ତେ ପଦସା ଓକାସଲୋକପରିବ୍ଭମନେନ, ପରିମିତଟ୍ଠାନେ ଏୱ ତଂ ଞାଣଗମନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପି ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେତି ସରୀରେ । ତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ସସଞ୍ଞିମ୍ହୀତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ । ସମନକେତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଂ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନେନ ଲୋକସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା । ଅଦେସମ୍ପି ହି ନିବ୍ବାନଂ ୟେସଂ ନିରୋଧାୟ ହୋତି, ଉପଚାରତୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ଲୋକନିରୋଧମ୍ପି ପଞ୍ଞପେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖୁ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ, ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ୱିଭ॰ ୨୦୪) ୱିୟ । କୁଦାଚନନ୍ତି କଦାଚିପି । ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତଂ ଗମନେନ ପତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା । ହୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏକଂସତ୍ଥେ ୱା। ଲୋକୱିଦୂତି ସଭାୱାଦିତୋ ଖନ୍ଧାଦିଜାନନକୋ । ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଅଭିସମିତତ୍ତା ସମିତାୱୀ, ସମିତକିଲେସୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ନାସୀସତି ନ ପତ୍ଥେତି ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଲୋକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପି ଚ ତୟୋ ଲୋକାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହସନ୍ତାନଭୂତୋ ସତ୍ତଲୋକୋ। ସୋ ହି ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ଚ, ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମକିଲେସା ତବ୍ବିପାକା ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଉତୁଜରୂପାନଂ ସମୂହସନ୍ତାନଭୂତୋ ଓକାସଲୋକୋ। ସୋ ହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ଆଧାରତୋ ‘‘ଓକାସୋ’’ତି ଚ, ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସାଧାରା ଚ ଆଧେୟ୍ୟଭୂତାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ପନ ସବ୍ବେୱ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖତଟ୍ଠେନ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଚ ‘‘ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହରତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନ୍ତି ଆହାରୋ, ପଚ୍ଚୟୋ । ତେନ ତିଟ୍ଠନସୀଲା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ପୱତ୍ତନସୀଲାତି ଆହାରଟ୍ଠିତିକା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଚ ଇମିନାପି ୱେନେୟ୍ୟାନୁରୂପତୋ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ଦେସନାୟ ସଙ୍ଖାରାୱ ଗହିତା ।

ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱିରୋଚନାତି ତେସଂ ୱିରୋଚନହେତୁ ଓଭାସନହେତୂତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଦିସା ଭନ୍ତୀତି ସବ୍ବା ଦିସା ୟାୱତା ୱିଗତନ୍ଧକାରା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦିସାତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୱିରୋଚମାନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ୟତ୍ତକା ଦିସା ଭନ୍ତି ଓଭାସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋତି ତତ୍ତକେନ ପମାଣେନ ସହସ୍ସପ୍ପକାରୋ ଓକାସଲୋକୋ, ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ । ୱସୋତି ଇଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତୋ ୱସୋ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତମ୍ପୀତି ତିୱିଧମ୍ପି ଲୋକଂ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ ଭଗୱତା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକୋ ଲୋକୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖତାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ ତେନ ସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଏକୋ ଏକୱିଧୋ, ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଲୋକିୟଧମ୍ମାୱ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତା ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତାଭାୱା । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ତଥା ତଥା ସମୁପ୍ପନ୍ନା ପଜାୟେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ହେଟ୍ଠିମା ଚ ତୟୋ ଆରୁପ୍ପାତି ଇମା ସତ୍ତୱିଧା ପଜାୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ନାନତ୍ତଂ କାୟୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ନାନତ୍ତକାୟା । ନାନତ୍ତଂ ସଞ୍ଞା ଏତେସନ୍ତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସଞ୍ଞାସୀସେନେତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗହିତଂ, ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବମନୁସ୍ସା ଚ ଛ କାମାୱଚରଦେୱା ଚ ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ । ତେସଞ୍ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସତାୟ ନାନା କାୟୋ, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଚ ନୱୱିଧତାୟ ନାନା । ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ଚେୱ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା ଚ ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ । ତେସୁ ହି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସରୀରଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସଂ, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ପନ ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ଏକାୱ, ତଥା ଆପାୟିକାନମ୍ପି, ତେସଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଅକୁସଲୱିପାକାହେତୁକାୱ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଚ ପରିତ୍ତାଭ ଅପ୍ପମାଣାଭ ଆଭସ୍ସରା ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ ଏକପ୍ପମାଣୋୱ କାୟୋ, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ପନ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ନାନା ହୋତି । ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ପରିତ୍ତସୁଭାଦୟୋ ତୟୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୱଜ୍ଜିତା ୱେହପ୍ଫଲା, ପଞ୍ଚ ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସାତି ନୱସୁ ଭୂମୀସୁ ସତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ । ଆଭାନାନତ୍ତେନ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟନାନତ୍ତଂ ନ ଗୟ୍ହତି, ସଣ୍ଠାନନାନତ୍ତେନେୱ ଗୟ୍ହତୀତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ପନ ୟଥା ସଞ୍ଞାୟ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ସୁଖୁମତ୍ତା ନେୱୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚୱନ୍ତେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନ ଗୟ୍ହତି । ତସ୍ମା ସେସାନି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନି ତୀଣିୟେୱ ଗହିତାନି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଇମା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମାତି ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ ୟସୋ ଅୟସୋ ନିନ୍ଦା ପସଂସା ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକସ୍ସ ସଭାୱତ୍ତା ଲୋକଧମ୍ମା । ଲାଭାଲାଭାଦିପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ପନେତ୍ଥ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧା ୱା ଲାଭାଦିସଦ୍ଦେହି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନୱ ସତ୍ତାୱାସାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଏୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ନୱ ସତ୍ତାୱାସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସତ୍ତା ଆୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସତ୍ତାୱାସା, ସତ୍ତନିକାୟୋ, ଅତ୍ଥତୋ ତଥା ପୱତ୍ତା ପଜା ଏୱ ଇଧ ସଙ୍ଖାରଲୋକଭାୱେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସାୟତନାନୀତି ଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନୱଜ୍ଜିତାନି ଦସ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାୱ ଲୋକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତଥା ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ଆହାରା । ଅତ୍ତଗ୍ଗାହନିମିତ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନେୱ ଆୟତନାନି । ଥୂଲସଞ୍ଞୀଭୱଦସ୍ସନୱସେନ ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋୱ, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ୱା, ଥୂଲାୟତନଦସ୍ସନୱସେନ ଦସାୟତନାନେୱ ଲୋକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ଗହଣେନେୱ ତନ୍ନିସ୍ସୟତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ତଦାରମ୍ମଣା ସବ୍ବେ ତେଭୂମକା ନାମରୂପଧମ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ସେସେହି ପନ ଏକୱିଧାଦିକୋଟ୍ଠାସେହି ସରୂପେନେୱ ତେ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଆସୟଂ ଜାନାତୀତିଆଦୀସୁ ଆହଚ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଏତ୍ଥ ସେତୀତି ଆସୟୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୟତ୍ଥ ସରସେନ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ୱଟ୍ଟାସୟୋ ୱିୱଟ୍ଟାସୟୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟାସୟୋପି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ୱିୱଟ୍ଟାସୟୋ ପନ ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି, ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ୟଥାଭୂତଞାଣଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକଂ ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ।

ଏତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଆସୟଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଜାନାତି । ଅନୁସୟନ୍ତି କାମରାଗାନୁସୟାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅନୁସୟଂ । ଚରିତନ୍ତି ‘‘ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଚରିତନ୍ତି ଚରିୟା, ତେ ରାଗାଦୟୋ ଛ ମୂଲଚରିୟା, ସଂସଗ୍ଗସନ୍ନିପାତୱସେନ ଅନେକୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଅଧିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିରୁଚିୱସେନ ନିନ୍ନତା, ସା ଦୁୱିଧା ହୀନାଧିମୁତ୍ତି ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତୀତି । ୟାୟ ଦୁସ୍ସୀଲାଦିକେ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେ ସେୱନ୍ତି, ସା ହୀନାଧିମୁତ୍ତି। ୟାୟ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେ ସେୱନ୍ତି, ସା ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତି। ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି । ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅନୁସ୍ସଦରାଗାଦିଦୋସା । ଉସ୍ସଦରାଗାଦିଦୋସା ମହାରଜକ୍ଖା। ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେହି ତିକ୍ଖେହି ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ମୁଦୁକେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେହି ଆସୟାଦୀହି ସୁନ୍ଦରେହି ଅସୁନ୍ଦରେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତା ସ୍ୱାକାରା ଦ୍ୱାକାରା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସୁକରା ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା, ୱିପରୀତା ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟା। ମଗ୍ଗଫଲପଟିୱେଧାୟ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା ଭବ୍ବା, ୱିପରୀତା ଅଭବ୍ବା। ଏୱଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତଧମ୍ମୱିସେସଜାନନେନେୱ ସତ୍ତଲୋକୋପି ୱିଦିତୋ ଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନୀତି ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ସେସୋ । ପରିକ୍ଖେପତୋ ପମାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସେସୋ । ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ସବ୍ବଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ଛତ୍ତିଂସ ସତସହସ୍ସାନି…ପେ॰… ସତାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳେ, ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ୟୋଜନାନି ୟାନି ଏତ୍ତକଂ ଏତ୍ତକପ୍ପମାଣଂ ବହଲତ୍ତେନ ଅୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ସଙ୍ଖାତାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଏତ୍ତକନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସନ୍ଧାରକଂ ଜଲଂ ଏତ୍ତକଂ ଏତ୍ତକପ୍ପମାଣଂ ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳେ । ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତାତି ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହା ଚ ଉଗ୍ଗତା ଚ । ବ୍ରହାତି ମହନ୍ତା । ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚାତି ୟୋଜନାନଂ ପଞ୍ଚସତାନି ଉଚ୍ଚୋ ଉବ୍ବେଧୋ । ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧପରିକ୍ଖେପାତି ପନ୍ନରସୟୋଜନପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧପରିଣାହା । ନଗୱ୍ହୟାତି ରୁକ୍ଖାଭିଧାନା ଜମ୍ବୂତି ୟୋଜନା । ସମନ୍ତତୋତି ସବ୍ବସୋଭାଗେନ, ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ୟସ୍ସା ମହନ୍ତତାକପ୍ପଟ୍ଠାୟିକାଦିପ୍ପକାରେନ ପଭାୱେନ । ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଲୋକଧାତୁମୟଂ ଠିତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ଠିତୋ, ଅୟଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ ଲୋକଧାତୁଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ଠିତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଲୋକଧାତୁୟଂ । ତାୱତିଂସଭୱନନ୍ତି ତିଦସପୁରଂ । ଅସୁରଭୱନନ୍ତି ଅସୁରପୁରଂ । ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଚ ତଥା ଦସସହସ୍ସୟୋଜନୋ, ସୋ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଲୋହଭିତ୍ତୀନମନ୍ତରା ୟୋଜନସତାୟାମୱିତ୍ଥାରୋପି ସମନ୍ତା ସୋଳସହି ଉସ୍ସଦନିରୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦନନ୍ତରେସୂତି ତେସଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେସୁ । ଲୋକାନଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱିୱରେ ଭୱତ୍ତା ଲୋକନ୍ତରିକା। ତିଣ୍ଣଞ୍ହି ସକଟଚକ୍କାନଂ ପତ୍ତାନଂ ୱା ଆସନ୍ନଟ୍ଠପିତାନଂ ଅନ୍ତରସଦିସେ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ଏକେକୋ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋ ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସପ୍ପମାଣୋ ସୀତନରକୋ ସତ୍ତାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଅନନ୍ତାନୀତି ତିରିୟଂ ଅଟ୍ଠସୁ ଦିସାସୁ ଚକ୍କୱାଳାନି ଆକାସୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତାନି । ଉଦ୍ଧଂ ପନ ଅଧୋ ଚ ଅନ୍ତାନେୱ । ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନାତି ଏତ୍ଥ ଅନନ୍ତଞେୟ୍ୟପଟିୱେଧସାମତ୍ଥିୟୟୋଗତୋୱ ଞାଣଂ ‘‘ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅତ୍ତନୋତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସାମିୱଚନମେତଂ, ଅତ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତରଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତରୋତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତଂ, ନ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିତାୟ । ସଦେୱକେ ହି ଲୋକେ ସଦିସକପ୍ପୋପି ନାମ କୋଚି ତଥାଗତସ୍ସ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ସଦିସୋ, ତେନାହ ସୀଲଗୁଣେନାପି ଅସମୋତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସମେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ସମୋ ଅସମସମୋ। ନତ୍ଥି ପଟିମା ଏତସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିମୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଉପମାମତ୍ତଂ ପଟିମା, ସଦିସୂପମା ପଟିଭାଗୋ । ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଠିତୋ ପଟିମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ତତୋ । ପୁରିସଦମ୍ମେତିଆଦୀସୁ ଦମିତବ୍ବା ଦମ୍ମା, ‘‘ଦମ୍ମପୁରିସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୁରିସଦମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁରିସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ଦମେତବ୍ବତୋ । ନିବ୍ବିସା କତା ଦୋସୱିସସ୍ସ ୱିନୋଦନେନ । ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକଂ ପଦଂ, ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକପଦଭାୱେନ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସତ୍ଥୁ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତେନାହ ଭଗୱା ହୀତିଆଦି । ଅଟ୍ଠ ଦିସାତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଅସଜ୍ଜମାନାତି ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରା ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ଇଧଲୋକତ୍ଥୋ । କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମାଗନ୍ତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ସମ୍ପରାୟିକୋ, ପରଲୋକତ୍ଥୋ । ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତତୀତି ସତ୍ଥୋ, ଭଣ୍ଡମୂଲେନ ୱାଣିଜ୍ଜାୟ ଦେସନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜନସମୂହୋ । ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥୱାହୋତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ସୋ ୱିୟ ଭଗୱାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ଥା, ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥେତି ସତ୍ଥିକେ ଜନେ । କଂ ଉଦକଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋ, ନିରୁଦକୋ ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସୋ । ଚୋରାଦୀହି ଅଧିଟ୍ଠିତଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସାପି ଦୁଗ୍ଗମନଟ୍ଠେନ ତଂସଦିସତାୟ କନ୍ତାରାତ୍ୱେୱ ନିରୁଳ୍ହାତି ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘କନ୍ତାରଂ ତାରେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଚୋରକନ୍ତାରନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଭଗୱତୋତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସାମିୱଚନଂ, ଭଗୱନ୍ତତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି, ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେସୁ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନପରିଚୟେନ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ସରେ ଆକାରଂ ଗଣ୍ହି । ପୁବ୍ବାଭିୟୋଗୱସେନେୱ ହି ଈଦିସାନଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀସୁ ପସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱଗ୍ଗୁଲିଆଦୀନଂ ୱିୟ । ଇତରଥା ସବ୍ବତିରଚ୍ଛାନାନମ୍ପି ତଥା ପସାଦୁପ୍ପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଦି ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଭଗୱା ଅନନ୍ତଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବସତ୍ତାନମ୍ପି ଏକକ୍ଖଣେ ସପ୍ପାଟିହାରିୟଧମ୍ମଂ ସାୱେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ସବ୍ବସତ୍ତାନମ୍ପି ଇତୋ ପୁବ୍ବେୱ ୱିମୁତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟା । ୟେ ପନ ଦେୱମନୁସ୍ସନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୟୋ ପକତିୟାୱ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣାଦିୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତେୟେୱ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପନିସ୍ସୟାପି ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିନା ପଠମଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଂ ପସାଦଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଇତରେତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅରେ ଅହମ୍ପି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୁତୋହଂ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଓଲୋକେତ୍ୱା ମଣ୍ଡୂକଭାୱତୋତି ଞତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅରେ ଅହମ୍ପି ନାମାତି ୱିମ୍ହୟୱଚନେନେୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜଲନ୍ତି ଜଲନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ମଣ୍ଡୂକୋହନ୍ତି ଗାଥାୟ ଉଦକେତି ସଞ୍ଜାତଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଥଲମଣ୍ଡୂକତା ନିୱତ୍ତନଂ କତଂ ହୋତି । ଉଦକେ ଜାତାନମ୍ପି କଚ୍ଛପାଦୀନଂ ଥଲଗୋଚରତାପି ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ୱାରିଗୋଚରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦକସଞ୍ଚାରୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ କିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ତତ୍ଥ ଭୱଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ । ଇଦାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଦତୋ ବୁଦ୍ଧପଦସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟସ୍ମା ୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଦେନ ହି ସତ୍ଥୁ ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ପନ ବୁଦ୍ଧପଦେନ ଦେସନାଞାଣାନୁଭାୱୋପି, ତେନାହ ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ବୋଧେସୀତିଆଦି ।

ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଉତ୍ତମସ୍ସ ଗରୁନୋ ଗାରୱୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୱଚନମିଦଂ ଭଗୱାତି । ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗରୁଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଗରୁଭାୱୋ ଗାରୱଂ, ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ ଗରୁକରଣଂ ୱା ଗାରୱଂ, ତେନ ସାୱକାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣତାୟ ଗରୁଭୂତେନ ମହନ୍ତେନ ଗାରୱେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଗାରୱୟୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଗରୁ ଚ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ସିକ୍ଖକତ୍ତା ତେନେୱ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ଚାତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅୱତ୍ଥାୟ ୱିଦିତଂ ଆୱତ୍ଥିକଂ। ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗିକଂ। ନିମିତ୍ତତୋ ଆଗତଂ ନେମିତ୍ତିକଂ। ଅଧିଚ୍ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ ଅଧିୱଚନୱସେନ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତେନାହ ‘‘ୱଚନତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି । ୟଦିଚ୍ଛାୟ ଆଗତଂ ୟାଦିଚ୍ଛକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ବାହିରଂ ଦଣ୍ଡାଦି ଲିଙ୍ଗଂ, ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ତେୱିଜ୍ଜାଦି ନିମିତ୍ତଂ। ପଚୁରଜନୱିସୟଂ ୱା ଦିସ୍ସମାନଂ ଲିଙ୍ଗଂ, ତବ୍ବିପରୀତଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚ୍ଛିକାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିମିତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଛିକାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଂଗୁଣନିମିତ୍ତା ହି ସା, ତେ ଗୁଣା ସତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାତି ଗୁଣା ୱିୟ ସାପି ସଚ୍ଛିକତା ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ପରେସଂ, ୱୋହାରମତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଂଗୁଣନେମିତ୍ତିକନ୍ତି ୟେହି ଗୁଣେହି ନିମିତ୍ତଭୂତେହି ଏତଂ ନାମଂ ନେମିତ୍ତିକଞ୍ଚ ଜାତଂ । ୱଦନ୍ତୀତି ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ଗରୁଭାୱତୋ ବହୁୱଚନେନାହ, ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱା କତମନୁୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ।

ଇସ୍ସରିୟାଦିଭେଦୋ ଭଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୀ। ମଗ୍ଗଫଲାଦିଅରିୟଗୁଣଂ ଅରଞ୍ଞାଦିୱିୱେକଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭଜି ସେୱି ସୀଲେନାତି ଭଜୀ। ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥରସାଦୀନଞ୍ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣାନଞ୍ଚ ଭାଗୀ, ଦାୟାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଭଜି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସାଦିପ୍ପକାରେହି ଧମ୍ମରତନଂ ପୱିଭଜୀତି ୱିଭତ୍ତୱା। ରାଗାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଭଗ୍ଗଂ ଅକାସୀତି ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗରୁପି ଲୋକେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗରୂ’’ତି, ୟସ୍ମା ଗରୁ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାରମିତାସଙ୍ଖାତଂ ଭଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗ୍ୟୱା । ବହୂହି ଞାୟେହୀତି କାୟଭାୱନାଦିକେହି ଅନେକେହି ଭାୱନାକ୍କମେହି । ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, ତେନ ସୁଭାୱିତସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱାନଂ ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ଭୱନ୍ତଗୋ। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱାତି ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ନିରୁତ୍ତିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ଭଗୀ ଭଜୀତି ନିଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ନୱହି ପଦେହି ଦସ୍ସିତମତ୍ଥଂ ଭଗ୍ୟୱାତି ଗାଥାୟ ଛହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଦସିଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନାନୟଭେଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ନୟୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନେୱ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ୱଣ୍ଣଲୋପୋ ଧାତୁଅତ୍ଥେନ ନିୟୋଜନଞ୍ଚାତି ଇମଂ ତିୱିଧଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଦନୟେନାତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନୟେନ । ପିସୋଦରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଆକତିଗଣଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ପକ୍ଖିପନମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାକରଣଞ୍ହି ପକ୍ଖିପନଂ । ଭଗ୍ୟନ୍ତି କୁସଲଂ ।

ଲୋଭାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦୋସା ଏକକୱସେନ ଗହିତା । ଅହିରିକାଦୟୋ ଦୁକୱସେନ । ଅକ୍କୋଚ୍ଛିମନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୩-୪) ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁଜ୍ଝନୱସେନ ଚିତ୍ତପରିୟୋନନ୍ଧନୋ କୋଧୋୱ ଉପନାହୋ। ପରେସଂ ପୁବ୍ବକାରିତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ନିପୁଞ୍ଛନୋ ମକ୍ଖୋ ନାମ । ବହୁସ୍ସୁତାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ ଅତ୍ତନୋ ସମକରଣଂ ପଲାସୋ। ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନା ମାୟା। ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପ୍ପକାସନଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଗରୂସୁପି ଥଦ୍ଧତା ଅନୋନତତା ଥମ୍ଭୋ। ତଦୁତ୍ତରିକରଣଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ। ଜାତିଆଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ। ଅବ୍ଭୁନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ଅତିମାନୋ। ଜାତିଆଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପତ୍ତୋ ମାନୋୱ ମଦୋ ନାମ । ସୋ ସତ୍ତୱୀସତିୱିଧୋ । କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ପମାଦୋ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତାନି। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ତିୱିଧସଂକିଲେସା। ରାଗଦୋସମୋହାୱ ମଲାନି। ତେୟେୱ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ତିୱିଧୱିସମାନି। କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ତିୱିଧସଞ୍ଞା ନାମ । ତେୟେୱ ୱିତକ୍କା। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନା ପପଞ୍ଚା। ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତୱିପରିୟେସା ଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସା। ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଅଗତି। ଚୀୱରାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଲୋଭା ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପାଦା। ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସିକ୍ଖାସୁ କଙ୍ଖା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୋପୋ ଚ ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖୀଲା। କାମେ କାୟେ ରୂପେ ଚ ଅୱୀତରାଗତା, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖାଦିଅନୁୟୋଗୋ, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚରଣଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚେତୋୱିନିବନ୍ଧା। ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଅଭିନନ୍ଦନା। କୋଧମକ୍ଖଇସ୍ସାସାଠେୟ୍ୟପାପିଚ୍ଛତାସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସା ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନି। ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା। ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠମଗ୍ଗଙ୍ଗପଟିପକ୍ଖା ମିଚ୍ଛତ୍ତା। ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆରକ୍ଖା, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନାଦିଅନେକାକୁସଲରାସୀତି ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା। ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା ତଥା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି। ରୂପତଣ୍ହାଦିଛତଣ୍ହା ଏୱ ପଚ୍ଚେକଂ କାମତଣ୍ହାଭୱତଣ୍ହାୱିଭୱତଣ୍ହାୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି, ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ, ପୁନ କାଲତ୍ତୟୱସେନ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ପଭେଦ-ସଦ୍ଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଲୋଭପ୍ପଭେଦୋତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଦରଥପରିଳାହକିଲେସସତସହସ୍ସାନୀତି ସବ୍ବାନି ସତ୍ତାନଂ ଦରଥସଙ୍ଖାତପରିଳାହକରାନି କିଲେସାନଂ ଅନେକାନି ସତସହସ୍ସାନି, ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗତୋ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିଭାଗତୋ ଚ ନେସଂ ଏୱଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚ ମାରେ ଅଭଞ୍ଜୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିସ୍ସୟାନନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ।

ଏୱଂ ଭଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେହି ଦ୍ୱୀହି ଗହିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭଗ୍ୟୱନ୍ତତାୟ ଚସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତପୁଞ୍ଞଜଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସାତି ଅନେକସତପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ଭଗୱତୋ । ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ ନାମ ପଟିକ୍କୂଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞିତାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚେୱ ଚେତୋସମାଧିୱସେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସୀଭାୱାପାଦନମେୱ । ଅଣିମା ଲଘିମାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହିମା ପତ୍ତି ପାକମ୍ମଂ ଈସିତା ୱସିତା ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତାତି ଇମେ ଛପି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ଥ କାୟସ୍ସ ଅଣୁଭାୱକରଣଂ ଅଣିମା। ଆକାସେ ପଦସା ଗମନାଦିଅରହଭାୱେନ ଲହୁଭାୱୋ ଲଘିମା। କାୟସ୍ସ ମହନ୍ତତାପାଦନଂ ମହିମା। ଇଟ୍ଠଦେସସ୍ସ ପାପୁଣନଂ ପତ୍ତି। ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନଂ ପାକମ୍ମଂ। ସୟଂୱସିତା ଇସ୍ସରଭାୱୋ ଈସିତା। ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ୱସୀଭାୱୋ ୱସିତା। ଆକାସେନ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କରୋତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୋସାନପ୍ପତ୍ତି ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତା, ‘‘କୁମାରକରୂପାଦିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀତି ସବ୍ବେସଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସୋଭା । ଅତ୍ଥୀତି ଅନୁୱତ୍ତତି । ଲହୁସାଧନଂ ତଂ ତଂ କାଲିକଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ଗରୁସାଧନଂ ଚିରକାଲିକଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତାଦିପତ୍ଥିତଂ। ଭଗା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଭଗୱାତି ଇଦଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟେନ ସିଦ୍ଧଂ, ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନାତିଆଦୀସୁ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋତିଆଦିନା ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ତସ୍ସ ୟୋ ପୀଳନମେୱ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ସଭାୱୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂସମୁଦୟେନ ସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ଆୱିଭୂତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ମଗ୍ଗୋ କିଲେସସନ୍ତାପହରତ୍ତା ସୁସୀତଲୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋ ତପ୍ପଟିୟୋଗତ୍ତା । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋତି । ଏକସ୍ସେୱ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ସକଭାୱତୋ ଇତରସଚ୍ଚତ୍ତୟନିୱତ୍ତିତୋ ଚ ପରିକପ୍ପେତବ୍ବତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ସମୁଦୟସ୍ସ ପନ ରାସିକରଣତୋ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋ । ୱିସଂୟୋଗଭୂତସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ। ନିୟ୍ୟାନଭୂତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋ ।

ନିରୋଧସ୍ସ ପନ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ସେୱ ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋ । ସଙ୍ଖତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ୱିସୟଭୂତସ୍ସ ମରଣଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅମତଟ୍ଠୋ। ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ସେୱ ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱାୟଂ ହେତୁ, ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ପନ ଅୟମେୱ ହେତୂତି ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ, ଅତିସୁଖୁମନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ଇଧମେୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ, ଅଧିକପଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୂତୋ । ଏତେ ଏୱ ଚ ପୀଳନାଦୟୋ ସୋଳସ ଆକାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

କାମେହି ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟତା କାୟୱିୱେକୋ। ନୀୱରଣାଦୀହି ୱିୱିତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ। ଉପଧୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାସକଂ ଫଲାନୀତି ଉପଧୟୋ, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତକାମଖନ୍ଧକିଲେସଅଭିସଙ୍ଖାରା, ତେହି ଚତୂହି ୱିୱିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିୱିୱେକୋ ନାମ ।

ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାହି ଚ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଆଗମନୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି, କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ହି ଏସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ।

ୟଥା ଲୋକେ ଏକେକପଦତୋ ଏକେକମକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମେଖଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମେହନସ୍ସାତି ଗୁୟ୍ହପ୍ପଦେସସ୍ସ । ଖସ୍ସାତି ଓକାସସ୍ସ ।

ସହଦେୱେହୀତିଆଦୀସୁ ସହ ଦେୱେହି ୱତ୍ତତୀତି ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ । ତଂ ସଦେୱକନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଦେୱକୱଚନେନାତି ସଦେୱକ-ସଦ୍ଦେ ୱିସେସନଭାୱେନ ଠିତଦେୱୱଚନେନ । ତସ୍ସାପି ସଦେୱକପଦେ ଅନ୍ତୋଭୂତତ୍ତା ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରୱସେନ ୱୋହାରୋ କତୋ । ଇତରଥା ତେନ ଦେୱୱିସିଟ୍ଠଲୋକସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ନ ସିୟା, ଏୱଂ ଉପରିପି । ସମାରକୱଚନେନ ମାରସଦ୍ଦେନ ତେନ ସହଚରିତା ସବ୍ବେ ୱସୱତ୍ତିଦେୱା ଚ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ନାମ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିକା । ତେ ଆଦି ୟେସଂ ଆରୁପ୍ପପରିୟନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ। ଲୋକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଓକାସଲୋକାଦୀନମ୍ପି ସାଧାରଣତ୍ତା ସତ୍ତଲୋକାୱେଣିକମେୱ ପଜାଗହଣଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ସଦେୱକାଦିୱଚନେନ ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ, ସସ୍ସମଣୱଚନେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଞ୍ଚ ଗହିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ରାଜାନୋ, ଅୱସେସମନୁସ୍ସା ସମ୍ମୁତିଦେୱସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଅୱସିଟ୍ଠା । ସତ୍ତଲୋକାୱେଣିକସ୍ସ ପଜାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ସଦେୱକଂ ଲୋକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୋକସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ଓକାସଲୋକମେୱ ନିୟମେତୀତି ଆହ ‘‘ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ସଦେୱକାଦିପଦତ୍ତୟୱଚନୀୟସ୍ସ ପଧାନତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଓକାସଲୋକୱିସେସନସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ଦେୱମାରାଦିସତ୍ତଲୋକସ୍ସାପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ସପୁତ୍ତୋ ଆଗତୋତିଆଦୀସୁ ପୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ନୟେ ସଦେୱକଂ ସମାରକଂ ସବ୍ରହ୍ମକଂ ଓକାସଲୋକଂ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ ପଜଞ୍ଚାତି ଚ-କାରଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଓକାସସତ୍ତଲୋକାନଂ ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦୁଭୟସମ୍ମୁତିନିମିତ୍ତଭୂତୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଗହିତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସଦେୱକନ୍ତିଆଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ସତ୍ତଲୋକୋୱ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତଦେୱାଦିୱିସେସନେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ଗହିତୋ, ତଗ୍ଗହଣେନ ତଦାଧାରୋ ଓକାସଲୋକୋ, ତଦୁଭୟପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସୟୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଚ ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଞ୍ଚ ପଜନ୍ତି ଇଦଂ ଲୋକସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନଂ କତ୍ୱା ସଦେୱକଂ ପଜଂ ଲୋକଂ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ ପଜଂ ଲୋକନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ ପାରିସେସଞାୟେନ ଇତରେସଂ ପଦନ୍ତରେହି ଗହିତତ୍ତା । ମାରଗ୍ଗହଣେନ ତପ୍ପଧାନା ତଂସଦିସା ଚ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ’’ତି । ଖତ୍ତିୟପରିସା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିସମଣଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସମାରବ୍ରହ୍ମପରିସାତି ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ସଦେୱକାଦିପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଇଧ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିନ୍ତି ଇମିନା ସମଣପରିସା ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସା ଚ, ସଦେୱମନୁସ୍ସନ୍ତି ଇମିନା ଖତ୍ତିୟପରିସା ଗହପତିପରିସା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଚତୁପରିସୱସେନା’’ତି । ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଗହିତୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଲୋକୋତି ମନୁସ୍ସସମୂହୋ, ତେନାହ ‘‘ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା’’ତି ।

ୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ’’ତି । ଦେୱପଦେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱା, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣମନୁସ୍ସପଦେହି ସେସମନୁସ୍ସା ଚ ଗହିତାତି ଏୱଂ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ମନୁସ୍ସଂ ପଜଂ ମନୁସ୍ସିଂ ପଜନ୍ତି ପଜା-ସଦ୍ଦଂ ମନୁସ୍ସ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ତଂ ପୁନ ସହ ଦେୱେହି ୱତ୍ତତୀତି ସଦେୱା, ପଜା । ସଦେୱା ଚ ସା ମନୁସ୍ସା ଚାତି ସଦେୱମନୁସ୍ସା, ତଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ ପଜଂ । ପୁନ କିଂ ଭୂତଂ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥା ପଜାସଦ୍ଦେନ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଞେୱ ଗହଣଂ ସିୟା, ତଥା ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଞେୱ ଗହଣଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ସବ୍ବମନୁସ୍ସାନଂ ୱିସେସନଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥଭୂତସ୍ସ କସ୍ସଚି ମନୁସ୍ସସ୍ସ ଅଭାୱା । ଇଦାନି ପଜନ୍ତି ଇମିନା ଅୱସେସନାଗାଦିସତ୍ତେପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ଚତୁପରିସୱସେନ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ସମ୍ମୁତିଦେୱମନୁସ୍ସେହି ୱା ସହ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏକେକପଦେନ ଅଭାଗସୋ ସବ୍ବଲୋକାନଂ ଗହଣପକ୍ଖେପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିସେସନସ୍ସ ସପ୍ଫଲତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପି ଚେତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ଦେୱଗତିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱସେନ ଜାନନୱସେନ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତେନ ସଦେୱକୱଚନେନ ତଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ସାୱେନ୍ତୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ୟୋଜନା । ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋତି ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚେୱ ପଦାନଞ୍ଚ ଅନୁସନ୍ଧାନକ୍କମୋ, ଜାନନକ୍କମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟା’’ତି । ସମନ୍ତଭଦ୍ରକତ୍ତାତି ସବ୍ବଭାଗେହି ସୁନ୍ଦରତ୍ତା । ସାସନଧମ୍ମୋତି ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସାସନସ୍ସ ପକାସକୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତତାୟାତି ଇଦଂ ତିକଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁସରୂପଫଲୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ନାଥପଭୱତ୍ତିକମ୍ପି । ମଜ୍ଝେ ତିକଦ୍ୱୟଂ ଫଲୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟାତି ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାସୁତୱସେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା ।

ଇଦାନି ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ସୋତୂନଂ ୟଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ତପ୍ପକାସକସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପଦସ୍ସ ସାତ୍ଥନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଧମ୍ମପଦସ୍ସାତି ଦସ୍ସନମୁଖେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁକାମୋ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପନାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସକଲୋ ଚ ତନ୍ତିଧମ୍ମୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସୀଲାଦିକେ ୱିୟ ତପ୍ପକାସକଂ ତନ୍ତିଧମ୍ମମ୍ପି ପକାସେତି ଏୱ ସଦ୍ଦତ୍ଥସମୁଦାୟତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ । ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ୟଥାରହଂ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଞ୍ହି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନତ୍ଥତାୟ, ଉପରୂପରି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୱିସେସସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସହ ଅତ୍ଥେନ ପୟୋଜନେନ ୱତ୍ତତୀତି ସାତ୍ଥମେୱ, ନ ତୁ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତନ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ । କିରାତାଦିମିଲକ୍ଖୱଚନାନମ୍ପି ସାତ୍ଥସବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତେ ସମାନେପି ୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ସହତ୍ଥୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ସୱିତ୍ତୋତିଆଦି ୱିୟ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ସ ତାଦିସସମ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତି ନାମ, ସମ୍ପନ୍ନତ୍ଥତାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ସିଥିଲଧନିତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣାୟ ମାଗଧିକାୟ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ଗମ୍ଭୀରମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଉତ୍ତାନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତା ସମ୍ପନ୍ନବ୍ୟଞ୍ଜନତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣନୟେନାପି (ନେତ୍ତି ୪ ଦ୍ୱାଦସପଦ) ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍କାସନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ କାସୀୟତି ଦୀପୀୟତୀତି ସଙ୍କାସନନ୍ତି କମ୍ମସାଧନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ପଠମଂ କାସନଂ ପକାସନଂ। ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଉଦ୍ଦେସତ୍ଥୱଚନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ । ସକିଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଞ୍ଚ ୱିୱରଣୱିଭଜନାନି। ଉଭୟମ୍ପେତଂ ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୱଚନଂ । ୱିୱଟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତରାଭିଧାନଂ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ପକାରେହି ଞାପନଂ ଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ। ଉଭୟମ୍ପେତଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୱଚନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ । ଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଏୱ ଛ ପଦାନି ପରିୟତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୱିଭାଗତ୍ତା ଅତ୍ଥପଦାନି, ତେହି ସହିତତାୟ ଅତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେ ଆଦିମଜ୍ଝଗତୱଣ୍ଣୋ ଅକ୍ଖରଂ, ଏକକ୍ଖରଂ, ପଦଂ ୱା ଅକ୍ଖରଂ । ୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତଂ ପଦଂ। ପଦାଭିହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । କଥିତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକୱିଧେନ ୱିଭାଗକରଣଂ ଆକାରୋ ନାମ । ଆକାରାଭିହିତସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି। ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୱିତ୍ଥାରୋ ନିଦ୍ଦେସୋ। ଅଥ ୱା ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି, ପଦେହି ପକାସେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସଙ୍କାସନପକାସନସଙ୍ଖଆତଉଦ୍ଦେସତ୍ଥୱାଚକାନି ୱଚନାନି ଅକ୍ଖରପଦାନି ନାମ । ୱିୱରଣୱିଭଜନସଙ୍ଖାତନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୱାଚକାନି ୱଚନାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରା ନାମ । ଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତପଟିନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୱାଚକାନି ୱଚନାନି ନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସା ନାମ, ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ହେତୁଫଲଂ ୱା । ଧମ୍ମୋ ନାମ ତନ୍ତି, ହେତୁ ୱା । ଦେସନା ନାମ ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ । ପଟିୱେଧୋ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥାଦୀନଂ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧୋ । ତେ ପନେତେ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ୟସ୍ମା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା। ତେସୁ ପଟିୱେଧସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅତ୍ଥସଭାଗତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତେପି ସୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନରୂପତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥାଦୀସୁ ପଭେଦଗତାନି ଞାଣାନି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ । ତତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତୀତି ତନ୍ତିପଦାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱଚନଂ, ନିବ୍ବଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀସୁ ପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା। ଲୋକିୟା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚନମୁଖେନେୱ ଅତ୍ଥେସୁ ପସୀଦନ୍ତି, ନ ଅତ୍ଥମୁଖେନାତି ଆହ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋତିଆଦି । କେୱଲସଦ୍ଦୋ ସକଲାଧିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନା’’ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲଂ ସାସନଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତିଆଦି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଅପରେନାପି ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପି ଚାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନିଦାନନ୍ତି ଦେସକାଲାଦିଦୀପକେନ ନିଦାନୱଚନେନ ସନିଦାନଂ । ସଉପ୍ପତ୍ତିକନ୍ତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଆଦିୟୁତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳିୟୋଜନାକ୍କମୋ – ‘‘ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ‘ଇତିପି ସୋ…ପେ॰… ପୱେଦେତୀ’ତି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଚ, ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ସାତ୍ଥସବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିଗୁଣସଂୟୁତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଅସ୍ସୋସି, ସୁତ୍ୱା ଚ ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ…ପେ॰… ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ଏୱଂ ସାଧୁ ଖୋ ପନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ପଦାନନ୍ତରମେୱ ଅସ୍ସୋସୀତି ପଦଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥାପି ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋତିଆଦିନା କତ୍ତବ୍ବନ୍ତରଦସ୍ସନମୁଖେନ ପାଳିୟା ପକାରନ୍ତରେ ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନେୱ ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନାନନ୍ତରମେୱ ଅସ୍ସୋସୀତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସୁତୱସେନେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପସଙ୍କମନହେତୁଦସ୍ସନମୁଖେନ ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୨.ସୀତୋଦକଂୱିୟ ଉଣ୍ହୋଦକେନାତି ଇଦଂ ଉକ୍କମେନ ମୁଖାରୁଳ୍ହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସେୱ ଉଣ୍ହୋଦକଂ ୱିୟ ସୀତୋଦକେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଞାଣତେଜୟୁତ୍ତତାୟ ୱା ଭଗୱା ଉଣ୍ହୋଦକୋପମୋତି କତ୍ୱା ତବ୍ବିରହିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସୀତୋଦକଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏକୀଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମୋଦନକିରିୟାୟ ଏକରୂପତଂ । ୟାୟାତିଆଦୀସୁ ୟାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଖମନୀୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖବହୁଲଂ ଇଦଂ ସରୀରଂ, କଚ୍ଚି ଖମିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ୟାପନୀୟନ୍ତି ଚିରପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ୟାପନାୟ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ରୋଗାଭାୱେନ ଅପ୍ପାବାଧଂ। ଦୁକ୍ଖଜୀୱିତାଭାୱେନ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ। ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣତ୍ଥାୟ ଲହୁଂ ଅକିଚ୍ଛେନ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ୟୋଗ୍ଗତାୟ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ । ବଲନ୍ତି ସରୀରସ୍ସ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକ୍ଖମଂ ବଲଂ କଚ୍ଚି ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଫାସୁୱିହାରୋତି ସୁଖୱିହାରୋ । ସରଣୀୟମେୱ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି । ପରିୟାୟେହୀତି କାରଣେହି ।

ଭାୱୋତି କିରିୟା, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନୋ ନପୁଂସକ-ସଦ୍ଦୋ ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ, କିରିୟାୱିସେସନସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକମନ୍ତେ ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ୟୁତ୍ତପ୍ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱନ୍ତି ଖଣ୍ଡିତଦନ୍ତପଲିତକେସାଦିଭାୱଂ । ରାଜପରିୱଟ୍ଟେତି ରାଜୂନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ, ପଟିପାଟିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରାତନୁଚ୍ଚକୁଲପ୍ପସୁତତାୟ ଜିଣ୍ଣତା, ନ ୱୟସାତି ଆହ ‘‘ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତକୁଲନ୍ୱୟେ’’ତି । ୱିଭୱାନଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋତି ଆହ ‘‘ୱିଭୱମହତ୍ତତାୟ ସମନ୍ନାଗତେ’’ତି । ୱିଭାୱନେ ନାମ ଅତ୍ଥେତି ପକତିୱିଭାୱନସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ । ନ ଅଭିୱାଦେତି ୱାତି ଅଭିୱାଦେତବ୍ବନ୍ତି ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ଏୱଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣପକତିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ନିଚ୍ଚପକତିକଂ ଅନିଚ୍ଚପକତିକଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ପତିଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ, ଜାତସମନନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା…ପେ॰… ଓଲୋକେସୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଗମନତୋ ପୁରେ କତମ୍ପି ଓଲୋକନଂ ପଚ୍ଛା କତଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓଲୋକେସିନ୍ତି ଚ ଲୋକୱିୱରଣପାଟିହାରିୟେ ଜାତେ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱୋଲୋକେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ପସତ୍ଥତରୋ । ପତିମାନେସୀତି ପୂଜେସି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ।

୩.ତଂ ୱଚନନ୍ତି ନାହଂ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ଜାତିୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିୱସେନ । ଉପପତ୍ତିୱସେନାତି ଦେୱେସୁ ଉପପତ୍ତିୱସେନ । ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୀତି ଆକଡ୍ଢନ୍ତି । ୟସ୍ସ ଅଭିୱାଦାଦିକରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାମଗ୍ଗିରସସ୍ସ ଭଗୱତି ଅଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଅରସରୂପୋ’’ତି ଆହ, ତବ୍ବିଧୁରସ୍ସ ରୂପତଣ୍ହାଦିକସ୍ସେୱ ସାମଗ୍ଗିରସସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଭଗୱା ‘‘ଅରସରୂପୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସାମଗ୍ଗିରସସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପରସାଦୀସୁ ୱତ୍ତନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀତିଆଦି ।

ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲାନଂ ତାଲାନଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ରୂପରସାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ କତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ ଦୀଘଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟାତିଆଦି । ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ୟେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତଂ ତେ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତି ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କତତାଲୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋୟେୱ ପତ୍ତଫଲାଦୀନଂ ଅକାରଣତାୟ ଅୱତ୍ଥୂତି ତାଲାୱତ୍ଥୁ, ତଂ ୱିୟ ୟେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତଂ ତେ ରୂପରସାଦୟୋ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା, ଅୟଂ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱସେନ ଅତ୍ଥଗ୍ଗାହୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଗମୋତି ୱିସେସମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ମତ୍ଥକସଦିସେସୁ ରୂପରସାଦୀସୁ ରାଗେସୁ ଛିନ୍ନେସୁପି ତବ୍ବତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ତାଲାୱତ୍ଥୁସଦିସସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ ଉପପନ୍ନମେୱ ହୋତି । ୟଥାରୁତତୋ ପନ ୱିସେସନସମାସୱସେନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ରୂପରସାଦୀନଂ ତାଲାୱତ୍ଥୁସଦିସତାୟ ଠାନଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୩) ଏତଂ ଦୋସଂ ପରିହରିତୁଂ ରୂପରସାଦୀନଂ କୁସଲାକୁସଲତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତେ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନାତିଆଦିପାଳିୟା, କାମସୁଖସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତା ରୂପରସାତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ନ ସମେତି, ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେସଂ ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲସଦିସତାପି ନ ୟୁତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲସ୍ସ ଠିତଂ ଅଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ଅମନସିକତ୍ୱା ପୁନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାସଦିସମତ୍ତଂ ଉପମେତ୍ୱା ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ୱିସେସନସମାସୱସେନ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେପି ନ କୋଚି ଦୋସୋ । ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ପଚ୍ଛାଭାୱୋ ନ ହୋତୀତିଆଦି । ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗତାତି ପଚ୍ଛା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାୱସେନ ଅଭାୱଂ ଗତା । ଅନଚ୍ଛରିୟାତି ଅନୁ ଅନୁ ଉପରୂପରି ୱିମ୍ହୟକତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱଦେସୀତି ୟଂ ୱନ୍ଦନାଦିସାମଗ୍ଗୀରସାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ଅରସରୂପତାୟ ୱଦେସି, ତଂ କାରଣଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪.ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତମତ୍ଥନ୍ତି ୟଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିବ୍ଭୋଗୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋତିଆଦିମାହ, ଭଗୱା ଚ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ନିବ୍ଭୋଗତାଦିଂ ଅତ୍ତନି ଅନୁଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତମତ୍ଥଂ ।

୫.କୁଲସମୁଦାଚାରକମ୍ମନ୍ତି କୁଲାଚାରକମ୍ମଂ । କାୟତୋ କାୟଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ଅନେକୱିହିତାତି ଅନେକପ୍ପକାରା ।

୬.ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସାତି ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅତିୱିୟ ସଙ୍ଗୱସେନ ନିୟୁତ୍ତସ୍ସ କାମରାଗସ୍ସ, ଏତେନ ଅନାଗାମୀନଂ ୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀସୁ ସଙ୍ଗନିକନ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାମରାଗସ୍ସ କାମରାଗତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ତସ୍ସ ରୂପରାଗାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହତୋ । ଅୱସେସାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ, ସେସାନଂ ଚତୂହିପି ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦତି, ତେନାହ ‘‘ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତି ।

୭.ଜିଗୁଚ୍ଛତି ମଞ୍ଞେତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ୱିୟ, ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେମି । ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନାତି ଅଞ୍ଞାଣସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ।

୮-୧୦.ତତ୍ରାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ । ପଟିସନ୍ଧିପରିୟାୟୋପି ଇଧ ଗବ୍ଭସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକପଟିସନ୍ଧିପଟିଲାଭାୟା’’ତି । ଅପୁନବ୍ଭୱଭୂତାତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ।

୧୧.ଧମ୍ମଧାତୁନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଧାରେତି ଉପଧାରେତୀତି ‘‘ଧମ୍ମଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋତି ଅଭିରୁଚିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଦେସନାୱିଲାସୋ, ତଂ ପତ୍ତୋ । କରୁଣାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ଫରଣଂ । ତାଦିଗୁଣଲକ୍ଖଣମେୱ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତ’’ନ୍ତି । ତତୋୟେୱ ଅକୁଜ୍ଝନସଭାୱତୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତା । ଜାତିୟା ଅନୁଗତନ୍ତି ଜାତିୟା ଅନୁବଦ୍ଧଂ । ଜରାୟ ଅନୁସଟନ୍ତି ଜରାୟ ପଲିୱେଠିତଂ । ୱଟ୍ଟଖାଣୁଭୂତନ୍ତି ୱଟ୍ଟତୋ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ୱଟ୍ଟେ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଠିତଂ ଖାଣୁ ୱିୟ ଭୂତଂ । ଜାତାନଂ ମଚ୍ଚାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟନ୍ତି ଆହ ଅଜ୍ଜ ମରିତ୍ୱାତିଆଦି । ଅପ୍ପଟିସମଂ ପୁରେଜାତଭାୱନ୍ତି ଅସଦିସଂ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ପଠମଜାତଭାୱଂ, ସବ୍ବଜେଟ୍ଠଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅପୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥି ନିପାତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନୀତି ପାଦାଦୀହି ଉପଘାତଂ ଅକରୋନ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ଉପରି ସୟିତାନି, ଅକମ୍ମକସ୍ସାପି ସୟତିଧାତୁନୋ ଅଧିପୁବ୍ବତାୟ ସକମ୍ମକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନଖସିଖାତି ନଖଗ୍ଗାନି । ସକୁଣାନଂ ପକ୍ଖା ହତ୍ଥପାଦଟ୍ଠାନିୟାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍କୁଟିତହତ୍ଥପାଦା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ । ନିକ୍ଖମନ୍ତାନନ୍ତି ନିକ୍ଖମନ୍ତେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ହେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଣ୍ଡକୋସନ୍ତି ଅଣ୍ଡକପାଲଂ ।

ଲୋକୋୟେୱ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ। ଅବୁଜ୍ଝି ଏତ୍ଥାତି ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସୟଂ ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତେନାତି ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ବୋଧି । ବୁଜ୍ଝୀୟତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ବୋଧି । ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିନ୍ତି ଦୁତିୟମୁଦାହରଣଂ ୱିନାପି ରୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦେନ ବୋଧି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରୁକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱରଭୂରିମେଧସୋତି ମହାପଥୱୀ ୱିୟ ପତ୍ଥଟପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତନା ସହ ୱତ୍ତମାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଞ୍ଚେୱ ଇତରା ଦ୍ୱେ ମହଗ୍ଗତୱିଜ୍ଜା ଚ ତବ୍ବିନିବନ୍ଧକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ଉପ୍ପାଦନତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛ ଅଭିଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାୱକପାରମୀଞାଣନ୍ତି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ପଟିଲଭିତବ୍ବଂ ସବ୍ବମେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନନ୍ତି ଓପମ୍ମତ୍ଥସ୍ସ ଉପମେୟ୍ୟେନ ସମଂ ପଟିପାଦନଂ । ଅତ୍ଥେନାତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥେନ । ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନସୂରଭାୱୋତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାପତ୍ତତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଦସ୍ସେତି । ପରିଣାମକାଲୋତି ଇମିନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱାପତ୍ତିଂ । ତଦା ଚ ସା ମଗ୍ଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଧାରେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ’’ତି । ଅନୁପୁବ୍ବାଧିଗତେନାତି ପଠମମଗ୍ଗାଦିପଟିପାଟିୟା ଅଧିଗତେନ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬), ସରୀରେ ଉପସୁସ୍ସତୁ ମଂସଲୋହିତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟଂ ।

ଛନ୍ଦୋ କାମୋତିଆଦୀସୁ ପତ୍ଥନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ଲୋଭୋ ଇଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ। ତତୋ ବଲୱା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ। ତତୋପି ବଲୱତରୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ। ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍କପ୍ପୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ। ତତୋପି ବଲୱସଙ୍କପ୍ପୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ରାଗୋ। ତତୋପି ବଲୱତରୋ ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ। ସ୍ୱାୟଂ ପଭେଦୋ ଏକସ୍ସେୱ ଲୋଭସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପଠମଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ତଂ କଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ଅୱଧାରଣକରଣଂ, ଏତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ୱା । ତନ୍ନିସ୍ସରଣତୋତି ତେସଂ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ତା । ଏସାତି ଏୱ-କାରୋ । କାମଧାତୁ ନାମ କାମଭୱୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ଏସାତି ନିୟମୋ । ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକା ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ। କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକା କାୟୱିୱେକାଦୟୋ, ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଝାନକଥାୟ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱା । ନିଦ୍ଦେସେତି ମହାନିଦ୍ଦେସେ । ତତ୍ଥେୱାତି ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଏୱ । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ । ଏୱଞ୍ହି ସତୀତି ଉଭୟେସମ୍ପି କାମାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସତି ।

ପୁରିମେନାତି କାୟୱିୱେକେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକଦ୍ୱୟେ । ଦୁତିୟେନାତି ଚିତ୍ତୱିୱେକେନ । ଏତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମୱିୱେକଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱାଚକଭୂତାନଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହୀତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ବାଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅନୁୱତ୍ତତି । ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ହି ବାଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁ । ଆସୟପୋସନନ୍ତି ଆସୟସ୍ସ ୱିସୋଧନଂ ୱଡ୍ଢନଞ୍ଚ । ୱିଭଙ୍ଗେ ନୀୱରଣାନେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଉପରିଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଉପରି ସୱିତକ୍କନ୍ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ଝାନଙ୍ଗାନି, ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପରିଝାନଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନଝାନଙ୍ଗାନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ’’ତି ‘‘ନୀୱରଣାନଂ ତାନେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତିପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି। ପେଟକେତି ମହାକଚ୍ଚାୟନତ୍ଥେରେନ କତଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣନୟାନୁସାରିପକରଣଂ, ତଂ ପନ ପିଟକାନଂ ୱଣ୍ଣନାଭୂତତ୍ତା ‘‘ପେଟକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିତକ୍କନଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣପରିକପ୍ପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଊହନ’’ନ୍ତି । ରୂପଂ ରୂପନ୍ତିଆଦିନା ୱିସୟେ ଆକୋଟେନ୍ତସ୍ସ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିଆହନନଂ ଉପରି ଆହନନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନୟନଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖକରଣଂ । ଅନୁସଞ୍ଚରଣନ୍ତି ଅନୁପରିବ୍ଭମନଂ, ତଞ୍ଚ ଖଣନ୍ତରସ୍ସ ତଥାକାରେନ ଉପ୍ପାଦନମେୱ, ନ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ଏକସ୍ସ ସଞ୍ଚରଣମତ୍ଥି, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଈଦିସେସୁ । ଅନୁମଜ୍ଜନନ୍ତି ପରିମଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣେ । ସହଜାତାନୁୟୋଜନଂ ସକିଚ୍ଚାନୁୱତ୍ତିତାକରଣେନ । କତ୍ଥଚୀତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱିରହିତେସୁ ସୱିଚାରଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚାରେନ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ୱିତକ୍କୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିନିରୋପନାକାରେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଠମାଭିନିପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱିପ୍ଫାରୱାତି ଅୱୂପସନ୍ତସଭାୱତାୟ ୱେଗୱା, ତେନେୱେସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ପହାନଙ୍ଗଂ ଜାତଂ । ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୂତି ପଞ୍ଚକନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟାତିଆଦିମାହ ।

ୱିୱେକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନପକ୍ଖେ ‘‘ତସ୍ମା ୱିୱେକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରପକ୍ଖେ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱିୱେକେ’’ତି । ପିନୟତୀତି ତପ୍ପେତି, ୱଡ୍ଢେତି ୱା । ଫରଣରସାତି ପଣୀତରୂପେହି କାୟେ ବ୍ୟାପନରସା । ସାତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇଟ୍ଠସଭାୱଂ, ମଧୁରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପୀଳନଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ଗଣ୍ହନଂ ଉପକାରିତା ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ। ୱନମେୱ ୱନନ୍ତଂ। ଉଦକମେୱ ଉଦକନ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାକଟଭାୱତୋତି ଇମିନା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦିପଟିଲାଭସମୟେପି ସୁଖଂ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅପାକଟଂ, ପୀତିୟେୱ ତତ୍ଥ ପାକଟା, ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନସମୟେ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନପୀତିତୋପି ସୁଖମେୱ ପାକଟତରନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚେତସିକସୁଖୱସେନେୱ ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ କାୟିକସୁଖୱସେନ ତସ୍ସ ପୀତିସମ୍ପୟୋଗସ୍ସେୱ ଅଭାୱେନ ଇଧାନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅୟଞ୍ଚ ପୀତୀତିଆଦି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମଆସଦସ୍ସନଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥିପକ୍ଖେ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନଂ ୱା । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୱସେନେୱ ‘‘ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଏକଂ ପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ୱିଭତ୍ତିୟା ଚ ଅଲୋପଂ ।

ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାତି ଦେସନାକ୍କମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଆଦିକମ୍ମିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚିଣ୍ଣୱସୀନଂ ପନ ୟୋଗୀନଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାପି ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ଝାପେତୀତି ଦହତି । ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣୱିସୟାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିଜ୍ଝାୟନଂ କଥଂ ନିବ୍ବାନାଲମ୍ବନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ହୋତୀତି ଆହ ୱିପସ୍ସନାୟାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ସିଜ୍ଝତୀତି ନିଚ୍ଚାଦିୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାୟକେନ ସହ ମଗ୍ଗେନେୱ ତଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅତ୍ତନୋ ସିଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ମଗ୍ଗେନାତି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚେନ, ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞୋତି ସତ୍ତୋ । ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ‘‘ସଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତ’’ନ୍ତି ଝାନପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୫୦୮ ଆଦୟୋ) ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ତସ୍ସା ଝାନପାଳିୟା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଝାନୱିସେସନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ଝାନଞ୍ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ ନ ହୋତି ଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟାନମେୱ ତବ୍ଭାୱତୋ । ଖୁଦ୍ଦକା ଊମିୟୋ ୱୀଚିୟୋ। ମହତିୟୋ ତରଙ୍ଗା । ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମିତାତିଆଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି, ଝାନବଲେନ ସମତିକ୍କନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପ୍ପିତାତି ଗମିତା ୱିନାସଂ ପାପିତା । ପରିୟାୟୋତି ଝାନପରିକ୍ଖାରେ ଝାନୱୋହାରତ୍ତା ଅପରମତ୍ଥତୋ ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ତଦଧିଗମାୟାତି ତତିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ । ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ସହଚରଣପରିଚୟେନ ୟଥା ସମୱାହିଭାୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ପସ୍ସତି । ୱିପୁଲାୟାତି ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ । ଥାମଗତାୟାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିୱିଗମେନ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତୀହି ଅନଭିଭୂତତ୍ତା’’ତିଆଦି । (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧ ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା) । ଉପେକ୍ଖାଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଉପେକ୍ଖଂ ପକାସେତୁଂ ଉପେକ୍ଖା ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୱ ଖୀଣାସୱାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନାକାରେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋ ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ, ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ, ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ, କେୱଲା ‘‘ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ, ତତିୟଜ୍ଝାନସହଗତା ଅଗ୍ଗସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅପକ୍ଖପାତଭୂତା ‘‘ଝାନୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସହଗତା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକପରିସୁଦ୍ଧିତାୟ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା’’ତି ଚ ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ଛଧା ୱୁତ୍ତା ।

ୱୀରିୟମେୱ ପନ ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧଅନତିସିଥିଲେସୁ ସହଜାତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପେକ୍ଖନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ପଟିଲାଭତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏୱ ନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀନଂ ପହାନାଭିମୁଖୀଭୂତତ୍ତା ତେସଂ ପହାନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭାୱୂପଗମନେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ସମାଧିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଞା ଚେୱ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଭୂତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଚତସ୍ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ଦ୍ୱେତି ଦସ ପଞ୍ଞା ଚାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠାରସ ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ । ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୱ ଲକ୍ଖଣୱିଚିନନେପି ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନା ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ନାମ । ଇମାସଂ ପନ ଦସନ୍ନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାନଂ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟତୋ ୱିଭାଗୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଏୱମୟଂ ଦସୱିଧାପୀତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟତୋତି ଇଦମ୍ପି ହି ତାସଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନସ୍ସ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିପଦଂ ୱିୟ ୱିସୁଂ ମାତିକାପଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନ ୱିଭାଗଦସ୍ସନସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନପରାମସନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧୧ ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା) ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମାସଂ ପନ ଦସନ୍ନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାନଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନ ୱିଭାଗୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଏୱମୟଂ ଦସୱିଧାତିଆଦୀ’’ତି, ତଂ ଅମନସିକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟତୋତି ‘‘ଇଧ (ଖୀଣାସୱୋ) ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି, ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧) ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଆଗତା, ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭; ୨.୩୦୯; ୩.୨୩୦) ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଆଗତାତି ଇମିନା ନୟେନ ଦସନ୍ନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପଦେସେସୁ ଆଗତନୟଦସ୍ସନତୋ ଚ ଅୟଂ ଦସୱିଧାପି ଉପେକ୍ଖା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଭୂମୀତିଆଦୀସୁ ପନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା କାମାୱଚରା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ରୂପାୱଚରାତିଆଦିନା ଭୂମିତୋ ଚ, ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖାନମେୱ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲତୋ ଚ, ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାତିଆଦିନା ଚିତ୍ତତୋ ଚ, ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଛଳାରମ୍ମଣାତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ, ‘‘ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଇତରା ନୱ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୱସେନ ଚ, ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଝାନ ପାରିସୁଦ୍ଧିତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା । ତସ୍ମା ଏକକ୍ଖଣେ ଚ ତାସୁ ଏକାୟ ସତି ଇତରା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱେଦନାୱୀରିୟୁପେକ୍ଖାନମେକକ୍ଖଣେ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଏକକ୍ଖଣୱସେନ ଚ, ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଅବ୍ୟାକତା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା କୁସଲାବ୍ୟାକତା, ତଥା ସେସା । ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ପନ ସିୟା ଅକୁସଲାପୀ’’ତି ଏୱଂ କୁସଲତ୍ତିକୱସେନ ଚ, ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଧମ୍ମା ୱୀରିୟୱେଦନାତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାଞାଣୱସେନା’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପୱସେନ ଚ ଅୟଂ ଦସୱିଧାପି ଉପେକ୍ଖା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।

ଏତ୍ଥ ଚେତା କିଞ୍ଚାପି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହେୱ ତାସଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱିଭାଗୋ ନୟତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ତତ୍ଥ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଏକତୋ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟତୋତିଆଦୀହି ନୱହି ପକାରେହି ଅତିଦେସୋ କତୋ, ତେନେୱ ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱସେନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାହି ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତାୟ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରା ଚ ପୁଗ୍ଗଲତୋ ଅସେକ୍ଖାନମେୱ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତତୋ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଆରମ୍ମଣତୋ ଛଳାରମ୍ମଣା, କୁସଲତ୍ତିକତୋ ଅବ୍ୟାକତା ଚାତି ପଣ୍ଡିତେହି ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ତଥା ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକାତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖାଦୀହି ସହ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୟୋ ଚ ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ୟଥା ଚ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟତୋ ଭୂମିଆଦିୱିଭାଗୁଦ୍ଧାରନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ । ଅନାଭୋଗରସାତି ପଣୀତସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅୱନତିପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁଗ୍ଗଲେନାତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ । କିଲେସେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆରକ୍ଖା । ତୀରଣଂ କିଚ୍ଚସ୍ସ ପାରଗମନଂ । ପୱିଚୟୋ ୱୀମଂସା । ଇଦନ୍ତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖନ୍ତି ଇମସ୍ସ ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥନ୍ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନାତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କାରଣଂ ୟସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ତେନ ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ରୂପେନ । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ୟସ୍ସାତି ରୂପକାୟସ୍ସ । ଫୁଟତ୍ତାତି ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ଫୁଟତ୍ତା । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି କାୟିକସୁଖହେତୁଭୂତରୂପସମୁଟ୍ଠାପକନାମକାୟସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋ ଏୱ ଝାନସମଙ୍ଗିତାକରଣେ କାରିୟୋପଚାରତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ୟଂଝାନହେତୂ’’ତି । ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେତି ସୁଖସ୍ସ ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଂ ପତ୍ତେ । ଏୱମେତେସଂ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ କସ୍ମା ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତ୍ଥାତି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମଂ, କସ୍ମିଂ ହେତୁମ୍ହି ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାୱଜ୍ଜନେତି ଅପ୍ପନାୱୀଥିଆୱଜ୍ଜନତୋ ନାନା ଭିନ୍ନଂ ପୁରିମୱୀଥୀସୁ ଆୱଜ୍ଜନଂ ୟସ୍ସ ଉପଚାରସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ନାନାୱଜ୍ଜନେ । ୱିସମନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥୋ ୱିସମାସନୁପତାପୋ । ଉପଚାରେ ୱାତିଆଦି ପକ୍ଖନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ଏକାୱଜ୍ଜନୂପଚାରେପି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୀତିଫରଣେନାତି ଇମିନା ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟା ୱିୟ ଏକୱୀଥିୟମ୍ପି କାମାୱଚରପୀତିୟା ଫରଣମତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରପ୍ପଚ୍ଚୟେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସୋ ‘‘ପହୀନସ୍ସା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପଦାନନ୍ତରଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ପହୀନସ୍ସାପି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସା’’ତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ୟସ୍ମା ଏତଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟେ…ପେ॰… ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ଚ ଅପ୍ପହୀନାୟେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥାତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ । ଅସ୍ସାତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ । ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ସମ୍ଭାୱନମତ୍ତତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭାୱନାପି ହି ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ୱିତକ୍କୱିଚାରରହିତେ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭାୱନାପି ନ ୟୁତ୍ତା କାତୁନ୍ତି । ଇତରଥା କୁସଲଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଅକୁସଲଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ସମୀପତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ଉପଚାରଜ୍ଝାନାନନ୍ତରୱୀଥୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେତି ଏତ୍ଥାପି ଅନନ୍ତରୱୀଥୀସୁପି ନ ତ୍ୱେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ଉପରି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟେପି । ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତାତି ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନାତି ଦୁକ୍ଖତାଭାୱେନ । ଏୱଂ ସୁଖାଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥାପି । ଏତେନାତି ଦୁକ୍ଖସୁଖପଟିକ୍ଖେପୱଚନେନ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣାତି ଅତିଇଟ୍ଠଅତିଅନିଟ୍ଠାନଂ ୱିପରୀତସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା, ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଏୱ ପୱିଟ୍ଠଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ଝାନଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଅରୂପଜ୍ଝାନାନମ୍ପି ଅଙ୍ଗସମତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସଙ୍ଗହୋତି ଆହ କେସଞ୍ଚି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନୀତିଆଦି, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨) । ତେସୁ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ନିରୋଧପାଦକଂ ହୋତି, ନ ଇତରାନି । ଦୂରକାରଣତଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀ’’ତି ନେସମ୍ପି ଏକତୋ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନୀତି ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଖୀଣାସୱାନନ୍ତିଆଦି । ସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକନ୍ତି ଦିବ୍ବୱିହାରାଦିସବ୍ବବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସାଧକଂ । ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକନ୍ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ତାଦିସବ୍ବଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଇଦଞ୍ହି ଝାନଂ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣଦାୟକସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇଦଂ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଅତ୍ଥଂ ତଦଭିମୁଖଂ ନୀହରଣୟୋଗ୍ଗଂ ।

ଝାନପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଝାନପ୍ପଟିଲାଭହେତୁକାନଂ ଝାନପ୍ପଟିଲାଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ । ପାପକାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ । ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ନୀୱରଣଭାୱଂ ତଦେକଟ୍ଠତଞ୍ଚ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଅହୋ ୱତ ମମେୱ ସତ୍ଥା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟାତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ମାନାଦୀନଂ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଝାନପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠଂ ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ପମାଦପାଠୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ଝାନପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନଂ ନୀୱରଣାନଂ ଅଭାୱସ୍ସ ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ପରିସୁଦ୍ଧପଦେୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧୨) ପନ ‘‘ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ଅୟମ୍ପି ପାଠୋ ଅୟୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତୋ ଏୱ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅୟଂ ପାଠୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଏୱଂ ନୀୱରଣଭାୱପ୍ପତ୍ତଦୋସାନଂ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଅୟଂ ପାଠୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝା-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଅନୀୱରଣସଭାୱସ୍ସେୱ ଲୋଭସ୍ସ ମାନାଦୀନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ଝାନପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା । ଉଭୟମ୍ପୀତି ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତଂ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସତ୍ତଞ୍ଚାତି ଏତଂ ଉଭୟମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱତ୍ଥସୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ନୀୱରଣସଭାୱପ୍ପତ୍ତା ଥୂଲଦୋସାପି ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ଅଧିଗତଚତଉତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ସୁଖୁମା ଏୱ ତେ ଗହିତା । ଅଙ୍ଗଣୁପକ୍କିଲେସସାମଞ୍ଞେନ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନଂ ଅପଦିସନଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୁତ୍ତାନୁସାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୁତ୍ତୱସେନାତି ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟଂ ଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିମ୍ହୀତିଆଦି । ଇଦାନି ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଂ ତତ୍ଥ ଞାଣଞ୍ଚ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅତୀତଭୱୱିସୟୋ, ନିୱାସ-ସଦ୍ଦୋ ଚ କମ୍ମସାଧନୋତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି । ନିୱୁତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ସକସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତତା, ତେନାହ ଅନୁଭୂତାତିଆଦି । ଇଦାନି ସପରସନ୍ତାନସାଧନୱସେନ ନିୱାସ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା ୱା ନିୱୁତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ଗୋଚରନିୱାସେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋଚରଭୂତାପି ହି ଧମ୍ମା ଞାଣେନ ନିୱୁତ୍ଥା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେ ପନ ସପରୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରତାୟ ଦୁୱିଧାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅତ୍ତନୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ନିୱୁତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧାପି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅନମତଗ୍ଗେପି ହି ସଂସାରେ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତପୁବ୍ବାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧା ପରେହେୱ କେହିଚି ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତା ନାମ ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପୁରିମତୋ ଦୁକ୍କରଂ ୟେହି ପରେହି ୱିଞ୍ଞାତତାୟ ତେ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତା ନାମ ଜାତା, ତେସଂ ୱତ୍ତମାନସନ୍ତାନାନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତୋ । ତେ ଚ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତା ଦୁୱିଧା ପରିନିବ୍ବୁତା ଅପରିନିବ୍ବୁତାତି । ତେସୁ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତାନୁସ୍ସରଣଂ ଦୁକ୍କରଂ ସବ୍ବସୋ ସୁସମୁଚ୍ଛିନ୍ନସନ୍ତାନତ୍ତା । ତଂ ପନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତପରୱିଞ୍ଞାତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଛିନ୍ନୱଟୁମକା ଅତୀତେ ପରିନିବ୍ବୁତା ଖୀଣାସୱା ଛିନ୍ନସଂସାରମଗ୍ଗତ୍ତା। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାନମ୍ପି ସୀହୋକ୍କନ୍ତିକୱସଏନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଗହିତଂ । ୟାୟ ସତିୟା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

ୱିହିତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଧ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଅନେକୱିଧ’’ନ୍ତି, ଭୱୟୋନିଆଦିୱସେନ ବହୁୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହିତନ୍ତି ୱା ପୟୁତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅନେକେହି ପକାରେହି ୱିହିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନେକେହି…ପେ॰… ସଂୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି । ପକାରେହୀତି ନାମଗୋତ୍ତାଦିପକାରେହି । ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି କଥିତଂ । ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ଅନନ୍ତରତ୍ଥଦୀପକୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେ ଏୱା’’ତି, ଏତେନ ଚ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ଆରଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୂରିତପାରମୀନଞ୍ହୀତିଆଦିନା ପରିକମ୍ମଂ ୱିନାପି ସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଆରଦ୍ଧପ୍ପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥେତି ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଆରଦ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥେ । ଜାୟତୀତି ଜାତି, ଭୱୋ । ସୋ ଏକକମ୍ମମୂଲକୋ ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧୋ ଇଧ ‘‘ଜାତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ଏକମ୍ପୀତିଆଦି । କପ୍ପୋତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋ ତଥାପୱତ୍ତଧମ୍ମମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତେସଂ ୱସେନସ୍ସ ପରିହାନି ଚ ୱଡ୍ଢି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟନଂ ୱିନାସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଂୱଟ୍ଟୋ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ । ସଂୱଟ୍ଟେନ ୱିନାସେନ ସହ ତିଟ୍ଠତି ସୀଲେନାତି ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ। ଏୱଂ ୱିୱଟ୍ଟୋତିଆଦୀସୁପି । ତତ୍ଥ ୱିୱଟ୍ଟନଂ ୱିୱଟ୍ଟୋ, ଉପ୍ପତ୍ତି, ୱଡ୍ଢି ୱା । ତେଜେନ ୱିନାସୋ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନାତି ପୁଥୁଲତୋ ପନ ସଂୱଟ୍ଟସୀମାଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତେନାହ ‘‘ସଦାପୀ’’ତି । ଏକନଗରିୟା ୱିୟ ଅସ୍ସ ଜାତକ୍ଖଣେ ୱିକାରାପଜ୍ଜନତୋ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତୱୋହାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଆଦୀସୁ କମ୍ପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆନୁଭାୱୋ ପୱତ୍ତତୀତି ତଦନ୍ତୋଗଧାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ରୋଗାଦିଉପଦ୍ଦୱୋ ୱୂପସମ୍ମତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଂ ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ ଖଣେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସରେନ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପନଂ, ଅତ୍ତନୋ ରୂପକାୟଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋତି ସୟଂପତିତଫଲାହାରୋ, ଇଦଞ୍ଚ ତାପସକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧୂପପତ୍ତିୟାତି ଇଧ ଚରିମଭୱେ ଉପପତ୍ତିୟା । ଏକଗୋତ୍ତୋତି ତୁସିତଗୋତ୍ତେନ ଏକଗୋତ୍ତୋ । ଇତରେତି ୱଣ୍ଣାଦୟୋ । ତିତ୍ଥିୟାତି କମ୍ମଫଲୱାଦିନୋ । ଅଭିନୀହାରୋତି ଅଭିନୀହାରୋପଲକ୍ଖିତୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭରଣକାଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତରା କିଞ୍ଚି ଅନାମସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏୱ ଗହଣୱସେନ ଏୱଂ ଜାନନଂ ଇଚ୍ଛିତପ୍ପଦେସୋକ୍କମନନ୍ତି ଆହ ତେସଞ୍ହୀତିଆଦି । ଉଭୟଥାପୀତି ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟାପି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି । ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନପୀତି ସୀହନିପାତୱସେନପି । କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ ଆତାପୋତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟାତାପେନା’’ତି ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଦିୱି ଭୱତ୍ତା ଦିବ୍ବନ୍ତି ଦେୱାନଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା’’ତି । ଦୂରେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଖୁମସ୍ସାପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଂ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱସେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ସବ୍ବାପି ଭାୱନା, ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତୋ ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୱିସେସତୋ ୱୀରିୟଭାୱନାତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନାତି କସିଣାଦିଜ୍ଝାନଚତଉକ୍କୱସେନ । ଇମିନା ଦୂରକାରଣତ୍ଥେ ଅସ୍ସ ଦିବ୍ବଭାୱମାହ । ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଇମିନା ଆସନ୍ନକାରଣଭୂତପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଇମସ୍ସ ଦିବ୍ବୱିହାରପଅୟାପନ୍ନଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ନିସ୍ସାୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଦିୱୁଧାତୁସ୍ସ ଜୁତିଗତିୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଆଲୋକପଅଗ୍ଗହେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନାତି କସିଣାଲୋକପରିଗ୍ଗହୱସେନ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ରୂପଦସ୍ସନଭାୱେନ, ଇମିନା ‘‘ଚକ୍ଖତି ରୂପଂ ୱିଭାୱେତୀ’’ତି ନିବ୍ବଚନତୋ ଚକ୍ଖୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନାତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖୁମିୱ ଚକ୍ଖୂତି ଉପମାୟ ସଦିସନିମିତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ସମୱିସମାଦିଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥାହାତି ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୨) ନିଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତିଆଦୀସୁ ଭଗୱତୋ ବୋଧିମୂଲେ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନୁ ଖୋ କିଂ, ଇଦଂ ନୁ ଖୋ କି’’ନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ତାନି ରୂପାନି ଅମନସିକରୋତୋ ଅମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପୁନ ସବ୍ବରୂପାନି ମନସିକରୋତୋ ରକ୍ଖସାଦୀସୁ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ‘‘କିମେତ୍ଥ ଭାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭୟୱିନୋଦନୱସେନ ମନସିକରୋତୋ ଅତ୍ତନୋ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପିଲସଙ୍ଖାତା ସମାଧିଦୂସିକା ଗେହସିତପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା, ତନ୍ନିସେଧାୟ ମନସିକାରୱୀରିୟଂ ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟାଲସିୟସଙ୍ଖାତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ତନ୍ନିସେଧାୟ ପୁନ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ, ପୁନ ତନ୍ନିସେଧାୟ ୱୀରିୟଂ ସିଥିଲୟତୋ ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତନ୍ନିସେଧେତ୍ୱା ଦିବ୍ବରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ଅଭିଜପ୍ପାସଙ୍ଖାତା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତନ୍ନିସେଧାୟ ହୀନାଦିନାନାରୂପାନି ମନସିକରୋତୋ ନାନାରମ୍ମଣୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ତଂ ୱିହାୟ ଏକମେୱ ମନସିକରୋତୋ ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଅତିୱିୟ ଚିନ୍ତନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଓଭାସନ୍ତି ପରିକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ ଓଭାସଂ। ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମୀତି ‘‘ପରିକମ୍ମୋଭାସମନସିକାରପସୁତତାୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମସହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦନ୍ତି ମାନୁସକଂ ମାନୁସକଚକ୍ଖୁଗୋଚରଂ ଥୂଲରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ଦସ୍ସନୂପଚାରତ୍ତା ମନୁସ୍ସୂପଚାରୋତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ରୂପଦସ୍ସନେନାତି ଦୂରସୁଖୁମାଦିରୂପଦସ୍ସନେନ ।

ୟସ୍ମା ନିୟମେନ ପୁରେଜାତଟ୍ଠିତରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମେହି ୱିନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ରୂପମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା, ଚୁତିଚିତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ, ତସ୍ମା ଆହ ଚୁତିକ୍ଖଣେତିଆଦି । ରୂପଦସ୍ସନମେୱେତ୍ଥ ସତ୍ତଦସ୍ସନନ୍ତି ଚୱମାନେତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିରୂପେ ୱିରୂପେତିପୀତି ଇଦଂ ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଣ୍ଠାନୱାଚକତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ୱିୟ । ସୁନ୍ଦରଂ ଗତିଂ ଗତା ସୁଗତାତି ଆହ ‘‘ସୁଗତିଗତେ’’ତି । ଇମିନା ପନ ପଦେନାତି ୟଥାକମ୍ମୁପଗେତି ଇମିନା ପଦେନ ।

ନେରୟିକାନଂ ଅଗ୍ଗିଜାଲସତ୍ଥନିପାତାଦୀହି ୱିଭିନ୍ନସରୀରୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱା ତଦନନ୍ତରେହି କାମାୱଚରଜୱନେହେୱ ଞାତଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନମ୍ପି ଦସ୍ସନଫଲାୟତ୍ତତାୟ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ମନସିକରୋତୀତି ତେସଂ କମ୍ମସ୍ସ ଞାତୁକାମତାୱସେନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିକମ୍ମୱସେନ କିନ୍ନୁ ଖୋତିଆଦିନା ମନସିକରୋତି । ଅଥସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମାଦୀନଂ ଉପରି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଦେୱାନଂ ଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀନଂ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣପରିକମ୍ମଂ ୱିନା ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନପରିକମ୍ମେହି କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, କିନ୍ନୁ ଖୋ କମ୍ମନ୍ତିଆଦିମନସିକାରାନନ୍ତରମେୱ କମ୍ମଂ । କମ୍ମସୀସେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପନାୱୀଥି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମନାଗତଂସଞାଣେପି, ତେନେୱ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି…ପେ॰… ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ୱସୀଭୂତାନମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିପରିକମ୍ମଂ ୱିନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିମତ୍ତେନ ଚ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାୱ ଏତାନି ଞାଣାନି ସିଦ୍ଧାନୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସାପୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତେ ପୱତ୍ତିଂ ଞାତୁକାମତାୟ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନମନନ୍ତରଂ ଞାଣବଲାନୁରୂପଂ ଅନାଗତେସୁ ଅନେକକପ୍ପେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହେ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ତଦାରମ୍ମଣେ ଚ ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞଆଣସ୍ସାପି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।

କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିୟ ନାମଗୋତ୍ତାଦିଗହଣମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ, ତଞ୍ଚ ନ ଅଭିଞ୍ଞାକ୍ଖଣେ, ଅଥ ଖୋ ତଦନନ୍ତରେସୁ କାମାୱଚରଜୱନକ୍ଖଣେସୁ ଏୱ ହୋତି ନାମପରିକପ୍ପକାଲେ ଇତରପରିକପ୍ପାସମ୍ଭୱା କମ୍ମେନୁପ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପରିୟନ୍ତାଭାୱା । ସବ୍ବପରିକମ୍ମନିମିତ୍ତେସୁ ପନ ଧମ୍ମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁପି ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠେସୁ ୟଥାରୁଚିୱସେନ ପଚ୍ଛା ଏୱଂନାମୋତିଆଦିନା କାମାୱଚରଚିତ୍ତେନ ୱିକପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠେସୁ ବହୂସୁ ରୂପେସୁ ଥମ୍ଭକୁମ୍ଭାଦିୱିକପ୍ପୋ ୱିୟ । ୟଞ୍ଚ କତ୍ଥ ଅୱିକପ୍ପିତଂ, ତମ୍ପି ୱିକପ୍ପନାରହନ୍ତି ସବ୍ବଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦିତୋ ୱିକପ୍ପିତମେୱ ହୋତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟମ୍ପି ପରିକପ୍ପାରହତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟଂ ଏୱଂନାମୋତିଆଦିନା ଅପଦେସସହିତମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ନାମଗୋତ୍ତାଦିକଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅଭିରୁଚିତଂ ପନ ୱଚସା ୱୋହରନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେପି ଅତ୍ଥତୋ ପୁରିମେହି ସଦିସା ଏୱ, ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁନ ୱୋହାରକାଲେପି ପରିକପ୍ପେତବ୍ବତୋ ପରିକପ୍ପାରହଧମ୍ମଦସ୍ସନମେୱ ତେହିପି ଅତ୍ଥତୋ ଉପଗତଂ । ଏକେ ପନ ‘‘ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ କମେନେୱ ଅତୀତାନାଗତଧମ୍ମଜାନନେନ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଗହଣଂ ସୁକର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଞାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାହାନିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ପାଳିୟଂ ଇମେ ୱତ ଭୋନ୍ତୋତିଆଦି ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । କାୟୱାଚାଦି ଚେତ୍ଥ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ।

ଭାରିୟନ୍ତି ଆନନ୍ତରିୟସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଖମାପନେ ହି ଅସତି ଆନନ୍ତରିୟମେୱ । ତସ୍ସାତି ଭାରିୟସଭାୱସ୍ସ ଉପୱାଦସ୍ସ । ମହଲ୍ଲକୋତି କେୱଲଂ ୱୟସାୱ ମହଲ୍ଲକୋ, ନ ଞାଣେନ, ‘‘ନାୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକୱୋହାରମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତି, ପରିସଦୂସକୋ ଏୱ ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ କରଣତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ହୀଳେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ଉପୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆୱୁସୋତିଆଦିନା ଥେରୋ ଉପରିମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିମସ୍ସ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ କରୁଣାୟ ଅତ୍ତାନମାୱିକାସି । ପାକତିକଂ ଅହୋସୀତି ମଗ୍ଗାୱରଣଂ ନାହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋତି ସୟମ୍ପି ୱୁଡ୍ଢୋ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଗାମୀ ଅରହା ଚ ଆୟତିଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ ନ ଖମେୟ୍ୟୁଂ, ସେସା ଦୋସେନପୀତି ଆହ ‘‘ସଚେ ସୋ ନ ଖମତୀ’’ତି ।

ୟେ ଚ…ପେ॰… ସମାଦପେନ୍ତି, ତେପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀସୁ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ତସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞାରାଧନା ନିୟମତୋ, ସେସାପି ୱା ପଚ୍ଛିମଭୱିକା ସୀଲାଦୀସୁ ଠିତା ତେସମ୍ପି ଅଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିନିୟମତୋ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ଏୱଂ ସମ୍ପଦନ୍ତି ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ । ୟଥା ତଂ ଅୱିରଜ୍ଝନକନିବ୍ବତ୍ତିକଂ, ଏୱମିଦମ୍ପି ଏତସ୍ସ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଂ ୱାଚନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱାଚନ୍ତି ଅରିୟୂପୱାଦଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟୂପୱାଦକଚିତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଅରିୟୂପୱାଦେ ଦୋସାଭାୱଦସ୍ସନଦିଟ୍ଠିଂ । ‘‘ସବ୍ବମେତଂ ପଜହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ଖମାପନୱସେନ ଅପ୍ପହାୟ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେତି ୟଥା ନିରୟପାଲେହି ଆହରିତ୍ୱା ନିରୟେ ଠପିତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ ଠପିତୋ ଏୱ, ଅରିୟୂପୱାଦେନେୱସ୍ସ ଇଦଂ ନିୟମେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୟଥା ମଗ୍ଗେନ ଫଲଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଜ୍ଜନକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସବ୍ବପାପମୂଲତ୍ତା ପରମା ପଧାନା ୟେସଂ ୱଜ୍ଜାନଂ ତାନି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି ୱଜ୍ଜାନି, ସବ୍ବୱଜ୍ଜେହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ପରମଂ ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱୀତରାଗସ୍ସ ମରଣତୋ ପରଂ ନାମ ଭୱନ୍ତରୁପାଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ’’ତି । ୟେନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦେନେୱ କାୟୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦା’’ତି । ଏତି ଏତସ୍ମା ସୁଖନ୍ତି ଅୟୋ, ପୁଞ୍ଞଂ । ଆୟସ୍ସାତି ଆଗମନସ୍ସ, ହେତୁସ୍ସ ୱା । ଅୟତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀହି ପୱତ୍ତତୀତି ଆୟୋ, ଅସ୍ସାଦୋ । ଅସୁରସଦିସନ୍ତି ପେତାସୁରସଦିସଂ ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪.ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନାତି ସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ନିବ୍ବତ୍ତିକନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦନଂ । ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଠାନଂ କାରଣଭୂତଂ ଆଗମ୍ମ । ଅପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଂ । କିଲେସୱସେନାତି ୟେସଂ ଆସୱାନଂ ଖେପନେନ ଇଦଂ ଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ଜାତଂ, ତେସଂ କିଲେସାନଂ ୱସେନ, ତେସଂ ଆସୱାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ସଙ୍ଗହଣତୋ ପରିୟାୟତୋ ପକାରନ୍ତରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ଅତୀତକାଲୱସେନ ‘‘ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ଅଭିସମୟକାଲେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜାନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । କାମାସୱାଦୀନଂ ୱିମୁଚ୍ଚନେନେୱ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠାସୱସ୍ସାପି ୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ଜାନନଂ କିଲେସକ୍ଖୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ, ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତିଆଦିଜାନନଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମି’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭୂମିନ୍ତି ୱିସୟଂ, ତୀସୁ କାଲେସୁପି ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତି ଉଜୁକମେୱ ୱାୟାମାସମ୍ଭୱେପି ତଂ ପତି ୱାୟାମକରଣସ୍ସ ସାତ୍ଥକତଂ, ତସ୍ସ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧାନୁପ୍ପତ୍ତିଫଲତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟା ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତାତିଆଦିନା ହି ମଗ୍ଗେନାୱିହତକିଲେସେହେୱ ଆୟତିଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଜାତି ହେସ୍ସତି, ତେସଞ୍ଚ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ୱିନାସେ ସତି ଖନ୍ଧା ନ ଜାୟିସ୍ସନ୍ତି, କିଲେସାନଞ୍ଚ ତେକାଲିକତାୟ ଜାତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ୱିନାସୟୋଗେପି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କିଲେସୱିରୁଦ୍ଧଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣୁପ୍ପାଦନମେୱ ତବ୍ବିନାସୋ ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋପନିପାତେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ବୀଜସନ୍ତାନେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପନିପାତେନ ଆୟତିଂ ବୀଜତ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ, ଇତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତକିଲେସାଭାୱେନ କିଲେସଫଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଜାତିକ୍ଖୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱୀୟତି, ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚାୟମତ୍ଥୋ କିଲେସାଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ ଖନ୍ଧାନଂ ଜାତି ତେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ୱୋହାରତୋ ଖୀଣା ମେ ଜାତୀତି । ନ ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ୱିନାସୋ ସମ୍ଭୱତି, ସମ୍ଭୱେ ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରତାଦିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧକ୍ଖଣୁପ୍ପାଦନମେୱ ତବ୍ବିନାସୁପ୍ପାଦନଂ । ତନ୍ତି ଖୀଣଜାତିଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇମେ ପକାରା ଇତ୍ଥଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥାୟ । ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ।

ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫.ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଧି-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ୟସସାତି ପରିୱାରେନ । କୋତୂହଲଚ୍ଛରେତି କୋତୂହଲେ ଅଚ୍ଛରେ ଚ । ଅୟନ୍ତି ଅମିକ୍କନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ । ନୟିଦଂ ଆମେଡିତୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଥ ୱାତିଆଦିମାହ । ଅୱିସେସେନ ଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞେନ ନିପ୍ଫନ୍ନୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଦେସନାପସାଦାଦିୱିସେସାପେକ୍ଖାୟପି ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତି ପୁବ୍ବେ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ…ପେ॰… ପସାଦୋ’’ତି । ଅଧୋମୁଖଠପିତଂ କେନଚି । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ସୟମେୱ । ପରିୟାୟେହୀତି ପକାରେହି, ଅରସରୂପତ୍ତାଦିପଟିପାଦକକାରଣେହି ୱା ।

ଗମୁଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତାଭାୱା ଗୋତମଂ ସରଣନ୍ତି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟମ୍ପି ନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅପି ଚ ଖୋ ପୁରିମମେୱ, ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗୋତମଂ ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଚ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଘସ୍ସାତି ଅଘତୋ ପାପତୋ । ତାତାତି ହି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିସ୍ସକ୍କସ୍ସେୱ ୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେତି ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଫଲଟ୍ଠା ଏୱ ଦସ୍ସିତା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚା’’ତି ଆହ । ୱିତ୍ଥାରୋତି ଇମିନା ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ୱୁତ୍ତପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନେଜନ୍ତି ନିତ୍ତଣ୍ହଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲନ୍ତି ଅୱିରୋଧତ୍ଥଦୀପନତୋ ଅୱିରୁଦ୍ଧସୁଚିଂ ପଣୀତଂ ୱା । ୱାଚାୟ ପଗୁଣୀକତ୍ତବ୍ବତୋ, ପକଟ୍ଠେହି ସଦ୍ଦତ୍ଥଗୁଣେହି ୟୋଗତୋ ୱା ପଗୁଣଂ । ସଂହତୋତି ଘଟିତୋ ସମେତୋ। ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମଦସା ତେତି ତେ ଅଟ୍ଠ ପୁଗ୍ଗଲା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଧମ୍ମଦସା ।

ସରଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭୟହିଂସନାଦିଅତ୍ଥେନ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ ନାମ, ତଦେୱ ମେ ରତନତ୍ତୟଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ପରାୟଣନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାଦିଗୁଣୱସେନ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ ନାମ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଇମିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଏତସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ପଭେଦୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସରଣଗମନୂପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ସିଜ୍ଝତି । ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତତି ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜାମୀତିଆଦିନା ଅତ୍ତନିୟ୍ୟାତନେନ, ୟଥାୱୁତ୍ତତପ୍ପରାୟଣତାୟ, ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ, ପଣିପାତେନ ଚାତି । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଚେତ୍ଥ ସେଟ୍ଠଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱୱସେନେୱ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ନ ଞାତିଭୟାଚରିୟାଦିୱସେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଞାତିଆଦିୱସେନ ତିତ୍ଥିୟଂ ୱନ୍ଦତୋ ସରଣଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱନ୍ଦତୋ ସରଣଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଲୋକିୟସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିନିୟମଂ ସଦିସଫଲଂ ସରଣଗତସ୍ସ ଅନାଗତେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିନିୟମତୋ । ସବ୍ବଲୋକିୟସମ୍ପତ୍ତିସମଧିଗମୋ ପନ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାଦିସମତିକ୍କମୋ ଚ ଆନିସଂସଫଲଂ । ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଚସ୍ସ ସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦି ସଂକିଲେସୋ । ଭେଦୋପିସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପୁବ୍ବକେହି ତିତ୍ଥିୟପଣିପାତାଦୀହି ହୋତି, ସୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠଫଲତ୍ତା ସାୱଜ୍ଜୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ ପନ କାଲକିରିୟାୟ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସ୍ସ ସବ୍ବଥା ସଂକିଲେସୋ ୱା ଭେଦୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୋ ଉପାସକୋତିଆଦି ଉପାସକତ୍ତସରୂପକାରଣାଦିପୁଚ୍ଛା । ତତ୍ଥ ୟୋ ଗହଟ୍ଠୋ ମନୁସ୍ସୋ ୱା ଅମନୁସ୍ସୋ ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିସରଣଂ ଗତୋ, ଅୟଂ ଉପାସକୋ। ୟୋ ଚ ସରଣଗମନାଦିକିରିୟାୟ ରତନତ୍ତୟଂ ଉପାସନତୋ ‘‘ଉପାସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ ଚସ୍ସ ସୀଲଂ। ପଞ୍ଚମିଚ୍ଛାୱାଣିଜ୍ଜାଦିପାପାଜୀୱଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନମସ୍ସ ଆଜୀୱୋ। ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଦୁସ୍ସୀଲତାଦୟୋ ଉପାସକତ୍ତସ୍ସ ୱିପତ୍ତି, ତଦଭାୱୋ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱିହାରଗ୍ଗେନାତି ଓୱରକାଦିୱସନଟ୍ଠାନକୋଟ୍ଠାସେନ । ଅଜ୍ଜଭାୱନ୍ତି ଅସ୍ମିଂ ଅହନି ପୱତ୍ତଂ ପସାଦାଦିଂ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁକୋ ସରୀରାୱୟୱୋ କାୟଙ୍ଗଂ। ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁକଂ ଓଟ୍ଠଜିୱ୍ହାଦି ୱାଚଙ୍ଗଂ । ଅଚୋପେତ୍ୱାତି ଅଚାଲେତ୍ୱା । ଏତେନ ଚ ୱଚୀପୱତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଠାନକରଣାନଂ ଚଲନପଚ୍ଚୟୋ ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିକାରାକାରୋ ୱିସୁଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନ ହୋତି, ତେନ ୱିସୁଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଭାୱା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟମେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ତଦୁପକାରତ୍ତା । ୟଥା କାୟେନ କାୟକଣ୍ଡୁୟନାଦୀସୁ ସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆକାରୱିକାରୋ ୱିସୁଂ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାପନତୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନ ହୋତି, ଏୱମୟମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନତୋ ହେତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ନାମ ଜାତା, ନ କେୱଲଂ ୱାୟୁପଥୱୀନଂ ଚଲନସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭୂତୱିକାରାକାରମତ୍ତତାୟ । ଏୱଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚଲନସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ୱିକାରାକାରାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିତା ସମତ୍ଥିତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ୱାଚଙ୍ଗନ୍ତି ‘‘ହୋତୁ ସାଧୂ’’ତି ଏୱମାଦିୱାଚାୟ ଅୱୟୱନ୍ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଚୋପେତ୍ୱାତି ଇମିନା ନ ସମେତି । ଖନ୍ତିଂ ଚାରେତ୍ୱାତି ଅନୁମତିଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା । ‘‘ଖନ୍ତିଂ ଧାରେତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ବହି ଅନିକ୍ଖମନୱସେନ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିମୁଖୋତି ଭଗୱତି ପଟିନିୱତ୍ତମୁଖୋ, ତେନାହ ‘‘ଅପକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ।

୧୬. ୟାଚଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ‘‘ଭଗୱା ୱସ୍ସାୱାସଂ ୟାଚିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁସସ୍ସକାଲେପୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଅତିସମଗ୍ଘେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପଗ୍ଘେପି ୟଦା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦତ୍ୱା ବହୁଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତାଦିସେ କାଲେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖମାନାତି ୟାଚମାନା । ୱୁତ୍ତସସ୍ସନ୍ତି ୱପିତସସ୍ସଂ । ତତ୍ଥାତି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ, ଏତେନ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ସଲାକା ଏୱ ହୋତି ଏତ୍ଥାତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା’’ତି ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତେନ ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ସସ୍ସଂ ସଲାକାମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଏତ୍ଥାତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା’’ତିପି ନିବ୍ବଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ସଲାକା ଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ‘‘ସଲାକାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଜୀୱିକା ଏତିସ୍ସନ୍ତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା’’ତିପି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଲାକାୟ ୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେତି ଧଞ୍ଞମିନନଟ୍ଠାନେ । ୱଣ୍ଣଜ୍ଝକ୍ଖନ୍ତି କହାପଣପରିକ୍ଖକଂ ।

ଉଞ୍ଛେନ ପଗ୍ଗହେନାତି ଏତ୍ଥ ପଗ୍ଗହେନାତି ପତ୍ତେନ, ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଗ୍ଗୟ୍ହତି ଏତେନ ଭିକ୍ଖାତି ହି ପଗ୍ଗହୋ, ପତ୍ତୋ । ତେନାହ ପଗ୍ଗହେନୟୋ ଉଞ୍ଛୋତିଆଦି । ଅଥ ୱା ପଗ୍ଗହେନାତି ଗହଣେନ, ଉଞ୍ଛତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବୋ ପତ୍ତୋତି ସିଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଉତ୍ତରଦିସାପଦେସୋ ଉତ୍ତରାପଥୋ, ସୋ ନିୱାସୋ ଏତେସଂ, ତତୋ ୱା ଆଗତାତି ଉତ୍ତରାପଥକା, ତେନାହ ଉତ୍ତରାପଥୱାସିକାତିଆଦି । ‘‘ଉତ୍ତରାହକା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ମନ୍ଦିରନ୍ତି ଅସ୍ସସାଲଂ । ‘‘ମନ୍ଦର’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ସା ଚ ମନ୍ଦିରା ୟସ୍ମା ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ ବହୁୱିଧା ଚ କତା, ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ଦେସୋ ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ, ତତ୍ଥ ଜାତା ମନୁସ୍ସା ଦକ୍ଖିଣାପଥମନୁସ୍ସା। ବୁଦ୍ଧଂ ମମାୟନ୍ତି ମମେୱାୟନ୍ତି ଗଣ୍ହନସୀଲା ବୁଦ୍ଧମାମକା, ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଏୱନ୍ତି ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ । ପଟିୱୀସନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସଂ । ତଦୁପିୟନ୍ତି ତଦନୁରୂପଂ ତପ୍ପହୋନକଂ । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା ନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ନେୱ ଲଭିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତି ଚ ପସତ୍ଥତମଗୁଣୟୋଗତୋ ସେଟ୍ଠୋ ଚାତି ଞାତିସେଟ୍ଠୋ । ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅୟମେୱ ପତିରୂପୋତି ଆମିସସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭକାଲେସୁ ପରିକଥୋଭାସାଦିଂ ଅକତ୍ୱା ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିୟା ଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁଗୁଣଂ ଆମିସଂ ୱିଚାରେନ୍ତେନ ନାମ ଞାତିସିନେହୟୁତ୍ତେନ ଅରିୟସାୱକେନେୱ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମାରାୱଟ୍ଟନାୟାତି ମାରେନ କତଚିତ୍ତପରିୱଟ୍ଟନେନ, ଚିତ୍ତସମ୍ମୋହନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ପୀତି ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ୱା ତିଦସପୁରଂ ୱା ଆୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ ।

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସାହଂ ପାୱଚନେ, ସାୱକେ ପରିଭାସୟିଂ ।

ୟୱଂ ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥ, ମା ଚ ଭୁଞ୍ଜଥ ସାଲୟୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୮) –

ଅପଦାନେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ତଦା ଓକାସକତତ୍ତା । ନିବଦ୍ଧଦାନସ୍ସାତି ‘‘ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱାଚାୟ ନିୟମିତଦାନସ୍ସ । ଅପ୍ପିତୱତ୍ତସ୍ସାତି କାୟେନ ଅତିହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁନୋପି । ୱିସହତୀତି ସକ୍କୋତି । ସଙ୍ଖେପେନାତି ନୀହାରେନ । ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତେ ଠାନେ ଘନୀଭୂତାୟ ଛବ୍ବଣ୍ଣାୟ ପଭାୟ, ୟତୋ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ତଳାକତୋ ମାତିକାୟୋ ୱିୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦସସୁ ଦିସାସୁ ଧାୱନ୍ତି, ସା ୟସ୍ମା ବ୍ୟାମମତ୍ତା ୱିୟ ଖାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ୟାମପ୍ପଭା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରେ ପଭାସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ଆକାସେ ଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୟୋ ୱିୟ ୱିଭାତା ୱିରୋଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାନି ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ସହ କେନଚି ଅନଭିଭୱନୀୟାନି ୱୁତ୍ତାନି ।

ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତେତି ଘାତାପେକ୍ଖଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଘାତୋ’’ତି । ଅତ୍ଥୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥ, ଧମ୍ମଦେସନାଦିକୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁ ।

ଏକଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମଦେସନାକାରଣଂ ଗହେତ୍ୱା । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱାତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟୱସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହି ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୱସେନ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା । ଏତେନ ଚ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟେ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗମନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଗୁଣେ ସମ୍ଭାୱନାୱସେନ ନ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାମାତି ଆଜୀୱହେତୁ ସନ୍ତଗୁଣପ୍ପକାସନେନ ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ଅୱମଞ୍ଞିସ୍ସତି ।

୧୭. ‘‘ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚନୀଚଜନସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଉଚ୍ଚଜନାୱେଣିକୱସେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଗରୁଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସହ ପତିସ୍ସୟେନ ନିସ୍ସୟେନାତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ, ସନିସ୍ସୟୋ, ତସ୍ସ ଗରୁଗୁଣୟୁତ୍ତେସୁ ଗାରୱୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ୱଚନମେୱ ଅଧିୱଚନଂ । ପପ୍ପଟକୋଜନ୍ତି ଆଦିକପ୍ପେ ଉଦକୂପରି ପଠମଂ ପଥୱୀଭାୱେନ ସଞ୍ଜାତଂ ନୱନୀତପିଣ୍ଡସଦିସଂ ଉଦକେପି ଉପ୍ପିଲନସଭାୱଂ ଅୱିଲୀୟନକଂ ଅତିସିନିଦ୍ଧମଧୁରଂ ଅନେକୟୋଜନସହସ୍ସବହଲଂ ରସାତଲସଙ୍ଖାତଂ ପଥୱୋଜଂ । ୟଂ ଆଦିକପ୍ପିକେହି ମନୁସ୍ସେହି ରସତଣ୍ହାୟ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜମାନଂ ତେସଂ କମ୍ମବଲେନ ଉପରିଭାଗେ କକ୍ଖଳଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ପୁରିମାକାରେନେୱ ଠିତଂ, ୟସ୍ସ ଚ ବଲେନ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ସପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦକାନନା ହେଟ୍ଠାଉଦକେ ଅନିମୁଜ୍ଜମାନା ଅୱିକିରିୟମାନା କୁଲ୍ଲୁପରି ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲା ତିଟ୍ଠତି, ତଂ ପଥୱୀସାରମଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ପଥୱୀମଣ୍ଡୋତିଆଦି । ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ମଧୁରରସେନ ଉପେତଂ, ତେନାହ ‘‘ସାଦୁରସ’’ନ୍ତି । ଉପପନ୍ନଫଲୋତି ବହୁଫଲୋ । ‘‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ମକ୍ଖିକଣ୍ଡାନମ୍ପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ପଥୱୀନିସ୍ସିତା ପାଣା, ତେ ତତ୍ଥ ସଙ୍କାମେସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀନମ୍ପି ହତ୍ଥସଙ୍କାମନେ କିଂ ଅନାମାସଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, କସ୍ମା ? ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୯) ୱଚନତୋ, ତେନେୱ ଭଗୱାପି ଅନାମାସଦୋସଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆହ, ଖୁଦ୍ଦକୋ ଗାମୋ। ମହନ୍ତୋ ସାପଣୋ ନିଗମୋ । ପଦୱୀତିହାରେନାତି ପଦନିକ୍ଖେପେନ ।

ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮.ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାମୂଲତୋ ପଭୁତୀତି ପାରାଜିକାଦିଗରୁକାନଂ, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତାୟ । ତେନେୱ ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେନ ସହ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୟାଚି । ଖନ୍ଧକେ ହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ପୁରେତରମେୱ ରାହୁଲଭଦ୍ଦସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ମାତାପିତୂହି ପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ୟୋ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ଇଧେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସାମମ୍ପି ପଚନଂ…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ କତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବେୱ ସାମପାକାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ କତିପୟସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିସବ୍ଭାୱେପି ଅପଞ୍ଞତ୍ତପାରାଜିକାଦିକେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ତାୱ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ଏକାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତେନ ଲୀନୋ ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଏକୀଭାୱଂ ଗତସ୍ସା’’ତି, ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ଗତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।

ସୋଳସୱିଧାୟ ପଞ୍ଞାୟାତି ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ଅନୁପଦସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟଂ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ହାସପଞ୍ଞୋ ଜୱନପଞ୍ଞୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋ’’ତି ଆଗତା ଛ ପଞ୍ଞା ଚ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିପଞ୍ଞା ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଚାତି ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେନ ଆଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ । ୟେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତେୟେୱ ଲୋକେ ପାକଟାତି ୱିପସ୍ସୀଆଦୟୋୱ ଇଧ ଉଦ୍ଧଟା, ନ ଇତରେ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା । ତେନେୱ ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୫ ଆଦୟୋ) ଦେୱାପି ଅତ୍ତନୋ ପାକଟାନଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ଗହଣଂ ଅକଂସୁ, ନାଞ୍ଞେସନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୯.କିଲାସୁନୋତି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ପୟୋଜନାଭାୱେନ ନିରୁସ୍ସାହା ଅହେସୁଂ, ନ ଆଲସିୟେନ, ତେନାହ ନ ଆଲସିୟକିଲାସୁନୋତିଆଦି । ନିଦ୍ଦୋସତାୟାତି କାୟୱଚୀୱୀତିକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପକଦୋସାଭାୱା । ପାଣଂ ନ ହନେ ନ ଚାଦିନ୍ନମାଦିୟେତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୪୦୨) ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତିଆଦି । ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଓସାନଦିୱସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସକିଂ ସକି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦପେକ୍ଖମେତ୍ଥ ସାମିୱଚନଂ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ସବ୍ବୋପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ ଅକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଖନ୍ତୀପରମନ୍ତିଆଦୀସୁ ତିତିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା ଖନ୍ତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ନିବ୍ବତ୍ତାନିଟ୍ଠାଖମନକିଲେସତପନତୋ ପରମଂ ତପୋ ନାମ । ୱାନସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେହି ପରମଂ ଉତ୍ତମନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ୱଦନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଖନ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ପାଣୱଧଂ ୱା ଛେଦନତାଳନାଦିଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ପରୂପଘାତୀ ପରସ୍ସହରଣପରଦାରାତିକ୍କମନାଦୀହି ମୁସାପେସୁଞ୍ଞଫରୁସାଦୀହି ଚ ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ଚ ବାହିତପାପତାୟ ଅଭାୱେନ ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ସମିତପାପତାୟ ଅଭାୱେନ ସମଣୋ ୱା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲସଂୱରେନ ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ ଲୋକିୟସମାଧିୱିପସ୍ସନାହି କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପାଦନଂ ନିପ୍ଫାଦନଂ ସବ୍ବେହି ମଗ୍ଗଫଲେହି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିସୋଧନଂ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣଂ ୟଂ, ତମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି । ଅନୁପୱାଦୋତି ୱାଚାୟ କସ୍ସଚି ଅନୁପୱଦନଂ । ଅନୁପଘାତୋତି କାୟେନ କସ୍ସଚି ଉପଘାତାକରଣଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସେ ଚ ପାତିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତେ ସୀଲେ ଅତ୍ତାନଂ ସଂୱରଣଂ । ଭତ୍ତସ୍ମିଂ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାସଙ୍ଖାତଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସମାୟୋଗୋ ତମ୍ମୁଖେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ପନ୍ତସେନାସନସଙ୍ଖାତଂ ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ତମ୍ମୁଖେନ ପକାସିତେ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମତାସଙ୍ଖାତମହାଅରିୟୱଂସେ ପତିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଧିଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିମ୍ହି ତଦୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଆୟୋଗୋ ଅନୁୟୋଗୋ ଚ ୟଂ, ତମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ୟୋଜନା ।

‘‘ୟାୱ ସାସନପରିୟନ୍ତା’’ତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋପି ନତ୍ଥେୱ, ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ହି ତଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ସାୱକା । ପଠମବୋଧିୟନ୍ତି ବୋଧିତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେ, ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱସ୍ସେସୁ ଆଦିତୋ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଠମବୋଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକଆଲତୋ ପନ ପଭୁତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକ୍କମେନେୱ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠାନଂ ଅନୱକାସୋତି ୟଥାକ୍କମଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୱସେନ କାରଣପଟିକ୍ଖେପୋ । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ । ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟାତି ଅଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେହି ୱୋମିସ୍ସତାୟ ଅସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ, ନ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଅୟୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ସାୱକାନମ୍ପି । ଚୋଦନାସାରଣାଦିୱସେନ ପନ ସୋଧେତ୍ୱା ସଂୱାସକରଣଂ ସାୱକାନଞ୍ଞେୱ ଭାରୋ, ବୁଦ୍ଧା ପନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଉପୋସଥାଦିକରଣୱିଧାନଂ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ଚୋଦନାସାରଣାଦୀନି ନ କରୋନ୍ତି, ତେନେୱ ଭଗୱା ଅସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ସକଲରତ୍ତିଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ନିସୀଦି । ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଅସୁଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲଂ ବହି ନୀହରିଂସୁ । ତସ୍ମା ସାୱକାନମ୍ପି ଅସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ଞତ୍ୱା ଉପୋସଥାଦିସଙ୍ଘକମ୍ମକରଣଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟକରଣଂ ୱିନା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସମ୍ମୁଖସାୱକାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖେ ଧରମାନକାଲେ ପବ୍ବଜିତାନଂ ସବ୍ବନ୍ତିମାନଂ ସାୱକାନଂ । ଉଳାରାତିସୟଜୋତନତ୍ଥଂ ‘‘ଉଳାରୁଳାରଭୋଗାଦିକୁଲୱସେନ ୱା’’ତି ପୁନ ଉଳାରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଳାରମଜ୍ଝତ୍ତଅନୁଳାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେ ପଚ୍ଛିମା ସାୱକା ଅନ୍ତରଧାପେସୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅପଞ୍ଞତ୍ତେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ୟଦି ସାୱକା ସମାନଜାତିଆଦିକା ସିୟୁଂ, ଅତ୍ତନୋ କୁଲାନୁଗତଗନ୍ଥଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ନ ନାସେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନ ସମାନଜାତିଆଦିକା, ତସ୍ମା ୱିନାସେସୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟସ୍ମା ଏକନାମା…ପେ॰… ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିହେଠେନ୍ତାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିରଟ୍ଠିତିକୱାରେ ପନ ସାୱକାନଂ ନାନାଜଚ୍ଚାଦିଭାୱେ ସମାନେପି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ସାସନସ୍ସ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧା ସିକ୍ଖାପଦାନି ନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ? ୟସ୍ମା ଚ ସାସନସ୍ସ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନ କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ହେତୁ, ଅଥ ଖୋ ଆୟତିଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସାୱକେହି ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମ୍ଭୱୋପି, ତସ୍ମା ତେସଂ ସମ୍ଭୱେ ସତି ବୁଦ୍ଧା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ନାସତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ୱେନେୟ୍ୟସମ୍ଭୱସ୍ସାପି ସୂଚନତୋ ସାସନସ୍ସ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ହେତୁ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳିୟଂ ସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ…ପେ॰… ଓୱଦତୀତି ଏତ୍ଥ ସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ ସହସ୍ସୋ ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ୱିୟ । ତଂ ସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନ୍ତି ୟୋଜନା । ସହସ୍ସସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୱଚନନ୍ତତାୟ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱୟୱାପେକ୍ଖାୟ ‘‘ଓୱଦିୟମାନାନ’’ନ୍ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ଆସୱେହୀତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଚିତ୍ତାନୀତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ । ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କମ୍ମସାଧନଂ । ତସ୍ମା ଆସୱେହି କତ୍ତୁଭୂତେହି ଅନୁପାଦାୟ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନି ୱିମୋଚିତାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ତେସଞ୍ହି ଚିତ୍ତାନୀତିଆଦି । ୟେହି ଆସୱେହୀତି ଏତ୍ଥାପି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଏୱ କରଣୱଚନଂ । ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କମ୍ମସାଧନଂ । ତେତି ଆସୱା । ତାନୀତି ଚିତ୍ତାନି, ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଞ୍ଚେତଂ । ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କତ୍ତୁସାଧନଂ, ୱିମୋଚେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତାନି ଚିତ୍ତାନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆସୱା ତେହି ଚିତ୍ତେହି ମୁତ୍ତୱନ୍ତୋ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଆସୱେହୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କତ୍ତୁସାଧନଂ । ତସ୍ମା କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଂ ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁତ୍ତୱନ୍ତାନି ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଭିଂସନକେ ୱନସଣ୍ଡେତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅପେକ୍ଖନଂ ତସ୍ମିଂ ପୁରିମୱଚନେତି ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିଆଦି । ଭିଂସନସ୍ସ ଭୟସ୍ସ କତଂ କରଣଂ କିରିୟା ଭିଂସନକତଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିଂସନକିରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିଂସନକିରିୟାୟା’’ତି । ଭିଂସୟତୀତି ଭିଂସନୋ, ସୋୱ ଭିଂସନକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ‘‘ଭିଂସନକତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପକାରନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ବହୁତରାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୱାତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ତେନ ଚ ୟୋ କୋଚୀତି ପଦସ୍ସାପି ୟୋ ୟୋ ପୱିସତୀତି ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ନାନତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି, ୟୋ ୟୋ ପୱିସତି, ତେସୁ ବହୁତରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ।

ନିଗମନନ୍ତି ପକତେ ଅତ୍ଥେ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପସଂହାରୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ନିଗମନକ୍କମୋ – ୟା ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉପରି ପରିୟତ୍ତିୱସେନ ୱିନେତବ୍ବାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭାୱେନ ତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ କିଲାସୁତା ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତା, ୟା ଚ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ଭିଂସନକୱନସଣ୍ଡେପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱଦନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଏୱ ଅକିଲାସୁତା ସଉସ୍ସାହତା, ନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଧମ୍ମୱିନୟଦେସନାୟ, ଅୟଂ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ହେତୁ, ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀତି । ପୁରିସୟୁଗୱସେନାତି ପୁରିସାନଂ ୟୁଗଂ ପୱତ୍ତିକାଲୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ, ପୁରିସୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋତି ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ପବ୍ବଜିତୋ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସୋ । ସତସହସ୍ସଂ ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନି ଚ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀତି ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ବୋଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଗଣିୟମାନଂ ଊନଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଧରମାନେ ଭଗୱତି ଏକଂ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ପୁରିସୟୁଗାନି ।

୨୦-୧.ଅସମ୍ଭୁଣନ୍ତେନାତି ଅପାପୁଣନ୍ତେନ । କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ପୁରିମକଥାୟ ଇମସ୍ସ କୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୟାଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସୂତି ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମେସୁ । ନେସନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଆସୱାନଂ । ତେତି ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମା । ଞାତିୟେୱ ପିତାମହପିତୁପୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୱଟ୍ଟନତୋ ପରିୱଟ୍ଟୋତି ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ । ଲୋକାମିସଭୂତନ୍ତି ଲୋକପରିୟାପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଲୋକାମିସଭୂତଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପେନେୱାତି ଦସସିକ୍ଖାପଦଦାନାଦିପବ୍ବଜ୍ଜାମୁଖେନ । ଏତନ୍ତି ମେଥୁନାଦୀନଂ ଅକରଣଂ । ଥାମନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନସାମତ୍ଥିୟଂ । ସଞ୍ଛୱିନ୍ତି ସୁକ୍କଚ୍ଛୱିଂ ପକତିଚ୍ଛୱିଂ, ସୁନ୍ଦରଚ୍ଛୱିଂ ୱା । ସେସନ୍ତି ସେସପଦୟୋଜନଦସ୍ସନଂ । ଇଦାନି ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଅୟଂ ୱା ହେତ୍ଥାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ପସିଦ୍ଧିୟଂ, ଅୟମେୱ ହେତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ସତ୍ଥାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଦା ସତ୍ଥା’’ତି । ରୋପେତ୍ୱାତି ଫାଲିତଟ୍ଠାନେ ନିନ୍ନଂ ମଂସଂ ସମଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ସକେ ଆଚରିୟକେତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଭାୱେ, ଆଚରିୟକମ୍ମେ ୱା ।

ୱିପୁଲଭାୱେନାତି ବହୁଭାୱେନ । ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜମାନାତି ଅନୁପାୟେନ ଅଭିନିୱିସମାନା, ୱିପରୀତତୋ ଜାନମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱେନ ସାୱଜ୍ଜସଭାୱଂ ସମ୍ମିସ୍ସେତ୍ୱା । ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟନ୍ତି ଉଗ୍ଗତଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗତୱିନୟଞ୍ଚ, ୟଥା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ଏୱଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘାଧିକାରେ । ପଭସ୍ସରୋତି ପଭାସନସୀଲୋ । ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ସୋୟମାୟସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନୋତିନାମଗୋତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋତାପନ୍ନୋତି ପକତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱୱାଚୀ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅପାୟେସୁ ଖିପନକୋ ଦିଟ୍ଠିଆଦିଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ସଭାୱୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିନିପତନଂ ୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟତୋତି ସତ୍ତଭୱବ୍ଭନ୍ତରେ ନିୟତକ୍ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନୋ । ତସ୍ସ କାରଣମାହ ‘‘ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି ।

୨୨.ଅନୁଧମ୍ମତାତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନୁଗତୋ ସଭାୱୋ । ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ ଦତ୍ୱାତି ‘‘ଆଗାମିନିୟା ପୁଣ୍ଣମିୟା ପୱାରେସ୍ସାମା’’ତି ଅନୁମତିଦାନୱସେନ ଦତ୍ୱା, ପୱାରଣଂ ଉକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ନୟେନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପୱାରଣୁକ୍କଡ୍ଢନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ମାଗସିରସ୍ସ ପଠମଦିୱସେତି ଚନ୍ଦମାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ଅନନ୍ତରେ ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁସ୍ସମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅପରିପାକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫୁସ୍ସମାସତୋ ପରଞ୍ଚ ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁମାସମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ସେସମାସେହି ଚାରିକାୟ ପରିୟୋସାପନତୋ । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେତି ଇଦଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସା ପନ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ବୋଧନେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି । ଇତରଚକ୍କୱାଳେସୁ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଛନ୍ଦୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଅନନ୍ତମ୍ପି ଚକ୍କୱାଳଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଦନୁଗୁଣାନୁସାସନୀ ପାଟିହାରିୟଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ ।

ଆୟାମାତି ଏତ୍ଥ ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଆଗଚ୍ଛାତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ୟାମା’’ତି, ଏହି ଗଚ୍ଛାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାହୀତି ୱିଲୀନସୁୱଣ୍ଣଜଲଂ ୱିୟ ପିଞ୍ଜରାହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ନିମନ୍ତିତମ୍ହାତିଆଦୀସୁ ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ଅମ୍ହା’’ତି ଚ, ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ଅତ୍ଥା’’ତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଜାତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ନତ୍ଥୀତି ଅମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥି, ନୋତି ୱା ଏତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । ଏତ୍ଥାତି ଘରାୱାସେ । ତନ୍ତି ତଂ କାରଣଂ, କିଚ୍ଚଂ ୱା । କୁତୋତି କତରହେତୁତୋ । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ, କିଚ୍ଚେନ ୱା । ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ଇମସ୍ମିଂ ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେତି । ତନ୍ତି ତଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ।

ତତ୍ଥଚାତି କୁସଲେ । ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପାଦନେନ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା । ୱସ୍ସେତ୍ୱାତି ଆୟତିଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ଓତାରେତ୍ୱା । ୟଂ ଦିୱସନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ।

୨୩.ପତ୍ତୁଣ୍ଣପତ୍ତପଟେ ଚାତି ପତ୍ତୁଣ୍ଣପଟେ ଚୀନପଟେ ଚ । ତୁମ୍ବାନୀତି ଚମ୍ମମୟତେଲଭାଜନାନି । ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଅନୁପଗମନଂ କତ୍ୱା । ଅଭିରନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅଭିରୁଚିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ୟଥାଜ୍ଝାସୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋରେୟ୍ୟାଦୀନି ମହାମଣ୍ଡଲଚାରିକାୟ ମଗ୍ଗଭୂତାନି ସୋରେୟ୍ୟନଗରାଦୀନି । ପୟାଗପତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗଙ୍ଗାୟ ଏକସ୍ସ ତିତ୍ଥୱିସେସସ୍ସାପି, ତଂସମୀପେ ଗାମସ୍ସାପି ନାମଂ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ପସାଦଂ ଜନେତୀତି ସମନ୍ତପାସାଦିକା, ତସ୍ସା ।

ୟେ ପନ ପକାରେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମନ୍ତତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ପକାରେ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ରିଦନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମନ୍ତପାସାଦିକା’’ତି ୟା ସଂୱଣ୍ଣନା ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ର ତସ୍ସଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ସମନ୍ତପସାଦିକଭାୱେ ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନଗାଥାୱଚନଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ବାହିରନିଦାନଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନସିକ୍ଖାପଦନିଦାନାନଂ ୱସେନ ନିଦାନପ୍ପଭେଦଦୀପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଥେରୱାଦପ୍ପକାସନଂ ୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସିକ୍ଖାପଦନିଦାନନ୍ତି ପନ ୱେସାଲୀଆଦି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତଦେସୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ । ସମ୍ପସ୍ସତଂ ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାତ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତାତି ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧. ପାରାଜିକକଣ୍ଡୋ

୧. ପଠମପାରାଜିକଂ

ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୪. ୱିକ୍କାୟିକଭଣ୍ଡସ୍ସ ୱିକ୍କିଣନଂ ଇଣଦାନଞ୍ଚ ଭଣ୍ଡପ୍ପୟୋଜନଂ ନାମ । ଏୱଂ ପୟୋଜିତସ୍ସ ମୂଲସ୍ସ ସହ ୱଡ୍ଢିୟା ଗହଣୱାୟାମୋ ଉଦ୍ଧାରୋ ନାମ । ଅସୁକଦିୱସେ ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିନା ପମୁଟ୍ଠସ୍ସ ସତୁପ୍ପାଦନାଦି ସାରଣଂ ନାମ । ଚତୁବ୍ବିଧାୟାତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିସମଣାନଂ ୱସେନ, ଭିକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ୱା ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାୟ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସୀତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ଅୟଂ ଦିସ୍ୱାନ-ସଦ୍ଦୋ ଅସମାନକତ୍ତୁକତ୍ତା, ୟଥା ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ହୋତୀତି, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଏୱରୂପେସୁ । ଭବ୍ବକୁଲପୁତ୍ତୋତି ଉପନିସ୍ସୟମତ୍ତସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଛିମଭୱିକତାୟ । ତେନେୱସ୍ସ ମାତାଦିଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସମାୟୋଗେନ କତୱୀତିକ୍କମନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୱିପ୍ପଟିସାରେନ ଅଧିଗମନ୍ତରାୟୋ ଜାତୋ । ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେସୁ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣାନଂ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ । ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲତ୍ଥେରାଦୟୋ ଅକୁସଲଂ କତ୍ୱାପି ଅଧିଗମସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଅହେସୁନ୍ତି । ଚରିମକଚିତ୍ତନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖଂ ୱିୟ ଲିଖିତଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱିତଂ ସଙ୍ଖଲିଖିତନ୍ତି ଆହ ଧୋତଇଚ୍ଚାଦି । ଅଜ୍ଝାୱସତାତି ଅଧି-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଅଗାରନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗାରମଜ୍ଝେ’’ତି । କସାୟରସରତ୍ତାନି କାସାୟାନୀତି ଆହ ‘‘କସାୟରସପୀତତାୟା’’ତି । କସାୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତାୟ ଚ ହି ରସୋପି ‘‘କସାୟରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୨୬. ୟଦା ଜାନାତି-ସଦ୍ଦୋ ବୋଧନତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ସପ୍ପିନୋ ଜାନାତି ମଧୁନୋ ଜାନାତୀତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖେନ ନାନୁଭୋସୀ’’ତି । କେନଚି ଦୁକ୍ଖେନ ନାନୁଭୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ, କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥାପି ହି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନସ୍ସ ଲୋପୋ କତୋ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ପୁରିମପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦେନ ସମାନୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ୟଦା ପନ ଜାନାତି-ସଦ୍ଦୋ ସରଣତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦା ମାତୁ ସରତୀତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ନସ୍ସରତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନନୁଭୂତତାୟ ନସ୍ସରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପୀତି ଅନୁଭୱନସରଣତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟତତିୟୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ । ପୁରିମପଦସ୍ସାତି କିଞ୍ଚୀତି ପଦସ୍ସ । ଉତ୍ତରପଦେନାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତିପଦେନ । ସମାନାୟ ସାମିୱଚନଭୂତାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ‘‘କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ଲୋପୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମରଣେନପି ମୟଂ ତେତି ଏତ୍ଥ ତେତି ପଦସ୍ସ ସହତ୍ଥେ କରଣୱସେନପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତୟା ୱିୟୋଗଂ ୱା ପାପୁଣିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୮.ଗନ୍ଧବ୍ବା ନାମ ଗାୟନକା । ନଟା ନାମ ରଙ୍ଗନଟା । ନାଟକା ଲଙ୍ଘନକାଦୟୋ । ସୁଖୂପକରଣେହି ଅତ୍ତନୋ ପରିଚରଣଂ କରୋନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଲଳନ୍ତୋ କୀଳନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଲଳାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନପ୍ପଦାନାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଦାନଂ ଦାନଂ ନାମ, ୱିସେସଦାନଂ ପଦାନଂ ନାମ, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୀଲାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୩୦.ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତାନୀତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ ସଲାକଂ ପକ୍ଖିକଂ ଉପୋସଥିକଂ ପାଟିପଦିକଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ଗମିକଂ ଗିଲାନଂ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଂ ୱିହାର-ଧୁର-ୱାରଭତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ସେନାସନାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତୟନିସ୍ସିତେସୁ ଆରଞ୍ଞକଙ୍ଗାଦିପଧାନଙ୍ଗାନଂ ଗହଣୱସେନ ସେସଧୁତଙ୍ଗାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଜ୍ଜୀନନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀରାଜୂନଂ । ୱଜ୍ଜୀସୂତି ଜନପଦାପେକ୍ଖଂ ବହୁୱଚନଂ, ୱଜ୍ଜୀନାମକେ ଜନପଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୟେୱ ଉପଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଚ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗା, ଇତ୍ଥିୱତ୍ଥାଦୀନି ଚ ତଦୁପକରଣାନୀତି ଆହ ‘‘ୟେହି ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ତାତି ସେସଧୁତଙ୍ଗପରିୱାରିତେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକଧୁତଙ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ସପଦାନଚାରଂ ଚରିତୁକାମୋ’’ତି ।

୩୧.ଦୋସାତି ରତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁସିତଂ ଆଭିଦୋସିକଂ, ଅଭିଦୋସଂ ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଆଭିଦୋସିକୋ, ତେନାହ ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱାତିଆଦି ।

୩୨.ଉଦକକଞ୍ଜିୟନ୍ତି ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଉଦକଞ୍ଚ ୟାଗୁ ଚ । ତଥାତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେ ।ଅନୋକପ୍ପନଂ ଅସଦ୍ଦହନଂ, ଅମରିସନଂ ଅସହନଂ ।

୩୪.ତଦ୍ଧିତଲୋପନ୍ତି ପିତାମହତୋ ଆଗତଂ ‘‘ପେତାମହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତସ୍ସ ଏ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ସନ୍ତକଂ ଧନଂ ଗହିତଂ, ତେ ଇଣାୟିକା । ପଲିବୁଦ୍ଧୋତି ‘ମା ଗଚ୍ଛ ମା ଭୁଞ୍ଜା’ତିଆଦିନା କତାୱରଣୋ, ପୀଳିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୫.ଅତ୍ତନାତି ସୟଂ । ସପତିନୋ ଧନସାମିନୋ ଇଦଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ, ଧନଂ । ତଦେୱ ୱିଭୱୋ।

୩୬.ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅଗହିତପୁବ୍ବା ଏୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଦିନ୍ନାପି ପଟିସନ୍ଧୀତି ପିତରା ଦିନ୍ନଂ ସୁକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିପି ତେନ ଦିନ୍ନା ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁକ୍କମେୱ ୱା ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିନିସ୍ସୟତ୍ତା ‘‘ପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଖିପ୍ପଂ ପତିଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ନ ହି ପିତୁ ସଂୟୋଗକ୍ଖଣେୟେୱ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୟମୋ ଅତ୍ଥି ସୁକ୍କମେୱ ତଥା ପତିଟ୍ଠାନନିୟମତୋ । ସୁକ୍କେ ପନ ପତିଟ୍ଠିତେ ୟାୱ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି, ଅଡ୍ଢମାସମତ୍ତଂ ୱା, ତଂ ଗବ୍ଭସଣ୍ଠାନସ୍ସ ଖେତ୍ତମେୱ ହୋତି ମାତୁ ମଂସସ୍ସ ଲୋହିତଲେସସ୍ସ ସବ୍ବଦାପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ପୁବ୍ବେପି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ଇମସ୍ସ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ ଅଟ୍ଠପିତେତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଗରୁକସଭାୱଂ, ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସୱତ୍ଥୁଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ଅୱସେସେ ପଞ୍ଚଖୁଦ୍ଦକାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ ପଞ୍ଞପେସୀ’’ତି । ୟଂ ଆଦୀନୱନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଚୋପନତୋତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଚଲନତୋ ।

ତେନେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ୟାନି ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାରଣାନି ନିୱତ୍ତିତାନି, ତାନିପି ଦସ୍ସେତୁଂ କିଂ ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଭୟେସଂ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ନାଭିପରାମସନଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମପଣ୍ଡିତସ୍ସ ହି ମାତା ପୁତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଜାତାଦରା ନାଭିପରାମସନକାଲେ କାମରାଗସମାକୁଲଚିତ୍ତା ଅହୋସି, ଇତରଥା ପୁତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ସକ୍କୋ ଚସ୍ସା କାମରାଗସମୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତାନି ଅକାସୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱା ଏତଂ ନାଭିପରାମସନଂ କାୟସଂସଗ୍ଗତୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମାତଙ୍ଗପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ନାଭିପରାମସନେନ ମଣ୍ଡବ୍ୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ଅହୋସି । ଚଣ୍ଡପଜ୍ଜୋତମାତୁ ନାଭିୟଂ ୱିଚ୍ଛିକା ଫରିତ୍ୱା ଗତା, ତେନ ଚଣ୍ଡପଜ୍ଜୋତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ଅହୋସୀତି ଆହ ଏତେନେୱ ନୟେନାତିଆଦି ।

ଅୟନ୍ତି ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ପୁରାଣଦୁତିୟିକା । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ । ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ସୁକ୍କସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦୀପେତି, ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତୀତି ଇମିନା ସୋଣିତସ୍ସ । ଗନ୍ଧବ୍ବୋତି ତତ୍ରୁପଗୋ ସତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତ-କାରସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଧ-କାରୋ କତୋ । ଅଥ ୱା ଗନ୍ଧବ୍ବା ନାମ ରଙ୍ଗନଟା, ତେ ୱିୟ ତତ୍ର ତତ୍ର ଭୱେସୁ ନାନାୱେସଗ୍ଗହଣତୋ ଅୟମ୍ପି ‘‘ଗନ୍ଧବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ନିପାତକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଛାପି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ତତ୍ର ଉପପନ୍ନୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଗବ୍ଭସ୍ସାତି କଲଲରୂପସହିତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ତଞ୍ହି ଇଧ ‘‘ଗବ୍ଭୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହୀତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୬) ୱିୟ । ଅସ୍ସ ତଂ ଅଜ୍ଝାଚାରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାଳିୟଂ ନିରବ୍ବୁଦୋ ୱତ ଭୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନିରାଦୀନୱୋତି ଇମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ସୁଦିନ୍ନେନ…ପେ॰… ଆଦୀନୱୋ ଉପ୍ପାଦିତୋତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତିହାତି ନିପାତସମୁଦାୟସ୍ସ ଏୱନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଭୱନଂ । ମୁହୁତ୍ତେନାତି ଇଦଂ ଖଣେନାତି ପଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋପି ଦେୱାନଂ ତାୱମହନ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ତେସଂ ରୂପଂ ୱିୟ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗୋଚରୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ପଚ୍ଛା ସୁଦିନ୍ନେନ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଜାନିଂସୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୭.ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟମେୱ ଉପଚାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ୟାୱଜୀୱଂ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା । ଅୱିପ୍ଫାରିକୋତି ଉଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ଅବ୍ୟାୱଟୋ । ୱହଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଛିନ୍ନପାଦୋ, ଛିନ୍ନଖନ୍ଧୋ ୱା । ଚିନ୍ତୟୀତି ଇମିନା ପଜ୍ଝାୟୀତି ପଦସ୍ସ କିରିୟାପଦତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ‘‘କିସୋ ଅହୋସି…ପେ॰… ପଜ୍ଝାୟି ଚା’’ତି ଚ-କାରଂ ଆନେତ୍ୱା ପାଳିୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

୩୮. ଗଣେ ଜନସମାଗମେ ସନ୍ନିପାତନଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକା, ସାୱ ପପଞ୍ଚା, ତେନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାପପଞ୍ଚେନ । ୟସ୍ସାତି ୟେ ଅସ୍ସ । କଥାଫାସୁକାତି ୱିସ୍ସାସିକଭାୱେନ ଫାସୁକକଥା, ସୁଖସମ୍ଭାସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପମୁଖେନେୱ ମନ୍ଦନଂ ପୀନନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ପସାଦଇଚ୍ଚାଦି । ଦାନୀତି ନିପାତୋ ଇଧ ପନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି ତକ୍କାଲୱାଚିନୋ ଏତରହି-ପଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସୋ ପନ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି । ନୋ-ସଦ୍ଦୋପି ନୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି । ତମେୱାତି ଗିହିଭାୱପତ୍ଥନାଲକ୍ଖଣମେୱ । ଅନଭିରତିମେୱାତି ଏୱ-କାରେନ ନିୱତ୍ତିତାୟ ପନ ତଦଞ୍ଞାୟ ଅନଭିରତିୟା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିକୁସଲାନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା ଅଧିକୁସଲା ନାମ । ଇଦଂ ପନାତିଆଦି ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ପରିୟାୟୱଚନମତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଦତ୍ଥକଥନମତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମିନ୍ତି ଧମ୍ମେ, ଏୱଂ ୱିରାଗାୟ ଦେସିତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମାତି ଗରହାୟଂ । ଲୋକୁତ୍ତରନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱିରାଗାୟାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତକିଲେସକ୍ଖୟନିବ୍ବାନତୋ ୱିସେସେତି । ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମାନୋ ଏୱ ମଦଜନନଟ୍ଠେନ ମଦୋତି ମାନମଦୋ। ‘‘ଅହଂ ପୁରିସୋ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ପୁରିସମଦୋ। ‘‘ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାସମତ୍ଥତଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନୋ, ରାଗୋ ଏୱ ୱା ପୁରିସମଦୋ’’ତି କେଚି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବଲମଦାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେଭୂମକୱଟ୍ଟନ୍ତି ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟଂ । ୱିରଜ୍ଜତୀତି ୱିଗଚ୍ଛତି । ୟୋନିୟୋତି ଅଣ୍ଡଜାଦୟୋ, ତା ପନ ୟୱନ୍ତି ତାହି ସତ୍ତା ଅମିସ୍ସିତାପି ସମାନଜାତିତାୟ ମିସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ୟୋନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଞାତତୀରଣପହାନୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଞାତପରିଞ୍ଞା ନାମ । କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ନାମ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପହାନପରିଞ୍ଞା ନାମ । ଇଧ ପନ ଞାତତୀରଣକିଚ୍ଚାନମ୍ପି ଅସମ୍ମୋହତୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସିଜ୍ଝନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତିୱିଧାପି ପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ତେନେୱ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋୱ କଥିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତାନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ପାତବ୍ୟତାସଙ୍ଖାତାନଂ ସୁଭାଦିଆକାରାନଂ ତଦାକାରଗାହିକାନଂ ତଣ୍ହାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୟମୁଖେନ ହେତ୍ଥ ୱିସୟିନୋ ଗହିତା । ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ୱିରାଗାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ…ପେ॰… ନୋ ସଉପାଦାନାୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ।

୩୯.କଲିସାସନାରୋପନତ୍ଥାୟାତି ଦୋସାରୋପନତ୍ଥାୟ । କଲୀତି କୋଧସ୍ସ ନାମଂ, ତସ୍ସ ସାସନଂ କଲିସାସନଂ, କୋଧୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଗରହା । ଅଜ୍ଝାଚାରୋୱ ୱୀତିକ୍କମୋ । ସମଣକରଣାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସମଣଭାୱକରାନଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦିଧମ୍ମାନଂ । ପାଳିୟଂ କଥଂ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ଅନାଗତୱଚନଂ କତଂ, ‘‘ନାମ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅତିୱିୟ ଦୁକ୍ଖୱିପାକନ୍ତି ଗହଟ୍ଠାନଂ ନାତିସାୱଜ୍ଜମ୍ପି କମ୍ମଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଭଗୱତୋ ଆଣାୱୀତିକ୍କମତୋ ଚେୱ ସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖତ୍ତୟୱିନାସନତୋ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦକେ ଭୱଂ ଓଦକଂ, ଧୋୱନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ଉଦକକିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦି । ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସସୀତି ଅନାଗତୱଚନଂ ନାମ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାମ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଦୁବ୍ଭରତାଦୀନଂ ହେତୁଭୂତୋ ଅସଂୱରୋ ଇଧ ଦୁବ୍ଭରତାଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ କାରଣେ କାରିୟୋପଚାରେନାତି ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ଭରତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅସଂୱରସ୍ସା’’ତି । ଅତ୍ତାତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଦୁବ୍ଭରତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପଟ୍ଠାକେହି ଚ ଦୁକ୍ଖେନ ଭରିତବ୍ବତଂ । ସତ୍ତେହି କିଲେସେହି ଚ ସଙ୍ଗଣନଂ ସମୋଧାନଂ ସଙ୍ଗଣିକାତି ଆହ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟାତିଆଦି । ଅଟ୍ଠକୁସୀତୱତ୍ଥୁପାରିପୂରିୟାତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଏକଂ, ତଥା ଅକାସିନ୍ତି, ମଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅଗମାସିନ୍ତି, ନାଲତ୍ଥଂ ଭୋଜନସ୍ସ ପାରିପୂରିନ୍ତି, ଅଲତ୍ଥନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମେ ଆବାଧୋତି, ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତୋ ଗେଲଞ୍ଞାତି ଏକନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ କୁସୀତୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ କୋସଜ୍ଜଂ କୁସୀତ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନାପି ହି ଭାୱଜୋତନପଚ୍ଚୟଂ ଭାୱତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କନ୍ତି । ସବ୍ବକିଲେସାପଚୟଭୂତାୟ ୱିୱଟ୍ଟାୟାତି ରାଗାଦିସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଅପଚୟହେତୁଭୂତାୟ ନିବ୍ବାନାୟ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱରପ୍ପହାନପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ସୀଲସଂୱରାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ସଂୱରେହି ଚେୱ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପହାନେହି ଚ ଉପେତଂ । ଅସୁତ୍ତନ୍ତ ୱିନିବଦ୍ଧନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ପାଳିସଙ୍ଖାତସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ଅରଚିତଂ, ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଚ ଅନାରୋପିତଂ, ତେନାହ ‘‘ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେନ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱରୂପା ହି ପକିଣ୍ଣକଦେସନା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମୂଲଂ । ଓକ୍କନ୍ତିକଧମ୍ମଦେସନା ନାମ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପସଙ୍ଗେ ଓତାରେତ୍ୱା ଓତାରେତ୍ୱା ନାନାନୟେହି କଥିୟମାନା ଧମ୍ମଦେସନା, ତେନାହ ଭଗୱା କିରାତିଆଦି । ପଟିକ୍ଖିପନାଧିପ୍ପାୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘କିମେତେନା’’ତି ମଦ୍ଦନଚିତ୍ତା ।

ୱୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନାତି ପତିଟ୍ଠାଅଧିଗମୁପାୟୱସେନ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ଆରତି ୱିରତୀତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୦୬) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିରତିୟୋ ଚେୱ, ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚେତନା ସଞ୍ଚେତନାତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୦୪) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଚେତନା ଚ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୦୫) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ନାମକାୟୋ ପଦକାୟୋତି ଇଦଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନାମକାୟୋତି ନାମସମୂହୋ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ, ସେସାନିପି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସୋତି ୱିରତିଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ତପ୍ପକାସକଞ୍ଚ ୱଚନଂ ।

ଅତ୍ଥୱସେତି ହିତୱିସେସେ ଆନିସଂସୱିସେସେ, ତେ ଚ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୂତି ଆହ ‘‘କାରଣୱସେ’’ତି । ସୁଖୱିହାରାଭାୱେ ସହଜୀୱନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସହଜୀୱିତାତି ସୁଖୱିହାରୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲାତି ନିସ୍ସୀଲା ଦୂସିତସୀଲା ଚ । ପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦପ୍ପସଙ୍ଗେ ହି ନିସ୍ସୀଲା ଅଧିପ୍ପେତା, ସେସସିକ୍ଖାପଦପସଙ୍ଗେ ତେହି ତେହି ୱୀତିକ୍କମେହି ଖଣ୍ଡଛିଦ୍ଦାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୂସିତସୀଲା ଅଧିପ୍ପେତା । ଉଭୟେନପି ଅଲଜ୍ଜିନୋୱ ଇଧ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନମ୍ପି ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଉପରି ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲେ ନିସ୍ସାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତେନେୱ ‘‘ୟେ ମଙ୍କୁତଂ…ପେ॰… ନିଗ୍ଗହେସ୍ସତୀ’’ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦସାଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ମଙ୍କୁତନ୍ତି ନିତ୍ତେଜତଂ ଅଧୋମୁଖତଂ । ଧମ୍ମେନାତିଆଦୀସୁ ଧମ୍ମୋତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱିନୟୋତି ଚୋଦନା ଚେୱ ସାରଣା ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚେୱ ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦା ଚ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠମାନାତି ସଂସୟଂ ଆପଜ୍ଜମାନା । ଉବ୍ବାଳ୍ହାତି ପୀଳିତା । ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲେ ନିସ୍ସାୟ ହି ଉପୋସଥୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପୱାରଣା ନ ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସାମଗ୍ଗୀ ନ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଲଜ୍ଜୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥାଦିସକଲସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଧମ୍ମପରିଭୋଗତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପୋସଥପୱାରଣାନଂ ନିୟତକାଲିକତାୟ ଚ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମତୋ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅକିତ୍ତି ଗରହା । ଅୟସୋ ପରିୱାରହାନି ।

ଚୁଦ୍ଦସ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ନାମ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାନି ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଆୱାସିକଗମିକଅନୁମୋଦନଭତ୍ତଗ୍ଗପିଣ୍ଡଚାରିକଆରଞ୍ଞକସେନାସନଜନ୍ତାଘରୱଚ୍ଚକୁଟିଉପଜ୍ଝାୟସଦ୍ଧିୱିହାରିକଆଚରିୟଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ୱତ୍ତାନି, ଏତାନି ଚ ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସବ୍ବଦା ଚ ୟଥାରହଂ ଚରିତବ୍ବାନି । ଦ୍ୱେ ଅସୀତି ମହାୱତ୍ତାନି ପନ ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେୟେୱ ଚରିତବ୍ବାନି, ନ ସବ୍ବଦା । ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ଗଣିତାନି । ତାନି ପନ ‘‘ପାରିୱାସିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ ଛମାୟ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସାନାନି ଛସଟ୍ଠି, ତତୋ ପରଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକେନ ୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ, ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ, ମାନତ୍ତଚାରିକେନ, ମାନତ୍ତାରହେନ, ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୮୨) ୱୁତ୍ତୱତ୍ତାନି ପକତତ୍ତେନ ଚରିତବ୍ବେହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଗଣିତାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକସତ୍ତତିୱତ୍ତାନି ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତୱତ୍ତେସୁ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ନହାନେ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୮୬) ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅସାଦିୟନଂ ଏକଂ, ‘‘ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) ଚ ଦସାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାସୀତି ୱତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଏତେସ୍ୱେୱ ପନ କାନିଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦିୱତ୍ତାନି କାନିଚି ପାରିୱାସିକାଦିୱତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାସୀତିୟେୱ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସେ ଅପ୍ପକଂ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି ଅସୀତିଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀତି ଆଗତଂ । ଅଥ ୱା ପୁରିମେହି ଚୁଦ୍ଦସୱତ୍ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ୱିନୟାଗତାନି ସବ୍ବାନି ୱତ୍ତାନି ୟଥା ଦ୍ୱାସୀତି ୱତ୍ତାନି, ଅସୀତି ୱତ୍ତାନି ଏୱ ୱା ହୋନ୍ତି, ତଥା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବାନି ।

ସଂୱରୱିନୟୋତି ସୀଲସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ସଂୱରୋ ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ୱିନୟନତୋ ୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପହାନୱିନୟୋତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ପହାନଂ, ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟନଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଥୱିନୟୋତି ସତ୍ତ ଅଧିକରଣସମଥା । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିନୟୋତି ସିକ୍ଖାପଦମେୱ । ତମ୍ପି ହି ଭଗୱତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାୱ ଅନୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି ତବ୍ଭାୱେ ଏୱ ଭାୱତୋ । ସଙ୍ଖଲିକନୟଂ କତ୍ୱା ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜନଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପୁରିମପଦସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଦେନେୱ ୟୋଜିତତ୍ତା ଅୟୋସଙ୍ଖଲିକସଦିସନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖଲିକନୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସସୁ ପଦେସୁ ଏକମେକଂ ପଦଂ ତଦୱସେସେହି ନୱନୱପଦେହି ୟୋଜିତତ୍ତା ‘‘ଏକେକପଦମୂଲିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅତ୍ଥସତଂଧମ୍ମସତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ହି ସୋ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୩୪) ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ, ତଂ ସଙ୍ଘଫାସୂତି ଆଦିଂକତ୍ୱା ୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା, ତଂ ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ପରିୟୋସାନଂ ଖଣ୍ଡଚକ୍କୱସେନେୱ ସଙ୍ଖଲିକନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ଏକମୂଲକନୟେ ଆଗତବଦ୍ଧଚକ୍କନୟେନ ୟଂ ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟ, ତଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୂତି ଇଦମ୍ପି ୟୋଜେତ୍ୱା ବଦ୍ଧଚକ୍କେ କତେ ପୁରିମପୁରିମାନି ଦସ ଧମ୍ମପଦାନି, ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମାନି ଦସ ଅତ୍ଥପଦାନି ଚାତି ୱୀସତି ପଦାନି ହୋନ୍ତି । ଏକମୂଲକନୟେ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱାରେ ନୱେୱ ଅତ୍ଥପଦାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଂ ଦସହି ୱାରେହି ନୱୁତି ଅତ୍ଥପଦାନି ନୱୁତି ଧମ୍ମପଦାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ତାନି ସଙ୍ଖଲିକନୟେ ୱୁତ୍ତେହି ଦସହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଦସହି ଧମ୍ମପଦେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସତଂ ଧମ୍ମସତଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୩୯) ସଙ୍ଖଲିକନୟେପି ଏକମୂଲକନୟେପି ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ଥସତସ୍ସ ଧମ୍ମସତସ୍ସ ୟୋଜନାମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଥା ସିଦ୍ଧେପି ଅତ୍ଥସତଂ ଧମ୍ମସତନ୍ତି (ପରି॰ ୩୩୪) ଗାଥାୟ ନ ସମେତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥସତାନି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମସତାନି ଚତ୍ତାରି ନିରୁତ୍ତିସତାନି ଅଟ୍ଠ ଞାଣସତାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥସତଂ ଧମ୍ମସତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱେ ଚ ନିରୁତ୍ତିସତାନୀତି ଅତ୍ଥଜୋତିକାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତଂ, ଧମ୍ମଭୂତାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ନିରୁତ୍ତିସତାନି । ଚତ୍ତାରି ଚ ଞାଣସତାନୀତି ଅତ୍ଥସତେ ଞାଣସତଂ, ଧମ୍ମସତେ ଞାଣସତଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ନିରୁତ୍ତିସତେସୁ ଦ୍ୱେ ଞାଣସତାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଞାଣସତାନି । ଅତିରେକାନୟନତ୍ଥୋତି ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ।

ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦.ପଚୁରତ୍ଥେ ହି ୱତ୍ତମାନୱଚନନ୍ତି ଏକଦା ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନୋରମିତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସେୱନିଚ୍ଛାୟ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ସେୱନାୟ ଅଭାୱକ୍ଖଣେପି ଇହ ମଲ୍ଲା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ପଟିସେୱତୀତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହିଣ୍ଡନ୍ତାତି ୱିଚରନ୍ତା ।

୪୧.ସହୋଡ୍ଢଗ୍ଗହିତୋତି ସଭଣ୍ଡଗ୍ଗହିତୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତଥେୱ ହୋତୀତି ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସାଦିପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଂ କିଞ୍ଚି ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ତିଂସୱିଧେପି ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜକରଂ ହୋତି ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ ୟଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନୱସେନ ସୁବୋଧତ୍ଥାୟ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୱସେନାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଆମସନଂ ଆମଟ୍ଠମତ୍ତଂ । ତତୋ ଦଳ୍ହତରଂ ଫୁସନଂ । ଘଟ୍ଟନଂ ପନ ତତୋ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ସରୀରେନ ସରୀରସ୍ସ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ଅନୁରାଗେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସନାଦିସବ୍ବମ୍ପି ।

୪୨.ପାଣାତିପାତାଦିସଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସୁରାପାନାଦିଅଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ (ପାଚି॰ ୩୨୬ ଆଦୟୋ) ଏକେନେୱ ଲକ୍ଖଣୱଚନେନ ଲୋକୱଜ୍ଜତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚାପି ଅଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖସମ୍ଭୱତୋ, ତଥାପି ସଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନମ୍ପି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଚଙ୍କମନାଦୀସୁ ଲୋକେ ପାଣଘାତୱୋହାରସମ୍ଭୱେନ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ସଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଲୋକୱଜ୍ଜତାଲକ୍ଖଣଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ସଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ, ଇତରେସଂ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେୟେୱ ଅକୁସଲନିୟମୋ, ନ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ । ତତ୍ଥ ପନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କୁସଲଂ ୱା ସିୟା, ଅକୁସଲଂ ୱା, ଅବ୍ୟାକତଂ ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ତଥା ସତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନମ୍ପି ଲୋକୱଜ୍ଜତାପସଙ୍ଗତୋ । ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମିଦଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେପି ଅନାଦରିୟୱସେନ ପଟିଘଚିତ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ସିୟା ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନିପି ଲୋକୱଜ୍ଜାନୀତି ଏତ୍ତକମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗତୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ନିୟମସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ସୁରାପାନାଦୀସୁ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ ନ ହୋତେୱାତି ନ ସକ୍କା ନିୟମେତୁଂ, କେୱଲଂ ପନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ, ନ କୁସଲାଦୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନିୟମୋ ସିଜ୍ଝତି, ଏୱଞ୍ଚ ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତାନମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ପାନଂ ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣକାଦିଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଲିମ୍ପନ୍ତୀନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିନାପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଲିମ୍ପନଞ୍ଚ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ ଚ ସମତ୍ଥିତୋ ହୋତି । ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୪୨) ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ୱଚନତୋ ଅଚିତ୍ତକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନୱସେନ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ। ଅଚିତ୍ତକେସୁ ହି ତେରସସୁ ଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ସୁରାପାନସ୍ସେୱ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତନିୟମୋ, ନ ଇତରେସଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲାଦିଚିତ୍ତେନାପି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ୟଂ ପନ ଏୱଂ କେନଚି ଅନିଚ୍ଛମାନଂ ସଦ୍ଦତୋପି ଅପତୀୟମାନମିମଂ ନିୟମଂ ପରାଧିପ୍ପାୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦି ହି ଅଚିତ୍ତକସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ସିୟା, ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ଏୱଂ ନିୟମସ୍ସ କେନଚି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହି କୋଚି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ନିୟମଂ ଇଚ୍ଛତି, ୟେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ, ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅନିୟତଂ ଅକୁସଲମେୱ ୱା ସିୟା, କୁସଲାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଏୱମେୱ ଇଚ୍ଛତି । ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ୱିସେସନମ୍ପି ସାତ୍ଥକଂ ସିୟା । ଅଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେସୁ ଅକୁସଲନିୟମେନ ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଚ ସିଜ୍ଝତି । ତେସୁ ଚ ସୁରାପାନସ୍ସେୱ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଚ, ଇତରେସଂ ପନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଏୱାତି ୱାଦୋପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ନ କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁପପନ୍ନଂ ନାମ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ୱିନାପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ…ପେ॰… ସୁରାପାନାଦିଅଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଲୋକୱଜ୍ଜତା ନ ସିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ଚ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଆଗତୱଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବହୁଂ ପପଞ୍ଚିତଂ, ତଂ ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାହି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତାୟ ଚେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ଚେତସ୍ସ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତୋ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ସବ୍ବେସଂ ଲୋକୱଜ୍ଜାନଂ ଇଧେୱ ପାରାଜିକଟ୍ଠକଥାୟ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱତ୍ୱା ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟା’’ତି ଏୱଂ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତତାୟ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ‘‘ସାମଞ୍ଞତୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋୱ ଅତ୍ଥୋ ପୁନ ସୁରାପାନଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ପୁନ ୱଚନେ ପୟୋଜନାଭାୱା, ତଦଞ୍ଞେସୁପି ଅଚିତ୍ତକଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗତୋ ଚ, ନାପି ଏକତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ ତଦଞ୍ଞେସୁପି ଏକଲକ୍ଖଣତାୟ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ‘‘ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ (ପାଚି॰ ୩୨୬ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଅଚିତ୍ତକଲୋକୱଜ୍ଜାନଂ ସବ୍ବପଠମେ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ (ପାଚି॰ ୩୧୧ ଆଦୟୋ) ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ ୱା ୱତ୍ୱା ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁ ଅଚିତ୍ତକଲୋକୱଜ୍ଜେସୁପୀତି ଅତିଦିସିତବ୍ବତୋ ଚ ।

ଅପିଚ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟା’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସନ୍ଦେହାଦିୱିଗମତ୍ଥତ୍ତା ପୁନ ୱଚନସ୍ସ । ସିକ୍ଖାପଦୱିସୟେ ଚ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ୱିସେସେତ୍ୱାୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତରଥା ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତାଦିଭେଦସ୍ସ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ତଥା ହି ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକାନି, ଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜାନି ଚେୱ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚା’’ତି ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଏୱ ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଚ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ସୁରାପାନସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ପକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ସାଧାରଣୱସେନ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା । ତସ୍ମା ଇଦଂ ସୁରାପାନଂ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକପକ୍ଖଦ୍ୱୟେପି ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତୁମେୱ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସିଜ୍ଝତି । ଏତେନେୱ ୟଂ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ପଟିପାଦକମେତନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଇମିନା ଏୱ ହି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ଅଚିତ୍ତକସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଏୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ତିଚିତ୍ତତା । ତେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜଂ ଚିତ୍ତାଗାରସିକ୍ଖାପଦଂ ସଙ୍ଘାଣି ଇତ୍ଥାଲଙ୍କାରୋ ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣକୋ ୱାସିତକପିଞ୍ଞାକୋ ଭିକ୍ଖୁନୀଆଦୀହି ଉମ୍ମଦ୍ଦନପରିମଦ୍ଦନାନୀତି ଇମାନି ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅଚିତ୍ତକାନି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକାନି, ଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜାନି ଚେୱ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ପଟିସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସାଧନତୋ । ତସ୍ମା ସୁରାପାନସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁମେୱ ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତାୟ ଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଚ-କାରୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ ଅପିଚାତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟଦିଦଂ ଅଞ୍ଞେସୁ ଅଚିତ୍ତକଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକାନି, ଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜାନି ଚେୱ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଲୋକୱଜ୍ଜତାୟ ଅକୁସଲଚିତ୍ତତାୟ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଏତ୍ଥ ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦେ ନାଗଚ୍ଛତି, ଇଧ ପନ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ କତରୋତି ଚେ ? ୱତ୍ଥୁଅଜାନନତାୟ ଏୱ ୱତ୍ଥୁଜାନନଚିତ୍ତେନ ୱିନାପି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ଏୱ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତାୟ ୱିସେସୋ । କିନ୍ତୁ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନସଙ୍ଖାତଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ସୁରାମେରୟସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବତାୟାତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଇଧ ହି ‘‘ଚିତ୍ତେ ପନ ସତୀ’’ତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଅକୁସଲେନେୱା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭୟପକ୍ଖେପି ଲୋକୱଜ୍ଜତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଚ ସିଦ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱ ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠକଥାୟ ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାୟ ‘‘ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ କାୟତୋ ଚ କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁରାତି ଜାନନଚିତ୍ତାଭାୱେନେୱ ହେତ୍ଥ ଚିତ୍ତଙ୍ଗୱିରହିତୋ କେୱଲୋପି କାୟୋ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଏକସମୁଟ୍ଠାନକ୍ଖଣେପି ୟାୟ ଚେତନାୟ ପିୱତି, ସା ଏକନ୍ତଅକୁସଲା ଏୱ ହୋତି । ତେନେୱ ତତ୍ଥେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଠମା ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଏକନ୍ତଅକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପକତିୱଜ୍ଜତୋ ୱେରମଣିୟୋ, ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତୋ’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତତା ଲୋକୱଜ୍ଜତାସଙ୍ଖାତା ପକତିୱଜ୍ଜତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଅଙ୍ଗେସୁ ଚ ଜାନନଙ୍ଗଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ସୁରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତି ମଦନୀୟଂ, ପାତୁକାମତାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ତଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱାୟାମଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପୀତେ ଚ ପୱିସତୀତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୁରାତି ଜାନନଙ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚାତି । ୟଦି ହି ସୁରାତି ଜାନନମ୍ପି ଅଙ୍ଗଂ ସିୟା, ଅୱସ୍ସମେୱ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାସୁପି ସୁତ୍ତପିଟକାଦିଅଟ୍ଠକଥାସୁ କତ୍ଥଚି ଜାନନଙ୍ଗଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ୟଂ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ‘‘ଏତଂ ସତ୍ତଂ ମାରେସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ନିପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେନ୍ତସ୍ସ ପାଣସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ୟଥା ପାଣାତିପାତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଏତଂ ମଜ୍ଜଂ ପିୱିସ୍ସାମୀତି ଅଞ୍ଞଂ ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଜସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ୟଥା ପନ କଟ୍ଠସଞ୍ଞାୟ ସପ୍ପଂ ଘାତେନ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନାଳିକେରପାନସଞ୍ଞାୟ ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ପାଣାତିପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଥା ସମାନତ୍ତେନ ଉପମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତିୱିୟ ଅୟୁତ୍ତଂ ସବ୍ବେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନତାୟ ନିୟମାଭାୱା । ପାଣାତିପାତୋ ହି ପରିୟାୟେନାପି ସିଜ୍ଝତି, ନ ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ତଂ ପନ ଆଣତ୍ତିୟାପି ସିଜ୍ଝତି, ନ ଚ ମେଥୁନାଦୀସୁ । ତସ୍ମା ପୟୋଗଙ୍ଗାଦୀହିପି ଭିନ୍ନାନମେୱ ସଂସଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଥା ସମୀକରଣଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ୱିୟ ଅଦିନ୍ନାଦାନମେଥୁନାଦୀନିପି ପରିୟାୟକଥାଦୀହି ସିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତେ ତଂ କିନ୍ତି ନ ଗୟ୍ହତି ତଥା ୱଚନାଭାୱାତି ଚେ ? ଇଧାପି ‘‘ତଥା ପାଣାତିପାତସଦିସଂ ସୁରାପାନ’’ନ୍ତି ୱଚନାଭାୱା ଇଦମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ । କିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧମେୱତ୍ଥଂ ପଟିବାହନ୍ତେନ ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମାଦୀହି ତସ୍ସ ୱିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିବାହେତବ୍ବଂ, ନ ପନ ପୟୋଗଙ୍ଗାଦୀହି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଭିନ୍ନେନ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେନ ସହ ସମୀକରଣମତ୍ତେନ । ନ ହି ‘‘ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସାପି ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତାଦିୱିରୋଧୋ ଅତ୍ଥି, ୱିନୟପିଟକେ ତାୱ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ସୁତ୍ତାଦିକଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ନାପି ସୁତ୍ତପିଟକାଦୀସୁ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେଚି ୱଦନ୍ତି ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମାତି (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବାନି ଅକୁସଲାନି ପୁବ୍ବେ ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତଂ ତେସଂ ସୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟାନଭିଞ୍ଞାତମେୱ ପକାସେତି । ନ ହି ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ଅଥ ଖୋ କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭୂତଂ ସହଜାତଚିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ୱିନା ଚିତ୍ତେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ନ ହେତ୍ଥ ‘‘ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସହଜାତଚିତ୍ତଂ ୱିନାପି ଲୋଭାଦିଅକୁସଲଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତି । ୟେନ ତଂ ନିସେଧାୟ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହରଣୀୟଂ ସିୟା, ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋପେତ୍ଥ ନତ୍ଥି ପୁବ୍ବେ ନାମଜାତିଆଦିୱସେନ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟଂ କୁସଲାକୁସଲଜୱନୁପ୍ପତ୍ତିୱଚନତୋ ।

ଅପିଚ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଜୱନାନି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକୁସଲାନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କୁସଲାନି ପନ ତେସଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିଉପନିସ୍ସୟବଲେନ ଅପ୍ପକାନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତୁଣ୍ହୀଭୂତାନମ୍ପି ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଅକୁସଲଜୱନସ୍ସେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିରହିତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ତେସଂ ଅଭାୱା । ଅକୁସଲା ହି ୱିସୟାନୁଗୁଣଂ ୱାସନାନୁଗୁଣଞ୍ଚ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ କିଂ ପୁବ୍ବେ ଜାନନାଜାନନନିବଦ୍ଧେନ । ୟେ ପନ ଜାନନାଦିଅଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା ପାଣାତିପାତାଦୟୋ, ୟେ ଚ ଜାନନାଦିଂ ୱିନାପି ସିଜ୍ଝମାନା ସୁରାପାନମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ, ତେ ତେ ତଥା ତଥା ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେସଞ୍ଚ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱସେନ ଗହଣେ କୋ ନାମ ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋ । ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦିୱିରୋଧାଭାୱତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ସାମଣେରୋ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତୋ ସୀଲଭେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ସୀଲଭେଦସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆଣାୟତ୍ତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାଦୀନଂ ସୀଲଭେଦୋ ୱିୟ । ନ ହି ତାସଂ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ସୀଲଭେଦୋ ହୋତି ସଙ୍ଘାୟତ୍ତସମନୁଭାସନାନନ୍ତରେୟେୱ ୱିହିତତ୍ତା । ଏୱମିଧାପି ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଏୱ ୱିହିତୋ, ନ ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସିକ୍ଖାପଦୱିସୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅକୁସଲୱିସୟୋ । ତେନେୱ ସାମଣେରାନଂ ପୁରିମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବାନିପି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅକୁସଲଂ ପନ ୟଂ ଭିନ୍ନଂ, ତେନ ଏକେନେୱ ହୋତି, ନାଞ୍ଞେହି । ତସ୍ମା ସାମଣେରସ୍ସ ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ସୀଲଭେଦାଭାୱେପି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୪୨) ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଅକୁସଲଂ ପନ ହୋତୀ’’ତି କେହିଚି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସାମଣେରୋ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତୋ ସୀଲଭେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଜାନିତ୍ୱାତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅକୁସଲଂ ପନ ହୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅକାରଣଂ । ନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସାମଣେରାନଂ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଏୱ ସୀଲଭେଦୋ, ନ ଅଜାନିତ୍ୱାତି ସୀଲଭେଦକଥନଟ୍ଠାନେ ଅକୁସଲଂ ପନ ହୋତୀତି ଅୱଚନଂ ଅଜାନନପକ୍ଖେ ଅକୁସଲାଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପସଙ୍ଗାଭାୱା, ୱତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଏୱ ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ଲୋକୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ନ ଚ ତେ ‘‘ଅକୁସଲଂ ପନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତା ଆଚରିୟା ଇମଂ ସାମଣେରାନଂ ସୀଲଭେଦପ୍ପକାସକଂ ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାପାଠମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅୱୋଚୁଂ, ୟେନ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଅଥ ଖୋ ସୁରାପାନଟ୍ଠକଥାଗତଂ ସୁତ୍ତପିଟକଟ୍ଠକଥାଗତଞ୍ଚ ଅନେକୱିଧଂ ୱଚନଂ, ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ପରମ୍ପରୋପଦେସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଅୱୋଚୁଂ । ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଂ ଅଭୟଗିରିକାଦୀନଂ ମତଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲନ୍ତି ଗହଣଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ କେହିଚି ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ସୁରାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଅକୁସଲଂ ପନ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୟଞ୍ଚ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୪୨) ‘‘ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସାପି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ମୁଖଂ ସୁରା ନ ପୱିସତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ପାତବ୍ବତୋ’’ତି କେହିଚି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ନ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ସୀଲଂ ୱିୟ ହି ଇଦମ୍ପି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧତ୍ତଂୟେୱ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଜୀୱିତହେତୁପି ନେୱ ପାଣଂ ହନତି, ନ ସୁରଂ ପିୱତି । ସଚେ ପିସ୍ସ ସୁରଞ୍ଚ ଖୀରଞ୍ଚ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ମୁଖେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ଖୀରମେୱ ପୱିସତି, ନ ସୁରା । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା କୋଞ୍ଚସକୁଣାନଂ ଖୀରମିସ୍ସକେ ଉଦକେ ଖୀରମେୱ ପୱିସତି, ନ ଉଦକଂ । ଇଦଂ ୟୋନିସିଦ୍ଧନ୍ତି ଚେ, ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତମେୱ । ୟଥା ହି ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ସୀଲଂ ୱିୟ ଅରିୟସାୱକାନଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ଧମ୍ମତା ନାମ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ଅକୁସଲାନୁପ୍ପତ୍ତିନିୟମୋ ଏୱ । ତଥା ଅରିୟସାୱକାନମ୍ପି ଭୱନ୍ତରେ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ କମ୍ମପଥାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅପାୟହେତୁକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାୟକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତଂତଂସୀଲୱୀତିକ୍କମହେତୁକସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିୟମୋ ଏୱ ଧମ୍ମତା । ନ ହି ସଭାୱୱାଦୀନଂ ଧମ୍ମତା ୱିୟ ଅହେତୁକତା ଇଧ ଧମ୍ମତା ନାମ । ୟଥା ୱା ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟେ କାରଣସ୍ସ ଭାୱେ ଅଭାୱେ ଚ କାରିୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଅଭାୱୋ ଚ ଧମ୍ମତା, ନ ଅହେତୁଅପ୍ପଚ୍ଚୟାଭାୱାଭାୱୋ, ଏୱମିଧାପି ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମପଥାନଂ ହେତୁଭୂତସ୍ସ କିଲେସସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱେନ ତେସଂ ଅଭାୱୋ, ତଦୱସେସାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ହେତୁନୋ ଭାୱେନ ଭାୱୋ ଚ ଧମ୍ମତା, ନ ଅହେତୁକତା । ତସ୍ମା ଅପାୟହେତୁନୋ ରାଗସ୍ସ ଅଭାୱେନେୱ ଅରିୟାନଂ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ସୁରାୟ ଅନଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ସୁୱୁତ୍ତମେୱିଦଂ କେହିଚି ‘‘ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସାପି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ମୁଖଂ ସୁରା ନ ପୱିସତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ପାତବ୍ବତୋ’’ତି, ତଂ କେନ ହେତୁନା ନ ସୁନ୍ଦରଂ ଜାତନ୍ତି ନ ଞାୟତି, ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱା କଥନେନ କଥଂ ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ।

ୟମ୍ପି ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୫୨) ‘‘ସୁରଞ୍ଚ ଖୀରଞ୍ଚ ମିସ୍ସେତ୍ୱା…ପେ॰… ଇଦଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ତମ୍ପି ସୁରାପାନସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ସାଧେତି । ତଥା ହି ‘‘ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଜୀୱିତହେତୁପି ପାଣଂ ନ ହନତି, ନାଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି…ପେ॰… ନ ସୁରଂ ପିୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପୁରିମାନଂ ତାୱ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମପଥାନଂ ସଚିତ୍ତକତ୍ତା ୱିରମଣଂ ସୁକରଂ, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ସୁରାପାନସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା କଥଂ ୱିରମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନାସମ୍ଭୱଂ ମନସିକତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଅଜାନନୱସେନ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତେପି ୟସ୍ମା କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଅକୁସଲେନେୱ ସୁରା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବା, ତାଦିସୀ ଚ ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ହତା, ତସ୍ମାସ୍ସ ପରଗଲଂ ସୁରାୟ ପୱିସନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥଂ ପରିହାରୱଚନଂ ୱଦତା ‘‘ସଚେ ପିସ୍ସ ସୁରଞ୍ଚ ଖୀରଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖୀରମେୱ ପୱିସତି, ନ ସୁରାତି ଇଦଂ ସୁରାୟ ସବ୍ବଥାପି ପରଗଲପ୍ପୱେସାଭାୱଦସ୍ସନପରଂ, ନ ପନ ସୁରାମିସ୍ସଖୀରସ୍ସ ସୁରାୟ ୱିୟୋଜନସାମତ୍ଥିୟଦସ୍ସନପରଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ହି ସୁରାମିସ୍ସେ ଖୀରେ କିଞ୍ଚି ପୱିସେୟ୍ୟ, ଖୀରମେୱ ପୱିସେୟ୍ୟ, ନ ସୁରା । ଖୀରେ ପନ ସୁରାୟ ଅୱିୟୁତ୍ତେ ନ କିଞ୍ଚି ପୱିସତୀତି। ଇଦଂ ୟୋନିସିଦ୍ଧନ୍ତି ଉଦକସ୍ସ ମୁଖେ ଅପ୍ପୱିସନଂ ୟୋନିସିଦ୍ଧଂ । ୟୋନୀତି ଚେତ୍ଥ ଜାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା କୋଞ୍ଚଜାତିକାନଂ ମୁଖତୁଣ୍ଡସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଖୀରମିସ୍ସଉଦକଜ୍ଝୋହରଣହେତୁତ୍ତାଭାୱେନ ତଂ ଅପ୍ପୱିସନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପି ହି ଖୀରମିସ୍ସାୟ ସୁରାୟ ଖୀରେ ପୱିସନ୍ତେପି ପରଗଲାପୱିସନନ୍ତି । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସୁରାପିୱନହେତୁଭୂତକିଲେସସହିତତ୍ତାଭାୱସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମତାୟ ସିଦ୍ଧଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ସୁରାୟ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ପାତବ୍ବତୋ ଅରିୟସାୱକାନଂ ଅପିୱନଂ ସମତ୍ଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥାପି ସିୟା ଅଜାନନପକ୍ଖେ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ୱିନାୱ ପାତବ୍ବତ୍ତେପି ସୁରାୟ ଅପିୱନଂ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମତାତି ସମତ୍ଥନପରମେତନ୍ତି, ତଂ ନ, ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନନ୍ତରେହି ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ । ୟଥା ହି ୱଚନନ୍ତରେହି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥାୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କମ୍ମପଥାନଂ ଭୱନ୍ତରେପି ଅକରଣଂ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମତାସୀଲମେୱ, ତେସଞ୍ଚ ୟଦି ସଚିତ୍ତକତଂ ସମାନଂ । ସୁରାପାନଂ ୱିୟ ଇତରାନିପି ଚତ୍ତାରି ଅଜାନନ୍ତେନାପି ଅରିୟସାୱକେନ ନ କତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ତଥା ଚ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅରିୟାନଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେହିପି ୱିରମଣପରମାରଣପରସନ୍ତକଗହଣାଦୀସୁ କାୟୱଚୀପୱତ୍ତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନୋ ଚେ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଚକ୍ଖୁପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଚଙ୍କମନେନ ପାଣୱିୟୋଗସ୍ସ, ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣତ୍ଥେରିୟା ବଲକ୍କାରେନ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗଫୁସନସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ସୁରାପାନସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟ ସୁରା ଅରିୟାନଂ ପରଗଲଂ ନ ପୱିସତୀତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ସବ୍ବେ କମ୍ମପଥା ୱୁତ୍ତାତି ? ନ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣେନେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା । କଥଞ୍ହି ନାମ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦିଂ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଚ ଗହଣନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଜାନାତି । ୟଦି ହି ଜାନେୟ୍ୟ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ନ ସିୟା । ସା ଚ କମ୍ମପଥେସୁ ଗଣିତାତି କୁତୋ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ କମ୍ମପଥପ୍ପୱତ୍ତିନିୟମୋ । ଅଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀପି ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ’’ତି ତସ୍ସ ସରୂପଗ୍ଗହଣତୋ ଦିଟ୍ଠିପି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଜାନାତୀତି ଚେ ? ନ, ସୁରାପାନସ୍ସପି ‘‘ଅୟଂ ନ ସୁରା’’ତି ସରୂପଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସମାନତ୍ତା । ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ଥୁପରାମସନେପି ‘‘ସୁରା’’ତି ୱିସେସୱିଜାନନାଭାୱା ନ ଜାନାତୀତି ଚେ ? ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୀପି ‘‘ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତିପି ୱିସେସଜାନନାଭାୱା ଦିଟ୍ଠିପି ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତୀତି ସମାନମେୱ । ଏୱଞ୍ହି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାତି ଅହିତୋତି ଅହିତଂ ୱା ପୂରଣକସ୍ସପାଦିଂ ହିତୋ ପଟିଘସ୍ସ ୱା ଅନୁନୟସ୍ସ ୱା ଉପ୍ପାଦନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିପଲ୍ଲାସପୁବ୍ବକଞ୍ହି ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲଂ ।

ଅପିଚ ସୁରାୟ ପୀୟମାନାୟ ନିୟମେନ ଅକୁସଲୁପ୍ପାଦନଂ ସଭାୱୋ ପୀତାୟ ୱିୟ । ଖୀରାଦିସଞ୍ଞାୟ ପୀତସୁରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମାତୁଭଗିନିଆଦୀସୁପି ରାଗଦୋସାଦିଅକୁସଲପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱତ୍ଥୁସଭାୱେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପୀୟମାନକ୍ଖଣେପି ତିଖିଣୋ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ, ତେନେୱ ସାଗତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଜାନିତ୍ୱା ପିୱନକାଲେ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଦିଝାନପରିହାନି, ପଚ୍ଛା ଚ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅଗାରୱାଦିଅକୁସଲପ୍ପବନ୍ଧୋ ୟାୱ ସୁରାୱିଗମା ପୱତ୍ତିତ୍ଥ । ତେନେୱ ଭଗୱାପି ତସ୍ସ ଅଗାରୱାଦିଅକଉସଲପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନମୁଖେନ ସୁରାଦୋସଂ ପକାସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସି । ନ ହି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିନା ଝାନପରିହାନି ହୋତି । ତସ୍ମା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ସୁରା ପୀୟମାନା ପୀତା ଚ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ଅକୁସଲୁପ୍ପାଦିକାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଗତତ୍ଥେରସ୍ସ ଝାନପରିହାନିୟା ଅନ୍ୱୟତୋପି, ଅରିୟାନଂ କିଲେସାଭାୱେନ ମୁଖେନ ସୁରାୟ ଅପ୍ପୱେସସଙ୍ଖାତବ୍ୟତିରେକତୋପି ସିଜ୍ଝତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଗହଣମେୱ ହି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀମତାନୁସାରଂ ।

ୟଂ ପନ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଗହଣଂ, ତଂ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଂ ଅଭୟଗିରିକାଦୀନମେୱ ମତଂ, ତଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦକାରକାଦୀହି ‘‘ପରୱାଦୋ’’ତି ଅଜାନନ୍ତେହି ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଲିଖିତଂ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀମଣ୍ଡଲମ୍ପି ପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱଜ୍ଜତନା ସାସନଂ ଦୂସେତି, ପୁରାପି କିର ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଦମିଳରଟ୍ଠେ କୋଚି ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକୋ ନାଗସେନୋ ନାମ ଥେରୋ କୁଣ୍ଡଲକେସୀୱତ୍ଥୁଂ ପରୱାଦମଥନନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦମିଳକବ୍ବରୂପେନ କାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇମଂ ସୁରାପାନସ୍ସ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପିୱନେ ଅକୁସଲନୟଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦେସକାଲାଦିଭେଦେନ ଅନନ୍ତମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତେନ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନନ୍ତତ୍ତହାନିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅନିଚ୍ଚାଦିସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ପନ ଞାତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ପରମତ୍ଥଧମ୍ମେସୁ ନାମରୂପନ୍ତିଆଦିଭେଦୋ ୱିୟ ପୁଗ୍ଗଲାଦିସମ୍ମୁତିପି ୱିସୁଂ ୱତ୍ଥୁଭେଦୋ ଏୱା’’ତି ଚ ଏୱମାଦିକଂ ବହୁଂ ୱିପରୀତତ୍ଥନୟଂ କବ୍ବାକାରସ୍ସ କୱିନୋ ଉପଦିସିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପବନ୍ଧେ କାରଣାଭାସେହି ସତିଂ ସମ୍ମୋହେତ୍ୱା ପବନ୍ଧାପେସି, ତଞ୍ଚ କବ୍ବଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମଂ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକମତଂ ଇଧ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀମତେ ସମ୍ମିସ୍ସଂ ଚିରଂ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ । ତଂ ପନ ପଚ୍ଛା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧପ୍ପିୟମହାଥେରେନ ବାହିରବ୍ଭରିକଂ ଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ୱିଘାଟେତ୍ୱା ଇଧ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ସୋଧିତମ୍ପି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୪୨) ୱିନୟଟୀକାୟ ସୁରାପାନସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ସମତ୍ଥନୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ କେହିଚି ୱିପଲ୍ଲତ୍ତଚିତ୍ତେହି ପୁନ ଉକ୍ଖିତ୍ତସିରଂ ଜାତଂ, ତଞ୍ଚ ମହାଥେରେହି ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ଗାରୟ୍ହୱାଦଂ କତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିଗାହକେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ଚିରେନେୱ ୱୂପସମିତଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ମୟଂ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଇଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିମ୍ହ ‘‘ମା ଅଞ୍ଞେପି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ଦୂସେସୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତାନି ଅୱୁତ୍ତାନି ଚ କାରଣାନି ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଥା ଆଗମୱିରୋଧୋ ନ ହୋତି, ତଥା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସେସନ୍ତି ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେପି ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁନ୍ଧନ୍ତୀତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଅନାପତ୍ତିୟା ଲେସଗ୍ଗହଣଂ ନିୱାରେନ୍ତୀ । ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୀତି ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୧) ଲେସଗ୍ଗହଣସ୍ସ କାରଣସଙ୍ଖାତଂ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୀ । ସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦମାନାତି ତଦୁଭୟଲେସଗ୍ଗହଣଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱୀତିକ୍କମସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା । ଗାଳ୍ହତରଂ କରୋନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କାରଣେହି ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିସିଦ୍ଧଂ ଆପତ୍ତିଞ୍ଞେୱ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୀ, ଅନାପତ୍ତିୟା ଓକାସଂ ଅଦଦମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଚ ୟସ୍ମା ୱୀତିକ୍କମାଭାୱେ, ଅୱିସୟତାୟ ଅବ୍ବୋହାରିକେ ୱୀତିକ୍କମେ ଚ ଲୋକୱଜ୍ଜେପି ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଥା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଧିମାନାତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଧିମାନାତି ଇମିସ୍ସା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ‘‘ୱୀତିକ୍କମାଭାୱା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତାତି ଇମିସ୍ସା ‘‘ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମାଭାୱାତି ପାପିଚ୍ଛାୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତୋ ପକାସନୱସପ୍ପୱତ୍ତୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅଧିମାନିକସ୍ସ ହି ଅନଧିଗତେ ଅଧିଗତସଞ୍ଞିତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥି । ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତାତି ‘‘ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତନା, ସା ଚ ଖୋ ଅବ୍ବୋହାରିକା’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୫) ୱଚନତୋ ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାୟ ଉପକ୍କମନସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି ଥିନମିଦ୍ଧେନ ଅଭିଭୂତତାୟ ଅୱସତ୍ତେନ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା, ଆପତ୍ତିକାରଣୱୋହାରାଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ‘‘ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା ଚା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ୱୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧାପି ଚେସା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନାପତ୍ତିକରା ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅକତେ ୱୀତିକ୍କମେତି ଆପଦାସୁପି ଭିକ୍ଖୂହି ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମେ ଅକତେ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚା ନ ଭୁଞ୍ଜିଂସୂତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱୀତିକ୍କମଂ ଅକତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଆରୋଚିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତୀତି ପଠମଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ବଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଅନାପତ୍ତିକରଣୱସେନ ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତୀ । ଦ୍ୱାରଂ ଦଦମାନାତି ଅନାପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରଂ ଦଦମାନା । ଅପରାପରମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ କୁରୁମାନାତି ଦିନ୍ନେନ ତେନ ଦ୍ୱାରେନ ଉପରୂପରି ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୀ । ପଞ୍ଞତ୍ତେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ଉଦାୟିନା ‘‘ମୁହୁତ୍ତିକାୟ ୱେସିୟା ନ ଦୋସୋ’’ତି ଲେସେନ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଞ୍ଚରିତ୍ତାପଜ୍ଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୨୯୬ ଆଦୟୋ) ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘କତେ ୱୀତିକ୍କମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତିଗତିକାତି ଅତ୍ଥତୋ ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ସନ୍ଥତଭାଣୱାରୋ

ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩-୪୪. ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁକଥାୟ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱେସାଲିକା…ପେ॰… ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିଂସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ତେ ଞାତିକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଗିହିଭୂତା ମୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱିଂସୂତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନାହ ଞାତିବ୍ୟସନେନପି ଫୁଟ୍ଠାତିଆଦି । ଞାତୀନଂ ୱିନାସୋ ରାଜଦଣ୍ଡାଦିକାରଣେନ ହୋତୀତି ଆହ ରାଜଦଣ୍ଡଇଚ୍ଚାଦି । ଧଞ୍ଞହିରଞ୍ଞଦାସିଦାସଗୋମହିଂସାଦିଧନାନି ଭୋଗା ନାମ, ତେସମ୍ପି ରାଜଦଣ୍ଡାଦିନାୱ ୱିନାସୋତି ଆହ ‘‘ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟପଦେପୀ’’ତି । ନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋତିଆଦିନା ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନାୱ ସାସନେ ଅଭବ୍ବାତି ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନୋ ଭବ୍ବତଂ ପକାସେନ୍ତା ନ ମୟନ୍ତିଆଦିମାହଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୂ’’ତି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତେ ଆଲୋକାକାସକସିଣେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି । ୱିଭତ୍ତା କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ୱିଭାଗସୋ ଦସ୍ସିତା ସଉପଚାରଜ୍ଝାନା ମହଗ୍ଗତକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଗିହିପଲିବୋଧନ୍ତି ସହସୋକିତାଦିୱସେନ ଗିହୀସୁ ବ୍ୟାୱଟତଂ । ଆୱାସପଲିବୋଧନ୍ତି ସେନାସନେସୁ ନୱକମ୍ମାଦିୱସେନ ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟତଂ । ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଲିବୋଧାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ପଲିବୋଧା ସଙ୍ଗହିତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟେନାତି କାରଣେନ । ଅସଂୱାସୋତି ଇଦଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ କେନଚିପି ପରିୟାୟେନ ଭିକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନାରହତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସଂୱାସୋ’’ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସମୂହନେୟ୍ୟାତି ‘‘ସୋ ଆଗତୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି ଏତ୍ତକସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକସ୍ସ ସାମଣେରଭୂମି ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତେନାହ ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ପନ ଠିତୋତିଆଦି । ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା (ପାରା॰ ୩୯) ପଚ୍ଚକ୍ଖାତସିକ୍ଖୋ ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁ ନ ହୋତି, ମେଥୁନସେୱନେ ଚ ପାରାଜିକଂ ନାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ‘‘ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ପାରାଜିକଂ ନ ସମୂହନତି ନାମ, ତେନାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଅୱିପନ୍ନସୀଲତାୟା’’ତି । ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅରହତ୍ତଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ।

ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫.ନୀହରିତ୍ୱାତି ପାଳିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ତଥା ହି ‘‘ପଞ୍ଚହୁପାଲି, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନାନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ସୁତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିପାଳିତୋ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଞ୍ଚ ନୀହରିଂସୁ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ ପରିପୁଚ୍ଛାତି ଭଣତୀ’’ତି ଏୱମାଦିତୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ‘‘ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଏୱମାହ – ‘ଅନାପତ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ସୁପିନନ୍ତେନା’ତି’’ ଏୱମାଦିତୋ ଅତ୍ତନୋ ମତିଂ ନୀହରିଂସୁ, ସା ଚ ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋମତି ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁତ୍ତଂ ଜାତଂ, ଏୱମଞ୍ଞାପି ସୁତ୍ତାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତାୱ ଗହେତବ୍ବା, ନେତରାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ନୀହରିତ୍ୱାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ସାଟ୍ଠକଥଂ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଦେସେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିନୟଂ ପକାସେସୁଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତଂ । କଣ୍ଠାଦିୱଣ୍ଣୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନକରଣାଦୀହି ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାୱ ଭାସିତୱଚନଂ ଆହଚ୍ଚପଦଂ । ରସୋତି ସାରୋ ‘‘ପତ୍ତରସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୬୨୮-୬୩୦) ୱିୟ, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଅନୁଞ୍ଞାତସୁତ୍ତସାରୋତି ଅତ୍ଥୋ, ରସୋତି ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱତ୍ଥୁକଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣାନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକାଦିଆଚରିୟୱଂସେନ ଆଭତା ଅଟ୍ଠକଥା ଆଚରିୟୱଂସୋତି ଆହ ‘‘ଆଚରିୟୱଂସୋତି ଆଚରିୟୱାଦୋ’’ତି ।

ୱିନୟପିଟକେ ପାଳୀତି ଇଧ ଅଧିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସପିଟକେସୁପି ସୁତ୍ତାଦିଚତୁନୟା ୟଥାନୁରୂପଂ ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ମହାପଦେସାତି ମହାଓକାସା ମହାୱିସୟା, ତେ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିପାଳିୱସେନ ଅକପ୍ପିୟାନୁଲୋମତୋ କପ୍ପିୟାନୁଲୋମତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲେହି ନୟତୋ ତଥା ତଥା ଗୟ୍ହମାନା ଅତ୍ଥନୟା ଏୱ । ତେ ହି ଭଗୱତା ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତେସୁପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୁଲୋମେସୁ, ଅନୁଞ୍ଞାତାନୁଲୋମେସୁ ଚ ସେସେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ନିୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁତାୟ ମହାଗୋଚରାତି ‘‘ମହାପଦେସା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ସାଧିପ୍ପାୟା ପାଳିୟେୱ ତସ୍ସା ସୁତ୍ତେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ସୁତ୍ତାନୁଲୋମମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ସୁତ୍ତମେୱ ବଲୱତର’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହେସା ସାଧିପ୍ପାୟା ପାଳି ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବା, ନ ଗହେତବ୍ବା ୱା ହୋତି, ୟେନାୟଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ଇମଂ ପାଳିଅଧିପ୍ପାୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁଗ୍ଗଲେହି ଗହିତା ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥାୱ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ତପ୍ପକାସକତ୍ତା ପନ ଅୟଂ ପାଳିପି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନାହ ୟେ ଭଗୱତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତିଆଦି । ୟଂ ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିପାଳିନୟେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଗହେତବ୍ବା ୟେ ଅକପ୍ପିୟାନୁଲୋମାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା, ତେ ମହାପଦେସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭଗୱତୋ ପକିଣ୍ଣକଦେସନାଭୂତା ଚ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଭୂତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥା । ୟସ୍ମା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ପାଳିୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଆଚରିୟୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଏତେନ ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମେସୁ ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଏସା, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋମତିପି ପମାଣଭୂତା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ୱଚନାନୁଲୋମଞ୍ଚ ଅନିସ୍ସାୟ ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୟୋପି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମୱିନୟେସୁ କଞ୍ଚି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁତ୍ତେ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୱିସୁଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତଦୱସେସଂ ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମତୋ ଗହେତ୍ୱା ଚତୁଧା ୱିନୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସୁତ୍ତାଦୟୋ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋମତି ତେସୁ ସରୂପେନ ଅନାଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି, ତେନାହ ‘‘ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟା ନୟଗ୍ଗାହେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତାଦୀନି ଅନୁଗତାୟ ଏୱ ବୁଦ୍ଧିୟା ତେହି ଲଦ୍ଧନୟଗ୍ଗାହେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଥେରୱାଦୋତି ମହାସୁମତ୍ଥେରାଦୀନଂ ଗାହୋ । ସୁତ୍ତାଦିଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ୱିପରୀତତୋପି ଅତ୍ତନୋମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ତଂ ପନାତିଆଦି । ଅତ୍ଥେନାତି ଅତ୍ତନା ନୟଗ୍ଗହିତେନ ଅତ୍ଥେନ । ପାଳିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗାହସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ସାଟ୍ଠକଥଂ ପାଳିଂ । ପାଳିୟାତି ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥଂ ପରେନାହଟାୟ ସାଟ୍ଠକଥାୟ ପାଳିୟା, ଅତ୍ତନା ଗହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ପାଳିଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚରିୟୱାଦେତି ଅତ୍ତନା ପରେନ ଚ ସମୁଦ୍ଧଟଅଟ୍ଠକଥାୟ । ଓତରତି ଚେୱ ସମେତି ଚାତି ଅତ୍ତନା ଉଦ୍ଧଟେହି ସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଓତରତି, ପରେନ ଉଦ୍ଧଟେନ ସମେତି । ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲାତି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୋସୱାସନାୟ ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତିଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପମାଦପାଠୱସେନ ଆଚରିୟୱାଦସ୍ସ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେନ ଅସଂସନ୍ଦନାପି ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଇତରୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟେ ସୁତ୍ତେନ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି, ଏୱରୂପାୱ ଅତ୍ଥା ମହାପଦେସତୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି ତଥା ତଥା ଉଦ୍ଧଟଅତ୍ଥାନମେୱ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ସୁତ୍ତାନୁଲୋମତୋ ହି ସୁତ୍ତମେୱ ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଅପ୍ପଟିବାହିୟଂ । କାରକସଙ୍ଘସଦିସନ୍ତି ପମାଣତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିକାରକସଙ୍ଘସଦିସଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠିତକାଲସଦିସନ୍ତି ଧରମାନକବୁଦ୍ଧସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତୀତିଆଦୀସୁ ୟୋ ୟଥାଭୂତମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା କଥନସୀଲୋ, ସୋ ସକୱାଦୀ । ସୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହଂ ପାଳିୱଚନଂ । ପରୱାଦୀତି ମହାୱିହାରୱାସୀ ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞନିକାୟୱାସୀ ୱା, ୟୋ ୱିପରୀତତୋ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା କଥନସୀଲୋ, ସୋୱ ଇଧ ‘‘ପରୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହଂ ୱା ଅନାରୁଳ୍ହଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିପଲ୍ଲାସତୋ ୱା ୱଞ୍ଚନାୟ ୱା ‘‘ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାଗତମିଦ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିୟମାନଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । କେଚି ‘‘ଅଞ୍ଞନିକାୟେ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ସକୱାଦୀପରୱାଦୀନଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଏୱ ଗହେତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହଂ ପାଳିଆଗତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ନ ହି ସକୱାଦୀ ଅଞ୍ଞନିକାୟସୁତ୍ତାଦିଂ ପମାଣତୋ ଗଣ୍ହାତି, ୟେନ ତେସୁ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତେସୁ ତତ୍ଥ ଠାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ପରୋ ତସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟଭାୱସାଧକଂ ସୁତ୍ତତୋ ବହୁଂ କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି…ପେ॰… ‘ସାଧୂ’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟେୟେୱ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) । ତସ୍ମା ପରୱାଦିନାପି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟେ ଅନାରୁଳ୍ହମ୍ପି ଅନାରୁଳ୍ହମିଚ୍ଚେୱ ଦସ୍ସୀୟତି, କେୱଲଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତାଦିନୋ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟେ ଅନାଗତସ୍ସ କୂଟତା, ଆଗତସ୍ସ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅଞ୍ଞଥା ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା ଚ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଚ ୟଂ କୂଟଂ, ତଂ ଅପନୀୟତି । ୟଂ ଅଞ୍ଞଥା ୟୋଜିତଂ, ତସ୍ସ ୱିପରୀତତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦଞ୍ଞେନ ସୁତ୍ତାଦିନା ସଂସନ୍ଦନା କରୀୟତି । ୟୋ ପନ ପରୱାଦିନା ଗହିତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତାଦିନା ସଂସନ୍ଦତି, ସୋ ସକୱାଦିନାପି ଅତ୍ତନୋ ଗାହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାଗତମେୱ ସୁତ୍ତାଦିପମାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣେ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ପରୱାଦେ ପଞ୍ଚାତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ସୁତ୍ତସହସ୍ସମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣନାନତ୍ତେନ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାଗତମେୱ ଗହିତଂ, ନ ନିକାୟନ୍ତରେ କିଞ୍ଚୀତି ।

ଖେପନ୍ତି ‘‘କିଂ ଇମିନା’’ତି ପଟିକ୍ଖେପଂ ଛଡ୍ଡନଂ । ଗରହନ୍ତି ‘‘କିମେସ ବାଲୋ ଜାନାତୀ’’ତି ନିନ୍ଦନଂ । ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବନ୍ତି ୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମନତୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଅକାସି, ତସ୍ମିଂ, ତଦନୁରୂପେ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନା ଗହିତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଅତ୍ଥତୋ ସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଓତାରେତବ୍ବଂ, ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଂସନ୍ଦତୀ’’ତି ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ସକୱାଦୀ । ପରୋତି ପରୱାଦୀ । ଆଚରିୟୱାଦୋ ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବୋତି ୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଅୟଂ ଆଚରିୟୱାଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ, ତାଦିସେ ଚ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବାପରଅତ୍ଥସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୱାଦୋତି ପମାଦଲିଖିତୋ, ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକେହି ୱା ଠପିତୋ, ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ୟଂ କିଞ୍ଚି କୂଟସୁତ୍ତଂ ବାହିରକସୁତ୍ତାଦିୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତାରେତବ୍ବନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରାଦୀନି ମହାସଙ୍ଘିକାଦିଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଂ ପକରଣାନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗୁଳ୍ହଉମ୍ମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଗହଣଂ। ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୱାଦୀପି ସୁତ୍ତନ୍ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେପି ୱାଦାଲମ୍ବନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା ।

ଏୱଂ ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମାଦିମୁଖେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିୱାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସେସତୋ ୱିୱାଦୱତ୍ଥୁଂ ତବ୍ବିନିଚ୍ଛୟମୁଖେନ ସୁତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ପନାୟଂ କପ୍ପିୟନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତେ ଚ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-କାରୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ଆଚରିୟୱାଦାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ, ତେନାହ ‘‘କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତାଦିନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋମତିୟା ଉଦ୍ଧଟଂ ହେତୁଂ । ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ । କାରଣଚ୍ଛାୟାତି ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଗାହସ୍ସ, ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଗାହସ୍ସ ଚ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ କିଚ୍ଛେନ ପଟିପାଦନୀୟଂ ଅୱିଭୂତକାରଣଂ କାରଣଚ୍ଛାୟା, କାରଣପତିରୂପକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟଞ୍ହି ପତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ୱିୱରଣଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱିଚାରଣମାଗମ୍ମାତି । ରୁନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି କପ୍ପିୟସଞ୍ଞାୟ ୱୀତିକ୍କମକରଣଂ ରୁନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ତଂନିୱାରଣଚିତ୍ତଂ ଦଳ୍ହତରଂ କାତବ୍ବଂ । ସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମପ୍ପୱତ୍ତି ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଗରୁକଭାୱେତି ଅକପ୍ପିୟଭାୱେ । ସୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣେହୀତି ସୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଚ ଲଦ୍ଧକାରଣେହି । ଏୱନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱଚନଂ । ଅତିରେକକାରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଅତିରେକକାରଣଂ ନାମ, ବହୁକାରଣଂ ୱା ।

ୱାଚୁଗ୍ଗତନ୍ତି ୱାଚାୟ ଉଗ୍ଗତଂ, ତତ୍ଥ ନିରନ୍ତରଂ ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତ୍ତଂ ନାମ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ସୁତ୍ତତୋତି ତଦତ୍ଥପଟିପାଦକଂ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଳିୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋତି ଇମସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପରିପୁଚ୍ଛାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସୱନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାତି ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ହି ପାଳିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟେତି ୱିନୟାଚାରେ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ୱିନୟଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଅୱୋକ୍କମନ୍ତୋତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟା ଅନାପଜ୍ଜନାଦି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଲଜ୍ଜୀଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି, ତେନ ଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟଧରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତବ୍ବେ କିଂ ଇମିନା ଲଜ୍ଜୀଭାୱେନାତି ଆହ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୀତିଆଦି । ତତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତୋପୀତି ଇମିନା ପଠମଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗମଂ ଦସ୍ସେତି । ଲାଭଗରୁତାୟାତିଆଦିନା ୱିନୟେ ଠିତତାୟ ଅଭାୱେ ପଠମଲକ୍ଖଣୟୋଗୋ କିଚ୍ଚକରୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅକିଚ୍ଚକରୋ ଅନତ୍ଥକରୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ କଲହୋ ସଙ୍ଘରାଜି।

ୱିତ୍ଥୁନତୀତି ୱିତ୍ଥମ୍ଭତି, ନିତ୍ଥୁନତି ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତେନାହ ୟଂ ୟନ୍ତିଆଦି । ଆଚରିୟପରମ୍ପରାତି ଆଚରିୟାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟପରମ୍ପରା, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ମତିଂ ପହାୟ…ପେ॰… ୟଥା ଆଚରିୟୋ ଚ ଆଚରିୟାଚରିୟୋ ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ପରିପୁଚ୍ଛଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି, ତଥା ଞାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ନ ହି ଆଚରିୟାନଂ ନାମମତ୍ତତୋ ପରମ୍ପରାଜାନନେ ପୟୋଜନମତ୍ଥି । ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧିତୋତି ପୁବ୍ବୱଚନସ୍ସ ଅପରୱଚନେନ ସହ ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧଜାନନତୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ପଦତ୍ଥପିଣ୍ଡତ୍ଥଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଦିତୋ । କାରଣତୋତି ତଦତ୍ଥୁପପତ୍ତିତୋ । ଥେରୱାଦଙ୍ଗନ୍ତି ଥେରୱାଦପଟିପାଟିଂ, ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟପଟିପାଟିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମେହି ଚ ପନ ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ପଠମେନ ଲକ୍ଖଣେନ ୱିନୟସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟେନସ୍ସ ଲଜ୍ଜୀଭାୱେନ ଚେୱ ଅଚଲତାୟ ଚ ପତିଟ୍ଠିତତା । ତତିୟେନ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନୁରୂପେନ ଅନାଗତମ୍ପି ତଦନୁଲୋମତୋ ଆଚରିୟେହି ଦିନ୍ନନୟତୋ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ସମତ୍ଥତା । ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଚୋଦନାୱସେନ ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓତିଣ୍ଣେ । ଚୋଦକେନ ଚୁଦିତକେନ ଚ ୱୁତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଏୱଂ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଚୋଦକେନ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୁଦିତକେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁବ୍ଭାସିତାନଂ ମାତିକାୟ ଅନାଗତତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆପତ୍ତୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିକଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଉଜ୍ଝାୟତି ୱା ଖୀୟତି ୱା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୬ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ଆଗତଂ ତିକଦୁକ୍କଟଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଆପତ୍ତିନ୍ତି ‘‘କାଲେ ୱିକାଲସଞ୍ଞୀ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, କାଲେ ୱେମତିକୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ (ପାଚି॰ ୨୫୦) ଦୁକଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରାପତ୍ତିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମେ ନିଦାନତୋ ପଭୁତି ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପରିୟୋସାନା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୁତ୍ତଂ ଆପତ୍ତିଂ । ଇଧ ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତୀ’’ତି ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ତଦୱସେସା ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀତି ଗହିତା । ପଟିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପତୀତି ଇଦଂ ୱିସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୩୫୦-୩୫୧) ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ଡୟ୍ହମାନଂ ଅଲାତଂ ଅଗ୍ଗିକପାଲାଦିତୋ ବହି ପତିତଂ ଅୱିଜ୍ଝାତମେୱ ପଟିଉକ୍ଖିପତି, ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଝାତଂ ପନ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଅନାପତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୁତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିପି ଅତ୍ଥି, ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୫୯) ୱିୟ ସାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।

ପାରାଜିକାପତ୍ତୀତି ନ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲେନ ଲଜ୍ଜୀଧମ୍ମେ ଠତ୍ୱା ୟଥାଭୂତଂ ଆୱିକରଣେପି ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ମେଥୁନାଦୀସୁ ୱିଜାନନଂ, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ, ତେନାହ ମେଥୁନଧମ୍ମୱୀତିକ୍କମୋ ହୀତିଆଦି । ୟୋ ପନ ଅଲଜ୍ଜିତାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନ ସକ୍କା ଓଳାରିକାପି ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ, ୟାୱ ସୋ ୟଥାଭୂତଂ ନାୱି କରୋତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତିସନ୍ଦେହୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ନାସିତକୋୱ ଭୱିସ୍ସତି । ସୁଖୁମାତି ଚିତ୍ତପରିୱତ୍ତିୟା ସୁଖୁମତାୟ ସୁଖୁମା । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତଲହୁକା’’ତି, ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଲହୁକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେତି ୱୀତିକ୍କମେ । ତଂୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିମୂଲକଂ । ୟଂ ଆଚରିୟୋ ଭଣତି, ତଂ କରୋହୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଲଜ୍ଜୀପେସଲଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ୟାଥାୱତୋ ପକାସେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିମେୱ ଗୱେସତି, ତେନାପି, ପାରାଜିକୋସୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅନାପତ୍ତିକୋଟିୟାପି ସଙ୍କିୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ‘‘ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲାନି ସୋଧେତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ୱୀତିକ୍କମେ ପାରାଜିକାସଙ୍କା ୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ପାରାଜିକାଭାୱପକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଦେସନାୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସୋଧନୱସେନ ସୀଲାନି ସୋଧେତ୍ୱା । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରନ୍ତି ପାକଟଭାୱତୋ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଭିରୁଚିତଂ ମନସିକାତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଘଟିୟତୀତି ୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକେନ ୱିକ୍ଖେପେନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଖଣ୍ଡଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ପବନ୍ଧୱସେନ ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଘଟିୟତି । ସଙ୍ଖାରାତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସାପତ୍ତିକସ୍ସ ହି ପଗୁଣମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠାତି, ପଗେୱ ପାରାଜିକସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରନିନ୍ନତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ପନ ୱିତକ୍କୱିକ୍ଖେପାଦିବହୁଲସ୍ସ ସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସପି ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତି, ତଂ ଇଧ ପାରାଜିକମୂଲକନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କତପାପମୂଲକେନ ୱିପ୍ପଟିସାରେନେୱେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସମାଧିୟନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଘଟିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ୱିପ୍ପଟିସାରଗ୍ଗିନାତିଆଦି । ଅତ୍ତନାତି ଚିତ୍ତେନ କରଣଭୂତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ କତ୍ତା ଜାନାତି, ପଚ୍ଚତ୍ତେ ୱା କରଣୱଚନଂ, ଅତ୍ତା ସୟଂ ପଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟାଦିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ୟୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୟାଦିସୋ, ୟଂ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୟୁତ୍ତୋ’’ତି । ୟେନ ତେନାତି ହି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅନିୟମତୋ ୟଂ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ୱାସଧୁରୟୁତ୍ତୋତି ୱିପସ୍ସନାଧୁରୟୁତ୍ତୋ । ୟା ଜାତି ଅସ୍ସାତି ୟଂଜାତି, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋୱ ୟଂଜଚ୍ଚୋ ସକତ୍ଥେ ୟପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ଗୋତ୍ତୱସେନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ଗୋତ୍ତେନ ୟଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ତଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ହୋତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୀଲେସୂତି ପକତୀସୁ । ଅଥ ଖୋତି ଇଦଂ କିନ୍ତୂତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ପାରାଜିକୱିସୟେ । ଏସୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପକାରେହି ୟୁତ୍ତୋ । ଅରିୟାୟାତି ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନଂ ୟାଚନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ, ନ, ‘‘ଦେହି ମେ’’ତି କପଣାୟ । ଲିଙ୍ଗସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନାତି ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତାଭାୱେପି ଭିକ୍ଖାହାରନିସ୍ସିତପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ । କାଜଭତ୍ତନ୍ତି କାଜେହି ଆନୀତଭତ୍ତଂ । ଅଧମ୍ମିକାୟାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିଭିକ୍ଖୁଗୁଣାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଅଭୂତାୟା’’ତି । ‘‘ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଦନ୍ତା ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତେନେୱ ଭିକ୍ଖୂ, ନ ଅତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଟିଜାନନସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତାପି ହି ଭିକ୍ଖୁୱୋହାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗହଣେନ ଚେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚୟଭାଗଗ୍ଗହଣାଦିନା ଚ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ’ତି ଅଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସୁନିୱତ୍ଥେ ସୁପାରୁତେ ସୁମ୍ଭକପତ୍ତଧରେ ଗାମନିଗମଜନପଦରାଜଧାନୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତାଦିସେନ ଆକାରେନ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂ’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଗ୍ଗାଦୀନି ପୱିସନ୍ତୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ ହୋତିୟେୱ, ତଥା ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୧) ।

ତସ୍ମା ଏୱରୂପେହି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୂହି ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଲଜ୍ଜୀପରିଭୋଗୋୱ ହୋତି । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନାଦିଅଲଜ୍ଜୀଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସାମଣେରାଦୀନମ୍ପି ଅଲଜ୍ଜୀୱୋହାରଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀସାମଣେରେହି ହତ୍ଥକମ୍ମମ୍ପି ନ କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱିହିତପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅତିଟ୍ଠନଞ୍ହି ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ଅଲଜ୍ଜୀଲକ୍ଖଣଂ । ଦୁସ୍ସୀଲା ଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱିହିତପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଏକନ୍ତା ଲଜ୍ଜିନୋୱ ମହାସଙ୍ଘିକାଦିନିକାୟନ୍ତରିକା ୱିୟ, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକାଦୟୋ ୱିୟ, ଚ । ୟାୱ ୧୧ ଚ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞା ଅନୁୱତ୍ତତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱ, ତେହି ଚ ପରିଭୋଗୋ ଅଲଜ୍ଜିପଅଭୋଗୋୱ, ତେସଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସଞ୍ଞାୟ ଦିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା –

‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଖୋ ପନାନନ୍ଦ, ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ କାସାୱକଣ୍ଠା ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା, ତେସୁ ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନଂ ଦସ୍ସନ୍ତି, ତଦାପାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘଗତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) ।

ଭଗୱତୋ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଦକ୍ଖିଣା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ଜାତା । ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ଦିନ୍ନତ୍ତା ନାତି ଚେ ? ନ, ତେସୁ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଗୋତ୍ରଭୂନଂ ପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତେନ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା, ଇତରଥା ‘‘ୟେସୁ କେସୁଚି ଗହଟ୍ଠେସୁ ୱା ପବ୍ବଜିତେସୁ ୱା ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗତୋ, ତଥା ଚ ‘‘ତଦାପାହଂ, ଆନନ୍ଦା’’ତି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିଦସ୍ସନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଗୋତ୍ରଭୂନମ୍ପି ଅଭାୱେ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନଂ ନତ୍ଥି, ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ତେସୁପି ଦିନ୍ନା ସଙ୍ଘଗତା ଦକ୍ଖିଣା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା, ନ ତତୋ ପରଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ତେପି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ବ୍ରହ୍ମଘୋସନ୍ତି ଉତ୍ତମଘୋସଂ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଘୋସସଦିସଂ ୱା ଘୋସଂ । ଏହି ଭିକ୍ଖୂତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତିସମ୍ବୋଧନଂ । ସଂସାରେ ଭୟଇକ୍ଖକ ତସ୍ସ ଭୟସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ୱିନାସନତ୍ଥଂ ତିସରଣଂ, ସାସନଂ ୱା ଏହି ମନସା ‘‘ତାଣଂ ଲେଣ’’ନ୍ତି ପୱିସ ଉପଗଚ୍ଛ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱାପି ଚର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ଚରସ୍ସୁ । ଭଣ୍ଡୂତି ମୁଣ୍ଡିତକେସୋ । ୱାସୀତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠାଦିଚ୍ଛେଦନୱାସି । ବନ୍ଧନନ୍ତି କାୟବନ୍ଧନଂ । ୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୋ ସମାଧିପଞ୍ଞାୱସେନ ସୋ ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠେତେ ପରିକ୍ଖାରାତି ସେସୋ । ସରୀରେ ପଟିମୁକ୍କେହିୟେୱ ଉପଲକ୍ଖିତୋତି ସେସୋ । ‘‘ତୀଣି ସତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ତୀଣି ସତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମାତି ଭଗୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ପରାମସତି । ହେଟ୍ଠା ହି ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପନ, କସ୍ସପ, ଜାନଞ୍ଞେୱ ୱଦାମି ‘ଜାନାମୀ’ତି, ପସ୍ସଞ୍ଞେୱ ୱଦାମି ‘ପସ୍ସାମୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରାମସତି, ୟସ୍ମା ଅହଂ ଜାନଂ ୱଦାମି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ତିବ୍ବନ୍ତି ମହନ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଥେରାଦିଉପସଙ୍କମନତୋ ପୁରେତରମେୱ ତେସୁ ୟଂନୂନ ମେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲୂପସଂହିତନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ତାନଂ ତେନ ଧମ୍ମେନ ଅଟ୍ଠିକଂ କତ୍ୱା, ତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ‘‘ଏସ ମେ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱା । ଓହିତସୋତୋତି ଧମ୍ମେ ନିହିତସୋତୋ । ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଞାଣସୋତଞ୍ଚ ପସାଦସୋତଞ୍ଚ ଓଦହିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଂ ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମେୱ ତୟା ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସାତସହଗତା ଚ ମେ କାୟଗତାସତୀତି ଅସୁଭେସୁ ଚେୱ ଆନାପାନେ ଚ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୟଗତାସତି । ୟଂ ପନେତସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ଅୟମେୱ ଥେରସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ଅହୋସି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ।

ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିଭାଗାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞା। କସିଣାରମ୍ମଣଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ରୂପସଞ୍ଞା । ଇମେତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଇମେ ଦ୍ୱେ ଝାନଧମ୍ମା । ସୋପାକୋ ଚ ଭଗୱତା ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ରୂପାୱଚରଭାୱେନ ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ଆରାଧିତଚିତ୍ତୋ । ଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣାଦିଉପସମ୍ପଦା ଉପରି ସୟମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିୟାୟେନାତି ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥା କମ୍ମୱାଚା ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଠାନଂ, ତସ୍ସ ଠାନସ୍ସ ଅରହଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଦୋସାଦିୱିନିମୁତ୍ତକମ୍ମଂ ‘‘ଠାନାରହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥାଦିଦୋସୟୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସଭାୱତୋ କମ୍ମୱାଚାରହତ୍ତାଭାୱା । ଅଥ ୱା ଠାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କମ୍ମଂ ଠାନାରହଂ । ୟଥାୱିହିତଲକ୍ଖଣେନ ହି କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ସକଲଂ ସାସନଂ ସମାଦାୟ ପରିପୂରେତୁମରହତି । ତସ୍ମା ପରିସୁଦ୍ଧକମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ ଠାନାରହଂ ନାମ, ତେନାହ ‘‘ସତ୍ଥୁସାସନାରହେନା’’ତି, ସୀଲାଦିସକଲସାସନପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାଦୀହି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମେପି ଅଭବ୍ବତା ୱା ଦୋସାଭାୱୋ ୱା ସଦ୍ଦତୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥାପି ଅତ୍ଥତୋ ତେସମ୍ପି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ, ଲୋକୱଜ୍ଜେସୁପି ୱା ସୁରାପାନାଦିଲହୁକେସୁ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାଦିନା ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନଂ ସିଜ୍ଝତିୟେୱ । ତଥା ହି ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ । ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମାରହେ ସବ୍ବକାଲିକେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୁତ୍ତିୱସେନାତି ନିବ୍ବଚନୱସେନ । ଅଭିଲାପୱସେନାତି ୱୋହାରୱସେନ । ଗୁଣୱସେନାତି ଭିକ୍ଖୁୱୋହାରନିମିତ୍ତାନଂ ଗୁଣାନଂ ୱସେନ ।

ସାଜୀୱପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟା ସୀଲାଦୟୋ ଲୋକିୟେହି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଧିସୀଲାଦିୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ କତମଂ ପନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲନ୍ତି ଅବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲେ ସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତ୍ତାଭାୱା । ୟଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ସାସନେ ସୁନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧାହି ଉପାସକୋପାସିକାହି ଚେୱ ସାମଣେରସିକ୍ଖମାନାହି ଚ ରକ୍ଖିୟମାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଅଟ୍ଠଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲଂ, ତମ୍ପି ଅଧିସୀଲମେୱ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ହି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ଲୋକିୟାନଂ ସୀଲେହି ଅଧିସୀଲଂ ଜାତଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ୱିୟ । ନ ହି ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗନିମିତ୍ତତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲୋକିୟଚିତ୍ତତୋ ଅଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ୱିସେସୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଅନାଦିମତୋ ସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅତ୍ତାଦିସାରୱିରହିତତାୟ ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତତ୍ତଂ, ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଆକାରେନ ପୱତ୍ତଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିଦୋସମୂଲକତ୍ତଞ୍ଚ, ତଂଦୋସମୂଲୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥାୟ ସୀଲଚିତ୍ତବଲୋପତ୍ଥଦ୍ଧାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉକ୍କଂସେନେୱ ତସ୍ସ ସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିଗମଞ୍ଚ, ତଦୁପଦେସକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିଅପରିମିତଗୁଣଗଣୟୋଗେନ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମଦେସକତ୍ତଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ପଟିପନ୍ନେନ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଂ ଜାତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ, ତଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତ୍ତଂ ୟଦି ସାସନେ ପଞ୍ଚସୀଲାଦିସ୍ସାପି ସମାନଂ, କିମିଦଂ ଅଧିସୀଲଂ ନ ସିୟା । ପଞ୍ଚସୀଲାଦିମତ୍ତେ ଠିତାନଞ୍ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୀନଂ ଗହଟ୍ଠାନମ୍ପି ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଅଧିସୀଲାଧିଚିତ୍ତଂ ୱିନା ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତଞ୍ଚ କିଞ୍ଚାପି କେସଞ୍ଚି ଅନୁପନିସ୍ସୟତାୟ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁ ନ ହୋତି, ତଥାପି ଭୱନ୍ତରେ ଅୱସ୍ସଂ ହୋତେୱାତି ଅଧିସୀଲମେୱ କାଲଂ କରୋନ୍ତାନଂ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱିୟ, ତେନାହ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତତୀତିଆଦି । ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ରକ୍ଖିୟମାନମ୍ପି ପଞ୍ଚସୀଲାଦି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ପୱତ୍ତତି । ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତିଆଦି ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ସବ୍ବଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେକଦେସଭୂତମ୍ପି ହି ପାଣାତିପାତାଦିନ୍ନାଦାନାଦିଗହଟ୍ଠସୀଲମ୍ପି । ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ୱିନୟେ ପାରାଜିକସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତୱସେନ ସବ୍ବସୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧକଅଜ୍ଝାଚାରସୋତଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେ । ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ହିସ୍ସ ଅଧିସୀଲତା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସେୱ ହି ଅଧିସୀଲନ୍ତି ଅବ୍ୟୱଧାନେନ ମଗ୍ଗାଧିଟ୍ଠାନାତି । ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପାରାଜିକୱିସୟେ ‘‘ସିକ୍ଖା’’ତି ଅନଧିପ୍ପେତଂ ।

ଲୋକିୟଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତାନୀତି ସାସନସଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତେହି ଲୋକିୟଜନେହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାନି ଅଟ୍ଠ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ମହଗ୍ଗତେସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ଲୋକିୟୱିସେସନଂ ଲୋକୁତ୍ତରନିୱତ୍ତନଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ସାସନିକେହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନନିୱତ୍ତନମେୱ ଲୋକିୟୱିସେସନଂ କତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ କାମାୱଚରାନି ପନ ଅଟ୍ଠ କୁସଲଚିତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଲୋକିୟୱିସେସନଂ କାତବ୍ବମେୱ । ଅୟମେୱ ହି ଅଧିଚିତ୍ତତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭେଦୋ, ୟଂ ସାସନଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ । ଏୱଞ୍ଚ ଅବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେପି ସାସନସଭାୱଂ ଜାନନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ସୀଲଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିସୀଲାଧିଚିତ୍ତତା ସମତ୍ଥିତା ହୋତି । ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାତି ଇଦଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭିସମୟହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୋଧିସତ୍ତାଦୀନଂ ଦେସନାସାମତ୍ଥିୟାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟତିଂ ୱାସନାହେତୁଂ ପନ ସୀଲଚିତ୍ତଂ ତେପି ଦେସେନ୍ତିୟେୱ, ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗହେତୁତାୟ ଅଧିସୀଲାଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ହୋନ୍ତଂ ଅପ୍ପକତାୟ ୱିପ୍ଫାରିକତାବାହୁଜଞ୍ଞତ୍ତାଭାୱେନ ଅବ୍ବୋହାରିକନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ତଂସମାପନ୍ନୋତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେହି ଇଧ ଅଧିଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ, ଉପରି ଅଧିପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସେ ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାନମେୱ ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଲୋକିୟାଧିଚିତ୍ତାଧିପଞ୍ଞାନଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତା, ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ମେଥୁନଧମ୍ମସମାପଜ୍ଜନସଭାୱୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲୋକିୟାପି ଅଧିଚିତ୍ତାଧିପଞ୍ଞା ଅନଧିପ୍ପେତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଲୋକିୟଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅଧିପଞ୍ଞା ଚ ପରିହାୟତି, ଅଧିସୀଲଂ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ନ ପରିହାୟତୀତି ପାଳିୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସବ୍ବସୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସମାପତ୍ତିଲାଭୀନମ୍ପି କେନଚି କାରଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତାତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହି ତଂସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଲୋକୁତ୍ତରାୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦାନଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ସ ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହୁତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ୟିଟ୍ଠନ୍ତି ମହାୟାଗୋ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ମହାଦାନମେୱ । ହୁତନ୍ତି ପହୋନକସକ୍କାରୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ହୋତୁ, ପରେସଂ ୱା ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା, ସବ୍ବେପି ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନତ୍ଥୁପ୍ପାଦନତୋ ନ ସକଂ କମ୍ମଂ ନାମ, ତବ୍ବିପରୀତା କୁସଲା ଧମ୍ମା ସକଂ ନାମ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱା କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମସ୍ସକୋମ୍ହୀତିଆଦିୱଚନତୋ ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ ସତ୍ତାନଂ ସକନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସକତାୟ ସକଭାୱେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞାଣଂ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣଂ, ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ସାସନନିସ୍ସିତା ପନ ସବ୍ବାପି ୱଟ୍ଟଗାମିନିକୁସଲପଞ୍ଞା କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣେ ପୱିଟ୍ଠା । ସାସନନିସ୍ସିତା ହି ୱିୱଟ୍ଟଗାମିନୀ ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞା ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଏୱ ଚ ଅଧିପଞ୍ଞା ତଦୱସେସଂ ସବ୍ବଂ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତେନେୱ ଭଗୱା ‘‘କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ ଫଲସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣ’’ନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ଞାଣଚତୁକ୍କେୟେୱ ସଙ୍ଗହେସି । ତିଲକ୍ଖଣାକାରପରିଚ୍ଛେଦକଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚୟତାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦିତରାସଞ୍ହି ରତନତ୍ତୟାନୁସ୍ସରଣାଦିପଞ୍ଞାନମ୍ପି ମଗ୍ଗହେତୁତାୟ ଅଧିପଞ୍ଞତା ସମାନାୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସାଜୀୱପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

ଦୁବ୍ବଲ୍ୟେଆୱିକତେତି ୟଂନୂନାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦିନା ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ପକାସିତେ । ମୁଖାରୁଳ୍ହତାତି ଲୋକଜନାନଂ ସତ୍ତଟ୍ଠାତିଆଦୀସୁ ମୁଖାରୁଳ୍ହଞାୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୨) ଏତ୍ଥ ୟଥା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସହସେୟ୍ୟାୱସେନ ତିରତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିରନ୍ତରମେୱ ତିସ୍ସୋ ରତ୍ତିୟୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସହସେୟ୍ୟାୟ ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ତିରତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅବ୍ୟୱଧାନେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନମ୍ପି ସକ୍କା ଗହେତୁଂ, ଏୱମିଧାପି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସାପି ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନମତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୟସ୍ମା ୱା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଭାୱଂ ୱିନାପି ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପିଚାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସାୱିସେସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟେନ ୱାକ୍ୟେନ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମମେୱ ହୋତି, ନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସୋ ହୋତି । ୟେନ ପନ ୱଚନେନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ହୋତି, ତତ୍ଥ ନେୱତ୍ଥି ୱିସେସୋ ଅୱିସେସୋପି, ତଂ ୱିସେସାୱିସେସଂ । ‘‘କଠ କିଚ୍ଛଜୀୱନେ’’ତି ଧାତୂସୁ ପଠିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଚ୍ଛଜୀୱିକପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ଉକ୍କଣ୍ଠନଞ୍ହି ଉକ୍କଣ୍ଠା, ତଂ ଇତୋ ଗତୋତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ, କିଚ୍ଛଜୀୱିକଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧଂ ଗତୋ କଣ୍ଠୋ ଏତିସ୍ସାତି ଉକ୍କଣ୍ଠା, ଅନଭିରତିୟା ୱଜେ ନିରୁଦ୍ଧଗୋଗଣୋ ୱିୟ ଗମନମଗ୍ଗଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉକ୍କଣ୍ଠୋ ହୋତି, ତଂ ଉକ୍କଣ୍ଠଂ । ଅନଭିରତିଂ ଇତୋତିପି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଉଦ୍ଧଂ କଣ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱିହରମାନୋ’’ତି । ସା ଚ ଉକ୍କଣ୍ଠତା ୱିକ୍ଖେପେନେୱାତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମଣଭାୱତୋତି ଉପସମ୍ପଦତୋ । ଭାୱୱିକପ୍ପାକାରେନାତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ଗିହିଆଦିଭାୱଂ ପତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ୱିକପ୍ପେତି, ତେନ ତେନ ଗିହିଆଦିଆକାରେନ, ଅତ୍ତନୋ ଭୱନସ୍ସ ୱିକପ୍ପନାକାରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୬.ପାଳିୟଂୟଦି ପନାହନ୍ତି ଅହଂ ୟଦି ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, ସାଧୁ ୱତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପାହଂ, ହନ୍ଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ହୋତି ମେ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମମ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱଦତି ।

୫୦.ନରମାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ସୁଖାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନାଭିରମାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖେ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିରତିଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

୫୧.ତେନେୱ ୱଚୀଭେଦେନାତି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞେନ କାୟପ୍ପୟୋଗେନ ୱିଞ୍ଞାପନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅୟଂ ସାସନଂ ଜହିତୁକାମୋତିଆଦିନା ଭାସାକୋସଲ୍ଲାଭାୱେନ ସବ୍ବସୋ ପଦତ୍ଥାୱବୋଧାଭାୱେପି ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ଜହିତୁକାମୋ ଇମଂ ୱାକ୍ୟଭେଦଂ କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥମତ୍ତଂ ଚେପି ସୋ ତାୱ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାନମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତୀ’’ତି । ପଦପଚ୍ଛାଭଟ୍ଠନ୍ତି ପଦପରାୱତ୍ତି, ମାଗଧଭାସତୋ ଅୱସିଟ୍ଠା ସବ୍ବାପି ଭାସା ‘‘ମିଲକ୍ଖଭାସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ରୁହନଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣଂ ।

ଦୂତନ୍ତି ମୁଖସାସନଂ । ସାସନନ୍ତି ପଣ୍ଣସାସନଂ, ଭିତ୍ତିଥମ୍ଭାଦୀସୁ ଅକ୍ଖରଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୁକାମତାଚିତ୍ତେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ୱଚୀଭେଦସମୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟମିତାନିୟମିତୱସେନ ୱିଜାନନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ୟଦି ଅୟମେୱ ଜାନାତୂତିଆଦି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଭାଗୋ ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱଦତି, ତସ୍ସେୱ ୱିଜାନନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲଦ୍ଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ହେତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ୱଦତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଜାନନ୍ତେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ଜାନନ୍ତୁ ଏକୋ ମା ଜାନାତୂ’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆରୋଚିତେପି ତେସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଜାନନ୍ତେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତିୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପରିସଙ୍କମାନୋତି ‘‘ୱାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆସଙ୍କମାନୋ । ସମୟଞ୍ଞୂତି ସାସନସଙ୍କେତଞ୍ଞୂ, ଇଧ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତଜାନନେନାପି ସମୟଞ୍ଞୂ ନାମ ହୋତି, ତେନାହ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋତିଆଦି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତିଆଦିଖେତ୍ତପଦାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱାପି ସଚେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ଚୱିତୁକାମତାୟ ଏସ ୱଦତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ନ ଜାନାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅତ୍ଥଂ ପନ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ୱଦତୀ’’ତି ତଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ସଦ୍ଦମତ୍ତଗ୍ଗହଣମେୱ, ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିପରମ୍ପରାୟାତି ଆହ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱାତିଆଦି ।

୫୩.ୱଣ୍ଣପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତ୍ଥୁଗୁଣୱଣ୍ଣପ୍ପକାସକଂ ପକରଣଂ । ଉପାଲିଗାଥାସୂତି ଉପାଲିସୁତ୍ତେ ଉପାଲିଗହପତିନା ଧୀରସ୍ସ ୱିଗତମୋହସ୍ସାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଗାଥାସୁ । ୟଥାରୁତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତବୁଦ୍ଧୀତିଆଦୀନି ୱଣ୍ଣପଟ୍ଠାନେ ଆଗତନାମାନି । ଧୀରନ୍ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୬) ପନ ଉପାଲିଗାଥାସୁ । ତତ୍ଥ ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ସା ଜାନନହେତୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ବୋଧିପଞ୍ଞାଣୋ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମନ୍ତିଆଦୀସୁ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତାଦିପଦାନଂ ଧମ୍ମୱେୱଚନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ସ୍ୱାକ୍ଖାତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେୟେୱ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ନାମ ହୋତି । ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ପନ ୟଥାରୁତୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତିଆଦୀନିପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତିଆଦିଧମ୍ମମେୱ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧) ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନାମାନି, ଇତରଥା ଅକୁସଲଧମ୍ମପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ ଦୋସାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି, ତେନାହ ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୂତିଆଦି । ପଠମପାରାଜିକନ୍ତିଆଦିନା ସିକ୍ଖାପଦାନଂୟେୱ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଆପତ୍ତୀନଂ ।

ୟସ୍ସ ମୂଲେନାତି ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ଆଚରିୟୱେୱଚନେସୁ ୟୋ ଉପଜ୍ଝଂ ଅଦତ୍ୱା ଆଚରିୟୋୱ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ମଂ ପବ୍ବାଜେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ମୂଲେନାତି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ଓକଲ୍ଲକୋତି ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖାତୁରାନଂ କିସଲୂଖସରୀରୱେସାନଂ ଗହଟ୍ଠମନୁସ୍ସାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମୋଳିବଦ୍ଧୋତି ବଦ୍ଧକେସକଲାପୋ ଗହଟ୍ଠୋ । କୁମାରକୋତି କୁମାରାୱତ୍ଥୋ ଅତିୱିୟ ଦହରୋ ସାମଣେରୋ । ଚେଲ୍ଲକୋତି ତତୋ କିଞ୍ଚି ମହନ୍ତୋ । ଚେଟକୋତି ମଜ୍ଝିମୋ । ମୋଳିଗଲ୍ଲୋତି ମହାସାମଣେରୋ । ସମଣୁଦ୍ଦେସୋତି ଅୱିସେସତୋ ସାମଣେରାଧିୱଚନଂ । ଅସୁଚିସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋତି ଅସୁଚି ହୁତ୍ୱା ‘‘ମୟା କତଂ ପରେ ଜାନନ୍ତି ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଅତ୍ତନା, ‘‘ଅସୁକେନ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ କତ’’ନ୍ତି ପରେହି ଚ ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବେନ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବେନ ସମାଚାରେନ ୟୁତ୍ତୋ । ସଞ୍ଜାତରାଗାଦିକଚୱରତ୍ତା କସମ୍ବୁଜାତୋ । କୋଣ୍ଠୋତି ଦୁସ୍ସୀଲାଧିୱଚନମେତଂ ।

୫୪.ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାତି ଅତିଖିପ୍ପଂ ଜାନନସମତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦୁହେତୁକାନଂ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସଭାଗସ୍ସାତି ପୁରିସସ୍ସ । ୱିସଭାଗସ୍ସାତି ମାତୁଗାମସ୍ସ । ପୋତ୍ଥକରୂପସଦିସସ୍ସାତି ମତ୍ତିକାଦୀହି କତରୂପସଦିସସ୍ସ। ଗରୁମେଧସ୍ସାତି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଲହୁପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଦନ୍ଧଗତିକତାୟ ଗରୁପଞ୍ଞସ୍ସ, ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଇଦାନେତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱାରସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୱସେନ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତତ୍ଥ ହି ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମୋତିଆଦୀହି ପଦେହି ଚିତ୍ତନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦୀହି ପଦେହି ଖେତ୍ତନିୟମଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି ଧାରେତୀତି ଏତେନ କାଲନିୟମଂ, ୱଦତୀତି ଇମିନା ପୟୋଗନିୟମଂ, ଅଲଂ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, କିଂ ନୁ ମେ, ନ ମମତ୍ଥୋ, ସୁମୁତ୍ତାହନ୍ତିଆଦୀହି ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱସେନପି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି, ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଇମିନା ୱିଜାନନନିୟମଂ, ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ସନ୍ତିକେତିଆଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲନିୟମଂ, ସୋ ଚ ନପ୍ପଟିୱିଜାନାତୀତିଆଦୀହି ୱିଜାନନନିୟମାଭାୱେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୱାୟାତିଆଦୀହି ଚିତ୍ତନିୟମାଭାୱେନ, ସାୱେତୁକାମୋ ନ ସାୱେତୀତି ଇମିନା ପୟୋଗନିୟମାଭାୱେନ, ଅୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ସାୱେତି ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ନ ସାୱେତୀତି ଏତେହି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାୱେତି, ତସ୍ସେୱ ସୱନେ ସୀସଂ ଏତି, ନାଞ୍ଞସ୍ସାତି । ସବ୍ବସୋ ୱା ପନ ନ ସାୱେତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖାତି ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତାଦିନିୟମେନେୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଖେତ୍ତକାଲପୟୋଗପୁଗ୍ଗଲୱିଜାନନୱସେନ ସିକ୍ଖାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଞତ୍ୱା ତଦଭାୱେନ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂ ? ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ଚୱିତୁକାମତାଚିତ୍ତେନେୱ ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଦୱା ୱା ରୱା ୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ତଥା ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିପରିୟୋସାନାନଂ ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଗିହୀତି ମଂ ଧାରେହୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନଂ ଗିହିଆଦୀନଂ ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟପରିୟୋସାନାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଖେତ୍ତପଦାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱେୱଚନସ୍ସ ୱସେନ ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଦତୋପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଖେତ୍ତୱସେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ଚ ମଂ ଧାରେହୀତି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନଂ, ୟାନି ଚ ‘‘ଅଲଂ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, କିଂ ନୁ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, ନ ମମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧେନ, ସୁମୁତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଖ୍ୟାତୱସେନ କାଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପୁରିମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ଅଲଂ ମେତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି, ତେସଂୟେୱ ଚ ସୱେୱଚନାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ପନ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାସି’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ମଂ ଧାରେସୀ’’ତି ୱା, ‘‘ମଂ ଧାରେସ୍ସସୀ’’ତି ୱା, ‘‘ୟଂନୂନ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱାତିଆଦୀନି ଅତୀତାନାଗତପରିକପ୍ପୱଚନାନି ଭଣନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ଚେୱ ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ପୟୋଗୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ କାୟିକୋ ୱାଚସିକୋ, ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱାଚସିକପୟୋଗେନେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଅକ୍ଖରଲିଖନଂ ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିଦସ୍ସନଂ ୱା କାୟପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ୱାଚସିକପୟୋଗେନେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ ।

ପୁଗ୍ଗଲୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ୟୋ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ୟସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ତତ୍ଥ ୟୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ସୋ ସଚେ ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନଟ୍ଟାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ନ ହୋତି, ୟସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ସୋ ସଚେ ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ହୋତି, ନ ଚ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ ଚ, ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି । ନ ହି ଅସମ୍ମୁଖୀଭୂତସ୍ସ ଦୂତେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ଆରୋଚନଂ ରୁହତି । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ୱିଜାନନମ୍ପି ନିୟମିତାନିୟମିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୟେସଂ ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ଇମେସଂ ୱା ଆରୋଚେମୀତି ୱଦତି, ସଚେ ତେ ୟଥା ପକତିୟା ଲୋକେ ମନୁସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନସମୟେ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱଚନାନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଅୟଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟତୀ’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ଅପରଭାଗେ ‘‘କିଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଜାନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ଜାନନ୍ତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଚେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା, ଏୱଂ ଜାନନୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନ । ଇତି ଇମେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଚିତ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନେୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୫୫.ଇତୋପଟ୍ଠାୟାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ୟଥା ସରୂପେନେୱ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ଏୱଂ ଦସ୍ସନାଦିଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଧମ୍ମପରିୱାରତ୍ତାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୟସ୍ମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସୁତାନନ୍ତି ମେଥୁନରାଗେନ ତିନ୍ତାନଂ । ପରିୟୁଟ୍ଠିତାନନ୍ତି ମେଥୁନରାଗେନ ଅଭିଭୂତଚିତ୍ତାନଂ । ମେଥୁନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦିସସଦ୍ଦପଅୟାୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦିସାନ’’ନ୍ତି, ରତ୍ତତାଦୀହି ସଦିସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଉଭୋସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ରାଗାଭାୱେପି ଇତରସ୍ସ ମେଥୁନସେୱନସଂସିଦ୍ଧିତୋ । ମେଥୁନ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଉଭୟସଦ୍ଦପଅୟାୟୋ, ମେଥୁନଂ ୟୁଗଳଂ ୟମକଂ ଉଭୟନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତେନାହ ‘‘ଉଭିନ୍ନଂ ରତ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତୀ’’ତି ହି ପାଳିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତଂ ପୱେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତିଲଫଲନ୍ତି ସାସପମତ୍ତଂ ତିଲବୀଜଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ କୋସସହିତଂ ଫଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି । ଅଲ୍ଲୋକାସେତି ସଭାୱେନ ପିହିତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ପକତିୱାତେନ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠେ ତିନ୍ତପ୍ପଦେସେ । ତାଦିସୋ ପଦେସୋ ସଚେପି କେନଚି ୱାତାଦିୱିକାରେନ ସୁକ୍ଖତି, ତଥାପି ଅନଲ୍ଲୋକାସୋତି ଉପକ୍କମତୋ ପାରାଜିକମେୱ ।

ୱେମଜ୍ଝନ୍ତି ୟଥା ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି ଅଫୁସନ୍ତୋ ପୱେସେତି, ଏୱଂ କତୱିୱରସ୍ସ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରିସନିମିତ୍ତେ ପନ ମଜ୍ଝନ୍ତି ଅଗ୍ଗକୋଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଉପରୀତି ମଜ୍ଝିମପବ୍ବେନ ସମିଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୱେସିୟମାନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ସମିଞ୍ଜିତଙ୍ଗୁଲିୟା ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିସଦିସଅଗ୍ଗକୋଟିୟେୱ । ହେଟ୍ଠା ପୱେସେନ୍ତୋତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ଛୁପିୟମାନଂ ପୱେସେନ୍ତୋ, ୟଥା ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଲ୍ଲୋକାସଂ ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତେନ ଛୁପତି, ଏୱଂ ପୱେସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଛୁପନମେୱ ହେତ୍ଥ ପୱେସନଂ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ମଜ୍ଝେନ ପୱେସେନ୍ତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲେନ ଛୁପିୟମାନଂ ପୱେସେନ୍ତୋ, ୟଥା ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲଂ ଛୁପତି, ଏୱଂ ପୱେସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ଥଚି ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଆକାସଗତମେୱ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପାରାଜିକଂ, ଦୁକ୍କଟଂ ପନ ହୋତି ଛିନ୍ନସୀସୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୭୩) ୱିୟ । ମଜ୍ଝେନେୱ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋତି ଅଗ୍ଗକୋଟିୟା ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋ । ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍କୋଚେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିୟା ସମିଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପରିଭାଗେନ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି । କିଂ ୱିୟ ? ସମିଞ୍ଜିତଙ୍ଗୁଲି ୱିୟାତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିୟା ସମିଞ୍ଜିତଙ୍ଗୁଲି ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମିଞ୍ଜିତଙ୍ଗୁଲିଂ ୱା ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିୟା ପୱେସେନ୍ତୋ ୱିୟାତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉପରିଭାଗେନାତି ସଙ୍କୋଚିତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପରିକୋଟିୟା ।

ଇଦାନି ପୁରିସନିମିତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ‘‘ଉପରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଠାନସ୍ସ ୱସେନ ୱିସୁଂ ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି ଗହେତ୍ୱା ପୁରିସନିମିତ୍ତେ ଦସଟ୍ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥାତିଆଦିମାହ । ହେଟ୍ଠା ପନ ଅଗହିତଗ୍ଗହଣୱସେନ ଛ ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତୁଲାଦଣ୍ଡସଦିସଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଅସମିଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ । ଚମ୍ମଖୀଲନ୍ତି ଏଳକାଦୀନଂ ଗୀୱାୟ ୱିୟ ନିମିତ୍ତେ ଜାତଂ ଚମ୍ମଙ୍କୁରଂ, ‘‘ଉଣ୍ଣିଗଣ୍ଡୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଉପହତକାୟପ୍ପସାଦ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦନ୍ତି ୱଚନେନ ଉପାଦିନ୍ନଭାୱେ ସତି କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଉପହତେପି କାୟପ୍ପସାଦେ ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୭୩) ୱିୟ ପାରାଜିକମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ପନ ନଟ୍ଠେପି ଉପାଦିନ୍ନଭାୱେ ସତି ମତସରୀରେ ୱିୟ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତତା ନ ୱିଜହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ମେଥୁନସ୍ସାଦେନାତି ଇଦଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେ ସତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ବୀଜାନୀତି ଅଣ୍ଡାନି ।

ମୁଖଂ ଅପିଧାୟାତି ପମାଦେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ହାସଂ ବୀଜନିୟା ପଟିଚ୍ଛାଦନମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ନିସୀଦନଂ ଅଗାରୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅପିଧାୟାତି ପିଦହିତ୍ୱା, ବୀଜନିୟା ମୁଖଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ହସମାନେନ ନ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦନ୍ତୱିଦଂସକନ୍ତି ଦନ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ଗବ୍ଭିତେନାତି ‘‘ଅୟୁତ୍ତକଥା’’ତି ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତେନ, ନିରୱସେସାଧିପ୍ପାୟକଥନେ ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ୟେସଂ ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ପୱେସୋକାସୋ ହୋତି, ତେ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଭେଦା ସବ୍ବେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ଇତରେ । ଇଧ ପନ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟାତି-ପାଳିପଦାନୁରୂପତୋ ନ ସବ୍ବାତିଆଦିନା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋନସାତି ସପ୍ପୱିସେସା, ୟେସଂ ପିଟ୍ଠୀସୁ ମହନ୍ତମହନ୍ତାନି ମଣ୍ଡଲାନି ହୋନ୍ତି । କଚ୍ଛପମଣ୍ଡୂକାନଂ ଚତୁପ୍ପଦତ୍ତେପି ଓଦକତାସାମଞ୍ଞେନ ଅପଦେହି ସହ ଗହଣଂ । ମୁଖସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଓଟ୍ଠଚମ୍ମସଣ୍ଠାନଂ । ୱଣସଙ୍ଖେପନ୍ତି ୱଣସଙ୍ଗହଂ । ୱଣେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ‘‘ଅମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଙ୍ଗୁସାତି ନକୁଲା । ଏତମେୱ ହି ଅତ୍ଥନ୍ତି ୟୋ ନଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜତି, ତଂ ପରାଜେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ପାରାଜିକାଦିସଦ୍ଦାନଂ ନିବ୍ବଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଇମିସ୍ସା ପରିୱାରଗାଥାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଭଟ୍ଠୋତି ସାସନତୋ ପରିହୀନୋ । ନିରଙ୍କତୋତି ନିରାକତୋ । ଏତନ୍ତି ଆପତ୍ତିରୂପଂ ପାରାଜିକଂ । ଛିନ୍ନୋତି ଅନ୍ତରାଖଣ୍ଡିତୋ ।

ପକତତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀତି ଏତ୍ଥ ପକତତ୍ତା ନାମ ପାରାଜିକଂ ଅନାପନ୍ନା ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତା ଚ । କେଚି ପନ ‘‘ପକତତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏକତୋ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପକତତ୍ତଭୂତେହି ଅଲଜ୍ଜୀହିପି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥାଦିସଙ୍ଘକମ୍ମକରଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ୱଚନେନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ୟଦି ହି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରୀୟତି, ପକତତ୍ତେହେୱ କରୀୟତି, ନ ଅପକତତ୍ତେହୀତି ଏୱଂ ଅପକତତ୍ତେହି ସହସଂୱାସପଟିକ୍ଖେପପରଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ, ନ ପନ ପକତତ୍ତେହି ସବ୍ବେହି ଅଲଜ୍ଜୀଆଦୀହି ଏକତୋ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି । ଏୱଂ ସଂୱାସୱିଧାନପରଂ ପକତତ୍ତେସୁପି ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଲଜ୍ଜୀହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ କମ୍ମକରଣସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସଚେ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗାପତ୍ତିୟା ସତି ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ଅକତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କରୋତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) । ‘‘ୟତ୍ଥ ଆମିସପରିଭୋଗୋ ୱଟ୍ଟତି, ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋପି ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଲଜ୍ଜୀହି ସହ ପରିଭୋଗୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏକତୋ କମ୍ମକରଣସ୍ସାପି ଧମ୍ମପରିଭୋଗତ୍ତା । ତସ୍ମା ୟଥା ହି ପାଳିୟଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନକପୁଗ୍ଗଲନିୟମତ୍ଥଂ ୟ୍ୱାୟଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ…ପେ॰… ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସବ୍ବେପି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ପାରାଜିକାପଜ୍ଜନକପୁଗ୍ଗଲାୟେୱାତି ନିୟମୋ ନ ସିଜ୍ଝତି ପାରାଜିକାନାପଜ୍ଜନକାନମ୍ପି ସେକ୍ଖାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱା, ଅଥ ଖୋ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେସୁୟେୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନକା ଅଲଜ୍ଜୀ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ପନ ଏହିଭିକ୍ଖୁଆଦୀସୂତି ଏୱଂ ନିୟମୋ ସିଜ୍ଝତି, ଏୱମିଧାପି ପକତତ୍ତେସୁୟେୱ ଏକତୋ କମ୍ମକରଣାରହା ଅନାପତ୍ତିକା ଲଜ୍ଜୀ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକା ସିକ୍ଖାକାମା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଅପକତତ୍ତେସୂତି ଏୱମେୱ ନିୟମୋ ସିଜ୍ଝତି ଅପକତତ୍ତାନଂ ଗଣପୂରଣତ୍ତାଭାୱେନ ଅସଂୱାସିକତ୍ତନିୟମତୋ । ଅଲଜ୍ଜିନୋ ପନ ଗଣପୂରକା ହୁତ୍ୱା କମ୍ମସ୍ସ ସାଧନତୋ ଅସଂୱାସିକେସୁ ନ ଗହିତା କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଂ ଅକତ୍ୱା ତେହି ସହ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତି ଅଲଜ୍ଜିତା ଚ ନ ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ଅଲଜ୍ଜୀସତମ୍ପି କରୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବେପି ଲଜ୍ଜିନୋ ଏତେସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ସହ ୱସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ଉପରି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ତଥାତି ସୀମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେହୀତିଆଦିଂ ପରାମସତି । ଏକତୋ ୱନ୍ଦନଭୁଞ୍ଜନଗାମପ୍ପୱେସନୱତ୍ତାପଟିୱତ୍ତକରଣଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାସଜ୍ଝାୟକରଣାଦିସାମଗ୍ଗିକିରିୟାୱସେନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସିକ୍ଖନଂ ସମସିକ୍ଖତା ନାମ, ତଞ୍ଚ ଲଜ୍ଜୀହେୱ ସମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ନ ଅଲଜ୍ଜୀହୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପନ…ପେ॰… ସମସିକ୍ଖତା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନତିକ୍କମନୱସେନ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ଚ ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେହି ସମଂ ଏକତୋ ସିକ୍ଖିତବ୍ବା ସମସିକ୍ଖାତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାସଂ ସମସିକ୍ଖନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଲଜ୍ଜୀହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱୋ ସମସିକ୍ଖତା ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଏକକମ୍ମାଦୀସୁ ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମେ ଅନୋକ୍କନ୍ତେ ଲଜ୍ଜୀହି ସହ ସଂୱାସୋ ନତ୍ଥି, ତତୋ ବହିୟେୱ ତେ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆହ ସବ୍ବେପି ଲଜ୍ଜିନୋତିଆଦି ।

୫୬. ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱତ୍ଥୁମେୱ ନ ହୋତୀତି ସୁୱଣ୍ଣାଦୀହି କତଇତ୍ଥିରୂପାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତେସୁପି ନିମିତ୍ତୱୋହାରଦସ୍ସନତୋ ତତ୍ଥ ପାରାଜିକାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ଲେପଚିତ୍ତାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ସଞ୍ଜାତକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପାରାଜିକେନ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ପଠମଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୫୭.ଅସ୍ସାତି ଆଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହୋତୀ’’ତି ଆହ, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନସେସୋ ।

୫୮.ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଏତ୍ଥ ସାଦିୟନଂ ନାମ ସେୱେତୁକାମତାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିସେୱନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସା’’ତି । ପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠଂ ଅହିତଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନା ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦୟୋପି ଇଧେୱ ପୱିସନ୍ତୀତି ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାତି ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନୁରୂପେନ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେତି ପୱେସନକ୍ଖଣେ । ଅଗ୍ଗତୋ ହି ୟାୱ ମୂଲା ପୱେସନକିରିୟାୟ ୱତ୍ତମାନକାଲୋ ପୱେସନକ୍ଖଣୋ ନାମ । ପୱିଟ୍ଠକାଲେତି ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ପୱେସନାରହଂ, ତତ୍ତକଂ ଅନୱସେସତୋ ପୱିଟ୍ଠକାଲେ, ପୱେସନକିରିୟାୟ ନିଟ୍ଠିତକ୍ଖଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣାରମ୍ଭତୋ ଅନ୍ତରା ଠିତକାଲେ ଠିତଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ, ତସ୍ସ ଠିତି ୱା ଠିତଂ ନାମ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ପତ୍ୱା ସବ୍ବଥା ୱାୟାମତୋ ଓରମିତ୍ୱା ଠିତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସମୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଠିତମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ନୀହରଣକିରିୟାୟ ୱତ୍ତମାନକାଲୋତି ଆହ ‘‘ନୀହରଣକାଲେ ପଟିସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ପରେହି ଉପକ୍କମିୟମାନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତାଦିକାୟଚଲନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସେୱନଚିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠିତମତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚିତ୍ତଜରୂପେନ ସଞ୍ଜାୟମାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତାଦିଚଲନଂ ଇମିନା ସେୱନଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦିତମେୱ ହୋତି । ଅପିଚ ସେୱନଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପରେହି ଅନୁପକ୍କମିୟମାନସ୍ସାପି ଅଙ୍ଗଜାତେ ଚଲନଂ ହୋତେୱ, ତଞ୍ଚ ତେନ କତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ସୋ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକା (ପାଚି॰ ୬୫୭-୬୫୮) ୱିୟ । ତତ୍ଥାପି ହି ‘‘ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଆମସନଂ ୱା…ପେ॰… ପଟିପୀଳନଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୫୭) ସାଦିୟନମତ୍ତେୟେୱ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁନୋ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ପନ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୦) ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଆପତ୍ତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତ୍ଥିୟା ଫୁସିୟମାନସ୍ସ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେ ଚ ଇତ୍ଥିୟା ସଞ୍ଜନିତକାୟଚଲନେ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗାଭାୱେନ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସୱିସୟେପି ପରେହି ବଲକ୍କାରେନ ହତ୍ଥାଦୀହି ଉପକ୍କମିୟମାନସ୍ସ ମୋଚନସ୍ସାଦୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ଚ ଅସୁଚିମ୍ହି ମୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଙ୍ଗାରକାସୁନ୍ତି ଅଙ୍ଗାରରାସିଂ, ଅଙ୍ଗାରପୁଣ୍ଣାୱାଟଂ ୱା । ଇତ୍ଥିୟା ଉପକ୍କମିୟମାନେ ଅସାଦିୟନଂ ନାମ ନ ସବ୍ବେସଂ ୱିସୟୋତି ଆହ ଇମଞ୍ହୀତିଆଦି । ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହୀତି ରାଗଦୋସମୋହଜାତିଜରାମରଣସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସସଙ୍ଖାତେହି ଏକାଦସଗ୍ଗୀହି । ଅସ୍ସାତି ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ । ଚତୁକ୍କଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଠପେସୀତି ଏତ୍ଥ ଏକପୁଗ୍ଗଲୱିସୟତାୟ ଏକୋପି ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ ପୱେସନପୱିଟ୍ଠଠିତଉଦ୍ଧରଣସଙ୍ଖଆତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ‘‘ଚତୁକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଠମଚତୁକ୍କକଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନାପତ୍ତିୱାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ପଞ୍ଚ ଚତୁକ୍କା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଏକମଗ୍ଗୱିସୟତାୟ ତେସଂ ଏକତ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପଠମଚତୁକ୍କତା ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତୀଣି ସୁଦ୍ଧିକଚତୁକ୍କାନୀତିଆଦି ।

ଏକୂନସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯-୬୦.ମତ୍ତନ୍ତି ସୁରାଦୀହି ମତ୍ତଂ । ଅକ୍ଖାୟିତନିମିତ୍ତା ଇଧ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଅକ୍ଖାୟିତସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ଖାୟିତନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଜାଗରନ୍ତିନ୍ତିଆଦି ୱିସେସନରହିତତ୍ତା ‘‘ସୁଦ୍ଧିକଚତୁକ୍କାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନାଚରିୟକାଥେରାତି ଏକାଚରିୟସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସନ୍ତେୱାସିକା । ଗଙ୍ଗାୟ ଅପରଭାଗୋ ଅପରଗଙ୍ଗଂ । ୱତରେତି ଗରହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏୱଂ ୱିନୟଗରୁକାନନ୍ତି ଇମିନା ଉପରି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଗରୁକରଣୀୟତାୟ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ସବ୍ବଂ ପାରାଜିକଖେତ୍ତଂ ଅନୱସେସତୋ ଗହେତ୍ୱା । ୟଦି ହି ସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ତତ୍ଥ ଲେସେନ ଅଜ୍ଝାଚାରସୋତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି । ସହସେୟ୍ୟାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେସୁୟେୱ (ପାଚି॰ ୪୯-୫୧) ସାୱସେସଂ କତ୍ୱାପି ପଞ୍ଞାପନଂ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଲୋକୱଜ୍ଜେସୂତି ଆହ ଇଦଞ୍ହୀତିଆଦି । ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦେ ହି (ପାଚି॰ ୪୯ ଆଦୟୋ) କିଞ୍ଚାପି ୟେଭୁୟ୍ୟଚ୍ଛନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନେ ଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ତଥାପି ସାୱସେସତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୟେଭୁୟ୍ୟଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀସୁପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଧ ପନ ନିରୱସେସତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଭଗୱତା ଦସ୍ସିତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତନିମିତ୍ତତୋ ହେଟ୍ଠା ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିମେୱ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି ।

ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପିଚାତିଆଦିମାହ । ନିମିତ୍ତେ ଅପ୍ପମତ୍ତିକାପି ମଂସରାଜି ସଚେ ଅୱସିଟ୍ଠା ହୋତି, ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତମେୱ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତେ ନିମିତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତୋ ପରଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗାଦିଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ‘‘ତେସୁ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୟାୱ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପରିୟୋସାନା ଖାୟିତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟକ୍ଖାୟିତଂ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥି, ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପରିୟୋସାନା ଖାୟିତଂ, ତମ୍ପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁୟେୱା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ମତସରୀରସ୍ମିଂୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ନିମିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ଜୀୱମାନକସରୀରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ଅଧିକତତ୍ତା । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଜୀୱମାନକସରୀରସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ମଗ୍ଗେ ସଚେପି ତଚାଦୀନି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତନ୍ତି ନିମିତ୍ତମଂସଂ ସବ୍ବଂ ଛିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଛିନ୍ନମଂସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୟାୱ ମୁତ୍ତୱତ୍ଥିକୋସା ଛିଦ୍ଦାକାରୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଛୱିଚମ୍ମମତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତାକାରୋ, ତେନାହ ‘‘ପୱେସନଂ ଜାୟତୀ’’ତି । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ପନ ଅନୱସେସେତ୍ୱାତି ପୱେସନାରହଛିଦ୍ଦାକାରେନ ଠିତଅବ୍ଭନ୍ତରମଂସାଦିଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା । ଏତେନ ୟାୱ ପୱେସୋ ଲବ୍ଭତି, ତାୱ ମଗ୍ଗୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ନିମିତ୍ତତୋ ପତିତାୟ ମଂସପେସିୟାତି ଇଦଂ ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନୱିରହିତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରମଂସଖଣ୍ଡଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ଅକୋପେତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଟମଂସପେସିୟା ପନ ମତସରୀରେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତନିମିତ୍ତେ ୱିୟ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ ।

ଏୱଂ ଜୀୱମାନକମନୁସ୍ସସରୀରେ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମତସରୀରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ମତସରୀରେ ପନାତିଆଦିମାହ । ୱତ୍ଥିକୋସେସୂତି ପୁରିସାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତକୋସଚମ୍ମେସୁ । ‘‘ନୱଦ୍ୱାରୋ ମହାୱଣୋ’’ତିଆଦି (ମି॰ ପ॰ ୨.୬.୧) ୱଚନତୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକ୍ଖିନାସାଦୀନି ୱଣସଙ୍ଖେପେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତାନୀତି ତେସୁପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ମତସରୀରେପି, ତେନାହ ମତେ ଅଲ୍ଲସରୀରେତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲସରୀରେତି ଅକୁଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେତି ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତାଦିମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅକ୍ଖିନାସାଦିଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତେସୁପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତହତ୍ଥିଆଦୀହି ଅଞ୍ଞେସଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣୱଣେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାପ୍ପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ଅମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ହି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା । ୟଦି ହି ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଞେୱ ୱଣେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ସିୟା, ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ ନାସୱତ୍ଥିକୋସେସୁପି ପଟଙ୍ଗମୁଖମଣ୍ଡୂକସ୍ସ ମୁଖସଣ୍ଠାନେପି ଚ ୱଣସଙ୍ଖେପତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ । ମତାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନନ୍ତି ମତକେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ମେଥୁନରାଗେନ ୱତ୍ଥିକୋସଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥିକୋସଂ ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋ’’ତି । ମେଥୁନରାଗୋ ଚ ନାମ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗଂ ମୋଚନସ୍ସାଦଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିୟା ରାଗୋ, ସୋ ଚ ପୁରିସାଦୀସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ଚ ଅପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ଇତ୍ଥିସରୀରେପି ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅସୁଚିମ୍ହି ମୁତ୍ତେପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନ ହୋତି, ଖେତ୍ତାନୁରୂପଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋତି ଇମିନା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପୱେସନାଧିପ୍ପାୟେ ଅସତିପି ମେଥୁନରାଗେନ ବହି ଘଟ୍ଟନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଥା ପୱେସନାଧିପ୍ପାୟେନ ବହି ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ମେଥୁନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଛୁପତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଛୁପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) ଇମସ୍ସ ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ କେସଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଥାପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପସ୍ସ ବୀଜଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନାତିଆଦିମାହ । ମୁଖେନେୱ ଛୁପନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଓଟ୍ଠଜିୱ୍ହାଦିମୁଖାୱୟୱେନ ଛୁପନଂ ସନ୍ଧାୟ । ଓଳାରିକତ୍ତାତି ଅଜ୍ଝାଚାରସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲତ୍ତା । ତଂ ସନ୍ଧାୟଭାସିତନ୍ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସନ୍ଧାୟଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଟ୍ଠୁସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ପିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁହନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତମୁଖେନେୱ ନିମିତ୍ତଛୁପନସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ମେଥୁନରାଗୀନଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଛୁପନସ୍ସେୱ ଅନୁରୂପତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତେ ଚ ‘‘ମୁଖେନା’’ତି ଅୱୁତ୍ତତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ନୟଂ ୟଥାବଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗନ୍ତି ଇଦଂ ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରମଗ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ପନ ନିମିତ୍ତମୁଖେନ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ୱଣସଙ୍ଖେପେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ମେଥୁନରାଗେନେୱ । ନିମିତ୍ତମୁଖେନ ପନ ୱିନା ମେଥୁନରାଗେନ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ୱା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ପକତିମୁଖେନ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ ପକତିମୁଖେନ ପକତିମୁଖଛୁପନେ ୱିୟ, ଇତରଥା ତତ୍ଥାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧକସୁତ୍ତେପି ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ନିମିତ୍ତମୁଖେନ ୱା ପକତିମୁଖାଦିଂ ଇତରକାୟେନ ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ବହିନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମତୋ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ୟଦି ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତଂ ଛୁପତି, ତତ୍ଥ କିଂ ହୋତୀତି ? କେଚି ତାୱ ‘‘ମେଥୁନରାଗସ୍ସ ଅଭାୱା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ସେସେସୁ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ପୱେସନକ୍ଖଣେ ଫସ୍ସସ୍ସ ସାଦିୟନସମ୍ଭୱତୋ ବଲକ୍କାରେନ ଉପକ୍କମନକ୍ଖଣେ ୱିୟ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଇଦମେୱ ୟୁତ୍ତତରଂ । ମଗ୍ଗତ୍ତୟତୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଦେସେୟେୱ କାୟସଂସଗ୍ଗାଦିରାଗଭେଦତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ମଗ୍ଗତ୍ତୟେ । ତତ୍ଥ ପନ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଫସ୍ସସ୍ସ ସାଦିୟନକ୍ଖଣେ ପାରାଜିକମେୱ, ତେନେୱ ପରୋପକ୍କମେନ ପୱେସନାଦୀସୁ ରାଗଭେଦଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସାଦିୟନମତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୧-୨.ପଟିପନ୍ନକସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ । ଉପାଦିନ୍ନକନ୍ତି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଦିନ୍ନକେନ ଫୁସତୀତି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରେନ ଫୁସୀୟତୀତି କମ୍ମସାଧନେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କିଞ୍ଚି ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ନ ଫୁସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେସ୍ସନ୍ତୀତି ଲେସଂ ଠପେସ୍ସନ୍ତି, ପରିକପ୍ପେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଥତାଦିଭେଦେହି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସନ୍ଥତାଦିୱିସେସନେହି ୱିସେସେତ୍ୱା । ସନ୍ଥତାୟାତି ସମୁଦାୟେ ଏକଦେସୱୋହାରୋ ଦଡ୍ଢସ୍ସ ପଟସ୍ସ ଛିଦ୍ଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟଥା ହି ପଟସ୍ସ ଏକଦେସୋୱ ୱତ୍ଥତୋ ଦଡ୍ଢୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଏକଦେସୱୋହାରଂ ସମୁଦାୟେ ପଟେ ଉପଚାରତୋ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ସମୁଦାୟଂ ଦଡ୍ଢପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାତଛିଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱେନ ‘‘ଦଡ୍ଢସ୍ସ ପଟସ୍ସ ଛିଦ୍ଦ’’ନ୍ତି ୱୋହରନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ଇତ୍ଥିୟା ମଗ୍ଗପ୍ପଦେସୱୋହାରଂ ସମୁଦାୟଭୂତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ସନ୍ଥତମଗ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧିନିଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୬୧-୬୨) ପନେତ୍ଥ ‘‘ଏକଦେସେ ସମୁଦାୟୱୋହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅୱୟୱୱୋହାରେନ ସମୁଦାୟସ୍ସେୱ ପତୀୟମାନତ୍ତା । ଇତରଥା ହି ସନ୍ଥତାୟ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ମଗ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧିତା ଚ ନ ସିୟା, ଏକଦେସେ ସମୁଦାୟୋପଚାରସ୍ସ ପନ ଏକଦେସୋୱ ଅତ୍ଥୋ ସାଖାୟ ଛିଜ୍ଜମାନାୟ ରୁକ୍ଖୋ ଛିଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ୱତ୍ଥାଦୀନି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱେସେତ୍ୱା ବହିୟେୱ ୱେଠନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଲିୱେଠେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦାୟେ ଅୱୟୱୂପଚାରେନେୱ ଭିକ୍ଖୁପି ସନ୍ଥତୋ ନାମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ତକେ ପୱିଟ୍ଠେତି ତିଲବୀଜମତ୍ତେ ପୱିଟ୍ଠେ । ଅକ୍ଖିନାସାଦୀନଂ ସନ୍ଥତତ୍ତେପି ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ଆହ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତିଆଦି । ଖାଣୁଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଖାଣୁଂ ପୱେସେତ୍ୱା ସମତଲଂ, ଅତିରିତ୍ତଂ ୱା ଠିତଂ ଖାଣୁଂ ସଚେ ଘଟ୍ଟେତି, ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ପୱେସାଭାୱତୋ । ସଚେ ପନ ଈସକଂ ଅନ୍ତୋ ଅଲ୍ଲୋକାସେ ପୱେସେତ୍ୱା ଠିତଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନମେୱ ଖାଣୁସୀସଂ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଛୁପତି, ପାରାଜିକମେୱ । ତସ୍ସ ତଲନ୍ତି ୱେଳୁନଳାଦିକସ୍ସ ଅନ୍ତୋତଲଂ । ବହିଦ୍ଧା ଖାଣୁକେତି ଅନ୍ତୋ ପୱେସିତୱେଳୁପବ୍ବାଦିକସ୍ସ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତସୀସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେତିଆଦୀସୁ ୟଥା ଇତ୍ଥିୟା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେ ଖାଣୁଂ କତ୍ୱା ଘଟ୍ଟନାଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦିଚତୁକ୍କଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୫.କେରାଟିକାତି ୱଞ୍ଚକା । ପଠମଂ ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇତରଧୁତ୍ତେପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତସୁରାଧୁତ୍ତାଦୟୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୬୬. ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ ନତ୍ଥି ସେୱେତୁକାମତା ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଦୂସିତସ୍ସ ପନ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତି ଏୱମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ ସିଦ୍ଧଂ, ସେୱେତୁକାମତାସଙ୍ଖାତଂ ସାଦିୟନଂ ଅସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ସୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସାଦିୟି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ୱେସାଲିୟଂ ମହାୱନେ ଏୱ । ସବ୍ବଙ୍ଗଗତନ୍ତି ସବ୍ବକାୟଗତଂ । ‘‘ଲୋହିତଂ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେସାଦୀନଂ ୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନିଚ୍ଚମେୱ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ହୋତୀତି ୟସ୍ସ ପିତ୍ତକୋସତୋ ପିତ୍ତଂ ଚଲିତ୍ୱା ସବ୍ବଦା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ପନ ପିତ୍ତଂ ଚଲିତ୍ୱା ପିତ୍ତକୋସେୟେୱ ଠିତଂ ହୋତି, କଦାଚି ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ପୁନ ନିକ୍ଖମତି, ସୋପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି ଭେସଜ୍ଜେନ ଚ ପକତିଆରୋଗ୍ୟଂ ପଟିଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ପକିଣ୍ଣକନ୍ତି ୱୋମିସ୍ସକନୟଂ । ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । କିରିୟାତିଆଦି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଅକିରିୟାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହତୋ । ୱେଦନାୟ ସହ କୁସଲଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନାତି ସବ୍ବେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସଙ୍ଗାହକୱସେନ ‘‘କାୟୋ ୱାଚା କାୟୱାଚା କାୟଚିତ୍ତଂ ୱାଚାଚିତ୍ତଂ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଛ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି । ସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ହି ଆପତ୍ତିୟା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିୟତଆପତ୍ତିୟା ଏୱ ଗହଣତ୍ଥଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସୀସେନ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନଂ କଥନଂ । ଏୱଞ୍ହି ଆପତ୍ତିୱିସେସୋ ପଞ୍ଞାୟତି ଆପତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବାପତ୍ତିସାଧାରଣତ୍ତା, ଇମେସୁ ପନ ଛସୁ ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଅଚିତ୍ତକାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ସଚିତ୍ତକାନି । ସମାସତୋ ତଂ ଇମଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏତସ୍ସାତି ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

ଅତ୍ଥି କଥିନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଏକସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଦସ୍ସନଂ । ତେରସ ହି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସାନି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ ପଦସୋଧମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଚୋରୀୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତସମଉଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଛସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଚସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଚ ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ୟଞ୍ହି ପଠମତତିୟଚତୁତ୍ଥଛଟ୍ଠେହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ପନ ଦୁତିୟତତିୟପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥି ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ୟଞ୍ହି ସଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ପନ ଅଚିତ୍ତକେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥି କଥିନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଅୱସେସସମଉଟ୍ଠାନସୀସୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ହି ୟଂ ତତିୟଛଟ୍ଠେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ପଠମଚତୁତ୍ଥେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ଛଟ୍ଠେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପସମୁଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ସମନୁଭାସନସମଉଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ଇତି ସରୂପେନ ଅଟ୍ଠ ଆପତ୍ତିସୀସାନି ଦସ୍ସିତାନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନେତ୍ଥ ଅୱସେସାନି ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନପଦସୋଧମ୍ମଥେୟ୍ୟସତ୍ଥଧମ୍ମଦେସନାଚୋରୀୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନାନି ପଞ୍ଚପି ସମୁଟ୍ଠାନସୀସାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ୟଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ଦୁତିୟପଞ୍ଚମେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ପଦସୋଧମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ଚତୁତ୍ଥଛଟ୍ଠେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ପଞ୍ଚମେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଧମ୍ମଦେସନାସମଉଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେହି ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଚୋରୀୱୁଟ୍ଠାପନସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଛିମେସୁ ତୀସୁ ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଏକସମୁଟ୍ଠାନାନି ତିୱିଧାନି । ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନାନି ପନ ପଠମଚତୁତ୍ଥେହି ୱା ଦୁତିୟପଞ୍ଚମେହି ୱା ତତିୟଛଟ୍ଠେହି ୱା ଚତୁତ୍ଥଛଟ୍ଠେହି ୱା ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେହି ୱା ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଏୱଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ତେରସଧା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିରିୟାୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ରାପୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚୀତି ସିକ୍ଖାପଦଂ । କିରିୟତୋତି ପଥୱୀଖଣନାଦି (ପାଚି॰ ୮୪-୮୫) ୱିୟ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନିତକମ୍ମତୋ । ଅକିରିୟତୋତି ପଠମକଥିନାଦି (ପାରା॰ ୪୫୯ ଆଦୟୋ) ୱିୟ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣେନେୱ । କିରିୟାକିରିୟତୋତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣାଦି (ପାରା॰ ୫୦୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ । ସିୟା କିରିୟତୋ, ସିୟା ଅକିରିୟତୋ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣାଦି (ପାରା॰ ୫୮୨ ଆଦୟୋ) ୱିୟ, ସିୟା କିରିୟତୋ, ସିୟା କିରିୟାକିରିୟତୋ କୁଟିକାରାଦି (ପାରା॰ ୩୪୨) ୱିୟ । ୱୀତିକ୍କମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଅସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ମଜ୍ଝେପଦଲୋପୀସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତଙ୍ଗଂ ଲଭତି ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନେହେୱ ସମୁଟ୍ଠହନତୋ । ଇତରନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଙ୍ଗନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତଂ, ଅନାପତ୍ତିମୁଖେନ ଚେତଂ ସଞ୍ଞାଦୁକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆପତ୍ତିମୁଖେନ ସଚିତ୍ତକଦୁକନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ସମାନାୱ ।

କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବମ୍ପି କାୟକମ୍ମେ ୱା ୱଚୀକମ୍ମେ ୱା ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତତ୍ଥ ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦାଦୟୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥି ସିକ୍ଖାପଦଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଞ୍ଚାତି ଦୁକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଭାଗତୋ ପନ କାୟୱଚୀକମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିକମେୱ ହୋତି । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବା ଚ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମତଦୁଭୟୱସେନ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋୟେୱ ଇଧାପି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୮୯) କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ତଦୁଭୟୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ଅତ୍ଥି ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ କୁସଲନ୍ତିଆଦି ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତୱସେନ କାରିୟେ କାରଣୋପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଆପତ୍ତିୟା କୁସଲାଦିପରମତ୍ଥଧମ୍ମତାୱସେନ ଆପତ୍ତିୟା ସମ୍ମୁତିସଭାୱତ୍ତା । କୁସଲାକୁସଲାଦିପରମତ୍ଥଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ହି ଭଗୱତା ଆପତ୍ତିସମ୍ମୁତି ପଞ୍ଞତ୍ତା । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୬ ପକଣ୍ଣକକଥା) । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଆଣାୟତ୍ତା ଆପତ୍ତି କୁସଲାଦିପରମତ୍ଥସଭାୱା ହୋତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଆଦିକମ୍ମିକାନଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ତସ୍ସା ଦେସନାଦୀହି ୱିସୁଦ୍ଧିଅଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ନ ହି କାରଣବଲେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କୁସଲାଦିସଭାୱା ଆପତ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାଦୀସୁ ନିୱତ୍ତତି, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଚ ତସ୍ସା କେନଚି ୱିନାସୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ସରସୱିନାସତୋ ଦେସନାଦିନା ଚ ଆପତ୍ତି ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ୱଚନମତ୍ଥି, ନ ପନ ତେନ ଅକୁସଲାଦି ୱିଗଚ୍ଛତି । ପିତୁଘାତାଦିକମ୍ମେନ ହି ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱପରିଚ୍ଚାଗେନ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ୱିଗଚ୍ଛତି, ନ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଂ ଆନନ୍ତରିୟାଦିଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ନିଗ୍ଗହାଦିଦସଅତ୍ଥୱସେ (ପାରା॰ ୩୯; ପରି॰ ୨) ପଟିଚ୍ଚ ଭଗୱତା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନେ କୁସଲାକୁସଲାଦିନାମରୂପଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ସମ୍ମୁତିୟେୱ ଆପତ୍ତି, ସା ଚ ୟଥାୱିଧିପଟିକମ୍ମକରଣେନ ୱିଗତା ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତେନାହ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସେୱ ହି ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତାନୀତିଆଦି । ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତେନେୱ ହେତ୍ଥ କୁସଲାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିତୋ ଭେଦୋ ସିଦ୍ଧୋ । ନ ହି ତଂସମୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ତତୋ ଅଭେଦୋ ୟୁତ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାନସମୁଟ୍ଠିତଭେଦବ୍ୟୱହାରୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୬୬ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା) ପନ ଆପତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥତୋ କୁସଲତ୍ତମେୱ ନ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ଅକୁସଲତ୍ତଂ ପନ ଅବ୍ୟାକତତ୍ତଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ କୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକ୍ଖଣେପି ରୂପାବ୍ୟାକତତ୍ତଂ ଆପତ୍ତିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ କୁସଲଂ, ଇତରେହି ଇତରନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ଇମଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀସେ ଗହିତଂ ଆପତ୍ତିଂ କୁସଲଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି, ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ତଂ କୁସଲନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କୁସଲଭାୱୋ ପରିୟାୟତୋ, ନ ପରମତ୍ଥତୋତି ଦସ୍ସେତି । କୁସଲଚିତ୍ତେନ ହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମାକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ଅବ୍ୟାକତାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମଂ ୱଚନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ତଂ କୁସଲନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କୁସଲଭାୱୋ ପରିୟାୟତୋ, ନ ପରମତ୍ଥତୋତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଇତରେହି ଇତରନ୍ତି ୱଚନେନ ‘‘ୟଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜହି, ତଂ ଅକୁସଲଂ, ୟଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରେହୀତି ୱଚନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଇମିନାପି ୱଚନେନ ଇତରନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅକୁସଲଭାୱୋ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ଚ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା କୁସଲପକ୍ଖେ ଏୱ କଥନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ପସ୍ସାମ । ୟଂ ପନ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ କାରଣତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ୟଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲାଦିଭାୱସ୍ସ ପରିୟାୟଦେସିତତ୍ତା, ଆପତ୍ତିୟା କୁସଲୱୋହାରସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତାୟ ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ କୁସଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ଆପତ୍ତିୟା ହି କୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତେପି ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱେନ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମତ୍ତା କାରଣୂପଚାରେନାପି ଅନୱଜ୍ଜକୁସଲୱୋହାରୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଥା ଆକାସାଦିସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନତାଦିୱୋହାରୋ ୱିୟ ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନତାଦିୱୋହାରୋ ଅନୱଟ୍ଠାନାଦିଦେସତୋ ଅୟୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧାପି କୁସଲୱୋହାରୋ ଅୟୁତ୍ତୋ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଅକୁସଲାଦିୱୋହାରୋ ପନ ୟୁତ୍ତୋ, କାରଣୂପଚାରେନ ପନ ଅକୁସଲାଦିସଭାୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସୁତ୍ତସ୍ସାପି ହି ୟଥା ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମାଦୀହି ୱିରୋଧୋ ନ ହୋତି, ତଥେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲଚିତ୍ତେନ ହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ…ପେ॰… ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ଅବ୍ୟାକତାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଖଣିକତାୟ ଆପତ୍ତିୟାପି ଦେସନାଦିପଟିକମ୍ମଂ ୱିନାୱ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ରୂପପରମ୍ପରା ଆପତ୍ତୀତି ଚେ ? ତନ୍ନ, ପଟିକମ୍ମେନାପି ଅୱିଗମପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ହି ରୂପସନ୍ତତିଦେସନାଦୀହି ୱିଗଚ୍ଛତି ସକାରଣାୟତ୍ତତ୍ତା, ଇତି ସବ୍ବଥା ଆପତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥତା ଅୟୁତ୍ତା, ଏତେନେୱ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସ ସହସେୟ୍ୟୱସେନ ତଥାକାରପ୍ପୱତ୍ତରୂପଧମ୍ମସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତିଭାୱତୋ’’ତିଆଦି, ତମ୍ପି ପଟିସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ରୂପଧମ୍ମମେୱ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଆପତ୍ତି ଅଚିତ୍ତା ଅୱେଦନା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ସଚିତ୍ତା ସୱେଦନାୱ, ସବ୍ବତ୍ଥାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆପତ୍ତିୟା ଅକୁସଲାଦିସଭାୱଂ ପରପରିକପ୍ପିତଂ ନିସେଧେତୁଂ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱଚନତୋ…ପେ॰… ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ଆପତ୍ତାଧିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ‘‘ତଂତଂକୁସଲାଦିଧମ୍ମସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆପତ୍ତିସମ୍ମୁତି ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଚ, ‘‘ୟାୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକାରଣା ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକାରଣେହି ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ୱୋହରୀୟତି । ଆପତ୍ତିୟା ଚ ସମ୍ମୁତିସଭାୱତ୍ତେପି ହି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ପଟିକିରିୟଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାଦରେ ଅକୁସଲରାସି ଚେୱ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ ଚ ହୋତୀତି ଲଜ୍ଜିନୋ ୟଥାୱିଧିଂ ନାତିକ୍କମନ୍ତି, ଅନତିକ୍କମନପ୍ପଚ୍ଚୟା ଚ ତେସଂ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦା ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପରିୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସେୱାତି ନିୟମୋ ଆପତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଂ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଏତେହେୱ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ କତୋ, ନ ପନ ସବ୍ବାପତ୍ତୀନମ୍ପି ଏତେହେୱ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତାନଞ୍ହି ଝାନନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକେହି ୱିପାକଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେହି ଚେୱ ରୂପଧମ୍ମେହି ଚ ସହସେୟ୍ୟାଦିଆପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି ।

ଦସାତି କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେନ ସହ ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନି । ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନାଦୀସୁ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତମେୱ, କିଞ୍ଚି କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚି ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେୱ ଭେଦୋ ଲବ୍ଭତି, ନାଞ୍ଞୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପରୂପକ୍କମେନ ଜାୟମାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତାଦିଚଲନଂ ସାଦିୟନଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ସେୱନଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁପ୍ପାଦିତମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଇତରଥା ‘‘ସିୟା କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସିୟା ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ।

ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୬୬ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପରୂପକ୍କମେ ସତି ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ’’ତିଆଦି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୩-୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଞ୍ହି ନାମ ପରୂପକ୍କମେନ ମେଥୁନଂ ସାଦିୟନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତାଦିକାୟଚଲନଂ ନ ସାଦିୟେୟ୍ୟ, ସାଦିୟନଚିତ୍ତାନୁଗୁଣମେୱ ପନ ସକଲସରୀରେ ଚିତ୍ତଜରୂପସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପି ସୁଖୁମା ସମୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନାହ କାୟଦ୍ୱାରେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ କାୟକମ୍ମନ୍ତିଆଦି । ଚିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମତ୍ତଂ ହୋତୀତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱ କାୟକମ୍ମଭାୱେ କାରଣଂ, ନ ଚିତ୍ତଂ । ତଂ ପନେତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାତାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାୟେୱ ଅଙ୍ଗମତ୍ତଂ, ନ କାୟକମ୍ମଭାୱସ୍ସ, ଇତରଥା ମେଥୁନସ୍ସ ‘‘ମନୋକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ତେନାହ ‘‘ନ ତସ୍ସ ୱସେନ କମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । କମ୍ମଭାୱୋତି କାୟକମ୍ମଭାୱୋ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତନ୍ତି ଏତଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦିକଂ । ସିକ୍ଖାପଦସୀସେନାତି ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦନିୟତଆପତ୍ତିୟା ଏୱ ଗହଣତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖାପଦମୁଖେନ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

ଇଦଂକିନ୍ତି କଥେତୁକାମତାପୁଚ୍ଛା । ଇମାତିଆଦି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱିନୀତାନି ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆପନ୍ନୋତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୬୭) ଭଗୱତା ୱିନିଚ୍ଛିନିତାନି ୱତ୍ଥୂନି ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି। ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦାନତୋ ଦସ୍ସନତୋ ଉଦ୍ଦାନଭୂତା ଗାଥା ଉଦ୍ଦାନଗାଥା, ସଙ୍ଗହଗାଥା, ଉଦ୍ଦେସଗାଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁ ଗାଥାତି ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିକା ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପାଳିୟେୱ ତେସଂ ତେସଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନଂ ଗନ୍ଥନତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିଲକ୍ଖଣେନ । ଉଦ୍ଦାନଗାଥାନଂ ୱତ୍ଥୁ ୱତ୍ଥୁଗାଥାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ । ଦୁତିୟାଦୀନନ୍ତି ଦୁତିୟପାରାଜିକାଦୀନଂ । ୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚିତ୍ତକାରାଦୟୋ ସିପ୍ପିକା ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନି ସିକ୍ଖନ୍ତି, ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକରୂପଂ, ପଟିମାରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୭.ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେତି ମକ୍କଟୀୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୂନି ଦ୍ୱେ । ତାନିପି ଭଗୱତା ୱିନୀତଭାୱେନ ପୁନ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସୀତିଆଦି ପନ କିଞ୍ଚାପି ତେସଂ ପଠମଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୂହି ପନ ଭଗୱତା ଚ ଗରହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତିଆଦି ଚ ଭିକ୍ଖୂହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଚ ପଠମଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚିତେ, ଭଗୱତା ଚ ତେସଂ ପାରାଜିକତ୍ତେ ପକାସିତେ ଭୀତା ତେ ସୟମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଛା ଆରୋଚେନ୍ତି ଏୱ । ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର ତ୍ୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭଗୱତା ପୁଟ୍ଠା ପନ ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଗୱା’’ତି ପଟିଜାନନୱସେନାପି ଆରୋଚେନ୍ତି । ଭଗୱାପି ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱନ୍ତିଆଦିନା ତେସଂ ପାରାଜିକତ୍ତଂ ୱିନିଚ୍ଛିନୋତି ଏୱ । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୟଂ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଅୱତ୍ୱା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁଗୁଣମେୱ କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧାପି ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଭଗୱତା ୱିନୀତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ଇମଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅମନସିକତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞାନେୱେତାନି ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କୁସେତି କୁସତିଣାନି । କେସେହୀତି ମନୁସ୍ସକେସେହି ।

୬୮.ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ଏତ୍ଥ ପୋକ୍ଖଲଂ ନାମ ସମିଦ୍ଧଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ‘‘ପୋକ୍ଖରତା’’ତି ର-କାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ସମିଦ୍ଧତା ସୁନ୍ଦରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଧଂସେସୀତି ଅଭିଭୱି । ନ ଲିମ୍ପତୀତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି ।

୬୯. ଏୱରୂପା ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାପି ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାସୁୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାୟ ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସମ୍ପଦତୋପି ଉକ୍କଟ୍ଠତ୍ତା । ପାଳିୟଂ ‘‘ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତି’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତ୍ୱା ଅନୁଜାନାମୀତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଥନାଦିକଂ ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପୁରିସ…ପେ॰… ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତଂ ନାନନ୍ତରିକତୋ ପନ ‘‘ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଅନ୍ତରହିତଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଏୱଂ ଉପରିପି ଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନେୱ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତାତି ଆପତ୍ତିୟୋ, ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥନ୍ତି ଆହ ତା ସବ୍ବାପି ଭିକ୍ଖୁନୀହି କାତବ୍ବନ୍ତିଆଦି । ତେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟପି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟପି ଗରୁକାପତ୍ତିୟା ପକ୍ଖମାନତ୍ତଚରଣାଦିକଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଓକ୍କନ୍ତିକୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ପସଙ୍ଗାନୁଗୁଣଂ ଓତରଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ବଲୱଅକୁସଲେନାତି ପରଦାରିକକମ୍ମାଦିନା । ଦୁବ୍ବଲକୁସଲେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତବଲୱାକୁସଲୋପହତସତ୍ତିନା ତତୋ ଏୱ ଦୁବ୍ବଲଭୂତେନ କୁସଲେନ । ଦୁବ୍ବଲଅକୁସଲେନାତି ପୁରିସଭାୱୁପ୍ପାଦକବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦିବଲୱକୁସଲୋପହତସତ୍ତିନା ତତୋ ଏୱ ଦୁବ୍ବଲଭୂତେନ ପରଦାରିକାଦିଅକୁସଲେନ । ସୁଗତିୟଂ ଭାୱଦ୍ୱୟସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମଜତ୍ତା ଅକୁସଲେନେୱ ୱିନାସୋ କୁସଲେନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ଉଭୟମ୍ପୀତିଆଦି । ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପନ ଅକୁସଲେନେୱ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଉପ୍ପତ୍ତି ଚ ୱିନାସୋ ଚ, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲବଲୱଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ ।

‘‘ଏହି ମୟଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନଗମନେ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିପରିହାରତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୱିଦହନଂ ପରିମୋଚେତ୍ୱା’’ତି । ତେନ ଏକଗାମକ୍ଖେତ୍ତେପି ବହିଗାମତୋ ଅନ୍ତରଘରଂ ସଂୱିଧାୟ ଗମନମ୍ପି ଆପତ୍ତିକରମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ପରିମୋଚନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ମୟନ୍ତିଆଦି । ବହିଗାମେତି ଗାମନ୍ତରେ । ଦୁତିୟିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପକ୍କନ୍ତା ୱା ହୋତୀତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୬୯୩) ୱୁତ୍ତଅନାପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଅନୁଲୋମେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମନ୍ତର…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । କୋପେତ୍ୱାତି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା । ଲଜ୍ଜିନିୟୋ…ପେ॰… ଲବ୍ଭତୀତି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଦୁକ୍ଖପୀଳିତସ୍ସ ସଙ୍ଗହେପି ଅସତି ହୀନାୟାୱତ୍ତନମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟାତି ‘‘ଆପଦାସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଅନାପତ୍ତିଅନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ଦୁତିୟିକଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅଲଜ୍ଜିନିୟୋ…ପେ॰… ଲବ୍ଭତୀତି ଅଲଜ୍ଜିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକକମ୍ମାଦିସଂୱାସେ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ତା ଅସନ୍ତପକ୍ଖଂ ଭଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନାପେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ଅଲଜ୍ଜିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟଦି ହି ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ତତୋପି ଦୁତିୟିକଂ ୱିନା ଗାମନ୍ତରଗମନାଦୀସୁ ଆପତ୍ତି ଏୱ ସିୟା ସଙ୍ଗାହିକତ୍ତା ତାସଂ ସଙ୍ଗାହିକଲଜ୍ଜିନିଗଣତୋ ୱିୟ । ଞାତିକା ନ ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନାଗତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥାପି ୱିସ୍ସାସିକଞାତିକଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱିନା ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱେ ଅରମନ୍ତସ୍ସ ମାନପକତିକସ୍ସ ଆପଦାଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱେନ ତଂ ୱଚନଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ତଦଞ୍ଞେସଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱେପୀତି ଭିକ୍ଖୁକାଲେପି। ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ତଂ ନିସ୍ସୟାଚରିୟଂ କତ୍ୱା । ଉପଜ୍ଝା ଗହେତବ୍ବାତି ଉପସମ୍ପଦାଗହଣତ୍ଥଂ ଉପଜ୍ଝା ଗହେତବ୍ବା ।

ୱିନୟକମ୍ମନ୍ତି ୱିକପ୍ପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ କାତବ୍ବନ୍ତି ପୁନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ । ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ନିଧିଂ ଭିକ୍ଖୂହି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିଧିଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଚ ପଟିଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୨୧) ୱଚନତୋ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେତି ଇଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ପୁନପି ସତ୍ତାହଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପକତତ୍ତୋତି ଅପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗୋ । ରକ୍ଖତୀତି ତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନତୋ ରକ୍ଖତି, ଅୱିଭତ୍ତତାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିଜହତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସାମଂ ଗହେତ୍ୱାନ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ସହତ୍ଥେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଜାତେ ପୁନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ।

ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନାତି ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ‘ଗିହୀ ଭୱିସ୍ସାମୀ’ତି ଗିହିଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ହୀନାୟାୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ତତ୍ତକେନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ଅୱିଜହନତୋ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞଂ ପହାୟ ଗିହିଲିଙ୍ଗଭାୱୂପଗମନମ୍ପି ହୀନାୟାୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ । ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ ହି ତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱ ହୋତି ଭିକ୍ଖୂନମେୱ ପାରାଜିକସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସୋ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନ ହୋତି, ସହସେୟ୍ୟାଦିଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ନ ଜନେତି, ଅତ୍ତାନଂ ଓମସନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଜନେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଓମସୱାଦସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ।

ଏକେ ପନ ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନାନଂ ଦୋସଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଗିହିଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି ତେନାପି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ୱିଜହନତୋ । ତେନେୱ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟାଦୀସୁ ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିବ୍ଭମିତୁକାମତାୟ ଗିହିଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ଇଧ ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ ତାସଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତାସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନସ୍ସାପି ସବ୍ବସୋ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ଅପ୍ପଟିବାହିୟମେୱ । ତସ୍ମା ପାରାଜିକାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ‘‘ଉପ୍ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗିହିଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ହୀନାୟାୱତ୍ତନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୱିବ୍ଭମୋତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ, ତେନେୱ ତଂ ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଛେଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାହୱିବ୍ଭମା’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନେ ୱିବ୍ଭମନାମେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଦତ୍ୱାୱ ଅନତ୍ଥିକସ୍ସେୱ ପଟିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୂନଂ ବହି ଛଡ୍ଡନେନ । କେଚି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୂସୁ ସାପେକ୍ଖସ୍ସ ପୁରେ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱତୋ ପରିମୋଚନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହମତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଚୀୱରାଦିଅଧିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ୱିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ତଥାୱଚନାଭାୱା । ୟଥେୱ ହି ଚୀୱରାଦୀସୁ ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନଂ ୱତ୍ୱାପି ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୟଥା ଚ ଚୀୱରାଦୀସୁ କାୟପଟିବଦ୍ଧେସୁପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଗଚ୍ଛତି, ନ ଏୱମିଧ । ଇଧ ପନ ପଟିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନପେକ୍ଖସ୍ସାପି କାୟତୋ ମୁତ୍ତେୟେୱ ତସ୍ମିଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜତୁ, ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱା’’ତି । ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନପେକ୍ଖାୟା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନପେକ୍ଖତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଇଧ ୱିସୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଭାୱା । ନ ହେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନମତ୍ଥି । ଅପିଚ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସତି ପୁରେ ପଟିଗ୍ଗହିତୋପି ଆହାରୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁକମ୍ୟତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ସିୟାତି, ତଥା ଚ ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତା ସବ୍ବାପି ୱିନିଚ୍ଛୟଭେଦା ନିରତ୍ଥକା ଏୱ ସିୟୁଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ଗଣ୍ଠିକପତ୍ତସ୍ସ ୱା ଗଣ୍ଠିକନ୍ତରେ ସ୍ନେହୋ ପୱିଟ୍ଠୋ ହୋତି…ପେ॰… ତାଦିସେ ପତ୍ତେପି ପୁନଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୩) ।

ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅନପେକ୍ଖଚିତ୍ତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । କତ୍ଥଚି ଈଦିସେସୁ ଚ ଗଣ୍ଠିକପତ୍ତାଦୀସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅପେକ୍ଖା କସ୍ସଚିପି ନତ୍ଥେୱ ତପ୍ପହାନାୟ ୱାୟାମତୋ, ତଥାପି ତତ୍ଥଗତଆମିସେ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତେ ପୁନ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତାପେକ୍ଖାୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପତ୍ତଗତିକେ ଆହାରେପି ତସ୍ସା ୱତ୍ତନତୋ । ନ ହି ପତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଗ୍ଗତିକଂ ଆହାରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ସକ୍କା, ନାପି ଆହାରଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଗ୍ଗତିକଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ସନ୍ନିଧିସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ –

‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ନସ୍ସତି, ୱିନସ୍ସତି, ଡୟ୍ହତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚତ୍ତେନ ୱନ୍ତେନ ମୁତ୍ତେନ ଅନପେକ୍ଖୋ ଦତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି –

ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତି ବାହିରପରିଭୋଗାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନୱଚନତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାପି କେୱଲଂ ଅନଜ୍ଝୋହରିତୁକାମତାୟ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ବାହିରପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନିୟମନମ୍ପି ୱିସୁଂ ଏକଂ ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନକାରଣମେୱ, ଇଦଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ସିୟା, ତଥା ଚ ‘‘ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଗ୍ଗହଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ବାହିରପରିଭୋଗାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଞ୍ହି (ସାରତ୍ଥ॰ ଦୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୬୯) ‘‘ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଦତ୍ୱାୱ ଅନତ୍ଥିକତାୟ ‘ନତ୍ଥି ଇମିନା କମ୍ମଂ ନ ଦାନି ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି ୱତ୍ଥୂସୁ ୱା, ‘ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଟିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ୱା ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନା’’ତି ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମସ୍ସେୱ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନକାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁରିମମେୱ ପନ ବାହିରପରିଭୋଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପାଳିପଦତ୍ଥେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନସ୍ସତି, ୱିନସ୍ସତି, ଡୟ୍ହତି, ୱିସ୍ସାସଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଇମାନି ପନ ପଦାନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ବଲକ୍କାରାଦିନା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ । ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଞ୍ହି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେସୁ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିଜହତି । ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁୱିହାରେ । ଉପରୋପକାତି ତେନ ରୋପିତା ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛା । ତେରସସୁସମ୍ମୁତୀସୂତି ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକସେନାସନପଞ୍ଞାପକଭଣ୍ଡାଗାରିକଚୀୱରପଟିଗ୍ଗାହକଚୀୱରଭାଜକୟାଗୁଭାଜକଫଲଭାଜକଖଜ୍ଜଭାଜକଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକସାଦିୟଗାହାପକପତ୍ତଗାହାପକଆରାମିକପେସକସାମଣେରପେସକସମ୍ମୁତିସଙ୍ଖାତାସୁ ତେରସସୁ ସମ୍ମୁତୀସୁ ।

ପଚ୍ଛିମିକାୟ ସେନାସନଗ୍ଗାହେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେପି ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେପି କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ, ତମ୍ମୂଲକାନଂ ପଞ୍ଚାନିସଂସାନଞ୍ଚ ଅଭାୱସ୍ସ ସମାନତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ସେନାସନଗ୍ଗାହପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂହି କତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ଅକୁସଲୱିପାକେ …ପେ॰… ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ସାଧାରଣାପତ୍ତିୟା ପରିୱସନ୍ତସ୍ସ ଅସମାଦିନ୍ନପରିୱାସସ୍ସ ୱା ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ପକ୍ଖମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନସ୍ସ ପକ୍ଖମାନତ୍ତେ ଅସମାଦିନ୍ନେ ଏୱ ପୁନ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ପରିୱାସଂ ଦତ୍ୱା ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସସ୍ସେୱ ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ ଦାତବ୍ବଂ । ପରିୱାସଦାନଂ ନତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱତୋ । ସଚେ ପନ ଭିକ୍ଖୁକାଲେପି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ନାରୋଚେତି, ଆପତ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱ ହୋତି, ଆପତ୍ତିପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱତୋ ପରିୱାସୋ ଚ ଦାତବ୍ବୋତି ୱଦନ୍ତି । ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେପି ପାରାଜିକତ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅୱିଜହନତୋ ପୁନ ଉପସମ୍ପଦା ନ ଦାତବ୍ବାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ତେସଂ ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନପୁରିସାଦୟୋ ନିଦସ୍ସିତା ।

୭୧.ତଥେୱାତି ମୁଚ୍ଚତୁ ୱା ମା ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ଈଦିସେ ଠାନେ ଅସାଦିୟନଂ ଦୁକ୍କରଂ ସୋତାପନ୍ନାଦିଅରିୟାନଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କରତ୍ତାଭାୱା । ନ ହି ଅରିୟା ପାରାଜିକାଦିଲୋକୱଜ୍ଜାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୭୩.ସୁଫୁସିତାତି ଉପରିମାୟ ଦନ୍ତପନ୍ତିୟା ହେଟ୍ଠିମା ଦନ୍ତପନ୍ତି ଆହଚ୍ଚ ଠିତା, ଅୱିୱଟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଉପ୍ପାଟିତେ ପନ ଓଟ୍ଠମଂସେ ଦନ୍ତେ ସୁୟେୱ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ନିମିତ୍ତେନ ବହିନିମିତ୍ତେ ଛୁପନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ବହିନିକ୍ଖନ୍ତଦନ୍ତଜିୱ୍ହାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକା ନାମ ଲୋମକୂପେହି ସମୁଟ୍ଠିତଅଗ୍ଗିଜାଲାହି ଦଡ୍ଢସରୀରତାୟ ଅତିୱିୟ ତସିତରୂପା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖୁପ୍ପିପାସାସୁରା ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମାୱସିଟ୍ଠା ଭୟାନକସରୀରା ପେତିୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ୱିସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାତି ୟଥା ସୋ କତମ୍ପି ଉପକ୍କମଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ କତ୍ୱା । ତେନ ଚ ୱିସଞ୍ଞୀ ଅହୁତ୍ୱା ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପହତକାୟପ୍ପସାଦୋତି ୱାତପିତ୍ତାଦିଦୋସେହି କାୟୱିଞ୍ଞାଣାନୁପ୍ପାଦକଭାୱେନ ଦୂସିତକାୟପ୍ପସାଦୋ, ନ ପନ ୱିନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦୋ । ସୀସେ ପତ୍ତେତି ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଦନେ ଜାତେ । ଅପ୍ପୱେସେତୁକାମତାୟ ଏୱ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଛୁପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସେୱେତୁକାମସ୍ସ ପନ ତତ୍ଥାପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଟମେୱ ସାମନ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୭୪. ଜାତି-ସଦ୍ଦେନ ସୁମନପୁପ୍ଫପରିୟାୟେନ ତନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଗୁମ୍ବୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିପୁପ୍ଫଗୁମ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ତେନ ଚ ଜାତିୟା ଉପଲକ୍ଖିତଂ ୱନଂ ଜାତିୟାୱନନ୍ତି ଅଲୁତ୍ତସମାସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଏକରସନ୍ତି ୱୀଥିଚିତ୍ତେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ।

୭୭.ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଇତ୍ଥୀହି କତଅଜ୍ଝାଚାରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ରୁକ୍ଖସୂଚିକଣ୍ଟକଦ୍ୱାରନ୍ତି ରୁକ୍ଖସୂଚିଦ୍ୱାରଂ କଣ୍ଟକଦ୍ୱାରଂ, ଏୱମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ରୁକ୍ଖଥମ୍ଭେ ନିଖନିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ରୁକ୍ଖସୂଚିୟୋ ପୱେସେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି, ତଂ ରୁକ୍ଖସୂଚିଦ୍ୱାରଂ ନାମ । ପୱେସନନିକ୍ଖମନକାଲେ ପନ ଅପନେତ୍ୱା ଥକନକୟୋଗ୍ଗେନ କଣ୍ଟକସାଖାପଟଲେନ ୟୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରଂ କଣ୍ଟକଦ୍ୱାରଂ ନାମ । ଗାମଦ୍ୱାରସ୍ସ ପିଧାନତ୍ଥଂ ପଦରେନ କଣ୍ଟକସାଖାଦୀହି ୱା କତସ୍ସ କୱାଟସ୍ସ ଉଦୁକ୍ଖଲପାସରହିତତାୟ ଏକେନ ସଂୱରିତୁଂ ୱିୱରିତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଏକଂ ଚକ୍କଂ ୟୋଜେନ୍ତି, ୟେନ ପରିୱତ୍ତମାନେନ ତଂ କୱାଟଂ ସୁଖଥକନଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍କଲକୟୁତ୍ତଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି । ଚକ୍କମେୱ ହି ଲାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସଂୱରଣୱିୱରଣତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚକ୍କଲକଂ, ତେନ ୟୁତ୍ତମ୍ପି କୱାଟଂ ଚକ୍କଲକଂ ନାମ, ତେନ ୟୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରଂ ଚକ୍କଲକୟୁତ୍ତଦ୍ୱାରଂ । ମହାଦ୍ୱାରେସୁ ପନ ଦ୍ୱେ ତୀଣିପି ଚକ୍କଲକାନି ୟୋଜେନ୍ତୀତି ଆହ ଫଲକେସୂତିଆଦି । କିଟିକାସୂତି ୱେଳୁପେସିକାହି କଣ୍ଟକସାଖାଦୀହି ଚ କତଥକନକେସୁ । ସଂସରଣକିଟିକଦ୍ୱାରନ୍ତି ଚକ୍କଲକୟନ୍ତେନ ସଂସରଣକିଟିକାୟୁତ୍ତମହାଦ୍ୱାରଂ । ଗୋପ୍ଫେତ୍ୱାତି ଆୱୁଣିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜୂହି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ୱା । ଏକଂ ଦୁସ୍ସସାଣିଦ୍ୱାରମେୱାତି ଏତ୍ଥ କିଲଞ୍ଜସାଣିଦ୍ୱାରମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିହିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିପନ୍ନେପି ଆଭୋଗଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେ ପନ ଆଭୋଗଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଅସନ୍ତପକ୍ଖେ ଠିତତ୍ତା । ରହୋ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱିୟ ଦ୍ୱାରସଂୱରଣଂ ନାମ ମାତୁଗାମାନଂ ପୱେସନନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ଆହ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ୱାତିଆଦି । ନିସ୍ସେଣିଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମତଲସ୍ସ ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କୁଟ୍ଟସ୍ସ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ‘‘ଏକକୁଟ୍ଟକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛିମାନଂ ଭାରୋତି ପାଳିୟା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ କେନଚି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଉବ୍ବେଧତୋ ପମାଣଂ ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ମହାପରିୱେଣନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଣଂ, ତେନ ଚ ବହୁଜନସଞ୍ଚାରଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ମହାବୋଧୀତିଆଦି । ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହତି, ଅନାପତ୍ତି ଅନାପତ୍ତିଖେତ୍ତଭୂତାୟ ରତ୍ତିୟା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ନିପନ୍ନତ୍ତା । ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନ ସୁପତି ଆପତ୍ତୀତି ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ଞତ୍ୱା ୱା ଅଞତ୍ୱା ୱା ଅନୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୟିତସନ୍ତାନେନ ସୁପତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଦ୍ୱାରସଂୱରଣାଦିନୋ ଅକତତ୍ତା ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନା ଆପତ୍ତି ହୋତି ଅନାପତ୍ତିଖେତ୍ତେ କତନିପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ଅନଙ୍ଗତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଆପତ୍ତି ଈଦିସେ ଠାନେ ଅକିରିୟା, ଦିୱା ଅସଂୱରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେ କିରିୟା ଚ ଅଚିତ୍ତକା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁରାରୁଣା ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ସୟନ୍ତସ୍ସାପି ପୁରିମନୟେନ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି…ପେ॰… ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଏତ୍ଥ କଦା ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ତାୱ ରତ୍ତିୟଂ ‘‘ଦିୱା ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ରତ୍ତି’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ ପନ ଦିୱାସୟନଦୁକ୍କଟମେୱ ନ ହୋତି ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟତ୍ତା । ଏୱଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ପନ ଅଚିତ୍ତକଂ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ସଚେ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ‘‘ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱାରେ ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନକାଲେ ୱିୱଟେପି ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ଦ୍ୱାରପିଦହନସ୍ସ ରତ୍ତିଦିୱାଭାଗେସୁ ୱିସେସାଭାୱା । ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନସ୍ସେୱ କାଲୱିସେସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ନ ତପ୍ପରିହାରସ୍ସାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ନିପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୭) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିୱା ସଂୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସ କେନଚି ୱିୱଟେପି ଦ୍ୱାରେ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ଅତ୍ତନାପି ଅନୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାୱ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ୱିୱଟେପି ଅନାପତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ଚ ନ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେୟେୱ ଉଟ୍ଠାତି । ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ମୂଲାପତ୍ତିଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନାଦରିୟଆପତ୍ତି ପନ ପୁରାରୁଣା ଉଟ୍ଠିତସ୍ସାପି ତସ୍ସ ହୋତେୱ ‘‘ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଚ ପୁରାରୁଣା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମୂଲାପତ୍ତିୟା ମୁତ୍ତୋପି ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିଦ୍ଦାୱସେନ ନିପଜ୍ଜତୀତି ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପାଦାନଂ ପନ ଭୂମିତୋ ଅମୋଚିତତ୍ତା ଅୟଂ ନିପନ୍ନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତେନେୱ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଅପସ୍ସାୟ ସୁପନ୍ତସ୍ସାତି କଟିଟ୍ଠିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପଦେସଂ ଭୂମିଂ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଥମ୍ଭାଦିଂ ଅପସ୍ସାୟ ସୁପନ୍ତସ୍ସ । କଟିଟ୍ଠିଂ ପନ ଭୂମିଂ ଫୁସାପେନ୍ତସ୍ସ ସୟନଂ ନାମ ହୋତି । ପିଟ୍ଠିପସାରଣଲକ୍ଖଣା ହି ସେୟ୍ୟା । ଦୀଘୱନ୍ଦନାଦୀସୁପି ତିରିୟଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକାନଂ ପସାରିତତ୍ତା ନିପଜ୍ଜନମେୱାତି ଆପତ୍ତି ପରିହରିତବ୍ବାୱ ‘‘ୱନ୍ଦାମୀତି ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିପଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି ପତନକ୍ଖଣେ ଅୱିସୟତ୍ତା, ୱିସୟେ ଜାତେ ସହସା ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚ । ୟସ୍ସ ପନ ୱିସଞ୍ଞିତାୟ ପଚ୍ଛାପି ଅୱିସୟୋ, ଏତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ପତିତକ୍ଖଣେ ୱିୟ । ତତ୍ଥେୱ ସୟତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଇମିନା ୱିସୟେପି ଅକରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱ ‘‘ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକଭଙ୍ଗେନାତି ଉଭୋ ପାଦେ ଭୂମିତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ଏକପସ୍ସେନ ସରୀରଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନ ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ଲିଖିତମହାପଦୁମତ୍ଥେରୱାଦୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସୁପନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱିସୟତ୍ତମତ୍ଥୀତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରେନ ‘‘ଅୱିସୟତ୍ତା ପନ ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟା ପନ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ୱିସଞ୍ଞତ୍ତାଭାୱେନ ୱିସୟତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କଥୟନ୍ତି । ୱିସଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ଦ୍ୱେ ପନ ଜନାତିଆଦିପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱଚନଂ, ତଦେୱ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପମାଣଂ । ୟକ୍ଖଗହିତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ । ଏକଭଙ୍ଗେନ ନିପନ୍ନୋ ପନ ଅନିପନ୍ନତ୍ତା ଆପତ୍ତିତୋ ମୁଚ୍ଚତିୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୭୮.ଅପଦେତି ଆକାସେ । ପଦନ୍ତି ପଦୱଳଞ୍ଜଂ, ତେନାହ ‘‘ଆକାସେ ପଦ’’ନ୍ତି । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ

ଅଦୁତିୟେନାତି ଅସଦିସେନ ଜିନେନ ୟଂ ଦୁତିୟଂ ପାରାଜିକଂ ପକାସିତଂ, ତସ୍ସ ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

ଧନିୟୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୮୪. ରାଜୂହି ଗହିତନ୍ତି ରାଜଗହନ୍ତି ଆହ ‘‘ମନ୍ଧାତୂ’’ତି । ରାଜପୁରୋହିତେନ ପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ରାଜପରିଗ୍ଗହିତମେୱାତି ମହାଗୋୱିନ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ନଗରସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଚେତ୍ଥ ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଅଞ୍ଞେପେତ୍ଥ ପକାରେତି ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖତ୍ତା ରାଜୂନଂ ଗହଂ ଗେହଭୂତନ୍ତି ରାଜଗହନ୍ତିଆଦିକେ ପକାରେ । ୱସନ୍ତୱନନ୍ତି କୀଳାୱନଂ, ୱସନ୍ତକାଲେ କୀଳାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟତ୍ତା ପନ ୱସନ୍ତୱନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧାତି ୱସ୍ସୂପଗମନୟୋଗ୍ଗତାଦସ୍ସନଂ । ନାଲକପଟିପଦନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୮୪ ଆଦୟୋ) ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ଦେସିତଂ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଛଦନାନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣଇଟ୍ଠକସିଲାସୁଧାସଙ୍ଖାତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ନୋ ଚେ ଲଭତି…ପେ॰… ସାମମ୍ପି କାତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ନାୱାସତ୍ଥୱଜେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଅସେନାସନିକୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଆଲୟକରଣମତ୍ତେନ ଉପଗମନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସେନାସନଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୨୦୪) ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ନାଲକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେନାପୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅୱିସେସେନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନାୱାସତ୍ଥୱଜେସୁୟେୱ ଚ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନାୱାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୨୦୩) ଅସତିପି ସେନାସନେ ଆଲୟକରଣୱସେନ ୱସ୍ସୂପଗମନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ନାଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟମନୁଧମ୍ମତାତି ସାମୀଚିୱତ୍ତଂ । କତିକୱତ୍ତାନୀତି ଭସ୍ସାରାମତାଦିଂ ୱିହାୟ ସବ୍ବଦା ଅପ୍ପମତ୍ତେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତିଆଦିକତିକୱତ୍ତାନି । ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀତି ‘‘ଆଗନ୍ତୁକାଦିଖନ୍ଧକୱତ୍ତଂ ପୂରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଚ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ।

ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାତି ପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମହାପୱାରଣାଦିୱସେ ପୱାରେତ୍ୱା ୱା ଅପ୍ପୱାରେତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ସତ୍ତାହକରଣୀୟନିମିତ୍ତେ ସତି ଏୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନାସତି, ଇତରଥା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ହି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିମଂ ୱା ତେମାସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ଅୱସିତ୍ୱା ଚାରିକା ପକ୍କମିତବ୍ବା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୫) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧେୱ ଚ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ତେମାସଚ୍ଚୟେନ…ପେ॰… ପକ୍କମିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱାରଣାଦିୱସୋପି ତେମାସପରିୟାପନ୍ନୋୱ । କେଚି ପନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତୀହି ଠାନେହି ପୱାରେତୁନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୯) ପୱାରଣାକମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମହାପୱାରଣାଦିୱସେ ସତ୍ତାହକରଣୀୟନିମିତ୍ତଂ ୱିନାପି ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଞ୍ହି ପୱାରଣାନୁଜାନନଂ ଅନୁପଗତଛିନ୍ନୱସ୍ସାଦୀନଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ କତଂ, ନ ପନ ପୱାରଣାଦିୱସେ ଅୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଇଧ ପସଙ୍ଗାଭାୱା, ପୱାରଣଂ କାତୁଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନଂ ପୱାରଣା ଇଧ ୱିଧୀୟତି, ୟେ ଚ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ୟାୱ ପୱାରଣାଦିୱସା ୱସିଂସୁ, ତେ ତତ୍ତକେନ ପୱାରଣାକମ୍ମଂ ପତି ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅପ୍ପକଂ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି ଞାୟତୋ, ନ କଥିନକମ୍ମଂ ପତି ତେମାସସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା, ଇତରଥା ତସ୍ମିଂ ମହାପୱାରଣାଦିୱସେପି କଥିନତ୍ଥାରପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୬) ଇଦଂ ପନ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିମଂ ୱା ତେମାସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ତେମାସଂ ଅୱସିତ୍ୱା ଚାରିକା ପକ୍କମିତବ୍ବା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୮୫) ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମହାପୱାରଣାୟ ଅନନ୍ତରପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ କଥିନତ୍ଥାରଂ ପକ୍କମନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୱାରେ ଚ ‘‘କଥିନସ୍ସ ଅତ୍ଥାରମାସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୧୨) ୱତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି (ପରି॰ ୪୧୨) ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ହି କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ କାଲୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟେୱ ଚାରିକାପକ୍କମନସ୍ସାପି କାଲୋ, ନ ତତୋ ପୁରେ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂୟେୱ କଥିନତ୍ଥାରାରହତ୍ତା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ପୱାରଣାଦିୱସେ କଥିନତ୍ଥାରୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଭିକ୍ଖୂପି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ନ ହୋନ୍ତି ପୱାରଣାଦିୱସସ୍ସ ଅୱୁତ୍ଥତ୍ତା ।

ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୮୪) ‘‘ଏକଦେସେନ ଅୱୁତ୍ଥମ୍ପି ତଂ ଦିୱସଂ ୱୁତ୍ଥଭାଗାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ଥମେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂଦିୱସପରିୟୋସାନେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନକାଲେ ୱସନ୍ତୋୱ ହି ତଂ ଦିୱସଂ ୱୁତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତି ପରିୱାସଅରଞ୍ଞୱାସାଦୀସୁ ୱିୟ, ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରଣା ଉପରି ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ତତ୍ଥେୱ ତଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମ ।

ମହାପୱାରଣାୟପୱାରିତାତି ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନୱସ୍ସତାଦସ୍ସନପରଂ ଏତଂ କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ଅପ୍ପୱାରିତାନମ୍ପି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସତ୍ତା । ନ ଓୱସ୍ସିୟତୀତି ଅନୋୱସ୍ସକନ୍ତି କମ୍ମସାଧନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟଥା ନ ତେମିୟତି, ତଥା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୱୟୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ଅନୁ ଅନୁ ଅୱୟୋତିଆଦି । ଆଚରିୟସ୍ସ କମ୍ମଂ ଆଚରିୟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଚରିୟକମ୍ମେ’’ତି । କଟ୍ଠକମ୍ମଂ ଥମ୍ଭାଦି । ତେଲତମ୍ବମତ୍ତିକାୟାତି ତେଲମିସ୍ସାୟ ତମ୍ବମତ୍ତିକାୟ ।

୮୫.କୁଟିକାୟ କରଣଭାୱନ୍ତି କୁଟିୟା କତଭାୱଂ । କିଂ-ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ଅନାଗତପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଥେରସ୍ସ ପାଣଘାତାଧିପ୍ପାୟୋ ନତ୍ଥି, ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା କରଣେନ ପନ ବହୂନଂ ପାଣାନଂ ମରଣତ୍ତା ପାଣେ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପାତବ୍ୟଭାୱନ୍ତି ୱିନାସେତବ୍ବତଂ । ପାଣାତିପାତଂ କରୋନ୍ତାନନ୍ତି ଥେରେନ ଅକତେପି ପାଣାତିପାତେ ପାଣକାନଂ ମରଣମତ୍ତେନ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଲେସେନ ଗହଣାକାରଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ଚ ‘‘ମମ ତାଦିସଂ ଅକୁସଲଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଚ୍ଛିମାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସଲେସଗ୍ଗହଣନିମିତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପଗମନଂ ଅନୁକିରିୟଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଲଦ୍ଧିୟା ଅନୁଗମନଂ ଗାହଂ । ଘଂସିତବ୍ବେତି ମଦ୍ଦିତବ୍ବେ, ୱିନାସିତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଇଦଂ ଭଗୱତା କୁଟିୟା ଭେଦାପନୱଚନେନ ସିଦ୍ଧଂ, ସାପି ତିଣଦବ୍ବସମ୍ଭାରେହି ତୁଲାଥମ୍ଭାଦୀହି ଅମିସ୍ସା ସୁଦ୍ଧମତ୍ତିକାମୟାପି ଇଟ୍ଠକାହି କତା ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ହି ଇଟ୍ଠକାହିୟେୱ ଥମ୍ଭେ ଚିନିତ୍ୱା ତଦୁପରି ଇଟ୍ଠକାହିୟେୱ ୱିତାନାଦିସଣ୍ଠାନେନ ତୁଲାଦିଦାରୁସମ୍ଭାରୱିରହିତଂ ଛଦନମ୍ପି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାମୟମେୱ ଆୱସଥଂ କରୋନ୍ତି, ତାଦିସଂ ୱଟ୍ଟତି । ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସଙ୍ଖେପେନ କତାତି ଏତ୍ଥ ଗିଞ୍ଜକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଟ୍ଠକା, ତାହିୟେୱ କତୋ ଆୱସଥୋ ଗିଞ୍ଜକାୱସଥୋ । ୱୟକମ୍ମମ୍ପୀତି ମତ୍ତିକୁଦ୍ଧାରଣଇଟ୍ଠକଦାରୁଚ୍ଛେଦନାଦିକାରକାନଂ ଦିନ୍ନଭତ୍ତୱେତ୍ତନାଦିୱତ୍ଥୁବ୍ବୟେନ ନିପ୍ଫନ୍ନକମ୍ମମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଏତେନ କୁଟିଭେଦକାନଂ ଗୀୱାଦିଭାୱଂ ପରିସଙ୍କତି । ତିତ୍ଥିୟଧଜୋତି ତିତ୍ଥିୟାନମେୱ ସଞ୍ଞାଣଭୂତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ଈଦିସେସୁ ଚାଟିଆଦୀସୁ ୱସନ୍ତି । ଅଞ୍ଞାନିପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତକାରଣଦ୍ୱୟମ୍ପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା କୁଟି ସୀତକାଲେ ଅତିସୀତା ଉଣ୍ହକାଲେ ଚ ଉଣ୍ହା ସୁକରା ଚ ହୋତି ଚୋରେହି ଭିନ୍ଦିତୁଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଠପିତପତ୍ତଚୀୱରାଦିକଂ ସୀତୁଣ୍ହଚୋରାଦୀହି ୱିନସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତି । ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ ୱା ଭିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ ୱା ଅନୁପୱଜ୍ଜୋତି ଇଦଂ ଅୟଂ କୁଟି ୱିୟ ସବ୍ବଥା ଅନୁପୟୋଗାରହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସୁତ୍ତେହି ୱିନଦ୍ଧଛତ୍ତାଦିକଂ, ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟଭାଗୋୱ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ନ ତଦୱସେସୋ ତସ୍ସ କପ୍ପିୟତ୍ତା, ତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଉପୱଜ୍ଜୋୱ ହୋତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଘଟକମ୍ପି ୱାଳରୂପମ୍ପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା

ଛତ୍ତଦଣ୍ଡଗ୍ଗାହକଂସଲାକପଞ୍ଜରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପଞ୍ଜରସଲାକାନଂ ମଜ୍ଝଟ୍ଠୋ ବୁନ୍ଦେ ପୁଥୁଲୋ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକସଦିସୋ ଅଗ୍ଗେ ସଛିଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ଦଣ୍ଡନ୍ତରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଛତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୟୋ ୱା ସୟମେୱ ଦୀଘତାୟ ଗହଣଦଣ୍ଡୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଛତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଅପରିଗଳନତ୍ଥାୟ ଛତ୍ତସଲାକାନଂ ମୂଲପ୍ପଦେସଦଣ୍ଡସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଦଳ୍ହପଞ୍ଜରଂ କତ୍ୱା ସୁତ୍ତେହି ୱିନନ୍ଧନ୍ତି, ସୋ ପଦେସୋ ଛତ୍ତଦଣ୍ଡଗାହକସଲାକପଞ୍ଜରଂ ନାମ, ତଂ ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠତ୍ଥାୟାତି ଇମିନା ଥିରକରଣତ୍ଥମେୱ ଏକୱଣ୍ଣସୁତ୍ତେନ ୱିନନ୍ଧିୟମାନଂ ୟଦି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଆରଗ୍ଗେନାତି ନିଖାଦନମୁଖେନ । ଦଣ୍ଡବୁନ୍ଦେତି ଦଣ୍ଡମୂଲେ କୋଟିୟଂ । ଛତ୍ତମଣ୍ଡଲିକନ୍ତି ଛତ୍ତପଞ୍ଜରେ ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ବଦ୍ଧଦଣ୍ଡୱଲୟଂ । ଉକ୍କିରିତ୍ୱାତି ନିନ୍ନଂ, ଉନ୍ନତଂ ୱା କତ୍ୱା ।

ନାନାସୁତ୍ତକେହୀତି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି । ଇଦଞ୍ଚ ତଥା କରୋନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକୱଣ୍ଣସୁତ୍ତକେନାପି ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ‘‘ପକତିସୂଚିକମ୍ମମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଟମୁଖେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟ୍ଟାନଂ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟନ୍ତେତି ଚୀୱରପରିୟନ୍ତେ, ଅନୁୱାତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଣିନ୍ତି ୱରକସୀସାକାରେନ ସିବ୍ବନଂ । ସଙ୍ଖଲିକନ୍ତି ଦିଗୁଣସଙ୍ଖଲିକାକାରେନ ସିବ୍ବନଂ, ୱେଣିଂ ୱା ସଙ୍ଖଲିକଂ ୱା କରୋନ୍ତୀତି ପକତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଗ୍ଘିୟଂ ନାମ ଚେତିୟସଣ୍ଠାନଂ, ୟଂ ଅଗ୍ଘିୟତ୍ଥମ୍ଭୋତି ୱଦନ୍ତି । ଉକ୍କିରନ୍ତୀତି ଉଟ୍ଠପେନ୍ତି । ଚତୁକୋଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଗଣ୍ଠିକପାସକପଟ୍ଟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୋଣସୁତ୍ତପିଳକାତି ଗଣ୍ଠିକପାସକପଟ୍ଟାନଂ କୋଣେହି ବହି ନିଗ୍ଗତସୁତ୍ତାନଂ ପିଳକାକାରେନ ଠପିତକୋଟିୟୋତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତେ ପିଳକେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା କାତବ୍ବାତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘କୋଣସୁତ୍ତା ଚ ପିଳକାତି ଦ୍ୱେୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ଗଣ୍ଠିକପାସକପଟ୍ଟାନଂ କୋଣତୋ କୋଣେହି ନୀହତସୁତ୍ତା କୋଣସୁତ୍ତା ନାମ । ସମନ୍ତତୋ ପନ ପରିୟନ୍ତେନ କତା ଚତୁରସ୍ସସୁତ୍ତା ପିଳକା ନାମ । ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି କେଚି ଚୀୱରତୋ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞାୟନତ୍ଥାୟ ୱିକାରୟୁତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ନିସେଧାୟ ‘‘ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବଥା ଅଚକ୍ଖୁଗୋଚରଭାୱେନ ସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ତଥାସିବ୍ବନସ୍ସ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ୟଥା ପକତିଚୀୱରତୋ ୱିକାରୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସିବ୍ବିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରଜନକମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଞାୟମାନୋପି ୱିସେସୋ ଚୀୱରେ ରତ୍ତେ ଏକୱଣ୍ଣତାୟ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରେ ରତ୍ତେ’’ତି । ମଣିନାତି ନୀଲମଣିଆଦିମଟ୍ଠପାସାଣେନ, ଅଂସୱଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନାଦିକଂ ପନ ଅଚୀୱରତ୍ତା ସଙ୍ଖାଦୀହି ଘଂସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । କଣ୍ଣସୁତ୍ତକନ୍ତି ଚୀୱରସ୍ସ ଦୀଘତୋ ତିରିୟଞ୍ଚ ସିବ୍ବିତାନଂ ଚତୂସୁ କଣ୍ଣେସୁ କୋଣେସୁ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତସୀସାନମେତଂ ନାମଂ, ତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ପାରୁପିତବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ରଜିତକାଲେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଏକଂ କଣ୍ଣସୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତଂ ପନ ନାମେନ ସଦିସମ୍ପି ଇତୋ ଅଞ୍ଞମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଂ ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲଗ୍ଗନତ୍ଥାୟାତି ଚୀୱରରଜ୍ଜୁୟଂ ଚୀୱରବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ । ଗଣ୍ଠିକେତି ଦନ୍ତାଦିମୟେ । ପୀଳକାତି ବିନ୍ଦୁଂ ବିନ୍ଦୁଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବପୀଳକା ।

ଥାଲକେ ୱାତି ତମ୍ବାଦିମୟେ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ତିୱିଧେପି କପ୍ପିୟଥାଲକେ । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମଣିୱଣ୍ଣକରଣପ୍ପୟୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତେଲୱଣ୍ଣକରଣତ୍ଥଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତମଣ୍ଡଲେତି ତିପୁସୀସାଦିମୟେ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତାନି ପତ୍ତମଣ୍ଡଲାନି ଧାରେତବ୍ବାନି ରୂପକାକିଣ୍ଣାନି ଭିତ୍ତିକମ୍ମକତାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭିତ୍ତିକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମକରଦନ୍ତକଂ ଛିନ୍ଦିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମକରଦନ୍ତକଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ପାଳିୟା ଲଦ୍ଧମ୍ପି ଇଧ ପାଳିୟା ମୁତ୍ତତ୍ତା ପାଳିମୁତ୍ତକନୟେ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମଞ୍ଞମ୍ପି ଈଦିସଂ ।

ଲେଖା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆରଗ୍ଗେନ ଦିନ୍ନଲେଖାୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲିକାଦିୱଣ୍ଣେହି କତଲେଖା ୱଟ୍ଟତି । ଛତ୍ତମୁଖୱଟ୍ଟିୟନ୍ତି ଧମକରଣସ୍ସ ହତ୍ଥେନ ଗହଣଛତ୍ତାକାରସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ, ‘‘ପରିସ୍ସାୱନଚୋଳବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ’’ତି କେଚି ।

ଦେଡ୍ଡୁଭସୀସନ୍ତି ଉଦକସପ୍ପସୀସଂ । ଅଚ୍ଛୀନୀତି କୁଞ୍ଜରଚ୍ଛିସଣ୍ଠାନାନି । ଏକମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଏକରଜ୍ଜୁକଂ ଦିଗୁଣଂ ତିଗୁଣଂ କତ୍ୱାପି ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏକମେୱ ପନ ସତୱାରମ୍ପି ସରୀରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ବହୁରଜ୍ଜୁକେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଏକେନ ନିରନ୍ତରଂ ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ ‘‘ବହୁରଜ୍ଜୁକ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତଂ ମୁରଜସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମୁରଜଞ୍ହି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି ମୁରଜୱଟ୍ଟିସଣ୍ଠାନଂ ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ, ଇଦଂ ପନ ମୁରଜଂ ମଦ୍ଦୱୀଣସଙ୍ଖାତଂ ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ ଦସାସୁ ୱଟ୍ଟତି ‘‘କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଦସା ଜୀରନ୍ତି; ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୁରଜଂ ମଦ୍ଦୱୀଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ୱିଧେତି ଦସାପରିୟୋସାନେ ଥିରଭାୱାୟ ଦନ୍ତୱିସାଣସୁତ୍ତାଦୀହି କତ୍ତବ୍ବେ ୱିଧେ । ଅଟ୍ଠ ମଙ୍ଗଲାନି ନାମ ସଙ୍ଖୋ ଚକ୍କଂ ପୁଣ୍ଣକୁମ୍ଭୋ ଗୟା ସିରୀୱଚ୍ଛୋ ଅଙ୍କୁସୋ ଧଜଂ ସୋୱତ୍ତିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମଚ୍ଛୟୁଗଳଛତ୍ତନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦିୱସେନପି ୱଦନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାମତ୍ତନ୍ତି ଦନ୍ତାଦୀହି କତୱିଧସ୍ସ ଉଭୋସୁ କୋଟୀସୁ କତପରିଚ୍ଛେଦରାଜିମତ୍ତଂ ।

‘‘ଉଜୁକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁରସ୍ସାଦିସଣ୍ଠାନାପି ଅଞ୍ଜନୀ ୱଙ୍କଗତିକା ନ ୱଟ୍ଟତି । ସିପାଟିକାୟାତି ୱାସିଆଦିଭଣ୍ଡନିକ୍ଖିପନପସିବ୍ବକେ । ଆରକଣ୍ଟକଂ ନାମ ପୋତ୍ଥକାଦିଅଅସଙ୍ଖାରଣତ୍ଥଂ କତଦୀଘମୁଖସତ୍ଥକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭମକାରାନଂ ଦାରୁଆଦିଲିଖନସତ୍ଥକ’’ନ୍ତି କେଚି । ୱଟ୍ଟମଣିକନ୍ତି ୱଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫୁଳକଂ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇମିନା ପିଳକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପିପ୍ଫଲିକେତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଛେଦନକେ ଖୁଦ୍ଦକସତ୍ଥେ । ୱଲିତକନ୍ତି ନଖଚ୍ଛେଦନକାଲେ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱଲୀହି ୟୁତ୍ତମେୱ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମିନା ୟଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିକାରଂ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମାଦିଅତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତି, ନ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠତ୍ଥାୟ, ତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ, ତେନ ଚ କତ୍ତରଦଣ୍ଡକୋଟିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ଘଟ୍ଟନେନ ସଦ୍ଦନିଚ୍ଛରଣତ୍ଥାୟ କତଂ ଅୟୋୱଲୟାଦିକଂ ସଂୟୁତ୍ତମ୍ପି କପ୍ପିୟତୋ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଉତ୍ତରାରଣିୟା ପୱେସନତ୍ଥଂ ଆୱାଟମଣ୍ଡଲଂ ହୋତି । ଉଜୁକମେୱ ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଉଭୋସୁ ୱା ପସ୍ସେସୁ ଏକପସ୍ସେ ୱାତି ୱଚନସେସୋ । ୱାସିଦଣ୍ଡସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦଣ୍ଡକୋଟୀନଂ ଅଚଲନତ୍ଥଂ ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆମଣ୍ଡସାରକେତି ଆମଲକଫଲାନି ପିସିତ୍ୱା ତେନ କକ୍କେନ କତତେଲଭାଜନେ । ତତ୍ଥ କିର ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ତେଲଂ ସୀତଲଂ ହୋତି । ଭୂମତ୍ଥରଣେତି କଟସାରାଦିମୟେ ପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଅତ୍ଥରଣେ । ପାନୀୟଘଟେତି ସବ୍ବଂ ଭାଜନୱିକତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସରୂପମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ତେଲଭାଜନେସୁୟେୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସରୂପାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ତେଲଭାଜନେନ ସହ ଅଗଣେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ଗହିତତ୍ତା ଚାତି ୱଦନ୍ତି, କିଞ୍ଚାପି ୱଦନ୍ତି, ଏତେସଂ ପନ ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ହତ୍ଥେନ ଆମସିତବ୍ବଭଣ୍ଡତ୍ତା ଇତ୍ଥିରୂପମେୱେତ୍ଥ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ସୀମସାମିକାନଂ । ରାଜୱଲ୍ଲଭେହୀତି ଲଜ୍ଜୀପେସଲାଦୀନଂ ଉପୋସଥାଦିଅନ୍ତରାୟକରା ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅଧିପ୍ପେତା ତେହି ସହ ଉପୋସଥାଦିକରଣାୟୋଗା, ତେନେୱ ‘‘ସୀମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ଲଜ୍ଜୀପରିସାତି ତେସଂ ସୀମାସାମିକାନଂ ଅନୁବଲଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥା ଲଜ୍ଜୀପରିସା । ଭିକ୍ଖୂହି କତନ୍ତି ୟଂ ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ସେନାସନଭେଦନାଦିକଂ ଲଜ୍ଜୀଭିକ୍ଖୂହି କତଂ, ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ସୁକତମେୱ ଅଲଜ୍ଜୀନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତବ୍ବତୋ ।

୮୮.ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ନୀଚତୋ ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ଉଜ୍ଝାୟନତ୍ଥୋତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଥେୟ୍ୟକମ୍ମନିନ୍ଦନତ୍ଥୋ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟିସ୍ସତୀ’’ତି, ନ ପନ ଦାରୁ-ସଦ୍ଦୱିସେସନତ୍ଥୋ ତସ୍ସ ବହୁୱଚନତ୍ତା । ୱଚନଭେଦେତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନଂ ଭେଦେ । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀଆଦିସବ୍ବାୱୟୱୱନ୍ତଂ । ବିମ୍ବିସାରୋତି ତସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବିମ୍ବୀତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ତସ୍ମା ସାରସୁୱଣ୍ଣସଦିସୱଣ୍ଣତାୟ ‘‘ବିମ୍ବିସାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୋରାଣସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଉପ୍ପାଦିତୋ ୱୀସତିମାସପ୍ପମାଣଉତ୍ତମସୁୱଣ୍ଣଗ୍ଘନକୋ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ନୀଲକହାପଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୁଦ୍ରଦାମେନ ନାମ କେନଚି ଉପ୍ପାଦିତୋ ରୁଦ୍ରଦାମକୋ। ସୋ କିର ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ତିଭାଗଂ ଅଗ୍ଘତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଦେସେ ନୀଲକହାପଣା ନ ସନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି କାଳକୱିରହିତସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ପଞ୍ଚମାସଗ୍ଘନକେନ ଭଣ୍ଡେନ ପାଦପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ତେନାତି ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗଭୂତେନ । ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱାତିଆଦି ପାରାଜିକାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ପଞ୍ଞତ୍ତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦୀସୁ ପନ ଇତରାପତ୍ତୀସୁପି ତବ୍ବତ୍ଥୂସୁ ଚ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥେୱ, କେୱଲଂ କେଚି ସବ୍ବାକାରେନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, କେଚି ଏକଦେସେନାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ । ନ ହି କଦାଚିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ୟଥାପରାଧଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଊନମଧିକଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୯୨.ପୁନପି ‘‘ଆଗନ୍ତୁକାମା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଥା ମନୁସ୍ସେହି ଅନିୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବେ ଅଭିନୱମାପିତେ, ‘‘ପୁନ ନ ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ନିରାଲୟେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତେ ଚ ଗାମେ ଗାମୱୋହାରାଭାୱା ଗାମପ୍ପୱେସନାପୁଚ୍ଛନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଗାମଗାମୂପଚାରେସୁ ଦସ୍ସିତେସୁ ତଦଞ୍ଞଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦୋ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମାତିକାୟଂ ପନ ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗାମୂପଚାରୋପି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇନ୍ଦଖୀଲେତି ଉମ୍ମାରେ । ଅରଞ୍ଞସଙ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି ତଥା ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅସତିପି ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଇନ୍ଦଖୀଲଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ‘‘ୱେମଜ୍ଝମେୱ ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱାରବାହାପି ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପାକାରୱେମଜ୍ଝମେୱ ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଲୁଠିତ୍ୱାତି ପୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ।

ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସୁପ୍ପପାତୋ ୱାତିଆଦି ମାତୁଗାମସ୍ସ କାକୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ବଲଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ଭାଜନଧୋୱନଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା, ତେନେୱ ‘‘ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସୁପ୍ପପାତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଞ୍ଚ ଘରୂପଚାରୋୱ ଗାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କତପରିକ୍ଖେପୋତି ଇମିନା ପରିକ୍ଖେପତୋ ବହି ଉପଚାରୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୁପ୍ପମୁସଲପାତୋପି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଗେହସ୍ସେୱ, ସୋ ଚ ୟତୋ ପହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅପ୍ପହୋନଟ୍ଠାନେ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠାନମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ପନ ଘରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ପାକାରାଦୀହି ପରିକ୍ଖେପୋ କତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ସୋୱ ପରିକ୍ଖେପୋ ଘରୂପଚାରୋତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଗାମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସଙ୍କରୀୟତୀତି ମିସ୍ସୀୟତି । ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନେ ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୫୧୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗାମଗାମୂପଚାରାନଂ ଅସଙ୍କରତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ଅସଙ୍କରତୋ ଚାତିଆଦି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତୋ ପରଂ ଏକଲେଡ୍ଡୁପାତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଉପଚାରଂ। ତସ୍ମା ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଗାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ଉପଚାର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତବ୍ଭନ୍ତରଂ ଗାମୋ ନାମ । ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ଇଧେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧୨) ଅୟମେୱ ନୟୋ ଅତିଦିସିତୋ । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀସୁ ଆପତ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତଂ ଗାମୂପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାପତ୍ତି ହୋତି, ମାତିକାୟଞ୍ଚ ୱିକାଲେ ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟାତି ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗାମୂପଚାରୋପି ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଘରଘରୂପଚାରାଦୀସୁ ଠିତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଲାଭଭାଜନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲାତି ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଠିତଂ ୟଂ ଠାନଂ ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଚରିୟଧନୁ ନାମ ପକତିହତ୍ଥେନ ନୱୱିଦତ୍ଥିପମାଣଂ, ଜିୟାୟ ପନ ଆରୋପିତାୟ ସତ୍ତଟ୍ଠୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

କପ୍ପିୟନ୍ତି ଅନୁରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅକପ୍ପିୟସ୍ସାପି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ପରିଭୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତା । ପରିଚ୍ଚାଗାଦିମ୍ହି ଅକତେ ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ଥୁସାମିନା ଅୱିଦିତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ବାଲୁମ୍ମତ୍ତାଦୀନଂ ସନ୍ତକଂ ୱିୟ, ତାଦିସଂ ଅୱହରନ୍ତୋପି ଞାତକାଦୀହି ପଚ୍ଛା ଞତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁସାମିନା ଚ ଅନୁବନ୍ଧିତବ୍ବତୋ ପାରାଜିକୋୱ ହୋତି । ୟସ୍ସ ୱସେନ ପୁରିସୋ ଥେନୋ ହୋତି, ତଂ ଥେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱହରଣଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ପପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସା । ଏକୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ଠାନାଚାୱନପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଏକୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିୟୋଗୱସେନାତି ଅଟ୍ଟକରଣୱସେନ । ସୱିଞ୍ଞାଣକେନେୱାତି ଇଦଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାନଞ୍ଞେୱ ଆୱେଣିକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଣୋ ଅପଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ହି ‘‘ପଦସା ନେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଠମଂ ପାଦଂ ସଙ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୧୧୧), ଭିକ୍ଖୁ ଦାସଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ପଲାୟିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱା’’ତି ୱଦତି, ସୋ ଚେ ପଲାୟତି, ଦୁତିୟପଦୱାରେ ପାରାଜିକନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୟୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକାନଞ୍ଞେୱ ଆୱେଣିକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଆରାମାଦିଅୱିଞ୍ଞାଣକେସୁ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ତାଦିସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୱିଞ୍ଞାଣକେନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆରାମାଦିଅୱିଞ୍ଞାଣକେସୁ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ୟସ୍ମା ସୱିଞ୍ଞାଣକେସୁ ଅଲବ୍ଭନକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକମିସ୍ସକେନା’’ତି । ସୱିଞ୍ଞାଣକେନ ଚ ଅୱିଞ୍ଞାଣକେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅୱିଞ୍ଞାଣକେନେୱ ଆଦିୟନାଦୀନି ଛପି ପଦାନି ନ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁଂ ଇରିୟାପଥୱିକୋପନସ୍ସ ସୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅୱିଞ୍ଞାଣକେନେୱା’’ତି ତତିୟଂ ପକାରଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆରାମନ୍ତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଦାସାଦିସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସାପି ଇଧ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତୋ, ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନ ହେତ୍ଥ ୟୋଜନା ଦସ୍ସିୟତି । ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ପରିକପ୍ପିତୋକାସଂ । ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ସତ୍ଥିକେହି ଅତ୍ତନା ନୀୟମାନଭଣ୍ଡତୋ ରଞ୍ଞୋ ଦାତବ୍ବଭାଗୋ ସୁଙ୍କୋ ନାମ, ସୋ ଏତ୍ଥ ହଞ୍ଞତି ଅଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଅୱହରୀୟତି, ତଂ ୱା ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରାଜପୁରିସା ଅଦଦନ୍ତାନଂ ସନ୍ତକଂ ବଲକ୍କାରେନାତି ସୁଙ୍କଘାତୋ, ‘‘ଏତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠେହି ସୁଙ୍କୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦିସଞ୍ଞାଣେନ ନିୟମିତପ୍ପଦେସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

କତ୍ଥଚୀତି ଏକିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଏକଂ ପଞ୍ଚକଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତି, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞୀ ଚ, ଗରୁକୋ ଚ ହୋତି ପରିକ୍ଖାରୋ ପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ଠାନା ଚାୱେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୨୨) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚଅୱହାରଙ୍ଗାନି ଏକଂ ପଞ୍ଚକନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ । ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି ‘‘ଛହି ଆକାରେହି ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ନ ଚ ସକସଞ୍ଞୀ, ନ ଚ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୀ, ନ ଚ ତାୱକାଲିକଂ, ଗରୁକୋ ଚ ହୋତି ପରିକ୍ଖାରୋ ପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୨୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ପଦେସୁ ଏକଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ଏକଂ ପଞ୍ଚକଂ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି । ଏତ୍ଥ ପନାତି ପଞ୍ଚହାକାରେହୀତିଆଦୀସୁ । ସବ୍ବେହିପି ପଦେହୀତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତୀତିଆଦୀହି ସବ୍ବେହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ।

ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅୱହାରାନଂ ସମୂହୋ ପଞ୍ଚକଂ। ସକୋ ହତ୍ଥୋ ସହତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୀତି ସାହତ୍ଥିକୋ, ଅୱହାରୋ । ସାହତ୍ଥିକାଦି ପଞ୍ଚକଂ ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକନ୍ତିଆଦିପଦୱସେନ ନାମଲାଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତିୟପଞ୍ଚମେସୁ ପଞ୍ଚକେସୂତି ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକେସୁ । ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନାତି ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱହାରପଦସ୍ସ ୱସେନ, ଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ପରିକପ୍ପାୱହାରପଦସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ନାମ…ପେ॰… ପାରାଜିକସ୍ସାତି ଇମିନା ବହିସୁଙ୍କଘାତପାତନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପୟୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ହତ୍ଥେ ଭାରଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହିତପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗୁମ୍ବାଦିପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଖିପନମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପୟୋଗେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିରିୟାସିଦ୍ଧିତୋ ପୁରେତରମେୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥସାଧକୋ। ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କିରିୟାସିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱସ୍ସଂ ଆପତ୍ତିଂ ସାଧେତୀତିପି ଅତ୍ଥସାଧକୋ । ଅସୁକଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋସୀତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ପରସ୍ସ ତେଲକୁମ୍ଭିୟା ଉପାହନାଦୀନଂ ନିକ୍ଖେପପୟୋଗସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସାଧକତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ଅତ୍ଥସାଧକୋ ନାମ ‘ଅସୁକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋତି, ତଦା ତଂ ଅୱହରା’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତି । ତତ୍ଥ ସଚେ ପରୋ ଅନନ୍ତରାୟିକୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଅୱହରତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ପରସ୍ସ ୱା ପନ ତେଲକୁମ୍ଭିୟା ପାଦଗ୍ଘନକତେଲଂ ଅୱସ୍ସଂ ପିୱନକାନି ଉପାହନାଦୀନି ପକ୍ଖିପତି, ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ।

ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସାଧକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ? ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଗହଣେ ନିୟୁଞ୍ଜନଂ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗୋ, କାଲନ୍ତରେନ ଗହଣତ୍ଥଂ ନିୟୋଗୋ ଅତ୍ଥସାଧକୋତି ଅୟଂ ନେସଂ ୱିସେସୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋସୀ’’ତିଆଦି । ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ପନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଆରାମାଭିୟୁଞ୍ଜନାଦୀସୁପି ତାୱକାଲିକଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟାନଂ ଅଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣପ୍ପୟୋଗତୋ ଆଣତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବତ୍ତା ଆହ ‘‘ଆଣତ୍ତିୱସେନ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ପୟୋଗେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋ ଅୱହାରୋ ସହପୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ଠାନାଚାୱନୱସେନା’’ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦୀସୁପି ଅସତି ଠାନାଚାୱନେ ସହପୟୋଗତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଠାନାଚାୱନୱସେନ ଖୀଲାଦୀନି ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଖେତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚ ସହପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ।

ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ସାମୀଚୀତି ୱତ୍ତଂ । ସକସଞ୍ଞାୟ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ସମ୍ମଦ୍ଦୋତି ନିୱିଦ୍ଧତାସଙ୍ଖୋଭୋ । ଭଟ୍ଠେ ଜନକାୟେତି ଅପଗତେ ଜନସମୂହେ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଏତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀତି ଇଦଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱହାରକସ୍ସ ହି ‘‘ମୟା ସହତ୍ଥେନ ନ ଦିନ୍ନଂ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ଏତ’’ନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଇତରସ୍ସ ଚ ‘‘ମୟା ପଠମଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଦିନ୍ନଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

ସମଗ୍ଘନ୍ତି ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ । ଦାରୁଅତ୍ଥଂ ଫରତୀତି ଦାରୂହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ଏକଦିୱସଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନାଦିନା ୟା ଅୟଂ ଅଗ୍ଘହାନି ୱୁତ୍ତା, ସା ସବ୍ବା ଭଣ୍ଡସାମିନା କିଣିତ୍ୱା ଗହିତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବଂ ପନେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟପ୍ପମାଣେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାସାଣଞ୍ଚ ସକ୍ଖରଞ୍ଚ ପାସାଣସକ୍ଖରଂ।

ଅକ୍ଖଦସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅକ୍ଖ-ସଦ୍ଦେନ କିର ୱିନିଚ୍ଛୟସାଲା ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ନିରୂପୟନ୍ତୀତି ‘‘ଅକ୍ଖଦସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛନକା । ହନନଂ ନାମ ହତ୍ଥପାଦାଦୀହି ପୋଥନଞ୍ଚେୱ ହତ୍ଥନାସାଦିଚ୍ଛେଦନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ହନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପୋଥେୟ୍ୟୁଞ୍ଚେୱ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଞ୍ଚା’’ତି ।

ପଦଭାଜନୀୟଞ୍ଚ ‘‘ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା କସାୟ ୱା ୱେତ୍ତେନ ୱା ଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକେନ ୱା ଛଜ୍ଜାୟ ୱା ହନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକେନାତି ଦ୍ୱିହତ୍ଥପ୍ପମାଣେନ ରସ୍ସମୁଗ୍ଗରେନ, ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱା । ଛେଜ୍ଜାୟ ୱାତି ହତ୍ଥାଦୀନଂ ଛେଦନେନ । ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଏତାୟ ହତ୍ଥପାଦାଦୀନୀତି ଛେଜ୍ଜା, ସତ୍ଥଂ, ତେନ ସତ୍ଥେନାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ନୀହରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ରଟ୍ଠତୋ ନୀହରେୟ୍ୟୁଂ । ‘‘ଚୋରୋସି…ପେ॰… ଥେନୋସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିଭାସେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଚୋରୋସି…ପେ॰… ପରିଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଂ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୯୩.ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଠିତନ୍ତି ଭୂମିୟାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଠିତଂ । ୟଥା ୟଥା ଆଦାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନ ଗହଣଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ।

ଭୂମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୪.ୱାଚାୟୱାଚାୟାତି ଏକେକତ୍ଥଦୀପିକାୟ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ । ଉପଲଦ୍ଧୋତି ଞାତୋ । ପାଳିୟଂ ସେସଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ କୁଦାଲଂ ୱା ପିଟକଂ ୱାତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ୱା ୱାସିଫରସୂନଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସମ୍ପି ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଆଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କତତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍କଟେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହେତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଥେରେହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠୱିଧନ୍ତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟାନଂ ଇମେସୁୟେୱ ଅଟ୍ଠସୁ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱତୋ ପନ ଇତରେହି ସତ୍ତହି ଦୁକ୍କଟେହି ୱିନିମୁତ୍ତଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଦସୱିଧଂ ରତନନ୍ତି ‘‘ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସଙ୍ଖୋ ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଲୋହିତକୋ ମସାରଗଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଏୱମାଗତଂ ଦସୱିଧଂ ରତନଂ ।

‘‘ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ଚ ସଙ୍ଖୋ,

ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଞ୍ଚ ହେମଂ ।

ଲୋହିତକଞ୍ଚ ମସାରଗଲ୍ଲଂ,

ଦସେତେ ଧୀରୋ ରତନାନି ଜଞ୍ଞା’’ତି ॥ –

ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞନ୍ତି ସାଲି ୱୀହି ୟୱୋ କଙ୍ଗୁ କୁଦ୍ରୂସଂ ୱରକୋ ଗୋଧୁମୋତି ଇମଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞଂ । ଆୱୁଧଭଣ୍ଡାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତୁରିୟଭଣ୍ଡଇତ୍ଥିରୂପାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନାମସିତବ୍ବେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦୁକ୍କଟଂ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁରୂପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଅକତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱାରିତସ୍ସ କତତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠୁ ଉପଚିଣ୍ଣଂ ଚରିତନ୍ତି ଦୁରୂପଚିଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୂପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ । ୱିନୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅୱସେସଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ । ଏକାଦସ ସମନୁଭାସନା ନାମ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋ ୟାୱତତିୟକା ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ପଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖେ ଏକଂ ୟାୱତତିୟକପାରାଜିକଂ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଚଣ୍ଡକାଳୀସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଛ ।

ସହପୟୋଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମପୁରିମା ଆପତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ଆହ ଅଥ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱାତିଆଦି । ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଖଣନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମାପତ୍ତିୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଛେଦନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଆପତ୍ତୀନଂ ଦେସେତବ୍ବତାୟ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ସହପୟୋଗେ ପତ୍ତେ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଆପତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରଦ୍ଧଂ ୱିରଦ୍ଧଂ ଖଲିତନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ, ୟଂ ମନୁସ୍ସୋ କରେତିଆଦି ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ସଂୟୋଗଭାୱୋତି ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ରସ୍ସତ୍ତସ୍ସାପି ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକସ୍ସ ମୂଲେତି ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଆମସନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆମସନଫନ୍ଦାପନପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ଏକପୟୋଗେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକମେୱ, ନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନୀତି ୱଦନ୍ତି, ଏକପୟୋଗେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଆମସନଫନ୍ଦାପନାନମ୍ପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ଅନାମସିତ୍ୱା ଅଫନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଚ କିଞ୍ଚି ଗହେତୁଂ । ‘‘ଏକମେୱ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଂସୁଖଣନାଦିସମାନପୟୋଗେପି ପୁରିମା ଆପତ୍ତି ଉତ୍ତରମୁତ୍ତରଂ ଆପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ସଞ୍ଞାୟ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଖଣନପୟୋଗଭେଦେହି ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପନ୍ନା ଆପତ୍ତିୟୋ ଉତ୍ତରମୁତ୍ତରଂ ପତ୍ୱା ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସତ୍ତା ୱିୟୂହନଂ ପତ୍ୱା ତା ସବ୍ବାପି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି ୱିସଦିସପୟୋଗତ୍ତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ହି ଅୱହାରକସ୍ସ ଆସନ୍ନଂ ଓରିମନ୍ତଂ ପରାମସତି ।

ତତ୍ଥେୱାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟମେୱ । ବୁନ୍ଦେନାତି କୁମ୍ଭିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲେନ । ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଠାନା ଚାୱନଂ ଛହି ଆକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକଟ୍ଠାନେତି ଚ ସଙ୍ଖଲିକବଦ୍ଧଭାୱେନ ଏକସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଖାଣୁକଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଖାଣୁକଂ ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ଠାନା ଚାୱେତି । ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଅୱସ୍ସଂ ଚେ ପତତି, ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ପଞ୍ଚମାସକାଦିଗରୁଭାୱପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅପବ୍ୟୂହନ୍ତୋତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନୟନୱସେନ ୱିୟୂହନ୍ତୋ ରାସିଂ କରୋନ୍ତୋ । ଏୱଂ କତ୍ୱାତି ଭାଜନମୁଖୱଟ୍ଟିୟା କୁମ୍ଭିଗତେନ ଭାଜନଗତସ୍ସ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱଂ ୱିୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଡ୍ଢକୁମ୍ଭୀୟନ୍ତି ଉପଡ୍ଢପୁଣ୍ଣାୟ କୁମ୍ଭିୟା । ୱିନୟଧମ୍ମତାତି ଅଧିକକାରଣାଲାଭେ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଧମ୍ମତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗରୁକତାୱ, ସୁତ୍ତାନୁଗମନମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପିଚାତିଆଦିମାହ । କଣ୍ଠେନ ପନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେତି ମୁଖଗତଂ ଅଜ୍ଝୋହଟକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝୋହରଣମେୱ ହେତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ନ କଣ୍ଠପିଦହନଂ । ଚିକ୍କନନ୍ତି ଥଦ୍ଧଂ, ବହଲଂ ଘନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟୋପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରସ୍ସ କୁମ୍ଭିୟା ପାଦଗ୍ଘନକଂ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଅୱସ୍ସଂ ପିୱନକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁକୂଲସାଟକଂ ୱା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ପକ୍ଖିପତି, ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱହାରୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋ । ୟଦି ଚ ଦୁକୂଲାଦୀସୁ ସପ୍ପିତେଲାନଂ ପୱିସନଂ ସନ୍ଧାୟ ପାରାଜିକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠତେଲାଦିନୋ କୁମ୍ଭିଗତେନ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ନ ତାୱ ଅୱହାରୋ ଭାଜନନ୍ତରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗହଣକାଲେ ୱିୟ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭାଜନଂ ପନ ନିମୁଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତାୱ ରକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି । ଅଥ ତେଲାଦିୱିନାସେନ ପାରାଜିକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦାପି ତିଣଜ୍ଝାପନାଦୀସୁ ୱିୟ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ ହୋତି, ତଥା ଚ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ତେଲାଦିଂ ପୀତଂ ଦୁକୂଲାଦିଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ ନ ସିୟା ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ତେଲାଦିନୋ ୱିନଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଗହଣକ୍ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେନ ଚ ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେତି । ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଦୁକୂଲାଦୀନଂ ପକ୍ଖିପନେ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କା । ଅଟ୍ଠକଥାପ୍ପମାଣେନ ପନେତଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ୟୁତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତେହି ପୁବ୍ବାପରଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧାରେତବ୍ବା ।

ପଲିବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ନିୱାରେସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରାଜିକନ୍ତି ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ନେୱ ଅୱହାରୋ, ନ ଗୀୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅନାପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏୱଂ ୱିଚାରିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବହିଗତଂ ନାମ ହୋତୀତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେଲସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତୋ ଅଧୋମୁଖଭାୱତୋ ଚ ବହିଗତଂ ନାମ ହୋତି । ଅନ୍ତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛିଦ୍ଦେ କରିୟମାନେ ତେଲସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗତଗତଟ୍ଠାନଂ ଭାଜନସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ବାହିରନ୍ତତୋ ପାଦଗ୍ଘନକେ ଗଳିତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ୟଥା ତଥା ୱା କତସ୍ସାତି ବାହିରନ୍ତତୋ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ କତସ୍ସ । ମଜ୍ଝେ ଠପେତ୍ୱା କତଛିଦ୍ଦେତି ମଜ୍ଝେ ଥୋକଂ କପାଲଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତେନ କତଛିଦ୍ଦେ ।

ପତ୍ଥୀନସ୍ସ ଖାଦନଂ ଇତରସ୍ସ ପାନଞ୍ଚ ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ପରିଭୋଗୋତି ଆହ ‘‘ଅଖାଦିତବ୍ବଂ ୱା ଅପାତବ୍ବଂ ୱା କରୋତୀ’’ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ପୁରିମଦ୍ୱୟନ୍ତି ଭେଦନଂ ଛଡ୍ଡନଞ୍ଚ । କୁମ୍ଭିଜଜ୍ଜରକରଣେନାତି ପୁଣ୍ଣକୁମ୍ଭିୟା ଜଜ୍ଜରକରଣେନ । ମାତିକାଉଜୁକରଣେନାତି ଉଦକପୁଣ୍ଣାୟ ମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣେନ । ଏକଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଭେଦନଂ କୁମ୍ଭିୟା ଜଜ୍ଜରକରଣେନ, ଛଡ୍ଡନଂ ମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସଭାୱଂ । ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଝାପନଂ ଅପରିଭୋଗକରଣଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ଏକେ ଆଚରିୟା ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପଦଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା କାତୁକାମତାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ । ୱିନାସେତୁକାମତାୟାତି ହତ୍ଥପାଦାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ କେୱଲଂ ୱିନାସେତୁକାମତାୟ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେତ୍ୱା ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ଉଦକଂ ୱା ୱାଲିକଂ ୱା ଆକିରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାପେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେତି ପାଳିୟଂ ପୁରିମଦ୍ୱୟେପି ଦୁକ୍କଟସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁରିମଦ୍ୱୟେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟଦି ତୁମ୍ହାକଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାତି ଅୟୁତ୍ତଭାୱଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତୋ’’ତି ।

ଏୱମେକେ ୱଦନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅନଭିମତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୟଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପାଳିଂ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋତିଆଦିମାହ । ଅଚାୱେତୁକାମୋୱାତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଠାନା ଅଚାୱେତୁକାମୋୱ । ଅଛଡ୍ଡେତୁକାମୋୟେୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ନାସେତୁକାମତାପକ୍ଖସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ତେନେୱାହ ନାସେତୁକାମତାପକ୍ଖେ ପନାତିଆଦି । ଇତରଥାପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାଭାୱା ଠାନା ଚାୱେତୁକାମସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭୂମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଆକାସଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୬. ଆକାସଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅନ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋଗାମେତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପନ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଗାମେ ୱା ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ । ଅଟୱିମୁଖଂ କରୋତି…ପେ॰… ରକ୍ଖତୀତି ତେନ ପୟୋଗେନ ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଆଗତତ୍ତା ରକ୍ଖତି । ଗାମତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଗାମତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । କପିଞ୍ଜରୋ ନାମ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୟୁଜ୍ଝାପନତ୍ଥାୟ ବାଲଜନେହି ପୋସାୱନିୟପକ୍ଖିଜାତି ।

ୱେହାସଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୭. ୱେହାସଟ୍ଠକଥାୟଂ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେତି ୟଥା ଛିନ୍ନଂ ମୁତ୍ତଞ୍ଚ ପକତିଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ତଥା ଛେଦନଂ ମୋଚନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଦକଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୮. ଉଦକଟ୍ଠକଥାୟଂ ସନ୍ଦମାନଉଦକେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ଅସନ୍ଦନକେ ଉଦକେ’’ତି । ଅନାପତ୍ତୀତି ହତ୍ଥୱାରପଦୱାରେସୁ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କଡ୍ଢତୀତି ହେଟ୍ଠତୋ ଓସାରେତି । ସକଲମୁଦକନ୍ତି ଦଣ୍ଡେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଗତଂ ସକଲମୁଦକଂ । ନ ଉଦକଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନା କତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା । ପଦୁମିନିୟନ୍ତି ପଦୁମଗଚ୍ଛେ । କଲାପବନ୍ଧନ୍ତି ହତ୍ଥକୱସେନ ଖୁଦ୍ଦକଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧଂ କଲାପବଦ୍ଧଂ । ଭାରବଦ୍ଧଂ ନାମ ସୀସଭାରାଦିୱସେନ ବଦ୍ଧଂ । ମୁଳାଲନ୍ତି କନ୍ଦଂ । ପତ୍ତଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱାତି ଇଦଂ କଦ୍ଦମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବନ୍ତି ୱାପିୟା ଉଦକସ୍ସ ନିକ୍ଖମନନାଳଂ । ଉଦକୱାହକନ୍ତି ମହାମାତିକଂ । ଅୱହାରେନ ସୋ ନ କାରେତବ୍ବୋତି ଇମିନା ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ଆପତ୍ତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଦୀପେତି । ମାତିକଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଖୁଦ୍ଦକମାତିକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ମରିତ୍ୱା…ପେ॰… ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ମତମଚ୍ଛାନଂୟେୱ ତେସଂ ସନ୍ତକତ୍ତା ଅମତେ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ ।

ନାୱଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୯. ନାୱଟ୍ଠକଥାୟଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମ୍ପି ପାରାଜିକମ୍ପି ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ଠାନା ଅଚାୱେତ୍ୱା ମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପଠମଂ ପନ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରୋ ୱିୟାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାଏୱା’’ତି । ୱିପନ୍ନଟ୍ଠନାୱାତି ୱିସମୱାତେହି ଦେସନ୍ତରଂ ପଲାତା, ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ୱିନାସଂ ପତ୍ୱା ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଭୂମିତଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ସାମିକେହି ଚ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତାଲୟା ୱୁଚ୍ଚତି । ବଲୱା ଚ ୱାତୋ ଆଗମ୍ମାତି ଇମିନା ଅସତି ୱାତେ ଅୟଂ ପୟୋଗୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋତି ସୁକ୍ଖମାତିକାୟଂ ଉଜୁକରଣନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ ଅନକ୍କମିତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଚ ଅନୁକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦଣ୍ଡାଦୀସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଚ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ପନ ବଲୱୱାତେନ ଛତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ପହଟେସୁ ପକତିଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଦଳ୍ହତରଂ ଅକ୍କମନଗହଣାଦିପୟୋଗୋ ଅଭିନୱୋ କାତବ୍ବୋ ସିୟା । ଇତରଥା ଛତ୍ତଚୀୱରାଦୀନି ୱା ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୱହାରକୋ ୱା ସୟଂ ପତିସ୍ସତି, ନାୱା ଚ ତଦା ନ ଗମିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଈଦିସେ ଅଭିନୱପ୍ପୟୋଗେ ସତି ଅୱହାରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସୁକ୍ଖମାତିକାୟଂ ଉଜୁକତାୟ ଉଦକାଗମନକାଲେ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ଇଧ ନିଦସ୍ସନଂ ନ ହୋତି । ଦାସଂ ପନ ପକତିୟା ପଲାୟନ୍ତଂ ‘‘ସୀଘଂ ୟାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକତିଗମନତୋ ତୁରିତଗମନୁପ୍ପାଦନାଦିନା ଇଧ ନିଦସ୍ସନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱାତେ ଆଗତେପି ୟତ୍ଥ ଅତିଲହୁକତ୍ତା ନାୱାୟ କଞ୍ଚି ପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ପକତିୟା ଅୱହାରକୋ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥିଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୟାନଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ୟାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ଥମ୍ଭାନଂ ଉପରି ଚତୁରସ୍ସଂ ଦାରୁସଙ୍ଘାଟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱାମଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେସୁ ଉଭୋସୁ ୱାତାତପାଦିପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଗରୁଳପକ୍ଖିନୋ ଉଭୋ ପକ୍ଖା ୱିୟ କତା ସନ୍ଦମାନିକା । ଦୁକୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଦ୍ୱୀହି ଗୋଣେହି ୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଅୟୁତ୍ତକନ୍ତି ଗୋଣେହି ଅୟୁତ୍ତଂ । କପ୍ପକତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସିଖାନଂ ସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେ ଗୋସିଙ୍ଗାନି ୱିୟ ଦ୍ୱେ କୋଟିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୀ କପ୍ପକତା ନାମ, ସା ଦ୍ୱୀହିପି କୋଟୀହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାତି, ତେନାହ ‘‘ଛ ଠାନାନୀ’’ତି । ତୀଣି ୱା ଚତ୍ତାରି ୱା ଠାନାନୀତି ଅକପ୍ପକତାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିୟା ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ତୀଣି ଠାନାନି, କପ୍ପକତାୟ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି, ତଥା ପଥୱିୟଂ ଠପିତସ୍ସ ତୀଣି ଠାନାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକ୍ଖସୀସେହୀତି ଅକ୍ଖଦାରୁନୋ ଦ୍ୱୀହି କୋଟୀହି । ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧୀହୀତି ଅକ୍ଖଦାରୁନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛକା ହେଟ୍ଠିମଭାଗେ କପ୍ପକତା ଦ୍ୱେ ଦାରୁଖଣ୍ଡା ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧିୟୋ ନାମ, ତାସଂ କପ୍ପକତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କପ୍ପସୀସାନି ଚତ୍ତାରି ଇଧ ‘‘ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ଚତୂହି ଚ ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧୀହୀ’’ତି । ତାହି ପତିଟ୍ଠିତାହି ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନାନି ଚତ୍ତାରି ଧୁରେନ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଏକନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ଉଦ୍ଧିୟୋୱ ‘‘ଉଦ୍ଧିଖାଣୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଉଦ୍ଧିଖାଣୁକାନଂ ଅଭାୱେ ଅକ୍ଖସୀସାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ସମମେୱ ବାହଂ କତ୍ୱାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସମମେୱାତି ଉଦ୍ଧିୟୋ ହେଟ୍ଠା ଅନୋଲମ୍ବେତ୍ୱା ବାହୁନୋ ହେଟ୍ଠିମଭାଗଂ ସମଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବାହୁଦାରୂନଂ ମଜ୍ଝେ ଅକ୍ଖସୀସପ୍ପମାଣେନ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅକ୍ଖସୀସାନି ପୱେସିତାନି ହୋନ୍ତି, ତେନ ବାହାନଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ସବ୍ବଂ ଭୂମିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଂ ପଥୱିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ସେସଂ ନାୱାୟଂ ୱୁତ୍ତସଦିସନ୍ତି ଇମିନା ୟଦି ପନ ତଂ ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପକତିଗମନଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦିସାଭାଗଂ ନେତି, ପାରାଜିକଂ । ସୟମେୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଠାନା ଅଚାଲେନ୍ତୋୱ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନେୱତ୍ଥି ଅୱହାରୋ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀତି ଇମଂ ନୟଂ ଅତିଦିସତି ।

ଭାରଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୧. ଭାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ଭାରଟ୍ଠନ୍ତି ମାତିକାପଦସ୍ସ ଭାରୋ ନାମାତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭାରୋୟେୱ ଭାରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ପୁରିମଗଲେତି ଗଲସ୍ସ ପୁରିମଭାଗେ । ଗଲୱାଟକୋତି ଗୀୱାୟ ଉପରିମଗଲୱାଟକୋ । ଉରପରିଚ୍ଛେଦମଜ୍ଝେତି ଉରପରିୟନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ । ସାମିକେହି ଅନାଣତ୍ତୋତି ଇଦଂ ୟଦି ସାମିକେହି ‘‘ଇମଂ ଭାରଂ ନେତ୍ୱା ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଦେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦା ତେନ ଗହିତଭଣ୍ଡଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସିୟା, ତଞ୍ଚ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସୀସାଦିତୋ ଓରୋପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱହାରୋ ନ ସିୟା, ସାମିକାନଂ ପନ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଏୱ ସିୟାତି ତତୋ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଭାୱତୋ ୱିୟୋଜେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତେହି ପନ ଅନାଣତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ଘଂସନ୍ତୋତି ସୀସତୋ ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ୟଦି ଉକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ, ତେନାହ ସୀସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପୀତିଆଦି । ୟୋ ଚାୟନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଆରାମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୨. ଆରାମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆରାମଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଅଭିୟୋଗକରଣଂ ପରେସଂ ଭୂମଟ୍ଠଭଣ୍ଡାଦୀସୁପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଆରାମାଦିଥାୱରେସୁ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଭିୟୋଗୱସେନେୱ ଗହଣସମ୍ଭୱତୋ ଏତ୍ଥେୱ ପାଳିୟଂ ଅଭିୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତାତି ସହପୟୋଗମାହ । ୱତ୍ଥୁମ୍ହିୟେୱ କତପୟୋଗତ୍ତା ସହପୟୋଗୱସେନ ହେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ସୟମ୍ପୀତି ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋପି । ‘‘କିଂ କରୋମି କିଂ କରୋମୀ’’ତି ଏୱଂ କିଙ୍କାରମେୱ ପଟିସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଚରତୀତି କିଙ୍କାରପଟିସ୍ସାୱୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କିଙ୍କାରପଟିସ୍ସାୱିଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱସୱତ୍ତିଭାୱେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉକ୍କୋଚନ୍ତି ଲଞ୍ଜଂ । ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକନ୍ତି କୂଟୱିନିଚ୍ଛୟିକାଦୀନଂ । ଅୟଂ ୱତ୍ଥୁସାମୀତିଆଦିକସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପକରଣହେତୁନୋ ପୟୋଗସ୍ସ କରଣକ୍ଖଣେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସାମିକସ୍ସ ୱିମତି ଚ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ଚ କମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପାରାଜିକମେୱ ହୋତି, ନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟଦି ୱିମତିୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ଗହେତବ୍ବୋ । ଧୁରନିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ପରାଜୟୋତି ସାମିକୋ ‘‘ଅହଂ ନ ମୁଚ୍ଚାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ଅନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଅଟ୍ଟୋ ପରାଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିହାରଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ୱିହାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିହାରନ୍ତି ଉପଚାରସୀମାସଙ୍ଖାତଂ ସକଲଂ ୱିହାରଂ । ପରିୱେଣନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପାକାରାଦିପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ଆୱାସନ୍ତି ଏକଂ ଆୱସଥମତ୍ତଂ । ଗଣସନ୍ତକେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସାମିକତ୍ତା ସକ୍କା ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପାପେତୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୀଘଭାଣକାଦିଭେଦସ୍ସ ପନ ଗଣସ୍ସା’’ତି । ଇଧାପି ସଚେ ଏକୋପି ଧୁରଂ ନ ନିକ୍ଖିପତି, ରକ୍ଖତିୟେୱ । ଏସ ନୟୋ ବହୂନଂ ସନ୍ତକେ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ଖେତ୍ତଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୪. ଖେତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ୱାତିଆଦୀସୁ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଗହଣଂ ନାମ ୱୀହିସୀସଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାଠିତମେୱ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ବୀଜମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ଏକମେକନ୍ତି ଏକଂ ୱୀହିସୀସଂ । ୟସ୍ମିଂ ବୀଜେ ୱାତିଆଦି ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଗହଣାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନା ମୋଚିତମତ୍ତେ’’ତି ୱଚନତୋ ତସ୍ମିଂ ବୀଜାଦିମ୍ହି ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତେ ସତି ତତୋ ଅନପନୀତେପି ଠାନନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱା ପାରାଜିକମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ସୀସାଦିକସ୍ସ ସନ୍ତରାଦିନା ସହ ସଂସିବ୍ବନଂ ୱା ଏକାବଦ୍ଧତା ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ବନ୍ଧନା ମୋଚିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରଟ୍ଠାନତୋ ମୋଚିତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନାହ ୱୀହିନାଳନ୍ତିଆଦି । ସଭୁସନ୍ତି ପଲାଲସହିତଂ । ଖୀଲେନାତି ଖାଣୁକେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦୀସୁ ସହପୟୋଗୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ଚାତି ଉଭୟଂ ସମ୍ଭୱତି । ଖୀଲସଙ୍କମନାଦି ଏତ୍ଥ ସହପୟୋଗୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କତେ ୟଦି ସାମିକା ଧୁରଂ ନ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି ପୁନ ଗଣ୍ହିତୁକାମାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ତାୱ ଅୱହାରୋ, ‘‘ଖୀଲଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଖେତ୍ତାଦିଂ ଅସୁକୋ ରାଜୱଲ୍ଲଭୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ବଲଂ କକ୍ଖଳାଦିଭାୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦିକିରିୟାନିଟ୍ଠାନତୋ ପଠମମେୱ ସାମିକା ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ନ ଅୱହାରୋ ଏତସ୍ସ ପୟୋଗନିଟ୍ଠାନତୋ ପୁରେତରମେୱ ଧୁରସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ୟଦା ପନ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦିପୟୋଗେନେୱ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ତଦାୟେୱ ଅୱହାରୋ, ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖୀଲାଦୀନଂ ସଙ୍କମିତଭାୱଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ସାମିକାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମ୍ପେତ୍ଥ ଧୁରନିକ୍ଖେପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜୁସଙ୍କମନାଦୀସୁପି ଅତିଦିସତି । ୟଟ୍ଠିନ୍ତି ମାନଦଣ୍ଡଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ସଚେ ଦାରୂନି ନିଖଣିତ୍ୱା ତତ୍ତକେନେୱ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ହୋତି, ଅୱସାନେ ଦାରୁମ୍ହି ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକସାଖାଦୀହି ପାଦାନଂ ଅନ୍ତରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା କସ୍ସଚି ଅପ୍ପୱେସାରହଂ କତ୍ୱା ଗହେତୁକାମୋ ହୋତି, ଅୱସାନସାଖାୟ ପାରାଜିକଂ, ତେନାହ ‘‘ସାଖାପରିୱାରେନେୱ ଅତ୍ତନୋ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି, ଦାରୂନି ଚ ନିଖଣିତ୍ୱା ସାଖାପରିୱାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେତ୍ତମରିୟାଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କେଦାରପାଳି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଖୀଲସଙ୍କମନାଦିନା ଗହଣଂ ଆରାମାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ ।

ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୫. ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠକଥାୟଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାକାରାନନ୍ତି ଇଟ୍ଠକସିଲାଦାରୂନଂ ୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ ପାକାରାନଂ ।

୧୦୬. ଗାମଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗାମୋ ନାମା’’ତି ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ଗାମଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୭. ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଉଜୁକମେୱ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଲକ୍ଖଣଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସାତି ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ହତ୍ଥତୋ କିଣିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେହି କତଅକ୍ଖରାଦିସଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ଛଲ୍ଲିୟା ପରିୟୋନଦ୍ଧନ୍ତି ଇମିନା ସାମିକାନଂ ନିରାପେକ୍ଖତାୟ ଚିରଛଡ୍ଡିତଭାୱଂ ଦୀପେତି, ତେନାହ ‘‘ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟଦି ସାମିକାନଂ ସାପେକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ତାନି କତାନି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ଗେହାଦୀନି କତାନି ପରିନିଟ୍ଠିତାନି ମନୁସ୍ସେହି ଚ ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ଦାରୂନୀତି ଗେହାଦୀନଂ କତତ୍ତା ଅୱସିଟ୍ଠଦାରୂନି । ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସାମିକାନଂ ଅନାଲୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଚ ୟଦି ଗହଣକାଲେ ଦିସ୍ୱା ସାଲୟା ହୁତ୍ୱା ୱାରେନ୍ତି, ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦାତବ୍ବମେୱାତି ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଦେହୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେ ଅଦତ୍ୱା ଗମନେ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଛାପି ତେହି ଚୋଦିତେ ଦାତବ୍ବମେୱ ।

ଅଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନମ୍ପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନୀତାନମ୍ପି ଦାରୂନଂ ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ତକତ୍ତା ପୁନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା…ପେ॰… ଅସ୍ସତିୟା ଅତିକ୍କମତୀ’’ତି, ସହସା ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମତୀତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ଚ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନାତିକ୍କମେୟେୱ ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା, ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନାତିକ୍କମମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରନ୍ତସ୍ସ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତୋପି ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ଚ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନୀତାନମ୍ପି ଦାରୂନଂ ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ତକତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନତୋ ବହି ପାରାଜିକାପଜ୍ଜନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସେୱ କାରଣତ୍ତା । ତେସଂ ସନ୍ତକତ୍ତେନେୱ ହି ବହି କତସ୍ସାପି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ଜାତଂ, ଇତରଥା ଚ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ସିୟା ସୁଙ୍କଘାତାତିକ୍କମେ ୱିୟ । ଅଦ୍ଧିକେହି ଦିନ୍ନମେୱ ସୁଙ୍କିକାନଂ ସନ୍ତକଂ ହୋତି, ନାଦିନ୍ନଂ, ତେନ ତଂ ଠାନଂ ୟତୋ କୁତୋଚି ପଚ୍ଚୟତୋ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ସନ୍ତକତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ ହୋତି, ତେନେୱେତଂ ଅରଞ୍ଞେ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ସୁଙ୍କଘାତତୋପି ଗରୁତରଂ ଜାତଂ । ୟଦି ହି ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନତୋ ବହିପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ସତି ଅୱହାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱାତିଆଦିନା ଠାନନିୟମୋ ନିରତ୍ଥକୋ ସିୟା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ତସ୍ମା ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନତୋ ବହି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନ ଭୱତି ଏୱାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରନ୍ତସ୍ସାତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ତେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ପଦେସଂ ଆକାସେନାପି ଅତିକ୍କମନୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୮. ଉଦକକଥାୟଂ ମହାକୁଚ୍ଛିକା ଉଦକଚାଟି ଉଦକମଣିକୋ, ‘‘ସମେଖଲା ଚାଟି ଉଦକମଣିକୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଭାଜନେସୁ । ଭୂତଗାମେନ ସଦ୍ଧିମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଳାକରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟାତି ‘‘ମହୋଦକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଳାକମରିୟାଦଂ ମା ଛିନ୍ଦୀ’’ତି ତଳାକରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବହନଉଦକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଳାକସ୍ସ ଏକେନ ଉନ୍ନତେନ ପସ୍ସେନ ଅଧିକଜଲଂ ନିବ୍ବହତି ନିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ‘‘ନିବ୍ବହନ’’ନ୍ତି ଅଧିକଜଲନିକ୍ଖମନମାତିକା ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଉଦକଂ ନିବ୍ବହନଉଦକଂ ନାମ । ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବନ୍ତି ସସ୍ସାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଇଟ୍ଠକାଦୀହି କତଂ ଉଦକନିକ୍ଖମନପନାଳି । ମରିୟାଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲଂ ଅକତ୍ୱାପି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଗେ କତେ ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଗ୍ଘାନୁରୂପେନ ଅୱହାରେନ କତ୍ତବ୍ବମେୱ । ୟତ୍ତକଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ବୀଜକସିକମ୍ମାଦିବ୍ବୟଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ ଅଧିକଲାଭଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେହି କାତବ୍ବଂ ୱୟକରଣମ୍ପି ଏତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ତରୁଣସସ୍ସେ ଜାତେ ଉଦକଂ ୱିନାସେନ୍ତସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତି, ସସ୍ସେ ପନ ସବ୍ବଥା ଅକତେୟେୱ ଉଦକଂ ୱିନାସେନ୍ତେନ ଚ ଉଦକଗ୍ଘମେୱ ଦାତବ୍ବଂ, ନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସକଲଂ ସସ୍ସଂ ତେନ ୱିନାସିତଭଣ୍ଡସ୍ସେୱ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟତ୍ତା, ଇତରଥା ୱାଣିଜ୍ଜାଦିଅତ୍ଥାୟ ପରେହି ଠପିତଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଗ୍ଘଂ କାତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନାତି ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ସନ୍ତକେ ତଳାକେ ଖେତ୍ତେ ଚ ଜାତେ ତସ୍ସେୱ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାରାଜିକଂ, ୟଦି ପନ ତଂ ତଳାକଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ, ଖେତ୍ତାନି ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକାନି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଅୱହାରୋ, ଅଥ ଖେତ୍ତାନିପି ସବ୍ବସାଧାରଣାନି, ସବ୍ବେସଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେୟେୱ ପାରାଜିକଂ, ନାସତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନିଗ୍ଗତେତି ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ, ତଳାକେୟେୱ ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରେସଂ ମାତିକାମୁଖନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାମୁଖଂ । ଅସମ୍ପତ୍ତେୱାତି ତଳାକତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାମାତିକାୟଂ ଏୱ ଠିତେ । ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା ସୁବଦ୍ଧାତି ତଳାକତୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତି ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଉଦକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପନ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାୟଂ ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅୱହାରୋ ନ ଜାତୋ, ‘‘ତଳାକତୋ ଅନିଗ୍ଗତେ ପରେସଂ ମାତିକାମୁଖଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେୱା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟସ୍ସ ‘‘ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା ସୁବଦ୍ଧା, ନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥାକ୍କମେନ ୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁଂ…ପେ॰… ନ ସମେତୀତି ଏତ୍ଥ ତଳାକଗତଉଦକସ୍ସ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ପରସନ୍ତକୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦନ୍ତପୋନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୯. ଦନ୍ତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ୟଥାସୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ଅଭାଜେତ୍ୱାୱ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଗହଣତ୍ଥମେୱ ଠପିତତ୍ତା ଅରକ୍ଖିତତ୍ତା ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘିକଂ ୱିୟ ନ ହୋତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । ଖାଦନ୍ତୁ, ପୁନ ସାମଣେରା ଆହରିସ୍ସନ୍ତୀତି କେଚି ଥେରା ୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ୱନପ୍ପତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ୱନପ୍ପତିକଥାୟଂ ସନ୍ଧାରିତତ୍ତାତି ଛିନ୍ନସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତିତୁଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ଧାରଣମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମରିଚୱଲ୍ଲିଆଦୀହି ପୁବ୍ବେ ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତଭାୱେନ । ତାଦିସେ ହି ଛିନ୍ନେପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱେଠିତୱଲ୍ଲିୟଂ ୱିୟ । ଉଜୁକମେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଇମିନା ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ଦନମେୱ ୱଲ୍ଲିଆଦୀହି ଅସମ୍ବଦ୍ଧସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଠାନାଚାୱନଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଆକାସାଦୀସୁ ଫୁଟ୍ଠସକଲପଦେସତୋ ମୋଚନନ୍ତି ଆୱେଣିକମିଧ ଠାନାଚାୱନଂ ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନ ‘‘ରୁକ୍ଖଭାରେନ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଭସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ହୋତିୟେୱ ଠାନାଚାୱନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତନ୍ନ, ରୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ଆକାସପଦେସସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ଛହି ୱା ଆକାରେହି ଅନତିକ୍କମିତତ୍ତା । ୱାତମୁଖଂ ସୋଧେତୀତି ୟଥା ୱାତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ ପାତେତି, ଏୱଂ ୱାତସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତାନି ସାଖାଗୁମ୍ବାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପନେନ୍ତୋ ସୋଧେତି । ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକଂ ୱାତି ମଣ୍ଡୂକାନଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ଅଗ୍ଗକୋଟିୟଂ ଠିତକଣ୍ଟକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେ ‘‘ୱିସମଚ୍ଛକଣ୍ଟକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ହରଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୧. ହରଣକକଥାୟଂ ହରଣକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁସାମିନା ହରିୟମାନଂ । ସୋ ଚ ପାଦଂ ଅଗ୍ଘତି, ପାରାଜିକମେୱାତି ‘‘ଅନ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖିତତ୍ତା ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି ଏତ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତସ୍ସେୱ ପଟସ୍ସ ଏକଦେସତାୟ ତମ୍ପି ଗଣ୍ହିତୁକାମୋୱାତି ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଭଣ୍ଡହାରକନ୍ତି ସହଭଣ୍ଡହାରକଂ, ସକାରାଦେସସ୍ସ ୱିକପ୍ପତ୍ତା ସହ ସଦ୍ଦୋୱ ଠିତୋ, ଭଣ୍ଡହାରକେନ ସହ ତଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାସଙ୍କୋତି ‘‘ୟଦି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଆୱୁଧେନ ମଂ ପହରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୟେନ ସଞ୍ଜାତାସଙ୍କୋ । ଏକମନ୍ତଂ ପଟିକ୍କମ୍ମାତି ଭୟେନେୱ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ମଗ୍ଗତୋ ସୟଂ ପଟିକ୍କମ୍ମ । ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଫରୁସୱାଚାୟ ଚେୱ ଆୱୁଧପରିୱତ୍ତନାଦିକାୟୱିକାରେନ ଚ ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକନ୍ତି ଅପରିଗ୍ଗହିତକଂ । ଆଲୟେନ ଅନଧିମୁତ୍ତମ୍ପି ଭଣ୍ଡଂ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ଇମିନା ପଠମଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତାଲୟାନମ୍ପି ୟଦି ପଚ୍ଛାପି ସକସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଞ୍ଞେୱ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ହୋତି, ବଲକ୍କାରେନାପି ସକସଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସ ଗହଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ଅଦଦନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱହାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ପନ ସାମିନୋ ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମୟା ପଠମଂ, ଇଦାନି ମମ ସନ୍ତକଂ ୱା ଏତଂ, ନୋ’’ତି ଆସଙ୍କା ହୋତି, ବଲକ୍କାରେନ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ସକସଞ୍ଞାବଲେନେୱ ପୁନ ଗହେତବ୍ବଭାୱସ୍ସ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚୋରସ୍ସ ସକସଞ୍ଞାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ସାମିକେସୁ ସାଲୟେସୁ ଅଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେସୂତି ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ । ୱିଚାରଣାୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ତତ୍ଥାପି ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଉପନିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୨. ଉପନିଧିକଥାୟଂ ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଟିସାମନପ୍ପୟୋଗଂ ୱିନା ନାହଂ ଗଣ୍ହାମୀତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପୟୋଗେ ଅକତେ ରଜ୍ଜସଙ୍ଖୋଭାଦିକାଲେ ‘‘ନ ଦାନି ତସ୍ସ ଦସ୍ସାମି, ନ ମୟ୍ହଂ ଦାନି ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଉଭୋହିପି ସକସକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧୁରନିକ୍ଖେପେ କତେପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ପାରାଜିକମେୱ ପଟିସାମନପ୍ପୟୋଗସ୍ସ କତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ପଟିସାମନକାଲେ ହିସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ‘‘ନ ଦାନି ତସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପନ ସାମିନୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭୂତୋ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନାୟଂ ଆପତ୍ତୀତି । ଦାନେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତି ତାୱାତି ଅୱହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାହଂ ଗଣ୍ହାମୀତିଆଦିନା ମୁସାୱାଦକରଣେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ହୋତି, ନ ଦୁକ୍କଟଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାଭାୱେନ ସହପୟୋଗସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଦିପି ମୁଖେନ ଦସ୍ସାମୀତି ୱଦତି…ପେ॰… ପାରାଜିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତରପୟୋଗେନ ଆପତ୍ତି, ନ ତାୱ ପଠମେନ ଭଣ୍ଡପଟିସାମନପ୍ପୟୋଗେନ ତଦା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାଭାୱା, ନାପି ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କଥନପ୍ପୟୋଗେନ ତଦା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ପୟୋଗସ୍ସ କପ୍ପିୟତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସାମିନା ‘‘ଦେହୀ’’ତି ବହୁସୋ ୟାଚିୟମାନୋପି ଅଦତ୍ୱା ୟେନ ପୟୋଗେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଦାତୁକାମତଂ ସାମିକସ୍ସ ଞାପେତି, ୟେନ ଚ ସୋ ‘‘ଅଦାତୁକାମୋ ଅୟଂ ୱିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ତେନେୱ ପୟୋଗେନସ୍ସ ଆପତ୍ତି । ନ ହେତ୍ଥ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡେ ପରିୟାୟେନ ମୁତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ଅଦାତୁକାମତାୟ ହି କଦା ତେ ଦିନ୍ନଂ, କତ୍ଥ ତେ ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିପରିୟାୟୱଚନେନାପି ସାମିକସ୍ସ ଧୁରେ ନିକ୍ଖିପାପିତେ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥ…ପେ॰… ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୧) । ପରସନ୍ତକସ୍ସ ପରେହି ଗଣ୍ହାପନେ ଏୱ ପରିୟାୟତୋ ମୁତ୍ତି, ନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ସାମିନା ଦିନ୍ନତାୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ଚ ଠାନାଚାୱନେପି ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପନ ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏସେୱ ନୟୋତି ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ଚୋରସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞେହି ସାଧାରଣସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ସଞ୍ଞାଣତୋ ଓକାସତୋ ଚ ତେନ ସଦିସମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ଚୋରେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତପ୍ପଦେସତୋ ତଂ ଅପନେତ୍ୱା କେହିଚି ତତ୍ଥ ତାଦିସେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ଠପିତେ ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେୟେୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନ ଚୋରେନ ଦିୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତପତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅପନେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ତାଦିସେ ପତ୍ତେ ତତ୍ଥ ଠପିତେପି ଚୋରସ୍ସ ପଚ୍ଛା ରତ୍ତିଭାଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଦିୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତପ୍ପଦେସେ ଠପିତଂ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସଂ ପତ୍ତମେୱ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ପଦୱାରେନାତି ଥେରେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଚୋରସ୍ସ ପଦୱାରେନ । ଅତାଦିସମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତାଦିସସ୍ସ ଥେରେନ ଗହଣକ୍ଖଣେ ଅୱହାରାଭାୱତୋ ପଚ୍ଛା ହତ୍ଥପତ୍ତଂ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱା ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଗମନେ ପଦୱାରେନେୱ ଅୱହାରୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀତି ପଦୱାରେପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି ଉପନିଧିଭଣ୍ଡେ ୱିୟାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଗାମଦ୍ୱାରନ୍ତି ବହିଗାମେ ୱିହାରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଗାମପ୍ପୱେସସ୍ସ ଆରମ୍ଭପ୍ପଦେସଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନ୍ତୋଗାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉଦ୍ଧାରେୟେୱପାରାଜିକନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ଅଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ସୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସବ୍ବମ୍ପି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ସିୟା, ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡେ ଚ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋପି ନ ତାୱ ଥେରସ୍ସ ଅୱହାରୋ ହୋତି, ଚୋରସ୍ସେୱ ଅୱହାରୋ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତାୟ ଚୋରସ୍ସ ସାମିକେନ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଅୱହାରୋ ନ ଜାତୋ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଣତ୍ତିୟା ଗହିତତ୍ତାତି ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଏୱଂ ଥେରେନ କତଆଣତ୍ତିୟା ଗହିତତ୍ତା । ଅଟୱିଂ ପୱିସତି, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋତି ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହ, ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ଥେରେନ ୱିହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗାମମଗ୍ଗେପି ସକଲେପି ଗାମେ ୱିଚରଣସ୍ସ ନିୟମିତତ୍ତା ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ପଦୱାରେନ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିହାରସ୍ସ ହି ପରଭାଗେ ଉପଚାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରତୋ ଉପଚାରୋ, ତାୱ ସବ୍ବଂ ଦହରସ୍ସ ଥେରାଣତ୍ତିୟା ସଞ୍ଚରଣୂପଚାରୋୱ ହୋତି, ନ ପନ ତତୋ ପରଂ । ତେନେୱ ‘‘ଉପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ଗାମୂପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିନିୱତ୍ତନେ ଚୀୱରଧୋୱନାଦିଅତ୍ଥାୟ ପେସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନିସୀଦିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୀସାଦୀସୁ ଭାରଂ ଭୂମିୟଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ୱା ନିସୀଦନ୍ତୋ ୱା ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ୱୂପସନ୍ତେ ପୁନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ପାଦୁଦ୍ଧାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଉଦ୍ଧାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ତାୱତା ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମ’’ନ୍ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତେ ୱିହାରସାମନ୍ତା ପୁବ୍ବେ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ସବ୍ବେ ଗୋଚରଗାମାପି ଖେତ୍ତମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ସେସନ୍ତି ମଗ୍ଗୁକ୍କମନୱିହାରାଭିମୁଖଗମନାଦି ସବ୍ବଂ । ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ଅନାଣତ୍ତିୟା ଗହିତେପି ସାମିକସ୍ସ କଥେତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱିହାରୂପଚାରାଦି ସବ୍ବଂ ଖେତ୍ତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୨) ୱୁତ୍ତଂ ନୟଂ ଅତିଦିସତି ।

ନିମିତ୍ତେ ୱା କତେତି ଚୀୱରଂ ମେ କିଲିଟ୍ଠଂ, କୋ ନୁ ଖୋ ରଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସତୀତିଆଦିନା ନିମିତ୍ତେ କତେ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅନାଣତ୍ତସ୍ସ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମନୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଏକପସ୍ସେତି ୱିହାରସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଜୀରାପେତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଠାନାଚାୱନଂ ଅକତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥପାରୁତନୀହାରେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଜୀରାପେତି, ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ସତି ପାରାଜିକମେୱ ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦୀସୁ ୱିୟ (ପାରା॰ ୧୦୧) । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ନସ୍ସତୀତି ଅଗ୍ଗିଆଦିନା ନସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚୀତି ଇମିନା ୟେନ ଠପିତଂ, ସୋପି ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତରସ୍ସାତି ଚୋରସ୍ସ । ଇତରଂ ଗଣ୍ହତୋ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୱିସିତ୍ୱା ତୱ ସାଟକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଇମିନାୱ ଉପନିଧିଭାୱତୋ ମୋଚିତତ୍ତା, ସାମିକସ୍ସ ଇତରଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅତ୍ତନୋ ସାଟକେ ଆଲୟସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମିକୋ ଚେ ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ଇଦଂ ୱା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା, କିଂ ତେନ, ଅଲଂ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା’’ତି ଏୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରାଲୟୋ ହୋତି, ଚୋରସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ଜାନନ୍ତୀତି ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅସୁଣନ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଜାନିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତେନ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ଏସେୱ ନୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତେନ ପଟିକ୍ଖେପୋପି ସଙ୍ଗହିତୋୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପଚାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେତି ଭଣ୍ଡାଗାରସ୍ସ ସମୀପେ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନେ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ମୟି ଚ ମତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସେନାସନେ ୱିନଟ୍ଠେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଂ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେପି ୱିୱରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଗିଲାନପକ୍ଖେ ଠିତତ୍ତା ଅୱିସୟୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ମରଣତୋ ହି ପରଂ ଗେଲଞ୍ଞଂ ଅୱିସୟତ୍ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି । ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ହରିସ୍ସାମା’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେପି ୱିୱରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସହାୟେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେହିପି ଭିକ୍ଖାଚାରାଦୀହି ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେପି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ସାମୀଚୀତି ଭଣ୍ଡାଗାରେ ୱସନ୍ତାନଂ ଇଦଂ ୱତ୍ତଂ ।

ଲୋଲମହାଥେରୋତି ମନ୍ଦୋ ମୋମୂହୋ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରୀ । ଇତରେହୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତେହି ଇତରଭିକ୍ଖୂହି । ୱିହାରରକ୍ଖଣୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିହାରୱାରିକୋ, ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱାରେ ୱିହାରରକ୍ଖଣକୋ । ନିୱାପନ୍ତି ଭତ୍ତୱେତନଂ । ଚୋରାନଂ ପଟିପଥଂ ଗତେସୂତି ଚୋରାନଂ ଆଗମନଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ପଠମତରଞ୍ଞେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଚୋରାନଂ ଅଭିମୁଖଂ ଗତେସୁ, ‘‘ଚୋରେହି ହଟଭଣ୍ଡଂ ଆହରିସ୍ସାମା’’ତି ତଦନୁପଥଂ ଗତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଅସୁକକୁଲେ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ୱିହାରୱାରିକାନଞ୍ଞେୱା’’ତି ଏୱଂ ନିୟମନଂ କତ୍ୱା । ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ୟାଗୁସଲାକା ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ସଲାକଭତ୍ତାନି ଚ ଲଭମାନୋୱାତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ତତୋ ଊନଂ ୱା ହୋତୁ ଅଧିକଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ ଚ ୟାପନମତ୍ତଂ ଲଭନମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନିସ୍ସିତକେ ଜଗ୍ଗେନ୍ତୀତି ତେହି ୱିହାରଂ ଜଗ୍ଗାପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସହାୟକସ୍ସାତି ସହାୟରହିତସ୍ସ । ଅତ୍ତଦୁତିୟସ୍ସାତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସ ଅତ୍ତା ସରୀରମେୱ ଦୁତିୟୋ ଅସ୍ସ ନାଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ତଦୁତିୟୋ । ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ୟସ୍ସାତିଆଦି, ଏତେନ ସବ୍ବେନ ଏକେକସ୍ସ ୱାରୋ ନ ପାପେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାକୱତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ନିଚ୍ଚଂ ପଚିତବ୍ବୟାଗୁଭତ୍ତସଙ୍ଖାତୱତ୍ତତ୍ଥାୟ । ଠପେନ୍ତୀତି ଦାୟକା ଠପେନ୍ତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ତଂ ଆରାମିକାଦୀହି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା । ନ ଗାହାପେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଅବ୍ଭୋକାସିକସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିକପରିକ୍ଖାରୋ ୱା ଠପିତୋ ଅତ୍ଥି, ଚୀୱରାଦିସଙ୍ଘିକଭାଗେପି ଆଲୟୋ ୱା ଅତ୍ଥି, ସୋପି ଗାହାପେତବ୍ବୋୱ । ଦିଗୁଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଲବ୍ଭମାନତୋ ଦିଗୁଣଂ । ପକ୍ଖୱାରେନାତି ଅଡ୍ଢମାସୱାରେନ ।

ସୁଙ୍କଘାତକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୩. ସୁଙ୍କଘାତକଥାୟଂ ସୁଙ୍କଂ ୟତ୍ଥ ରାଜପୁରିସା ହନନ୍ତି ଅଦଦନ୍ତାନଂ ସନ୍ତକଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଂ ଠାନଂ ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ତଞ୍ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତୀତି ଏତ୍ଥ ପଠମପାଦଂ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ବହି ଠପେତ୍ୱା ଦୁତିୟପାଦେ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ। ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ବହି ଅଟ୍ଠପିତେପି ବହି ଠିତୋ ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଦୱାରେସୁପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ବହି ଠପେତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ଇଦଂ ସୟଂ ବହି ଠତ୍ୱା ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ସମକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ପରିୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ବହି ଠତ୍ୱା ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ହି ସବ୍ବଂ ବହିଗତମେୱ ହୋତୀତି । ସଚେ ପନ ସୋ ବହି ଠତ୍ୱାପି ବାହିରପୁଟକଂ ପଠମଂ ଅନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବହି ଠପେତି, ତଦାପି ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ଅୱିଜହିତତ୍ତା ଅୱହାରୋ ନ ଦିସ୍ସତି । କେଚି ପନ ‘‘ଭୂମିୟଂ ପତିତ୍ୱା ୱତ୍ତନ୍ତଂ ପୁନ ଅନ୍ତୋ ପୱିସତି, ପାରାଜିକମେୱାତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବାହିରପୁଟକେ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେପି ବହିଗତଭାୱତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନ୍ତୋଗତଂ ପନ ପୁଟକଂ ପଠମଂ, ପଚ୍ଛା ଏୱ ୱା ବହି ଠପିତମତ୍ତେ ୱା ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ବହି ଭୂମିୟଂ ପାତିତସ୍ସ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ଅଭାୱେନ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେପି ପାରାଜିକମେୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ସମେତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଅନ୍ତୋଭୂମିଗତେନ ଏକାବଦ୍ଧତା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଉଭୟସ୍ସାପି ବହିଗତଭାୱେ ସାଧିତେୟେୱ ଅୱହାରୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୟେ ପନ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତେହି ପନ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ବହି ଠପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ହୋତୀତି ତତ୍ଥ ସଙ୍କାୟେୱ ନତ୍ଥି । ଏକାବଦ୍ଧନ୍ତି କାଜକୋଟିୟଂ ରଜ୍ଜୁୟା ବନ୍ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଜକୋଟିୟଂ ଠପିତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ବହି ଗହିତକାଜକୋଟିୟଂ ଠପିତଂ ୟଦି ପାଦଂ ଅଗ୍ଘତି, ପାରାଜିକମେୱ, ଅନ୍ତୋଠପିତେନ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ଅଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱା…ପେ॰… ଠପେତୀତି ସୁଙ୍କଘାତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ୱା ଠପେତି । ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହି ଠିତନ୍ତି ୟାନାଦୀହି ନୀହଟତ୍ତା ବହି ଠିତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ବହି ଠପିତ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନତୋ ପୁବ୍ବେୱ ବହି ଠପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ; ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନେ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାନେ ଠପିତେପି ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗତେ ୱିୟ ଦୋସାଭାୱତୋ । ୟୋ ପନ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋୱ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆଗତମଗ୍ଗେନ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସାପି ୟଦି ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ହତ୍ଥତୋ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେତି ୟାନାଦୀହି ନୀହରଣେ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୫୭୧ ଆଦୟୋ) ।

ପାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୪. ପାଣକଥାୟଂ ଆଠପିତୋତି ମାତାପିତୂହି ଇଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେହି ‘‘ୟାୱ ଇଣଦାନା ଅୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ହୋତୂ’’ତି ଇଣଦାୟକାନଂ ନିୟ୍ୟାତିତୋ । ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ମାତାପିତୂହି ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ଅସନ୍ତକତ୍ତା ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ଧନଂ ପନ ଗତଟ୍ଠାନେ ୱଡ୍ଢତୀତି ଇମିନା ଆଠପେତ୍ୱା ଗହିତଧନଂ ୱଡ୍ଢିୟା ସହ ଆଠପିତପୁତ୍ତହାରକସ୍ସ ଗୀୱାତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଦାସସ୍ସ ଜାତୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦାସିକୁଚ୍ଛିୟଂ ପନ ଅଦାସସ୍ସ ଜାତୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ। ପରଦେସତୋ ପହରିତ୍ୱାତି ପରଦେସୱିଲୁମ୍ପକେହି ରାଜଚୋରାଦୀହି ପହରିତ୍ୱା । ସୁଖଂ ଜୀୱାତି ୱଦତୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସାମିକାନଂ ସନ୍ତିକତୋ ପଲାପେତୁକାମତାୟ ୱଦତି, ତଥା ପନ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞେନ ‘‘ସୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ, ଗୀୱା ପନ ହୋତି । ଦୁତିୟପଦୱାରେତି ୟଦି ଦୁତିୟପଦଂ ଅୱସ୍ସଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ‘‘ପଲାୟିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱା’’ତି ୱଚନକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ଅନାପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି ତସ୍ସ ୱଚନେନ ୱେଗୱଡ୍ଢନେ ଅକତେପି ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୮୯, ୯୧) ଆଦାନସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତପରିୟାୟେନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଚତୁପ୍ପଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଚତୁପ୍ପଦକଥାୟଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତାୱସେସାତି ପାଳିୟଂ ଆଗତେହି ହତ୍ଥି ଆଦୀହି ଅଞ୍ଞେ ପସୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା । ଭିଙ୍କଚ୍ଛାପନ୍ତି ‘‘ଭିଙ୍କା ଭିଙ୍କା’’ତି ସଦ୍ଦାୟନତୋ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମଂ ହତ୍ଥିପୋତକଂ । ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ । ବହିନଗରେ ଠିତସ୍ସାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତନଗରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତନଗରେ ପନ ଅନ୍ତୋନଗରେ ଠିତସ୍ସାପି ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ । ଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଖଣ୍ଡିତଦ୍ୱାରଂ । ଏକୋ ନିପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥାପି ବନ୍ଧୋତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ନିପନ୍ନସ୍ସ ଦ୍ୱେ’’ତି । ଘାତେତୀତି ଏତ୍ଥ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ୱିନାସେନ୍ତସ୍ସ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଓଚରକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୮. ଓଚରକକଥାୟଂ ପରିୟାୟେନ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନତୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସୟମେୱ ପନ ଅଭିୟୁଞ୍ଜନାଦୀସୁ ପରିୟାୟେନପି ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି ।

ଓଣିରକ୍ଖକଥାୱଣ୍ଣନା

ଓଣିରକ୍ଖକଥାୟଂ ଓଣିନ୍ତି ଓଣୀତଂ, ଆନୀତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଣିରକ୍ଖସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠପିତଭଣ୍ଡଂ ଉପନିଧି (ପାରା॰ ୧୧୨) ୱିୟ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାଠପିତଟ୍ଠାନେ ଏୱ ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତଂ ଓଲୋକନତ୍ଥାୟ ଠପିତତ୍ତା ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଠାନାଚାୱନମତ୍ତେନ ଓଣିରକ୍ଖକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ହୋତି ।

ସଂୱିଦାୱହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

ସଂୱିଦାୱହାରକଥାୟଂ ସଂୱିଧାୟାତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା । ତେନ ନେସଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋତି ଆଣତ୍ତିୱସେନ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱେ ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ତେନ ଆଣତ୍ତା ୟଥାଣତ୍ତିୱସେନ ହରନ୍ତି, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଏକୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ଆପତ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୮) ଏତ୍ଥାପି ଆଣାପକାନଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପତ୍ତି, ଅୱହାରକସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରେତି ଗହେତବ୍ବୋ । ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତି ‘ଗଚ୍ଛେତଂ ଆହରା’ତି, ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକଂ ୱା ସାହତ୍ଥିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି ଭିନ୍ନକାଲିକତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ତଥା ହି ସହତ୍ଥା ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ଠାନାଚାୱନକ୍ଖଣେ ଆପତ୍ତି, ଆଣତ୍ତିୟା ପନ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଭିନ୍ନକାଲିକତ୍ତା ଆପତ୍ତିୟୋତି ।

ସଙ୍କେତକମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ସଙ୍କେତକମ୍ମକଥାୟଂ ଓଚରକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଏତ୍ଥ ଅୱସ୍ସଂ ହାରିୟେ ଭଣ୍ଡେତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ପାଳିୟଂ ‘‘ତଂ ସଙ୍କେତଂ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା’’ତି ତସ୍ସ ସଙ୍କେତସ୍ସ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ନିମିତ୍ତକମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୦. ନିମିତ୍ତକମ୍ମକଥାୟଂ ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦିନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ପନ ଲହୁକଂ ଇତ୍ତରକାଲଂ, ତସ୍ମା ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ନିମିତ୍ତକମ୍ମାନନ୍ତରମେୱ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ତେନେୱ ନିମିତ୍ତେନ ଅୱହରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ଏୱଂ ପୁରେଭତ୍ତପ୍ପୟୋଗୋୱ ଏସୋତି ୱାଦୋ ପମାଣଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି । ନ ହି ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ (ପାରା॰ ୧୧୯) ୱିୟ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୟୁତ୍ତଂ । କାଲୱସେନ ହି ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିରିୟାୱସେନ ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଅୟମେୱ ତେସଂ ୱିସେସୋ । ‘‘ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ନିମିତ୍ତକରଣତୋ ପୁରେ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚେୱ ନିମିତ୍ତକମ୍ମେ ଚ କତେପି ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୟମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆଣତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଆଣତ୍ତିକଥାୟଂ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥନ୍ତି ୟସ୍ମା ସଙ୍କେତକମ୍ମନିମିତ୍ତକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତୋ ନ କେୱଲଂ ପୁରେଭତ୍ତାଦିକାଲସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦିନିମିତ୍ତକମ୍ମମେୱ ୱା କରୋତି, ଅଥ ଖୋ ଏୱଂୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହାତି, ଭଣ୍ଡନିୟମମ୍ପି କରୋତି, ତ୍ୱଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦ, ସୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପାୱଦତୂତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲପଟିପାଟିୟା ଚ ଆଣାପେତି, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲୱସେନ ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦିକିରିୟାୱସେନ ଭଣ୍ଡପୁଗ୍ଗଲପଟିପାଟିୱସେନ ଚ ଆଣତ୍ତେ ଏତେସୁ ସଙ୍କେତକମ୍ମନିମିତ୍ତକମ୍ମେସୁ ୱିସଙ୍କେତା ୱିସଙ୍କେତଭାୱେ ସମ୍ମୋହୋ ଜାୟତି, ତଦପଗମେନ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ । ୟଂ ଆଣାପକେନ ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୀସୁ ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦୀସୁ ୱା ଗହଣତ୍ଥଂ ଆଣାପେନ୍ତେନ ଈଦିସୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୟୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ଏୱଂ ଗହଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ୟଂ ଭଣ୍ଡଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଣତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେସୁ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକାଦୀନଂ ଭାୱସଙ୍ଖାତା ୱିନୟୟୁତ୍ତି, ସା ଚ ଆଣତ୍ତସ୍ସ କିରିୟାନିଟ୍ଠାପନକ୍ଖଣେ ଆଣାପକସ୍ସ ପୟୋଗେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱା ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏକା ଏୱ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଏୱଂ ଉପପତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତତ୍ତା ୟୁତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ପଟିଗ୍ଗହିତେପି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଧମ୍ମରକ୍ଖିତାନଂ ଦୁକ୍କଟମେୱ, କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆଚରିୟସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହାଜନୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ମହାଜନୋତି ଚ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଧମ୍ମରକ୍ଖିତସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୟା ପୁନ ଦୁକ୍କଟସମ୍ଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ । ନ ହି ସୋ ଏକପୟୋଗେନ ଦୁକ୍କଟଦ୍ୱୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସା’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି, ପାଳିତୋ ପନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣପ୍ପୟୋଗେ ଅନାପତ୍ତି ହୋତୀତି । ଇମିନାୱ ହେଟ୍ଠା ଆଗତୱାରେସୁପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପଣ୍ଣେ ୱା ସିଲାଦୀସୁ ୱା ‘ଚୋରିୟଂ କାତବ୍ବ’ନ୍ତି ଲିଖିତ୍ୱା ଠପିତେ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଗେହେ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଲିଖିତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅନିୟମେତ୍ୱା ଲିଖିତେତି ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସାତି ଇମିନା ୟଥା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପରିୟୋସାନଂ ଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱମେତିସ୍ସା ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଆଣତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫନ୍ନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ’’ତି, ଆଣତ୍ତିୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଣତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ଆପତ୍ତିଭେଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୨.ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଭୂମଟ୍ଠଥଲଟ୍ଠାଦୀସୁ । ପାଳିୟଂ ମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପରପରିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆମସତି ଫନ୍ଦାପେତି ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଇମେହି ତୀହି ପଦେହି ପୁବ୍ବପୟୋଗସହିତଂ ପଞ୍ଚମଂ ଅୱହାରଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଚ ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ । ଆଣତ୍ତିକାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ପୟୋଗା ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ଚ ଇଧ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୨୫.ଠାନାଚାୱନନ୍ତି ଇଦଂ ପାଳିଅନୁସାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତୋ । ଏସ ନୟୋ ଉପରିପି ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ହି ନ ଚ ସକସଞ୍ଞୀତି ଇମିନା ପରପରିଗ୍ଗହିତତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୀ ନ ଚ ତାୱକାଲିକନ୍ତି ଇମେହି ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା, ତୀହି ୱା ଏତେହି ପରପରିଗ୍ଗହିତତା ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକନ୍ତି ‘‘ମମେଦ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହୱସେନ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ଅରଞ୍ଞେ ଦାରୁତିଣପଣ୍ଣାଦି । ଛଡ୍ଡିତନ୍ତି ପଠମଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନତ୍ଥିକତାୟ ଛଡ୍ଡିତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ଛିନ୍ନମୂଲକନ୍ତି ନଟ୍ଠଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଆଲୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମୂଲସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନମୂଲକଂ । ଅସ୍ସାମିକନ୍ତି ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକାଦୀହି ତୀହି ଆକାରେହି ଦସ୍ସିତଂ ଅସ୍ସାମିକୱତ୍ଥୁ । ଉଭୟମ୍ପୀତି ଅସ୍ସାମିକଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଞ୍ଚ ।

ଅନାପତ୍ତିଭେଦୱଣ୍ଣନା

୧୩୧.ତସ୍ମିଂୟେୱଅତ୍ତଭାୱେ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମତସରୀରେ ପେତତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତା । ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗିତସାଟକେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ମନୁସ୍ସେହି ଅଗୋପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସଚେ ପନେତଂ ଦେୱାଲୟଚେତିୟରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ନିୟୁତ୍ତେହି ପୁରିସେହି ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ହୋତି, ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଥୋକେ ଖାୟିତେ…ପେ॰… ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଜିଘଚ୍ଛିତପାଣିନା ଖାଦିୟମାନମଂସସ୍ସ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦନଂ ନାମ କାରୁଞ୍ଞହାନିତୋ ଲୋଲଭାୱତୋ ଚ ଅସାରୁପ୍ପମେୱ । ତେନେୱ ହି ଅରିୟୱଂସିକା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ଖାଦନ୍ତମ୍ପି ସୁନଖାଦିଂ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ନ ୱାରେନ୍ତି, ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଆମିସଦାନେ କୁସଲଂ ୱିୟ ତେସଂ ଆମିସସ୍ସ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନେପି ଅକୁସଲମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଚ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୦) ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ବହୁ ଏକତୋ ଦାରୁଆଦିଭାରିୟସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନକାଲେ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଉକ୍ଖିପଥା’’ତି ୱଚୀପୟୋଗେନ ସଦ୍ଧିଂ କାୟପୟୋଗସବ୍ଭାୱଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପନ ଅୱହାରେ ଅତ୍ତନା ଗହିତଂ ସାହତ୍ଥିକମେୱ, ପରେନ ଗାହାପିତଂ ଆଣତ୍ତିକମେୱ, ତେନେୱ ତଦୁଭୟଗ୍ଘେନ ପଞ୍ଚମାସେପି ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି, ଏକେକଭଣ୍ଡଗ୍ଘୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦିମେୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଅଦାତୁକାମତାୟ ‘‘ଦେମି ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱିହେଠେନ୍ତୋପି ତେନ ତେନ କାୟୱିକାରାଦିକିରିୟାୟ ପରସ୍ସ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପାପେସୀତି ‘‘କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ନିରୁତ୍ତିୟେୱ ତଂତଂଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଉପାୟତାୟ ପଥୋତି ନିରୁତ୍ତିପଥୋ, ତେନେୱାହ ‘‘ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତେ’’ତି । ୟଥାକମ୍ମଂ ଗତୋତି ତତୋ ପେତତ୍ତଭାୱତୋ ମତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ଭୁଣ୍ହେତି ଆସନ୍ନମରଣତାୟ ସରୀରସ୍ସ ଉଣ୍ହସମଙ୍ଗିତଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱାହ ‘‘ଅଲ୍ଲସରୀରେ’’ତି । କୁଣପଭାୱଂ ଉପଗତମ୍ପି ଭିନ୍ନମେୱ ଅଲ୍ଲଭାୱତୋ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ୱିସଭାଗସରୀରେତି ଇତ୍ଥିସରୀରେ । ସୀସେ ୱାତିଆଦି ଅଧକ୍ଖକେ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲେ ପଦେସେ ଚିତ୍ତୱିକାରପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅନାମସନ୍ତେନ କତଂ ସୁକତମେୱ । ମତସରୀରମ୍ପି ହି ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ । ନ ହି ଅପାରାଜିକୱତ୍ଥୁକେପି ଚିତ୍ତାଦିଇତ୍ଥିରୂପେ ଭୱନ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତେ ମତିତ୍ଥିସରୀରେ ନିୱତ୍ତତି ।

କୁସସଙ୍କାମନୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୮.ବଲସାତି ବଲେନ । ସାଟକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଅନାଗତୱଚନଂ ପସିବ୍ବକଗ୍ଗହଣତୋ ପୁରେତରଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନପରିକପ୍ପଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗହଣକ୍ଖଣେ ପନ ‘‘ସାଟକୋ ଚେ, ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ପସିବ୍ବକଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପନ ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ସାଟକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମୀତି, ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ଇତରଥା ‘‘ଇଦାନି ନ ଗଣ୍ହାମି, ପଚ୍ଛା ଅନ୍ଧକାରେ ଜାତେ ୱିଜାନନକାଲେ ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଇଦାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୱିୟ ହତ୍ଥଗତଂ କରୋମୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଗହଣକ୍ଖଣେ ଅୱହାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ତଦା ଗହଣେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନାଭାୱା । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ଏୱ ହି ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଂ ୱିୟ । ନ ହି ‘‘ପଚ୍ଛା ୱଧିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ତଦେୱ ତସ୍ମିଂ ମତେପି ପାଣାତିପାତୋ ହୋତି ୱଧକଚେତନାୟ ପୟୋଗସ୍ସ ଅକତତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଅୱହରିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା କାଲପରିକପ୍ପନୱସେନ ଠାନା ଚାୱିତେପି ତଦାପି ଅୱହାରୋ ନ ହୋତି ଓକାସପରିକପ୍ପେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୮) ୱିୟ, ତସ୍ମିଂ ପନ ୟଥାପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନେ କାଲେ ଆଗତେ ଭଣ୍ଡଂ ଭୂମିୟଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତୋ ପଦୱାରେନ ଅୱହାରୋତି ଖାୟତି । ତସ୍ମା ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପୋ ଓକାସପରିକପ୍ପୋ କାଲପରିକପ୍ପୋତି ତିୱିଧୋପି ପରିକପ୍ପୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଓକାସପରିକପ୍ପେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା କାଲପରିକପ୍ପୋ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଭୂମିୟଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋତି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ।

ପରିକପ୍ପୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଗହଣକ୍ଖଣେ ପରିକପ୍ପୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ତଦା ତେସଂ ମତେନ ଅୱହାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ଦିସ୍ୱା ହଟତ୍ତା ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଛା ପନ ବହି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ସାଟକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତତୋ ପଚ୍ଛା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ହଟତ୍ତା ପୁବ୍ବେ କତସ୍ସ ପରିକପ୍ପସ୍ସ ଅୱହାରାନଙ୍ଗତ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ହରଣେ ୱିୟ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ ଏୱ ସିୟା । ତସ୍ମା ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ସାଟକୋ ଚେ ଭୱିସ୍ସତୀତିଆଦିକସ୍ସ ପରିକପ୍ପସ୍ସ ତଦା ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା କେୱଲଂ ଅୱହାରୋ ଏୱ, ନ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନ ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପାୱହାରସ୍ସ ‘‘ସାଟକୋ ଚେ ଭୱିସ୍ସତି, ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଭଣ୍ଡସନ୍ନିଟ୍ଠାନାଭାୱକ୍ଖଣେୟେୱ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ୟଂ ପରିକପ୍ପିତଂ, ତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ପରିକପ୍ପିତଭାୱେ ଠିତଂୟେୱ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଓକାସପଅପ୍ପାୱହାରୋ ଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ସିୟାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅଭଣ୍ଡୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ସ ପରିକପ୍ପସ୍ସ, ପୁବ୍ବେୱ ଦିସ୍ୱା ଞାତଭଣ୍ଡସ୍ସେୱ ହି ଓକାସପରିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତଂ ଅୱହରୀତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ତଞ୍ଞେୱେତ’’ନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ତଞ୍ଚେ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ ପରିକପ୍ପେପି ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହଣେ ନିୟମସବ୍ଭାୱା ଅୱହାରତ୍ଥସାଧକଂ ହୋତୀତି ଉଦ୍ଧଟଂ, ତେନେୱ ‘‘ସମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କେଚୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନାତିଆଦିନାପି କେଚିୱାଦୋ ଗାରୟ୍ହୋ, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋୱ ୟୁତ୍ତତରୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକାଦି । କୁସଂ ପାତେତ୍ୱାତି ୱିଲୀୱମୟଂ ୱା ତାଲପଣ୍ଣାଦିମୟଂ ୱା କତସଞ୍ଞାଣଂ ପାତେତ୍ୱା । ପରକୋଟ୍ଠାସତୋ କୁସେ ଉଦ୍ଧଟେପି ନ ତାୱ କୁସସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ଜାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧାରେ ରକ୍ଖତୀ’’ତି । ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ଇମିନା ଠାନାଚାୱନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପଞ୍ଚ ୱିନା କୁସସଙ୍କାମନଂ ନାମ ୱିସୁଂ ଏକୋୟଂ ଅୱହାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବେପି ହି ଅୱହାରା ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକାଧିପ୍ପାୟୟୋଗେହି ନିପ୍ଫାଦିୟମାନା ଅତ୍ଥତୋ ଠାନାଚାୱନଧୁରନିକ୍ଖେପକୁସସଙ୍କାମନେସୁ ତୀସୁ ସମୋସରନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରୋ ତସ୍ସ ଭାଗଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକନ୍ତି ପୁରିମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଆଲୟସ୍ସ ଅୱିଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଆଲୟେ ପନ ସବ୍ବଥା ଅସତି ଅୱହାରୋ ନ ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ୱିଚିନିତାୱସେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥେୱା’’ତି ।

ନାୟଂ ମମାତି ଜାନନ୍ତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ତତ୍ଥ ୱେମତିକୋପି ହୁତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସିୱେୟ୍ୟକନ୍ତି ସିୱିରଟ୍ଠେ ଜାତଂ ।

୧୪୦-୧.କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱାତି ପଚାପେତ୍ୱା । ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନଭାୱେନ ସହପୟୋଗସ୍ସାପି ଅଭାୱା ଦୁକ୍କଟଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଣତ୍ତେହୀତି ସମ୍ମତେନ ଆଣତ୍ତେହି । ଆଣତ୍ତେନାତି ସାମିକେହି ଆଣତ୍ତେନ । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ସମ୍ମତାଦୀହି ଦିନ୍ନତ୍ତା ନ ପରାଜିକଂ ଜାତଂ, ଅସନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନ ଦିୟ୍ୟମାନନ୍ତି ସମ୍ମତାଦୀହି ଚତୂହି ଅଞ୍ଞେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ । ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ‘‘ଅପରସ୍ସ ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଅପରସ୍ସାତି ଅସନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ପନ ‘‘ଅପରଂ ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଗିହିସନ୍ତକେ ସାମିନା ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଣତ୍ତେନ ଚ ଦିନ୍ନେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତି, ସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ପନ ହୋତୀତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅସମ୍ମତେନ ୱା ଅନାଣତ୍ତେନ ୱାତିଆଦି ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେହି ଦିୟ୍ୟମାନନ୍ତି ସମ୍ମତେନ ଆଣତ୍ତେନ ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ । ଏୱଂ ଗଣ୍ହତୋତି ‘‘ଅପରମ୍ପି ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହତୋ । ସାମିକେନ ପନାତି ଏତ୍ଥ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ, ତେନ ‘‘ଅପରମ୍ପି ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେ ସାମିକେନ ସୟଂ ଦେନ୍ତେ ୱା ଦାପେନ୍ତେ ୱା ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଦିନ୍ନନ୍ତି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହେଟ୍ଠା ପନ ସାମିକେନ ତେନ ଆଣତ୍ତେନ ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗିହିସନ୍ତକଂ ‘‘ଅପରସ୍ସ ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଅପରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସାମିସନ୍ତକମେୱ ହୋତୀତି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ଜାତଂ, ଇଧ ପନ ତେହିୟେୱ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ‘‘ଅପରମ୍ପି ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହତୋ ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ନ ହୋତୀତି ସୁଦିନ୍ନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାମିକେନ ପନ ଆଣତ୍ତେନ ଦିନ୍ନଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହତୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱାତି ୱଦନ୍ତି, ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ୱିୟ ଅୱହାରତାୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତା, ସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ପନ ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସାମିକସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା ସମ୍ମତେନ ଦିନ୍ନେପି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୧୪୬-୯.ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଗହିତମ୍ପି ପୁନ ଦାତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେହି ଭାଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡଂ ଉପଚାରସୀମଟ୍ଠାନମେୱ ପାପୁଣାତୀତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠିତସ୍ସେୱ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ସାଲୟଭାୱେପି ଚୋରସ୍ସ ଅଦତ୍ୱା ସାମିକସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବଂ ଚୋରେନାପି ସାମିକସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବତୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଗହିତେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତେସୂତି ଗାମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତେସୁ । ଅୱିସେସେନାତି ସଉସ୍ସାହତାଦିୱିସେସଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ । ସଉସ୍ସାହମତ୍ତମେୱ ଆପତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ପମାଣଂ ସାମିକାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱତୋ । ତତୋତି ଗଣସନ୍ତକାଦିତୋ । କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଦେତୀତି ପଂସୁକୂଲୱିସ୍ସାସିକାଦିସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ଦେତି, ତଦା କୁଲସଙ୍ଗହପଚ୍ଚୟା ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ପନ ସତି କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହତୋପି ପାରାଜିକମେୱ । ଊନପଞ୍ଚମାସକାଦୀସୁ କୁଲଦୂସକଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନି । ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟମିତନ୍ତି ଇଦଂ ଇସ୍ସରୱତାୟ ଦଦତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନମ୍ପି ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଇସ୍ସରୱତାୟ କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ୱା ଞାତକାଦୀନଂ ୱା ଦଦତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ ହୋତେୱ । ଇସ୍ସରୱତାୟାତି ‘‘ମୟି ଦେନ୍ତେ କୋ ନିୱାରେସ୍ସତି, ଅହମେୱେତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟଭାୱେନ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା କାରଣେନ ଦଦତୋ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟମିତସ୍ସ ଗରୁଭଣ୍ଡତାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ । ଗୀୱାତି ଏତ୍ଥ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟମିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗୀୱା, ଇତରସ୍ମିଂ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଖାଦିତମେୱାତି ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଖାଦିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘିକଞ୍ହି ୱିହାରପଟିବଦ୍ଧଂ ୱେଭଙ୍ଗିୟଂ ବହିଉପଚାରସୀମଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅନ୍ତୋଉପଚାରଟ୍ଠେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏୱ ଭାଜେତବ୍ବଂ, ନ ବହି ଠିତେହି ଉପଚାରସୀମାୟ ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ।

୧୫୦. ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପାରାଜିକାଦିଦୋସାରୋପନତୋ, ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱା ‘‘ଭଦନ୍ତା ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦୋସାରୋପନତୋ ।

୧୫୩-୫.ଛାତଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ତେନ ଛାତେନ ଜିଘଚ୍ଛାୟ ଉଦରଗ୍ଗିନା ଝତ୍ତଂ, ଦଡ୍ଢଂ ପୀଳିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧନୁକନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଧନୁସଣ୍ଠାନଂ ଲଗ୍ଗନକଦଣ୍ଡଂ । ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକସୂକରଗ୍ଘନକଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବଂ ଏକସ୍ମିଂ ବନ୍ଧେ ଅଞ୍ଞେସଂ ତତ୍ଥ ଅବଜ୍ଝନତୋ । ଅଦୂହଲନ୍ତି ୟନ୍ତପାସାଣୋ, ୟେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟତ୍ତା ମିଗା ପଲାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ କତପୟୋଗେନ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ରକ୍ଖଂ ୟାଚିତ୍ୱାତି ରାଜପୁରିସାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ରକ୍ଖଂ ୟାଚିତ୍ୱା । କୁମୀନମୁଖନ୍ତି କୁମୀନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ମଚ୍ଛାନଂ ପୱିସନମୁଖଂ ।

୧୫୬.ଥେରାନନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକତ୍ଥେରାନଂ । ତେସମ୍ପୀତି ଆୱାସିକଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟାତି ସଙ୍ଘିକେ କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଗହଣେତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଆଗନ୍ତୁକାନଂ । ତେସୁପି ଆଗନ୍ତୁକା ଅନିସ୍ସରାତି ସେନାସନେ ନିରନ୍ତରଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦାୟକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନତ୍ତା ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ଅନିସ୍ସରା, ଆଗନ୍ତୁକେହିପି ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସ୍ସାନାଦୀସୁ ପୱିସିତ୍ୱା ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେସଂ କତିକାୟ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବାନି ଫଲାଫଲାନି ଅଭାଜେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକେସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ ଫଲାନି ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ, ଅଞ୍ଞେସୁ ଫଲାଫଲେହି ସେନାସନାନି ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମା’’ତି ୱା, ‘‘ପିଣ୍ଡପାତାଦିପଚ୍ଚୟଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସାମା’’ତି ୱା, ‘‘କିଞ୍ଚିପି ଅଭାଜେତ୍ୱା ଚତୁପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟେୱ ଉପନେମା’’ତି ୱା ଏୱଂ ସମ୍ମା ଉପନେନ୍ତାନଂ ଆୱାସିକାନଂ କତିକାୟ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଠାତବ୍ବଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନିସ୍ସରା’’ତି ୱଚନେନ ଦୀପିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ, ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ । ପରିଭୋଗୱସେନେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ପରିଭୋଗୱସେନ ତମେୱ ଭାଜେତ୍ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ, ରଟ୍ଠେ ୱା ।

ସେନାସନପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସେନାସନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ଠପିତଞ୍ଚ । ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱରସେନାସନାନି ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁନ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୂଲୱତ୍ଥୁଚ୍ଛେଦଂ ପନ କତ୍ୱା ନ ଉପନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସେନାସନସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁନୋ ମୂଲଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାନି ସେନାସନାନି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱରସେନାସନାନି ଠପେତ୍ୱା ଲାମକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେହିପି ସେନାସନଭୂମିୟୋ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତମେୱ ଇମସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ଇତରଥା କେଚି ସହ ୱତ୍ଥୁନାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ ।

ପଣ୍ଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକେ ରୁକ୍ଖେ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତତୋ ଏତ୍ତକଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଣ୍ଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାତି ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା । ଦାରକାତି ତେସଂ ପୁତ୍ତନତ୍ତାଦୟୋ ୟେ କେଚି ଗୋପେନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ଇଧ ‘‘ଦାରକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦାରୁସମ୍ଭାରତୋ । ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି କାରକସଙ୍ଘଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱାତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ତାୱକାଲିକଂ ଆହରିତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଇସ୍ସରୋତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେହି ଦାରୁସମ୍ଭାରାଦୀହି ଚ କାରାପିତତ୍ତା ପଟିଜଗ୍ଗିତତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଘିକସେନାସନେ ଭାଗିତାୟ ଚ ଅୟମେୱ ଇସ୍ସରୋ, ନ ଚ ସୋ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦକପୂଜନ୍ତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ସିଞ୍ଚନାଦିପୂଜଂ । ୱତ୍ତସୀସେନାତି କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାୟ, ନ ୱେତନାଦିଅତ୍ଥାୟ । ସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ସହ ଭୂମିୟା । କୁଟ୍ଟନ୍ତି ଗେହଭିତ୍ତିଂ । ପାକାରନ୍ତି ପରିକ୍ଖେପପାକାରଂ । ତତୋତି ଛଡ୍ଡିତୱିହାରତୋ । ତତୋ ଆହରିତ୍ୱା ସେନାସନଂ କତଂ ହୋତୀତି ସାମନ୍ତଗାମୱାସୀହି ଭିକ୍ଖୂହି ଛଡ୍ଡିତୱିହାରତୋ ଦାରୁସମ୍ଭାରାଦିଂ ଆହରିତ୍ୱା ସେନାସନଂ କତଂ ହୋତି ।

୧୫୭. ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂୟେୱ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଆଗତାଗତାନଂ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁଭାଗଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନେତି ଚତୁତ୍ଥଭାଗେନ ସମ୍ଭିନ୍ନେ । ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୭) ସାମିକେହି ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଏତିସ୍ସା ହତ୍ଥେ ଦିନ୍ନତ୍ତା, ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁତ୍ତେପି ଚସ୍ସା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା । ଓଦନଭାଜନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ଅପରସ୍ସ ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ଆଗତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୧୪୧) ।

୧୫୯.ତସ୍ସକୁଲସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ପସାଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟାତିଆଦିନା କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ନାକାସୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱ ଦାରକା ପାସାଦଂ ଆରୋହନ୍ତି, ତାୱ ପାସାଦୋ ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ହୋତୂ’’ତି ପୁବ୍ବେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି, ତତୋ ପରଂ ପାସାଦୋ ସୟମେୱ ୟଥାଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥାଗମନଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ସଞ୍ଜାତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଥେରୋ ଇଦ୍ଧିଂ ପଟିସଂହରୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟୱଚୀପୟୋଗା ନ ସନ୍ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି ପାସାଦସ୍ସେୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଏତ୍ଥ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଥେରୋ ଏୱମକାସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଦାରକେସୁ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଆନୟନତ୍ଥମେୱ ପାସାଦେ ଉପନୀତେ ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରାଦୀନଂ ଆମିସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଠାନାଚାୱନଂ ୱିୟ କରମରାନୀତେସୁ ଦାରକେସୁ ପାସାଦଂ ଆରୁଳ୍ହେସୁପି ପୁନ ପଟିସଂହରଣେ ଚ ଇଧ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି କାରୁଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତି କାୟୱଚୀପୟୋଗାଭାୱା । କାୟୱଚୀପୟୋଗେ ସତିୟେୱ ହି ଆପତ୍ତି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ୱା ହୋତି, ତେନେୱ ଭଗୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୯) ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱୋଚ । ଇଦ୍ଧିୱିସୟେତି ଚେତ୍ଥ ପରଭଣ୍ଡାଦାୟକକାୟୱଚୀପୟୋଗାସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ କେୱଲଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କିଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଈଦିସାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତି ହି ଇମିନାୟେୱ ସୁତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ସିଜ୍ଝତି । ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱଣ୍ଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନଂ, ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮, ୨୩୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨) ଆଗତଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧି ନାମ, ‘‘ସୋ ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ନାଗୱଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ଏୱଂ ଆଗତା ଇଦ୍ଧି ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନୱିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ପକତିରୂପଂ ୟଥାସଭାୱେନ ଠପେତ୍ୱାୱ ବହି ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନଂ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ନାମ ନ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ରୂପମେୱ ହତ୍ଥିଆଦିରୂପେନ ନିମ୍ମାନଂ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରାଜିତକିଲେସେନାତି ୱିଜିତକିଲେସେନ, ନିକ୍କିଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ତେନ ଦୁତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେନ ସମଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅନେକନୟୱୋକିଣ୍ଣଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ପାଳିଅତ୍ଥୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତେ ଗମ୍ଭୀରା ୟସ୍ମିଂ, ତଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଓତିଣ୍ଣେତି ଚୋଦନାୱସେନ ୱା ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ୱୀତିକ୍କମାରୋଚନୱସେନ ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଓତିଣ୍ଣେ । ଏତ୍ଥାତି ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁମ୍ହି । ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିନିୟମନଂ । କପ୍ପିୟେପି ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତେ ମାତାପିତାଦୀନଂ ସନ୍ତକେପି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକଂ

ତୀହୀତି କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେହି ।

ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦାନୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ୟା ଅୟଂ ହେଟ୍ଠା ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତୀତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୪) ରାଜଗହସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଏତ୍ଥାପି ସମାନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦମ୍ପି ଚ ନଗର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚ ନ କେୱଲଂ ରାଜଗହାଦୟୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ମହାୱନଂ ନାମାତିଆଦି ମଜ୍ଝିମଭାଣକସଂୟୁତ୍ତଭାଣକାନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୀଘଭାଣକା ପନ ‘‘ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ମହାୱନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛଦନେନାତି ହଂସୱଟ୍ଟକପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନ, ହଂସମଣ୍ଡଲାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟୱିଚ୍ଛନ୍ଦନିୟକଥନ୍ତି କରଜକାୟେ ୱିରାଗୁପ୍ପାଦନକଥଂ । ଛନ୍ଦୋତି ଦୁବ୍ବଲରାଗୋ । ରାଗୋତି ବଲୱରାଗୋ । ‘‘କେସଲୋମାଦି’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟେପି ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦେନାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ପଭେଦା ଏତସ୍ସ ପରିୟାୟସ୍ସାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦୋ, ତେନ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦେନାତି ଏୱଂ ବାହିରତ୍ଥସମାସୱସେନ ପରିୟାୟୱିସେସନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଅସୁଭାୟାତି ଅସୁଭମାତିକାୟ । ୱଣ୍ଣେତବ୍ବମାତିକଞ୍ହି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ସାମିୱଚନଂ, ତେନାହ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତିଆଦି । ତଂ ୱିଭଜନ୍ତୋତି ମାତିକଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ । ଫାତିକମ୍ମନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିକରଣଂ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପଞ୍ଚନୀୱରଣଙ୍ଗୱିଗମେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା, ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତୱିତକ୍କାଦିଜ୍ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଝାନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନଂ ୱସେନ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତା, ତେସଂୟେୱ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନଂ ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଦସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନେନେୱ ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତା ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତାପି ଝାନସ୍ସ ପାକଟା ହୋତୀତି ତତ୍ରିମାନୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାୟଂପାଳୀତି ତସ୍ମିଂ ଦସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱିସୟେ ଅୟଂ ପାଳି । ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଝାନସ୍ସ ନୀୱରଣାଦିପରିବନ୍ଧତୋ ୱିସୁଦ୍ଧି, ସାୟଂ ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ପଧାନା ପୁରିମକାରଣସିଦ୍ଧା ଚ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦୀ’’ତି । ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାତି ୱିସୋଧେତବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନା, ସା ପନ ପରିବନ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧିସମକାଲୱିଭାୱିନୀପି ତବ୍ବିସୁଦ୍ଧିୟାୱ ନିପ୍ଫନ୍ନାତି ଦୀପନତ୍ଥମାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ’’ତି । ସମ୍ପହଂସନାତି ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିସାଧକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ପରିୟୋଦପନା, ସା ପନ ୟସ୍ମା କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟାୱ ସିଦ୍ଧା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ତୀଣିପି ଚେତାନି କଲ୍ୟାଣାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନାନିପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ପନ ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଦିକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ୟଥାକ୍କମଂ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ ମଜ୍ଝିମଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ନାମ ସମପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପନାସମାଧିୟେୱ । ସୋ ହି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚସଙ୍ଖାତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତାନଂ ଅନୁପଗମନେନ ମଜ୍ଝିମୋ, ସୱିସେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଠପନତୋ ସମାଧିୟେୱ ଉପରିୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ‘‘ସମାଧିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ପଟିଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ମଜ୍ଝିମେନ ସମାଧିନିମିତ୍ତେନ ତତ୍ଥ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପନାଗୋଚରେ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ଉପତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱିସୋଧେତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱିସୋଧନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ସମଥଭାୱୂପଗମନେନ ସମଥପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ସମଥପଟିପନ୍ନଭାୱତୋ ଏୱମସ୍ସ କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁନ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ ।

ତତ୍ଥ ଜାତାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟେ ପନ ତେ ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତେ ତସ୍ମିଂ ଝାନଚିତ୍ତେ ଜାତା ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମା, ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତନସଭାୱେନ ସମ୍ପହଂସନା ୱିସୋଧନା ପରିୟୋଦପନା ଚ, ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିରସେନ ଏକରସତାୟ ସମ୍ପହଂସନା ଚ, ୟଞ୍ଚେତଂ ତଦୁପଗଂ ତେସଂ ଅନତିୱତ୍ତନଏକରସଭାୱାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱୀରିୟଂ, ତସ୍ସ ତଦୁପଗୱୀରିୟସ୍ସ ୱାହନଟ୍ଠେନ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା ଚ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା ଚ, ପରିୟୋଦପନା ଚ ପରିୟୋଦପନକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତିୱିଧତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀନି ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥୋମନୱଚନାନି । ୱିତକ୍କସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱିତକ୍କଙ୍ଗେନ ସୁନ୍ଦରଭାୱମୁପଗତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ସମାଧିନା ସମ୍ପନ୍ନଂ, ଇଦଂ ଝାନଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଟିକୁଟତୀତି ସଙ୍କୁଚତି । ପଟିୱଟ୍ଟତୀତି ପଟିନିୱଟ୍ଟତି । ନ୍ହାରୁଦଦ୍ଦୁଲନ୍ତି ନ୍ହାରୁଖଣ୍ଡଂ । ପୟୁତ୍ତୱାଚନ୍ତି ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନେ ନିୟୁତ୍ତୱାଚଂ । ଦଣ୍ଡୱାଗୁରାହୀତି ଦଣ୍ଡପଟିବଦ୍ଧାହି ଦୀଘଜାଲସଙ୍ଖାତାହି ୱାଗୁରାହି ।

ସମଣକୁତ୍ତକୋତି କାସାୟନିୱାସନାଦିସମଣକିଚ୍ଚକୋ । ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଗ୍ଗୁମତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲୋକିକା ‘‘ମୁଦା’’ତି ୱୋହରିଂସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱଗ୍ଗୁମତା’’ତି । ‘‘ୱଗ୍ଗୂ’’ତି ମତା, ସୁଦ୍ଧସମ୍ମତାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା’’ତି । ସତ୍ତାନଂ ପାପୁନନେନ ସୋଧନେନ ସା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ।

୧୬୩. ମାରସ୍ସ ଧେୟ୍ୟଂ ଠାନଂ, ୱତ୍ଥୁ ୱା ନିୱାସୋ ମାରଧେୟ୍ୟଂ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଏୱ, ଇଧ ପନ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଂ ମାରଧେୟ୍ୟଂ। ‘‘ଅୟଂ ସମଣକୁତ୍ତକୋ ୟଥାସମୁପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗମୂଲକେନ ସମଣଭାୱୂପଗମନେନ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅୱୋଚ, ନ ପନ ‘‘ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତାୟ ତଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ମରଣେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରମୋଚନଲଦ୍ଧିକତ୍ତା ଦେୱତାୟ । ନ ହି ମତାନଂ କତ୍ଥଚି ପଟିସନ୍ଧି ଗଚ୍ଛତି । ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଏୱମେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ପରେସଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନତ୍ଥେନ ଏୱମେୱ ସଂସାରମୋଚନସଭାୱେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅତ୍ତନାପି ଅତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୬୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବାନିପି ତାନି ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତାନି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ୟେ ଅତ୍ତନାପି ଅତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୁଂ, ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂ ଠପେତ୍ୱା ତଦୱସେସେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂ, ସବ୍ବେ ଚ ଅରିୟେ ଅୟଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୬୪.ଏକୀଭାୱତୋତି ପୱିୱେକତୋ । ଉଦ୍ଦେସଂ ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗହେତ୍ୱା ଚ ଆଚରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଦା ପନ ଉଦ୍ଦେସାଦିଦାୟକା ତନୁଭୂତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଗତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛତି ।

ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୫. ଦସାନୁସ୍ସତୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାପି ଆନାପାନସ୍ସତି ତଦା ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂନଂ ସପ୍ପାୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ଗହିତା । ତଥା ହି ତଂ ଭଗୱା ତେସଂ ଦେସେସି । ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନସଦିସା, ଚତ୍ତାରୋ ପନ ଆରୁପ୍ପା ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅନନୁରୂପାତି ତେସଂ ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟନ୍ତି ଅରହତ୍ତାଧିଗମତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ । ଅତ୍ଥୟୋଜନାକ୍କମନ୍ତି ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ୟୋଜନାକ୍କମଞ୍ଚ । ଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଅସ୍ସାସଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତୀତି ଅପ୍ପମୁସ୍ସନତାୟ ତମେୱ ଅସ୍ସାସଂ ପସ୍ସାସଞ୍ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ତଥା ତିଟ୍ଠନକଧମ୍ମୋ ସତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ସତିୱସେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁକାମେନ ୟୋ ଅସ୍ସସତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅସ୍ସସତି, ତସ୍ସ ସତି ଅସ୍ସାସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେତି ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ଭୂତେ। ଖଣେନେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେନେୱ । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପାଦକଭୂତୋ ଅୟଂ ସମାଧି ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱଂ ଉପଗତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପମାୱ ଓପମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ବାହିରକା ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଜାନନ୍ତା ଆଦିତୋ ଚତୁପ୍ପକାରମେୱ ଜାନନ୍ତି, ନ ସବ୍ବଂ ସୋଳସପ୍ପକାରନ୍ତି ଆହ ସବ୍ବପ୍ପକାରଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱମସ୍ସେତଂ ସେନାସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଭାୱନାସତିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିବନ୍ଧନେ ସତିୟେୱ, ନାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ନିରତ୍ଥକୋ ଅନନୁରୂପୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱସେସସତ୍ତୱିଧସେନାସନନ୍ତି ‘‘ପବ୍ବତଂ କନ୍ଦରଂ ଗିରିଗୁହଂ ସୁସାନଂ ୱନପତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସଂ ପଲାଲପୁଞ୍ଜ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁତ୍ତୟାନୁକୂଲଂ ଧାତୁଚରିୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଗିମ୍ହାନାଦିଉତୁତ୍ତୟସ୍ସ ସେମ୍ହାଦିଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ମୋହାଦିଚରିୟତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଅନୁକୂଲଂ । ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱଂ ପଲ୍ଲଙ୍କାଭୁଜନେନ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ପୱତ୍ତନସୁଖତଂ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ଉଜୁକଂ ଠପନେନ, ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟଂ ପରିମୁଖଂ ସତିୟା ଠପନେନ ଉପଦିସନ୍ତୋ । ନ ପଣମନ୍ତୀତି ନ ଓଣମନ୍ତି । ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ସତିନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଗହିତଂ ସମ୍ମୋସପଟିପକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନସଙ୍ଖାତଂ ସତିଂ କତ୍ୱା, ପରମଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତୋୱାତି ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ । ବାତ୍ତିଂସାୟ ଆକାରେହୀତି ଚତୂସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ଆଗତାନି ଦୀଘରସ୍ସାଦୀନି ସୋଳସ ପଦାନି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେହି । ଦୀଘଂଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଦୀଘଅସ୍ସାସୱସେନ, ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, ଦୀଘନ୍ତି ୱା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଅସ୍ସାସୱସେନ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପନ୍ତି ୱିକ୍ଖେପପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗଭାୱଂ ପଜାନତୋ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସାସୱସେନାତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସାସୱସେନ, ‘‘ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିଅସ୍ସାସନୱସେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିନୋ ଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆ ପଠମଂ ବହିମୁଖଂ ସସନଂ ଅସ୍ସାସୋ, ତତୋ ଅନ୍ତୋମୁଖଂ ପଟିସସନଂ ପସ୍ସାସୋତି ଆହ ଅସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନୱାତୋତିଆଦି, ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଆକଡ୍ଢନୱସେନ ଅନ୍ତୋ ସସନଂ ଅସ୍ସାସୋ, ବହି ପଟିସସନଂ ପସ୍ସାସୋତି କତ୍ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥାତି ବହିନିକ୍ଖମନଅନ୍ତୋପୱିସନୱାତେସୁ, ତସ୍ସ ଚ ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱାତୋ ନିକ୍ଖମତୀତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନନ୍ତିଆଦିନା ଦାରକାନଂ ପୱତ୍ତିକ୍କମେନ ଅସ୍ସାସୋ ବହିନିକ୍ଖମନୱାତୋତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ସୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚ ପସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଦ୍ଧାନୱସେନାତି କାଲଦ୍ଧାନୱସେନ । ଅୟଞ୍ହି ଅଦ୍ଧାନ-ସଦ୍ଦୋ କାଲସ୍ସ ଦେସସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ହୀତିଆଦିନା ଦେସଦ୍ଧାନଂ ଉପମାୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଦାନି ତବ୍ବିସିଟ୍ଠକାଲଦ୍ଧାନୱସେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦୀଘରସ୍ସତଂ ଉପମେୟ୍ୟୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ଏୱନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ଅନେକକଲାପଭାୱେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ହତ୍ଥିଆଦିସରୀରେ ସୁନଖାଦିସରୀରେ ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦେସଦ୍ଧାନୱିସିଟ୍ଠକାଲଦ୍ଧାନୱସେନେୱ ଦୀଘରସ୍ସତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସଣିକଂ ପୂରେତ୍ୱାତିଆଦିୱଚନତୋ । ତେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ତେତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ଇତ୍ତରମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅପ୍ପକଂ କାଲଂ । ନୱହାକାରେହୀତି ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଲଦ୍ଧୱିସେସସ୍ସ କେୱଲଂ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା ତୟୋ ଆକାରା, ତେ ଚ କସ୍ସଚି ଅସ୍ସାସୋୱ, କସ୍ସଚି ପସ୍ସାସୋୱ, କସ୍ସଚି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଉପଟ୍ଠାତୀତି ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତଥା ଛନ୍ଦୱସେନ ତୟୋ, ତଥା ପାମୋଜ୍ଜୱସେନାତି ଇମେହି ନୱହି ଆକାରେହି । ଏକେନାକାରେନାତି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସାଦୀସୁ ଏକେନାକାରେନ ।

ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେତି ଦୀଘେ ଓକାସଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତଭାୱେ କାଲଦ୍ଧାନେପି ୱା, ଏୱଂ ଉପରି ଇତ୍ତରସଙ୍ଖାତେତି ଏତ୍ଥାପି । ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦତ୍ତା ତତ୍ଥ ସାତିସୟୋ କତ୍ତୁକାମତାଲକ୍ଖଣୋ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛନ୍ଦୱସେନାତି ତଥାପୱତ୍ତଛନ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ । ପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସୁଖୁମତରଭାୱେ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତତରତାୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନତାୟ ଭାୱନାଚିତ୍ତସହଗତୋ ପମୋଦୋ ଖୁଦ୍ଦକାଦିଭେଦା ତରୁଣା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତଂ ୱିୱତ୍ତତୀତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପକତିଅସ୍ସାସପସ୍ସାସତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି । ଉପେକ୍ଖା ସଣ୍ଠାତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେ ସମାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁନ ଝାନନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାପାରାଭାୱତୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ହୋତି, ସା ପନାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ସମଥୱସେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା, ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସମୁଖେନ ତନ୍ନିସ୍ସୟନାମରୂପସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା ଚ ଞାଣଂ । କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି, ସତି ପନ ସରସତୋ ଉପତିଟ୍ଠନଟ୍ଠେନ ସରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତିଆଦୀସୁ ୟା ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ, ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତେ କରଜକାୟେ ଚ କାୟସ୍ସେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱଂ ୱା ଇତ୍ଥିପୁରିସସତ୍ତଜୀୱାଦିଭାୱଂ ୱା ଅନନୁପସ୍ସିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁପସ୍ସନା, ତାୟ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ସତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭାୱନା ୱଡ୍ଢନା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

ଇତ୍ତରୱସେନାତି ପରିତ୍ତକାଲୱସେନ । ତାଦିସୋତି ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ଚ । ୱଣ୍ଣାତି ଦୀଘାଦିଆକାରା । ନାସିକଗ୍ଗେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା, ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ସବ୍ବଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଆଭୋଗୱସେନ ପଚ୍ଛା ତଥା ସମୁପ୍ପନ୍ନେନ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟଂ ଏୱଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚ, ତସ୍ମା ଏୱଂଭୂତୋ ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ନାମ, ନ ପନ ‘‘ଅନାଗତେ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତନମତ୍ତେନ ସୋ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ସଂୱରୋତି ସତି ୱୀରିୟମ୍ପି ୱା । ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚୀତି ସବ୍ବକାୟଂ ୱିଦିତଂ କରିସ୍ସାମୀତିଆଦିକଂ ପୁବ୍ବାଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାୟସଙ୍ଖାରପସ୍ସମ୍ଭନପୀତିପଟିସଂୱେଦନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କାୟସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ । ସୋ ହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋପି ସମାନୋ କରଜକାୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନାରଦ୍ଧକାଲେ, ତଦାରମ୍ଭତ୍ଥାୟ କାୟଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ହି ଇମିନା କାୟପରିଗ୍ଗହୋ, ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଇମିନା ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି ବଲୱଂ ଓଳାରିକଂ, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟସଙ୍ଖାରୋ ହି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅଧିମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି କିରିୟାୱିସେସନଂ ୱା ଏତଂ । ସବ୍ବେସଂୟେୱାତି ଉଭୟେସମ୍ପି ।

ମହାଭୂତପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋତି ଚତୁଧାତୁମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟାତି କଲାପସମ୍ମସନମାହ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବଲୱୱିପସ୍ସନା, ତତୋ ଓରଂ ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତିଆଦିନା ସମଥନୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଚୋଦନାସୋଧନାହୀତି ଅନୁୟୋଗପରିହାରେହି । କଥନ୍ତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳି, ତତ୍ଥ କଥଂ ସିକ୍ଖତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତି କିରାତିଆଦି ଚୋଦକୱଚନଂ । ଇତି କିରାତି ଏୱଞ୍ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ସବ୍ବଥା ଅଭାୱଂ ଉପନେତି ଚେତି ଚୋଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟାତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱାତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ତବ୍ବିସୟାୟ ଉପଲଦ୍ଧିୟା ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ୱଡ୍ଢି ଚ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପୁନ ଇତି କିରାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଚୋଦନାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ତତ୍ଥ ଇତି କିର ସିକ୍ଖତୀତି ମୟା ୱୁତ୍ତାକାରେନ ୟଦି ସିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଭାୱନା ହୋତୀତି ୟଦିପି ଓଳାରିକା କାୟସଙ୍ଖାରା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ସୁଖୁମା ପନ ଅତ୍ଥେୱାତି ଭାୱନାୟପି ୱଡ୍ଢି ହୋତେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଂସେତି କଂସଭାଜନେ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ, ତେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୁମକା ସଦ୍ଦାତି ଅନୁରୱେ ଆହ । ସୁଖୁମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପୀତି ସୁଖୁମୋ ସଦ୍ଦୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ତଦାରମ୍ମଣତାୟପି ।

ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସମାଚାରୋତି ଉତ୍ତମସମାଚାରୋ, ତଦେୱ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସୀଲଂ, ଖନ୍ଧକୱତ୍ତପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ସୀଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅହଂ ସୀଲଂ ରକ୍ଖାମୀତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ ସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱାସୋତି ଆୱାସପଲିବୋଧୋ । କୁଲନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କମ୍ମନ୍ତି ନୱକମ୍ମଂ । ଇଦ୍ଧୀତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଇଦ୍ଧି, ସା ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ । ସୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୧) ୱୁତ୍ତେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଲିବୋଧସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାରେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ୟୋଗାନୁୟୋଗୋତି ୟୋଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ । ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୂତି ଆଲୋକାକାସକସିଣଦ୍ୱୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ କସିଣାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚତ୍ତାରୀସଞ୍ଞେୱ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନାତି ୟୋଗାନୁୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଇମିନାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନାତି ଇମିନା ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ । ମହାହତ୍ଥିପଥଂ ନୀହରନ୍ତୋ ୱିୟାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିଂ ମହାହତ୍ଥିମଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ।

ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମାଚରିୟନ୍ତି ‘‘ଇମିନାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଆଚରିୟଂ । ‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩; ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୧୦) ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୨) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମାଚରିୟନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକନ୍ତି ପଞ୍ଚପବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚଭାଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗନ୍ଥସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ । ତଦତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛା କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛା, ତତ୍ଥ ସଂସୟପରିପୁଚ୍ଛା ୱା । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଏୱମିଧ ନିମିତ୍ତଂ ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ଉପଧାରଣଂ । ତଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନପ୍ପନା ଏୱଂ ଝାନମପ୍ପେତୀତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଗଣନାନୁବନ୍ଧନାଫୁସନାନଂ ୱସେନ ଭାୱନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଠପନାୱସେନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି ଇଧ ଭାୱନାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସଭାୱସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ, ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସଭାୱୂପଧାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅଟ୍ଠାରସସେନାସନଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତନ୍ତି ମହତ୍ତଂ ନୱତ୍ତଂ ଜିଣ୍ଣତ୍ତଂ ପନ୍ଥନିସ୍ସିତତ୍ତଂ ସୋଣ୍ଡିପଣ୍ଣପୁପ୍ଫଫଲୟୁତ୍ତତା ପତ୍ଥନୀୟତା ନଗରଦାରୁଖେତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତତା ୱିସଭାଗାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥିତା ପଟ୍ଟନସନ୍ନିସ୍ସିତତା ପଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତତା ରଜ୍ଜସୀମସନ୍ନିସ୍ସିତତା ଅସପ୍ପାୟତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଅଲାଭୋତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ସେନାସନଦୋସେହି ୱିୱଜ୍ଜିତଂ । ପଞ୍ଚସେନାସନଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି –

‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି ନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି …ପେ॰… ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) –

ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି ସେନାସନଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ, ଏତ୍ଥ ଚ ନାତିଦୂରତାଦି ଏକଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣତାଦି ଏକଂ, ଅପ୍ପଡଂସାଦିତା ଏକଂ, ଚୀୱରାଦିଲାଭୋ ଏକଂ, ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱାସୋ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧେନାତି ଦୀଘାନଂ କେସାଦୀନଂ ହରଣେନ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ପଚନତୁନ୍ନକରଣରଜନାଦିକରଣେହି ଚ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା ଖୁଦ୍ଦକା ପଲିବୋଧା ୟେନ, ତେନ । ଭତ୍ତସମ୍ମଦନ୍ତି ଭୋଜନନିମିତ୍ତଂ ପରିସ୍ସମଂ । ଆଚରିୟତୋ ଉଗ୍ଗହୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ, ସବ୍ବୋପି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଧି, ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଉଗ୍ଗହମତ୍ତଂ, ତତୋ । ଏକପଦମ୍ପୀତି ଏକକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ।

ଅନୁୱହନାତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅନୁଗମନୱସେନ ସତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତନା । ୟସ୍ମା ପନ ଗଣନାଦିୱସେନ ୱିୟ ଫୁସନାୱସେନ ୱିସୁଂ ମନସିକାରୋ ନତ୍ଥି, ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଏୱ ଗଣନାଦି କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ ଫୁସନାଗହଣନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଫୁସନାତି ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଠପନାତି ସମାଧାନଂ, ସମାଧିପ୍ପଧାନା ପନ ଅପ୍ପନାତି ଆହ ‘‘ଠପନାତି ଅପ୍ପନା’’ତି । ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ୱିପସ୍ସନା। ପୱତ୍ତତୋ ନିମିତ୍ତତୋ ଚ ୱିନିୱଟ୍ଟନତୋ ୱିନିୱଟ୍ଟନା ମଗ୍ଗୋ। କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭାୱତୋ ପାରିସୁଦ୍ଧି ଫଲଂ । ତେସନ୍ତି ୱିନିୱଟ୍ଟନାପାରିସୁଦ୍ଧୀନଂ । ଖଣ୍ଡନ୍ତି ‘‘ଏକଂ ତୀଣି ପଞ୍ଚା’’ତି ଏକନ୍ତରିକାଦିଭାୱେନ ଗଣନାୟ ଖଣ୍ଡନଂ । ଅଥ ୱା ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା କତିପୟକାଲଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପୁନ ଗଣନୱସେନ ଅନ୍ତରା ଓଧିପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତଥା ଖଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ହି ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନନିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତି ନୁ ଖୋ ମେ ଚିତ୍ତଂ, ନୋ’’ତି ୱୀମଂସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ତେନାହ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ ମେତିଆଦି, ଇଦଞ୍ଚ ଏୱଂ ଖଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚିରତରଂ ଗଣନାୟ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ତଥା ଲଦ୍ଧଂ ଅୱିକ୍ଖେପମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ୟୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେସୁ ୟସ୍ସ ଏକୋୱ ପଠମଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ସ ପନ ଉଭୋପି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେନ ଉଭୟମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଗଣିତବ୍ବଂ । ୟୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଇମିନାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ନାସାପୁଟୱାତେସୁ ୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ସୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପଠମଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ଉପଟ୍ଠିତେପି ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଗଣନ୍ତସ୍ସେୱ କମେନ ଉଭୋପି ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗଣେତବ୍ବମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସୀଘଗଣନାରମ୍ଭସ୍ସ ଓକାସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମସ୍ସାପି ପୁରିମନୟେନ ଗଣୟତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନାତି ଦନ୍ଧଗଣନାୟ, ପାକଟା ହୁତ୍ୱାତି ଇମିନା ଦନ୍ଧଗଣନାୟ ଆରଦ୍ଧକାଲେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିସଦତାୟ ସୁଖୁମସ୍ସାସାଦୀନଂ ଅପାକଟତଂ, ପଚ୍ଛା ୱିସଦକାଲେ ପାକଟତଞ୍ଚ ତେସୁ ଚ ପାକଟେସୁ ଦନ୍ଧଗଣନଂ ପହାୟ ସୀଘଗଣନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ସୀଘଗଣନାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତି ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟମେୱ, ନ କାମାୱଚରେ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତରିକତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିୟା’’ତି । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ସୀଘଗଣନାୟ । ଅନ୍ତୋ ପୱିସନ୍ତଂ ୱାତଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ପୱେସେତି ନାମ ।

ଏତନ୍ତି ଏତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଜାତଂ । ଅନୁଗମନନ୍ତି ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ମନସିକରଣମେୱ, ନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅନୁୱତ୍ତନଂ, ତେନାହ – ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନୁଗମନୱସେନା’’ତି । ଫୁସନାଠପନାୱସେନ ୱିସୁଂ ମନସିକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ୟଥା ଗଣନାୟ ଫୁସନାୟ ଚ ମନସିକରୋତି, ଏୱଂ ଅନୁବନ୍ଧନଂ ୱିନା କେୱଲଂ ଠପନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ମନସିକାରୋପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଗଣନଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ୟାୱ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ମନସିକରୋତି, ଅପ୍ପନାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ଠପନାୟ ଚ ମନସିକରୋତି ନାମାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ୱିନା ଠପନାୟ ମନସିକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ଠପନାୟ ଚ ମନସିକରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ। ୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ନ ମିନୋତି ନ ୱିନିଚ୍ଛନତି, ସା ମାନସ୍ସ ସମୀପେତି ଉପମାନଂ ସିଦ୍ଧସାଦିସେନ ସାଧ୍ୟସାଧନଂ ୟଥା ଗୋ ୱିୟ ଗୱୟୋତି । ପଙ୍ଗୁଳୋତି ପୀଠସପ୍ପୀ । ଦୋଲାତି ପେଙ୍ଖୋଲୋ । କୀଳତନ୍ତି କୀଳନ୍ତାନଂ । ଉପନିବନ୍ଧନତ୍ଥମ୍ଭମୂଲେତି ନାସିକଗ୍ଗଂ ମୁଖନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିତୋ ପଭୁତୀତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥଦସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଉପନିବନ୍ଧନନିମିତ୍ତଂ ନାସିକଗ୍ଗଂ, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱା । ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୟୋପି ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି, ନିମିତ୍ତେନ ସହ ଅସ୍ସାସୋ ପସ୍ସାସୋ ୱାତି ଦ୍ୱେୟେୱ ଏକକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେତି ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସୋ ପସ୍ସାସୋତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକୋ, ତେନ ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅୟଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତି । ଭାୱନାତି ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନା ।

କଥଂ ଇମେ…ପେ॰… ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଇଦଂ ପରିହାରଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କକଚୋପମାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୨ ଆଦୟୋ) ୱିୱରିତୁଂ ପୁଚ୍ଛାଠପନଂ । ତତ୍ଥ କଥଂ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘କଥମିମେ ଅୱିଦିତା…ପେ॰… କଥଂ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ପଧାନନ୍ତି ଭାୱନାନିପ୍ଫାଦକଂ ୱୀରିୟଂ । ପୟୋଗନ୍ତି ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭକଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗଂ । ୱିସେସନ୍ତି ଅରହତ୍ତପରିୟୋସାନୱିସେସଂ । ପଧାନନ୍ତି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛେଦନୱୀରିୟଂ । ପୟୋଗନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ଛେଦନକକିରିୟଂ । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ‘‘ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଉପମାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥତୋ ୟୋଜେତବ୍ବମେୱ । ୟଥା ରୁକ୍ଖୋତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱାତି ଦୀଘନାସିକୋ ନାସିକଗ୍ଗେ, ଇତରୋ ମୁଖଂ ନିମିୟତି ଛାଦିୟତି ଏତେନାତି ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠେ ।

ଇଦଂ ପଧାନନ୍ତି ୟେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଭାୱନାକମ୍ମସ୍ସ ଅରହଂ ଇଧ ପଧାନନ୍ତି ଫଲେନ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପକ୍କିଲେସାତି ନୀୱରଣା । ୱିତକ୍କାତି କାମୱିତକ୍କାଦିମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା, ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ୱା ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୂପସମାପଦେସେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନମଧିଗମମାହ । ଅୟଂ ପୟୋଗୋତି ଅୟଂ ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ପୟୋଗୋ । ସଂୟୋଜନା ପହୀୟନ୍ତୀତି ଦସପି ସଂୟୋଜନାନି ମଗ୍ଗପଅପାଟିୟା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି । ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋନ୍ତୀତି ତଥା ସତ୍ତପି ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସପି ଅନୱସେସତୋ ୱିଗତନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଇମଂ ସମାଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଅୟଂ ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନାଦିକୋ ଇମସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମାତିଆଦି ନିଗମନୱଚନଂ । ପରିପୁଣ୍ଣାତି ସୋଳସନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ପାରିପୂରିୟା ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣା । ଅନୁପୁବ୍ବନ୍ତି ଅନୁକ୍କମେନ । ପରିଚିତାତି ପରିଚିଣ୍ଣା । ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ ପଞ୍ଞାପଭାସେନ ପଭାସେତି ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଅସ୍ସାତି ଉପମାଭୂତସ୍ସ କକଚସ୍ସ । ଆନୟନେ ପୟୋଜନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଅୱସେସଝାନଙ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତାତି ୱିତକ୍କାଦିଅୱସେସଝାନଙ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତାତି ୱଦନ୍ତି । ୱିଚାରାଦୀହୀତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅପ୍ପନାଭାୱତୋ । ସୋ ହି ‘‘ଅପ୍ପନା ବ୍ୟପ୍ପନା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅୱସେସ-ସଦ୍ଦୋ ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି, ୱିତକ୍କସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱା ଝାନଙ୍ଗେସୁ ପଧାନଭୂତୋ ସମାଧି ଅପ୍ପନାତି କତ୍ୱା ‘‘ଅୱସେସଝାନଙ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପନାସଙ୍ଖାତା ଠପନା ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସଚି ପନ ଗଣନାୱସେନେୱ ମନସିକାରକାଲତୋ ପଭୁତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁକ୍କମତୋ…ପେ॰… ପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ଉପରି ୱକ୍ଖମାନୋ ଗନ୍ଥୋ ପୁରାଣପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ପାଠୋ ଏତ୍ଥାପି ଲିଖିତବ୍ବୋ, ଲେଖକାନଂ ପନ ଦୋସେନ ଗଳିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଓଳାରିକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନିରୁଦ୍ଧେତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମ୍ପି ୱିଚେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱିଚୟନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆନୀତଂ । ଦେସତୋତି ପୁବ୍ବେ ଫୁସନୱସେନ ଗହିତଟ୍ଠାନତୋ । ନିମିତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଗହିତାକାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହିକା ସଞ୍ଞା ଫୁସନଟ୍ଠାନେ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବା । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥୱସନ୍ତି ଇମଂ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନୱିଧିସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଇତୋତି ଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନତୋ । ଗରୁକତା ଚ ଭାୱନାଦୁକ୍କରତାୟାତି ଆହ ‘‘ଗରୁକଭାୱନ’’ନ୍ତି । ଚରିତ୍ୱାତି ଗୋଚରଂ ଗହେତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ୱା । ଉଭୟମ୍ପି ହି ଇଧ ଏକଜ୍ଝଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତୂଲପିଚୁଆଦିଉପମତ୍ତୟଂ ଉଗ୍ଗହେ ୟୁଜ୍ଜତି, ସେସଂ ଉଭୟତ୍ଥ ।

ତାରକରୂପଂ ୱିୟାତି ତାରକାୟ ସରୂପଂ ୱିୟ । ସଞ୍ଞାନାନତାୟାତି ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ନାନତାୟ । ସଞ୍ଞଜନ୍ତି ଭାୱନାସଞ୍ଞାୟ ପରିକପ୍ପିତଂ, ନ ଉପ୍ପାଦିତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିମିତ୍ତେ ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠପନେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପଭୁତୀତି ଇତୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ନିମିତ୍ତେତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ । ଠପୟନ୍ତି ଠପନାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଠପନ୍ତୋ । ନାନାକାରନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନାନାକାରଂ । ୱିଭାୱୟନ୍ତି ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଅନ୍ତରଧାପେନ୍ତୋ । ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ତେ ଆକାରା ଅମନସିକରୋତୋ ଅନ୍ତରହିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେତି ଅସ୍ସାସେ ପସ୍ସାସେ ଚ ୟୋ ନାନାକାରୋ, ତଂ ୱିଭାୱୟଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସମ୍ଭୂତେ ୱା ନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଠପୟଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତି ନାମାତି ୟୋଜନା । କେଚି ପନ ୱିଭାୱୟନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନାନାକାରଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ପଜାନନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତି ଅପ୍ପେତୀତି ।

କିଲେସାତି ଅୱସେସକିଲେସା । ସନ୍ନିସିନ୍ନାୟେୱାତି ଅଲଦ୍ଧନୀୱରଣସହାୟା ଓଲୀନାୟେୱ । ଉପଚାରଭୂମିୟନ୍ତି ଉପଚାରାୱତ୍ଥାୟଂ । ଲକ୍ଖଣତୋତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିସଭାୱତୋ ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱତୋ ୱା । ଗୋଚରୋତି ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମୋ । ୟତ୍ଥ ଦୁଲ୍ଲଭା ସପ୍ପାୟଭିକ୍ଖା, ସୋ ଅସପ୍ପାୟୋ, ଇତରୋ ସପ୍ପାୟୋ । ଭସ୍ସନ୍ତି ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ଭସ୍ସଂ, ତଂ ସପ୍ପାୟଂ, ଇତରମସପ୍ପାୟଂ । ସେସେସୁ ଆୱାସାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଅସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ତଂ ତଂ ସପ୍ପାୟଂ, ଇତରମସପ୍ପାୟନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟମେୱ ସେୱନ୍ତସ୍ସପି ଅପ୍ପନା ନ ହୋତି, ତେନ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ଦସୱିଧଂ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ନାମ କେସନଖଚ୍ଛେଦନାଦୀହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ସରୀରୱତ୍ଥୁସ୍ସ, ଚୀୱରସେନାସନାଦିଧୋୱନପରିକମ୍ମାଦୀହି ବାହିରୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ । ଏୱଞ୍ହି ଞାଣମ୍ପି ୱିସଦକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିକରଂ ହୋତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତା ନାମ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମଭାୱକରଣଂ । ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ନାମ ଭାୱନାୟ ଲଦ୍ଧନିମିତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖଣକୋସଲ୍ଲଂ । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧତାଦୀହି କାରଣେହି ଉଦ୍ଧତତାୟ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତଦା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ତୟୋ ଅଭାୱେତ୍ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭାୱନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନା ହୋତି । ୟଦାସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହି ଲୀନତାୟ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତଦା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ତୟୋ ଅଭାୱେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭାୱନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ହୋତି । ୟଦାସ୍ସ ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାଦୀହି ନିରସ୍ସାଦଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠସଂୱେଗୱତ୍ଥୁପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪୧୮) ସମ୍ପହଂସନସଙ୍ଖାତା ସଂୱେଜନା ହୋତି । ୟଦା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ଅନିରସ୍ସାଦଂ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାପାରତାସମାପଜ୍ଜନେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ହୋତି ।

ତଦଧିମୁତ୍ତତା ନାମ ସମାଧିଅଧିମୁତ୍ତତା, ସମାଧିନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟଂ ।

ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତୁକାମୋତି ଫଲଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମୋ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୱିୱଟ୍ଟନାୱସେନ ପଠମଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମୋ । ତତୋ ପରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମୋପୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନ…ପେ॰… ୱସିପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିଲଦ୍ଧଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କାଦୀସୁ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ଏକେକଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ୱିତକ୍କାଦୀସୁ ୟଥାୱଜ୍ଜିତଝାନଙ୍ଗାରମ୍ମଣାନି କାମାୱଚରଜୱନାନି ଭୱଙ୍ଗନ୍ତରିତାନି ୟଦା ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଥସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତଂ ପନ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାନନ୍ତରଂ ସୀଘଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ । ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଦସଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଖଣଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ ନାମ । ତଥେୱ ଲହୁଂ ଖଣଂ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଝାନତୋ ଭୱଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ ନାମ । ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଖଣଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଖଣଂ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ପୱତ୍ତପୁବ୍ବପରିକମ୍ମଭେଦେନେତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନୱୁଟ୍ଠାନୱସିୟୋ ଭିନ୍ନା, ନ ସରୂପଭେଦେନ, ୟା ‘‘ସମାପତ୍ତିକୁସଲତା, ୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥିୟଞ୍ହି ସୀଘଂ ଆୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ତଦନନ୍ତରାନଂ ଜୱନାନଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀତି ଆୱଜ୍ଜନୱସୀସିଦ୍ଧିୟାୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ସିଦ୍ଧା ଏୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଝାନଙ୍ଗାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଝାନଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତେସଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟନ୍ତି ତେସଂ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟାନଂ ଭୂତାନଂ ନିସ୍ସୟଂ । ଇଦଞ୍ଚ କରଜକାୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଦସକସ୍ସ ଭୂତନିସ୍ସୟତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟ୍ଠାନନୟେନ । ନ ହି କଲାପନ୍ତରଗତାନି ଭୂତାନି କଲାପନ୍ତରଗତାନଂ ଭୂତାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପଟ୍ଠାନେ ହି ଅସଙ୍ଗହିତା ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟା ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂନିସ୍ସିତରୂପାନୀତି ଉପାଦାରୂପାନି । ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତକେସାଦିରୂପାରମ୍ମଣଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟକରଜକାୟପଅଗ୍ଗହମୁଖେନ ଉପଟ୍ଠିତଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରୀତି କମ୍ମାରାନଂ ଅଗ୍ଗିଧମନଭସ୍ତା । ତଜ୍ଜନ୍ତି ତଦନୁରୂପଂ । ତସ୍ସାତି ନାମରୂପସ୍ସ । ତଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିପଚ୍ଚୟଂ ଦିସ୍ୱା । କଙ୍ଖଂ ୱିତରତୀତି ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୋଳସୱତ୍ଥୁକଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଅତିକ୍କମତି । କଲାପସମ୍ମସନୱସେନାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୧; ୩.୮୬, ୮୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୧) ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅତୀତାଦିକୋଟ୍ଠାସଂ ଏକେକକଲାପତୋ ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନଂ କଲାପସମ୍ମସନଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ପୁବ୍ବଭାଗେତି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପରିୟାପନ୍ନାୟ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଓଭାସାଦୟୋତି ଓଭାସୋ ଞାଣଂ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପଗ୍ଗହୋ ଉପେକ୍ଖା ଉପଟ୍ଠାନଂ ନିକନ୍ତି ଚ । ତତ୍ଥ ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧା । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତି । ଉପେକ୍ଖାତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଓଭାସାଦୟୋ ନୱ ନିକନ୍ତିସଙ୍ଖାତତଣ୍ହୁପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁତାୟ ଉପକ୍କିଲେସା ୱୁତ୍ତା, ନିକନ୍ତି ପନ ଉପକ୍କିଲେସତାୟ ତବ୍ବତ୍ଥୁତାୟ ଚ । ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାନୁଲୋମଞାଣାନଂ ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ। ଫଲକ୍ଖଣେ ହି ୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି । ଏକୂନୱୀସତିଭେଦସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗୱୀଥୀନଂ ଅନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବାନଂ ୱସେନ ଏକୂନୱୀସତିଭେଦସ୍ସ । ଅରହତୋ ହି ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଭାୱେନ ଏକୂନୱୀସତିତା । ଅସ୍ସାତି ଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ।

ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେତି ପୀତିସହଗତାନି ଚତୁକ୍କନୟେ ଦ୍ୱେ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନି । ତସ୍ସାତି ତେନ ୟୋଗିନା । ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେତି ସମାପନ୍ନକ୍ଖଣେ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ପଟିଭାଗାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା। ଆରମ୍ମଣେ ହି ୱିଦିତେ ତବ୍ବିସୟା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପଟିସଂୱିଦିତା ନାମ ହୋତି ସଲକ୍ଖଣତୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ପଚ୍ଛା ଗହଣେ ସନ୍ଦେହାଭାୱତୋ । ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ୱିସୟତୋ ଦସ୍ସନକ୍ଖଣେ । ଏୱଂ ପୀତିଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହଣମେୱ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତିପଟିସଂୱେଦନଂ ନାମ ।

ଦୀଘଂଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଦୀଘସ୍ସ ଅସ୍ସାସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ୱସେନ, ପଜାନତୋ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋତି ଝାନପରିୟାପନ୍ନଂ ଅୱିକ୍ଖେପାପନ୍ନଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଜାନତୋ । ୟଥେୱ ହି ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ପଟିସଂୱିଦିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତୀତି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଉପଟ୍ଠିତା ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନେପି ଉପଟ୍ଠିତା ନାମ ହୋତୀତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଂ ପୀତିପଟିସଂୱେଦନଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆୱଜ୍ଜତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜତୋତି ଝାନଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ସା ପୀତୀତି ସା ଝାନପରିୟାପନ୍ନା ପୀତି । ଜାନତୋତି ସମାପନ୍ନକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ଜାନତୋ, ତସ୍ସ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସ୍ସତୋତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋତି ଝାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୋତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ୱେଲଂ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସିଭାୱାନଂ ୱସେନ ଝାନସ୍ସ ପଜାନନମୁଖେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ପୀତିୟା ପଟିସଂୱେଦନା ଦସ୍ସିତା । ଅଧିମୁଚ୍ଚତୋତି ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ, ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତବ୍ବଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅଭିଜାନତୋତିଆଦି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀସୁପି ପରିଜାନତୋତିଆଦିନା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଅୱସେସପଦାନୀତି ସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦୀତି ପଦାନି ।

ୱେଦନାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଞ୍ଞା ଗହିତା, ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା’’ତି । ୱିପସ୍ସନାଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି କାୟିକସୁଖାଦିସୀସେନ ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରଦସ୍ସନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ସମଥେ କାୟିକସୁଖାଭାୱତୋ । ସୋତି ପସ୍ସମ୍ଭନପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ନିରୋଧୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) କାୟସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ପୀତିସୀସେନ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତାତି ପୀତିଅପଦେସେନ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ସୁଖଗ୍ଗହଣତୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାପସଙ୍ଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଦେସୂତି ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦୀ ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ସଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାତି ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତପଟିସଂୱେଦିତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆରମ୍ମଣତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ । ଆମୋଦେତୀତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ଝାନୱିସୟାୟ ମୋଦେତି । ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନକ୍ଖଣେ ।

ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୬୭. ୟଦିପି ଅରିୟା ନେୱ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି, ନାପି ପରେହି ସମାଦପେନ୍ତି, ତଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ପକାରେହି ମତାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅନ୍ତରେ ମିଗଲଣ୍ଡିକେନ ମାରିତାନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲମିସ୍ସକତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଘାତେତ୍ୱା ମରଣସମୟେ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ମତାନମ୍ପି ସବ୍ଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୭୨.ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱାତି ଜାନିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱାତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପାଣୋତି ଜାନନ୍ତୋତି ଇଦଂ ମନୁସ୍ସୋତି ଅଜାନିତ୍ୱାପି କେୱଲଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ପାରାଜିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱଧକଚେତନାୱସେନ ଚେତେତ୍ୱାତି ‘‘ଇମଂ ମାରେମୀ’’ତି ୱଧକଚେତନାୟ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ପକପ୍ପେତ୍ୱାତି ‘‘ୱଧାମି ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଅଭିୱିତରିତ୍ୱାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱା’’ତି । ସିଖାପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ୱୀତିକ୍କମଭୂତସ୍ସ ଅପରକାଲକିରିୟାୟୁତ୍ତଦସ୍ସନେନ କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିଉଣ୍ଣା ନାମ ତଦହୁଜାତଏଳକସ୍ସ ଲୋମଂ । ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ଏୱଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଂ । ତତୋ ୱା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଦୁତିୟସତ୍ତାହାଦୀସୁ ଅବ୍ବୁଦାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିହୀନୱେଗସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସହକାରୀପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୋ । କମ୍ମମେୱ ହି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଜନକପଚ୍ଚୟୋ, ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅନୁପହତଂ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପଂ ସହକାରୀପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱାୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ୟେନ କେନଚି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟେନ ନିରୁଦ୍ଧଚକ୍ଖାଦିପ୍ପସାଦାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖାଦିକଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି ।

ଅତିପାତେନ୍ତୋତି ଅତିପାତେନ୍ତୋ ୱିନାସେନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତପକାରମେୱାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାତିପାତନୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ । ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅତୀୱ ପାତନଂ ସୀଘପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ । ଆଥବ୍ବଣିକାତି ଅଥବ୍ବଣୱେଦିନୋ । ଅଥବ୍ବଣନ୍ତି ଅଥବ୍ବଣୱେଦୱିହିତଂ । ମନ୍ତଂ ପୟୋଜେନ୍ତୀତି ଅଲୋଣଭୋଜନଦବ୍ବସୟନସୁସାନଗମନାଦୀହି ପୟୋଗେହି ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତି, ତେନ ୟଥିଚ୍ଛିତପାଣୱଧାଦିଫଲଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମେସୁ ପୱିଟ୍ଠଂ । ଈତିନ୍ତି ପୀଳଂ । ଉପଦ୍ଦୱନ୍ତି ତତୋ ଅଧିକତରଂ ପୀଳଂ । ପଜ୍ଜରକନ୍ତି ୱିସମଜ୍ଜରଂ । ସୂଚିକନ୍ତି ସୂଚୀହି ୱିୟ ୱିଜ୍ଝମାନଂ ସୂଲଂ । ୱିସୂଚିକନ୍ତି ସସୂଲଂ ଆମାତିସାରଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦିୟନ୍ତି ରତ୍ତାତିସାରଂ । ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜାଦିକଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜଂ କତୂପଚାରଂ ମନ୍ତପଠନକ୍କମେନ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା । ତେହୀତି ତେହି ୱତ୍ଥୂହି । ପୟୋଜନନ୍ତି ପୱତ୍ତନଂ । ଅହୋ ୱତାୟନ୍ତି ଅୟଂ ତଂ କୁଚ୍ଛିଗତଂ । ଗବ୍ଭନ୍ତି ଇଦଂ କୁଚ୍ଛିଗତଂ ଗବ୍ଭଂ । କୁଲୁମ୍ବସ୍ସାତି ଗବ୍ଭସ୍ସ, କୁଲସ୍ସେୱ ୱା, କୁଟୁମ୍ବସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧିୟାତି ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତନ୍ତି ସୁତ୍ତତ୍ଥତୋ ନ ସମେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥବ୍ବଣିଦ୍ଧିୱସେନେୱ ହି ସୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧିୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇତରଥାତି ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ପଦସ୍ସ ଗୱେସନମତ୍ତମେୱ ୟଥାରୁତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ସିୟା, ତଦା ପରିୟିଟ୍ଠମତ୍ତେନ ପରିୟେସିତ୍ୱା ସତ୍ଥାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧମତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସସନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ଏତେନାତି ସତ୍ଥନ୍ତି ୱଧୋପକରଣସ୍ସ ପାସାଣରଜ୍ଜୁଆଦିନୋ ସବ୍ବସ୍ସାପି ନାମନ୍ତି ଆହ ଲଗୁଳାତିଆଦି । ଲଗୁଳନ୍ତି ମୁଗ୍ଗରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସତ୍ଥସଙ୍ଗହୋତି ମାତିକାୟଂ ସତ୍ଥହାରକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସତ୍ଥସଙ୍ଗହୋ । ପରତୋ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତାତି ପରତୋ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁତିୟପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା । ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତାଦିଅନେକତ୍ଥୱିସୟତ୍ତା ଇତରେହି ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣତ୍ଥଂ ନିୟମେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୭୪.କମ୍ମୁନାବଜ୍ଝତୀତି ପାଣାତିପାତକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି, ତଂ କମ୍ମମସ୍ସ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟଥାପୀତି ଉଦ୍ଦିସକାନୁଦ୍ଦିସକୱସେନ । ପଚ୍ଛା ୱା ତେନ ରୋଗେନାତି ଏତେନ ଅନାଗତମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରବ୍ଭ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ଚ ‘‘ୟଦା ସକ୍କୋତି, ତଦା ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିୟା ଚିରେନ ସମିଦ୍ଧିୟମ୍ପି ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାଣାତିପାତୋ । ଓପାତଖଣନାଦିଥାୱରପୟୋଗେସୁ ପୟୋଗକରଣତୋ ପଚ୍ଛା ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସାପି ସତ୍ତସ୍ସ ମରଣେ ପାଣାତିପାତୋ ଚ ଅନାଗତାରମ୍ମଣୋ ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି । ୟଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଣାତିପାତାଦିତୋ ୱିରତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପାଣାତିପାତାଦିନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତେନାତି ଅମାରେତୁକାମତାଚିତ୍ତେନ । ଦୁତିୟପ୍ପହାରେନ ମରତୀତି ପଠମପ୍ପହାରଂ ୱିନା ଦୁତିୟେନେୱ ମରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମପ୍ପହାରେନେୱାତି ପଠମପ୍ପହାରସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ପଠମପ୍ପହାରୋ ସୟମେୱ ନ ସକ୍କୋତି ମାରେତୁଂ, ଦୁତିୟଂ ପନ ଲଭିତ୍ୱା ସକ୍କୋନ୍ତୋ ଜୀୱିତୱିନାସହେତୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଠମପ୍ପହାରଂ ୱିନା ମରଣସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ପୟୋଗୋ ତେନ ଚ ମରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂସନ୍ଦନତୋ ପଠମପ୍ପହାରେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ଦୁତିୟେନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତେନ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଦୁତିୟପ୍ପହାରଦାନାଦୀସୁ ୱିୟ । ୟଦି ପନ ଦୁତିୟପ୍ପହାରଦାୟକସ୍ସାପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱଧକଚେତନା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗେନାପି ମତତ୍ତା ପୟୋଗକ୍ଖଣେ ପାଣାତିପାତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମାପତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଆନନ୍ତରିୟାଦିକମ୍ମୱିଭାଗସ୍ସ ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୱିଭାଗସ୍ସ ଚ ପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ । ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣେପି ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ୟଥାନିପନ୍ନସ୍ସେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଗହିତତ୍ତା ୟଥାୱତ୍ଥୁକଂ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ଇମଂ ୱତ୍ଥୁନ୍ତିଆଦି । ଘାତକୋ ଚ ହୋତୀତି ପାଣାତିପାତକମ୍ମେନ ବଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମାତାଦିଗୁଣମହନ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱଧକଚେତନାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ପନ ଚେତନା ଦାରୁଣା ହୋତୀ’’ତି ।

ଲୋହିତକନ୍ତି ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ । କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେତି ୟୁଦ୍ଧକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ । ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗତେତି ୟୋଧଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପିତରି ୱିଦ୍ଧେ, ୟୋଧଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କେୱଲଂ ପିତରି ୱିଦ୍ଧେପି ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥିୟେୱ ପିତରିପି ୱଧକଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ, କେୱଲଂ ୟୋଧେ ୱିଦ୍ଧେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆନନ୍ତରିୟଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ପିତୁୱିସୟଂ ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝାତି ଏୱଂ ପାଦେହି ଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱାତିଆଦିନା ୱିଜ୍ଝନପ୍ପକାରସିକ୍ଖାପନମୁଖେନ ଆଣାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପହରାତି ଦଳ୍ହଂ ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ପହର । ଏୱଂ ଘାତେହୀତି ଏୱଂ କମ୍ମକାରଣଂ କତ୍ୱା ମାରେହି । ତତ୍ତକା ଉଭିନ୍ନଂ ପାଣାତିପାତାତି ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ମାରଣତ୍ଥାୟ ଉଭୋହି ପୟୋଗସ୍ସ କତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ହି ଆଣାପକୋ ‘‘ଏୱଂ ୱିଦ୍ଧେ ଅସୁକୋ ଏୱଂ ମରତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝା’’ତି ଆଣାପେତି, ନିୟମିତସ୍ସେୱ ମରଣେ ଆଣାପକସ୍ସ କମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ୱଦନ୍ତି । ସଚେ ଆଣତ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକ’’ନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସରଂ ଖିପତି, ଆଣାପକୋ ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ମରଣେପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ଆଣତ୍ତସ୍ସ ପନ ନିୟମିତମରଣେୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝେତି ହତ୍ଥିନୋ ପିଟ୍ଠିନୋ ମଜ୍ଝେ । ଏତେନାତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆଣାପେତୀତିଆଦିପାଳିୱଚନେନ । ତତ୍ଥାତି ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗେ ।

କିଞ୍ଚାପି କିରିୟାୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନାଗତୋ, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝ, ଏୱଂ ପହର, ଏୱଂ ଘାତେହୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୪) କିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଆଗତଂ କିରିୟାୱିସେସମ୍ପି ପାଳିସଂସନ୍ଦନତୋ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପରୋ ନୟୋତିଆଦିମାହ । ୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଉସୁସତ୍ତିଆଦୀହି ୱିଜ୍ଝନଂ । ଛେଦନନ୍ତି ଅସିଆଦୀହି ହତ୍ଥପାଦାଦିଚ୍ଛେଦନଂ । ଭେଦନନ୍ତି ମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ସୀସାଦିଭେଦନଂ ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ । ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକନ୍ତି ସୀସକଟାହେ ଚମ୍ମଂ ସହ କେସେହି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଥୂଲସକ୍ଖରାହି ସୀସକଟାହଂ ଘଂସିତ୍ୱା ସଙ୍ଖୱଣ୍ଣକରଣୱସେନ ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକମ୍ମକରଣଂ । ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବିଳଙ୍ଗଥାଲିକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉରେ ପହରିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା ଗୀୱାୟଂ ପହରିତ୍ୱାତିଆଦିନା ସରୀରାୱୟୱପ୍ପଦେସେସୁ ପହରଣୱିଜ୍ଝନାଦିନିୟମୋପି କିରିୟାୱିସେସେୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକାଦିସରୀରପ୍ପଦେସୱିସୟାୟପି ଘାତନାୟ ତତ୍ଥ ପୱେସିତତ୍ତା, ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ ୨.୧୭୪ ପୟୋଗକଥାୱଣ୍ଣନା) ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱା ମାରେହୀତିଆଦିକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠସ୍ସ ‘‘ପୁରିମପସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ୱତ୍ଥୁସଭାଗତୋ ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱାତିଆଦୀ’’ତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟକଥନଂ, ତଂ ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକାଦିକସ୍ସ ସରୀରପ୍ପଦେସେ କମ୍ମକାରଣାକରଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟ କିରିୟାୱିସେସୱିସୟେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥାଣତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରମାରଣମେୱ ହି ୱତ୍ଥୁୱିସଂୱାଦୋ, ନ ପହରିତୁଂ ଆଣତ୍ତଂ ସରୀରପ୍ପଦେସୱିସଂୱାଦନଂ, ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ୱିସଂ ୱାଦେତ୍ୱା…ପେ॰… ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେତି । ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱା ମାରେହୀତି ୱା…ପେ॰… ନତ୍ଥି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ’’ତି, ଇଦଂ ପନ ୟଥାଣତ୍ତୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି କିରିୟାୱିସେସୱିସଙ୍କେତେନ କମ୍ମବଦ୍ଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ତେନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟଥାଣତ୍ତିୟା’’ତି କିରିୟାୱିସେସନିୟମୋପି ଦସ୍ସିତୋ, ଇତରଥା ୟଥାଣତ୍ତିୟାତି ୱଚନସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତାପତ୍ତିତୋ । ୱତ୍ଥୁନିଦ୍ଦେସେ ଚ ‘‘ୱତ୍ଥୂତି ମାରେତବ୍ବୋ ସତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୪) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ୟଥାଣତ୍ତସ୍ସ ପହରିତବ୍ବସରୀରପ୍ପଦେସୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ପୁରତୋ ପହରଣାଦିପି କିରିୟାୱିସେସେ ଏୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୁୱିସେସେନାତି ମାତୁଆଦିମତସତ୍ତୱିସେସେନ । କମ୍ମୱିସେସୋତି ଆନନ୍ତରିୟାଦିକମ୍ମୱିସେସୋ । ଆପତ୍ତିୱିସେସୋତି ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୱିସେସୋ ।

ୟଦା କଦାଚି ପୁବ୍ବଣ୍ହେତି ଆଣତ୍ତଦିୱସତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦିୱସସ୍ସ ପୁବ୍ବଣ୍ହେ । ଏତଂ ଗାମେ ଠିତନ୍ତି ଗାମୋ ପୁଗ୍ଗଲନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଓକାସନିୟମନତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତେନ କାଲୋକାସଆୱୁଧଇଅୟାପଥକିରିୟାୱିସେସାନଂ ନିୟମିଚ୍ଛାୟ ଅସତି ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ମରଣମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆଣାପକସ୍ସ ମୁଖାରୁଳ୍ହୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସକାଲାଦିନିୟମସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତେପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋୟେୱାତି ଞାପିତଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଚିତ୍ତେନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୟଦା କଦାଚି ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ମରଣମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋପି କାଲାଦିୱିସଙ୍କେତେନ ଅକୁସଲତୋ ଚୋଦନତୋ ୱା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଲେସେନ କାଲାଦିନିୟମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକତୋ ପରିୟାୟେନ ଅମୁଚ୍ଚନତୋ କାଲାଦିୱିସଙ୍କେତେପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋୱାତି ଗହେତ୍ୱା ୱିଚାରଣତୋ ଗହେତବ୍ବଂ, କେଚି ପନେତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ତୁଣ୍ଡେନାତି ଅଗ୍ଗକୋଟିୟା । ଥରୁନାତି ଖଗ୍ଗମୁଟ୍ଠିନା । ଏତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଗମନେନ ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ନିୟମିତୋ, ନ ଇରିୟାପଥୋ, ତେନାହ ‘‘ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତ’’ନ୍ତି ।

‘‘ଦୀଘଂ ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଦୀଘସଣ୍ଠାନାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଏୱରୂପଞ୍ଚ ଦୀଘ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅସାଧାରଣଲକ୍ଖଣେନ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ତାଦିସଂ ମାରେମୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତେନ ବହୂସୁ ଦୀଘସଣ୍ଠାନେସୁ ଏକଂ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେପି ୱାଚାୟ ଅନିୟମିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତାଦିସେ ମାରିତେ ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରପାଣିମ୍ହି ପାଣସଞ୍ଞିତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନେୱତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋତି ଆହ ‘‘ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଓକାସନିୟମେ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରବ୍ଭ ୱଧକଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନେୱ ୱଧକୋ ମୁଚ୍ଚତି ନ ଆଣାପକୋ’’ତି । ଓକାସଞ୍ହି ନିୟମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ନିସିନ୍ନଂ ମାରେତୁକାମୋ ହୋତି, ସୟଂ ପନ ତଦା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଓକାସେନ ସହ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଅତ୍ତନୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସୟଂ ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନମେୱ ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞୋ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ମାରିୟତି, ତସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋପି ଜୀୱିତଂ ଆରବ୍ଭ ୱଧକଚେତନା ପୱତ୍ତତି, ପରସ୍ମିଂ ତତ୍ଥ ମାରିତେ ଆଣାପକସ୍ସ କମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱରୂପେ ଠାନେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିୟମୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ନ ଅନାଦରିୟଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ତାୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସଚେ ଆଣତ୍ତିକୋ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଆଚରିୟସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ପରତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତଦେୱ ହୋତି । ଅଥ ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ଘାତେତି, ୟଂ ପରତୋ ‘‘ଆପତ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଇମସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତାଦୀନମ୍ପି ଆରୋଚନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଇଦଞ୍ଚ ୟଥାଣତ୍ତିୱସେନ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ଅସତି ୟୁଜ୍ଜତି, ୱୋରୋପନେ ସତି ତେସମ୍ପି ଆରୋଚନକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେତି ଇଦଂ ଅୱସ୍ସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣସଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିଗ୍ଗହିତକ୍ଖଣେୟେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଚେ ହି ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସତି, କମ୍ମଂ ପନ ନ ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତି, ତଦା ଆଚରିୟସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇଦଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ନ ପନେତଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତେନାହ ଏୱଂ ସନ୍ତେତିଆଦି, ଏୱଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟାତି ୱଧକସ୍ସ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ମରଣପଟିଗ୍ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ନେୱ ସିୟା, ଏୱଂ ଅନୋଳାରିକୱିସୟେପି ତାୱ ଦୁକ୍କଟଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମରଣପଟିଗ୍ଗହଣେତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣାଦି ନିଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ହତୋ ଅସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ମରଣାଭିନନ୍ଦନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣାଦିଭିନନ୍ଦନେ ଦୁକ୍କଟେ ସତି ପଗେୱ ‘‘ଅହଂ ତଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ମରଣପଟିଗ୍ଗହଣେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅୱଧାରଣେନ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୟା ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ନତ୍ଥେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ପଠମଂ ଆଣତ୍ତଦୁକ୍କଟମେୱସ୍ସ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଏକେନ ପୟୋଗେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ ଅସମ୍ଭୱା । ପୁରିମନୟେତି ସମନନ୍ତରାତୀତେ ଅୱିସକ୍କିୟଦୂତନିଦ୍ଦେସେ । ଏତନ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ । ଓକାସାଭାୱେନାତି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ଓକାସାଭାୱେନ, ନ ପନ ଆପତ୍ତିଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୭୫. ସୟଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରତ୍ତା ‘‘ଉପଟ୍ଠାନକାଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ୟୋ କୋଚି ମମ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଇମଂ ମାରେତୂ’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ମରଣାଭିନନ୍ଦନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚୋରାପି ନାମ ତଂ ନ ହନନ୍ତୀତିଆଦିୱାଚାୟପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ମରଣଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ଉଭୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକାୟ ଚେତନାୟ ଏକତ୍ତେପି ‘‘ଦ୍ୱେ ପାଣାତିପାତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତଂ ବଲୱଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ମହାୱିପାକତ୍ତା ‘‘ଅକୁସଲରାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ବହୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମରଣସଂୱଣ୍ଣନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତାତି ୟତ୍ତକା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସୁତ୍ୱା ମରିସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ତକାନମ୍ପି ୱତ୍ତମାନଂ ଅନାଗତଞ୍ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସବ୍ବଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାୱ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ତକାହି ଚେତନାହି ଦାତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଏକାୱ ସା ଚେତନା ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ ପନ ସୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରଚେତନା ଚ ଏକେକମେୱ ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୧୭୬.ୟେସଂ ହତ୍ଥତୋତି ୟେସଂ ଞାତକପୱାରିତାଦୀନଂ ହତ୍ଥତୋ, ଇଦଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରୂପିୟମୂଲସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋୱ ଧନଞ୍ଚେ, ସୟମେୱ ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚତି, ମୂଲଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପୋତ୍ଥକସ୍ସ ପୋତ୍ଥକସାମିନୋ ସନ୍ତକତ୍ତାପାଦନମେୱେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଲେଖାଦସ୍ସନକୋତୂହଲକାତି ସୁନ୍ଦରକ୍ଖରଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ‘‘କୀଦିସଂ ନୁ ଖୋ ପୋତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ୱା ଓଲୋକେତୁକାମା ।

ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତାତି ସରୀରତୋ ପାଣୱିୟୋଜନସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପକପୟୋଗତ୍ତା । ଓପାତଖଣନତ୍ଥଂ ପନ କୁଦାଲାଦିଅତ୍ଥାୟ ଅୟୋବୀଜସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ୱା କୁଦାଲଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଭୂତଗାମଂ ୱିକୋପେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ପାଣାତିପାତପୟୋଗତ୍ତାଭାୱା ଅଦିନ୍ନାଦାନପୁବ୍ବପୟଓଗେ ୱିୟ ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦୀସୁପି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ମୁସାୱାଦାଦିପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପମାଣେତି ଅତ୍ତନା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତେ ପମାଣେ । ତଚ୍ଛେତ୍ୱାତି ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସଂ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା । ପଂସୁପଚ୍ଛିନ୍ତି ସବ୍ବନ୍ତିମଂ ପଂସୁପଚ୍ଛିଂ । ଏତ୍ତକଂ ଅଲନ୍ତି ନିଟ୍ଠାପେତୁକାମତାୟ ସବ୍ବନ୍ତିମପୟଓଗସାଧିକା ଚେତନା ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଅୱୂପସନ୍ତେନେୱ ପୟୋଗେନ ଖଣିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବନ୍ତିମା ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ୱୁତ୍ତା, ଇତରାସୁ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପତିତ୍ୱା ମରନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ କିଞ୍ଚି ଖଣିତ୍ୱା ଅପରସ୍ମିମ୍ପି ଦିୱସେ ତତୋ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଖଣିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ ଞାତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟାତି ଅଜାନିତ୍ୱା, ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ୱା । ଅରହନ୍ତାପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞେହି ପାତିୟମାନାନଂ ଅମରିତୁକାମାନମ୍ପି ଅରହନ୍ତାନଂ ମରଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟେତି ‘‘ମରିତୁକାମା ଇଧ ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେ । ୱିସଙ୍କେତୋତି ମରିତୁକାମାନଂ ମାରେତୁକାମାନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଖତତ୍ତା ଅମରିତୁକାମାନଂ ମରଣେ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥପତିତଂ ବହି ନୀହରିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ତତ୍ଥ ପତନପଚ୍ଚୟା ମରଣସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱାଟେ ପତିତ୍ୱା ଥୋକଂ ଚିରାୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମାରିତେ ତତ୍ଥ ପତିତରୋଗେନ ପୀଳିତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ପାସାଣାଦୀସୁ ପତନେନାପି ମରଣେପି ଓପାତଖଣକୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅମରିତୁକାମା ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଓପପାତିକେ ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ମତେପି ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପତନଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଚେ ? ତତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟେୱ ପତନନ୍ତି ନତ୍ଥି ୱିରୋଧୋ । ୟସ୍ମା ମାତୁୟା ପତିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତଲିଙ୍ଗାୟ ମତାୟ ସୋ ମାତୁଘାତକୋ ହୋତି, ନ କେୱଲଂ ମନୁସ୍ସପୁରିସଘାତକୋ, ତସ୍ମା ପତିତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଆପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପତନରୂପଂ ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ଅକାରଣଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେପି ଏକସନ୍ତାନତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଗତତ୍ତା । ମନୁସ୍ସଭୂତଂ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଅପି ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଆନନ୍ତରିୟ’’ନ୍ତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ପନ ସଭାୱେନ ସତ୍ତା ଜାୟନ୍ତି, ତେନେୱ ମରନ୍ତି, ସୋୱ ତେସଂ ରୂପନ୍ତରଗ୍ଗହଣେପି ସଭାୱୋତି ‘‘ମରଣରୂପମେୱ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଛିମୋ ୱାଦୋ ପମାଣଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ତସ୍ମିଂ ପତତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ପତିତେ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ମରତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ‘‘ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା’’ତି ହି ପଠମଂ ସକରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ରୂପନ୍ତରଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଠିତେୟେୱ ୟକ୍ଖପେତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତିରଚ୍ଛାନଗତୱିଗ୍ଗହୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କେଚି ପନ ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେନ ଠିତତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଆୱେଣିକଂ କତ୍ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ତିରଚ୍ଛାନୋ ୱା ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟକ୍ଖପେତରୂପେନ ମତେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ମରଣରୂପସ୍ସେୱ ପମାଣତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଅତିଦିସତି ।

ମୁଧାତି ଅମୂଲେନ । ସୋ ନିଦ୍ଦୋସୋତି ତେନ ତତ୍ଥ କତପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ୟଦି ପନ ସୋପି ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି କରୋତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱଂ ପତିତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ମୟା କତେତି ଅତ୍ଥୋ। ନ ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ନ ପଲାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଉଦ୍ଧରା ୱା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଓପାତସ୍ସ ପୂରଣେ ପୟୋଜନଦସ୍ସନଂ । ଉତ୍ତାନେ କତେ ଓପାତେ ସୀଘଂ ଅମ୍ହେହି ଗହେତ୍ୱା ମାରେତୁଂ ସୁଉଦ୍ଧରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ମୂଲଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ ପଚ୍ଛିମୋପି ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏୱଂ କରୋତି, ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜାତପଥୱୀ ଜାତାତି ଈଦିସେ ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ଓପାତେ ଖତେ ତଦା ମୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଜାତପଥୱୀସଦିସଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସୁଟ୍ଠୁ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦଳ୍ହତରଂ ପୂରିତେପି ମୁଚ୍ଚତିୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଥଦ୍ଧତରନ୍ତି ଥିରକରଣତ୍ଥଂ ଅପରାପରାୟ ପାସୟଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା ତମେୱ ୱା ସିଥିଲଭୂତପାସଂ ଥଦ୍ଧତରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେତି । ଖାଣୁକନ୍ତି ପାସୟଟ୍ଠିବନ୍ଧନଖାଣୁକଂ । ତତ୍ଥଜାତକୟଟ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ ଅରଞ୍ଞେ ୟଥାଠିତମେୱ ଦଣ୍ଡଂ ମୂଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସବନ୍ଧନୟୋଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ପାସଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପନ ମୂଲେପି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରଜ୍ଜୁକେତି ୱାକେହି ଏକୱାରଂ ୱଟ୍ଟିତରଜ୍ଜୁକେ । ସୟଂ ୱଟ୍ଟିତନ୍ତି ତନୁକୱଟ୍ଟିତଂ ଦିଗୁଣତିଗୁଣତାପାଦନେନ ଅତ୍ତନା ୱଟ୍ଟିତଂ । ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ପାକତିକଂ କତ୍ୱା । ଗୋପେନ୍ତୋପୀତି ହୀରଂ ହୀରଂ କତ୍ୱା ଗୋପେନ୍ତୋପି ।

୧୭୭.ଆଲମ୍ବନରୁକ୍ଖୋ ୱାତି ତତ୍ଥଜାତକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦତ୍ଥମେୱ କତ୍ୱାତି ମାରଣତ୍ଥମେୱ ଅୟୋବୀଜସମୁଟ୍ଠାପନାଦିନା ୱାସିଆଦିଂ ସତ୍ଥଂ କାରେତ୍ୱା । ପାକତିକନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି କତଂ ପକତିସତ୍ଥମେୱ ଲଭିତ୍ୱା ମୂଲଟ୍ଠେନ ଠପିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଚ୍ଚତୀତି ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ୱିସମଣ୍ଡଲନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଆଲିତ୍ତଂ ୱିସମଣ୍ଡଲଂ ।

ୱତ୍ୱା ଅସିଂ ଉପନିକ୍ଖିପତୀତି ଏତ୍ଥ ମୁଖେନ ଅୱତ୍ୱା ମନସାୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପନିକ୍ଖିପନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁରିମନୟେନାତି ୟେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ଗହିତନ୍ତିଆଦିନା । ୱିସଭାଗରୋଗୋ ନାମ କୁଟ୍ଠାଦିୱିରୂପଭାୱତୋ, ଗଣ୍ଡପୀଳକାଦି ୱା ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚନୀକତ୍ତା ।

୧୭୮.ମନାପିୟେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତେନ ମନାପିୟଂ ରୂପଂ ଉପସଂହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱା ମନାପରୂପଂ, ତସ୍ସ ସମୀପେ ଠପେତି, ଅତ୍ତନା ୱା ମନାପିୟେନ ରୂପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ତିଟ୍ଠତୀତିଆଦି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉପସଂହରତୀତି ‘‘ଅଲାଭକେନ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରତୂ’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଉପସଂହରତି, ତେନେୱ ‘‘ସଚେ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ମରତି, ୱିସଙ୍କେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲାଭକେନ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରତୀତି ଏତ୍ଥ ପାରାଜିକୋତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମହାକଚ୍ଛୁ ନାମ ୱଲ୍ଲିଫଲୱିସେସୋ, ୟସ୍ସ ମଜ୍ଜାରପାଦସ୍ସେୱ ସଣ୍ଠାନଂ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ସୁଖୁମଲୋମାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ହଂସପୁପ୍ଫନ୍ତି ହଂସାଦୀନଂ ପକ୍ଖଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମରତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ପାରାଜିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ।

୧୭୯. ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଇଦଂ ମରଣସଂୱତ୍ତନିକଉପକ୍କମସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଇମିନା ଉପକ୍କମେନାତିଆଦି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ପନ ମରଣସଂୱତ୍ତନିକୱିସାଦିଉପକ୍କମକରଣସ୍ସ ଅଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଇମିନା ଅୟଂ ମରିସ୍ସତୀତିଆଦି । ନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦକଂ ଉପକ୍କମନ୍ତି ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ମରଣଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତିଆଦି । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧାଭାୱାତି ଦୋମନସ୍ସୱୀଥୀନଂ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିଅଭାୱା ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୮୦.ୱୋହାରୱସେନାତି ପୁବ୍ବଭାଗୱୋହାରୱସେନ, ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାକ୍ଖଣେ କରୁଣାୟ ଅଭାୱତୋ କାରୁଞ୍ଞେନ ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରମୋଚନଂ (ପାରା॰ ୧୫୩) ୱିୟ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟଥାୟୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା’’ତି ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱିଜ୍ଜମାନେ ସାଟକଂ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ୱଲି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ପଟିୱେକ୍ଖଣଞ୍ଚେତଂ ଗିହୀନଂ ସନ୍ତକେ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ମୁସଲେ ଉସ୍ସିତେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ମୁସଲେସୁ ଭିତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସାୟ ଠପିତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦୁକ୍ଖଲଭଣ୍ଡିକନ୍ତି ଉଦୁକ୍ଖଲତ୍ଥାୟ ଆନୀତଂ ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ । ପରିବନ୍ଧନ୍ତି ଭୋଜନପରିବନ୍ଧଂ, ଭୋଜନନ୍ତରାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୮୧. ଅଗ୍ଗକାରିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାରିକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱୱଚନତ୍ତା ‘‘ଅଗ୍ଗକିରିୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱାପି ୟସ୍ମା କିରିୟଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଦାନସଙ୍ଖାତାୟ ଅଗ୍ଗକିରିୟାୟ ୟୁତ୍ତପିଣ୍ଡପାତମେୱ ଇଧ ଉପଚାରୟୁତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗକିରିୟାତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ପଠମଂ ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତନ୍ତିଆଦି ।

୧୮୨-୩.ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରନିଖାଦନୱେମାଦୀନଂ ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଦଣ୍ଡୋ ନାମ ଦୀଘଦଣ୍ଡୋ । ମୁଗ୍ଗରୋ ନାମ ରସ୍ସୋ । ୱେମଂ ନାମ ତନ୍ତୱାୟାନଂ ୱତ୍ଥୱାୟନଉପକରଣଂ, ୟେନ ୱୀତଂ ତନ୍ତଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନାତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ । ୱିସେସାଧିଗମୋତି ସମାଧି ୱିପସ୍ସନା ଚ । ୱିସେସାଧିଗମନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପଟିଲାଭଂ । ବ୍ୟାକରିତ୍ୱାତି ଆରୋଚେତ୍ୱା, ଇଦଞ୍ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅଧିଗତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଗତୱିସେସା ହି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଲଜ୍ଜୀଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୱସ୍ସଂ ଅଧିଗମଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତି, ଅଧିଗତୱିସେସେନ ପନ ଅବ୍ୟାକରିତ୍ୱାପି ଆହାରଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଧିଗମନ୍ତରାୟୱିନୋଦନତ୍ଥମେୱ ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତଦଧିଗମେ ସୋ ନ କାତବ୍ବୋୱ । କିଂ ପନାଧିଗମଂ ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ସଭାଗାନନ୍ତିଆଦି । ଭଣ୍ଡକଂ ୱା ଧୋୱନ୍ତାତି ଚୀୱରଂ ୱା ଧୋୱନ୍ତା । ଧୋୱନଦଣ୍ଡକନ୍ତି ଚୀୱରଧୋୱନଦଣ୍ଡଂ ।

୧୮୫.ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ପାତେତି, ୱିସଙ୍କେତୋତି ୟଥାଣତ୍ତିୟା ଅକତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ୟଦି ପନ ଆଣାପକୋ ମଦ୍ଦନମ୍ପି ମଦ୍ଦାପନମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୋହାରୱସେନ ‘‘ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେହୀ’’ତି ୱଦତି, ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ମରଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୧୭୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ପରିୟାୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ପରିୟାୟେନ ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିଜାୟନତ୍ଥାୟ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣତୋ ପୁରେତରମେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ କୁଚ୍ଛିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗବ୍ଭୋ ୱିନସ୍ସତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଦିନ୍ନେ ତଥାମରନ୍ତାନଂ ୱସେନ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, କୁଚ୍ଛିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଦିନ୍ନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମରତୁ ୱା ମା ୱା, ନେୱତ୍ଥି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ।

ସହଧମ୍ମିକାନନ୍ତି ଏକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସାସନେ ସହସିକ୍ଖମାନଧମ୍ମାନଂ, ସହଧମ୍ମେ ୱା ସିକ୍ଖାପଦେ ସିକ୍ଖନଭାୱେନ ନିୟୁତ୍ତାନଂ । ସମସୀଲସଦ୍ଧାନନ୍ତିଆଦିନା ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଞ୍ଚ ଅକାତୁମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋତି ଅତ୍ତନୋ ତେସଂ ୱା ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ । ଅରିୟେହି ଅକତା ଅୟୁତ୍ତୱସେନ ଅକତପୁବ୍ବା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି।

ପଟିୟାଦିୟତୀତି ସମ୍ପାଦିୟତି । ଅକାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୱଦନ୍ତି, ଅୟୁତ୍ତତାୱସେନେୱ ପନେତ୍ଥ ଅକରଣପଟିକ୍ଖେପୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ଆପତ୍ତିୱସେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟାୱ ଞାତକା ପସ୍ସନ୍ତୀତି ୟାୱ ତସ୍ସ ଞାତକା ପସ୍ସନ୍ତି ।

ପିତୁଭଗିନୀ ପିତୁଚ୍ଛା। ମାତୁଭାତା ମାତୁଲୋ । ନପ୍ପହୋନ୍ତୀତି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ନ ୟାଚନ୍ତୀତି ଲଜ୍ଜାୟ ନ ୟାଚନ୍ତି । ‘‘ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଥା ଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । କେଚି ପନ ‘‘ଆଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱାପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଭେସଜ୍ଜକରଣସ୍ସ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୧୮୭) ଏୱଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତି ସିଦ୍ଧାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ତେସଞ୍ଞେୱ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅସାଲୋହିତାନଂ, ତେନାହ ଏତେସଂ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରାୟାତିଆଦି । କୁଲପରିୱଟ୍ଟୋତି କୁଲସ୍ମିଂ ଞାତିପରମ୍ପରା । ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧିନା କରୋନ୍ତସ୍ସ, ‘‘ତାୱକାଲିକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ଦେନ୍ତସ୍ସାପି ପନ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ ୱିନା ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ୱା କୁଲଦୂସନଂ ୱା ନ ହୋତିୟେୱ, ତେନାହ – ‘‘ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କୁଲଦୂସକାପତ୍ତି ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି । ଞାତକାନଞ୍ହି ସନ୍ତକଂ ୟାଚିତ୍ୱାପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କୁଲଦୂସନାଦି ନ ସିୟା । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ଚୂଳମାତୁୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ ।

ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସଆହରାମାତି ଇଦଂ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ‘‘ମମ ଞାତକାନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଆହରଥା’’ତି ଆଣତ୍ତେହି କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଚ ସାମଣେରାଦୀନଂ ଅପଚ୍ଚାସାୟପି ପରଜନସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜକରଣଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟେସିତ୍ୱାତି ଇମିନା ‘‘ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ୱା’’ତି ଇମିନା, ‘‘ଞାତିସାମଣେରେହୀ’’ତି ଇମିନା ଚ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନାତି ଆଗନ୍ତୁକଚୋରାଦୀନଂ କରୋନ୍ତେନାପି ‘‘ମନୁସ୍ସା ନାମ ଉପକାରକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ତେହି ଲାଭଂ ଅପତ୍ଥୟନ୍ତେନ । ପଚ୍ଚାସାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମକୁଲଦୂସନାଦିଦୋସୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏୱଂ ଉପକାରେ କତେ ସାସନଗୁଣଂ ଞତ୍ୱା ପସୀଦନ୍ତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଉପକାରକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି କରଣେ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । କେଚି ପନ ‘‘ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନ ଆଗନ୍ତୁକାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାଦୀନମ୍ପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନୱିଭାଗସ୍ସନିରତ୍ଥକତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ‘‘ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନ ସବ୍ବେସଂ ଦାତୁଂ କାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ଅପଚ୍ଚାସୀସନଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଜୀୱକୁଲଦୂସନାଦିଦୋସନିସେଧନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଭେସଜ୍ଜକରଣସଙ୍ଖତାୟ ଇମିସ୍ସା ଅନ୍ତରାପତ୍ତିୟା ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥଂ ଆଗନ୍ତୁକଚୋରାଦୀନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାନଂ ଦାନେନେୱ ତାୟ ଆପତ୍ତିୟା ମୁଚ୍ଚନତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନାପି ଅକାତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଦ୍ଧଂ କୁଲନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠରୋଗୀନଂ ପରିୟାୟେନାପି ୱତ୍ୱା ୱିଚରଣଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସାପି ପନ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତସ୍ସ ପରିୟାୟକଥାପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମୁଲ୍ଲପେସୀତି ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଆଚରିୟଭାଗୋତି ୱିନୟାଚାରଂ ଅକୋପେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜାଚିକ୍ଖଣେନ ୱେଜ୍ଜାଚରିୟଭାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁପ୍ଫପୂଜନତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିୟମାନଂ ରୂପିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତ୍ତଭଜନେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱାତି ଆହ ‘‘କପ୍ପିୟୱସେନ ଗାହାପେତ୍ୱା’’ତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରୂପିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପୁପ୍ଫପୂଜନତ୍ଥଂ ପୁପ୍ଫଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା କପ୍ପିୟେନ କମ୍ମେନ ଗାହାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଦି ‘‘ପରିତ୍ତଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କରୋନ୍ତି, ଭେସଜ୍ଜକରଣଂ ୱିୟ ଗିହିକମ୍ମଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରିତ୍ତଂ ଭଣଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଧମ୍ମଜ୍ଝେସନତ୍ତା ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠେନପି ଭଣିତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ, ପଗେୱ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠେନାପୀତି ‘‘କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚାଲେତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ‘‘ପରିତ୍ତାଣଂ ଏତ୍ଥ ପୱେସେମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଏୱଂ କତେ ପରିତ୍ତାଣା ତତ୍ଥ ପୱେସିତା ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହାରତୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞାତକଗହଟ୍ଠେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପାଦେସୁ ଉଦକଂ ଆକିରିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ତସ୍ମିଂ ଦେସେ ଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତତ୍ଥ ପାଳିୟା ନିସିନ୍ନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେସୁ ରୋଗୱୂପସମନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରିତ୍ତଂ କାତୁଂ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ‘ପରିତ୍ତଂ ଭଣଥା’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଞ୍ହି କରିୟମାନେ ୟଦି ପାଦେ ଅପନେନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା ତଂ ଅୱମଙ୍ଗଲନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ରୋଗୋ ୱା ନ ୱୂପସମିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ପାଦା ଅପନେତବ୍ବା’’ତି । ମତସରୀରଦସ୍ସନେ ୱିୟ କେୱଲଂ ସୁସାନଦସ୍ସନେପି ‘‘ଇଦଂ ଜାତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଖୟଗମନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ମରଣସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ସୀୱଥିକଦସ୍ସନେ…ପେ॰… ‘ମରଣସ୍ସତିଂ ପଟିଲଭିସ୍ସାମା’ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଲେସକପ୍ପଂ ଅକତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ‘‘ପରିୱାରତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅନାମଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତୋତି ଅଗ୍ଗହିତଅଗ୍ଗୋ, ଅପରିଭୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କହାପଣଗ୍ଘନକୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଦାୟକେହି ବହୁବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦିନ୍ନଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଥାଲକେତି ସଙ୍ଘିକେ କଂସାଦିମୟେ ଥାଲକେ, ପତ୍ତୋପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଦାମରିକଚୋରସ୍ସାତି ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଚୋରସ୍ସ । ଅଦୀୟମାନେପି ‘‘ନ ଦେନ୍ତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆମିସସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଲାଭେନ ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱିୱରସ୍ସ ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପିଦହନଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ, ସୋ ପନ ଧମ୍ମାମିସୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଆମିସପଟିସନ୍ଥାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କସ୍ସ କାତବ୍ବୋ, କସ୍ସ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ୱା…ପେ॰… କତ୍ତବ୍ବୋ ୟେୱା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ତାୱାତିଆଦିମାହ । ଖୀଣପରିବ୍ବୟନ୍ତି ଇମିନା ଅଗତିଭାୱଂ କାରୁଞ୍ଞଭାଜନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ଚ ତବ୍ବିଧୁରାନଂ ସମିଦ୍ଧାନଂ ଦାୟକାଦୀନଂ ଆଗନ୍ତୁକତ୍ତେପି ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତଣ୍ଡୁଲାଦିମ୍ହି ଦାତବ୍ବେ ସତି ‘‘ଅୱେଲାୟଂ…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଚାସୀସନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ମନୁସ୍ସା ନାମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନନୁଞ୍ଞାତାନଂ ପନ ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନାପି ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତତ୍ତା, ପଚ୍ଚାସୀସାୟ ପନ ସତି କୁଲଦୂସନମ୍ପି ହୋତି ।

ଉବ୍ବାସେତ୍ୱାତି ସମନ୍ତତୋ ତିୟୋଜନଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେ ମନୁସ୍ସେ ପଲାପେତ୍ୱା । ୱରପୋତ୍ଥକଚିତ୍ତତ୍ଥରଣନ୍ତି ଅନେକପ୍ପକାରଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଉତ୍ତମରୂପୱିଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥରଣଂ ।

୧୮୭. ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟେସୁ ପୁବ୍ବେ ଏକସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକେନ ମାରିତତ୍ତା ସେସେସୁ ସୋଳସଜନେସୁ ଉଦରଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନମେକଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ସେସାପି ପନ୍ନରସ ଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦୂହଲପାସାଣା ୱିୟାତି ଅଦୂହଲେ ଆରୋପିତପାସାଣା ୱିୟ । କମ୍ମାଧିପ୍ପାୟାତି ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମକରଣାଧିପ୍ପାୟା ।

ଆୱାହେତ୍ୱାତି ଆୱିସାପେତ୍ୱା । ରୂପଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ପିଟ୍ଠାଦିମୟେ ରୂପେ ଅମନୁସ୍ସଂ ଆୱାହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ମାରେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ସମ୍ଭାୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତାଦିସା ମହାନୁଭାୱା ୟକ୍ଖା ସତ୍ଥଘାତାରହା ହୋନ୍ତି ଦେୱାସୁରୟୁଦ୍ଧେପି ତେସଂ ସତ୍ଥପ୍ପହାରେନ ମରଣାଭାୱା ।

୧୮୮. ପହାରୋ ନ ଦାତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅମନୁସ୍ସଂ କୋଧଚିତ୍ତେନ ପହରନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଚିକିଚ୍ଛାଧିପ୍ପାୟେନ ପହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାଚାରୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ତାଲପଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଅମନୁସ୍ସା ତାଲପଣ୍ଣବନ୍ଧନେନ ପଲାୟନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ଗିହୀନଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମୱସେନ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

୧୮୯.ୟୋ ରୁକ୍ଖେନ ଓତ୍ଥତୋପି ନ ମରତୀତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି, ତଂ ତତ୍ଥେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୧୯୦.ଦବ୍ବୂପକରଣାନୀତି କେହିଚି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତାନି ସପରିଗ୍ଗହିତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଠାନାଚାୱନାଭାୱେନ ୱିନାସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟେନାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସୁକ୍ଖତିଣାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଲ୍ଲେସୁ ପନ କୀଳାଧିପ୍ପାୟେନପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ, ପଟିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଅଗ୍ଗି ପଟଗ୍ଗି, ତସ୍ସ ଅଲ୍ଲତିଣାଦୀସୁପି ଦାନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଦେନ୍ତେନ ଦୂରତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦାୱଗ୍ଗିଂ ଦିସ୍ୱା ୱିହାରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଦତ୍ୱା ଏକଦେସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିହାରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ସଣିକଂ ଝାପେତ୍ୱା ୟଥା ମହନ୍ତୋପି ଅଗ୍ଗି ୱିହାରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱିହାରସ୍ସ ସମନ୍ତା ଅବ୍ଭୋକାସଂ କତ୍ୱା ପଟଗ୍ଗି ଦାତବ୍ବୋ, ସୋ ଦାୱଗ୍ଗିନୋ ପଟିପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ତେନ ସହ ନିବ୍ବାତି । ପରିତ୍ତକରଣନ୍ତି ସମନ୍ତା ରୁକ୍ଖତିଣାଦିଚ୍ଛେଦନପରିଖାଖଣନାଦିଆରକ୍ଖକରଣଂ, ତେନାହ ତିଣକୁଟିକାନଂ ସମନ୍ତା ଭୂମିତଚ୍ଛନନ୍ତିଆଦି ।

୧୯୧.ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ପାରାଜିକନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଏକସ୍ସାପି ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱୀହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଖେତ୍ତେ ଏକସ୍ସାପି ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ପାରାଜିକଂ, ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଏୱ ମାରେହି ନ ଏକେନା’’ତି ନିୟମିତେ ପନ ଏକେନେୱ ମାରିତେ ନତ୍ଥି ପାରାଜିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଏୱ ପୁରିସାତିଆଦୀସୁପି । ପୁବ୍ବେ କତସୀସଚ୍ଛେଦପୟୋଗତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୟୋଗୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ପଠମେନ ପୟୋଗେନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ସୀସଚ୍ଛେଦକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅକାରଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତସନ୍ତତିଂ ୱିନା ଉକ୍ଖିପନସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଗମନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ୱାୟୁୱେଗେନ ପଣ୍ଣପଟାଦୟୋ ୱିୟ କାୟୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଉକ୍ଖିପନେ ପୱତ୍ତାୱ ଚିତ୍ତଜୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋୱ ନିକ୍ଖିପନାଦିନୋପି ହେତୁଭୂତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ । ପୁବ୍ବେ ଅନାହିତୱେଗାପି ହି କାଚି ସରୀସପଜାତି ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ନା ଛେଦନମତ୍ତା ଦ୍ୱୀହି ୱିଭାଗେହି କତିପୟକ୍ଖଣଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମିଂ ଭାଗେ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ରଟ୍ଠଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱୀସୁପି ଭାଗେସୁ କାୟପ୍ପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ତଦାରମ୍ମଣମେୱ ୟଥାରହମେକସ୍ମିଂ ଭାଗେ ଏକଦା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞଦାତି ଏୱଂ ପରିୟାୟେନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଭୱଙ୍ଗନ୍ତରିତାନି ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥିୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟେ ହି ଉଭୟଭାଗା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱା ଚଲନ୍ତି ୱା ଫନ୍ଦନ୍ତି ୱା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଲହୁପରିୱତ୍ତିୟା ଏକକ୍ଖଣେ ଉଭୟଭାଗାପି ଚଲନ୍ତା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ କୁକ୍କୁଳାଦିନରକେସୁ ନିମୁଗ୍ଗସକଲସରୀରସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକଲସରୀରେପି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତତୋ ପନ ୟସ୍ମିଂ ଭାଗେ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସସେସକମ୍ମଜରୂପଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ହଦୟୱତ୍ଥୁସହିତଭାଗେୟେୱ ୟାୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନିରୋଧା ପୱତ୍ତତି ।

ନନୁ ନରକାଦୀସୁ ଏକାବଦ୍ଧେ ସରୀରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ପରିୟାୟେନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମୁପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା ହୋତୁ, ଦ୍ୱିଧା ହୁତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପନ ଭାଗଦ୍ୱୟେ କଥନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ସରୀରେ ହି ଏକାବଦ୍ଧତା ନାମ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମବ୍ୟତିରିତ୍ତା କାଚି ନତ୍ଥି ପରୱାଦୀନଂ ଅୱୟୱୀଆଦି ୱିୟ, କମ୍ମାଦିଏକକାରଣପୁଞ୍ଜାୟତ୍ତତାୟ ବହୂନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଏକାବଦ୍ଧତା । ତତ୍ଥ ଚ ସତ୍ଥପ୍ପହାରାଦିୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋପନିପାତେନ ୱିଭିନ୍ନାନମ୍ପି କମ୍ମାଦିଏକକାରଣାନଂ ପୁଞ୍ଜାୟତ୍ତତା ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ୟାୱ ସା ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନାୱ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି । ୱିଭିନ୍ନାନଂ ପନ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସେସତିସନ୍ତତିରୂପାନଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱେନ ଚିରଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ୟାୱ ଚ ଧରନ୍ତି, ତାୱ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚ ତେସଂ ଚଲନଗମନାଦିଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି । ତସ୍ମା କବନ୍ଧସ୍ସପି ଧାୱକ୍ଖଣେ ସୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅତ୍ଥେୱ, ତଞ୍ଚ ସୀସଚ୍ଛେଦକପ୍ପୟୋଗେନେୱ ସୀଘଂ ପତତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ସରୀରେ ୱିସେସୁପ୍ପାଦନତୋ ପୁରେତରମେୱ ପଠମେନେୱ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ସୀସଚ୍ଛେଦକସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପାନୀତି କବନ୍ଧୱତ୍ଥୁସଦିସାନି । ଇମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି ଆଘାତନୱତ୍ଥୁସ୍ସ । ଅତ୍ଥଦୀପନେତି ଏକେନ ପୁରିସେନ ପୟୋଗେନ ୱା ମାରିତତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନେ ।

୧୯୨. ପାନପରିଭୋଗେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଲୋଣସୋୱୀରକଂ ୟାମକାଲିକ’’ନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, କେଚି ପନ ‘‘ଗିଲାନାନଂ ପାକତିକମେୱ, ଅଗିଲାନାନଂ ପନ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗୁଳଂ ୱିୟ ସତ୍ତାହକାଲିକ’’ନ୍ତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଂ

ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ଅଧିଟ୍ଠେମାତି ସଂୱିଦହାମ । ଇରିୟାପଥଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱାତି ପଧାନାନୁରୂପଂ କତ୍ୱା । ଅନାଗତସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ଅସତୀତି ଭାସିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପାଠସେସଂ କତ୍ୱା ଅନାଗତସମ୍ବନ୍ଧେ ଅସତି । ଭାସିତୋତି ଅତୀତୱଚନଂ କଥଂ ଅନାଗତୱଚନେନ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ଲକ୍ଖଣଂ ପନାତିଆଦି । ଈଦିସେ ହି ଠାନେ ଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟାତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଧାତ୍ୱତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ଅୟଥାକାଲୱିହିତାପି ପଚ୍ଚୟା ସାଧୱୋ ଭୱନ୍ତୀତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।

୧୯୪.ୱଣ୍ଣୱାତି ଇମିନା ଅଭିନୱୁପ୍ପନ୍ନୱଣ୍ଣତା ୱୁତ୍ତା । ପସନ୍ନମୁଖୱଣ୍ଣାତି ଇମିନା ମୁଖୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅତିପଣୀତତା ୱୁତ୍ତା । ୱିପ୍ପସନ୍ନଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣାତି ଇମିନା ପକତିସରୀରୱଣ୍ଣସ୍ସେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନତା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉପାଦାରୂପତ୍ତା ନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପୀଣନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା’’ତି । ପଞ୍ଚପ୍ପସାଦାନଂ ୱିୟ ହଦୟରୂପସ୍ସାପି ପରିପୁଣ୍ଣତା ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଆହ ‘‘ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନ’’ନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସଂ ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା ଇମଂ ସରୀରସୋଭଂ ନେୱ ପାପୁଣିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଚତୁଚକ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଇରିୟାପଥୋୱ ଚକ୍କନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୯୫.ଉପଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚନ୍ତୋତି ପୀଳେନ୍ତୋ, ଗେହାଦୀନି ୱା ସୟଂ ଡହନ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞେହି ୱା ପାଚେନ୍ତୋ । ଉଦ୍ଧତେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକତିକେ । ଉନ୍ନଳେତି ଉଗ୍ଗତନଳସଦିସେନ ଉଗ୍ଗତତୁଚ୍ଛମାନେନ ସହିତେ । ଚପଲେତି ପତ୍ତଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ୟୁତ୍ତେ । ମୁଖରେତି ଖରୱଚନେ । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ଅସଂୱୁତତ୍ତା ଗିହିକାଲେ ୱିୟ ପକତିୟଂ ଠିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ । ଇରିୟାପଥସଣ୍ଠପନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସାମନ୍ତଜପ୍ପାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତୀହି ମହାଅରିୟୱଂସେହି ଭିକ୍ଖୂହି ନିୱୁତ୍ଥସେନାସନାନି ଲୋକସମ୍ମତସେନାସନାନି ନାମ । ପରିପାଚେତୁନ୍ତି ୱିମ୍ହାପନୱସେନ ପରିଣାମେତୁଂ । ଭିକ୍ଖାଚାରେ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେତି ଇଦଂ ଜନପଦଚାରିକଂଚରନ୍ତୀତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ନ ପନ ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋତିଆଦୀହି, ତାନି ପନ ପଦାନି ଅତ୍ତନୋ ନିରନ୍ତରୱାସଟ୍ଠାନେପି ଜନପଦେସୁପି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଚ ତେ ୱତ୍ତସୀସେନ କରୋନ୍ତି, ନ ଲାଭନିମିତ୍ତଂ, ତେନାହ ତନ୍ତୀତିଆଦି । କିଚ୍ଛେନାତି ଇମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ କସିରେନାତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପାରମୀପୂରଣୱାୟାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସାଧାରଣପରିକ୍ଖାରଭାୱେନାତି ସଙ୍ଘିକପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ । ତଥାଭାୱତୋ ଥେନେତ୍ୱାତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟଅୱେଭଙ୍ଗିୟଭାୱତୋ ଥେନେତ୍ୱା, ନ ଠାନାଚାୱନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ‘‘କୁଲଦୂସକଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅସନ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅଭୂତନ୍ତି ଇଦଂ କାରଣୱଚନଂ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିତୱସ୍ସେୱାତି କିତୱସ୍ସ ସକୁଣଗହଣମିୱ । କେରାଟିକସ୍ସାତି ସଠସ୍ସ । ସମଣୋତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି ଧାରେନ୍ତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁନୋ, ନାମମତ୍ତସମଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଜ୍ଜାନପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଅନନ୍ତଦୁକ୍ଖତ୍ତା ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟାୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଞାତୁଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନାପି ଦୁକ୍କରଂ, ନ ପନ ସରୂପୱସେନ ଞାତୁଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱା ।

ଅଧିମାନୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୯୬.ଅରହତ୍ତେତି ଅଗ୍ଗଫଲେ । ଞାଣଚକ୍ଖୁନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଚକ୍ଖୁନା, ଅଥ ୱା ଫଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତେନେୱ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା । ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନାପି ହି ଞାଣେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ସୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି, ତଥା ତସ୍ମିଂ ଅଦିଟ୍ଠେତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ପହାୟକୱସେନ ଆଜାନାତି, ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବେନ ୱା ପକାରେନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞା’’ତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦୁପଚାରେନ ପନ ତପ୍ଫଲମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିଂସୂତି ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରିଂସୂ’’ତି । ଅନ୍ତରା ଠପେତୀତି ସେଖଭୂମିୟଂ ଅଧିମାନୋ ଠପେତି । କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ପୁରିମମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝାନଂୟେୱ କିଲେସାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭୱରାଗାଦୀନଂ ।

ସୱିଭଙ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୭. ପକତିମନୁସ୍ସେହି ଉତ୍ତରିତରାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦିଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ଅଧିଗମଧମ୍ମୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋତି ଆହ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନନ୍ତିଆଦି । ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୧୯୮) ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ମେ ଏତେ ଧମ୍ମା ମୟୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ମେତି ଇଦଂ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ । ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅଧିଗମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଝାନାଦିନୋ ପୁଚ୍ଛା ଅଧିଗମପୁଚ୍ଛା, ସା ଚ ଝାନାଦୀସୁ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୱତ୍ତାତି ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱା ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ତତ୍ଥାପି କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ କତରମାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ୱା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ତତ୍ଥାପି ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖଂ ୱା ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ପୁଚ୍ଛନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୧୯୮) ‘‘ପୁନ କତମେସଂ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତେନାହ ପଠମମଗ୍ଗାଦୀସୂତିଆଦି । ୟାୟ ଅନୁକ୍କମପଟିପତ୍ତିୟା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅଧିଗମୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତି ଆଗମନପଟିପଦା । ନ ସୁଜ୍ଝତୀତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା କଥେତି । ଅପନେତବ୍ବୋତି ତୟା ୱୁତ୍ତକ୍କମେନାୟଂ ନ ସକ୍କା ଅଧିଗନ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିଗତମାନତୋ ଅପନେତବ୍ବୋ । ସନ୍ନିହିତେସୁ କପ୍ପିୟେସୁପି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଲଗ୍ଗତ୍ତା ‘‘ଆକାସେ ପାଣିସମେନ ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିସଦିସା ପଟିପଦା ହୋତି ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତ୍ତା । ଇଦଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନାମାତିଆଦି । ଏୱଂ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ୱତ୍ତନସେକ୍ଖଧମ୍ମପଟିଜାନନଂ ଇମିନା ଭୟୁପ୍ପାଦନେନ, ଅମ୍ବିଲାଦିଦସ୍ସନେ ଖେଳୁପ୍ପାଦାଦିନା ଚ ନ ସକ୍କା ୱୀମଂସିତୁଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱଚନେନେୱ ତଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ପନ୍ନବ୍ୟାକରଣୋତି ଇଦଂ ନ କେୱଲଂ ଅଭାୟନକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୂରଜାତିକସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅଭାୟନତୋ, ରଜ୍ଜନୀୟାରମ୍ମଣାନଂ ବଦରସାଳୱାଦିଅମ୍ବିଲମଦ୍ଦନାଦୀନଂ ଉପନୟନେପି ଖେଳୁପ୍ପାଦାଦିତଣ୍ହାପୱତ୍ତରହିତଂ ସବ୍ବଥା ସୁସୋଧିତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଲକ୍ଖଣା ପାପିଚ୍ଛାତି ଆହ ୟା ସା ଇଧେକଚ୍ଚୋତିଆଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋତିଆଦିପାଠଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାମଞ୍ଞଂ ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସାମଞ୍ଞଂ ଖଣ୍ଡସୀଲାଦିତାୟ ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠଂ ଦୁଟ୍ଠୁ ଗହିତଂ ନିରୟାୟ ନିରୟଦୁକ୍ଖାୟ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତତ୍ଥ ନିରୟେ ଉପକଡ୍ଢତି ନିବ୍ବତ୍ତାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଥିଲୋତି ଓଲୀୟିତ୍ୱା କରଣେନ ସିଥିଲଗାହେନ କତୋ, ସଥେନ ୱା ସାଠେୟ୍ୟେନ ଆଦିଣ୍ଣୋ ସିଥିଲୋ । ପରିବ୍ବଜୋତି ସମଣଭାୱୋ । ଭିୟ୍ୟୋତି ପୁବ୍ବେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ରାଗରଜାଦୀନଂ ଉପରି ଅପରମ୍ପି ରଜଂ ଆକିରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋତି ଅଧମ୍ମିକପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ । ଅଜାନମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱାତି, ‘‘ଅଜାନମେୱ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ପନ ଏୱଂ ଜାନାମି ଏୱଂ ପସ୍ସାମୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୯୯.ଏୱନ୍ତି ଚ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିପରାମସନଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଜାନାମି ଦୁତିୟାଦିଝାନନ୍ତି । ଅସୁଭଜ୍ଝାନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାୟଗତାସତିଜ୍ଝାନଂ କସିଣଜ୍ଝାନଂ କସିଣମୂଲକାନି ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନି ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ସୋ ପନାୟନ୍ତିଆଦି । ମଗ୍ଗୋ ହି ନାମ ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ନାମଂ ଲଭତି ସରସେନ ୱା ପଚ୍ଚନୀକେନ ୱା ସଗୁଣେନ ୱା ଆରମ୍ମଣେନ ୱା ଆଗମନେନ ୱା । ସଚେ ହି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଅନିଚ୍ଚତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ଦୁକ୍ଖତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ଅନତ୍ତତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ସରସତୋ ନାମଂ ନାମ । ୟସ୍ମା ପନେସ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ପଜହନ୍ତୋ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଅନିମିତ୍ତୋ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପଣିଧିଂ ପତ୍ଥନଂ ପହାୟ ଆଗତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତୋ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପହାୟ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନୱସେନ ସୁଞ୍ଞତା ହୋତି, ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଂ ନାମ । ରାଗାଦୀହି ପନେସ ସୁଞ୍ଞତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ, ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନଂ, ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଏୱ ୱା ଅଭାୱେନ ଅନିମିତ୍ତୋ, ରାଗପଣିଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ଅସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ନାମଂ । ରାଗାଦିସୁଞ୍ଞଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ । ଆଗମନଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ମଗ୍ଗାଗମନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେ ୱିପସ୍ସନାଗମନମେୱ, ଫଲେ ପନ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ମଗ୍ଗାଗମନଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ୱିପସ୍ସନାଗମନମ୍ପି । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାହି ଅନିମିତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦେତି, ମଗ୍ଗୋ ଫଲସ୍ସାତି ଇଦଂ ଆଗମନତୋ ନାମଂ ।

ସୁଞ୍ଞତ୍ତାତି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା । ରାଗାଦୟୋୱ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଣିଧୀତି ଆହ ‘‘ରାଗଦୋସମୋହପଣିଧୀନ’’ନ୍ତି । ଇମିସ୍ସା ୱିଜ୍ଜାୟାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିଜ୍ଜାୟାତିଆଦିନା ଏକେକୱିଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଏକିସ୍ସାପି ନାମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ତା ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିଜ୍ଜାନଂ ଲାଭିମ୍ହୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦୀନି ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତୋ ନ ହୋତି । ଏକେକକୋଟ୍ଠାସୱସେନାତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ଏକେକକୋଟ୍ଠାସୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ନାମ ଅଭାୱମତ୍ତମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରକିଚ୍ଚତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ସମତ୍ଥେତୁଂ ତଂ ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗା ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣତାତି ରାଗତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିନୀୱରଣତା, ତତୋ ରାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ୱୀତରାଗନୀୱରଣତାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟା ଚ ପଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନ ଆଗତାତି ଇଧ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଞାଣନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସା ପଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜା ନ ଆଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତାତି ଲୋକିୟଧମ୍ମସାଧାରଣସଙ୍ଖତସ୍ସାପି ଅଭାୱା ଲୋକିୟେହି ସବ୍ବଥା ଅସମ୍ମିସ୍ସଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାଦିଂ ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୦୦.ପୁନଆନେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ନ ୟୋଜିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନାତି ପାଠୋ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱା । ପଠମଜ୍ଝାନମୂଲକଞ୍ହି ଏକମେୱ ଖଣ୍ଡଚକ୍କଂ । କତ୍ତୁସାଧନୋପି ଭଣିତ-ସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ଆହ ଅଥ ୱାତିଆଦି । ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ମୁସା ଭଣତି, ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ନ ସକ୍କା ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଜାନିତୁଂ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପନ ଅଞ୍ଞାହି ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥୀହି ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ତୀହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ମୁସାୱାଦୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଦୱାତି ସହସା । ରୱାତି ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ଖଲିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଭଣନଂ । ତଂ ଜାନାତୀତି ତଂଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଂଞାଣତା, ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱେନ ଅତ୍ତସଂୱେଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣସମୋଧାନନ୍ତି ବହୂନଂ ଞାଣାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ସମୋଧାନଂ, ସହୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଜାନାତୀତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନଞ୍ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନାଭୂତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନାଭୂତେନ ଚ ୱିସଂୱାଦିତବ୍ବସତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ଜାନାତି, ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ମୁସା ଭଣିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ…ପେ॰… ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବାତି ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ଏୱଂ ଅହଂ ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭଣିତ’’ନ୍ତି ୱା ତଦେୱ ମୁସାୱାଦଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ ଜାନାତୀତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନାକ୍ଖଣେସୁ ତୀସୁ ଏକେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଞାଣୱିସୟଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଏକକ୍ଖଣେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଜାନାତୀତି ଅୟଂ ତଂଞାଣତା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା ୱିସୟସ୍ସେୱ ତଦା ପକାସନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ନ ହୀତିଆଦି । ୟଦି ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସରୂପଂ ନ ଞାୟତି, କଥଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି ଆହ ପୁରିମଂ ପୁରିମନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭଣିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଥା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ୟେନ କାରଣେନ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଚିତ୍ତାନି ତଦଞ୍ଞେହେୱ ଚିତ୍ତେହି ଜାନିତବ୍ବାନି, ତାନି ଚ ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତେନେୱ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନ କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ ସତୀତି ଭଣିସ୍ସାମୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ସତି । ସେସଦ୍ୱୟନ୍ତି ଭଣାମି, ଭଣିତନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ନ ହେସ୍ସତୀତି ଏତଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଂ ୱିୟ ପକାସତୀତି ଭିନ୍ନକ୍ଖଣାନମ୍ପି ନିରନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ତଦେୱେଦ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ବଲୱଧମ୍ମୱିନିଧାନୱସେନାତି ବଲୱଗାହସ୍ସ ୱିନିଧାନୱସେନ । ଦୁବ୍ବଲଦୁବ୍ବଲାନନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲଦୁବ୍ବଲାନଂ ଗାହାନଂ । ସକଭାୱପରିଚ୍ଚଜନୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ।

୨୦୭.ଉତ୍ତାସିତତ୍ତାତି ଭୟଂ ଜନେତ୍ୱା ୱିୟ ପଲାପିତତ୍ତା । ଏୱଂ ପଲାପିତୋ ନ ପୁନ ତଂ ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ପୁନ ଅନଲ୍ଲୀୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନା’’ତି । ଖେଟ-ସଦ୍ଦଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଦୂ ଉତ୍ତାସତ୍ଥେ ପଠନ୍ତୀତି ଆହ ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋତିଆଦି । ଅଣୁ ଏୱ ଅଣୁସହଗତଂ, ଅଣୁତ୍ତେନ ୱା ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱତ୍ତୁକାମୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୫.କେୱଲଞ୍ହିୟନ୍ତି କେୱଲଞ୍ହି ଅୟଂ ୱାରୋତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଜାନାତୀତି ପକତିୟା ୱଚନାନନ୍ତରଂ ୱିଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପନ ୱଚୀଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଇମମ୍ହା ଆୱାସା ପଠମଂ ପକ୍କମିସ୍ସତି, ନଂ ମୟଂ ‘ଅରହା’ତି ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ କତସଙ୍କେତା ୱିହାରା ପଠମଂ ପକ୍କମନେନ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅୱୀତିୱତ୍ତେପି ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ମଂ ‘ଅରହା’ତି ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ତମ୍ହା ଆୱାସା ପଠମଂ ପକ୍କାମୀତି ଆଗତୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ପାରା॰ ୨୨୭) ୱିୟ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେତି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଗହଣୟୋଗ୍ଗେ ପଦେସେ, ତେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ କୋଚି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା କାୟୱିକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ୱଚୀଭେଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ଜାନାତି, ନ ପାରାଜିକନ୍ତି ଦୀପେତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୧୫) ଇମସ୍ମିଂ ପଟିୱିଜାନନୱାରେ ୟସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱା ଉଚ୍ଚାରିତେ କାୟପ୍ପୟୋଗେ ୱା କତେୟେୱ ଅୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋତିଆଦିଅତ୍ଥଂ ପରୋ ୱିଜାନାତି, ତତୋ ପୁରିମେସୁ ଅକ୍ଖରୁଚ୍ଚାରଣାଦିପ୍ପୟୋଗେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମେୱ ପଟିୱିଜାନନପୟୋଗକ୍ଖଣେ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସେୱେତ୍ଥ ସାମନ୍ତତ୍ତା, ତେନେୱ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ –

‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ପଠମସ୍ସେୱ, ସାମନ୍ତମିତି ୱଣ୍ଣିତଂ ।

ସେସାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମୁଦୀରିତ’’ନ୍ତି –

ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ‘‘ନ ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନାତିଆଦିନା ଝାନସମାଧିଆଦିସଦ୍ଦାନମତ୍ଥେସୁ ପୁବ୍ବେ ଅକତପରିଚୟତ୍ତା ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥଂ ଈଦିସ’’ନ୍ତି ଅଜାନିତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ୱିସିଟ୍ଠୋ କୋଚି ସମଣଗୁଣୋ ଅନେନ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ପରେନ ଞାତେପି ପାରାଜିକମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅନାପତ୍ତିଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୨୦.ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ମୟା ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଅମନସିକତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ମଚ୍ଚୁନୋ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦିକଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ କଥେନ୍ତୋ ଚ ୱୋହାରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଭାୟନ୍ତୋତି ‘‘ଞତ୍ୱା ଗରହନ୍ତି ନୁ ଖୋ’’ତି ଭାୟନ୍ତୋ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୨୨୩.ସେକ୍ଖଭୂମିୟନ୍ତି ଇମିନା ଝାନଭୂମିମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକାନଂ । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣସ୍ସ ଭୋଜନପରିୟୋସାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱ ଭୋଜନପଅୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ତରଘରେ ଭୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ଚୀୱରସଣ୍ଠାପନାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ, ପାଳିୟଂ ପନ ଦୁକ୍କରାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନାପି ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାପି ହି ‘‘ନାୱୁସୋ, ଦୁକ୍କରଂ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକାତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ଅତ୍ତୁପନାୟିକତ୍ତାଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୨୭.ନ ଦାନାହଂ ତତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମୀତି ପୁନ ତତ୍ଥ ୱସିତଟ୍ଠାନେ ନ ଗମିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ସତି ପଠମଂ ଗତୋ ଅୟଂ ପୁନ ଚ ନାଗତୋ, ତସ୍ମା ଅରହାତି ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ଠାନନ୍ତି ଆୱାସଂ ୱାତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ପଦସା ଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ କତିକାୟ କତତ୍ତା ୟାନେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଜ୍ଜାମୟିଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟେ ସତିପି ଏକସ୍ସାପି ପଠମଗମନାଭାୱା ରକ୍ଖନ୍ତି । ସଚେ ପନ କତିକଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟେନ ଏକତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକମେୱ । ତେସୁ ୟସ୍ସ ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଏତନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ କତିକୱତ୍ତଂ । ନାନାୱେରଜ୍ଜକାତି ନାନାଜନପଦୱାସିନୋ । ସଙ୍ଘଲାଭୋତି ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ପାପୁଣନକକୋଟ୍ଠାସୋ । ଅୟଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଅୱିସେସେତ୍ୱା କରଣଂ ସନ୍ଧାୟ କତୋ, ୱିସେସେତ୍ୱା ପନ ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଅସୁକସ୍ସା’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

୨୨୮.ଧମ୍ମଧାତୂତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ ୱା । ଉପପତ୍ତୀତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଦୁସ୍ସଦ୍ଧାପୟା ହୋନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରାଦିକେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ। ୱିତୁଡେନ୍ତୀତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଡେନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଫାସୁଳନ୍ତରିକାୟୋ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ତାହି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱସେନ ଅତ୍ଥୋ । ୱିତୁଦେନ୍ତୀତି ପାଠେ ଫାସୁଳନ୍ତରିକାହୀତି ଆଧାରତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଲୋହତୁଣ୍ଡେହୀତି କାଳଲୋହମୟେହି ତୁଣ୍ଡେହି । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତାତି ଗରହିତବ୍ବତାୟ ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ । ଚକ୍ଖୁଭୂତାତି ଲୋକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା, ଚକ୍ଖୁସଦିସାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସାତି ୟେନ ଗୋଘାତକକମ୍ମେନେୱ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ସେୱାତି ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ବହୁପଟିସନ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଏକସ୍ସ ଅମ୍ବାଦିବୀଜସ୍ସ ଅନେକଙ୍କୁରୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟାତି ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ଆହ ତସ୍ସ ନାନାଚେତନାହି ଆୟୂହିତସ୍ସାତିଆଦି, ତେନ ଗୋଘାତକକମ୍ମକ୍ଖଣେ ପୁବ୍ବଚେତନା ଅପରଚେତନା ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପାଣାତିପାତେ ବହୂ ଚେତନା ହୋନ୍ତି, ନାନାପାଣାତିପାତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ନରକେ ପଚିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଚେତନାସୁ ଏକାୟ ଅପରାପରିୟଚେତନାୟ ଇମସ୍ମିଂ ପେତତ୍ତଭାୱେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ଅୱସେସକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମସରିକ୍ଖୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାନମେୱ ଗହଣଂ କତଂ, ନ ଗତିନିମିତ୍ତସ୍ସ, ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠିରାସିୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ୱିତଚ୍ଛେନ୍ତୀତି ତୁଣ୍ଡେହି ତଚ୍ଛେନ୍ତୋ ୱିୟ ଲୁଞ୍ଚନ୍ତି । ୱିରାଜେନ୍ତୀତି ୱିଲିଖନ୍ତି ।

୨୨୯.ୱଲ୍ଲୂରୱିକ୍କୟେନାତି ସୁକ୍ଖାପିତମଂସୱିକ୍କୟେନ । ନିପ୍ପକ୍ଖଚମ୍ମେତି ୱିଗତପକ୍ଖଲୋମଚମ୍ମେ । ଏକଂ ମିଗନ୍ତି ଦୀପକମିଗଂ । କାରଣାହୀତି ଘାତନାହି । ଞତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଞତ୍ୱା ।

୨୩୦. ମଙ୍ଗନୱସେନ ଉଲତୀତି ମଙ୍ଗୁଲି, ୱିରୂପବୀଭଚ୍ଛଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତକେଳିନ୍ତି ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ ଅନାଚାରକୀଳଂ ।

୨୩୧.ନିସ୍ସେୱାଲପଣକକଦ୍ଦମୋତି ତିଲବୀଜକାଦିସେୱାଲେନ ନୀଲମଣ୍ଡୂକପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣେନ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଉଦକଂ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ କୁରୁମାନେନ ପଣକେନ କଦ୍ଦମେନ ଚ ୱିରହିତୋ । ଉଣ୍ହଭାୱେନ ତପନତୋ ତପଂ ଉଦକଂ ଅସ୍ସାତି ତପୋଦକାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ କ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ତପୋଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପେତଲୋକୋତି ପକଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲକମ୍ମେନ ସୁଗତିତୋ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଇତାନଂ ଗତାନଂ ଲୋକୋ ସମୂହୋ, ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ୱା । କତହତ୍ଥାତି ଧନୁସିପ୍ପେ ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତହତ୍ଥା, ଅୱିରଜ୍ଝନଲକ୍ଖୱେଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିପ୍ପଦସ୍ସନୱସେନ ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ରାଜସମୂହଂ ଉପେଚ୍ଚ କତଂ ଅସନଂ ସରକ୍ଖେପୋ ଏତେସନ୍ତି କତୁପାସନା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଭଗ୍ଗୋତି ପଭଞ୍ଜିତୋ, ପରାଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୩୨.ଆନେଞ୍ଜସମାଧିନ୍ତି ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ସତିପି ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକେନ ଉଟ୍ଠାନାରହୋ ରୂପାୱଚରସମାଧିୟେୱ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆହ ଅନେଜଂ ଅଚଲନ୍ତିଆଦି । ସମାଧିପରିପନ୍ଥକେତି ୱିତକ୍କାଦିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ଇଦଂ ପନ ପଠମବୋଧିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଅନାଚାରମତ୍ତୱସେନ ଭିକ୍ଖୂହି ଚୋଦିତେପି ଭଗୱତା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୨୮) ଏୱଂ ଆୟତିଂ ଅତ୍ତନା ପଞ୍ଞପିୟମାନପାରାଜିକାନୁଗୁଣଂ ତଦା ଏୱ ୱିନୀତନ୍ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ପଚ୍ଛା ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ସଙ୍ଗହମାରୋପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାୱକାନଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅନୁସ୍ସରଣାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କରଂ କତନ୍ତି ଅନନ୍ତରେ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତିକେ କାଲେ ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତତିଂ ଅଦିସ୍ୱାପି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହିତ୍ୱା ପରତୋ ତତିୟତ୍ତଭାୱେ ଦିଟ୍ଠଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତମାନଭୱପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନୁମାନେନାପି କାରିୟକାରଣାଭାୱଗହଣଂ ନାମ ସାୱକାନଂ ଦୁକ୍କରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ପଟିୱିଦ୍ଧସଦିସା । ୟଥା ନାମ ସତ୍ତଧା ଫାଲିତସ୍ସ ଚାମରୱାଲଲୋମସ୍ସ ଏକାୟ ଅଗ୍ଗକୋଟିୟା ଅପରସ୍ସ ୱାଲଲୋମଂସୁନୋ କୋଟିଂ ଦୂରେ ଠତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ଆୱୁନନ୍ତୋ ୱିୟ ପଟିପାଦେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଦୁକ୍କରଂ କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା

୨୩୩.ଇଧାତି ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପାରାଜିକପରିଦୀପନନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୱସେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପାରାଜିକପରିଦୀପନଂ, ନ ପନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପାରାଜିକୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଆପତ୍ତିପରିଦୀପନଂ ତତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀନମ୍ପି ଆଗତତ୍ତା ତେନେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅସାଧାରଣାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକା (ପାଚି॰ ୬୫୮) ୱଜ୍ଜପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା (ପାଚି॰ ୬୬୫) ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା (ପାଚି॰ ୬୬୯) ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ଇମାନି ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଏୱ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ପାରାଜିକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ୱତ୍ଥୁ ନାମ, ତେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେନ ୱିପନ୍ନା, ୱିପନ୍ନୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାତି ମଗ୍ଗାନୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣମାହ । କିଞ୍ଚାପି ଦୁହେତୁକାନମ୍ପି ମଗ୍ଗୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାସୁ ଠତ୍ୱା ଆୟତିଂ ମଗ୍ଗହେତୁଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅହେତୁକା ପନ ପରିସୁଦ୍ଧେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ଠତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପାରାଜିକାତି କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ପରାଜୟଂ ଆପନ୍ନା । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକାଦୀନଂ ଗିହିଭାୱେ ଠତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱାୟମନ୍ତାନମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱତୋ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନ ୱାରିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀଘତାୟ ଲମ୍ବମାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଲମ୍ବଂ ନାମ, ତଂ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସୋ ଲମ୍ବୀ। ସୋ ଏତ୍ତାୱତା ନ ପାରାଜିକୋ, ତଂ ପନ ଦୀଘଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖେ ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ୱା ସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୱେସେନ୍ତୋୱ ପାରାଜିକୋ, ଇଧ ପନ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ପୱେସେନ୍ତୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକେନେୱ ମୁଖେ ପୱେସନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୋପି ହି କତପରିକମ୍ମତାୟ ମୁଦୁଭୂତାୟ ପିଟ୍ଠିୟା ଓନମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ନ କେୱଲୋ । ୟୋ ପନ ମୁଖେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ୱା ପରେସଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗମୁଖଂ ୱା ଇତ୍ଥୀନଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ଚ ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଦନେପି ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ତଦିତରମଗ୍ଗସମ୍ପଟିପାଦନେନେୱ ମେଥୁନଧମ୍ମୱୋହାରତୋ। ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦତୀତି ପରସ୍ସ ଉତ୍ତାନଂ ସୟନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମନିୟେ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ତସ୍ସୂପରି ନିସୀଦତି, ଇଦଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ପରେସଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ପୱେସେନ୍ତୋ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋୱ, ବଲକ୍କାରେନ ପନ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖେ ୱା ପରେନ ପୱେସିୟମାନୋ ୟଦି ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତିକୋୱ । ଏତ୍ଥ ଅସାଦିୟନଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ ୱିରଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଠତ୍ୱା ମାତୁପିତୁଅରହନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଘାତେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଦୂସେନ୍ତୋ ଚ ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ନ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ମାତୁଘାତକାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ତତିୟପଠମପାରାଜିକେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ଗିହିଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଲୋହିତୁପ୍ପାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ପରିୟାୟେନାତି ଉଭିନ୍ନଂ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେନ ପରିୟାୟେନ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ କଚ୍ଚି ଅତ୍ଥାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

୨. ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡୋ

୧. ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୩୪.ତେରସକସ୍ସାତି ତେରସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପରିମାଣାନି ଅସ୍ସାତି ତେରସକୋ, କଣ୍ଡୋ, ତସ୍ସ । ସମଥେ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଅଭିରତିରହିତୋ ଇଧ ଅନଭିରତୋ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ଆହ ‘‘ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ୱିକ୍ଖିତ୍ତତାୟ କାରଣମାହ କାମରାଗାଇଚ୍ଚାଦି ।

୨୩୫.ଅବ୍ବୋହାରିକାତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୱୋହାରଂ ନାରହତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଭାୱେ ପନସ୍ସା ଅବ୍ବୋହାରତା ନତ୍ଥି ।

୨୩୬-୭. ଚେତନା-ସଦ୍ଦତୋ ୱିସୁଂ ସଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାଭାୱଂ ଇକ-ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୱନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଞ୍ଚେତନା ୱାତିଆଦି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସିଖାପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆସୟଭେଦତୋତି ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବଲୋହିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୟାନଂ ଭେଦେନ । ଧାତୁନାନତ୍ତତୋତି ରସରୁହିରାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ, ପଥୱାଦୀନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ନାନତ୍ତେନ । ୱତ୍ଥିସୀସନ୍ତି ମୁତ୍ତୱତ୍ଥିତୋ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ । ହତ୍ଥିମଦଚଲନଂ ନାମଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୱୋ ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି । ସମ୍ଭୱୱେଗନ୍ତି ସମ୍ଭୱସ୍ସ ଠାନତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦକସୋତାଭିମୁଖଂ ଓତରଣେନ ସଞ୍ଜାତସରୀରକ୍ଖୋଭୱେଗଂ । ବାହୁସୀସନ୍ତି ଖନ୍ଧପ୍ପଦେସଂ । ଦସ୍ସେସୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁତ୍ଥୋ, ତେନ ୟସ୍ମା କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ସମ୍ଭୱୋ ନିକ୍ଖମତି…ପେ॰… ସମ୍ଭୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସି, ତସ୍ମା ତତିୟସ୍ସ ଭାସିତଂ ସୁଭାସିତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦକସୋତନ୍ତି ମୁତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗଂ, ଅଙ୍ଗଜାତପ୍ପଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁକ୍କଞ୍ଚ ନାମେତଂ ରସରୁହିରାଦିସତ୍ତଦେହଧାତୂସୁ ମଜ୍ଝିମଧାତୁଚତୁଜଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜାଦି ୱିୟ ପଥୱୀଧାତୁସଙ୍ଗହିତଂ ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ସକଲକାୟଗତଂ ଅତିଦହରଦାରକାନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ, ତଂ ପନ ପନ୍ନରସସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାନଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନକକାମରାଗେହେୱ ଠାନତୋ ଚଲତି, ଚଲିତଞ୍ଚ ଆପୋଧାତୁଭାୱେନ ଚିତ୍ତଜମେୱ ହୁତ୍ୱା ଦକସୋତଂ ଓତରତି, ଦକସୋତତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁଜଂ ହୋତି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗତୋ ଚଲିତସିଙ୍ଘାଣିକା ୱିୟ । ୟେସଂ ପନ ସମୁଚ୍ଛେଦନୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦୀହି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ତେସଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନ ସିୟା । ଇତି ୟଥାଠାନତୋ ସୁକ୍କସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟେୱ ରାଗଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ନ ପକତିରୂପଂ, ତେନେୱ କଥାୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୭) ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମ ରାଗସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତୀ’’ତି ସୁକ୍କସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଏୱ ରାଗସମୁଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା, ନ ପକତିରୂପଂ । ଛନ୍ନଂ ପନ କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ସୁକ୍କଧାତୁ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିୱସେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତରାଗେନାପି ଠାନତୋ ନ ଗଳତି, ୟଥାଠାନେ ଏୱ ଠତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନା ତଙ୍ଖଣିକପରିଳାହୱୂପସମାୱହା ମେଥୁନକିଚ୍ଚନିଟ୍ଠାପିତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘କାୟସମ୍ଫସ୍ସସୁଖମେୱ ତେସଂ କାମକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଖୀଣାସୱାନଂ ପନ ଅନାଗାମୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବସୋ କାମରାଗାଭାୱେନ ସୁକ୍କଧାତୁୱିକାରମ୍ପି ନାପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକାମରାଗେନ ଜନିତତ୍ତା ଅନାହାରୂପଜୀୱିତତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଥା ସୁକ୍କଧାତୁପି ନତ୍ଥେୱ । ତଥେୱାତି ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମତୋତିଆଦିଂ ଅତିଦିସତି । ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ଠାନାଚାୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୨୩୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଦକସୋତୋରୋହଣଞ୍ଚେତ୍ଥାତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ତୀସୁପି ୱାଦେସୁ । ଅଧିୱାସେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୋଚନସ୍ସାଦଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ଅନ୍ତରା ନିୱାରେତୁନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତେ କତୂପକ୍କମେନ ଠାନା ଚୁତଂ ଦକସୋତଂ ଓତରିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ନିୱାରେତୁଂ । ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ହତ୍ଥପରିକମ୍ମାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମୁତ୍ତେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ, ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମାଭାୱତୋ ପନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥ…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ଦକସୋତୋରୋହଣଞ୍ଚେତ୍ଥାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅୟଂ ସବ୍ବାଚରିୟସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଖୋଭକରଣପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ୱିସଭାଗଭେସଜ୍ଜସେନାସନାହାରାଦିପଚ୍ଚୟୋ । ନାନାୱିଧଂ ସୁପିନନ୍ତି ଖୁଭିତୱାତାଦିଧାତୂନଂ ଅନୁଗୁଣଂ । ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଭୂତପୁବ୍ବଂ ମନସା ପରିକପ୍ପିତପୁବ୍ବଞ୍ଚ । ସଗ୍ଗନରକଦେସନ୍ତରାଦୀନମ୍ପି ହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥକାମତାୟ ୱା ଅନତ୍ଥକାମତାୟ ୱାତି ଇଦଂ ଦେୱତାନଂ ହିତାହିତାଧିପ୍ପାୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥାୟ ୱା ଅନତ୍ଥାୟ ୱାତି ସଭାୱତୋ ଭୱିତବ୍ବଂ ହିତାହିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଦେୱତାହି ଉପସଂହରିୟମାନାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି, କଥଂ ତାନି ପୁରିସୋ ପସ୍ସତି, ଦେୱତା ୱା ତାନି ଅୱିଜ୍ଜମାନାନି ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ସୋ ତାସନ୍ତିଆଦି । ତେନ ‘‘ଏୱମେସୋ ପରିକପ୍ପତୂ’’ତି ଦେୱତାହି ଚିନ୍ତିତମତ୍ତେନ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିତୋ ନିପତିତ୍ୱା ଦେୱତାହି ଚିନ୍ତିତନିୟାମେନେୱ ପରିକପ୍ପମାନଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ତେନ ପରିକପ୍ପମାନାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଦେୱତାହି ଉପସଂହଟାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚ ସୋ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ପସ୍ସତି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ବୋଧିସତ୍ତମାତା ୱିୟ ପୁତ୍ତପଟିଲାଭନିମିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିଦିୱସେ ମହାମାୟାଦେୱିୟା ଅତ୍ତନୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ଏକସ୍ସ ସେତୱରୱାରଣସ୍ସ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିପୱିଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନଂ ପୁତ୍ତପଟିଲାଭନିମିତ୍ତଂ ସୁପିନଂ ନାମ । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ସ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ରତ୍ତିୱିଭାୟନକାଲେ ହିମୱନ୍ତଂ ବିବ୍ବୋହନଂ କତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମପଚ୍ଛିମସମୁଦ୍ଦେସୁ ୱାମଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣସମୁଦ୍ଦେ ପାଦେ ଚ ଓଦହିତ୍ୱା ମହାପଥୱିୟା ସୟନଂ ଏକୋ, ଦବ୍ବତିଣସଙ୍ଖାତାୟ ତିରିୟା ନାମ ତିଣଜାତିୟା ନଙ୍ଗଲମତ୍ତରତ୍ତଦଣ୍ଡାୟ ନାଭିତୋ ଉଗ୍ଗତାୟ ଖଣେନ ଅନେକୟୋଜନସହସ୍ସଂ ନଭଂ ଆହଚ୍ଚ ଠାନଂ ଏକୋ, ସେତାନଂ କଣ୍ହସୀସାନଂ କିମୀନଂ ପାଦେହି ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ୟାୱ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଆହଚ୍ଚ ଠାନଂ ଏକୋ, ନାନାୱଣ୍ଣାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସକୁଣାନଂ ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ସେତୱଣ୍ଣତାପଜ୍ଜନଂ ଏକୋ, ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମହତୋ ମୀଳ୍ହପବ୍ବତସ୍ସ ଉପରି ଅଲିମ୍ପମାନସ୍ସ ଚଙ୍କମନଂ ଏକୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ମହାସୁପିନା ନାମ, ଇମେ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ସମ୍ବୋଧିୟା, ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପକାସନସ୍ସ, ଗିହୀନଞ୍ଚ ସରଣୂପଗମନସ୍ସ, ଖତ୍ତିୟାଦିଚତୁୱଣ୍ଣାନଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସ, ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲାଭେ ଅଲିତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋଳସ ସୁପିନା ପାକଟା ଏୱ । ଏକନ୍ତସଚ୍ଚମେୱାତି ଫଲନିୟମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥମେୱ । ଧାତୁକ୍ଖୋଭାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ମୂଲକାରଣେସୁ ଦ୍ୱୀହି ତୀହିପି କାରଣେହି କଦାଚି ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଂସଗ୍ଗଭେଦତୋ’’ତି । ସୁପିନଭେଦୋତି ସଚ୍ଚାସଚ୍ଚତ୍ଥତାଭେଦୋ ।

ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞରୂପମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତଂ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ସତ୍ତନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ତାନି ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନି ୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ଈଦିସାନୀତି ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାନି ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚ । ସବ୍ବୋହାରିକଚିତ୍ତେନାତି ପଟିବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପକତିୱୀଥିଚିତ୍ତେନ । କୋ ନାମ ପସ୍ସତୀତି ସୁତ୍ତପଟିବୁଦ୍ଧଭାୱୱିୟୁତ୍ତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନାମ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ‘‘ସୁପିନସ୍ସ ଅଭାୱୋୱ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । କପିମିଦ୍ଧପରେତୋତି ଇମିନା ନିଦ୍ଦାୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିବ୍ୟୱହିତାୟ କୁସଲାକୁସଲାୟ ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ଚ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ୟା ନିଦ୍ଦାତିଆଦି । ଦ୍ୱୀହି ଅନ୍ତେହି ମୁତ୍ତୋତି କୁସଲାକୁସଲସଙ୍ଖାତେହି ଦ୍ୱୀହି ଅନ୍ତେହି ମୁତ୍ତୋ । ଆୱଜ୍ଜନତଦାରମ୍ମଣକ୍ଖଣେତି ସୁପିନେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ଅଭାୱତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସୁପିନନ୍ତେପି ତଦାରମ୍ମଣୱଚନତୋ ଅନୁଭୂତେସୁ ସୁତପୁବ୍ବେସୁ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ପୁରାପତ୍ତିଭାୱେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସତୋ ପୱତ୍ତମାନାପି କାମାୱଚରୱିପାକଧମ୍ମା ପରିତ୍ତଧମ୍ମେ ନିସ୍ସାୟ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ସରୂପତୋ ପରିତ୍ତଧମ୍ମେ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାନଂ ରାଗାଦିସୱିପାକଧମ୍ମାନମ୍ପି ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଟିସନ୍ଧାଦିୱିପାକାନମ୍ପି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତା କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତା ଚ ଉପପନ୍ନା ଏୱ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତଂ ପନ ସମ୍ମୁତିଭୂତଂ କସିଣାଦିପଟିଭାଗାରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ଉପଚାରପ୍ପନାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମା ଏୱ ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୨) ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାତି ଗହେତବ୍ବା ।

ସ୍ୱାୟନ୍ତି ସୁପିନୋ । ୱିପଲ୍ଲାସେନ ପରିକପ୍ପିତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନାରମ୍ମଣେ ଅୱସୱତ୍ତିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ଅୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତିଆଦି ।

ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସାତି ଇଦଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ, ୱୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ କିଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିଆଦି । ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନାତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦାୟେ ନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସାପି ସଦ୍ଦସ୍ସ ତଦେକଦେସେପି ପସିଦ୍ଧି ଇଧ ରୁଳ୍ହୀ ନାମ, ତାୟ ରୁଳ୍ହିୟା ୟୁତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ, ତେନ । ରୁଳ୍ହିୟା କାରଣମାହ ଅୱୟୱେଇଚ୍ଚାଦିନା ।

କାଲଞ୍ଚାତି ‘‘ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତକାଲଞ୍ଚ, ‘‘ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ଜାତେ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ମୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋ ଗମ୍ମତି । ନୱମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ୱୀମଂସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ । ୱତ୍ଥୂତି ୱିସୟଂ ।

୨୩୮. ଲୋମା ଏତେସଂ ସନ୍ତୀତି ଲୋମସା, ବହୁଲୋମପାଣକା ।

୨୩୯.ମୋଚନେନାତି ମୋଚନପ୍ପୟୋଗେନ । ମୋଚନସ୍ସାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟାତି ଏତ୍ଥ ମୋଚନିଚ୍ଛାୱ ମୋଚନସ୍ସାଦୋ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ମୋଚନେ ଅସ୍ସାଦଂ ସୁଖଂ ପତ୍ଥେନ୍ତିୟା ଚେତନାୟାତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଇତରଥା ସୁଖତ୍ଥାୟ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ଆରୋଗ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟାତି ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଆରୋଗ୍ୟାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ମୋଚନିଚ୍ଛାୟ ଚେତନାୟାତି ଅତ୍ଥୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।

୨୪୦.ୱାୟମତୋତି ଅଙ୍ଗଜାତେ କାୟେନ ଉପକ୍କମତୋ । ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସାନୀତି ଖଣ୍ଡଚକ୍କାଦୀନି ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ପନ ଖଣ୍ଡଚକ୍କାଦିଭେଦେନାପି ଗଣନା କାତବ୍ବା । ଏକେନ ପଦେନାତି ଗେହସିତପେମପଦେନ । ତଥେୱାତି ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାୟ ଏୱ ଗାଳ୍ହଂ ପୀଳନାଦିପ୍ପୟୋଗଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ସୁପନେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ମୋଚନସ୍ସାଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତେ ଊରୁଆଦୀହି କତଉପକ୍କମସ୍ସ ୱିଜହନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅସୁଭମନସିକାରାଭାୱେପି ପୟୋଗାଭାୱେନେୱ ମୋଚନେପି ଅନାପତ୍ତି ଦୀପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତେନ ଉପକ୍କମେନ ମୁତ୍ତେତି ମୁଚ୍ଚମାନଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ସୁକ୍କେ ଠାନତୋ ମୁତ୍ତେ । ୟଦି ପନ ଉପକ୍କମେ କତେପି ମୁଚ୍ଚମାନମେୱ ଦକସୋତଂ ଓତରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ପୟୋଗେନ ମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା । ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟାତି ଚୀୱରାଦୀସୁ ଲିମ୍ପନପରିହାରାୟ ହତ୍ଥେନ ଅଙ୍ଗଜାତଗ୍ଗହଣଂ ୱଟ୍ଟତି, ତପ୍ପୟୋଗୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୋକାସନ୍ତି ଅଙ୍ଗଜାତପ୍ପଦେସଂ ।

୨୬୨.ସୁପିନନ୍ତେନ କାରଣେନାତି ସୁପିନନ୍ତେ ପୱତ୍ତଉପକ୍କମହେତୁନା । ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନେୟେୱ ହି ଅୟଂ ଅନାପତ୍ତି ଅୱିସୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ସଚସ୍ସ ୱିସୟୋ ହୋତି ନିଚ୍ଚଲେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୨୬୩. ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପାଳିୟଂ ଅଣ୍ଡକଣ୍ଡୁୱନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟେନ ଅଣ୍ଡଚଲନେନ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସାପି ଚଲନତୋ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମୋ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ପନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ନ ଚଲତି, ଏୱଂ ଅଣ୍ଡମେୱ କଣ୍ଡୁୱନେନ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତି ଅଣ୍ଡସ୍ସ ଅନଙ୍ଗଜାତତ୍ତା ।

୨୬୪.ୱତ୍ଥିନ୍ତି ଅଙ୍ଗଜାତସୀସଚ୍ଛାଦକଚମ୍ମଂ । ଉଦରଂ ତାପେନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ଉଦରତାପନେନ ଅଙ୍ଗଜାତେପି ତତ୍ତେ ତାୱତ୍ତକେନ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମୋ କତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୬୫.ଏହି ମେ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ସାମଣେରାତି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତୁ, ତେନ କରିୟମାନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଚଲନସ୍ସ ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ସାଦିୟନତୋ ତଂ ଚଲନଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସାଦିୟନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତମ୍ପି ହୋତୀତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଚଲନସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ଅସ୍ସାଦଚେତନାୱ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି, ନ ଆଣାପନୱାଚା ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ଏୱଂ ଆଣାପେତ୍ୱାପି ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ମୋଚନସ୍ସାଦଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଅସମ୍ଭୱତୋ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅନାଣତ୍ତିକଂ, କାୟକମ୍ମଂ, କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଜାତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଆଣାପନୱାଚାୟ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ପରେନ ଅନାଣତ୍ତେନ ବଲକ୍କାରେନାପି କରିୟମାନପ୍ପୟୋଗଂ ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ସାଦିୟତି, ତସ୍ସାପି ମୁତ୍ତେ ପଠମପାରାଜିକେ ୱିୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ, ଅମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ମୋଚନସ୍ସାଦେ ଚେତନାୟ ପନ ଅସତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସାପି ମୁତ୍ତେପି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତମେୱ ।

୨୬୬.କାୟତ୍ଥମ୍ଭନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚଲନୱସେନ ୟଥା ଅଙ୍ଗଜାତେ ଉପକ୍କମୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ୱିଜମ୍ଭିତତ୍ତା ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଉପନିଜ୍ଝାୟନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗଜାତନ୍ତି ଜୀୱମାନଇତ୍ଥୀନଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନେତରୋ ।

୨୬୭.ପୁପ୍ଫାୱଲୀତି କୀଳାୱିସେସୋ । ତଂ କିର କୀଳନ୍ତା ନଦୀଆଦୀସୁ ଛିନ୍ନତଟଂ ଉଦକେନ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉଭୋ ପାଦେ ପସାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ପତନ୍ତି, ‘‘ପୁପ୍ଫାୱଲିୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାତି ପୟୋଜକତ୍ତେନ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକତ୍ତା ‘‘ୱାଲିକଂ ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଚେତନା, ଉପକ୍କମୋ, ମୁଚ୍ଚନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୯. ଦୁତିୟେ କେସୁଚି ୱାତପାନେସୁ ୱିୱଟେସୁ ବହିପି ଅନ୍ଧକାରତ୍ତା ଆଲୋକୋ ନ ପୱିସତି, ୱିୱଟକୱାଟେନ ଅଞ୍ଞତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆଲୋକସ୍ସ ନିୱାରଣତୋ କୱାଟସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ଘନନ୍ଧକାରୋୱ ହୋତି, ତାଦିସାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟେସୁ ୱିୱଟେସୁ ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନଂ ପରାମସନକ୍ଖଣେ ଅନାଚାରାନୁକୂଲା ହୁତ୍ୱା ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନକ୍ଖଣେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ମଞ୍ଞେତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି, ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ୱିୟାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲିତ୍ଥୀନଂ ଏୱଂ ପରେହି ଅଭିଭୱନଂ ନାମ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୱମାନୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିପ୍ପକାର’’ନ୍ତି ।

୨୭୦. ଓତିଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟକ୍ଖାଦୀହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, କତ୍ତୁସାଧନପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୂପାଦୀନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଇତ୍ଥିସରୀରସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ।

୨୭୧.ଅସ୍ସାତି ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦିକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ।

୨୭୩.ଏତେସଂପଦାନନ୍ତି ଆମସନାଦିପଦାନଂ । ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ । ନଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାୟୱିସେସନଭାୱେନ ଏତଂ କାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଓମସନ୍ତୋ…ପେ॰… ଏକାୱ ଆପତ୍ତୀତି ଅନିୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିୱତ୍ଥଂ । ସନିୱତ୍ଥାୟ ପନ ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେନ୍ତସ୍ସ ନିୱତ୍ଥସାଟକୋପରି ହତ୍ଥେ ଆରୁଳ୍ହେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ସାଟକତୋ ହତ୍ଥଂ ଓତାରାପେତ୍ୱା ଜଙ୍ଘତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓମସନ୍ତସ୍ସ ପୁନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟସଂସଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ । ତେନାତି ୟେନ କାରଣେନ ୱତ୍ଥୁସଞ୍ଞାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ତେନ କାରଣେନ । ୟଥାୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ ଗରୁକଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରେୟ୍ୟ ପକାସେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।

ସଞ୍ଞାୟ ୱିରାଗିତମ୍ହୀତି ସଞ୍ଞାୟ ୱିରଦ୍ଧାୟ । ଇଦଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତଂ, ଅନାଗତଞ୍ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାରତ୍ତନ୍ତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନେୱ ସାରତ୍ତଂ । ୱିରତ୍ତନ୍ତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗରହିତଂ ମାତୁଆଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ମାତୁପେମାଦିୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିରତ୍ତମ୍ପି ଇତ୍ଥିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଏୱ । ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ସମେତୀତି ଚେ ? ୟଦି ହି ‘‘ଇତ୍ଥିୟା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞା ୱିରାଗିତା ଭୱେୟ୍ୟ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନାପି ନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୨୭୬) ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥିୟା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି କାୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞା ୱିରାଗିତା ନାମ ନ ହୋତୀତି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି କାୟଂ ଗଣ୍ହତୋ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞାୟ ଚେୱ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗସ୍ସ ଚ କାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱା ୟଥାୱତ୍ଥୁକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସମେୱ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ମହାସୁମତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୱାଦୋୱ ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ବାହାହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପରିକ୍ଖିପତୋ ମଜ୍ଝଗତାନଂ ୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତସ୍ସ ‘‘ମଜ୍ଝଗତା ଇତ୍ଥିୟୋ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟପି ସମେତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନୀଲେନ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ କାଳିତ୍ଥୀ ୱୁତ୍ତା ।

୨୭୯.ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋତି ଫସ୍ସସୁଖସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧାମସନୱାରେ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱସେନ ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେ ଆପତ୍ତିୟାଭାୱତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଇଦଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗମତ୍ତେନ କାୟଚଲନସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଇତ୍ଥିୟା କରିୟମାନକାୟଚଲନଂ ସାଦିୟତୋପି ପୟୋଗାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମପାରାଜିକେ ପନ ପରେହି ଉପକ୍କମିୟମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଙ୍ଗଜାତକ୍ଖୋଭୋ ସୟମେୱ ଅୱସ୍ସଂ ସଞ୍ଜାୟତି, ସୋ ଚ ତେନ କତୋ ନାମ ହୋତୀତି ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ନୟେନ ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସେପି ପରେନ କରିୟମାନପୟୋଗସାଦିୟମାନେପି ଅଙ୍ଗଜାତକ୍ଖୋଭସମ୍ଭୱେନ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁତ୍ଥେତି ‘‘ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ । ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନମ୍ପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ତତିୟୱାରେ ୱିୟ ୱାୟାମୋପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାମସନେ ୱିୟାତି ଇଦଂ ପନ ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନାଭାୱମତ୍ତସ୍ସେୱ ନିଦସ୍ସନଂ, ନ ପୟୋଗାଭାୱସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେପି ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ, ୱିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପନ ତସ୍ମିଂ ଆପତ୍ତି ଏୱ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

୨୮୧.ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ହାହୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଗେହସିତପେମେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଫୁସନେ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, କାରୁଞ୍ଞେନ ପନ ୱତ୍ଥାଦିଂ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତିଂ ‘‘ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱସସଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜନ୍ତିଂ କାରୁଞ୍ଞେନ ସହସା ଅନାମାସନ୍ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କେସାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟେନ ଆକଡ୍ଢତୋପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ନ ହି ମୀୟମାନଂ ମାତରଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଇତ୍ଥିୟାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ ମାତୁୟାପି ଆମାସୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମାତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସା କାତବ୍ବଂ ପନ ଅଞ୍ଞାସମ୍ପି ଇତ୍ଥୀନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ଅନାମାସତ୍ତେ ୱିସେସାଭାୱା ।

ତିଣଣ୍ଡୁପକନ୍ତି ହିରିୱେରାଦିମୂଲେହି କେସାଲଙ୍କାରତ୍ଥାୟ କତଚୁମ୍ବଟକଂ । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସନାଦିଭାୱତୋ ଅପନେତ୍ୱା । ପୂଜାଦିଅତ୍ଥଂ ପନ ତାୱକାଲିକମ୍ପି ଆମସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୀସପସାଧନକଦନ୍ତସୂଚିଆଦୀତି ଇଦଂ ସୀସାଲଙ୍କାରତ୍ଥାୟ ପଟପିଲୋତିକାଦୀହି କତଂ ସୀସପସାଧନକଞ୍ଚେୱ ଦନ୍ତସୂଚିଆଦି ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୟୋଜେତ୍ୱା ସୀସପସାଧନଂ ସିପାଟିକୋପକରଣତ୍ଥାୟ ଚେୱ ଦନ୍ତସୂଚିଉପକରଣତ୍ଥାୟ ଚ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । କେସକଲାପଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତିରିୟଂ ପୱେସନତ୍ଥାୟ କତା ଦନ୍ତସୂଚି ଏୱ ସୀସପସାଧନକଦନ୍ତସୂଚୀତି ଏକମେୱ କତ୍ୱା ସିପାଟିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିହରିତବ୍ବସୂଚିୟେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଉପକରଣନ୍ତି ସିପାଟିକାସୂଚିଉପକରଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା। ପୋତ୍ଥକରୂପନ୍ତି ସୁଧାଦୀହି କତଂ, ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀନଂ ସଣ୍ଠାନେନ କତମ୍ପି ଅନାମାସମେୱ । ଇତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ, ୱତ୍ଥଭିତ୍ତିଆଦିଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିରୂପଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱରୂପେହି ଅନାମାସେ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେ ଅସତି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମସତୋ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନାମାସମ୍ପି ଦଣ୍ଡପାସାଣାଦୀହି ଭେଦନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପାଳିୟମ୍ପି ଆପଦାସୁ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଆମସନେପି ଅନାପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ସପ୍ପିନୀଆଦୀହି ୱାଳମିଗୀହି ଚ ଗହିତପାଣକାନଂ ମୋଚନତ୍ଥାୟ ତଂ ସପ୍ପିନୀଆଦିଂ ୱତ୍ଥଦଣ୍ଡାଦୀହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ, ମାତୁଆଦିଂ ଉଦକେ ମୀୟମାନଂ ୱତ୍ଥାଦୀହି ଗହେତୁଂ, ଅସକ୍କୋନ୍ତିଂ କେସାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞେନ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋୱ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ଆମସିତବ୍ବା’’ତି ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ଅମୀୟମାନୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି ।

ମଗ୍ଗଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଗ୍ଗସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀତି ଇଦଂ ସାମୀଚିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେହି ପନ ଆସନଂ ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦଥାତି ୱୁତ୍ତେ ସୟମେୱ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥଜାତକାନୀତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭୂତଗାମଭାୱେନେୱ ଠିତାନି । କୀଳନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁସନ୍ତକଂ ପନ ପରିଭୋଗାରହଂ ସବ୍ବଥା ଆମସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣତ୍ତା । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଇଦଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋପି ଅତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ଅନାମାସତ୍ତାଭାୱା ।

ମଣୀତି ୱେଳୁରିୟାଦିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଜୋତିରସାଦିଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ମଣି । ୱେଳୁରିୟୋତି ଅଲ୍ଲୱେଳୁୱଣ୍ଣୋମଣି, ‘‘ମଜ୍ଜାରକ୍ଖି ମଣ୍ଡଲୱଣ୍ଣୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସିଲାତି ମୁଗ୍ଗମାସୱଣ୍ଣା ଅତିସିନିଦ୍ଧା କାଳସିଲା, ମଣିୱୋହାରଂ ଆଗତା ରତ୍ତସେତାଦିୱଣ୍ଣା ସୁମଟ୍ଠାପି ସିଲା ଅନାମାସା ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି । ରଜତନ୍ତି କହାପଣମାସାଦିଭେଦଂ ଜତୁମାସାଦିଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ରୂପିୟଂ ଗହିତଂ । ଲୋହିତଙ୍କୋତି ରତ୍ତମଣି । ମସାରଗଲ୍ଲନ୍ତି କବରୱଣ୍ଣୋ ମଣି, ‘‘ମରକତ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ପିସିତ୍ୱା ୟୋଜିତାନଂ ମୁତ୍ତାନଂ ରତନଭାୱୱିରହତୋ ଗହଣକ୍ଖଣେପି ରତନାକାରେନ ଅପେକ୍ଖିତାଭାୱା ‘‘ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୱ ପନ ତା ମୁତ୍ତା ରତନରୂପେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାୱ ଆମସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ରତନପାସାଣଂ ପିସିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜେ ୟୋଜନତ୍ଥାୟ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ, ଜାତରୂପରଜତଂ ପନ ପିସିତ୍ୱା ୟୋଜନଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଗହଟ୍ଠେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦିନ୍ନମ୍ପି ୟଦି ଭେସଜ୍ଜେ ସୁୱଣ୍ଣାଦିରୂପେନ ତିଟ୍ଠତି, ୱିୟୋଜେତୁଞ୍ଚ ସକ୍କା, ତାଦିସଂ ଭେସଜ୍ଜମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗତଂ ଚେ, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଜାତିଫଲିକଂଉପାଦାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସୂରିୟକନ୍ତଚନ୍ଦକନ୍ତାଦିକଂ ଜାତିପାସାଣଂ ମଣିମ୍ହି ଏୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମନସଙ୍ଖୋ ଚ ଧୋତୱିଦ୍ଧୋ ଚ ରତନମିସ୍ସୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିଦ୍ଧୋତି ମଣିଆଦିଭାୱେନ କତଛିଦ୍ଦୋ ।

ରତନମିସ୍ସୋତି କଞ୍ଚନଲତାଦିୱିଚିତ୍ତୋ, ମୁତ୍ତାଦିରତନଖଚିତୋ ଚ, ଏତେନ ଧମନସଙ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞୋ ରତନମିସ୍ସୋୱ ଅନାମାସୋତି ଦସ୍ସେତି । ସିଲାୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପାନୀୟସଙ୍ଖୋତି ଇମିନାୱ ଥାଲକାଦିଆକାରେନ କତସଙ୍ଖମୟଭାଜନାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ସେସାତି ରତନସଂୟୁତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ।

ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଧାତୁପାସାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପଟିକ୍ଖିପୀତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଧାତୁକରଣ୍ଡକସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧରୂପାଦିସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକକରଣେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ରୂପିୟଛଡ୍ଡକଟ୍ଠାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପିୟଛଡ୍ଡକସ୍ସ ଜାତରୂପରଜତଂ ଆମସିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । କେଳାପୟିତୁନ୍ତି ଆମସିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚାରେତୁଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଚୱରମେୱ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଗୋପକା ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅଞ୍ଞେ ୱା, ହତ୍ଥେନ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା କଚୱରଂ ଅପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମଲମ୍ପି ପମଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି କେଳାୟନସଦିସତ୍ତା । ଆରକୂଟଲୋହନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ କିତ୍ତିମଲୋହୱିସେସୋ । ତିୱିଧଞ୍ହି କିତ୍ତିମଲୋହଂ କଂସଲୋହଂ ୱଟ୍ଟଲୋହଂ ହାରକୂଟଲୋହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତିପୁତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ କଂସଲୋହଂ ନାମ । ସୀସତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ୱଟ୍ଟଲୋହଂ। ରସତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ହାରକୂଟଲୋହଂ ନାମ । ତଂ ପନ ‘‘ଜାତରୂପଗତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମ୍ପି ହୋତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ରୂପିୟେସୁ ପନ ଅଗଣିତତ୍ତା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତି, ଆମସନେ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବକପ୍ପିୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟାନଂ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରାନଂ ଆମସନଗୋପନାଦିୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ସବ୍ବଥା କପ୍ପିୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମୱିନୟୱଣ୍ଣନଟ୍ଠାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘିକମେୱ ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟଂ ସେନାସନଂ, ସେନାସନପରିକ୍ଖାରା ଚ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲିକାନୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପଠମମେୱ ଅନାମସିତ୍ୱା ପାସାଣାଦିନା କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଭେଦଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ କରିସ୍ସାମୀତି ସବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥାପି କିଞ୍ଚି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ୱା ଆମସିତବ୍ବ ।

ଫଲକଜାଲିକାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ସରପରିତ୍ତାଣାୟ ହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବଂ କିଟିକାଫଲକଂ ଅକ୍ଖିରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଅୟଲୋହାଦୀହି ଜାଲାକାରେନ କତ୍ୱା ସୀସାଦୀସୁ ପଟିମୁଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ଜାଲିକଂ ନାମ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୱଚାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନାମାସାନୀତି ମଚ୍ଛଜାଲାଦିପରୂପରୋଧକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସରପରିତ୍ତାଣଂ ତସ୍ସ ଆୱୁଧଭଣ୍ଡତ୍ତାଭାୱା । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପରୂପରୋଧନିୱାରଣଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆସନସ୍ସାତି ଚେତିୟସ୍ସ ସମନ୍ତା କତପରିଭଣ୍ଡସ୍ସ । ବନ୍ଧିସ୍ସାମୀତି କାକାଦୀହି ଅଦୂସନତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧିସ୍ସାମି ।

‘‘ଭେରିସଙ୍ଘାଟୋତି ସଙ୍ଘଟିତଚମ୍ମଭେରୀ । ୱୀଣାସଙ୍ଘାଟୋତି ସଙ୍ଘଟିତଚମ୍ମୱୀଣା’’ତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୨୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚମ୍ମୱିନଦ୍ଧାନି ୱୀଣାଭେରିଆଦୀନୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନତୋ ୱିସେସାଭାୱା, ‘‘କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ତତୋ ୱିସେସସ୍ସ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ଭେରିଆଦୀନଂ ୱିନଦ୍ଧନୋପକରଣସମୂହୋ ଭେରିୱୀଣାସଙ୍ଘାଟୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘଟିତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଘାଟୋତି କତ୍ୱା । ତୁଚ୍ଛପୋକ୍ଖରନ୍ତି ଅୱିନଦ୍ଧଚମ୍ମଭେରିୱୀଣାନଂ ପୋକ୍ଖରଂ । ଆରୋପିତଚମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଆରୋପିତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତତୋ ଅପନେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଠପିତମୁଖଚମ୍ମମତ୍ତଂ, ନ ସେସୋପକରଣସହିତଂ । ସହିତଂ ପନ ସଙ୍ଘାଟୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଓନହିତୁନ୍ତି ଭେରିପୋକ୍ଖରାଦୀନି ଚମ୍ମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଚମ୍ମୱଟ୍ଟିଆଦୀହି ସବ୍ବେହି ଉପକରଣେହି ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ।

ପାଳିୟଂ ପଣ୍ଡକସ୍ସାତି ପଣ୍ଡକେନ । ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକକାଲେତି ଅକୁଥିତକାଲେ । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗାଦିଭାୱେ ସବ୍ବାୱତ୍ଥାୟପି ଇତ୍ଥିୟା ସଣ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞାୟମାନେ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ ନ ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍କମାଦୀନଂ ଠାନାଚାୱନୱସେନ ଅଚାଲେତବ୍ବତାୟ ନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୋହାରୋତି ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୮୨.ଏକପଦିକସଙ୍କମୋତି ତନୁକସେତୁ । ‘‘ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚାଲେତୁଂ ୟୁତ୍ତାୟ ଏୱ ରଜ୍ଜୁୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନ ଇତରାୟ ଭିତ୍ତିଥମ୍ଭାଦିଗତିକତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୟା ମହାରଜ୍ଜୁ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ଚାଲେତୁଂ ୟୁତ୍ତେ ତନୁକରଜ୍ଜୁଦଣ୍ଡକେ ଅଚାଲେତ୍ୱା ଫୁସନ୍ତସ୍ସାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱାତି ଦୀପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବାତି ଛାଦନାଦିୱସେନ ଗୂହିତବ୍ବା । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିସଞ୍ଞିତା, କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗୋ, ୱାୟାମୋ, ତେନ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଫୁସନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୮୫. ତତିୟେ ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତନ୍ତି ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ବାଲାତି ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଅଜାନନ୍ତୀ, ସୁରାମଦମତ୍ତତାୟ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିଭାୱେନ ଚ ଅଜାନନ୍ତୀପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ନ ତାୱ ସୀସଂ ଏତୀତି ସଙ୍ଘାଦିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ମତ୍ଥକଂ ପାରିପୂରି ନ ହୋତି, ମଗ୍ଗମେଥୁନେହି ଅଘଟିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ପନ ହୋତି ଏୱ ।

ଅପସାଦେତୀତି ଅପସାଦକରୱଚନଂ କରୋତି । ଦୋସଂ ଦେତୀତି ଦୋସଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ତୀହୀତି ଅନିମିତ୍ତାସୀତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାୱେନାପି ଅତ୍ଥୟୋଜନାରହତ୍ତା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗାଦିପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତତାନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେହି ପନ ଅଟ୍ଠହି ପଦେହି ପରିବ୍ବାଜିକାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୨୮୯) ୱିୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୁଞ୍ଚିକପନାଳିମତ୍ତନ୍ତି କୁଞ୍ଚିକାଛିଦ୍ଦମତ୍ତଂ । ସୁକ୍ଖସୋତାତି ଦକସୋତସ୍ସ ସୁକ୍ଖତାୟ ଲୋହିତୱଣ୍ଣୱିଗମୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁଦ୍ଧାନୀତି ମେଥୁନାଦିପଦେହି ଅୟୋଜିତାନିପି । ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତାନେୱାତି ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ, ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେହିପି ଅନିମିତ୍ତେ ‘‘ତୱ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗୋ, ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ ୱା ଈଦିସୋ’’ତିଆଦିନା ଘଟିତେପି ଆପତ୍ତିକରାନେୱ ।

୨୮୬.ଗରୁକାପତ୍ତିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକାୟ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୨୮୭.ହସନ୍ତୋ ହସନ୍ତୋତି ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ, ଅହସନ୍ତୋପି ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିପରିଣତଚିତ୍ତତଂ ଇତ୍ଥିୟା ପକାସେନ୍ତୋ ୱଦତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ ।

କାୟଚିତ୍ତତୋତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଓଭାସେନ୍ତସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି ।

୨୮୮.ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନତୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିୱିଜାନନେ ପନ ସତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ପରିବ୍ବାଜିକାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୨୮୯) ୱିୟ ଅଖେତ୍ତପଦତ୍ତା । ଖେତ୍ତପଦେ ହି ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମୟାଚନୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେ (ପାରା॰ ୨୮୯) ୱିୟ, ତଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟଂ ମେଥୁନୟାଚନତୋ ଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଘାଦିସେସେ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦମତ୍ତେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଖେତ୍ତପଦେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟା ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା କିଂ ହୋତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀତି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେନେୱେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବଂ। ତଥା ହି ଅଖେତ୍ତପଦେ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଖେତ୍ତପଦେ ପନ ପଟିୱିଜାନନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଖେତ୍ତପଦତୋ ୱିସେସାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେପି ଅଖେତ୍ତପଦେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଖେତ୍ତପଦେ ପନ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ନୱାୱୁତନ୍ତି ନୱୱୀତଂ ।

୨୮୮.ଅସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାତି ମେଥୁନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପୁତ୍ତସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ବୀଜନିକ୍ଖେପତୋ ୱପ୍ପପରିୟାୟଂ ଲଭତୀତି ।

ସଂସୀଦତୀତି ୱହତି, ସଂସରୀୟତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ତଥାସଞ୍ଞିତା, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦରାଗୋ, ତେନ ଓଭାସନଂ, ତଙ୍ଖଣୱିଜାନନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୯୦. ଚତୁତ୍ଥେ ପରେହି ପତ୍ତେ ପାତିୟମାନାନଂ ଭିକ୍ଖାପିଣ୍ଡାନଂ ପାତୋ ସନ୍ନିପାତୋତି ପିଣ୍ଡପାତୋତି ଭିକ୍ଖାହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂସଦିସତାୟ ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ୱିନା ଭିକ୍ଖୂହି ଲଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡପାତୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ପତି ଏତି ଏତସ୍ମାତି ପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ପତିକରଣଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ରୋଗଦୁକ୍ଖାନଂ ୱା ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅୟତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ । ସପ୍ପାୟସ୍ସାତି ହିତସ୍ସ । ନଗରପରିକ୍ଖାରେହୀତି ନଗରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ରକ୍ଖଣକେହି । ରାଜୂନଂ ଗେହପରିକ୍ଖେପୋ ପରିଖା ଉଦ୍ଦାପୋ ପାକାରୋ ଏସିକା ପଲିଘୋ ଅଟ୍ଟୋତି ଇମେ ସତ୍ତ ନଗରପରିକ୍ଖାରାତି ୱଦନ୍ତି । ସେତପରିକ୍ଖାରୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଲଙ୍କାରୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଇଧ ‘‘ରଥୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ଅଲଙ୍କାରଟ୍ଠେନ ‘‘ପରିକ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍କୱୀରିୟୋତି ୱୀରିୟଚକ୍କୋ । ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାତି ଜୀୱିତସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାରଣାନି । ସମୁଦାନେତବ୍ବାତି ସମ୍ମା ଉଦ୍ଧଂ ଆନେତବ୍ବା ପରିୟେସିତବ୍ବା ।

୨୯୧.ଉପଚାରେତି ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତାଦିସେ ଠାନେ । କାମୋ ଚେୱ ହେତୁ ଚ ପାରିଚରିୟା ଚ ଅତ୍ଥୋତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ, ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୯୨) ୱୁତ୍ତେସୁ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପଦେସୁ କାମୋ, ହେତୁ, ପାରିଚରିୟା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେ ପଠମେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟାଧିପ୍ପାୟସୂଚନତୋ ଅତ୍ଥୋ । ସେସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟପଦମେକଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତଂ, ପଠମୱିକପ୍ପାନୁପୟୋଗିତାୟ ୱଚନମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ପଦଭାଜନେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ହେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ କାମେନ ପାରିଚରିୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ଇମେହି ତୀହି ପଦେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାମେନ ପାରିଚରିୟା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାତି ଇମଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଂ ୱିଞ୍ଞୂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାମିତ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱତୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତକାମିତଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପଂ ୱିଞ୍ଞୂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ।

ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସା ଅଗ୍ଗା । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦେପି (ପାରା॰ ୨୮୫) କାମଂ ‘‘ୟାଚତିପି ଆୟାଚତିପୀ’’ତି ଏୱଂ ମେଥୁନୟାଚନଂ ଆଗତଂ, ତଂ ପନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦରାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଅତ୍ତନୋ ମେଥୁନସ୍ସାଦରାଗୱସେନାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ପରତ୍ଥାୟପି ୱୁତ୍ତେ ସୀସଂ ଏତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଭଗାତି ଇସ୍ସରିୟାଦୀହି ସୁନ୍ଦରେହି ଭଗେହି ସମନ୍ନାଗତା । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ତଥାସଞ୍ଞିତା, ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ରାଗୋ, ତେନ କାମପାରିଚରିୟୟାଚନଂ, ତଙ୍ଖଣୱିଜାନନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୯୬. ପଞ୍ଚମେ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନାତି ସଭାୱଞାଣେନ । ଗତିମନ୍ତାତି ସଭାୱଞାଣଗତିୟୁତ୍ତା । ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନାତି ଇତ୍ଥିକତ୍ତବ୍ବେସୁ ସିକ୍ଖିତଞାଣେନ । ମେଧାୟାତି ଅସିକ୍ଖିତେସୁପି ତଂଇତ୍ଥିକତ୍ତବ୍ବେସୁ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାୟ । ଛେକାତି କାୟେନ ପଚନାଦିକୁସଲା ।

ଆୱହନଂ ଆୱାହୋ, ଦାରିକାୟ ଗହଣଂ । ୱିଧିନା ପରକୁଲେ ୱହନଂ ପେସନଂ ୱିୱାହୋ, ଦାରିକାୟ ଦାନଂ ।

୨୯୭.ରନ୍ଧାପନଂ ଭତ୍ତପଚାପନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପାଦନଂ ପଚାପନଂ । ନ ଉପାହଟନ୍ତି ନ ଦିନ୍ନଂ । କୟୋ ନାମ ଗହଣଂ । ୱିକ୍କୟୋ ନାମ ଦାନଂ । ତଦୁଭୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱୋହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୦୦.‘‘ଅବ୍ଭୁତଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ପରାଜିତେନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଦେନ୍ତୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅଚିରକାଲେ ଅଧିକାରୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଚିରକାଲାଧିକାରିକଂ, ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ । ‘‘ଅଚିରକାଲାଚାରିକ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ଅଚିରକାଲେ ଆଚାରୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ଏତସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।

୩୦୧. କିଞ୍ଚାପି ଏହିଭିକ୍ଖୁଆଦିକାପି ସଞ୍ଚରିତ୍ତାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ପନ ଅସବ୍ବକାଲିକତ୍ତା, ଅପ୍ପକତ୍ତା ଚ ଇଧାପି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନେୱ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦିପଦଭାଜନମାହ । ସଞ୍ଚରଣଂ ସଞ୍ଚରୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଚରୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସଞ୍ଚରଣଭାୱ’’ନ୍ତି । ସଞ୍ଚରତୀତି ସଞ୍ଚରଣୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଞ୍ଚରଣଭାୱୋ, ତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅନ୍ତରେ ସଞ୍ଚରଣଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଜାୟାଭାୱେତି ଭରିୟଭାୱାୟ । ଜାରଭାୱେତି ସାମିଭାୱାୟ, ତଂନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଜାରତ୍ତନେ’’ତି ପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଜାରୀ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦୨) ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ପନ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପହିତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗଚ୍ଛତି, ପୁରିସେନ ୱା ପହିତୋ ଇତ୍ଥିୟା ସନ୍ତିକେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁରିସସ୍ସାପି ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାରତ୍ତନେ’’ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁରିସସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଜାରତ୍ତନେ ଆରୋଚେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ପୁରିସସ୍ସ ମତିଂ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋଚନୱସେନେୱ ପଦଦ୍ୱୟେପି ୟୋଜନା କତା, ତଦନୁସାରେନ ଇତ୍ଥିୟା ମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚନାକାରୋପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ।

ଇଦାନି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ପତି ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଇଦଂ ଜାୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିୟମତୋ ପୁରିସପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିବଦ୍ଧସାମିକୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାରୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ମିଚ୍ଛାଚାରଭାୱେନ ଉପଗଚ୍ଛନକୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୦୩.ସେରିୱିହାରନ୍ତି ସଚ୍ଛନ୍ଦଚାରଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଣଂ । ଗୋତ୍ତୱନ୍ତେସୁ ଗୋତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ଧମ୍ମଚାରୀସୁ ଚ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସଗୋତ୍ତେହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଗୋତ୍ତେହୀତି ସମାନଗୋତ୍ତେହି । ସହଧମ୍ମିକେହୀତି ଏକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସାସନେ ସହଚରିତବ୍ବଧମ୍ମେହି, ସମାନକୁଲଧମ୍ମେହି ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକଂ ସତ୍ଥାର’’ନ୍ତିଆଦି । ଏକଗଣପରିୟାପନ୍ନେହୀତି ମାଲାକାରାଦିଏକଗଣପରିୟାପନ୍ନେହି ।

ସସ୍ସାମିକା ସାରକ୍ଖା। ୟସ୍ସା ଗମନେ ରଞ୍ଞା ଦଣ୍ଡୋ ଠପିତୋ, ସା ସପରିଦଣ୍ଡା । ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଂ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତୀତି ତାସୁ ଗତପୁରିସାନଂ ୱିୟ ତାସମ୍ପି ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି ସସ୍ସାମିକଭାୱତୋ । ନ ଇତରାସନ୍ତି ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନତ୍ଥି ଅସ୍ସାମିକତ୍ତା, ତାସୁ ଗତାନଂ ପୁରିସାନମେୱ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି ମାତାଦୀହି ରକ୍ଖିତତ୍ତା । ପୁରିସା ହି ପରେହି ୟେହି କେହିଚି ଗୋପିତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଇତ୍ଥିୟୋ ପନ କେନଚି ପୁରିସେନ ଭରିୟାଭାୱେନ ଗହିତାୱ ପୁରିସନ୍ତରଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ନ ଇତରା ଅତ୍ତନୋ ଫସ୍ସସ୍ସ ସୟଂ ସାମିକତ୍ତା । ନ ହି ମାତାଦୟୋ ସୟଂ ତାସଂ ଫସ୍ସାନୁଭୱନତ୍ଥଂ ତା ରକ୍ଖନ୍ତି, କେୱଲଂ ପୁରିସଗମନମେୱ ତାସଂ ୱାରେନ୍ତି । ତସ୍ମା କେନଚି ଅପରିଗ୍ଗହିତଫସ୍ସତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ଫସ୍ସତ୍ତା ଚ ଇତ୍ଥୀନଂ ନ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ, ପୁରିସାନଂ ପନ ପରେହି ୱାରିତେ ଅତ୍ତନୋ ଅସନ୍ତକଟ୍ଠାନେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭୋଗେନାତି ଭୋଗହେତୁ । ଉଦପତ୍ତଂ ଆମସିତ୍ୱା ଗହିତା ଓଦପତ୍ତକିନୀ। ଧଜ-ସଦ୍ଦେନ ସେନା ଏୱ ଉପଲକ୍ଖିତାତି ଆହ ‘‘ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜାୟା’’ତିଆଦି ।

୩୦୫.ବହିଦ୍ଧା ୱିମଟ୍ଠନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆରୋଚିତଂ । ତଂ କିରିୟଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ତସ୍ସା ଆରୋଚେତ୍ୱା ତଂ କିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେତୁ ୱା ମା ୱା, ତଂ କିରିୟଂ ସମ୍ପାଦନେ ସାମତ୍ଥିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦାରକଂ, ଦାରିକଞ୍ଚ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ମାତାପିତୁଆଦୀହି ମାତାପିତୁଆଦୀନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ତିକଂ ସାସନେ ପେସିତେପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀମଂସନପଚ୍ଚାହରଣସଙ୍ଖାତାୟ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାସନଂ ପେସିତଂ, ତଂ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ସା ମାତୁଆଦୀନଂ ଆରୋଚିତେପି ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦି ଉଦାହଟଂ, ଇଦଞ୍ଚ ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟହେତୁବ୍ୟତ୍ତୟାନଂ ଭେଦେପି ବ୍ୟତ୍ତୟସାମଞ୍ଞତୋ ଉଦାହଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଉଦାହରଣଦୋସଂ ପରିହରିତ୍ୱା ସୁତ୍ତାନୁଲୋମତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ସମେତୀତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ସୟଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୀନଂ ୱତ୍ୱା ୱୀମଂସାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସା ସୟଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଆରୋଚନତ୍ଥଂ ମାତୁଆଦୀନଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ମାତୁଆଦୟୋ ତଂ କିରିୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା । ୟଦି ହି ତେସଂ ମାତୁଆଦୀନଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଭାୱମ୍ପି ପଚ୍ଚାହରତି, ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥୀତି ।

ଘରକିଚ୍ଚଂ ନେତୀତି ଘରଣୀ। ଅଞ୍ଞତରଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ଆଣତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ଥୁସଙ୍କେତୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମୂଲଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁଆଦୟୋ ସାସନପେସନେ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ‘‘ମୂଲଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

୩୨୨. ପାଳିୟଂ ମାତୁରକ୍ଖିତାୟ ମାତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତୀତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧୀତୁ ସନ୍ତିକଂ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ହୋତୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତି, ପୁରିସସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ଞାତକାନଂ ୱା ସନ୍ତିକଂ ‘‘ମମ ଧୀତା ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ହୋତୂ’’ତି ପହିଣତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତାତି ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।

୩୩୮.ଅନ୍ତେ ଏକେନାତି ଏକେନ ପଦେନ । ଏତ୍ତୋୱ ପକ୍କମତୀତି ଅପଚ୍ଚାହରିତ୍ୱା ତତୋୱ ପକ୍କମତି । ‘‘ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜମାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ଅଭିନନ୍ଦନେ ସାସନଂ ଅନାରୋଚେନ୍ତୋ ପନ ନ ୱୀମଂସତି ନାମ । ତତିୟପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ପାଳିୟଂ ଅନ୍ତେୱାସିଂ ୱୀମଂସାପେତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ ତେସଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ଅନ୍ତେୱାସିନା ୱୀମଂସାପେତ୍ୱା । ସଚେ ପନ ସୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ତଂ ୱଚନଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ହୋତି, ତସ୍ସାପି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ମାତୁଆଦୀସୁ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେସୁ ତେସଂ ତୁଣ୍ହିଭାୱଂ ପଚ୍ଚାହରନ୍ତସ୍ସ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପାଳିୟଂ ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ଅସତିପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସମ୍ପାଦେତି, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିସଂୱାଦେତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱାତିକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

୩୪୦.କାରୁକାନନ୍ତି ୱଡ୍ଢକୀଆଦୀନଂ ତଚ୍ଛକଅୟୋକାରତନ୍ତୱାୟରଜକନ୍ହାପିତକା ପଞ୍ଚ କାରୱୋ ‘‘କାରୁକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱରୂପେନ…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀତି ତାଦିସଂ ଗିହିୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମ୍ପି ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

କାୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱା ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଂ ୱା ତଦୁଭୟଂ ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ କାୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରଦ୍ୱୟେପି । ଅଲଂୱଚନୀୟା ହୋନ୍ତୀତି ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଉଭୋପି ୱା ଜାୟାଭାୱେ, ସାମିକଭାୱେ ଚ ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିୟୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗମତ୍ଥଂ ‘‘ମା ଏୱଂ ଅକରିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ୱଚନୀୟତାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଅଲଂ ଅରହାତି ଅଲଂୱଚନୀୟା, ଅଲଂ ୱା କତ୍ତୁଂ ଅରହଂ ସନ୍ଧାନୱଚନମେତେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସେସୂତି ଅଲଂୱଚନୀୟା, ସନ୍ଧାନକାରସ୍ସ ୱଚନଂ ୱିନା ଅସଙ୍ଗଚ୍ଛନକା ପରିଚ୍ଚତ୍ତାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ପନ ଜାନିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଂ ୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତଦୁଭୟଂ ପନ ଜାନିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପଣ୍ଣେ ଲିଖିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ପଣ୍ଣଂ ଅସୁକସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ନ ହୋତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱଅଜାନନୱସେନେୱ ହି ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଚିତ୍ତକଂ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଞ୍ଚରଣଭାୱମ୍ପି ଅଜାନନୱସେନ, ପାଳିୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଆରୋଚନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ମା ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ପଣ୍ଣସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନାପି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୩୪୧.ୟଥା ୟଥା ୟେସୁ ୟେସୁ ଜନପଦେସୂତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ପଣ୍ଣଦାନଞାତିଜନିସ୍ସରାଦିଜାନାପନାଦିତଂତଂଦେସନିୟତଂ ପକାରଂ ଦସ୍ସେତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିବଦ୍ଧଭରିୟାଭାୱେନ ଗହିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ସଙ୍ଗତାନଂ ପନ ଇତ୍ଥୀନଂ, ମୁହୁତ୍ତିକାୟ ଚ ପୁରିସେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିରଜ୍ଜନମେୱ ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱେ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୀସୁପୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତକାମସଞ୍ଚରିତ୍ତାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏତ୍ଥ ପନ ପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଇତ୍ଥୀ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ନ ୟକ୍ଖୀ’’ତିଆଦିନା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିପୁରିସା ନ ଦସ୍ସିତା, ତଥାପି ‘‘ଦସ ଇତ୍ଥିୟୋ ମାତୁରକ୍ଖିତା’’ତିଆଦିନା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀନଞ୍ଞେୱ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପୁରିସାନମ୍ପି ତଦନୁଗୁଣାନମେୱ ଗହେତବ୍ବତୋ ମନୁସ୍ସଜାତିକାୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ୟେସୁ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକତା, ନ ନାଲଂୱଚନୀୟତା, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ, ୱୀମଂସନ, ପଚ୍ଚାହରଣାନୀତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୪୨. ଛଟ୍ଠେ ଏତ୍ତକେନାତି ଏତ୍ତକେନ ଦାରୁଆଦିନା । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣାୟୋତି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦାରୁଆଦିପମାଣାୟୋ । ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟାତି ପରସନ୍ତକଭାୱତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ସନ୍ତକକରଣୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୟାଚତୋ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଞ୍ଚେୱ ଦାସପଟିଗ୍ଗହଣଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ହୋତି ‘‘ଦାସିଦାସପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ସକକମ୍ମନ୍ତି ପାଣୱଧକମ୍ମଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତଦୋସପରିହାରାୟ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପରିହାରାୟ । ଅନିୟମେତ୍ୱାପି ନ ୟାଚିତବ୍ବାତି ସାମୀଚିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପନ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଦିଚ୍ଛକଂ କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚାମି, ଦେଥା’’ତିଆଦିନା ଅୟାଚିତ୍ୱାପି ୱଟ୍ଟତି । ସକିଚ୍ଚପସୁତମ୍ପି ଏୱଂ କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନତ୍ଥି ଏୱ, ସାମୀଚିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସବ୍ବକପ୍ପିୟଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ସବ୍ବସୋ କପ୍ପିୟଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ମୂଲଂ ଦେଥାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ମୂଲଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱା ମୂଲନ୍ତି ୱଚନସ୍ସ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସାମଞ୍ଞୱଚନତ୍ତେପି ନିଟ୍ଠିତଭତିକିଚ୍ଚାନଂ ଦାପନତୋ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସାଦିୟନଂ ୱା ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକନ୍ତି ଅପରିଗ୍ଗହିତଂ ।

ମଞ୍ଚ…ପେ॰… ଚୀୱରାଦୀନି କାରାପେତୁକାମେନାପୀତିଆଦୀସୁ ଚୀୱରଂ କାରାପେତୁକାମସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତତନ୍ତୱାୟେହି ହତ୍ଥକମ୍ମୟାଚନୱସେନ ୱାୟାପନେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟାଭାୱେପି ଚୀୱରୱାୟାପନସିକ୍ଖାପଦେନ ୟଥାରହଂ ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅକପ୍ପିୟକହାପଣାଦି ନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି କପ୍ପିୟମୁଖେନ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ହତ୍ଥକମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟ ଇମସ୍ସ କହାପଣଂ ଦେହୀତି ୱତ୍ୱା ଦାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମସ୍ସ ଦାପନେ କିଞ୍ଚାପି ଦୋସୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ଅସାରୁପ୍ପମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । କତକମ୍ମତ୍ଥାୟପି କାତବ୍ବକମ୍ମତ୍ଥାୟପି କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ପରିୟାୟତୋ ଭତିଂ ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଦୋସୋ । ୱତ୍ତନ୍ତି ଚାରିତ୍ତଂ, ଆପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନୀତି ସାଖାୟ ମକ୍ଖିକବୀଜନେନ ପଣ୍ଣାଦିଚ୍ଛେଦେ ବୀଜଗାମକୋପନସ୍ସ ଚେୱ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗରଜାଦିଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଚ ପରିହାରତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟାସଙ୍କାୟ ଅସତି ତଥା ଅକରଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ନଦୀୟାଦୀସୁ ଉଦକସ୍ସ ଅପରିଗ୍ଗହିତତାୟ ‘‘ଆହରାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ଆହଟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆପନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱାପି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୁନ ପରିଭୋଗେ ଦୁକ୍କଟମେୱ, ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସହଧମ୍ମିକାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀହି ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ସାମଣେରେହି ୱା ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ନ କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୟଂକିଞ୍ଚି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ଅଲଜ୍ଜୀ ନିୱାରିୟମାନୋପି ବୀଜନାଦିଂ କରୋତି, ତତ୍ଥ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଚେତିୟକମ୍ମାଦୀନି ପନ ତେହି କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀହି ସାମଣେରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ପରି॰ ୩୫୯) ଅଲଜ୍ଜୀଲକ୍ଖଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖଣତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂଲକ୍ଖଣୱିରହିତାନଂ ସାମଣେରାଦୀନଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନାନଂ ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲାନମ୍ପି ସାଧାରଣୱସେନ ଅଲଜ୍ଜିତାଲକ୍ଖଣଂ ୟଥାୱିହିତପଟିପତ୍ତିୟଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅତିଟ୍ଠନମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଆହରାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା, ପଟିଲାଭକ୍ଖଣେ ଗୋଣାନଂ ସାଦିୟନପଚ୍ଚୟା ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗୋଣଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧମ୍ପି ସାଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ହତ୍ଥିଗୱସ୍ସୱଳୱପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଞାତିପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋପି ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ୟାଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟାଭାୱେପି ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁୟାଚନେପି ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ରକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଚୋରାଦିଉପଦ୍ଦୱତୋ ରକ୍ଖିତ୍ୱା । ଜଗ୍ଗିତ୍ୱାତି ତିଣଦାନାଦୀହି ପୋସେତ୍ୱା ।

ଞାତିପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସକଟସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତାୱକାଲିକଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ୱାସିଆଦୀନି ପୁଗ୍ଗଲିକାନିପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏସ ନୟୋ ୱାସୀ’’ତିଆଦି । ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୁ ଚ ପରପରିଗ୍ଗହିତେସୁ ଚ ଏସେୱ ନୟୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଗରୁଭଣ୍ଡପ୍ପହୋନକେସୁୟେୱା’’ତି ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ପନ ତିଣସଲାକଂ ଉପାଦାୟ ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ଏୱ, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାଳିଆଗତାନଂ (ପାରା॰ ୩୪୯) ୱେଳୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ହରିତାଲଜାତିହିଙ୍ଗୁଲାଦି ଅପ୍ପକମ୍ପି ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତଂ ତାଲପକ୍କପମାଣତୋ ଊନମ୍ପି ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ, ୱିଞ୍ଞାପେତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ସାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ପରିକଥାଦୀସୁ ‘‘ସେନାସନଂ ସମ୍ବାଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯) ପରିୟାୟେନ କଥନଂ ପରିକଥା ନାମ । ଉଜୁକମେୱ ଅକଥେତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ କିଂ ପାସାଦୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯) ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟଥାୱିଭୂତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାସନଂ ଓଭାସୋ ନାମ । ସେନାସନାଦିଅତ୍ଥଂ ଭୂମିପରିକମ୍ମାଦିକରଣୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦାୟ ନିମିତ୍ତକରଣଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ନାମ । ଉକ୍କମନ୍ତୀତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୩୪୪. ମଣି କଣ୍ଠେ ଅସ୍ସାତି ମଣିକଣ୍ଠୋ । ଦେୱୱଣ୍ଣନ୍ତି ଦେୱତ୍ତଭାୱଂ ।

୩୪୫. ପାଳିୟଂ ପତ୍ତେନ ମେ ଅତ୍ଥୋତି (ପାରା॰ ୩୪୫) ଅନତ୍ଥିକମ୍ପି ପତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏୱଂ ୱଦାପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ସୋତ୍ଥିୟା ମନ୍ତପଦୱସେନ ୱଦାପେସି । ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତା ଆଣତ୍ତୱଚନଂ ୱଦେମୀତି ଅୱୋଚ, ତେନସ୍ସ ମୁସା ନ ହୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ପତ୍ତେନ ମେ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପତ୍ତଂ ଦଦନ୍ତୂ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ମଣିନା ମେ ଅତ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥାପି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଏୱରୂପଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ, କଥାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱଚନଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୩୪୯. ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ ଲିତ୍ତା ଉଲ୍ଲିତ୍ତା, ଛଦନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଲିମ୍ପନ୍ତା ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉଦ୍ଧଂମୁଖା ଲିମ୍ପନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତୋଲିତ୍ତା’’ତି । ଅଧୋମୁଖଂ ଲିତ୍ତା ଅୱଲିତ୍ତା । ବହି ଲିମ୍ପନ୍ତା ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଧୋମୁଖା ଲିମ୍ପନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ବହିଲିତ୍ତା’’ତି ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିଲୋମିତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟସ୍ମା ‘‘କାରୟମାନେନା’’ତି ଇମସ୍ସ ହେତୁକତ୍ତୁୱଚନସ୍ସ ‘‘କରୋନ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱଚନଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କରୋନ୍ତେନ ୱା କାରାପେନ୍ତେନ ୱା’’ତି କାରୟମାନେନାତି ବହୁଉଦ୍ଦେସପଦାନୁଗୁଣଂ କରଣୱଚନେନେୱ ପଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେ କତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ପନ ପଦତ୍ଥୱସେନ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ସିଦ୍ଧମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ‘‘କରୋନ୍ତୋ ୱା କାରାପେନ୍ତୋ ୱା’’ତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦି । ପଦତ୍ଥତୋ, ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ହି କାରୟମାନେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଂ କରୋନ୍ତେନାପି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉଦ୍ଦେସୋତି ସାମିଭାୱେନ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ । ସେତକମ୍ମନ୍ତି ସେତୱଣ୍ଣକରଣତ୍ଥଂ ସେତୱଣ୍ଣମତ୍ତିକାୟ ୱା ସୁଧାୟ ୱା କତତନୁକଲେପୋ, ତେନ ପନ ସହ ମିନିୟମାନେ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ହୋତୀତି ସଙ୍କାନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ଅବ୍ବୋହାରିକ’’ନ୍ତି । ତେନ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି କୁଟିୟା ଅନଙ୍ଗତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଆୟାମତୋ ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପତ୍ଥସ୍ସ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକତୋଭାଗେ ୱଡ୍ଢିତେପି ଆପତ୍ତୀତି ପକାସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିହତ୍ଥାତି ପକତିହତ୍ଥେନ ତିହତ୍ଥା, ‘‘ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନା’’ତିପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୪୮-୩୪୯) ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ…ପେ॰… ଅୟଂ କୁଟୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତି ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନ ତିହତ୍ଥାୟପି କୁଟିୟା ପମାଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚସ୍ସ ସୁଖେନ ପରିୱତ୍ତନତୋ । ‘‘ଊନକଚତୁହତ୍ଥା ୱା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚସ୍ସ ଅପରିୱତ୍ତନାରହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ପକତିହତ୍ଥେନ ଚତୁହତ୍ଥାୟପି କୁଟିୟା ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ମଞ୍ଚୋ ନ ପରିୱତ୍ତତି, ସା ଅକୁଟୀୟେୱ, ତସ୍ମା ମଞ୍ଚପରିୱତ୍ତନମତ୍ତେନେୱ ପମାଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ମଞ୍ଚୋତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ମଞ୍ଚୋ । ସୋ ହି ପକତିୱିଦତ୍ଥିୟା ନୱୱିଦତ୍ଥିକୋ, ଅଟ୍ଠୱିଦତ୍ଥିକୋ ୱା ହୋତି, ତତୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ମଞ୍ଚୋ ସୀସୂପଧାନଂ ଠପେତ୍ୱା ପାଦଂ ପସାରେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ପହୋତି । ପମାଣତୋ ଊନତରମ୍ପୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠପ୍ପମାଣତୋ ଊନତରମ୍ପି, ଇଦଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠିମପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତାୟପି ୱତ୍ଥୁଦେସନା କାତବ୍ବା, ନ ୱାତି ସନ୍ଦେହନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

କଲଲଲେପୋତି କେନଚି ସିଲେସେନ କତଲେପୋ, ସେତରତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣକରଣତ୍ଥଂ କତତମ୍ବମତ୍ତିକାଦିକଲଲଲେପୋ ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଲେପୋ ଏୱା’’ତି । ତେନ ତଳାକାଦୀସୁ ଘନେନ କଲଲେନ କତବହଲଲେପୋ ମତ୍ତିକାଲେପନେ ଏୱ ପୱିସତି ଲେପୱୋହାରଗମନତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟୋ ନାମ ଦ୍ୱାରବାହସଙ୍ଖାତୋ ଚତୁରସ୍ସଦାରୁସଙ୍ଘାଟୋ, ୟତ୍ଥ ସଉତ୍ତରପାସଂ କୱାଟଂ ଅପସ୍ସାୟ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତି ।

ଓଲୋକେତ୍ୱାପୀତି ଅପଲୋକେତ୍ୱାପି, ଅପଲୋକନକମ୍ମୱସେନାପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅପସଦ୍ଦସ୍ସାପି ଓଆଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୩୫୩.ନିବଦ୍ଧଗୋଚରଟ୍ଠାନମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମନ୍ତାନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ନିବଦ୍ଧଗମନମଗ୍ଗୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଏତେସନ୍ତି ସୀହାଦୀନଂ । ଗୋଚରଭୂମୀତି ଆମିସଗ୍ଗହଣଟ୍ଠାନଂ । ନ ଗହିତାତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଭାୱେନ ନ ଗହିତା, ନ ୱାରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀହାଦୀନଞ୍ହି ଗୋଚରଗ୍ଗହଣଟ୍ଠାନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ୱିୟ ନିବଦ୍ଧଂ ନ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ପନ ଗୋମହିଂସାଦିପାଣକା ସନ୍ତି, ଦୂରମ୍ପି ତଂ ଠାନଂ ସୀଘଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ତଂ ନ ୱାରିତଂ, ନିବଦ୍ଧଗମନମଗ୍ଗୋୱ ୱାରିତୋ ଆସୟତୋ ଗମନମଗ୍ଗସ୍ସ ନିବଦ୍ଧତ୍ତା । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱାଳାନନ୍ତି ଅରଞ୍ଞମହିଂସାଦୀନଂ । ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟାତି ନିରୁପଦ୍ଦୱାୟ । ସେସାନୀତି ପୁବ୍ବଣ୍ଣନିସ୍ସିତାଦୀନି ସୋଳସ । ତାନି ଚ ଜନସମ୍ମଦ୍ଦମହାସମ୍ମଦ୍ଦକୁଟିୱିଲୋପସରୀରପୀଳାଦିଉପଦ୍ଦୱେହି ସଉପଦ୍ଦୱାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଭିହନନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅବ୍ଭାଘାତଂ। ‘‘ୱେରିଘର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଚୋରାନଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଧମ୍ମଗନ୍ଧିକାତି ଧମ୍ମେନ ଦଣ୍ଡନୀତିୟା ହତ୍ଥପାଦାଦିଚ୍ଛିନ୍ଦନଗନ୍ଧିକା । ଗନ୍ଧିକାତି ଚ ୟସ୍ସ ଉପରି ହତ୍ଥାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ତାଦିସଂ ଦାରୁଖଣ୍ଡଫଲକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ଚ ଉପଲକ୍ଖିତଂ ଠାନଂ । ପାଳିୟଂ ରଚ୍ଛାନିସ୍ସିତନ୍ତି ରଥିକାନିସ୍ସିତଂ । ଚଚ୍ଚରନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ରଥିକାନଂ ସନ୍ଧିନିସ୍ସିତଂ । ସକଟେନାତି ଇଟ୍ଠକସୁଧାଦିଭଣ୍ଡାହରଣସକଟେନ ।

ପାଚିନନ୍ତି ସେନାସନସ୍ସ ଭୂମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତଲାୱସାନଂ ଚିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁକଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ୟସ୍ସ ଉପରି ଭିତ୍ତିଥମ୍ଭାଦୀନି ଚ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପି ଇଧ ପୁବ୍ବପୟୋଗସହପୟୋଗାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିୟ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ତେସଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ପୁନ କାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ କୁଟିୟା ଭେଦେନ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ତଦତ୍ଥାୟାତି ତଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ । ଏୱଂ କତନ୍ତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ୱା କତଂ । ପଣ୍ଣସାଲନ୍ତି ପଣ୍ଣକୁଟିୟା ତିଣପଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣସ୍ସ ଅପରିପତନତ୍ଥାୟ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଲିମ୍ପନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଣ୍ଣସାଲଂ ଲିମ୍ପତୀ’’ତି ।

ଅନ୍ତୋଲେପେନେୱ ନିଟ୍ଠାପେତୁକାମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନ୍ତୋଲେପେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବହିଲେପେ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ୱା ୱାତପାନେ ୱା ଠପିତେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସୋକାସନ୍ତି ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧାଦିସ୍ସ ଓକାସଭୂତଂ ଛିଦ୍ଦଂ । ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ଠପିତୋକାସଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ଚେ, ତଂ ଦ୍ୱାରୱାତପାନଚ୍ଛିଦ୍ଦଭେଦନେନ ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଠପିତେତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ୱା ଗୱକ୍ଖସଙ୍ଘାଟେ ୱା ଆନେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱଡ୍ଢିତେ ୱା ଅୱଡ୍ଢିତେ ୱା ଛିଦ୍ଦେ ପତିଟ୍ଠାପିତେ । ଲେପୋ ନ ଘଟୀୟତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଦିନ୍ନୋ ଲେପୋ ତଥା ଠପିତେନ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧନେନ ୱା ୱାତପାନେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ନ ଘଟୀୟତି, ଏକାବଦ୍ଧଂ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତନ୍ତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧଂ ୱା ୱାତପାନଂ ୱା । ପଠମମେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ତେସଂ ସମନ୍ତତୋ ପୁବ୍ବେୱ ଲେପସ୍ସ ଘଟେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଦ୍ୱାରବନ୍ଧୱାତପାନାନଂ ଠପନତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

ଲେପଘଟନେନେୱାତି ଇଟ୍ଠକାହି କତୱାତପାନାଦୀନି ୱିନା ସମନ୍ତା ଲେପଘଟନେନେୱ ଆପତ୍ତି ୱାତପାନାଦୀନଂ ଅଲେପୋକାସତ୍ତା, ଇଟ୍ଠକାହି କତତ୍ତା ୱା, ୱାତପାନାଦୀସୁପି ଲେପସ୍ସ ଭିତ୍ତିଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନେନେୱାତିପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ । ଆଲୋକତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଲିମ୍ପତୀତି ଦାରୁକୁଟ୍ଟସ୍ସ ଦାରୂନମନ୍ତରା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ୱିୱରଂ ୟାୱ ଲିମ୍ପତି, ତାୱ ଆଲୋକତ୍ଥାୟ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସକୁଟ୍ଟଚ୍ଛଦନଂ ଲିମ୍ପତି, ପଚ୍ଛା ଏତଂ ୱିୱରଂ ଲିମ୍ପିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ଠପନେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବଦାପି ଆଲୋକତ୍ଥାୟ ୱାତପାନୱସେନ ଠପେତି, ୱାତପାନଦ୍ୱାରସଙ୍ଘାଟେ ଘଟିତେ ଲେପୋ ଚ ଘଟୀୟତି, ପଠମମେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ମତ୍ତିକାକୁଟ୍ଟମେୱ ମତ୍ତିକାଲେପସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ସଚେ ମତ୍ତିକାୟ କୁଟ୍ଟଂ କରୋତି, ଛଦନଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନେ ଆପତ୍ତୀ’’ତି । ଉଭିନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ପୁରିମସ୍ସ ଲେପସ୍ସ ଅଘଟିତତ୍ତା ଦୁତିୟସ୍ସ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

୩୫୪.ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ତତ୍ଥ ‘‘ସାରମ୍ଭେ ଚ ଅପରିକ୍କମନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକତାୟ, ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତତାୟ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୟେୱ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

୩୬୧.ଅନିଟ୍ଠିତେ କୁଟିକମ୍ମେତି ଲେପପରିୟୋସାନେ କୁଟିକମ୍ମେ ଏକପିଣ୍ଡମତ୍ତେନପି ଅନିଟ୍ଠିତେ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା’’ତି ଇଦଂ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ପନ ଲଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସାପି ତଂ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ପରେହି ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୩୬୩) ଆପତ୍ତିୟେୱ । ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମମ୍ପି ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟେୱ କତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେନାପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ସାମଣେରାଦୀନଂ ୱା ଦତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, କେଚି ପନ ‘‘ପରତୋ ଲଦ୍ଧାୟ କୁଟିୟା ନିଟ୍ଠାପନେ ଅନାପତ୍ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଅକତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପଚିନିତବ୍ବାତି ୟାୱ ପାଚିନା ୱିଦ୍ଧଂସେତବ୍ବା । ଭୂମିସମଂ କତ୍ୱାତି ପାଚିନତଲାୱସାନଂ କତ୍ୱା ।

୩୬୪.ଲେଣନ୍ତି ପବ୍ବତଲେଣଂ । ନ ହେତ୍ଥ ଲେପୋ ଘଟୀୟତୀତି ଛଦନଲେପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିସୁଂ ଏୱ ୱା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ସଚେ ଲେଣସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଉପରିଭାଗେ ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିକରଣତ୍ଥଂ ଲେପଂ ଦେନ୍ତି, ଉଲ୍ଲିତ୍ତକୁଟିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଇଟ୍ଠକାଦୀହି କତଂ ଚତୁରସ୍ସକୂଟାଗାରସଣ୍ଠାନଂ ଏକକଣ୍ଣିକାବଦ୍ଧଂ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସଂ ‘‘ଗୁହା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତାଦିସଂ ମହନ୍ତମ୍ପି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଭୂମିଗୁହନ୍ତି ଉମଙ୍ଗଗୁହଂ ।

ଅଟ୍ଠକଥାସୂତି କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛିକଗେହନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତିଣକୁଟିକା କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛିକଗେହନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିୱରନ୍ତେହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଛଦନଂ ଦଣ୍ଡକେହି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡକେହି ଜାଲବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଦୀଘତୋ, ତିରିୟତୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲିୟାଦୀହି ବଦ୍ଧଦଣ୍ଡକେହି ଜାଲଂ ୱିୟ କତ୍ୱା । ସୋ ଚାତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିଭାୱୋ । ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଛଦନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଲିମ୍ପନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ମତ୍ତିକାକୁଟ୍ଟେ ଭିତ୍ତିଲେପଂ ୱିନାପି ଭିତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଛଦନଲେପସ୍ସ ଘଟନମତ୍ତେନାପି ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଛଦନଲେପୋୱ ପଧାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଉପଚିକାମୋଚନତ୍ଥମେୱ ହେଟ୍ଠା ପାସାଣକୁଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଉପରି ଲିମ୍ପତି, ଲେପୋ ନ ଘଟୀୟତି ନାମ, ଅନାପତ୍ତିୟେୱା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପନ ଛଦନଲେପଘଟନତ୍ଥଂ ସକଲାୟପି ଭିତ୍ତିୟା ଲେପୋ ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋୱ ତସ୍ସା ଏକଦେସସ୍ସ ଅଲେପେପି ଛଦନଲେପସ୍ସ ଅଘଟନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଲେପୋ ନ ଘଟୀୟତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ତିଣକୁଟିକାୟଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତିଣକୁଟିକାୟଂ ଏୱ, ଲେଣଗୁହାଦୀସୁପି ସାରମ୍ଭାପରିକ୍କମନପଚ୍ଚୟାପି ଅନାପତ୍ତି ଏୱ, ଇମିନା ପନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ସାରମ୍ଭାଦିପଚ୍ଚୟାପି ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ପାଳିୱିରୋଧଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟାଦିନୋ ଅତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସାରମ୍ଭାଦିପଚ୍ଚୟାପି ଅନାପତ୍ତି ଏୱ, ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଆପତ୍ତିକାରୁକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ନ ସାରମ୍ଭାଦିପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚରହି ୟଥାସମାଦିଟ୍ଠାୟ କୁଟିୟା ଅକରଣପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥାସମାଦିଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସମାଦିସିତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ‘କୁଟିଂ ମେ କରୋଥା’ତି ସମାଦିସତି ଚ, ଦେସିତୱତ୍ଥୁକା ଚ ହୋତୁ ଅନାରମ୍ଭା ଚ ସପରିକ୍କମନା ଚା’’ତି ଏୱଂ କାରାପକେନ ଆଣତ୍ତିକ୍କମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କରଣପଚ୍ଚୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କତ୍ଥଚି ପନ ପୋତ୍ଥକେ ‘‘କୁଟିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତମ୍ପି କୁଟିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ…ପେ॰… କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ‘‘ୟଂ ପନ ଆପତ୍ତି କାରୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋୱ ୟୁତ୍ତତରୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି ।

ଅନାପତ୍ତୀତି ୱତ୍ୱାତି ୱାସାଗାରତ୍ଥାୟ ଏୱ ଅନିୟମିତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତୀତି ୱତ୍ୱା । ଅଦେସାପେତ୍ୱା କରୋତୋତି ପମାଣୟୁତ୍ତମ୍ପି କରୋତୋ । ଅଚିତ୍ତକନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଜାନନଚିତ୍ତେନ ଅଚିତ୍ତକଂ । ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରତା, ହେଟ୍ଠିମପ୍ପମାଣସମ୍ଭୱୋ, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକତା, ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତତା, ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ୱାସାଗାରତା, ଲେପଘଟନାତି ସତ୍ତ ୱା ପମାଣୟୁତ୍ତଙ୍ଗାଦୀସୁ ଛ ୱା ଅଙ୍ଗାନି ।

କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬୫. ସତ୍ତମେ ପୂଜାୱଚନପ୍ପୟୋଗେ କତ୍ତରି ସାମିୱଚନସ୍ସପି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ‘‘ଗାମସ୍ସ ୱା ପୂଜିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟତା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ତେ ହି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଭୂତଗାମାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

୩୬୬.କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାନାଭାୱୋତି ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଦେସନାସଙ୍ଖାତଂ ଅକିରିୟଂ ୱିନା ନ କେୱଲଂ କିରିୟାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ । କିରିୟାକିରିୟତୋ ହି ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଭିକ୍ଖୂ ୱାଅନଭିନେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ମହଲ୍ଲକଞ୍ଚ ୱିହାରଂ କରେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଅନଭିନେୟ୍ୟା’’ତି କିରିୟଞ୍ଚ ଅକିରିୟଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୮୦. ଅଟ୍ଠମେ ପାକାରେନ ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାକାରେସୁ ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ କତୋ ୱଙ୍କସଣ୍ଠାନୋ ସରକ୍ଖେପଛିଦ୍ଦସହିତୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ ଅଟ୍ଟାଲକୋ ନାମ ।

ସୋଳସୱିଧସ୍ସାତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋଳସୱିଧସ୍ସ । ତେ ଗାରୱେନାତି ତେ କିଲନ୍ତରୂପା ଭିକ୍ଖୂ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକଟ୍ଠାନେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରତୋ ଅତ୍ତନୋ କିଲନ୍ତସରୀରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସାପନେ ଗାରୱେନ, ଲଜ୍ଜାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେରସପୀତି ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକସେନାସନଗାହାପକଭଣ୍ଡାଗାରିକଚୀୱରପଟିଗ୍ଗାହକଚୀୱରଭାଜକୟାଗୁଭାଜକଫଲଭାଜକଖଜ୍ଜଭାଜକଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକସାଟିୟଗାହାପକପତ୍ତଗାହାପକଆରାମିକପେସକସାମଣେରପେସକସମ୍ମୁତୀନଂ ୱସେନ ତେରସପି ।

ପାଳିୟଂ ‘‘ଅପିସୂ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ନିପାତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୂତି ପୀଠାଦୀସୁ ସେନାସନସାଧାରଣେସୁ, କତିକସଣ୍ଠାନପୱେସନିକ୍ଖମନକାଲାଦୀସୁ ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା କଥାପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଅୟଞ୍ହି ନିମ୍ମିତାନଂ ଧମ୍ମତାତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ନିମ୍ମିତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିୟମେତ୍ୱା ପନ ‘‘ଏତ୍ତକା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତୁ, ନାନାପ୍ପକାରଂ ଇରିୟାପଥଂ, କିରିୟଞ୍ଚ କପ୍ପେନ୍ତୁ, ନାନାୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱୟୋନିୟମା ଚ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତପ୍ପକାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ୱିସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି । ଅୱତ୍ଥୁକୱଚନନ୍ତି ନିରତ୍ଥକୱଚନଂ ।

୩୮୩.ଏକଚାରିକଭତ୍ତନ୍ତି ଅତିମନାପତ୍ତା ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିସୁଂ ଠିତିକାୟ ପାପେତବ୍ବଭତ୍ତଂ । ତଦ୍ଧିତୱୋହାରେନାତି ଚତ୍ତାରି ପମାଣମସ୍ସ ଚତୁକ୍କନ୍ତି ଏୱଂ ତଦ୍ଧିତୱୋହାରେନ । ଭୱୋତି ଭୱିତବ୍ବୋ । ଅତୀତଂ ଦିୱସଭାଗନ୍ତି ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଦିୱସେ ସଲାକଦାନକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହିୟ୍ୟୋତି ଇମସ୍ସ ଅଜ୍ଜ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହଂସୁ ‘‘ସ୍ୱେ ଅମ୍ହେ’’ତିଆଦି । ପଧୂପାୟନ୍ତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋଧୱସେନ ପଧୂପାୟନ୍ତା । ପାଳିୟଂ କିସ୍ସ ମନ୍ତି କେନ କାରଣେନ ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୮୪. ‘‘ସରସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଏକଂ ୱାକ୍ୟଂ କତ୍ୱା, ‘‘କତ୍ତା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ କତ୍ତରି ରିତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଅସୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାହାରପଦେନ ସହ ଏକୱାକ୍ୟଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଏୱରୂପ’’ନ୍ତି ଇଦଂ, ‘‘ୟଥାୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଆହା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଉଜୁକମେୱାତି ତ୍ୱା-ପଚ୍ଚୟନ୍ତୱସେନ ପଠମଂ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଉଜୁକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦୁତିୟୋ ଦବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ପଣ୍ଡିତାଦିୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ନ ଖୋ ଦବ୍ବ ଦବ୍ବା ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ନିବ୍ବେଠେନ୍ତୀତି ଦୋସତୋ ମୋଚେନ୍ତି । ୱିନୟଲକ୍ଖଣେ ତନ୍ତିନ୍ତି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣୱିସୟେ ଆଗମଂ ଠପେନ୍ତୋ । ପାଳିୟଂ ୟତୋ ଅହନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଅହଂ ଜାତୋ, ତତୋ ପଭୁତି ସୁପିନନ୍ତେନପି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ନାଭିଜାନାମି, ନ ଚ ତସ୍ସ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିସେୱିତା ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁପିନନ୍ତେନପୀ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ଏକୱାକ୍ୟୱସେନ ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଘଟତୀତି ୟସ୍ମା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱଚନେନ ଏତିସ୍ସା ୱଚନଂ ନ ସମେତି, ତଞ୍ଚ ନ ଘଟନଂ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପସିଦ୍ଧାୟ ଏୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁସ୍ସୀଲତାୟ ଏୱ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚର ପିରେତି ଚର ଗଚ୍ଛ ପିରେ ପର ଅମାମକ ତ୍ୱଂ । ୱିନସ୍ସାତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛ । ଅକାରିକାତି ଅମୂଲକେନ ଚୋଦନାୟ ନ କାରିକା । କାରକୋ ହୋତୀତି ‘‘ଅୟ୍ୟେନମ୍ହି ଦୂସିତା’’ତି ଇମାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ୟଦି ନାସିତା, ତଦା ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକତ୍ତସିଦ୍ଧିତୋ ତସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ କାରକୋ ହୋତି । ଅକାରକୋ ହୋତୀତି ତାୟ କତପଟିଞ୍ଞଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକାରକୋ ହୋତି । ୟଦି ହି ଥେରୋ କାରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୱସ୍ସଂ ତମେୱ ଦୋସଂ ଅପଦିସିତ୍ୱା ଇମିନା ନାମ କାରଣେନ ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ଦବ୍ବଞ୍ଚ ଅନୁୟୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ମେତ୍ତିୟାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଞ୍ଞେନ ଦୋସେନ ନାସନାରହତା, ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ଅମୂଲକଭାୱୋ, ଥେରସ୍ସ ଅକାରକଭାୱୋ ଚ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ଇମିନା ପକ୍ଖେପୱଚନେନ ସହିତଂ କୂଟସୁତ୍ତଂ । ଥେରୋକାରକୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ତସ୍ସା ନାସନା ୱିହିତାତି ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତି, ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବେୟେୱ ସିଦ୍ଧସ୍ସ ପାରାଜିକସ୍ସ ସୁଚିକାୟ ଅସ୍ସା ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେଥାତି ସିଜ୍ଝନତୋ ଅମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ ଅକାରକୋ ହୋତୀତି । ମହାୱିହାରୱାସୀନମ୍ପି ପନ ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ତସ୍ସା ନାସନା ୱିହିତା ହୋତି, ନ ସାମଞ୍ଞତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାଦେସୁ, ସୁତ୍ତେସୁ ୱା । ୟଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମହାୱିହାରୱାସୀହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚାରିତଂ ହେତନ୍ତି ଏତଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୟୁତ୍ତତ୍ତଂ ୱିଚାରିତଂ, ‘‘ତତ୍ର ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ…ପେ॰… ଅସୁଦ୍ଧତାୟେୱ ନାସେସୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟେସୁ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱୁତ୍ତମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତସ୍ସ କୁରୁନ୍ଦିୱାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମନୟେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚନପ୍ପମାଣତୋତି ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେ ସମାନେପି ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଦିୱିସେସେ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିନୋ ୱିଧାୟକୱଚନବଲେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ଏୱଂ ଦ୍ୱୀସୁପି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେସୁ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଛିମେ ପାଚିତ୍ତିୟୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁରିମଦୁକ୍କଟୱାଦମେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ତତ୍ର ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିସୁନ୍ତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟତୋ (ପାଚି॰ ୧) ୱିସୁଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତୋଗଧଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅମୂଲକାନୁଦ୍ଧଂସନେ ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମନୟୋତି ଦୁକ୍କଟୱାଦୋ । ଏୱଂ ଅନ୍ତରା ପୱିଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟୱାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପାକଟମେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତଥାତି ୟଥା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୁନିଞ୍ଚ ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସଦୁକ୍କଟାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେହି ନାସନା ନତ୍ଥୀତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁକ୍କଟେନ ଇମିସ୍ସା ପନ ନାସନା ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁସ୍ସୀଲାତି ପାରାଜିକା ।

୩୮୬.ଆକାରନାନତ୍ତେନାତି ଦୂସିତାକାରସ୍ସ, ଦୂସକାକାରସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତେନ । ଅନଭିରଦ୍ଧୋତି ଅତୁଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ସୁଖିତୋ’’ତି । ନ ପସାଦିତୋତି ଅନୁପ୍ପାଦିତପ୍ପସାଦୋ । ଖୀଲ-ସଦ୍ଦୋ ଥଦ୍ଧଭାୱୱଚନୋ, କଚୱରପରିୟାୟୋ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତ…ପେ॰… ଖୀଲ’’ନ୍ତି । ନପ୍ପତୀତୋତି ପୀତିସୁଖାଦୀହି ନ ଅଭିଗତୋ ନ ଉପଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଅଭିସଟୋ’’ତି ।

ୟେନ ଦୁଟ୍ଠୋତି ଚ କୁପିତୋତି ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟେନ ଦୁଟ୍ଠୋତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ୟେନ କୁପିତୋତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ମାତିକାୟଞ୍ଚ ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୩୮୬) ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଉଭୟମ୍ପେତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱୀହୀତି ‘‘ତେନ ଚ କୋପେନ, ତେନ ଚ ଦୋସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତକୋପଦୋସପଦେହି ଦ୍ୱୀହି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଦ୍ୱୀହିପି ଦୋସୋୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମେୱ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ୟାୟାତି ଅନତ୍ତମନତାୟ ।

ନ ଚୁଦିତକୱସେନାତି ୟଦି ଚୁଦିତକୱସେନାପି ଅମୂଲକଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ଅମୂଲକଂ ନାମ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନନ୍ତି ପଦଭାଜନଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଂ ପାରାଜିକନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପାରାଜିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । ପଦଭାଜନେ (ପାରା॰ ୩୮୬) ପନ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତାନେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ଇଧ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଏତଂ ଆପନ୍ନାନାପନ୍ନତଂ ଇଧାନୁଦ୍ଧଂସନେ ଆପତ୍ତିୟା ଅନଙ୍ଗଂ, ଆପତ୍ତିଂ ପନ ଆପନ୍ନେ ୱା ଅନାପନ୍ନେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେ ‘‘ଅନାପନ୍ନୋ ଏସୋ ସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ୱା ୱିମତିୟା ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋୱ ଇଧ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତଥେୱାତି ପସାଦସୋତେନ, ଦିବ୍ବସୋତେନ ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଦିଟ୍ଠାନୁସାରେନେୱ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ପରିସଙ୍କାୱ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ‘‘ଅଦିସ୍ୱା ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତେସୁପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥିୟେୱ । ଇମେସନ୍ତି ଇମେହି । କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରଦସ୍ସନଂ, ପଚ୍ଛା ପନ ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ କତଂ ୱାତି ସଙ୍କାୟ ଚୋଦେତି । ନ ହି କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଚୋଦନା ଅତ୍ଥି । ‘‘ଅରିଟ୍ଠଂ ପୀତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ମୁଖେ ସୁରାଗନ୍ଧୱାୟନନିମିତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ଅରିଟ୍ଠଞ୍ହି ସୁରାସଦିସୱଣ୍ଣଗନ୍ଧଂ କପ୍ପିୟଭେସଜ୍ଜଂ ।

ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି ସମୂଲକନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝାଚାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱାନଂ ମୂଲାମୂଲଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାସମୂଲକନ୍ତିଆଦି ପନ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱାନଂ ମୂଲାମୂଲଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଦିସ୍ୱାୱ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚୋଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଚୋଦେତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଚୋଦେନ୍ତୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁପି । ସମୂଲକେନ ୱା ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପାରାଜିକମାପନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲକେନ ଚ ‘‘ଅୟଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଅସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ଚୋଦେନ୍ତୋ ସମୂଲକେନ ଚୋଦେତି ନାମ । ସଞ୍ଞାସମୂଲକତ୍ତେ ଏୱ ଅନାପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଆପନ୍ନେ ୱା ଅନାପନ୍ନେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେ ଆପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ, ଅଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱା ମୂଲେସୁ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିସଞ୍ଞୀ ତେନ ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲକେନ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ଚୋଦେତି ନାମ । ଇମେସଂ ଅନାପତ୍ତି, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଆପତ୍ତିୱାରେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସମୀପେ ଠତ୍ୱାତି ହତ୍ଥୱିକାରୱଚୀଘୋସାନଂ ଚୋଦନାୱସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନାନଂ ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରେ ଠତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ପରତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଦୂତଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ନ ଏତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଚାୟ ୱାଚାୟାତି ସକିଂ ଆଣତ୍ତସ୍ସ ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ୱଦତୋ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଚୋଦାପକସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି । ସୋପୀତି ଆଣତ୍ତୋପି । ତସ୍ସ ଚ ‘‘ମୟାପି ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ଅୱତ୍ୱାପି ‘‘ଅମୂଲକ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତ୍ୱଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସୀ’’ତି ଇଦମେୱ ୱାଚଂ ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ୱିୟ ଅକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଏୱ । ସତିପି ପନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟେ ‘‘ଅସୁକେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପରେନ ୱୁତ୍ତମେୱ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ପନ ପରେନ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ ।

ସମ୍ବହୁଲା ସମ୍ବହୁଲେ ସମ୍ବହୁଲେହି ୱତ୍ଥୂହୀତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲେତି ଚୁଦିତକବହୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଚୁଦିତକବହୁତ୍ତେନାପି ୱାରଭେଦସବ୍ଭାୱଂ ଞାପେତି । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଚୁଦିତକୱତ୍ଥୁଚୋଦକଭେଦେନ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଚୁଦିତକବହୁତ୍ତେନାପି ଚତୁକ୍କନ୍ତରଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଟ୍ଠକଂ ହୋତି ଏୱ ।

ଅମୂଲକଚୋଦନାପସଙ୍ଗେନ ସମୂଲକଚୋଦନାଲକ୍ଖଣାଦିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚୋଦେତୁଂ ପନ କୋ ଲଭତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଚୋଦେତୀତିଆଦି ସୁତ୍ତଂ ୟସ୍ମା ୟେ ଚୋଦକସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିପତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତି, ତେପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚୋଦକଭାୱେ ଠତ୍ୱାୱ ପକାସେନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରୋପି ୟସ୍ମା ଚୋଦେତୁଞ୍ଚ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତଂ ତେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକପରିୟୋସାନେହି ପଠମଚୋଦକେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁଞ୍ଚ ଲଭତି, ତସ୍ମା ଇଧ ସାୱକଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୂତଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ‘‘ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୋଦେହୀ’’ତି ଦୂତଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ୟୋ ଚୋଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ପଣ୍ଣଂ, ମୂଲସାସନଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା । ସମୟେନାତି ପକତିୟା ଜାନନକ୍ଖଣେ ।

ଗରୁକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସାନଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନାମ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫; ୨.୯୪, ୯୫, ୨୨୫; ୩.୯୧, ୧୧୬, ୧୩୬; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦) ଦସୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ଗଣ୍ହାପକଦିଟ୍ଠି ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ନାମ । ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନନ୍ତି ଆଜୀୱହେତୁପି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାରାଜିକଂ (ପାରା॰ ୧୯୫), ସଞ୍ଚରିତ୍ତେ (ପାରା॰ ୩୦୧, ୩୦୨) ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଅରହା’’ତି (ପାରା॰ ୨୨୦) ପରିୟାୟେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପଣୀତଭୋଜନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ (ପାଚି॰ ୨୫୭), ଭିକ୍ଖୁନିୟାପଣୀତଭୋଜନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପାଟିଦେସନୀୟଂ (ପାଚି॰ ୧୨୩୬), ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା (ପାଚି॰ ୬୧୨-୬୧୩) ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମେସଂ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୨୮୭) ୱୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ । ନ ହେତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆଜୀୱହେତୁ ଏୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା ସଞ୍ଚରିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ଆଜୀୱହେତୁପି ଏତାସଂ ଆପଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଜୀୱହେତୁପି ପଞ୍ଞତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତା ଏୱ, ଅଞ୍ଞାପି ଅଦିନ୍ନାଦାନକୁଲଦୂସନପାଣୱଧୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦିୱସେନ ଆଜୀୱହେତୁ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପି ସନ୍ତି, ତା ପନ ଆପତ୍ତିସଭଆଗତାୟ ପାରାଜିକାଦୀସୁ ଛସୁ ଏୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ତାୱତା ପନ ସୀସଂ ନ ଏତୀତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଚୋଦନା ପନ କତା ଏୱ ହୋତି । ତିଂସାନୀତି ତିଂସଂ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ତିଂସାନି, ତିଂସାଧିକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୱୁତାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅତ୍ତାଦାନଂ ଆଦାତୁକାମେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ଆଦାତବ୍ବତୋ ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲକେହି ଗହେତବ୍ବତୋ ପରସ୍ସ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ଅତ୍ତାଦାନନ୍ତି ଚୋଦନା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଆଦାତୁକାମେନ, ଚୋଦନଂ କତ୍ତୁକାମେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉବ୍ବାହିକାୟାତି ଉବ୍ବହନ୍ତି ୱିୟୋଜେନ୍ତି ଏତାୟ ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ତଜ୍ଜନିଂ ୱା କଲହଂ ୱାତି ଉବ୍ବାହିକା, ସଙ୍ଘସମ୍ମୁତି, ତାୟ । ୱିନିଚ୍ଛିନନଂ ନାମ ତାୟ ସମ୍ମତଭିକ୍ଖୂହି ୱିନିଚ୍ଛନନମେୱ । ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନାୟ ହି ପରିସାୟ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୭) ଆଗତେହି ଦସଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତାୟ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବା, ତେହି ଚ ସମ୍ମତେହି ୱିସୁଂ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା, ତସ୍ସା ଏୱ ୱା ପରିସାୟ ‘‘ଅଞ୍ଞେହି ନ କିଞ୍ଚି କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାୱେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ।

କିମ୍ହୀତି କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, କତରୱିପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିମ୍ହି ନଂ ନାମା’’ତି ଇଦଂ ‘‘କତରାୟ ୱିପତ୍ତିୟା ଏତଂ ଚୋଦେସୀ’’ତି ୟାୟ କାୟଚି ୱିଞ୍ଞାୟମାନାୟ ଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେପି ଚୋଦକସ୍ସ ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁତାୟ ‘‘ସୀଲାଚାରଦିଟ୍ଠିଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀସୁ କତରାୟାତି ମଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଞାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା, ନ ପନ କିମ୍ହୀତିଆଦିପଦତ୍ଥମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ । ନ ହି ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ ଚୋଦକଂ ବାଲଂ ଅପରିଚିତଭାସାୟ ‘‘କିମ୍ହି ନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘କିମ୍ହି ନମ୍ପି ନ ଜାନାସୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ‘‘କତରୱିପତ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅସୁକାୟ ୱିପତ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ନ ଜାନାସୀତି ୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ବାଲସ୍ସ ଲଜ୍ଜିସ୍ସ ନୟୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚ ‘‘କିମ୍ହି ନଂ ଚୋଦେସୀତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନମେୱ ନୟଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ କିମ୍ହି-ନଂ-ପଦାନଂ ପରିୟାୟମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ନ ହି ବାଲୋ ‘‘କତରୱିପତ୍ତିୟଂ ନଂ ଚୋଦେସୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଞାତେପି ୱିପତ୍ତିପ୍ପଭେଦନଂ, ଅତ୍ତନା ଚୋଦିୟମାନଂ ୱିପତ୍ତିସରୂପଞ୍ଚ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତେନେୱ ଅଜାନନେନ ଅଲଜ୍ଜୀ ଅପସାଦେତବ୍ବୋ । ‘‘କିମ୍ହି ନ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅୱିଞ୍ଞୁତଂ ପକାସେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋୱ ।

‘‘ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୩୯; ପରି॰ ୨) ‘‘ଅଲଜ୍ଜୀନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏହିତୀତି ହି-କାରୋ ଏତ୍ଥ ଆଗମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠସନ୍ତାନେନାତି ଦିଟ୍ଠନିୟାମେନ । ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନପଟିୱଚନକ୍କମେନେୱ ଦୋସେ ଆୱିଭୂତେପି ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋହ’’ନ୍ତି ଦୋସସମ୍ପଟିଚ୍ଛନପଅଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଆପତ୍ତିୟା କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ଏତଂ ନତ୍ଥୀତି ସୁଦ୍ଧପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଅନାପତ୍ତିୟା କାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅନୁୱିଜ୍ଜକସ୍ସେୱ ନିରତ୍ଥକତ୍ତାପତ୍ତିତୋ ଚୋଦକେନେୱ ଅଲଜ୍ଜିପଟିଞ୍ଞାୟ ଠାତବ୍ବତୋ । ଦୋସାପଗମପଟିଞ୍ଞା ଏୱ ହି ଇଧ ପଟିଞ୍ଞାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏତମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ।

ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ଦୋସେ ଆୱିଭୂତେପି ତସ୍ସ ଦୋସାପଗମପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ କାତବ୍ବତାଦୀପନତ୍ଥଂ । ୱିୱାଦୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱାତି ନେସଂ କଥାପଚ୍ଛେଦତ୍ଥଂ, ଅଭିମୁଖକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକୋତି ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଚୋଦକପକ୍ଖେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅନୁୱିଜ୍ଜକଭାୱତୋ ବହିଭୂତତ୍ତା ଅନୁୱିଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଦେହେ ଏୱ ହି ସତି ଅନୁୱିଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କା, ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ସତି ଚୁଦିତକେନ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅସଚ୍ଚତୋପି ପଟିଭାତି, କଥଂ ତତ୍ଥ ଅନୁୱିଜ୍ଜନା ସିୟାତି ।

‘‘ତଥାନାସିତକୋୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଦତ୍ୱା ସଙ୍ଘତୋ ୱିୟୋଜନଂ ନାମ ଲିଙ୍ଗନାସନା ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ଏକୋ ନାସନପ୍ପକାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱିରଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ସହସା ଆପନ୍ନୋ ହୋତି । ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପକ୍ଖାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜିଲକ୍ଖଣସମ୍ଭୱସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ପଟିଚ୍ଛାଦିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ଏୱ, ପୁରିମୋ ଲଜ୍ଜିଭାୱୋ ନ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତୀତି ସଚେ ମୟା କତଦୋସଂ ୱକ୍ଖାମି, ମୟ୍ହଂ ଅନୁୱତ୍ତକା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି । ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଲଜ୍ଜିଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, କାୟୱାଚାସୁ ୱୀତିକ୍କମୋ ହୋତି ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି, ପୁବ୍ବେ ପକ୍ଖିକାନଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ ୱୂପସମିତସ୍ସାପି ଅଧିକରଣସ୍ସ ଦୁୱୂପସନ୍ତତାୟ ଅୟମ୍ପି ତଥା ନାସିତକୋୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚୁଦିତକଚୋଦକେସୁ ପଟିପତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱାତି ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅମ୍ହାକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ତୁଟ୍ଠା ଭୱିସ୍ସଥା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଚୁଦିତକଚୋଦକେସୁ ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବକମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମଜ୍ଝେତି ଆପତ୍ତୀତି ୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟପରିୟୋସାନଅନୁୱିଜ୍ଜନାନଂ ମଜ୍ଝଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅମୂଲକମ୍ପି ସମୂଲକଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ମୂଲାନୀ’’ତି । କାଲେନ ୱକ୍ଖାମୀତିଆଦୀସୁ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋ କାଲେନ ୱଦତି ନାମ । ସଲାକଗ୍ଗୟାଗୁଅଗ୍ଗଭିକ୍ଖାଚାରଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଅକାଲେନ ୱଦତି ନାମ । ଦୋସତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେତୁକାମତାୟ ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥସଂହିତେନ ୱଦତି ନାମ । ଦୋସନ୍ତରୋତି ଦୋସଚିତ୍ତୋ । ପନ୍ନରସସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମଆଚାରତା, ତଥା ୱଚୀସମାଚାରତା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତା, ବହୁସ୍ସୁତତା, ଉଭିନ୍ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖାନଂ ସ୍ୱାଗତାଦିତା, କାଲେନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୬୨) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚଧମ୍ମା ଚ କାରୁଞ୍ଞତା, ହିତେସିତା, ଅନୁକମ୍ପତା, ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନତା, ୱିନୟପୁରେକ୍ଖାରତାତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୦୧) ଇମେସୁ ପନ୍ନରସସୁ । ତତ୍ଥ ‘‘କାରୁଞ୍ଞତା’’ତି ଇମିନା କରୁଣା ଦସ୍ସିତା । ହିତେସିତାତି ହିତଗୱେସନତା । ଅନୁକମ୍ପତାତି ତେନ ହିତେନ ସଂୟୋଜନତା, ଇମେହି ଦ୍ୱୀହିପି ମେତ୍ତା ଦସ୍ସିତା । ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନତାତି ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପନତା । ୱତ୍ଥୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାୟ କମ୍ମକରଣଂ ୱିନୟପୁରେକ୍ଖାରତା ନାମ ।

ଅଧିକରଣଟ୍ଠେନାତି ଅଧିକାତବ୍ବଟ୍ଠେନ, ସମଥେହି ୱୂପସମେତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତମ୍ପି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ତଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସେସାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) । ୟଂ ଅଧିକିଚ୍ଚାତିଆଦିନା ଅଧିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତା ୱୁତ୍ତା ।

ଗାହନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ଚୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ମନସା ଚୋଦନାକାରସ୍ସ ଗହଣଂ । ଚେତନନ୍ତି ‘‘ଚୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତବ୍ୟାପାରସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ । ଅକ୍ଖନ୍ତିନ୍ତି ଚୁଦିତକସ୍ସ ୱିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୋଧଂ ଅସହନଂ, ତଥା ପୱତ୍ତଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିଂ । ୱୋହାରନ୍ତି ଚୋଦନାୱସପ୍ପୱତ୍ତୱଚନଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିନ୍ତି ଚୋଦନାୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ମନସା ପରିକପ୍ପିତଂ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିଂ । ଅତ୍ତାଦାନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସା ଗହେତ୍ୱା । ତଂ ଅଧିକରଣନ୍ତି ତଂ ଗାହଲକ୍ଖଣଂ ଅଧିକରଣଂ । ନିରୁଜ୍ଝତି ଚେତନାୟ ଖଣିକତ୍ତା, ସା ଚ ସମଥପ୍ପତ୍ତା ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଉପରିପି ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ୱୋହାରୱଚନସ୍ସ ନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତଂ ଅଧିକରଣଂ ସମଥପ୍ପତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ତସ୍ମା ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସାପି ଏକଚ୍ଚେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତମ୍ପି ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଧିକରଣତଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଂ ପନେତନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣନ୍ତି ଏତଂ ଗହଣଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତି ଏକନ୍ତଅକୁସଲସଭାୱା ୱା ଅବ୍ୟାକତସଭାୱା ୱା ହୋତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଧିକରଣୱାଦେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ତେ…ପେ॰… ଅଚ୍ଚନ୍ତଅକୁସଲତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତେତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ।

ଅମୂଲକଞ୍ଚେୱ ତଂ ଅଧିକରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅମୂଲକପାରାଜିକମେୱ ଅଧିକରଣ-ସଦ୍ଦେନ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନାତିଆଦି ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତାୟ ଅମୂଲକପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଏୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟାୟ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟାତି ସଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧେପି ପୁଗ୍ଗଲେ ‘‘ପାରାଜିକୋ’’ତିଆଦିନା ଚୋଦକେନ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି କଥିତୋ । ଅଧିକରଣେ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ମନସା ଆରୋପିତମତ୍ତେ ଆପତ୍ତାଧିକରଣେ ୱାଚକଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ।

ଏୱଂ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନାକାରେନ ମନସା ଆରୋପିତଅତ୍ଥପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇଧେୱାତି ତଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିୟାୟେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣତ୍ତଂ ଇଧେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦେ । ଏକେତି କେଚି । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ଏକଚ୍ଚେହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିକରଣସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱଂ ନିସେଧେତ୍ୱା କୁସଲାଦିପରମତ୍ଥଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନେତଂ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପପଞ୍ଚତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା, ତେନ ଚ ତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ୟଦି ଆପତ୍ତି ନାମ ଅକୁସଲା ୱା ଅବ୍ୟାକତା ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, କଥଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ ? ତସ୍ସାପି ଅକୁସଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଭଗୱତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆପତ୍ତୀତିପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ମେଥୁନାଦୀସୁ ଅକୁସଲାଦୀନଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେପି ସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ଗିଲାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଅନାପତ୍ତିଅଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚ ସିୟା । ଅଥ ମତଂ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଅକୁସଲାଦି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଏୱ ଅକୁସଲାଦୟୋ ଆପତ୍ତୀ’’ତି, ତମ୍ପି ଅସାରଂ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ମେଥୁନାଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଅକୁସଲାଦିସଭାୱାୟ ଚ ଆପତ୍ତିୟା ଏକପୟୋଗାଦୀସୁ ଏକତ୍ତାଦିପି ନ ସିୟା । ନ ହି ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ଇତ୍ଥିଂ କାୟତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଏକମେୱାକୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ବହୂ ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ଫୁସିତ୍ୱା ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ବହୂନି, ୟେନାପତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତଂ, ବହୁତ୍ତଂ ୱା ସିୟାତି ଏୱମାଦିକଂ ଅୟୁତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚାତି ୱୀତିକ୍କମୋ । ତଞ୍ହି ଆପତ୍ତିସମ୍ମୁତିପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଓକାସଟ୍ଠେନ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିତୋ ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦନିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପରିକପ୍ପିତସାମଞ୍ଞାକାରୋ ଗୋତ୍ତଂ । ନାମନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନନାମପଞ୍ଞତ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ପାରାଜିକନ୍ତି ନାମସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ୟଂ ପନ ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ସିୟା କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୦; ପରି॰ ୩୦୩), ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୨) ଚ ସୁତ୍ତଂ ତେହି ସମୁଦ୍ଧଟଂ, ତମ୍ପି ନ ୱିୱାଦାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସ୍ସ ପରିୟାୟଦେସିତତ୍ତାତି ୟଂ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱଣ୍ଣନାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱିରଦ୍ଧଟ୍ଠାନସୋଧନତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ସାରତ୍ଥଦୀପନୀକାରକସ୍ସ ଅକୁସଲାଦିରୂପାୱ ଆପତ୍ତୀତି ଲଦ୍ଧି, ତେନେୱ ସୋ ଇଧାପି ‘‘ତସ୍ମା ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଧିକରଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତଂ ପନେତ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟସ୍ସପି ଲଦ୍ଧିଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଥୱିରୋଧମ୍ପି ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ନ ହେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାରଭି ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ଆପତ୍ତାଧିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସୟମେୱ ଉପରି କଥନତୋ, ଅଥ ଖୋ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧିକାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ପଟିସେଧେତୁକାମୋ ଆରଭି, ତେନେୱ ଅନ୍ତେ ‘‘ଏକେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିୱାଦାଦୀନଂ କୁସଲାଦିକତ୍ତେ ତଂସମଥାନମ୍ପି ତବ୍ଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି ପରମତ୍ଥେସୁ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ସମଥାୟୋଗାତି ଆହ ‘‘କୁସଲାଦିସମଥେହୀ’’ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱାନମେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ ସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟତା, ନ ପନ କୁସଲାଦିପରମତ୍ଥରୂପାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଖଣିକତାୟ ସୟମେୱ ସମଥପ୍ପତ୍ତିତୋତି ହେଟ୍ଠା ସମତ୍ଥିତମତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଇତି ଇମିନା ଅଧିକରଣଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ’’ତି ଇମିନା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ୱିୱାଦଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

ଅନୁୱାଦୋତି ୱିପତ୍ତୀହି ଉପୱଦନା ଚେୱ ଚୋଦନା ଚ । ତତ୍ଥ ଉପୱଦନା ନାମ ଗରହା, ଅକ୍କୋସୋ ଚ । ପଞ୍ଚପୀତି ମାତିକାପରିୟାପନ୍ନାପତ୍ତିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କିଚ୍ଚୟତାତି କତ୍ତବ୍ବତା । ସପଦାନୁକ୍କମନିଦ୍ଦେସସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପଦାନୁକ୍କମନିଦ୍ଦେସୋତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ସହିତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୮୭.ଅସ୍ସାତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେନ ଚୋଦକେନା’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠମୂଲକେ ପନାତି ‘‘ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୮୭) ପାଳିୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରହୋନିସଜ୍ଜାଦିଦସ୍ସନମତ୍ତୱସେନ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ପନ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଦନାଦିଦସ୍ସନୱସେନ । ୟଦି ହି ତେନ ସୋ ତଥା ଦିଟ୍ଠୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞୀ ଏୱାୟଂ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ସିୟା, ଅସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ଚ ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ଅସୁଦ୍ଧଂ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନ ସିୟା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସ, ଅସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ୩୯୦) । ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରହୋନିସଜ୍ଜାଦିମତ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱାପି ‘‘ସଦ୍ଧୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ନାୟଂ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞିସ୍ସ ୱା ୱେମତିକସ୍ସ ୱା ‘‘ସୁତୋ ମୟା ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନିୟମେତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ନ ଅସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞିସ୍ସ, ତସ୍ସ ପନ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତନ୍ତି ମୁସାୱାଦାଦିପଚ୍ଚୟା ଲହୁକାପତ୍ତି ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ସୋ ତସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋପି ଦିଟ୍ଠଂ ରହୋନିସଜ୍ଜାଦିମତ୍ତମେୱ ୱଦତି, ଅଦିଟ୍ଠଂ ପନ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଦନାଦିପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଂ ୱା ‘‘ଅସ୍ସମଣୋସୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱା ନ ୱଦତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଧିକଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୮୬-୩୮୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟୋ ପନ ଦିଟ୍ଠେନ ରହୋନିସଜ୍ଜାଦିନା ପଠମପାରାଜିକେନ ଅସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ‘‘ସୁତୋ’’ତି ୱା ଆଦିଂ ୱଦତି, ତସ୍ସାପି ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଅସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତାୟାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ୟେନ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ତେନ ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାଭାୱା ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଇଦଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ୟେନ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ତଂ ‘ଅୟଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋ’ତି ଞତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ…ପେ॰… ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସୁତାଦିମୂଲକେସୁପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆଗତେସୂତି ଓମସୱାଦାଦୀସୁ ଆଗତେସୁ । ଅୱସ୍ସୁତୋତି ତୀହିପି ଦ୍ୱାରେହି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତଦୁଚ୍ଚରିତାନୁୱସ୍ସନେନ ତିନ୍ତୋ । କସମ୍ବୁଜାତୋତି କଚୱରଭୂତୋ, ନିସ୍ସାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କୋଣ୍ଠୋତି ଚୋରୋ, ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେଟ୍ଠବ୍ବତିକୋତି କାଳକଣ୍ଣିଦେୱୀୱତେ ନିୟୁତ୍ତୋ ତିତ୍ଥିୟୋତି ୱଦତି, ସା କିର କାଳକଣ୍ଣିସିରିଦେୱିୟା ଜେଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତା । ୟଦଗ୍ଗେନାତି ୟେନ କାରଣେନ, ୟତ୍ତକେନାତି ଅତ୍ଥୋ। ତଦଗ୍ଗେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନୋ କପ୍ପେତୀତିଆଦି ୱେମତିକଭାୱଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୮୯.ଏତ୍ଥାତି ଚୋଦନାୟଂ । ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତିଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ କମ୍ମାଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ । ପରିୱାସଦାନାଦିକ୍କମେନ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁଟ୍ଠାନାଧିପ୍ପାୟୋ। ଉପୋସଥଂ, ପୱାରଣଂ ୱା ସଙ୍ଘେ କାତୁଂ ଅଦାନତ୍ଥାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦୟତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଉପୋସଥପୱାରଣଟ୍ଠପନାଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସମ୍ମୁଖା…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସପି ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସପି ଦୁକ୍କଟଂ ।

ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ସବ୍ବାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ । ଉପୋସଥପୱାରଣାନଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଭାୱତୋ ଞତ୍ତିୟା ୱତ୍ତମାନାୟ ଏୱ ଉପୋସଥପୱାରଣଟ୍ଠପନଂ ହୋତି, ନ ନିଟ୍ଠିତାୟ, ସା ଚ ୟ୍ୟ-କାରେ ପତ୍ତେ ନିଟ୍ଠିତା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟ୍ୟ-କାରେ ପତ୍ତେ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ।

ଅନୁପାସକୋତି ଉପାସକୋପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ହୋତି ସରଣଗମନସ୍ସାପି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଓଦିସ୍ସ କଥେନ୍ତେନ ଓକାସଂ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱାତି ଓକାସାକାରାପନାପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱା । ୟଂ ଚୋଦେତି, ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟୁପଗମନଂ, ତସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞିତା ୱେମତିକତା ୱା, ୟେନ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଅମୂଲକତା, ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତ୍ୱଂ ପାରାଜିକୋ’’ତିଆଦିନା ନିୟମେତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖା ଚୋଦନା ଚୋଦାପନା, ତସ୍ସ ତଙ୍ଖଣୱିଜାନନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୯୧. ନୱମେ ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ନାସିତାୟପି ତସ୍ସା ଭୂତପୁବ୍ବୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ ମନୁସ୍ସଜାତିଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଜାତିଛଗଲକଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସସ୍ସ । ଇଦନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଛଗଲକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଭାଗୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତତିରଚ୍ଛାନଜାତିଛଗଲକଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟନ୍ତି ପଠମୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଭାଗମତ୍ଥୀତି ଦୁତିୟୱିଗ୍ଗହସ୍ସ, ଦ୍ୱୀହିପି ଛଗଲକୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ଦ୍ୱୀହିପି ୱିଗ୍ଗହେହି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି ସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ହି ସୋ ଛଗଲକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗସ୍ସ ହୋତୀତି ଚ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭତୀତି ଚ ୟୋଜନା । ଦୁତିୟୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋ ହି ସୋ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ନାମା’’ତି ଛଗଲକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ଦବ୍ବୋ’’ତି ନାମକରଣସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଛଗଲକଂ ସନ୍ଧାୟ । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ତେ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ । ଆପତ୍ତିୟାପି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଲେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୯୩.ୟା ଚ ସା ଅୱସାନେ…ପେ॰… ଚୋଦନା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ସଙ୍ଘାଦିସେସଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତୀ’’ତିଆଦିଂ (ପାରା॰ ୪୦୭) ଚୋଦନାଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଆପତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପାରାଜିକତ୍ତାଦିସାମଞ୍ଞେପି ମେଥୁନାଦିନ୍ନାଦାନାଦିୱତ୍ଥୁତୋ, ରାଗଦୋସତ୍ତାଦିସଭାୱତୋ ଚ ୱିସଭାଗତାପି ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନ…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି ।

ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସଭାଗୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁତୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୯୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ । କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ, ତଂମନସିକାରୋ ଚ ଅୱିପନ୍ନକମ୍ମସ୍ସ ନିମିତ୍ତତୋ ଫଲୂପଚାରେନ କମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି । ପରିୱାସାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନତ୍ତାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ପୁରିମଂ ପୁରିମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୯୫.ସୱତ୍ଥୁକଂ କତ୍ୱାତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା । ଦୀଘାଦିନୋତି ଦୀଘରସ୍ସାଦିଲିଙ୍ଗସ୍ସ । ଦିଟ୍ଠାଦିନୋତି ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାଦିନୋ ।

୪୦୮.ଏୱଂ ତଥାସଞ୍ଞୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମେଥୁନାଦିକିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ଏୱଂ ତଥାସଞ୍ଞୀ । ଅଙ୍ଗାନି ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସେ ୱୁତ୍ତସଦିସାନି, ଇଧ ପନ କିଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦିୟନା ଅଧିକା ।

ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୦. ଦସମେ ବହୂନନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲତାୟ ଅରଞ୍ଞାଦିସେୱାୟ ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧୱଚନଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦମେୱ ପରମଂ ଅସ୍ସ, ନ ମଗ୍ଗଲାଭୋତି ପଦପରମୋ । ଅଭିସମ୍ଭୁଣିତ୍ୱାତି ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା । ଧମ୍ମତୋ ଅପେତଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱାତି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୪) ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟମ୍ପି ‘‘ଅଟ୍ଠ ମାସେ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୦୯) ୱୁତ୍ତଂ ।

ତୀହି କୋଟୀହୀତି ଅସୁଦ୍ଧମୂଲେହି । ଏତ୍ଥ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚତୂସୁ କୁଲେସୁ ପକ୍କପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନନିସ୍ସିତତାୟ, ମଚ୍ଛମଂସଭୋଜନୱିରହିତସ୍ସ ଚ କୁଲସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତାୟ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧେସୁ ଭତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ମଚ୍ଛମଂସସଂସଗ୍ଗସଙ୍କାୟ, ଦୁନ୍ନିୱାରଣତାୟ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସରୀରୟାପନମ୍ପି ନ ସିୟାତି ଭଗୱତା ମଚ୍ଛମଂସଂ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୀହି କୋଟୀହି ଅପରିସୁଦ୍ଧମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ତଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ପଟିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୂ ମରମାନାପି ମଚ୍ଛାଦିସଂସଗ୍ଗସଙ୍କିତଂ ଭତ୍ତଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତତୋ ତଣ୍ଡୁଲଧଞ୍ଞାଦିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିଦହିତ୍ୱା ସୟଂ ପଚିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ତଦୁପକରଣଭୂତଂ ଦାସିଦାସଂ, ଉଦୁକ୍ଖଲମୁସଲାଦିକଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତାଦି ୱିୟ ଅୱସ୍ସଂ ଗହେତୁଂ ଅନୁଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱିୟ ଗହଟ୍ଠାୱାସୋ ଏୱ ସିୟା, ନ ଭିକ୍ଖୁଆୱାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାଲଂ ମଚ୍ଛବନ୍ଧନଂ । ୱାଗୁରା ମିଗବନ୍ଧନୀ । କପ୍ପତୀତି ୟଦି ତେସଂ ୱଚନେନ ସଙ୍କା ନ ୱତ୍ତତି, ୱଟ୍ଟତି, ନ ତଂ ୱଚନଂ ଲେସକପ୍ପଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ।

ପୱତ୍ତମଂସନ୍ତି ଆପଣାଦୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ୱିକ୍କାୟିକଂ ମତମଂସଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ଅକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅକତମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲାଦୀନଞ୍ଚାତି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ୟଥାଠିତୱସେନ ଅୱଧାରଣଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ‘‘ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କପ୍ପନ୍ତି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟକପ୍ପଂ, ‘‘ଆୟୁକପ୍ପ’’ନ୍ତିପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୧୦) କେଚି । ମହାକପ୍ପସ୍ସ ହି ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟକପ୍ପୋ, ତତୋ ୱୀସତିମୋ ଭାଗୋ ସଙ୍ଘଭେଦକସ୍ସ ଆୟୁକପ୍ପନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ‘‘କପ୍ପୱିନାସେ ଏୱ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୯) ୱଚନତୋ । ବ୍ରହ୍ମଂ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ପୁଞ୍ଞଂ । କପ୍ପଂ ସଗ୍ଗମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ କପ୍ପଟ୍ଠତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୧.ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକେନାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତକଭାୱେନ ଭାୱପ୍ପଧାନତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ । କମ୍ମନାନାସଂୱାସକେନାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତଭାୱେନ । ‘‘ଭେଦାୟ ପରକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ସମାଦାୟ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ପୁବ୍ବେପି ପକ୍ଖପରିୟେସନାଦିୱସେନ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋପି ଚାୟଂ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନାଦିନା । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହାରେନାତି ତାହି ତାହି ଉପପତ୍ତୀହି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦-୩୯, ୪୨; ଚୂଳୱ॰ ୩୫୨) ୱୋହାରେନ, ପରେସଂ ପଞ୍ଞାପନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସାୱନାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟା ଗହଣତ୍ଥମେୱ ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ କଣ୍ଣମୂଲେ ମନ୍ତସାୱନାୟ, କଥନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ଅନୁସାୱନାୟ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖେ ପୱିଟ୍ଠଭାୱସ୍ସ ସଞ୍ଞାଣତ୍ଥଂ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ । ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ, ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ସଙ୍ଘଭେଦେ ପଧାନଂ କାରଣଂ, ୱୋହାରାଦୟୋ ପନ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅବ୍ଭୁସ୍ସିତନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଂ । ଅଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୱିହରେୟ୍ୟ ।

‘‘ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୨; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) ୱଚନତୋ ଆପତ୍ତିଭୟେନ ଆରୋଚନଂ ଲଜ୍ଜୀନଂ ଏୱ ଭାରୋତି ଆହ ‘‘ଲଜ୍ଜୀହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତି, ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସପି ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ପହୋନ୍ତେନାତି ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥେନ, ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପତ୍ତି ପନ ଅଡ୍ଢୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେନେୱ ଅଗିଲାନସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୬. ଞତ୍ତିୟାଦୀହି ଦୁକ୍କଟାଦିସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ସମନୁଭାସନକମ୍ମସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ‘‘ନ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତେନେୱ ହି ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତୋତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୋମନ୍ଥକସ୍ସ ରୋମନ୍ଥନ’’ନ୍ତିଆଦିଂ (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୩) ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଞ୍ଞାତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅନାପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ । ଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତବ୍ବୋତି ସମନୁଭାସନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତବ୍ବୋ । ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ଜାତାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ନ ଜାତା ଏୱ ।

‘‘ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ । ସଚିତ୍ତକନ୍ତି ‘‘ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକଂ । ୟୋ ୱିସଞ୍ଞୀ ୱା ଭୀତୋ ୱା ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି, ‘‘କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ, ଧମ୍ମକମ୍ମେନ ସମନୁଭାସନଂ, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନଂ, ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀତି ଚିତ୍ତେନ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୮. ଏକାଦସମେ ୟସ୍ମା ଉବ୍ବାହିକାଦିସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ବହୂନମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ହି ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଗ୍ଗହୱସେନ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଙ୍ଗାନି ପନେତ୍ଥ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ ପହାୟ ଅନୁୱତ୍ତନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସାନେୱ ଗହେତବ୍ବାନି ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୨୪. ଦ୍ୱାଦସମେ ୱମ୍ଭନୱଚନନ୍ତି ଗରହୱଚନଂ । ସଟ-ସଦ୍ଦୋ ପତିତସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଚ ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପତିତଂ ତିଣକଟ୍ଠପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । କେନାପୀତି ୱାତାଦିସଦିସେନ ଉପଜ୍ଝାୟାଦିନା ।

୪୨୬. ଚିତ୍ତପରିୟୋନାହୋ ଦଳ୍ହକୋଧୋୱ ଉପନାହୋ। ତତୋପି ବଲୱତରୋ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟୋ କୋଧାଭିସଙ୍ଗୋ । ଚୋଦକଂ ପଟିପ୍ଫରଣତାତି ଚୋଦକସ୍ସ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ । ଚୋଦକଂ ଅପସାଦନାତି ୱାଚାୟ ଘଟ୍ଟନା । ପଚ୍ଚାରୋପନାତି ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି ସାପତ୍ତିକୋ’’ତି ଚୋଦକସ୍ସ ଆପତ୍ତିଆରୋପନା । ପଟିଚରଣତାତି ପଟିଚ୍ଛାଦନତା । ଅପଦାନେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାୟ । ନ ସମ୍ପାୟନତାତି ‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ଚୋଦକୋ ୱଦେସି ‘ମୟା ଏସ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ଦିଟ୍ଠୋ’ତି, ତ୍ୱଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କିଂ କରୋସି, ଅୟଂ କିଂ କରୋତି, କତ୍ଥ ଚ ତ୍ୱଂ ଅହୋସି, କତ୍ଥ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚରିୟଂ ପୁଟ୍ଠେନ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅକଥନଂ ।

‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ଇମିନା ନିଦାନୱଚନେନ ସବ୍ବାପି ଆପତ୍ତିୟୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା’’ତିଆଦି । ଅଙ୍ଗାନି ଚେତ୍ଥ ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସଦିସାନି, ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନଂ, ଇଧ ଅୱଚନୀୟକରଣତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୩୧. ତେରସମେ କୀଟାଗିରୀତି ତସ୍ସ ନିଗମସ୍ସ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ପରତୋ ‘‘ନ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେହି ଭିକ୍ଖୂହି କୀଟାଗିରିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଗାମନିଗମତୋ ଚ ପବ୍ବାଜନଂ, ନ ଜନପଦତୋ । ତେନ ପନ ୟୋଗତୋ ଜନପଦୋପି ‘‘କୀଟାଗିରି’’ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ’’ତି ।

ତତ୍ରାତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ । ଧୁରଟ୍ଠାନେତି ଅଭିମୁଖଟ୍ଠାନେ, ଜେତୱନଦ୍ୱାରସମୀପେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀହି ମେଘେହୀତି ୱସ୍ସିକେନ, ହେମନ୍ତିକେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ମେଘେହି । ଗଣାଚରିୟେହି ଛହି ଅଧିକତାୟ ‘‘ସମଧିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଦକସ୍ସାତି ଅକପ୍ପିୟଉଦକସ୍ସ ‘‘କପ୍ପିୟଉଦକସିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ‘‘ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖରୋପନେ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେସୁପି କପ୍ପିୟଉଦକସିଞ୍ଚନାଦି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇଧାପି ୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା କପ୍ପିୟଉଦକସିଞ୍ଚନାଦି ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତଂ । ୟଥା କୋଟ୍ଟନଖଣନାଦିକାୟିକକିରିୟାପି ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେ ସଙ୍ଗହିତା, ଏୱଂ ମାତିକାଉଜୁକରଣାଦିକପ୍ପିୟୱୋହାରେପୀତି ଆହ ‘‘ସୁକ୍ଖମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପୁରାଣପଣ୍ଣାଦିହରଣମ୍ପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟୱାଦୋୱ ପମାଣତ୍ତା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ । ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେପି ଏକଚ୍ଚଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଂକିଞ୍ଚି ମାତିକନ୍ତି ସୁକ୍ଖଂ ୱା ଅସୁକ୍ଖଂ ୱା । ତତ୍ଥାତି ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖରୋପନେ । ତଥାତି କପ୍ପିୟୱୋହାରପରିୟାୟାଦୀହି ଗନ୍ଥାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଚ କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଥାପନାଦିପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ ସୟଂ ଗନ୍ଥନଂ କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ଆରାମାଦିଅତ୍ଥଂ କପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ସୟଂ ରୋପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ ସୟଂ ଗନ୍ଥନମ୍ପି କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚୋଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତନ୍ତିଆଦି ପରିହାରୋ । ଅଥ ‘‘ନ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱଦତି ? ମହାପଚ୍ଚରିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହି ପମାଣମେୱାତି ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୟଂ ରୋପନସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତେନ ଉଦକସିଞ୍ଚନେନ ସହ ସଂସନ୍ଦନନୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ପମାଣମେୱାତି ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ତଂ କଥ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – କିଞ୍ଚାପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୟଂ ରୋପନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, କପ୍ପିୟଉଦକସ୍ସ ସୟଂ ଆସିଞ୍ଚନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ୟଥା ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ କପ୍ପିୟଉଦକଂ ସୟଂ ସିଞ୍ଚିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଥନମ୍ପି କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟଦେତଂ ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟପି ଗନ୍ଥନାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ସୟଂ ରୋପନସିଞ୍ଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦନତୋ ପୁବ୍ବାପରଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ତଂ କଥଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ର ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାତି ରୋପନସିଞ୍ଚନୱିସୟେ । ପୁପ୍ଫାଦୀହି କୁଲସଙ୍ଗହପ୍ପସଙ୍ଗେ ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତତ୍ତା କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥମେୱ ରୋପନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ରୋପେନ୍ତିପି ରୋପାପେନ୍ତିପି, ସିଞ୍ଚନ୍ତିପି ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତିପୀ’’ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନାତି ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ମାଲାୱଚ୍ଛାଦୀନଂ ରୋପନେ ପନ । ପରିୟାୟୋତି ସୟଂକରଣକାରାପନସଙ୍ଖାତୋ ପରିୟାୟୋ ୱୋହାରୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭତି, କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥତ୍ତାଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ପରିୟାୟସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣକାରାପନୱସେନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ‘‘ଗନ୍ଥେନ୍ତିପି ଗନ୍ଥାପେନ୍ତିପୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଗନ୍ଥନଗନ୍ଥାପନଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ ପରତୋ ‘‘ଏୱଂ ଜାନ, ଏୱଂ କତେ ସୋଭେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିକପ୍ପିୟୱଚନେହି ଗନ୍ଥାପନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଦୋସାଭାୱୋ ସମତ୍ଥିତୋ ହୋତି, ‘‘ଗନ୍ଥେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିୟା କାରାପନସ୍ସେୱ ଗନ୍ଥାପନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପରିୟାୟଂ ଇଧ ଚ ପରିୟାୟାଭାୱଂ ଞତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ରୋପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛ’’ନ୍ତି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥତାସୂଚନକସ୍ସ ୱିସେସନସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ କରଣକାରାପନସଙ୍ଖାତପରିୟାୟସବ୍ଭାୱଂ । ଇଧ ‘‘ଗନ୍ଥେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତଥାୱିଧୱିସେସୱଚନାଭାୱତୋ ତସ୍ସ ପରିୟାୟସ୍ସ ଅଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା । ତଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତନୟେନେୱ ରୋପନାଦି, ଗନ୍ଥାପନାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହେତ୍ଥ ସନ୍ଦେହୋ କାତବ୍ବୋତି ନିଗମେତି ।

ହରଣାଦୀସୂତି ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ ହରଣାଦୀସୁ । କୁଲିତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ହରଣତୋତି କୁଲିତ୍ଥିଆଦୀନଂ ହରଣସ୍ସେୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ହରଣାଧିକାରେ ହୀ’’ତିଆଦି । ମଞ୍ଜରୀତି ପୁପ୍ଫଗୋଚ୍ଛଂ । ୱଟଂସକୋତି କଣ୍ଣସ୍ସ ଉପରି ପିଳନ୍ଧନତ୍ଥଂ କତପୁପ୍ଫୱିକତି, ସୋ ଚ ‘‘ୱଟଂସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଣ୍ଣିକାତି ବହୂନଂ ପୁପ୍ଫାନଂ ୱା ମାଲାନଂ ୱା ଏକତୋ ବନ୍ଧିତସ୍ସ ନାମଂ, ‘‘କଣ୍ଣାଭରଣ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ହାରସଦିସନ୍ତି ମୁତ୍ତାହାରସଦିସଂ ।

କପ୍ପିୟେନାତି କପ୍ପିୟଉଦକେନ । ତେସଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି କୁଲଦୂସନପରିଭୋଗାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସୟଂ ସିଞ୍ଚନେ, କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ୱା ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ୱା ସିଞ୍ଚାପନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ, ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ପନ ସୟଂ ସିଞ୍ଚନେ, ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ସିଞ୍ଚାପନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ପୟୋଗବହୁଲତାୟାତି ସୟଂ କରଣେ, କାୟପୟୋଗସ୍ସ କାରାପନେ ଚ ୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ଚ ବହୁତ୍ତେନ ।

ଗନ୍ଥେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦାମଂ ଗନ୍ଥିମଂ। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ ୱଟ୍ଟତି, କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ପନ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ କାରାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ।

ନୀପପୁପ୍ଫଂ ନାମ କଦମ୍ବପୁପ୍ଫଂ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧମ୍ହୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଂ ଅତିଓଳାରିକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ କରଣେ, ଅକପ୍ପିୟୱଚନେନ କାରାପନେ ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁପ୍ଫୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକଂ ବନ୍ଧିତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପୁପ୍ଫଦାମୋଲମ୍ବନାଦିଅତ୍ଥାୟ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦିପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ପୁପ୍ଫୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକନ୍ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ତଦତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକମେୱ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାପମାଣେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁପ୍ଫପଟିଚ୍ଛକଂ ନାମ ଦଣ୍ଡାଦୀହି କତଂ ପୁପ୍ଫାଧାନଂ, ଏତମ୍ପି ନାଗଦନ୍ତକମ୍ପି ସଛିଦ୍ଦକମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅସୋକପିଣ୍ଡିୟାତି ଅସୋକସାଖାନଂ, ପୁପ୍ଫାନଂ ୱା ସମୂହେ । ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁ ନାମ ଚେତିୟାଦୀନି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେସଞ୍ଚ ରଜ୍ଜୁୟା ଚ ଅନ୍ତରା ପୁପ୍ଫପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧରଜ୍ଜୁ । ‘‘ସିଥିଲୱଟ୍ଟିତା ୱା ରଜ୍ଜୁୱଟ୍ଟିଅନ୍ତରେ ପୁପ୍ଫପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟ ଏୱଂ ବନ୍ଧା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ମତ୍ଥକଦାମନ୍ତି ଧମ୍ମାସନାଦିମତ୍ଥକଲମ୍ବକଦାମଂ । ତେସଂୟେୱାତି ଉପ୍ପଲାଦୀନଂ ଏୱ । ୱାକେନ ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱାତି ପୁପ୍ଫନାଳଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେନ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଠିତୱାକେନ, ଦଣ୍ଡକେନ ଚ ଏକବନ୍ଧନେନେୱ, ଏତେନ ପୁପ୍ଫଂ ବୀଜଗାମେ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ପଞ୍ଚସୁ ବୀଜେସୁ ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ପଣ୍ଣଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟଂ ଅକାରାପେତ୍ୱାପି କୋପନେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ୟଞ୍ଚ ଛିନ୍ନସ୍ସାପି ମକୁଳସ୍ସ ୱିକସନଂ, ତମ୍ପି ଅତିତରୁଣସ୍ସ ଅଭାୱା ୱୁଡ୍ଢିଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତି, ପରିଣତସ୍ସ ପନ ମକୁଳସ୍ସ ପତ୍ତାନଂ ସିନେହେ ପରିୟାଦାନଂ ଗତେ ୱିସୁଂଭାୱୋ ଏୱ ୱିକାସୋ, ତେନେୱ ଛିନ୍ନମକୁଳୱିକାସୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନମକୁଳୱିକାସତୋ ପରିହୀନୋ, ମିଲାତୟୁତ୍ତୋ ୱା ଦିସ୍ସତି । ୟଞ୍ଚ ମିଲାତସ୍ସ ଉଦକସଞ୍ଞୋଗେ ଅମିଲାନତାପଜ୍ଜନଂ, ତମ୍ପି ତମ୍ବୁଲପଣ୍ଣାଦୀସୁ ସମାନନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତି, ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ନ କତ୍ଥଚି ପୁପ୍ଫାନଂ କପ୍ପିୟକରଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ପୁପ୍ଫଂ ସବ୍ବଥା ଅବୀଜମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ପସିବ୍ବକେ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫପସିବ୍ବକେ ୱା ପସିବ୍ବକସଦିସବନ୍ଧେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚୀୱରେ ୱା ପକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ରଜ୍ଜୁଆଦୀହି ବନ୍ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁପ୍ଫସ୍ସେୱ ପନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଦଣ୍ଡୱାକେହି ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ।

ପୁପ୍ଫପଟେଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ପୁପ୍ଫପଟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘତୋ ପୁପ୍ଫଦାମସ୍ସ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣୱସେନ ପୂରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତିରିୟତୋ ହରଣଂ ପନ ୱାୟିମଂ ନାମ ହୋତି, ନ ପୂରିମଂ । ‘‘ପୁରିମଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କାମେତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁରିମଂ ପୁପ୍ଫକୋଟିଂ ଫୁସାପେତ୍ୱା ୱା ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ୱା ପରିକ୍ଖିପନୱସେନ ପନ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁପ୍ଫରହିତାୟ ସୁତ୍ତୱାକକୋଟିୟା ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଏକୱାରଂ ହରିତ୍ୱା ୱା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଚେତିୟାଦିପରିକ୍ଖେପଂ, ପୁପ୍ଫପଟକରଣଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପରେହି ପୂରିତନ୍ତି ଦୀଘତୋ ପସାରିତଂ । ୱାୟିତୁନ୍ତି ତିରିୟତୋ ହରିତୁଂ, ତଂ ପନ ଏକୱାରମ୍ପି ନ ଲବ୍ଭତି । ପୁପ୍ଫାନି ଠପେନ୍ତେନାତି ଅଗନ୍ଥିତପୁପ୍ଫାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଫୁସାପେତ୍ୱାପି ଠପେନ୍ତେନ । ଘଟିକଦାମଓଲମ୍ବକୋତି ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଘଟିକାକାରୟୁତ୍ତୋ, ଦାରୁଘଟିକାକାରୋ ୱା ଓଲମ୍ବକୋ । ସୁତ୍ତମୟଂ ଗେଣ୍ଡୁକଂ ନାମ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗନ୍ଥିମାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ରେଚକନ୍ତି ଅଭିନୟଂ, ‘‘ଏୱଂ ନଚ୍ଚାହୀ’’ତି ନଟନାକାରଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଚକ୍କଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଭମାପନ’’ନ୍ତିପି କେଚି । ଆକାସେୟେୱ କୀଳନ୍ତୀତି ‘‘ଅୟଂ ସାରୀ ଅସୁକପଦଂ ମୟା ନୀତା’’ତି ଏୱଂ ମୁଖେନେୱ ଉଭୋପି ୱଦନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ଜୂତଫଲକେତି ଜୂତମଣ୍ଡଲେ । ପାସକକୀଳାୟାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିୱଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣାନଂ ଦାରୁଦନ୍ତାଦିମୟାନଂ ପାସକାନଂ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକକାଦିୱସେନ ବିନ୍ଦୂନି କତ୍ୱା ଫଲକେ ଖିପିତ୍ୱା ଉପରିଭାଗେ ଦିଟ୍ଠବିନ୍ଦୂନଂ ୱସେନ ସାରିୟୋ ଅପନେତ୍ୱା କୀଳନକଜୂତକୀଳାୟ ।

ମଞ୍ଜଟ୍ଠି ନାମ ମଞ୍ଜଟ୍ଠରୁକ୍ଖସାରକସାୱଂ । ସଲାକହତ୍ଥନ୍ତି ନାଳିକେରହୀରାଦୀନଂ କଲାପସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପାଳିୟଂ ଥରୁସ୍ମିନ୍ତି ଖଗ୍ଗେ । ଉସ୍ସେଳେନ୍ତୀତି ମୁଖେନ ଉସ୍ସେଳନସଦ୍ଦଂ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତି, ମହନ୍ତଂ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତୀତି ଦ୍ୱିଗୁଣିତୱାମହତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ତାଳେତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ମୁଖଡିଣ୍ଡିମନ୍ତି ମୁଖଭେରୀ ।

୪୩୨.ତେସନ୍ତି ସମାସେ ଗୁଣୀଭୂତାନି ପବ୍ବାନିପି ପରାମସତି । ବୋନ୍ଦୋତି ଲୋଲୋ, ମନ୍ଦଧାତୁକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭକୁଟିଂ କତ୍ୱାତି ଭମୁକଭେଦଂ କତ୍ୱା । ନେଲାତି ନିଦ୍ଦୋସା ।

୪୩୩. ପାଳିୟଂ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଏକସେସନୟେନ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଆଲପନଂ, ତେନେୱ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

୪୩୫.ଅଟ୍ଠାରସ ୱତ୍ତାନୀତି ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୂହି ସମ୍ପୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରିୟୋସାନାନି କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୭) ଆଗତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ୱତ୍ତାନି । ନ ପନ୍ନଲୋମାତି ନ ପତିତମାନଲୋମା, ଅନନୁକୂଲୱତ୍ତିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୩୭.ପରସନ୍ତକଂ ଦେତି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱିସ୍ସାସଗାହେନ ଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ହୋତି ଏୱ ।

ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟାତି ମାତାପିତୂନମ୍ପି ପୁପ୍ଫଂ ଦେନ୍ତେନ ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟେୱ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ମଣ୍ଡନତ୍ଥାୟ ପନ ସିୱଲିଙ୍ଗାଦିପୂଜନତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଜୀୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ମାତାପିତୂନଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସେସଞାତୀନଂ ପନ ତାୱକାଲିକମେୱ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଞାତିସାମଣେରେହେୱାତି ତେସଂ ଗିହିକମ୍ମପରିମୋଚନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେତି ଅଞ୍ଞାତକା, ତେହିପି ସାମଣେରେହି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱତ୍ତସୀସେନ ହରିତବ୍ବଂ । ଚୂଳକନ୍ତି ଉପଡ୍ଢଭାଗତୋପି ଉପଡ୍ଢଂ ।

ସାମଣେରା…ପେ॰… ଠପେନ୍ତୀତି ଅରକ୍ଖିତାଗୋପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ମଗ୍ଗେ ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ୱା । ‘‘ସାମଣେରେହି ଦାପେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ସାମଣେରେହି ଗିହୀନଂ କମ୍ମଂ କାରିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ପୁପ୍ଫଦାନଂ ହୋତୀତି ସାମଣେରାନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସୟମେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସବ୍ବେସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଖୀଣପରିବ୍ବୟାନନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁପି ରୁକ୍ଖେସୁ ‘‘ଇଧ ଫଲାନି ସୁନ୍ଦରାନୀ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତେନ କୁଲସଙ୍ଗହୋ କତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ରୁକ୍ଖଚ୍ଛଲ୍ଲୀତି ରୁକ୍ଖତ୍ତଚୋ । ଅଭାଜନୀୟତ୍ତା ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ପଣ୍ଣଦାନମ୍ପି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁଲସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୁବ୍ବେୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ମମ ୱଚନେନ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦଥାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସିକ୍ଖାପଦେ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପକ୍କମତାୟସ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ‘‘ପକ୍କମତାୟସ୍ମା’’ତି ଇଦମ୍ପି ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତସ୍ସ ୱତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେହି ଆଚରିୟେସୁ ଅନେକୱିଧେସୁ ଅନାଚାରେସୁ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବା ଆପତ୍ତିୟୋ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଏୱାତି ତା ଇଧ ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱା କୁଲଦୂସକାନଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମୱସେନ ନିଗ୍ଗହଂ କାତୁଂ ତତ୍ଥେୱ ସମ୍ମା ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା କାରକସଙ୍ଘଂ ଛନ୍ଦଗାମିତାଦୀହି ପାପେନ୍ତାନଂ ସମନୁଭାସନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆରୋପିତଞ୍ଚ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସଦିସାନେୱାତି ଏତ୍ଥ ଅଙ୍ଗେସୁପି ୟଥା ତତ୍ଥ ପରକ୍କମନଂ, ଏୱମିଧ ଛନ୍ଦାଦୀହି ପାପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।

କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା

୪୪୨. ଇତରେ ପନ ୟାୱତତିୟକାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋ ହି ଜରୋ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଆଗନ୍ତ୍ୱାପି ଗତୋ ଅନନ୍ତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିୱସେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତିୟେ ଦିୱସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତତିୟକୋ। ୟୋ ପନ ତତିୟେପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେ ଏୱ ଦିୱସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଚତୁତ୍ଥକୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥା ତତିୟେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଅକାମେନ ଅୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପଟିକମ୍ମକରଣଂ ନାମ ୟସ୍ମା ଅଲଜ୍ଜିଲକ୍ଖଣଂ, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାୱରଣଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଆପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ପଚ୍ଛା ପରିୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତି, ସଙ୍ଘେନ ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ପାଳିୟଂ ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଗାରୟ୍ହାତି ଊନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅବ୍ଭେନ୍ତି, ଦୁକ୍କଟାପଜ୍ଜନେନ ଗରହିତବ୍ବା । ସାମୀଚୀତି ୱତ୍ତଂ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ତେରସକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୩. ଅନିୟତକଣ୍ଡୋ

୧. ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୪୩. ପୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସତୋ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ପୁତ୍ତୀପି ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ବହୂ ଧୀତରୋ ଚା’’ତି । ତଦନନ୍ତରନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୋଜନାନନ୍ତରଂ ।

୪୪୪-୫.ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ତଂ ମେଥୁନାଦିଅଜ୍ଝାଚାରକମ୍ମଂ । ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ’’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପରି ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୫୪) ଏତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅଲଞ୍ଚ ଖୋ ହୋତି ମାତୁଗାମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହି ୱାଚାହି ଓଭାସିତୁ’’ନ୍ତି ୱିସୟନ୍ତରଭୂତସୋତରହସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଚକ୍ଖୁରହୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ, ‘‘ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ତେନାହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ରହୋନିସଜ୍ଜାପତ୍ତିୟା ୱୱତ୍ଥାନଂ ।

ଇଦାନି ଚକ୍ଖୁରହେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚେପି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ପିହିତକୱାଟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ସୋତସ୍ସ ରହୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅପିହିତକୱାଟସ୍ସ…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି’’ନ୍ତି । ନ ହି କୱାଟପିଦହନେନ ସୋତସ୍ସ ରହୋ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ଏୱ ପନ ୱିଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେପୀ’’ତି ଇଦଂ ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତସୋତସ୍ସ ରହେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଥା ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥତୋ ବହି ନିସିନ୍ନୋ ହି ତତ୍ଥ ସୋତସ୍ସ ରହସବ୍ଭାୱତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତି, ତଥା ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ‘‘ମେଥୁନକାୟସଂସଗ୍ଗାପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଥା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବଥା ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମେୱ ‘‘ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଦି ହି ଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ରହଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେୟ୍ୟ, ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ’’ତି ନ ୱଦେୟ୍ୟ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ତତୋ ଦୂରେ ନିସିନ୍ନେପି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହାସମ୍ଭୱତୋ। ୟସ୍ମା ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲେତି, କିଞ୍ଚି କାଲଂ ନିମ୍ମୀଲେତି । ତସ୍ମା ‘‘ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଟିଲଦ୍ଧସୋତାପତ୍ତିଫଲାତି ଅନ୍ତିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନୋତି ମେଥୁନକାୟସଂସଗ୍ଗାଦିୱସେନ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପାରାଜିକେନ ୱା’’ତିଆଦି । ନ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋତି ଅଲଜ୍ଜୀପି ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋ ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋୱ । ସୋ ହି ୟାୱ ଦୋସଂ ନ ପଟିଜାନାତି, ତାୱ ‘‘ନେୱ ସୁଦ୍ଧୋ, ନାସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିନା ପନ କାରେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଟିଞ୍ଞା ଲଜ୍ଜୀସୁ କତା, ଅଲଜ୍ଜୀସୁ ଏୱଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ବହୁମ୍ପି ଅଲଜ୍ଜୀ ଭାସେୟ୍ୟ, ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିତେନ କାରୟେ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୫୯) ।

ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ…ପେ॰… ପଟିଜାନମାନୋୱ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ପଟିଜାନମାନୋତି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଅଧିକାରତୋ ଆଗତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱଦାପେଥାତି ତସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୟା ୱିଗତାସଙ୍କୋପି ତଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଆହ, ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଦେସେ ନିସିନ୍ନା ‘‘ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାସନେ ଥେରୋ ରହୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ମାଦିସେହିପି ତୁମ୍ହେ ତୁମ୍ହାକଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଦାପେଥ କଥାପୟିତ୍ଥ, ମା ପୁନ ଏୱଂ କରିତ୍ଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱମକାସିନ୍ତି ନିଗୂହିତବ୍ବମ୍ପି ଇମଂ ୱିସେସାଧିଗମଂ ପକାସେନ୍ତୋ ତଂ ସଦ୍ଧାପେତୁମେୱ ଏୱମକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରକ୍ଖେୟ୍ୟାସିମନ୍ତି ଇମଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ମା ପକାସୟି ।

୪୫୧.ନିସଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେ ୱତ୍ତମାନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରାଦିନା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ, ନିଦ୍ଦୂପଗତୋ ୱା ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଅସ୍ସାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ’’ତି । ‘‘ନିସିନ୍ନାୟ ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ଇମିନା ନିସୀଦନକ୍ଖଣେ ଅସ୍ସାଦାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ହି ନିସୀଦନକ୍ଖଣେ ଅସ୍ସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତେନ ଉଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ଆପତ୍ତି ଏୱ ଇତ୍ଥିୟା ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦନେ ୱିୟ, ତତ୍ଥାପି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଉଟ୍ଠହତୋ ଅନାପତ୍ତି, ତେନ ରହୋନିସଜ୍ଜାପତ୍ତି ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନାପି ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ପନ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଂ, ଅନନ୍ତରଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେପି ୱିସୁଂ ଆପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତି ରହୋନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଆପତ୍ତିୟା ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତୀହି ପନ କେନଚି ଚୋଦିତସ୍ସ ଅନୁୱିଜ୍ଜକେହି ୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାନି, ଇମାନେୱ ଚ ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ୱିନିଚ୍ଛୟନୟଗ୍ଗହଣାୟ ଅଲଂ, ତସ୍ମା ତାସଂ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଜାନାତି, ତସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅନିୟତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଧ ଅନିୟତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସପାଚିତ୍ତିୟାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସସମୁଟ୍ଠାନାଦିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମପାରାଜିକସଦିସାନେୱା’’ତି ।

ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୨. ‘‘ନ ଲଭତି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଏକାୟ…ପେ॰… ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ମାତୁଗାମେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତପଦଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଦେନ ନ ସମେତି, ‘‘ଏକସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇତରଥା ହୀ’’ତିଆଦି ।

୪୫୩.ପରିୱେଣଙ୍ଗଣାଦୀତି ପରିୱେଣସ୍ସ ମାଳକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାକାରାଦିପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚେତିୟମାଳକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଏୱ ପରିୟାପନ୍ନଂ । ଇଧ ଇତ୍ଥୀପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ପନ ଇତ୍ଥୀ ଇଧେୱ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି, ନ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେତି ? ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ମେଥୁନଂ ୱିନା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାୟ ୱସେନ ଆଗତତ୍ତା । ମେଥୁନମେୱ ହି ଇତ୍ଥିୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି ମହାୱନେ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୂପଗତମ୍ହି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ୱିୟ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ପନ ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି, ତେନେୱ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ୟା ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ହିରିମନା, ତା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେସୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୮୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥୀପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତିପି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି ।

କାୟେନାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସସମ୍ଭୱତୋ ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ, ସୋତସ୍ସ ରହୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋ’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ନାଲଂ କମ୍ମନିୟନ୍ତି ନ ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୫୪) ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା ‘ନ ସକ୍କା ହୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁ’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେପି ଠାନେ ରହୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗୋପି ସକ୍କା ଆପଜ୍ଜିତୁନ୍ତି ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ସୱନୂପଚାରେ ଠିତୋ ଅବଧିରୋପି ଅନ୍ଧୋ କାୟସଂସଗ୍ଗସ୍ସାପି ସବ୍ଭାୱାଭାୱଂ ନ ଜାନାତୀତି କାୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନସବ୍ଭାୱଂ ଅମନସିକତ୍ୱାପି କାୟସଂସଗ୍ଗାପତ୍ତିୟାପି ପରିହାରାୟ ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଂ ପନ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗୱସେନ ଅନନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୪୫୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ କାୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋଭାସନସମ୍ଭୱଂ ଅମନସିକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, କାୟସଂସଗ୍ଗୱସେନାପୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସୋତସ୍ସ ରହୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ…ପେ॰… କେନଚି ପନ ‘ଦ୍ୱେପି ରହା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହାଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ହି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅତିଦୂରତରେ ଠିତସ୍ସ କାୟେନ ଓଭାସନମ୍ପି ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦୀନିପି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଅନନ୍ଧୋ ବଧିରୋତି ଚ ଅନ୍ଧୋ ୱା ଅବଧିରୋପି ନ କରୋତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେପି ରହା ଇଧ ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ’’ତିଇମିନା ସୋତସ୍ସ ରହୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ପନ ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ କାୟୱିକାରାଦୟୋ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବଧିରୋ ପନ ଚକ୍ଖୁମାପୀତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତେହି ଅଧିକୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତି ଏୱାତି କାୟସଂସଗ୍ଗସ୍ସାପି ଇଧ ଗହେତବ୍ବତୋ । ତେନେୱ ‘‘ପାରାଜିକାପତ୍ତିଞ୍ଚ ପରିହାପେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଥା ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ତିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ପନ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତେହି ଅଧିକସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀନମ୍ପି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ଏୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇଧ ପନ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଅନିୟତୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

୪. ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡୋ

୧. ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୯.ସମିତାୱିନାତି ସମିତପାପେନ । ଗୋତମକଚେତିୟଂ ନାମ ଗୋତମୟକ୍ଖସ୍ସ ଚେତିୟଟ୍ଠାନେ କତୱିହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୪୬୧.ନୱମଂ ୱା ଦସମଂ ୱାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସଚେ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସଚେ କସ୍ସଚି କଙ୍ଖା ଭୱେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତସଦିସନ୍ତି ଦସମଂ ୱାତି ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ପରିଚ୍ଛେଦସଦିସଂ, ‘‘ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱା’’ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ଧାରେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆହାତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୬୩.ସୂଚିୟା ପଟିସାମନନ୍ତି ସୂଚିଘରେ ସଂଗୋପନଂ, ଇଦଞ୍ଚ ସୂଚିକମ୍ମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ନଟ୍ଠଚୀୱରଂ । ଏତେସମ୍ପୀତି ନଟ୍ଠଚୀୱରାଦୀନି ପରାମସତି, ତେନ ଚୀୱରପଲିବୋଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟସ୍ସ ପଲିବୋଧସ୍ସାତି ଆୱାସପଲିବୋଧସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ, ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଲିବୋଧାନଂ ଅଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ପଞ୍ଚମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ୟାୱ ଚୀୱରପଲିବୋଧଆୱାସପଲିବୋଧେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ପକ୍କମନଂ ଅନ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ପକ୍କମନନ୍ତିକା, ଏୱଂ ସେସାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେତ୍ଥ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଦସାହପରମଂ କାଲନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱଚନଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି…ପେ॰… ଦସାହପରମଭାୱୋତି ଇଦଂ ଦସାହପରମତାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ଦସାହପରମଭାୱୋତି ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମତ୍ଥୋତିଆଦି ଦସାହପରମପଦସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ତକୋ କାଲୋତି ‘‘ଦସାହପରମତା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୟୋ କାଲୋ, ସୋ ଏତ୍ତକୋ କାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଖୋମନ୍ତି ଖୋମସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତଂ ଖୋମପଟଚୀୱରଂ, ତଂ ୱାକମୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କପ୍ପାସସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତଂ କପ୍ପାସିକଂ, ଏୱଂ ସେସାନିପି । କମ୍ବଲନ୍ତି ଏଳକାଦୀନଂ ଲୋମମୟସୁତ୍ତେନ ୱାୟିତପଟଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ଖୋମସୁତ୍ତାଦୀନି ସବ୍ବାନି, ଏକଚ୍ଚାନି ୱା ମିସ୍ସେତ୍ୱା ୱାୟିତଂ ଚୀୱରଂ । ଭଙ୍ଗମ୍ପି ୱାକମୟମେୱାତି କେଚି । ଦୁକୂଲଂ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ ସୋମାରପଟଂ ଚୀନପଟଂ ଇଦ୍ଧିଜଂ ଦେୱଦିନ୍ନନ୍ତି ଇମାନି ପନ ଛ ଚୀୱରାନି ଏତେସଞ୍ଞେୱ ଅନୁଲୋମାନୀତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି । ଦୁକୂଲଞ୍ହି ସାଣସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ୱାକମୟତ୍ତା । ‘‘ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ କୋସେୟ୍ୟୱିସେସୋ’’ତି ଅଭିଧାନକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମାରଦେସେ, ଚୀନଦେସେ ଚ ଜାତୱତ୍ଥାନି ସୋମାରଚୀନପଟାନି। ପତ୍ତୁଣ୍ଣାଦୀନି ତୀଣି କୋସେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମାନି ପାଣକେହି କତସୁତ୍ତମୟତ୍ତା । ଇଦ୍ଧିଜନ୍ତି ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଚୀୱରଂ । କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଦେୱଦିନ୍ନଞ୍ଚ ଖୋମାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନୁଲୋମାନି । ମନୁସ୍ସାନଂ ପକତିୱିଦତ୍ଥିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଦୀଘତୋ ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ତତୋ ଉପଡ୍ଢପ୍ପମାଣଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ‘‘ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ନାମ ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନ ଦିୟଡ୍ଢୋ ହତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୮-୩୪୯) କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗୁଲା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନ ଦିୟଡ୍ଢୋ ହତ୍ଥୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେହି ଚ ସମେତି ।

ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ଚୀୱରଂ, କାଲଂ ୱା ପରାମସତି । ତସ୍ସ ୟୋ ଅରୁଣୋତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସସ୍ସ ୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଅରୁଣୋ । ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସସ୍ସ ଆଦିଭୂତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତଅରୁଣେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦଞ୍ଚ ଭଗୱତା ‘‘ଦସାହପରମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବାପରସଂସନ୍ଦନତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦତୋ ଗମ୍ମମାନମ୍ପି ‘‘ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦସମେ ଅରୁଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ହି ଦସାହପରମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମେତି । ଦିୱସପରିୟୋସାନସ୍ସ ଅୱଧିଭୂତଅନାଗତାରୁଣୱସେନ ହି ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ନାମ ହୋତି, ନ ପନ ଦିୱସସ୍ସ ଆଦିଭୂତାରୁଣୱସେନ ପରିୱାସାଦୀସୁ ତଥା ଅଗ୍ଗହଣତୋ, ଇଧ ପନ ଭଗୱତା ଦିୱସସ୍ସ ଆଦିଅନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦିୱସସ୍ସ ଆଦିଭୂତଂ ତଂଦିୱସନିସ୍ସିତମ୍ପି ଅରୁଣଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୁଣୋତି ଚେତ୍ଥ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନସ୍ସ ପୁରେଚରୋ ୱଡ୍ଢନଘନରତ୍ତୋ ପଭାୱିସେସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୱଚନୀୟୋତି ସଙ୍ଘାପେକ୍ଖୋ । ୱଚନଭେଦୋତି ‘‘ଞତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ସରତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୬୮.‘‘ନଇଧ ସଞ୍ଞା ରକ୍ଖତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱେମତିକଞ୍ଚ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋପି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ତସ୍ସପୀତି ୟୋ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ ୱା, ତସ୍ସପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଟ୍ଠତୋ ଅୱିଲୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସମାହ ‘‘ପସୟ୍ହାୱହାରୱସେନା’’ତି । ଥେୟ୍ୟାୱହାରୱସେନ ଗହିତମ୍ପି ଇଧ ନଟ୍ଠଂ ।

ଅନାପତ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତିଆଦି ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ହି ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ନୱଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ କତଂ, ତସ୍ସ ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମ୍ପି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିକରନ୍ତି ସିଜ୍ଝନତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁପି ସିଜ୍ଝତି ।

୪୬୯.ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ‘‘ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନାମେନ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ, ଏତେନ ୱିକପ୍ପିତତିଚୀୱରୋ ତେଚୀୱରିକୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅଧିଟ୍ଠିତତିଚୀୱରେ ୱିୟ ଅୱିପ୍ପୱାସାଦିନା କତ୍ତବ୍ବୱିଧି ନ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ୱିକପ୍ପନେ ଦୋସୋତି । ତତୋ ପରନ୍ତି ଚତୁମାସତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୟାୱ ଆଗାମିୱସ୍ସାନଂ, ତାୱ ଠପେତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ପନ ‘‘ୱିକପ୍ପନେ ନ ଦୋସୋ, ତଥା ୱିକପ୍ପିତଂ ପରିକ୍ଖାରାଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକନ୍ତି ମୁଟ୍ଠିୟା ଉପଲକ୍ଖିତଂ ପଞ୍ଚକଂ, ଚତୁହତ୍ଥେ ମିନିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଂ ହତ୍ଥଂ ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମିନିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘ମୁଟ୍ଠିହତ୍ଥାନଂ ପଞ୍ଚକଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକଂ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚପି ହତ୍ଥେ ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାୱ ମିନିତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମୁଟ୍ଠିତ୍ତିକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱିହତ୍ଥେନ ଅନ୍ତରୱାସକେନ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ପାରୁପନେନା’’ତିଆଦି । ଅତିରେକନ୍ତି ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣତୋ ଅଧିକଂ । ଊନକନ୍ତି ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିତୋ ଊନକଂ, ତେନ ଚ ତେସୁ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ରୁହତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀତି ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଉକ୍ଖିପାମି ପରିଚ୍ଚଜାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତେନାତି ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରଂ ପରାମସନ୍ତେନ, ଚାଲେନ୍ତେନ ୱା । ୱାଚାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ କାୟେନପି ଚାଲେତ୍ୱା ୱାଚମ୍ପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କାୟୱାଚାହି ଅଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘କାୟେନ ଅଫୁସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦୁୱିଧନ୍ତି ଅହତ୍ଥପାସହତ୍ଥପାସୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଇଧ ନ ସମେତି । ‘‘ସାମନ୍ତୱିହାରେ’’ତି ଇଦଂ ଠପିତଟ୍ଠାନସଲ୍ଲକ୍ଖଣୟୋଗ୍ଗେ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ । ତତ୍ଥପି ଚୀୱରସ୍ସ ଠପିତଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣମେୱ ପମାଣଂ । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବଥା ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ । ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠପିତନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ପନ ‘‘ତଥାପି ଅଧିଟ୍ଠିତେ ନ ଦୋସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହୀତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହି, ତେନେୱ ‘‘ଇମଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ଚ ତେଚୀୱରଧୁତଙ୍ଗଂ ପରିହରନ୍ତେନ ପଂସୁକୂଲାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥଂ ଦସାହବ୍ଭନ୍ତରେ କତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ପାରୁପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାୱ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କମେତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ‘‘ରଜିତକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଧୁତଙ୍ଗଚୋରୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୫) ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଘାଟିଆଦିତିଚୀୱରନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରସ୍ସ ପନ ପୁରିମାଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଅଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା କପ୍ପବିନ୍ଦୁପି ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମୁତିସମ୍ଭୱତୋ ନ ତତ୍ଥ ଦୁପ୍ପରିହାରତାତି ଆହ ‘‘ଅବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ଦୁପ୍ପରିହାର’’ନ୍ତି ।

ଅତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣାୟ ଛେଦନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣା’’ତି । ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ୱସ୍ସିକମାସତୋ ପରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା, ଇମିନା ଚତୁନ୍ନଂ ୱସ୍ସିକମାସାନଂ ଉପରି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତତୋ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାୟୋଗା । ୟଞ୍ଚ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପି, କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି ଆବାଧୱୂପସମେନାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ନତ୍ଥି । ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଗିମ୍ହେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମେ ପାଟିପଦଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେନ୍ତୋ ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି, କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତଂ, ‘ଚତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୩) । ତତ୍ଥ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିୱାସନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ମା କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ୱସ୍ସିକସାଟିକା ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତୀତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନେସୁ ଚ ୱସ୍ସାନମାସଆବାଧାନଂ ୱିଗମେନ ୱିଜହନଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ନ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତସ୍ମା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ଆଗତନୟେନ ୟାୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନହାନତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ୱଣ୍ଣଭେଦମତ୍ତରତ୍ତାପି ଚେସା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱେ ପନ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଦୁତିୟେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ରୁହତି, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଚୀୱରୱସେନ ପରିଭୋଗକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ୱିୟ । ୟଂ ପନ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସେନାସନତ୍ଥାୟେୱାତି ନିୟମିତଂ ନ ହୋତି ନୱସୁ ଚୀୱରେସୁ ଗହିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନିଦହିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ୱିୟ ୟଥା ତଥା ୱିନିୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପାୱାରୋ କୋଜୱୋତି ଇମେସମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦୀନଂ ଲୋକେପି ୱୋହରଣତୋ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣତୋ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତଂ ।

‘‘ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନା’’ତି ଇଦଂ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞାୟ ଠିତସ୍ସ ଚେୱ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱେ ନିରପେକ୍ଖତାୟ ଗିହିଲିଙ୍ଗତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗିହିଭାୱୂପଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ତଦାପିସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ଚୀୱରସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ସନ୍ତକତ୍ତାୱିଜହନତୋ । ପମାଣଚୀୱରସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି ପାରୁପନ୍ତସ୍ସାତି ଗାମପ୍ପୱେସେ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିୟୋ ପାରୁପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ପମାଣୟୁତ୍ତେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତିଆଦିଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ତମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ସମେତି, ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିହେଟ୍ଠିମପ୍ପମାଣସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଅନାଗତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହନ୍ତଂ ୱା ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଅତିମହନ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଛିନ୍ଦନେନାପି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନକାଲେ ଛିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠାନଂ ଛିଦ୍ଦସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତି ଏୱାତି ସିଜ୍ଝତି, ‘‘ଘଟେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତି, ନ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଚ ସମେତି । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ପନ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣତୋ ଊନଂ କତ୍ୱା ଛିନ୍ନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନିସ୍ସୟତ୍ତା । ତାନି ପୁନ ବଦ୍ଧାନି ଘଟିତାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। କେଚି ପନ ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରେ ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ନେ ୟଦିପି ଏକେକଂ ଖଣ୍ଡଂ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ପହୋତି, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣ୍ଡେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ନ ଇତରେ, ‘‘ଦ୍ୱେ ପନ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନିସୀଦନକଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମ୍ମୁଖେ ପୱତ୍ତା ସମ୍ମୁଖାତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତଞ୍ଚ ୱିକପ୍ପନୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମୁଖେ’’ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତ୍ୱାପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ଅଭିମୁଖେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମୁଖେନ ଅତ୍ତନୋ ୱାଚାୟ ଏୱ ୱିକପ୍ପନା ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା। ପରମ୍ମୁଖେନ ୱିକପ୍ପନା ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାତି କରଣତ୍ଥେନାପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅୟମେୱ ପାଳିୟା ସମେତି । ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱନ୍ତି ଆସନ୍ନଦୂରଭାୱଂ । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ତକେନେୱ ୱିକପ୍ପନାକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନ ହୋତୀତି ଦସାହାତିକ୍କମେ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଜନେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସୟଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପରେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ପରିଭୋଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନଅଧିଟ୍ଠାନାନିପି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ନିଧେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ଚ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେପି କତେ ଚୀୱରମ୍ପି ୱିକପ୍ପିତଚୀୱରମେୱ ହୋତି, ନ ଅତିରେକଚୀୱରଂ । ତଂ ପନ ତିଚୀୱରାଦିନାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତବ୍ବଂ, ଇତରେନ ୱିକପ୍ପିତଚୀୱରମେୱ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନ ‘‘ୟଂ ୱିକପ୍ପିତଚୀୱରଂ, ତଂ ୟାୱ ଅପରିଭୋଗକାଲା ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱାୱ ନିଦହିତବ୍ବଂ, ପରିଭୋଗକାଲେ ପନ ସମ୍ପତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟଦି ହି ତତୋ ପୁରେପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେୟ୍ୟ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେନେୱ ୱିକପ୍ପନାୟ ୱିଗତତ୍ତା ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତି, ଦସାହାତିକ୍କମେ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଠପେତବ୍ବଂ, ତଦେୱ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେ ଚ କତେ ଅନ୍ତୋଦସାହେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ତତୋ ପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୬୯) ଚ ‘‘ସାମଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଣଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୭୩) ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୋ ୱା ଦେତି, ତସ୍ସ ୱା ୱିସ୍ସାସନ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୭୪) ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ୱା ୱିକପ୍ପନଂ ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତ୍ତଂ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ପରିଭୋଗାଦିୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ତତୋ ପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିନାପି ୱିସୁଂ ପରିଭୋଗସ୍ସ, ନିଦହନସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିକପ୍ପନାନନ୍ତରମେୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏୱ ତିଚୀୱରୱିରହିତଂ ୱିକପ୍ପନାରହଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ନିଦହିତୁଞ୍ଚ ଇଦଂ ପାଟେକ୍କଂ ୱିନୟକମ୍ମନ୍ତି ଖାୟତି । ଅପିଚ ବହୂନଂ ପତ୍ତାନଂ ୱିକପ୍ପେତୁଂ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେତୁଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରେନ ତେସଂ ଅତିରେକପତ୍ତତା ଦସ୍ସିତାତି ସିଜ୍ଝତି ତେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତୋ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିକୋୱିଦୋ ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱିକପ୍ପିତେ ‘‘ଅନନ୍ତରମେୱ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିନୟକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଜାନାତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତୁ’’ନ୍ତି, ଇମିନାପି ଚେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ୱିକପ୍ପନାନନ୍ତରମେୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନନ୍ତି ତିଚୀୱରାଦୀନଂ ସାଧାରଣୱଚନେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିରୋଧାସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନ…ପେ॰… ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେପି ତିଚୀୱରମ୍ପି ୱିକପ୍ପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ସିଜ୍ଝତି, ‘‘ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ୟଂ ତିଚୀୱରୱିରହିତଂ, ତଂ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିକପ୍ପେତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ସିଜ୍ଝତୀତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ ନ ଦିସ୍ସତି ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତାୱସେସେୟେୱ ଅୱତିଟ୍ଠନତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ତିଚୀୱରସ୍ସାପି ୱିକପ୍ପନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନ ପରିହରିୟମାନେସୁ ଏକମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତିଚୀୱରତୋ ପନ ଏକଂ ୱା ସକଲମେୱ ୱା ଅପନେତ୍ୱା ଅପରଂ ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନ ପରିହରିତୁକାମସ୍ସ ୱା ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନେୱ ସବ୍ବଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱା ପୁରିମଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତିଚୀୱରେ ଏକେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଇଚ୍ଚେତଂ ପାଳିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମେତି । ଅଥ ପୁନପି ତଦେୱ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ତଂ ‘‘ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ଇମିନା ୱଚନେନ ନ ସମେତି । ୟଦି ହି ସେସଚୀୱରାନି ୱିୟ ତିଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ ସିୟା, ‘‘ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନମେୱ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା ସେସଚୀୱରେହି ତିଚୀୱରସ୍ସ ୱିସେସାଭାୱା । ତସ୍ମା ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ତିଚୀୱରୱିରହିତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତିଚୀୱରଂ ପନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତେନେୱ ଦୁତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟଥା ପାଳିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ତୁୟ୍ହଂଦେମୀତିଆଦୀସୁ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ମନସା ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେପି ସମ୍ପଦାନଭୂତସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତି, ସୋ ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସାତି ପରମ୍ମୁଖେ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟସ୍ସ ପନ ରୁଚ୍ଚତୀତିଆଦି ଉଭୋହିପି ପରିଚ୍ଚତ୍ତତାୟ ଅସ୍ସାମିକତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଏୱ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନାପତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା, ଇଧ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଚୀୱରସ୍ସ କପ୍ପିୟଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ଲେସେନ ଗହିତତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ, କେଚି ପନ ‘‘ପରେହି ସଭାଗେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ, ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହିତେ ଚ ପୁନ ଲଦ୍ଧେ ଦୋସୋ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନଧିଟ୍ଠାନେନାତି କାୟୱାଚାହି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୀୱରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା, ଜାତିପମାଣୟୁତ୍ତତା, ଛିନ୍ନପଲିବୋଧଭାୱୋ, ଅତିରେକଚୀୱରତା, ଦସାହାତିକ୍କମୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୭୩. ଦୁତିୟେ ଅୱିପ୍ପୱାସେତି ଅୱିପ୍ପୱାସେ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ, ୱିପ୍ପୱାସଦୋସାଭାୱେ ସାଧେତବ୍ବେ କତ୍ତବ୍ବା ସମ୍ମୁତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭୫.ପଟିସିଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନେନାତି ୱିପ୍ପୱସିତୁଂ ପଟିସିଦ୍ଧେସୁ ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧେନ, ଏକେନ ଚ ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରଂ ଦସ୍ସେତି ।

୪୭୮-୯.ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା । ‘‘ସଭାୟେତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଭା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ସୟମ୍ପି ‘‘ସଭାୟେ’’ତି ଇମିନା ୱୋହରନ୍ତୋ ସଭା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ସଭାୟ-ସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୟୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସଭାୟନ୍ତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଭା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଭାତି ଚ ଲିଙ୍ଗନ୍ତରୟୁତ୍ତୋ ସଭାସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ସଭାୟସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଭାୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସଭଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱସିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଚୀୱରହତ୍ଥପାସେୟେୱ ୱସିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ୱୀଥିୟା । ସଭାୟସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଭାୟଦ୍ୱାରାନମନ୍ତରେ ୱୀଥି ଗେହାପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ଆଦିପରିୟୋସାନାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱାରୱୀଥିଘରେସୁ ୱସନ୍ତେନ ଗାମପ୍ପୱେସନସହସେୟ୍ୟାଦିଦୋସଂ ପରିହରିତ୍ୱା ସୁପଟିଚ୍ଛନ୍ନତାଦିୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସଭା ପନ ୟଦି ସବ୍ବେସଂ ୱସନତ୍ଥାୟ ସାଲାସଦିସା କତା, ଅନ୍ତରାରାମେ ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ଚ ଏକୂପଚାରତଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ନାନୂପଚାରତଞ୍ଚ ନିୱେସନାଦୀସୁପି ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେନେୱୂପାୟେନା’’ତିଆଦି । ନିୱେସନାଦୀନି ବହିଗାମତୋ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠାନି ଗହିତାନି ଅନ୍ତୋଗାମେ ଠିତାନଂ ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗାମନିଗମନିୱେସନାଦୀସୁ ପନ୍ନରସସୁ । ପରିକ୍ଖେପାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପରିକ୍ଖେପସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ନ ଏକକୁଲାଦୀନମ୍ପି ତେସଂ ଏକୂପଚାରତାନାନୂପଚାରତାନିମିତ୍ତତାଭାୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ଥସ୍ସ କତିପାହଂ କତ୍ଥଚି ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ପରିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ।

୪୮୨-୭. ଗାମତୋ ବହି ଇସ୍ସରାନଂ ସମୁଦ୍ଦତୀରାଦୀସୁ କତଭଣ୍ଡସାଲା ଉଦୋସିତୋତି ଆହ ‘‘ୟାନାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋତି ନାତିଉଚ୍ଚୋ ଚନ୍ଦିକଙ୍ଗଣୟୁତ୍ତୋ ସିଖରକୂଟମାଲାଦିୱିରହିତୋ ପାସାଦୋ ।

୪୮୯.ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା । ନଦୀପରିହାରୋତି ୱିସୁଂଗାମାଦୀନଂ ୱିୟ ନଦୀପରିହାରସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚୀୱରହତ୍ଥପାସୋ ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ନଦୀପରିହାରୋପି ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧୋ, ନଦିୟା ହତ୍ଥପାସୋ ନ ୱିଜହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିହାରସୀମନ୍ତି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିହାରସ୍ସ ନାନାକୁଲସନ୍ତକଭାୱେପି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚୀୱରଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ସା ପଧାନତ୍ତା ତତ୍ଥ ସତ୍ଥପରିହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସତ୍ଥସମୀପେ’’ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ନାନାକୁଲସ୍ସ ସତ୍ଥୋ ହୋତି, ସତ୍ଥେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ଥହତ୍ଥପାସୋ ଗହିତୋ ।

୪୯୦.ଏକକୁଲସ୍ସ ଖେତ୍ତେତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୪୯୧-୪.ୱିହାରୋ ନାମ ଉପଚାରସୀମା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେତି ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋପରିୱେଣାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକକୁଲାଦିସନ୍ତକତା ଚେତ୍ଥ କାରାପକାନଂ ୱସେନ । ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସସ୍ସାତି ଉଜୁକଂ ଅୱକ୍ଖିତ୍ତଲେଡ୍ଡୁପାତବ୍ଭନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ଅଗମନପଥେତି ତଦହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟକେ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ୟେ ଦୀପକା, ତେସୂତି ୟୋଜନା । ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ ଚୀୱରେ । ‘‘ଉପୋସଥକାଲେ…ପେ॰… ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରତୋ ସମାନସଂୱାସାୟ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସଦିସତଂ ଦସ୍ସେତି। ତଥା ହି ବହୂସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ୟଥାସକଂ ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତେସୁ ଏକେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସିନ୍ନୋକାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସୋ ଅନେକୱିଧୋ ହୋତି, ନ ଏକୋ ପରିସପରିୟନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନିମିତବ୍ବତ୍ତା । ତେନେୱ ତତ୍ଥ ପରିସୱସେନ ୱୁଡ୍ଢି, ହାନି ୱା ନ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟ । ସା ହି ୟୋଜନିକାୟପି ପରିସପରିୟନ୍ତତୋୱ ପଟ୍ଠାୟ ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରପଅଚ୍ଛିନ୍ନା ଏକାୱ ହୋତି । ତେନେୱ ସା ପରିସୱସେନ ୱଡ୍ଢତି, ହାୟତି ଚ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞାୱ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସପରିହାରୋ ଅବ୍ଭୋକାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଖନ୍ଧକେ ସୀମାକଥାୟମେୱ (ମହାୱ॰ ୧୪୩) ୱକ୍ଖାମ ।

୪୯୫.ନଦିଂଓତରତୀତି ହତ୍ଥପାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଓତରତି । ବହିଗାମେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅପାରୁପିତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେ ଚ ବହିଗାମେ ଠପିତସଙ୍ଘାଟିୟଞ୍ଚ ପଠମଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱାସକେ କାତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ବହିଗାମେ ଠପିତସ୍ସାପି ୱିନୟକମ୍ମୱଚନତୋ ପରମ୍ମୁଖାପି ଠିତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ, ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଦାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦହରାନଂ ଗମନେ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁହୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ସଉସ୍ସାହତ୍ତେ ଗମନସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପନ ପୁରାରୁଣାୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସଉସ୍ସାହେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅରୁଣେ ଅନ୍ତରା ଉଟ୍ଠିତେପି ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ‘‘ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନେୱ ‘‘ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତିଆଦିମ୍ହି ସଉସ୍ସାହତ୍ତା ଗମନକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ନ ୱୁତ୍ତା । ଧେନୁଭୟେନାତି ତରୁଣୱଚ୍ଛଗାୱୀନଂ ଅଭିଧାୱିତ୍ୱା ସିଙ୍ଗେନ ପହରଣଭୟେନ । ନିସ୍ସୟୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ଏତ୍ଥ ଧେନୁଭୟାଦୀହି ଠିତାନଂ ୟାୱ ଭୟୱୂପସମା ଠାତବ୍ବତୋ ‘‘ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିୟମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ଏୱଂ ନିୟମେତୁଂ ସକ୍କା, ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେପି ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ଗାମପ୍ପୱିଟ୍ଠଦହରାନଂ ୱିୟ । ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ ଗାମନ୍ତି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମୁତିତୋ ପଚ୍ଛା ପତିଟ୍ଠାପିତଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବତୋ । ପୱିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗତାନଂ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମତ୍ତା ନେୱ ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ସଉସ୍ସାହତାୟ ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେତି ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ।

‘‘ଇଧ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନାନି ୱିୟ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣମ୍ପି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କାୟୱାଚାହି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣତୋତି ଇଦଂ କାୟୱାଚାସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠିତତିଚୀୱରତା, ଅନତ୍ଥତକଥିନତା, ଅଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିତା, ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୯୭. ତତିୟେ ପାଳିୟଂ ଚୀୱରପଚ୍ଚାସା ନିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଚୀୱରପଚ୍ଚାସାୟ ସତିୟା ନିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟକଥିନେ ୱିୟ ସାମିୱସେନେୱ କରଣୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୯୯-୫୦୦.ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀତି ଦିନ୍ନନ୍ତି ‘‘ତୁୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅକାଲଚୀୱରଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ, ଏତମ୍ପି କାଲେ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ପାଳିୟଂ ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଠମଅନିୟତେ ସୋତସ୍ସ ରହୋ ୱିୟ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ହି କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଅକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ୱିୟ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେହି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସେହି, ଅୱୁତ୍ଥୱସ୍ସେହି ଚ ସବ୍ବେହିପି ଭାଜେତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞେନ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ପାଳିୟଂ ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ତତୋ ଭାଜେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଚୀୱରମ୍ପି ଅକାଲେ ଲଦ୍ଧଚୀୱରମ୍ପି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ଏକମାସପରିହାରଂ, ପଞ୍ଚମାସପରିହାରଂ ୱା ନ ଲଭତି, ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରେ ଅସତି ଦସାହପରିହାରମେୱ ଲଭତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀତି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତଥାଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅକାଲେ ଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ଦସାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଇତରଥା ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାହି ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ । ତଥା ହି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେ ଅକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ‘‘ୟାୱଚୀୱରକାଲସମୟଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୪୮) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ପୱାରଣମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସା ଚ ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତମେୱ ପରିହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱା’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୪୬-୬୪୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା କାଲେପି ଅକାଲେପି ଚ ୟଥାତଥା ଲଦ୍ଧଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ଏକମାସଂ, ପଞ୍ଚମାସଂ ୱା ୟଥାରହଂ ପରିହାରଂ ଲଭତି ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ମାସପରମତୋ ଉତ୍ତରୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ପରାମସତି । ପଦଭାଜନିୟଂ ଏୱମତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ‘‘ମୂଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତୀତି ଅନନ୍ତରା ଦୁତିୟଦିୱସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ମାସପରମଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ଠପେତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦସାହପରମତାୟ ଏୱ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତୀତି । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମୂଲଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ମୂଲଚୀୱରନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ୱୀସତିମଦିୱସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିମଦିୱସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଘଟିତଂ ଦସାହପରମଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ନୱାହପରମତାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତି, ଏକତୋ ଅସିବ୍ବେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଠପିତଂ ପନ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଦସାହପରମମେୱ ।

ପାଳିୟଂ ଦସାହାତି ଦସାହେନ । ଏକାଦସେ ଉପ୍ପନ୍ନେତିଆଦୀସୁ ଏକାଦସାହେ ଉପ୍ପନ୍ନେତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏକୱୀସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ…ପେ॰… ନୱାହା କାରେତବ୍ବନ୍ତିଆଦି ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଦିୱସଂ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ‘‘ତିଂସେ…ପେ॰… ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ…ପେ॰… କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସତିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚାସାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚୀୱରଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନତୋ ପଚ୍ଚାସାୟ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନ ପଚ୍ଚାସଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମୂଲଚୀୱରଂ ନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଥା ପଚ୍ଚାସାୟ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମ୍ପି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ପଠମତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିସଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଅଙ୍ଗଂ ପନେତ୍ଥ ପଠମକଥିନେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଦସାହାତିକ୍କମୋ, ଇଧ ମାସାତିକ୍କମୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦୩-୫. ଚତୁତ୍ଥେ ପାଳିୟଂ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗନ୍ତି ଭତ୍ତସ୍ସ ଉଦରେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପୱେସନଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଭୋଜନପରିୟୋସାନେନ ଭତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ସୋ ନାମ ତ୍ୱଂ, ତାୟ ନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପିତା ଚ ମାତା ଚ ପିତରୋ, ପିତୂନଂ ପିତା ଚ ମାତା ଚ ପିତାମହା, ତେ ଏୱ ୟୁଗଳଟ୍ଠେନ ୟୁଗୋ, ତସ୍ମା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ପିତାମହାୱଟ୍ଟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନ ମାତାମହୋ ଚ ପିତାମହୀ ମାତାମହୀ ଚ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତମୟୁଗତୋ ପରଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀ । ପିତୁ ମାତା ପିତାମହୀ, ମାତୁ ପିତା ମାତାମହୋ।

ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ‘‘ଧୋୱା’’ତି ଆଣାପନୱାଚାୟ ଏକାୟ ଏୱ ତଦନୁଗୁଣସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ପୟୋଗସ୍ସ ଆଣତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୦୬. ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଧୋୱନସ୍ସ ‘‘କାୟୱିକାରଂ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାୟେନ ଧୋୱାପେତୁକାମତଂ ଅପ୍ପକାସେତ୍ୱା ଦାନଖିପନପେସନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ବହି ଠତ୍ୱା କାୟୱାଚାହି ଆଣାପେତ୍ୱା ଖିପନପେସନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତି ଏୱ ।

ଏକେନ ୱତ୍ଥୁନାତି ପଠମକତେନ । ପଞ୍ଚସତାନି ପମାଣଂ ଏତାସନ୍ତି ପଞ୍ଚସତା। ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗାପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ।

୫୦୭.ତାୱକାଲିକଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା କତିପାହଂ ପାରୁପନାଦିଅତ୍ଥାୟ ତାୱକାଲିକଂ ୟାଚିତ୍ୱା । ପୁରାଣଚୀୱରତା, ଉପଚାରେ ଠତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆଣାପନଂ, ତସ୍ସା ଧୋୱାପନାଦୀନି ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦୮. ପଞ୍ଚମେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୬୯୧-୬୯୨) ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ । କୋଟ୍ଠାସସମ୍ପତ୍ତୀତି କେସାଦିପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସାନଂ କଲ୍ୟାଣତା । ହତ୍ଥତଲେୟେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ହତ୍ଥତଲତୋ ସେସକାୟସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଦୀପେତି ।

୫୧୦.ୱିହତ୍ଥତାୟାତି ୱିହତତାୟ, ଅମିସ୍ସିତତାୟ ଅପଟିସରଣତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସମଭିତୁନ୍ନତ୍ତା’’ତି, ବ୍ୟଧିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ପରିୱତ୍ତଂ, ତଦେୱ ପାରିୱତ୍ତକଂ, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ଇଧ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ ଉପଚାରନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକାତି ୟଂ ଅନ୍ତମସୋ ହରୀଟକଖଣ୍ଡମ୍ପି ଦତ୍ୱା ୱା ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ୱା ପରିୱତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ‘‘ତଂ ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନ ନ ସମେତୀ’’ତି ଇମିନା ଞାତିଭାୱାଜାନନାଦୀସୁ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୀଭାୱାଜାନନାଦିୱସେନାପି ଅଚିତ୍ତକତଂ ପକାସେତି ।

୫୧୩-୪. ତିକଞ୍ଚ ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚାତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀତି ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀସୂତି ମହତିୟାପି ତାୱ ଭିସିଚ୍ଛୱିୟା ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି, ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣୱିରହିତତାୟ ଅନଧିଟ୍ଠାତବ୍ବେସୁ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀନି ପନ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମାନି ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ପଟିଗ୍ଗହଣଂ କିରିୟା, ଅପରିୱତ୍ତନଂ ଅକିରିୟା। ୱିକପ୍ପନୁପଗଚୀୱରତା, ପାରିୱତ୍ତକାଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗହଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୧୫. ଛଟ୍ଠେ ପଟୁ ଏୱ ପଟ୍ଟୋ। ପାଳିୟଂ ଧମ୍ମନିମନ୍ତନାତି ସମଣେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବାଚାରଧମ୍ମମତ୍ତୱସେନ ନିମନ୍ତନା, ଦାତୁକାମତାୟ କତନିମନ୍ତନା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତତୋ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ହୋତି ।

୫୧୭. ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭୂତଗାମୱିକୋପନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେୱ ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତିଆଦି । ପଠମଂ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଲିଙ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନିୱାସେତ୍ୱାପି ଲଦ୍ଧି ନ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ।

ୟଂ ଆୱାସଂ ପଠମଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୱିହାରଚୀୱରାଦିଅତ୍ଥାୟ ପୱିସନ୍ତେନପି ତିଣାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ନଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଚିମିଲିକାହୀତି ପଟପିଲୋତିକାହି । ପରିଭୋଗେନେୱାତି ଅଞ୍ଞଂ ଚୀୱରଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନେନ । ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣନ୍ତି ୟଥା ତଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ଓଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗତାୟ ଅସାରୁପ୍ପଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଜିଣ୍ଣଂ ।

୫୨୧.ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁୱତ୍ତତି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଞାତକପୱାରିତେ’’ତିଆଦି । ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଚ୍ଛିନ୍ନନଟ୍ଠଚୀୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଇତରଥା ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିସେସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନେୱ ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଞାତକପରିୱାତଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୬) ଚ ‘‘ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’ତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୬) ଚ । ୱିକପ୍ପନୁପଗଚୀୱରତା, ସମୟାଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୨-୫୨୪. ସତ୍ତମେ ପାଳିୟଂ ପଗ୍ଗାହିକସାଲନ୍ତି ଦୁସ୍ସାପଣଂ । ତଞ୍ହି ୱାଣିଜକେହି ଦୁସ୍ସାନି ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ପଗ୍ଗାହିକସାଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସାତି ସାଦିତବ୍ବଚୀୱରସ୍ସ । ‘‘ତିଚୀୱରିକେନା’’ତି ଇମିନା ଅଚ୍ଛିନ୍ନତିଚୀୱରତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିହାରାଦୀସୁ ନିହିତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ । ତାୱକାଲିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ଗାହେତବ୍ବଂ, ତାୱକାଲିକମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ଭୂତଗାମୱିକୋପନଂ କତ୍ୱା ତିଣପଣ୍ଣେହି ଛଦନଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାପନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଅଞ୍ଞେନାତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଅସବ୍ବଚୀୱରେନ । ଦ୍ୱେ ନଟ୍ଠାନୀତି ଅଧିକାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ।

୫୨୬.ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ନ ସମେତି ତତୁତ୍ତରିୱିଞ୍ଞାପନଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ଏୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ତତୁତ୍ତରି ୱିଞ୍ଞାପନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ତଞ୍ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ତେସଂ ୱା ସିୟା, ୱିଞ୍ଞାପକସ୍ସେୱ ୱା, ନ ତାୱ ତେସଂ ତେହି ଅୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତା, ନାପି ୱିଞ୍ଞାପକସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସାପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ପାଳିୟଂ ପନ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସାଦିୟନପଟିବଦ୍ଧତାୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ତତୁତ୍ତରିଚୀୱରତା, ଅଚ୍ଛିନ୍ନାଦିକାରଣତା, ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ଚ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୮-୫୩୧. ଅଟ୍ଠମେ ୟୋ କତ୍ତାତି ଦାୟକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟୋ ଏୱ ପଟକୋ । ‘‘ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ ଚେତାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପନ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ’’ତି ହି ସୁତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଚୀୱରେ ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତା, ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ଚ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦ) ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିତା ପକାସିତା, କେଚି ପନ ‘‘ଦାୟକେନ ଦାତୁକାମୋମ୍ହୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ଅୱୁତ୍ତେପି ୟଦଗ୍ଘନକଂ ସୋ ଦାତୁକାମୋ, ତଦଗ୍ଘନକଂ ଆହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ରାଜସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟପି ନ ସମେତି, ଦୂତେନ ୱା ଦାୟକେନ ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆଭତ’’ନ୍ତି ଆରୋଚିତେପି ମୁଖୱେୱଟିୟକପ୍ପିୟକାରକାଦୀନଂ ସନ୍ତିକା ଆହରାପନସ୍ସ ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକା ନାମ, ଏତେସୁ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବା । ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ ‘ଦୂତେନ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ପହିଣେୟ୍ୟା’ତି ସୟଂ ଆହରିତ୍ୱାପି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦଦନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ମୁଖୱେୱଟିୟକପ୍ପିୟକାରକାଦୟୋ ହି ଦାୟକେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦିଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏୱ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ମୁଖୱେୱଟିୟାଦୀନଂ ସନ୍ତକତ୍ତା, ତସ୍ମା ଇଧାପି ଦାୟକେନ ୱା ଦୂତେନ ୱା ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛଥ, ତଂ ୱଦଥା’’ତି ଅପ୍ପୱାରିତସ୍ସ ୱଦତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅଗ୍ଘୱଡ୍ଢନକନ୍ତି ଚୀୱରେ ଅଗ୍ଘୱଡ୍ଢନକଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ନ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ତେସୁ ଅଗ୍ଘୱଡ୍ଢନସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମତ୍ତତ୍ତା, ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତେ ସୁଦ୍ଧିକପାଚିତ୍ତିୟତ୍ତା ଚାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ‘‘ଚୀୱରେ ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତା’’ତି ଅଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୩. ନୱମେ ପାଳିୟଂ ପଚ୍ଚେକଚୀୱରଚେତାପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନା, ଏକେକେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିୟମିତା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୋୱ ସନ୍ତା ଏକେନାତି ଉଭୋ ଏକତୋୱ ସନ୍ତା, ଉଭୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୭. ଦସମେ ‘‘ଅଜ୍ଜଣ୍ହୋ’’ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ହ-କାରାଗମଂ, ନ-କାରସ୍ସ ଚ ଣ-କାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଏକଦିୱସଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ।

୫୩୮-୯. ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଇମିନା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନେନ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେହୀତି ଇଦଂ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସଚେ ହି ‘ଇଦଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀ’ତି ପେସେୟ୍ୟ, ଆଗମନସ୍ସ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭ ଭିକ୍ଖୁନା କପ୍ପିୟକାରକୋପି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି, ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିୟା ଅସତି, ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତନୟେନ ଦୂତୱଚନେ ଚ ଅସୁଦ୍ଧେ ସବ୍ବଥା ପଟିକ୍ଖେପୋ ଏୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ପନ ‘‘ଚୀୱରଞ୍ଚ ଖୋ ମୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ, ତଦନୁସାରେନ ନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ଆଗମନଦୂତୱଚନାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ପନ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିୟା ସତି ଦୂତୱଚନେ ଅସୁଦ୍ଧେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତନୟେନ ସବ୍ବଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଚ ୟଥା ଦୂତୱଚନାସୁଦ୍ଧିୟମ୍ପି ଆଗମନେ ସୁଦ୍ଧେ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରମ୍ପି ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ଆଗମନାସୁଦ୍ଧିୟମ୍ପି ଦୂତୱଚନେ ସୁଦ୍ଧେ ୱଟ୍ଟତି ଏୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧୋୱ ହୋତି, ଉଭୟସୁଦ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଉଭୟାସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖମେୱ ସନ୍ଧାୟ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘କପ୍ପିୟକାରକୋପି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୩୭-୫୩୯) ‘‘ଆଗମନସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିସେସପ୍ପୟୋଜନଂ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଆଦିନା ସପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ‘‘ମୂଲସାମିକେନ କପ୍ପିୟୱୋହାରୱସେନ, ପେସିତସ୍ସ ଦୂତସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରୱସେନ ଚ ୱଦତୋପି କପ୍ପିୟକାରକୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନ ହୋତି ଅଭିମତତ୍ତା । ତଥା ହି ସିକ୍ଖାପଦେ ଏୱ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଆୟସ୍ମା ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ୱଦତୋ ଦୂତସ୍ସ କପ୍ପିୟେନ କମ୍ମେନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ୱୁତ୍ତୋ ଆଗମନସ୍ସ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଆଗମନସ୍ସାପି ଅସୁଦ୍ଧିୟଂ ପନ କପ୍ପିୟେନାପି କମ୍ମେନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ ନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥେୱ ଆଗମନସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିଅସୁଦ୍ଧୀସୁ ପୟୋଜନଂ । କଥଂ ପନ ଦୂତୱଚନେନ ଆଗମନସୁଦ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନାୟଂ ଭାରୋ । ଦୂତେନ ହି ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନେୱ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଆଗମନସୁଦ୍ଧି ଗୱେସିତବ୍ବା, ନ ଇତରଥା, ତତ୍ଥ ଚ ତସ୍ସ ୱଚନକ୍କମେନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚ ୟୁତ୍ତିଆଦୀହି ଚ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଇଧାପି ହି ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆଭତ’’ନ୍ତି ଦୂତୱଚନେନେୱ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଦାତୁଂ ପେସିତଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦି ହି ସବ୍ବଥା ଆଗମନସୁଦ୍ଧି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ପଟିକ୍ଖେପୋ ଏୱ କତ୍ତବ୍ବୋତି ।

ପାଳିୟଞ୍ଚ ‘‘ଚୀୱରଞ୍ଚ ଖୋ ମୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତିଆଦି ଦୂତୱଚନସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତେପି ଆଗମନସୁଦ୍ଧିୟା ସତି ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏସୋ ଖୋ…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ତସ୍ସ ଦେହୀ’’’ତିଆଦି ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସାଦିୟନପରିମୋଚନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଞ୍ଞତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ‘‘ଏୱଂ ଦୂତେନ ପୁନ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଚୋଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଇତରଥା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଦେହି ମେ ଚୀୱରଂ…ପେ॰… ଚେତାପେହି ମେ ଚୀୱର’’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦୂତେନାଭତରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅତ୍ତନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକତ୍ତାୱ ‘‘ଦେହି ମେ ଚୀୱରଂ…ପେ॰… ଚେତାପେହି ମେ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ରୂପିୟସ୍ସ ପକତତ୍ତା ତେନ ରୂପିୟେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଦେହି ଚେତାପେହୀ’’ତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ତଂ ଦୋସଂ ଦୂରତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଟ୍ଠରୂପିୟେ ୱିୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଇମଂ ୱା ଇମଂ ୱା ଆହରା’’ତି । ତସ୍ମା ନ ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୋସଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱରେନା’’ତିପି ଅୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗତୋ, ତେନେୱ ଦୂତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ରୂପିୟସଂୱୋହାରସଙ୍କାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତ୍ୱାପି ଆହରାପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ‘‘ଦୂତେନ ଠପିତରୂପିୟେନ ଚେତାପେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଆହରାପେହୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ଆହରାପେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଆହରାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଠାନନ୍ତି ଠିତିୟା ଚ କାରଣସ୍ସ ଚ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଆସନେ ନିସୀଦନେନ ଠାନମ୍ପି କୁପ୍ପତି, ଆଗତକାରଣମ୍ପି ତେସଂ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଠିତଂ ପନ ଅକୋପେତ୍ୱା ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ଆଗତକାରଣମେୱ ଭଞ୍ଜତି, ନ ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଆଗତକାରଣଂ ଭଞ୍ଜତୀ’’ତି। କେଚି ପନ ‘‘ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନା ଠାନମ୍ପି ଭଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ୟତସ୍ସଚୀୱରଚେତାପନ୍ନନ୍ତିଆଦି ୟେନ ଅତ୍ତନା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଚୀୱରଞ୍ଚ ଅନିପ୍ଫାଦିତଂ, ତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନା ୱତ୍ଥୁସାମିକାନଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଚୋଦେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି ‘‘ସାମିକା ଚୋଦେତ୍ୱା ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନ ଚ ୟୋ ସୟଂ ଅଚୋଦେତ୍ୱା ଉପାସକାଦୀହି ପରିୟାୟେନ ୱତ୍ୱା ଚୋଦାପେତି, ତେସୁ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଚୋଦେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଦାପେନ୍ତେସୁ ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ସିଦ୍ଧା ହୋତି ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାଣତ୍ତିକତ୍ତା ।

କେନଚି ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖେନେୱ ବ୍ୟାୱଟଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ମୁଖୱେୱଟିକୋ । ‘‘ଅୱିଚାରେତୁକାମତାୟା’’ତି ଇମିନା ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଦାତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତା ଅରିୟାପି ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିନା ୱୋହାରତୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ମହାୱ॰ ୨୯୯) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱଚନମେୱ (ମହାୱ॰ ୨୯୯) ମେଣ୍ଡକସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ହତ୍ଥେତି ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ, ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ୱାତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ଚୋଦନାୟ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ।

ସୟଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦଦନ୍ତେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରତ୍ଥାୟେୱ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ୱତ୍ଥୁସାମିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକଭେଦେସୁପି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେ ଚ ଠାନଚୋଦନାଦି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ସଙ୍ଘଂ ୱା…ପେ॰… ଅନାମସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିହାରତ୍ଥାୟ ଦେମା’’ତିଆଦିନା ଆମସିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେସୁ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱ । ‘‘ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଗଣାଦୀସୁପି ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେସୁପି ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୩୭-୫୩୯) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଚୋଦେତୀତି ତସ୍ସ ଦୋସାଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି କୋଧେନ ୱା ଲୋଭେନ ୱା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଚୋଦେତି । ସୋ ଏୱ ହି ମୁସାୱାଦାଦିପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତୀହି ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ଗୀୱାତିସଞ୍ଞାୟ ପନ ୱତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତି ।

ତଳାକଂ ଖେତ୍ତେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଘୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂତି ଦେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ତଳାକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ତଳାକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇତୋ ତଳାକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦିୟ୍ୟମାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ଏୱମ୍ପି ଦିନ୍ନଂ ତଳାକଖେତ୍ତାଦି ନ ୱଟ୍ଟତି । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଉଦକପରିଭୋଗତ୍ଥଂ କୂପପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୟୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ତଳାକଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ କଥ’’ନ୍ତି ହି ଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଘୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥେତି ୱସେ ।

‘‘ଠପେଥାତି ୱୁତ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ସାମୀଚିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱୁତ୍ତେପି ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଉଦକଂ ୱାରେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ସସ୍ସକାଲେପି ତାସେତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅମୁଞ୍ଚତୋ ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ପୁନ ଦେତୀତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ‘‘ୟେନ କେନଚି ଇସ୍ସରେନ ‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତମିଦଂ ଭିକ୍ଖୂହି, ଅସ୍ସାମିକ’ନ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନା ଗହେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । କପ୍ପିୟୱୋହାରେପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱକ୍ଖାମାତି ପାଠସେସୋ ।

ଉଦକୱସେନାତି ଉଦକପରିଭୋଗତ୍ଥଂ । ‘‘ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସହତ୍ଥେନ ଚ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଚ କରୋନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସସ୍ସସମ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଏୱଂ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନମ୍ପି ପନ ସୟଂ ଅକତ୍ୱା କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଆଣାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ‘‘କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ସହତ୍ଥାଦିନା କତତଳାକତ୍ତା ‘‘ଅସାରୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଠପେନ୍ତସ୍ସ, ପନ ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସପି ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଟ୍ଠକଥାପମାଣେନ ୱା ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୁନାତି ଲଜ୍ଜିନାପି, ପଗେୱ ଅଲଜ୍ଜିନା ମତ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣାଦୀସୁ କାରାପିତେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୱସସ୍ସେତି ଅକତପୁବ୍ବେ କେଦାରେ । ‘‘କହାପଣେ’’ତି ଇମିନା ଧଞ୍ଞୁଟ୍ଠାପନେ ତସ୍ସେୱ ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଧଞ୍ଞୁଟ୍ଠାପନେ ଚସ୍ସ ପୟୋଗେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ, ନ କହାପଣୁଟ୍ଠାପନେ ୱିୟ ।

‘‘କସଥ ୱପଥା’’ତି ୱଚନେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଅୱତ୍ୱା’’ତି । ଏତ୍ତକୋ ନାମ ଭାଗୋତି ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତକୋ କହାପଣୋତି ଇଦମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତଥା ୱୁତ୍ତେପି ହି ତଦା କହାପଣାନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ତଂ ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବପୟୋଗେସୁ, ପରିଭୋଗେସୁପି ଦୁକ୍କଟଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଧଞ୍ଞପରିଭୋଗେ ଏୱ ଆପତ୍ତି, ନ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ୟେନ ମିନନରକ୍ଖଣାଦିପୟୋଗେନ ପଚ୍ଛା ଧଞ୍ଞପରିଭୋଗେ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ କରଣେ ଅନାପତ୍ତିୟା ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ପରିୟାୟକଥାୟ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ଏତ୍ତକେହି ୱୀହୀହି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଆହରଥା’’ତି ନିୟମୱଚନେ ଅକପ୍ପିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, କହାପଣୱିଚାରଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ଚ ଏୱରୂପଂ ନାମ ସଂୱିଜ୍ଜତି, କପ୍ପିୟକାରକୋ ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ ।

ୱନଂ ଦମ୍ମି…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ନିୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୀମଂ ଦେମାତି ୱିହାରସୀମାଦିସାଧାରଣୱଚନେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସପି ଦାସଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରାମିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୧୯; ମହାୱ॰ ୨୭୦) ୱିସେସେତ୍ୱା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛେନ ଗହିତପରିଭୁତ୍ତକ୍କମେନ, ନ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଦାସପରିଭୋଗକ୍କମେନ । ଖେତ୍ତାଦୟୋ ପନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ପାଳିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ଗହେତୁଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିହାରସ୍ସ ଦେମାତି ସଙ୍ଘିକୱିହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଆଗତପଟିକ୍ଖେପୋ ଭଗୱତା ଆପତ୍ତିୟାପି ହେତୁଭାୱେନ କତୋତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତେହି ସଙ୍ଗୀତିମହାଥେରେହି ଖେତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନିସ୍ସିତୋ ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱୋ, ଦୂତେନ ଅପ୍ପିତତା, ତତୁତ୍ତରି ୱାୟାମୋ, ତେନ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୪୨. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ପାଳିୟଂ କୋସିୟକାରକେତି କୋସକାରକପାଣାନଂ କୋସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା କୋସିୟେନ ସୁତ୍ତେନ ୱତ୍ଥାଦିଂ କରୋନ୍ତେ । ସଙ୍ଘାତନ୍ତି ୱିନାସଂ ।

୫୪୪.‘‘ଅୱାୟିମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱାୟିତ୍ୱା କରଣେ ଅନାପତ୍ତି । ମିସ୍ସେତ୍ୱାତି ଏଳକଲୋମେହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା । ପଟିଲାଭେନାତି ପରିନିଟ୍ଠାନେନ ‘‘ପରିୟୋସାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୪୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, କୋସିୟମିସ୍ସକତା, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସନ୍ଥତସ୍ସ କରଣକାରାପନଂ, ପଟିଲାଭୋ ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୪୭-୫୫୨. ଦୁତିୟଞ୍ଚ ତତିୟଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନମେୱ । ତତ୍ଥ ପନ ଓଦାତାଦିମିସ୍ସକସଞ୍ଞାୟ ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଥତସ୍ସ କରଣୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱେଭାଗତୋ ଅଧିକେସୁ ସୁଦ୍ଧକାଳକେସୁ ଅନଧିକସଞ୍ଞାୟ ସନ୍ଥତସ୍ସ କରଣୱସେନ ଚ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪. ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫୭. ଚତୁତ୍ଥେ ହଦ କରୀସୁସ୍ସଗ୍ଗେ, ମିହ ସେଚନେତି ଧାତୁଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱଚ୍ଚମ୍ପି ପସ୍ସାୱମ୍ପି କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଊନକଛବ୍ବସ୍ସେସୁ ଅତିରେକଛବ୍ବସ୍ସସଙ୍କିତାଦିୱସେନେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୬୫. ପଞ୍ଚମେ ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିସ୍ସିସ୍ସତୀତି ସକାୟ କତିକାୟ ଅୟୁତ୍ତକାରିତାୱସେନ ୱିଞ୍ଞୂହି ସନ୍ଦିସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରଞ୍ଞକଙ୍ଗାଦୀନି ତୀଣି ପାଳିୟଂ ସେନାସନାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତୟସ୍ସ ଆଦିଅଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ସେସାନିପି ତେ ସମାଦିୟିଂସୁ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୫୬୬.ପିହୟନ୍ତାତି ପତ୍ଥୟନ୍ତା । ସନ୍ଥତସ୍ସ ଅୱାୟିମତ୍ତା, ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ତା ଚ ଚୀୱରତା, ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତା ଚ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟା’’ତି, ୱିପଲ୍ଲାସସଞ୍ଞାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଇଦଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ନାମ ନୱସୁ ଚୀୱରେସୁ ନିସୀଦନଚୀୱରମେୱ, ନାଞ୍ଞଂ । ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦେପି (ପାଚି॰ ୫୩୧ ଆଦୟୋ) ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚସ୍ସ ‘ସନ୍ଥତସଦିସଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତେ ପଦେସେ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଫାଲେତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ଦସା କରୀୟନ୍ତି, ତାହି ଦସାହି ସଦସଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀ’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩୧) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଇଧ ପମାଣନିୟମସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ସନ୍ଥତସ୍ସ ଚ ଅୱାୟିମଚୀୱରତ୍ତା, ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗତ୍ତାଭାୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ନିସୀଦନଚୀୱରଂ ପନ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଖଣ୍ଡପିଲୋତିକାନି ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ସନ୍ଥତଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ସନ୍ଥତସଦିସ’’ନ୍ତି ସଦିସଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ତସ୍ମା ତଦେୱ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଞ୍ଚ, ନ ଇଦନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୫୬୭. ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିକଂ ଅନାଦାୟ ଆଦିୟନ୍ତିସଞ୍ଞାୟ, ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଊନେ ଅନୂନନ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ଚ ୱସେନେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିତାନାଦୀନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥାୟ କରଣେ ଅନାପତ୍ତିୱଚନତୋ ନିପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ କରୋତୋପି ଆପତ୍ତି ଏୱ । ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କୋସିୟେସୁ ସୁଦ୍ଧକାଳକାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୪୫, ୫୫୦) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥେ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କରଣେପି ଅନାପତ୍ତି, ପଞ୍ଚମେ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିସ୍ସଟ୍ଠଦାନୱଚନତୋ ପନ ଗହଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ପରିଭୁଞ୍ଜନେ ଚ ୱିଜଟେତ୍ୱା କପ୍ପିୟୱସେନ କତେ ନ ଦୋସୋ ।

ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୭୨. ଛଟ୍ଠେ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ଲଦ୍ଧାନିପି ତିୟୋଜନତୋ ପରଂ ହରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଅସନ୍ତେ ହାରକେତି ଅନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତେପି ହାରକେ ହରତୋ ନତ୍ଥି ଦୋସୋ । ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଅନାଣତ୍ତେନ ହଟତ୍ତା । ପକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସପି କାରଣମାହ ‘‘ସଉସ୍ସାହତ୍ତା’’ତି, ଅନୁପରତଗମନିଚ୍ଛତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତପକ୍ଖସ୍ସେୱ କାରଣମାହ ‘‘ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା’’ତି । ନ ସମେତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ତକସ୍ସେୱ ପରିହରଣେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେତି ଠିତେ । ହେଟ୍ଠାତି ଭୂମିୟା ।

୫୭୫.ତଂ ହରନ୍ତସ୍ସାତି ପଠମଂ ପଟିଲାଭଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତିୟୋଜନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ହରନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହରନ୍ତସ୍ସ ହି ଚୋରେହି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଦିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ତିୟୋଜନଂ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ପନ ‘‘ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଙ୍ଗେସୁ ‘ପଠମପ୍ପଟିଲାଭୋ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁତିୟପଟିଲାଭଟ୍ଠାନତୋ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟପଟିଲାଭସ୍ସାପି ପଟିଲାଭଟ୍ଠାନେ ପୱିସନତୋ ୱାସତ୍ଥାୟ ଗମନଟ୍ଠାନତୋ ପୁନ ଗମନେ ୱିୟ । କାୟବନ୍ଧନାଦୀନନ୍ତି ଦ୍ୱିପଟଲକାୟବନ୍ଧନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପସିବ୍ବକେ ପକ୍ଖିତ୍ତସଦିସଂ, ନ କତଭଣ୍ଡନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ନିଧାନମୁଖନ୍ତି । ଅକତଭଣ୍ଡତା, ପଠମପ୍ପଟିଲାଭୋ, ତିୟୋଜନାତିକ୍କମନଂ, ଆହରଣପଚ୍ଚାହରଣଂ, ଅୱାସାଧିପ୍ପାୟତାତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୧. ସତ୍ତମେ ପାଳିୟଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ କତଭଣ୍ଡଂ ଧୋୱାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିଭୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ବଲାଦିକତଭଣ୍ଡସ୍ସ ଧୋୱାପନଂ ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତିକରନ୍ତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପରିଭୁତ୍ତଂ କତଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୩-୪. ଅଟ୍ଠମେ ସୁୱଣ୍ଣମୟକହାପଣେନ କହାପଣୋପି ରଜତେ ଏୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ସୋୱଣ୍ଣମୟୋ ୱା’’ତି । ରୂପିୟମୟୋ ୱାତି ରଜତେନ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠପେତ୍ୱା କତକହାପଣୋ । ପାକତିକୋ ନାମ ଏତରହି ପକତିକହାପଣୋ ।

ଇଚ୍ଚେତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ସିକ୍ଖାପଦେନ, ୱିଭଙ୍ଗେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନିଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୂତି ଇମିନାୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନ ପନ ଅନନ୍ତରେନ ‘‘ରଜତ’’ନ୍ତି ପଦେନ । ଇଦାନି ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରଜତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ହେଟ୍ଠା ରଜତମାସକୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ କେୱଲଂ ରଜତଂ, ତଥାପି ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଜାତରୂପରଜତ’’ନ୍ତି ପଦେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରଜତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦଭାଜନେ ପନ ମାତିକାପଦେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ତେନ ସହ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରଜତଂ ନାମ କହାପଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତରୂପମାସକୋତି ସୁୱଣ୍ଣମୟକହାପଣୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋତି ‘‘ରୂପିୟମୟୋ ୱା ପାକତିକୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ । ପଟୋୱ ପଟକୋ, ୱତ୍ଥଂ । ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସେୱ ପଟିଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ପରିଭୋଗେ ପନ ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାନଂ ଧଞ୍ଞୱିରହିତମୁତ୍ତାଦୀନଂ କାରଣା ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । କେଚି ପନ ‘‘ଧଞ୍ଞମ୍ପି ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକେହି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ମୁତ୍ତାଦିଖେତ୍ତାଦି ୱିୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କେୱଲଂ ସଙ୍ଘିକଭୂମିୟଂ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଚାରଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘ତସ୍ସେୱେତଂ ଅକପ୍ପିୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଏକୋ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱାତିଆଦି ରୂପିୟେ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ପୱତ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ । ‘‘ଇଧ ନିକ୍ଖିପାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇଧ ନିକ୍ଖିପାହୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କପ୍ପିୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ହୋତୀତି ୟସ୍ମା ଅସାଦିତତ୍ତା ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଦୁବ୍ବିଚାରଣାୟ ସତି ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ନ କପ୍ପତି, ତସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ନ ତେନ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଚେତାପିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚେତାପିତଂ ଚେ, ନତ୍ଥି ପରିଭୋଗୂପାୟୋ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିସ୍ସଟ୍ଠରୂପିୟେନ ଚେତାପିତତ୍ତା । ଈଦିସଞ୍ହି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତ୍ୱାୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ଚେତାପିତଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ସଙ୍ଘେ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ କପ୍ପିୟକାରକେହି ନିସ୍ସଟ୍ଠରୂପିୟଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆନୀତକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡସଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିନାୱ ଉପାୟଂ ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପତ୍ତଚତୁକ୍କାଦିକଥାୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୯) ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ରୂପିୟେନ ପରିୱତ୍ତିତପତ୍ତସ୍ସ ଅପରିଭୋଗୋୱ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧାନନ୍ତି । ଉପନିକ୍ଖେପଂ ଠପେତ୍ୱାତି କପ୍ପିୟକାରକେହି ୱଡ୍ଢିୟା ପୟୋଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୮୫.‘‘ପତିତୋକାସଂ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ନିରପେକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନପରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସନ୍ତସମ୍ଭାୱନାୟାତି ପରିୟାୟାଦିନା ଅଭୂତାରୋଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋତି ପଚ୍ଚୟସାମିନା ଭଗୱତା ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଇଣପରିଭୋଗୋତି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ୱିପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେତି କାୟତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ । ପଚ୍ଛିମୟାମେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଣପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ୟଂ ମୟା ଚୀୱରଂ ପରିଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନାପି ଅତୀତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେତି ଉଦକପତନଟ୍ଠାନତୋ ଅନ୍ତୋପୱେସନେସୁ, ନିସୀଦନସୟନେସୁ ଚ । ସତିପଚ୍ଚୟତା ୱଟ୍ଟତୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସତିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ପରିଭୋଗେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସତି ଅୱସ୍ସଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ସତିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ ‘‘ସତିପଚ୍ଚୟତା ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଭେସଜ୍ଜପରିଭୋଗସ୍ସ କାରଣେ ସତୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟେ ସତୀତି ପଚ୍ଚୟସବ୍ଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣେ ସତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟସବ୍ଭାୱମତ୍ତେନ ସୀଲସ୍ସ ଅସୁଜ୍ଝନତୋ । ‘‘ପରିଭୋଗେ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସ ଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସ୍ସିସୀଲସ୍ସ, ତସ୍ସ ଅତୀତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ । ଏତସ୍ମିଂ, ପନ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ଇଣପରିଭୋଗାଦିୱଚନେନ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସ୍ସେୱ ଭେଦୋତି ଏୱମିମେସଂ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନେୱ ପସଙ୍ଗେନ ସବ୍ବାପି ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଜ୍ଝତି ଦେସନାଦୀହି, ସୋଧୀୟତୀତି ୱା ସୁଦ୍ଧି, ଚତୁବ୍ବିଧସୀଲଂ । ତେନାହ ‘‘ଦେସନାୟ ସୁଜ୍ଝନତୋ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଦେସନାଗ୍ଗହଣେନ ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଛିନ୍ନମୂଲାନଂ ଅଭିକ୍ଖୁତାପଟିଞ୍ଞାପି ସଙ୍ଗହିତା । ଛିନ୍ନମୂଲାନମ୍ପି ହି ପାରାଜିକାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନେନ ହେଟ୍ଠା ପରିରକ୍ଖିତଂ ଭିକ୍ଖୁସୀଲଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ତେସଂ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭୋପି ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦାୟଂ, ତଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଦାୟାଦା। ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାପି ସଙ୍ଗହିତା ତେସଂ ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗେ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ପୱତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମା ମେ ଆମିସଦାୟାଦାତି ଏୱଂ ମେ-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥସାଧକଂ ହୋତି ।

ଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗୋତି ଧମ୍ମାମିସୱସେନ ମିସ୍ସଭାୱୋ । ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠେସୁ ଆସଙ୍କା ନାମ ନ କାତବ୍ବା, ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିକାରଣେ ସତି ଏୱ କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ । ସଚେ ନ ଓରମତୀତି ଅଗତିଗମନେନ ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗତୋ ନ ଓରମତି । ‘‘ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟଂ, ଧମ୍ମକମ୍ମଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସମ୍ପି ହି କୁଲଦୂସନାଦିସମୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ, ୱଗ୍ଗକମ୍ମାଦିଂ କରୋନ୍ତାନଞ୍ଚ ଆପତ୍ତି ଏୱ ।

‘‘ଧମ୍ମିୟାଧମ୍ମିୟପରିଭୋଗୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହେଟ୍ଠା ଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ଏକକମ୍ମାଦିୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ଚୋଦକଚୁଦିତକଭାୱେ ଠିତା ଦ୍ୱେ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଧମ୍ମପରିଭୋଗମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱଥା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ୱୁତ୍ତା ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗେ ୱିରୋଧାଭାୱା । ଲଜ୍ଜୀନମେୱ ହି ଅଲଜ୍ଜିନା ସହ ତଦୁଭୟପରିଭୋଗା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ।

ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋତି ‘‘ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୫, ୯୨, ୧୭୨) ୱୁତ୍ତସଂୱାସୋ ଚେୱ ନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣଦାନାଦିକୋ ସବ୍ବୋ ନିରାମିସପରିଭୋଗୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ‘‘ନ ସୋ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲଜ୍ଜିନୋ ଅଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହେ ଆପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତରୋପୀତି ଲଜ୍ଜୀପି । ତସ୍ସାପି ଅତ୍ତାନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜିନୋ, ଇମିନା ଚ ଲଜ୍ଜିନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନାଦିଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆମିସଗରୁକତାୟ ୱା ଗେହସିତପେମେନ ୱା ତଂ ଅଲଜ୍ଜିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଲଜ୍ଜୀ ସାସନଂ ଅନ୍ତରଧାପେତି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଗହଟ୍ଠାଦୀସୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ବଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ପେସଲେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସାସନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କରୋତୀତି ।

‘‘ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋପି ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ଆମିସପରିଭୋଗତୋ ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋୱ ଗରୁକୋ, ତସ୍ମା ଅତିୱିୟ ଅଲଜ୍ଜିୱିୱେକେନ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ସାସନେ ଓସକ୍କନ୍ତେ, ଲଜ୍ଜୀସୁ ଚ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେସୁ ଅଲଜ୍ଜିମ୍ପି ପକତତ୍ତଂ ଗଣପୂରକଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାଦିକରଣେନ ଚେୱ କେଚି ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସେସାଲଜ୍ଜିଗଣସ୍ସ ନିଗ୍ଗହେନ ଚ ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ।

କେଚି ପନ ‘‘କୋଟିୟଂ ଠିତୋ ଗନ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗନ୍ଥପରିୟାପୁଣନମେୱ ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋ, ନ ଏକକମ୍ମାଦି । ତସ୍ମା ଅଲଜ୍ଜୀହିପି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥାଦିକଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଏକକମ୍ମାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଧମ୍ମପରିଭୋଗେସୁ ଅଲଜ୍ଜିନାପି ସଦ୍ଧିଂ କତ୍ତବ୍ବାୱତ୍ଥାୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମପରିଭୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଗନ୍ଥସ୍ସେୱ ସମୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । ନ ହି ଏକକମ୍ମାଦିକୋ ୱିଧି ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋ ନ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଅନାମିସତ୍ତା ଧମ୍ମାମିସେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଧମ୍ମପଟିସନ୍ଧାରକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫୧)‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତବ୍ବଂ, ଧମ୍ମୋ ୱାଚେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଅବ୍ଭାନୱୁଟ୍ଠାନମାନତ୍ତପରିୱାସା ଦାତବ୍ବା, ପବ୍ବଜ୍ଜାରହୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପଦାରହୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ଧମ୍ମପଟିସନ୍ଧାରୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମାଦିପି ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ଦସ୍ସିତଂ । ତେସୁ ପନ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୟଂ ଗଣପୂରଣାଦିୱସେନ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଉପୋସଥାଦି ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକା ଧମ୍ମୁଗ୍ଗହଣନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣାଦି ୱା କରୀୟତି, ତଂ ଧମ୍ମୋ ଚେୱ ପରିଭୋଗୋ ଚାତି ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତଂ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ ଚ ହୋତି ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ । ୟଂ ପନ ଅଲଜ୍ଜିସତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଜ୍ଜନୀୟାଦିନିଗ୍ଗହକମ୍ମଂ ୱା ପରିୱାସାଦିଉପକାରକମ୍ମଂ ୱା ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦାନାଦି ୱା କରୀୟତି, ତଂ ଧମ୍ମୋ ଏୱ, ନୋ ପରିଭୋଗୋ । ଏତଂ ଅନୁରୂପାନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆମିସଦାନଂ ୱିୟ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ନିସ୍ସୟଦାନମ୍ପି ତେରସସମ୍ମୁତିଦାନାଦି ଚ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତସାଦିୟନାଦିପରିଭୋଗସ୍ସାପି ହେତୁତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି ।

ୟୋ ପନ ମହାଅଲଜ୍ଜୀ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀନଂ ଉପସମ୍ପଦାଦିଉପକାରକମ୍ମମ୍ପି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦାନାଦି ଚ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ ହୋତି, ନିଗ୍ଗହକମ୍ମମେୱ କାତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଅଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗୱିୱଜ୍ଜନେନାପି ହି ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ପେସଲାନଂ ଫାସୁୱିହାରସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାଦିଅତ୍ଥାୟ ଏତଦତ୍ଥତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ତସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭାୟ ପେସଲାନଂ ଅଫାସୁୱିହାରାୟ ସଦ୍ଧମ୍ମପରିହାନାଦିଅତ୍ଥାୟ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପରିଭୋଗୋ ୱା ହୋତୁ ଅପରିଭୋଗୋ ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତା ସାସନଂ ଅନ୍ତରଧାପେନ୍ତି, ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗେସୁ ଚେତ୍ଥ ଅଲଜ୍ଜୀହି ଏକକମ୍ମାଦିଧମ୍ମପରିଭୋଗୋ ଏୱ ପେସଲାନଂ ଅଫାସୁୱିହାରସଦ୍ଧମ୍ମପରିହାନାଦିଅତ୍ଥାୟ ହୋତି, ନ ତଥା ଆମିସପରିଭୋଗୋ । ନ ହି ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗମତ୍ତେନ ପେସଲାନଂ ଅଫାସୁୱିହାରାଦି ହୋତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମପରିଭୋଗେନ ପନ ହୋତି, ତପ୍ପରିୱଜ୍ଜନେନ ଚ ଫାସୁୱିହାରାଦୟୋ । ତଥା ହି କତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମା ଅଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲା ଉପୋସଥାଦୀସୁ ପୱିଟ୍ଠା ‘‘ତୁମ୍ହେ କାୟଦ୍ୱାରେ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋଥା’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୂହି ୱତ୍ତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ୟଥା ୱିନୟଞ୍ଚ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତା ସଙ୍ଘତୋ ବହିକରଣାଦିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ତଥା ଅକତ୍ୱା ତେହି ସହ ସଂୱସନ୍ତାପି ଅଲଜ୍ଜିନୋୱ ହୋନ୍ତି ‘‘ଏକୋପି ଅଲଜ୍ଜୀ ଅଲଜ୍ଜିସତମ୍ପି କରୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୫) । ୟଦି ହି ତେ ଏୱଂ ନ ନିଗ୍ଗହିତା ସିୟୁଂ, ସଙ୍ଘେ କଲହାଦିଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଉପୋସଥାଦିସାମଗ୍ଗୀକମ୍ମପଟିବାହନାଦିନା ପେସଲାନଂ ଅଫାସୁଂ କତ୍ୱା କମେନ ତେ ଦେୱଦତ୍ତୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାଦୟୋ ୱିୟ ପରିସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିନୟତୋ ଦୀପେନ୍ତା ସଙ୍ଘଭେଦାଦିମ୍ପି କତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସାସନଂ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ତେସୁ ପନ ସଙ୍ଘତୋ ବହିକରଣାଦିୱସେନ ନିଗ୍ଗହିତେସୁ ସବ୍ବୋପାୟଂ ଉପଦ୍ଦୱୋ ନ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲେ ନିସ୍ସାୟ ଉପୋସଥୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପୱାରଣା ନ ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସାମଗ୍ଗୀ ନ ହୋତି…ପେ॰… ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ପନ ନିଗ୍ଗହିତେସୁ ସବ୍ବୋପି ଅୟଂ ଉପଦ୍ଦୱୋ ନ ହୋତି, ତତୋ ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂ ଫାସୁ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୯) ।

ତସ୍ମା ଏକକମ୍ମାଦିଧମ୍ମପରିଭୋଗୋୱ ଆମିସପରିଭୋଗତୋପି ଅତିୱିୟ ଅଲଜ୍ଜିୱିୱେକେନ କାତବ୍ବୋ, ଆପତ୍ତିକରୋ ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମପରିହାନିହେତୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ଉପୋସଥୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପୱାରଣା ନ ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଲଜ୍ଜୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମାକରଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପକାସିତତ୍ତାପି ଚେତଂ ସିଜ୍ଝତି, ତଥା ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିକଥାୟଂ ‘‘ଆରାଧିକା ଚ ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଗାହିକା ଲଜ୍ଜିନିୟୋ, ତା କୋପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଗାମନ୍ତରନଦୀପାରରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସଗଣଓହୀୟନାପତ୍ତୀହି ନ ମୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ଅଲଜ୍ଜିନିୟୋ ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଗହଂ ପନ କରୋନ୍ତି, ତାପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଲଜ୍ଜିନୀସୁ ଦୁତିୟିକାଗହଣାଦୀସୁ ସଂୱାସାପତ୍ତିପରିହାରାୟ ନଦୀପାରଗମନାଦିଗରୁକାପତ୍ତିଟ୍ଠାନାନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ତତୋପି ଅଲଜ୍ଜିସଂୱାସାପତ୍ତି ଏୱ ସଦ୍ଧମ୍ମପରିହାନିହେତୁତୋ ଗରୁକତରାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ଲହୁକାପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଅନାପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱା ପରିହରିତୁଂ ଗରୁକାପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଂ ଆଚରିୟା ଅନୁଜାନନ୍ତି, ତଥା ଅସଂୱାସପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବେହିପି ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲେହି ସମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱତୋ ସମସିକ୍ଖାତା ନାମ । ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଲଜ୍ଜିନୋ ଏତେସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ସହ ୱସନ୍ତି, ନ ଏକୋପି ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଗହେତ୍ୱା ଏସୋ ସଂୱାସୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ଲଜ୍ଜୀହେୱ ଏକକମ୍ମାଦିସଂୱାସୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ପକାସିତୋ ।

ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ଅସଂୱାସିକେସୁ ଅଲଜ୍ଜୀ ନ ଗଣିତୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ, ୟେ ଗଣପୂରକେ କତ୍ୱା କତଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି, ତେସଂ ପାରାଜିକାଦିଅପକତତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ଅସଂୱାସିକତ୍ତେ ଗହିତତ୍ତା । ଅଲଜ୍ଜିନୋ ପନ ପକତତ୍ତଭୂତାପି ସନ୍ତି, ତେ ଚେ ଗଣପୂରଣା ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଂ ସାଧେନ୍ତି, କେୱଲଂ କତ୍ୱା ଅଗତିଗମନେନ କରୋନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତିକରା ହୋନ୍ତି ସଭାଗାପତ୍ତିଆପନ୍ନା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ । ୟସ୍ମା ଅଲଜ୍ଜିତଞ୍ଚ ଲଜ୍ଜିତଞ୍ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣପଟିବଦ୍ଧଂ, ନ ସବ୍ବକାଲିକଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ହି ୱୀତିକ୍କମଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ‘‘ନ ପୁନ ଈଦିସଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଲଜ୍ଜିନୋ ଚ ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ୟେ ପେସଲେହି ଓୱଦିୟମାନାପି ନ ଓରମନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତି, ତେ ଏୱ ଅସଂୱସିତବ୍ବା, ନ ଇତରେ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମେ ଓକ୍କନ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମାପି ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଅସଂୱାସିକେସୁ ଅଗଣେତ୍ୱା ତପ୍ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ ଉପୋସଥାଦିକରଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତଥା ହି ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ଉପୋସଥକରଣସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ପକାସିତା, ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟ…ପେ॰… ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ଏୱଂ ଅଲଜ୍ଜିମ୍ପି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉପୋସଥକରଣପ୍ପକାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧା…ପେ॰… ପରିସୁଦ୍ଧେତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୨, ୪୫୮, ୬୬୨; ପାଚି॰ ୫୫୧, ୫୭୫, ୬୫୫) ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥେ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ ଭନ୍ତେ, ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬୮) ଚ ଏୱଂ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧତା ଚ ପକାସିତା, ୱଚନମତ୍ତେନ ଅନୋରମନ୍ତାନଞ୍ଚ ଉପୋସଥପୱଆରଣଟ୍ଠପନୱିଧି ଚ ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବଥା ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଅନୋକ୍କମନ୍ତେହି ସଂୱାସସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତାୟ ନିସ୍ସୟଦାନଗ୍ଗହଣପଟିକ୍ଖେପୋ, ତଜ୍ଜନୀୟାଦିନିଗ୍ଗହକମ୍ମକରଣଞ୍ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକରଣେନ ସାନୁୱତ୍ତକପରିସସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ଅସଂୱାସିକତ୍ତପାପନୱିଧି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସୁତ୍ତନୟେହି, ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେହି ଚ ପକତତ୍ତେହିପି ଅପକତତ୍ତେହିପି ସବ୍ବେହି ଅଲଜ୍ଜୀହି ଏକକମ୍ମାଦିସଂୱାସୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, କରୋନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତି ଏୱ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟେୱ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିୟଂ ପକତତ୍ତାପି ଅଲଜ୍ଜିନୋ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ୟସତ୍ଥେରାଦୀହି ମହନ୍ତେନ ୱାୟାମେନ ସଙ୍ଘତୋ ୱିୟୋଜିତା । ନ ହି ତେସୁ ପାରାଜିକାଦିଅସଂୱାସିକା ଅତ୍ଥି ତେହି ଦୀପିତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ (ଚୂଳୱ॰ ୪୫୨) ଲହୁକାପତ୍ତିୱିସୟତ୍ତା ।

ତସ୍ସ ପନ ସନ୍ତିକେତି ମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ଖରପତ୍ତନ୍ତି ଖରସଙ୍ଖାତଂ ସୁୱଣ୍ଣପତିରୂପକଂ ୱତ୍ଥୁ । ଦାୟକେହି ଅସତିୟା ଦିନ୍ନଂ ରୂପିୟଂ ତେହି ପୁନ ସକସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଅଦାତୁଂ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାହୀତି ଦାତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ତୱ ଚୋଳକଂ ପସ୍ସାହୀ’’ତି । ଏୱଂ ୱତ୍ୱାପି ପନ ନଟ୍ଠୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବାଭାୱେପି ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବାୱ । ଅସତିୟାପି ହି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱତ୍ଥାଦିନା ସହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଦେମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ, ତଦା ପରିଚ୍ଚାଗସବ୍ଭାୱତୋ ଦାନମେୱ ହୋତି ‘‘ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ମହଗ୍ଘସ୍ସ ଦାନେ ୱିୟ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅସତିୟା ଦିୟ୍ୟମାନତ୍ତେ ଞାତେପି ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ନ ହୋତି ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନତ୍ତା, ତସ୍ମା ରୂପିୟଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ଈଦିସଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘ତୱ ଚୋଳକଂ ପସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନୋ ନକ୍ଖମତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

୫୮୬.ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନୀତି ସିୟା କିରିୟତ୍ତଂ, ସିୟା ଅକିରିୟତ୍ତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତରୂପରଜତଭାୱୋ, ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ଗହଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୭. ନୱମେ ଜାତରୂପାଦିଚତୁବ୍ବିଧନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ଇଧ ରୂପିୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତରୂପରଜତପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି । ପଟିଗ୍ଗହିତପରିୱତ୍ତନେତି କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ, ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ରୂପିୟସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନେ ।

୫୮୯. ପାଳିୟଂ ଘନକତନ୍ତି ଇଟ୍ଠକାଦି । ରୂପିୟଂ ନାମ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି କେୱଲଂ ରଜତଂ ନ ଗହିତଂ, ତଥାପି ରୂପିୟପଦେନେୱ ତଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁଦ୍ଧୋ ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀତିଆଦିମ୍ହି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱକ୍ଖାମାତି ପାଠସେସୋ ।

୫୯୧. ପାଳିୟଂ ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀତି ଅତ୍ତନା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସକସନ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତୀତି ପରସନ୍ତକଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଅରୂପିୟ-ସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଚ୍ଛିମେ ପନ ତିକେ ‘‘ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ତିକେ ଅରୂପିୟ-ସଦ୍ଦେନ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁୟେୱ ଗହିତଂ, ନ ମୁତ୍ତାଦିଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଅନ୍ତେ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ନ ଗହିତଂ, ତଥାପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପରିୱତ୍ତୟତୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ନୟତୋ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତଥସଞ୍ଞାୟ ୱା ଅତଥସଞ୍ଞାୟ ୱା ୱିମତିୟା ୱା ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସପି ହୋତିୟେୱ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହାତି ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସହ ।

ଇଦାନି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପାଳିୟଂ ସରୂପେନ ଅନାଗତତ୍ତେପି ନୟତୋ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହି ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ରୂପିୟେନ ପରିୱତ୍ତିତଂ ଅରୂପିୟଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠମ୍ପି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ନ ହୋତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ, କେୱଲଂ ପନ ଇଦଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ପରିୱତ୍ତକେନ ଦେସେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ତିକୋ ଭଗୱତା ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତୀସୁପି ପଦେସୁ ପରିୱତ୍ତିୟମାନସ୍ସ ଅରୂପିୟତ୍ତେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱଚନାୟୋଗା ରୂପିୟସ୍ସେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ରୂପିୟସ୍ସେୱ ହି ନିସ୍ସଟ୍ଠସ୍ସ ଆରାମିକାଦୀହି ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧି ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଅରୂପିୟସ୍ସ । ତସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟମତ୍ତସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅୟଂ…ପେ॰… ତିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱ ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ‘‘ନ ସକ୍କା କେନଚି ଉପାୟେନ କପ୍ପିୟଂ କାତୁ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱା ହୀତିଆଦି ଦୁତିୟତିକାନୁଲୋମେନେୱ ତତିୟତ୍ତିକସ୍ସ ସିଜ୍ଝନପ୍ପକାରଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ହି ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ଅରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ରୂପିୟସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ କତୋ ଏୱ ହୋତୀ’’ତି ଦୁତିୟତ୍ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସାପି ହୋତୀତି ତତିୟୋ ତିକୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ପନ ଦୁତିୟତ୍ତିକେନେୱ ଏକତୋ ରୂପିୟପକ୍ଖସାମଞ୍ଞେନ ସିଜ୍ଝତୀତି ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତେନ ରୂପିୟପକ୍ଖେତି ଏକେନ ଅନ୍ତେନ ରୂପିୟପକ୍ଖେ, ‘‘ଏକତୋ ରୂପିୟପକ୍ଖେ’’ତି ୱା ପାଠୋ ।

ଇଦାନି ଦୁତିୟତ୍ତିକେ ଅରୂପିୟପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତେସୁ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ରୂପିୟାଦିପରିୱତ୍ତନେ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନ୍ତିଆଦି ପନ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପରିୱତ୍ତନପ୍ପସଙ୍ଗେ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନୟତୋ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମିନାତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦେନ, ତେନ ଚ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକତମ୍ପି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସହଧମ୍ମିକେହୀତି ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାପି କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତତଂ ଏୱ ସାଧେତି । ଇମଂ…ପେ॰… ରୂପିୟଚେତାପନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପକତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ । ତତ୍ଥାତି କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୫୯୩) ।

ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ରୂପିୟାଦିପରିୱତ୍ତନେ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନାପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତେନେୱାତି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ଏୱ । ‘‘ରୂପିୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମୁତ୍ତାଦିଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାରିତମ୍ପି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ କହାପଣାଦିଂ କମ୍ମକାରାନଂ ଦତ୍ୱା ବୀଜଂ ସମୁଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ୱା ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ମହାଅକପ୍ପିୟୋତି ଅତ୍ତନାୱ ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦୂସିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମୂଲସାମିକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଚୋରେହି ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋପି ପୁନ ଲଦ୍ଧୋ ଜାନନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ହି ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ତଳାକାଦୀସୁ ୱିୟ ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆଚରିୟା ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ନ ସକ୍କା କେନଚି ଉପାୟେନାତି ସଙ୍ଘେ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେନ, ଚୋରାଦିଅଚ୍ଛିନ୍ଦନାଦିନା ଚ କପ୍ପିୟଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଇଦଞ୍ଚ ତେନ ରୂପେନ ଠିତଂ, ତମ୍ମୂଲିକେନ ୱତ୍ଥୁମୁତ୍ତାଦିରୂପେନ ଠିତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ପି ହି ତମ୍ମୂଲିକକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଉପାୟେନ ତେନ ରୂପେନ କପ୍ପିୟଂ କାତୁଂ । ୟଦି ପନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପୁନ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ, ତଂ ରୂପିୟଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ କପ୍ପିୟଂ କାତୁମ୍ପି ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପତ୍ତଂ କିଣାତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା କହାପଣାଦିନା କମ୍ମାରକୁଲତୋ ପତ୍ତଂ କିଣିତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଆରାମିକାଦୀହି କିଣାପନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ରାଜସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏତ୍ତକେହି କହାପଣେହି ସାଟକେ ଆହର, ଏତ୍ତକେହି ୟାଗୁଆଦୀନି ସମ୍ପାଦେହୀତି ୱଦତି, ୟଂ ତେ ଆହରନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୩୮-୫୩୯) ୱୁତ୍ତଂ। ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ୟଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ଅନାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ସମେତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇମିନା, ପାଳିୟାପି ତଂ ନ ସମେତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ନିସ୍ସଟ୍ଠରୂପିୟେନ ଆରାମିକାଦୀହି ସପ୍ପିୟାଦିଂ ପରିୱତ୍ତାପେତୁଂ ‘‘ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ଜାନାହୀ’ତି । ସଚେ ସୋ ଭଣତି ‘ଇମିନା କିଂ ଆହରୀୟତୂ’ତି, ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଇମଂ ୱା ଇମଂ ୱା ଆହରା’ତି । କପ୍ପିୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ସପ୍ପି ୱା’’’ତିଆଦିନା ରୂପିୟସଂୱୋହାରଂ ପରିମୋଚେତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମିନା ରୂପିୟେନ କିଂ ଆହରୀୟତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଇମଂ ଆହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅଧିକାରତୋ ‘‘ଇମିନା ରୂପିୟେନ ଇମଂ ଆହରା’’ତି ଭିକ୍ଖୂହି ଆଣତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ତଂ ରୂପିୟସଂୱୋହାରଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଇମଂ ୱା ଇମଂ ୱା ଆହରା’’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ଅନାପତ୍ତିୱାରେପି ‘‘କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୫୯୫) ପନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ସାଣତ୍ତିକଂ କୟୱିକ୍କୟମେୱ ଅନାଣତ୍ତିକନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ମୂଲସ୍ସ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାତି ୟେନ ଉଗ୍ଗହିତମୂଲେନ ପତ୍ତୋ କୀତୋ, ତସ୍ସ ମୂଲସ୍ସ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା, ଏତେନ ରୂପିୟମେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ତମ୍ମୂଲିକଂ ଅରୂପିୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ହି ତେନ ରୂପିୟେନ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ, ତଂ ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ସେସେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ‘‘ମୂଲସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ମୂଲସ୍ସ ଗିହିସନ୍ତକତ୍ତଂ, ତେନେୱ ପତ୍ତସ୍ସ ରୂପିୟସଂୱୋହାରାନୁପ୍ପନ୍ନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକସନ୍ତକେନେୱ ହି ରୂପିୟସଂୱୋହାରଦୋସୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଇତରତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ନିସ୍ସଜ୍ଜୀତି ଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିନୟକମ୍ମୱସେନ । ତେନେୱ ‘‘ସପ୍ପିସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ପରିୱତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ୱା ଧନସ୍ସ ରୂପିୟଭାୱୋ, ପରିୱତ୍ତନପରିୱତ୍ତାପନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱୋ ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗାନି ।

ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୯୩-୫. ଦସମେ ପାଳିୟଂ ଜାନାହୀତି ଇଦାନେୱ ଉପଧାରେହି, ଇଦଂ ପଚ୍ଛା ଛଡ୍ଡେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନାତି ଭିକ୍ଖୁନା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମନ୍ତି ପରେନ ପଟିଦିୟ୍ୟମାନଂ । ସେସଞାତକେସୁ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତସମ୍ଭୱତୋ ତଦଭାୱଟ୍ଠାନମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାତରଂ ପନ ପିତରଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସକ୍କା ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ରୂପିୟଂ ଭତକାନଂ ଦତ୍ୱା ଅସ୍ସାମିକଭୂମିୟଂ ଅୟୋବୀଜସମୁଟ୍ଠାପନେ ଭତିୟା ଖଣନ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକା ଗହିତଭଣ୍ଡକଭାୱେପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି, ଏୱମିଧାପୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ଅସ୍ସାମିକଭୂମିଂ ଖଣିତ୍ୱା ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ଅୟୋବୀଜଂ, ତଂ ଭତକାନଂ ସନ୍ତକଂ ନାମ ହୋତି, ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ତେସଂ ରୂପିୟଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋୱ ହୋତି ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରଜନଚ୍ଛଲ୍ଲିଆଦୀନଂ ଆହରାପନେ କୟୱିକ୍କୟୋ ୱିୟ, ତାଦିସମ୍ପି ପରଭଣ୍ଡଂ ଇଧ ୱତ୍ଥଧୋୱନାଦୀସୁ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାପମାଣେନେୱେତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୫୯୭.ପୁଞ୍ଞଂଭୱିସ୍ସତୀତି ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅପ୍ପଗ୍ଘତଂ ଞତ୍ୱାପି ଅକଥେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନେୱ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗଣ୍ହ, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋହୀ’’ତି ୱଦତି, ଇତରୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଦିୟ୍ୟମାନସ୍ସ ମହଗ୍ଘତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଊନଂ ୱା ଅଧିକଂ ୱା ତୁମ୍ହାକମେୱା’’ତି ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ପରିବ୍ବାଜକୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣେ । ୱିପ୍ପଟିସାରିସ୍ସ ପୁନ ସକସଞ୍ଞାୟ ଆଗତସ୍ସ ୟଂ ଅଧିକଂ ଗହିତଂ, ତଂ ଦାତବ୍ବଂ । ୟେନ ୟଂ ପରିୱତ୍ତେତି, ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁତା, ଅସହଧମ୍ମିକତା, କୟୱିକ୍କୟାପଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୦୨. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଡ୍ଢତେରସପଲାତି ମାଗଧିକାୟ ମାନତୁଲାୟ ଅଡ୍ଢତେରସପଲପରିମିତଂ ଉଦକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ପରିମିତଂ ୟୱମାସାଦିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି କେଚି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ପକତିଚତୁମୁଟ୍ଠିକଂ କୁଡୁୱଂ, ଚତୁକୁଡୁୱଂ ନାଳି, ତାୟ ନାଳିୟା ସୋଳସ ନାଳିୟୋ ଦୋଣଂ, ତଂ ପନ ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସ ନାଳିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦମିଳନାଳୀତି ପୁରାଣନାଳିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଚ ଚତୁମୁଟ୍ଠିକେହି କୁଡୁୱେହି ଅଟ୍ଠ କୁଡୁୱା, ତାୟ ନାଳିୟା ଦ୍ୱେ ନାଳିୟୋ ମଗଧନାଳିଂ ଗଣ୍ହାତି । ପୁରାଣା ପନ ‘‘ସୀହଳନାଳି ତିସ୍ସୋ ନାଳିୟୋ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ମଗଧନାଳି ଇଦାନି ପୱତ୍ତମାନାୟ ଚତୁକୁଡୁୱାୟ ଦମିଳନାଳିୟା ଚତୁନାଳିକା ହୋତି, ତତୋ ମଗଧନାଳିତୋ ଉପଡ୍ଢଞ୍ଚ ପୁରାଣଦମିଳନାଳିସଙ୍ଖାତଂ ପତ୍ଥଂ ନାମ ହୋତି, ଏତେନ ଚ ‘‘ଓମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ ପତ୍ଥୋଦନଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ପାଳିୱଚନଞ୍ଚ ସମେତି, ଲୋକିୟେହିପି –

‘‘ଲୋକିୟଂ ମଗଧଞ୍ଚେତି, ପତ୍ଥଦ୍ୱୟମୁଦାହଟଂ ।

ଲୋକିୟଂ ସୋଳସପଲଂ, ମାଗଧଂ ଦିଗୁଣଂ ମତ’’ନ୍ତି ॥ –

ଏୱଂ ଲୋକେ ନାଳିୟା ମଗଧନାଳି ଦିଗୁଣାତି ଦସ୍ସିତା, ଏୱଞ୍ଚ ଗୟ୍ହମାନେ ଓମକପତ୍ତସ୍ସ ଚ ୟାପନମତ୍ତୋଦନଗାହିକା ଚ ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ନ ହି ସକ୍କା ଅଟ୍ଠକୁଡୁୱତୋ ଊନୋଦନଗାହିନା ପତ୍ତେନ ଅଥୂପୀକତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ୟାପେତୁଂ । ତେନେୱ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପତ୍ଥୋ ନାମ ନାଳିମତ୍ତଂ ହୋତି ଏକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଲଂ ୟାପନାୟ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ‘ପତ୍ଥୋଦନୋ ନାଲମୟଂ ଦୁୱିନ୍ନ’’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୨.୨୧.୧୯୨) ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଏକେକସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପହୋତୀ’’ତି ଚ ଆଗହଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଆଲୋପସ୍ସଅନୁରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ମତ୍ତା ନାମ ଓଦନତୋ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୭) ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଲୋପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓଦନଗତିକାନେୱାତି ଓଦନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଏୱ ପୱିସନସୀଲାନି ସିୟୁଂ, ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ନ ଗୱେସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମମତ୍ତେତି ‘‘ମଜ୍ଝିମୋ ପତ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ’’ତିଆଦିନାମମତ୍ତେ ।

୬୦୭-୮.ଏୱଂ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେତି ପରିୟୋସାନାଲୋପଜ୍ଝୋହରଣପୟୋଗେ ପୟୋଗେ, ଆଲୋପେ ଆଲୋପେତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ୱାତି ପାକପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା । ପଚିତ୍ୱା ଠପେସ୍ସାମୀତି କାଳୱଣ୍ଣପାକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଛିଦ୍ଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ପଠମକଥିନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୦୯-୬୧୩. ଦୁତିୟେ ପାଳିୟଂ ଅହଂ ପତ୍ତେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ତପେସ୍ସାମୀତି ସେସୋ । ‘‘ଅପତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନମ୍ପି ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚବନ୍ଧନେପି ପତ୍ତେ ଅପରିପୁଣ୍ଣପାକେ ପତ୍ତେ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ରୁହତି । ‘‘ତିପୁପଟ୍ଟକେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ବଲୋହାଦୀହି କପ୍ପିୟଲୋହେହି ଅୟୋପତ୍ତସ୍ସ ଛିଦ୍ଦଂ ଛାଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନେୱ ‘‘ଲୋହମଣ୍ଡଲକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅକାଳୱଣ୍ଣମ୍ପି କପ୍ପିୟପତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗପତ୍ତସ୍ସ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନତା, ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ଚ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୧୮-୬୨୧. ତତିୟେ ପାଳିୟଂ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରେନ ‘‘ନ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା ଆରାମିକୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତି ପଠମଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରାମିକ’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ଆରାମିକନାମେନ ଦାସଗ୍ଗହଣେ ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଏୱ ଆରାମିକାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦୀନି କପ୍ପିୟୱୋହାରେନପି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ଗହଣେ ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଇତରୀତରାନଂ ତଥା ନ ଗହେତବ୍ବତା ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ୟଞ୍ଚ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରେନ ଦାୟକକୁଲସ୍ସ ଦାରିକାୟ ସୁୱଣ୍ଣମାଲାୱସେନ ତିଣଣ୍ଡୁପକସ୍ସ ନିମ୍ମାନଂ, ତଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୯) ୱଚନତୋ କୁଲସଙ୍ଗହାଦି ନ ହୋତୀତି କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, କେଚି ପନ ‘‘ଖୀଣାସୱାନଂ ଲାଭିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ କୁଲସଙ୍ଗହେପି ଆଜୀୱକୋପୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିହେତୂନଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଧମ୍ମସେନାପତିନା ‘‘ନେୱ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟମାଜୀୱଂ, ଚଜମାନୋପି ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୫) । ଭଗୱତା ଚ ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୧, ୪୮୪; ମି॰ ପ॰ ୪.୫.୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭) ।

୬୨୨.ଉଗ୍ଗହିତକନ୍ତି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ସୟଂ ଗହିତଂ । ସୟଂ କରୋତୀତି ପଚିତ୍ୱା କରୋତି । ପୁରେଭତ୍ତନ୍ତି ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତି ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ସୟଂକତନ୍ତି ଖୀରନୱନୀତଂ ପଚିତ୍ୱା କତଂ । ନିରାମିସମେୱାତି ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଜ ସୟଂକତଂ ନିରାମିସମେୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ମା ସାମପାକୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନୱନୀତଂ ତାପେନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପଟିଗ୍ଗହିତେହୀତି ଖୀରଦଧୀନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହିତକେହି କତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏସେୱ ନୟୋତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକପ୍ପିୟମଂସସପ୍ପିମ୍ହୀତି ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସପ୍ପିମ୍ହି ।

ଏତ୍ଥ ପନାତି ନୱନୀତେ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୋତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଧୋତମେୱ ପଟିଗ୍ଗହିତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରଥା ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀତି ଥେରାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହାସିୱତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱିୟୋଜିତତ୍ତା ଦଧିଗୁଳିକାଦୀହି ୟୁତ୍ତତାମତ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତକ୍କତୋ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତମେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା, ପଚିତ୍ୱା ୱା ନିରାମିସମେୱ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନ ପନ ଦଧିଗୁଳିକାଦୀହି ସହ ୱିକାଲେ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ନୱନୀତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ…ପେ॰… ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଧୋତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ତଂ ନୱନୀତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ଦଧିଆଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ନିରାମିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିକାଲେପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ନୱନୀତେ ଲଗ୍ଗମତ୍ତେନ ୱିସୁଂ ଦଧିଆଦିୱୋହାରଂ ଅଲଦ୍ଧେନ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଦଧିଆଦିନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ୱିସୁଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଦଧିଆଦୀହି ସହ ପକ୍କଂ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମିମ୍ପୀତି ନିରାମିସଭୂତେପି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚକାନଂ ପନ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ପଟିଗ୍ଗହଣେ ତାୱ ଦଧିଆଦୀହି ଅସମ୍ଭିନ୍ନରସତ୍ତା ଭତ୍ତେନ ସହିତେନ ଗୁଳପିଣ୍ଡାଦି ୱିୟ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତଂ ପନ ପଚନ୍ତେନ ଧୋୱିତ୍ୱାୱ ପଚିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ପଚନକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚମାନଦଧିଗୁଳିକାଦୀହି ସମ୍ଭିନ୍ନରସତାୟ ସାମଂପକ୍କଂ ଜାତଂ, ତେସୁ ଖୀଣେସୁ ସାମଂପକ୍କମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିରାମିସମେୱ ପଚିତବ୍ବନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ଆମିସେନ ସହ ପକ୍କତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚାୟଂ ୱିଚାରଣା – ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱେ ଆମିସେନ ସହ ଭିକ୍ଖୁନା ପକ୍କସ୍ସ ସୟଂପାକଦୋସୋ ୱା ପରିସଙ୍କୀୟତି ୟାୱକାଲିକତା ୱା, ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ସୟଂପାକଦୋସୋ ଏତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି ସତ୍ତାହକାଲିକତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଦଧିଆଦି ଆମିସଗତଂ, ତଂ ପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି । ଅଥ ପଟିଗ୍ଗହିତଦଧିଗୁଳିକାଦିନା ସହ ଅତ୍ତନା ପକ୍କତ୍ତା ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କଂ ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ପରିସଙ୍କୀୟତି, ତଦା ଆମିସେନ ସହ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପନ ପକ୍କତ୍ତାତି । ତଥା ଚ ଉପଡ୍ଢତ୍ଥେରାନଂ ମତମେୱ ଅଙ୍ଗୀ କତଂ ସିୟା । ତତ୍ଥ ଚ ସାମଣେରାଦୀହି ପକ୍କମ୍ପି ୟାୱକାଲିକମେୱ ସିୟା ପଟିଗ୍ଗହିତଖୀରାଦିଂ ପଚିତ୍ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତସପ୍ପିଆଦି ୱିୟ ଚ, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖାଚାରେନ ଲଦ୍ଧନୱନୀତାଦୀନଂ ତକ୍କାଦିଆମିସସଂସଗ୍ଗସମ୍ଭୱେନ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାପସଙ୍ଗତୋ । ନ ହି ଗହଟ୍ଠା ଧୋୱିତ୍ୱା, ସୋଧେତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତେ ଆକିରନ୍ତୀତି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ୟଥା ତତ୍ଥ ପତିତତଣ୍ଡୁଲକଣାଦୟୋ ନ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ…ପେ॰… ପୁନ ପଚିତ୍ୱା ଦେତି, ପୁରିମନୟେନେୱ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନପେତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଇଧ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକାନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତମେୱ ନ ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ସାମଣେରୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ପତିତତଣ୍ଡୁଲକଣାଦୟୋ ନ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ସାମିସପାକଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସାପି ନିମିତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ହି ଏତଂ ୟାୱକାଲିକସଂସଗ୍ଗପରିହାରାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଅତ୍ତନାପି ତଥା କାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଗହଟ୍ଠେହି ଦିନ୍ନସପ୍ପିଆଦୀସୁ ଚ ଆମିସସଂସଗ୍ଗସଙ୍କା ନ ୱିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ନ ହି ଗହଟ୍ଠା ଏୱଂ ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ପନ ତଣ୍ଡୁଲାଦିଂ ଅପନେତ୍ୱା ପୁନ ପଚନ୍ତି, ଅପିଚ ଭେସଜ୍ଜେହି ସଦ୍ଧିଂ ଖୀରାଦିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥା ଖୀରାଦି ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ପରେହି ପକ୍କଭେସଜ୍ଜତେଲାଦିପି ୟାୱକାଲିକମେୱ ସିୟା, ନ ଚ ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂ ଦଧିଆଦିଖୟକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ପୁନ ପଚିତ୍ୱା ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଅଧୋତମ୍ପି ନୱନୀତଂ ତଦହୁପି ପୁନଦିୱସାଦୀସୁପି ପଚିତୁଂ, ତଣ୍ଡୁଲାଦିମିସ୍ସଂ ସପ୍ପିଆଦିଂ ଅତ୍ତନାପି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ପୁନ ତକ୍କାଦିଖୟତ୍ଥଂ ପଚିତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି ।

ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସପି ପଚ୍ଚମାନକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭିନ୍ନରସସ୍ସ ୟାୱକାଲିକସ୍ସ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତପୁରେପଟିଗ୍ଗହିତାନମ୍ପି ଅବ୍ବୋହାରିକତୋତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ଏତ୍ତାୱତାସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ପନ ଖୀରାଦିଆମିସେନ ନୱନୀତାଦିଂ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ଅଞ୍ଞେହି ୱା ପକ୍କତେଲାଦିଭେସଜ୍ଜଂ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠୟାୱକାଲିକସ୍ସ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତାଭାୱା । ୟଂ ପନ ପୁରେପରିଗ୍ଗହିତଭେସଜ୍ଜେହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଖୀରାଦିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କତେଲାଦିକଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହେୱ ପକ୍କମ୍ପି ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ସନ୍ନିଧିପି ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିତ୍ତଖୀରାଦିକସ୍ସପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସମ୍ଭିନ୍ନରସତାୟ ପୁରେପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତାପତ୍ତିତୋ । ସଚେ ପନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତେହେୱ, ଅଞ୍ଞେହି ୱା ପକ୍କତେଲାଦୀସୁପି ସଚେ ଆମିସରସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ୟାୱକାଲିକମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ।

ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲାଦିୱିଗମତ୍ଥଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା, ତକ୍କାଦିୱିଗମତ୍ଥଂ ପୁନ ପଚିତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତଭେସଜ୍ଜେହୀତି ଅତିରେକସତ୍ତାହପଟିଗ୍ଗହିତେହି, ଏତେନ ତେହି ୟୁତ୍ତମ୍ପି ସପ୍ପିଆଦି ଅତିରେକସତ୍ତାହପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱଦ୍ଦଲିସମୟେତି ୱସ୍ସକାଲସମୟେ, ଅନାତପକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିବ୍ବଟ୍ଟିତତ୍ତାତି ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁତୋ ୱିୱେଚିତତ୍ତା, ଏତେନ ତେଲେ ସଭାୱତୋ ୟାୱକାଲିକତ୍ତାଭାୱଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହଣେନ ୟାୱକାଲିକତ୍ତୁପଗମନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଉଭୟମ୍ପୀତି ଅତ୍ତନା, ଅଞ୍ଞେହି ଚ କତଂ ।

୬୨୩.ଅଚ୍ଛୱସନ୍ତି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂନଞ୍ଞେୱ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସ’’ନ୍ତି । ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ପରିସ୍ସାୱିତଂ । ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ତୀଣି ଦୁକ୍କଟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ୱିକାଲେ ପଟିଗ୍ଗହଣପଚନପରିସ୍ସାୱନାଦୀସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଆପତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୟା ଏୱ ଭୱିତବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କରଣତୋ ଆହାରତ୍ଥାୟ ୱିକାଲେ ୟାମକାଲିକାଦୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ଖୀରାଦିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କଭେସଜ୍ଜତେଲେ କସଟଂ ଆମିସଗତିକଂ, ତେନ ସହ ତେଲଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ, ପଚିତୁଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପକ୍କତେଲକସଟେ ୱିୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀ’’ତି । ସଚେ ୱସାୟ ସହ ପକ୍କତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଭନ୍ତେ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ଅତିକୁକ୍କୁଚ୍ଚତାୟ ଚ ‘‘ଏତମ୍ପି, ଆୱୁସୋ, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ରୋଗନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଏୱ ୱସାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।

‘‘ମଧୁକରୀହି ନାମ ମଧୁମକ୍ଖିକାହୀ’’ତି ଇଦଂ ଖୁଦ୍ଦକଭମରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏୱ ୱିସେସନନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଦଣ୍ଡକେସୁ ମଧୁକାରିକା ମଧୁକରୀମକ୍ଖିକା ନାମ, ତାହି ସହ ତିସ୍ସୋ ମଧୁମକ୍ଖିକାଜାତିୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଭମରମକ୍ଖିକାତି ମହାପଟଲକାରିକା । ସିଲେସସଦିସନ୍ତି ସୁକ୍ଖତାୟ ୱା ପକ୍କତାୟ ୱା ଘନୀଭୂତଂ । ଇତରନ୍ତି ତନୁକମଧୁ ।

ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟାତି ନିକ୍କସଟରସସ୍ସପି ସତ୍ତାହକାଲିକତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଚ୍ଛୁ ଚେ, ୟାୱକାଲିକୋ । ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଚେ, ୟାମକାଲିକୋ । ଫାଣିତଂ ଚେ, ସତ୍ତାହକାଲିକଂ । ତଚୋ ଚେ, ୟାୱଜୀୱକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅମ୍ବଫଲରସାଦିମିସ୍ସତାୟ ୟାମକାଲିକତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଅୱିନୟୱଚନତ୍ତା ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ଅପରିସ୍ସାୱିତଉଚ୍ଛୁରସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠୟାୱକାଲିକସ୍ସ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତାତି ଇଦଂ ଗୁଳେ କତେ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କସଟଂ ପାକେନ ସୁକ୍ଖତାୟ ୟାୱଜୀୱିକତ୍ତଂ ଭଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ୟାୱକାଲିକତ୍ତେ ହି ସାମଂପାକେନ ପୁରେଭତ୍ତେପି ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ସିୟାତି । ‘‘ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଉଚ୍ଛୁରସେ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତକସଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚ ଅପରିସ୍ସାୱିତେନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତଂ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଝାମଉଚ୍ଛୁଫାଣିତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଉଚ୍ଛୁଂ ତାପେତ୍ୱା କତଂ । କୋଟ୍ଟିତଉଚ୍ଛୁଫାଣିତନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ନିପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ପକ୍କଂ ।

ତଂ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କସଟଂ ପକ୍କକାଲେ ୟାୱକାଲିକତ୍ତଂ ୱିଜହତୀତି ଆହ ‘‘ତଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୀତୋଦକେନ କତନ୍ତି ମଧୁକପୁପ୍ଫାନି ସୀତୋଦକେନ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା କତଂ, ଅମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତନ୍ତି କେଚି, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ଖୀରଜଲ୍ଲିକନ୍ତି ଖୀରଫେଣଂ । ମଧୁକପୁପ୍ଫଂ ପନାତିଆଦି ୟାୱକାଲିକରୂପେନ ଠିତସ୍ସପି ଅୱଟ୍ଟନକମେରୟବୀଜୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ ।

ସବ୍ବାନିପୀତି ସପ୍ପିଆଦୀନି ପଞ୍ଚପି । ଆହାରକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନି ଏତାନି କସ୍ମା ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ଚୋଦନାପରିହାରାୟ ଭେସଜ୍ଜୋଦିସ୍ସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ସବ୍ବାନିପି ଓଦିସ୍ସକାନି ଏକତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତୱିଧଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପକତିଭେସଜ୍ଜତ୍ତା ୱିକଟାନି ୱିରୂପାନି ୱିସହରଣତୋ ମହାୱିସୟତ୍ତା ମହନ୍ତାନି ଚାତି ମହାୱିକଟାନି । ଉପସମ୍ପଦାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗଣଙ୍ଗଣୂପାହନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଅଧିଟ୍ଠେତୀତି ବାହିରପରିଭୋଗତ୍ଥମେତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ପରିଭୋଗେ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି କାଲିକେସୁ ଅନଜ୍ଝୋହରିତୁକାମତାୟ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ବାହିରପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନିୟମେପି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହତୀତି ଇଦମ୍ପି ୱିସୁଂ ଏକଂ ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନକାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୬୨୫.ସଚେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ପାଠୋ ଗଳିତୋ, ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ପାଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସଚେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତକଂ ଏକେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଭତ୍ତଂ ହୋତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋପି ନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଗଣ୍ଠିପଦେପି ଚ ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୬୨୫) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୱିଭତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସତ୍ତାହପରମଂ ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦାନମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିରପେକ୍ଖଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅୱିଗତତ୍ତେପି ସକସନ୍ତକତା ୱିଗତାୱ ହୋତି, ତେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତି । ଅତ୍ତନାୱ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତଂ, ସକସନ୍ତକତ୍ତଞ୍ଚାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନ ଏକେନ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିରପେକ୍ଖଦାନେ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱିଜହତି, ପରିଭୋଗୋପେତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତି, ନ ସାପେକ୍ଖଦାନେ ଦାନଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ପାଳିପଦେ କସ୍ସଚି ଅଦତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖତାୟ ଛଡ୍ଡନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନପେକ୍ଖୋ ଦତ୍ୱା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହଣୱିଜହନୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଗ୍ଗହଣେ ହି ୱିଜହିତେ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ସୟମେୱ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ତବ୍ବିଜହନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ସକସନ୍ତକତାପରିଚ୍ଚାଗେନ ହୋତୀତି, ଏତେନ ଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅଜ୍ଝୋହରଣାପେକ୍ଖାୟ ସତି ପଟିଗ୍ଗହଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଜ୍ଝତି । ଇତରଥା ହି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅନପେକ୍ଖୋୱ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଏକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞେନ ପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱନ୍ତି ‘‘ପୁନ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପେକ୍ଖଂ ଅକତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତଂ ପରାମସତି । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମୂଲିକାହି ପାଚିତ୍ତିୟାଦିଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିଭୋଗେ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ କାୟିକପରିଭୋଗାଦୀସୁ ୟା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୨୮. ଚତୁତ୍ଥେ ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା…ପେ॰… କରଣକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚାତି ପଠମଦ୍ଧମାସମ୍ପି କରଣକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପୁରିମଦ୍ଧମାସେ ୱା ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧମାସେ ୱା କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମମାସେୱ ନିୱାସେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ନିୱାସନେୟେୱ ଆପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । ୟଂ ପନ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ କରଣନିୱାସନକ୍ଖେତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅଦ୍ଧମାସେ କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ୱିରୋଧୋ ନତ୍ଥି ।

‘‘ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଅଦିନ୍ନପୁବ୍ବେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟେ ମନୁସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକା ନାମ ସଙ୍ଘଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଅପ୍ପୱାରେତ୍ୱାୱ ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ଦାୟକା ।

୬୩୦.‘‘ଛ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ଏତେନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେପି ୟାୱ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିୱସା ଅକତା ପରିହାରଂ ଲଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଏକମାସନ୍ତି ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୁପୋସଥେନ ସହ ଗଣେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଏୱ ହି ତଂ ମୂଲଚୀୱରଂ କାତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତୋ । ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନ…ପେ॰… ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଏକାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଦ୍ୱୀହାନାଗତାୟ…ପେ॰… ଦସାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱା ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଆସଳ୍ହୀମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପୁଣ୍ଣମିୟଂ ଲଦ୍ଧା, ତଦହେୱ ରଜନକପ୍ପପରିୟୋସାନେହି ନିଟ୍ଠିତା ଚ ୱସ୍ସିକସାଟିକା ‘‘ଏକାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ଛଟ୍ଠିୟଂ ଲଦ୍ଧା, ନିଟ୍ଠିତା ଚ ‘‘ଦସାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟାୱ ପଠମକତ୍ତିକତେମାସିପୁଣ୍ଣମା, ତାୱ ଲଦ୍ଧା, ନିଟ୍ଠିତା ଚ ‘‘ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଠମକତ୍ତିକତେମାସିପୁଣ୍ଣମିତୋ ପରଂ ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ ୟାୱ ଚୀୱରକାଲୋ ନାତିକ୍କମତି, ତାୱ ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତେପି ୱସ୍ସାନତୋ ପୁବ୍ବେ ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନ ଅନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଲଦ୍ଧା ତେହି ଦିୱସେହି ଦସାହଂ ଅନତିକ୍କମନ୍ତେନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍ଖେତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତା ଏୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ତତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ଦସାହାତିକ୍କମେନ ନିଟ୍ଠିତାପି ନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଖେତ୍ତତ୍ତା । ତାଦିସା ପନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଏୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ଅନଧିଟ୍ଠହତୋ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଦସାହାନାଗତାୟା’’ତି ଇମିନା କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚେ ? ୱସ୍ସାନତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ଦସାହେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ନିଟ୍ଠିତା ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଏୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିଟ୍ଠିତା ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା’’ତି ।

ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବାତି ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ନୱାହାନାଗତାୟ କତ୍ତିକତେମାସିପୁଣ୍ଣମାୟ ସତ୍ତମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲଦ୍ଧା, ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନା ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା କତାୟପି ଅକତାୟପି ମାସମତ୍ତଂ ଅନଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତା ସିଦ୍ଧା । ୟସ୍ମା ଚ ଅକତା ୱସ୍ସିକସାଟିକସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଅକରଣଞ୍ଚ କେନଚି ୱେକଲ୍ଲେନ, ନ ଅନାଦରେନ, ତସ୍ମା ଚାତୁମାସଂ ଅକତତ୍ତା ଏୱ ପରିହାରଂ ଲଭତି, କତା ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍ଖେତ୍ତେ, ଅକତା ଚ ଚୀୱରକାଲେ ଦସାହପରମସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ପରିହାରଂ ଲଭତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । କସ୍ମାତି ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା କାରଣପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ମାତି ୱସ୍ସାନେୟେୱ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତାୱଚନତୋ । ‘‘ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ସେସଚୀୱରାନଂ ଏୱଂ କାଲନିୟମାଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ଉଦ୍ଧଟଂ । ନ ହି ତେନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ।

କଦା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତିଆଦିକୁରୁନ୍ଦିୱଚନେନାପି ‘‘ୟଦା ୱା ତଦା ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ କତାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପାଳିୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସେସଚୀୱରସ୍ସ ନଟ୍ଠସେସଚୀୱରସ୍ସ । ଏତେସଞ୍ହି ଅସମୟେ ପରିୟେସନନିୱାସନାପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ୱା ନଟ୍ଠଚୀୱରସ୍ସ ୱା ଅନିୱତ୍ଥଂ ଚୋରା ହରନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଆପଦାସୁ ୱା ନିୱାସୟତୋ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ଅୟଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ଅନାପତ୍ତି ପାଳିତୋ ସୟମେୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ଇମଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅସିଜ୍ଝମାନଂ ନଗ୍ଗସ୍ସ ନ୍ହାୟତୋ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏସା ଅନାପତ୍ତି ଅୱୁତ୍ତେ ସିଜ୍ଝତୀତି । ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ଅସମୟେ ପରିୟେସନତା, ତାୟ ଚ ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନି ତାୱ ପରିୟେସନାପତ୍ତିୟା ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି । ନିୱାସନାପତ୍ତିୟା ପନ ସଚୀୱରତା, ଆପଦାଭାୱୋ, ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ସକଭାୱୋ, ଅସମୟେ ନିୱାସନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୩୧. ପଞ୍ଚମେ ୟମ୍ପି…ପେ॰… ଅଚ୍ଛିନ୍ଦୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ତେ ଅହଂ ଚୀୱରଂ ଅଦାସିଂ, ତଂ ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଦାସିଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି କୁପିତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୬୩୩.ଏକଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟଦି ଆଣତ୍ତୋ ଅୱସ୍ସଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ୟଦି ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତଦା ଏୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକୱାଚାୟ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋତି ୟଦି ଆଣତ୍ତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଆପତ୍ତିୟୋ ପୟୋଗକରଣକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପତ୍ତିୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ, ଚୀୱରଂ ପନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ୟଦି ସୋ ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏକମେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଈଦିସେସୁ ନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।

୬୩୫.ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀତି ସାମଣେରସ୍ସ ଦାନଂ ଦୀପେତି, ତେନ ଚ ସାମଣେରକାଲେ ଦତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସାମଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆହରାପେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି କମ୍ମେ ଅକତେ ଭତିସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଚୀୱରତା, ସାମଂ ଦିନ୍ନତା, ସକସଞ୍ଞିତା, ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, କୋଧୱସେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୩୬. ଛଟ୍ଠେ ୱୀତୱୀତଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ମିଂ ଚତୁରସ୍ସଦାରୁମ୍ହି ପଲିୱେଠେନ୍ତି, ତସ୍ସ ତୁରୀତି ନାମଂ । ୱାୟନ୍ତା ତିରିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୟେନ ଆକୋଟେନ୍ତା ୱତ୍ଥେ ଘନଭାୱଂ ଆପାଦେନ୍ତି, ତଂ ‘‘ୱେମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଇତରସ୍ମିଂ ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି ହୋତି, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱାୟନପୟୋଗେସୂତି ଦସ୍ସେତି ।

ତନ୍ତେଠିତଂୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକୱାରଂ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ପଚ୍ଛା ୱୀତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଗତିକମେୱ ହୋତି, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଦସା ଠପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱୀତଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚେକଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେନାପି ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ‘‘ସୁତ୍ତମତ୍ଥି, ୱାୟନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିପରିୟାୟମୁଖେନ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ୱାୟାପେୟ୍ୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଚୀୱରଂ ମେ, ଆୱୁସୋ, ୱାୟଥାତି ଅକପ୍ପିୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱାୟାପେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱାୟାପେତି ନାମ, ନାଞ୍ଞଥା ।

୬୪୦.ଅନାପତ୍ତି ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେତୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ଅନାପତ୍ତି, ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପନ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତତା, ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱାୟାପନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୪୨. ସତ୍ତମେ ‘‘କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଅନୁପଦଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ପୟୋଗଭେଦଦସ୍ସନଂ, ଦାନଂ ପନେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ତେନେୱ ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଧମ୍ମମ୍ପି ଭଣତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତାନଂ ତନ୍ତୱାୟେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପମାପଜ୍ଜନତା, ଚୀୱରସ୍ସ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତା, ତସ୍ସ ୱଚନେନ ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନଂ, ଚୀୱରପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୪୬. ଅଟ୍ଠମେ ଛଟ୍ଠିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ଏକାଦସମାରୁଣୋ ଚୀୱରକାଲେ ଉଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି, ତେନ ଚ ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଣ୍ଣମିତୋ ପୁବ୍ବେ ଦସସୁ ଅରୁଣେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁପି ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତି । ପୁଣ୍ଣମିୟା ସହ ଏକାଦସ ଦିୱସା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଲଦ୍ଧଂ, ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଚୀୱରଂ ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱସେନେୱ ୟାୱ ଚୀୱରକାଲଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୬୫୦. ଇଦାନି ପଠମକଥିନାଦିସିକ୍ଖାପଦେହି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନଂ ପରିହାରଂ ଇଧେୱ ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ପାଳିୟା ସମେତି । କେଚି ପନ ‘‘ଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସାତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନୱାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘କାମଞ୍ଚେସ ‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଠପିତ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ‘‘ପୱାରଣମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଧାନକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇମମେୱ ଚ ପମାଦଲିଖିତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ ଚ ‘‘ପରିହାରେକମାସୋୱ, ଦସାହପରମୋ ମତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଦିସେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲାକାରାଦି ସାଦିସେନ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଦିସେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞାୟ ଚୀୱରକାଲଂ ଅତିକ୍କମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅନାପତ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତା, ଇତରଥା ତୀସୁପି ପଦେସୁ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ହି ଚୀୱରକାଲଂ ଅତିକ୍କମୟତୋ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରତ୍ତିକେ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତା, ଦସାହାନାଗତାୟ କତ୍ତିକତେମାସିପୁଣ୍ଣମାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ, ଅନଧିଟ୍ଠିତଅୱିକପ୍ପିତତା, ଚୀୱରକାଲାତିକ୍କମୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୫୨-୩. ନୱମେ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଘରମେତ୍ଥାତି ଅନ୍ତରଘରନ୍ତି ଗାମୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମେ’’ତି । ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୨୪) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ସାନୁସାରଂ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟା’’ତି । ତସ୍ସାପୀତି ‘‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗପଦସ୍ସପି । ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନନ୍ତି ଚ ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ଏତେନ ଚ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ କଥିନମାସେପି ଅସମାଦାନଚାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଇତରଥା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସେୱ ନିରତ୍ଥକତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋତି ଏତ୍ଥ ଗାମପରିୟନ୍ତେ ଠିତଘରୂପଚାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେପି ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧) ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ତଂ ପଠମସେନାସନାଦିଂ । ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିହାରସ୍ସପି ଗାମସ୍ସେୱ ଉପଚାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତରା ମିନିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘କୋସମ୍ବିୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗିଲାନୋ ହୋତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ‘‘କୋସମ୍ବକସମ୍ମୁତି ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗତୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନ୍ତରଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ସକଲମ୍ପି ଚୀୱରମାସଂ ୱିପ୍ପୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନକିଚ୍ଚେ ସତି ୱିହାରତୋ ବହି ଛାରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୱାସୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ସେନାସନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱସିତ୍ୱାତି ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଗତଟ୍ଠାନେ । ଅଙ୍ଗାନି ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତାନି ।

ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୬୦. ଦସମେ ରୋପିତମାଲୱଚ୍ଛତୋତି କେନଚି ନିୟମେତ୍ୱା ରୋପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୋଚିତଂ ମିଲାୟମାନଂ ଓଚିନିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୂଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଠିତଂ ଦିସ୍ୱାତି ସେସକଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା । ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛଥ, ତତ୍ଥ ଦେଥାତି ଏତ୍ଥ ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରୁଚିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସଙ୍ଘେ ପରିଣତଭାୱୋ, ତଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଂ, ପଟିଲାଭୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମତିୱିନୋଦନିୟଂ

ତିଂସକୱଣ୍ଣନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ୱିମତିୱିନୋଦନୀ-ଟୀକା (ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)

୫. ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡଂ

୧. ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧. ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଖୁଦ୍ଦକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ, ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ୱା । ‘‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’’ତି ହେତୁନୋ ୱିପକ୍ଖେପି ନିବ୍ବାନେ ୱତ୍ତନତୋ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତେ ପରେହି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ମୟା ଅୟଂ ହେତୁ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ପୁନ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମତୋତି ମୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତି । ‘‘ସମ୍ପଜାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଜାନନ୍ତୋ’’ତି ।

୨.ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେତି ଅତ୍ତନା ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତଥଭାୱଂ ପୁବ୍ବେପି ଜାନିତ୍ୱା, ୱଚନକ୍ଖଣେ ଚ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦଭଣନେ । ତେନାହ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ମୁସାୱାଦେତି ଚ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ମୁସାଭଣନନିମିତ୍ତଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ, ଇତୋ ପରେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩. ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାଚାତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛା’’ତିଆଦି । ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ପାକଟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓଳାରିକେନା’’ତି ।

୧୧.ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥାପି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମୁସାୱାଦୋ ଜାତୋ । ଆପତ୍ତିନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିଂ, ନ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । ଜାତିଆଦୀହି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ପରଂ ଦୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ହି ତଂ ହୋତି । ଚାରେସୁନ୍ତି ଉପନେସୁଂ । ୱତ୍ଥୁୱିପରୀତତା, ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରତା, ୟମତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋ, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନପୟୋଗୋ ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି । ୱତ୍ଥୁୱିପରୀତତାୟ ହି ଅସତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତେପି ମୁସାୱାଦୋ ନ ହୋତି, ଦୁକ୍କଟମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ସାପି ଅଙ୍ଗମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନତ୍ଥଂ ମୁସା ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, ପରିୟାୟେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ସଙ୍ଘାଦିସେସେନାନୁଦ୍ଧଂସନଓମସୱାଦାଦୀସୁ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠହୀନଜାତିଆଦୀହି ଦୱା ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ, କେୱଲଂ ମୁସା ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଇଧ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଦୁତିୟେ ପୁବ୍ବେ ପତିଟ୍ଠିତାରପ୍ପଦେସଂ ପୁନ ଅରେ ପତ୍ତେତି ପଠମଂ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତନେମିପ୍ପଦେସେ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫.ପୁବ୍ବେତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ । ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକା ନାମ ଗବ୍ଭମଲାଦିହାରକା । ତଚ୍ଛକକମ୍ମନ୍ତି ପାସାଣକୋଟ୍ଟନାଦିୱଡ୍ଢକୀକମ୍ମଂ। ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଗଣନାତି ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନେନେୱ ଗଣନା । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନା ନାମ ଏକଟ୍ଠାନଦସଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସାରିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଗଣନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍କଲନପଟଉପ୍ପାଦନୱୋକ୍ଲନଭାଗହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ପିଣ୍ଡଗଣନା ଗହିତା । ୟସ୍ସ ସା ପଗୁଣା, ସୋ ରୁକ୍ଖମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଜାନାତି । ୟଭ-ମେଥୁନେତି ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ୟ-କାର-ଭ-କାରେ’’ତିଆଦି ।

୧୬.ନ ପୁରିମେନାତି ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦେନ । ସୋପି ଆପତ୍ତିୟାତି ଉପସଗ୍ଗାଦିୱିସିଟ୍ଠେହିପି ୱଦନ୍ତୋ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟାୱ କାରେତବ୍ବୋ ।

୨୬.ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ଅନାଗତେହିପି ପରମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସପି ଦୁବ୍ଭାସିତମେୱାତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ତତୋ ଲାମକାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱା, ଅନାପତ୍ତିୟାପେତ୍ଥ ଭୱିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ସବ୍ବସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୱିଦୂହି ତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋପି ଗହିତା ।

୩୫. ଅନୁସାସନୀପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ୱା ପାପଗରହିତାୟ ୱା ୱଦନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱତୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କୋପେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନାପତ୍ତି । କାୟୱିକାରମତ୍ତେନପି ଓମସନସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ, କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରେ ପନ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେନ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନେନ…ପେ॰… ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ନ ହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୨୭୬) ଇତରାନି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ଭାସିତାପତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଦୱକମ୍ୟତାୟ ହି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ଓମସନ୍ତସ୍ସପି ୱାଚାଚିତ୍ତମେୱ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି, ନ ପନ କାୟୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଧମ୍ମଦେସନାପତ୍ତି ୱିୟ କେୱଲଂ କାୟୱିକାରେନେୱ । ଓମସନ୍ତସ୍ସ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଇଧ ଦୁବ୍ଭାସିତାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି, ଅଥ ଖୋ କାୟକୀଳାପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦେନ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଜାତିଆଦୀହି ଅନଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅକ୍କୋସନଂ, ତସ୍ସ ଜାନନଂ, ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬. ତତିୟେ ଭଣ୍ଡନଂ ଜାତଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଣ୍ଡନଜାତା। ପିସତୀତି ପିସୁଣା, ୱାଚା, ସମଗ୍ଗେ ଭିନ୍ନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୟ ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପିସୁଣୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପେସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଧାପି ଜାତିଆଦୀହି ଦସହି ୱତ୍ଥୂହି ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରନ୍ତସ୍ସେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଇତରେହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଦୁକ୍କଟଂ । ଅନକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ପନ ଉପସଂହରନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଜାତିଆଦୀହି ଅନଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପସଂହରଣଂ, ପିୟକମ୍ୟତାଭେଦାଧିପ୍ପାୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରତା, ତସ୍ସ ୱିଜାନନାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫. ଚତୁତ୍ଥେ ପୁରିମବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସଦିସନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଦିସଂ ‘‘ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦଂ ୱଦତି । ଅକ୍ଖରସମୂହୋତି ଅୱିଭତ୍ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପଦନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିଅନ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକଂ ପଦନ୍ତି ଗାଥାପଦମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପଦଗଣନାୟାତି ଗାଥାପଦଗଣନାୟ । ଅପାପୁଣିତ୍ୱାତି ସଦ୍ଧିଂ ଅକଥେତ୍ୱା । ଏତେନ ଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମପାଦେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସାମଣେରୋ ପଠମପାଦାଦିଂ ୱଦତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସଦ୍ଦେ ଏୱ ଇତରେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାନିସ୍ସିତୋତି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇଦାନିପି ‘‘ୟଥାପି ଦୀପିକୋ ନାମ, ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତେ ମିଗେ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୫; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୧୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ଏୱମାଦିକଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଅତ୍ଥେୱ, ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟାଦୀହି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଇଧ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପାଳିନିସ୍ସିତୋତି ଉଦାନୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାଦିକୋ । ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତନ୍ତି ନିବ୍ବାନନିସ୍ସିତଂ । ଥେରସ୍ସାତି ନାଗସେନତ୍ଥେରସ୍ସ । ମଗ୍ଗକଥାଦୀନି ପକରଣାନି ।

୪୬. ପାଳିୟଂ ଅକ୍ଖରାୟାତିଆଦି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅକ୍ଖରେନାତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

୪୮.ଉପଚାରଂମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ପରିସାୟ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକତୋ ଠିତସ୍ସ ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକଥେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭଣନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ଦୂରେ ନିସିନ୍ନମ୍ପି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ । ଓପାତେତୀତି ସଦ୍ଧିଂ କଥେତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନତା, ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଧମ୍ମଂ ପଦସୋ ୱାଚନତା, ଏକତୋ ଭଣନଞ୍ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦-୫୧. ପଞ୍ଚମେ ତତ୍ରିଦଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ସେସୋ । ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱଚନାଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ, ନିରନ୍ତରଂ ତିସ୍ସୋୱ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଦିୱସାଦୀସୁ ସୟନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ଏକନ୍ତରିକାଦିୱସେନ ସୟନ୍ତସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିରତ୍ତୱିସିଟ୍ଠଞ୍ହି ତିରତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ, ତେନ ଅନନ୍ତରିକମେୱ ତିରତ୍ତଂ ଦୀପେତୀତି । ପଞ୍ଚହି ଛଦନେହୀତି ଇଟ୍ଠକସିଲାସୁଧାତିଣପଣ୍ଣେହି । ୱାଚୁଗ୍ଗତୱସେନାତି ପଗୁଣୱସେନ । ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧୋ ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏକୂପଚାରୋ ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁପରିଗମନୟୋଗ୍ଗୋ, ଏତଂ ବହୁଦ୍ୱାରମ୍ପି ଏକୂପଚାରୋୱ । ତତ୍ଥ ପନ କୁଟ୍ଟାଦୀହି ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଦ୍ୱାରଂ ୟୋଜେନ୍ତି, ନାନୂପଚାରୋ ହୋତି । ସଚେ ପନ ରୁନ୍ଧତି ଏୱ, ୱିସୁଂ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୟୋଜେନ୍ତି, ‘‘ଏତମ୍ପି ଏକୂପଚାରମେୱ ମତ୍ତିକାଦୀହି ପିହିତଦ୍ୱାରୋ ୱିୟ ଗବ୍ଭୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଗବ୍ଭେ ପୱିସିତ୍ୱା ପମୁଖାଦୀସୁ ନିପନ୍ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି ସହସେୟ୍ୟାପରିମୁତ୍ତିୟା ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରଂ ମତ୍ତିକାଦୀହି ପିଦହାପେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତେ ଅରୁଣେ ୱିୱରାପେନ୍ତସ୍ସପି ଅନାପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟାତି ।

ତେସଂ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଅନୁଟ୍ଠହନେନ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନା ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସୟନ୍ତସ୍ସ କିରିୟାଭାୱା । ଇଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ ସିୟା କିରିୟାୟ ସମୁଟ୍ଠାତି, ସିୟା ଅକିରିୟାୟ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନତା ଚସ୍ସ ତବ୍ବହୁଲୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱଦତି । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଦିୱାସୟନମ୍ପି । ଅନୁଟ୍ଠହନେନ, ହି ଦ୍ୱାରାସଂୱରଣେନ ଚେତଂ ଅକିରିୟସମଉଟ୍ଠାନମ୍ପି ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଉପରିମତଲେନସଦ୍ଧିଂ ଅସମ୍ବଦ୍ଧଭିତ୍ତିକସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସମ୍ବଦ୍ଧଭିତ୍ତିକେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପରିମତଲେ ସୟିତସ୍ସ ସଙ୍କା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନୂପଚାରେତି ବହି ନିସ୍ସେଣିୟା ଆରୋହଣୀୟେ ।

ସଭାସଙ୍ଖେପେନାତି ସଭାକାରେନ । ‘‘ଅଡ୍ଢକୁଟ୍ଟକେ’’ତି ଇମିନା ସଣ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ଥ ତୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ପସ୍ସେସୁ ଭିତ୍ତିୟୋ ବଦ୍ଧା, ଛଦନଂ ୱା ଅସମ୍ପତ୍ତା ଅଡ୍ଢଭିତ୍ତି, ଇଦଂ ଅଡ୍ଢକୁଟ୍ଟକଂ ନାମ । ୱାଳସଙ୍ଘାଟୋ ନାମ ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଥମ୍ଭାଦୀନଂ ଉପରି ୱାଳରୂପେହି କତସଙ୍ଘାଟୋ । ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ବହିଗତେତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ପରିକ୍ଖେପୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସଚେ ଭୂମିତୋ ୱତ୍ଥୁ ଉଚ୍ଚଂ ହୋତି, ଉଭତୋ ଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁତୋ ହେଟ୍ଠା ଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବକୋସବ୍ଭନ୍ତରେପି ଅନାପତ୍ତି ଏୱ ତତ୍ଥ ସେନାସନୱୋହାରାଭାୱତୋ । ଅଥ ୱତ୍ଥୁ ନୀଚଂ ଭୂମିସମମେୱ ସେନାସନସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପରହିତଦିସାୟ ନିବ୍ବକୋସବ୍ଭନ୍ତରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ବହି ଏୱ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିମଣ୍ଡଲଂ ୱାତିଆଦି ମଜ୍ଝେ ଉଦକପତନତ୍ଥାୟ ଆକାସଙ୍ଗଣୱନ୍ତଂ ସେନାସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗବ୍ଭୂପଚାରେତି ଏକେକଗବ୍ଭସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ପମୁଖେନ ଗମନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୁବ୍ବେଧତୋ ଅନୂନଂ କୁଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ଆକାସଙ୍ଗଣେନ ପୱେସଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଅକତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗବ୍ଭପରିକ୍ଖେପୋତି ଚତୁରସ୍ସପାସାଦାଦୀସୁ ସମନ୍ତା ଠିତଗବ୍ଭଭିତ୍ତିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାଟେକ୍କସନ୍ନିୱେସାତି ଏକେକଦିସାୟ ଗବ୍ଭପାଳିୟୋ ଇତରଦିସାସୁ ଗବ୍ଭପାଳୀନଂ ଅଭାୱେନ, ଭାୱେପି ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନେହି ଅସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ପାଟେକ୍କସନ୍ନିୱେସା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦୁକ୍କଟେନ । ତାଦିସାୟ ହି ଗବ୍ଭପାଳିୟା ପମୁଖଂ ତୀସୁ ଦିସାସୁ ଭିତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱେନ ଏକଦିସାୟ ଗବ୍ଭଭିତ୍ତିମତ୍ତେନ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଂ ଚୂଳପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟମେୱ । ୟଦି ପନ ତସ୍ସ ପମୁଖସ୍ସ ଇତରଦିସାସୁପି ଏକିସ୍ସଂ, ସବ୍ବାସୁ ୱା ଭିତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତି, ତଦା ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦିଭାୱତୋ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୂମିୟଂ ୱିନା ଜଗତିୟା ପମୁଖଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଏତ୍ଥ ଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁଂ ଅକତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ କତଗେହସ୍ସ ପମୁଖଂ ସନ୍ଧାୟ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଇଦଂ କଥିତଂ। ଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁକଂ ଚେ ପମୁଖଂ ହୋତି, ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ପମୁଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥାତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଜଗତିୟା ପମାଣଂ ୱତ୍ୱାତି ପକତିଭୂମିୟା ନିପନ୍ନୋ ୟଥା ଜଗତିୟା ଉପରି ସୟିତଂ ନ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ଉଚ୍ଚାତିଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଉବ୍ବେଧପ୍ପମାଣଂ ୱତ୍ୱା । ଏକଦିସାୟ ଉଜୁକମେୱ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ସନ୍ନିୱେସିତୋ ପାସାଦୋ ଏକସାଲସନ୍ନିୱେସୋ। ଦ୍ୱୀସୁ, ତୀସୁ ୱା ଚତୂସୁପି ୱା ଦିସାସୁ ସିଙ୍ଘାଟକସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ କତା ଦ୍ୱିସାଲାଦିସନ୍ନିୱେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ସାଲପ୍ପଭେଦଦୀପନମେୱ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମତୋ ୱିସେସୋତି । ପରିକ୍ଖେପୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୋତି ପମୁଖସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୫୩. ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସେନାସନଂ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତତୋ ଅଧିକଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଉପଡ୍ଢପରିଚ୍ଛନ୍ନାଦିକମ୍ପି ସବ୍ବଂ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତ୍ତା, ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବତୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୪. ପାଳିୟଂ ‘‘ତତିୟାୟ ରତ୍ତିୟା ପୁରାରୁଣା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁନ ୱସତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପନ ପୁରାରୁଣା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଛଦନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ପୁନଦିୱସେ ସହସେୟ୍ୟେନ ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ସେନମ୍ବମଣ୍ଡପୱଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ସୀହଳଦୀପେ କିର ଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁକୋ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନୋ ସବ୍ବଅପରିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଏୱଂନାମକୋ ସନ୍ନିପାତମଣ୍ଡପୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ ଚୂଳକଂ, ଦ୍ୱେ ଭାଗା ଉପଡ୍ଢଂ, ତୀସୁ ଭାଗେସୁ ଦ୍ୱେ ଭାଗା ୟେଭୁୟ୍ୟନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଚୂଳକଚ୍ଛନ୍ନପରିଚ୍ଛନ୍ନତାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁକସେନାସନଂ, ତତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସହ ନିପଜ୍ଜନଂ, ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫. ଛଟ୍ଠେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ସୟନ୍ତସ୍ସାପି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । କେଚି ପନ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନାପୀତି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନା’’ତି ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନପୁଂସକେନ ପନ ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ସୟନ୍ତସ୍ସ ସଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ପଣ୍ଡକୱସେନେୱ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦନୁଲୋମିକା ପନ ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେନ ସହ ସୟନ୍ତସ୍ସ ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ, ପୁରିମେନ ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ସଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଇତ୍ଥିଗତିକୋୱାତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ମତିତ୍ଥିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁକସେନାସନଂ, ତତ୍ଥ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିପଜ୍ଜନଂ, ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୦. ସତ୍ତମେ ନ ୟକ୍ଖେନାତିଆଦୀନଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିଞ୍ଞୁନା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିଞ୍ଞୁନା ପୁରିସୱିଗ୍ଗହେନ, ନ ୟକ୍ଖାଦିନାପୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାଦିସେନପି ହି ସହ ଠିତାୟ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତଂତଂଦେସଭାସାୟ ଅତ୍ଥଂ ୟଥାରୁଚି ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ।

ଇରିୟାପଥାପରିୱତ୍ତନଂ, ପୁରିସଂ ୱା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୂପଚାରେ ଅପକ୍କୋସାପନଂ ଏତ୍ଥ ଅକିରିୟା । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଛନ୍ନଂ ୱାଚାନଂ ଉପରି ଦେସନା, ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ମାତୁଗାମୋ, ଇରିୟାପଥପଅୱତ୍ତନାଭାୱୋ, ୱିଞ୍ଞୂପୁରିସାଭାୱୋ, ଅପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୭. ଅଟ୍ଠମେ ଅନ୍ତରାତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲତୋ ପୁବ୍ବେପି । ଅତିକଡ୍ଢିୟମାନେନାତି ‘‘ୱଦଥ, ଭନ୍ତେ, କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନେନ ଅତିବଦ୍ଧିୟମାନେନ । ତଥାରୂପେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ସୁତପରିୟତ୍ତିସୀଲଗୁଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥକୁସଲତା ସୁତଗୁଣୋ, ପାଳିପାଠକୁସଲତା ପରିୟତ୍ତିଗୁଣୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଚିତ୍ତକ୍ଖେପସ୍ସ ୱା ଅଭାୱା’’ତି ଇମିନା ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟତାପି ଅରିୟାନଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୁବ୍ବେଅୱୁତ୍ତେହୀତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ ଅୱୁତ୍ତେହି । ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଅଜଆନନୱସେନ ଏକନ୍ତତୋ ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ହୋତି ଅରିୟାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମାଭାୱା । ଝାନଲାଭୀନଞ୍ଚ ସତ୍ଥୁ ଆଣାୱୀତିକ୍କମପଟିଘଚିତ୍ତସ୍ସ ଝାନପରିହାନତୋ ଭୂତାରୋଚନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଭୂତତା, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚନଂ, ତଙ୍ଖଣୱିଜାନନା, ଅନଞ୍ଞାପଦେସୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୮. ନୱମେ ତତ୍ଥ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତତ୍ଥ କସ୍ସଚି ମତି ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମେୱ ଉପପତ୍ତିତୋ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନାପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

୮୨.ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପଞ୍ଚ । ସେସାନୀତି ୱିକାଲଭୋଜନାଦୀନି। ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦି ଅଜ୍ଝାଚାରୋୱ । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୱତ୍ଥୁକୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚନଂ, ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା ଅଭାୱୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୬. ଦସମେ ଅପ୍ପପଂସୁମତ୍ତିକାୟ ପଥୱିୟା ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପଡ୍ଢପଂସୁମତ୍ତିକାୟପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହେତଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଜାତାଜାତୱିନିମୁତ୍ତାୟ ତତିୟପଥୱିୟା ଅଭାୱତୋ ।

ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣାତି ଓକାସସ୍ସ ଅନିୟମିତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ଇମଂ ୱଲ୍ଲିଂ ଖଣାତି ପଥୱୀଖଣନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇମିନାୱ ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି, ନ ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦେନ । ଉଭୟମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ପାଚିତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତି । ଉଦକପପ୍ପଟକୋତି ଉଦକେ ଅନ୍ତୋଭୂମିୟଂ ପୱିଟ୍ଠେ ତସ୍ସ ଉପରିଭାଗଂ ଛାଦେତ୍ୱା ତନୁକପଂସୁ ୱା ମତ୍ତିକା ୱା ପଟଲଂ ହୁତ୍ୱା ପତମାନା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ସୁକ୍ଖେପି ତଂ ପଟଲଂ ୱାତେନ ଚଲମାନା ତିଟ୍ଠତି, ତଂ ଉଦକପପ୍ପଟକୋ ନାମ ।

ଅକତପବ୍ଭାରେତି ଅୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସେ ଏୱ ହି ୱମ୍ମିକସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି । ମୂସିକୁକ୍କରଂ ନାମ ମୂସିକାହି ଖନିତ୍ୱା ବହି କତପଂସୁରାସି । ଅଚ୍ଛଦନନ୍ତିଆଦିୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଜୁକଂ ଆକାସତୋ ପତିତୱସ୍ସୋଦକେନ ଓୱଟ୍ଠମେୱ ଜାତପଥୱୀ ହୋତି, ନ ଛଦନାଦୀସୁ ପତିତ୍ୱା ତତୋ ପୱତ୍ତଉଦକେନ ତିନ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଣ୍ଡପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତି ସାଖାମଣ୍ଡପତ୍ଥମ୍ଭଂ । ଉଚ୍ଚାଲେତ୍ୱାତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ତତୋତି ପୁରାଣସେନାସନତୋ ।

୮୮.ମହାମତ୍ତିକନ୍ତି ଭିତ୍ତିଲେପନଂ । ଜାତପଥୱିତା, ତଥାସଞ୍ଞିତା, ଖଣନଖଣାପନାନଂ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ସାଖଟ୍ଠକୱିମାନେ ସାଖାୟ ଛିଜ୍ଜମାନାୟ ଛିଜ୍ଜନ୍ତେ ତତ୍ଥ ଅଛେଦନତ୍ଥାୟ ଦେୱତାୟ ଉପନୀତଂ ପୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାପି କୁଠାରିନିକ୍ଖେପୱେଗଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁକ୍ଖଧମ୍ମେତି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟଂ । ରୁକ୍ଖାନଂ ୱିୟ ଛେଦନାଦୀସୁ ଅକୁପ୍ପନଞ୍ହି ରୁକ୍ଖଧମ୍ମୋ ନାମ ।

ଉପ୍ପତିତନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଭନ୍ତନ୍ତି ଧାୱନ୍ତଂ । ୱାରୟେତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଇତରୋତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୋଧଂ ଅନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ରାଜଉପରାଜାଦୀନଂ ରସ୍ମିମତ୍ତଗ୍ଗାହକଜନୋ ୱିୟ ନ ଉତ୍ତମସାରଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସନ୍ତି ସରୀରେ ଦାଠାୱଣାନୁସାରେନ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ କଣ୍ହସପ୍ପୱିସଂ ୱିୟ । ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଞ୍ଞୋଜନାନି ତତିୟମଗ୍ଗେନ ଜହାତି । ‘‘ଓରପାର’’ନ୍ତି ହି ଓରିମତୀରଂ ୱୁଚ୍ଚତି। ଅଥ ୱା ସୋତି ତତିୟମଗ୍ଗେନ କୋଧଂ ୱିନେତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଓରପାରଂ ଜହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଓରଂ ନାମ ସକତ୍ତଭାୱୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ୱା ଆୟତନାନି । ପାରଂ ନାମ ପରଅତ୍ତଭାୱୋ, ବାହିରାନି ୱା ଆୟତନାନି । ତଦୁଭୟେ ପନ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଜହନ୍ତୋ ‘‘ଜହାତି ଓରିମପାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୯୦.ଭୱନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ଅହୁୱୁନ୍ତୀତି ବଭୂୱୁ । ତେନାହ ‘‘ଜାତା ୱଡ୍ଢିତା’’ତି । ଭୂତାନଂ ଗାମୋତି ମହାଭୂତାନଂ ହରିତତିଣାଦିଭାୱେନ ସମଗ୍ଗାନଂ ସମୂହୋ । ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୂତା ଏୱ ୱା ଗାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାତବ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପା ପାନେତି ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତା’’ତି । ସା ଚ ପାତବ୍ୟତା ଛେଦନାଦି ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା…ପେ॰… ଭୂତଗାମସ୍ସ ଜାତା ଛେଦନାଦିପଚ୍ଚୟା’’ତି ।

୯୧.ଜାତ-ସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ୱିଜାତପରିୟାୟୋତି ‘‘ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାତା ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପସୂତୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ପସୂତାନୀ’’ତି, ନିବ୍ବତ୍ତପଣ୍ଣମୂଲାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତାନିଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ତାନି ବୀଜାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । କାରିୟଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ କାରଣଞ୍ଚ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୀଜତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ ବୀଜଂ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ।

୯୨.‘‘ବୀଜତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ଭୂତଗାମୋ ବୀଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ପଦୁମଗଚ୍ଛତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫଂ ପଦୁମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାୟଂ ୱୋହାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ବୀଜଂ ଭୂତଗାମୋ ନାମ ହୋତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତପଣ୍ଣମୂଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟଥାରୁତନ୍ତି ୟଥାପାଠଂ ।

‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସରୀରେ ଲଗ୍ଗଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ଉଟ୍ଠହତି, ‘‘ତଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମୀ’’ତିସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟତି । ଅନନ୍ତକ-ଗ୍ଗହଣେନ ସାସପମତ୍ତିକା ଗହିତା, ନାମଞ୍ହେତଂ ତସ୍ସା ସେୱାଲଜାତିୟା । ମୂଲପଣ୍ଣାନଂ ଅଭାୱେନ ‘‘ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣଭୂତଗାମୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ବୀଜଗାମେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି । ଅୱଡ୍ଢମାନେପି ଭୂତଗାମମୂଲକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମୂଲକଭୂତଗାମେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ନାଳିକେରସ୍ସ ଆୱେଣିକଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ।

ସେଲେୟ୍ୟକଂ ନାମ ସିଲାୟ ସମ୍ଭୂତା ଏକା ଗନ୍ଧଜାତି । ପୁପ୍ଫିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱିକସିତକାଲତୋ ପଭୁତି । ଛତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ୱିକସିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ମକୁଳଂ ପନ ରୁକ୍ଖତ୍ତଚଂ ଅକୋପେନ୍ତେନପି ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଫୁଲ୍ଲଂ ୱଟ୍ଟତି । ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚେନାତି ହତ୍ଥଚାପଲ୍ଲେନ ।

‘‘ପାନୀୟଂ ନ ୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପିୱନପାନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି ଅନୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନା ଖାଦିତୁକାମେନା’’ତି । ୟେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସାଖା ରୁହତୀତି ମୂଲଂ ଅନୋତାରେତ୍ୱା ପଣ୍ଣମତ୍ତନିଗ୍ଗମନମତ୍ତେନପି ୱଡ୍ଢତି । ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତୋ ଛିନ୍ନନାଳିକେରୱେଳୁଦଣ୍ଡାଦୟୋ କୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

‘‘ଚଙ୍କମିତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେୱଲଂ ଚଙ୍କମନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱା ମଗ୍ଗଗମନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱା ଅକ୍କମନ୍ତସ୍ସ, ତିଣାନଂ ଉପରି ନିସୀଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ।

ସମଣକପ୍ପେହୀତି ସମଣାନଂ କପ୍ପିୟୱୋହାରେହି, ଅବୀଜନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜାନିପି କପ୍ପିୟଭାୱତୋ ‘‘ସମଣକପ୍ପାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଅବୀଜଂ ନାମ ତରୁଣଅମ୍ବଫଲାଦୀନି । ନିବ୍ବଟ୍ଟେତବ୍ବଂ ୱିୟୋଜେତବ୍ବଂ ବୀଜଂ ୟସ୍ମିଂ, ତଂ ପନସାଦି ନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜଂ ନାମ । କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱସେନ ୱୁତ୍ତେପି ୱଚନକ୍ଖଣେୱ ଅଗ୍ଗିସତ୍ଥାଦିନା ବୀଜଗାମେ ୱଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱିଧା ଅକତ୍ୱା ଛେଦନଭେଦନମେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । କରୋନ୍ତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀ’’ତି ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେୟେୱ କାତବ୍ବଂ । ବୀଜଗାମପରିମୋଚନତ୍ଥଂ ପୁନ କପ୍ପିୟଂ କାରେତବ୍ବନ୍ତି କାରାପନସ୍ସ ପଠମମେୱ ଅଧିକତତ୍ତା । ‘‘କଟାହେପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କଟାହତୋ ନୀହତାୟ ମିଞ୍ଜାୟ ୱା ବୀଜେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଭୂତଗାମୋ, ଭୂତଗାମସଞ୍ଞିତା, ୱିକୋପନଂ ୱା ୱିକୋପାପନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୪. ଦୁତିୟେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଚନନ୍ତି ୟଂ ଦୋସୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ପରେହି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ତଂ ତସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକେନ ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନ ପଟିଚରତି ।

୯୮. ୟଦେତଂ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣୱସେନ ପୱତ୍ତୱଚନଂ, ତଦେୱ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି ପକାସେତୀତି ଅଞ୍ଞୱାଦକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସେତଂ ନାମନ୍ତି ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଅଞ୍ଞୱାଦକଂ ଆରୋପେତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞୱାଦେ ଆରୋପେତୁଂ । ୱିହେସକନ୍ତି ୱିହେସକତ୍ତଂ ।

୯୯. ପାଳିୟଂ ନ ଉଗ୍ଘାଟେତୁକାମୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋ ।

୧୦୦.ଅନାରୋପିତେ ଅଞ୍ଞୱାଦକେତି ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞପଟିଚରଣୱସେନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ ପନ ମୁସାୱାଦେନ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ଆରୋପିତେ ଇମିନାୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । କେଚି ପନ ‘‘ମୁସାୱାଦପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସପି ମୁସାୱାଦେ ଇମିନାୱ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମ୍ମକମ୍ମେନ ଆରୋପିତତା, ଆପତ୍ତିୟା ୱା ୱତ୍ଥୁନା ୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନତା, ଛାଦେତୁକାମତାୟ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ, ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ତତିୟେ ଚିନ୍ତାୟନତ୍ଥସ୍ସ ଝେ-ଧାତୁସ୍ସ ଅନେକତ୍ଥତାୟ ଓଲୋକନତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଲୋକାପେନ୍ତୀ’’ତି । ଛନ୍ଦାୟାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦେନା’’ତି ।

୧୦୫. ଭିକ୍ଖୁଂ ଲାମକତୋ ଚିନ୍ତାପନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ତଂ ଅୱଣ୍ଣକଥନଂ ଉଜ୍ଝାପନଂ ନାମ । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୁଲ୍ଲପନୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୋସପ୍ପକାସନଂ ଖିୟ୍ୟନଂ ନାମାତି ଅୟମେତେସଂ ଭେଦୋ ।

୧୦୬.ଅଞ୍ଞଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ଉଜ୍ଝାପେତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉଜ୍ଝାପେତି । ତସ୍ସ ୱା ତଂ ସନ୍ତିକେତି ତସ୍ସ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ସଙ୍ଘେନ ସମ୍ମତଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଖିୟ୍ୟତି । ଇଧାପି ମୁସାୱାଦେନ ଉଜ୍ଝାପନାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନାନି ଚ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଚ ଇମିନା ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ମୁସାୱାଦପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅନିୱତ୍ତିତୋ । ଧମ୍ମକମ୍ମେନ ସମ୍ମତତା, ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, ଅଗତିଗମନାଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣକାମତା, ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱଦତି । ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, ଉଜ୍ଝାପନଂ ୱା ଖିୟ୍ୟନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ଛ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ଚତୁତ୍ଥେ ଅପଞ୍ଞାତେତି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧେ । ଇମଂ ପନ ଅଟ୍ଠ ମାସେ ମଣ୍ଡପାଦୀସୁ ଠପନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତା ପଠମମେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠମାସେ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସେନ ପକାସେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ପରିୱାରେ ପନେତଂ ଅନୁଜାନନୱଚନଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ଏକା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି (ପରି॰ ୬୫-୬୭) ୱୁତ୍ତଂ ।

ନୱୱାୟିମୋତି ଅଧୁନା ସୁତ୍ତେନ ୱୀତକଚ୍ଛେନ ପଲିୱେଠିତମଞ୍ଚୋ । ଓନଦ୍ଧୋତି କପ୍ପିୟଚମ୍ମେନ ଓନଦ୍ଧୋ । ତେ ହି ୱସ୍ସେନ ସୀଘଂ ନ ନସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠଅବ୍ଭୋକାସିକୋ’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ସୁଖପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସାପି ପନ ଚୀୱରକୁଟି ୱଟ୍ଟତେୱ । କାୟାନୁଗତିକତ୍ତାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦନଭାୱଂ ଦୀପେତି, ତେନ ଚ ୱସ୍ସଭୟେନ ସୟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି। ଅବ୍ଭୋକାସିକାନଂ ତେମନତ୍ଥାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ରକ୍ଖିତବ୍ବମେୱ ।

‘‘ୱଲାହକାନଂ ଅନୁଟ୍ଠିତଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଗିମ୍ହାନେପି ମେଘେ ଉଟ୍ଠିତେ ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ତତ୍ର ତତ୍ରାତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣାଦିକେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିୟମେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତା । ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାଦଟ୍ଠାନାଭିମୁଖାତି ୟତ୍ଥ ସମନ୍ତତୋ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗଣମଜ୍ଝେ ସବ୍ବଦା କଚୱରସ୍ସ ସଙ୍କଡ୍ଢନେନ ମଜ୍ଝେ ୱାଲିକା ସଞ୍ଚିତା ହୋତି । ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଚୱତ୍ଥୁପାଦଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ୱା ୱାଲିକା ହରିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ କୋଣେସୁ ୱାଲିକା ସଞ୍ଚିତା, ତତ୍ଥ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରଦିସାଭିମୁଖା ହରିତବ୍ବାତି କେଚି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦୱଳଞ୍ଜେନ ଅୱିକୋପନତ୍ଥାୟ ସୟଂ ଅସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦାଭିମୁଖଂ ୱାଲିକା ହରିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ନ ଦିସ୍ସତି ।

୧୧୧. ୱଙ୍କପାଦତାମତ୍ତେନ କୁଳୀରପାଦକସ୍ସ ସେସେହି ୱିସେସୋ, ନ ଅଟନୀସୁ ପାଦପ୍ପୱେସନୱିସେସେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ୱା ପନ କୋଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ।

ନିସୀଦିତ୍ୱା…ପେ॰… ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମେଘୁଟ୍ଠାନାଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତେନ ପୁନାଗନ୍ତବ୍ବମେୱ । କପ୍ପଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ମା ଇଧ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଲଭିତ୍ୱା ।

ଆୱାସିକାନଂୟେୱ ପଲିବୋଧୋତି ଆଗନ୍ତୁକେସୁ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଆୱାସିକା ଏୱ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଗତେସୁପି ଆୱାସିକାନମେୱ ପଲିବୋଧୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱାପି ନିସିନ୍ନାନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ୱା ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନାଣତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାପିତତ୍ତାପି ଦୁକ୍କଟେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉସ୍ସାରକୋତି ସରଭାଣକୋ । ସୋ ହି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ପାଳିପାଠଂ ସାରେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଉସ୍ସାରକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୧୧୨.ୱଣ୍ଣାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ କତାତି ପଟଖଣ୍ଡାଦୀହି ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତା । ଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବାତି ଚିମିଲିକାୟ ସତି ତସ୍ସା ଉପରି, ଅସତି ସୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବା । ‘‘ସୀହଚମ୍ମାଦୀନଂ ପରିହରଣେୟେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଇମିନା ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୁନ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପନାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପରିହରଣମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଭୂମତ୍ଥରଣାଦିୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପରିହରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଖନ୍ଧକେ ହି ‘‘ଅନ୍ତୋପି ମଞ୍ଚେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ବହିପି ମଞ୍ଚେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ମଞ୍ଚାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପରିହରଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ –

‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାଚମ୍ମାନି ଧାରେତବ୍ବାନି ସୀହଚମ୍ମଂ ବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମଂ ଦୀପିଚମ୍ମଂ । ୟୋ ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୫) –

ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦାରୁମୟପୀଠନ୍ତି ଫଲକମୟପୀଠମେୱ । ପାଦକଥଲିକନ୍ତି ଅଧୋତପାଦଂ ୟସ୍ମିଂ ଘଂସନ୍ତା ଧୋୱନ୍ତି, ତଂ ଦାରୁଫଲକାଦି ।

୧୧୩. ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମୀତି ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣେନ ଅନୋତାପେନ୍ତସ୍ସପି ଆଗମନେ ସାପେକ୍ଖସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ସଙ୍ଘିକତା, ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଦେସେ ସନ୍ଥରଣଂ ୱା ସନ୍ଥରାପନଂ ୱା, ଅପଲିବୁଦ୍ଧତା, ଆପଦାୟ ଅଭାୱୋ, ନିରପେକ୍ଖତା, ଲେଡ୍ଡୁପାତାତିକ୍କମୋ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଏୱମେତ୍ଥ ନିରପେକ୍ଖତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଅଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି ।

ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ପଞ୍ଚମେ ପାୱାରୋ କୋଜୱୋତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟେୱ ଠପିତା ଉଗ୍ଗତଲୋମା ଅତ୍ଥରଣୱିସେସା । ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସେନାସନତୋତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସେନାସନତୋ ।

୧୧୭.କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସୱିସେସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ୱିନସ୍ସତି ।

୧୧୮. ୟେନ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ୱୀନନ୍ତି, ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠକୱାନଂ। ସିଲୁଚ୍ଚୟଲେଣନ୍ତି ପବ୍ବତଗୁହା । ‘‘ଆପୁଚ୍ଛନଂ ପନ ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସେୟ୍ୟା, ତସ୍ସା ସଙ୍ଘିକତା, ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ୱିହାରେ ସନ୍ଥରଣଂ ୱା ସନ୍ଥରାପନଂ ୱା, ଅପଲିବୁଦ୍ଧତା, ଆପଦାୟ ଅଭାୱୋ, ଅନପେକ୍ଖସ୍ସ ଦିସାପକ୍କମନଂ, ଉପଚାରସୀମାତିକ୍କମୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ସତ୍ତ ଅଙ୍ଗାନି ।

ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ଛଟ୍ଠେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱାତି ସମୀପଂ ପୱିସିତ୍ୱା ।

୧୨୨.ଉପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥୂପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱା । ସଙ୍ଘିକୱିହାରତା, ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟଭାୱଜାନନଂ, ସମ୍ବାଧେତୁକାମତା, ଉପଚାରେ ନିସୀଦନଂ ୱା ନିପଜ୍ଜନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୬. ସତ୍ତମେ କୋଟ୍ଠକାନୀତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାନି ।

୧୨୮.‘‘ସକଲସଙ୍ଘାରାମତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅନନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପାପଗରହିତାୟ ହି ଅକୁପିତଚିତ୍ତେନ ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି ‘‘କୁପିତୋ ଅନତ୍ତମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞାପେକ୍ଖା ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଲଜ୍ଜିଂ ନିକ୍କଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କୋପେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନାପତ୍ତି ଅଲଜ୍ଜିତାଦିପଚ୍ଚୟେନେୱ ନିକ୍କଡ୍ଢନସ୍ସ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ସଙ୍ଘିକୱିହାରୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭଣ୍ଡନକାରକଭାୱାଦିୱିନିମୁତ୍ତତା, କୋପେନ ନିକ୍କଡ୍ଢନଂ ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସଙ୍ଘିକୋ ୱିହାରୋ, ଅସୀସଘଟ୍ଟୱେହାସକୁଟି, ହେଟ୍ଠାପରିଭୋଗତା, ଅପଟାଣିଦିନ୍ନେ ଆହଚ୍ଚପାଦକେ ନିସୀଦନଂ ୱା ନିପଜ୍ଜନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ନୱମେ ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ସସ୍ସାମିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିୟା ଅନାପତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ସାତି ୱିହାରସ୍ସ । ସା ଅପରିପୂରୂପଚାରାପି ହୋତୀତି ୱିୱରିୟମାନଂ କୱାଟଂ ୟଂ ଭିତ୍ତିଂ ଆହନତି, ସା ସାମନ୍ତା କୱାଟୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣା ଉପଚାରରହିତାପି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୋକଂ ୱାତପାନଂ ସନ୍ଧେତି ଘଟୟତୀତି ଆଲୋକସନ୍ଧୀତି କୱାଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱାରୱାତପାନୂପଚାରତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲିମ୍ପନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପିଣ୍ଡଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।

କେଚି ପନ ‘‘ପାଳିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ସଂୱିଧାତବ୍ବଂ । ହରିତେ ଠିତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ହରିତୟୁତ୍ତେ ଖେତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତାଦିସେ ଖେତ୍ତେ ୱିହାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି ।

୧୩୬.ଉଜୁକମେୱ ଛାଦନନ୍ତି ଛାଦନମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପିଟ୍ଠିୱଂସକୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକାଦି, ତାୱ ଇଟ୍ଠକାଦୀହି ଉଜୁକଂ ଛାଦନଂ । ଇମିନା ପନ ୟେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଏକୱାରଂ ଛାଦିତେ ତଂ ଛାଦନଂ ଏକମଗ୍ଗନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟାୟେନ ଛାଦନମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛାଦାପେସୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଚ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ଛଦନଂ ଛଦନୂପରି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଚ ସମେତି ।

ପାଳିୟଂ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ପରିୟାୟେନ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଇଟ୍ଠକାଦୀହି, ତିଣପଣ୍ଣେହି ଚ ଛାଦନପ୍ପକାରଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପନ୍ତିୟା ଛାଦିତସ୍ସ ଛଦନସ୍ସ ଉପରି ଛଦନମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଉଜୁକମେୱ ଏକୱାରଂ ଛାଦନଂ ଏକମଗ୍ଗନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସକଲୱିହାରଛାଦନଂ । ଏସ ନୟୋ ପରିୟାୟେନ ଛାଦନେପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାହି ନ ସମେତି ।

ତତିୟାୟ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତିୟାୟାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ତତିୟଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତିଣପଣ୍ଣେହି ଲବ୍ଭତୀତି ତିଣପଣ୍ଣେହି ଛାଦେତ୍ୱା ଉପରି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଂ ତିଣକୁଟିୟା ହି ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତି ମଗ୍ଗୱସେନ ଛାଦିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଛଦନାନଂ । ତିଣ୍ଣଂ ପରିୟାୟାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମହଲ୍ଲକୱିହାରତା, ଅତ୍ତନୋ ୱାସାଗାରତା, ଉତ୍ତରି ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୪୦. ଦସମେ ମାତିକାୟଂ ସପ୍ପାଣକଉଦକଂ ତିଣେନ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ବହି ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଉଦକେ ତିଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ସକଟଭାରମତ୍ତଞ୍ଚେପୀ’’ତିଆଦି । ଇଦନ୍ତି ତିଣମତ୍ତିକପକ୍ଖିପନୱିଧାନଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମାତିକାୟଂ ‘‘ତିଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ବାହିରପରିଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିଭୋଗସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ‘‘ସପ୍ପାଣକ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ୱଧକଚିତ୍ତଂ ୱିନାୱ ସିଞ୍ଚନେ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଧକଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେନେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ନ ଇମିନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦକସ୍ସ ସପ୍ପାଣକତା, ‘‘ସିଞ୍ଚନେନ ପାଣକା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଜାନନଂ, ତାଦିସମେୱ ଚ ଉଦକଂ ୱିନା ୱଧକଚେତନାୟ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ତିଣାଦୀନଂ ସିଞ୍ଚନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ସେନାସନୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

‘‘ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ’’ତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।

୩. ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତନ୍ତି ତିରୋକରଣଭୂତଂ, ବାହିରଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମିଦ୍ଧୋତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ସହିତତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାଦିନା ଗମ୍ଭୀରୋ।

୧୪୫-୧୪୭.ପରତୋତି ଉତ୍ତରି । କରୋନ୍ତୋୱାତି ପରିବାହିରେ କରୋନ୍ତୋ । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ । ଚରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନଗମନାୟ ପାଦଂ ।

ୟଦସ୍ସାତି ୟଂ ଅସ୍ସ । ଧାରେତୀତି ଅୱିନସ୍ସମାନଂ ଧାରେତି । ପରିକଥନତ୍ଥନ୍ତି ପକିଣ୍ଣକକଥାୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମକଥନତ୍ଥଂ । ତିସ୍ସୋ ଅନୁମୋଦନାତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତାଦୀସୁ ଦାନାନିସଂସପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା ନିଧିକୁଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦି (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧ ଆଦୟୋ) -ଅନୁମୋଦନା, ଗେହପ୍ପୱେସମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦି (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ) -ଅନୁମୋଦନା, ମତକଭତ୍ତାଦିଅମଙ୍ଗଲେସୁ ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦି (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧ ଆଦୟୋ; ପେ॰ ୱ॰ ୧୪ ଆଦୟୋ) -ଅନୁମୋଦନାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଅନୁମୋଦନା । କମ୍ମାକମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱଗ୍ଗେ (ପରି॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସମାଧିୱସେନାତି ସମଥପୁବ୍ବକୱସେନ । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱାତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିକାୟ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅପରାନପେକ୍ଖତାୟ ୟେନ କାମଂ ଗନ୍ତୁଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଅରହତି, ଅସ୍ସ ୱା ସନ୍ତି, ତାସୁ ୱା ସାଧୂତି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ।

ଅଭିୱିନୟେତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଙ୍ଖାତେ ସଂୱରୱିନୟେ, ତପ୍ପକାସକେ ୱା ୱିନୟପିଟକେ । ୱିନେତୁନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେତୁଂ ପକାସେତୁଂ । ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତାତି ପାଠତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ପଗୁଣା ମୁଖେ ସନ୍ନିଧାପନୱସେନ ୱାଚୁଗ୍ଗତା କାତବ୍ବା । ଅତ୍ଥମତ୍ତୱସେନପେତ୍ଥ ୟୋଜନଂ କରୋନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମେତି ଲକ୍ଖଣରସାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ନାମରୂପଧମ୍ମେ । ପୁବ୍ବେ କିର ମହାଥେରା ପରିୟତ୍ତିଅନନ୍ତରଧାନାୟ ଏକେକସ୍ସ ଗଣସ୍ସ ଦୀଘନିକାୟାଦିଏକେକଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତା ‘‘ତୁମ୍ହେ ଏତଂ ପାଳିତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ପରିହରଥ, ସକ୍କୋନ୍ତା ଉତ୍ତରିପି ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଏୱଂ ସକଲଧମ୍ମଂ ଗନ୍ଥୱସେନ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଗନ୍ଥନାମେନ ଦୀଘଭାଣକା ମଜ୍ଝିମଭାଣକାତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ତେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସଚେ ମଜ୍ଝିମଭାଣକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠିମା ୱା ତୟୋ ୱଗ୍ଗାତି ମହାୱଗ୍ଗତୋ ହେଟ୍ଠିମା ସଗାଥକୱଗ୍ଗୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧ ଆଦୟୋ), ନିଦାନୱଗ୍ଗୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧ ଆଦୟୋ), ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧ ଆଦିୟୋ) ଇମେ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା । ତିକନିପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠାତି ଏକକନିପାତଦୁକନିପାତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମପଦମ୍ପି ସହ ୱତ୍ଥୁନା ଜାତକଭାଣକେନ ଅତ୍ତନୋ ଜାତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ତତୋ ଓରଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋ ତତୋତି ଦୀଘନିକାୟାଦିତୋ । ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହିତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା, ଭିକ୍ଖୁନୋପି ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧିଆଦିକୁସଲତାୟ ଚ ନ ହୋତୀତି ‘‘ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ କିଞ୍ଚି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱିନୟେ କୁସଲତ୍ତିକାଦିୱିଭାଗୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୋ ଚ ଅଭିଧମ୍ମପାଠଂ ୱିନା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅନ୍ଧକାରେ ପୱିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତୱିନୟାନଂ ଗହଣୱସେନ ଅଭିଧମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ‘‘ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଖାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ତଦୱିନାଭାୱତୋ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟାତି ପରିମଣ୍ଡଲାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ପଦେସୁ ସିଥିଲଧନିତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୟସ୍ସଂ, ତାୟ । ପୁରସ୍ସ ଏସାତି ପୋରୀ, ନଗରୱାସୀନଂ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେଲଗଳାୟାତି ଏତ୍ଥ ଏଲାତି ଖେଳଂ ତଗ୍ଗଳନୱିରହିତାୟ । କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣୋତି ଏତ୍ଥ ୱାଚା ଏୱ ୱାକ୍କରଣଂ, ଉଦାହରଣଘୋସୋ । କଲ୍ୟାଣଂ ମଧୁରଂ ୱାକ୍କରଣମସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣୋ । ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ମେଥୁନେନେୱ ଅଭବ୍ବୋ ହୋତି, ନ ସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରୀସୂତି ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ୱା’’ତିଆଦି ।

୧୪୮.ଗରୁକେହୀତି ଗରୁକଭଣ୍ଡେହି । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗା ୱା ପଞ୍ଚସତସାକିୟାନିୟୋ ୱା । ଏତା ପନ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା ଓୱଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

୧୪୯.ନ ନିମନ୍ତିତା ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମାତି ନିମନ୍ତିତା ହୁତ୍ୱା ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଗନ୍ତୁକାମା ନ ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ୱସିତୁକାମା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋତି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତୋ । ୟାଚିତ୍ୱାତି ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଆନୀତଓୱାଦେନେୱ ମୟମ୍ପି ୱସିସ୍ସାମା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେ । ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ।

ଇମାସୁ କତରାପତ୍ତି ପରିହରିତବ୍ବାତି ଚୋଦନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସା ରକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି । ସା ୱସ୍ସାନୁଗମନମୂଲିକା ଆପତ୍ତି ରକ୍ଖିତବ୍ବା, ଇତରାୟ ଅନାପତ୍ତିକାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଆପଦାସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଓୱାଦତ୍ଥାୟାତି ଓୱାଦେ ୟାଚନତ୍ଥାୟ । ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋତି ଦ୍ୱୀହି ତୀହି, କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦଜନକେନ କାୟକମ୍ମାଦିନା । ସମ୍ପାଦେତୂତି ତିୱିଧଂ ସିକ୍ଖଂ ସମ୍ପାଦେତୁ । ଅସମ୍ମତତା, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପୁଣ୍ଣୂପସମ୍ପନ୍ନତା, ଓୱାଦୱସେନ ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମଦାନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ଦୁତିୟେ କୋକନଦନ୍ତି ପଦୁମୱିସେସଂ, ତଂ କିର ବହୁପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଥା କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ପଦୁମଂ, ଏୱଂ ଫୁଲ୍ଲମୁଖପଦୁମଂ ଅୱୀତଗୁଣଗନ୍ଧଂ ନିମ୍ମଲେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆଦିଚ୍ଚଂ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ତନୋ ତେଜସା ତପନ୍ତଂ ତତୋ ଏୱ ୱିରୋଚମାନଂ ଅଙ୍ଗେହି ନିଚ୍ଛରଣକଜୁତିୟା ଅଙ୍ଗୀରସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସାତି । ରଜୋହରଣନ୍ତି ସରୀରେ ରଜଂ ପୁଞ୍ଛତୀତି ରଜୋହରଣନ୍ତି ପୁଞ୍ଛନଚୋଳସ୍ସ ନାମଂ । ଓଭାସୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବକା ଭାସିତଗାଥା ଓଭାସଗାଥା ନାମ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୮୬) ପନ ‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ଓଭାସଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ନ ପନେସା ‘‘ଅଧିଚେତସୋ’’ତି ଗାଥା । ଅୟଞ୍ଚ ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରସ୍ସ ଉଦାନଗାଥାତି ଉଦାନପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି, ଏକୁଦାନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ (ଥେରଗା॰ ୧.୬୭ ଏକୁଦାନିୟତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ନାୟଂ ଉଦାନଗାଥାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ପାଳିୟା ଏୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥେରସ୍ସାପି ଉଦାନଗାଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଧ ଚ ଅଗରୁଧମ୍ମେନାପି ଓୱଦତୋ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସୂରିୟତା, ପରିପୁଣ୍ଣୂପସମ୍ପନ୍ନତା, ଓୱଦନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ତତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଉପସ୍ସୟୂପଗମନଂ, ପରିପୁଣ୍ଣୂପସମ୍ପନ୍ନତା, ସମୟାଭାୱୋ, ଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱଦନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଆମିସନିରପେକ୍ଖମ୍ପି ଆମିସହେତୁ ଓୱଦତୀତିସଞ୍ଞାୟ ଭଣନ୍ତସ୍ସପି ଅନାପତ୍ତି ସଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, ଧମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିତା, ଅନାମିସନ୍ତରତା, ଅୱଣ୍ଣକାମତାୟ ଏୱଂ ଭଣନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୬୯. ପଞ୍ଚମଂ ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୬. ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୬. ଛଟ୍ଠେ କଥିନୱତ୍ତନ୍ତି କଥିନମାସେ ଚୀୱରଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସହାୟଭାୱୂପଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ‘‘ତୱ ଞାତିକାୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏକିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତେ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞିନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅକପ୍ପିୟେ ନିୟୋଜିତତ୍ତା’’ତି । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତକତା, ନିୱାସନପାରୁପନୂପଗତା, ୱୁତ୍ତନୟେନ ସିବ୍ବନଂ ୱା ସିବ୍ବାପନଂ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୮୩. ସତ୍ତମେ ପାଳିୟଂ ଗଚ୍ଛାମ ଭଗିନି ଗଚ୍ଛାମାୟ୍ୟାତି ଭିକ୍ଖୁପୁବ୍ବକଂ ସଂୱିଧାନଂ, ଇତରଂ ଭିକ୍ଖୁନିପୁବ୍ବକଂ। ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗନ୍ତି ଏକତୋ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ । ହିୟ୍ୟୋତି ସୁୱେ । ପରେତି ତତିୟେ ଦିୱସେ ।

ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋତି ପାଦଗମନେ ପକ୍ଖଗମନେତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ । ଉପଚାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୟୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତାଦିଗାମସ୍ସ ଏକଲେଡ୍ଡୁପାତାଦିଉପଚାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇଧ ନ ଲବ୍ଭତି ଆସନ୍ନତ୍ତା । ଏତେନ ଚ ଅନ୍ତରଘରେୟେୱେତ୍ଥ ଗାମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ସକଲଂ ଗାମଖେତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ୟତ୍ଥ ଉପଚାରୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ଉପଚାରୋକ୍କମନେ ଏୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ରତନମତ୍ତନ୍ତରୋ’’ତିଆଦି । ଉପଚାରୋକ୍କମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପଚାରବ୍ଭନ୍ତରେ ପୱିସନମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱାପି ଉପଚାରତୋ ବହି ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଗତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ଗାମୂପଚାରଂ ସବ୍ବଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଦ୍ଧୟୋଜନତୋ ବହି ଗତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଗାମୂପଚାରଗଣନାୟ କାରେତବ୍ବୋ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟେୱ କାରେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ନାୱାୟେୱ ଗାମତୀରପସ୍ସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଗାମୂପଚାରଗଣନାୟ ଆପତ୍ତି ସମତ୍ଥିତା ହୋତି । ନ ହି ସକ୍କା ନାୱାୟ ଗାମୂପଚାରବ୍ଭନ୍ତରେ ପୱିସିତୁଂ । ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ସିଙ୍ଘାଟକଂ। ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଂୱିଦହିତେତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତରଥିକାଦୀସୁ ଏୱ ସଂୱିଦହନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ଅସତି ଗାମେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଗାମଖେତ୍ତଭୂତେପି ଅରଞ୍ଞେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗାମୋ ନ ହୋତି, ତମ୍ପି ଇଧ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ୱିଞ୍ଝାଟୱାଦୟୋ ।

୧୮୫.ରଟ୍ଠଭେଦେତି ରଟ୍ଠୱିଲୋପେ । ଚକ୍କସମାରୁଳ୍ହାତି ଇରିୟାପଥଚକ୍କଂ, ସକଟଚକ୍କଂ ୱା ସମାରୁଳ୍ହା । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଅୱିସଙ୍କେତଂ, ସମୟାଭାୱୋ, ଅନାପଦା, ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନଂ ୱା ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିକ୍କମୋ ୱାତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି । ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ମାତୁଗାମସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୮୯. ଅଟ୍ଠମେ ଏକଂ ତୀରଂ…ପେ॰… ନିରନ୍ତରନ୍ତି ନଦିତୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ପଦେସେ ନିୱିଟ୍ଠଗାମେହି ନିରନ୍ତରତା ୱୁତ୍ତା । ଏକଂ ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ତଥା ନିୱିଟ୍ଠଗାମାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗାମକତୀରପସ୍ସେନାତିଆଦି ପନ ଅତିରେକଅଦ୍ଧୟୋଜନୱିତ୍ଥତଂ ନଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଊନୱିତ୍ଥାରାୟ ହି ନଦିୟା ମଜ୍ଝେନାପି ଗମନେ ତୀରଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗତତ୍ତା ଗାମନ୍ତରଗଣନାୟ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟ ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ତେନେୱ ‘‘ୟୋଜନୱିତ୍ଥତା…ପେ॰… ଅଦ୍ଧୟୋଜନଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ୟୋଜନତୋ ଊନାୟ ନଦିୟା ଅଦ୍ଧୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଗତତୀରୱସେନେୱ ଆପତ୍ତିଗଣନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୂ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସମୁଦ୍ଦତଳାକାଦୀସୁ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ପଠମଂ କୀଳାପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସାପି ପଚ୍ଛା ନାୱାୟ ନିଦ୍ଦୁପଗତସ୍ସ, ୟୋନିସୋ ୱା ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନାଦୀସୁପି ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତା, ତିଚିତ୍ତତା ଚସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୭. ନୱମେ ପାଳିୟଂ ‘‘ସିକ୍ଖମାନା…ପେ॰… ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି କତୱିଞ୍ଞତ୍ତିପରିକଥାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପରିପାଚିତତା, ତଥା ଜାନନଂ, ଗିହିସମାରମ୍ଭାଭାୱୋ, ଭୋଜନତା, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ଦସମେ ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେନାତି ମାତୁଗାମେନ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚମମ୍ପି ଉପନନ୍ଦଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆୱସଥପିଣ୍ଡସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୦୬. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଇମେସଂୟେୱାତି ଇମେସଂ ପାସଣ୍ଡାନଂୟେୱ । ଏତ୍ତକାନନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାସଣ୍ଡେ ଏତ୍ତକାନଂ ।

୨୦୮.‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅଦ୍ଧୟୋଜନୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ସାମଞ୍ଞତୋପି ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଆୱସଥପିଣ୍ଡତା, ଅଗିଲାନତା, ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଭୋଜନନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଆୱସଥପିଣ୍ଡସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୦୯. ଦୁତିୟେ ଅଭିମାରେତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ ପୟୋଜିତେ ଧନୁଧରେ । ନନୁ ‘‘ରାଜାନମ୍ପି ମାରାପେସୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଜାତସତ୍ତୁନୋ କାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପାଳିୟଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ…ପେ॰… ଞାତିସାଲୋହିତୋ ଆଜୀୱକେସୁ ପବ୍ବଜିତୋ ହୋତି…ପେ॰… ବିମ୍ବିସାରଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତିଆଦି ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ସୋ କିର ଆଜୀୱକୋ ବିମ୍ବିସାରକାଲତୋ ପଭୁତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ଅଜାତସତ୍ତୁକାଲେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ପଞ୍ଞତ୍ତେପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଦୂତଂ ପାହେସି, ଭିକ୍ଖୂ ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତା ନିୱାରେସୁଂ । ତସ୍ମା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୧୫. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ, ୱିରଜ୍ଜତୋ ଆଗତା ୱେରଜ୍ଜକା। ତେ ଚ ୟସ୍ମା ଜାତିଗୋତ୍ତାଦିତୋ ନାନାୱିଧା, ତସ୍ମା ନାନାୱେରଜ୍ଜକେତିପି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୧୭-୮. ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଗଣଭୋଜନତ୍ଥତା ସିଦ୍ଧାତି ତଂ ଅୱତ୍ୱା ପଦଭାଜନେ ଅସିଦ୍ଧମେୱ ନିମନ୍ତନତୋ ଗଣଭୋଜନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ୟେନ କେନଚି ୱେୱଚନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭୋଜନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିସାମଞ୍ଞନାମେନାପି ଗଣଭୋଜନଂ ହୋତି । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ଅଦ୍ଧାନଗମନାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ଇଧେୱ ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନଂ, ତମ୍ପି ଓଦନାଦିନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକତୋ ଠତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଳି (ୱଣ୍ଣନା) ୟଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭତ୍ତଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଭୋଜନନାମେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ଗଣଭୋଜନଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିସୁଂ ଗହିତଂ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ପଣୀତଭୋଜନାଦିସିକ୍ଖାପଦେହି ଆପତ୍ତି ଏୱ ।

ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟନ୍ତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନ୍ୱାଧିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କରଣଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଠପେତୀତି ଏକଂ ଅନ୍ତଂ ଚୀୱରେ ବନ୍ଧନୱସେନ ଠପେତି । ପଚ୍ଚାଗତଂ ସିବ୍ବତୀତି ତସ୍ସେୱ ଦୁତିୟଅନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆହତଂ ସିବ୍ବତି । ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟଂ ବନ୍ଧତୀତି ଚୀୱରେନ ଲଗ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେନ ବନ୍ଧତି । ଘଟ୍ଟେତୀତି ପମାଣେନ ଗହେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡାଦୀହି ଘଟ୍ଟେତି । ସୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଗୁଣାଦିଭାୱେନ ୱଟ୍ଟେତି । ୱଲେତୀତି ଅନେକଗୁଣସୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ୱା ଚକ୍କଦଣ୍ଡେନ ୱା ୱଟ୍ଟେତି ଏକତ୍ତଂ କରୋତି । ପରିୱତ୍ତନଂ କରୋତୀତି ପରିୱତ୍ତନଦଣ୍ଡୟନ୍ତକଂ କରୋତି, ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତଗୁଳଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୱେଳୁନାଳିକାଦୀସୁ ଠପେତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମାପେତ୍ୱା ସୁତ୍ତକୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆକଡ୍ଢନ୍ତି ।

୨୨୦.ଅନିମନ୍ତିତଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଅନିମନ୍ତିତୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଚତୁକ୍କସ୍ସ, ତଂ ଅନିମନ୍ତିତଚତୁତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନ’’ନ୍ତି । ସମ୍ପୱେସେତ୍ୱାତି ତେହି ୟୋଜେତ୍ୱା । ଗଣୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ନିମନ୍ତିତସଙ୍ଘୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଧିୱାସେତ୍ୱାଗତେସୂତି ଏତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନାଧିୱାସନକ୍ଖଣେ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପସୱନେ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଇତରସିକ୍ଖାପଦେହି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟଥାତି ନିମନ୍ତନଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଥ । ତାନି ଚାତି କୁମ୍ମାସାଦୀନି ଚ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏକେନ ପଚ୍ଛା ଗହିତତ୍ତା ଏକତୋ ନ ଗହିତାନି ।

‘‘ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ମୋଚେତବ୍ବା’’ତି ଏତେନ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକେନ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେ ସାଦିତେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସାଦିତଂ ହୋତି । ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଗଣଭୋଜନାପତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଦୂତସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଚନଭୟେନ ‘‘ଗାମଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣଭୋଜନତା, ସମୟାଭାୱୋ, ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୨୧. ତତିୟେ ପାଳିୟଂ ଭତ୍ତପଟିପାଟି ଅଟ୍ଠିତାତି କୁଲପଟିପାଟିୟା ଦାତବ୍ବା ଭତ୍ତପଟିପାଟି ଅଟ୍ଠିତା ନ ଠିତା, ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନା ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ବଦରଫଲାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କୟାଗୁଆଦିକଂ ‘‘ବଦରସାଳୱ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପାଳିୟଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନେତି ୟେନ ପଠମଂ ନିମନ୍ତିତୋ, ତସ୍ସ ଭୋଜନତୋ ପରସ୍ସ ଭୋଜନସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନେ । ୱିକପ୍ପନାୱ ଇଧ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ମାତିକାୟଂ ଅନାରୋପିତାପି ପରିୱାରେ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି (ପରି॰ ୮୬) ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଗଣିତା । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦସ୍ସ ପଚ୍ଛା କଥନେନ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ପତିଟ୍ଠପିତା, ତଥାପି ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାପି ଗହେତବ୍ବାୱ । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱା ‘ୱିକପ୍ପେମୀ’ତି ୱା ଏୱଂ ସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୨୯.ଖୀରଂ ୱା ରସଂ ୱାତି ପଞ୍ଚଭୋଜନାମିସଂ ଭତ୍ତତୋ ଉପରି ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଅଭୋଜନତ୍ତା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ପିୱତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନା’’ତିଆଦି ।

ୱିକପ୍ପନାୟ ଅକରଣତୋ ଅକିରିୟାୱସେନ ଇଦଂ ୱାଚାୟପି ସମୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି । ପରମ୍ପରଭୋଜନତା, ସମୟାଭାୱୋ, ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।

ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୩୧. ଚତୁତ୍ଥେ ପାଳିୟଂ ପଟିୟାଲୋକନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଦିସଂ, ପଚ୍ଛାଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ପଟିୟାଦିତନ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତି ଏୱ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ‘‘ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦେହୀ’’ତି ୱଚନେନାପି ଆପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣପୂୱମନ୍ଥତା, ଅସେସକତା, ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଗମନତା, ଅଞ୍ଞାତକାଦିତା, ଅତିରେକପଟିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ।

କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୩୭. ପଞ୍ଚମେ ‘‘ତି-କାରଂ ଅୱତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା କାତବ୍ବସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟା ଲଦ୍ଧଂ ଇତି-ପଦଂ କତକାଲେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ପନ ଅଜାନନ୍ତେହି ଇତି-ସଦ୍ଦେ ପୟୁତ୍ତେପି ଅତିରିତ୍ତଂ କତମେୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୩୮-୯. ‘‘ପୱାରିତୋ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତପୱାରଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୁତ୍ତାୱୀ-ପଦସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱମେୱ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାହୀତି ପୁଥୁକାହି । ସତ୍ତୁମୋଦକୋତି ସତ୍ତୁଂ ତେମେତ୍ୱା କତୋ ଅପକ୍କୋ । ସତ୍ତୁଂ ପନ ପିସିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ତେମେତ୍ୱା ପୂୱଂ କତ୍ୱା ପଚନ୍ତି, ତଂ ନ ପୱାରେତି । ‘‘ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଂ ୟଂ ଅଲଜ୍ଜିସନ୍ତକଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅପାପୁଣକସଙ୍ଘିକାଦିଂ ୱା ପଟିକ୍ଖେପତୋ ପୱାରଣା ନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆସନ୍ନତରଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ହତ୍ଥପାସତୋ ବହି ଠତ୍ୱା ଓନମିତ୍ୱା ଦେନ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଆସନ୍ନତରଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଓରିମନ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପନାମେତ୍ୱାତି ଅଭିମୁଖଂ ହରିତ୍ୱା । ‘‘ଇମଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତୀତି କିଞ୍ଚି ଅନାମେତ୍ୱା ୱଦତି । କେୱଲଂ ୱାଚାଭିହାରସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଗଣ୍ହଥାତି ଗହେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ କଟଚ୍ଛୁନା ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ପୁବ୍ବେପି ଏୱଂ ଅଭିହଟତ୍ତା ପୱାରଣା ହୋତୀତି ‘‘ଅଭିହଟାୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେତି ଭାଜନତୋ ୱିୟୋଜିତମତ୍ତେ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମଭାରେପୀତି ପରିୱେସକସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଭତ୍ତପଚ୍ଛିଭାଜନୱହନେ ସମକେପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରସଂ ଗଣ୍ହଥାତି ଏତ୍ଥ କେୱଲଂ ମଂସରସସ୍ସ ଅପୱାରଣାଜନକସ୍ସ ନାମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣା ନ ହୋତି । ମଚ୍ଛରସନ୍ତିଆଦୀସୁ ମଚ୍ଛୋ ଚ ରସଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ୱତ୍ଥୁନୋପି ତାଦିସତ୍ତା ପୱାରଣା ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିପି ଅୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଅଭିହଟଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋପି ହୋତି ଏୱ । କରମ୍ବକୋତି ମିସ୍ସକାଧିୱଚନମେତଂ । ୟଞ୍ହି ବହୂହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି, ସୋ ‘‘କରମ୍ବକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁନୋ କପ୍ପିୟତ୍ତା ‘‘ପୱାରିତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତମେୱ ହୋତି, ପଟିକ୍ଖେପୋ ନତ୍ଥି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘ୟେନାପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । କାରଣଂ ପନେତ୍ଥ ଦୁଦ୍ଦସନ୍ତି ଭତ୍ତସ୍ସ ବହୁତରଭାୱେନ ପୱାରଣାସମ୍ଭୱକାରଣଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ଅଞ୍ଞଥା କରମ୍ବକେପି ମଚ୍ଛାଦିବହୁଭାୱେ ପୱାରଣା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ କାରଣଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ଏୱଂ ପରତୋ ‘‘ମିସ୍ସକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଏତ୍ଥାପି କାରଣଂ ଦୁଦ୍ଦସମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଭତ୍ତମିସ୍ସକମେୱା’’ତିଆଦି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ‘‘ଅପ୍ପତରଂ ନ ପୱାରେତୀ’’ତି ୱଚନେନ ନ ସମେତି । ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଦେତୀତି ‘‘ରସଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା ୱାଚାୟ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ନ ପନ କାୟେନ ରସାଦିଂ ୱିୟୋଜେତ୍ୱାତି । ତଥା ଅୱିୟୋଜିତେପି ପଟିକ୍ଖିପତୋ ପୱାରଣାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅପ୍ପୱାରଣାପହୋଣକସ୍ସ ନାମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭତ୍ତମିସ୍ସକୟାଗୁଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ୱିୟ, ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଏତ୍ଥ ୟଥା ପୁବ୍ବାପରଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ନାୱା ୱା ସେତୁ ୱାତିଆଦିମ୍ହି ନାୱାଦିଅଭିରୁହନାଦିକ୍ଖଣେ କିଞ୍ଚି ଠତ୍ୱାପି ଅଭିରୁହନାଦିକାତବ୍ବତ୍ତେପି ଗମନତପ୍ପରତାୟ ଠାନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଜନସମ୍ମଦ୍ଦେନ ପନ ଅନୋକାସାଦିଭାୱେନ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଚାଲେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ପଦେସେ ୱା ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅପେସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଏୱ ପନ ଠାନେ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ୟେନ ପସ୍ସେନା’’ତିଆଦି ।

ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ୱାତି କୁଲଦୂସନାଦିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତେନ ମିସ୍ସଂ ଓଦନାଦି ଅତିରିତ୍ତଂ ହୋତି ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ୟଂ ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପକତଂ କନ୍ଦଫଲାଦି, ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବମେୱ ।

ସୋ ପୁନ କାତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଭାଜନେ କରିୟମାନଂ ପଠମକତେନ ସଦ୍ଧିଂ କତଂ ହୋତୀତି ପୁନ ସୋ ଏୱ କାତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞୋ ଲଭତି । ଅଞ୍ଞେନ ହି କତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁନ କାତୁଂ ଲଭତି । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଭାଜନେ ତେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ୟେନ ଅକତଂ, ତେନ କାତବ୍ବଂ, ୟଞ୍ଚ ଅକତଂ, ତଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ କତନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ କତଂ । ସଚେ ପନ ଆମିସସଂସଟ୍ଠାନୀତି ଏତ୍ଥ ମୁଖାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗମ୍ପି ଆମିସଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ ଅତିରିତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୪୧. ୱାଚାୟ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ ଅକାରାପନତୋ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୱାରିତଭାୱୋ, ଆମିସସ୍ସ ଅନତିରିତ୍ତତା, କାଲେ ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଇମାନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ।