ୱଜିରବୁଦ୍ଧି-ଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ୱଜିରବୁଦ୍ଧି-ଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ପଞ୍ଞାୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଦୟାୟ ସବ୍ବେ ।

ୱିମୋଚିତା ୟେନ ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତା ।

ତଂ ଚକ୍ଖୁଭୂତଂ ସିରସା ନମିତ୍ୱା ।

ଲୋକସ୍ସ ଲୋକନ୍ତଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ॥

ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତ-

ମାଦାୟ ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ ସାରଂ ।

ସଙ୍ଖେପକାମେନ ମମାସୟେନ ।

ସଞ୍ଚୋଦିତୋ ଭିକ୍ଖୁହିତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ॥

ସମନ୍ତପାସାଦିକସଞ୍ଞିତାୟ।

ସମ୍ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋଦିତାୟ ।

ସମାସତୋ ଲୀନପଦେ ଲିଖିସ୍ସଂ ।

ସମାସତୋ ଲୀନପଦେ ଲିଖୀତଂ ॥

ସଞ୍ଞା ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ତା ଚ, ପରିମାଣଂ ପୟୋଜନଂ ।

ସବ୍ବାଗମସ୍ସ ପୁବ୍ବେୱ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତାତି ॥ –

ୱଚନତୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକେତି ସଞ୍ଞା । ଦୀପନ୍ତରେ ଭିକ୍ଖୁଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାଭିସମ୍ଭୁଣାତୀତି ନିମିତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନାତି କତ୍ତା । ସମଧିକସତ୍ତୱୀସତିସହସ୍ସମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଗନ୍ଥେନାତି ପରିମାଣଂ । ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପୟୋଜନଂ ।

ତତ୍ରାହ – ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ କଥଂୱିଧୋ ୱତ୍ତା’’ତି ? ଉଚ୍ଚତେ –

ପାଠତ୍ଥୱିଦୂସଂହୀରୋ, ୱତ୍ତା ସୁଚି ଅମଚ୍ଛରୋ ।

ଚତୁକ୍କମପରିଚ୍ଚାଗୀ, ଦେସକସ୍ସ ହିତୁସ୍ସୁକୋତି ॥ (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ।

ତତ୍ର ପଠୀୟତେତି ପାଠୋ। ସୋ ହି ଅନେକପ୍ପକାରୋ ଅତ୍ଥାନୁରୂପୋ ଅତ୍ଥାନନୁରୂପୋ ଚେତି । କଥଂ ? ସନ୍ଧାୟଭାସିତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାସିତୋ ସାୱସେସପାଠୋ ନିରୱସେସପାଠୋ ନୀତୋ ନେୟ୍ୟୋତି । ତତ୍ର ଅନେକତ୍ଥୱତ୍ତା ସନ୍ଧାୟଭାସିତୋ ନାମ ‘‘ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୪) । ଏକତ୍ଥୱତ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାସିତୋ ନାମ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତ୍ୟାଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨; ନେତ୍ତି॰ ୯୦, ୯୨; ପେଟକୋ॰ ୧୪) । ସାୱସେସୋ ନାମ ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ମିତ୍ୟାଦି (ମହାୱ॰ ୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) । ୱିପରୀତୋ ନିରୱସେସୋ ନାମ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତ୍ୟାଦି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) । ୟଥା ୱଚନଂ, ତଥା ଅୱଗନ୍ତବ୍ବୋ ନୀତୋ ନାମ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତ୍ୟାଦି । ୟୁତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ ନାମ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତ୍ୟାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ।

ଅତ୍ଥୋପି ଅନେକପ୍ପକାରୋ ପାଠତ୍ଥୋ ସଭାୱତ୍ଥୋ ଞେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ପାଠାନୁରୂପୋ ପାଠାନନୁରୂପୋ ସାୱସେସତ୍ଥୋ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ ନୀତତ୍ଥୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋତ୍ୟାଦି । ତତ୍ଥ ୟୋ ତଂତଂସଞ୍ଞାପନତ୍ଥମୁଚ୍ଚାରୀୟତେ ପାଠୋ, ସ ପାଠତ୍ଥୋ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ମିତ୍ୟାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ୱିୟ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣରସାଦି ସଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତୀ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୪୮୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩) ୱିୟ । ୟୋ ଞାୟମାନୋ ହିତାୟ ଭୱତି, ସ ଞାତୁମରହତ୍ତା ଞେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ‘‘ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତ୍ୟେୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୯୪; ୩.୨୩୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୧) ୱିୟ । ୟଥାପାଠଂ ଭାସିତୋ ପାଠାନୁରୂପୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରାଣକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୪୬) ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମତୋ ଚକ୍ଖୁମପି କମ୍ମନ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହୟମାନେନ ୱୁତ୍ତୋ ପାଠାନନୁରୂପୋ। ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ପରିସେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ସାୱସେସତ୍ଥୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; ମହାନି॰ ୧୦୭) ଚ, ‘‘ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସ, ସବ୍ବେ ଭାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯) ୱିୟ । ୱିପରୀତୋ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ ‘‘ସନ୍ଧାୱିତଂ ସଂସରିତଂ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୫; ମହା॰ ୨୮୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୪) । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋ ମନ୍ତା କୋ ସଦ୍ଧାତା…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦିଟ୍ଠପଦେହୀ’’ତ୍ୟାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) । ସଦ୍ଦୱସେନେୱ ୱେଦନୀୟୋ ନୀତତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପା ସଦ୍ଦା ରସା ଗନ୍ଧା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଚ ମନୋରମା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧, ୧୬୫; ମହାୱ॰ ୩୩) ୱିୟ । ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଲାହକୂପମାପୁଗ୍ଗଲା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୧; ପୁ॰ ପ॰ ୧୫୭) । ଆହ ଚ –

‘‘ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦତୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ନୀତତ୍ଥଂ ଇତି ତଂ ୱିଦୂ ।

ଅତ୍ଥସ୍ସେୱାଭିସାମଗ୍ଗୀ, ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଇତି କଥ୍ୟତେ’’ତି ॥

ଏୱଂ ପଭେଦଗତେ ପାଠତ୍ଥେ ୱିଜାନାତୀତି ପାଠତ୍ଥୱିଦୂ। ନ ସଂହୀରତେ ପରପୱାଦୀହି ଦୀଘରତ୍ତଂ ତିତ୍ଥୱାସେନେତ୍ୟସଂହୀରୋ। ଭାୱନାୟାଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ୱତ୍ତା, ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ହେତୁଦାହରଣାଦୀହି ଅୱବୋଧୟିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସୋଚୟତ୍ୟତ୍ତାନଂ ପରେ ଚେତି ସୁଚି, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠିମଲୱିରହିତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହି ଅତ୍ତାନମୁପହନ୍ତୁନାଦେୟ୍ୟୱାଚୋ ଚ ଭୱତ୍ୟପତ୍ତାହାରାଚାରୋ ଇୱ ନିଚ୍ଚାତୁରୋ ୱେଜ୍ଜୋ । ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠି ପରଂ ଉପହନ୍ତି, ନାୱସ୍ସଂ ନିସ୍ସୟୋ ଚ ଭୱତ୍ୟହିୱାଳଗହାକୁଲୋ ଇୱ କମଲସଣ୍ଡୋ । ଉଭୟୱିପନ୍ନୋ ସବ୍ବଥାପ୍ୟନୁପାସନୀୟୋ ଭୱତି ଗୂଥଗତମିୱ ଛୱାଲାତଂ ଗୂଥଗତୋ ୱିୟ ଚ କଣ୍ହସପ୍ପୋ । ଉଭୟସମ୍ପନ୍ନୋ ପନ ସୁଚି ସବ୍ବଥାପ୍ୟୁପାସନୀୟୋ ସେୱିତବ୍ବୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂହି, ନିରୁପଦ୍ଦୱୋ ଇୱ ରତନାକରୋ । ନାସ୍ସ ମଚ୍ଛରୋତ୍ୟମଚ୍ଛରୋ, ଅହୀନାଚରିୟମୁଟ୍ଠୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମାଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚତୁକ୍କସ୍ସାପରିଚ୍ଚାଗୀ, ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୁମାନସଦ୍ଦତ୍ଥାପତ୍ତିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ପମାଣଚତୁକ୍କସ୍ସାପରିଚ୍ଚାଗୀ ।

‘‘ଏକଂସୱଚନଂ ଏକଂ, ୱିଭଜ୍ଜୱଚନାପରଂ ।

ତତିୟଂ ପଟିପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ଠାପୟେ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଚତୁକ୍କସ୍ସ ୱା ଅପରିଚ୍ଚାଗୀ । ହିତୁସ୍ସୁକୋ ଇତି ସୋତୂନଂ ହିତାୟୋସ୍ସୁକୋ, ତେସମୱବୋଧନଂ ପତି ପତ୍ଥେତୀ ତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସୋ ଏସୋ ସୁଚିତ୍ତା ପିୟୋ । ଚତୁକ୍କସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଚାଗିତ୍ତା ଗରୁ । ଅସଂହୀରତ୍ତା ଭାୱନୀୟୋ । ଦେସକତ୍ତା ୱତ୍ତା । ହିତୁସ୍ସୁକତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ । ପାଠତ୍ଥୱିଦୁତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରକଥଂ କତ୍ତା । ଅମଚ୍ଛରତ୍ତା ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋତି ।

‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) –

ଇତିଅଭିହିତୋ ଦେସକୋ ।

ସୋତା ଇଦାନି ଅଭିଧୀୟତେ –

ଧମ୍ମାଚରିୟଗରୁ ସଦ୍ଧା-ପଞ୍ଞାଦିଗୁଣମଣ୍ଡିତୋ ।

ଅସଠାମାୟୋ ସୋତାସ୍ସ, ସୁମେଧୋ ଅମତାମୁଖୋ ॥

ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଗରୁତ୍ତା କଥଂ ନ ପରିଭୱତି, ଆଚରିୟଗରୁତ୍ତା କଥିକଂ ନ ପରିଭୱତି, ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦିଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ନ ପରିଭୱତି, ଅସଠାମାୟତ୍ତା ଅମତାଭିମୁଖତ୍ତା ଚ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭୱତି, ସୁମେଧତ୍ତା ୟୋନିସୋମନସିକରୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ନ କଥଂ ପରିଭୋତି, ନ କଥିକଂ ପରିଭୋତି, ନ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଭୋତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ୟୋନିସୋ ଚ ମନସି କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୫୧) ।

ତଂଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନା ଭୱତି ସୱନସ୍ସେତ୍ୟୁତ୍ତୋ ସୋତା ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ଅସ୍ସାରମ୍ଭୋ – ତତ୍ଥ ୟୋତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧଜାତିକୁଲଗୋତ୍ତାଦୀନଂ କିଲେସମଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ପୂଜାରହତାୟ ୱା ଅକାରଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟୋ କୋଚି ଇମିସ୍ସା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ଆଦିଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଲୋକନାଥତ୍ତହେତୁଂ ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁମୂଲେନ ଥିରତରଂ ଅଚଲଂ କତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁକାଲଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପୂରେନ୍ତୋ ଅୱସାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁଫଲଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁଫଲପ୍ପୟୋଜନଂ ସାଧେତି, ସୋୱ ପରମପୂଜାରହୋତି ନିୟମେତି ।

ଏତ୍ତାୱତା –

ଭୟସମ୍ମୋହଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠି-ପଣାମୋ ନେସ ସବ୍ବଥା ।

ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଏସୋ, ପଣାମୋତି ନିଦସ୍ସିତୋ ॥

ତତ୍ର ହେତୂତି ଅତିଦୁକ୍କରାନି ତିଂସପାରମିତାସଙ୍ଖାତାନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି । ତାନି ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ ୱଚନପଥାତୀତାନୁଭାୱେନ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ କରୀୟନ୍ତୀତି ଅତିଦୁକ୍କରାନି ନାମ । ଅତିଦୁକ୍କରତ୍ତା ଏୱ ହି ତେସଂ ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଂ ଲୋକେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ନାଥତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ଫଲନ୍ତି, ତଂ ତତ୍ଥ ହେତୁଫଲଂ; ହେତୁମୂଲଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହେତୁନୋ ନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥା ମହାକରୁଣା, ସା ଆଦିପଣିଧାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ହେତୁଫଲପ୍ପୟୋଜନା, ତାୱ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସକାନନା ସଗ୍ରିୱରା ସସାଗରା,

ଗତା ୱିନାସଂ ବହୁସୋ ୱସୁନ୍ଧରା ।

ୟୁଗନ୍ତକାଲେ ସଲିଲାନଲାନିଲେ,

ନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମହାତପା କୁତୋ’’ତି ॥

ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ନମୋ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ହେତୁକାଲଂ ନାମ ଚତୁଅଟ୍ଠସୋଳସଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାଦିପ୍ପଭେଦୋ କାଲୋ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କପ୍ପକୋଟୀହିପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ମାସଂ ଅଧୀତେ, ଦିୱସଂ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । କାମଞ୍ଚ ସୋ କାଲୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱସେନ ପମେୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତଥାପି କପ୍ପକୋଟିୱସେନ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କପ୍ପକୋଟୀହିପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କାଲୟତୀତି କାଲୋ, ଖିପତି ୱିଦ୍ଧଂସୟତି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତମିତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ ୱିକ୍ଖେପେ । ତତ୍ଥ କପ୍ପୀୟତି ସଂକପ୍ପୀୟତି ସାସପପବ୍ବତାଦୀହି ଉପମାହି କେୱଲଂ ସଂକପ୍ପୀୟତି, ନ ମନୁସ୍ସଦିୱସମାସସଂୱଚ୍ଛରାଦିଗଣନାୟ ଗଣୀୟତୀତି କପ୍ପୋ। ଏକନ୍ତିଆଦିଗଣନପଥସ୍ସ କୋଟିଭୂତତ୍ତା କୋଟି, କପ୍ପାନଂ କୋଟିୟୋ କପ୍ପକୋଟିୟୋ। ତାହିପି ନ ପମୀୟତୀତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ, ତଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ । କରୋନ୍ତୋତି ନାନତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ, ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତାଦିଭେଦଂ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଜାନନ୍ତୋ, ୱିୱିଧେନ ୱାୟାମେନ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ, ତଂ ତଂ ସତ୍ତାପରାଧଂ ଖମନ୍ତୋ, ପଟିଞ୍ଞାସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି ସଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ, ତଂ ତଂ ସତ୍ତହିତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ, ସକଲଲୋକଂ ମେତ୍ତାୟନ୍ତୋ, ମିତ୍ତାମିତ୍ତାଦିଭେଦଂ ପକ୍ଖପାତଂ ପହାୟ ତଂ ତଂ ସତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନ୍ତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେଦଂ ଗତୋତି ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ମହନ୍ତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନଟ୍ଠେନ ଗତୋ, ସମ୍ପତ୍ତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସଂସାରଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ସାରୀରିକଂ ମାନସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଖେଦୟତି ପାତୟତୀତି ‘‘ଖେଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକହିତାୟାତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁଫଲପ୍ପୟୋଜନନିଦସ୍ସନଂ, ‘‘ସଂସାରଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନକାରଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ଏକେ –

‘‘‘ଜାତିସଂସାରଦୁକ୍ଖାନଂ, ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋପି ନିବ୍ବୁତିଂ ।

ଚିରଲ୍ଲିଟ୍ଠୋପି ସଂସାରେ, କରୁଣାୟେୱ କେୱଲ’ନ୍ତି ॥ –

ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତମୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଭଗୱା ଲୋକହିତାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖମନୁଭୱତି । ନ ହି କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଲୋକସ୍ସ ଉପକାରଂ ଆୱହତି । ଏୱଂ ପନେତଂ ଦସ୍ସେତି ତିଂସପାରମିତାପଭେଦଂ ହେତୁଂ, ପାରମିତାଫଲଭୂତଂ ନାଥତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଞ୍ଚ । ୟଥା ଚାହ ‘‘ମମଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯; ୫.୨) । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୂହି ସତ୍ତାନଂ ୱିନେୟ୍ୟଭାୱନିପ୍ଫାଦନପଞ୍ଞାବୀଜାନି ୱପି, ହେତୁଫଲେନ ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୱିନେୟ୍ୟଭାୱେ ସତ୍ତେ ୱିନୟି, ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଏୱଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେନ ଲୋକସ୍ସ ଉପକାରଂ କିଞ୍ଚି ଅକାସି, ତସ୍ମା କରୋନ୍ତୋ ଅତିଦୁକ୍କରାନି ଲୋକହିତାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ସବ୍ବପଠମସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ନାଥତ୍ତସଙ୍ଖାତପାରମିତାହେତୁଫଲାଧିଗମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ନାଥୋତି ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ –

‘‘ୟଦେୱ ପଠମଂ ଚିତ୍ତ-ମୁପ୍ପନ୍ନଂ ତୱ ବୋଧୟେ ।

ତ୍ୱଂ ତଦେୱସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ପୂଜିକେ ପରିୱସିତ୍ଥ’’ ॥ –

ଇତି ୱଚନଂ ସାଧକଂ । ପଠମଚିତ୍ତସ୍ସ ପାରମିତାଭାୱୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଙ୍କୁରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଉପମାୟ ସାଧେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଖେଦଂ ଗତୋତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଗୁଣସାଧନାସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ? ନ, ଅନ୍ତରା ଅନିୱତ୍ତନକଭାୱଦୀପନତୋ । ଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ ଖେଦଂ ଗତୋ ଏୱ, ନ ଅନ୍ତରା ଖେଦଂ ଅସହନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତତୀତି ଦୀପେତି । ଲୋକଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱରଦୋସ୍ସଂ, ୟାୱାହଂ ସବ୍ବସତ୍ତଦୁକ୍ଖାନି ।

ସବ୍ବାନି ସବ୍ବକାଲଂ ୟୁଗଂ, ପଦ୍ମସ୍ସେୱ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅତ୍ତମତ୍ତଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନସମତ୍ଥତାୟ କାୟେୱ କଥାତି ଅତିସୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଖେଦଂ ଗତୋତି ବ୍ୟାପାରଂ ପରିଚୟଂ ଗତୋତିପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । କମ୍ମାଦୀସୁ ସବ୍ୟାପାରଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ସନ୍ତି ହି ଲୋକେ ୱତ୍ତାରୋ ‘‘ଖିନ୍ନୋୟଂ କମ୍ମେ, ଖିନ୍ନୋୟଂ ସତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ନାଥୋତି ଇମିନା ବୁଦ୍ଧତ୍ତାଧିଗମସିଦ୍ଧଂ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ନାଥଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଠିତକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ‘‘ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିୟ, ବୋଧିସତ୍ତକାଲେପି ତବ୍ବୋହାରସବ୍ଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ ଅୱସାନେ ଦୁକ୍କରପାରମିତାପାରିପୂରିୟା ତାସଂ ଫଲଭୂତଂ ନାଥଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଲୋକହିତାୟ ବ୍ୟାପାରଂ ଗତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ‘‘ବୋଧିଂ ଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସୁବ୍ୟତ୍ତଂ ହେତୁଫଲଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ନାଥସ୍ସ ନମୋ କତୋ ହୋତି ୱିସେସୱଚନସବ୍ଭାୱତୋ, ନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱିନୟାଧିକାରୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ଚ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱମରଣକାଲା ହୋତି । ତଂ ଅତିୱିୟ ପରିତ୍ତଂ କାଲଂ ଲଜ୍ଜିନୋ ଅତିସୁକରଂ ସୀଲମତ୍ତଂ ଏକକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ହିତାୟ ଅତ୍ତମତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନାଧିପ୍ପାୟେନ ପରିପୂରେନ୍ତୋ କୋ ନାମ ଇଧଲୋକପରଲୋକାତିକ୍କମସୁଖଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନନୁ ଭଗୱା ସକଲଲୋକଦୁକ୍ଖାପନୟନାଧିପ୍ପାୟେନ କପ୍ପକୋଟୀହିପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତିଦୁକ୍କରନିରସ୍ସାଦଂ ଖେଦଂ ଗତୋତି ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣେତି ଆଚରିୟୋ ।

ଲୋକହିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଲୋକିୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଲୋକୋ, ଲୁୟତେ ୱା ଜାତିଜରାମରଣଦୁକ୍ଖେହୀତି ଲୋକୋ, ଇମିନା ସତ୍ତଲୋକଂ ଜାତିଲୋକଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତପରଲୋକାନଂ ୱା ଉଚ୍ଛିନ୍ନଲୋକସମୁଦୟାନଂ ଲୋକାନଂ, ଇଧ ଜାତିଲୋକେ ଓକାସଲୋକେ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ହିତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସ, ଲୋକାନଂ, ଲୋକେ ୱା ହିତନ୍ତି ସରୂପେକଦେସେକସେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଲୋକହିତ’’ମିଚ୍ଚେୱାହ । ନାଥୋତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଭେଦାନୁରୂପଧମ୍ମଦେସନସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି…ପେ॰… ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୦) ଏୱଂ ୟାଚନଟ୍ଠେନାପି ନାଥତେତି ନାଥୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱୀତିକ୍କମାନୁରୂପଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାୟ ଚ କରୁଣାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତପତି, ସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ୱା ତେସଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନୁସୟିତେ କିଲେସେ କରୁଣାୟ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତପତି, ଅଭିଧମ୍ମୱସେନ ୱା ତେ ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କିଲେସେ ପଞ୍ଞାୟ ଉପେଚ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତପତୀତି ତପନଟ୍ଠେନାପି ନାଥତେତି ନାଥୋ । ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତା କେନଚି ଅପ୍ପଟିହତଧମ୍ମଦେସନତ୍ତା ପରମଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠେନାପି ନାଥତେତି ନାଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେସି ସମାଦପେସି ସମୁତ୍ତେଜେସି ସମ୍ପହଂସେସୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୯୦) ୱଚନତୋ ସମ୍ପହଂସନସଙ୍ଖାତେନ ଆସୀସଟ୍ଠେନ, ପଣିଧାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘କଥଂ ନାମାହଂ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚୟିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆସୀସଟ୍ଠେନ ୱା ନାଥତେତି ନାଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଚତୂହିପି ନାଥଙ୍ଗେହି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୟୋଜେତବ୍ବା, ଅତିୱିତ୍ଥାରିକଭୟା ପନ ନ ୟୋଜିତା ।

ନମୋତି ପରମତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣବହୁମାନପବ୍ଭାରା ଚିତ୍ତନତି, ଚିତ୍ତନତିପ୍ପଭୱା ଚ ୱଚୀକାୟନତି । ଅତ୍ଥୁ ମେତି ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ମହୁସ୍ସାହପ୍ପଭୱତ୍ତା ଚ ମହତୀ କରୁଣା ମହାକରୁଣା। ତତ୍ଥ ପଣିଧାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପୁରପ୍ପୱେସା ନିୟୁତ୍ତୋତି ମହାକାରୁଣିକୋ, ଭଗୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁମୂଲଂ ଦସ୍ସେତି । ନିକ୍କରୁଣୋ ହି ପରଦୁକ୍ଖେସୁ ଉଦାସିନୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ ପଣିଧାନମତ୍ତମ୍ପି ଅତିଭାରିୟନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ ହେତୁଂ ପୂରେତ୍ୱା ନାଥତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ହେତୁଫଲପ୍ପୟୋଜନଭୂତଂ ଲୋକହିତଂ କଥଂ କରିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବଗୁଣମୂଲଭୂତତ୍ତା ମହାକରୁଣାଗୁଣମେୱ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ନମୋ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ତାୱତା ହେତୁଅନୁରୂପଂ ଫଲଂ, ଫଲାନୁରୂପୋ ହେତୁ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନୁରୂପଂ ମୂଲଂ, ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅନୁରୂପଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

ଏୱଂ ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସୋ, ନାଥୋ ନାଥଗୁଣେ ଠିତୋ ।

ନମୋରହୋ ଅନାଥସ୍ସ, ନାଥମାନସ୍ସ ସମ୍ପଦଂ ॥

ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ଅନେକେସୁ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ‘ମହାକାରୁଣିକସ୍ସା’ତି ଏକମେୱ ଗହିତ’’ନ୍ତି ? ଉଚ୍ଚତେ –

ଦୋସହୀନସ୍ସ ସତ୍ଥସ୍ସ, ଚୋଦନା ତୁ ନ ୱିଜ୍ଜତେ ।

ଦୋସୟୁତ୍ତମସତ୍ଥଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଚୋଦନା ଅପତ୍ତକାତି ॥

ନ ମୟା ଚୋଦନା କତା, କିନ୍ତୁ ପୁଚ୍ଛା ଏୱ କତା । ଅପିଚ –

‘‘ଫଲଂ ସତିପି ରୁକ୍ଖେଡ୍ଢେ, ନ ପତତ୍ୟୱିକମ୍ପିତେ ।

ଚୋଦନା ୟା’ତ୍ଥୁ ସତ୍ଥାନଂ, ପୁଚ୍ଛନାତ୍ୟତ୍ଥଫଲଂ ମହତା ॥

‘‘ନଭୋତ୍ତୁଂ କୁରୁତେ ସମ୍ମା, ଗହିତୁଂ ନାଡ୍ଢତେ ଘଟଂ ।

ଅକ୍ଖେପେ ହି କତେ ତଦି-ଚ୍ଛିସ୍ସାଣାବୁଦ୍ଧିବନ୍ଧନଂ ॥

‘‘ୟଥା ହିମପଦୋ ପଦ୍ଧୋ, ପବୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧଲିମ୍ପିୟା ।

ଭିନ୍ନତ୍ଥୱିରମସ୍ସେୱଂ, ସତ୍ଥକତାତ୍ଥଲିମ୍ପିୟା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ଚେକଂ –

ସମ୍ମାପି ଚୋଦନା ତଂ ଖଲୁ, ଗୁରୱୋ ୱିୱାକ୍ୟା ୱିୱଦ୍ଧ ।

ୟତିସିସ୍ସା ଆଘଟ୍ଟିତାତି-ୱାକ୍ୟେନାଭ୍ୟଧିକଂ ଗୋପୟ ॥

ସରୱତୀ ଆଚେରଂ କିଲିଟ୍ଠା, ତଦିଚ୍ଛିସ୍ସଜିତାତ୍ତାନଂ ।

ଜୟତ୍ୟତ୍ତାନମାଚେରୋ, ସଦସ୍ସସ୍ସେୱ ସାରଥୀତି ॥ –

ଅତ୍ରୋଚ୍ଚତେ –

ୟସ୍ସ ହି ୱାକ୍ୟସହସ୍ସଂ, ୱାକ୍ୟେ ୱାକ୍ୟେ ସତଞ୍ଚ ଜିୱ୍ହା ।

ନାମଂ ଦସବଲଗୁଣପଦେସଂ, ୱତ୍ତୁଂ କପ୍ପେନପି ନ ସକ୍କା ॥

ୟଥା –

ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସାତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) –

ଚୋତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଭଗୱତଂ ଗୁଣାନମୱସେସାଭିଧାତୁଂ ।

ଅପିଚ –

ୟଥା ତ୍ୱଂ ସତ୍ତାନଂ, ଦସବଲ ତଥା ଞାଣକରୁଣା ।

ଗୁଣଦ୍ୱନ୍ଦଂ ସେଟ୍ଠଂ, ତୱ ଗୁଣଗଣା ନାମ ତିଗୁଣାତି ॥ –

ସବ୍ବଗୁଣସେଟ୍ଠତ୍ତା ମୂଲତ୍ତା ଚ ଏକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଛସୁ ଅସାଧାରଣଞାଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନ ସେସାପି ଗହିତାୱ ସହଚରଣଲକ୍ଖଣେନା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାୱିସୟତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାରମ୍ଭେ ଆଚରିୟେନ ‘‘କରୁଣା ୱିୟ ସତ୍ତେସୁ, ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ମହେସିନୋ’’ତି ପଞ୍ଞାଗୁଣୋ ୱଣ୍ଣିତୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚଅୟାଧିମୁତ୍ତିଭେଦାନୁରୂପପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନପଞ୍ଞାୟ, ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ଚ ଅଧିକାରତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାରମ୍ଭେ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଉଭୋପି ପଞ୍ଞାକରୁଣାଗୁଣା ୱଣ୍ଣିତା । ଇଧ ପନ ୱିନୟେ ଆସୟାଦିନିରପେକ୍ଖଂ କେୱଲଂ କରୁଣାୟ ପାକତିକସତ୍ତେନାପି ଅସୋତବ୍ବାରହଂ ସୁଣନ୍ତୋ, ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାରହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଅୱତ୍ତବ୍ବାରହଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସୀତି କରୁଣାଗୁଣୋୟେୱେକୋ ୱଣ୍ଣିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଞାଦୟା ଅତ୍ତପରତ୍ଥହେତୂ,

ତଦନ୍ୱୟା ସବ୍ବଗୁଣା ଜିନସ୍ସ ।

ଉଭୋ ଗୁଣା ତେ ଗୁଣସାଗରସ୍ସ,

ୱୁତ୍ତା ଇଧାଚରିୟୱରେନ ତସ୍ମା ॥

ଏତ୍ତାୱତା ଅଟ୍ଠକଥାଦିଗାଥା,

ସମାସତୋ ୱୁତ୍ତପଦତ୍ଥସୋଭା ।

ଅୟମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରନୟୋତି ଚାହଂ,

ଉଦ୍ଧଂ ଇତୋ ତେ ପଟିସଂଖିପାମି ॥

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅସମ୍ବୁଧନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱଂ ଅବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାହି ୟଥାରହଂ ନିସେୱିତଂ । ଭୱା ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତମାନଭୱତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଉପଗଚ୍ଛତି, ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ଭୱୋତି ୱା ୱୁଦ୍ଧି । ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ୱା ଦୁଗ୍ଗତି । ଅଭୱୋତି ସୁଗତି । ‘‘ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା, ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୩, ୧୧) ୱିୟ ହି ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥତ୍ତା ଅକାରସ୍ସ । ଭାୱୟତୀତି ଭୱୋ, ଜାତି । ଭୱତୀତି ୱା ଭୱୋ। ସୱିକାରା ବହୁୱିଧଖନ୍ଧୁପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା । ଅଭୱୋତି ୱିନାସୋ, ଜାତିଭାୱଂ ମରଣଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଅରହନ୍ତାନଂ ମରଣମ୍ପି ଖଣିକୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଭୱେସୁ ଅଭୱୋ ଭୱାଭୱୋ, ତଂ ଭୱାଭୱଂ, ଭୱେସୁ ଅଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱଲୋକୋତି ସତ୍ତଲୋକୋ, ସଙ୍ଖାରଲୋକଓକାସଲୋକାନଂ ଭୱାଭୱଗମନାସମ୍ଭୱତୋ ସତ୍ତଲୋକଂ ଜୀୱଲୋକୋତି ୱିସେସେତି । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋତି ଏତ୍ଥ ନୱପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅପଚୟଗାମିତା ହି ଚତୁମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସ ଓଧିସୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସହାୟଭାୱୂପଗମନେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସାପି । ୟଥାହ ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ…ପେ॰… ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ଅରହତ୍ତସ୍ସାପି ତଥା ରାଗାଦିକ୍ଖୟୱଚନସବ୍ଭାୱତୋ । ଫଲସାମଞ୍ଞେନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଫଲାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ନୱୱିଧୋପେସ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ସହଚରଣଲକ୍ଖଣକଆରଣତାୟ ପଟିପକ୍ଖଗୋଚରଗ୍ଗହଣତା । ଅନଭିହିତୋପି ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ରାଭିହିତୋୱ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଇତି ୱଚନତୋ କାରଣଗୋଚରଗ୍ଗହଣେନ ଚତ୍ତାରିପି ଫଲାନି ଗହିତାନି । ନରକାଦୀସୁ ଅପତମାନଂ ଧାରେତି ସୁଗତିୟଂ ଉପ୍ପାଦନେନାତି ଧମ୍ମୋ। ପୁନ ସୁଗତିମ୍ହି ଅଜନନକାରୀ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ନିୱାରେତ୍ୱା ପୋସେତି ପୱତ୍ତେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ସୋ ପନ କାମରୂପାରୂପଭେଦତୋ ତିୱିଧୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖାୱହନତୋ, ତତୋପି ଉତ୍ତମତ୍ତା ଧମ୍ମୱରୋ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନନୁବୋଧା ଅପ୍ପଟିୱେଧା ଏୱମିଦଂ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ଧାୱିତଂ ସଂସରିତ’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୫; ମହାୱ॰ ୨୮୭) ୱଚନତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଅସମ୍ବୁଧଂ ଭୱା ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଜୀୱଲୋକୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ଅସମ୍ବୁଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସେୱ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତେ ତଂନିଦ୍ଦେସେନ ନିୟମନତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋପି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୀ ଧମ୍ମୱରୋତି ଚାପଜ୍ଜତି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନମୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ତସ୍ସା’’ତି ତଂନିଦ୍ଦେସେନ ସମାନୱିଭତ୍ତିକରଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମନତୋ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋ ଧମ୍ମୱରସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ୱିସେସନୱଚନଂ । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଚ୍ଚାନଂ ତବ୍ଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଚେ ? ନ, ତଂନିଦ୍ଦେସେନ ସମାନୱିଭତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଅୱିସେସିତତ୍ତା । ଅପି ଚ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚେସୁ ଫଲାନଂ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତାତି ୱଚନୱିରୋଧୋ, ଫଲାନଂ ଅସଙ୍ଗହେ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ ନ କେୱଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅପି ଚ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ୱଚନୱିରୋଧୋ ଚାତି ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧା ଏସା ଗାଥା ସାସନୱିରୁଦ୍ଧା ଚା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସବ୍ବମେତମୟୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଗାଥତ୍ଥାଜାନନତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଆଚରିୟେନ ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁୱିସୟୱିଭାଗୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । କଥଂ ? ତତ୍ଥ ଅସମ୍ବୁଧନ୍ତି ଅସମ୍ବୋଧୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ତାୟ ଚ ତଣ୍ହୁପାଦାନାନି ଗହିତାନି, ତୟୋପି ତେ ଧମ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଭୱାଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିପ୍ପଭେଦୋ ହି ଭୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧) ୱଚନତୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତି ପୱତ୍ତି ନାମ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ପୱତ୍ତିହେତୁ ନାମ, ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିହେତୁସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ନିରୋଧମଗ୍ଗସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ୱିସୟୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା ? ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ବୁଦ୍ଧେନ ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଆସେୱିତଂ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଭାୱନାସେୱନାୟ । ଏତ୍ତାୱତା ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତଂ ୟନ୍ତି ଉପୟୋଗପ୍ପତ୍ତୋ ୟୋ ୱିସୟୋ ନିରୋଧୋ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଚ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତାୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲତ୍ତୟୱିଦ୍ଧଂସିନୋ ନମୋ ଧମ୍ମୱରସ୍ସାତି ଅୟଂ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସୀଲତାୟ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ସମ୍ଭୱତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ରାଗୱିରାଗାତି ଗାଥତ୍ଥୋ, ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଚ ଅସେସତୋ ଗହିତୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଇମାୟ ଗାଥାୟ କେୱଲଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋୱ ଗହିତୋ ହୋତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦; ପାରା॰ ୧), ତମ୍ପି ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧେହେୱ ନିସେୱିତଂ ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଅନଞ୍ଞନିସେୱିତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମା ଭଗୱଂନେତ୍ତିକା ଭଗୱଂପଟିସରଣା…ପେ॰… ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଧାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ।

ତତିୟଗାଥାୟ ସୀଲାଦୟୋ କିଞ୍ଚାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ତେ ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସୀଲାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୁତ୍ତରାୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣପ୍ପଭୁତୀହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସରୂପେକସେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣପ୍ପଭୁତୀହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲଧମ୍ମାୱ ସୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତା, ତଥାପି ‘‘ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପହୀନେ କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୦) ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖୋ ଖୟୋତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ‘‘ଖୟେ ଞାଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪) ଏତ୍ଥ ଖୟୋ ନାମ ମଗ୍ଗୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋତି ଫଲନିବ୍ବାନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ଆଗତମେୱ । ପହୀନକିଲେସାନଂ ଖୟୋ ପାକତିକୋ ଖୟୋ ଏୱ । ପଭୁତି-ସଦ୍ଦେନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଏୱମାଦୟୋ ଗୁଣା ସଙ୍ଗହିତା । ସମନ୍ନାଗମଟ୍ଠେନ ଅପରିହୀନଟ୍ଠେନ ଚ ୟୁତ୍ତୋ । ଖେତ୍ତଂ ଜନାନଂ କୁସଲତ୍ଥିକାନନ୍ତି ‘‘ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତତୋ କୁସଲସ୍ସ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନତ୍ତା, ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ କାମଂ କୁସଲସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ, ନ କୁସଲତ୍ଥିକାନଂ ଜନାନଂ । ତସ୍ମା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ସୁତ୍ତତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ସୁତ୍ତେ ‘‘ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ? ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ସଙ୍ଘୋ, ପୁଞ୍ଞୁପନିସ୍ସୟତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ, କୁସଲତ୍ଥିକାନନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଲୋକେପି ହି ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ସାଲିୟୱୁପନିସ୍ସୟତ୍ତା ସାଲିଖେତ୍ତଂ ୟୱଖେତ୍ତନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ୱିଗତକିଲେସତ୍ତା ଅରିୟଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅରିୟାନଂ, ଅରିୟଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତଂ ସୀଲଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଘତତ୍ତା ସଙ୍ଘଂ । ‘‘ଅରିୟ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘଂ ନିୱାରେତୀ’’ତି କେଚି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଗୁଣଗ୍ଗହଣେନ ୱିସେସିତତ୍ତା । ସିରସାତି ଇମିନା କାମଂ କାୟନତିଂ ଦସ୍ସେତି, ତଥାପି ଉତ୍ତମସଙ୍ଘେ ଗୁଣଗାରୱେନ ଉତ୍ତମଙ୍ଗମେୱ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ସିରସା ନମାମୀ’’ତ୍ୟାହ । ସିରସ୍ସ ପନ ଉତ୍ତମତା ଉତ୍ତମାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିସ୍ସୟତ୍ତା, ତେସଂ ଉତ୍ତମତା ଚ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସୱନାନୁତ୍ତରିୟହେତୁତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାହ – ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ

‘‘ଉପୋଗ୍ଘାତୋ ପଦଞ୍ଚେୱ, ପଦତ୍ଥୋ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ।

ଚୋଦନାପ୍ରତ୍ୟୱଜ୍ଜାନଂ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ତନ୍ତସ୍ସ ଛବ୍ବିଧା’’ତି ॥ –

ଏୱମୱତ୍ୱା କସ୍ମା ରତନତ୍ତୟପଣାମଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସତାଚାରତ୍ତା । ଆଚାରୋ କିରେସ ସପ୍ପୁରିସାନଂ, ୟଦିଦଂ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପୂଜାୱିଧାନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ସତାଚାରତୋ ଭଟ୍ଠା ମା ମୟଂ ହୋମା’’ତି କରୀୟତି, ଚତୁଗମ୍ଭୀରଭାୱୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱିନୟପିଟକଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଓଗାହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତସ୍ସାପି ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ହୋତି, ଭୟକ୍ଖୟାୱହଞ୍ଚେତଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଜନିତଂ ପଣାମପୂଜାୱିଧାନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସରନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) । ଅପିଚାଚରିୟୋ ସତ୍ଥୁପୂଜାୱିଧାନେନ ଅସତ୍ଥରି ସତ୍ଥାଭିନିୱେସସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୟଥାଭୂତଂ ସତ୍ଥରି ଏୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ସତ୍ଥୁସମ୍ଭାୱନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅସତ୍ଥରି ସତ୍ଥୁସମ୍ଭାୱନଂ ପରିଚ୍ଚଜାପେତି, ‘‘ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଦୋସଂ ପରିହରତି । ଅନ୍ତରାୟବହୁଲତ୍ତା ଖନ୍ଧସନ୍ତତିୟା ୱିପ୍ପକତାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲାନଂ ପରିକ୍ଖୟସମ୍ଭୱାସଙ୍କାୟ ‘‘ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସ…ପେ॰… ଆୟୁ ୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୯) ୱୁତ୍ତାନିସଂସେ ୟାୱ ସଂୱଣ୍ଣନାପରିୟୋସାନା ପତ୍ଥେତି । ଅପି ଚେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଣାମପୂଜାୱିଧାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱାଧିଗମତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦସ୍ସ, ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପୂଜାୱିଧାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାୱାଧିଗମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ସଦ୍ଧମ୍ମପଟିୱେଧମତ୍ତାଭିଲାସିନୋ ହି ତେ । ପରମତ୍ଥସଙ୍ଘପୂଜାୱିଧାନଂ ପରମତ୍ଥସଙ୍ଘଭାୱାଧିଗମତ୍ଥଂ ସାୱକୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି, ମଙ୍ଗଲାଦୀନି ୱା ସାତ୍ଥାନି ଅନନ୍ତରାୟାନି ଚିରଟ୍ଠିତିକାନି ବହୁମତାନି ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନତ୍ଥଂ ‘‘ପୂଜା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଭଗୱତା ପସତ୍ଥମଙ୍ଗଲଂ କରୋତି । ୱୁଚ୍ଚତେ ଚ –

‘‘ମଙ୍ଗଲଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ ମଙ୍ଗଲଂ ।

ମଙ୍ଗଲାଦୀନି ସାତ୍ଥାନି, ସୀଘଂ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ॥

‘‘ସତ୍ଥୁ ପୂଜାୱିଧାନେନ, ଏୱମାଦୀ ବହୂ ଗୁଣେ ।

ଲଭତୀତି ୱିଜାନନ୍ତୋ, ସତ୍ଥୁପୂଜାପରୋ ସିୟା’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ଥୁପଧାନତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂ ପୂଜାୱିଧାନଂ ସତ୍ଥୁପୂଜାୱିଧାନମିଚ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ସାସନତୋ ଲୋକତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ଧମ୍ମୋ ସୁଗତେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ନିବ୍ବାନକାଲେ ୟମତୋ ସ ସତ୍ଥା ।

ସୁୱତ୍ଥିଗାଥାସୁ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ।

ସଙ୍ଘୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ୟମତୋ ସ ସତ୍ଥା ॥

କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ –

ଧମ୍ମକାୟୋ ୟତୋ ସତ୍ଥା, ଧମ୍ମୋ ସତ୍ଥା ତତୋ ମତୋ ।

ଧମ୍ମଟ୍ଠିତୋ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ, ସତ୍ଥୁସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନିଗଚ୍ଛତି ॥

ସନ୍ତି ହି ଲୋକେ ୱତ୍ତାରୋ କୋସଗତଂ ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ ପୁରିସଂ ୱିସୁଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ଏସୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ଚାରିୟମାତ୍ରଚ୍ଚେୱା –

‘‘ନମତ୍ଥୁ ବୁଦ୍ଧରତ୍ନାୟ, ଧମ୍ମରତ୍ନାୟ ତେ ନମୋ ।

ନମତ୍ଥୁ ସଙ୍ଘରତ୍ନାୟ, ତିରତ୍ନସମୱାନୟୀ’’ତି ॥

ଅପିଚ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣନିମିତ୍ତାନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖପାତୁଭାୱାଭିସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନମୁପାଦାୟ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୟଦି ପଞ୍ଞାପିୟତି, ଧମ୍ମୋ ପଣାମାରହୋତି କା ଏୱ କଥା, ସଙ୍ଘୋ ଚ ‘‘ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହି, ସଙ୍ଘେ ତେ ଦିନ୍ନେ ଅହଞ୍ଚେୱ ପୂଜିତୋ ଭୱିସ୍ସାମି ସଙ୍ଘୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭାଜନନ୍ତି ଦୀପେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତୋ ଧମ୍ମୋ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲମିୱ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆଭତତ୍ତା ଏୱ ମାଦିସାନମ୍ପି ସୋତଦ୍ୱାରମନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ଅତୀୱ ଆଦରେନ ପଣାମଂ କରୋତି ‘‘ସିରସା ନମାମୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ଅନେକୱିଧଂ ପଣାମପ୍ପୟୋଜନଂ ୱଦନ୍ତି, ଆଚରିୟେନ ପନ ଅଧିପ୍ପେତପ୍ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ତନା ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଚ୍ଚେୱମଚ୍ଚନ୍ତନମସ୍ସନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ । ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ରତନତ୍ତୟପୂଜାୱିଧାନପରିସମତ୍ତତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୟଥାୱିହିତମତ୍ତମେୱ ପୂଜାୱିଧାନଂ ଅରହତି ରତନତ୍ତୟଂ, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱମଚ୍ଚନ୍ତନମସ୍ସନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତାଦିସେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ମୁହୁତ୍ତମପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅଭିକ୍ଖଣଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିୟମେନ ନମସ୍ସନାରହଂ ନମସ୍ସମାନସ୍ସ ହିତମହପ୍ଫଲକରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂୱିଧଂ ଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠେନ ମହପ୍ଫଲଟ୍ଠେନ ଚ ସିଦ୍ଧଂ ରତନଭାୱଂ ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସମାନୋ ୟଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ଅଲତ୍ଥଂ ଅଲଭିଂ । ଅକୁସଲମଲଂ ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନେନ ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ । କିଲେସଦରଥପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୀତଲତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ଅଭିସନ୍ଦେତୀତି ଅଭିସନ୍ଦୋ । ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ଅଭିସନ୍ଦୋ ଚାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ, ତଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ। ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଂ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତି, ‘‘ୱିପୁଲ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞାନଂ ଅଭିସନ୍ଦୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ, ତଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ। ସନ୍ଦ ସୱନେତି ଧାତୁ । ତସ୍ମା ପୁଞ୍ଞସୋତଂ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ପନ ୱିପୁଲଂ, ନ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ୱିପୁଲ-ସଦ୍ଦେନ ।

ପଞ୍ଚମଗାଥା ୟସ୍ମିଂ ୱିନୟପିଟକେ ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅନୂନଂ ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଠିତେ ସକଲଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ ତେସ୍ୱେୱ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି । କସ୍ସ ସାସନନ୍ତି ଚେ ? ଅଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ । ଭଗୱା ହି ଠିତିହେତୁଭୂତାୟ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିକୋ ହି ପରଲୋକେ ନିରପେକ୍ଖୋ କେୱଲଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ନ ପରଲୋକହିତାନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ତୁଂ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକୋ ତାନି କତ୍ତୁଂ ଆୟୂହତି । ଭଗୱା ପନ ତଥା ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଅନାୟୂହନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସୟଞ୍ଚ ଓଘଂ ତରି, ପରେ ଚ ତାରେସି । ୟଥାହ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) । ଚତୁବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ସତ୍ତେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମା ଚ ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱା ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସ। ସୁସଣ୍ଠିତତ୍ତା ହେସ କେୱଲଂ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପନେତୁକାମୋ ହିତଂ ଉପସଂହରିତୁକାମୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପମୋଦିତୋ ଅପକ୍ଖପତିତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ୱିନୟଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାଧିକାରେ ସାରୁପ୍ପାୟ ଥୁତିୟା ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସା’’ତି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ମନାପିୟେ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମୱିପାକେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୬) ସୁତ୍ତସ୍ସ, ‘‘ସୁସଣ୍ଠାନା ସୁରୂପତା’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୧) ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅଧିପ୍ପେତାଧିକାରାନୁରୂପୋ ନ ହୋତି । ଅମିସ୍ସନ୍ତି କିଂ ୱିନୟଂ ଅମିସ୍ସଂ, ଉଦାହୁ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱନ୍ତି ? ନୋଭୟମ୍ପି । ଅମିସ୍ସା ଏୱ ହି ୱିନୟଟ୍ଠକଥା । ତସ୍ମା ଭାୱନପୁଂସକୱସେନ ଅମିସ୍ସଂ ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥା ‘‘ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୂ’’ତି ୱଚନତୋ ତେସଂ ଆନୁଭାୱୋ ନାମ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ଅପୁବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା ସନ୍ତି ହି ଲୋକେ ୱତ୍ତାରୋ ‘‘କସ୍ସେସ ଆନୁଭାୱୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ତଂତଂପାଠେ ଅତ୍ଥଂ ଭାୱୟତି ୱିଭାୱୟତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱନା ୱିଭାୱନାତି ଆନୁଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଟ୍ଠକଥା ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱେ ସତି କିଂ ପୁନ ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ଇମିନା ଆରମ୍ଭେନାତି ତତୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମଗାଥାୟୋ । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମ୍ବୁନା ନିଦ୍ଧୋତମଲତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜେହି, ତେନେୱ ନିଦ୍ଧୋତାସୱତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧପଟିସମ୍ଭିଦେହି, ୱିସୁଦ୍ଧପଟିସମ୍ଭିଦତ୍ତା ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହୀତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁତ୍ତେ ଲୋକାଚରିୟାପି, ସାସନେ ରାହୁଲାଚରିୟାଦୟୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତେ ଅପନେତୁଂ କାମଞ୍ଚାତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବଟ୍ଠକଥାୟ ଊନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଚେ ? ନ, ଚିତ୍ତେହି ନୟେହି ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ କୋୱିଦେହି, ତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱା କୋୱିଦେହି ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହି।

ସଲ୍ଲେଖିୟେତି କିଲେସଜାତଂ ବାହୁଲ୍ଲଂ ୱା ସଲ୍ଲିଖତି ତନୁଂ କରୋତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ, ସଲ୍ଲେଖସ୍ସ ଭାୱୋ ସଲ୍ଲେଖିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସଲ୍ଲେଖିୟେ । ନୋସୁଲଭୂପମେହୀତି ଅସୁଲଭୂପମେହି । ମହାୱିହାରସ୍ସାତି ମହାୱିହାରୱଂସସ୍ସ । ପଞ୍ଞାୟ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ଧଜୋ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଧଜୂପମା, ତେହି ଧଜୂପମେହି। ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱରଂ ଅନୁଅୟେହି ଅନୁଗତେହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱରନ୍ୱୟେହି, ବୁଦ୍ଧାଧିପ୍ପାୟାନୁଗେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଧ ୱର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଅପନେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଊନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ କରଣୱିସେସଂ ତସ୍ସ ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନା’’ତିଆଦିମାହ । ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତୀତି କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଫଲଂ ହିତଂ ନ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ନ ତଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୫୩୮) ୱିୟ । ଅଜ୍ଝେସନଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟସ୍ସାତି ଇମିନା ୟସ୍ମା ସହମ୍ପତିବ୍ରହ୍ମୁନା ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ ଭଗୱତା, ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିନୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଆଚରିୟୋ ତଂ ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ ପୂଜେନ୍ତୋ ଇମଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ବୁଦ୍ଧସିରିତ୍ଥେରସ୍ସ ୟାଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ଅକାସୀତି ଦସ୍ସେତି । ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋତି ତସ୍ସାଭାୱଂ ଦୀପେତି ଆଦରଞ୍ଚ ।

ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ଗାଥାୟୋ କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ତେନ ତାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୟୱିମତିଂ ୱିନୋଦେତି, ଏକଟ୍ଠକଥାୟ କୁସଲସ୍ସ ୱା ‘‘ଅୟଂ ନୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପଂ ନିୱାରେତି, ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗେନ ତତ୍ଥ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠାନଂ ଅଭିନିୱେସଂ ପରିଚ୍ଚଜାପେତି, ଥେରୱାଦଦସ୍ସନେନ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପତି ୱିନୟଧରାନଂ କାରଣୋପପତ୍ତିତୋ ଉହାପୋହକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି, ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦପଟିକ୍ଖେପେନ ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପମାଣତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଇମେ ଚାନିସଂସା କତ୍ତବ୍ବୱିଧିଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚ ସମାରଭନ୍ତୋ ତସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ସରୀରଂ କତ୍ୱା ସମାରଭିସ୍ସଂ, ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଥେୱ କୁରୁନ୍ଦୀନାମାଦୀସୁ ଲୋକେ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ, ୱିନୟୟୁତ୍ତିୟା ୱା ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରଂ ୱିୟ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସମାରଭିସ୍ସଂ । କିଂ ସଂୱଣ୍ଣନମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ସଂୱଣ୍ଣନାଗ୍ଗହଣଂ । ଅଥ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ଥେରୱାଦଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ସମାରଭିସ୍ସନ୍ତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଥେରୱାଦା ହି ବହିଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଚରନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚୂଳପଚ୍ଚରିଅନ୍ଧକଅରିୟଟ୍ଠକଥାପନ୍ନୱାରାଦୟୋପି ସଙ୍ଗହିତା। ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚରୀ ନାମ ସୀହଳଭାସାୟ ଉଳୁମ୍ପଂ କିର, ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା କତତ୍ତା ତମେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । କୁରୁନ୍ଦୀୱଲ୍ଲିୱିହାରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କତତ୍ତା କୁରୁନ୍ଦୀ ନାମ ଜାତା ।

ସମ୍ମ ସମାରଭିସ୍ସନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବୱିଧାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅହଂ ଠିତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ମେ ନିସାମେନ୍ତୂତି ଗାଥାୟ ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ମେ ମମ, ମୟା ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ପାଠସେସୋ। ନିସାମେନ୍ତୁ ପସ୍ସନ୍ତୁ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ସୁଣନ୍ତୁ ୱା ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପୀତିପାମୋଜ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେନ ସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ପୂଜୟନ୍ତା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ। କସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ? ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ। କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ପଦୀପଟ୍ଠାନିୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ହିତାହିତପ୍ପକାସନତୋ, ପଦୀପଧରଟ୍ଠାନିୟୋ ଧମ୍ମଧରୋ ତଥାଗତୋ, ତସ୍ମା ପରିନିବ୍ବୁତେପି ତସ୍ମିଂ ତଥାଗତେ ତତ୍ଥ ସୋକଂ ଅକତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିମାନୟନ୍ତା ନିସାମେନ୍ତୂତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଧମ୍ମକାୟା ତଥାଗତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୮) ୱଚନତୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ପଦୀପୋ ଚାତି ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପୋ, ଭଗୱା ।

ୟୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତେହି ସାୱକେହି ଞାତୋ ଅୱବୁଦ୍ଧୋ, ୟେହି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମତିଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଚ୍ଚଜନ୍ତା ନିରୱସେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା । ପୁରେତି ପୁରା, ପୋରାଣତ୍ଥେରା ୱା । ଅଟ୍ଠକଥାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ, ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ ।

ୟଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପମାଦଲେଖକାନଂ ପମାଦଲେଖମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା । କିଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପମାଣଂ ? ନ, କିନ୍ତୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱାନଂ ଇଧ ୱିନୟମ୍ହି ପଣ୍ଡିତାନଂ, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଚ୍ଚେପି ଅଲିକେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଦଲେଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପମାଦଲେଖଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ପମାଣଂ ହେସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥଜାତତୋ ତନ୍ତିକ୍କମଂ ପାଳିକ୍କମଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତା ସୁତ୍ତାୱୟୱା । ଅନ୍ତୋତି ହିଦଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାୱୟୱସମ୍ଭାୱନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଭୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକା, ତେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତଗନ୍ଥେସୁ ଆଗତୱଚନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅମୀୟତୀତି ଅନ୍ତୋ, ସାଧୀୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେନ ସାଧୀୟତି ? ସୁତ୍ତେନ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ, କୋ ସୋ ? ସୋ ସୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ, ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତାନି ୱଚନାନି ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନି । ତେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆଗମସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମୱିନୟସୁତ୍ତସ୍ସ ଚାନୁରୂପଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ, ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସମାସତୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦୀନଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୫.୪୭୯; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ପାରା॰ ୧) ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ଆଗମସୁତ୍ତନ୍ତାନୁରୂପଂ । ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ସିୟା କୁସଲଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୨୦) ଏୱମାଦୀନଂ ଅଭିଧମ୍ମସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ଅଭିଧମ୍ମସୁତ୍ତନ୍ତାନୁରୂପନ୍ତି ଏୱମାଦି । ହେସ୍ସତୀତି ଭୱିସ୍ସତି, କରୀୟିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଣ୍ଣନାପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ସୋ ତସ୍ମାତି ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ପଣ୍ଡିତାନଂ ପମାଣତ୍ତାପି ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗସ୍ସ ସମାସିତତ୍ତାପି ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଅସେସିତତ୍ତାପି ତନ୍ତିକ୍କମସ୍ସ ଅୱୋକ୍କମିତତ୍ତାପି ସୁତ୍ତନ୍ତିକୱଚନାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାନୁରୂପଂ ଦୀପନତୋପି ତସ୍ମାପି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ତନ୍ତିକ୍କମଂ ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେନ ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡାଦୀସୁ ‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ଭାରୋ’ତି ଗତା, ମୟଂ ପନ ୱତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ କିର ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବାହିରନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦିଭେଦେନ ୱିନୟସ୍ସବହୁତ୍ତା ୱିନୟୋ ତାୱ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ତସ୍ସ ଏୱମାଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧାରିତଂ ୟେନ ଚାଭତଂ । ୟତ୍ଥପ୍ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେତନ୍ତି ୱଚନଂ ସକଲମ୍ପି ୱିନୟପିଟକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଅତୀତାଦୀସୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି । ୟଦି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତି, ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ନ ଜନେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ନ, ସାୱକଭାସିତସ୍ସପି ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଜନନତୋ । ନିୟମାଭାୱା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଚେ ? ନ, ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟଂ ଆରୁଳ୍ହୋ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା । ତଥା ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ସଙ୍ଗୀତିଂ ଆରୁଳ୍ହତ୍ତା ‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି…ପେ॰… ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ) ଏୱମାଦିୱଚନଂ, ୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗୀତିଆରୁଳ୍ହକ୍କମାନୁଗତଂ, ତଂ ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ଜନେତୀତି ଆୟସ୍ମା ଉପତିସ୍ସୋ ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ଅଞ୍ଞାପି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ତମ୍ପି ସାଲୱନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜେ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନତୋ ଉପୱତ୍ତନନ୍ତି ପାକଟଂ ଜାତଂ କିର । ୟମକସାଲାନନ୍ତି ଏକା କିର ସାଲପନ୍ତି ସୀସଭାଗେ, ଏକା ପାଦଭାଗେ । ତତ୍ରାପି ଏକୋ ତରୁଣସାଲୋ ସୀସଭାଗସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ହୋତି, ଏକୋ ପାଦଭାଗସ୍ସ, ମୂଲଖନ୍ଧୱିଟପପତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତସାଲାନନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ ‘‘କତକିଚ୍ଚୋ ପୀତିଜ ହାସ ଚେତୋ ଅୱେରମୁଖେନାଭତକୁଣ୍ଡଲେନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପରିନିବ୍ବାନେ ପରିନିବ୍ବାନହେତୁ, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱା ମା ସୋଚିତ୍ଥ ଚିତ୍ତେନ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ ୱାଚାୟ ‘‘ପରିଦେୱନଂ ୱିଲାପ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ମହାସମଣେନାତି ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ସୂରିୟଂ’ସୂଭି ପଟୁକରା’ଭା’ରିଣସ୍ସ ତାଣା ଇତ୍ୟତ୍ରେୱ । ୟଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଅନୁଗ୍ଗହଂ, ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହସ୍ସାତି ଆଚରିୟା । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ‘‘ୟଂ ୟସ୍ମା ଅହଂ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିବ୍ବସନାନୀତି ନିଟ୍ଠିତୱସନକିଚ୍ଚାନି, ମୟା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅପନୀତାନି। ୟଦି ସୁୟୁତ୍ତାନି ଧାରେସ୍ସସୀତି ପୁଚ୍ଛତି, କୱଚସଦିସାନି ସାଣାନି । ଇସ୍ସରିୟସଦିସା ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରାଦୟୋ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଚ ପଟିଲାଭକ୍କମେନ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଅନାଗତେ ସନ୍ନିକଟ୍ଠେ, ତଥାତୀତେ ଚିରନ୍ତନେ ।

କାଲଦ୍ୱୟେପି କୱୀହି, ପୁରାସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜତେ ॥

ସତ୍ଥୁସାସନମେୱ ପରିୟତ୍ତି ସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତି, ସା ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ନୱଙ୍ଗା । ତିପିଟକମେୱ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରା। ‘‘ୱିନା ନ ସକ୍କା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋ ତେହି ସମ୍ମୁଖାପି ଅସମ୍ମୁଖାପି ସୁତଂ, ଥେରେନ ପନ ଅସମ୍ମୁଖାପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ନ ୱାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାତି ୱିଭାସା, ଅଞ୍ଞାସିପି ନ ଅଞ୍ଞାସିପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ର ଉଚ୍ଚିନନେ । ବହୁସଦ୍ଦୋ ୱିପୁଲ୍ଲତ୍ଥୋ ‘‘ଅନନ୍ତପାରଂ ବହୁ ୱେଦିତବ୍ବମିତ୍ୟ’’ତ୍ରେୱ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ତିପିଟକସବ୍ବପଅୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ବହୁ ଚାନେନ…ପେ॰… ପରିୟତ୍ତୋ’’ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ତିପିଟକସ୍ସ ଅନନ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେ ଉପାଦାୟ ତେନ ବହୁ ପରିୟତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରଥା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତେହି ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଚନୱିରୋଧୋ ଚ । ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ଦିୱସୋ ନଟ୍ଠୋ, ସୋ ପାଟିପଦଦିୱସୋ, କୋଲାହଲଦିୱସୋ ନାମ ସୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ନ ଗହିତୋ । ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କୀଳନତୋ ସାଧୁକୀଳନଂ ନାମ । ସ୍ୱେପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅପେକ୍ଖାମନ୍ତାନୁଞ୍ଞାୟ । ସୁଭସୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ନ ହୋତୀତି ଚେ ? ନ, ଭଗୱତୋ କାଲେ ଲଦ୍ଧନୟତ୍ତା କଥାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ । ଛଡ୍ଡିତା ପତିତା ଉକ୍ଲାପା ଛଡ୍ଡିତପତିତଉକ୍ଲାପା। ଆଣା ଏୱ ଅପ୍ପଟିହତଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣାଚକ୍କଂ। ଏକତୋ ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତୀତି ଏକନିପାତନଂ । ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦୀତି ଏକେତି ଏତଂ ଦୁତିୟୱାରେ ଗମନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଆୟସ୍ମା ଉପତିସ୍ସୋ। ପଠମଂ ୱା ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସଂ ପତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁପନ୍ତିଂ ଅପୀଳେନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆସନେ ଏୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସି । ଉଭୟଥା ଚ ଆପାଥଂ ଗତୋ, ତେନ ଉଭୟମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞଥା ଦ୍ୱୀସୁ ଏକଂ ଅଭୂତଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

ଅଥଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ପୁଚ୍ଛି…ପେ॰… ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ପଠମଂ ଆୱୁସୋ ଉପାଲୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୯) ୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ଦସ୍ସିତୱଚନନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । ତଥା ହୋତୁ, କିମତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତାନୁକ୍କମେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମୋ କତୋତି ? ‘‘ୱତ୍ଥୁମୂଲକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ଏକେ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଚାରଣା ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ ସମ୍ପତ୍ତେ କରୀୟତି । ରାଜାଗାରକେତି ଏୱଂନାମକେ ଉୟ୍ୟାନେ । ଅଭିରମନାରହଂ କିର ରାଜାଗାରମ୍ପି । ତତ୍ଥ, ୟସ୍ସ ୱସେନେତଂ ଏୱଂ ନାମଂ ଲଭତି । ଅଥ ଖୋ ‘‘ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ସଙ୍ଗୀତିକାରକୋ ୱସୀଗଣୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୟଥା ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀତି ଏତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମୋପି କିମତ୍ଥଂ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ଚେ ? ଇମିନାନୁକ୍କମେନ ସଙ୍ଗହଂ ପଞ୍ଚପି ନିକାୟା ଅନାରୁଳ୍ହାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କଥଂ ପନ ଆରୁଳ୍ହାତି ? ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ପୁଚ୍ଛି, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ପୁଚ୍ଛିତମ୍ପି ଅପୁଚ୍ଛିତମ୍ପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଂ ଅନ୍ତରା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସକ୍କମଂ ମାତିକାୱିଭଙ୍ଗକ୍କମନ୍ତି ଏୱମାଦିସବ୍ବଂ ଅନୁରୂପୱଚନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ତେନେୱାହ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟଂ ରାଜାଗାରକେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ରାଜାଗାରକେ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନେନପି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟଂ ୱିହରତି ରାଜାଗାରକେ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗହକାରନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କାରକଂ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୟେନ ଞାଣେନ ସକ୍କା ସୋ ଦଟ୍ଠୁଂ, ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ ତଂ ଞାଣଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିଚରିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖା ଜାତି ପୁନପ୍ପୁନନ୍ତି ଇଦଂ ଗହକାରକଗୱେସନସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ସବ୍ବା ତେ ଫାସୁକାତି ତୱ ସବ୍ବା ଅନୱସେସକିଲେସଫାସୁକା ମୟା ଭଗ୍ଗା । ଗହକୂଟଂ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜା । ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣଂ ସୋମନସ୍ସମୟଂ। ନ ହି ସୋମନସ୍ସମୟଂ ଞାଣଂ ଖନ୍ଧସଭାୱଭେଦତୋ । ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନାତି ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ ଚ ୱିନୟେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାଣାତିପାତୋ ଅକୁସଲନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଅକୁସଲଂ, ନ ପାଣସଙ୍ଖାତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦକସଙ୍ଖାତୋ ଅତିପାତୋ । ତଥା ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆଦାନସଙ୍ଖାତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ, ତବ୍ବିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୭) ଏୱମାଦିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ ପଟିବଲୋ ୱିନେତୁଂ । ଜାତରୂପରଜତଂ ପରସନ୍ତକଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁଂ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କେୱଲଂ ଲୋଲତାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ, ରୂପିୟଛଡ୍ଡକସମ୍ମତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ୱିନୟେପି ପଟିବଲୋ ୱିନେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି, ଏତେନ ଫଲୱସେନ ଜୱନୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅୱିସିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ସାଧାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ, ଦେସନା ପିଟକତ୍ତୟଂ ।

ସାସିତବ୍ବୱସେନେତଂ, ସାସନନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ୱସେନାପି କଥାତି ଚ ।

ଦେସନା ସାସନା କଥା, ଭେଦମ୍ପେୱଂ ପକାସୟେ ॥

ସାସନସ୍ସ ନପୁଂସକତ୍ତା ‘‘ୟଥା…ପେ॰… ଧମ୍ମସାସନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଚେତନା, ତଥାକାରପ୍ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱା । ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତାନି ୱିସୟତୋ ଲୋକିୟା’ଭିସମୟୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଏୱ ୱା ଅଭିସମୟୋ ୱିସୟତୋ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ଇତରସ୍ସ ମଗ୍ଗାଦିକସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହତୋତିପି ଏକେ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିୱେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ, ତଂ କଥଂ ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଚେ ? ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ପମାଣଗ୍ଗହଣକାଲେ ଦୀଘେନ ପମାଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦାନୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ । ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତି ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି କଞ୍ଚି ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇତିୱାଦପମୋକ୍ଖଞ୍ଚ । କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା । ଅଧିଗତଫଲତ୍ତା ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋ। ପୁନ ଖୀଣାସୱଗ୍ଗହଣେନ ଅରହନ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ସେକ୍ଖଂ । ସୋ ହି ୟଥା ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ରଞ୍ଞୋ କଟକମକୁଟାଦିଂ ଗୋପେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ସହେତୁକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତାସଂୟେୱ ତତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକେ ପଭେଦତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ୱାୟମିତ୍ୱା ତା ଏୱ ପାପୁଣାତୀତି ଆଚରିୟା । କିମତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋୱ ୱିଜ୍ଜା ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତାତି ? ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଏତପରମୁପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ‘‘ଅପରେହିପି ସତ୍ତହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିନୟଧରୋ ହୋତି । ଆପତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତିଂ, ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ, ଗରୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ, ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି…ପେ॰… ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ଆସୱାନଞ୍ଚ ଖୟା…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୭) ସୁତ୍ତମେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସହେୱ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନି ପଟିଲଭତି । ୱିସୁଂ ଏତେସଂ ପରିକମ୍ମକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତାସଂୟେୱାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ଏକେ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ତିସ୍ସୋୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅଞ୍ଞେ ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୟୋ ଗୁଣୱିସେସା ୱିଭତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ୱିଭତ୍ତା, ତଥାପି ୱିସେସତୋ ପଞ୍ଞାଜାତିକତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣାତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତାସଂ ତତ୍ଥେୱାତି ଅୱଧାରଣୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ । ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଧମ୍ମେନାତି ପାଠସେସୋ । କତ୍ତରି ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ, ହେତୁତ୍ଥେ ଚ, ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତହେତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କସ୍ମା ପନାତି ‘‘ଅନୁଲୋମିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ପନ୍ନଭାରାତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧଭାରା । ‘‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମ୍ମୁଖା ଭୱିସ୍ସାମ ନ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତାରୋ । ତେସୁ ଦହରା କିର । ଜମ୍ମିନ୍ତି ଲାମକଂ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଚୱିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟାନି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେୟେୱ ନିୟତା, ନ ମହଗ୍ଗତା, ତସ୍ମା ପଣିଧିୱସେନ ହେଟ୍ଠୁପପତ୍ତିପି ହୋତି । ଅତିଚ୍ଛଥାତି ଅତିଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛଥ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ପରିୟେସଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଟୁଭଂ ନାମ କବ୍ୟକରଣୱିଧିୟୁତ୍ତଂ ସତ୍ଥଂ । କିରିୟାକପ୍ପଂ ଇତ୍ୟେକେ, କତ୍ତାଖ୍ୟାଦିଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତସତ୍ଥଂ । ଅସନ୍ଧିମିତ୍ତାତି ତସ୍ସା ନାମଂ । ତସ୍ସା କିର ସରୀରେ ସନ୍ଧୟୋ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ମଧୁସିତ୍ଥକେନ କତଂ ୱିୟ ସରୀରଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂନାମିକା ଜାତା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମାଗଧକେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଆଳ୍ହକଂ, ଚତ୍ତାରି ଆଳ୍ହକାନି ଦୋଣଂ, ଚତୁଦୋଣା ମାନିକା, ଚତୁମାନିକା ଖାରିକା, ୱୀସତିଖାରିକୋ ୱାହୋତି । କେଥୁମାଲାତି ‘‘ସୀସତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠିତୋ ଓଭାସପୁଞ୍ଜୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ରାଜିଦ୍ଧିଅଧିକାରପ୍ପସଙ୍ଗେନେତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ, ନାନୁକ୍କମେନ । ଅନୁକ୍କମେନ ପନ ବୁଦ୍ଧସାସନାୱହାରଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ରାଜା କିରା’’ତିଆଦିମାହ । କିଲେସଦମନେନ ଦନ୍ତଂ। କାୟୱାଚାହି ଗୁତ୍ତଂ। ‘‘ପାଚୀନମୁଖୋ’’ତିପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ପୁବ୍ବେ ଜେଟ୍ଠଭାତିକତ୍ତା ତେନେୱ ପରିଚୟେନ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭାସୀତି ‘‘ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିତକ୍କେସି । ଅପରେ ‘‘ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ସବ୍ବଂ ଅଭଣୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅମତନ୍ତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତାୟ ନିୱତ୍ତିୟା ସଗୁଣାଧିୱଚନଂ, ତସ୍ସା ଅପ୍ପମାଦୋ ପଦଂ ମଗ୍ଗୋ । ମଚ୍ଚୂତି ପୱତ୍ତିୟା ସଦୋସାଧିୱଚନଂ, ତସ୍ସା ପମାଦୋ ପଦଂ ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସନ୍ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଘସରଣଗତତ୍ତା ସଙ୍ଘନିସ୍ସିତା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମସ୍ସ ୱା ତଦାୟତ୍ତତ୍ତା । ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସାନୁଭାୱକିତ୍ତନାଧିକାରତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୁନ ରାଜା ଅସୋକାରାମଂ ନାମ ମହାୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି…ପେ॰… ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି କାରାପେସୀ’’ତି । ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ’’ତି ୱଚନତୋ ସେକ୍ଖାୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଦାୟାଦା, ତଥାପି ଥେରୋ ମହିନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜତ୍ଥଂ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଲୋକଧମ୍ମସିଦ୍ଧେନ ଏୱମାହ ‘‘ୟୋ କୋଚି ମହାରାଜ…ପେ॰… ଓରସଂ ପୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ୱେଦେ –

‘‘ଅଙ୍ଗା ଅଙ୍ଗା ସମ୍ଭୱସି, ହଦୟା ଅଧିଜାୟସେ ।

ଅତ୍ତା ୱେ ପୁତ୍ତୋ ନାମାସି, ସ ଜୀୱ ସରଦୋସତ’’ନ୍ତି ॥

ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଓରସୋ ପୁତ୍ତୋ ମାତାପିତୂହି ପବ୍ବଜିତୋ ଚେ, ଅତ୍ଥତୋ ତେ ସୟଂ ପବ୍ବଜିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମକଥିକା କସ୍ମା ନାରୋଚେନ୍ତି ? ରାଜା ‘‘ଥେରଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି, ଧମ୍ମକଥିକା ଥେରସ୍ସ ଆଗମନକାଲେ ପରିୱାରତ୍ଥାୟ ପେସିତା, ତସ୍ମା । ଅପିଚ ତେନ ୱୁତ୍ତୱିଧିନାୱ ୱଦନ୍ତି ଚଣ୍ଡତ୍ତା, ଚଣ୍ଡଭାୱୋ ଚସ୍ସ ‘‘ଅମ୍ବଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଳୁୟା ୱତିଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଅମଚ୍ଚୱତ୍ଥୁନା ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମକଥିକା ରାଜାଣାପନଂ କରୋନ୍ତୀତି ? ‘‘ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦୀପକତିତ୍ତିରୋତି କୂଟତିତ୍ତିରୋ । ଅୟଂ ପନ କୂଟତିତ୍ତିରକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତାପସଂ ପୁଚ୍ଛି । ସାଣିପାକାରନ୍ତି ସାଣିପାକାରେନ । ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖ୍ୱେସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିୟାୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫) । ଅପିଚ ସସ୍ସତୱାଦୀ ଚ ଭଗୱା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୪୩)-ୱଚନତୋ । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକୋ ଚ ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭) ୱଚନତୋ । ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୋ ଚ –

‘‘ଗମନେନ ନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋ କୁଦାଚନଂ ।

ନ ଚ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଲୋକନ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି ପମୋଚନଂ’’ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ।

‘‘ଅନମତଗ୍ଗୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂସାରୋ ପୁବ୍ବକୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪; ଚୂଳନି॰ କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬୧) ୱଚନତୋ । ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକପକ୍ଖମ୍ପି ଈସକଂ ଭଜତି ଭଗୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ଅବ୍ୟାକତମେତଂ ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତିଆଦିଅବ୍ୟାକତୱତ୍ଥୁଦୀପନତୋ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଦୀପନତୋ ଚ । ତଞ୍ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିୱସେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତିପୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୩୭) । ତଥା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକପକ୍ଖମ୍ପି ଭଜତି ‘‘ଲଦ୍ଧା ମୁଧା ନିବ୍ବୁତିଂ ଭୁଞ୍ଜମାନା’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୭; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୦) ୱଚନତୋ । ତତ୍ଥ ହି ମୁଧାତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱେୱଚନଂ । ସଞ୍ଞୀୱାଦାଦିକୋ ଚ ଭଗୱା ସଞ୍ଞୀଭୱଅସଞ୍ଞୀଭୱନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱୱସେନ । ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ଚ ‘‘ଅହଞ୍ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦାମି ରାଗସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬) ୱଚନତୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୀ ଚ ‘‘ଖୀଣା ଜାତି, ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୫) ୱଚନତୋ, ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬) ୱଚନତୋ, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଦୀପନତୋ ଚ । ଏୱଂ ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ତଥା ତଥା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ଭଗୱାତି ।

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।

ପୁପ୍ଫନାମୋ ସୁମନତ୍ଥେରୋ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋତି ଏକେ । ମହିଂସକମଣ୍ଡଲଂ ଅନ୍ଧରଟ୍ଠନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ନାମ ତୟୋ ମଗ୍ଗା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗନ୍ତି ଚ ଏକେ । ପଞ୍ଚପି ରଟ୍ଠାନି ପଞ୍ଚ ଚୀନରଟ୍ଠାନି ନାମ । ରାଜଗହେତି ଦେୱିୟା କତୱିହାରେ । ସିଲକୂଟମ୍ହୀତି ପବ୍ବତକୂଟେ । ୱଡ୍ଢମାନନ୍ତି ଅଲଙ୍କରଣଚୁଣ୍ଣଂ । ଅରିୟଦେସେ ଅତୀୱ ସମ୍ମତଂ କିର । ଏକରସେନ ନାଥକରଣା ଇତି ଦମିଳା । ସାରପାମଙ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ପାମଙ୍ଗଂ । ପେତୱତ୍ଥୁଆଦିନା ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଅଭିସମୟତ୍ଥଂ ସଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତଞ୍ଚ । ମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ ନାମ ମହାୱିହାରଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଲେଣେସୂ’’ତି ପାଠୋ । ଦସଭାତିକନ୍ତି ଅଭୟକୁମାରାଦୟୋ ଦସ, ତେ ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା । ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱାତି ଚାତୁମାସିନିୟା ପୱାରଣାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମପୱାରଣାୟ ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ଏକମାସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ ଅୱୋଚ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ମହାୱୀରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଗହେତୁଂ । ମହାୱୀରୋତି ବୁଦ୍ଧୋପଚାରେନ ଧାତୁୟୋ ୱଦତି । ଜଙ୍ଘପ୍ପମାଣନ୍ତି ‘‘ଥୂପସ୍ସ ଜଙ୍ଘପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟା ଚୂଳୋଦରମହୋଦରା । ଧରମାନସ୍ସ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ରସ୍ମି ସରସରସ୍ମି, ରଞ୍ଞୋ ଲେଖାସାସନଂ ଅପ୍ପେସି, ଏୱଞ୍ଚ ମୁଖସାସନମୱୋଚ । ଦୋଣମତ୍ତା ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସନାଳିମତ୍ତା କିର । ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ପାଠୋ । ସବ୍ବଦିସାହି ପଞ୍ଚ ରସ୍ମିୟୋ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚହି ଫଲେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚ, ତା ପନ ଛବ୍ବଣ୍ଣାୱ । କତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ପଠମଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନେ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତନାଗୟକ୍ଖାଦିଦେୱତାକୁଲାନି । ଗୋପକା ନାମ ରାଜପରିକମ୍ମିନୋ ତଥାଭାୱକିଚ୍ଚା । ତେସଂ କୁଲାନଂ ନାମନ୍ତିପି କେଚି । ଉଦକାଦିୱାହା କାଲିଙ୍ଗା । କାଲିଙ୍ଗେସୁ ଜନପଦେସୁ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନଂ କୁଲଂ କାଲିଙ୍ଗକୁଲନ୍ତି କେଚି ।

ପଠମପାଟିପଦଦିୱସେତି ଦୁତିୟଉପୋସଥସ୍ସ ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଠିତେହି ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତଂ ଠାନଂ ସମୁଦ୍ଦସାଲୱତ୍ଥୁ । ସୋଳସ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲାନି ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣାମଚ୍ଚକୁଲାନି । ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରୋ ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ପବ୍ବଜିତୋ । ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୱେଣଟ୍ଠାନେତି ସମ୍ପତିକାଲୱସେନାହ । ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ୱିନୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତି ୱିନୟପିଟକଂ, ତସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ ୱା । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ । ମଗ୍ଗାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ଅସତି ଅନ୍ତରା ପରିନିବ୍ବାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ସେକ୍ଖସ୍ସ ମରଣଂ ୱା, ସତିୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଦାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଈସକମ୍ପି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସାତି ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିକା କାରଣପରମ୍ପରା । ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତହିତନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରହିତନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅତ୍ତନୋ ୱିନୟକଥନଂ ୱିନୟମନ୍ତନଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ପରେସଂ ସୋତସ୍ସ ଓଦହନଂ ସୋତାୱଧାନଂ। ତତୋ ଉଗ୍ଗହିତୱିନୟକଥାମନ୍ତନାନଂ ତେସଂ ଉପନିସା ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣପରମ୍ପରା ସିଦ୍ଧାୟେୱାତି ନ ପୁନ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ଏତଦତ୍ଥା ଉପନିସାତି ଇମିନା ୱଚନେନେୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସୋତାୱଧାନାସମ୍ଭୱତୋ ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନନ୍ତି ଅନ୍ତେ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ନିରତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ନିରତ୍ଥକଂ ପରହିତନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ମୂଲକାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ୟଥା ୟଥା ୟଂ ୟଂ, ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ ପଦଂ ଇଧ ।

ତଂ ତଂ ତଥା ତଥା ସବ୍ବଂ, ପୟୋଜେୟ୍ୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ॥

ବାହିରନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୋ

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟଂ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେ କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱିନୟନିଦାନେ ଆରଭିତବ୍ବେ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡସ୍ସ ଆରମ୍ଭୋ କିମତ୍ଥୋତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ମୂଲତୋ ପଭୁତି ୱିନୟନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପଠମଂ ଆୱୁସୋ ଉପାଲି ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି, ୱେସାଲିୟ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କସ୍ମା ? କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ହି ନିଦାନପୁଚ୍ଛା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ପଠମସ୍ସ ପାରାଜିକସ୍ସ କିଂନିଦାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସାଧାରଣମହାନିଦାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ୱିୟାତି ? ନାୟୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପାଟେକ୍କଂ ନିଦାନସ୍ସ ପୁଟ୍ଠତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା ଚ ସବ୍ବସାଧାରଣମହାନିଦାନଂ ପଠମମାହ । ଏକନ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେନ ପାରାଜିକାଦୀନି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତାନି । କଥଂ ଆରୋପିତାନୀତି ଚେ ? ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବୋପି ୱିନୟୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ପୁଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମେୱ । ଅପୁଚ୍ଛିତାନିପି ୱିନୀତୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ୟୁଜ୍ଜମାନାନି ୱତ୍ଥୂନି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେନେୱ ଗଣସଜ୍ଝାୟମକଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡଂ ପଠମପାରାଜିକସ୍ସେୱ ନିଦାନନ୍ତି ୱା ଅନଧିକାରିକଂ ୱା ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ୱା ପାଟେକ୍କଂ ସିକ୍ଖାପଦନିଦାନପୁଚ୍ଛାନନ୍ତରଂ ତଦେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱିନୟନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।

ଇଦାନି ନିଦାନଭଣନେ ପୟୋଜନଂ ୱକ୍ଖାମ – ୱିନୟସ୍ସଆଣାଦେସନତ୍ତା ଭଗୱତୋ ତାୱ ଆଣାରହଭାୱଦୀପନଂ, ଆଣାଭୂତସ୍ସ ଚ ୱିନୟସ୍ସ ଅନଞ୍ଞୱିସୟଭାୱଦୀପନଂ, ଆଣାୟ ଠିତାନଂ ସାୱକାନଂ ମହାନୁଭାୱଦୀପନଞ୍ଚାତି ତିୱିଧମସ୍ସ ପୟୋଜନଂ । କଥଂ ? ଆଣାସାସନାରହୋ ହି ଭଗୱା ପହୀନକିଲେସତ୍ତା, ଅଧିଗତଗୁଣୱିସେସତ୍ତା, ଲୋକଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠତ୍ତା, ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଚ, ଅରସରୂପତାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକମ୍ପନତୋ ଭଗୱତୋ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ତେସଂ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୱପରିୟାୟଦୀପନପାଳିୟା ପହୀନକିଲେସତା ୱେଦିତବ୍ବା। ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଧିଗମପରିଦୀପନେନ ଅଧିଗତଗୁଣୱିସେସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ନାହଂ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ…ପେ॰… ମୁଦ୍ଧାପି ତସ୍ସ ୱିପତେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋ ଲୋକସ୍ସା’’ତି ଚ ୱଚନେନ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଦଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଆଣାରହଭାୱଦୀପନପ୍ପୟୋଜନଂ । ‘‘ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତ, ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତୋୱ ତତ୍ଥ କାଲଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅନଞ୍ଞୱିସୟଭାୱଦୀପନଂ । ‘‘ସାଧାହଂ, ଭନ୍ତେ, ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଏକାହଂ, ଭନ୍ତେ, ପାଣିଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଇମେହି ଥେରସ୍ସ ତୀହି ସୀହନାଦେହି ଆଣାୟ ଠିତାନଂ ସାୱକାନଂ ମହାନୁଭାୱତାଦୀପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାୱତ୍ଥିୟାଦୀସୁ ଅୱିହରିତ୍ୱା କିମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟମେୱ ତଦା ୱିହାସୀତି ଚେ ? ନଳେରୁୟକ୍ଖସ୍ସ ପୀତିସଞ୍ଜନନତ୍ଥଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭିକ୍ଖାୱସେନ ଅକିଲମନତ୍ଥଂ, ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦସଞ୍ଜନନତ୍ଥଂ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱଦୀପନଟ୍ଠାନଭୂତତ୍ତା, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତପରିୱିତକ୍କନଟ୍ଠାନଭୂତତ୍ତା ଚ । ତେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ବଲୱକାରଣଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନାତି ୟେନ କାଲେନ ଆୟସ୍ମତୋ…ପେ॰… ତେନ କାଲେନା’’ତି । ପୁରିମେସୁ ଚତୂସୁ ଅସଙ୍ଗହକାରଣେସୁ ପଠମେନ ଭଗୱା ମେତ୍ତାଭାୱନାଦିନା ଅମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତସଂରକ୍ଖଣେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଦରଂ ଜନେତି । ଦୁତିୟେନ ପରିସାୱଚରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ପରିସା ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା, ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠେନ ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଦସ୍ସେତି । ତତିୟେନ ପଚ୍ଚୟେ ନିରପେକ୍ଖେନ କୁଲାନୁଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି । ଚତୁତ୍ଥେନ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱେନାପି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ନ ଲୋଲୁପ୍ପଂ କାତବ୍ବଂ, କେୱଲଂ ପରଦତ୍ତୁପଜୀୱିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତେନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ…ପେ॰… ୱିନୟସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତେନାତିଆଦିପାଠୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱିନୟୋ ଆପଜ୍ଜତି ।

‘‘ତେନାତିଆଦିପାଠମ୍ହା, କୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିନୟୋ ଇଧ ।

ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସୟନ୍ତୋୱ, କରେ ୱିନୟୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥ –

ଚେ ? ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେୱ ‘‘ଇଦଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତେନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ କରିସ୍ସାମି ୱିନୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏୱମାଦିୱଚନପଟିମଣ୍ଡିତନିଦାନଂ ୱିନୟପିଟକଂ କେନ ଧାରିତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ୱିନୟପିଟକପରିୟାପନ୍ନଭାୱଦୀପନତୋତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେପି ତବ୍ବୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ନାନାୱିଧଭିତ୍ତିକମ୍ମପଟିମଣ୍ଡିତୱସନୋ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱିନୟସ୍ସାଦିଭାୱେନ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନତାପି ୟୁଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ । ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଚ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ପଠମଂ ତଂନିଦ୍ଦେସୋୱ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟସ୍ସ, ୟସ୍ସ ୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଭୂତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ହେତୁ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି, ତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଅତୀତସ୍ସ ତେସଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକାନଂ ୱସୀନଂ ସୁୱିଦିତତ୍ତା । କଥଂ ? ‘‘ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ତେ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ, ‘‘ଅଥ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଦନୁ…ପେ॰… ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟା’’ତି ଚ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଚ ଖନ୍ଧକେସୁ ଚ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀହି ସରଣଗମନେହି ପବ୍ବଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦିୱିନୟକ୍କମସ୍ସ ୱଚନତୋ ୟୋ ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିନୟକ୍କମସ୍ସ ସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ଚ ସୁୱିଦିତୋ ତେସଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଧମ୍ମଧରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ନାୟଂ ନୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ଭୱତି । ତସ୍ମା ସୁୱିଦିତତ୍ତା ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱିହରତୀତି ୱିହରତିପଦେନ ଏକସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଚ ପଠମଂ ୟଂନିଦ୍ଦେସାଦିନୋ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ ୱିନୟପିଟକେ ତଂନିଦ୍ଦେସୋୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ‘‘ୟେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେ କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲୀ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ୱା ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟଂନିଦ୍ଦେସେନ ଅୱତ୍ୱା ତଂନିଦ୍ଦେସସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ…ପେ॰… କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି, କେୱଲଂ ସୁୱିଦିତତ୍ତା ୱା । ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନମେୱେତଂ ତଂନିଦ୍ଦେସତ୍ତା, ତଥାପି ସମ୍ପତିକାଲୱସେନ ତଦିତରେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୱିଦିତତ୍ତା ‘‘ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ୱିନୟେ ୟୁତ୍ତୀ’’ତି, ତଂ ତବ୍ବହୁଲେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦି ସବ୍ବଂ ତେନାତି ପଦଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ସିଦ୍ଧତ୍ଥଂ ତେନାତି ପଦଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ତେନାତି ପଦଞ୍ଚ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟେସଂ ତେନ ତଂନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ଅୱିଦିତୋ, ତେସଂ ୱସେନାହ ‘‘ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତତୋ ପଠମଂ ତଦତ୍ଥାଦସ୍ସନତୋ ପଚ୍ଛାପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧେନ ୟଂନିଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୀସୁ ଅୟଂ ନାମାତି ଅନିୟମେତ୍ୱା କାଲପରିଦୀପନସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପପଦଭାୱେନପି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁମରହତି ‘‘ୟଦିଦଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେନ ଘଟେନ ପଟେନାତି ସବ୍ବତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ନିୟମଂ କରୋତି ‘‘ସମୟେନା’’ତି । କେନ ପନ ସମୟେନ ? ପରଭାଗେ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କସମୟେନ । ଏତ୍ଥାହ – ୱିତକ୍କସମୟୋ ଚେ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ‘‘ପରତୋ ଇଧ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ଚା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନ, ବାହୁଲ୍ଲେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ୱିନୟପିଟକେ କରଣୱଚନେନ କସ୍ମା ନିଦ୍ଦେସୋତି ହି ଚୋଦନା । ତସ୍ମା ତସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ବାହୁଲ୍ଲେନ କରଣୱଚନପ୍ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆଚରିୟୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ’’ତିଆଦି । ନ ସମ୍ପତି ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସେୱ କରଣୱଚନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ, ଇମସ୍ସ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ କରଣତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅପରଭାଗେ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦି । ସମୟଞ୍ଚାତି ଆଗମନପଚ୍ଚୟସମୱାୟଂ ତଦନୁରୂପକାଲଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଞ୍ଚ ଆଗମନକାଲଞ୍ଚ ଲଭିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ସମୟୋ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଖଣସମୟାନଂ ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ, ତଥା କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି କାଲସମୟାନଂ ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ସିୟା, ଅପିଚ ଆଗମନପଚ୍ଚୟସମୱାୟୋ ଚେତ୍ଥ ସମୟୋ କାଲସ୍ସାପି ଆଗମନପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସମୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ସୋ ଗହିତୋତି ୱିସୁଂ କାଲୋ କିମତ୍ଥଂ ଗହିତୋତି ଚ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପୀତି କାଲସ୍ସ ପଠମଂ ନିୟମିତତ୍ତା ନ ସମୟୋ କାଲତ୍ଥୋ। ତସ୍ମିଂ ସ୍ୱେତି ନିୟମିତକାଲେ ଇତରେସଂ ଆଗମନପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୱାୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ ୟଥାନିୟମିତକାଲେପି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିପ୍ପଭେଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୱାୟାନୁରୂପଂ କାଲଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି ସ୍ୱେତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦିୱସେ ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲନିୟତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା କାଲସମୟାନଂ ନ ଏକତ୍ଥତ୍ତା କାଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣମ୍ପି ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଖଣେ ଖଣେ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଜାୟସି ଚ ଜୀୟସି ଚ ମୀୟସି ଚେତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତିକେ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି (ପାଚି॰ ୧୯୮) ଚ ଖଣେ ଖଣେ ଭାସତି ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଚ ଖଣସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥୋ, ତଥା ସମୟସଦ୍ଦୋ ଚ, ତସ୍ମା ଏକମେକେନ ନିୟମେନ୍ତୋ ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚା’’ତି ଆହ । ଖଣସମୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଏକତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଖଣୋ ଓକାସଲାଭୋ, ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱଜ୍ଜିତୋ ନୱମୋ ଖଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉଚ୍ଛେଦାଦୟୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାତେ ସମୟେ ଏତ୍ଥ ପୱଦନ୍ତୀତି ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ। ସ୍ୱେୱ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରସଙ୍ଖାତାୟ ତିମ୍ବରୁରୁକ୍ଖପନ୍ତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ତିନ୍ଦୁକାଚୀରଂ। ଏକସାଲକେତି ଏକୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ । ‘‘କୁଟିକା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତପଟିଲାଭା । ଧୀରୋତି ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନାଞ୍ଞୋ । ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ମାନସ୍ସ ପହାନେନ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ମାନପ୍ପହାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଚତୂହି ଆକାରେହି ପଟିୱେଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାକାରତାୟଟ୍ଠୋ । ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ କାରଣୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ। ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ। ପୀଳନଟ୍ଠାଦିକୋୱ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋତିଆଦୀସୁପି ପଥୱୀକମ୍ପନଆଲୋକପାତୁଭାୱାଦୀହି ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ପାକଟୋ । ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋପି କାଳୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ନ କାଳୋତିଆଦିନା ପାକଟୋ । ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି ଚ ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟନ୍ତି ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପତ୍ତସନ୍ନିଟ୍ଠାନା, ତାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମ୍ପୟୋଗେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ । କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସୀତି କରୁଣାକିଚ୍ଚୱିହାରେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱିହାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ସମୟଞ୍ହି କରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟଂ । ଞାଣକିଚ୍ଚଂ କରୁଣାକିଚ୍ଚନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଭଗୱତୋ କିଚ୍ଚାନି, ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଞାଣକିଚ୍ଚଂ, ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାୱଲୋକନଂ କତ୍ୱା ତଦନୁରୂପକରଣଂ କରୁଣାକିଚ୍ଚଂ। ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୩; ଉଦା॰ ୧୨, ୨୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଭଗୱାପି କରୋତିୟେୱ । ଅଥ ୱା ଆଗନ୍ତୁକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଆଦିସମାୟୋଗଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କରୁଣାକିଚ୍ଚଂ ୱିହାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସୀ’’ତି ଆହ । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥ ହି-କାରୋ କାରଣତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ କାଲସମୂହଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସମୟଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାଲସମୂହଟ୍ଠୋ ସମୟୋ କଥଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତି ? ଅଧିକରଣମୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋତି ୟଥା, ଏୱଂ କାଲଟ୍ଠୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କଥଂ ରାସଟ୍ଠୋ ? ୟୱରାସିମ୍ହି ଜାତୋତି ୟଥା । ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ପୁଞ୍ଜେ ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ପୁଞ୍ଜେ ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅଧିକରଣଂ କାଲଟ୍ଠୋ ସମୂହଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଧିକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନ’’ମିଚ୍ଚାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଭାୱୋ ନାମ କିନ୍ତି ? ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନତା, ସା ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ, ସା ପନ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଖଣୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱିନିମୁତ୍ତୋ ନୱମୋ ଖଣୋ, ତସ୍ମିଂ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସମୱାୟୋ ନାମ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକାରଣସାମଗ୍ଗୀ, ତସ୍ମିଂ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ହେତୁ ନାମ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଖଣକାରଣସମୱାୟହେତୁମ୍ହି ସତି ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭାୱୋ ୱିଜ୍ଜମାନତା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟମେକସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି ଇଧ ୱିନୟେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁକରଣତ୍ଥେ ତତିୟା ହେତୁମ୍ହି ଚ ଇତ୍ୟୁତ୍ତତ୍ତା । ସୋ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ‘‘ତଥାଗତୋୱ ତତ୍ଥ କାଲଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ସମୟେନାତି ତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ କାରଣା ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତୀ’’ତି ୟଥା, ଅନ୍ନଂ ୱା ୱିଜ୍ଜଂ ୱା ଲଭାମୀତି ତଦତ୍ଥଂ ୱସତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ତତିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସମୟଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମଞ୍ଚ ଓଲୋକୟମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧମାସଂ, ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୬୨) ଏୱମାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତସ୍ମା ଦୁତିୟା କାଲଦ୍ଧାନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେତି ଦୁତିୟାତ୍ର ସମ୍ଭୱତି ‘‘ମାସମଧୀତେ ଦିୱସମଧୀତେ’’ତି ୟଥା । ଇଧ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ କରଣୱଚନସ୍ସ ହେତୁଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ୱୀତିକ୍କମସମୟସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି । ୟସ୍ସ କରଣତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତେନ କରଣଭୂତେନ ସମୟେନ ସମ୍ପତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସୁଦିନ୍ନାଦୀନଂ ୱୀତିକ୍କମୋୱ କାରଣଂ ନାମ, ତସ୍ସ ନିୟମଭୂତୋ କାଲୋ ପନ କରଣମେୱ ତଂ କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ କରଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗତ୍ତା ପଠମଂ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଂ ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁଅତ୍ଥତୋ ହି ୟଥା ପଚ୍ଛା କରଣତ୍ଥୋ ୟୋଜିୟମାନୋ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ଚ ୟୋଜିତୋ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ କରଣତ୍ଥଂ ପଠମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ ହେତୁଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛା ୟୋଜେସି, ତଂ ୟୋଜନାସୁଖତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ଲିଖିତଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ‘‘ଆଚରିୟେନ ଲିଖିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ନାମ ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ କଲସପୁରୱାସୀତି ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ‘‘ତେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ସୱେୱଚନଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଥେରୋ, ତଥାଗତୋ ସୁଗତୋତିଆଦୀନିପି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଅଥ ଇମସ୍ସେୱ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଗହଣେ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କେସଞ୍ଚି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ଅଜ୍ଝାସୟକ୍କମଂ ଅଜାନତଂ ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସୋ…ପେ॰… ଅଭିୱିଞ୍ଞାପେସୀ’’ତିଆଦିକଂ (ପାରା॰ ୩୬) ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସୁଦିନ୍ନଂ ପଟିପୁଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦିକଞ୍ଚ (ପାରା॰ ୩୯) ‘‘ସାଦିୟି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂତି । ନାହଂ ଭଗୱା ସାଦିୟି’’ନ୍ତିଆଦିକଞ୍ଚ (ପାରା॰ ୭୨) ତଥା ପୁରାଣୱୋହାରିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦୁତିୟପାରାଜିକପଞ୍ଞାପନଞ୍ଚ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାନୁଜାନନଞ୍ଚାତି ଏୱମାଦିକଂ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍କା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ତଥା କିଂ ପନ ତୁୟ୍ହଂ ଛୱସ୍ସ ଖେଳାସକସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୬) ଏୱମାଦିକଂ ଫରୁସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଖୀଣାସୱତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍କା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦୁଭୟସଙ୍କାୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ଇଦମେୱ ପଦଦ୍ୱୟଗ୍ଗହଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି – କାମଂ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ, ଭଗ୍ଗସବ୍ବଦୋସତ୍ତା ଭଗୱାୱ, ସୋ ସତ୍ଥାତି । ପରତୋପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି…ପେ॰… ଅନତ୍ଥସଂହିତେ ସେତୁଘାତୋ ତଥାଗତାନ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୬) । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଣ୍ହେନପି କେସି ୱିନେମି ଫରୁସେନପୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୧) ।

ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ କୁସଲମୂଲାନି ନ ଅକୁସଲାନଂ କଦାଚି ମୂଲାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲାନି କୁସଲାନଂ, ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି ନ କଦାଚି କୁସଲାନନ୍ତି ଅୟମେୱ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ୟସ୍ମା କୁସଲା ହେତୂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୧ ଆଦୟୋ), ତସ୍ମା କୁସଲାନି କୁସଲାନଂୟେୱାତିଆଦିନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ପୁଚି ୱୁଚ୍ଚତେ କୁଟ୍ଠା, ତେ ମନ୍ଦୟତି ନାସୟତୀତି ପୁଚିମନ୍ଦୋ । ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନାଧିମୁତ୍ତତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତସତ୍ତେ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରବହୁଲତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁଜନହିତାୟାତି ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ । ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକହିତୂପଦେସକୋ ହି ଭଗୱା । ସୁଖାୟାତି ସୁଖତ୍ଥାୟ । ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକାରକସୁଖସମ୍ପଦାୟକୋ ହି ଏସ । ମେତ୍ତାକରୁଣାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ମାତାପିତରୋ ୱିୟ । ଲୋକସ୍ସ ରକ୍ଖିତଗୋପିତା ହି ଏସ । ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମାୟ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ପରମତ୍ଥତ୍ଥାୟ ନିବ୍ବାନାୟ, ‘‘ହିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଂସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ମଗ୍ଗତୋ ଉତ୍ତରି ହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ସୁଖାୟାତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖତ୍ଥାୟ ତତୋ ଉତ୍ତରି ସୁଖାଭାୱତୋ । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନାତି ଏତ୍ଥ ସମାଧିଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିସୀଲମତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ସବ୍ବସେକ୍ଖାସେକ୍ଖସାମଞ୍ଞତ୍ତା । କୋସମ୍ବକସୁତ୍ତେପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨) ‘‘ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି, ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଞାପି ଗହିତାତି ଚେ ? ନ, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ତସ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣାନମ୍ପି ତାସଂ ପଞ୍ଞାଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରଭେଦୋ ଅତ୍ଥି ଧିତିସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ମାସମାଧୀନଂ ୱିୟ। ଅଞ୍ଞାସୀତି ଏତ୍ଥ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଞାତା, ଅତ୍ଥା ସୁତାତି ହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ସୁତମେତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ପାପକା ସମାଚାରା ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେୱ ସୁୟ୍ୟନ୍ତି ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଖୋ, ଉପାଲି, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୪) ୱିୟ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା । ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ଭୱୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଏୱଂ ଭୂତସ୍ସ । କଥଂ ଭୂତସ୍ସ ? ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ, ଏୱଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଅଭିସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଇମିନା କାମୁପାଦାନହେତୁ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା କାମଭୱେ ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତିୱାଦୀନଂ ୱାଦୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଣୀତା କାମା’’ତି ସୁତ୍ୱା, କପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ତଦୁପଗଂ କରୋତୀତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେପି କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା, ‘‘ତଦାରମ୍ମଣତ୍ତା ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । କମ୍ମଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଜନକକାରଣଂ, କମ୍ମସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ ତଣ୍ହା, ତସ୍ମା ନ ମୂଲକାରଣଂ ହୋତି ଜନକଂ । ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ‘‘ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି, ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧; ୱିଭ॰ ୧୯୦) ୱଚନତୋ ଚ । ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ତସ୍ସ କାରଣଭୂତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱଚନତୋ ତସ୍ସ ଏୱ କାରଣନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପିଚ ‘‘ରୂପାଦି ୱିୟ ତଣ୍ହାପି ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିପ୍ପହାନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ରୂପାଦି ୱିୟ ତଣ୍ହାପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ କତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ରୂପତଣ୍ହା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ଚ ‘‘ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୪) ଚ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଇଧ ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାସଙ୍କରଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ତଣ୍ହା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ରୂପୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ ..ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୨) ଏତ୍ଥ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ସଙ୍ଖାରୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନା ତଣ୍ହାତି ଚେ ? ନ, ହେତୁଫଲସଙ୍କରଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ସଙ୍କରଦୋସୋତି ଚେ ? ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଞ୍ହି ପଞ୍ଚହି କୋଟ୍ଠାସେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।

କଥଂ ? ତଣ୍ହାତି ଏକୋ ୱାରୋ, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱସେସା ଚ କିଲେସାତି ଦୁତିୟୋ, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତି ତତିୟୋ, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ତୀଣି ଚ କୁସଲମୂଲାନି ସାସୱାନୀତି ଚତୁତ୍ଥୋ, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ତୀଣି ଚ କୁସଲମୂଲାନି ସାସୱାନି ଅୱସେସା ଚ ସାସୱା କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ପଞ୍ଚମୋ ୱାରୋତି । ଆମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥାପି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନିୟେୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ, ସୋ ଚ ନୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ନ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି’’ଚ୍ଚେୱାହ, ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନିୟପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେସୁ ୱିୟ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନିୟୋୱ ପମାଣଂ ତତ୍ଥ ଚ ତଣ୍ହାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା…ପେ॰… ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, କାମତଣ୍ହା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୨୦୩) । ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପମାଣମେୱ । ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ପଥୱୀକସିଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୮୬ ଆଦୟୋ) ୱଚନତୋ ‘‘କସିଣାନୀ’’ତି ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । କେଚି ‘‘ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାପି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଟିକୂଲାତି ସତି ପଟ୍ଠପେତବ୍ବା’’ତି ୱଚନତୋ ସତିଗୋଚରା ରୂପାଦୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଦ୍ଧାହିରୋତ୍ତପ୍ପବାହୁସଚ୍ଚୱୀରିୟାରମ୍ଭୋପଟ୍ଠିତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞତାତି ଇମେ ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ନାମ । ସଭାୱତୋତି ଦୁକ୍ଖତୋ । ନ ଚୱତୀତି ଦେୱେ ସନ୍ଧାୟ । ଞାତେୟ୍ୟନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । ଦଟ୍ଠେୟ୍ୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପନ ‘‘ନାହଂ ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଞାତେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧଲୋକଂ । ଗମନେନ ନ ପତ୍ତବ୍ବୋତି ସରୀରଗମନେନ, ଅଗତିଗମନେନ ୱା ନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ଅରିୟଗମନେନ ଲୋକନ୍ତଂ ପତ୍ୱାୱ ଦୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି ପମୋଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମିତାୱୀତି ସମିତକିଲେସୋ । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା । ୟେ କେଚି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା, ସବ୍ବେ ତେ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଏକୋ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଙ୍ଖାରା ହି ସକସକପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତତାୟ ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ସତ୍ତା ନାମ । ପରିହରନ୍ତି ପରିଚରନ୍ତି । ଦିସାତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ଭନ୍ତି ପଟିଭନ୍ତି । କେ ତେ ? ତେୟେୱ ୱିରୋଚମାନା ପଭସ୍ସରା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା । ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରାୱ । ‘‘ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟୁଗନ୍ଧରାଦୟୋ ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଠିତାତି ୱଦନ୍ତି । ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ଲୋକଧାତୁ ଅୟଂ । ‘‘ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥାପି ଲକ୍ଖଣାଦିଭେଦତୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ, ଆସୟାନୁସୟଭେଦତୋ ସତ୍ତଲୋକଂ, ଚକ୍କୱାଳାଦିପରିମାଣତୋ ଓକାସଲୋକଞ୍ଚ ସବ୍ବଥାପି ୱିଦିତତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ ।

ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ କାମାୱଚରଂ ପରିତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ, ତେନ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ କଥଂ ଅଭିୱତି ? ଅସଦିସାନୁଭାୱତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିକଂ, ଲହୁତରପ୍ପୱତ୍ତି ଚ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଦ୍ୱୟାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ନ କସ୍ସଚି ଏୱଂଲହୁତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅପି ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ସ କିରେସ ଚିତ୍ତୱାରୋ ପଞ୍ଚଦସଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିସିଖଧୂମସିଖା ଚ ନାଗା କିର ସୀହଳଦୀପେ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥପଦଂ। ଏକତ୍ଥଦୀପକଂ ପଦଂ, ସବ୍ବମେତଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠ ଦିସା ନାମ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱା । ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ଥାତି ନିପାତିତୋ ୟଥା ପିସିତାସୋ ପିସାଚୋ । ଉଦକେ ମଣ୍ଡୂକୋ ଅହଂ ଆସିଂ, ନ ଥଲେ ମଣ୍ଡୂକୋ, ୱାରିମତ୍ତମେୱ ଗୋଚରୋ, ତସ୍ସ ମେ ତୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଦଣ୍ଡେନ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱାତି ପାଠସେସୋ । ଅନାଦରତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ଏତ୍ତକେନପି ଏୱରୂପା ଇଦ୍ଧି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସିତଂ କତ୍ୱା । ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ, ତଦନନ୍ତରିକଂ ଞାଣଂ ନାମ ଫଲଞାଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ସବ୍ବସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି କତ୍ତରି । ବୋଧେତାତି ହେତୁକତ୍ତରି । ସେଟ୍ଠତ୍ଥଦୀପକଂ ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ ନାମ, ତଥା ଉତ୍ତମଂ। ସଚ୍ଛିକାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଛିକରଣୱସେନ ସୟମ୍ଭୁତା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଏୱ ୱା ଞାତା ସଚ୍ଛିକତାତିପି ସଚ୍ଛିକାପଞ୍ଞତ୍ତି । ଭଗୀ ଭଗୱା ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ । ଭଜୀ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି । ଭାଗୀ ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସ । ରାଗାଦିକିଲେସଗଣଭଗ୍ଗମକାସି। ଭାୱିତତ୍ତନୋ ଭାୱିତକାୟୋ । ଭୱସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ତଂ ଗତୋତି ଭୱନ୍ତଗୋ।

‘‘ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହଥା’’ତିଆଦିନା (ଇତିୱୁ॰ ୧) ନୟେନ ଏକକାଦିୱସେନାଗତେ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ସଂକିଲେସତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୱସେନ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାସୁଭେସୁ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିୱିପରିୟେସା। ଚୀୱରହେତୁ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପିଣ୍ଡପାତ ସେନାସନଇତିଭୱାଭୱହେତୁ ୱା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯) । ଚେତୋଖିଲା ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି, ଧମ୍ମେ, ସଙ୍ଘେ, ସିକ୍ଖାୟ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୁପିତୋତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୯; ୱିଭ॰ ୯୪୧) ଆଗତା ପଞ୍ଚ। କାମେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି…ପେ॰… କାୟେ, ରୂପେ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ୱିଭ॰ ୯୪୧) ଆଗତା ପଞ୍ଚ ୱିନିବନ୍ଧା। ୱିୱାଦମୂଲାନି କୋଧୋ ଉପନାହୋ ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟଂ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିତା ଆଧାନଗ୍ଗାହୀ ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିତା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୫) । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘କୋଧୋ ମକ୍ଖୋ ଇସ୍ସା ସାଠେୟ୍ୟଂ ପାପିଚ୍ଛତା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୪୪) ଆଗତଂ । ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଏୱଂ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ପରିଗ୍ଗହୋ, ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଆରକ୍ଖୋ, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ, ଦଣ୍ଡାଦାନସତ୍ଥାଦାନ…ପେ॰… ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୪; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୩; ୱିଭ॰ ୯୬୩) ୱୁତ୍ତାନଂ । ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଛ, ତା କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱସେନେୱ ଅଟ୍ଠାରସ, ତା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସ, ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ତା ଅତୀତେ ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତେ ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି । ମାରେତୀତି ମାରୋ, ପମାଦୋ ‘‘ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧) ୱଚନତୋ । ସମ୍ମାଆଜୀୱୱିନାସନତୋ ୱା କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ମାରୋ’’ତି, ୱଧକୂପମତ୍ତା ଖନ୍ଧାୱ ମାରା । ଅଭିସଙ୍ଖାରା ଜାତିଦୁକ୍ଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ, ଜାତସ୍ସ ଜରାଦିସମ୍ଭୱତୋ ଚ ମାରା । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଜୀୱିତମାରଣତୋ ମଚ୍ଚୁ ମାରୋ । ଅଣିମତା ନାମ ପରମାଣୁ ୱିୟ ଅଦସ୍ସନୂପଗମନଂ । ଲଘିମତା ସରୀରେନ, ଚିତ୍ତେନ ୱା ସୀଘଗମନଂ । ମହିମତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୀନମ୍ପିପାଣିନା ପରାମସନାଦି । ପତ୍ତି ନାମ ୟଥିଚ୍ଛିତଦେସପ୍ପତ୍ତି । ପକାସନତା, ଲାଭକସ୍ସତ୍ଥସାଧନଂ ୱା ପାକମ୍ମଂ। ଈସତ୍ତଂ ନାମ ସୟଂୱସିତା। ୱସିତ୍ତଂ ନାମ ଅପରୱସିତା। ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତଂ ନାମ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛତି ୟଦିଚ୍ଛତି ୟାୱଦିଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ତାୱ ତଦତ୍ଥସାଧନଂ । ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନୱା ଦୁକ୍ଖମରିୟସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ଇଦଂ ଚୋଦନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅତ୍ଥୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ – ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେପି ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ଅତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଆୱିଭାୱତୋ ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖେଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ଆରବ୍ଭ ୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିନାପି (ୱିଭ॰ ୭୯୪) ନୟେନ ଏକେକସଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱସେନାପି ସଚ୍ଚଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ନୟେନ ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ସେସେସୁ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନାପି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦା ଏକେକଂ ସଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦା ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ତାୱ ସଭାୱତୋ ପୀଳନଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୟସ୍ମା ତଂ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣେନ ସମୁଦୟେନ ଆୟୂହିତଂ ସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି । ୟସ୍ମା ପନ ମଗ୍ଗୋ କିଲେସସନ୍ତାପହରୋ ସୁସୀତଲୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି ନନ୍ଦସ୍ସ ଅଚ୍ଛରାଦସ୍ସନେନ ସୁନ୍ଦରିୟା ଅନଭିରୂପଭାୱୋ ୱିୟ । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସଭାୱତୋ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣସ୍ସପି ସମୁଦୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି ଅସପ୍ପାୟଭୋଜନତୋ ଉପ୍ପନ୍ନବ୍ୟାଧିଦସ୍ସନେନ ଭୋଜନସ୍ସ ବ୍ୟାଧିନିଦାନଭାୱୋ ୱିୟ । ୱିସଂୟୋଗଭୂତସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ। ନିୟ୍ୟାନଭୂତସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋତି । ତଥା ନିସ୍ସରଣସ୍ସାପି ନିରୋଧସ୍ସ ଅୱିୱେକଭୂତସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି । ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ। ଇମିନା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ମଗ୍ଗୋ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ସୋପି ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସଙ୍ଖତୋ ଏୱାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଭାୱୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ପନସ୍ସ ଅମତଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି । ଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ୱିସଂ, ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି । ତଥା ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ‘‘ନାୟଂ ହେତୁ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପତ୍ତିୟା, ଅୟଂ ହେତୂ’’ତି ହେତ୍ୱତ୍ଥୋ ଆୱି ଭୱତି । ନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ପରମସୁଖୁମରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ୱତ ମେ ଚକ୍ଖୂ’’ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ ୱିୟ । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ଅନେକରୋଗାତୁରକପଣଜନଦସ୍ସନେନ ଇସ୍ସରଜନସ୍ସ ଉଳାରଭାୱୋ ୱିୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣୱସେନ, ଏକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଚ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆୱିଭାୱତୋ ଏକେକସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ଉପଧିୱିୱେକୋ ନିକ୍କିଲେସତା ।

ପଟିପକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥୟନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ପତି ୱିରୁଦ୍ଧା ଅମିତ୍ତା ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ଦୀପେତି । ତେନ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଇଦାନି କରୁଣାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା କିଂ ସୋ ପୱେଦେସୀତି ? ଞାଣଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତିଲୋକହିତଭୂତମେୱ । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି କୀଦିସଂ ? ‘‘ଆଦିକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନେନ ୱଚନେନ ୱତ୍ତୁଂ ଅରହଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସାସନଧମ୍ମୋତି ଓୱାଦପରିୟତ୍ତି । କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟାତି କିଲେସପ୍ପହାନନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା । ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ, ନୱକୋଟିସହସ୍ସାନୀତିଆଦିକଂ ୱା । ମଗ୍ଗମେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ତସ୍ସ ପକାସକଂ ପିଟକତ୍ତୟଂ ଇଧ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ । ଛସୁ ଅତ୍ଥପଦେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ କାସନଂ ସଙ୍କାସନଂ। ଆଦିତୋ କାସନଂ ପକାସନଂ। ଉଭୟମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦେସନଂ ୱିୱରଣଂ। ପୁନ ୱିଭାଗକରଣଂ ୱିଭଜନଂ। ଓପମ୍ମାଦିନା ପାକଟକରଣଂ ଉତ୍ତାନୀକରଣଂ। ସୋତୂନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସଜନନେନ, ଚିତ୍ତନିସାନେନ ଚ ପଞ୍ଞାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେସୁ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅକ୍ଖରଂ, ‘‘ଏକକ୍ଖରପଦମକ୍ଖର’’ନ୍ତି ଏକେ । ୱିଭତ୍ତିଅନ୍ତଂ ପଦଂ। ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ପଦସମୁଦାୟୋ ୱା ୱାକ୍ୟଂ । ୱିଭାଗପକାସୋ ଆକାରୋ ନାମ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋତିଆଦି ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି, ନିରୁତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅପଦେସୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ, ସୋ ତିୱିଧୋ – ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋତି । ଏତେସୁ ଅୟଂ ୟୋଜନା – ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସୟତି, ପଦେହି ପକାସୟତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞାପେତି । ଅକ୍ଖରେହି ୱା ସଙ୍କାସୟିତ୍ୱା ପଦେହି ପକାସେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରିତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞାପେତି । ଅକ୍ଖରେହି ୱା ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପଦେହି ୱିନେତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରିତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିନେତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନିରୁତ୍ତୀହି ନେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ୱିନେତି ନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୋତି ଭାସିତତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସକୋ ସକୋ ଭାୱୋ ପଟିୱେଧୋ ନାମ । ତଂ ଉଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମୋତି ୱା ଦେସନାତି ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ । ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତୋ ମଗ୍ଗୋ ଚ, ଉଭୟମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ପଟିପତ୍ତିୟାତି ପଟିପତ୍ତିହେତୁ । ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଧୀୟମାନା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଦୁରୁତ୍ତସତ୍ଥାନି ଅଧୀୟମାନାନି ସମ୍ମୋହମେୱାୱାହନ୍ତି ।

୨-୩.କଚ୍ଚି ଖମନୀୟଂ ସୀତୁଣ୍ହାଦି । କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ ୟଥାଲଦ୍ଧେହି ଜୀୱିତସାଧନେହି ଜୀୱିତଂ । ଅପ୍ପାବାଧନ୍ତି ଅପ୍ପୋପସଗ୍ଗଂ, ଅପ୍ପାତଙ୍କନ୍ତି ଅପ୍ପରୋଗଂ । କଚ୍ଚି ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ସରୀରକିଚ୍ଚେ । କଚ୍ଚି ବଲଂ ସମଣକିଚ୍ଚେ । କଚ୍ଚି ଫାସୁୱିହାରୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପ୍ପାବାଧତାୟ, ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନାଦିୱସେନ ୱା । ସତ୍ତସଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛିମୱୟୋ, ଉତ୍ତରାମୁଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋକୱିୱରଣେ ଜାତେ ଇଧ କିଂ ଓଲୋକେସି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ତୟା ସଦିସୋପୀତି ଆହ ‘‘ତ୍ୱଂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି । ଆସଭିଂ ଉତ୍ତମଂ । ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଦେୱା । ରୂପାନଂ ପରିଭୋଗୱସେନ, ପତ୍ଥନାୱସେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସୋମନସ୍ସୱେଦନାନୁରୂପତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହଦୟତପ୍ପନତୋ ଅମ୍ବରସାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ରୂପରସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନାତି ଅଧିକାରୱସେନାହ । ତଥାଗତସ୍ସପି ହି କସ୍ସଚି ତେ ପହୀନାତି ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତା । କଥଂ ? ରୂପରସାଦିୱଚନେନ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଗହିତା, ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ମତ୍ଥକସଦିସାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଆୟତିଂ ତାଲପନ୍ତିସଦିସେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଜାତା । ତସ୍ମା ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ‘‘କୁସଲସୋମନସ୍ସାପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀନା କମ୍ମପଥଟ୍ଠାନିୟା, ଦୁତିୟେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ଓଳାରିକା, ତତିୟେନ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା କାମରାଗଟ୍ଠାନିୟା । ଚତୁତ୍ଥେନ ଅନଭାୱଂକତା ରୂପରାଗାରୂପରାଗଟ୍ଠାନିୟା । ଅପରିହାନଧମ୍ମତଂ ପନ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ୱା ପହୀନା ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ, ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗକ୍ଖଣେ ୱା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ଝାନକ୍ଖଣେ । ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ତତିୟୱିଜ୍ଜାଧିଗମକ୍ଖଣେ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ପନ ତେ ରୂପରସାଦୟୋ ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିମନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦଂ । ପଠମାୟ ୱା ଅଭିନିବ୍ଭିଦାୟ ପହୀନା, ଦୁତିୟାୟ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା, ତତିୟାୟ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ୟସ୍ମା ଅନଭାୱଂକତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆୟତିଂଅନଉପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଦୁକ୍ଖଞାଣେନ ପହୀନା, ସମୁଦୟଞାଣେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା, ନିରୋଧଞାଣେନ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା, ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅନଭାୱଂକତା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋକିୟମଗ୍ଗେନ ୱା ପହୀନା, ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା, ତିୱିଧେନ ଭାୱନାମଗ୍ଗେନ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତିଆଦି । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅୱିସୟତ୍ତା ଧମ୍ମରସା ନ ଉଦ୍ଧଟା ।

୧୧.ଧମ୍ମଧାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଧମ୍ମଧାତୁ ନାମ । ଅନୁକମ୍ପୱଚନାନୁରୂପଂ ‘‘ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୂରିୟୱଚନଂ ‘‘ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତିୱଚନାନୁରୂପଂ, ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତାୟ କାରଣଂ ‘‘କରୁଣାୱିପ୍ଫାର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବେ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାସେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ କରୁଣାୱିପ୍ଫାରଂ ପକାସେତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ । ୱରଭୂରିମେଧସୋ ୱରପୁଥୁଲଞାଣୋ, ଭୂରୀତି ୱା ଭୂମି, ଭୂମି ୱିୟ ପତ୍ଥଟୱରପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବୁଜ୍ଝି ଏତ୍ଥାତିପି ଅଧିକରଣେନ ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି। ସୟଂ ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋତି ମଗ୍ଗୋ ବୋଧି, ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି। ବୁଜ୍ଝୀୟତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ବୋଧି। ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକଗ୍ଗତାୱସେନ ତିକ୍ଖଭାୱୋ। ତିକ୍ଖୋପି ଏକଚ୍ଚୋ ସରୋ ଲକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା କୁଣ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ସତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନସ୍ସ ଖରଭାୱୋ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ, ଅନ୍ତରା ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା କିଲେସପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିଭୱନତୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନସ୍ସ ସୂରଭାୱୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗୱିଜାୟନତ୍ଥଂ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାନନ୍ତରମନୁଲୋମତ୍ତା ।

ଛନ୍ଦୋତି ଚ ସଙ୍କପ୍ପୋତି ଚ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରଭେଦଭିନ୍ନୋ ରାଗୋୱ –

‘‘ସେନହାତ୍ଥ୍ୟଙ୍ଗମୁପେତି,

ରତ୍ତହଦୟୋ ରାଗେନ ।

ସମ୍ମଗତେ ରତ୍ତକାମମୁପେତି,

କାମପତିତଂ ଲୋକସ୍ସ ମାତ୍ରାଲମତୀ’’ତି –

ଆଦୀସୁ ୱିୟ –

ୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୱିଭଙ୍ଗପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ଇଧ ୱୁତ୍ତୋପି ସବ୍ବେସଂ ଉପକାରାୟ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନେୱ ପକାସୟିସ୍ସାମୀତି । ଇତୋତି କାମେହି । କାୟୱିୱେକାଦୀସୁ ଉପଧିୱିୱେକୋ ତତିୟୋ, ତସ୍ମା ତତିୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଗହେତ୍ୱା ତଦଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତୟୋ ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ସତି ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ଏକତ୍ଥା ଏୱାତି ୱିସେସୋ ନ ସିୟାତି ଚେ ? ଅପ୍ପନାୱାରତ୍ତା ନ ପନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାୟୱିୱେକଗ୍ଗହଣେନ ପୁବ୍ବଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତୱିୱେକୋତି ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଅପ୍ପନାକାଲେତି ଗହେତବ୍ବଂ ଅସଙ୍କରତୋ । ଅଥ ୱା ଚିତ୍ତୱିୱେକେନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ଗହିତା, ଇତରେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ଏୱାତିପି ୟୁତ୍ତଂ, କିଲେସକାମତ୍ତା ୱା ଦ୍ୱୀସୁ କମ୍ମେସୁ ପରିୟାପନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ । ୟଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଲୋକେ ‘‘ସଫଲୋ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥେୱ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ସାସନେ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱୂପସମାତି ଏତ୍ଥ କେସଂ ୱୂପସମାତି, କିଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ୟଦି ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ନତ୍ଥି ତେସଂ ୱୂପସମୋ । ନ ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରରହିତଂ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନଂ, ନତ୍ଥେୱ ୱୂପସମୋ ତତ୍ଥ ତଦଭାୱାତି ଚେ ? ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମତିକ୍କମା’’ତି, ସମତିକ୍କମୋପି ନ ତେସଂୟେୱ । କିନ୍ତୁ ସକଲସ୍ସପି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମରାସିସ୍ସାତି ଚେ ? ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ସମତିକ୍କମା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବେପି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ଓଳାରିକାୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ, ନ କେୱଲଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟମେୱାତି ଚେ ? ନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାୟେୱ ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଓଳାରିକଭାୱତୋତି ତେସ୍ୱେୱ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅପାତୁଭାୱା’’ତି, ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ୟୋଗେନ ୱା ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଦ୍ଧାସମାଧୟୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା । ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୨୫୭ ଆଦୟୋ) ସପ୍ପିଆଦୟୋ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତେ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ସମଂ ପସ୍ସତୀତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ପହାୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା। ନୀୱରଣାଦିପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନାଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ । ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ । ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଝାନୁପେକ୍ଖା ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ, ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ଭେଦୋ ନେସଂ । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାନମ୍ପି ଏକତା ପଞ୍ଞାୱସେନ, କିଚ୍ଚୱସେନ ପନ ଦୁୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା କାମାୱଚରା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ରୂପାୱଚରାତିଆଦିନା ଭୂମିୱସେନ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନନ୍ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱାତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତୱସେନ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଛଳାରମ୍ମଣା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାୱାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ । ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଇତରା ନୱ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୱସେନ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଝାନୁପେକ୍ଖା ପାରିସୁଦ୍ଧିତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା, ତସ୍ମା ଏକକ୍ଖଣେ ଏକାୱ ସିୟା, ନ ଇତରା, ତଥା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାପି । ୱେଦନାୱୀରିୟୁପେକ୍ଖାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଅବ୍ୟାକତା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା କୁସଲାବ୍ୟାକତା, ତଥା ସେସା । ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ପନ ସିୟା ଅକୁସଲାପି । ଏୱଂ କୁସଲତ୍ତିକୱସେନ । ଦସପେତା ସଙ୍ଖେପେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ଧମ୍ମା ୱୀରିୟୱେଦନାତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତଞାଣୱସେନ । ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖସୋମନସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପହାନକ୍କମେନ ଅୱତ୍ୱା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚେ ? ସୁତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାକାରେନ ଅନୁଭୱତୀତି ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଏକଂୟେୱ କସିଣଂ ଆରବ୍ଭ ସବ୍ବେସଂ ପୱତ୍ତିତୋ । ତତିୟଜ୍ଝାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପକାରା ହୁତ୍ୱା ଆଗତାତି ସତିସୀସେନ ଦେସନା କତା, ୱିଗତୱଲାହକାଦିନା ସୋମ୍ମତାୟ ରତ୍ତିୟା ୱଲାହକାଦିନା କାଲୁସ୍ସିୟେ ସତିପି ଦିୱା ୱିୟ ଅନୁପକାରିକା ନ ହୋତି ରତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱା, ରତ୍ତିୟା ଅଲାଭାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟ କାରଣଂ । ସୋମ୍ମଭାୱେନ, ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ସଭାଗତାୟ କାରଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ସା ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଜାତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା କାରଣୱଚନନ୍ତି ଏକେ ।

ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଭାଗତ୍ତା ଝାନାନଂ ‘‘କେସଞ୍ଚି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନୀ’’ତି ଆହ । କୁସଲାନଂ ଭୱୋକ୍କମନସଭାଗତ୍ତା ‘‘କେସଞ୍ଚି ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନୀ’’ତି । ଅସଭାଗତ୍ତା ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ପାଦକତ୍ଥାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାଦକାନୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ପାଦକଭୂତାନମ୍ପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଭୱୋକ୍କମନତାୱହତଂ, ଇତରେସଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପାଦକତାୱହତଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଅସଭାଗତ୍ତା ଜୱନୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ସମାନାନି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି ଚ ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ହୋନ୍ତୀତିପି ଦୀପେତି, ତଥା ପାଦକାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଭିଞ୍ଞାୟ ହି ଚତୁତ୍ଥମେୱ ପାଦକଂ, ନ ଇତରାନି । ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ତତିୟଂ ପାଦକଂ, ତତିୟସ୍ସ ଦୁତିୟଂ, ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀ’’ତି ୟଥାଲାଭତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିନୟନିଦାନନିମିତ୍ତଂ, ୱେରଞ୍ଜନିୱାସକପ୍ପନଂ ।

ସତ୍ଥୁ ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଭଗୱା, ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟମାହ ୱେରଞ୍ଜେ ॥

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୱିନୟେ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) । ସୀଲୱତୋ ହି ସୀଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଠାନେସୁ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ନିସଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତୀତକିରିୟାନୁସ୍ସରଣବହୁଲତାୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୱିଜ୍ଜା ଅପ୍ପକସିରେନ ସମିଜ୍ଝତି । ତଥା ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପରିଗ୍ଗହଣସୀଲତାୟ ଚୁତୂପପାତଞାଣଂ ଅପ୍ପକସିରେନ ସମିଜ୍ଝତି, ଉଦକାଦୀସୁ ସୁଖୁମତ୍ତ ଦସ୍ସନସୀଲତାୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ସମିଜ୍ଝତି । ୟସ୍ମା ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗପରିୱଜ୍ଜନେନ, କାମାସୱାଦିପରିୱଜ୍ଜନେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ଅପ୍ପକସିରେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟନିଦାନେ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟମେୱ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୟେସଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଦାୟକଂ ଅହୋସି, ତେସଂ ଏକଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି, ଅଞ୍ଞଥା ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟପଟିଲାଭମତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ।

ସୋ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା କିଞ୍ଚାପି ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ କେୱଲଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନତ୍ତିକମେୱ, ତଥାପି କେୱଲଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନତ୍ତିକମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତଂ, ଇମିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମାଦିନା କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ, ତଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ସମ୍ଭାରଭୂମିତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୮୧) ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଝାନାନି ୟସ୍ମା ପୀତିଫରଣେନ ଚ ସୁଖଫରଣେନ ଚ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞକାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ସମ୍ଭାରଭୂମିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପନ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ପକତିଭୂମି ଏୱା’’ତି । ଇଦମେୱ ୱା ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି କେସଞ୍ଚି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମ୍ପି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଏୱନ୍ତି କିମତ୍ଥଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପକତିଭୂମୀତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ପରସ୍ସ ସମାହିତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ସତି ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେସି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେ ପକତିଭୂମିଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକେ ଜାତେ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟ ଅଭିନିନ୍ନାମେସି’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି । କସିଣାରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିମୁଖଂ ପେସେସି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନଂ ନୀହରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ପକପ୍ପିତୋ ।

ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଏୱଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ, ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମେନାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ କିଚ୍ଚସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ଅୟଂ ୟୋଜନା ପଠମୱିକପ୍ପେ ନ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧେତିଆଦୀସୁ ପନା’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନିୱାରଣତୋ । ତେନେୱ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଆପନ୍ନୋ ଅସ୍ସଂ, ନ ଚ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୦) ନୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନଇଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କୋପଅପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଇଚ୍ଛାପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମାୟ ଅନ୍ତରାୟିକା ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୟିକୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପଗେୱ ଇଚ୍ଛାୱଚରା କୋପଅପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନଂ ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନ’’ନ୍ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପମାଦଲେଖୋ, ଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଅହୋ ୱତ ସତ୍ଥା ମମଞ୍ଞେୱ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟା’’ତି ୟୋ ତଦତ୍ଥୋ ଲିଖିତୋ, ସୋ ଦୁଲ୍ଲିଖିତୋ । ନ ହି ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟା କୋପାଦୟୋ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତା, ‘‘ନ ଚ ୟୁତ୍ତିତୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଝାନଲାଭିନୋ ତଦଭାୱା’’ତି ଆଚରିୟୋ ୱଦତି, ତଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟସ୍ସ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗନିଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉତ୍ତରୁତ୍ତରୱିସେସା ଚେଭାସଂ ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖପରଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନତଦୁପସମତ୍ତଦୀପନତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଭଗୱା ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା, ଚୁତୂପପାତଞାଣେନ ପରସ୍ସ ଚ ଲୋକସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ତଦୁଭୟୱୂପସମତ୍ତଞ୍ଚ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଂ ଦେସେତି, ପଠମେନ ୱା ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନତୋ ଅତ୍ତସିନେହପରିଚ୍ଚାଗଂ ଦୀପେତି । ଦୁତିୟେନ ପରଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନତୋ ପରେସୁ କୋପପରିଚ୍ଚାଗଂ, ତତିୟେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଦସ୍ସନତୋ ମୋହପରିଚ୍ଚାଗଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଏୱଂ ନାନାଗୁଣୱିସେସଦୀପନତୋ ଇମସ୍ସେୱ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସ ଇଧ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମା ଅତୀତଜାତି ଏୱ ନିୱାସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅତୀତଜାତୀସୂ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଜାତିୟା ଏକଦେସେପି ନିୱାସୱୋହାରସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ । ପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ସକଲଜାତିୟା ଅନୁସ୍ସରଣମେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଦେକଦେସାନୁସ୍ସରଣମ୍ପି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି ଏୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଭୁମ୍ମୱଚନଂ କତଂ ଓକାସାଦିସଙ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚ । ‘‘ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୂ’’ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୱୁତ୍ଥଲୋକଧାତୁଦୀପରଟ୍ଠନଗରଗାମାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ତେସଂ ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲାଦୀନି ନ ଭଗୱତା ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ୱିଞ୍ଞାତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ଲୋକିୟାନି ୱିଞ୍ଞାତାନୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଧିକାରେ ‘‘ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା’’ତି ୱଚନେନ ସମେନ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ଅରିୟେ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି । କିମତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସତି ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ଏସ ୱିଜ୍ଜାଧିକାରୋତି ଚେ ? ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ସତିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ, ଅତୀତଧମ୍ମାନଂ ସତିୟା ୱିସେସାଧିକାରତ୍ତା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ।

‘‘ୱତ୍ତମାନେସୁ ୱିଜ୍ଜାନ-ମତୀତେସ୍ୱସ୍ସ ସରତି ।

ଅନାଗତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ସରତି ୱିଜ୍ଜାନ ପଣିଧୀ’’ତି ॥

ଆଚରିୟକୁମାରିତେନ ସିଲୋକୋପି ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ରାଗେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ । ଦୋସେ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ । ମୋହେ ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋ । କେଚି ‘‘ଦୋସେ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ରାଗେ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ମୋହେ ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଅମୁତ୍ରାତି ଚିତ୍ତଂ, ୱଚନଂ ୱା ଭୱାଦିନିୟମେନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱେ ୱା’’ତିଆଦି । ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାମୂଲକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଗୋଚରନିୱାସଂ ଦୀପେତି । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ସୟଂପତିତଫଲାହାରୋ । ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସହସ୍ସପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱାତି ପଣିଧାନତୋ ପୁବ୍ବେ । ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନ ହୋତି । ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଲାଭୀନଂ ପନେତଂ ଆନୁଭାୱପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅମୁତ୍ରାତି ଏତ୍ଥ ପଠମୟୋଜନାୟଂ ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅନୁଲୋମୱସେନ । ‘‘ପଟିଲୋମୱସେନା’’ତିପି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ସୀହୋକ୍କନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନେକାସୁ କପ୍ପକୋଟୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ତନ୍ତି ନିଦସ୍ସନେନ ପଟିପତ୍ତିସାଧାରଣେନ ଫଲସାଧାରଣତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଆଦରଂ ଜନେତି, ଅତ୍ତାନମେୱେକଂ ଉକ୍କଂସେତୀତି ୱଚନଂ ନିୱାରେତି । ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତେ ଏୱ ନିୟୋଜେତି । ପଠମା ଅଭିନିବ୍ଭିଦାତି ୱଚନେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ବହୁପଟଲଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ଅଟ୍ଠଗୁଣିସ୍ସରିୟାଦିନା ଅନଭିନିବ୍ଭିଦଂ ଦୀପେତି ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩.‘‘ଚୁତୂପପାତଞାଣାୟା’’ତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ରୂପାରମ୍ମଣତ୍ତା ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନ ଚୁତିଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାମୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩) ୱଚନଂ ୱିୟ ଫଲୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତମିଦନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା କାରଣୋପଚାରେନ ଦିବ୍ବଂ । ଇମିନା ପନ କେଚି ଆଚରିୟା ‘‘କୁସଲାକୁସଲା ଚକ୍ଖୂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ପଟିସେଧିତା ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା । ମହାଜୁତିକତ୍ତା ମହାଗତିକତ୍ତାତି ଏତେସୁ ‘‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାଦସନ୍ନଂ ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ଉପକ୍କିଲେସଭାୱୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନୁ ଖୋ କି’’ନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉଦପାଦି, ସୋ ଉପକ୍କିଲେସୋ ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୩୬ ଆଦୟୋ) ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାଧିକରଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ସମାଧିମ୍ହି ଚୱି, ସମାଧିମ୍ହି ଚୁତେ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ତତୋ ‘‘ରୂପାନି ମେ ପସ୍ସତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦାନି ନ କିଞ୍ଚି ମନସି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ଅମନସିକାରୋ, ତତୋ କିଞ୍ଚି ଅମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଦପାଦି, ତତୋ ତସ୍ସ ପହାନତ୍ଥଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ହିମୱନ୍ତାଦୀସୁ ଦାନୱରକ୍ଖସାଦୟୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଉଦପାଦି, ତତୋ ତସ୍ସ ପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ମୟା ଦିଟ୍ଠଭୟଂ ପକତିୟା ଓଲୋକିୟମାନଂ ନତ୍ଥି, ଅଦିଟ୍ଠେ କିଂ ନାମ ଭୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଉପ୍ପିଲଂ ଦିବ୍ବରୂପଦସ୍ସେନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଂ ଦୁୱୁତ୍ତଂ ପରତୋ ଅଭିଜପ୍ପାୱଚନେନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ’’ତି ଆଚରିୟୋ ୱଦତି । ତତୋ ଛମ୍ଭିତତ୍ତପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ମୟା ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ ପଗ୍ଗହିତଂ, ତେନ ମେ ଇଦଂ ଉପ୍ପିଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୀରିୟଂ ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ କାୟଦରଥୋ କାୟାଲସିୟଂ ଉଦପାଦି, ତତୋ ତଂ ଚଜନ୍ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ ଉଦପାଦି, ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ପସ୍ସତୋ ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ ଉପଦାଦି, ତତୋ ତଂ ପହାୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତେନ ୱୀରିୟେନ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଭୟା ହିମୱନ୍ତାଦିଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦେୱସଙ୍ଘଂ ପସ୍ସତୋ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତା ଅଭିଜପ୍ପା ଉଦପାଦି, ତତୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକଜାତିକରୂପଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଭିଜପ୍ପା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ମା ଦାନି ନାନାୱିଧଂ ରୂପଂ ମନସି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲେନ ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ, କାଲେନ ମନୁସ୍ସଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ମନସି କରୋତୋ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ଉଦପାଦି, ତତୋ ‘‘ନାନାୱିଧରୂପାନି ମେ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ଉଦପାଦି, ତସ୍ମା ଦାନି ଅଭିଜପ୍ପାଦିଭୟା ଇଟ୍ଠାଦିନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ପହାୟ ଏକଜାତିକମେୱ ରୂପଂ ମନସି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥା କରୋତୋ ଅଭିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଉଦପାଦି ଏୱଂ ପହୀନଉପକ୍କିଲେସସ୍ସାପି ଅନଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଓଭାସଞ୍ହି ଖୋ ଜାନାମି, ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମୀତିଆଦି ଜାତଂ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦା ପରିକମ୍ମୋଭାସମେୱ ମନସି କରୋମି, ତଦା ଓଭାସଂ ସଞ୍ଜାନାମି, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ନ ଚ ପସ୍ସାମି, ରୂପଦସ୍ସନକାଲେ ଚ ଓଭାସଂ ନ ଜାନାମୀତି । କିମତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି ଏତଂ ଉପକ୍କିସେସଗତନ୍ତି ? ନ କେୱଲଂ ଉପକ୍କିଲେସପ୍ପଜହନମେୱେତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବଂ, ୟେନ ଇଦଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତଦୁତ୍ତରି କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପକ୍କିଲେସାତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ପଜହିଂ, ନ ମୟ୍ହଂ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ମାନୁସକଂ ୱାତି ଇମିନା ସଭାୱାତିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି । ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱିୟାତି ଇମିନା ପରିୟତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ, ୱଣ୍ଣମତ୍ତାରମ୍ମଣତଞ୍ଚ ଉପମେତି । ୱଣ୍ଣମତ୍ତେ ହେତ୍ଥ ସତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖତେସୁ, ହୀନଜାତିଆଦୟୋ ମୋହସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ ୱିପାକୋ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଭୱେ ଅହେସୁଂ, ସମ୍ପତି ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନାତି ଏୱଂ ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଞ୍ହି ଏକନ୍ତମତୀତାରମ୍ମଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମହଲ୍ଲକୋତି ସମଣାନଂ ସାରୁପ୍ପମସାରୁପ୍ପଂ, ଲୋକାଚାରଂ ୱା ନ ଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ଗରହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୫.୯୯୮, ୧୦୦୪) ୱୁତ୍ତୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ମଗ୍ଗାୱରଣଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଫରୁସୱଚନଂ ୟଦି କଥେୟ୍ୟ, ଅପାୟଗମନୀୟମ୍ପି କରେୟ୍ୟ, ତେନ ସୋ ଅପାୟୁପଗୋପି ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ । ‘‘ୱାୟାମଂ ମା ଅକାସୀତି ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗାୱରଣଂ କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁବ୍ବେୱ ସୋତାପନ୍ନେନ ଅପାୟଦ୍ୱାରୋ ପିହିତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସଗ୍ଗାୱରଣଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ପାକତିକନ୍ତି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଅହୋସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୱୁଦ୍ଧି ହେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ, ୟୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅଚ୍ଚୟତୋ ଦିସ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧) ୱଚନତୋ ପାକତିକଂ ଅହୋସୀତି ଏକେ । ସଚେ ସୋ ନ ଖମତୀତି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ଖନ୍ତିଗୁଣସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ ୱା ଆୟତିଂ ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱରତ୍ଥାୟ ୱା ଅକ୍ଖମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଦିନୋ ଅଭାୱା କାଲକଞ୍ଚିକା ଅସୁରା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୮୩) ୱଚନତୋ ମନୁସ୍ସଗତିପି। ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମେୱ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪.ସୋଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି କିଂ ପୁରିମସ୍ମିଂୟେୱ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂୟେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୟତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁରିମୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟଂ ଅଧିଗତଂ, ତଦେୱ ପୁନ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଅଭିନୱଂ ଅଭିଣ୍ହଂ କତନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ଇଧ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ତଦେୱ ପୁନ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଅଭିନୱଂ କତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ‘‘ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ନିରୋଧପାଦକଂ ସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକଂ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକଂ ଇଧ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଇଧ ତଥାୱଚନଟ୍ଠାନମେୱ ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଗୁଣନିପ୍ଫାଦନତୋ, ନ ପଠମୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟମତ୍ତନିପ୍ଫାଦନତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗପଟିପଦାୱିମୋକ୍ଖୱିସେସନିୟମୋ ପୁବ୍ବଭାଗୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ନିୟମେନ ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକମିଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ନ ତଦାରମ୍ମଣମତ୍ତେନ । ପରିୟାୟତୋତି ଅଞ୍ଞେନପି ପକାରେନ । ‘‘ଇମେ ଆସୱା’’ତି ଅୟଂ ୱାରୋ କିମତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧୋ ? ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ଅଧିକାରାନୁଲୋମନତ୍ଥଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଏକତ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ, ତଦେୱ ଅପରଭାଗେ ୱିମୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ୟଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମ ହୋତି । ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଏୱ ହି ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଭୁତ୍ତାୱୀ ନାମ । ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଫଲଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ପହୀନେ କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ଅୟମୁପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ ପନେତ୍ଥ ସରୂପତୋ ଅତ୍ଥତୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣଂ ଅହୋସୀ’’ତି ସରୂପତୋ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍କମନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦି ଅତ୍ଥତୋ । ତେନେୱ ଅନ୍ତେ ‘‘ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦେସନଂ ଅକାସି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ଜାନାତି ନାମ । ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣ’’ନ୍ତି ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫.କଣ୍ଣସୁଖତୋହଦୟଙ୍ଗମତୋତି ୱଚନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋତିଆଦି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ, କଣ୍ଣସୁଖତୋତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ । ଆପାଥାରମଣୀୟତୋତି ଞାଣାପାଥାରମଣୀୟତୋ । ସୟମେୱ ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା, ମଗ୍ଗୋ ପନ ଅସୋକୋ ହୋତି । ତଦା ହି ସୋକୋ ପହୀୟମାନୋ । ଚରିୟାଦିଅନୁକୂଲତୋ ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ। ‘‘ମଧୁରମିମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମମିମ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅଧିକଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ‘‘ରାଗୱିରାଗମିମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଧମ୍ମମିମଂ ଉପେହୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ଧମ୍ମମେୱ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ପଠନ୍ତି କିରାତି ଦୀପେତି । ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପରିକ୍କିଲେସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତୀତି ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ ନାମ । ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାଦୀହି ୱିହତକିଲେସୋ ତପ୍ପରାୟନତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ। ତଂସମଙ୍ଗୀସତ୍ତୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି। ପଭେଦେନ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଗମନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତି । ଲୋକିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସଂ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଇଜ୍ଝତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ରତନତ୍ତୟେ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଂ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ଆନିସଂସଫଲଂ । ‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ…ପେ॰… ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୧୯୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟସ୍ସ ଭୱଭୋଗସମ୍ପଦା । ‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦୀହି ସଂକିଲିସ୍ସତି, ନ ମହାଜୁତିକଂ ହୋତି, ନ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଂକିଲେସୋ । ଲୋକିୟସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅନୱଜ୍ଜୋତି ଦୁୱିଧୋ ଭେଦୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀହି ସାୱଜ୍ଜୋ ହୋତି, ସୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟ, ସୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନେୱତ୍ଥି ଭେଦୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସତି । ୟୋ କୋଚି ସରଣଗତୋ ଗହଟ୍ଠୋ ଉପାସକୋ। ରତନତ୍ତୟଉପାସନତୋ ଉପାସକୋ । ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ ସୀଲଂ। ସତ୍ଥସତ୍ତମଂସମଜ୍ଜୱିସୱାଣିଜ୍ଜାରହିତଂ ଧମ୍ମେନ ଜୀୱିକଂ ଆଜୀୱୋ। ୱୁତ୍ତସୀଲାଜୀୱୱିପତ୍ତି ୱିପତ୍ତି ନାମ । ୱିପରୀତା ସମ୍ପତ୍ତି।

୧୬.ଲଚ୍ଛାମ ନୁ ଖୋତି ଦୁଗ୍ଗତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ନୁଖୋ ନୋତି ସମିଦ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ । ତତ୍ଥ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ । ପଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ପତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହୋ, ତେନ ପଗ୍ଗହେନ ପତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଦାୟେୱାତି ନିଦସ୍ସନଂ । ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁନ ପାକଂ କିଞ୍ଚାପି ୱଟ୍ଟତି, ତଥାପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପକ୍କତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଭତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ପିଧେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ‘‘ସାୱକାନଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଚ୍ଛା ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଲିତ୍ଥେରୋପି ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭଗୱତା ବହୂନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ୟଦି ଏୱଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ’’ତି ୱଚନଂ ନ ସମେତୀତି ଚେ ? ନ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ସିକ୍ଖାପଦାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଥେରୋ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପ୍ପହୋନକାନି ସନ୍ଧାୟାହ । ଭଗୱାପି ‘‘ନ ତାୱ ସାରିପୁତ୍ତ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୪; ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଏକଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁପି ତତୋ ପରଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନି ସନ୍ଧାୟାହ । ଇଧେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସାମମ୍ପି ପଚନଂ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତି ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ, ତଥା ‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନାନି ଚ ଅତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇଧେୱେଦଂ ପାଳିଠପନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆଚରିୟେନ ୱିଚାରିତଂ, ତଂ ସୁନ୍ଦରଂ ପୁବ୍ବେପି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସମ୍ଭୱତୋ । କିନ୍ତୁ ଇଧ ପାଳିଠପନୱିରୋଧୱିଚାରଣା ପନ ନିପ୍ପୟୋଜନା ୱିୟ ମମ ଦିସ୍ସତି । କସ୍ମା ? ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତପାଠତ୍ତା । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ନ କତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିର ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତସ୍ମା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦସ୍ସ କାରଣେ ସତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୱିନୟଧରା ପନ ନିଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋ, ଇମାୟ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିପଟିପଦାୟ ପସନ୍ନା । ସାଲୀନଂ ୱିକତି ସାଲିୱିକତି।

୧୭-୮.ଉପପନ୍ନଫଲୋତି ବହୁଫଲୋ । ‘‘ଖୁଦ୍ଦଂ ମଧୁ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଥେରଂ ସୀହନାଦଂ ନଦାପେତୁଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ଇମିନା ଆଚରିୟୋ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଆଣାୟ ଠିତାନଂ ସାୱକାନଂ ମହାନୁଭାୱତାଦସ୍ସନଂ ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ନିୱାସପ୍ପୟୋଜନ’’ନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମ୍ପାଦେତି, ରାଜଗହେ ୱେରଞ୍ଜାୟଞ୍ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ୱିତକ୍କୁପ୍ପାଦେ ଏକତୋ ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । କାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିରଂ, ଠିତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିରାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

କାମଂ ହିନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସହାୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କତ୍ତରି ହେତୁ, ତଥାପି ଇଧ ତେନ କରଣଭୂତେନ ତସ୍ସ ଫଲଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ। ତଥା ଘଟନ୍ତି ତେନାତି ଘଟୋ । କିଲାସୁନୋତି ପୟୋଜନାଭାୱେନ ଅୱାୱଟା । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାନି ୱିସଭାଗେହି । ଆଗାମିନିୟା ଅନାଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେସଂୟେୱ ନୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୱସାସନପରିୟନ୍ତାତି ୟାୱ ବୁଦ୍ଧା ଧରନ୍ତି, ତାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ଉଚ୍ଚା, ତତ୍ଥାପି ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଚ୍ଚନୀଚଉଳାରୁଳାରଭୋଗା’’ତି । ‘‘ମନସି କତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ଉପସମ୍ପାଦ୍ୟଉପସମ୍ପାଦ୍ୟଇଚ୍ଚେତଂ ଦ୍ୱୟଂ ମାଗଧେ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନୁପାଦାୟାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଆସୱେହୀତି କତ୍ତରି ତତିୟାୱିଭତ୍ତି । ଚିତ୍ତାନୀତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ । ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କମ୍ମକାରକେ । ୱିମୋଚିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଆଚରିୟୋ । ଆସୱେହୀତି ପଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ କରଣୱଚନଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ଠିପଦେ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ୟଦି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ଆସୱାନଂ ୱସେନ ଅନାସୱତା, ଲୋକେ ଚିତ୍ତାନିପି ଅନାସୱା ସିୟୁଂ । ନ ହି ନିରୁଦ୍ଧାନି ଚିତ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି କରୋନ୍ତୀତି ତାନି ଅନିରୁଦ୍ଧାସୱୱସେନ ସାସୱାନୀତି ଚେ । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାସୱୱସେନ ସାସୱଂ, ଅୱସିଟ୍ଠାସୱସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନାନୁଭାୱତ୍ତା ଫଲାନି ସାସୱାନି ସିୟୁନ୍ତି ? ନ, ଆସୱସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନାନୁଭାୱାଗତଫଲତ୍ତା । ଭିଂସନସ୍ସ କରଣଂ ଭିଂସନକତଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ, ଭିଂସନକିରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ୱା କତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ଚମ୍ମନି ଦୀପିନଂ ହନ୍ତି, ଦନ୍ତେସୁ ହନ୍ତି କୁଞ୍ଜରଂ ।

ୱାଲେସୁ ଚାମରିଂ ହନ୍ତି, ସିଙ୍ଗେସୁ ସରଭୋ ହତୋ’’ତି ॥ –

ଅଧିକରଣଂ ।

୨୦-୨୧. ନଚିରଟ୍ଠିତିକକାରଣେ କଥିତେ ଚିରଟ୍ଠିତିକକାରଣଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ କିଞ୍ଚାପି ସିଦ୍ଧଂ, ତଥାପି ତଂ ଥେରସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନାୟ ଓକାସକାରଣାଧିପ୍ପାୟତୋ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନୋକାସଂ ପାପେତୁଂ ପୁନ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘କୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱାପି ୟାଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁକାମୋ ବ୍ୟାକାସି । ‘‘ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ସଙ୍ଘେ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦରତ୍ଥୱସେନେୱେତ୍ଥ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ମା ଥେରୋ ପୁବ୍ବେ ରାଜଗହେ, ସମ୍ପତି ୱେରଞ୍ଜାୟନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ କାଚି, ତସ୍ମା ଆଦରେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚୟମାନଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଦରେନେୱ ‘‘ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ମା ତ୍ୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚାହି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତାୱ ମୟା ତେ ୟାଚନା, ପୁବ୍ବେନନୁ ତୱୟାଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତାୱ ମୟା ଏତ୍ତକେ କାଲେ ଏତ୍ତକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି, ନ ତାୱ ମେ ସାୱକାନଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁଜାନନକାଲୋ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ତକ୍କାନୁମାନୱସେନ ତୟା ‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋପି ନେସ ସୋ କାଲୋ, କିନ୍ତୁ ତଥାଗତୋୱ ତତ୍ଥ କାଲଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲତୋ ପଭୁତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ଉଦ୍ଦିସିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପ୍ପହୋନକସିକ୍ଖାପଦମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ତତ୍ଥାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନାପେକ୍ଖଂ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି ଏକମେୱ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସା ସିଦ୍ଧିୟା ଇତରସ୍ସ ସିଦ୍ଧିତୋ । ‘‘ସାୱକାନଂ ୱିସୟଭାୱନ୍ତି ଇମିନା ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୱାଦୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିୟ । ସମ୍ମୁଖେ ଗରହା। ପରମ୍ମୁଖେ ଉପୱାଦୋ। ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଊନଦସୱସ୍ସେନ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତେନ ଦସୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେସି ଊନଦସୱସ୍ସିକସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ନ ତଦା ଅତିରେକଦସୱସ୍ସିକୋୱ ଦସୱସ୍ସିକାନଂ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସ୍ସାୱାସତୋ ପୁବ୍ବେ ରାଜଗହେ ଏୱ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ସିଦ୍ଧମେୱ ‘‘ୟାୱ ନ ସଙ୍ଘୋ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ୱଚନଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପଠମୟାଚନାୟପି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେ ‘‘ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ ପଠମୟାଚନାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେ ଦ୍ୱେ ଏୱ, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମ୍ହି ଅୟମାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – ଅୟଂ କିରାୟସ୍ମା ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରତୋ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଏକଗାଥାମତ୍ତକଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ ନୟସତସହସ୍ସେହି ୱିୱେଚେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସାୱକପାରମୀଞାଣେ ଠିତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମହାନୁଭାୱୋୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ୟୋ ୱିନାପି ଧମ୍ମସାମିନା ପରମ୍ମୁଖତୋ ସୁତମତ୍ତେପି ମୟ୍ହଂ ମହନ୍ତଂ ଗୁଣୱିସେସଂ ଜନେସି, ସାଧୁ ୱତାୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘କତମେସାନଂ ନୁ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକ’’ନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ, କାରଣଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅଗ୍ଗସାୱକଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତିଆଦିଚିରଟ୍ଠିତିକାରଣ’’ନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନୋକାସକରଣତ୍ଥଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି । ତତୋ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନୋକାସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ, ଏତସ୍ସ ସୁଗତ କାଲୋ’’ତି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୟାଚି । ତତୋ ଭଗୱା ତସ୍ସା ୟାଚନାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଭାୱଂ, ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲସ୍ସ ଅକାଲତଂ, କାଲସ୍ସ ଚ ଅନଞ୍ଞୱିସୟତଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଆଗମେହି ତ୍ୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତତୋ ଭଗୱା ତସ୍ସ ୟାଚନଂ, ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପଜ୍ଝାୟକା ଅନାଚରିୟକା ଅନୋୱଦିୟମାନା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୬୪) ନୟେନ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦୀନି ୱିନୟକମ୍ମାନି, ତଦନୁରୂପସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ପଞ୍ଞପେସି । ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଦ୍ୱାଦସମୱସ୍ସଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସି । ତଦା ଚ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚିରଟ୍ଠିତିହେତୂସୁ ଜାତେସୁ ‘‘ନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନମହତ୍ତତା ଚ ସମ୍ପତି ଜାତା, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ବହୁତରା ଜାତା, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଏୱେକୋ ନ ତାୱ ସାୱକାନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ସୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ସଙ୍ଘେନ କରୀୟତି । ସଙ୍ଘୋପି ଏତରହି ପରିସୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଛିମକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନାପେତୁକାମୋ ୟତ୍ତକେହି ଚ ସିକ୍ଖାପଦେହି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଅନୁଜାନୀୟତି, ତତ୍ତକାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ୟାଚନ୍ତୋ ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କସୂଚନପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମୱସେନ ୟାଚନୋକାସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ଭଗୱା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟା’’ତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପ୍ପହୋନକସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଅୟମତ୍ଥୋ ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୪ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ। ତତ୍ଥ ହି ବହୂସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ, ପଞ୍ଞପିୟମାନେସୁ ଚ ‘‘ନ ତାୱ ଭଦ୍ଦାଲି ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୫) ୱୁତ୍ତଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ, ତଥା ଇଧାପି ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ପତି ସାୱକାନଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ନାନୁଜାନାମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିରବ୍ବୁଦୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ହି ପରିସୁଦ୍ଧେ ସଙ୍ଘେ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଦେସକାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ସତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁଜାନନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ତଥା ଚ ସୋ ତତୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ୟଥାହ ପାତିମୋକ୍ଖଠପନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୬) ‘‘ନ ଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇତୋ ପରଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ୟଂ ପନ ଉପସମ୍ପଦକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଏକକଂ ଓହାୟ ପକ୍କମିଂସୁ…ପେ॰… ସୋ ତସ୍ସା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ଚିରେନ ଅଗମାସୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁ ଆଗତଂ, ତଂ ସୁଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁତୋ ପରତୋ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ତତ୍ଥ ୟଥାଧିକାରଂ ସମୋଧାନେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖାନି ୱିତ୍ଥାରେନ ସ୍ୱାଗତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୪୭; ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୨; ୧୦.୩୩) ଅଙ୍ଗାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନ ହି ଆଦିତୋ ଏୱ ଉଭତୋପାତିମୋକ୍ଖାନି ସିଦ୍ଧାନୀତି । ଅପିଚ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରାହୁଲକୁମାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମିଂ ଏୱ ସଂୱଚ୍ଛରେ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେସି । ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୦୭ ଆଦୟୋ) ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ସତ୍ତୱସ୍ସିକକାଲେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଗହେତ୍ୱା ‘ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ ସମଣ ଦେହି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ ସମଣ ଦେହୀ’ତି ଦାୟଜ୍ଜଂ ୟାଚମାନୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜିତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ରାହୁଲକୁମାରଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା ପଠମୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ ଉପସମ୍ପଦା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଅପିଚ ରାହୁଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ମାତାପିତୂହି ପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ୟୋ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇତୋ ପୁବ୍ବେପି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ସୁତ୍ୱା ଚ ୟୋ ହେତୁନିରୋଧମଗ୍ଗଂ,

ନିରୋଧୁପାୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି ଖିପ୍ପଂ ।

ଜାତୋୱପେକ୍ଖେନ ଅସେସମେତଂ,

ଲୋକଂ ୱିପସ୍ସୀ ସୁଗତଗ୍ଗସିସ୍ସୋ ॥

ସୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅଗ୍ଗସିସ୍ସୋ,

ସଦ୍ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ।

ସୟଂ ମୁନିନ୍ଦେନ ୟସସ୍ସ ପତ୍ତୋ,

ଅନେକସୋ ସୋଳସଧା ପସତ୍ଥୋ ॥

ତସ୍ମା ହି ସିକ୍ଖାପଦବନ୍ଧକାଲୋ,

ଞାତୁମ୍ପି ଲୋକେ ଅତିଭାରିୟୋୱ ।

ପଗେୱ ସିକ୍ଖାପଦଭାୱଭେଦୋ,

ପଗେୱ ଅଞ୍ଞୋ ଉଭୟତ୍ଥ ତତ୍ଥ ॥

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅପି ତଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତୁ,

ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାୱ ପଗେୱ ନେତୁଂ ।

ନିସ୍ସଂସୟଂ ତତ୍ଥ ତଥାଗତୋୱ,

ଜାନିସ୍ସତିଚ୍ଚାହ ତଥାଗତୋତି ॥

ଇଚ୍ଚେତମତ୍ଥଂ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଞତ୍ୱା,

ସିକ୍ଖାପଦାନଂ କମଭାୱଭେଦଂ ।

ଞାତୁଂ ସୟଂ ନୋ ନ ପରେ ଚ ନେତୁଂ,

ପରିୟେସିତବ୍ବୋ ଇଧ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ॥

ତତ୍ଥ କମଭେଦୋ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଭାୱଭେଦୋ ତାୱ ଉକ୍ଖିତ୍ତକାନୁୱତ୍ତନପଚ୍ଚୟା ଭିକ୍ଖୁ ଅନାପତ୍ତିକୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ପନ ସମନୁଭଟ୍ଠା ପାରାଜିକା ହୋତି । ପାରାଜିକାପତ୍ତିପଟିଚ୍ଛାଦନେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ, ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ପାରାଜିକଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ, ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀହି ଅଭାୱଭେଦସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଇଧ ଭାୱଭେଦେନ ୟୁତ୍ତିପରିୟେସନଂ ସାଧୟମାନୋପି ସିୟା ଅନୁମ୍ମାଦୱିଘାତଭାଗୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ସକଲସ୍ସପି ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ୱିତକ୍କୟାଚନକାଲକାଲଞ୍ଞୂକାରଣଫଲପୟୋଜନେହି ସତ୍ତହି ଅଙ୍ଗେହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନିଦାନମାୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ନିଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଥେରସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ତସ୍ସେୱ ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତା ୟାଚନା ନାମ । ରତ୍ତଞ୍ଞୂୱେପୁଲ୍ଲଲାଭଗ୍ଗବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି କାଲୋ ନାମ । ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଏୱ କାଲଞ୍ଞୂ ନାମ । ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପାତୁଭାୱୋ କାରଣଂ ନାମ । ‘‘ତେସଂୟେୱ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟଧମ୍ମପଟିଘାତୋ ଫଲଂ ନାମ । ‘‘ୟଥୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତି ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୱିତକ୍କୋ ୟାଚନା କାଲୋ, କାଲଞ୍ଞୂ କାରଣଂ ଫଲଂ ।

ପୟୋଜନନ୍ତି ସତ୍ତଙ୍ଗଂ, ନିଦାନଂ ୱିନୟସ୍ସିଧା’’ତି ॥

୨୨.ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରମଣ୍ଡଲଂ । ତଞ୍ହି ଇତରେସଂ ଅନ୍ତୋ ହୋତି, ଖୁଦ୍ଦକମଣ୍ଡଲଂ ୱା । ଅନୁମତିଦାନୱସେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦତ୍ୱା। ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚାରିକାୟ ୱିନେତବ୍ବା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା। ଓଚିନନ୍ତା ୱିୟାତି ବହୁପୁପ୍ଫଂ ଗଚ୍ଛଂ ମାଲାକାରା ଚିରଂ ଓଚିନନ୍ତି, ଏୱଂ ବହୁୱେନେୟ୍ୟେସୁ ଗାମାଦୀସୁ ଚିରଂ ୱସନ୍ତା ୱେନେୟ୍ୟପୁଞ୍ଞଂ ପରିହରନ୍ତା ଚରନ୍ତି । ସନ୍ତଂ ସୁଖଂ, ନ ୱେଦନାସୁଖଂ ୱିୟ ସପରିପ୍ଫନ୍ଦଂ । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେତି ଦେୱାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସା ପନ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ବୋଧନେୟ୍ୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ମହାକରୁଣାୟ ଧୁୱଂ ସତ୍ତସମୱଲୋକନଂ । ଓତିଣ୍ଣେତି ପରିସମଜ୍ଝଂ ଆଗତେ, ଆରୋଚିତେ ୱା । ୟେନ କାରଣେନ ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦଦେୟ୍ୟାମ, ତଂ କୁତୋ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ । ବହୁକିଚ୍ଚା ହି ଘରାୱାସାତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ତନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ତଂ କୁତୋ ଲଦ୍ଧା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପଠମଂ କିରିୟଂ ପେକ୍ଖତି, ଦୁତିୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟୋ ପନ ‘‘ପଠମୟୋଜନାୟ ୟଂ ଦାନପୁଞ୍ଞଂ, ତଂ କୁତୋ ଲବ୍ଭା । ପୁଞ୍ଞନ୍ତରାୟବହୁଲା ହି ଘରାୱାସାତି । ଦୁତିୟୟୋଜନାୟ ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ୟମହଂ ଦଦେୟ୍ୟଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲତ୍ତା ତମହଂ ସମ୍ପତି କୁତୋ ଦଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱଦତି । ସୀଲାଦିକୁସଲଧମ୍ମସନ୍ଦସ୍ସନାଦିଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ।

୨୩. ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦେସେ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଂ ପଟୱରଂ । ମହାୟାଗନ୍ତି ମହାଦାନଂ । ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ତେମାସଂ ସୋତବ୍ବଂ ଅଜ୍ଜ ସୁଣିନ୍ତି ।

ତତ୍ରିଦନ୍ତି ଇଦଂ କାରଣଂ ।

ଉପାଲି ଦାସକୋତି ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ। ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନଂ, ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଆୱେଣିକନିଦାନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନିଦାନସ୍ସ ପଭେଦଦୀପନତୋ’’ତି । ଥେରୱାଦାଦି ୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦୋ। ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥାତିଆଦି ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋତିଆଦି । ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋତି ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ଭୂମଟ୍ଠଂ ଥଲଟ୍ଠନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ଭଗୱତୋ ମାରାୱଟ୍ଟନପଟିଘାତାୟ ସତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ତଥାପିସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଉପଗୁତ୍ତକାଲେ ପସାଦହେତୁତ୍ତା ଅଧିୱାସେତି । ଏତ୍ଥ ଉପଗୁତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଦିଜଦସ୍ସନେନ କିଂପୟୋଜନନ୍ତି ଚେ ? ମାରାୱଟ୍ଟନହେତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁଞ୍ଞନ୍ତରାୟୋତି ପୟୋଜନଂ ।

ଦିଜୋପି ସୋ ମାରମନୋରଥସ୍ସ,

ଭଙ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଜିନପୁଙ୍ଗୱସ୍ସ ।

ସସ୍ସିସ୍ସସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦାସି ଦାନଂ,

ଅସେସକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଭେଦଂ ॥

କିଂ ଭଗୱା ସସିସ୍ସୋ ତାୱ ମହନ୍ତଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଉବ୍ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଅଗମାସୀତି ? ନ ଅଗମାସି, ତେମାସିଭାଗିୟଂ ପନ ପୁଞ୍ଞରାସିକଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉପାୟତୋ ସତ୍ଥା ଅଦାସି ।

ତଦଞ୍ଞଥା ମାରମନୋରଥୋୱ,

ପୂରୋ ସିୟା ନେୱ ଦିଜସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋ ।

ପାପଂ ମହନ୍ତଂ ଅପି ପାପୁଣେୟ୍ୟ,

ମିଚ୍ଛାଭିମାନେନ ତଥାଗତେ ସୋ ॥

ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅସ୍ସାଦିୟନ୍ତୋ ତଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଉପାୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁଞ୍ଞବୁଦ୍ଧିଂ କତ୍ୱା, ମାରସ୍ସ ଚ ମନୋରଥୱିଘାତଂ କତ୍ୱା ଅଗମାସୀତି, ‘‘ଅୟଂ ନୟୋ ଅଟ୍ଠକଥଂ ୱିନାପି ପାଳିନୟାନୁଲୋମତୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କଥଂ ? –

‘‘ସତ୍ଥା ସସିସ୍ସୋ ୟଦି ଅଗ୍ଗହେସି,

ଦିଜସ୍ସ ତଂ ଚୀୱରମାଦିତୋୱ ।

ନାଥସ୍ସ ନୋ ୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ,

ୱିରୁଜ୍ଝତେ ଜୀୱକୟାଚନାପି ।

ତଥାପି ସବ୍ବଂ ସୁୱିଚାରୟିତ୍ୱା,

ୟୁତ୍ତଂ ନୟଂ ଚିନ୍ତୟିତୁଂୱ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥

ଇଦାନି ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାଧାରଣନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପାଟେକ୍କଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ନିଦାନମାଦିଂ କତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗାପତ୍ତିଭେଦନ୍ତରାପତ୍ତିଆଦିକଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିଧିଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହାତି । ଇଧ ଠତ୍ୱା –

ସିକ୍ଖାପଦାନ ସବ୍ବେସଂ, କମଭେଦଂ ପକାସୟେ ।

ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ନିଦାନାନଂ, କମସିଦ୍ଧି ୟତୋ ଭୱେ ॥

ତତ୍ଥ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦେସନାକ୍କମୋ ପହାନକ୍କମୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ କମୋ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ରାଜଗହେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ୟୋ ଦେସନାକ୍କମୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ତଂ ଦେସନାକ୍କମମନୁଲୋମେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ପଠମଂ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସଂ ପୁଚ୍ଛି, ତଦନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୁଦ୍ଦେସଂ, ତତୋ ଅନିୟତୁଦ୍ଦେସଂ ୱିତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ତେନେୱ ଅନୁକ୍କମେନ ପୁଚ୍ଛି, ନିଦାନୁଦ୍ଦେସନ୍ତୋଗଧାନଞ୍ଚ ସରୂପେନ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧକେପି ପୁଚ୍ଛି । ଏତେନ ଚ ଖନ୍ଧକେ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ପୁଚ୍ଛିତାନୁକ୍କମେନେୱ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ତଂ ସବ୍ବଂ ସାପତ୍ତିଭେଦାଦିକଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁବ୍ଭାସିତଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାଦିଦୀପକଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଦେସେସି, ଅୟମେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୋ । ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକତୋ ପନ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତଦା ପରିୱାରପାଳି ୱିସୁଂ କତା । ଇମମେୱ ନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଖନ୍ଧକପରିୱାରେପି ଆରୋପେସୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) । ଅପିଚ ପାଳିୟା ‘‘ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଉଭତୋୱିନୟେ ପୁଚ୍ଛି । ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱ ପୁଚ୍ଛି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପନ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ନିୱରସେସଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଖନ୍ଧକପରିୱାରେ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଦେସେସି । ତଦା ଚ ଖନ୍ଧକପରିୱାରପାଳି ୱିସୁଂ କତାତି ଅୟଂ ଦେସନାକ୍କମୋ । ୟଦି ଏୱଂ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବୋତି ଚେ ? ନ, ତଦସମ୍ଭୱତୋ । ସୋ ହି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ନୟେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଠମଂ ସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଗହିତାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ ଅଦସ୍ସିତାସୁ ନ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ୟାନି ମୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତାନି ନେସଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସିକ୍ଖାପଦାନେୱ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବାନୀତି ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସକ୍କମୋ ସମ୍ଭୱତି ।

ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସାଦିସଙ୍ଗହିତାନଂ ଆପତ୍ତିଅକୁସଲାନଂ ୟଥୋଳାରିକକ୍କମେନ ପହାତବ୍ବତ୍ତା ପହାନକ୍କମୋପେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି । ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରଂ ‘‘ତାୱଦେୱ ଚତ୍ତାରି ଅକରଣୀୟାନି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବାନୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ୱଚନତୋ ‘‘ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୩) ୱଚନତୋ ଚ ୟଥା ଗରୁକଂ ଆଚିକ୍ଖଣଂ ସିକ୍ଖନେନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋପେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱମିମେହି ତୀହି କମେହି ଦେସେତବ୍ବାନମ୍ପେତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ହି ୟଂ ୟଂ ସାଧାରଣଂ, ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛନ୍ଦସୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ତଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ସିୟା । ତତୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପରି॰ ୨୪୭) ପରିୱାରେ ଏତଂ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିମେନ କମତ୍ତୟେନ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବତଂ ପତ୍ତେ ପାରାଜିକୁଦ୍ଦେସେ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଦେସେତୁକାମୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟ’’ନ୍ତି ୱେସାଲିମେୱ ପାପେତ୍ୱା ଠପେସି । ଅଞ୍ଞଥା ବାରାଣସିୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୦) ଏୱମାଦୀନଂ ଦେସନାଧିପ୍ପାୟେ ସତି ବାରାଣସିଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟାତି ।

ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ପାରାଜିକକଣ୍ଡୋ

୧. ପଠମପାରାଜିକଂ

ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା

ପଠମସ୍ସେତ୍ଥ ନିଦାନେ, ଠତ୍ୱା ପାରାଜିକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ।

ଚୋଦନାପରିହାରନୟୋ, ପୁଗ୍ଗଲୱତ୍ଥୁପ୍ପକାସନେୟେୱ ॥

ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ କତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ଏୱ ୱେସାଲିଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ୟାୱ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ, ତାୱ ଅଟ୍ଠ ୱସ୍ସାନି ୱେସାଲିୟଂୟେୱ ୱିହରନ୍ତୋ ୱିୟ ପାଳିକ୍କମେନ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ଭଗୱା ତାୱତ୍ତକଂ କାଲଂ ତତ୍ଥେୱ ୱିହାସି । ସୋ ହି ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ୱିହରିତ୍ୱା ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଭେସକଳାୱନଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତେରସମଂ ୱସ୍ସଂ ୱସି, ତେନେୱ ଅନୁକ୍କମେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଚୁଦ୍ଦସମଂ ୱସ୍ସଂ ୱସି, ପନ୍ନରସମଂ କପିଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ସୋଳସମଂ ଆଳୱିୟଂ, ତତୋ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ରାଜଗହଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତରସମଂ ୱସି, ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅପରାନିପି ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ତତ୍ଥେୱ ୱସି । ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱା ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ରାଜଗହତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱେସାଲିଂ ପାପୁଣି, ତତୋ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ ସୁଦିନ୍ନୋ ୱେସାଲିୟଂୟେୱ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପେସି, ତତୋ ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଇତୋ ପଠମତରଂ ତତ୍ଥ ୱେସାଲିୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ଅଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ୱିନୟନିଦାନାନନ୍ତରଂ ପଠମପାରାଜିକମେୱ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ତସ୍ମା ୱେସାଲିୟଂ ପଠମଂ ନିୱାସଂ, ପଚ୍ଛା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ନିୱାସଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମସ୍ସେତ୍ଥ ନିଦାନେ, ଠତ୍ୱା …ପେ॰… ପକାସନେୟେୱା’’ତି । ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ନିଦାନେ ଠତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେ କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତି…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତରଂ ୱଜ୍ଜିଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାସନେ, ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱଜ୍ଜୀ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ହୋତି…ପେ॰… ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୦) ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁପ୍ପକାସନେ ଚ ଚୋଦନାନୟୋ, ପରିହାରନୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ପକାସନା – କିମତ୍ଥଂ ଥେରେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପୁଗ୍ଗଲୱତ୍ଥୂନି ୱିୟ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅୱତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଚ ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୟଥା ଚ ଧମ୍ମେ ପସନ୍ନୋ, ୟଥା ଚ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟଥା ଚ ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱତ୍ଥୂନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ –

ଏୱଂ ସଦ୍ଧାୟ କିଚ୍ଛେନ, ମହନ୍ତେ ଭୋଗଞାତକେ ।

ହିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି, ପେସଲାନମ୍ପି ସବ୍ବସୋ ॥

ସବ୍ବଲାମକଧମ୍ମାୟଂ, ମେଥୁନୋ ୟଦି ସମ୍ଭୱେ ।

ନ ଧମ୍ମଦେସନାୟେୱ, ସିଦ୍ଧା ୱିରତି ସବ୍ବସୋ ॥

ତସ୍ମା ନୱଙ୍ଗସଦ୍ଧମ୍ମେ, ସତ୍ଥାରା ଦେସିତେପି ଚ ।

ୱିନୟୋ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବୋ, ତତୋ ଧମ୍ମୱିସୁଦ୍ଧିହି ॥

ୱିନୟାଭାୱତୋ ଏୱଂ, ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ଭୱିସ୍ସତି ।

ତସ୍ମା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି, ସାତ୍ଥିକା ପେସଲସ୍ସପି ॥

ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀ, ୟସ୍ମା ୟଂ ପାପମାଚରି ।

ୱିନୟୋୟେୱ ସଦ୍ଧାନଂ, ଆଦୀନୱୱିଭାୱିନୋ ॥

ତସ୍ମା ସଦ୍ଧାନୁସାରୀନଂ, ୱିନୟୋ ସାତ୍ଥକୋୱ ୟଂ ।

ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀନଂ, ତତୋ ଉଭୟଦେସନା ॥

ଅପି ଚ ୟଦି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାପି ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଅୟସୋ ପତ୍ଥଟୋ, ପଗେୱଞ୍ଞେସନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝାଚାରସ୍ସ ପାକଟଭାୱଦୀପନଂ । କଥଂ ? –

ଅଭବ୍ବୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ, ସୁଦିନ୍ନୋ ପୁତ୍ତମାତରୋ ।

ଭବ୍ବାନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଦତ୍ଥଂ ନ କତା ଅୟଂ ॥

ନନୁ ମାଗଣ୍ଡିକଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ମାତାପିତୂନମସ୍ସା ହିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ବୀଜକବୀଜକମାତୂନଂ ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଥେରେନ ଦୀପିତା । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେ କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତି, ୟେନ ସମୟେନ ସୁଦିନ୍ନୋ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସୀ’’ତି ୱା ୱଚନଂ ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଇଧ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ହି ଇଧ ନ ଲବ୍ଭତି । ଚିରନିୱିଟ୍ଠୋ ହି ସୋ ଗାମୋ, ନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେତି । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ଚିରନିୱିଟ୍ଠୋପି ଚ ଗାମୋ ଅତ୍ତନୋ ନିୱିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବକାଲମତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତେନ ପରିୟାୟେନ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେ କଲନ୍ଦଗାମୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୫-୬.ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ପନ ତ୍ୱନ୍ତି ସମଣୱତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛତି । ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜନକେହେୱ ଅନନୁଞ୍ଞାତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନ ତଥାଗତାତି ‘‘ପବ୍ବାଜେତୁ ମଂ ଭଗୱା’’ତି ୟାଚନାୱସେନ ପନେୱମାହ, ନ ଭଗୱା ସୟଂ ସରଣାନି ଦତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଲଭାଗମ୍ପୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପୀତି ଦୁତିୟତତିୟୱିକପ୍ପେସୁ । ପୁରିମପଦସ୍ସାତି କିଞ୍ଚୀତି ପଦସ୍ସ । ଉତ୍ତରପଦେନାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ପଦେନ । ସମାନୱିଭତ୍ତୀତି ସାମିୱଚନଂ । ୟଥା କିଂ ? ‘‘କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅକାମକା ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମାତି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅମରିତ୍ୱା ଅକାମା ଜୀୱିସ୍ସାମ । ସଚେପି ନ ମରାମ, ଅକାମକାୱ ତୟା ୱିୟୋଗଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମ, ତୟି ଜୀୱମାନେ ଏୱ ନୋ ମରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ମରଣେନପି ନୋ ତୟା ୱିୟୋଗଂ ମୟଂ ଅକାମକାୱ ପାପୁଣିସ୍ସାମ ।

୩୦.କତିପାହଂ ବଲଂ ଗାହେତ୍ୱାତି କସ୍ମା ପନାୟଂ ତଥା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ସମାନୋ କତିପାହଂ ଘରେୟେୱ ୱିଲମ୍ବିତ୍ୱା କାୟବଲଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ? ଅନୁମତିଦାନେନ ମାତାପିତୂସୁ ସହାୟକେସୁ ଚ ତୁଟ୍ଠୋ ତେସଂ ଚିତ୍ତତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ । କେସୁଚି ଅଟ୍ଠକଥାପୋତ୍ଥକେସୁ କେଚି ଆଚରିୟା ‘‘ଅୟଂ ସୁଦିନ୍ନୋ ଜୀୱକୱତ୍ଥୁତୋ ପଚ୍ଛା ପଂସୁକୂଲିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ପଂସୁକୂଲିକୋ ଜାତୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଗହପତିଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ‘‘ଅଚିରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘ତଥା ସୁଦିନ୍ନୋ ହି ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱାଦସମେ ୱସ୍ସେ ପବ୍ବଜିତୋ, ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ଞାତିକୁଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ସୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି, ‘‘ଭଗୱତୋ ହି ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଇଦଂ ୱତ୍ଥଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ନ କୋଚି ଗହପତିଚୀୱରଂ ସାଦିୟି, ସବ୍ବେ ପଂସୁକୂଲିକାୱ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ, ନ ଉପସମ୍ପଦାୟ । ଉପସମ୍ପଦଂ ପନ ଜୀୱକୱତ୍ଥୁତୋ (ମହାୱ॰ ୩୨୬) ପଚ୍ଛା ଅଲତ୍ଥ, ତସ୍ମା ଅୱସ୍ସିକୋ ଞାତିକୁଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ସିୟାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଅଲତ୍ଥ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନୋ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଅଲତ୍ଥ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ଏକତୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପବ୍ବଜ୍ଜାନନ୍ତରମେୱ ହି ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ତେରସଧୁତଙ୍ଗଗୁଣେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ୱସ୍ସାନି ୱଜ୍ଜିଗାମେ ୱିହରିତ୍ୱା ନିସ୍ସୟମୁତ୍ତତ୍ତା ସୟଂୱସୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏତରହି ଖୋ ୱଜ୍ଜୀ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା’’ତିଆଦିତକ୍କୱସେନ ୟେନ ୱେସାଲୀ ତଦୱସରି, ତସ୍ମା ‘‘ପଂସୁକୂଲିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକୋୟେୱ ପାଠୋ ୟେସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି, ସୋୱ ପମାଣତୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚ ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସଙ୍ଗହିତାନି ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଞ୍ଚ ୱିହାରସଭାଗତ୍ତା, ‘‘ପିଣ୍ଡପାତିକୋ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି, ‘‘ପଂସୁକୂଲିକୋ’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱେ ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସଙ୍ଗହିତାନୀତି । ଞାତିଘରୂପଗମନକାରଣଦୀପନାଧିପ୍ପାୟତୋ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ମା ଅତିହରାପେସୁ’’ନ୍ତି କାଲବ୍ୟତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମସ୍ସନ୍ତରାୟକରତରତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ନୟ’’ନ୍ତି ଅନୟୋୟେୱ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ସତ୍ତାନଂ, ୱିନାସେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ।

ଅନୟୋ ନୟରୂପେନ, ବୁଦ୍ଧିମାଗମ୍ମ ତିଟ୍ଠତି ॥

୩୬.ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ । କଥଂ ? ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏୱଂ ସଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖେ ସରୂପତୋ ଆଗତା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ସଉଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ସାପି ଦୁୱିଧା ସପୁଗ୍ଗଲାପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିୟା ସହ, ୱିନା ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସା ସପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସା । ଇତରା ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସାପି ଦୁୱିଧା ଦସ୍ସିତାଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ଅଟ୍ଠ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା । ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ହି ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ, ନାପତ୍ତି । ଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖେ ‘‘ସତ୍ତରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଧମ୍ମା ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି ହି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲେନ, ତଥା ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସାପି ଦସ୍ସିତାଦସ୍ସିତାପତ୍ତିତୋୱ ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକା ନାମ ସେଖିୟା ଧମ୍ମା । ସେସା ଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସାପି ଦୁୱିଧା ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକା ନାମ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ମୁସାୱାଦ ଓମସୱାଦ ପେସୁଞ୍ଞ ଭୂତଗାମ ଅଞ୍ଞୱାଦକ ଉଜ୍ଝାପନକ ଗଣଭୋଜନ ପରମ୍ପରଭୋଜନ ସୁରାମେରୟ ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକ ହସଧମ୍ମ ଅନାଦରିୟ ତଲଘାତକଜତୁମଟ୍ଠକ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସେସାନଂ ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସାନଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରକା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନୁଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିପି ପଦଭାଜନନ୍ତରାପତ୍ତିୱିନୀତୱତ୍ଥୁପଟିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତିଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିୱସେନ ଛବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତଂ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୧) ଏୱମାଦିକା ପଦଭାଜନିୟେ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନାପତ୍ତି ପଦଭାଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ନଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ୟୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିକା (ପାରା॰ ୫୧୭) ଅନ୍ତରାପତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୭୫) ଏୱମାଦିକା ୱିନୀତୱତ୍ଥୁସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୪) ଏୱମାଦିକା ପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ଖନ୍ଧକେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱା ୱାଦିତଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୮୩୪) ଇମିନା ୱୁତ୍ତେନ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନଚ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ଗାୟେୟ୍ୟ ୱା ୱାଦେୟ୍ୟ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ଆପତ୍ତିଜାତଂ, ୱିନୟକମ୍ମଂ ୱା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ଛବ୍ବିଧମ୍ପେତଂ ଛହି କାରଣେହି ଉଦ୍ଦେସାରହଂ ନ ହୋତୀତି ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଞ୍ଚହି ଉଦ୍ଦେସେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିସଭାଗତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁବ୍ଭାସିତାନଂ, ସଭାଗୱତ୍ଥୁକମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଂ ଅସଭାଗାପତ୍ତିକତ୍ତା, ଅନ୍ତରାପତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନଂ ନାନାୱତ୍ଥୁକାପତ୍ତିକତ୍ତା, ପଟିକ୍ଖେପସିକ୍ଖାପଦାନଂ କେସଞ୍ଚି ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିକତ୍ତା, ଅଦସ୍ସିତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଭେଦାନୁୱତ୍ତକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ, ଅଦସ୍ସିତାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧିସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଦୁୱିଧଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସଭେଦତୋ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମାସତୋ ପକାସିତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ଏୱଂ କିର ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା କତିୱସ୍ସାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତାତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ତେସୁ ପଠମପାରାଜିକୋ ୱେସାଲିୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱସ୍ସାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହେମନ୍ତାନଂ ପଠମେ ମାସେ ଦୁତିୟେ ପକ୍ଖେ ଦସମେ ଦିୱସେ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟପୋରିସାୟ ଛାୟାୟ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖେନ ନିସିନ୍ନେନ ଅଡ୍ଢତେରସାନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ମଜ୍ଝେ ସୁଦିନ୍ନଂ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ’’ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କସ୍ମା ? –

ୟସ୍ମା ଦ୍ୱାଦସମଂ ୱସ୍ସଂ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସି ଜିନୋ ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧୋ ସଙ୍ଘୋତି, ନେୱ ପାରାଜିକଂ ତଦା ॥

ଥେରସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ, ସିକ୍ଖାପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନା ।

ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧାତି ସିଦ୍ଧାୱ, ଗରୁକାପତ୍ତି ନୋ ତଦା ॥

ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ, କିଂ ସତ୍ଥା ଚତୁୱସ୍ସିକୋ ।

ପଟିକ୍ଖିପି କିମାଣଞ୍ଚ, ସମତ୍ତଂ ଅନୁଜାନି ସୋ ॥

ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ନିସ୍ସାୟ, ସଙ୍ଘଭେଦମକାସି ୟଂ ।

ଦେୱଦତ୍ତୋ ତତୋ ସଙ୍ଘ-ଭେଦୋ ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟଂ ॥

ଆରାଧୟିଂସୁ ମଂ ପୁବ୍ବେ, ଭିକ୍ଖୂତି ମୁନିଭାସିତଂ ।

ସୁତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ ନୋ, ସୋୱ କାଲୋ ଅନପ୍ପକୋତି ॥

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପାରାଜିକଂ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞପେସୀ’’ତି, ତଂ ସକଲସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନ କେୱଲଂ ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦମତ୍ତଂ, ତେନ ସଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦଂ ସକଲଂ ପାରାଜିକଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ନାଭିପରାମସନମ୍ପି କାୟସଂସଗ୍ଗୋ, ତଥାପି ଏତଂ ୱିସେସନିୟମନତୋ, ଅଚ୍ଛନ୍ଦରାଗାଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦରାଗରତ୍ତସ୍ସେୱ ହି କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଅସୁଚିପାନେ ପନ ହତ୍ଥିନିୟା ତାପସପସ୍ସାୱପାନେନ ୱାଲକାବ୍ୟୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱାଲକାବ୍ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମଣ୍ଡବ୍ୟସ୍ସ ନାଭିୟା ପରାମସନେନେୱ କିର । ରୂପଦସ୍ସନେ ପନ ୱେଜ୍ଜକା ଆହୁ –

‘‘ଥୀନଂ ସନ୍ଦସ୍ସନା ସୁକ୍କଂ, କଦାଚି ଚଲିତୋୱରେ ।

ତଂ ଗାମଧମ୍ମକରଣଂ, ଦ୍ୱୟସମଂ ସଙ୍ଗମିୟ ।

ଗବ୍ଭାଦୀତି ଅୟଂ ନୟୋ, ଥୀନଂ ପୁରିସଦସ୍ସନାସୀତ୍ୟୂପନେୟ୍ୟ’’ ॥

ତଥାପ୍ୟାହୁ –

‘‘ପୁପ୍ଫିକେ ଏଧିୟ୍ୟ ସୁଦ୍ଧେ, ପସ୍ସଂ ନରଞ୍ଚ ଇତ୍ଥି ତଂ ।

ଗବ୍ଭଞ୍ଚ ନୟେତ୍ୟୁତ୍ତ-ମିତି ତସ୍ମା କାସୋ ଇତୀ’’ତି ॥

ରାଜୋରୋଧୋ ୱିୟାତି ସୀହଳଦୀପେ ଏକିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ତଥା ଅହୋସି, ତସ୍ମା କିର ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛି, ନ ତଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିସୟୋ ଅହୋସି ତେସଂ ରୂପଂ ୱିୟ । ତେନେୱ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘କଚ୍ଚି ନୋ ତ୍ୱଂ ଆୱୁସୋ ସୁଦିନ୍ନ ଅନଭିରତୋ’’ତି ।

୩୯.କଲୀତି କୋଧୋ, ତସ୍ସ ସାସନଂ କଲିସାସନଂ, କଲହୋ । ଗାମଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜନପଦଧମ୍ମଂ ଜନପଦୱାସୀନଂ ସିଦ୍ଧିଂ । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ, ସରୀରଞ୍ଚ । ଅସୁତ୍ତନ୍ତୱିନିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱିନୟସୁତ୍ତେ ଅନାଗତଂ, ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁପି ଅନାଗତଂ, ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସୁମମାଲନ୍ତି ନାନାଗୁଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ରତନଦାମନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପଟିକ୍ଖିପନାଧିପ୍ପାୟା ଭଦ୍ଦାଲି ୱିୟ । ପଦନିରୁତ୍ତିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ନାମୱେୱଚନାନେୱ ‘‘ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୫) ୱିୟ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିରତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ । ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ନାମ ଚେତନା । କୁସଲପକ୍ଖେପି ଚେତନାପରିୟାୟତୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୱଜ୍ଜସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନେ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତା ହୋତି ପାକଟାଦୀନୱତୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱଜ୍ଜସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନେ ସଙ୍ଘଫାସୁତା ହୋତି ପାକଟାନିସଂସତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ନିଗ୍ଗହୋ, ଦୁତିୟେନ ପେସଲାନଂ ଫାସୁୱିହାରୋ । ପଠମେନ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତୋ, ଦୁତିୟେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ । ତଥା ପଠମେନ ଅପ୍ପସନ୍ନାନଂ ପସାଦୋ, ଦୁତିୟେନ ପସନ୍ନାନଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱୋ । ‘‘ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତାୟ ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ଭବ୍ବକୁଲପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସୁଦିନ୍ନୋ ତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ତେନେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତଥା ପଠମେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ଦୁତିୟେନ ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମେ ୟତ୍ଥ ଏକନ୍ତାକୁସଲଭାୱେନ, ତଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁଭାୱାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜତୋ, ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନେ ଏୱ ଅତ୍ଥାପତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଦା, ତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ୱାପି ପସାଦୁପ୍ପାଦବୁଦ୍ଧିୟା ଧମ୍ମଦେସନାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ, ଇତରଞ୍ଚ ସେଖିୟଂ, ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ୱତ୍ଥୁନୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା ୱୀତିକ୍କମଚେତନାୟାଭାୱେପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କରଣେ, କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣେ ୱା ସତି ୟତ୍ଥ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଠପେତ୍ୱା ସୁରାପାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ, ଆୱାସିକ, ଗମିକ, ଅନୁମୋଦନ, ଭତ୍ତଗ୍ଗ, ପିଣ୍ଡଚାରିକ, ଆରଞ୍ଞକ, ସେନାସନ, ଜନ୍ତାଘର, ୱଚ୍ଚକୁଟି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକ, ଉପଜ୍ଝାୟ, ଅନ୍ତେୱାସିକ, ଆଚରିୟୱତ୍ତନ୍ତି ଏତାନି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣନୟେନ ଗଣିୟମାନାନି ଚୁଦ୍ଦସ, ଏତାନି ପନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱେଅସୀତି ମହାୱତ୍ତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଂୱରୋ ସଂୱରୱିନୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦମେୱ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିନୟୋ ସମଥୱିନୟତ୍ଥାୟ ସମଥୱିନୟୋ ସଂୱରୱିନୟତ୍ଥାୟ ସଂୱରୱିନୟୋ ପହାନୱିନୟତ୍ଥାୟାତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ, ତଂ ସଙ୍ଘଫାସୂତି ଏକମିୱ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ସତି ସଙ୍ଘଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ । ପକରୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତେ ତେ ପୟୋଜନୱିସେସସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥୱସାତି ଅତ୍ଥୱସଂ ‘‘ପକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦସସୁ ପଦେସୁ ଏକେକଂ ମୂଲଂ କତ୍ୱା ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜନାୟ ପଦସତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥସତଂ ପୁରିମସ୍ସ ୱସେନ ଧମ୍ମସତଂ ଅତ୍ଥଜୋତିକାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତଂ, ଧମ୍ମଭୂତାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ନିରୁତ୍ତିସତାନି, ଅତ୍ଥସତେ ଞାଣସତଂ, ଧମ୍ମସତେ ଞାଣସତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ନିରୁତ୍ତିସତେସୁ ଦ୍ୱେ ଞାଣସତାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଞାଣସତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅତ୍ଥପଦାନୀତି ଅଟ୍ଠକଥା । ଧମ୍ମପଦାନୀତି ପାଳୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିର ।

ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ବହୁଲନୟେନ ଲଦ୍ଧନାମକଂ ସକସମ୍ପୟୋଗେନ, ପରସମ୍ପୟୋଗେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସକମଗ୍ଗେ ୱା ପରମଗ୍ଗେ ୱା ପରନିମିତ୍ତସ୍ସ ସକମଗ୍ଗେ ଏୱ ପୱେସପୱିଟ୍ଠଠିତୁଦ୍ଧରଣେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ପଟିସାଦିୟନୱସେନ ସେୱେୟ୍ୟ ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ପୱେସାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱା ତୀଣି ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଏକଂ ୱା ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ, ଠିତଂ, ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’ତିଆଦୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୯) ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ଚତୂସୁପି ଚତସ୍ସୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତେୟେୱ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆପଜ୍ଜତୁ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତି ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ତବ୍ଭାଗିୟା’’ତି, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱୀତିକ୍କମେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ, ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ମେଥୁନାଦିପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଏକମନେକଂ ୱା ପଟିକରିତ୍ୱାୱ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ନିରାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ସାପତ୍ତିକୋୱାତି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସାପି ଅତ୍ଥେୱ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଦେସନାହି ପନ ଅସୁଜ୍ଝନତୋ ‘ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ଗଣନପୟୋଜନାଭାୱତୋ । କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପଦଭାଜନେ ‘ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’ତି ୱଚନେନାୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ମାତିକାୟମ୍ପି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକସ୍ସ ଅନୱସେସୱଚନମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସବ୍ବେପି ହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଭିକ୍ଖୁଗଣନଞ୍ଚ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଅନୱସେସୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ପୱେସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ପୱିଟ୍ଠାଦୀସୁ, ତମେୱେକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି ପାରାଜିକାପତ୍ତିମ୍ପି ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ମାତିକାୟଂ ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ତେନ ସରୀରବନ୍ଧନେନ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅଭବ୍ବଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ‘‘ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱଚନଂ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସାପି ପାରାଜିକସ୍ସ ଅସଂୱାସସ୍ସ ସତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ନ ହି ସୋ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଓମସୱାଦେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ ସିଦ୍ଧୋ ସୋ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତେନ ପଦସୋଧମ୍ମଂ ସହସେୟ୍ୟଞ୍ଚ ନ ଜନେତି, ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞାଦିଞ୍ଚ ଜନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସେସୁ ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱିଧିୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନୀ…ପେ॰… ଆପନ୍ନା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୯) ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱାପି ପାରାଜିକତୋ ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୭୯) ଆପତ୍ତିନାମଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ସପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସେ ଦସ୍ସିତାଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଦୁକଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ହୋତି । ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସେସୁ ସେଖିୟେସୁ ଆପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନକାରଣଂ ସେଖିୟାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଭାୱତୋ ଇତରେସୁ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ କତଂ । ଅପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସେସୁପି ଦସ୍ସିତାଦସ୍ସିତାପତ୍ତିଦୁକଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ହୋତୀତି ।

ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦-୧. ଦୁତିୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ‘‘ଇଧ ମଲ୍ଲା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଟିସେୱତୀତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ପଚୁରପଟିସେୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା, ନୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟା’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ଥମ୍ପି ପଠମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନୋ ମିଚ୍ଛାଗାହେନ ୱା ଲେସଓଡ୍ଡନତ୍ଥାୟ ୱା ଏୱମାହ । ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ଥତଂୟେୱ ନିୟମେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଆୱୁସୋ ତଥେୱ ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅୱିସେସତ୍ତା, ତଥା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁ । ୱିଚାରଣା ପନେତ୍ଥ ତତିୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତା ଅନେକପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦି ନ କେୱଲଂ ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ସିଦ୍ଧଂ, ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁପି ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦେନପି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଦି ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଂ ସାୱସେସନ୍ତି ପଞ୍ଞପେସି, ଇମିନା ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦେନାପି କିଂ ନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତଦେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ଲେସତ୍ଥିକାନଂ ଅଲେସୋକାସଂ କତ୍ୱା ଆମେଡିତତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅଞ୍ଞୱାଦକେ ୱିହେସକେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୧୦୧) ୱିୟ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେନ ଆପତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚାପଜ୍ଜତି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞେନାପି ୱଚନେନ ସୁପ୍ପକାସିତୋ, ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତକରଣତ୍ଥେନ ଦଳ୍ହତରୋ କତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତିୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧୋ ।

ୟସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତିଆଦିମ୍ହି ପନ ଗଣ୍ଠିପଦନୟୋ ତାୱ ପଠମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ସୁରାପାନାଦିଅଚିତ୍ତକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚିତ୍ତକେସୁ ପନ ୟଂ ଏକନ୍ତମକୁସଲେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାପିତଞ୍ଚ । ଉଭୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ସୁରାପାନସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ସୁରା’’ତି ୱା ‘‘ପାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନେ ଅକୁସଲମେୱ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣକତ୍ଥାୟ ଲେପନେ, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ଲେପନେ ଅଦୋସତ୍ତା ‘‘ଅୱିଚାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଜାନିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସ୍ସାପି ଲୋକୱଜ୍ଜଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଇମଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଂ ପରିହରିତୁକାମତାୟ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରସ୍ସ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ସଚିତ୍ତକନ୍ତି ଚ ଅଚିତ୍ତକନ୍ତି ଚ ୱିଚାରଣା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନେୟେୱ ହୋତି, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନେ । ୟଦି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନେ ହୋତି, ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନେୱ ସିୟୁଂ, ନ ଚ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନି, ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନେୟେୱ ହୋତୀ’’ତି, ଇଦଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସେଖିୟେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନମେୱ ପମାଣଂ, ନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଜାନନନ୍ତି, ୟଂ ପନ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପସୁତ୍ତସ୍ସ ମୁଖେ କୋଚି ସୁରଂ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅନ୍ତୋ ଚେ ପୱିସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟଥା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ପରସ୍ସ ଆମସନାଦିକାଲେ କାୟଂ ଅଚାଲେତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନେୱ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ‘କିରିୟାୱ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କିରିୟସମ୍ଭୱତୋ, ତଥା ଅୟମ୍ପି ତଦା କିରିୟାୱ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ସୁୱିଚାରିତଂ ଅନେକନ୍ତାକୁସଲଭାୱସାଧନତୋ । ସୁରାପାନାପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତାକୁସଲତା ପନ ମଜ୍ଜସଞ୍ଞିନୋପି ସକିଂ ପୟୋଗେନ ପିୱତୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ସିକ୍ଖାପଦସୀସେନ ଆପତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ । ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଚିତ୍ତକସ୍ସ ଚ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତମ୍ପି ସୁରାପାନାଦି ଲୋକୱଜ୍ଜନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅଚିତ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନ ହି ଏକଂସତୋ ସଚିତ୍ତକସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେତି ୱିସେସନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ, ୱତ୍ଥୁଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ସିୟା କୁସଲଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ସେସଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିମାନେ ୱୀତିକ୍କମାଭାୱା, ସୁପିନନ୍ତେ ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା ସୁପିନନ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ୱୀତିକ୍କମଛାୟା ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ବାହିରନିଦାନକଥାଧିକାରେ ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନାତି ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୪୩-୪. ୱଜ୍ଜୀସୁ ଜନପଦେସୁ ୱସନ୍ତା ୱଜ୍ଜିନୋ ନାମ, ତେସଂ ପୁତ୍ତା । ୟାୱଦତ୍ଥନ୍ତି ୟାୱତା ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି, ତଂ କାମଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ, ତଦେକଟ୍ଠେ ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକରଣେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତଥାପି ଇଦାନି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ, କଥଞ୍ହି ନାମ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେସ୍ସନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୫୯), ଆଳୱକା ଭିକ୍ଖୂ କୁଟିୟୋ କାରାପେନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣିକାୟୋ (ପାରା॰ ୩୪୨), ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୦୭୭), ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତିଆଦି (ପାଚି॰ ୧୦୮୪) ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିକପ୍ପନଂ ୱା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ୟଦଭାୱା ଅତିରେକଚୀୱରନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ପମାଣଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ୟଦଭାୱା ଅପ୍ପମାଣିକାୟୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୁ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୧, ୧୨୬) ଉପସମ୍ପଦଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ନ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋ, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ଅସ୍ସମଣାଦିଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମେନ ନନୁ ପଠମଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତା ସିକ୍ଖା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ୱା ଆୱିକାତବ୍ବଂ ସିୟା, ତେ ପନ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିଂସୂ’’ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଓକାସକରଣତ୍ଥଂ ୱା ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଇତରେସୁପି ପାରାଜିକେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ୟୋ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଂ ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ଆଦିୟତି, ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ୱା ଉଲ୍ଲପତି, ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ହି ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକମ୍ମକରଣପ୍ପୟୋଜନା । ସା ହି ୟସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞା ୱା ଆପତ୍ତି, ତସ୍ସ ନିୟମଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନାତିଲକ୍ଖଣାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ଅନ୍ତେ ଅୱତ୍ୱା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି (ପାରା॰ ୯୧) ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ । ପରିପୁଣ୍ଣେ ପନେତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ –

‘‘ନିଦାନା ମାତିକାଭେଦୋ, ୱିଭଙ୍ଗୋ ତଂନିୟାମକୋ ।

ତତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋ, ଅନାପତ୍ତି ତଦଞ୍ଞଥା’’ତି ॥ –

ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁ ମକ୍କଟିୱତ୍ଥୁ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁ ଚାତି ତିପ୍ପଭେଦଂ ୱତ୍ଥୁ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିଦାନଂ ନାମ, ତତୋ ନିଦାନା ‘‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ମାତିକାୟ ଭେଦୋ ଜାତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱଚନେନ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇତ୍ଥିୟା ନୋ ପୁରିସେ ନୋ ପଣ୍ଡକେ ନୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେ ଚା’’ତି ମକ୍କଟିପାରାଜିକୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞୋପି ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ଅଲେସୋକାସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ମକ୍କଟିୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତା ନିଦାନା ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀ’’ତି ମାତିକାୱଚନଭେଦୋ ନ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ମେଥୁନସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ କତୋ, ତସ୍ମା ୱିଭଙ୍ଗୋ ତଂନିୟାମକୋ ତସ୍ସା ମାତିକାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିୟାମକୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ । ୱିଭଙ୍ଗେ ହି ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ । ତୟୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା । ତୟୋ ପଣ୍ଡକା । ତୟୋ ପୁରିସା । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ…ପେ॰… ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬) ନୟେନ ସବ୍ବଲେସୋକାସଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିୟମୋ କତୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ଏୱଂ ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୱା ନ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଦୱଚନେନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରିସଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ନାହଂ ଉପସମ୍ପଦକାଲେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନା, ତସ୍ମା ନ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତସିକ୍ଖାପି ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ପାରାଜିକା ହୋମୀ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚାନିଟ୍ଠଂ । ଇଦଂ ଅପରଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ‘‘ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ସାଧାରଣାନେୱ, ନାସାଧାରଣାନୀ’’ତି । ଅପିଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୬୯) ୱୁତ୍ତଂ, ଅପିଚ ୟୋ ତଥା ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ୱିୟ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ତେ ହି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନାଭାୱେ ସତି ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆପନ୍ନା ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେଚି ଭିକ୍ଖୁଲିଙ୍ଗେ ଠିତା, ‘‘ଇଦାନି ଚେପି ମୟଂ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ଲଭେୟ୍ୟାମ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭେୟ୍ୟାମ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେଚି ୱିବ୍ଭନ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋତି ତତୋ ୱିଭଙ୍ଗତୋ ‘‘ଅକ୍ଖାୟିତେ ସରୀରେ ପାରାଜିକଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆପତ୍ତିୟା ଭେଦୋ ହୋତି । ଅନାପତ୍ତି ତଦଞ୍ଞଥାତି ତତୋ ଏୱ ୱିଭଙ୍ଗତୋ ୟେନାକାରେନ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଅନାପତ୍ତିଭେଦୋୱ ହୋତି । ‘‘ସାଦିୟତି ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ଅସତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ତାୱତା ସମାସତୋ ଗାଥାତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପନ –

‘‘ନିଦାନମାତିକାଭେଦୋ, ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ।

ଅନାପତ୍ତିପକାରୋ ଚ, ପଠମୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ’’ତି ॥ –

ଇମଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ଭଗୱତା ପନ ୟେନାକାରେନ ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପିତଂ, ତସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ସମତ୍ଥଂ ୱା ଅସମତ୍ଥଂ ୱାତି ଦୁୱିଧଂ ନିଦାନଂ, ଅୟଂ ନିଦାନଭେଦୋ। ମାତିକାପି ନିଦାନାପେକ୍ଖା ନିଦାନାନପେକ୍ଖାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକାଦିସିକ୍ଖାପଦାନି ନିଦାନାପେକ୍ଖାନି । ନ ହି ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅସନ୍ତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ମୁସାୱାଦଲକ୍ଖଣଂ ପାପେତ୍ୱା ଭାସିଂସୁ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହି ତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଗିହୀନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିଂସୁ, ନ ଚ ତାୱତା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତେନ ଲେସେନ ଭଗୱା ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିଦାନଂ କତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଦାନାପେକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ନିଦାନାପେକ୍ଖାନି ଞତ୍ୱା ତବ୍ବିପରୀତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ନିଦାନାନପେକ୍ଖାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି, ଅୟଂ ମାତିକାଭେଦୋ।

ନାନପ୍ପକାରତୋ ମୂଲାପତ୍ତିପ୍ପହୋନକୱତ୍ଥୁପୟୋଗଚିତ୍ତନିୟାମଦସ୍ସନୱସେନ ମାତିକାୟ ୱିଭଜନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ତେସଂ ଅପ୍ପହୋନକତାୟ ୱା ତଦଞ୍ଞତରୱେକଲ୍ଲତାୟ ୱା ୱୀତିକ୍କମେ ସତି ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅସତି ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ମାତିକାୟ ୱିଭଜନଂ ୱିଭଙ୍ଗୋ ଆରଭୀୟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖକୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି କେୱଲଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଦୀପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱା, ‘‘ସମଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱସମ୍ଭୱଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱାପି କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଦୀପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱା, ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂତି ଭିକ୍ଖୁ, ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଉପସମ୍ପଦାନନ୍ତରେନାପି ଭିକ୍ଖୁଭାୱସିଦ୍ଧିଦୀପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱା, ‘‘ଭଦ୍ରୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସାରୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସେକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଅସେକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁକରଣେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତଭିକ୍ଖୁଦୀପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱା ୱିଭଙ୍ଗୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତୋ ସବ୍ବସାମଞ୍ଞପଦତ୍ତା, ତଥା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ସଦ୍ୱାରୱସେନ, ଅଧିକରଣଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଚ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତୋ ଇତରତ୍ଥ ତଦଭାୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋତିଆଦି ୱତ୍ଥୁନିୟମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତିଆଦି ପୟୋଗନିୟମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତେତିଆଦି ଚିତ୍ତନିୟମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ସାଦିୟତି ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀତିଆଦି ୱତ୍ଥୁପୟୋଗନିୟମେ ସତି ଚିତ୍ତନିୟମଭାୱାଭାୱୱସେନ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତୋ, ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତଂ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତିଆଦି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅପ୍ପହୋନକତାୟ ୱୀତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତୋ, ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଚିତ୍ତନିୟମୱେକଲ୍ୟେନ ୱୀତିକ୍କମାଭାୱା ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ଇତରେସୁପି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱନୟୋ ଅୟନ୍ତି ପୟୋଜନୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ।

ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ ପନ ମୂଲାପତ୍ତିତୋ, ତଦଞ୍ଞେକଦେସତୋ, ସବ୍ବାପତ୍ତିତୋ ଚ ଅନାପତ୍ତିଦୀପନୱସେନ ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ପଠମୋ, ସୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱିୟ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୋ । କତମେ ତୟୋ ? ମାତିକାପଦାନଂ ସାତ୍ଥକନିରତ୍ଥକାନଂ ତଦଞ୍ଞଥା ଉଦ୍ଧରଣାନୁଦ୍ଧରଣୱସେନ ସପ୍ପୟୋଜନନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ, ତଦଞ୍ଞଥା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଆପତ୍ତିପ୍ପହୋନକଟ୍ଠାନେପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚାତି । କଥଂ ? ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଏଳକଲୋମାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୨) ଏତାନି କେୱଲଂ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଦୀପନପଦାନୀତି ନିରତ୍ଥକାନି ନାମ, ତେସଂ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏଳକଲୋମେ ଅନାପତ୍ତି, ଆକଙ୍ଖମାନେନ ପଟିଗ୍ଗହିତେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଦଞ୍ଞଥା ଅନୁଦ୍ଧରଣେନ ନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ୟଦିଦଂ ମାତିକାୟଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି, ଇଦଂ ସାତ୍ଥକଂ । ତସ୍ସ ସପ୍ପୟୋଜନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଜାନନସାଦିୟନଭାୱେନ ଆପତ୍ତି, ଅସେୱନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାୟଂ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା ଗରୁପରିକ୍ଖାରୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଅୱହରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଅଙ୍ଗାନଂ ପାରିପୂରିୟା ପେତତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହିତେ ଆପତ୍ତିପ୍ପହୋନକଟ୍ଠାନେପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପେତପରିଗ୍ଗହିତେ’’ତିଆଦି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାପତ୍ତି ଇମଂ ଜାନ, ଇମଂ ଦେହି, ଇମଂ ଆହର, ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ, ଇମଂ କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀତି ଭଣତୀତିଆଦି ପନ ତଦଞ୍ଞଥା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ନିଦାନମାତିକାଭେଦୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତି ତାୱ ପଠମବୋଧିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା, ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଦୁତିୟଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ସୋ ହାୟସ୍ମା ମକ୍କଟିପାରାଜିକୋ ୟଥା ମାତୁଗାମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ଅନଧିପ୍ପେତା, ତଥା ଇଧାପୀତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା, ନୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା’’ତି ଆହ । ତତିୟାନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତେ ହି ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ୱରସୟନେସୁ ସୟିତ୍ୱା ତତିୟାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଂ ଉପ୍ପାଦେସୁଂ, ତେ ଚ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ସଙ୍ଘେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ସୟଞ୍ଚ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ପତ୍ତାତି ‘‘ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତମ୍ପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଉପାଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ତଂ କାଲଂ ପତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ୟୋ ପନାତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନପଦଂ । ଭିକ୍ଖୂତି ତସ୍ସ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମପଦଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ତସ୍ସ ୱିସେସନୱଚନଂ । ନ ହି ସବ୍ବୋପି ଭିକ୍ଖୁନାମକୋ ୟା ଭଗୱତା ୟାୟ କାୟଚି ଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୂନଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବସିକ୍ଖା ୱିହିତା, ‘‘ଏତ୍ଥ ସହ ଜୀୱନ୍ତୀ’’ତି ୟୋ ଚ ଆଜୀୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଉଭୟଂ ସମାପନ୍ନୋୱ ହୋତି । କଦା ପନ ସମାପନ୍ନୋ ଅହୋସି ? ୟାୟ କାୟଚି ଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରମେୱ ତଦୁଭୟଂ ଜାନନ୍ତୋପି ଅଜାନନ୍ତୋପି ତଦଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ସମାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ସହ ଜୀୱନ୍ତୀତି ୟାୱ ସିକ୍ଖଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ପାରାଜିକଭାୱଞ୍ଚ ନ ପାପୁଣାତି, ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ସାଜୀୱଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସିକ୍ଖଂ ଅପରିପୂରେନ୍ତୋ କାମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ସାୱସେସଂ ସାଜୀୱଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ପନ ଚତୁକ୍କଂ ଲବ୍ଭତି ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ସୀଲାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ନ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଅଚିତ୍ତକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥି ନ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ କାମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ନିରାପତ୍ତିକୋ, ଅତ୍ଥି ନ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ନ ଚ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଅନୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ ଚ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଚ ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ, ଅୟମେୱ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା । ନ ହି ଭଗୱା ଅନୁକ୍କଟ୍ଠଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଚେ ? ନ, ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତିୱଚନୱିରୋଧତୋ । ଉକ୍କଟ୍ଠଗ୍ଗହଣାଧିପ୍ପାୟେ ସତି ‘‘ସିକ୍ଖାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସମାପନ୍ନୋ ହି ସବ୍ବୁକ୍କଟ୍ଠୋତି ।

‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ପରତୋ ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସାପି ଅଭବ୍ବତ୍ତା । ନ ହି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁଂ ଭବ୍ବୋ, ତଂ ସିକ୍ଖଂ ଅପରିପୂରେନ୍ତୋ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ଏୱ ହି ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତୋ ସାଜୀୱୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ନେତରଂ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଂ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଂ ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ସଙ୍ଗାହକୋ ସାଜୀୱୋ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ସାଜୀୱୱିସେସନତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ସିକ୍ଖଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦୂପଗମନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସିକ୍ଖନାଧିକାରତ୍ତା ‘‘ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ଚ ‘‘ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ଏୱଂ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ, ତାଦିସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପରଭାଗେ ସାଜୀୱସଙ୍ଖାତମେୱ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । କିନ୍ତୁ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ଚ ନ ପଟିକ୍ଖେପାରହୋତି ତେନ ତଦନୁସାରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନେତ୍ଥ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ସୋ ଦାନି ୱୁଚ୍ଚତି – ସବ୍ବେସୁପି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଇଦମେୱ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣଂ ସାଧାରଣଂ, ୟଦିଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି । ଖୀଣାସୱୋପି ସାୱକୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅଚିତ୍ତକଂ, ତଥା ସେକ୍ଖୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନ ସଚିତ୍ତକମ୍ପି, ତସ୍ମା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂନଂ ସାମଞ୍ଞମିଦଂ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣନ୍ତି କତ୍ୱା କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋ, କେୱଲଂ ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଚ ଉଭୟସମାପନ୍ନୋ ଚାତି ସରୂପେକଦେସେକସେସନୟେନ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମଆପନ୍ନୋ’’ତ୍ୱେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁକ୍କଟ୍ଠାନଂ ଗହଣସିଦ୍ଧିତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତମେୱ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୱଚନେ ପରିହାରଂ ୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ଅସିକ୍ଖମ୍ପି ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋତିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଚ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ଏୱ ଗହଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥିକତ୍ତା, ସୀଲାଧିକାରତୋ ଚ ୱିନୟସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦିୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୋ ସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି । ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ପଟିସେୱିତମେଥୁନସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ନ ସମୂହନତି ନାମ । ନ ହି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ପଟିସେୱି, ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ସମାସତୋ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଂ ଇମିନା ୱିସେସୱଚନେନ ପୟୋଜନଂ, ନନୁ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟୋ ପନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସାଦିକୋ କେୱଲେନ ସମଞ୍ଞାମତ୍ତେନ, ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସାପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥି । ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଚ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ୟୋ ୱା ପଚ୍ଛା ପାରାଜିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଚ, ୟୋ ୱା ପକ୍ଖପଣ୍ଡକତ୍ତା ପଣ୍ଡକଭାୱୂପଗମନେନ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେ ଚ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଉପସମ୍ପଦାୟ ନ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇତରସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ୱତ୍ଥୂତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେ ପଣ୍ଡକତ୍ତା ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ସୋ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବସିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେନ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ମୁଖେନ ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଗ୍ଗହଣାଦୟୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କୁତୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖଂ ଅଲଭମାନସ୍ସେୱ ପରତୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଲଭନ୍ତସ୍ସ ପନ ଅରୂପସତ୍ତାନଂ କୁସଲାନଂ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଭୱଙ୍ଗୱିଚ୍ଛେଦେ ସତିପି ଅମରଣଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେପି ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ସଂୱାସଂ ୱା ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ । ନ ଚ ସହସେୟ୍ୟାଦିକଂ ଜନେତି । ଗଣପୂରକୋ ପନ ନ ହୋତି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ୱିୟ, ନ ସୋ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ଇତରସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ ହୋତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ତତୋ ୱିସେସୋ । କିମୟଂ ସହେତୁକୋ, ଉଦାହୁ ଅହେତୁକୋତି ? ନ ଅହେତୁକୋ । ୟତୋ ଉପସମ୍ପଦା ତସ୍ସ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଅନୁଞ୍ଞାତା ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା । ପଣ୍ଡକଭାୱପକ୍ଖେପି କିସ୍ସ ନାନୁଞ୍ଞାତାତି ଚେ ? ପଣ୍ଡକଭୂତତ୍ତା ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱିୟ ।

ଅପିଚ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ ଦୀପେତ୍ୱା ତଂ ସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତତ୍ଥ ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମିନା କାରଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ତଥା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟ (ପାରା॰ ୮୯), ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ ଚୀୱରଂ କାରାପେୟ୍ୟ ଅତିରେକଂ ୱା, ଛେଦନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୫୪୮) ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ। ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ‘‘ପଗେୱ ପଣ୍ଡକେ ପୁରିସେ ୱା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅୟଂ ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ମାତିକାୟ ତାୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫.ନୀହରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସାସନତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚହୁପାଲି, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନାନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ସୁତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୪୨) ଏୱମାଦିତୋ ହି ପରିୟତ୍ତିସାସନତୋ ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ପକାସେସୁଂ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ ପରିପୁଚ୍ଛାତି ଭଣତୀ’’ତି ଏୱମାଦିତୋ ପରିୟତ୍ତିସାସନତୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପକାସେସୁଂ । ଭାରୁକଚ୍ଛକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଏୱମାହ – ଅନାପତ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ସୁପିନନ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ୭୮) ଏୱମାଦିତୋ ପରିୟତ୍ତିସାସନତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପକାସେସୁଂ । ତାୟ ହି ଅତ୍ତନୋମତିୟା ଥେରୋ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଲଭି । ଅପି ଚ ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ…ପେ॰… ଅନାଦରିୟଂ କରୋତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୪୩) । ତତ୍ଥ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ । ସେସତ୍ତୟଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ । ତେନାୟଂ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ୱିନୟଂ, ମହାଥେରା’’ତି ଗାଥା ସୁୱୁତ୍ତା । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ । ଆହଚ୍ଚପଦେନାତି ଅଟ୍ଠ ୱଣ୍ଣଟ୍ଠାନାନି ଆହଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତେନ ପଦନିକାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଉଦାହଟେନ କଣ୍ଠୋକ୍କନ୍ତେନ ପଦସମୂହେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରସେନାତି ତସ୍ସ ଆହଚ୍ଚଭାସିତସ୍ସ ରସେନ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତଚ୍ଛାୟା ୱିୟ ହି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ଆଚରିୟୱାଦୋ ‘‘ଆଚରିୟୱଂସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ପରମ୍ପରାୟ ଆଭତୋୱ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି କାରଣୋପପତ୍ତିସିଦ୍ଧୋ ଉହାପୋହନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖାଦିପମାଣପତିରୂପକୋ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋମତୀ’’ତି କେଚି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।

ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଇଧ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ମହାପଦେସନୟସିଦ୍ଧଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାନନୁଞ୍ଞାତଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଠାନଂ ଓକାସୋ ପଦେସୋତି କାରଣୱେୱଚନାନି ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୱକାସୋ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୩) ସାସନତୋ, ‘‘ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅସନ୍ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅସନ୍ଦିଟ୍ଠି ଚ ପନ ପଦେସୋ’’ତି ଚ ଲୋକତୋ, ତସ୍ମା ମହାପଦେସାତି ମହାକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଂ ନାମ ଞାପକୋ ହେତୁ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ମହନ୍ତଭାୱୋ ପନ ତେସଂ ମହାୱିସୟତ୍ତା ମହାଭୂତାନଂ ୱିୟ । ତେ ଦୁୱିଧା ୱିନୟମହାପଦେସା ସୁତ୍ତନ୍ତିକମହାପଦେସା ଚାତି । ତତ୍ଥ ୱିନୟମହାପଦେସା ୱିନୟେ ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇତରେ ଉଭୟତ୍ଥାପି, ତେନେୱ ପରିୱାରେ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତେ ‘‘ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି, ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୪୨) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକଂ ଅୱସେସପିଟକଦ୍ୱୟଂ । ଧମ୍ମାନୁଲୋମନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମଞ୍ଚେୱ ଜାନାତି, ନ ୱିନୟଂ ୱିନୟାନୁଲୋମଞ୍ଚ, ସୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ରକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱିନୟଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କରୋତି, ଇତରୋ ‘‘ୱିନୟଂ ରକ୍ଖାମୀ’’ତି ଧମ୍ମଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ କରୋତି, ଉଭୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ଉଭୟମ୍ପି ସମ୍ପାଦେତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତଂ – ତତ୍ଥ ପଠମୋ ‘‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ, ଠିତଂ, ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି ଆପତ୍ତି, ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜତି । ସୋ ହାୟସ୍ମା ସୁଖୱେଦନୀୟସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ସମାୟୋଗେ ସତି ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ କାୟିକସୁଖୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତେନ ସାଦିୟତି ନାମାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି ଅସେୱନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସପି ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ କରୋତି, ତଥା ୟସ୍ସ ସନ୍ଥତତ୍ତା ୱା ୟୋନିଦୋସୱସେନ ୱା ଦୁକ୍ଖା ଅସାତା ୱେଦନା, ୱାତୋପହଟଗତ୍ତତାୟ ୱା ନେୱ କାୟିକୱେଦନା, ତସ୍ସ ଜାନତୋ ଅଜାନତୋପି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୭୬) ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେୱନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ କରୋତି, ତଥା ୟଦି ମୋଚନରାଗେନ ଉପକ୍କମତୋ ମୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ପଗେୱ ମେଥୁନରାଗେନାତି ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ଏୱଂ ୱିନୟଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କରୋତି ନାମ । ଇତରୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜାନତୋ ଜାନନେନେୱ ସୁଖୱେଦନା ହୋତୁ ୱା ମା ୱା ସାଦିୟନା ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅସେୱନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସପି ଜାନତୋ ଅନାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଆପତ୍ତିଂ କରୋତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋତୀତି ଏୱଂ ଧମ୍ମଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ କରୋତି । ଉଭୟଂ ପନ ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତେତି (ପାରା॰ ୫୭) ୱଚନତୋ ସେୱନଚିତ୍ତମେୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ, ତସ୍ସ ଭାୱେନ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ଅଭାୱେନ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଭୟମ୍ପି ରକ୍ଖତି ସମ୍ପାଦେତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସପ୍ପୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଗୀତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପିତପାଳିତୋ ୱିନିମୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ, ନୟତୋ, ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ପାଳିଓକ୍କନ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପୱତ୍ତା ଅନୁପୱିଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ସମୂହନିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ଭଗୱା କେୱଲଂ ‘‘ତେସଂ ମତଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ମମ ୱଚନଂ ୱିୟ ପମାଣଂ କରୋତୂ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ଏୱମାହ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମୂହନତୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬), ତେନେତଂ ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଚେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୂହନିତୁଂ ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱତା, ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଅତିରେକତ୍ଥଦୀପନଂ, ପଗେୱାନୁଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱତା’’ତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଊନାତିରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆଚରିୟକୁଲେସୁ ୱିୱାଦୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । କସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ନ ସମୂହନୀତି ? ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାଦପ୍ପସଙ୍ଗଦସ୍ସନତୋ । ଭଗୱତା ଚ ‘‘ସବ୍ବେହେୱ ସମଗ୍ଗେହି ସମ୍ମୋଦମାନେହି ଅୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ଏୱମାହଂସୂତି ଚ ଅଞ୍ଞୱାଦଦସ୍ସନତୋ ୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଜାତଂ, ତଦଭାୱତ୍ତମ୍ପି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା ଅୱିୱଦମାନେହେୱ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଅକାସି ।

ଅପିଚାତି ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ଆରମ୍ଭୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୂ’’ତି ୱଚନତୋ ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସପି ସାଧାରଣା ଏସା କଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ‘‘ଅଥ ପନାୟଂ କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିନୟସ୍ସେୱ । କାରକସଙ୍ଘସଦିସନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକାରକସଙ୍ଘସଦିସଂ । ‘‘ସୁତ୍ତାଦିଚତୁକ୍କଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତେନ ଅୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କାରକସଙ୍ଘସଦିସ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରସ୍ସ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ‘‘ସୁତ୍ତମେୱ ବଲୱତରଂ । ସୁତ୍ତଞ୍ହି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ କାରକସଙ୍ଘସଦିସ’’ନ୍ତି ଏତେହି ପଦେହି ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ପାକତିକେ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ତମତ୍ଥଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରକସଙ୍ଘସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରୱାଦୀତି ଅମ୍ହାକଂ ସମୟୱିଜାନନକୋ ଅଞ୍ଞନିକାୟିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମନ୍ତି କଥଂ ? ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉଦକଦନ୍ତପୋନା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୬୬) ସୁତ୍ତଂ ସକୱାଦିସ୍ସ, ତଦନୁଲୋମତୋ ନାଳିକେରଫଲସ୍ସ ଉଦକମ୍ପି ଉଦକମେୱ ହୋତୀତି ପରୱାଦୀ ଚ ।

‘‘ନାଳିକେରସ୍ସ ୟଂ ତୋୟଂ, ପୁରାଣଂ ପିତ୍ତବନ୍ଧନଂ ।

ତମେୱ ତରୁଣଂ ତୋୟଂ, ପିତ୍ତଘଂ ବଲବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ॥ –

ଏୱଂ ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ଧଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ଗତିକତ୍ତା, ଆହାରତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଫରଣତୋ ‘‘ୟାୱକାଲିକମେୱ ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରୋ ଆଚରିୟୱାଦନ୍ତି ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ପରିହରତି, ଅୱହାରୋ ଏୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ‘‘ତଥା କରୋନ୍ତୋ ପାରାଜିକମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ସୁଙ୍କଂ ପରିହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥେୱ ଆଗତମହାଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତି, ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି । ପରୋ ଅତ୍ତନୋମତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ପରସନ୍ତକଂ ଅୱହରାତି ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ହରିସ୍ସାମୀତି ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ହୋତି, ପୁରେଭତ୍ତପୟୋଗୋୱ ସୋ, ତସ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ତୁମ୍ହାକଂ ଥେରୱାଦତ୍ତା ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ତଂ ସଙ୍କେତଂ ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୧୯) ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ପରୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅନିୟତହେତୁଧମ୍ମୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତହେତୁଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନେ ଲିଖିତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନ ନିବ୍ବାନମେୱାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକାଦିସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ନ ଓତରତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତରନ୍ତଂୟେୱ ହି ସୁତ୍ତଂ ନାମ, ନେତରଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିଆଗତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏତ୍ତକେନପି ସିଦ୍ଧେ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହପାଳିଆଗତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦି । ତାଦିସଞ୍ହି ପମାଦଲେଖନ୍ତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦଂ, ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୬) ୱଚନତୋ ଦିନ୍ନଭୋଜନେ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିସ୍ସୟାନି ପରିୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚୋ ହୋତୀତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ଆରୁଳ୍ହମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ନୋ ଚେ ତଥା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ନୋ ଚେ ତଥା ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଓତରତି ନ ସମେତୀ’’ତି । ‘‘ବାହିରକସୁତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥେନ ଅସମେନ୍ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପରୋ ଆଚରିୟୱାଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ନୟେସୁ ପମାଦଲେଖୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଥେରୱାଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ପନାୟଂ ଆଚରିୟୱାଦଂ। ପରୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ପରୱାଦିନା ‘‘ମୂଲବୀଜଂ ନାମ ହଲିଦ୍ଦି ସିଙ୍ଗିୱେରଂ ୱଚା…ପେ॰… ବୀଜେ ବୀଜସଞ୍ଞୀ ଛିନ୍ଦତି ୱା ଛେଦାପେତି ୱା ଭିନ୍ଦତି ୱା…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି (ପାଚି॰ ୯୧) ତୁମ୍ହାକଂ ପାଠତ୍ତା ହଲିଦ୍ଦିଗଣ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟାନି ୱା ପନଞ୍ଞାନି ଅତ୍ଥି ମୂଲେ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାସଙ୍ଖାତେନ ଆଚରିୟୱାଦେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନ ହି ଗଣ୍ଠିମ୍ହି ଗଣ୍ଠି ଜାୟତୀତି । ପରୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମନ୍ତି ପରୱାଦିନା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋତି ୱଚନସ୍ସାନୁଲୋମତୋ ‘ଅମ୍ହାକଂ ପୋରାଣଭିକ୍ଖୂ ଏକପାସାଦେ ଗବ୍ଭଂ ଥକେତ୍ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ସୟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ତଥା କତ୍ୱା ଆଗତା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ତୁମ୍ହେସୁ ଏୱ ଏକଚ୍ଚେସୁ ୱଦନ୍ତେସୁ ତୁମ୍ହାକଂ ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗହିତକାନଂୟେୱ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ ପମାଣ’’ନ୍ତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତି । ପରୋ ଅତ୍ତନୋମତିନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନାପୁଚ୍ଛା ସୟିତେସୁ କେ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେପି ଜନା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ୟୋ ଚ ୟକ୍ଖଗହିତକୋ, ୟୋ ଚ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋତି ତୁମ୍ହାକଂ ଥେରୱାଦତ୍ତା ଅଞ୍ଞେ ସବ୍ବେପି ୟଥା ତଥା ୱା ନିପନ୍ନାଦୟୋପି ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ପଟିସେଧେତି ।

ଅଥ ପନାୟଂ ଅତ୍ତନୋମତିଂ। ପରୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପରୱାଦିନା ଗୁତ୍ତେ ସକୱାଦୀ ‘‘ଦିୱା କିଲନ୍ତରୂପୋ ମଞ୍ଚେ ନିସିନ୍ନୋ ପାଦେ ଭୂମିତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ନିଦ୍ଦାୱସେନ ନିପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୭) ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକଭଙ୍ଗେନ ନିପନ୍ନାଦୟୋପି ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ପଟିସେଧେତି । ଅଥାୟଂ ଅତ୍ତନୋମତିଂ। ପରୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମନ୍ତି ‘‘ଦୋମନସ୍ସଂ ପାହଂ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଦୁୱିଧେନ ୱଦାମି ସେୱିତବ୍ବମ୍ପି ଅସେୱିତବ୍ବମ୍ପୀତିଆଦିୱଚନେହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୦) ସଂସନ୍ଦନତୋ ସଦାରପୋସେ ଦୋସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ’’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୬; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୫) ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ସକୱାଦୀ ବହୁସ୍ସୁତୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ରାଗସହିତେନେୱ ଅକୁସଲେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞଥାପି ଅନୁରୂପତୋ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରାଦୟୋ ଆହୁ । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଏତ୍ଥ ପରୋତି ୱୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞନିକାୟିକୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଆହରତି । ତାନି ସକୱାଦୀ ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତାଦିମ୍ହି ଓତାରେତ୍ୱା ସଚେ ସମେତି ଗଣ୍ହାତି, ନୋ ଚେ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ୱଦତି ।

ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ପନ କିଞ୍ଚାପି ୟୋ ପନାତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନପଦଂ, ତଥାପି ଭିକ୍ଖୂତି ଇମିନା ପରପଦେନ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ତଦନୁରୂପାନେୱସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଭିକ୍ଖୁନିବ୍ବଚନପଦାନି ତୀଣି କିଞ୍ଚାପି ସଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ, ଅଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ଚାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସାଧାରଣାନି, ତଥାପି ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦିସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୟୁତ୍ତୋୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରୋ ଗିହିଭୂତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ସପି ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ସାଧାରଣଂ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ଥୁଞ୍ହି ଭଗୱା ଆରଭି । ୟୋ ପନ ସୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ସମାନୋ କେନଚି କାରଣେନ ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭିକ୍ଖୁଭାୱତ୍ତା ଏୱ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଅସୁଦ୍ଧୋପି ଭିକ୍ଖୁଲିଙ୍ଗେ ଠିତତ୍ତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅସୁଦ୍ଧୋପି ଞାତକେହି, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ୱା ରାଜଭୟାଦିକାରଣେନ ୱା କାସାୱେସୁ ସଉସ୍ସାହୋୱ ଅପନୀତକାସାୱୋ ୱତ୍ଥୁ ଏୱ ପୁନ କାସାୱଗ୍ଗହଣେନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକଭାୱାନୁପଗମନତୋ, ଭିକ୍ଖୁନିବ୍ବଚନତ୍ଥେ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ ଭିକ୍ଖୁନିବ୍ବଚନତ୍ଥଂ ସୟଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋ, ସଂୱାସଂ ଥେନେନ୍ତୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

‘‘ସମଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଚନଦ୍ୱୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ଉପବ୍ରୂହେତି, ଅନ୍ତରା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ନିୟତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନକୁସଲମୂଲୋ କେୱଲାୟ ସମଞ୍ଞାୟ, ପଟିଞ୍ଞାୟ ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପରମତ୍ଥତୋତି ଇମଂ ଅତିରେକତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ଆହଚ୍ଚଭାସିତଂ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୁଳ୍ହଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପିସ୍ସ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମା ଏତେସନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ମହାସାୱଜ୍ଜାନି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜତରାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । କସ୍ମା ? ତେସଞ୍ହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବବଲୱମ୍ପି କପ୍ପଟ୍ଠିତିକମେୱ ହୋତି, ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁକରଣା କୁସଲା ଧମ୍ମା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱା ‘‘ସୁଦ୍ଧୋୱାୟ’’ନ୍ତି ୱା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ୱତ୍ତୁଂ । ଏସ ହି ଉଭୋପି ପକ୍ଖେ ନ ଭଜତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଞ୍ଞାୟ, ପଟିଞ୍ଞାୟ ଚ ଭିକ୍ଖୁ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ’’ତି ।

କିମତ୍ଥଂ ପନେୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜାୟ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ପାରାଜିକଂ ଭଗୱା ନ ପଞ୍ଞପେସୀତି ? ଦୁବ୍ବିଜାନତ୍ତା । ପକତିୟାପେସା ଦିଟ୍ଠି ନାମ ‘‘ସମ୍ମା’’ତି ୱା ‘‘ମିଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ପଗେୱ ‘‘ନିୟତା’’ତି ୱା ‘‘ଅନିୟତା’’ତି ୱାତି । ତତ୍ଥ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମଦିଟ୍ଠିକଂ ପାରାଜିକଂ ମଞ୍ଞମାନା ଉପୋସଥାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ଅଚିରେନେୱ ସାସନଂ ୱିନାସେୟ୍ୟୁଂ, ସୟଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱେୟ୍ୟୁଂ ସୁଦ୍ଧେସୁପି ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜନେନ । ତସ୍ମା ଉପାୟକୁସଲତାୟ ପାରାଜିକଂ ଅପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ, ସମ୍ମାୱତ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ଭୋଗଂ, ଅସଂୱାସଞ୍ଚ ଅକାସି । ଭଗୱା ହି ତସ୍ସ ଚେ ଏସା ଦିଟ୍ଠି ଅନିୟତା, ସମ୍ମାୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଓସାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ପକତତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନିୟତା ଚେ, ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ସୋ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ସମ୍ମାୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଓସାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ପକତତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କେୱଲଂ ‘‘ସମଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁ ପଟିଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୂ’’ତି ନାମମତ୍ତଧାରକୋ ହୁତ୍ୱା ପରଂ ମରଣା ଅରିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ସଂସାରଖାଣୁକୋୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇମଂ ନୟଂ ଅଦ୍ଦସ ।

ଅଟ୍ଠସୁ ଉପସମ୍ପଦାସୁ ତିସ୍ସୋୱେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା, ନ ଇତରା ପାଟିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅସନ୍ତକତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ହି ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥେରାନଂ ଏୱ, ସେସା ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତକାତି ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତା, ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଉପସମ୍ପଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ‘‘ଭଦ୍ରୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସାଧାରଣତ୍ତା । ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ୱା ସରଣଗମନଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହି ଭଦ୍ରୋ ଚ ସାରୋ ଚ ସେକ୍ଖୋ ଚ ଅସେକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି, ଉପସମ୍ପଦୱଚନଂ ପନ ନେସଂ ସାୱକଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ଇମେ ଏୱ ହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ।

ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନେୱ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନା । ନ ହି ଅଞ୍ଞେ ଏହିଭିକ୍ଖୁସରଣଗମନଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାହି ଉପସମ୍ପନ୍ନା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବା, ତେନେତେ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅନ୍ତିମୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି କିର ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୨) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଏହିଭିକ୍ଖୁଆଦୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଭବ୍ବା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚା’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ, ଅପିଚ ଆପତ୍ତିଭୟଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତୋ ଚ । କଥଂ ? ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଆୱସଥପିଣ୍ଡଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗହେସି, ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସଭୟା ଚ ସବ୍ବଂ ତିଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ନଦିଂ ତରନ୍ତୋ ମନଂ ୱୁଳ୍ହୋ ଅହୋସି ମହାକସ୍ସପୋ । କିଞ୍ଚ ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଆରବ୍ଭ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୱତ୍ତାଦୀନି ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତାନଂ ନେସଂ ଦୁକ୍କଟାନି ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦୁବ୍ବିଚାରିତମେତଂ । ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୟ ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତପ୍ପସଙ୍ଗଭୟାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ, ଆପତ୍ତିୟା ଭବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାପି ସା ପୁନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ୱା ୱିମତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ ନାମ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୧) ଇମିନା ସମେତି । ଇଦଞ୍ହି ସାକିୟାଦୀନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦାୟ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧଭୟା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି – ଭିକ୍ଖୁ-ପଦନିଦ୍ଦେସତ୍ତା ୟତ୍ତକାନି ତେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟେ ଚ ୱିନୟପିଟକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ସୟଂ ଆପତ୍ତାପଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନପଟିଚ୍ଛାଦନାଦୀସୁ ପରେସଂ ଆପତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନ ୱା, ତେ ସବ୍ବେପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଦିଦଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁ-ପଦସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରପଦଂ ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ସୋ ଏୱ ହି କମ୍ମୱାଚାନନ୍ତରମେୱ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ହୋତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ସେୱ ଚ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଦିସ୍ସତି, ନେତରସ୍ସ । ତସ୍ସେୱ ଚ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୁ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୧, ୧୨୬) ୱତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା, ତସ୍ସେୱ ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରମେୱ ଅକରଣୀୟନିସ୍ସୟାଚିକ୍ଖନଦସ୍ସନତୋ, ୱିନୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତିଆଦିସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଲକ୍ଖଣପାରିପୂରିତୋ ଚାତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଉପାଦାୟ ସୋ ଏୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ସବ୍ବଥା ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ତତୋ ତତୋ ଆପତ୍ତିତୋ ଅନାପତ୍ତି, ଇତରସ୍ସ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅନୱଜ୍ଜପଞ୍ଞତ୍ତି ୱା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଦଜ୍ଝାଚାରତ୍ଥେନାୟମେୱ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ନାମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୟ କାୟଚି ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’ତି ଅତ୍ଥେ ଭିକ୍ଖୂତି ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି, ତମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । କଥଂ ହୋତି ? ୱିରୋଧଦୋସୋପି ପରିହତୋ ହୋତି । କଥଂ ? ସଚେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚ, ତେନ ନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମାତି କତ୍ୱା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୟୋ ଇତରେସଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ସହସେୟ୍ୟପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ଜନେୟ୍ୟୁଂ, ଓମସନାଦିକାଲେ ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱ ଜନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏୱମାଦିକୋ ୱିରୋଧଦୋସୋ ପରିହତୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବଂ ଆଚରିୟୋ ୱଦତି । ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱି ନାମ ସାମୋ ।

ୟସ୍ମା ତେ ଅତିମହନ୍ତୋ ଜାତିମଦୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେହି ମମ ସାସନେ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ। ‘‘ସାତସହଗତା ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖସହଗତା ଅସୁଭେ ଚ ଆନାପାନେ ଚା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକନିମିତ୍ତେ ପଟିଲଦ୍ଧପଠମଜ୍ଝାନସଞ୍ଞା । ରୂପସଞ୍ଞାତି ପଥୱୀକସିଣାଦିରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସଞ୍ଞା । ସୋ ତଂ ବ୍ୟାକାସି ‘‘ଅୱିଭୂତା, ଭନ୍ତେ, ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞା ଅୱଡ୍ଢିତବ୍ବତ୍ତା ଅସୁଭାନଂ, ୱିଭୂତା, ଭନ୍ତେ, ରୂପସଞ୍ଞା ୱଡ୍ଢିତବ୍ବତ୍ତା କସିଣାନ’’ନ୍ତି । ପଞ୍ଚଉପସମ୍ପଦକ୍କମୋ ମହାୱଗ୍ଗା ଗହିତୋ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଞତ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପନ ଅନୁସ୍ସାୱନାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭେଦାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଭିନ୍ନା ଞତ୍ତିତାସଂ ଚତୁତ୍ଥାତି କତ୍ୱା ‘‘ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି ଏକାୟ ଚ ଞତ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥପୱତ୍ତିକ୍କମେନ ପଦେନ ପନ ‘‘ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମାନି (ମହାୱ॰ ୩୮୪), ଛ ଇମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମାନି ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ ୱଗ୍ଗକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୮୭) ୱଚନତୋ କୁପ୍ପକମ୍ମମ୍ପି କତ୍ଥଚି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ମା ‘‘ଅକୁପ୍ପେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ଅକୁପ୍ପମ୍ପି ଏକଚ୍ଚଂ ନ ଠାନାରହଂ, ୟେନ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ ‘‘ସୋସାରିତୋ’’ତି ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୯୫ ଆଦୟୋ) ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ଠାନାରହେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଠାନାରହେନା’’ତି ଇଦମେୱ ପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପୁବ୍ବପଦଂ ଇମିନା ଅକୁପ୍ପସିଦ୍ଧିତୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅଟ୍ଠାନାରହେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅନଧିପ୍ପେତୋତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଦ୍ୱୀହି ପନେତେହି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତେହି ଅୟମତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞାୟତି ‘‘କେୱଲଂ ତେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘ଭିକ୍ଖୂ’ତି, ଠାନାରହେନ ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘ଭିକ୍ଖୂ’ତି, କୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାଧିପ୍ପେତୋ’’ତି । ତେନାୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ହୋତି ‘‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୦୩) ୱଚନତୋ ୟାୱ ନ ଞାୟତି, ତାୱ ସମଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଉପଗତୋପି ନ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତସମଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଓମସନପାଚିତ୍ତିୟାଦିୱତ୍ଥୁ ହୋତି, କେୱଲଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୪୭) ଆପତ୍ତିୱତ୍ଥୁମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅକୁପ୍ପେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପନ ପଚ୍ଛା ପାରାଜିକୋପି ଜାତିତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୦୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ ୱଜ୍ଜନୀୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନୋପି ଉପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, କୋଚି ତିଟ୍ଠତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଅକୁପ୍ପଂ ଠାନାରହଂ, ଅତ୍ଥି ଠାନାରହଂ ନାକୁପ୍ପଂ, ଅତ୍ଥି ଅକୁପ୍ପଞ୍ଚେୱ ନ ଠାନାରହଞ୍ଚ, ଅତ୍ଥି ନାକୁପ୍ପଂ ନ ଚ ଠାନାରହନ୍ତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ପାକଟାନି । ଦୁତିୟଂ ପରିୟାୟେନ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘତୋ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ସତି ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ସିକ୍ଖମାନକାଲେ ଲଦ୍ଧଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ କିଞ୍ଚାପି ଅକୁପ୍ପଞ୍ଚେୱ ଠାନାରହଞ୍ଚ, ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ପନ ପାତୁଭୂତେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝଂ ତମେୱ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୯) ଏତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କେୱଲଂ ସାମଣେରଭାୱାପତ୍ତିତୋ କମ୍ମଂ ଦାନି କୁପ୍ପଂ ଜାତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେନ ଚୀୱରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ କତାୟ ଉପସମ୍ପଦାୟ ୱିଜହନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଅସତିପିତଂ ଏକତୋଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି, ୟଥାଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା ନ ତାୱ ସା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୁକାମତାୟ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ସାଦିୟନ୍ତିୟା ପୁନପି ଉପସମ୍ପଦା ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତେନ ପରିୟାୟେନ ‘‘କୁପ୍ପତୀତି କୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମଦୋସାଭାୱତୋ ପନ ‘‘ଠାନାରହ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନୀ ପନ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ସାଦିୟନ୍ତିକାଲେ ନ ପୁରିସଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେ ସତି ଭିକ୍ଖୂସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲବ୍ଭତୀତି ସାଧକଂ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତା ଚେ, ଲଭତୀତି ଏକେ, ତଂ ପନାୟୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖନାଭାୱତୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ୟଥା ‘କତ୍ତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଅକତେ କୁପ୍ପତୀତି କତ୍ୱା କରଣଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ‘‘ଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରସ୍ସ ଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସାଜୀୱପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

‘‘ମହାବୋଧିସତ୍ତା ନିୟତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ। ୟତ୍ଥ ‘‘ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀତି ୱା ତୀସୁ ବୋଧୀସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ସତ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତା ମହାବୋଧିସତ୍ତା ନାମ । ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲବହୁକତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁସୀଲତ୍ତା, କିଲେସପିଦହନୱସେନ ୱତ୍ତନତୋ, ଉତ୍ତମେନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଧିକଂ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ। କିଞ୍ଚାପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପି ଧମ୍ମତାୱସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତାୱ ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ନିୟମିତଂ ତେନ ପରିୟାୟେନାତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ, ତଂ ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି । ସମନ୍ତଭଦ୍ରକଂ କାରଣୱଚନଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଚ ଏକଚ୍ଚଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସାଧିତମେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ହି ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଅସମତ୍ଥଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ? ନାସମତ୍ଥଂ, ସମତ୍ଥମେୱ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ସାସା ୱିଚାରଣା, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ । ତଥା ହି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାଧିକାରେ ‘‘ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଅନୁକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉତ୍ତରନ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତତ୍ତା । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେପି ଏୱରୂପେସୁ । କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ତଂ ? ପାଳିକ୍କମାନୁୱତ୍ତନେନ ପାଳିକ୍କମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ରିଦଂ ସମାସତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଦୀପନଂ – ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ତିକପରିଚ୍ଛେଦେ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତି, ଅକଟାନୁଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ତଥା ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦେତି ଏୱମାଦି । ଅତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତମେୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱ ଅଧିପଞ୍ଞା, ସା ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତା । ନ ହି ତଂସମାପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି । ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅୟଞ୍ହି ପାଳି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଇତରାତି ଦୀପେତି । ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ତାସମ୍ପି ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପେତତଂ ଦୀପେତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ତିସ୍ସୋପି ଲୋକିୟା ସିକ୍ଖା ଇମସ୍ମିଂ ପଠମପାରାଜିକେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, କାଲେନାପି ଅଧିଚିତ୍ତପଞ୍ଞାଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ତଥାରୂପଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତତୋ ତତୋ ଅଧିଚିତ୍ତତୋ, ଅଧିପଞ୍ଞାତୋ ଚ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ସୀଲଭେଦଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ନ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତପଞ୍ଞାଲାଭୀ, ଅୟଂ ନୟୋ ଇତରେସୁପି ସବ୍ବେସୁ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ସଚିତ୍ତକେସୁ ଲବ୍ଭତି, ଅଚିତ୍ତକେସୁ ପନ ଇତରୋପି । ତଥାପି କେୱଲଂ ୱିନୟପିଟକସ୍ସ, ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପଦେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନାରହା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ଲୋକିୟାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାତି କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତୀ ଚ ଚେତନା ଚ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚେତନାୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ସଉଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଂ, ଏକଚ୍ଚଂ ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିକରଣଂ କତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତୀତି ଅଧିକରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାପି ହି ସୀଲମେୱ, ତସ୍ମା ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାଦିଚାରିତ୍ତେସୁ ୱିରତିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨) ୱୁତ୍ତମରିୟାଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାତି ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସିକ୍ଖନଭାୱେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସାଜୀୱନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେ ମେଥୁନସଂୱରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ଗୁଣସମ୍ମତାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତାୟ ତନ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଲୋକସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ତତ୍ଥ ନ ସମ୍ଭୱତି । ପତ୍ଥନୀୟା ହି ସା, ତସ୍ମା ‘‘ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଣାୟ ହି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆୟସ୍ମା ଉପତିସ୍ସୋ ।

ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ଏତ୍ଥୟାମୀତି ଅମୁକସ୍ମିଂ ତିତ୍ଥାୟତନେ, ଘରାଦିମ୍ହି ୱା । ଭାୱୱିକପ୍ପାକାରେନାତି ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆଗତତ୍ତା ୟଂ ୟଂ ଭୱିତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭାୱସ୍ସ ୱିକପ୍ପାକାରେନ, ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଭାୱୱିକପ୍ପାକାରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୬.ହନ୍ଦାତି ୱଚସାୟେୱ । ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋତିଆଦିପଦେହି ଚିତ୍ତନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏକେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ନ ତଦଭାୱେନାତି ।

୫୧.ବୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମନ୍ତିଆଦିପଦେହି ଖେତ୍ତନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ସଭାୱପରିଚ୍ଚାଗୋ, ପଚ୍ଛିମେହି ଅଟ୍ଠହି ଭାୱନ୍ତରାଦାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି ଧାରେହୀତି ଏତେହି କାଲନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ୱଦତୀତି ଇମିନା ପଦେନ ପୟୋଗନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଇମିନା ୱିଜାନନନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୀତିଆଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲନିୟମଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟକେନ ମିଲକ୍ଖସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୀତିଆଦୀହି ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଦିନିୟମେପି ସତି ୱିଜାନନନିୟମାସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୟ ମିଲକ୍ଖଭାସାୟ କାଲନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତାୟପି ଭାସାୟ କାଲନିୟମତ୍ଥଦୀପନେ ସତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ରୁହତୀତି ନୋ ମତୀ’’ତି ଆଚରିୟୋ। ଦୱାୟାତିଆଦୀହି ଖେତ୍ତାଦିନିୟମେ ସତିପି ଚିତ୍ତନିୟମାଭାୱେନ ନ ରୁହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସାୱେତୁକାମୋ ନ ସାୱେତୀତି ଚିତ୍ତନିୟମେପି ସତି ପୟୋଗନିୟମାଭାୱେନ ନ ରୁହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱିଞ୍ଞୁସ୍ସସାୱେତି, ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ନ ସାୱେତୀତି ଚିତ୍ତଖେତ୍ତକାଲପୟୋଗପୁଗ୍ଗଲୱିଜାନନନିୟମେପି ସତି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାୱେତି, ତସ୍ସେୱ ସୱନେ ନ ରୁହତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଦି ଅୟମେୱ ଜାନାତୂତି ଏକଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ତଞ୍ଚେ ସୋ ଏୱ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ସୋ ନ ଜାନାତି…ପେ॰… ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା’’ତି । ସବ୍ବସୋ ୱା ପନ ନ ସାୱେତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖା ହୋତି ସିକ୍ଖାତି ଚିତ୍ତାଦିନିୟମେନେୱ ସିକ୍ଖା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସିକ୍ଖା…ପେ॰… ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ତୀହି ଆକାରେହି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅମିସ୍ସା, ପଚ୍ଛିମୋ ଏକୋ ମିସ୍ସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ୱଚୀଭେଦେନାତି ତଦତ୍ଥଦୀପନମତ୍ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ତେନେୱ ୱଚୀଭେଦେନ ଜାନାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୁକାମତାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ସମୟଞ୍ଞୂ ନାମ ତଦଧିପ୍ପାୟଜାନନମତ୍ତେନ ହୋତି ।

୫୩.ୱଣ୍ଣପଟ୍ଠାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣଦୀପକଂ ସୁତ୍ତଂ । ଉପାଲିଗହପତିନା ୱୁତ୍ତା କିର ଉପାଲିଗାଥା। ପଞ୍ଞାଣଂ ସଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତସ୍ମା ବୋଧିପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ବୋଧିସଞ୍ଞାଣଂ, ବୋଧିବୀଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନିୟମେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁପି ଜାନନ୍ତେସୁ ଏୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତେ ତେସୁ ଏକୋ ଚେ ଜାନାତି, ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିମ୍ପି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ‘‘ଗିହୀ ହୋମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିମ୍ହୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ହୋତି । ‘‘ଧାରେହୀ’’ତି ଅତ୍ଥାଭାୱା ଚ ‘‘ଧାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚ ପରସ୍ସୁପରି ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନ ହୋତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଧମ୍ମୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ତଂ ପକାସେତୁଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୱିଜିତୱିଜୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୀସୁପି ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦୋପି ଅୱସାନେ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଆଚରିୟୱେୱଚନେସୁ ପନ ୟୋ ମଂ ପବ୍ବାଜେସୀତିଆଦି ଉପଜ୍ଝଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ପରଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଓକଲ୍ଲକୋତି କପଣାଧିୱଚନଂ । ମୋଳିବଦ୍ଧୋତି ସିଖାବଦ୍ଧୋ, ଓମୁକ୍କମକୁଟୋ ୱା । ଚେଲ୍ଲକୋ ଅଥେରୋ । ଚେଟକୋ ମଜ୍ଝିମୋ । ମୋଳିଗଲ୍ଲୋ ମହାସାମଣେରୋ । ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହନାଗାଦୀନଂ ନାଗରୂପାଦୀନଂ ୱା ସନ୍ତିକେ, ଭାସାଜାନନକିନ୍ନରାଦୀନଂ ୱା । ‘‘ଦେୱତା ନାମ ମହାପଞ୍ଞା’’ତି କିର ପାଠୋ । ଦୱାୟାତି ସହସା । ରୱାଭଞ୍ଞେନାତି ଖଲିତଭଞ୍ଞେନ । ଅକ୍ଖରସମୟାନଞ୍ହି ନାଭିଞ୍ଞାତାୟ ୱା କରଣାନଂ ଅୱିସଦତାୟ ୱା ହୋତି ରୱାଭଞ୍ଞଂ । ଅୱିଧେୟ୍ୟିନ୍ଦ୍ରିୟତାୟ ‘‘ପୋତ୍ଥକରୂପସଦିସସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଗରୁମେଧସ୍ସ ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ । କିତ୍ତାୱତା ପନ ଗରୁମେଧୋ ହୋତୀତି ଚେ ? ସମୟେ ଅକୋୱିଦତାୟ ।

ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫. ‘‘ପଟିସେୱତିନାମା’’ତି ପଦଂ ମାତିକାୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତି ସବ୍ବପାଳିପୋତ୍ଥକେସୁ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତି ଉଦ୍ଧଟା । ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତେନ ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ନ ଦସ୍ସିତଂ । ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲଂ ଛୁପନ୍ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଛୁପନ୍ତଂ ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ମଜ୍ଝନ୍ତି ଅଗ୍ଗପ୍ପଦେସଂ । ଉପରିଭାଗମଜ୍ଝନ୍ତି ଉପରିଭାଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗପ୍ପଦେସଂ । ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଇଧାପି ଆପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନେତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମତଚମ୍ମଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମତଚମ୍ମଞ୍ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ, ଉପାଦିନ୍ନେ ଏୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ଅପିଧାୟ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା । ୟଥା ଦନ୍ତା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ପିଧାୟେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଗୋନସୋତି ଗୋଣପିଟ୍ଠିକୋ ମଣ୍ଡଲସପ୍ପୋ, ୟସ୍ସ ପିଟ୍ଠେ ଲୋହିତକାନି ମଣ୍ଡଲାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । କଲଲପରିଚୟୱାରିଚାରମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣେନ କିଞ୍ଚାପି ସମୁଦ୍ଦେ ମହାମୁଖା ହତ୍ଥିସରୀରମ୍ପି ଏକପ୍ପହାରେନ ଗିଲିତୁଂ ସମତ୍ଥା ତତୋ ମହନ୍ତତରା ଚ ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ମୁଖାଦୀସୁ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ତତ୍ଥ ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତମେୱ ହୀତି ଅନନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ । ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାୟ ଅକ୍ଖରୟୋଜନାୟ । ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବେହିପି ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେହି ସମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱତୋ ସମସିକ୍ଖତା ନାମାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବଭିକ୍ଖୂହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ନ ହି କସ୍ସଚି ଊନମଧିକଂ ୱା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ତସ୍ସ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରେ ପନ –

‘‘ନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ନ ଚ ପନ ପାରିୱାସିକୋ,

ନ ସଙ୍ଘଭିନ୍ନୋ ନ ଚ ପନ ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତୋ ।

ସମାନସଂୱାସକଭୂମିୟା ଠିତୋ,

କଥଂ ନୁ ସିକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋ ସିୟା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) –

ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ହା ନହାପିତପୁବ୍ବକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଖୁରଭଣ୍ଡଂ ପରିହରିତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେ ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ୟଥା ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ତଥା ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଭିକ୍ଖୁନୀନଂୟେୱ ସାଧାରଣାନି ସିକ୍ଖାପଦାନିପି ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖତି, ଏୱମଞ୍ଞୋପି ଅନ୍ହାପିତପୁବ୍ବକୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସିକ୍ଖତି ଏୱ ତଦତ୍ଥକୋସଲ୍ଲତ୍ଥନ୍ତି କତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମସିକ୍ଖତା ନାମାତି । ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦିୱିଭଙ୍ଗୋତଂନିୟାମକୋତିଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱତ୍ଥୁନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିପ୍ପସଙ୍ଗେନ କତେ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟେ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟେ ଚ ‘‘ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା, ତେ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଠମଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୭.ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକା ଅସ୍ସ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସା ଅକୁସଲା ଆପତ୍ତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲସମ୍ଭୱଂ ଅଭିଭୱତି, ରାଗାଭିଭୱେ ତସ୍ମିଂ ପାରାଜିକାତି ଲଦ୍ଧନାମା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆପନ୍ନା ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା ସୟମେୱେକା ଅସ୍ସ । ୱତ୍ଥୁନା ସଭାଗାହି ୱା ଅସଭାଗାହି ୱା ଅଞ୍ଞାହି ପାରାଜିକତ୍ତେନ ସମାନଜାତିକାହି ଆପତ୍ତୀହି ସୟଂ ନାଭିଭୱୀୟତୀତି ଏକେ । ତଂ ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱିଚାରିତମେୱ । ୟଦା ପନ ଚତସ୍ସୋପି ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ ହୋନ୍ତି, ତଦା ତା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଅଭିଭୱନ୍ତି, ଅଭିକ୍ଖୁଂ କରୋନ୍ତି, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ କରୋନ୍ତି, ସମଞ୍ଞାୟପି ଭିକ୍ଖୁ ନ ହୋତି । ଓମସୱାଦପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ଜନେତୀତି ଏକେ । ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେନ ପାରାଜିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତି ଆପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି, ୟୁଜ୍ଜତି ଚେସା ପରସାପେକ୍ଖା । ସାପତ୍ତିକୋ ନାମ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ତସ୍ସ ଖଣଭଙ୍ଗେନ ଅନାପତ୍ତିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ହୋତୀତି । କଦା ପନ ହୋତୀତି ? ୟଦା କାଲଂ କରୋତି, ୟଦା ଚ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ସାମଣେରାଦିଭୂମିୟଂ ତିଟ୍ଠତି । ୟଦି ଏୱଂ ସିକ୍ଖାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୟ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା ଚାତି ଉଭୟଂ ତସ୍ସ ଏକତୋ ଅତ୍ଥି, ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିଆପତ୍ତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ କିଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା, ପୁନ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ଦେସାପେତବ୍ବା । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ଜାତଂ, ଅଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଗହଟ୍ଠୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ସାମଣେରୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତତୋ ୱିନୟୱିରୋଧା ନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ହଞ୍ଚି ପନ ୱୁଟ୍ଠାତି ଗହଟ୍ଠୋ, ସାମଣେରୋ ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋୱ ଝାନଲାଭୀ ଅସ୍ସ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ୱା ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ୱା ଲାଭୀ ଅସ୍ସ, ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ସାପତ୍ତିକୋ ଅରହା ଅସ୍ସ । ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ପରିୱାସାରହୋ ମାନତ୍ତାରହୋ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଝାନଲାଭୀ ଅସ୍ସ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ୱା ଲାଭୀ ଅସ୍ସ, ସାପତ୍ତିକୋ ସନ୍ତରାୟିକୋ ଅରହା ଅସ୍ସ, ସୋ ପୁନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପରିୱାସଂ, ମାନତ୍ତଂ ୱା ଦତ୍ୱା ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଓସାରେତବ୍ବୋତି ସମାନୋ ଅୟଂ ଉପଲବ୍ଭୋତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପନ୍ନୋ ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି ସାଦିୟତି ସଂୱାସଂ, ସନ୍ତରାୟିକତ୍ତା ଉପୋସଥଦିୱସାଦୀସୁ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱିୟ ସୟମେୱ ସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସପି ନ ସୀଲସମାଦାନଂ ରୁହତି, ପଗେୱ ଝାନାଦୀନି । ସୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ନ ସାଦିୟତି ନ ପଟିଜାନାତି ସଂୱାସଂ ନ ସାଦିୟତି, କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୱିକତ୍ୱା ରାଜୱେରିଚୋରାଦିଭୟେନ କାସାୱଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ହୋତି ସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ଜନେତି, ସୀଲସ୍ସ ଚ ଝାନାଦୀନଞ୍ଚ ଭାଗୀ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଆପନ୍ନେନ ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖେନ ସନ୍ତୀ ଆପତ୍ତି ଆୱିକାତବ୍ବା, ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୩୪-୧୩୫) ।

ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀ ଆପତ୍ତୀତି ସାୱସେସାନୱସେସପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବାପି ଆପତ୍ତି ଆପନ୍ନା ଅଧିପ୍ପେତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଗେୱ ଗହଟ୍ଠାଦିଭୂମିୟଂ ଠିତୋ ଝାନାଦୀନଂ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ଠିତତ୍ତା, ୟୋ ପନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଅନୋସାରିତୋ, ଗରୁଧମ୍ମଂ ୱା ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅୱୁଟ୍ଠିତୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗହଟ୍ଠାଦିଭୂମିୟଂ ଠିତୋ, ନ ସୋ ଝାନାଦୀନଂ ଭାଗୀୟେୱ ଭୱତି ନ ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ଠିତତ୍ତା, ସକରଣୀୟତ୍ତା ଚ, ତେନେୱ ଭଗୱତା ‘‘ସୋ ପୁନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଓସାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେ ଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଆପନ୍ନା ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ଜନୟିତ୍ୱା ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକାନଂ ପାମୋଜ୍ଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ନୋ ସକାସାୱେସୁୟେୱ । ନୋ ଚେ ନିୱାରେନ୍ତି, ସମ୍ଭୱତି । ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୱିକତ୍ୱା ଚେ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୋ, ପକତତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୋତି କତ୍ୱା ଝାନାଦୀନଂ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ ‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଗେୱ ଭିକ୍ଖୁକାଲେ, ନ ତ୍ୱେୱ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ସକରଣୀୟତ୍ତାତି ଏକେ । ତଦନୁୱତ୍ତନକୋ ପନ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ପହାୟ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଗହଟ୍ଠାୟ ପରିସାୟ (ମହାୱ॰ ୧୫୪) ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକସ୍ସ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନକସ୍ସ ନିସିନ୍ନପରିସାୟାତି (ମହାୱ॰ ୧୮୩) ଏତ୍ଥ ଗହଟ୍ଠୋ ନାମ ପକତିୟା ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋ । ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଭିକ୍ଖୁଲିଙ୍ଗେ ଠିତୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ । ସୋ ସକାସାୱେସୁ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା ସାମଣେରଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ତେନେୱ ଲିଙ୍ଗେନ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସାମଣେରୋ ହୋତି । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ସଂୱାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ପଚ୍ଛା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଅସାଦିୟିତ୍ୱା ସାମଣେରଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ୱିୟ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସାମଣେରୋ ହୋତି, ନ ପୁନ କାସାୱଂ ପଟିଗ୍ଗାହାପେତବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୂହି ପଠମଂ ଦିନ୍ନଲିଙ୍ଗେୟେୱ ଠିତତ୍ତା । ୟୋ ପନ ପାରାଜିକୋ ଚୋଦିୟମାନୋ ପରାଜିତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ, ଭନ୍ତେ, ସାମଣେରୋ ଭୱାମି, ସରଣାନି ଦେଥା’’ତି ୱଦତି, ‘‘ସାଧୁ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠପେତ୍ୱା ପୁନ କାସାୟାନି ପଟିଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟୋ ୱଦତି । ପୱେସନଂ ନାମ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ସମ୍ଫୁସନଂ । ପୱିଟ୍ଠଂ ନାମ ୟାୱ ମୂଲା ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପକତକାଲେ ୱାୟାମକାଲୋ । ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସମୟେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଠିତଂ ନାମ । ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ନୀହରଣକାଲୋ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ୱାୟାମତୋ ଓରମିତ୍ୱା ଠାନଂ ଠିତଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱେସନପୱିଟ୍ଠଉଦ୍ଧରଣକାଲେସୁପି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ହୋତିୟେୱ ।

ପଠମଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୂନସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯-୬୦. ‘‘ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତମ୍ପି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତଂ, ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁମେୱାତି ଦସ୍ସେତି, ତଥା ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ମତଂ ସବ୍ବଖାୟିତଂ, ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଚ ସାୱସେସଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି। କିଂ କାରଣା ? ଇଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ। ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ପାରାଜିକଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମ୍ପି ହି ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ । ଅଥ ୱା ଉଭୟମ୍ପି ଅନୱସେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପାରାଜିକଖେତ୍ତେ ହି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପିତେ ତତୋ ପରଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଖେତ୍ତମ୍ପି ପାରାଜିକଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ଖାୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାହ – ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ କିଂ ସାୱସେସମେୱ ଭଗୱା ପଞ୍ଞାପେତୀତି ? ନ । ଏକଂସତୋ ପନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସୟିସ୍ସାମ, କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ ପାରାଜିକଂ ନ ପଞ୍ଞାପେସୀତି ଅୟଂ ତାୱ ଅପୁଚ୍ଛା ବୁଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣପତିରୂପକଂ ‘‘ଉପଡ୍ଢଭାୱସ୍ସ ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛୟତ୍ତା’’ତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତଂ ନାମ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମୁଖାନଂ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୟାୱ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସପରିୟୋସାନା ଖାଦିତଂ, ତତିୟକୋଟ୍ଠାସଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସପରିୟୋସାନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ।

ୟଦିପି ନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତନ୍ତି ‘‘ଜୀୱମାନକସରୀରଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଲ୍ଲସରୀରେତି ଅଭିନୱେ, ଅକୁଥିତେ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱମାନସରୀରେ ଅକ୍ଖିନାସାଦୀସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ ନାସାୟ ୱତ୍ଥିକୋସେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ‘‘ଅମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱିସେସେନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକଚ୍ଛକାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣୱଣେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅୱସେସସରୀରେପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଇଦଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ, ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱା’’ତି। ‘‘ଅଲଂ ଭଗିନି ନେତଂ କପ୍ପତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୭୯) ଇମିନା ତାୱ ମେଥୁନରାଗାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ, ଊରୁନ୍ତରିକାୟ ଘଟ୍ଟେହି…ପେ॰… ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଥା ଅକାସୀ’’ତି ଇମିନା ତାୱ ମୋଚନସ୍ସାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତେନେୱାହ ଭଗୱା ‘‘ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି । ‘‘ୟୋ ପନ ମେଥୁନରାଗେନ ଊରୁନ୍ତରିକାୟ ଘଟ୍ଟେତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣୱଣାଦି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ, ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ପାଳିଲେସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଛୁପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣୱଣଂ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅୟଂ ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ପାଳିଲେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଜୀୱମାନକପୁରିସସ୍ସାତି ଜୀୱମାନକସଦ୍ଦୋ ମତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନାତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘କତ୍ୱା ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ସେସଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନା’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ତତ୍ଥେୱ ଭାୱତୋ ତଂ ୱଚନଂ ପାଳିୱଚନେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ମେଥୁନରାଗେନ ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋ ଛୁପତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନା’’ତିପି କତ୍ଥଚି, ପାଳିୟଂ ଅୱିସେସେନ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତିଆଦିଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେହି ସଂସନ୍ଦନତୋ । ‘‘ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି…ପେ॰… ପୁରିମଂ ପସଂସନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଚ୍ଛା ସୀହଳଦୀପକେହି ଆଚରିୟେହି ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଇତରଥା ହୀତି ପକତିମୁଖେନ । କସ୍ମା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିବୀଜାଦୀନି ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୁତ୍ତଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ‘‘ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱସେସନିମିତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ମେଥୁନରାଗେନ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଚ ଖନ୍ଧକେ ପସ୍ସାୱନିମିତ୍ତୱସେନେୱାଗତତ୍ତା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଏକୂନସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦକକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୧-୨.ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ଖାଣୁଂ କତ୍ୱାତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଖାଣୁଂ ପୱେସେତ୍ୱା ସମତଲଂ ୱା କତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ ୱା ଖାଣୁଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ପୱେସାଭାୱା । ଈସକଂ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱା ଠିତଂ ଖାଣୁମେୱ ଚେ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଛୁପତି, ପାରାଜିକଂ । ‘‘ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧା ଉପ୍ପଲଭାୱା’’ତିପି ଦୀପୱାସିନୋ ପଠନ୍ତି କିର । ସୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହୀତି ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତେତି (ପାରା॰ ୫୭) ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ‘‘ସୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁମ୍ହୀ’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି, ତଂ ଉଜୁକମେୱ ।

ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ପକିଣ୍ଣକେ ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘କିରିୟାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ କାୟୋ, ୱାଚା ଚ ସହ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅକିରିୟାନଂ ୱସେନ ୱିନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା, ଚିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଂ ଭୂତାରୋଚନସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କିରିୟତ୍ତା, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ କିରିୟା ଆପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକମ୍ପି ଏକଚ୍ଚଂ ବାହୁଲ୍ଲନୟେନ ‘‘କିରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥୟିଦଂ ପଠମପାରାଜିକଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱେପି ‘‘ସୋ ଚେ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଚ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାପି କିରିୟା ୱିନା ସେୱନଚିତ୍ତେନ ନ ହୋତି ଚିତ୍ତଜତ୍ତା, ୱିକାରରୂପତ୍ତା, ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିକତ୍ତା ଚ । ତସ୍ମା କିରିୟାସଙ୍ଖାତମିଦଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ଇତରଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ୱିୟ ଜନକଚିତ୍ତେନ ୱିନା ନ ତିଟ୍ଠତି, ଇତରଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା କିରିୟାୟ ସତି ଏକନ୍ତତୋ ତଜ୍ଜନକଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥିୟେୱାତି କତ୍ୱା ନ ସାଦିୟତି ଅନାପତ୍ତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକମ୍ପି ସମାନଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେ, ନ ସାଦିୟତି ନାମ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତେନେୱ ଭଗୱା ‘‘କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚିତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ କିରିୟାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଛ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି, ତାନି ଏୱ ଆପତ୍ତିକରା ଧମ୍ମା ନାମାତି ଚ, ଚତୂହାକାରେହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି କାୟେନ ୱାଚାୟ କାୟୱାଚାହି କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚ ଏତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଅୱିରୋଧିତାନି ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ୱିରୋଧିତାନି । କଥଂ ? ୟଞ୍ହି ଆପତ୍ତିଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ତତ୍ଥ କାୟାଦୟୋତି ଆପନ୍ନଂ, ତତୋ କମ୍ମୱାଚାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଆପତ୍ତିକରା ଧମ୍ମା ସତ୍ତାତି ଆପଜ୍ଜତି, ଅଥ ତତ୍ଥାପି କାୟାଦୟୋ ଏକତୋ ୱା ନାନାତୋ ୱା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘ଚତୂହି ଆକାରେହୀ’’ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ତୀହାକାରେହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଏୱଂ ୱିରୋଧିତାନି ହୋନ୍ତି । କଥଂ ଅୱିରୋଧିତାନୀତି ? ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା କାୟାଦୀନଂ । ୟା କିରିୟା ଆପତ୍ତି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ କାୟେନ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଏକଚ୍ଚଂ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱାଚାୟ, ଏକଚ୍ଚଂ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାହି କାୟୱାଚାହି ଆପଜ୍ଜତି । ୟା ପନ ଅକିରିୟା ଆପତ୍ତି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅୱସିଟ୍ଠାହି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାହି କାୟୱାଚାହିୟେୱ, ନ ୱିନା ‘‘ନୋ ଚେ କାୟେନ ୱାଚାୟ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୪, ୪୨୧) ୱଚନତୋ । ଅୱିସେସେନ ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ଆପତ୍ତିଂ କାୟେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଏକଚ୍ଚଂ ୱାଚାୟ, ଏକଚ୍ଚଂ କାୟୱାଚାହି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କାୟୱାଚାହି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ କେୱଲାହି କାୟୱାଚାହି ଆପଜ୍ଜତି, ଏକଚ୍ଚଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏୱଂ ଅୱିରୋଧିତାନି ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ସମାସତୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – କାୟେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି କାୟେନ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକେନ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକେନ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅକତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଅକତମ୍ପି ହି ଲୋକେ ‘‘କତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍କଟଂ ମୟା, ୟଂ ମୟା ପୁଞ୍ଞଂ ନ କତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ, ସାସନେ ଚ ‘‘ଇଦଂ ତେ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଦୁକ୍କଟଂ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୩), ଏୱମିଧ ୱିନୟପରିୟାୟେ କାୟେନ ଅକରଣୀୟମ୍ପି ‘‘କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟମେୱ ନୟୋ ୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବତୋ ୱା ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ୱା କାୟାଦିଭେଦାପେକ୍ଖମେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କିରିୟାଗ୍ଗହଣଂ କାୟାଦୀନଂ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣଂ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗାନଙ୍ଗଚିତ୍ତୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତେନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ କିରିୟାଲକ୍ଖଣେ, ଅକିରିୟାଲକ୍ଖଣେ ୱା ସନ୍ନିହିତଂ, ୟତୋ ୱା କିରିୟା ୱା ଅକିରିୟା ୱା ହୋତି, ନ ତଂ ଅୱିସେସେନ ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ୱା ଅନଙ୍ଗଂ ୱା ହୋତି, କିନ୍ତୁ ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଇତରଂ ଅନଙ୍ଗନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସଚିତ୍ତକଂ ହୋତି, ୟଦଭାୱା ଅଚିତ୍ତକଂ, ତେନ ତସ୍ସ ଅୱିସେସେନ ସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜଭାୱୋୱ ୱୁଚ୍ଚତି, କିନ୍ତୁ ସାୱଜ୍ଜଂୟେୱ ସମାନଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ । ଚିତ୍ତମେୱ ୟସ୍ମା ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ମନୋକମ୍ମମ୍ପି ସିୟା ଆପତ୍ତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ କମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅକିରିୟାଲକ୍ଖଣଂ କମ୍ମଂ, ତଂ କୁସଲତ୍ତିକୱିନିମୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ କୁସଲତ୍ତିକଗ୍ଗହଣଂ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତା ଆପତ୍ତି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅୱେଦନମ୍ପି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ୱେଦନାତ୍ତିକଂ ଏତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱେଦନାତ୍ତିକଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ହି ସଚିତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ‘‘ତିଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଅଚିତ୍ତକେନାପନ୍ନମ୍ପି ‘‘ତିଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ରିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଅଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି ଅଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି (ପରି॰ ୩୨୪) । ଅତ୍ଥାପତ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି (ପରି॰ ୪୭୦) । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସଞ୍ଞା ସଦା ଅନାପତ୍ତିମେୱ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ଆପତ୍ତିମେୱ, ଅଚିତ୍ତକଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁଅୱିଜାନନଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ୱୀତିକ୍କମଜାନନଂ, ଇଦମେତେସଂ ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନାତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୱସେନ । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଦାନାଦି କିରିୟାକିରିୟତୋ। ଜାତରୂପରଜତପଟିଗ୍ଗହଣାଦି ସିୟା କିରିୟତୋ। ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତାପଟିକ୍ଖେପେ ସିୟା ଅକିରିୟତୋ। ଦେସିତୱତ୍ଥୁକପମାଣାତିକ୍କନ୍ତକୁଟିକରଣେ ସିୟା କିରିୟତୋ, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକପମାଣାତିକ୍କନ୍ତକରଣେ ସିୟା କିରିୟାକିରିୟତୋ। ୟଂ ଚିତ୍ତଙ୍ଗଂ ଲଭତିୟେୱାତି କାୟଚିତ୍ତଂ ୱାଚାଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ । ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ସହାପି ଚିତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋ ସୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ, ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ କାୟୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଂ, ତଥା ୱଚୀକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ କାୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମଂ ସାଧେତି, ଇତରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ତଥା ୱାଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ନାମକାୟୋ ପଦକାୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱୀତିକ୍କମେ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହସିତୁପ୍ପାଦୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନିପି ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତାନି । ଇଦମ୍ପି ନ ମୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ହସମାନୋ ପସ୍ସତି ୟଦା, ତଦା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ଜୱନଗତିକ’’ନ୍ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନାଦିକାଲେ ଗହେତବ୍ବାନି ।

ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ…ପେ॰… ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି କୋଚି ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ନ ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ । ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂସୁ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି କୋଚି ନ ପାରାଜିକୋ । ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ସୋ ପାରାଜିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ନ ପାରାଜିକୋ ନାମ । ନ ହି ଅଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଅନାପତ୍ତିକତ୍ତା ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ଆଗତୋ କିଂ ଅସଂୱାସୋ ହୋତି ନ ହୋତୀତି ? ହୋତି, ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ତେନ ସରୀରବନ୍ଧନେନା’’ତି (ପାରା॰ ୫୫; ମହାୱ॰ ୧୨୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୂନଂ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି (ପାରା॰ ୪୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି, ସୋ ଏୱ ଅଭବ୍ବୋ । ନାୟଂ ଅପାରାଜିକତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୮୬) ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟଥା ଅଭିକ୍ଖୁନା କମ୍ମୱାଚାୟ ସାୱିତାୟପି କମ୍ମଂ ରୁହତି କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ରିଦଂ ୟୁତ୍ତି – ଉପସମ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ ଏୱ ଚେ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ସଙ୍ଘୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ, ଏୱଞ୍ଚେ କମ୍ମଂ ରୁହତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ନୋ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ତିତ୍ଥିୟୋ ୱା ପଣ୍ଡକୋ ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚା ନ ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘୋ ଉପସମ୍ପାଦେତି, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘେନା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୭) ହି ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ୱତ୍ତବ୍ବାୟ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନେନ, ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନସଞ୍ଞିତେନ ୱା ଏକେନ ୱୁତ୍ତା ସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତାୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅୟମେୱ ସବ୍ବକମ୍ମେସୁ ୟୁତ୍ତି । ତଥା ଅତ୍ଥି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କୋଚି ନାସେତବ୍ବୋ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋ, ଅୟଂ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ, ସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ, ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଆଦିଂ ଜନେତି, ତସ୍ସ ଓମସନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ଅଭିକ୍ଖୁନିୟା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ନ ନାସେତବ୍ବୋ ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ପାଳିୟା ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱ ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତାଦିଂ ଜନେତି, କେୱଲଂ ଅସଂୱାସୋତି କତ୍ୱା ଗଣପୂରକୋ ନ ହୋତି, ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋପି ହି ସଂୱାସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସମସିକ୍ଖତାପି ସଂୱାସୋତି କତ୍ୱା ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥୀତି ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ପନ ଜନେତୀତି କାରଣଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଏକକମ୍ମାଦିନୋ ସଂୱାସସ୍ସ ଅଭାୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅସଂୱାସା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ତଥା ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ପଦସୋଧମ୍ମାପତ୍ତିଂ ପନ ଜନେତି । ତଥା ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋପି ଏକଚ୍ଚୋ ୟୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତୋତି ଇମିନା ନିଦସ୍ସନେନ ସା କାରଣଚ୍ଛାୟା ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ।

ଅପି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ସାଦିୟତି, ଉଭୋ ନାସେତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ଚ, ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୪) ଚ ୱଚନତୋ ୟୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ଅନୁୱିଜ୍ଜିୟମାନୋ ପରାଜାପିତୋ, ସୋପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ, ନ ଓମସୱାଦପାଚିତ୍ତିୟଂ ଜନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଖୁଂସେତୁକାମୋ’’ତି ପାଳି ନତ୍ଥି, କିଞ୍ଚାପି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ‘‘ୟଂ ଅକ୍କୋସତି, ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, ଅନଞ୍ଞାପଦେସେନ ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସନଂ, ‘ମଂ ଅକ୍କୋସତୀ’ତି ଜାନନା, ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋତି ଇମାନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଓମସୱାଦସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ୱଚନତୋ ଅସୁଦ୍ଧେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଓମସନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଓମସୱାଦସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ୱଚନତୋ ପନ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ‘‘ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା ଉପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞିତା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନେକଂସିକତ୍ତା ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ, ଅତ୍ଥି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ଚେୱ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ଚ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ନ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ତତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସା ହି ୟାୱ ନ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିଚ୍ଚଜତି, କାସାୱେ ସଉସ୍ସାହାୱ ସମାନା ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୀପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନାୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) । କଦା ଚ ପନ ସା ଅଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତୀତି ? ୟଦା ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମା ଗିହିନିୱାସନଂ ନିୱାସେତି, ସା ‘‘ୱିବ୍ଭନ୍ତା’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ୟଦେୱ ସା ୱିବ୍ଭନ୍ତା, ତଦେୱ ଅଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୪) । କିତ୍ତାୱତା ପନ ୱିବ୍ଭନ୍ତା ହୋତୀତି ? ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମା କାସାୱେସୁ ଅନାଲୟା କାସାୱଂ ୱା ଅପନେତି, ନଗ୍ଗା ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତିଣପଣ୍ଣାଦିନା ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କାସାୱଂୟେୱ ୱା ଗିହିନିୱାସନାକାରେନ ନିୱାସେତି, ଓଦାତଂ ୱା ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତି, ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ତିତ୍ଥିୟେସୁ ପୱିସିତ୍ୱା କେସଲୁଞ୍ଚନାଦିୱତଂ ସମାଦିୟତି, ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗଂ ୱା ସମାଦିୟତି, ତଦା ୱିବ୍ଭନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟା ଭିକ୍ଖୁନିଲିଙ୍ଗେ ଠିତାୱ ତିତ୍ଥିୟୱତଂ ସମାଦିୟତି, ସା ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ନ ଲଭତି, ସେସା ପବ୍ବଜ୍ଜମେୱେକଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ଉପସମ୍ପଦଂ । ପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୟା ସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ସକାସାୱା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା, ସା ଆଗତା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି ୱଚନତୋ ୟା ପଠମଂ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତା, ସା ଆଗତା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ସଙ୍ଗୀତିଆଚରିୟେହି ପନ ‘‘ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ପୁନ ସା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଏୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ନାନୁଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱତା । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ । ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୀପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱ । କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୬୭. ୱିନୀତାନି ୱିନିଚ୍ଛିତାନି ୱତ୍ଥୂନି ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି। ତେସଂ ତେସଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ପାଟେକ୍କଂ ନାମଗଣନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଊନାଧିକଦୋସସୋଧନଟ୍ଠେନ ଉଦ୍ଦାନା ଚ ତା ମତ୍ରାଦିସିଦ୍ଧିଗାଥାହି ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିଲକ୍ଖଣେନ ଗାଥା ଚାତି ‘‘ଉଦ୍ଦାନଗାଥାନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦେ, ସୋଧନେ ଇତି ଧାତୁସ୍ସ ରୂପଂ ଉଦ୍ଦାନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମା ପନ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଠପିତା, କତ୍ଥାତି ଚେ ? ପଦଭାଜନୀୟାୱସାନେ । ‘‘ୱତ୍ଥୁଗାଥା ନାମ ‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂ’ତିଆଦୀନଂ ଇମେସଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନଂ ନିଦାନାନୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି ଏୱ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ସମାସତୋ ଅଧିପ୍ପାୟନିଦସ୍ସନଂ – ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆପନ୍ନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ମୂଲାପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ୱା, ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ପାରାଜିକସ୍ସ, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ, ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ୱା, ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ୟାନି ୱତ୍ଥୂନି ୱିନୀତାନି ୱିନିଚ୍ଛିତାନି, ତାନି ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ତେସଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନଂ ନିଦାନୱତ୍ଥୁଦୀପିକା ତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଗାଥା ନାମ । ଉଦ୍ଦାନଗାଥାୱ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଏକେ । ତେସଂ ‘‘ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଆୟତିଂ ୱିନୟଧରା ୱିନୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟଂ କିଞ୍ଚିପି ୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣଂ ଦିସ୍ସତି, ଉଦ୍ଦାନଗାଥାନଂ ୱିସୁଂ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖଂ ୱିନୟଧରା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ପୟୋଜନନାନତ୍ତତୋପେତଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ୱିଗ୍ଗହୋ – ୱତ୍ଥୂନି ଏୱ ଗାଥା ୱତ୍ଥୁଗାଥା । ୱିନୀତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିସେସନତ୍ଥମେତ୍ଥ ଗାଥାଗ୍ଗହଣଂ । ଉଦ୍ଦାନଗାଥାତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଗାଥାନଂ ୱତ୍ଥୂନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱତ୍ଥୁଗାଥାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମକ୍କଟିୱତ୍ଥୁଂ ଅଞ୍ଞେ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ଆରୋଚେସୁଂ, ଇଧ ସୟମେୱ । ତତ୍ଥ କାରଣସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାପି ଅଞ୍ଞେ ଏୱ । ‘‘ତତ୍ଥ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ, ଇଧ ତେ ଏୱା’’ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

୬୭-୮.ଞତ୍ୱାତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଞତ୍ୱା । ପୋକ୍ଖରନ୍ତି ସରୀରଂ ଭେରିପୋକ୍ଖରଂ ୱିୟ । ଲୋକିୟା ଅୱିକଲଂ ‘‘ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ପଠମେନତ୍ଥେନ ୱିସିଟ୍ଠକାୟଚ୍ଛୱିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟେନ ୱଣ୍ଣସୁନ୍ଦରତାୟାତି । ‘‘ଉପ୍ପଲଗବ୍ଭୱଣ୍ଣତ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା, ତସ୍ମା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାତି ନାମଂ ଲଭୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ନୀଲୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣା କାୟଚ୍ଛୱୀତି ୱଚନଂ ପନ ସାମଚ୍ଛୱିଂ ଦୀପେତି । ଲୋକେ ପନ ‘‘ଉପ୍ପଲସମା ପସତ୍ଥସାମା’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ୟା ସାମା ସାମୱଣ୍ଣା ସାମତନୁମଜ୍ଝା, ସା ପାରିଚରିୟା ସଗ୍ଗେ ମମ ୱାସୋ’’ତି ୱଚନତୋ ସାମଚ୍ଛୱିକା ଇତ୍ଥୀନଂ ପସତ୍ଥା । ‘‘ୟାୱସ୍ସା ନଂ ଅନ୍ଧକାର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । କିଲେସକାମେହି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ୟୋ ନ ଲିମ୍ପତି ।

୬୯.ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୂତନ୍ତି ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ପାତୁଭୂତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନେନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱେନ । ଏୱଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟପାତୁଭାୱେପି । ଏତେନ ୟଥା ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ ପୁରିସସଣ୍ଠାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଥା ଚ କସ୍ସଚି ପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱିନାପି ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ପୁରିସସଣ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତଥା ତେସନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତଂ ପନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତଂ ମରନ୍ତାନଂ ୱିୟ ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ନିରୁଦ୍ଧେ ଇତରଂ ୱିସଭାଗିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ମା ମହାନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସେୱ କିରସ୍ସ ୱିସଭାଗିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପାତୁଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ରତ୍ତିଭାଗେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝଂ ତମେୱ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପୱତ୍ତିନୀୟେୱ ଉପଜ୍ଝାୟା, ଉପସମ୍ପଦାଚରିୟା ଭିକ୍ଖୁନୀୟେୱ ଆଚରିୟାତି କତ୍ୱା ତାସଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ, ଆଚରିୟୱତ୍ତଞ୍ଚ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନାସଦାସାୟଂ ପାତଂ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ, ତାହି ଚ ଇମସ୍ସ ୱିହାରଂ ଆଗମ୍ମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୱତ୍ତାଦି କାତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋତି ଚେ ? ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମିତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୱିନାଭାୱଦୀପନତୋ କେୱଲଂ ନ ପୁନ ଉପଜ୍ଝା ଗହେତବ୍ବା, ନ ଚ ଉପସମ୍ପଦା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମିତୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂହି ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଏୱ ସଦ୍ଧିଂ ସମଙ୍ଗୀ ଭୱିତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଇମିନା ପାଳିଲେସେନ ‘‘ତସ୍ସା ଏୱ ଗାମନ୍ତରାଦୀହି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଗମିତୁଂ ସକ୍କା, ୟଞ୍ଚ ଭଗୱତା ଗମନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ କୁତୋ ଗାମନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି । ନ ହି ଭଗୱା ଆପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେତୀତି ୟୁତ୍ତମେୱ ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣା, ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପାଳିୱଚନତୋ ନ ଗାମନ୍ତରାଦୀହି ଅନାପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ସାଧାରଣତା ଆପତ୍ତିୟେୱ ‘‘ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣା, ୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମନ୍ତିୟା ଗାମନ୍ତରନଦୀପାରରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସଗଣଓହୀୟନାପତ୍ତିୟୋ, ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍କନ୍ତାୟପି ତସ୍ସା ତା ପହାୟ ଅଞ୍ଞାହି ସଙ୍ଗମନ୍ତିୟା ଗାମନ୍ତରାଦୀହି ଅନାପତ୍ତି ଏୱ ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ତଥା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତାଦିୱତ୍ଥୁଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଜ୍ଝାଚରନ୍ତୀପି ସା ଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ କାରଣେନ ଅନାପଜ୍ଜନତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଅନାପଜ୍ଜନଟ୍ଠେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ୟୋଗୀ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ କିଲେସେ ନିରୋଧେତି । ଅବନ୍ଧନୋପି ପତ୍ତୋ ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବସୋ ୱା ପନ ନ ସାୱେତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା, ଏୱମିଧ ଅନାପନ୍ନାପି ଆପତ୍ତି ୱୁଟ୍ଠିତା ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ପନ ସା ପୁରିସେନ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତୀପି ସକ୍କୋତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମିତୁଂ, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରେ ‘‘ଅପରେହିପି ଚତୂହାକାରେହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଗଣମଜ୍ଝେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନା’’ତି (ପରି॰ ୩୨୪) । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ପରିୱାରେ ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୪), ତସ୍ସ ସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅସାଧାରଣାପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୂରେ ୱିହାରୋ ହୋତି ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମଂ, ୱିହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତିୟା ଗାମନ୍ତରଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱିଦହନଂ ପରିମୋଚେତ୍ୱାତି ଅଦ୍ଧାନଗମନସଂୱିଦହନଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତା କୋପେତ୍ୱାତି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସସାମଣେରେନାପୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣଂ ନତ୍ଥୀତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋତି ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତୋ । ଅୱିକପ୍ପିତାନଂ ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିଧିଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ପଟିଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୨୧) ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି ୱତ୍ଥୁଂ ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ୱା ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି । ପକ୍ଖମାନତ୍ତକାଲେ ପୁନଦେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ସଚେ, ଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା, ନୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟାତି ନୋ ଲଦ୍ଧୀତି ଆଚରିୟୋ ।

ପରିୱାସଦାନଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଛାଦନାସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅସାଧାରଣଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ପଟିଲଭତି, ଭିକ୍ଖୂସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ନ ଲଭତି, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ଅନୁପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତୋ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଂ ନ ଜନେତି । ୱିବ୍ଭନ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ପାତୁଭୂତେ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ନ ଲଭତି, ପାରାଜିକଂ । ଅୱିବ୍ଭନ୍ତମାନସ୍ସ ଗହଟ୍ଠସ୍ସେୱ ସତୋ ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକସ୍ସ ସଚେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୱତି, ନେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭତି, ନ ପୁନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଜାତେ ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱାତି । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ସତି ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ସୋ ଚେ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ପଟିଲଭତି ଉଭୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ପାରାଜିକଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱ । ପୁନ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସତ୍ତା । ପୁନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ସତି ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭତି । ଏୱଂ ଚେ କତଦ୍ୱାଦସସଙ୍ଗହସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ସତି ଗିହିଗତା ଇତ୍ଥୀ ହୋତି, ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା କିର । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନ୍ତରଧାନେନ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ପୁରିସଲିଙ୍ଗନ୍ତରଧାନେନ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ନାସେତବ୍ବା ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ପୁନ ପକତିଭାୱାପତ୍ତିସମ୍ଭୱା। ପକତିପଣ୍ଡକଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଣ୍ଡକୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ହି ସଂୱାସନାସନାୟ ନାସେତବ୍ବୋ, ଇତରୋ ଉଭୟନାସନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ତେସଂ ପୁନ ପକତିଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂୟେୱ ଉପଜ୍ଝଂ ତମେୱ ଉପସମ୍ପଦଂ ତାନିୟେୱ ୱସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମିତୁ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଧି ସମ୍ଭୱତି । ସଚେ ନେସଂ ଲିଙ୍ଗନ୍ତରଂ ପାତୁଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ୱିଧି, ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସାଧାରଣା, ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅସାଧାରଣାହି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ୱିଧି ସମ୍ଭୱତି । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରିୱାରେ ‘‘ସହ ପଟିଲାଭେନ ପୁରିମଂ ଜହତି, ପଚ୍ଛିମେ ପତିଟ୍ଠାତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ସହ ପଟିଲାଭେନ ପଚ୍ଛିମଂ ଜହତି, ପୁରିମେ ପତିଟ୍ଠାତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି, ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତଂ କିଂ ସକଲମ୍ପି ସରୀରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଉଦାହୁ ସୟମେୱ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସକଲଂ ସରୀରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚୁତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ସାମଞ୍ଞା ଚୁତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପୁନ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଓପପାତିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଥ ସୟମେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ସୋପି ଭାୱୋ ତସ୍ସ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ହି ସକଲମ୍ପି ସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତାନୀତି ଖଣନିରୋଧୋ ୱିୟ ତେସଂ ଅନ୍ତରଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠପ୍ପଭାନଂ ଦୀପାନଂ ଏକପ୍ପଭାନିରୋଧେପି ଇତରିସ୍ସା ଠାନଂ ୱିୟ ସେସସରୀରଟ୍ଠାନଂ ତତ୍ଥ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୭୧-୨.ମୁଚ୍ଚତୁୱା ମା ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ମୋଚନରାଗାଭାୱତୋ । ଅୱିସୟୋତି ଅସାଦିୟନଂ ନାମ ଏୱରୂପେ ଠାନେ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମ ଉଭିନ୍ନଂ ୱାୟାମେନ ନିପଜ୍ଜତି ‘‘ତସ୍ସ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ମା ୱାୟାମ, ଏୱଂ ତେ ଅନାପତ୍ତି ଭୱିସ୍ସତି, କିରିୟଞ୍ହେତଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆପନ୍ନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅକିରିୟମ୍ପେତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ‘‘କିରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

୭୩-୪. ‘‘ପାରାଜିକଭୟେନ ଆକାସଗତମେୱ କତ୍ୱା ପୱେସନାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ସହସା ତାଲୁକଂ ୱା ପସ୍ସଂ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପତି ଚେ, ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନ ମେଥୁନରାଗତ୍ତାତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଦନ୍ତାନଂ ବାହିରଭାୱୋ ଓଟ୍ଠାନଂ ବାହିରଭାୱୋ ୱିୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଦନ୍ତେ ଜିୱ୍ହାୟ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିସଞ୍ଞିଂ କତ୍ୱାତି ୱଚନେନ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ୱିସଞ୍ଞୀକତୋ, ସୋ ଚେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ଧାତୁଘଟ୍ଟନଚରିଣିଜ୍ଝିଣିକାଦିସଞ୍ଞାୟ ସାଦିୟତି, ମେଥୁନସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ୱିସଞ୍ଞୀପକ୍ଖମେୱ ଭଜତୀତି ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି । ‘‘ମେଥୁନମେତଂ ମଞ୍ଞେ କସ୍ସଚି ଅମନୁସ୍ସସ୍ସା’’ତି ଞତ୍ୱା ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱ । ପଣ୍ଡକସ୍ସ ମେଥୁନଧମ୍ମନ୍ତି ପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖେ ୱା, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ଅୱେଦୟନ୍ତସ୍ସପି ସେୱନଚିତ୍ତୱସେନ ଆପତ୍ତି ସନ୍ଥତେନେୱ ସେୱନେ ୱିୟ ।

ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ, ସୋ ଆରୋଚେସୀ’’ତି ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ‘‘ଆରୋଚେସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପାଠୋ ‘‘ୱେଦିୟି ୱା ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ୱେଦିୟା ୱା’’ତି ଦୀପୱାସିନୋ ପଠନ୍ତି କିର, ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗା ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍କଟମେୱସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ପୁରିମପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଦୁକ୍କଟମେୱସ୍ସ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟାୱ ସୀସଂ ନ ପାପୁଣାତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତାୱ ଦୁକ୍କଟେ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୀସଂ ନାମ ମଗ୍ଗପଟିପାଦନଂ । ‘‘ସୀସଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି ତାୱ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ। ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥ ଭାୱନିଟ୍ଠାପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦଟ୍ଠେନ ଦଂସେନ ଖାଦନେନାତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ।

୭୬-୭. ସଙ୍ଗାମସୀସେ ୟୁଦ୍ଧମୁଖେ ୟୋଧପୁରିସୋ ୱିୟାୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି ‘‘ସଙ୍ଗାମସୀସୟୋଧୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ରୁକ୍ଖସୂଚିଦ୍ୱାରଂ ଉପିଲୱାୟ, ଏକେନ ୱା ବହୂହି ୱା କଣ୍ଟକେହି ଥକିତବ୍ବଂ କଣ୍ଟକଦ୍ୱାରଂ। ଦୁସ୍ସଦ୍ୱାରଂ ସାଣିଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ଦୁସ୍ସସାଣିଦ୍ୱାରଂ। ‘‘କିଲଞ୍ଜସାଣୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁସ୍ସସାଣିୟମେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସଦିସତ୍ତା ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସତଲେତି ହମ୍ମିୟତଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଞ୍ଚି କରୋନ୍ତା ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିପନ୍ନାନଂ ଆପୁଚ୍ଛନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ଚ ନ ଉଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ଏୱ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ରତ୍ତିଂ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ଉଟ୍ଠହତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟାପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ, ତେନ ଇତରସ୍ମା ଦୁକ୍କଟା ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ଚ ନ ଉଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ନ ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱାତି ଅୱଧାରଣତ୍ତା ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁନ ‘‘ସୁପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ନିପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ନିପଜ୍ଜନକାଲେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁକ୍କଟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟଦି ରତ୍ତିଂ ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ‘ଦିୱା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’ତି, ଅନାଦରିୟେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥାପି ‘‘ନିପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେ ଉଟ୍ଠାହୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ । ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଏକେ ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଅନିପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଚେ ପନ ରତ୍ତିଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ, ଅରୁଣୁଟ୍ଠାନସମୟେ କୋଚି ୱିୱରତି, ଦ୍ୱାରଜଗ୍ଗନାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । କସ୍ମା ? ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୟସ୍ମା ୟକ୍ଖଗହିତକୋପି ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋ ୱିୟ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ଅସ୍ସ ପାରାଜିକାପତ୍ତିତୋ ଅନାପତ୍ତି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟକ୍ଖଗହିତକୋ ୱିୟ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୟଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଦିୱା ନିପନ୍ନୋ ପଚ୍ଛା ୟକ୍ଖଗହିତକୋପି ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି ନିପଜ୍ଜନପୟୋଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ଆପନ୍ନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋୱ ମୁଚ୍ଚତୀତି ନ ୟକ୍ଖଗହିତକାଦୀସ୍ୱେୱ, ସୋପି ୟାୱ ସୟମେୱ ସୟନାଧିପ୍ପାୟୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ମୁଚ୍ଚତି । ୟଦା କିଲନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟିତୁକାମତାୟ ସୟନାଧିପ୍ପାୟୋ ହୋତି, ତଦା ସଂୱରାପେତ୍ୱା, ଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ୱା ଆଭୋଗଂ ୱା କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଆପତ୍ତି । ସଭାଗୋ ଚେ ନତ୍ଥି, ନ ପସ୍ସତି ୱା, ନ ଗନ୍ତୁଂ ୱା ସକ୍କୋତି । ଚିରମ୍ପି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱେଦନାଟ୍ଟୋ ହୁତ୍ୱା ଅନାଭୋଗେନେୱ ସୟତି, ତସ୍ସ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ୱେଦନାଟ୍ଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନେନ ଅନାପତ୍ତି, ତସ୍ସାପି ଅୱିସୟତ୍ତା ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀତି ୱିସଞ୍ଞୀଭାୱେନେୱ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନେନ ନ ଦିସ୍ସତି । ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ କଥୟନ୍ତୀତି ଅୱିସେସେନ ‘‘ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ନ କଥୟନ୍ତି, ୟଦି ସଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପଟିଲଭିତ୍ୱା ସୟତି, ଅୱସୱତ୍ତତ୍ତା ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତି, ସଚେ ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାପି କିଲନ୍ତକାୟତ୍ତା ସୟନଂ ସାଦିୟନ୍ତୋ ସୁପତି, ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ଅୱସୱତ୍ତତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତି ଏୱାତି କଥୟନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୱାଦେ ୟକ୍ଖଗହିତକୋ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତକୋ ମୁଚ୍ଚତି । ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋ ଅସୟନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା, ୱେଦନାଟ୍ଟତ୍ତା ଚ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥା, ଥେରୱାଦୋ ଚ ସମେତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ନୋ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ, ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ୟକ୍ଖଗହିତକୋପି ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି ନାମ, ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ ସୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସଞ୍ଞାପଟିଲାଭତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋ ୱା’’ତି କୁରୁନ୍ଦୀୱଚନେନ ଏକଭଙ୍ଗେନ ନିପନ୍ନୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଚେ ? ମୁଚ୍ଚତିୟେୱ । କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥତୋ ଅନିପନ୍ନତ୍ତା । କୁରୁନ୍ଦୀୱାଦେନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ସମେତି । କସ୍ମା ? ଅୱସୱତ୍ତସାମଞ୍ଞତୋ । କିଞ୍ଚାପି ସମେତି, ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ କଥୟନ୍ତି । ନ କେୱଲଂ ତେୟେୱ, ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋପୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମହାପଦୁମତ୍ଥେରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୱାଦେ ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ ୟକ୍ଖଗହିତକୋ ନାମା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସଚେ ଓକ୍କନ୍ତନିଦ୍ଦୋ ଅଜାନନ୍ତୋପି ପାଦେ ମଞ୍ଚକଂ ଆରୋପେତି, ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୋ ପନ ପତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ହୋତୀ’’ତି। ସବ୍ବଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୱଚନାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଧ କୋ ମୁଚ୍ଚତି କୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟକ୍ଖଗହିତକୋ ୱା ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋ ୱା ନ କେୱଲଂ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ ଏୱ, ସବ୍ବୋପି ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋୱ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚନେନ ତସ୍ସପି ଅୱସୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ନ କଥୟନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି କଥୟନ୍ତି । ଇଦଂ କିର ସବ୍ବଂ ନ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଆରୁଳ୍ହଂ । ‘‘ପୱେସନଂ ସାଦିୟତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକିରିୟାପି ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ୟଦା ପନ ସାଦିୟତି, ତଦା ସୁଖୁମାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ଏୱାତି ଇଧ କିରିୟା ଏୱା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ

ଧନିୟୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୮୪. ଦୁତିୟେ ରାଜୂହି ଏୱ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମକେ ସମୀପତ୍ଥେନ, ଅଧିକରଣତ୍ଥେନ ଚ ପଟିଲଦ୍ଧଭୁମ୍ମୱିଭତ୍ତିକେ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ ଚତୂହି ୱିହାରେହି ୱିହରନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସ ‘‘ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂସୂ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତୟୋ ଏୱ ହି ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଗଣକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ନ ତତୋ ଊନା ଅଧିକା ୱା ଅକିରିୟତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୱିନୟପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲକମ୍ମକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଅତ୍ଥି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଏୱ କରୋତି, ନ ଗଣୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ଅପଲୋକନକମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମଲକ୍ଖଣେକଦେସଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି କମ୍ମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଚ କରୋତି, ଗଣୋ ଚ କରୋତି, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ କରୋତି । କିଞ୍ଚାତି ? ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଠପିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜନା ୱସନ୍ତି, ତେହି ନିସୀଦିତ୍ୱା କତମ୍ପି ସଙ୍ଘେନ କତସଦିସମେୱ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ୱିହାରେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପୋସଥଦିୱସେ ପୁବ୍ବକରଣପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ କତମ୍ପି କତିକୱତ୍ତଂ ସଙ୍ଘେନ କତସଦିସମେୱ ହୋତୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୫-୪୯୬) । ପୁନପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଭିକ୍ଖୁକେ ପନ ୱିହାରେ ଏକେନ ସାୱିତେପି ପୁରିମକତିକା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ଏୱା’’ତି । ଅତ୍ଥି ଗଣକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘୋ କରୋତି, ଗଣୋ କରୋତି, ପୁଗ୍ଗଲୋ କରୋତି, ତଂ ତୟୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତିକେ କରୀୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ଗଣକମ୍ମଂ ଗଣୋୱ କରୋତି, ନ ସଙ୍ଘୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆରୋଚନୱସେନ କରୀୟତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲକମ୍ମଂ ପୁଗ୍ଗଲୋୱ କରୋତି, ନ ସଙ୍ଘୋ ନ ଗଣୋ, ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ଗଣକମ୍ମଂ ଏକଚ୍ଚୋୱ ଗଣୋ କରୋତି, ଏକଚ୍ଚୋ ନ କରୋତି, ତତ୍ଥ ଅଞତ୍ତିକଂ ଦ୍ୱେ ଏୱ କରୋନ୍ତି, ନ ତୟୋ । ସଞତ୍ତିକଂ ତୟୋୱ କରୋନ୍ତି, ନ ତତୋ ଊନା ଅଧିକା ୱା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟୋ ଏୱ ହି ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଗଣକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ନ ତତୋ ଊନା ଅଧିକା ୱା ଅକିରିୟତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମା ତୟୋୱ ୱିନୟପରିୟାୟେନ ସମ୍ପହୁଲା, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘କିଞ୍ଚାପି କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ତୟୋୱ କରୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ତେହି କତଂ ସଙ୍ଘେନ କତସଦିସନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ତୟୋ ଜନା ୱିନୟପରିୟାୟେନପି ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିନୟକମ୍ମଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଲାଭଂ ପନ ଉପାଦାୟ ଅନ୍ତମସୋ ଏକୋପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋପି ‘‘ସଙ୍ଘୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି କିର । ପୱାରଣାଦିୱସସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନସମନନ୍ତରମେୱ ‘‘ୱୁତ୍ଥଗସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଉକ୍କଂସନୟେନ ‘‘ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ‘‘ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଅନ୍ତରାୟେନ ଅପୱାରିତା ‘‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ଥମ୍ଭାଦି କଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ତନୁକଂ ଦାରୁତ୍ଥମ୍ଭଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ମତ୍ତିକାମୟଂ ଥମ୍ଭଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ତଥା ନ ଅକାସି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିକଂ କରିତ୍ୱା’’ତି । ତେଲମିସ୍ସାୟ ତମ୍ବମତ୍ତିକାୟ ।

୮୫. ‘‘ମା ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜୀ’’ତି ଇମିନା ଅନୁଦ୍ଦେସସିକ୍ଖାପଦେନ ୟତ୍ଥ ଇଟ୍ଠକପଚନ ପତ୍ତପଚନ କୁଟିକରଣ ୱିହାରକାରାପନ ନୱକମ୍ମକରଣ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣ ୱିହାରସମ୍ମଜ୍ଜନ ପଟଗ୍ଗିଦାନ କୂପପୋକ୍ଖରଣୀଖଣାପନାଦୀସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଜାନନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା କପ୍ପିୟୱଚନମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱ ପରିୟାୟଂ ଅୱତ୍ୱା ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରେସୁ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସତିୟା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ତରାପତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତିପି ଏତସ୍ସ ନାମମେୱ । ‘‘ଗଚ୍ଛଥେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଟିକଂ ଭିନ୍ଦଥା’’ତି ଇମିନା କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଚ ସିଦ୍ଧଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଭଗୱା ନ ଭିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ଭେଦନକଂ ଛେଦନକଂ ଉଦ୍ଦାଲନକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି, ଆପତ୍ତିଭେଦାୱ । ତତୋ ଏୱ ହି ଭେଦନକସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ କରୋତି, ଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ କରୋତି, ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଚ ସିଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞଥା କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱାସାଗାରଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ନୟମେୱ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ଭିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ । ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଭାୱଂ ପନ ମୋଚେତ୍ୱା କଟ୍ଠପାସାଣାଦିମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅନାପତ୍ତି । ତଥା ହି ଛେଦନକସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ଭଗୱତା ନୟୋ ଦିନ୍ନୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । କେଚି ପନ ‘‘ୱୟକମ୍ମମ୍ପୀତି ଏତେନ ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା କାରାପିତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତେନ ତଂ ଅଞ୍ଞେନ କତମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । କସ୍ମା ? ସମ୍ଭାରେ କିଣିତ୍ୱା ସୟମେୱ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ୱୟକମ୍ମସମ୍ଭୱତୋ । କିଂ ୱା ପାଳିଲେସେ ସତି ଅଟ୍ଠକଥାଲେସନୟୋ । ଇଟ୍ଠକାହି ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସଙ୍ଖେପେନ କତା ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ପକତିଇଟ୍ଠକାହି ଚିନିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବାୱସଥୋ ଗିଞ୍ଜକାୱସଥୋ ନାମ । ସା ହି ‘‘ମତ୍ତିକାମୟା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଇଟ୍ଠକକୁଟିକା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଥୁସଗୋମୟତିଣପଲାଲମିସ୍ସା ମତ୍ତିକାମୟାପି ଅପକ୍କିଟ୍ଠକମୟାପି ‘‘ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନୋ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟୋ, ଭସ୍ମାଦୟୋ ହି ମତ୍ତିକାୟ ଦଳ୍ହିଭାୱତ୍ଥମେୱ ଆଦୀୟନ୍ତି, ଅପକ୍କିଟ୍ଠକମୟାପି ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଆୟସ୍ମା ଧନିୟୋ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ କୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟ କୁମ୍ଭଂ ତଂ କୁଟିକଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଅନୁକ୍କମେନ ପନ ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡେହି ଚିନିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେସି, ଅପକ୍କିଟ୍ଠକମୟା କୁଟି ୱିୟ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା କୁଟି ଏକାବଦ୍ଧା ହୋତି, ନ ତଥା ପକ୍କିଟ୍ଠକମୟା, ତସ୍ମା ସା କପ୍ପତୀତି ଏକେ । ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟାୟ କୁଟିୟା ବହି ଚେ ତିଣକୁଟିକାଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ୱସତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସଚେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଏକାବଦ୍ଧଂ କରୋତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତୋ ଚେ ତିଣକୁଟିକାଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ୱସତି, ୱଟ୍ଟତି । କାରକୋ ଏୱ ଚେ ୱସତି, କରଣପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱସନପଚ୍ଚୟା । ସଚେ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ଉଭୟତ୍ଥ ୱା ସୁଧାୟ ଲିମ୍ପତି, ୱଟ୍ଟତି । ୟସ୍ମା ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା କୁଟି ସୁକରା ଭିନ୍ଦିତୁଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଠପିତଂ ପତ୍ତଚୀୱରାଦି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଚୋରାଦୀହି ଅୱହରିତୁଂ ସକ୍କା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତି ।

ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚାୱଚେ ପତ୍ତେ ଧାରେନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ପତ୍ତମଣ୍ଡଲାନି ଧାରେନ୍ତୀ’’ତି (ଚୁଳୱ॰ ୨୫୩) ଏୱମାଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଚ୍ଚାୱଚା ପତ୍ତା ଧାରେତବ୍ବା, ୟୋ ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅକପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରେସୁ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ତଦନୁଲୋମତ୍ତା । ୟତ୍ଥାପି ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ଛତ୍ତାନି ଧାରେତବ୍ବାନି, ୟୋ ଧାରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୯-୨୭୦) ନୟେନ ଦୁକ୍କଟଂ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରେସୁ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ, ସୱିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତେନ ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠପେତ୍ୱା ପହରଣିଂ ସବ୍ବଂ ଲୋହଭଣ୍ଡଂ, ଠପେତ୍ୱା ଆସନ୍ଦିଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଦାରୁପତ୍ତଂ ଦାରୁପାଦୁକଂ ସବ୍ବଂ ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ, ଠପେତ୍ୱା କତକଞ୍ଚ କୁମ୍ଭକାରିକଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥାଠପିତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇତରଂ ସବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠମ୍ପି ସୱିକାରମ୍ପି ଅୱିସେସେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୟଥାଦସ୍ସିତପାଳିୱିରୋଧତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପହରଣି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାତିୱସେନ ଅୟଂ ପାଳି ପୱତ୍ତା, ୟଥାଦସ୍ସିତା ପାଳି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠାଦିୱିକାରପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଏୱଂ ଉଭୟମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ । ଆରଗ୍ଗେନ ନିଖାଦନଗ୍ଗେନ, ‘‘ଆରଗ୍ଗେରିୱ ସାସପୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୮; ଧ॰ ପ॰ ୪୦୧; ସୁ॰ ନି॰ ୬୩୦) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତୋ ଆରଗ୍ଗେନ ।

ପଟ୍ଟମୁଖେ ୱାତି ପଟ୍ଟକୋଟିୟଂ । ପରିୟନ୍ତେତି ଚୀୱରପରିୟନ୍ତେ । ୱେଣିଉହୁମୁନିୟୁପେଞ୍ଞାମ । ଅଗ୍ଘିୟନ୍ତି ଚେତିୟଂ । ଗୟମୁଗ୍ଗରନ୍ତି ତୁଲାଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ, ଗୟା ସୀସେ ସୂଚିକା ହୋତି, ମୁଖପତ୍ତା ଲଦ୍ରା । ଉକ୍କିରନ୍ତି ନୀହରନ୍ତି କରୋନ୍ତି ଠପେନ୍ତି । କୋଣସୁତ୍ତପିଳକା ନାମ ଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟାଦିକୋଣେସୁ ସୁତ୍ତମୟପିଳକା । ୟଂ ଏତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ୱା ପତ୍ତୋ ୱା ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରୁହତି, ୱିକପ୍ପନାପି ରୁହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦେଡ୍ଡୁଭୋତି ଉଦକସପ୍ପୋ । ଅଚ୍ଛୀତି କୁଞ୍ଜରକ୍ଖି । ଗୋମୁତ୍ତକନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତସଣ୍ଠାନା ରାଜିୟୋ । କୁଞ୍ଚିକାୟ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣରୂପିୟମୟାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଛାୟା ଦିସ୍ସତି, ‘‘କୁଞ୍ଚିକାୟ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେ କପ୍ପିୟଲୋହାଦିମୟାୱ କୁଞ୍ଚିକା କପ୍ପନ୍ତି ପରିହରଣୀୟପରିକ୍ଖାରତ୍ତା । ଆରକଣ୍ଟକୋ ପୋତ୍ଥକାଦିକରଣସତ୍ଥକଜାତି । ‘‘ଆମଣ୍ଡକସାରକୋ ଆମଲକଫଲମୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି। ତାଲପଣ୍ଣବୀଜନୀଆଦୀସୁ ‘‘ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ତାନି କୁଞ୍ଚିକା ୱିୟ ପରିହରଣୀୟାନି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ନ ଧାରେତବ୍ବାନୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଞ୍ହି ତାନି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଧୂପନଞ୍ଚ ତାଲୱଣ୍ଟଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୯) ୱୁତ୍ତାନି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ତେଲଭାଜନେସୁ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଜୱଲ୍ଲଭାତି ରାଜକୁଲୂପକା । ସୀମାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା ଭୂମି, ବଦ୍ଧସୀମା ଚ । ‘‘ୟେସଂ ସନ୍ତକା ତେସଂ ସୀମା, ତତ୍ଥ ପରେହି ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭୂମି ଚ ସୀମା ଚ ୟେସଂ ସନ୍ତକା, ତେହି ଏୱ ୱାରେତବ୍ବା । ୟେସଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭୂମିୟଂ ସୀମା କତା, ତେ ୱାରେତୁଂ ନ ଇସ୍ସରା’’ତି ୱଦନ୍ତି। ‘‘ସଙ୍ଘଭେଦାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ‘ମା କରୋଥା’ତି ପଟିସେଧେତବ୍ବା ଏୱା’’ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ କିର ।

୮୬-୭. ଦାରୁକୁଟିକଂ କାତୁଂ, କତ୍ତୁନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥି । ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକନ୍ତି ଫଲାଫଲଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଣାପେହୀତି ୱଚନଂ ଅନିଟ୍ଠେ ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କତ୍ୱା ବନ୍ଧଂ ଆଣାପେସି। ଇସ୍ସରିୟମତ୍ତାୟାତି ସମିଦ୍ଧିୟଂ ମତ୍ତାସଦ୍ଦୋତି ଞାପେତି ।

୮୮. ‘‘ଏୱରୂପଂ ୱାଚଂ ଭାସିତ୍ୱା’’ତି ଚ ପାଠୋ । ଲୋମେନ ତ୍ୱଂ ମୁତ୍ତୋ, ମା ପୁନପି ଏୱରୂପମକାସୀତି ଇଦଂ କିଂ ବ୍ୟାପାଦଦୀପକଂ, ଦାରୂସୁପି ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧଦୀପକଂ ୱଚନଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତୋ ତସ୍ସ ରାଜସ୍ସ ପତିରୂପଂ । ନନୁ ନାମ ‘‘ପୁବ୍ବେ କତଂ ସୁକତଂ ଭନ୍ତେ, ୱଦେୟ୍ୟାଥ ପୁନପି ୟେନତ୍ଥୋ’’ତି ପୱାରେତ୍ୱା ଅତୀୱ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ତେନ ସିୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ଅତୀୱ ବୁଦ୍ଧମାମକୋ ଧମ୍ମମାମକୋ ସଙ୍ଘମାମକୋ ଚ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ଅସହନ୍ତୋ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ଓକାସଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ସୁପୟୁତ୍ତାନି ମେ ଦାରୂନୀ’’ତି ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋପି ଏୱମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେହି ନାମ ଏୱରୂପେ ଠାନେ । ‘‘ଆଗତପଦାନୁରୂପେନାତି ଅଞ୍ଞେହି ୱା ପଦେହି, ଇତୋ ଥୋକତରେହି ୱା ଆଗତକାଲେ ତଦନୁରୂପା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ କେୱଲଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସିକ୍ଖାପଦେ, ଅଞ୍ଞେସୁପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତପଦାନୁରୂପେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଜ୍ଝାୟନତ୍ଥୋ ଅଦିନ୍ନସ୍ସାଦିନ୍ନତ୍ତାୱ, ତେ ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ ।

ରୁଦ୍ରଦାମକୋ ନାମ ରୁଦ୍ରଦାମକାଦୀହି ଉପ୍ପାଦିତୋ । ବାରାଣସିନଗରାଦୀସୁ ତେହି ତେହି ରାଜୂହି ପୋରାଣସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପାଦିତା ନୀଲକହାପଣା। ତେସଂ କିର ତିଭାଗଂ ଅଗ୍ଘତି ରୁଦ୍ରଦାମକୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପାଦୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ମାସକୋ ପନ ଇଧ ଅପ୍ପମାଣଂ । କହାପଣୋ କିଞ୍ଚିକାଲେ ଊନୱୀସତିମାସକୋ ହୋତି, କିଞ୍ଚି କାଲେ ଅତିରେକୱୀସତିମାସକୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ ପଞ୍ଚମାସକୋ ୱିୟ ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା ଊନପଞ୍ଚମାସକୋ ୱା ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ତଦା ରାଜଗହେ ୱୀସତିମାସକୋ କହାପଣୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରଜତମୟୋ ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ତମ୍ବମୟୋ ଚ କହାପଣୋ ହୋତି । ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂ ୱିୟ ପାଦୋପି ୟତ୍ଥ ତମ୍ବମୟୋୱ କତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ସୋୱ ପାଦୋତି ଆଚରିୟୋ । ୟସ୍ମା ପାଦୋ ଏକନୀଲକହାପଣଗ୍ଘନକୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋୱ ସିୟା ପାଦୋତି ଏକେ । ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ପାଦାରହୋ ଭଣ୍ଡୋ, ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗସ୍ସେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଦି ପାଦାରହଂ ଭଣ୍ଡଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ସୋୱ ପାଦୋ ପଚ୍ଛିମଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂ’’ତି। ନ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ନୀଲକହାପଣଗ୍ଘେନ ଅଗ୍ଘାପେନ୍ତି । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ କହାପଣଗ୍ଘେନ ଅଗ୍ଘାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ପାଦୋୱ ପାଦୋତି ତଦଗ୍ଘନକମେୱ ପାଦଗ୍ଘନକନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ‘‘ସୋ ଚ ଖୋ ପୋରାଣସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ୱସେନ, ନ ଇତରେସନ୍ତି ୟତ୍ଥ ପନ ନୀଲକହାପଣା ୱଳଞ୍ଜଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୯୨.ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱାତି ଲକ୍ଖଣାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକତ୍ତା ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା । ୟତୋ ୱା ଅପକ୍କନ୍ତା, ସୋ ଅମନୁସ୍ସୋ ନାମ। ‘‘ଅମନୁସ୍ସଗାମଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱା, ଗାମପ୍ପୱେସନଞ୍ଚ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟତୋ ଗାମତୋ ଆଗନ୍ତୁକାମା ଏୱ ଅପକ୍କନ୍ତା, ତଂ ଗାମଂ ଏୱଂ ପୱିସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ଏକେ । କେଚି ପନ ‘‘ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହଭୂତୋପି ଆପଣାଦୀସୁ ଦିସ୍ସମାନେସୁ ଏୱ ‘ଗାମୋ’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଦିସ୍ସମାନେସୁ ପୱେସନେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଗାମୋ ଏୱ ଉପଚାରୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ଏୱଂ କମ୍ମଧାରୟୱସେନ ଗହିତେ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ସ ଘରୂପଚାରୋ ଗାମୋତି ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ଗାମସ୍ସୁପଚାରୋ ଚ ଗାମୋ ଚ ଗାମୂପଚାରୋ ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ । ‘‘ଇମେସଂ ଲାଭାଦୀସୁ ଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଘରଂ ଘରୂପଚାରୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ମୟଂ ପଟିକ୍ଖିପାମା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ‘‘କତପରିକ୍ଖେପୋଚାତି ଘରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ତତ୍ତକୋ ଉପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ୟୋ ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ୱା ଥେରୱାଦୋ ୱା ପଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇତୋ ଅନାଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନାତୀତଂ । ୟଦି ଅତୀତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ମହାପଦୁମଥେରୱାଦୋୱ ପମାଣଂ ଜାତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନାଗତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟା କଥୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମ୍ପୀତି ଗାମୂପଚାରଲକ୍ଖଣମ୍ପି ।

ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋତି ତସ୍ସ ଗାମୂପଚାରସ୍ସ ଗହଣେ ଅୟଂ ନୟୋ । ୱିକାଲେଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗାମପ୍ପୱେସନଞ୍ହି ବହି ଏୱ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଗାମସଙ୍ଖାତୂପଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗହିତେ ସମେତୀତି ମମ ତକ୍କୋ । ‘‘ଆଦି-ସଦ୍ଦତୋ ଘରେ ଠିତାନଂ ଦିନ୍ନଲାଭଭାଜନାଦୀନୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗାମୂପଚାରେ ଠିତାନଂ ପାପୁଣିତବ୍ବଲାଭଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅଦେନ୍ତାନଂ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି କୁରୁନ୍ଦିଆଦୀସୁ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନାନୁଲୋମୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପମାଦଲେଖା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତୋ । ‘‘ୟଞ୍ଚେତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ସୀହଳଦୀପେ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ’’ତି ଚ । ଲେଡ୍ଡୁପାତେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ, ନ ଉପଚାରଂ । ସୋ ହି ତତୋ ଅପରେନ ଲେଡ୍ଡୁପାତେନ ପରଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସିକ୍ଖାପଦେତି ନିୟମେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ୱା ନିୟମେନ ୟଥାରୁତୱସେନାପି ଅତ୍ଥୋ ଇଧ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନାତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞଥାପି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିସିଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ପରିଚ୍ଚାଗାଦିମ୍ହି ଅକତେ ‘ଇଦଂ ମମ ସନ୍ତକ’ନ୍ତି ଅୱିଦିତମ୍ପି ପରପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ପୁତ୍ତକାନଂ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତକଂ ୱିୟ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଥେନସ୍ସ କମ୍ମଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଥେନେନ ଗହେତବ୍ବଭୂତଂ ଭଣ୍ଡଂ । ଥେୟ୍ୟନ୍ତି ସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଥେୟ୍ୟଂ ୟସ୍ସ ଥେନସ୍ସ କମ୍ମଂ, ସୋ ୟସ୍ମା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅୱହରଣଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅୱହରଣଚିତ୍ତୋ’’ତି ପଦଭାଜନମ୍ପି ତେସଂ ପୋରାଣାନଂ ୟୁଜ୍ଜତେୱ, ତଥାପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘ଅୱହରିସ୍ସାମୀ’ତି ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଗମନାଦିସାଧକଂ, ପରାମସନାଦିସାଧକଂ ୱା ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଠାନାଚାୱନପୟୋଗସାଧକଂ, ତେସୁ ଅୟମେୱେକୋ ପଚ୍ଛିମୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘ଥେନୋ’ତି ଅପରେ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଊନମାସକମାସପାଦାଦୀସୁ ‘‘ଅୱହରଣଚିତ୍ତେସୁ ଏକଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ନାମ ୱଚନଭେଦେନେୱ ଭିନ୍ନା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଭିନ୍ନା । ଆକୁଲା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିନିଚ୍ଛୟାତି ଆଚରିୟାନଂ ମୁଖେ ସନ୍ତିକେ ସବ୍ବାକାରେନ ଅଗ୍ଗହିତୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନପାଳି (ପଟ୍ଠା॰ ୫.୧.୧ ଆଦୟୋ, ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନପାଳି) ୱିୟ ଆକୁଲା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିନିଚ୍ଛୟା, କେୱଲଂ ତଂ ଆଚରିୟା ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧମକତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତନୟମୱିନାସେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀତି ‘‘ପଟ୍ଠାନପାଳିମିୱାତି ଅପରେ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ପୋରାଣାତି ସଙ୍ଗୀତିଆଚରିୟା । ଅୟମେତ୍ଥ ସାମୀଚି ଏୱ, ସଚେ ନ ଦେତି, ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ପାରାଜିକଭୟା ପନ ୟଥା ସିକ୍ଖାକାମୋ ଦେତି, ଏୱଂ ଦାତବ୍ବମେୱ । ୟାନି ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନି, ତାନି ସୀହଳଦୀପେ ଆଚରିୟେହି ସଙ୍ଘାଦୀନମନୁମତିୟା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି, ‘‘ଅନାଗତେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ହିତତ୍ଥାୟ ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହକାଲତୋ ପଚ୍ଛାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଣତ୍ତିକଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଗଣ୍ହାତି, କାଲନ୍ତରେନାପି ଅତ୍ଥସାଧକୋ, କାଲନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଇଦମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ । ଭଟ୍ଠେତି ଅପଗତେ । ଅନ୍ତରସମୁଦ୍ଦେ ଅତୁରୁମୁହୁଦେ । ଫରତି ସାଧେତି । ନୱଧୋତୋତି ନୱକତୋ । ପାସାଣସକ୍ଖରନ୍ତି ପାସାଣଞ୍ଚ ସକ୍ଖରଞ୍ଚ ।

ଭୂମଟ୍ଠକଥାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୪.ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଚ୍ଚେପି ଅଲିକେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥେତରହି ୟୁତ୍ତିୟା ଗହେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ‘‘ଚତୁୱଗ୍ଗେନ ଠପେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦପୱାରଣଅବ୍ଭାନାଦିସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଉପସମ୍ପଦପୱାରଣକଥିନବ୍ଭାନାଦୀନୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ଆଚରିୟା ‘‘ପମାଦଲେଖା’’ତ୍ୱେୱ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପମାଦଲିଖିତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ୟଂ ୱଚନଂ ମୁସା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱଚନେ ପୟୋଜନାଭାୱା ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ପମାଦଲିଖିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହିତେ ସମେତି ୱିୟ । ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟେ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସଚ୍ଚାଲିକେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପମାଦଲେଖା’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ‘‘କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଗମନେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅନାପତ୍ତି ୱିୟ ।

ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟମାପଜ୍ଜତି । ବହୁକାପି ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୂତି ଖଣନବ୍ୟୂହନୁଦ୍ଧରଣେସୁ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ, ତେସୁ ଉଦ୍ଧରଣେ ଦସ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି, ଜାତିୱସେନ ‘‘ଏକମେୱ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମେନ ସମେତି । ‘‘ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତପୟୋଗେ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମାନପୟୋଗା ବହୁଦୁକ୍କଟତ୍ତଂ ଞାପେତି । ଖଣନେ ବହୁକାନୀତି ସମାନପୟୋଗତ୍ତା ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟପ୍ପମାଣେନାତି ୟଥା ପନେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପାନି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତୱଚନାନି ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତତ୍ତା ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଧ ଦୁତିୟପାରାଜିକେ ଗହେତବ୍ବା, ନ ଅଞ୍ଞେସୂ’’ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ କିରାହ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପୁରିମଖଣନଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ତେନେୱ ଏକମେୱ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱିସଭାଗକିରିୟଂ ୱା ପତ୍ୱା ପୁରିମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଠାନାଚାୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଛହାକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁମ୍ଭିୟାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଭୂମିତୋ ମୋଚେତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ବୁନ୍ଦେନ ମୋଚିତେ ‘‘ଠାନାଚାୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଛହାକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମେତି, ତଥା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଭୂମିତୋ ମୋଚିତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଏୱଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖଣନ୍ତେନ ଅୱସେସଟ୍ଠାନାନି ୱିୟୋଜିତାନି, ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଖେପମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ପମାଦଲେଖଭାୱୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ୱା କରୋତି, ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଦୀପିତୋ ।

ୟଂ ପନ ‘‘ପୀତମତ୍ତେ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟଥେତରହି ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକାହି ଅନାଗତପଟିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା ଅସମ୍ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣା ପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକା ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣା’’ତି ୱଚନମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତୀତାନାଗତପଟିକ୍ଖେପୋତି ପରିୱତ୍ତେତି, ତଥା ତାଦିସେହି ପରିୱତ୍ତ’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଆଚରିୟା ‘‘ଇଦଂ ପମାଦଲିଖିତ’’ନ୍ତି ଅପନେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱଚନକାଲେ ୱାଚେନ୍ତି, ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ତମେୱ ଚ ଇମିନାପି ଆଚରିୟେନ ‘‘ପମାଦଲିଖିତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି, ତମେୱ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଇମିନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ପନ ତତ୍ଥେୱା’’ତିଆଦି ।

ଅନାପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନେୱ ଅୱହାରୋ ନ ଗୀୱା ଅନାପତ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋୱ ଭେଦୋ, ନ ଅତ୍ଥତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ କତରେହୀତି ଚେ ? ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି, ଲେଖକେହି ୱା, ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ‘‘ନ ହି ତଦେୱ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତତୋ ପାରାଜିକମହୁତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ହୋତୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ୱା ଠପେତୀତି ଏତ୍ଥ ତତୋ ପଗ୍ଘରିସ୍ସତୀତି ଠାନାଚାୱନଂ ସନ୍ଧାୟ କତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ତଂ ପନ ଗଣ୍ହତୁ ୱା ମା ୱା ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଭିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ଥେୱାତି ଠାନାଚାୱନଂ ଅକରୋନ୍ତୋୱ ଠାନା ଅଚାୱେତୁକାମୋୱ କେୱଲଂ ‘ଭିନ୍ଦତୀ’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ପଗ୍ଘରିତେହି ତିନ୍ତପଂସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଗହଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ଉପରି କରୋତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆଣତ୍ତିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି, ‘‘ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଅତ୍ଥସାଧକୋ ଆଣତ୍ତିକାଲେ ଏୱ ପାରାଜିକଂ । ଅପିଚ ଆୱାଟକାଦୀନି ଥାୱରପୟୋଗାନି ଚ ଏତ୍ଥ ସାଧକାନି । ନତ୍ଥି କାଲକତପୟୋଗାନି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂନୀତି ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ‘‘ଅପରେ’’ତି ୱା ‘‘ଏକେ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ । ୱଦନ୍ତୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ନ, ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତୋତି ପାଳିପରିହରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେକେ ୱଦନ୍ତୀତି ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ପସ୍ସାୱଂ ୱା ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅପରିଭୋଗଂ ୱା କରୋତୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେତ୍ୱା ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ।

ଅୟଂପନେତ୍ଥ ସାରୋତିଆଦିକଥାୟ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ଆହ । ସଙ୍ଗହାଚରିୟାନଂ ୱାଦୋତି ଏକେ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାପି ତେ ଏୱ, ତସ୍ମା ୱୋହାରୱସେନାତି ଅଛଡ୍ଡେତୁକାମମ୍ପି ତଥା କରୋନ୍ତଂ ‘‘ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି ୱୋହରନ୍ତି । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଅତିୱିୟ ସମେତି, ତତ୍ଥ ଠାନାଚାୱନଚିତ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଠାନା ଚୁତମ୍ପି ନ ‘‘ଠାନା ଚୁତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇତରଥାପୀତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତାଭାୱା ଠାନା ଚାୱେତୁକାମସ୍ସପି ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୯୬. ସୟମେୱ ପତିତମୋରସ୍ସେୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କରୋତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଆକାସଟ୍ଠୱିନିଚ୍ଛୟେ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ତସ୍ମିଂ ୱେହାସାଦିଗତେପି ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ସାମିସେ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଠାନାଚାୱନଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଚାଲେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଠାନାଚାୱନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେଚି ଅଫନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଠାନାଚାୱନାଚାୱନେହିପି ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତେ ଠାନାଚାୱନଂ ଅକରୋନ୍ତୋତି ଇମଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତବ୍ବା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

୯୭. ଛେଦନମୋଚନାଦି ଉପରିଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଂ ଠାନତୋ ଆକାସଗତଂ କରୋତି। ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକକୋଟିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଠପିତେ ୱଂସେ ଠିତସ୍ସ ଆକାସକରଣଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ତେ ପନ ଅଥ ‘‘ମୂଲଂ ଅଚ୍ଛେତ୍ୱା ୱଲୟଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତି, ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ମୂଲତୋ ଅନୀହରିତ୍ୱାପି ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଗତଂ କରୋତି, ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତବ୍ବା । ଭିତ୍ତିନିସ୍ସିତନ୍ତି ଭିତ୍ତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତନ୍ତି ନାଗଦନ୍ତାଦୀସୁ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛିନ୍ନମତ୍ତେତି ଉପରି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୮.ଉପରି ଠିତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଧୋ ଓସାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ଓସାରେନ୍ତସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟା ହେଟ୍ଠିମେନ ଠିତୋକାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଉଦକତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ । ‘‘ଏୱଂ ଗହିତେ ଭୂମଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତେନ ସମେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମତମଚ୍ଛାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ କିର । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ମାରେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଊନପାଦଗ୍ଘନକେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସହପୟୋଗତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଏକେ । ମଦନଫଲୱସାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ସୀହଳଭାସା କିର ୱସ ଇତି ୱିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଗରୁଳାକାରେନ କତୁପ୍ପେୟିତଂ ୱା ।

୯୯.ପୁବ୍ବେ ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରଉପମାୟ ୱୁତ୍ତା ଏୱ। ‘‘ଥଲେ ଠପିତାୟ ନାୱାୟ ନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସମତ୍ତମେୱା’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ୱାତୋ ଆଗମ୍ମାତି ୱଚନତୋ ୱାତସ୍ସ ନତ୍ଥିକାଲେ ପୟୋଗସ୍ସ କତତ୍ତା ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥିକାଲେ ଚେ କତୋ, ଅୱହାରୋୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ କେସନ୍ତି ଚେ ? ୟେସଂ ହତ୍ଥେ କହାପଣାନି ଗହିତାନି, ତେସଂ ୱା, ନାୱାସାମିନା ନାୱାୟ ଅଗ୍ଗହିତାୟ ନାୱାସାମିକସ୍ସ ୱା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୦୪.ନିରମ୍ବିତ୍ୱା ଉପରି । ଅକତଂ ୱା ପନ ପତିଟ୍ଠପେତୀତି ଅପୁବ୍ବଂ ୱା ପଟ୍ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୬. ଗାମଟ୍ଠେ ୱା ‘‘ଗାମୋ ନାମା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ଗାମଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୧୦୭. ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠେ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମାତି ପୁନ ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, କିନ୍ତୁ ପରପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ଚେତଂ ହୋତି, ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଅତ୍ଥେପି ଅରଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଅଗ୍ଗେପି ମୂଲେପି ଛିନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନ ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତା, ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପତନକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଠପିତୋତି ଅରଞ୍ଞସାମିକେହି ପରେହି ଲଦ୍ଧେହି ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଠପିତୋ । ଅଦ୍ଧଗତୋପୀତି ଚିରକାଲିକୋପି । ‘‘ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅରଞ୍ଞସାମିକେହି ଅନୁଞ୍ଞାତେନପୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଛଲ୍ଲିୟା ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ସାମିକାନଂ ନିରପେକ୍ଖତଂ ଦୀପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟଦି ସାମିକାନଂ ସାପେକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି, ନ ୱଟ୍ଟତି ।

୧୦୮. ତତ୍ଥ ‘‘ଭାଜନେସୁ ପୋକ୍ଖରଣୀତଳାକେସୁ ଚ ଗାୱୋ ପକ୍କୋସତୀତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୟୋ ଦସ ୱାରା ଆଦିମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବହନଉଦକଂ ନାମ ତଳାକରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଅଧିକୋଦକନିକ୍ଖମନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମନଉଦକଂ । ‘‘ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ଉଦକେତି ପାଠସେସୋ, ସୁକ୍ଖମାତିକାପୟୋଗତ୍ତା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଳାକଂ ନିସ୍ସାୟ ଖେତ୍ତସ୍ସ କତତ୍ତାତି ‘‘ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ତଳାକଂ ହୋତୀ’’ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟସ୍ମା ତଳାକଗତଂ ଉଦକଂ ସବ୍ବସାଧାରଣମ୍ପି ମାତିକାୟ ସତି ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ କୁରୁନ୍ଦିୟାଦୀସୁ ଅୱହାରୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ ଆହୂତି । ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ନ ସମେତୀତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବସାଧାରଣଦେସୋ ନାମ ତଞ୍ଚ ତଳାକଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ, କତିକାଭାୱା ଚ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହାଚରିୟୋ ।

୧୦୯.‘‘ତତୋପଟ୍ଠାୟ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଥେୟ୍ୟାୟପି ଗଣ୍ହତୋ, ତସ୍ମା ୟଥାମୁଣ୍ଡମହାଜେତବ୍ବତ୍ତା, ଅରକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ଇଦଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୦.ଉଜୁକମେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମୀପେ ରୁକ୍ଖସାଖାଦୀହି ସନ୍ଧାରିତତ୍ତା ଈସକଂ ଖଲିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚେ, ଅୱହାରୋ । ଛିନ୍ନୱେଣୁ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି ଚେ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ସଚେ ତାନି ରକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ସମ୍ପତ୍ତେ ଚେ ୱାତେ ୱାତମୁଖସୋଧନଂ କରୋତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୧.ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ତେସୁ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତତ୍ତା ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଏତେନ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱାପି ଚୋରେହି ଆହଟଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୨.ଏସେୱ ନୟୋତି ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକଂ, କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞେହି ପତ୍ତେହି ସାଧାରଣସ୍ସ ସଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଦୱାରେନାତି ଚୋରେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ । ଗାମଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ, ଗାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଆଣତ୍ତିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉଦ୍ଧାରେ ଏୱ ପାରାଜିକଂ । ଅସୁକଂନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱଚନେନ ୟାୱ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ପରତୋ ଉପଚାରୋ, ସବ୍ବମେତଂ ଆଣତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଠତ୍ୱା ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱା ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ପୁରିମଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ୱୂପସମିତ୍ୱା ଗମନତ୍ଥଞ୍ଚେ ଭଣ୍ଡଂ ନ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୟଥାଗହିତମେୱ, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋତି, ନିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚେ, ଉଦ୍ଧାରେନା’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । କେୱଲଂ ‘‘ଲିଖିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଗହେତବ୍ବଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋତି ଠାନାଚାୱନଂ ଅକତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥପାରୁତନୀହାରେନ ‘‘ପୁବ୍ବେୱେଦଂ ମୟା ଗହିତ’’ନ୍ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ‘‘ନଟ୍ଠେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ କିରା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ୱା’’ତି ୱଚନେନ ୟେନ ଠପିତଂ, ତେନ ଦିନ୍ନେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ଗୋପକସ୍ସ ଦାନେ ୱିୟ, ‘‘କେୱଲଂ ଇଧ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ୟେନ ଠପିତଂ । ସୋ ୱାତିପି ଲବ୍ଭତୀତି ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୟସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତଂ, ସୋ ୱା ଦେତି ରାଜଗହେ ଗଣକୋ ୱିୟ ଧନିୟସ୍ସ, ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ।

ତୱ ଥୂଲସାଟକୋ ଲଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ମୁସାୱାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସ ନାମଂ ଲିଖିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନ ‘ଗହେତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟାସୀ’ତି ଆଣତ୍ତତ୍ତା ନାମଲେଖନକାଲେ ଅନାପତ୍ତି କୁସସଙ୍କମନସଦିସଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଜାନନ୍ତୀତି ନ ସୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଜାନିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତେନ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜାନନ୍ତେନ ପନ ରକ୍ଖିତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱ ଏତନ୍ତି ୱତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଉମ୍ମଗ୍ଗେନାତି ପୁରାପାଣଂ ଖଣିତ୍ୱା କତମଗ୍ଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିସ୍ସିତୱାରିକସ୍ସ ପନ ସଭାଗା ଭତ୍ତଂ ଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ୱିହାରେ ପନ୍ତି, ତଥେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତୱାରଂ ଅଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ‘‘ତସ୍ସ ୱା ସଭାଗା ଅଦାତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତଦୁତିୟସ୍ସାତି ନ ହି ଏକେନାନୀତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପହୋତି, ସଚେ ପହୋତି ପାପେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଦେତୀତି ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭାରଂ ନାମ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମୱାଚନା ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନୱକମ୍ମିକୋପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଇତୋ ଭଣ୍ଡତୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ପୁନ ଅନ୍ତୋ ପୱିସତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାପଦସ୍ସ କୁରୁନ୍ଦୀସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିୱରିତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୧୧୩.ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହି ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଦତି କିର । ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱାତିଆଦି ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନବ୍ଭନ୍ତରେ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବହି ଠିତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ‘‘ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା’’ତି ଅଧିକାରେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତି ୟୁତ୍ତଂ – ୟାନାଦୀସୁ ଠପିତେ ତସ୍ସ ପୟୋଗଂ ୱିନାୟେୱ ଗତେସୁ ପାରାଜିକୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଚେ ? ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହି ଠିତତ୍ତା । ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠେ ‘‘ଅସ୍ସତିୟା ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସପି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ୱୁତ୍ତଂ ତେସଂ ସପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ଇଧ ପନ ‘‘ଅତ୍ର ପୱିଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ନ ବହି ଠିତସ୍ସ, ତଂ କିର ସୁଙ୍କସଙ୍କେତଂ । ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀତି ତତ୍ଥ ‘‘ସହତ୍ଥା’’ତି ୱଚନତୋ ଅନାପତ୍ତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପରିହରଣେ ସାଦୀନୱତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ।

ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନେ ସୁଙ୍କଂ ଦତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦଂ ଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ମାତିକାତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ‘‘ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେସୁ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସ୍ସ ପୁରତୋ ମଗ୍ଗୋ ଥୂପାରାମତୋ ଆନନ୍ଦଚେତିୟଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଜେତୱନୱିହାରସ୍ସନ୍ତରପାକାରସ୍ସାସନ୍ନେ ନିୱିଟ୍ଠୋ, ୟୋ ନ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି । ଥୂପାରାମତୋ ଚ ମହାଚେତିୟଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ରାଜୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଓକ୍କମତୀ’’ତି କିର ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ । ଏତ୍ଥ ଚାତି ସୁଙ୍କଘାତେ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଲେଡ୍ଡୁପାତେହୀତି ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଦ୍ୱୀହି ଲେଡ୍ଡୁପାତେହୀତି ସୁଙ୍କଘାତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଅଟ୍ଠପିତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ଠପିତେ ପନ ଅତିରେକୟୋଜନମ୍ପି ସୁଙ୍କଘାତଂ ହୋତୀତି ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତା ଉପଚାରୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ପନେତ୍ଥାପି ଦୁୱିଧୋ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଲେଡ୍ଡୁପାତସଙ୍ଖାତଂ ବାହିରୋପଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟଂ, ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ କୁରୁନ୍ଦିୟନ୍ତି ନୋ ଖନ୍ତି । ‘‘ଅତ୍ର ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂତି ହି ନିୟମିତଟ୍ଠାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ପାରାଜିକଖେତ୍ତଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଦୁକ୍କଟଖେତ୍ତଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚେ, ଦୁତିୟୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଆଚରିୟୋ ୱଦତି ।

୧୧୪.ଧନଂ ପନ ଗତଟ୍ଠାନେ ୱଡ୍ଢତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଡ୍ଢିୟା ସହ ଅୱହାରକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ତଂ ୱଡ୍ଢିଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଗ୍ଗହେସି, ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଂ ଆଠପିତଖେତ୍ତସ୍ସ ନ ୱଡ୍ଢତି । ‘‘ୟଂ ଧନଂ ୱଡ୍ଢି, ତଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରକସ୍ସ ୱଡ୍ଢିୟା ଅଦାନେ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ନାମେନାତି ସପ୍ପନାମେନ ୱା ସାମିକେନ କତେନ ୱା ।

୧୧୬. ରାଜଘରସ୍ସ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତରାଜଙ୍ଗଣଂ ୱା ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ରାଜଙ୍ଗଣେ ଠିତସ୍ସ ସକଲନଗରଂ ଠାନଂ । ଗୋଣସ୍ସ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଠିତସ୍ସ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଖଣ୍ଡିତଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ । ତତ୍ଥେୱ ଘାତେତୀତି ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣତ୍ତା ୱଧକଚିତ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅଦିନ୍ନାଦାନପୟୋଗତ୍ତା । ତମ୍ପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂୱ ହୋତି । ଇଧ ତଦୁଭୟଂ ଲଭତି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୮.ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକନ୍ତି ୟଦି ୟୋ ଆଣତ୍ତୋ ଅୱସ୍ସଂ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରତି, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ଇଧ ତିଣ୍ଣଂ କସ୍ମା ପାରାଜିକଂ, ନନୁ ‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ତୟୋ ହରଥା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେସଞ୍ଚ ପଟିପାଟିୟା ଏକେକସ୍ସାଣତ୍ତତ୍ତା ଏକେକେନ ଚ ଦୁକ୍କଟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । କଥଂ, ଏକୋ କିର ମାସଗ୍ଘନକଂ ପରିସ୍ସାୱନଂ ଥେନେତ୍ୱା ଦେସେତ୍ୱା ନିରୁସ୍ସାହୋ ଏୱ ୱା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ମାସଗ୍ଘନକଂ ସୂଚିଂ ତଥେୱ କତ୍ୱା ପୁନ ମାସଗ୍ଘନକନ୍ତି ଏୱଂ ସିୟାତି ? ନ ଏୱଂ, ତଂ ୟଥା ଉପ୍ପଲଥେନକୋ ୟେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି ତାୱ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା ପାରାଜିକୋ ଆସି, ଏୱମିମେ ସଉସ୍ସାହାୱ ନ ଦେସୟିଂସୁ ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ, ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଗତେସୁ ଏକସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ ୱିନା ୱିୟ ଆଣତ୍ତିୟା କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ଚ ଏକଭଣ୍ଡଏକଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚ ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତୀତି ଆଣତ୍ତିମେୱ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଆଣତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ୱିୟ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘‘ଏକଭଣ୍ଡଂ ଏକଟ୍ଠାନ’ନ୍ତି ଚ ପାଠୋ ‘ଏକକୁଲସ୍ସ ଭଣ୍ଡ’ନ୍ତି ୱଚନତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୧୯-୧୨୦.ଓଚରକେୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅୱସ୍ସଂହାରିୟେ ଭଣ୍ଡେ । ତଂ ସଙ୍କେତନ୍ତି ତସ୍ସ ସଙ୍କେତସ୍ସ । ଅଥ ୱା ତଂ ସଙ୍କେତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱା । ଅପତ୍ୱା ପୁରେ ୱା । ଏସ ନୟୋ ତଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦିକମ୍ମଂ ଲହୁକଂ ଇତ୍ତରକାଲଂ, ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, କିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡଂ ଦୂରଂ ହୋତି, କିଞ୍ଚି ଭାରିୟଂ, ତଂ ଗହେତୁଂ ୟାୱ ଗଚ୍ଛତି ୟାୱ ଉକ୍ଖିପତି, ତାୱ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ହୋତି । ସଚେ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅଧିଗତଂ ୱିୟ ଆସନ୍ନଂ, ଲହୁକଞ୍ଚ, ସକ୍କା ନିମିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଅୱହରିତୁଂ, ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ କିନ୍ତି ? ନ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେନେୱ ନିମିତ୍ତେନ ଅୱହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତପୟୋଗୋ ଏସୋ’’ତି ୱାରୋ ପମାଣଂ ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ପମାଣଂ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୱାଦସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ନ ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ ୱିୟ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ଇଧ ନତ୍ଥି, ଇଦମେୱ ତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ।

୧୨୧.ତଞ୍ଚ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥନ୍ତି ଏକୋ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତାଦୀସୁ ୱା, ଅକ୍ଖିନିଖଣନାଦୀନି ୱା ଦିସ୍ୱା ଗଣ୍ହା’’ତି, ଏକୋ ଗହେତବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତି, ଏୱଂୱିଧେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଏୱଂୱିଧଂ ସଙ୍କେତଂ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଚ, ୟଥାଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ଦୁତିୟୋ ତତିୟସ୍ସ ତତିୟୋ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ଚେ ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଦୁତିୟୋ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ୱଦେତି, ନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟୋତି ଚ । ‘‘ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେତି ଅୱସ୍ସଂ ଚେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପୁବ୍ବେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହକାନଂ ଦୁକ୍କଟଂ ସବ୍ବତ୍ଥୋକାସାଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ପାରାଜିକାପଜ୍ଜନେନେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତି କିର । ଅତ୍ଥସାଧକାଣତ୍ତିଚେତନାଖଣେ ଏୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନିୟଂ କତରଂ, କତରଂ ଫଲଟ୍ଠାନିୟନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ନାମ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଫଲଟ୍ଠାନିୟା ଚେତନାତି ସିଦ୍ଧଂ । ଆଣତ୍ତି ଚେ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ସିୟା, ଚେତନାସହଜତ୍ତା ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂହାରିତା ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ହି ତଂ ଅୱସ୍ସଂହାରିତଂ ଜାତନ୍ତି ଅୱହାରକସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଞ୍ଚେ, ତମ୍ପି ନ ସମ୍ଭୱତି ଅନାଗତତ୍ତା । ଚେତନା ଚେ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ହୋତି, ଆଣତ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂହାରିତା ଏୱ ୱା ଫଲଟ୍ଠାନିୟା ଚେ, ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଏୱ ହି ଫଲଟ୍ଠାନିୟା ଭୱିତୁମରହତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ଇଧ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ସମ୍ଭୱତି ଚେତନା ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା, ତସ୍ସା ପାରାଜିକାପତ୍ତିଭାୱୋ ଫଲଟ୍ଠାନିୟୋ । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ସଦ୍ଧାୟ ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଧୋ, ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଧାୟ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ସିଦ୍ଧଂ, ୟଥା ଚ ‘‘ଏକୋ ଅମୋହସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅମୋହୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞେ ତସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟତାଦୟୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଥା ଚ ୱିନୟପିଟକେ ୟାନି ଛ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି, ଏୱଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ‘‘ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଞ୍ଞା ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନତା, ଅଞ୍ଞୋ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଭାୱୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ଇମିନା ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧନୟେନ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ କତି ଠାନାନୀତି ? ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଠାନାନୀତି । କତି ୱତ୍ଥୂନୀତି ? ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୂନୀତି । କତି ଭୂମିୟୋତି ? ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଭୂମିୟୋତି ଏୱମାଦୟୋପି ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ତଥା ହି ତସ୍ସା ଏୱଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାୟ ଅତ୍ଥସାଧିକାୟ ଚେତନାୟ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞା ପାରାଜିକାପତ୍ତିତା ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭୂତା ଆକାରୱିସେସସଙ୍ଖାତା ଫଲଟ୍ଠାନିୟା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ନାମ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା କେୱଲଂ ଧମ୍ମନିୟାମତ୍ତଂୟେୱ ଉପମତ୍ତେନ ଆଚରିୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ସମ୍ଭୱତୀତି ନ ତତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବଂ କେୱଲଂ ତକ୍କୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟୋ ।

ଭୂମଟ୍ଠକଥାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆପତ୍ତିଭେଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୨. ‘‘ୱିଭଙ୍ଗନୟଦସ୍ସନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଚାତି ଅୱହାରଙ୍ଗଜାନନଭେଦେନ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ହରିତବ୍ବଭଣ୍ଡସ୍ସ ଗରୁକଲହୁକଭାୱଭେଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅଙ୍ଗଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଆପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିରେକମାସକୋ ଊନପଞ୍ଚମାସକୋତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତୀହିପି ଏକୋ ଏୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅନଜ୍ଝାୱୁଟ୍ଠକଂ ନାମ ଅରଞ୍ଞପାଲକାଦିନା ନ କେନଚି ମମାୟିତଂ । ଛଡ୍ଡିତଂ ନାମ ଅନତ୍ଥିକଭାୱେନ ଅତିରେକମତ୍ତାଦିନା ସାମିକେନ ଛଡ୍ଡିତଂ । ନଟ୍ଠଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଛିନ୍ନାଲୟତ୍ତା ଛିନ୍ନମୂଲକଂ। ଅସ୍ସାମିକୱତ୍ଥୂତି ଅଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲକମ୍ପି ୟସ୍ସ ସାମିକୋ କୋଚି ନୋ ହୋତି, ନିରପେକ୍ଖା ୱା ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ୟଂ ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଦେୱତାଦୀନଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅସ୍ସାମିକୱତ୍ଥୁ ନାମ । ଦେୱତାଦୀନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ପରେହି ଚେ ଆରକ୍ଖକେହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତମେୱ । ତଥାରୂପେ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ହନନାଦିକଂ କରେୟ୍ୟୁଂ, ଅନାରକ୍ଖକେ ପନ ଆୱାସେ, ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଅନାରାମିକାଦିକେ ଚ ୟଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ‘‘ଆଗତାଗତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଗୋପେତବ୍ବଂ ମମାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ୱିୟ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଛାୟା ଦିସ୍ସତି । ଇସ୍ସରୋ ହି ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ତାଦିସେ ପରିକ୍ଖାରେ ଚୋରେହିପି ଗୟ୍ହମାନେ ୱାରେତୁଂ ପଟିବଲୋ ଚେ, ବଲକ୍କାରେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାଠାନେ ଠପେତୁନ୍ତି । ଅପରିଗ୍ଗହିତେ ପରସନ୍ତକସଞ୍ଞିସ୍ସ ଛସୁ ଆକାରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅନାପତ୍ତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ୟଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତି ଅଙ୍ଗଭାୱୋ କିଞ୍ଚାପି ଦିସ୍ସତି, ପରସନ୍ତକେ ତଥା ପଟିପନ୍ନକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଚୋରେହି ହଟଂ, ଚୋରପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରୋ ଚେତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଗଣ୍ହତି, ପାରାଜିକଂ । ସାମିକୋ ଏୱ ଚେ ଗଣ୍ହତି, ନ ପାରାଜିକଂ, ୟସ୍ମା ଚୋଦେତ୍ୱା, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ସୋ ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ପଠମଂ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେ ପଚ୍ଛା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଗଣ୍ହତି, ଏସ ନୟୋ । ସାମିକେନ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତକାଲେ ସୋ ଚେ ଚୋରୋ କାଲଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତି, ନ ପାରାଜିକୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତକାଲେ ଏୱ ଚେ କାଲଂ କରୋତି, ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକଂ ମୂଲଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱେ ଠିତତ୍ତା । ଚୋରଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ମତେ ‘‘ମତକପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି ସଙ୍ଘୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଚେ ତଂ ଗଣ୍ହତି, ମୂଲସାମିକୋ ‘‘ମମ ସନ୍ତକମିଦ’’ନ୍ତି ଗହେତୁଂ ଲଭତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଭୂମଟ୍ଠାଦିନିମିତ୍ତକମ୍ମପରିୟୋସାନା ଏୱ ଅୱହାରଭେଦା, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ସନ୍ତୀତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଅଞ୍ଞେପି ସନ୍ତି, ତେପି ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ହି ଭଗୱା ସାୱସେସଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେତି । ନୋ ଚେ ସନ୍ତି, ୟେ ଇମେ ତୁଲାକୂଟକଂସକୂଟମାନକୂଟଉକ୍କୋଟନୱଞ୍ଚନନିକତିସାଚିୟୋଗୱିପରାମୋସଆଲୋପସାହସାକାରା ଚ ସୁତ୍ତଙ୍ଗେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନା, ତେ ଇଧ ଆଗତେସୁ ଏତ୍ଥ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚ ଲକ୍ଖଣତୋ ୱା ତେସଂ ସମୋଧାନଗତଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଲକ୍ଖଣତୋ ସିଦ୍ଧୋୱ । କଥଂ ? ‘‘ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଙ୍ଗୱତ୍ଥୁଭେଦେନ । ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ହି ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୧୨୮-୧୩୦) ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘କୂଟମାନକୂଟକହାପଣାଦୀହି ୱା ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତି, ତସ୍ସେୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩୮; କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ଆଗତତ୍ତା ତୁଲାକୂଟଗହଣାଦୟୋ ଥେୟ୍ୟାୱହାରେ ସମୋଧାନଂ ଗତାତି ସିଦ୍ଧଂ । ୱିପରାମୋସଆଲୋପସାହସାକାରା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟାଗତେ ପସୟ୍ହାୱହାରେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମଂୟେୱ ୱା ପସୟ୍ହାୱହାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗାମଟ୍ଠଂ ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଗାମଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଗହଣାକାରଭେଦସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ କତଂ । ନ ହି ଭୂମିତଲାଦୀହି ଗାମାରଞ୍ଞଟ୍ଠଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ତୁଲାକୂଟଂ, ତଂ ରୂପକୂଟଙ୍ଗଗହଣପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱେହାସଟ୍ଠେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ହଦୟଭେଦସିଖାଭେଦରଜ୍ଜୁଭେଦୱସେନ ତିୱିଧେ ମାନକୂଟେ ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ହଦୟଭେଦୋ ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ହଦୟଭେଦୋ ହି ସପ୍ପିତେଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଫନ୍ଦାପେତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସିଖାଭେଦୋପି ଲବ୍ଭତି । ସୋ ‘‘ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖେତ୍ତମିନନକାଲେ ରଜ୍ଜୁଭେଦୋ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋ ସାମିକଂ ପରାଜେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉକ୍କୋଟନଂ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେ ଚ ତଥା ୱଞ୍ଚନନିକତିୟୋପି ।

ଆପତ୍ତିଭେଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନାପତ୍ତିଭେଦୱଣ୍ଣନା

୧୩୧.ନଚ ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଗାହେନ ଗହିତମ୍ପି ପୁନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ସହାୟକା ହୋନ୍ତି । ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୪୬) ଇମିନା ଅସମେନ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଂ ଚୋଦେସି ଅସ୍ସମଣୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଅନତ୍ତମନତା ଦୀପିତା । ପୁନ ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେ’’ତି ୱଚନେନ ଅତ୍ତମନତାୟପି ସତି ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୋ ରୁହତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତି ୱିସ୍ସାସସଞ୍ଞାୟ ଗାହେ ସତି, ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ସହାୟକତ୍ତା ନ କୁଦ୍ଧୋ ଚୋଦେସି, ପିୟୋ ଏୱ ସମାନୋ ‘‘କଚ୍ଚି ଅସ୍ସମଣୋସି ତ୍ୱଂ, ଗଚ୍ଛ, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି ଚୋଦେସି । ସଚେପି ସୋ କୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ଚୋଦେୟ୍ୟ, ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ କେୱଲଂ ପାରାଜିକାଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହସିଦ୍ଧଂ । ୟୋ ପନ ପରିସମଜ୍ଝେ ଲଜ୍ଜାୟ ଅଧିୱାସେତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁନୱତ୍ତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟେ ପନ ସୋପି ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ଚୋରୋ ପସୟ୍ହ ଗହେତୁକାମୋପି ‘‘ଅଧିୱାସେଥ, ଭନ୍ତେ, ଇଧ ମେ ଚୀୱରାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚୀୱରାନି ଥେରେନ ଦିନ୍ନାନି, ଅଦିନ୍ନାନି ୱା ସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଥେରୋ ପୁନ ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚୋଦେତୁଂ ଲଭତି, ପୁବ୍ବେ ଅଧିୱାସନା ଅଧିୱାସନସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଭୟେନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତତ୍ତା, ‘‘ୟଂ ଚୀୱରଂ ଇଧ ସାମିକୋ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମିକସ୍ସ ପାକତିକଂ କାତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ କିର ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଉପକାରିତା ଅତ୍ଥି, ଗହିତପ୍ପମାଣଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ‘‘ସୋ ତେନ ୟଥାଗହିତଂ ପାକତିକଂ କତ୍ୱା ଅନଣୋ ହୋତି, ଗିଲାନାଦୀନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକନ୍ତି ଏକଭଣ୍ଡଂ ଏୱ । ‘‘ଭାରିୟଞ୍ହିଦଂ ତ୍ୱମ୍ପି ଏକପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହ, ଅହମ୍ପି ଏକପସ୍ସଂ ଗଣ୍ହାମୀତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଉଭୟେସଂ ପୟୋଗେନ ଠାନାଚାୱନେ କତେ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ହୋତି। ଅଞ୍ଞଥା ‘ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ଆଣତ୍ତିକଂ ୱା ସାହତ୍ଥିକସ୍ସା’ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଭାରିୟେ ଏୱ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ପଞ୍ଚମାସକମତ୍ତମ୍ପି ଦ୍ୱେ ଚେ ଜନା ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପାଟେକ୍କଂ, ସାହତ୍ଥିକଂ ନାମ ତଂ କମ୍ମଂ, ସାହତ୍ଥିକପୟୋଗତ୍ତା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଭଣ୍ଡେ, ତସ୍ମା ‘ସାହତ୍ଥିକଂ ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀ’ତି ୱଚନମିମଂ ନୟଂ ନ ପଟିବାହତି । ‘ସାହତ୍ଥିକୱତ୍ଥୁଅଙ୍ଗନ୍ତି ସାହତ୍ଥିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀ’ତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ପୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ କିର, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ୱଚନାଭାୱା, ତସ୍ମା ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକେସୁ ପୟୋଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱାୟମାପତ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାତି, ତଥାପି ତୁରିତତୁରିତା ହୁତ୍ୱା ୱିଲୋପନାଦୀସୁ ଗହଣଗାହାପନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ କାଲେନ ପରସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୨୧) ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥପି ୟେ ଅନୁତ୍ତରାଦୟୋ ଏକନ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୟୋ ଏକନ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଇତରେ ଅନିୟତାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ଏକକ୍ଖଣେ ଉଭୟାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅୟଂ ପନ ଆପତ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସାହତ୍ଥିକା ଆଣତ୍ତିକାପି ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ଅନିଦସ୍ସନମେତନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥା ଅନିୟତାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ଅନିୟତପୟୋଗତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ଆପତ୍ତି ‘ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକା’ତି ୱୁତ୍ତାତି ନିଦସ୍ସନମେୱେତ’’ନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ଆହୁ । ‘‘ଇମେ ପନାଚରିୟା ଉଭିନ୍ନଂ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ଥି ଚେ, ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୧.୧ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତିକ) ପଟ୍ଠାନପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଆହଂସୁ, ତେସଂ ମତେନ ‘ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା, ନ ଚ ନିରତ୍ଥକଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥେୱ ଏକତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ । ପୁନ ‘ଅୟଂ ସୋ’ତି ନିୟମେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାଭାୱତୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ ସିୟା । ତତ୍ଥ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ଏୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମାନଂ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣଧମ୍ମୱସେନ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘କାଲେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ସାରୋତି ନୋ ତକ୍କୋ’’ତି ଆଚରିୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘କାୟୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅୱଚନଂ ପନସ୍ସ ସାହତ୍ଥିକପୟୋଗତ୍ତା ଏକପୟୋଗସ୍ସ ଅନେକକମ୍ମତ୍ତାୱ, ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ମନୋକମ୍ମମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥା ତତ୍ଥ ମନୋକମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଜାତଂ, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକେ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଅବ୍ବୋହାରିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ କେୱଲଂ କାୟକମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଜାତଂ, ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମେୱ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାହତ୍ଥିକପୟୋଗତ୍ତା’’ତି, ‘‘ଅଙ୍ଗଭାୱମତ୍ତମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋ’’ତି ଚ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

କାୟୱାଚା ସମୁଟ୍ଠାନା, ୟସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ସିୟୁଂ ।

ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ, କମ୍ମଂ ନସ୍ସତି ଖୀୟତି ॥

କିରିୟାକିରିୟାଦିକଂ ୟଞ୍ଚ, କମ୍ମାକମ୍ମାଦିକଂ ଭୱେ ।

ନ ୟୁତ୍ତଂ ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, କମ୍ମମେକଂୱ ୟୁଜ୍ଜତି ॥

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୩୨.ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେତି ଏତ୍ଥ କେୱଲଂ ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବାପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାହ – ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନାଦୀସୁ, ସବ୍ବେସୁ ଚ ଅକିରିୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ନ କାୟଙ୍ଗଚୋପନଂ ୱା ୱାଚଙ୍ଗଚୋପନଂ ୱା, ଅପିଚାପତ୍ତି, କସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅନାପତ୍ତି, ନ ସବ୍ବାପତ୍ତୀହୀତି ? ନ, କସ୍ମା ।

କତ୍ତବ୍ବା ସାଧିକଂ ସିକ୍ଖା, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କାୟୱାଚିକଂ ।

ଅକତ୍ୱା କାୟୱାଚାହି, ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ତଂ ଫୁସେ ॥

ନ ଲେସଭାୱତ୍ତା । ସପ୍ପାୟେ ଆରମ୍ମଣେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଧାୱତୀତି ସନ୍ଧାୱତି। ତତୋ ଅଭିଜ୍ଝାୟ ସହଗତଂ, ବ୍ୟାପାଦସହଗତଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ୱିସେସତୋ ଧାୱତୀତି ୱିଧାୱତି।

୧୩୭.ୱଣଂ କତ୍ୱା ଗହେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ଇତ୍ଥିରୂପସ୍ସ ନାମ ୟତ୍ଥ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି କେଚି । ‘‘କାୟପଟିବଦ୍ଧଗ୍ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

କୁସସଙ୍କାମନୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୮.ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଦୁଦ୍ଧାରେନେୱ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ । କିନ୍ତୁ ତସ୍ସ ପରିକପ୍ପାୱହାରକମତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧାରେ ୱାୟଂ ଆପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ପଦୁଦ୍ଧାରେନେୱ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ ତତ୍ଥ ଦୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ‘‘ସାଟକତ୍ଥିକୋ ସାଟକପସିବ୍ବକମେୱ ଗହେତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସାଟକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତି, ନ ଉଦ୍ଧାରେ ଏୱାପଜ୍ଜତି । ୟଦା ବହି ଠତ୍ୱା ‘ସାଟକୋ ଅୟ’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଦା ପଦୁଦ୍ଧାରେନେୱ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତମେତଂ, କିନ୍ତୁ କିଞ୍ଚାପି ପରିକପ୍ପୋ ଦିସ୍ସତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅୱହାରକ୍ଖଣେ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ନ ସୋ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, ଅୟମତ୍ଥୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଞାୟମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତସାଲା ନାମ କସ୍ସକାନଂ ୱନଚ୍ଛେଦକାନଂ ଗେହାନି । ଅୟଂ ତାୱାତି ସଚେ ଉପଚାରସୀମନ୍ତିଆଦି ୟାୱ ଥେରୱାଦୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ, ତତ୍ଥ କେଚି ପନାତିଆଦି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଥେରୱାଦତ୍ତା ୟୁତ୍ତିଅଭାୱତୋ, ନ ହି ସାହତ୍ଥିକେ ଏୱଂୱିଧା ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ହୋତି । ଆଣତ୍ତିକେ ଏୱ ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା । ‘‘ସେସଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ସମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କୁସସଙ୍କାମନକରଣେ ସଚେ ପରୋ ‘‘ନାୟଂ ମମ ସନ୍ତକୋ’’ତି ଜାନାତି, ଇତରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଖୀଲସଙ୍କାମନେ ୱିୟ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ସଚେ ଜାନାତି, ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଞ୍ଚକାନି ସଙ୍କରାନି ହୋନ୍ତୀତି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

୧୪୦.ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟାତି ଏତ୍ଥ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତେନ ଭଗୱତା କସ୍ମା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପେତପରିଗ୍ଗହେ ତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩୧) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଏୱ । ୟସ୍ସ ହି ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦାନେ ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ହନନାଦୀନି କରେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ନାମ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଭିକ୍ଖୁଂ କରୋତୀତି ମହାଜନୋ ଭଗୱତି ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପାୟୁପଗୋ ହୋତି । ଅପେତପରିଗ୍ଗହିତା ରୁକ୍ଖାଦୀ ଚ ଦୁଲ୍ଲଭା, ନ ଚ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ରୁକ୍ଖାଦୀହି ପାପଭୀରୁକୋ ଉପାସକଜନୋ ପଟିମାଘରଚେତିୟବୋଧିଘରୱିହାରାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ମହତୋ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧତୋ ପରିହାୟେୟ୍ୟ । ‘‘ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱୁତ୍ତନିସ୍ସୟା ଚ ଅନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ହି ଭିକ୍ଖୂ ରୁକ୍ଖମୂଲପଂସୁକୂଲାନି ନ ସାଦିୟିସ୍ସନ୍ତୀତି, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ସପ୍ପଦଟ୍ଠକାଲେ ଛାରିକତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାଦିକାଲେ ସାଖାଭଙ୍ଗାଦିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧିମେୱ ସୁଲଦ୍ଧି ୱିୟ ଦୀପେନ୍ତା ୱିଚରେୟ୍ୟୁଂ, ତତୋ ତିତ୍ଥିୟେସ୍ୱେୱ ଲୋକୋ ପସୀଦିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣଂ ପତ୍ୱା ସଂସାରଖାଣୁକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଏୱ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପେତପରିଗ୍ଗହେ’’ତିଆଦିମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪୧.ଅପରମ୍ପିଭାଗଂ ଦେହୀତି ‘‘ଗହିତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସତ୍ତା ନେୱ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ନ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ଇଦଂ ପକତିଜନେ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ସଚେ ପନ ସାମିକୋ ୱା ତେନ ଆଣତ୍ତୋ ୱା ‘ଅପରସ୍ସ ସହାୟଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭାଗଂ ଏସ ଗଣ୍ହାତି ୟାଚତି ୱା’ତି ୟଂ ଅପରଭାଗଂ ଦେତି, ତଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୪୮-୯.ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଚୋରସ୍ସ ୱା ସାମିକସ୍ସ ୱା ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ସୁଦିନ୍ନମେୱ କିର । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଉସ୍ସାହଗତାନଂ ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି କତିପୟାନଂ ଅନୁସ୍ସାହତାୟ ସଙ୍ଘିକମସଙ୍ଘିକଂ ହୋତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟଦି ସଉସ୍ସାହାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅୱହାରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦୁଭୟମେକଂ । ଛଡ୍ଡିତୱିହାରେ ଉପଚାରସୀମାୟ ପମାଣଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଉପଚାରସୀମାୟ ବହି ଠତ୍ୱା ଘଣ୍ଟିପହରଣାଦିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି ଖାଦତି, ତେନ ଏୱଂ ଖାଦିତଂ ସୁଖାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇତରୱିହାରେ ତତ୍ଥ ଦିତ୍ତୱିଧିନାୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଖାଦିତଂ ଅନ୍ତୋୱିହାରତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ, ଆଗତାନାଗତାନଂ ସନ୍ତକତ୍ତାତି ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମୀ’’ତି ଦିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମୀ’’ତି ଦିନ୍ନମ୍ପି ତାଦିସମେୱ । ତଥା ହି ବହି ଠିତୋ ଲାଭଂ ନ ଲଭତି ଭଗୱତୋ ୱଚନେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୫୩.‘‘ମତସୂକରୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତମେୱ ଜୀୱନ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି କତ୍ୱା ଦାତୁଂ ନ ଲଭତି । ୱଜ୍ଝଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିତ୍ତକଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ନ ହି ସକ୍କା ‘‘ଏତ୍ତକା ସୂକରା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଗତା ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଜାନିତୁନ୍ତି ? ୟତ୍ତକେ ସାମିକାନଂ ଦିନ୍ନେ ତେ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମମ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ତୁସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ତକଂ ଦାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ତୁସ୍ସନ୍ତି, ଅତିକ୍କନ୍ତସୂକରମୂଲଂ ଦତ୍ୱା କିଂ ଓପାତୋ ଖଣିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋତି ? ନ ଦାତବ୍ବୋ । ଅଥ କିଂ ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, କେୱଲଂ କପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରଂ ଦତ୍ୱା ତୋସେତବ୍ବୋୱ ସାମିକୋ, ଏସେୱ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୂତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ତଦହେୱ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ୱା ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁମ୍ବେ ଖିପତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୱସ୍ସଂ ପୱିସନକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ପରଚକ୍କାଦିଭୟଂ ଆଗତଂ । ମୂଲୱତ୍ଥୁଚ୍ଛେଦନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବସେନାସନଂ ଏତେ ଇସ୍ସରା’’ତି ୱଚନତୋ ଇତରେ ଅନିସ୍ସରାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

୧୫୬.ଆରାମରକ୍ଖକାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ, ଭାଗଂ ୱା ସାମିକା ନ ରକ୍ଖନ୍ତି ନ ଦଣ୍ଡେନ୍ତି, ତସ୍ସ ଦାନଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଧ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ତମ୍ପି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଘିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଇସ୍ସରୋତି ୟତ୍ଥ ସୋ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଅତ୍ତଞାତହେତୁଂ ଲଭତି କିର ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ସହ ଭୂମିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତିଣମତ୍ତଂ ପନ ନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କିନ୍ତୁ ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଚେ, ଅରକ୍ଖିୟଅଗୋପିୟଟ୍ଠାନେ, ୱିନସ୍ସନକଭାୱେ ଚ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପିୟେପି ଚାତି ୱତ୍ୱା, ଅୱତ୍ୱା ୱା ଗହଣୟୁତ୍ତେ ମାତାଦିସନ୍ତକେପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ । ଇଦଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ରାଜାପିମେସଂ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି (ପାରା॰ ୮୬) ୱଚନତୋ ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ, ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଞ୍ଚ ପତ୍ତକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକଂ

ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦାନୱଣ୍ଣନା

୧୬୨.ତୀହି ସୁଦ୍ଧେନାତି ଏତ୍ଥ ତୀହୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ୱା ହୋତି, କରଣୱଚନଂ ୱା । ନିସ୍ସକ୍କପକ୍ଖେ କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେହି ସୁଦ୍ଧେନ । ତଥା ଦୁଚ୍ଚରିତମଲେହି ୱିସମେହି ପପଞ୍ଚେହୀତିଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବକିଲେସତ୍ତିକେହି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଏୱ ସୁଦ୍ଧେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କରଣପକ୍ଖେ ତୀହୀତି କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେହି ସୁଦ୍ଧେନ । ତଥା ତୀହି ସୁଚରିତେହି, ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖେହି, ତୀହି ଭାୱନାହି, ତୀହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାହି ସୁଦ୍ଧେନାତି ସବ୍ବଗୁଣତ୍ତିକେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିଭାୱିତନ୍ତି ଦେସନାୟ ୱିତ୍ଥାରିତଂ, ୱିଭୂତଂ ୱା କତଂ ୱିହିତଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱା ହୋତି । ସଂୱଣ୍ଣନାତି ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ।

ନ କେୱଲଂ ରାଜଗହମେୱ, ଇଦମ୍ପି ନଗରଂ । ସପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ସପରିୟନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସପରିକ୍ଖେପନ୍ତି ଏକେ । ‘‘ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛଦନେନାତି ହଂସପରିକ୍ଖେପସଣ୍ଠାନେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । କାୟୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନିୟକଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱେ, ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନକରଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନକରଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତି । ଅସୁଭା ଚେୱ ସୁଭାକାରୱିରହିତତ୍ତା । ଅସୁଚିନୋ ଚ ଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦନପଭୱତ୍ତା । ପଟିକୂଲା ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀସୁ ଆସୟତୋ । ଅସୁଭାୟ ୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅସୁଭାକାରସ୍ସ, ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱା ୱିତ୍ଥାରଂ ଭାସତି । ସାମିଅତ୍ଥେ ହେତଂ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ଅସୁଭନ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଆୱିଭାୱାୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥାସଙ୍ଖାତଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସଭୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂୟେୱ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନଂ ଦସହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଚୋରେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତ୍ତା ଝାନଚିତ୍ତଂ ମଞ୍ଜୂସଂ ନାମ ।

ତତ୍ରିମାନୀତି ଏତ୍ଥାୟଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମିଂ ୱାରେ ପଠମଂ ଝାନଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସକଲମ୍ପି ଜୱନୱାରଂ ଅନୁଲୋମପରିକମ୍ମଉପଚାରଗୋତ୍ରଭୁଅପ୍ପନାପ୍ପଭେଦଂ ଏକତ୍ତନୟେନ ‘‘ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅପ୍ପନାପଟିପାଦିକାୟ ଖିପ୍ପାଦିଭେଦାୟ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗତାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟୋଦାପକଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପ୍ପାଦଠିତିକ୍ଖଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା, ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ସମ୍ପହଂସନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପତ୍ତିପକ୍ଖନ୍ଦନେ’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ତିୱିଧେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେନ ମଜ୍ଝଂ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ସମ୍ପହଂସନାୟ ପରିୟୋସାନଂ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ।

ପାରିବନ୍ଧକତୋତି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତପାରିବନ୍ଧକତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗଜୱନଚିତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ତଦତ୍ଥାୟ ଉପଗଚ୍ଛମାନଂ ଏକସନ୍ତତିୱସେନ ପରିଣାମେନ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମଥନିମିତ୍ତେ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ତବ୍ଭାୱୂପଗମନଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତପକ୍ଖନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ପଠମଜ୍ଝାନୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱିସୋଧନେ ବ୍ୟାପାରାଭାୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ହୋତି । ସମଥପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପୁନ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରାଭାୱା ଚ ସମଥପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ହୋତି । କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକନ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ପୁନ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାପାରାସମ୍ଭୱତୋ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଜାତାନନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଜାତାନଂ ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିମୁତ୍ତିରସେନେକରସଟ୍ଠେନ ଅନତିୱତ୍ତନେକସଭାୱାନଂ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପଗତଂ ତଜ୍ଜଂ ତସ୍ସାରୁପ୍ପଂ ତଦନୁରୂପଂ ୱୀରିୟଂ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ୟୋଗୀ ୱାହେତି ପୱତ୍ତେତୀତି କତ୍ୱା ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିସେସଭାଗିୟଭାୱତ୍ତା ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଚ ସମ୍ପହଂସନା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ଅନନ୍ତରାତୀତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ଏକସନ୍ତତିୱସେନ ପରିଣାମେନ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତତ୍ଥ ହି ପରିଣାମେନ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଏତାନି ୱଚନାନି ଅତୀତସ୍ସ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ୟଞ୍ଚ ତଦନନ୍ତରଂ ଲିଖିତଂ ‘‘ଅପ୍ପନାସମାଧିଚିତ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛମାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନାମା’’ତି । ଇମିନାପି ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ପଟିପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀ’’ତି ୱଚନମେୱ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକସ୍ସାପି ଝାନସ୍ସ ଏତାନି ଦସ ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସେୱନା ଭାୱନା ଏୱା’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ସହଗତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଞ୍ଚ ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି କଲ୍ୟାଣକତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣକତଞ୍ଚ । ଏୱଂ ତିୱିଧଚିତ୍ତଂ ତଦଧିଗମମୂଲକାନଂ ଗୁଣାନଂ, ଉପରିଝାନାଧିଗମସ୍ସ ୱା ପଦଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ।

ଅଦ୍ଧମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଚରିୟା ଏୱମାହୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱଧଦସ୍ସନସୱନସମ୍ଭୱେ ସତ୍ଥୁନୋ ସତି ତସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱସ୍ସ ଅଭାୱେ ଉପାୟାଜାନନତୋ ‘ଅୟଂ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ’ତି ହେତୁପତିରୂପକମହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସାପି ତଥାଗତସ୍ସ କମ୍ମେସ୍ୱନିସ୍ସରିୟଂ ଅସମ୍ବୁଜ୍ଝମାନା ଅସବ୍ବଦସ୍ସିତମଧିଚ୍ଚମୋହା ବହୁଜନା ଅୱୀଚିପରାୟନା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମା ସୋ ଭଗୱା ପଗେୱ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧମାନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତଦଭାୱୋପାୟାଭାୱଂ ପନ ସୁୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସୁଗତିଲାଭହେତୁମେୱେକଂ କତ୍ୱା ଅସୁଭଦେସନାୟ ୱା ରୂପସଦ୍ଦଦସ୍ସନସୱନେହି ନିପ୍ପୟୋଜନେହି ୱିରମିତ୍ୱା ପଗେୱ ତତୋ ୱିରମଣତୋ, ସୁଗତିଲାଭହେତୁକରଣତୋ, ଅୱସ୍ସଂ ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବାୟ ତତିୟପାରାଜିକପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥାଗମଦସ୍ସନତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଦସ୍ସିତଂ ପରିକ୍ଖକାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୱିୟ ତମଦ୍ଧମାସଂ ୱେନେୟ୍ୟହିତନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅୱକାସଂ କତ୍ୱା ୱିହରିତୁକାମୋ ‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି । ଆଚରିୟା ନାମ ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତତ୍ଥେରଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରାଦୟୋ ଗଣପାମୋକ୍ଖା, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ତିକେ ସୁତପୁବ୍ବା । ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ଏକେତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସକେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତି…ପେ॰… ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପରତୋ ‘‘ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅୱୀତରାଗା, ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋତି ଏୱ ଭୟଂ, ହୋତି ଲୋମହଂସୋ, ହୋତି ଛମ୍ଭିତତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଦଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଅସୁଭକଥାରମ୍ମଣପ୍ପୟୋଜନେନ ନ ସମେତୀତି ଚେ ? ନ, ତଦତ୍ଥାଜାନନତୋ । ସକେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତାନମ୍ପି ତେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନସିନେହତ୍ତା ଖୀଣାସୱାନଂ ୱିୟ ମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଭୟଂ ନ ହୋତି, ଭୟଞ୍ଚ ପନ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗାନୁଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତଂ ଅନଟ୍ଟୀୟନ୍ତାନଂ ୱିୟ ନ ମହନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ମୋହେସି । ଅପାୟୁପଗେ ତେ ସତ୍ତେ ନାକାସୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ, ୟସ୍ମା ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋତି ଏୱ ଭୟଂ, ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ, ଲୋମହଂସୋ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ଅସୁଭକଥଂ କଥେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ସକେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତାନମ୍ପି ତେସଂ ହୋତି ଏୱ ଭୟଂ, ମହାନୁଭାୱା ୱୀତରାଗାତି ଖୀଣାସୱାନଂ ମହନ୍ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି, ଅତିଦୁପ୍ପସହେୟ୍ୟମିଦଂ ମରଣଭୟଂ, ୟତୋ ଏୱଂୱିଧାନମ୍ପି ଅୱୀତରାଗତ୍ତା ଭୟଂ ହୋତୀତିପି ଦସ୍ସେତି । ତଦଞ୍ଞେ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଅଞ୍ଞତରା। ତେନେଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ତଂ ତଥା ଆଗତଂ ଅସିହତ୍ଥଂ ୱଧକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ହୋତି ଏୱ ଭୟଂ, ପଗେୱ ତେସନ୍ତି କତ୍ୱା ଭଗୱା ପଠମମେୱ ତେସଂ ଅସୁଭକଥଂ କଥେସି, ପରତୋ ତେସଂ ନାହୋସି । ଏୱଂ ମହାନିସଂସା ନେସଂ ଅସୁଭକଥା ଆସୀ’’ତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମୋ ନୟୋ, ସୋ ‘‘ତେସୁ କିର ଭିକ୍ଖୂସୁ କେନଚିପି କାୟୱିକାରୋ ୱା ୱଚୀୱିକାରୋ ୱା ନ କତୋ, ସବ୍ବେ ସତା ସମ୍ପଜାନା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ସମେତି ।

ଅପରେ ପନାହୂତି କୁଲଦ୍ଧିପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ କିର ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ୱଚନଂ ‘‘ମାରଧେୟ୍ୟଂନାତିକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କଥଂ ? ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅଘାତେନ୍ତୋ ମାରୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମିସ୍ସତି ଅକୁସଲକରଣତୋ ଚ । ଘାତେନ୍ତୋ ପନ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ନାତିକ୍କମିସ୍ସତି ବଲୱତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସାତି ସୟଂ ମାରପକ୍ଖିକତ୍ତା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପନ ‘‘ୟେ ନ ମତା, ତେ ସଂସାରତୋ ନ ମୁତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ତଂ ତତ୍ଥ ଉଭୟେସଂ ମଗ୍ଗେ ନିୟୋଜେନ୍ତୀ ଏୱମାହ, ତେନେୱ ‘‘ମାରପକ୍ଖିକା ମାରେନ ସମାନଲଦ୍ଧିକା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମାରସ୍ସା ନୁୱତ୍ତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଇମିନା କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମା ମାରସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଏୱମାହା’’ତି କେଚି ଲିଖନ୍ତି । ମମ ସନ୍ତିକେ ଏକତୋ ଉପଟ୍ଠାନମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ଉଦ୍ଦେସାଦିଂ ଗଣ୍ହାତି ।

ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୫.ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇମିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ୟେସଂ ଏୱମସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତା ଆଚିକ୍ଖିତକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗପଚ୍ଚୟା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ଆସୀ’’ତି, ତେସଂ ତଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ନିସେଧେତି । କେୱଲଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମପଚ୍ଚୟାୱ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ଆସି, ଇଦଂ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତେସଂ କେସଞ୍ଚି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା, କେସଞ୍ଚି ଅନାଗାମିସକଦାଗାମିସୋତାପତ୍ତିଫଲପ୍ପତ୍ତିୟା, କେସଞ୍ଚି ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ, କେସଞ୍ଚି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ଅତ୍ତସିନେହପଅୟାଦାନାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା, କେସଞ୍ଚି ସୁଗତିୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅହୋସୀତି ସାତ୍ଥିକାୱ ମେ ଅସୁଭକଥା, କିନ୍ତୁ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟଂ ଆଚିକ୍ଖତୂ’’ତି ଆନନ୍ଦେନ ୟାଚିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟଂ ଆଚିକ୍ଖାମି, ୟଥା ୱୋ ପୁବ୍ବେ ଆଚିକ୍ଖିତଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗା, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅସ୍ସାସୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ତଂ ଅସ୍ସାସଂ, ପସ୍ସାସଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ, ଅପରଭାଗେ ପନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପଭୱନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତା ।

ଅସୁଭେ ପୱତ୍ତଂ ଅସୁଭନ୍ତି ୱା ପୱତ୍ତଂ ଭାୱନାକମ୍ମଂ ଅସୁଭକମ୍ମଂ, ତଦେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ କାରଣଟ୍ଠେନ ଠାନତ୍ତା ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଆରମ୍ମଣଂ ୱା ଅସୁଭକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଠାନନ୍ତି ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଧ ଅସୁଭଜ୍ଝାନଂ, ତେନେୱ ‘‘ଓଳାରିକାରମ୍ମଣତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିୱେଧୱସେନାତି ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗପଟିଲାଭୱସେନ । ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟାତି ଅନୁକ୍କମେନ ସନ୍ତକାଲଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତକାୟଦରଥପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ନିବ୍ବୁତୋ । ପରିକମ୍ମଂ ୱାତି କସିଣପରିକମ୍ମଂ କିର ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନଂ । ତଦା ହି ନିରସ୍ସାଦତ୍ତା ଅସନ୍ତଂ, ଅପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚ । ୟଥା ଉପଚାରେ ନୀୱରଣୱିଗମେନ, ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଚ ସନ୍ତତା ହୋତି, ନ ତଥା ଇଧ, ଇଦଂ ପନ ‘‘ଆଦିସମନ୍ନାହାରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଅସେଚନକୋତି ଅତିତ୍ତିକରୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଜୱନ୍ତୋ’’ତି । ଚେତସିକସୁଖଂ ଝାନକ୍ଖଣେପି ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଉଭୋପି ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥେନ ସକସନ୍ତାନେ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ। ଇତରଥା ପାପକାନଂ ଝାନେନ ସହୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା । ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକତ୍ତା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ, ୱିସେସେନ ୟସ୍ସ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱା । ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତିଆଦିଚତୁକ୍କୱସେନ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସେସାନମେତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋ ଚାତି ସୋଳସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବପଠମାନଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମେୱ ତେସଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଲୋକୁତ୍ତରପଦଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି ଏୱ । ‘‘ଫଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ଫଲେ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁତ୍ତୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଗିମ୍ହେ ଅରଞ୍ଞେ, ହେମନ୍ତେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ, ୱସନ୍ତକାଲେ ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଗତୋ । ସେମ୍ହଧାତୁକସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଂ, ପିତ୍ତଧାତୁକସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ୱାତଧାତୁକସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ଅନୁକୂଲଂ । ମୋହଚରିତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଂ ଅନୁକୂଲଂ ମହାଅରଞ୍ଞେ ଚିତ୍ତଂ ନ ସଙ୍କୁଟତି, ଦୋସଚରିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ରାଗଚରିତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ । ଠାନଚଙ୍କମାନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନି, ସୟନଂ ଲୀନପକ୍ଖିକଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କାଭୁଜନେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱଂ, ଉଜୁକାୟଂ ପଣିଧାନେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ପୱତ୍ତନସୁଖଂ ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । କାରୀତି କରଣସୀଲୋ। ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅସ୍ସସତି ପସ୍ସସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସତୋ କାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସସତି ପସ୍ସସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପଠମଚତୁକ୍କଂ ଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ସେସାନୀ’’ତି ଚ ‘‘ଦୀଘଂଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଅଲୋପସମାସଂ କତ୍ୱା’’ଇତି ଚ ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟ ଅୱିକ୍ଖେପ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅସମ୍ଭୋଗୱସେନ ପଜାନତୋ’’ତି ଚ ‘‘ତେନ ଞାଣେନା’’ତି ଚ ‘‘ପଜାନତୋତି ୱୁତ୍ତଞାଣେନା’’ତି ଚ ‘‘ସତୋକାରୀତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାହିକାରୀ’’ତି ଚ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିନୋ ଅସ୍ସାସାୱ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିଅସ୍ସାସା’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆଗତମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ, ତେନ ଠାନେନ ପଟିସିଦ୍ଧଂ । ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିବ୍ବାୟନତୋ କିର ପୋତକୋ ସମ୍ପତିଜାତୋୱ ଖିପିତସଦ୍ଦଂ କରୋତି, ଛନ୍ଦପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ଛ ପୁରିମା ତୟୋତି ନୱ । ଏକେନାକାରେନାତି ଅସ୍ସାସୱସେନ ୱା ପସ୍ସାସୱସେନ ୱା ଏୱଂ ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଭାୱୟତୋ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।

କାୟୋତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି । ଦୀଘନ୍ତି ସୀଘଂ ଗତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ । ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେତି କାଲସଙ୍ଖାତେ ୱିୟ କାଲକୋଟ୍ଠାସେତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୀଘକାଲେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ହି ଅସ୍ସାସମେୱୂପଲକ୍ଖେତି, ଏକୋ ପସ୍ସାସଂ, ଏକୋ ଉଭୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଛନ୍ଦୋତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାସତୋ, ପସ୍ସାସତୋ ଚ ଅସ୍ସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱସେନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିସୟତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ୱିୱତ୍ତତି, ଗଣନଂ ପହାୟ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନମେୱ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ କେୱଲଂ ଉପେକ୍ଖାୱ ସଣ୍ଠାତି । ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣାତି ‘‘ପତ୍ତସ୍ସ ତୟୋ ୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ସଣ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଭାୱୟତୋ । ସଂୱରୋତି ସତିସଂୱରୋ । ଅଥ ୱା ପଠମେନ ଝାନେନ ନୀୱରଣାନଂ, ଦୁତିୟେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ, ତତିୟେନ ପୀତିୟା, ଚତୁତ୍ଥେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ରୂପସଞ୍ଞାୟ, ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ୱା ପହାନଂ । ‘‘ସୀଲନ୍ତି ୱେରମଣି ସୀଲଂ, ଚେତନା ସୀଲଂ, ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୯ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ୱୁତ୍ତୱିଧିନାପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତଧମ୍ମା ଉପଧାରଣସମାଧାନସଙ୍ଖାତେନ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଚେତନାସୀଲମେୱ, କତ୍ଥଚି ୱିରତିସୀଲମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁପି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱିରତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଅହୋସି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀତି କତ୍ୱା ତସ୍ସାପି ୱିରତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ଆନାପାନାରମ୍ମଣେ । ତାୟ ସତିୟାତି ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସତିୟା । ‘‘ତେନ ମନସିକାରେନାତି ଆୱଜ୍ଜନେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଏତେନ ନାନାୱଜ୍ଜନପ୍ପୱତ୍ତିଦୀପନତୋ ନାନାଜୱନୱାରେହିପି ସିକ୍ଖତି ନାମାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି, ୟେନ ପନ ମନସିକାରେନ ୱା । ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୟାୱ ପରିୟୋସାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଆନାପାନାରମ୍ମଣେ । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବନୟେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତତ୍ରାତି ତେସଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱା । ତଞ୍ହି ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ’’ତି ଇମିନା ସୁଟ୍ଠୁ ସମେତି । ‘‘ପଠମୱାଦୋ ଦୀଘଭାଣକାନଂ । ତେ ହି ‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ନାନାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦୁତିୟତ୍ଥାୟ ୱାୟାମତୋ ଉପଚାରେ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱସେନ ଓଳାରିକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୱତ୍ତଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ଓଳାରିକା’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ଝାନଲାଭିସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନକାଲେ, ଏକାସନପଟିଲାଭେ ଚ ଉପରୂପରି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସନ୍ତଭାୱତୋ ପଠମତୋ ଦୁତିୟସ୍ସୁପଚାରେ ସୁଖୁମତଂ ୱଦନ୍ତୀ’’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ୱିପସ୍ସନାୟଂ ପନାତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଅୟଂ କମୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସକଲରୂପପରିଗ୍ଗହେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହେତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଭୁତି ବଲୱତୀ ୱିପସ୍ସନା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସବ୍ବେସଂୟେୱ ପନ ମତେନ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତିଆଦିନା । ସୋଧନା ନାମ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ।

ପୁରତୋ ନମନା ଆନମନା। ତିରିୟଂ ନମନା ୱିନମନା। ସୁଟ୍ଠୁ ନମନା ସନ୍ନମନା। ପଚ୍ଛା ନମନା ପଣମନା। ଜାଣୁକେ ଗହେତ୍ୱା ଠାନଂ ୱିୟ ଇଞ୍ଜନାତି ଆନମନାଦୀନଂ ଆୱିଭାୱତ୍ଥମୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାରୂପେହି ଆନମନାଦି ୱା କମ୍ପନାଦି ୱା ହୋତି, ତଥାରୂପେ ପସ୍ସମ୍ଭୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତି କିରାତି ଇତି ଚେ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ସନ୍ତସୁଖୁମମ୍ପି ଚେ ପସ୍ସମ୍ଭତି । ପଭାୱନାତି ଉପ୍ପାଦନଂ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱୂପସନ୍ତତ୍ତା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଭାୱନା ନ ହୋତି । ୟସ୍ମା ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ନ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ଇତି କିରାତି ଏୱମେତଂ ତାୱ ୱଚନନ୍ତି ତଦେତଂ। ସଦ୍ଦୋୱ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ, ‘‘ସତୋ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତୀ’’ତି ପଦାନି ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଦାନି ଚତ୍ତାରି ଚତୁକ୍କାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଅପ୍ପଟିପୀଳନନ୍ତି ତେସଂ କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ କିଞ୍ଚାପି ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀନିପି ଅତ୍ଥତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ୱଚନତୋ । ତଥାପି ‘‘ନ ତାୱ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି ଉଦ୍ଦିସତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ୟାୱ ନ ଇଧେକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଘେ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ଆଭିସମାଚାରିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନିୟଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଅମିସ୍ସମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ୟୋଗାନୁୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା । ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତି ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକୋ । ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଝାନମ୍ପି ନିମିତ୍ତମ୍ପି ତଦତ୍ଥଜୋତିକାପି ପରିୟତ୍ତି ଇଧ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନତାଦି ସେନାସନଂ। ସଂକିଲିଟ୍ଠଚୀୱରଧୋୱନାଦୟୋ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧା। ‘‘ଅନ୍ତରା ପତିତଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ୱିକମ୍ପତି ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନାତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ । ସାରଦ୍ଧା ଅସମାହିତତ୍ତା । ଉପନିବନ୍ଧନଥମ୍ଭମୂଲଂ ନାମ ନାସିକଗ୍ଗଂ, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱା । ତତ୍ଥେୱାତି ନାସିକଗ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତେ । ‘‘ଦୋଲାଫଲକସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ ଏୱ ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇଧ ପନାତି କକଚୂପମେ । ଦେସତୋତି ଫୁସନକଟ୍ଠାନତୋ । ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ସତି ପଟ୍ଠପେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗରୂହି ଭାୱେତବ୍ବତ୍ତା ଗରୁକଭାୱନଂ। ଏକଚ୍ଚେ ଆହୂତି ଏକଚ୍ଚେ ଝାୟିନୋ ଆହୁ ।

‘‘ସଞ୍ଞାନାନତାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଏକଚ୍ଚେହି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପମାଣମେୱ, ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅନାଗତତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୟ୍ହଂ ତାରକରୂପଂ ନୁ ଖୋ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦିପରିକପ୍ପେ ଅସତିପି ଧାତୁନାନତ୍ତେନ ଏତାସଂ ଧାତୂନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ କେୱଲଂ ଭାୱୟତୋ ତଥା ତଥା ଉପଟ୍ଠାତି । ‘‘ନ ନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମେୱ ।

ନିମିତ୍ତେ ପଟିଭାଗେ । ନାନାକାରନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନାନାୱିଧତଂ । ୱିଭାୱୟନ୍ତି ଜାନଂ ପକାସୟଂ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେତି ତତୋ ସମ୍ଭୂତେ ନିମିତ୍ତେ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ୱା ନାନାକାରଂ । ନିମିତ୍ତେ ହି ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋୱ ନାନାକାରତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ୱା ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାରକରୂପାଦିୱଣ୍ଣତୋ। କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିଲକ୍ଖଣତୋ।

ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଆସନ୍ନଭୱଙ୍ଗତ୍ତାତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଛଟ୍ଠେ, ସତ୍ତମେ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ସତି ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଫଲସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା । ଇଧ ହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ଲୋକିୟପ୍ପନାପି ହି ଅପ୍ପନାୱୀଥିମ୍ହି ଲୋକୁତ୍ତରେନ ସମାନଗତିକାୱାତି ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥାୟ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ନିସୀଦିତୁକାମୋ ଚତୁତ୍ଥେ, ପଞ୍ଚମେ ୱା ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ନ ଛଟ୍ଠେ, ସତ୍ତମେ ୱା । ତତ୍ଥ ହି ଅପ୍ପନା । ତତୋ ପରଂ ଅପ୍ପନାୟ ଆଧାରଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଆସନ୍ନଭୱଙ୍ଗତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି ଥଲେ ଠିତଘଟୋ ୱିୟ ଜୱନାନମନ୍ତରେ ଠିତତ୍ତାତି କିର ଆଚରିୟୋ ।

ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣାନି ଅନାୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ନାମ । ତେନେୱ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ଏୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇଚ୍ଛତି ତତ୍ତକଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ, ତଂ ପନ ଇଚ୍ଛିତକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସମତ୍ଥତାତି । ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିୟା ୱୁଟ୍ଠାନୱସିନୋ ଅୟଂ ନାନତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାନୁଭାୱେନ ଜୱନଂ ଜୱତି, ୱୁଟ୍ଠାନାନୁଭାୱେନ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତୋ ଅଧିକଂ ଜୱତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଜୱନଞ୍ଚ ଜୱିତ୍ୱା ପୁନ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ପଞ୍ଚମଂ ଝାନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟଂ କିର ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଭଗୱତୋ ପନ ଆୱଜ୍ଜନସମନନ୍ତରମେୱ ଝାନଂ ହୋତୀତି ସବ୍ବଂ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ । ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦି । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପାଦୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଥାପି ପସ୍ସତି । କଥଂ ? ‘‘ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପେସୁ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାନି ୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ତମ୍ପି ପସ୍ସତି, ଏକସ୍ସ ୱା ଆରମ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଚ ମମ ତକ୍କୋ ୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ତତୋ ପରଂ ତୀସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଏକମେକଂ କତ୍ୱା ଗଣେତବ୍ବଂ । ସମଥେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତିପଟିସଂୱେଦନମେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖମେତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ‘‘ଆରମ୍ମଣତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ତତୋ ୱୁତ୍ତନୟତୋ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ୟେନ ମୋହେନ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ୱିହତତ୍ତା ୱା ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ଞାଣେ ୟଥାରୁଚି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତୁଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକାଲେ ସମତ୍ଥଭାୱତୋ ୱା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୋଧେ ଆରମ୍ମଣତୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପୀତିପଟିସଂୱେଦନା ଅସମ୍ମୋହତୋ ନ ସମ୍ଭୱତି ମୋହପ୍ପହାନାଭାୱା, ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୱିରୋଧତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନା’’ତିଆଦି ଆରମ୍ମଣତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଆୱଜ୍ଜତୋ’’ତିଆଦି ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତିପଟିସଂୱେଦନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଜାନତୋ, ପସ୍ସତୋ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଚ । ତଦଧିମୁତ୍ତତାୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହତୋ, ଅଧିମୁଚ୍ଚତୋ, ତଥା ୱୀରିୟାଦିଂ ସମାଦହତୋ ଖଣିକସମାଧିନା ।

ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ । ସବ୍ବଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ । ତତ୍ର ଚାୟଂ ପୀତୀତି ଲିଖିତଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗେନ ଅସମ୍ମୋହସଙ୍ଖାତୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ମଗ୍ଗୋପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିପସ୍ସନାଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସମଥେ କାୟିକସୁଖାଭାୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଦେସୂତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦୀ…ପେ॰… ସିକ୍ଖତି ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦୀ…ପେ॰… ସିକ୍ଖତୀତି ଏତେସୁ । ମୋଦନାଦି ସବ୍ବଂ ପୀତିୱେୱଚନଂ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦି କିଲେସେ, ତମ୍ମୂଲକେ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେ । ଏୱଂ ଭାୱିତୋତି ନ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଭାୱିତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଭାୱିତୋ । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେସୁପି ପୱତ୍ତଅସ୍ସାସମୁଖେନେୱ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ଉପାୟକୁସଲେନ ଭଗୱତା ।

୧୬୮.କସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅମ୍ହେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୭୨.ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନନ୍ତି ପାକଟସଦ୍ଦସଞ୍ଞା କିର, ସମାନକପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସୁତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୋରୋପେତୁକାମସ୍ସ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପଦଂ ୱୋରୋପନପଦସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ, ସଞ୍ଚେତନା ଚ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଞ୍ଚ ଏକସ୍ସେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ କେୱଲଂ ଚେତସିକମତ୍ତେନେୱ ହୋତି, ପୟୋଗୋପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି କିର ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଜାନନ୍ତୋ…ପେ॰… ୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ୱୋରୋପନମ୍ପି ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ହି ପୁରିମଚେତନା ଅତ୍ଥସାଧିକା ହୋତି । ସବ୍ବସୁଖୁମଅତ୍ତଭାୱନ୍ତି ରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅରୂପଂ । ଅତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଞ୍ହି ଅରୂପାନଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଇଧ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଅନଧିପ୍ପେତା । ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱଚନଂ, ଓପପାତିକମନୁସ୍ସେପି ପାରାଜିକମେୱ, ଅରୂପକାୟେ ଉପକ୍କମାଭାୱା ତଗ୍ଗହଣଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ସେୱ ରୂପକାୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ଭୱତୋ । ତେନ ସଜୀୱକୋୱ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋପି ନାମ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିନ୍ତି ମନୁସ୍ସମାତୁୟା ୱା ତିରଚ୍ଛାନମାତୁୟା ୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୪୮୦) –

‘‘ଇତ୍ଥିଂ ହନେ ଚ ମାତରଂ, ପୁରିସଞ୍ଚ ପିତରଂ ହନେ ।

ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା, ନ ତେନାନନ୍ତରଂ ଫୁସେ ।

ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥

ପଠମନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତମେୱ । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନାୟ ହି ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପଠମଚିତ୍ତଂ ନାମ । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ନାମ । ଅଞ୍ଞଥା ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପଠମଚିତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ୱିନା ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଭାୱେ ୱା ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ଅୟଂ ସବ୍ବପଠମୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋତି କିଞ୍ଚାପି ଇମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସନ୍ତତିୟା ୟାୱ ମରଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେସୁ ଅପରିମାଣେସୁ ‘‘ସବ୍ବପଠମୋ’’ତି ଦିସ୍ସତି । ୟଦା ପନ ୟୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ପୁବ୍ବାପରିୟୱସେନ ସନ୍ତତିପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତଦା ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା । ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେନ୍ତୋ ହି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାନତ୍ତନୟେ ଅଧିପ୍ପେତେ ସତି ‘‘ସବ୍ବପଠମୋ’’ତି ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ପନ ଏକତ୍ତନୟେ ସନ୍ତତିୟା ଏକତ୍ତା । ଏକତ୍ତନୟୋ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବପଠମୋ’’ତି ୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ସନ୍ତତି ନାମ ଅନେକେସଂ ପୁବ୍ବାପରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ସବ୍ବପଠମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମେତ୍ଥ ଦ୍ୱେପି ନୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନ ସିଜ୍ଝତି । କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ୟସ୍ମା ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱିକୋପିତେ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିକୋପିତମେୱ ହୋତି, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପନ ୱିକୋପିତେ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିକୋପିତଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପକତିୟା ଆୟୁପରିୟନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମରଣକସତ୍ତେ ୱୀତିକ୍କମେ ସତି ଅନାପତ୍ତି ୱୀତିକ୍କମପଚ୍ଚୟା ସନ୍ତତିୟା ଅକୋପିତତ୍ତା । ୱୀତିକ୍କମପଚ୍ଚୟା ଚେ ଆୟୁପରିୟନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ମରଣକସତ୍ତେ ୱୀତିକ୍କମପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି, କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ଚାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ମରଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ, ମରଣାୟ ୱା ସମାଦପେୟ୍ୟ, ଅୟମ୍ପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱା ଚେତନାକ୍ଖଣେ ଏୱ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଏକନ୍ତାକୁସଲତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖୱେଦନତ୍ତା, କାୟକମ୍ମତ୍ତା, ୱଚୀକମ୍ମତ୍ତା, କିରିୟତ୍ତା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସତ୍ତଟ୍ଠଜୱନୱାରମତ୍ତନ୍ତି ସଭାଗାରମ୍ମଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ‘‘ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମନନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ହୋନ୍ତଂ ୟଥା ପୁରେ ୱିୟ ଅହୁତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ । ତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକୋପନଂ ।

ଈତିନ୍ତି ସତ୍ତୱିଧୱିଚ୍ଛିକାଦୀନି ୟୁଦ୍ଧେ ଡଂସିତ୍ୱା ମାରଣତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ପଜ୍ଜରକନ୍ତି ସରୀରଡାହଂ । ସୂଚିକନ୍ତି ସୂଲଂ । ୱିସୂଚିକନ୍ତି ସୁକ୍ଖମାତିସାରଂୱସୟଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦିୟନ୍ତି ରତ୍ତାତିସାରଂ । ଦ୍ୱତ୍ତିବ୍ୟାମସତପ୍ପମାଣେ ମହାକାୟେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଠିତନାଗୁଦ୍ଧରଣଂ, କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକିତେ ପରେସଂ କାୟେ ୱିସମରଣଂ ୱା ଡାହୁପ୍ପାଦନଂ ୱା ପୟୋଗୋ ନାମ ।

କେଚୀତି ମହାସଙ୍ଘିକା । ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ । କୁଲୁମ୍ବସ୍ସାତି ଗବ୍ଭସ୍ସ । କଥଂ ସା ଇତରସ୍ସାତି ଚେ ? ତସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠେନ ମନସାନୁପକ୍ଖିତେ ସୋ ଚ ଗବ୍ଭୋ ସା ଚ ଇଦ୍ଧୀତି ଉଭୟମ୍ପି ସହେୱ ନସ୍ସତି, ଘଟଗ୍ଗୀନଂ ଭେଦନିବ୍ବାୟନଂ ୱିୟ ଏକକ୍ଖଣେ ହୋତି । ‘‘ତେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକେସୁ ଓଚରିୟମାନଂ ନ ସମେତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ତେସଂ ମତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ଥାୱରୀନମ୍ପି ଅୟଂ ୟୁଜ୍ଜତୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ତିକୱସେନ ପଟିସେଧିତବ୍ବନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାହତ୍ଥିକନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପୟୋଗେସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ସତ୍ତମାୟ ସହୁପ୍ପନ୍ନକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାହତ୍ଥିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଣତ୍ତିକେ ପନ ସତ୍ତହିପି ଚେତନାହି ସହ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ସତ୍ତସତ୍ତ ସଦ୍ଦା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକେକକ୍ଖରଭାୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ତକେହି ଅକ୍ଖରେହି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ତଦୱସାନକ୍ଖରସମୁଟ୍ଠାପିକାୟ ସତ୍ତମଚେତନାୟ ସହଜାତୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଣତ୍ତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ୱିଜ୍ଜାମୟପୟୋଗେ । କାୟେନାଣତ୍ତିୟଂ ପନ ସାହତ୍ଥିକେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଥାୱରପୟୋଗେ ୟାୱତା ପରସ୍ସ ମରଣଂ ହୋତି, ତାୱତା କମ୍ମବଦ୍ଧୋ, ଆପତ୍ତି ଚ । ତତୋ ପରଂ ଅତିସଞ୍ଚରଣେ କମ୍ମବଦ୍ଧାତିବହୁତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସତି ପରଂ ମରଣେ । ପାରାଜିକାପତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ଏକା । ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟପାରାଜିକେ ଚ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣା ଇମା ଗାଥାୟୋ –

‘‘ଭୂତଧମ୍ମନିୟାମା ୟେ, ତେ ଧମ୍ମା ନିୟତା ମତା ।

ଭାୱିଧମ୍ମନିୟାମା ୟେ, ତେୱ ଅନିୟତା ଇଧ ॥

‘‘ଭୂତଧମ୍ମନିୟାମାନଂ, ଠିତାୱ ସା ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତି ।

ଭାୱିଧମ୍ମନିୟାମାନଂ, ସାପେକ୍ଖା ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତି ॥

‘‘ତେନଞ୍ଞା ହେତୁୟା ଅତ୍ଥି, ସାପି ଧମ୍ମନିୟାମତା ।

ତସ୍ସା ଫଲଂ ଅନିୟତଂ, ଫଲାପେକ୍ଖା ନିୟାମତା ॥

‘‘ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ଠିତା ଧମ୍ମନିୟାମତା ।

ଲଦ୍ଧଧମ୍ମନିୟାମା ୟା, ସାତ୍ଥସାଧକଚେତନା ॥

‘‘ଚେତନାସିଦ୍ଧିତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ତସ୍ସାତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ।

ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବାପି, ଛବ୍ବିଧା ଅତ୍ଥସାଧିକା ॥

‘‘ଆଣତ୍ତିୟଂ ୟତୋ ସକ୍କା, ୱିଭାୱେତୁଂ ୱିଭାଗତୋ ।

ତସ୍ମା ଆଣତ୍ତିୟଂୟେୱ, ୱୁତ୍ତା ସା ଅତ୍ଥସାଧିକା ॥

‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତେ ୱାପି ସମ୍ମତ୍ତେ, ନିୟତାନିୟତା ମତା ।

ଅଭିଧମ୍ମେ ନ ସବ୍ବତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସା ନିୟତା ସିୟା ॥

‘‘ୟା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ସବ୍ବା, ସହତ୍ଥାଣତ୍ତିକାପି ୱା ।

ଅଭିଧମ୍ମନୟେନାୟଂ, ଏକନ୍ତନିୟତା ସିୟା ॥

‘‘ପାଣାତିପାତଂ ନିସ୍ସାୟ, ସହତ୍ଥାଣତ୍ତିକାଦିକା ।

ଅଭିଧମ୍ମୱସେନେସା, ପଚ୍ଚେକଂ ତଂ ଦୁକଂ ଭଜେ ॥

‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଚେତନା ଚେତି ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ।

ନ ସାହତ୍ଥିକକମ୍ମେନ, ପଗେୱାଣତ୍ତିକାସମଂ ॥

‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଚେତନା ଚେତି ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ।

ନ ସାହତ୍ଥିକକମ୍ମେନ, ପଗେୱାଣତ୍ତିକାସମଂ ॥

‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକ୍ଖଣେ ୱଧକଚେତନା ।

ଚିରାଠିତାତି କୋ ଧମ୍ମୋ, ନିୟାମେତି ଆପତ୍ତିକଂ ॥

‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକ୍ଖଣେ ଚେ ୱଧକୋ ସିୟା ।

ମତୋ ସୁତ୍ତୋ ପବୁଦ୍ଧୋ ୱା, କୁସଲୋ ୱଧକୋ ସିୟା ॥

‘‘କୁସଲତ୍ତିକଭେଦୋ ଚ, ୱେଦନାତ୍ତିକଭେଦୋପି ।

ସିୟା ତଥା ଗତୋ ସିଦ୍ଧୋ, ସହତ୍ଥା ୱଧକଚେତନା’’ତି ॥

ୟାନି ପନ ବୀଜଉତୁକମ୍ମଧମ୍ମଚିତ୍ତନିୟାମାନି ପଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆନେତ୍ୱା ନିଦସ୍ସିତାନି, ତେସୁ ଅୟମତ୍ଥସାଧକଚେତନା ୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଞ୍ଞେ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନାନିୟମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚେତନାନଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟତାନମ୍ପି ନତ୍ଥିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଭଜାପିୟମାନା ୟେନ, ତେନ ସବ୍ବେପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କମ୍ମଚିତ୍ତନିୟାମେ ଭଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱୋ ମରଣୱଣ୍ଣଦସ୍ସନେ ନ ୱିଭତ୍ତୋୱ, ଇଧ ପନ ସଙ୍କପ୍ପପଦେ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ମରଣସଞ୍ଞୀ ମରଣଚେତନୋ ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଅୱିଭୂତତ୍ତା ୱିଭତ୍ତୋ, ଅପାକଟତ୍ତା, ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ୱା ଅୱିଭାଗା କାରିତା ୱା । ନୟିଦଂ ୱିତକ୍କସ୍ସ ନାମନ୍ତି ନ ୱିତକ୍କସ୍ସେୱ ନାମଂ, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଞାଚେତନାନମ୍ପି ନାମନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟମ୍ପି ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୪.କାୟତୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତିଞସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତ୍ଥଂ ‘‘ଉସୁସତ୍ତିଆଦିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଦ୍ଦେସିକେ କମ୍ମସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ସୋ ୱା ହୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା । ଉଭୟେହୀତି କିଞ୍ଚାପି ପଠମପ୍ପହାରୋ ନ ସୟମେୱ ସକ୍କୋତି, ଦୁତିୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ପନ ସକ୍କୋନ୍ତୋ ଜୀୱିତୱିନାସନହେତୁ ଅହୋସି, ତଦତ୍ଥମେୱ ହି ୱଧକେନ ସୋ ଦିନ୍ନୋ, ଦୁତିୟୋ ପନ ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ଦିନ୍ନୋ, ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମପ୍ପହାରେନେୱା’’ତି, ‘‘ଚେତନା ନାମ ଦାରୁଣାତି ଗରୁଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତପୁବ୍ବଭାଗଚେତନା ପକତିସଭାୱୱଧକଚେତନା, ନୋ ଦାରୁଣା ହୋତୀ’’ତି ଆଚରିୟେନ ଲିଖିତଂ । ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନା ପରିୱାରା, ୱଧକଚେତନାୱ ଦାରୁଣା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ଉଭୋପି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ସାହତ୍ଥିକୋପି ସଙ୍କେତତ୍ତା ନ ମୁଚ୍ଚତି କିର ।

କିରିୟାୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନାଗତୋ । ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝ, ଏୱଂ ପହର, ଏୱଂ ଘାହେହୀ’ତି ପାଳିୟା ସମେତୀତି ଆଚରିୟେନ ଗହିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱାତିଆଦି ୱତ୍ଥୁୱିସଙ୍କେତମେୱ କିର । ଏତଂ ଗାମେ ଠିତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ନିୟମିତୋ । ୟୋ ପନ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ଦୀଘଂ…ପେ॰… ମାରେହୀ’’ତି ଆଣାପେତି ଅନିୟମେତ୍ୱା। ୟଦି ନିୟମେତ୍ୱା ୱଦତି, ‘‘ଏତଂ ଦୀଘ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଅପରେ । ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ଦୀଘନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିୟମିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱଦତି, ନ ପନ ଆଣାପକୋ ଦୀଘାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ମାରେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି କିର । ‘‘ଅତ୍ଥୋ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଏକଂ ସନ୍ଧାୟପି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଇତରୋ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସଂ ମାରେତି, ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନ ଗତତ୍ତା । ‘‘ଏୱଂ ଦୀଘାଦିୱସେନାପି ଚିତ୍ତେନ ଅନିୟମିତସ୍ସେୱାତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଓକାସସ୍ସ ନିୟମିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଓକାସନିୟମଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ନିସିନ୍ନଂ ମାରେତୁକାମୋୱ ହୋତି, ସୟଂ ପନ ତଦା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଓକାସେନ ସହ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି, ତେନ ଅତ୍ତନା ମାରାପିତୋ ପରୋ ଏୱ ମାରାପିତୋ । କଥଂ ? ସୟଂ ରସ୍ସୋ ଚ ତନୁକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ‘‘ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ ଥୂଲଂ ବଲୱନ୍ତଂ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ତସ୍ସାକାରସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତେନ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦୂତପରମ୍ପରାନିଦ୍ଦେସେ ଆଣାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଇତରସ୍ସ ଆରୋଚେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସୀନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଆରୋଚନେ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ଦୁକ୍କଟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତଂ ପନ ଓକାସାଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟ୍ଠେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିୟା ହି ତସ୍ସ ଓକାସୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ତେନସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱଧକୋ ଚେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ଆଚରିୟୋ ପୁବ୍ବେ ଆପନ୍ନଦୁକ୍କଟେନ ସହ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମ୍ପି ଆପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ମହାଜନୋ ହି ତେନ ପାପେ ନିୟୋଜିତୋତି। ଇଦଂ ପନ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱଧକୋ ଚେ ତମତ୍ଥଂ ନ ସାୱେତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟଦି ସାୱେତି, ପାରାଜିକମେୱାପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନାୟ ଅଭାୱା । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତି, ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପାଠେ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ୱଧକୋ ପନ ‘ସାଧୁ କରୋମୀ’ତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଂ ନ କରୋତି । ଏୱଞ୍ହି ନିୟମେ ‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ କିଂ ନାମ ହୋତି, କିମସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀ’ତି ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନ ସିଲିସ୍ସତି, ମୂଲଟ୍ଠେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଦସ୍ସନାଧିକାରତ୍ତା ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିସକ୍କିୟଦୂତପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ଚ କିଚ୍ଛେନେତ୍ଥ ୱତ୍ୱା ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଭଗୱତା ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ଆଚରିୟେନ ଆଣତ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତେନ ତଦତ୍ଥେ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସେୱ ଆରୋଚିତେ କିଞ୍ଚାପି ୟୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ଖୋ ଆଚରିୟସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା, ନ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ, କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନାୟ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ତେନେୱ ‘‘ଆଣାପକସ୍ସ ଚ ୱଧକସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଦୁକ୍କଟଂ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱିସଙ୍କେତେ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସଙ୍କେତେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ୱଧକସ୍ସେୱ । ସୋ ହି ପଠମଂ ଆଣାପକଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ପାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋ ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଚ ୱଧକସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ, ‘‘ୟତୋ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଚ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋ ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଆପତ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିୟୋ ପଠମମେୱ ଅନାପନ୍ନା ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଆପନ୍ନତ୍ତା । ତଥାପି ୱଧକସ୍ସ ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ତେସଂ ପାରାଜିକଭାୱୋ ପାକଟୋ ଜାତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଆପତ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଥା ‘‘ଆଣାପକସ୍ସ, ୱଧକସ୍ସ ଚ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ । କସ୍ମା ? ୱଧକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟା ଆପନ୍ନତ୍ତା । ସୋ ହି ପଠମଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଦି ପନ ଅନ୍ତେୱାସିକା କେୱଲଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଗରୁକତାୟ ସାସନଂ ଆରୋଚେନ୍ତି ସୟଂ ଅମରଣାଧିପ୍ପାୟା ସମାନା ପାରାଜିକେନ ଅନାପତ୍ତି । ଅକପ୍ପିୟସାସନହରଣପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତି ଏୱ, ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମପଦୱତ୍ଥୂହି ମିଗଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଭରିୟାୟ ସୋତାପନ୍ନାୟ ଧନୁଉସୁସୂଲାଦିଦାନଂ ନିଦସ୍ସନଂ ୱଦନ୍ତି ଏକେ । ତଂ ତିତ୍ତିରଜାତକେନ (ଜା॰ ୧.୪.୭୩ ଆଦୟୋ) ସମେତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମେତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଇଧ ପନ ଦୂତପରମ୍ପରାୟ ଚ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ପାୱଦତୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱାଚାୟ ୱା ଆରୋଚେତୁ, ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ୱା, ପଣ୍ଣେନ ୱା, ଦୂତେନ ୱା ଆରୋଚେତୁ, ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି । ସଚେ ୱିସେସେତ୍ୱା ମୂଲଟ୍ଠୋ, ଅନ୍ତରାଦୂତୋ ୱା ୱଦତି, ତଦତିକ୍କମେ ୱିସଙ୍କେତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅଧିକାରଦ୍ୱୟେ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଧକସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ନ ଆଣାପକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ । ୟଦି ପନ ସୋ ୱଜ୍ଝମରଣାମରଣେସୁ ଅୱସ୍ସମଞ୍ଞତରଂ କରୋତି, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସାଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ପାରାଜିକଦୁକ୍କଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସିୟା । ‘‘ଇତି ଚିତ୍ତମନୋ’’ତି ଅଧିକାରତୋ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ‘‘ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଅଧିକାରତୋ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ସରୂପେନ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତତୋ ଚୁତ୍ତରି ନୟଦାନତ୍ଥଂ । ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ୱସେନ ନିୟମିତତ୍ତା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ନ ଞାୟତି । ‘‘ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ହି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ସକ୍କା ଉଭୟେସଂ ୱସେନ ଦୁକ୍କଟେ ୟୋଜେତୁଂ । ତସ୍ମା ଏୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଅଧିକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, କେୱଲନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଅନିୟମିତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପନ ପାରାଜିକଦୁକ୍କଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଉଭୟେସଂ ୱସେନ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଆଚରିୟେହି ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ, ନ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ପାଳିୟା ଅଭାୱତୋ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନପଚ୍ଚୟା ୱଧକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ନୟଂ ଦାତୁଂ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ହି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଅନିୟତାତି । କସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନପଚ୍ଚୟା ୱଧକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ଅୱତ୍ୱା ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ୱସେନ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅନିଟ୍ଠନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ‘‘ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନପଚ୍ଚୟା ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଅନନ୍ତରନୟେନ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ଇତି ତଂ ଏୱଂ ଆପନ୍ନଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଉତ୍ତାନନ୍ତି ତଂ ଅୱତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତାନତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ଇମଂ ଅନିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟେନ ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି ଉତ୍ତାନମେୱ । ଉତ୍ତାନଞ୍ଚ କସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ପଟିପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ । ‘‘ପିଟକତ୍ତୟାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିହତବୁଦ୍ଧିୟୋପି ଆଚରିୟା ସରୂପେନ ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱରୂପେସୁ ନାମ ଠାନେସୁ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମାଦିସୋତି ସୁହଦୟା କୁଲପୁତ୍ତା ଅନାଗତେ ୱୁତ୍ତନୟମନତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଙ୍କରଦୋସଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣନାୱେଲଞ୍ଚ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଅପରେହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱରୂପେସୁ ନାମ ପାଠୋ ଆଚରିୟେନ ପଚ୍ଛା ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନ ଦିସ୍ସତୀତି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଲିଖିସ୍ସାମ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟା, ସଞ୍ଚରିତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣମରଣାଭିନନ୍ଦନେସୁପି ଚ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ମାରଣପଟିଗ୍ଗହଣେ କଥଂ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟେପି ଚେତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବମେୱ, ଓକାସାଭାୱେନ ପନ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ୟୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେପୀତି ।

୧୭୫.ଅରହୋ ରହୋସଞ୍ଞୀନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ତତ୍ଥ ପରମ୍ପରାୟ ସୁତ୍ୱା ମରତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଉଲ୍ଲପନ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସେ ସତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ମରଣେନ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ଅସତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ମରଣେନ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସୁତ୍ୱା ମେ ୱଜ୍ଝସ୍ସ ଆରୋଚେତୂ’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଉଲ୍ଲପନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତତା ଦୂତପରମ୍ପରାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଚେ ‘‘ୟୋ କୋଚି ସୁତ୍ୱା ୱଦତୂ’’ତି ଉଲ୍ଲପତି, ୱଜ୍ଝୋ ସୟମେୱ ସୁତ୍ୱା ମରତି, ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ନ ପାରାଜିକଂ । ୟୋ କୋଚି ସୁତ୍ୱା ୱଦତି, ସୋ ଚେ ମରତି, ପାରାଜିକଂ । ‘‘ୟୋ କୋଚି ମମ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ମାରେତୂ’’ତି ଉଲ୍ଲପତି, ୟୋ କୋଚି ସୁତ୍ୱା ମାରେତି, ପାରାଜିକଂ, ସୟମେୱ ସୁତ୍ୱା ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ନ ପାରାଜିକନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୭୬.ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଚୱିତ୍ୱା, ଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା, ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ପଗେୱ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୟେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ଗହିତନ୍ତି ୟେସଂ ଞାତକପରିୱାରିତାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଗହିତଂ, ପୋତ୍ଥକସାମିକହତ୍ଥତୋ ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନମୂଲଂ ପୁନ ଗହେତ୍ୱା ତେସଞ୍ଞେୱ ଞାତକାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପୋତ୍ଥକସାମିକସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ଜାତଂ ହୋତି । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସଚେପି ସୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ସୀଘଂ ତେସଂ ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟେନ ଧନେନ ପୋତ୍ଥକୋ କୀତୋ, ତଞ୍ଚ ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ପୋତ୍ଥକସାମିକହତ୍ଥତୋ ଧନେ ଗହିତେ ପୋତ୍ଥକେ ଅଦିନ୍ନେପି ମୁଚ୍ଚନତୋ । ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟୁତ୍ତଂ ପୋତ୍ଥକସ୍ସ ଅତ୍ତନିୟଭାୱତୋ ଅମୋଚିତତ୍ତା । ସଚେ ପୋତ୍ଥକଂ ସାମିକାନଂ ଦତ୍ୱା ମୂଲଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତନିୟଭାୱତୋ ଅମୋଚିତତ୍ତା । ସଚେ ପୋତ୍ଥକଂ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ‘‘ତୱେୱ ହୋତୂ’’ତି ଅପ୍ପେତି, ମୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତନିୟଭାୱତୋ ମୋଚିତତ୍ତା । ଏତ୍ଥାୟଂ ୱିଚାରଣା – ୟଥା ଚେତିୟଂ ୱା ପଟିମଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ସେତୁଂ ୱା କିଣିତ୍ୱା ଗହିତମ୍ପି କାରକସ୍ସେୱେତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ନ କିଣିତ୍ୱା ଗହିତସ୍ସ, ତଥା ପାପମ୍ପି ୟେନ ପୋତ୍ଥକୋ ଲିଖିତୋ, ତସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତି ୱଚନତୋ । ପରେନ ହି କତସତ୍ଥଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ପରେନ ଲିଖିତମ୍ପି ପୋତ୍ଥକଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟଥା ୱଜ୍ଝୋ ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମରତି, ତଥା ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ପାରାଜିକନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ଚେତିୟାଦୀତି ଏତମନିଦସ୍ସନଂ କରଣପଚ୍ଚୟଂ ହି ତଂ କମ୍ମଂ ଇଦଂମରଣପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚାରିତଂ । ମମ ପନ ଚେତିୟାଦିନିଦସ୍ସନେନେୱ ସୋପି ଅତ୍ଥୋ ସାଧେତବ୍ବୋ ୱିୟ ପଟିଭାତି ।

ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତାତି ‘‘ଏକାପି ଚେତନା କିଚ୍ଚୱସେନ ‘ତତ୍ତକା’ତି ୱୁତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ଚତୁକ୍କତା ୱିୟା’’ତି ଲିଖିତଂ । ପମାଣେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତପ୍ପମାଣେ । ‘‘କତଂ ମୟା ଏୱରୂପେ ଆୱାଟେ ଖଣିତେ ତସ୍ମିଂ ପତିତ୍ୱା ମରତୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଧକୋ ଆୱାଟପ୍ପମାଣଂ ନିୟମେତ୍ୱା ସଚେ ଖଣି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଆୱାଟେ’’ତି । ଇଦାନି ଖଣିତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତ୍ତକପ୍ପମାଣସ୍ସ ଅନିୟମିତତ୍ତା ‘‘ଏକସ୍ମିମ୍ପି କୁଦାଲପ୍ପହାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରେହି କିଞ୍ଚାପି ଉପଠତଂ, ତଥାପି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ଉଭୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥେୱାତି ଆଚରିୟା । ବହୂନଂ ମରଣେ ଆରମ୍ମଣନିୟମେ କଥନ୍ତି ଚେ ? ୱଜ୍ଝେସୁ ଏକସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଆଲମ୍ବିତେ ସବ୍ବେସମାଲମ୍ବିତମେୱ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ମରଣେପି ନ ତସ୍ସ ସକଲଂ ଜୀୱିତଂ ସକ୍କା ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ଅତ୍ଥିତାୟପାଣାତିପାତଚେତନାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣା ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପୁରେଜାତଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ତଂ ଜୀୱିତମାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତମଜୱନପରିୟାପନ୍ନଚେତନାୟ ଓପକ୍କମେ କତେ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମାଲମ୍ବିତଂ, ୱୋରୋପିତଞ୍ଚ ହୋତି, ଇତୋ ପନଞ୍ଞଥା ନ ସକ୍କା; ଏୱମେୱ ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ବହୂପିସତ୍ତେ ମାରେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକାଲେ ୱିସପକ୍ଖିପନାଦୀସୁ ଏକଂ ପୟୋଗଂ ସାଧୟମାନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚେତନା ତେସୁ ଏକସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପନେକାୟ ସବ୍ବେପି ତେ ମାରିତା ହୋନ୍ତି ତାୟ ଏୱ ସବ୍ବେସଂ ମରଣସିଦ୍ଧିତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ନ ସକ୍କା ୱୋରୋପେତୁଂ, ଆଲମ୍ବିତୁଂ ୱା । ତତ୍ଥ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ବହୂନଂ ମରଣେ ଅକୁସଲରାସି କଥନ୍ତି ଚେ ? ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ମରଣେ ପୱତ୍ତଚେତନାନଂ କିଚ୍ଚକରଣତୋ । କଥଂ ? ତା ପନ ସବ୍ବା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାସୁ ୟାୟ କାୟଚି ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଇତରା ସବ୍ବାପି ‘‘ତତୋ ବଲୱତରକୁସଲପଟିବାହିତା ଅହୋସିକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକୋଟ୍ଠାସଂ ଭଜନ୍ତି, ପୁନପି ୱିପାକଂ ଜନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟାପି ୱିୟ ତଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା କୁସଲଚେତନା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଚେତନା ଅନନ୍ତରଭୱେ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଦିୱସେନ ତାସଂ କିଚ୍ଚଲେସକରଣତୋ ଏକାପି ସମାନା ‘‘ରାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତାୟ ପନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅତିତିକ୍ଖୋ ୱିପାକୋ ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋତିଆଦି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପପଞ୍ଚିତଂ ।

ଅମରିତୁକାମା ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ଓପପାତିକମରଣେପି ଆପତ୍ତି । ‘‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପତନଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଚେ ? ଓପପାତିକତ୍ତଂ, ପତନଞ୍ଚ ଏକମେୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବଥାପି ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସେୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ମରତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମରତି ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ସୁୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ‘‘ପତିତ୍ୱା ମରତୂ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଖଣିତୋ ହୋତି, ଓପପାତିକମନୁସ୍ସୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତନିୟମେନେୱ ‘‘ଉତ୍ତରିତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମରତୀତି ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟା ନ ଦିସ୍ସତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ’’ତି । ସୋ ହି ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ତେନ ପାତୋପି ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟୋ ପନ ‘‘ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଓପାତଖଣନକ୍ଖଣେ ଅରୂପଲୋକେ ଜୀୱତି । ୱଧକଚେତନା ଚ ‘‘ଅନିୟତୋ ଧମ୍ମୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମାତୁଘାତିକମ୍ମସ୍ସ ପିତୁଘାତିକମ୍ମସ୍ସ ଅରହନ୍ତଘାତିକମ୍ମସ୍ସ ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୫.୩୮ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତତ୍ତିକ) ୱଚନତୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତସ୍ସତ୍ଥି, ନ ଚ ସା ଚେତନା ‘‘ଅନିୟତୋ ଧମ୍ମୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମାତୁଘାତିକମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୫.୪୮ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତତ୍ତିକ) ୱଚନତୋ ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ହୋତି । ଅଞ୍ଞୋ ଇଧ ପତିତ୍ୱା ମରଣକସତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱଧକଚେତନାୟ କିଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଚେ ? ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଇଧ ଜୀୱନକସତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ନ ମରତି, ଅଥ ଖୋ ପାଣାତିପାତୋ ହୋତି ଏୱ । ୟଥା କିଂ ‘‘ୟଥାକ୍କମେନ ଠିତେ ସତ୍ତ ଜନେ ଏକେନ କଣ୍ଡେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେମୀ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକାଲେ ତେସୁ ଏକସ୍ସ ଜୀୱିତମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କଣ୍ଡଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, କଣ୍ଡୋ ତଂ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇତରେ ଛ ଜନେ ମାରେତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅୟଂ ପାଣାତିପାତୀ ଏୱ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ୟୋ କୋଚୀ’’ତି ୱିକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ୱଧକଚେତନା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଜୀୱିତାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମିଂ ଅମତେପି ଇତରସ୍ସ ୱସେନ ପାଣାତିପାତୀ । ସଚେ ଅରହା ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅରହନ୍ତଘାତକୋୱ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏୱରୂପେସୁ । ଅୟମେୱ ହେତ୍ଥ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଗତା ୟୁତ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପତନରୂପଂ ପମାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ମାତୁୟା ପତିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗାୟ ମତାୟ ସୋ ମାତୁଘାତକୋ ହୋତି, ନ କେୱଲଂ ପୁରିସଘାତକୋ, ତସ୍ମା ପତନସ୍ସେୱ ୱସେନ ଆପତ୍ତି । କସ୍ମା ? ପତନରୂପମରଣରୂପାନଂ ଏକସନ୍ତାନତ୍ତା, ତଦେୱ ହିସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତସ୍ସ ହି ପରିୱତ୍ତନଂ ନତ୍ଥି, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନେୱ ପୱତ୍ତିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝନୁପ୍ପଜ୍ଜନକାନି, ଇତ୍ଥିପୁରିସୋତି ଚ ତତ୍ଥ ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ମାତୁଘାତକୋୱ, ନ ପୁରିସଘାତକୋତି, ୟଥା ତସ୍ସ ପତନରୂପୱସେନାପତ୍ତି, ତଥା ଇଧାପି ପତନରୂପୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଏକସନ୍ତାନତ୍ତାତି ଅୟଂ ପଠମଥେରୱାଦେ ୟୁତ୍ତି । ଦୁତିୟେ କିଞ୍ଚାପି ପେତୋ ପତିତୋ, ୟକ୍ଖୋ ଚ, ଅଥ ଖୋ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ‘‘ୱାମେନ ସୂକରୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୯୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୬) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୟକ୍ଖାନଂ ପଟିସନ୍ଧି ୱିୟ ସବ୍ବରୂପାନଂ ସାଧାରଣତ୍ତା, ଅମନୁସ୍ସଜାତିକତ୍ତା ଚ ତିରଚ୍ଛାନରୂପେନ ମତେ ମରଣରୂପୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଲହୁକାପତ୍ତିୟା ପରିୱତ୍ତନା ହୋତି ଏୱ ତତ୍ଥଜାତକରୁକ୍ଖାଦିଛେଦନପାଚିତ୍ତିୟପରିୱତ୍ତନଂ ୱିୟ । ଅୟମେୱ ୟୁତ୍ତତରୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ । ପାରାଜିକସ୍ସ ପନ ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ୟଥା ତଥା ୱା ପତିତ୍ୱା ୟଥା ତଥା ୱା ମରତୁ, ପାରାଜିକମେୱ ଗରୁକତ୍ତା । ଗରୁକାପତ୍ତିୟା ହି ୱିପରିୱତ୍ତନା ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ତିରଚ୍ଛାନେ, ମତେ ଭେଦସ୍ସ କାରଣଂ ।

ସରୂପମରଣଂ ତିସ୍ସୋ, ଫୁସ୍ସୋ ମଞ୍ଞେତି ଅଞ୍ଞଥା ॥

ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଦୁତିୟୱାଦେ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପତିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମରନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ତିରଚ୍ଛାନେ’’ତି ଏତ୍ଥ କେଚି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି । ‘‘ସକସକରୂପେନେୱ ମରଣଂ ଭୱତି ନାଞ୍ଞଥା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୟକ୍ଖପେତରୂପେନ ମତେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହମରଣେ ୱିୟା’’ତି ଲିଖିତଂ । ପହାରଂ ଲଦ୍ଧାତି ସତ୍ତାନଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ କତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୭.ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ମରତୂତି ୱଚୀଭେଦଂ କରୋତି । ୱିସଭାଗରୋଗୋତି ସରୀରଟ୍ଠୋ ଗଣ୍ଡପୀଳକାଦି ।

୧୭୮.କାଳାନୁସାରୀତି ଏକିସ୍ସା ଲତାୟ ମୂଲଂ କିର । ମହାକଚ୍ଛପେନ କତପୁପ୍ଫଂ ୱା । ହଂସପୁପ୍ଫନ୍ତି ହଂସାନଂ ପକ୍ଖପତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକନୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୟୋଜେତ୍ୱା କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱିଧି ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୮୦.ମରଣତ୍ଥିକାୱ ହୁତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଭେଦେନ ସଗ୍ଗପାପନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ମରଣତ୍ଥିକାୱ ହୁତ୍ୱା ଏୱଂଅଧିପ୍ପାୟିନୋ ମରଣତ୍ଥିକା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ମରଣତ୍ଥିକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତା ଆପନ୍ନା ପାରାଜିକଂ । ନ ହି ତେ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୋହାରୱସେନାତି ପୁବ୍ବଭାଗୱୋହାରୱସେନ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେ ପନେତଂ ନତ୍ଥି । ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରମୋଚନେ ୱିୟ ନ ହୋତି । ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାତି ଅନ୍ତରା ଅମରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା । ହେଟ୍ଠିମଭାଗେ ହି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱିଜ୍ଜମାନେ ୱଲି ପଞ୍ଞାୟତି । ଦସ୍ସିତେତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତେ । ପଟିବନ୍ଧନ୍ତି ତୟା ପଟିବନ୍ଧଂ, ପରିଭୋଗନ୍ତରାୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ମା ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୧-୨. ୟସ୍ମା କିରିୟଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେପି ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତତୋ ପଣୀତପଣୀତଂ ଦେନ୍ତୋ ତତ୍ଥପି ଅତ୍ତକାରିୟଂ ଅଦାସି । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପତନେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି । ନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ପଟିଘୋ ଚ ପୟୋଗୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ୱଧକଚେତନା ନତ୍ଥି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଜାନନୱସେନ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ଇଦଂ କିର ତେସଂ ନାନତ୍ତଂ । ‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚୋ ଅହ’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥାରୂପାୟ ପାଳିୟା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନୋ ଚେ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଚେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘ମୁଗ୍ଗରା ନାମ ଖାଦନଦଣ୍ଡକା । ୱେମା ନାମ ତେସଂ ଖାଦନଦଣ୍ଡକାନଂ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ତିରିୟଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଦଣ୍ଡା’’ତି ଲିଖିତଂ । ହେଟ୍ଠାୱ ଦୁୱିଧାପି ପଠନ୍ତି । ହତ୍ଥପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ‘‘ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି। ୱିସେସାଧିଗମଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ତପ୍ପଭୱଂ ସକ୍କାରଂ ଲଜ୍ଜୀୟନ୍ତୋ ଆହାରଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି ସଭାଗାନଂ ବ୍ୟାକତତ୍ତା । ତେ ହି କପ୍ପିୟଖେତ୍ତଂ ଆରୋଚେନ୍ତି ।

୧୮୬.ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ସା ହି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା କତାପି ଅକତା ୱିୟାତି ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘‘ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ଭନ୍ତେ ୟେନତ୍ଥୋ’ତି ଏୱଂ ଅକତଟ୍ଠାନେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ତିତ୍ଥିୟଭୂତାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ସହତ୍ଥା ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ପିତୁଚ୍ଛା ନାମ ପିତୁଭଗିନୀ । ସଚେପି ନ ୟାଚନ୍ତି ‘‘ୟାଚିତୁଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି, ସୟଂ ୱା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁମସକ୍କୋନ୍ତା । ‘‘ୟଦା ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ୱା । ‘‘‘ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା ନ ହୋତୀ’ତି ୱଚନତୋ ୟାୱ ସତ୍ତମୋ କୁଲପରିୱଟ୍ଟୋ, ତାୱ ଭେସଜ୍ଜଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବପଦେସୂତି ମହାମାତୁୟାଚୂଳମାତୁୟାତିଆଦୀନଂ ।

ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟେସିତ୍ୱାତି ‘‘ସାମଣେରେହି ୱା’’ତିଆଦିନା । ‘‘ନ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପଚ୍ଚାସୀସତି ସଚେ, ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କପ୍ପିୟୱସେନାତି ପୁପ୍ଫଂ ଆନେଥାତିଆଦିନା । ‘‘ପୂଜଂ ଅକାସୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଭଣଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ କାତବ୍ବଂ। ଧମ୍ମଞ୍ହି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଚେ ଜାନନ୍ତି, ନ ପାଦା ଅପନେତବ୍ବା। ଅୱମଙ୍ଗଲନ୍ତି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ଚୋରନାଗସ୍ସ ହି ଆମଟ୍ଠଂ ଦିନ୍ନେ କୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଅନାମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ଥୋକଂ ଭତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଦାସି, ସୋ ତେନ ତୁସ୍ସି । ୱରପୋତ୍ଥକଚିତ୍ତତ୍ଥରଣନ୍ତି ସିବ୍ବିତ୍ୱା କାତବ୍ବତ୍ଥରଣୱିକତି । ପିତୁରାଜା ଦମିଳସ୍ସ ପରାଜିତୋ ରୋହଣେ ସୋଳସୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚପରିୱୁତୋ ‘‘ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସ କାରଣା ଏକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଘାତାପେସି । ସେସା ଭୟେନ ପଲାୟନ୍ତା ଅରଞ୍ଞେ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚୋରେହି ୱିଲୁତ୍ତା ହମ୍ବୁଗଲ୍ଲକୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚାତୁନିକାୟିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜା ହମ୍ବୁଗଲ୍ଲକତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଭୟଗିରିୱିହାରଂ ଅକାସି । ସେସାପି ଏକେକୱିହାରଂ କାରାପେସୁଂ କିର ।

୧୮୭. ଚୋରସମୀପଂ ପେସେନ୍ତୋ ‘‘ୱାଳୟକ୍ଖୱିହାରଂ ପେସେତୀ’’ତି ଇମିନା ସଦିସୋ । କସ୍ମା ? ମରଣାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା । ତଳାକାଦୀସୁ ମଚ୍ଛାଦିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ କେୱଟ୍ଟଂ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ‘‘ତଳାକତୀରଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ପହିଣନ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ‘‘ୱାଳୟକ୍ଖୱିହାରଂ ପାହେସୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ସଦିସୋ । କସ୍ମା ? ‘‘ମରଣାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା’’ତି ୱଚନସ୍ସାନୁଲୋମତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଏୱଂ ୱାଳୟକ୍ଖମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୧୮୯.ତଂ ତତ୍ରଟ୍ଠିତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତନ୍ତି ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ଏକଚ୍ଚେସୁ ନତ୍ଥି । ଇତରେସୁ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୀଘଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କୁସଲଚିତ୍ତେନପି ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଟ୍ଟତି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ।

୧୯୦. କଥଂ ? କୁଟିରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ହି ଭଗୱତା ପଟଗ୍ଗିଦାନାଦି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, କୁଟି ନାମେସା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ । ତସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସ ନଗ୍ଗଭାୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତା ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ଜୀୱିତରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସପ୍ପଦଟ୍ଠକାଲେ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପି ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ । ଏତ୍ଥ ପନାୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ – ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁପି ସତ୍ତା ନଗ୍ଗିୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅପ୍ପସାଦଂ କତ୍ୱା ନିରୟୂପଗା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ସପ୍ପା ଚ ଡଂସିତ୍ୱା, ତେସଂ ପାପୱିମୋଚନତ୍ଥଂ ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଦାନପତୀନଂ ଚିତ୍ତରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପଟଗ୍ଗିଦାନାଦି । ଅଞ୍ଞଥା ଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞନ୍ତରାୟୋ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଲାଭନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ୱଧକସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତହିତକରଣଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ପନ ଅୱୀତିକ୍କମଂ, ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚଜନଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱା ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍କରଂ କତ’’ନ୍ତି ପସାଦମେୱ ଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞଥା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସିଦ୍ଧିୟାତି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଜୀୱିତତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତସିନେହୱସେନ ଛିନ୍ଦନତୋ ଅକୁସଲତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅନେକେସୁ ରୁକ୍ଖେନ ଓତ୍ଥତେସୁ, ଓପାତେ ୱା ପତିତେସୁ ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖଛେଦନାଦି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କସ୍ମା ? ପରପରିତ୍ତାଣାଧିପ୍ପାୟତୋତି । ପରିତ୍ତନ୍ତି ରକ୍ଖଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମନ୍ତା ଭୂମିତଚ୍ଛନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୧.ତୀହି ମାରିତେ ପନ ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତୀସୁ ଏକେନ ମାରିତେପି ‘‘ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତୟୋପି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି ଚେ, ଆପଜ୍ଜତି, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ଅୱିସଙ୍କେତ’’ନ୍ତି । ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମେ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ତତିୟୋ ଚେ ମାରେତି ଆପଜ୍ଜତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦ୍ୱେ ମାରେନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକେନ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ମାରିତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପହାରାନଂ ମରଣେ ସତି ଦ୍ୱେ ମାରିତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅସତି ଏକୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଂ

ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୯୩. ଚତୁତ୍ଥେ ୱଗ୍ଗୁ ଚ ସା ମୋଦୟତି ଚ ସତ୍ତେତି ୱଗ୍ଗୁମୁଦା। ‘‘ୱଗ୍ଗୁମଦା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ୱଗ୍ଗୁ ଚ ସା ପସନ୍ନସୁଦ୍ଧତରଙ୍ଗସମିଦ୍ଧତ୍ତା ସୁଖୁମା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ଜୀୱିତୱଗ୍ଗୁତ୍ଥନିତା ଜୀୱିତତ୍ଥନ୍ତି ନୀଲୁପ୍ପଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମଦସ୍ସାତି ଚ ବହୁଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜପାନାଦିସମିଦ୍ଧା ନଦୀ ଛଣଦିୱସେସୂତି ନିରୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଗ୍ଗୁ ପରିସୁଦ୍ଧାତି ଲୋକେନ ସମ୍ମତାତି କିର ଅତ୍ଥୋ । ଭାସିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପାଠସେସୋ ।

୧୯୪-୫. ୱଣ୍ଣୱା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତାନୀତିପି ସିଜ୍ଝତି କିର ବହୁୱଚନେନ । ୟସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଊନତ୍ତଂ, ପୂରତ୍ତଂ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋକାସୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ଚତୁଇରିୟାପଥଚକ୍କେ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟେ। ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀତି ଅତ୍ତନା ଦହତି, ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପୱେଦେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତମାନଂ । ଗୋତ୍ରଭୁନୋତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତଂ ଅନୁଭୱତ୍ତା ନାମମତ୍ତକମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୱିଭଙ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୭.ପଦଭାଜନେ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ଚେ ? ନ, ତତ୍ଥେୱ ‘‘ୟଂ ଞାଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସନଂ, ୟଂ ଦସ୍ସନଂ, ତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନପଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିଜ୍ଜାସୀସେନ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁରଂ କତ୍ୱାତି ପୁରିମଂ କତ୍ୱା ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୯୯. ଅନାଗତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ରାଗାଦୟୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ତିସ୍ସନ୍ନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିଜ୍ଜାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ଭଣତି, ପାରାଜିକଂ, ନ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ କିଲେସନହାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂଖଣତ୍ତା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଚେ ? ନ, ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଦୀପନତୋ । ତେନେୱ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ୱିନା ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଗତନୀୱରଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜା ଅନାଗତା, ତାୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୟଦି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ସୋପି ଚ ତଥା ଜାନାତି, ପାରାଜିକମେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସପି ତଂନାମତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅୱିସେସେନାପି ୱଦତୋ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତୋ ‘ପାରାଜିକ’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥା କିଂ ‘ୱିଜ୍ଜାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ଭଣନ୍ତୋପି ପାରାଜିକମେୱା’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱେପି ତାସଂ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି । ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞଂ ପମାଣଂ କାତୁନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣମାରୋଚେତୁକାମୋ ଲୋକିୟେନ ସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦଂ ୱଦତୋ ପାରାଜିକନ୍ତି ପମାଣଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଇତରଥା ହୋତୀ’’ତି ଅପରେହି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ୱିଜ୍ଜାନିଦସ୍ସନଂ ଇଧ ଅନିଦସ୍ସନଂ ସାସନେ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜାୱିଧାନାଭାୱା । ଭଗୱତା ୱିଭତ୍ତଖେତ୍ତପଦେ ୱା ତେସଂ ପରିୟାୟୱଚନାନଂ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞଂ ପମାଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀହି ସଂସନ୍ଦନତୋ ପରିୟାୟୱଚନତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’ତି ୱା ‘ଲାଭୀମ୍ହାହଂ ତସ୍ସା’ତି ୱା ୱଦତୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନମ୍ପି ‘‘ସଚେ ପନସ୍ସେୱଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ, ସୋପି ହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସଂ ଆରୋଚେତୁମେୱ ୱଦତି । ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତୀ’ତିଆଦୀସୁ ଅହଂ-ୱଚନାଭାୱା ପରିୟାୟୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଧ ପନ ‘ଲାଭୀମ୍ହାହଂ ତସ୍ସା’ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦିୱଚନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେସୁ ଏକୋପି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା-ପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱ ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟପି ଏକେକମ୍ପି ଏକେକଫଲୱସେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରାଗସ୍ସ ପହାନନ୍ତିଆଦିତ୍ତିକେ କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ୱିନା ନତ୍ଥି । ତତିୟମଗ୍ଗେନ ହି ରାଗଦୋସାନଂ ପହାନଂ, ଚତୁତ୍ଥେନ ମୋହସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ରାଗୋ ମେ ପହୀନୋ’’ତିଆଦୀନି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକଂ । ରାଗା ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣତାତିଆଦିତ୍ତିକେ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ରାଗା ମେ ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତୋ ପାରାଜିକମେୱାତି । ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତାତି କେଚି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । କସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ଚେ ? ‘‘ଇତି ଜାନାମି, ଇତି ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନୱଚନେନେୱ ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସମାପଜ୍ଜିଂ, ସମାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅତୀତତ୍ତଭାୱେ ସୋତାପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତୋପି ହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ? ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱତ୍ତମାନତା ଗହେତବ୍ବାତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତୀତତ୍ତଭାୱଂ । ଅତୀତତ୍ତଭାୱୋ ହି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟା ।

୨୦୦.‘‘ସଚେପି ନ ହୋତି, ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ କିର । ‘‘ଇତି ୱାଚା ତିୱଙ୍ଗିକା’’ତି ୱକ୍ଖତି । ନତ୍ଥେତନ୍ତି ପୁରିମେ ସତି ପଚ୍ଛିମସ୍ସାଭାୱା ସମାପଜ୍ଜିଂ, ସମାପନ୍ନୋତି ଇମେସଂ କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥତୋ କାଲୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ୱଚନୱିସେସୋ ପନ ଅତ୍ଥି ଏୱ ।

୨୦୭.ଉକ୍ଖେଟିତୋତି ଉତ୍ତାସିତୋ । ଖିଟ ଉତ୍ରାସନେ ।

ସୁଦ୍ଧିକୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱତ୍ତୁକାମୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେତି ୱିଜାନନଟ୍ଠାନେ, ତେନ ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସୁତ୍ୱା ଜାନାତି, ନ ପାରାଜିକନ୍ତି ଦୀପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଂ କିର ସମାପଜ୍ଜିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋ ଚେ ‘‘ଏସ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଦୀପନାଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ଜାନାତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଅଞ୍ଞଥା ଜାନାତୀତି ଚେ ? ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟା ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଆଚରିୟୋ ।

ୱତ୍ତୁକାମୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନାପତ୍ତିଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋତି ୟଦି ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଅପରେ । ‘‘ତଂ ପରତୋ ‘ନାୱୁସୋ, ସକ୍କା ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ଅଧିୱାସେତୁ’ନ୍ତି ୱତ୍ଥୁନା ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୨୨୫-୬. ଦୁକ୍କର ଆଗାର ଆୱଟକାମ ଅଭିରତିୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ୟଦି ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, କାରଣଂ ପନ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ୟାନେନ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପାରାଜିକଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ପଦସା ଗମନୱସେନେୱ କତିକାୟ କତାୟ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଅପୁବ୍ବଂଅଚରିମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଟ୍ଠେଥ ଏଥ ଗଚ୍ଛାମାତି ଏୱଂ ସହଗମନେ ପୁବ୍ବାପରା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନାପଜ୍ଜତୀତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ । ୱସନ୍ତସ୍ସାତି ତଥା ୱସନ୍ତୋ ଚେ ଉପାସକେନ ଦିସ୍ସତି, ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ‘‘ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ପାରାଜିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନାୱେରଜ୍ଜକାତି ନାନାଜନପଦୱାସିନୋ । ସଙ୍ଘଲାଭୋତି ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସୋ ।

୨୨୮.ଇଧାତି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ହାକମ୍ମେ । ଧମ୍ମଧାତୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ।

୨୩୨.ନଉପ୍ପଟିପାଟିୟାତି ନ ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନ ଅନୁସ୍ସରି । ତସ୍ମା ଅନ୍ତରାଭୱଭୂତା ଏକା ଏୱ ଜାତୀତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା

୨୩୩.ଚତୁୱୀସତୀତି ଏତ୍ଥ ମାତୁଘାତକପିତୁଘାତକଅରହନ୍ତଘାତକା ତତିୟପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା । ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଲମ୍ବିଆଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ପଠମପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନା ଏୱାତି କତ୍ୱା କୁତୋ ଚତୁୱୀସତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ । ମାତୁଘାତକାଦୟୋ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଇଧାନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ଲମ୍ବିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କିଞ୍ଚାପି ପଠମପାରାଜିକେନ ସଙ୍ଗହିତା, ୟସ୍ମା ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସେୱିନୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଂୱାସସ୍ସ ଅଭବ୍ବତାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା ପୁରେ ତଥା ପଚ୍ଛା’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ନେସଂ ସମଞ୍ଞାୟପଟିଞ୍ଞାୟଭିକ୍ଖୁଭାୱୋପି ନତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି ।

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡୋ

୧. ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୩୫. ‘‘ଓକ୍କମନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି କାରକୋ ଇଧ କସ୍ମା ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ? ଅଭି-ନିଦ୍ଦେସେନ ଇମସ୍ସ ସାପେକ୍ଖାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କଥଂ ? କଣ୍ଡୁୱନାଦିଅଧିପ୍ପାୟଚେତନାୱସେନ ଚେତେନ୍ତସ୍ସ କଣ୍ଡୁୱନାଦିଉପକ୍କମେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ, ମେଥୁନରାଗୱସେନ ଊରୁଆଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂସୁ, ୱଣାଦୀସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ସତିପି ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ମୋଚନସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତାଧିପ୍ପାୟାପେକ୍ଖାୱ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ସତି ଉପକ୍କମେ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ନ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ କାରକୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଚେତନିକଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି କାରକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ‘‘ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନୱିରୋଧୋ । ‘‘ସଞ୍ଚେତନିକାୟ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତି ଭୁମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ସୋୱ ୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟୱଚନକ୍କମଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନାଭାୱତୋ ହେତୁତ୍ଥନିୟମୋ ନ କତୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଅକତେ ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି, ଉପକ୍କମେ ଅସତି ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୩୬-୭.ସଞ୍ଚେତନିକାତି ଏତ୍ଥ ପଠମୱିଗ୍ଗହେନ ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା ଦସ୍ସିତା, ଦୁତିୟେନ ଇକପଚ୍ଚୟସ୍ସ । ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦିଆସୟଭେଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁଆଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ, ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ୱା ଅଟ୍ଠାରସା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । ୱତ୍ଥିସୀସନ୍ତି ୱତ୍ଥିପୁଟସ୍ସ ସୀସଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ମୂଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଗ୍ଗସୀସ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥେୱାତି ‘‘ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମତୋ’’ତିଆଦିଂ ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ‘‘ନ ସକଲକାୟତୋ, ତସ୍ମା ପନ ଠାନା ଚୁତମତ୍ତେ ହୋତୂ’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । ‘‘ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ନ ସମେତୀତି ଚେ? ତତୋ ଦକସୋତୋରୋହଣଞ୍ଚେତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମଂ କତ୍ୱା ସୁକ୍କଂ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ଦକସୋତୋରୋହଣଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅଧିୱାସେମୀତି । ତତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଅଧିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଥାପି ଅଧିୱାସନାଧିପ୍ପାୟେନ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଦକସୋତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଠାନା ଚୁତଞ୍ହି ଅୱସ୍ସଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟୋ ଗଣ୍ଠିପଦାଧିପ୍ପାୟେନ ସମେତି । ତତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ସକଟ୍ଠାନତୋ । ସକସରୀରତୋ ହି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତମେୱ ହୋତି, ତତୋ ‘‘ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସରୀରପଦେସା ଚୁତଂ ଅୱସ୍ସଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ’’ତି, ଇମିନା ଚ ଆପତ୍ତିୟା ପାକଟକାଲଂ ଦସ୍ସେତି, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମତୋ ସୁକ୍କଂ ବହୁତରମ୍ପି ସରୀରପଦେସା ଚୁତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗାୱସେସଂ ୟତ୍ତକଂ ଏକା ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକା ପିୱେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକେ ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଦକସୋତଂ ଅନୋତିଣ୍ଣେପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ତକସ୍ସ ବହି ନିକ୍ଖମନଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ଚେତେତି ଉପକ୍କମତି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଦେସେନ୍ତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ପସ୍ସାୱମ୍ପି ୱଣ୍ଣତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱତ୍ଥିକୋସଗତସ୍ସ ପିଚ୍ଛିଲତାୟ ୱା ଞତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ତତିୟତ୍ଥେରୱାଦେ ୟୁତ୍ତି । ସବ୍ବାଚରିୟା ଇମେ ଏୱ ତୟୋ ଥେରା, ତେସମ୍ପି ଦକସୋତୋରୋହଣଂ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମନନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସାଧାରଣତୋ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଦତି କିର ।

ଠାନା ଚୁତଞ୍ହି ଅୱସ୍ସଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଠାନା ଚାୱନମତ୍ତେନେୱେତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣେ ଏୱ ଆପତ୍ତି । ସୁକ୍କସ୍ସ ହି ସକଲଂ ସରୀରଂ ଠାନଂ, ଅନୋତିଣ୍ଣେ ଠାନା ଚୁତଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଆଭିଧମ୍ମିକତ୍ତା ଥେରସ୍ସ ‘‘ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମ ରାଗସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତୀ’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୭) କଥାୱତ୍ଥୁଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ଭୱୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ, ‘‘ତଂ ଅସୁଚିଂ ଏକଦେସଂ ମୁଖେନ ଅଗ୍ଗହେସି, ଏକଦେସଂ ଅଙ୍ଗଜାତେ ପକ୍ଖିପୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୩) ୱଚନତୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଚ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ଖୋ ଅୱୀତରାଗସ୍ସେୱ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ ୟଂ ଅରହତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୩; କଥା॰ ୩୧୩) ୱଚନତୋ । ପରୂପାହାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ତସ୍ସ ସୁକ୍କସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାନଂ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୯) ଚନତୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ପାକତିକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ୱିୟ ଅସଂସଟ୍ଠତ୍ତା, ନିକ୍ଖମନତୋ ଚ ‘‘ୱତ୍ଥିସୀସଂ, କଟି, କାୟୋ’’ତି ତିଧା ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନଂ ପକପ୍ପେନ୍ତି ଆଚରିୟା । ସପ୍ପୱିସଂ ୱିୟ ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଚ ୱିସସ୍ସ ଠାନନିୟମୋ, କୋଧୱସେନ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ଏୱମସ୍ସ ନ ଚ ଠାନନିୟମୋ, ରାଗୱସେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ତକ୍କୋ ।

ଖୋଭକରଣପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଭେସଜ୍ଜସେନାସନାହାରାଦିପଚ୍ଚୟୋ । ସଂସଗ୍ଗଭେଦତୋପୀତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀହିପି ତୀହିପି । ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୁପିନନ୍ତେନ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନା ପସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଅଭୂତମେୱାତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ‘‘ୟଂ ପନ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି । ତଂ ଏକନ୍ତସଚ୍ଚମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ନ ୱିସୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ସଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତି, ଅଲିକୋ ୱାତି କତ୍ୱା ତଞ୍ଚେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ‘‘ଅସେକ୍ଖା ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା ସଚ୍ଚମେୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ନାସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କିନ୍ତୁ ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଅଭୂତଂ, ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ହି ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ଅସୁଣନ୍ତୋପି ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅମୁନନ୍ତୋପି ମୁନନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ସଚ୍ଚମ୍ପି ୱିପସ୍ସତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ତଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି, ଆଗନ୍ତୁକପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତଭୂତାନି ହି ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି ଏୱ । ତତ୍ଥ କମ୍ମନିମିତ୍ତମତୀତମେୱ, ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଥୋକଂ କାଲଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସିୟା ।

ଈଦିସାନୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବପରିକପ୍ପିତାଗନ୍ତୁକପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାନି, ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ମକ୍କଟସ୍ସ ନିଦ୍ଦା ଲହୁପରିୱତ୍ତା ହୋତି। ସୋ ହି ରୁକ୍ଖସାଖତୋ ପତନଭୟା ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଉମ୍ମୀଲତି ଚ ସୁପତି ଚ । ମନୁସ୍ସା କିଞ୍ଚାପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉମ୍ମୀଲନ୍ତି ସୁବ୍ୟତ୍ତତରଂ ପଟିବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପଟିବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣଂ ୱିୟ ସୁପିନକାଲେପି ତେସଂ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣଂ ହୋତି, ୟେନ ‘‘ସୁପତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ହି ସୁପତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣଂ କରଜକାୟସ୍ସ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱୂପନିସ୍ସୟତ୍ତା ‘‘ନିଦ୍ଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା କରଜକାୟସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ସୁପିନଦସ୍ସନକାଲେ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଉତ୍ତରଣେ ସତିପି ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟତୋ ସତ୍ତା ‘‘ପଟିବୁଦ୍ଧା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, କରଜକାୟସ୍ସ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତସଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତି, ତତୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତାପି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଅସୁପ୍ପସନ୍ନୱଟ୍ଟିନିସ୍ସିତଦୀପପ୍ପଭା ୱିୟ । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ସୁପିନେ ଉପଟ୍ଠିତଂ ନିମିତ୍ତମ୍ପି ଦୁବ୍ବଲ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ଅନେକତ୍ଥଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଚ ଦୁବ୍ବଲାରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଚେତନା, ତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଦୁବ୍ବଲା ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣାୟ, ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ୱା ଅଦୁବ୍ବଲତ୍ତା, ଅୱତ୍ଥୁକାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଚେତନାୟ ଅୱତ୍ଥୁକାୟ ଭାୱନାପଭାୱାୟାତିରେକବଲସବ୍ଭାୱତୋ । ଭାୱନାବଲସମପ୍ପିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅରୂପମ୍ପି ସମାନଂ ଅତିଭାରିୟମ୍ପି କରଜକାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପେତି । ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ଅନପ୍ପିତମ୍ପି କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ କରଜକାୟଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନସମତ୍ଥଂ କରୋତି, ପଗେୱେତରଂ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ତଂ ଅନୁମାନକାରଣଂ, ୟେନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱୋତି ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ଚିତ୍ତାନୁଭାୱେନ ୱା ଲଦ୍ଧାସେୱନାଦିକିରିୟାୱିସେସନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ଦୁବ୍ବଲହଦୟୱତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ । ଅତ୍ତନୋ ମନ୍ଦତିକ୍ଖାକାରେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନ୍ଦତିକ୍ଖଭାୱନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥଞ୍ଚେ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚେତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଉପାଦାୟରୂପପାଳିୟଂ ଉଦ୍ଦେସାରହଂ ନ ଜାତଂ । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା ହି ତଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ୱତ୍ଥୁରୂପତ୍ତା ଚ ଅୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରମ୍ପି ନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସ ଅସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା ତନ୍ନିସ୍ସିତା ଚ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଅସୁପ୍ପସନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଚେ ? ସିଦ୍ଧମେୱ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଉତୁଆହାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାୟୋଗତୋ, ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିକାରଦସ୍ସନତୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତା ଚ । ୟସ୍ମା ଅପ୍ପଟିବୁଦ୍ଧୋପି ପଟିବୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା କରଜକାୟସ୍ସ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାକାରୱିସେସୋ ନିଦ୍ଦା ନାମ । ସା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣାକାରୱିସେସେନ ହୋତି, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ସତ୍ତୋ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ସୁତ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ଭୱଙ୍ଗୱାରନିରନ୍ତରତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଦି ତାୱ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିଦ୍ଦାକ୍ଖଣେ ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଥ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି, ୱିନୟୱିରୋଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ଅଖୀଣନିଦ୍ଦୋ, ଅନୋତିଣ୍ଣଭୱଙ୍ଗୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଅୟଂ ନେୱ ସୁତ୍ତୋ ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନା ତଂ ନିଦ୍ଦଂ ଅନୋକ୍କନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଅଭିଧମ୍ମୋ, ୱିନୟୋ, ନାଗସେନତ୍ଥେରୱଚନଂ ୟୁତ୍ତି ଚାତି ସବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂସନ୍ଦିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କପିମିଦ୍ଧପରେତୋତି ଭୱଙ୍ଗତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣନିଦ୍ଦାପରେତୋ । ସା ହି ଇଧ କପିମିଦ୍ଧଂ ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ମିଦ୍ଧଂ ? ୟା କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା…ପେ॰… ସୁପନଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩) ଏୱମାଗତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଅରୂପଂ, ଇମସ୍ସ ଫଲଭୂତୋ କରଜକାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା’ପଚଲାୟିକାସୁପି ନିଦ୍ଦାୱିସେସୋ କାରଣୋପଚାରେନ ‘‘କପିମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚେୱ ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୫.୩.୫ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ୟଂତଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତଂ ଇଧ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଅୱୟୱେ ସମୂହୱୋହାରେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସାଖଚ୍ଛେଦକୋ ରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତିଆଦି ନିଦସ୍ସନଂ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦି ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ । ନ ଚ ମୟାତି ୱୀମଂସନପଦସ୍ସ ତସ୍ସ କିରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ, ମୋଚନେ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ମୁଚ୍ଚନପକତିୟା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୪୦.ଗେହନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣା । ୱନଭଙ୍ଗିୟନ୍ତି ପାଭତିକଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତସୁଖୱେଦନାମୁଖେନ ରାଗୋୱ ‘‘ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୁପନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଇଦଂ କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ୱିୟ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୁପନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟାତି ସୋଧନତ୍ଥାୟ ।

୨୬୬. ‘‘ଦାରୁଧୀତଲିକଲେପଚିତ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗଜାତପଟିନିଜ୍ଝାନେପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ପରିଳାହେ ମୋଚନରାଗଜୋ’’ତି ଲିଖନ୍ତି । ୱାଲିକାୟ ୱା ‘‘ହତ୍ଥିକାମଂ ନସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ଆପତ୍ତି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଠୋ । ‘‘ଏହି ମେ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ସାମଣେର, ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ‘‘ୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ ‘‘ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିୟାପି ଆପତ୍ତି ସିୟାତି ସଙ୍କରଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି କେଚି ।

୨୬୭. ‘‘ପୁପ୍ଫାୱଲିୟଂ ସାସୱଳିୟ’’ନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ କିର ।

ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୭୦. ‘‘ଓତିଣ୍ଣୋ’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଇମିନାସ୍ସ ୱାୟାମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ହି ପଦଂ ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତି, ସୋ ଚ ପୟୋଗୋ ସମାଗମୋ ଅଲ୍ଲୀୟନଂ । କେନ ଚିତ୍ତେନ ? ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ, ନ ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣାଧିପ୍ପାୟାଦିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ୱାୟମତୋ ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୱାୟମିତ୍ୱା ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ ହି ସମାପଜ୍ଜତି ନାମ । ଏୱମସ୍ସ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଅଥ ୱା ଓତିଣ୍ଣୋ। କେନ ? ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ୟକ୍ଖାଦିନା ସତ୍ତୋ ୱିୟ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ କରଣୱଚନଂ । ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତଂ ଚିତ୍ତଂ କୂପାଦିଂ ୱିୟ ସତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ରାଗତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଉପଗତୋ, ତତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣାଧିପ୍ପାୟତୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ହେତୁଭୂତେନ ତମେୱ ରାଗଂ ଓତିଣ୍ଣୋ। ମାତୁଗାମେନ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଆଗତେନ, ଅତ୍ତନା ଉପଗତେନ ୱା । ଏତେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସାରତ୍ତତା ୱା ହୋତୁ ୱିରତ୍ତତା ୱା, ସା ଇଧ ଅପ୍ପମାଣା, ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ ଉଭିନ୍ନଂ ସାରତ୍ତତାୟ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ।

କାୟସଂସଗ୍ଗନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ କାୟାନଂ ସମ୍ପୟୋଗଂ । ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନା ହି ‘‘ଅଜ୍ଝାଚାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟୋ ସୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରତୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ, ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୯) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନାୟ ହି ସଂସଗ୍ଗୋ ଦୀପିତୋ । ସୋ ଚେ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ହୋତି, କଥଂ ଅନାପତ୍ତି ହୋତୀତି । ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ, କିନ୍ତୁ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ସାମଞ୍ଞଭାଜନୀୟତ୍ତା, ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାଭାୱେ ସମାପଜ୍ଜନାଭାୱେନ ‘‘ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗାହଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥେନ ସବ୍ବୋପି ଉପାଦିନ୍ନକୋ କାୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ନ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ହତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦି । ୱେଣିଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନକୋ ଅଭିନ୍ନସନ୍ତାନୋ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାଦିକୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନପି କେନଚି କେସାଦିନା ଉପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଫୁସନ୍ତୋପି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୭୪) । ତେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନମ୍ପି କେସଲୋମାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଫସ୍ସଂ ପଟିଜାନାତୀତି ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଫସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନତୋ ଦୁୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ତଦତ୍ଥଜାନନତୋ । ଫୁଟ୍ଠଭାୱଞ୍ହି ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋପି ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ, ଅୟମେକୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ମାତୁଗାମସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଚ କାୟପରିୟାପନ୍ନାନଂ କେସାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଫୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଫୁସିତ୍ୱା ତଂ ସାଦିୟନଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ, ନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ । ଅନେକନ୍ତିକଞ୍ହେତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନକେନ କାୟେନ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା କାୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପାଦିନ୍ନକକାୟେ ଫୁଟ୍ଠେ ପସନ୍ନକାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚେ ହୋତି, ତସ୍ସ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନେୱ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ ସୋ ହୋତି । ଅନୁପାଦିନ୍ନକକାୟୋ, ଲୋଲୁପ୍ପୋ ଅପ୍ପସନ୍ନକାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ୱା ହୋତି, ତିମିରୱାତେନ ଉପହତକାୟୋ ୱା ତସ୍ସ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ଚ ତେନ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ, କେୱଲଂ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱାୟମିତ୍ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଇମିନାସ୍ସ ୱାୟମତୋ ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନା ଦସ୍ସିତା’’ତି । ଅପରୋପି ଭିକ୍ଖୁ ମାତୁଗାମସ୍ସ କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନେକନ୍ତିକଞ୍ହେତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅପରୋ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତଂ ମାତୁଗାମଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ସଣିକଂ ଫୁସନ୍ତୋ ୱତ୍ଥନ୍ତରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତଲୋମସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋପି ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମିତ୍ୱା ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ନାମ, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀତି କାୟଂ ଘଟ୍ଟେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା, ଏୱଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ଫସ୍ସପଟିୱିଜାନନଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱେୱ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ନଖେନ ଲୋମେନ ସଂସଗ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ଚ ମେ ଲୋମଘଟ୍ଟନେନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତିମିରୱାତଥଦ୍ଧଗତ୍ତୋ ଚାହଂ ନ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାମୀତି ଅନାପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ସିୟାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅପିଚ ‘‘ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି ଚ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୋ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ନ ତଦତ୍ଥଜାନନତୋତି କାରଣଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ହୋତି ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୭୧.‘‘ରତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱିପରିଣତ’’ନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ମାତୁୟା ମାତୁପେମେନ ଆମସତି…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନେୱ ରତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିନଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାୱ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଇଧାଧିପ୍ପେତା ‘‘ମତିତ୍ଥିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜି…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧେ ‘‘ନ ୟକ୍ଖୀ ନ ପେତୀ ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା’’ତି ୱଚନଂ ଅୱିନଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାପି ନ ସବ୍ବା ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହା ଇତ୍ଥୀ ଇଧ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ନାମ । ୟକ୍ଖିଆଦୟୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିସିଦ୍ଧେନ ଇଦ୍ଧିୱିସେସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତିୟୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହାପି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାସୁ ୟକ୍ଖୀ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ୟକ୍ଖିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଦନୁଲୋମତ୍ତା ପେତିତ୍ଥୀ, ଦେୱିତ୍ଥୀ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ । ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହିତ୍ଥୀ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁମେୱାତି ଏକେ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ’’ତି ପାଳିୟା ଅଭାୱେନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ୟକ୍ଖିସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିୱଚନେ ସତି ୟକ୍ଖିଆଦୀନଂ ଅନିତ୍ଥିତାପସଙ୍ଗତୋ, ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିମ୍ହି ୟକ୍ଖିଆଦୀନଂ ଅନ୍ତୋକରଣେ ସତି ତାସଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୱତ୍ଥୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ ୟକ୍ଖିଆଦୟୋ ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକେ ପନ ‘‘ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା କାୟ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’ତି ଏତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହା ପାକତିକତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ତିରଚ୍ଛାନଗତସଞ୍ଞୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତା ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ’ତିଆଦିୱାରେସୁପି ପାକତିକତିରଚ୍ଛାନଗତୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସୋୱ । ତେନେୱ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଅତ୍ତକଆମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ମନୁସ୍ସପୁରିସପଟିସଂୟୁତ୍ତୱାରା ୱିୟ ତିରଚ୍ଛାନପଟିସଂୟୁତ୍ତୱାରାପି ନାଗତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ପଣ୍ଡକୋତି ଇଧ ମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକୋୱ, ପୁରିସୋତି ଚ ଇଧ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋୱ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଅମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକୋ ଅମନୁସ୍ସପୁରିସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ତିରଚ୍ଛାନଗତପଣ୍ଡକୋ ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ଚାତି ଅଟ୍ଠ ଜନା ଇଧ ନାଗତା, ତେସଂ ୱସେନ ୱତ୍ଥୁସଞ୍ଞାୱିମତିଭେଦୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦାଭେଦୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଅନାଗତୱାରଗଣନା ଚ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା ତେସଂ ଦୁକମିସ୍ସକାଦିୱାରା, ଆପତ୍ତିଅନାପତ୍ତିଭେଦୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ । ‘‘ତତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକଅମନୁସ୍ସପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିତିରଚ୍ଛାନଗତପଣ୍ଡକାତି ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକା, ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁକା, ଅମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକା, ପାଳିୟଂ ପନ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଅନାଗତତ୍ତା ଅମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକା, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ପୁରିସା ଚ ନାଗତା । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ନାଗତା, ମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଅନାଗତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୧) ପନ ‘‘ନାଗମାଣୱିକାୟପି ସୁପଣ୍ଣମାଣୱିକାୟପି କିନ୍ନରିୟାପି ଗାୱିୟାପି ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦେୱ ପମାଣତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୩) ଏତ୍ଥ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋତି ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ପାକତିକତିରଚ୍ଛାନଗତତୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ, ତଥା ୟକ୍ଖପେତତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହାନଂ ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅପିଚ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ‘‘ପତନରୂପଂ ପମାଣଂ, ନ ମରଣରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୱିସେସୱଚନତୋ ଚ ‘‘ଉଭତୋ ଅୱସ୍ସୁତେ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱା ପେତସ୍ସ ୱା ପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱା ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ କାୟେନ କାୟଂ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୬୧) ସାମଞ୍ଞେନ ୱଚନତୋ ଚ ସୋ ୱିସିଟ୍ଠୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହିତ୍ଥିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ୱିସେସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୱିସେସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦେ ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହିତ୍ଥୀପି ଅଧିପ୍ପେତା, ରୂପସାମଞ୍ଞେନ ସଞ୍ଞାୱିରାଗତ୍ତାସମ୍ଭୱତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦେସୁପି ସା ୱତ୍ତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟ, ସା ଚାନାଗତା । ସରୂପେନ ସଂଖିତ୍ତୱାରତ୍ତା ନାଗତାତି ଚେ ? ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀତି ଇଧ ଆଗତତ୍ତା ପୁରିସଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସୋ ଚ ଇଧ ଆଗତୋ, ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହିତ୍ଥିୟା ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାୟପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଇମସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ କାରଣଚ୍ଛାୟା ପରିୟେସିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଇତ୍ଥୀନଂ, ପୁରିସାନଞ୍ଚ ଏକତୋ ୱଚନେ ପୁରିସଲିଙ୍ଗସବ୍ଭାୱତୋ । ଇଧ ତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସପଣ୍ଡକିତ୍ଥିୟୋ ତିସ୍ସୋପି ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହାମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେସୁ ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକପୁରିସସଞ୍ଞିତା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଦିସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟେ ୱାରାନଂ ସଂଖିତ୍ତତ୍ତା ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୟୋ ନାଗତା । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଆପତ୍ତି, ତଥା ତତ୍ଥାପି । ଅଞ୍ଞଥା ପୁରିସଂ ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ପଣ୍ଡକଂ ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେ ୱାରା ସଂଖିତ୍ତାତି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି । ୱିସେସୋ ଚ ପଣ୍ଡକେ, ପୁରିସେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ଚ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମେତେସଂ ୱାଦାନଂ ୟତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ୱା କାରଣଂ ୱା ଅତିରେକଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆରିଚୟୋ । ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୱାରଗଣନା ତାୱ ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱେଦିତବ୍ବା – ଇତ୍ଥିମୂଲକା ପଞ୍ଚ ୱାରା ପଣ୍ଡକପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତମୂଲକା ଚ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚାତି ୱୀସତି ୱାରା ଏକମୂଲକା, ତଥା ଦୁମୂଲକା ୱୀସତି, ମିସ୍ସକମୂଲକା ୱୀସତୀତି ସଟ୍ଠି ୱାରା, ତାନି ତୀଣି ୱୀସତିକାନି ହୋନ୍ତି । ଏକେକସ୍ମିଂ ୱୀସତିକେ ଏକେକମୂଲୱାରଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧୱାରା ତୟୋ ୱୁତ୍ତା । ସେସା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ୱାରା ସଂଖିତ୍ତା, ତଥା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟୱାରା ତୟୋ ୱୁତ୍ତା, ସେସା ସଂଖିତ୍ତା, ଏୱଂ କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧୱାରେପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟୱାରେପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧୱାରେପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱାରେପି ତୟୋ ତୟୋ ୱାରା ୱୁତ୍ତା, ସେସା ସଂଖିତ୍ତା । ଏୱଂ ଛନ୍ନଂ ତିକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ୱାରା ଆଗତାତି ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତା, ସେସା ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସାଧିକାନି ତୀଣି ୱାରସତାନି ସଂଖିତ୍ତାନି । ତତୋ ପରଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସାରତ୍ତପକ୍ଖେ କାୟେନ କାୟନ୍ତି ଏକମେକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସ ୱାରା ଆଗତାତି ଏକୱୀସତି ୱାରା ସରୂପେନ ଆଗତା, ନୱନୱୁତାଧିକାନି ତୀଣି ୱାରସତାନି ସଂଖିତ୍ତାନି । ତତୋ ପରଂ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଦୀପକା ଚତ୍ତାରୋ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟମୂଲକା ଚତ୍ତାରୋ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟମୂଲକାତି ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କା ଆଗତା ।

ତତ୍ଥାୟଂ ୱିସେସୋ – ୟଦିଦଂ ମାତିକାୟ ପରାମସନପଦଂ, ତେନ ୟସ୍ମା ଆମସନାଦୀନି ଛୁପନପରିୟୋସାନାନି ଦ୍ୱାଦସପି ପଦାନି ଗହିତାନି, ତସ୍ମା ପଦୁଦ୍ଧାରଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଆମସନା ପରାମସନଂ ଛୁପନ’’ନ୍ତି ଆହ । ପରାମସନଂ ନାମ ଆମସନା । ‘‘ଛୁପନ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ପରାମସନମ୍ପି ୱିସୁଂ ଏକତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ଚାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମୱାରେ ଏୱ ଦ୍ୱାଦସପି ଆମସନାଦୀନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନି । ତତୋ ପରଂ ଆଦିମ୍ହି ଦ୍ୱେ ପଦାନୀତି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଆଗତାନି, ଇତରାନି ସଂଖିତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟୱାରାଦୀସୁ ପନ ସବ୍ବାକାରେନ ଅଲାଭତୋ ଆମସନମେୱେକଂ ଆଗତଂ, ନେତରାନି । ‘‘ସଞ୍ଚୋପେତି ହରତୀ’’ତି ପାଠୋ, ସଞ୍ଚୋପେତି ଚ । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ‘‘ପୁରିମନୟେନେୱାତି ରଜ୍ଜୁୱତ୍ଥାଦୀହି ପରିକ୍ଖିପନେ’’ତି ଚ ପଚ୍ଛା ‘‘ପୁରିମନୟେନେୱାତି ସମ୍ମସନା ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୱେଣିଗ୍ଗାହେ ଆପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଲୋମଫୁସନେପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଚ ‘‘ତଂ ପକାସେତୁଂ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ନିଦ୍ଦେସେ । ‘‘ସଦିସଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତାଦିସଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ଗରୁକଂ ତତ୍ଥ କାରୟେତି ଅତ୍ଥୋ, କାୟସଂସଗ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରୋପି କାୟପଟିବଦ୍ଧଛୁପନକୋ । ଗହଣେ ଚାତି ଗହଣଂ ୱା । ୱିରାଗିତେତି ୱିରଦ୍ଧେ । ସାରତ୍ତନ୍ତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ରତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମାତୁଭଗିନିଆଦିୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିରତ୍ତଂ ଞାତିପେମୱସେନ ଗଣ୍ହି, ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗଂ ୱା ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିରତ୍ତଂ ମାତରଂ ଗଣ୍ହି, ଅନଧିପ୍ପେତଂ ଗଣ୍ହି । ଏତ୍ଥ ମହାସୁମତ୍ଥେରୱାଦେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ‘‘କାୟଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହାତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଲଦ୍ଧିକତ୍ତା । ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେନ କାୟଂ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୭୩) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋପି ଖାୟତି । ‘‘ୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏତ୍ଥପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ ଖାୟତି ‘‘ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି କାୟଂ ଘଟ୍ଟେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗତ୍ତା’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଗରୁକାପତ୍ତିଭୟେନ ‘ନୀଲମେୱ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି ୱାୟାମନ୍ତୋ କାୟଂ ଘଟ୍ଟେତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ତସ୍ସ ‘କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ‘‘ଏୱରୂପେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ୱଦତି କିର । ‘‘ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକପୁରିସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକାଲେପି ଇତ୍ଥିୱସେନେୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୨୮୧.ତିଣଣ୍ଡୁପକନ୍ତି ହିରିୱେରାଦିମୂଲାନି ଗହେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ । ତାଲପଣ୍ଣମୁଦ୍ଦିକନ୍ତି ତାଲପଣ୍ଣମୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକଂ, ତେନ ତାଲପଣ୍ଣମୟଂ କଟଂ, କଟିସୁତ୍ତକଂ, କଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନାଦି ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିୱାସିନୋ ଇତ୍ଥିରୂପଂ ଲିଖିତଂ, କଟିକପଟଞ୍ଚ ନ ଛୁପନ୍ତି କିର । ଆକରତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତୋ । ରତନମିସ୍ସୋତି ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ କତୋ କଞ୍ଚନଲତାଦିୱିନଦ୍ଧୋ । ସୁୱଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱାତି ସୁୱଣ୍ଣରସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା । ବୀଜତୋ ଧାତୁପାସାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ। ଥେରୋ ନ କପ୍ପତୀତି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପେସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ ପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତି କିର । ବୁବ୍ବୁଳକଂ ତାରକଂ । ଆରକୂଟଲୋହମ୍ପି ଜାତରୂପଗତିକମେୱ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ଆରକୂଟଲୋହଂ ସୁୱଣ୍ଣସଦିସମେୱ, ସୁୱଣ୍ଣଂ ଅନୁଲୋମେତି, ଅନାମାସ’’ନ୍ତି ।

‘‘ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେକଦେସୋପି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ।

କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୮୩. ତତିୟେ ତୟୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୱାରା ତୟୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱାରା ତୟୋ ଦୁକ୍କଟୱାରା ତୟୋ କାୟପଟିବଦ୍ଧୱାରାତି ଦ୍ୱାଦସ ୱାରା ସରୂପେନ ଆଗତା । ତତ୍ଥ ତୟୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୱାରା ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତାତି ତିଣ୍ଣଂ ୱୀସତିକାନଂ ଏକେକମୂଲା ୱାରାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଇଧ ୱିସେସାତି ପଣ୍ଣାସ ୱାରା ସଂଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ୱେମତିକୋ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତି…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ପଣ୍ଡକପୁରିସସଞ୍ଞୀ ତିରଚ୍ଛାନଗତସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତି ଅକ୍କୋସତିପି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ପଣ୍ଡକୋ ଚ ହୋତି ପଣ୍ଡକସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ପଣ୍ଡକସ୍ସ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ଏୱମାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନାନଂ ଅନାପତ୍ତିଟ୍ଠାନତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚାପଜ୍ଜତି, ପଣ୍ଡକେ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ପଣ୍ଡକୋ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଣ୍ଡକେ ପଣ୍ଡକସଞ୍ଞିସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ସଂଖିତ୍ତୱାରେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ୱେମତିକୋ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତି…ପେ॰… ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଖେତ୍ତେପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ତଥା ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ୱେମତିକୋ ସାରତ୍ତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତି…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧୱାରାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱାରତ୍ତିକଂ ୱିୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱାରତ୍ତିକଂ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଆପତ୍ତିୱିସେସାଭାୱତୋ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱାରତ୍ତିକେ ପନ ଦିନ୍ନନୟତ୍ତା ତମ୍ପି ତଦନୁଲୋମା ୱାରା ଚ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ସବ୍ବତ୍ଥ ନ-ୱିଞ୍ଞୂ ତରୁଣଦାରିକା, ମହଲ୍ଲିକା ଉମ୍ମତ୍ତିକାଦିକା ଚ ଅନଧିପ୍ପେତା, ପଗେୱ ପାକତିକା ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀନଂ, ତଥା ପଣ୍ଡକାଦୟୋପୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୮୫.ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗେ ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନା’’ତି କିର ମହାଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ସୀସଂ ନ ଏତୀତି ଅକ୍କୋସନଂ ନ ହୋତି, ଘଟିତେ ପନ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱିସେସୋ – ଇମେହି ତୀହି ଘଟିତେ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗାନଂ ନିୟତୱଚନତ୍ତା, ଅଚ୍ଚୋଳାରିକତ୍ତା ୱା, ନ ଅଞ୍ଞେହି ଅନିମିତ୍ତାସୀତିଆଦୀହି ଅଟ୍ଠହି । ତତ୍ଥ ଅଲୋହିତାସି, ଧୁୱଲୋହିତାସି, ଧୁୱଚୋଳାସି, ପଗ୍ଘରଣୀସି, ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକାସି, ୱେପୁରିସିକାସୀତି ଏତାନି ଛ ମଗ୍ଗାନଂ ଅନିୟତୱଚନାନି, ଅନିମିତ୍ତାସି, ନିମିତ୍ତମତ୍ତାସୀତି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଅନଚ୍ଚୋଳାରିକାନି ଚ, ୟତୋ ଅଟ୍ଠପଦାନି ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ନ ଜନେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ତାନି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂନି । ପରିବ୍ବାଜକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱିୟ ଅକ୍କୋସମତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂନୀତି ଏକେ । ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକାସି, ୱେପୁରିସିକାସୀତି ଏତାନେୱ ପଦାନି ସକଲସରୀରସଣ୍ଠାନଭେଦଦୀପକାନି ସୁଦ୍ଧାନି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ନ ଜନେନ୍ତି ସକଲସରୀରସାମଞ୍ଞତ୍ତା, ଇତରାନି ଜନେନ୍ତି ଅସାମଞ୍ଞତ୍ତା । ତାନି ହି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମେୱ ଦୀପେନ୍ତି ସିଖରଣୀ-ପଦଂ ୱିୟ । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀତି ୱଚନଂ ପନ ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଘାଦିସେସୱତ୍ଥୁନା ମିସ୍ସୱଚନଂ । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ୟଦି ତମ୍ପି ଜନେତି, କଥଂ ଅନିମିତ୍ତାସୀତିଆଦିପଦାନି ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଜନେନ୍ତୀତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ପୁରିସସ୍ସପି ନିମିତ୍ତାଧିୱଚନତୋ, ‘‘ମେଥୁନୁପସଂହିତାହି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ମାତିକାୟ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ମେଥୁନୁପସଂହିତାହିପି ଓଭାସନେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେହି ଓଭାସନେ ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏକେ, ସବ୍ବଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

୨୮୭.ହସନ୍ତୋତି ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭଣତି, ସା ଚେ ପଟିୱିଜାନାତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୨୮୯. ‘‘ପଟିୱୁତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ପାଠୋ । ନୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅଧିକୋ । ‘‘ଅକ୍ଖରଲିଖନେନପି ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଆୱଜ୍ଜନସମନନ୍ତରୱିଧିନା ସମେତି ଚେ, ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୯୦. ଚତୁତ୍ଥେ ତୟୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୱାରା ଆଗତା, ସେସା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ୱାରା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିକାୟ ସଂଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତତୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଇଧ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ସେସୟୋଜନକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନଗରପରିକ୍ଖାରେହୀତି ପାକାରପରିଖାଦୀହି ନଗରପରିୱାରେହି । ସେତପରିକ୍ଖାରୋତି ସେତାଲଙ୍କାରୋ, ସୀଲାଲଙ୍କାରୋତି ଅତ୍ଥୋ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୪) । ଚକ୍କୱୀରିୟୋତି ୱୀରିୟଚକ୍କୋ । ୱସଲଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧନ୍ତି ନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କିଂ ମେ ପାପକଂ, କିଂ ମେ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୯୧.ସନ୍ତିକେତି ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ‘‘ପଠମୱିଗ୍ଗହେ ସଚେ ପାଳିୱସେନ ୟୋଜେତୀତି କାମହେତୁପାରିଚରିୟାଅତ୍ଥୋ । ସେସନ୍ତି ‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’ତି ପଦଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ଦୁତିୟେ ପାଳିୱସେନ କାମହେତୁ-ପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଗ୍ଗହାନଂ ୱସେନ ୟୋଜିତାନୀତି ଅପରେ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୯୫. ଏତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ମେଥୁନରାଗେନ ୱୀତିକ୍କମେ ସତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ ଅଗ୍ଗଦାନନ୍ତି । ମେଥୁନଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କେୱଲଂ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ମେଥୁନଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ ତଦତ୍ଥିୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଭଣନେ ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନେନପି ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟ । ୟା ମାଦିସଂ ସୀଲୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏକେ । ପଞ୍ଚସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ଭାୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱାତି ଏକେ । ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟେ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ ୟକ୍ଖିପେତୀସୁ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲତ୍ତକାମୱଚନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ନାଗତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପନ ପଣ୍ଡକଗତିକୋୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୯୭.ଅହମ୍ହି ଦୁଗ୍ଗତାତି ଅହଂ ଅମ୍ହି ଦୁଗ୍ଗତା । ଅହଂ ଖ୍ୱୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟ୍ୟୋତି ବହୁୱଚନଂ ହୋତି ।

୨୯୮.ଓୟାଚନ୍ତୀତି ନୀଚଂ କତ୍ୱା ଦେୱେ ୟାଚନ୍ତି । ଆୟାଚନ୍ତୀତି ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଆଦରେନ ୟାଚନ୍ତି । ଅଲଙ୍କାରାଦୀହି ମଣ୍ଡିତୋ କେସସଂୱିଧାନାଦୀହି ପସାଧିତୋ। ‘‘ମଣ୍ଡିତକରଣେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୩୦୩. ସହ ପରିଦଣ୍ଡେନ ୱତ୍ତମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ନାମ ‘‘ପିୟା ପିୟଂ ୱସେତୀ’’ତି ପାଳି, ପୁରିସଂ ୱାସେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପିୟୋ ପିୟଂ ୱାସେତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥା ।

ତଂ କିରିୟଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ଅୱସ୍ସଂ ଆରୋଚେନ୍ତିୟା ଚେ ଆରୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାତାପିତୂନଂ ଚେ ଆରୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ଓଲୋକେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ‘‘ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ ଗଣିକାୟ ଆରୋଚେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘ମାତାଦୀନମ୍ପି ୱଦତୋ ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ । ତଂ ପନେତନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚନଂ । ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀତି ପେସିତସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱା ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତଂ ୱଦତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସା ମାତୁରକ୍ଖିତଭାୱେପି ସତି ୱିସଙ୍କେତମେୱ, କସ୍ମା ? ‘‘ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରଥା ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ ସିୟା । ଏକଂ ଦସକଂ ଇତରେନ ଦସକେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ମାତୁରକ୍ଖିତାୟ ମାତା ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁସନ୍ତିକଂ ପହିଣତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

୩୩୮.ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱଚନମତ୍ତମେୱ, ୟଦିପି ଅଭିନନ୍ଦତି, ୟାୱ ସାସନଂ ନାରୋଚେତି, ତାୱ ‘‘ୱୀମଂସିତୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ସାସନାରୋଚନକାଲେତି ଆଣାପକସ୍ସ ସାସନୱଚନକ୍ଖଣେ । ତତିୟପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଏକଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଉଭୟୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ କିର ।

୩୩୯.ଚତୁତ୍ଥେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ସମ୍ପାଦେତି, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିସଂୱାଦେତୀ’ତି ଅନାପତ୍ତିପାଳିୟାପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତିପି ।

ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୪୧.ଅଲଂୱଚନୀୟାତି ନ ୱଚନୀୟା, ନିୱାରଣେ ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଥେରପିତା ୱଦତୀତି ଜିଣ୍ଣପିତା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ନାମ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ନ ୟକ୍ଖୀ ନ ପେତୀ ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତା, ପୁରିସୋ ନାମ ମନୁସ୍ସପୁରିସୋ ନ ୟକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି ନତ୍ଥି, ତଥାପି କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀସୁ ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ’’ତି ଇତ୍ଥୀୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ କତତ୍ତା ଇଧାପି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ଏୱାତି ପଞ୍ଞାୟତି । ମେଥୁନପୁବ୍ବଭାଗତ୍ତା ମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁକୋୱ ହୋତି, ସେସା ମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକତିରଚ୍ଛାନଗତପୁରିସାଦୟୋ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକାୱ ମିଚ୍ଛାଚାରସାସନଙ୍ଗସମ୍ଭୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପନ ୱାରା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ପଞ୍ଞତ୍ତିଅଜାନନେ ୱିୟ ଅଲଂୱଚନୀୟଭାୱାଜାନନେପି ଅଚିତ୍ତକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୀସୁପୀତି ‘‘ଇମସ୍ମିମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଲେଖଂ ନେତ୍ୱା ପଟିଲେଖଂ ଆରୋଚିତସ୍ସାପି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଭାୱମଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୪୨.ୟାଚନାତି ‘‘ଦେଥ ଦେଥା’’ତି ଚୋଦନା । ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଇମିନା ନୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱିଞ୍ଞାପନା । ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତୋ ଉପକରଣଂ, ମୂଲଂ ୱା ଦସ୍ସତୀ’’ତି ୟାଚତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୱଟ୍ଟତି ସେନାସନେ ଓଭାସପରିକଥାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧତ୍ତାତି ଏକେ । ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକନ୍ତି ଅସ୍ସାମିକଂ । ନ ଆହଟଂପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଗରୁଭଣ୍ଡପ୍ପହୋନକେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅପ୍ପଂ ହୁତ୍ୱା ଅଗ୍ଘୱସେନ ମହା ହରିତାଲହିଙ୍ଗୁଲିକାଦି, ତଂ ୟାଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୩୪୪.ସୋ କିରାତି ଇସି । ତଦା ଅଜ୍ଝଗମା ତଦଜ୍ଝଗମା।

୩୪୮-୯. ନ ହି ସକ୍କା ୟାଚନାୟ କାତୁଂ, ତସ୍ମା ସୟଂ ୟାଚିତକେହି ଉପକରଣେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସମେତି, ନ ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ଇଧ ଉଭୟେସଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ‘‘ସଞ୍ଞାଚିକାୟା’’ତି ୱଚନତୋ କରୋନ୍ତେନାପି, ‘‘ପରେହି ପରିୟୋସାପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ କାରାପେନ୍ତେନାପି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଉଭୋପେତେ କାରକକାରାପକା । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିଲୋମିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘କାରୟମାନେନା’’ତି ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ‘‘କରୋନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱିଲୋମିତଂ ହୋତି ଅତଦତ୍ଥତ୍ତା । ନ ହି କାରାପେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ‘‘ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଦେସିତୱତ୍ଥୁକପମାଣିକନୟେନ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘କରୋନ୍ତେନ ୱା କାରାପେନ୍ତେନ ୱା’ତି ୱଚନତୋ କରୋନ୍ତେନାପି ପରେହି ୱିପ୍ପକତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ, ତଦତ୍ଥୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘ୟଦି ପନାତିଆଦିମାହା’’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୱିକପ୍ପତ୍ଥସ୍ସ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଏକତୋଭାଗେପି ୱଡ୍ଢିତେ ଆପତ୍ତି ଏୱ । ପମାଣୟୁତ୍ତମଞ୍ଚୋ କିର ନୱୱିଦତ୍ଥି । ‘‘‘ଚତୁହତ୍ଥୱିତ୍ଥାରା’ତି ୱଚନେନ ‘ତିରିୟଂ ତିହତ୍ଥା ୱା’ତି ୱଚନମ୍ପି ସମେତି ‘ୟତ୍ଥ ପମାଣୟୁତ୍ତୋ’ତିଆଦିସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱଚନାସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପମାଣତୋ ଊନତରମ୍ପୀତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚତୁପଞ୍ଚହତ୍ଥମ୍ପି ଦୀଘତୋ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପମାଣମେୱ ଦେସିତୱତ୍ଥୁ । ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁଞ୍ହି କରୋତୋ ଆପତ୍ତି । ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତା କୁଟି ଏୱ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ କୁଟିଂ କରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଥମ୍ଭତୁଲା’’ତି ପାଠୋ । ଅନୁସ୍ସାୱନାନୟେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦମିଳଭାସାୟପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୩୫୩.ଚାରଭୂମି ଗୋଚରଭୂମି । ନ ଗହିତାତି ନ ୱାରିତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କାରଣାୟ ଗୁତ୍ତିବନ୍ଧନାଗାରଂ, ଅକରଣଟ୍ଠାନଂ ୱା ଧମ୍ମଗନ୍ଧିକା ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛିନ୍ଦନକା ଗନ୍ଧିକା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଦ୍ୱୀହି ବଲିବଦ୍ଦେହୀତି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା କିର ୱୁତ୍ତତୋ ଆୱିଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କା ଛିନ୍ନାୱଟତ୍ତା, ନିଗମନସ୍ସାପି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଚିନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତଦତ୍ଥାୟାତି ତଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ । ପଣ୍ଣସାଲମ୍ପୀତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତକୁଟିମେୱ ପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ । ତେନେୱ ‘‘ସଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଲିତ୍ତଂ କିର ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁବ୍ବେ ଥୋକଂ ଠପିତଂ ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧନେ ୱା ୱାତପାନେ ୱା ଠପିତେ । ପଠମମେୱାତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତକାଲେ ଏୱାତି କିର ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଠପିତକାଲେୱାତି କିର । ପୁରିମେନ ଲେପସ୍ସ ଅଘଟିତତ୍ତା ଦୁତିୟେନ ୱତ୍ତସୀସେନ କତତ୍ତା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଆଣତ୍ତେନ କତଂ, ‘‘କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଆପତ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ସତି ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକତାୟ, ଅସତି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ । ହେଟ୍ଠିମପ୍ପମାଣସମ୍ଭୱେ ସତି ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିଂ କରୋତୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ ।

୩୫୪. ଛତ୍ତିଂସ ଚତୁକ୍କାନି ନାମ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଚତୁକ୍କଂ ଦେସିତୱତ୍ଥୁକଚତୁକ୍କଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଚତୁକ୍କଂ ପମାଣିକଚତୁକ୍କଂ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଚତୁକ୍କଂ ଦେସିତୱତ୍ଥୁକପମାଣିକଚତୁକ୍କନ୍ତି ଛ ଚତୁକ୍କାନି, ଏୱଂ ସମାଦିସତିୱାରାଦୀସୁପି ପଞ୍ଚସୂତି ଛତ୍ତିଂସ । ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ସାରମ୍ଭେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୁ, ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପରିକ୍କମନେ…ପେ॰… ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ମାତିକାୟଂ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାରମ୍ଭଅପରିକ୍କମନେପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱାତି ମିଚ୍ଛାଗାହୱିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା କିମତ୍ଥଂ ମାତିକାୟଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନେତବ୍ବା ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୱତ୍ଥୁ ଦେସେତବ୍ବଂ । କୀଦିସଂ ? ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ନେତରଂ, ଇତରସ୍ମିଂ ‘‘ସାରମ୍ଭେ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପରିକ୍କମନେ’’ତି ଏୱଂ ଆନିସଂସୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥୁ ନାମ ଅତ୍ଥି ସାରମ୍ଭଂ, ଅତ୍ଥି ଅନାରମ୍ଭଂ, ଅତ୍ଥି ସପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ଅପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ସାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ଅତ୍ଥି ଅନାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନନ୍ତି ବହୁୱିଧତ୍ତା ୱତ୍ଥୁ ଦେସେତବ୍ବଂ ଅନାରମ୍ଭଂ ସପରିକ୍କମନଂ, ନେତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିମତ୍ଥିକା ପନେସା ଦେସନାତି ଚେ ? ଗରୁକାପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନହେତୁପରିୱଜ୍ଜନୁପାୟତ୍ଥା । ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ ହି ଗରୁକାପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତା ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଗିହୀନଂ ପୀଳାଜନନେନ ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖପରଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତୋ ଚ ସାରମ୍ଭଭାୱୋତି ଏତେ ୱତ୍ଥୁଦେସନାପଦେସେନ ଉପାୟେନ ପରିୱଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅକପ୍ପିୟକୁଟିକରଣତ୍ଥଂ ଗିହୀନଂ ୱା ପୀଳାନିମିତ୍ତଂ ସାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁ । କୁଟିକରଣତ୍ଥଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ପଠମମେୱ ସାଧିତମେତଂ । ୱୋମିସ୍ସକାପତ୍ତିୟୋତି ଦୁକ୍କଟସଙ୍ଘାଦିସେସମିସ୍ସକାପତ୍ତିୟୋ ।

୩୫୫. ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଘାଦିସେସେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନା’’ତି ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ, ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

୩୬୪.ନ ଘଟୟତି ଛଦନଲେପାଭାୱତୋ, ଅନାପତ୍ତି, ତଂ ପରତୋ ସାଧିୟତି । ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତତା ୱୁତ୍ତାତି । ‘‘କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛିକଗେହଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଛଦନଂ ଦଣ୍ଡକେହୀତିଆଦିନା ନୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେହି ତିଣପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନାକୁଟିକାୱ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଛଦନଂ ଦଣ୍ଡକେହି ଦୀଘତୋ ତିରିୟଞ୍ଚ ଜାଲଂ ୱିୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଣେହି ୱା ପଣ୍ଣେହି ୱା ଛାଦେତୁଂ ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିଭାୱୋ ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତମିଦଂ । ତସ୍ମା ମତ୍ତିକାମୟଂ ଭିତ୍ତିଂ ୱଡ୍ଢାପେତ୍ୱା ଉପରି ଉଲ୍ଲିତ୍ତଂ ୱା ଅୱଲିତ୍ତଂ ୱା ଉଭୟଂ ୱା ଭିତ୍ତିୟା ଘଟିତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱ ୱିନାପି ଭିତ୍ତିଲେପେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘‘ସୋ ଚ ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟା’ତି ପଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ତିଣକୁଟିକାୟ । ୟଥାସମାଦିଟ୍ଠାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଆପତ୍ତି କାରୁକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ସୋ ସୁଣାତିଛକ୍କମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ଉଭୟତ୍ଥ ସମାଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆଣାପକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଆଣତ୍ତସ୍ସ ୟଥା ସମାଦିଟ୍ଠଂ ଆଣାପକେନ, ତଥା ଅକରଣପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ‘‘ଅହମ୍ପେତ୍ଥ ୱସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସମ୍ପି କରୋତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱ । ‘‘କୁଟିଂ କରୋଥା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପନ ଆଣାପକସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ।

ଅହଞ୍ଚ ୱସିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ପରସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱା ଆପତ୍ତି ଏୱ ‘‘କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା, ଅନାପତ୍ତି ଅୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଇଧ ପଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନମତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଅହଞ୍ଚ ୱସିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱାସାଗାରଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ସାପତ୍ତି । ୟୋ ପନ ଉପୋସଥାଗାରଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଭୟଂ ସମେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚ ‘‘ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ଆଗତେ ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦତୋ ଇତରୋ ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚେ ? ନ, ବଲୱତ୍ତା। ‘‘ୱାସାଗାରଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ଭୋଜନସାଲାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ଇମିନା କତତ୍ତା ସଙ୍କରା ଜାତା । ୟଥା – ଦ୍ୱେ ତୟୋ ‘‘ଏକତୋ ୱସିସ୍ସାମା’’ତି କରୋନ୍ତି, ରକ୍ଖତି ତାୱାତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ୱାସାଗାରଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦଂ ଉପୋସଥାଗାର’’ନ୍ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା କତେପି ଆପତ୍ତି ଏୱ । ଦ୍ୱୀସୁ ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦୋ ବଲୱା, ତସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଅତୀୱ ପପଞ୍ଚିତଂ । କିଂ ତେନ । ‘‘ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ଚ ପରେହି ଚ ପରିୟୋସାପେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅପରାନିପି ଚତୁକ୍କାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି, ଲେଣାଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି, ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି ଏୱ ।

କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬୬. ସତ୍ତମେ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୮୦.ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପକତିସାୱକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଗ୍ଗସାୱକଂ । ୟଥୂପନିସ୍ସୟୟଥାପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କେନଚି ସାୱକେନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, କେନଚି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, କେନଚି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, କେନଚି କେୱଲୋ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩୮୨.‘‘ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଧରମାନେପି ଭଗୱତି ପିଟକତ୍ତୟପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମକଥିକାତି ଆଭିଧମ୍ମିକା ରତିୟା ଅଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତିଆଦି ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ନେସଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥାୟ ରତିନିୟୋଜନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ନ ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକାଦିସଂସଗ୍ଗତୋ ତେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାଦୀନଂ ଫାସୁୱିହାରନ୍ତରାୟଂ, ତେସମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନକଥାରତିୟା ଅଭାୱେନ ଅନଭିରତିୱାସଂ, ତତୋ ନେସଂ ସାମଞ୍ଞା ଚାୱନଞ୍ଚ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନିମ୍ମିତାନଂ ଧମ୍ମତାତି ସାୱକେହି ନିମ୍ମିତାନଂୟେୱ, ନ ବୁଦ୍ଧେହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସାଧକତମଂ କରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କରଣତ୍ଥେୟେୱ ତତିୟାୱିଭତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୮୩-୪.ୟନ୍ତି ୟେନ । ‘‘କତ୍ତାତି କତ୍ତା, ନ କତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଭରିୟଂ ୱିୟ ମଂ ଅଜ୍ଝାଚରତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତିୟା ବଲୱତୀ ଚୋଦନା । ତେନ ହୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଛୁପନମତ୍ତେ ୱିପ୍ପଟିସାରୀୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗସମ୍ଭୱା ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପଞ୍ଞାପେସି, ତଥେୱ ପୁବ୍ବେୱସ୍ସା ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦି ତାୱ ଭୂତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସିତା, ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତି । ଅଥ ଅଭୂତାୟ, ଭଗୱତା ‘‘ନାସେଥା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ତାୱ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସିତା, ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅଥ ଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଅୟ୍ୟେନମ୍ହି ଦୂସିତା’’ତି ଇମଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ୱିନା ଏୱ ତସ୍ସା ପକତିଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ନାସିତା, ଥେରୋ ଅକାରକୋ ହୋତି । ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, କସ୍ମା ? ଦୁକ୍କଟଂ ମୁସାୱାଦପଚ୍ଚୟା ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ଅନାସେତବ୍ବତ୍ତା । ପାରାଜିକସ୍ସେୱ ହି ଲିଙ୍ଗନାସନାୟ ନାସେତବ୍ବା । ‘‘ନାସେଥା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକାୱ ଜାତା, ସା କିଂ ସନ୍ଧାୟ, ତତୋ ଥେରୋ କାରକୋ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଅପାରାଜିକାପି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନେନ ନାସେତବ୍ବା ଜାତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହାୱିହାରୱାସିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେଥା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭୂତତା ଆପଜ୍ଜତି ‘‘ନାସେଥା’’ତି ୱଚନତୋ । ଭୂତାୟେୱ ହି ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେତବ୍ବା ହୋତି, ନାଭୂତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁରିମନୟେତି ଦୁକ୍କଟୱାଦେ । ପୁରିମୋ ୟୁତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛିମୋ ପାଳିୱଚନୱସେନ ପୱତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୮୫-୬.ପୀତିସୁଖେହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଖେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ପୀତିଗ୍ଗହଣଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ, କାୟିକଞ୍ଚ ଅପନେତୁଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପୀତିୟା ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ଚୁଦିତକୱସେନ କତଂ ଅମୂଲକଂ ନାମ, ‘‘ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନଂ ଅକତ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଇମେ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ତାଦିସଂ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚୋଦେତୀ’’ତି ପାଠୋ। ‘‘ଏତେନ ନୟେନ ସୁତମୁତପରିସଙ୍କିତାନିପି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଏୱ ଆଗତେ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେସଂ ଅଞ୍ଞତରେନାପି ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୱାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱା ହି ଚାୱନସମତ୍ଥତୋ । ‘‘ସମୀପେ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ପରମ୍ମୁଖା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ, ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ସୀସଂ ନ ଏତି । ଦିଟ୍ଠଞ୍ଚେ ସୁତେନ ପରିସଙ୍କିତେନ ଚୋଦେତି ଚୋଦାପେତି, ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ଚୋଦିତେ ୱା ଚୋଦାପିତେ ୱା ସୀସଂ ଏତି ଏୱ ଅମୂଲକେନ ଚୋଦିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ତଞ୍ଚେ ଚୋଦେତି ‘ସୁତୋ ମୟା…ପେ॰… ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୭) । ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ, ତଞ୍ଚେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୯) ଇମିନା ନ-ସମେନ୍ତଂ ୱିୟ ଖାୟତି, କଥଂ ? ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନାମ ଅସୁଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି, ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ସମାନୋ ତଞ୍ଚେ ଚୋଦେତି ‘ସୁତୋ ମୟା ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସୀ’ତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ପୁରିମନୟେନାପତ୍ତି । ‘‘ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ୱଦେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଛିମନୟେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଆପତ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ପାଳିନୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧା କଥୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ପରିୟେସିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ତାୱାହୁ ‘‘ସମୂଲକେନ ୱା ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଅମୂଲକେନ ୱା ପନ ସଞ୍ଞାଅମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦସ୍ସନସୱନପରିସଙ୍କନମୂଲେନ ସମୂଲକେନ ୱା ତଦଭାୱେନ ଅମୂଲକେନାପି ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଦସ୍ସନାଦିମୂଲାଭାୱେନ ଅମୂଲକେନ ୱା ତବ୍ଭାୱେନ ସମୂଲକେନାପି ସଞ୍ଞାଅମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ।

ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋତିଆଦିମ୍ହି ଦସ୍ସନମୂଲେନ ସମୂଲକେନାପି ‘‘ସୁତୋ ମୟା’’ତି ୱଚନତୋ ସଞ୍ଞାଅମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ୱେମତିକୋ’’ତିଆଦି ୱାରା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋଭିଆଦିମ୍ହି ପନ ସମୂଲକେନ, ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦିତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତୀତି । ଏୱମେୱଂ ପନ ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ତେ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱାରା ଅମୂଲକେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ୱେମତିକୋ’’ତିଆଦିନା ସଞ୍ଞାଅମୂଲକେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠେ ୱେମତିକୋ’’ତିଆଦିୱାରା ନିବ୍ବିସେସା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ-ୟଥା ଅସୁଦ୍ଧଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଚ ଓମସୱାଦେନ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ତଥା ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିକୋପି ଅସୁଦ୍ଧଂ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ଅମୂଲକେନ ଚୋଦେତି, ଆପତ୍ତି । ସମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ତଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟଥା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଅସୁଦ୍ଧେ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସଂସନ୍ଦତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୟୁତ୍ତି ପରିୟେସିତବ୍ବା ।

ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱଚନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀ ହି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ଅନିସ୍ସରା, ତସ୍ମା ଉକ୍କଟ୍ଠନୟେ ୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟତ୍ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ଚୋଦେତି, ସିକ୍ଖମାନାଦୟୋ ୱା ଚୋଦେନ୍ତି, ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ୱିଚାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରେନ୍ତି । କୋ ଏତ୍ଥ ଦୋସୋତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟେନ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ୱିଚାରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ କୋଚି ନ ଲଭତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ସମେତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିଂସାନି ତିଂସୱନ୍ତାନି । ଅନୁୟୋଗୋତି ପଟିୱଚନଂ । ଏହିତୀତି ଆଗମିସ୍ସତି । ଦିଟ୍ଠସନ୍ତାନେନାତି ଦିଟ୍ଠନୟେନ, ଦିଟ୍ଠୱିଧାନେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପତିଟ୍ଠାୟାତି ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭିତ୍ୱା । ଠାନେତି ଲଜ୍ଜିଟ୍ଠାନେ ।

ଗାହନ୍ତି ‘‘ଅହଂ ଚୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତାଦାନଗ୍ଗହଣଂ । ଚେତନାତି ଅତ୍ତାଦାନଗ୍ଗହଣଚେତନା । ୱୋହାରୋତି ଇତୋ, ଏତ୍ତୋ ଚ ଞତ୍ୱା ପକାସନଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତୀତି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟା ୱଚୀଘୋସାରମ୍ମଣସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବସଙ୍କେତେନ ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ତଦତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ ୱା ଅପରମତ୍ଥୋ ୱା ତତିୟୱାରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନାମାଦୀହି ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ପାଳିୟା ପକାସିତା, ସା ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଛଧା ଆଚରିୟେହି ଦସ୍ସିତା । ତବ୍ଭାଗିୟଭାୱୋ ଅତବ୍ଭାଗିୟଭାୱୋ ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣୀୟୱତ୍ଥୁତ୍ତା, ଅଧିକରଣେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଧିକରଣୋ ମଞ୍ଚଟ୍ଠେ ମଞ୍ଚୋପଚାରୋ ୱିୟାତି ଚ । ‘‘ପରିୟାୟେନାତି ଅମୂଲକା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ନତ୍ଥି । ପରିୟାୟମତ୍ତଂ, ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି । ଅଭିଧାନମତ୍ତମେୱ, ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦେ । ନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀସୁ । କସ୍ମା ? ନ ହୀତିଆଦି । ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀନମତ୍ଥିତା ୱିୟ ଅମୂଲକଂ ଅଧିକରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସମଥେହୀତି ‘‘ୟଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ସମଥା ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସମଥେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପିଚ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣାଦି । ନ ହି ୱିୱାଦାଦୀନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣଟ୍ଠୋତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ସମଥା ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତସ୍ସା ଅଧିକରଣୀୟତାତି ନ ୱିୱାଦାଦୀନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣଟ୍ଠୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଅମୂଲିକା ଚେ,

ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତା ଫଲମଗ୍ଗଧମ୍ମା ।

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତା,

ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତାୱ ସିୟୁଂ ତଥେୱ ॥

‘‘ତତୋ ଦ୍ୱିଧା ମଗ୍ଗଫଲାଦିଧମ୍ମା,

ସିୟୁଂ ତଥାତୀତମନାଗତଞ୍ଚ ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିଛକ୍କଂ ନ ସିୟା ତତୋ ୱା,

ପରିୟାୟତୋ ସମ୍ମୁତିୱାଦମାହା’’ତି ॥

ଅନୁୱଦନ୍ତୀତି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । କିଚ୍ଚୟତାତି କରଣୀୟତା । ତଂ କତମନ୍ତି ଚେ ? ଅପଲୋକନକମ୍ମନ୍ତିଆଦି । କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ କିର ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

୩୮୭.ସୁତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅମୂଲକତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଦିସ୍ୱାପି ‘‘ଦିଟ୍ଠୋସି ମୟା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠନିୟାମେନେୱ ‘‘ସୁତୋସି ମୟା’’ତି ୱଦତି । ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତ୍ତା ଆପତ୍ତି, ଇଧ ପନ ୟୋ ପୁବ୍ବେ ସୁତ୍ୱା ଅନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛା ତଂ ୱିସ୍ସରିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସମାନୋ ୱଦତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜେଟ୍ଠବ୍ବତିକୋ କାକେକପ୍ପଟିୱତ୍ତା। ୟଦଗ୍ଗେନାତି ୟାୱତା, ୟଦା ୱା । ନୋ କପ୍ପେତୀତିଆଦି ୱେମତିକାଭାୱଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ୱେମତିକୋୱ ନସ୍ସରତି ସମ୍ମୁଟ୍ଠୋ ନାମାତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ତଦନନ୍ତରଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୮୯.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ । ଓକାସକମ୍ମନ୍ତି ଓକାସକରଣଂ । ‘‘ଓକାସେନ କମ୍ମଂ ଓକାସକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଅସୂରିୟଂ ପସ୍ସତି କଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା କଞ୍ଞା ସୂରିୟଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଭୱତି, ଏୱଂ ‘‘ଅନୋକାସଂ କାରେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଓକାସଂ ନ କାରେତ୍ୱାତି ହୋତି ।

ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୯୧.ୱେଳୁୱନେୟେୱାତି ଇଦଂ ତେହି ୱୁତ୍ତୱେଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁବ୍ବେ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ସୁତେନ ଅୱୋଚୁମ୍ହା’’ତି ‘‘ଅମ୍ହେହି ସା ଉସ୍ସାହିତା କୁପିତେହି ଅନତ୍ତମନେହୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ମନୁସ୍ସଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଛଗଲକଭାଗସ୍ସ ଇଦଂ ଛଗଲକଜାତଂ ଅଧିକରଣଂ । ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୋ ତିରଚ୍ଛାନଛଗଲକଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ଅସ୍ସ ଛଗଲକସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସ୍ୱାୟଂ ଛଗଲକୋ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ ନାମ ।

ତତ୍ଥ ପଟିମାୟ ସରୀରଂ, ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀରନ୍ତି ନିଦସ୍ସନଂ, ପଠମଂ ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ଜାତିପଦତ୍ଥୋତିୱାଦୀନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ସାମିଭାୱେନ, ନିଚ୍ଚଭାୱେନ ଚ ପଧାନତ୍ତା ସତ୍ତିସଭାୱେ ଠିତା । ତବ୍ବିପରୀତକତ୍ତା ବ୍ୟତ୍ତାକତି ଜାତିୟୋ ତୁ ପଦତ୍ଥୋ ଇତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଦୁତିୟଂ ନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟ ଆଧାରୋତି ଏତ୍ଥ ନାମମେୱ ନାମକରଣଂ । ନାମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସଞ୍ଞା ନାମକରଣସଞ୍ଞା, ତସ୍ସା । ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ଛଗଲକଜାତିଆଧାରୋ ନାମ । ନ ହି ତଂ ନାମଂ କଚ୍ଛପଲୋମଂ ୱିୟ ଅନାଧାରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ପନ ଛଗଲକସ୍ସ ଦବ୍ବୋତି ଦିନ୍ନନାମଂ ‘‘ଦେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଥେରଂ ଅମୂଲକେନାତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଥେରସ୍ସ ଲିସ୍ସତି ସିଲିସ୍ସତି ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱ, ନ ଅତ୍ଥତୋ, ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ଦେସଲେସା ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣା, ତସ୍ମା ‘‘କଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଦସ ଲେସା ଜାତିଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ନିଦାନେ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ମାତିକାୟମ୍ପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ଛଗଲକସ୍ସ । କଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟାତି ଦବ୍ବୋତି ନାମଂ ଉପାଦାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ଆୱିଭୂତୋ, ତସ୍ମା ନ ୱିଭତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନିୟମତ୍ତା । ନ ହି ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାନଂ ୱିୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଛଗଲକମେୱ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ଗୋମହିଂ ସାଦିକମ୍ପି ହୋତି, ନ ଚ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକା ୱିୟ ସବ୍ବେପି ନାମଲେସମତ୍ତମେୱ ଉପାଦିୟନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଜାତିଲେସାଦିଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିୟମତ୍ତା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନ ୱିଭତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ତଥା ୱୁତ୍ତେ ଛଗଲକସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ୟେନ ସୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଲେସୋ ଚ ନାମ ଲେସୋୱ, ନ ଜାତିଆଦି, ୟେନ ସୋୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାଗାହପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ ତଥା ନ ୱିଭତ୍ତୋ ।

୩୯୩.ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସାତି ଚୁଦିତକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସସ୍ସ ୱା ଅମନୁସ୍ସସ୍ସ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ୱାତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ମନୁସ୍ସାଦୀନଂୟେୱ ଜାତିଲେସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ ତେ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ‘‘ଅଧିକରଣସ୍ସ କଞ୍ଚି ଦେସଂ ଲେସମତ୍ତ’’ନ୍ତି ସାମିୱଚନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ନାମସ୍ସ ୱିୟ ଜାତିଆଦୀନଂ ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ଆଧାରଭାୱନିୟମସମ୍ଭୱତୋ, ଅଧିକରଣଭାୱାନିୟମତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିୟମେ ଚ ସତି ଜାତିୟା ଆଧାରୋ ଜାତି, ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ଲିଙ୍ଗଂ, ଆପତ୍ତିୟା ଚ ଆପନ୍ନୋ ଆଧାରୋ, ୱିରୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅସମାଦିନ୍ନାନମ୍ପି ପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ସାମିକୋ ଆଧାରୋ, ୟେନ ଅଧିକରଣସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ପଦଂ ଅଭାଜେତବ୍ବମେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ନ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅପାକଟା ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦସ୍ସିତଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ । ଜାନିତବ୍ବା ଚ ୱିନୟଧରେହି ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଥା ପରିୱାରେ ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଭଜତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନାଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘କସ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କାରଣଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତବ୍ଭାଗିୟତା ଚ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ଚ ଜାନିତବ୍ବା ୱିନୟଧରେହି । ତାସୁ ହି ୱିଞ୍ଞାତାସୁ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଭଜତି । କସ୍ମା ? ତବ୍ଭାଗିୟତ୍ତା । ଇତରଂ ନ ଭଜତି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତ୍ତାତି ସୁଖକାରଣତୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଅଧିକରଣଂ ନିସ୍ସାୟାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ମହାୱିସୟଂ, ଇତରେହି ଅସଦିସନିଦ୍ଦେସଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ତଂ ଅଧିକରଣପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ସମାନଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା ହୋତୀ’’ତି । ଅଧିକରଣପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାପି ମହାୱିସୟତ୍ତା, ମାତିକାୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଚ ପଠମଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛା ତବ୍ଭାଗିୟତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅଧିକରଣଞ୍ଞଭାଗିୟୱଚନେନ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିନୟେନ ସିଦ୍ଧଂ । ଅଧିକରଣଂ ତବ୍ଭାଗିୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିକରଣଂ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘କଥଂ ଅଧିକରଣଂ ଅଧିକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ତତ୍ଥାପି ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା କିଞ୍ଚାପି ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସିଭାଧିକାରତ୍ତା ପାରାଜିକାନଂୟେୱ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ସେସାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ଚ ସା ଚୋଦନା ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକା, ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ଦୁବ୍ଭାସିତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସଦିଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକା ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁତାୟ, ତଂତଂୱତ୍ଥୁସରିକ୍ଖତାୟ ୱା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ‘‘ପାରାଜିକଦିଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ଅନାପତ୍ତିତୋ । ‘‘ତବ୍ଭାଗିୟୱିଚାରଣାୟ’’ନ୍ତି ତବ୍ଭାଗିୟପଦନିଦ୍ଦେସେ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତାୟପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱତ୍ଥୁସଭାଗତାୟାତି ଅନୁୱାଦୱତ୍ଥୁସଭାଗତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ସଭାୱସରିକ୍ଖାସରିକ୍ଖତୋ ଚାତି ସଭାୱେନ ସଦିସାସଦିସତୋ । ତତ୍ଥ ଝାନାଦିୱତ୍ଥୁୱିସଭାଗତାୟପି ସଭାୱସରିକ୍ଖତାୟ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତି ତସ୍ସେୱ ତବ୍ଭାଗିୟାୱ ହୋତି । ତଥା ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ, କିଚ୍ଚାଧିକରଣଞ୍ଚ ପାଟେକ୍କଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱୁତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ନ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ତଦଞ୍ଞଭାଗିୟତାୟ ୱିଦିତାୟ ତବ୍ଭାଗିୟତା ପାରିୟେସୟୁତ୍ତିୟା ଅୱୁତ୍ତାପି ସିଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟମେୱ ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏକଂସେନ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ନ ହୋତୀତି ସରିକ୍ଖୱସେନ ଅରହତ୍ତଂ ଆପତ୍ତି ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିୱାଦସବ୍ଭାୱତୋ ଅବ୍ୟାକତଭାୱେନ ୱିୱାଦାଧିକରଣସ୍ସପି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ସିୟା, ପାଳିୟଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସା’’ତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ‘‘ମେଥୁନରାଗେନ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ଦୋସେନାତିଆଦିନା ସରିକ୍ଖତୋ ଚା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ୱତ୍ଥୁୱିସଭାଗତାୟ ଏୱ ସିଦ୍ଧଂ । ଅୟଂ ପନ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତାୟପି ସତି ଆପତ୍ତିସଭାଗତା ସରିକ୍ଖତୋତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଚ, ଏକସ୍ମିମ୍ପି ହି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ହୋତୀତି ଆଚରିୟୋ। ପରତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘କିଚ୍ଚମେୱ କିଚ୍ଚାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କମ୍ମଲକ୍ଖଣନ୍ତି କମ୍ମାନଂ ସଭାୱଂ । ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ପୁବ୍ବେୱ ହି ସଂୱିଧାୟ ସଙ୍ଘୋ କମ୍ମଂ କରୋତି । ଅଥ ୱା ପୁରିମଂ ପୁରିମନ୍ତି ପରିୱାସଉକ୍ଖେପନିୟାଦୀନି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନିସ୍ସାୟ ଅବ୍ଭାନଓସାରଣାଦି ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ସଙ୍ଘକମ୍ମମେୱ କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ, ତଥାପି ସେସୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୩୯୪. ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତସ୍ମା ଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥମୱତ୍ୱା ‘‘ଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ କିର ।

୩୯୫.ସୱତ୍ଥୁକଂ କତ୍ୱାତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟାଦିଭାୱେନ ଏକଜାତିକୋପି ଦୀଘରସ୍ସକାଳକୋଦାତାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠସୁତପରିସଙ୍କିତାନଂ ୱସେନ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା, ଦୀଘଂ ଖତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝାଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ରସ୍ସାଦିଖତ୍ତିୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଧାରଭାୱତୋ ଜାତିଲେସେନ ଚୋଦେତି, ଏକଂ ୱା ଖତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝାଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠଞ୍ଞଭାଗଭୂତଂ ଖତ୍ତିୟଂ ଜାତିଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ଦିଟ୍ଠୋ ତ୍ୱଂ ଖତ୍ତିୟୋସୀ’’ତି ଚୋଦେତି ଦିଟ୍ଠାଦିଅଞ୍ଞଭାଗେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦୀଘାଦୟୋ, ଦିଟ୍ଠାଦୟୋ ଚ ଜାତିନାମାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତତ୍ତା ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ‘‘ଅଧିକରଣଭାୱାନିୟମତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଦୋସଂ ନାତିକ୍କମତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଖତ୍ତିୟଜାତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଧାରୱସେନ ଅଧିକରଣତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ନାମଗୋତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ନାମଗୋତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନାମ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ନ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିକରଣସ୍ସା’’ତି ପଦୁଦ୍ଧାରଣଂ ଅଧିକରଣଚତୁକ୍କଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତଂ ସମାନୱଚନଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି । ତତ୍ଥ ଦୀଘାଦିନୋ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦିନୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦୀଘାଦିତା, ଦିଟ୍ଠାଦିତା ଚ ଅଞ୍ଞଭାଗୋ, ୟୋ ଚୁଦିତକୋ ଇତରସ୍ସ ୱିସେସୋ ୟତୋ ଅଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୯୯.ଲହୁକଂ ଆପତ୍ତିନ୍ତି ପାରାଜିକତୋ ଲହୁକାପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦି । ତେନେୱ ଅନ୍ତେ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିଲେସୋପି କିମତ୍ଥଂ ଜାତିଲେସାଦୟୋ ୱିୟ ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋତି ଚେ ? ତଥା ଅସମ୍ଭୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୦୦.ସାଟକପତ୍ତୋ ସରୀରଟ୍ଠପତ୍ତୋ । ଆପତ୍ତିୟାତି ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦି, ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ‘‘ଲେସୋ ନାମ ଆପତ୍ତିଭାଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆପତ୍ତିଭାୱଲେସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ପାରାଜିକାପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଆପତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଧାରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିନୋ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ ଆପତ୍ତିଭାୱଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦନା ଆପତ୍ତିଲେସଚୋଦନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୦୮.ଅନାପତ୍ତି ତଥାସଞ୍ଞୀ ଚୋଦେତି ୱା ଚୋଦାପେତି ୱାତି ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଚୋଦନାୟମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ଏତ୍ତାୱତା ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସେ ୱୁତ୍ତୱିଚରଣାୟ ସଂସନ୍ଦିତଂ ହୋତି, ତଂ ଇଧ କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟା ୱଚନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତତ୍ଥ ଇଧ ଚ ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଚୋଦନାୟ ତଥାସଞ୍ଞିନୋପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

ଅଞ୍ଞାଭାଗିୟସିକ୍ଖଂ ୟୋ, ନେୱ ସିକ୍ଖତି ୟୁତ୍ତିତୋ । ଗଚ୍ଛେ ୱିନୟୱିଞ୍ଞୂହି, ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତଞ୍ଚ

ସୋତି ।

ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୦୯. ‘‘ୱଜ୍ଜଂ ନ ଫୁସେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ପାଠୋ ।

୪୧୦.ତେସଂ ଅନୁରୂପାଜାନନତୋ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଅସ୍ସ। ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ । ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପରସ୍ସ ପାପପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମନିୱାରଣତ୍ଥଂ କୋଟୀହୀତି ଆକାରେହି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତଂ । ଦସହି ଲେସେହି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ସମଣା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଅସ୍ସମଣା ଇମେତି ସାସନସ୍ସ ଗରହଭାୱୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଗରହପଚ୍ଚୟା ଲୋକୋ ୱା ଅପୁଞ୍ଞଂ ଅରିୟୂପୱାଦଂ ପସୱେୟ୍ୟ, ତେହି ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଗୁରନ୍ତି ମିଗଜାଲଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱାତିଆଦିନା ପରେସଂ ଅତ୍ଥାୟ କତେ କପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୟ କତେ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମତାନଂ ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟଂ ୟଂ ହୀତିଆଦି ତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ ନ କପ୍ପତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କିର ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନମେୱ ସୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅପରେହି ପନ ‘‘ମତାନଂ ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେପି କପ୍ପତି, ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟାତି ଇମିନା ‘ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଦତ୍ୱା ମୟଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମା’ତି କତମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ‘ପଞ୍ଚସୁ ଏକଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ଇତରେସଂ ନ କପ୍ପତୀ’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ପଞ୍ଚସୁ ହି ସହଧମ୍ମିକେସୂତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଚ ରାଜୟୁତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ୱା ‘ତୁମ୍ହାକ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତେପି ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାନଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଠପେନ୍ତେନ ‘ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତୀ’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କସ୍ମା ? ମିସ୍ସକୱାରସ୍ସ ଅଭାୱା । ଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ୱୁତ୍ତାନଂ, ୱୁତ୍ତସଦିସାନଞ୍ଚ ହୋତି । ‘ସଚେ ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୋଜନଂ ସନ୍ଧାୟ କରୋନ୍ତୀ’ତି ୱଦନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘ତସ୍ମିଂ ୱାରେ ଚ ନ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନେୱ ଇଧାପି ‘ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟ, ମଙ୍ଗଲାଦୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ କତେପି ଏସେୱ ନୟୋ’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ମିସ୍ସକେ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ଚେ ? ‘କପ୍ପିୟମଂସସ୍ସ ହି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀ’ତି ୱଚନେନ ଅକପ୍ପିୟପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତୀତି ଆପନ୍ନଂ, ‘ତଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ଚାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତେପି । ତମତ୍ଥଂ ଆୱି କାତୁଂ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ଇତରେସଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହୀତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପଂ । ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିକାଲେୟେୱ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ହୋତୀତି । କପ୍ପନ୍ତି ଆୟୁକପ୍ପଂ ।

୪୧୧.କୁସଲନ୍ତି ଖେମଂ । ଆପତ୍ତିଭୟା କତା ଲଜ୍ଜୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଭୟେନ ଅୱସ୍ସଂ ଆରୋଚେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୨; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫) ପୋରାଣୱଚନସ୍ସାନୁରୂପତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେହି ଲଜ୍ଜୀହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସପି ଅନାରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ ‘‘ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି ୟେ ସୁଣନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ।

୪୧୬.ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସାତି କମ୍ମକାରକେ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ, ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ ଅକରିୟମାନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ନାମ ଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନଟ୍ଟାଦିକୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ୟମ୍ପୀତିଆଦି । ସା ପନେସା ଅନାପତ୍ତି । ସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତ୍ଥ ଆଗତୋପି ସକମ୍ମବ୍ୟାୱଟୋପି ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେନୁପାୟେନାତି ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନ । ଠପେତ୍ୱା ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ତତ୍ଥ ଆଦିକମ୍ମିକପଦାଭାୱା ।

ତିୱଙ୍ଗିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାଚାୟ ଏୱ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଓଟ୍ଠଚଲନାଦିକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ହୋତି । ୱଚୀଭେଦଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ତିୱଙ୍ଗେସୁ ଏକସ୍ସ ପରିହୀନତ୍ତା, ତସ୍ମା ତିୱଙ୍ଗଭାୱୋ ଆପତ୍ତିୟା, ଅଙ୍ଗହାନିଭାୱୋ ଅନାପତ୍ତିୟାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ଅଙ୍ଗହାନିଭାୱେନ ଅନାପତ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱିକାରଂ ଅକତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ତଂ ନ, କସ୍ମା ? ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କାୟୱିକାରଂ ୱା ୱଚୀଭେଦଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅକିରିୟ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱା ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଟିବଦ୍ଧଂ ଏୱାତି ୱିସୁଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ଅକିରିୟାତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଚିତ୍ତବାହୁଲ୍ଲତୋ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେପି କିର ବାହୁଲ୍ଲତୋ ୱଦନ୍ତି ।

ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୨୨.ସଞ୍ଞୀତି ସଞ୍ଞିନୋ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୨୪.ପତଂ ପତିତଂ ୱିୱରି ୱିୱଟ୍ଟୟି । ଏକତୋ ଉସ୍ସାରେତି ଚ ଗିଳିତତୋ ଠପେତି ଚ । ଏକପଂସୁଥୁପକନଦୀସଙ୍ଖଂ ଦୀଘମୂଲକପଣ୍ଣସେୱାଲଂ ସେୱାଲଂ ଦଣ୍ଡିସିପିପ୍ପରିଂ ପଣକଂ ପେସିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାରେତି । ତିଲବୀଜକନ୍ତି ସୁଖୁମମୂଲପଣ୍ଣକଂ ହୁତ୍ୱା ଉଦକପିଟ୍ଠେ ପତ୍ଥରିକଂ ଉଦକପପ୍ପଟକଂ ନିସ୍ସାରେତି ।

୪୨୫-୬. ‘‘ଦୁବ୍ବଚ୍ଚଜାତିକୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ଅପଦାନେନାତି ପୁରାଣକମ୍ମେନ । ‘‘କିଂ ପୁବ୍ବେପି ମୟଂ ଏୱରୂପଂ କରୋମାତିଆଦିନା ଏକୂନୱୀସତୀ’’ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ କିର ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅନୁମାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମେତି ।

ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୩୧. ନ କେୱଲଂ ୱିହାରୋ ଏୱ କୀଟାଗିରି, ସୋପି ଗାମୋ ‘‘କୀଟାଗିରି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗାମଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ପରତୋ ‘‘ନ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେହି ଭିକ୍ଖୂହି କୀଟାଗିରିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସଂୱଚ୍ଛରେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱସ୍ସତି କିର, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ମେଘେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଧିକନ୍ତି ଛ ଜନେ ସନ୍ଧାୟ । ଅକତୱତ୍ଥୁନ୍ତି ନୱଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ‘‘ଜାଭିସୁମନାଦିଗଚ୍ଛଂ ଅଲ୍ଲାନଂ ହରିତାନଂ ଏୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଭୂତଗାମବୀଜଗାମଭେଦତୋ ପନେସ ଭେଦୋ । ୱତତ୍ଥାୟାତି ୱତିଅତ୍ଥାୟ । ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ସୋଦକଂ ୱା ନିରୁଦକଂ ୱା । ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟାତି ୱନରାଜିକାଦିଅତ୍ଥାୟ । ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନଂ କୁଲଦୂସକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ, ଗନ୍ଥନାଦିସବ୍ବଂ ନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ଆୱେଳଂ ଆବିଳ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

ଗୋପ୍ଫନନ୍ତି ଗନ୍ଥନଂ । ୱେଠିମନ୍ତି ତଗ୍ଗତିକମେୱ । ୱେଧିମଂ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ପୁପ୍ଫଂ ୱେଧେତ୍ୱା କତଂ। କଣ୍ଟକମ୍ପି ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୟଂ ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଜାଲମୟଂ ୱିତାନଂ ଜାଲୱିତାନଂ। ପୁପ୍ଫପଟିଚ୍ଛକଂ ଗୱକ୍ଖଂ ୱିୟ ସଛିଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ତାଲପଣ୍ଣଗୁଳକନ୍ତି ତାଲପଣ୍ଣମୟଂ ପୁନ କତମ୍ପି ପଟିଛିଜ୍ଜକମେୱ । ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁ ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ପୁପ୍ଫପ୍ପୱେସନତ୍ଥଂ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁ । ‘‘କାସାୱେନ ବଦ୍ଧମ୍ପି ସୁତ୍ତୱାକାଦୀହି ବଦ୍ଧଂ ଭଣ୍ଡିତସଦିସ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଅଂସଭଣ୍ଡିକଂ ପସିବ୍ବକେ ପକ୍ଖିତ୍ତସଦିସତ୍ତା ୱେଧିମଂ ନ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସିଥିଲବଦ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ପରିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୂରିତନ୍ତି ଦୀଘତୋ ପସାରେତ୍ୱା ପୂରିତଂ । ଘଟିକଦାମଓଲମ୍ବକୋତି ‘‘ୟମକଦାମଓଲମ୍ବକୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଗେଣ୍ଡୁଖରପତ୍ତଦାମାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଚେଲାଦୀହି କତଦାମମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି ଅକପ୍ପିୟାନୁଲୋମତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ରେଚକଂ ନାମ ତଥାଲାସିୟନାଟନଟାନଂ ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ‘‘ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାରିୟୋ ନାମ ରୁତସୁନଖା ସିଙ୍ଗାଲକମ୍ମକୁରୁଙ୍ଗକେଳିପନେ ଠିତା’’ତି କିର ପାଠୋ । ‘‘ନିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି ।

୪୩୨.ଅବଲବଲାଦି-ପଦାନଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା । ୟଥା ପାମୋକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ‘‘ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ପାମୋକ୍ଖପ୍ପତ୍ତସାୱକସ୍ସ ୱସେନ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିନେ ସବ୍ବେପି ‘‘ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ।

୪୩୩. ‘‘ଗାମେ ୱା ନ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅତ୍ଥସବ୍ଭାୱତୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଗାମେ କୁଲଦୂସକକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ମିଂ ଗାମେ, ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ କୁଲଦୂସନଂ କତଂ, ତଂ ୱିହାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଂ କଥନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଗାମେ ୱା ନ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ କୁଲଦୂସନକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେପି ୱସିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆପନ୍ନଂ, ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱସିତୁଂ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସନ୍ତେନ ସାମନ୍ତଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ସାମନ୍ତୱିହାରେପୀତି ସାମନ୍ତୱିହାରୋ ନାମ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମେ ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ସାମନ୍ତୱିହାରୋ ଚ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ସାମନ୍ତୱିହାରୋ ଚାତି ଉଭୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସନ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ନ ଚରିତବ୍ବଂ । ସାମନ୍ତଗାମେପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁନ ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ କୁଲଦୂସନକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ସାମନ୍ତଗାମେ କୁଲଦୂସକୱିହାରସ୍ସ ସାମନ୍ତୱତ୍ଥୁୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେପି ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟସ୍ମିଂ ସାମନ୍ତଗାମେ କୁଲଦୂସକଂ ନ କତଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନେୱ ୱିହାରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନନଗରେ ଚରିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ଏକେ । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

୪୩୬-୭.ଦାପେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ପୁପ୍ଫଦାନଞ୍ହି ସିୟା । ତସ୍ସେୱ ନ କପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ ୟାଗୁଆଦୀନି ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଦଦନ୍ତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛାୱସେନ ୱଦତି ଚେ, ସବ୍ବେସଂ ନ କପ୍ପତି, କେୱଲଂ ପନ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରେସଂ ୱା ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ମନୁସ୍ସା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତୂ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ନ କପ୍ପତି ୟାଗୁଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସହଧମ୍ମିକାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ସୟମେୱାତି ଅପରେ । ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ୟଥା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ, କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ‘ତସ୍ସେୱା’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେରସକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନିୟତକଣ୍ଡୋ

୧. ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୪୪-୫.ଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସନଂ, ଆସାଳ୍ହିନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାମ ୱସ୍ସୂପଗମପୂଜା । ସୋତସ୍ସ ରହୋତି ଏତ୍ଥ ରହୋ-ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସାମଞ୍ଞତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପାରାଜିକୱଚନଂ ୱିୟ । ତସ୍ମା ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହେନେୱ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ତଦହୁଜାତାପି ଦାରିକା’’ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ଅଲଂକମ୍ମନିୟେତି ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ ଚେତ୍ଥ ମେଥୁନସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସୋ, ନ ଦୁତିୟେ ୱିୟ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦକିଲେସୋ, ତସ୍ମା ଚ ପଞ୍ଞାୟତି ‘‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ ନାଧିପ୍ପେତୋ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ତଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ଗହିତା ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟେନ ୱା ସାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ ୱା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା କାରେତବ୍ବୋ ୱା ପଟିଜାନମାନୋ, ନ ୱା କାରେତବ୍ବୋ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଟିଜାନମାନୋୱ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱ ପାଳିୟଂ ତଦତ୍ଥଦ୍ୱୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା’’ତି ଇମିନା ସୋତାପନ୍ନା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଂ ନ ଭଣନ୍ତି, ସେସଂ ଭଣନ୍ତୀତି ୱାଦୀନଂ ୱାଦୋ ପଟିସେଧିତୋ ହୋତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଓଲୋକେସୀ’’ତି ସୁନ୍ଦରଂ । ରକ୍ଖେୟ୍ୟାସୀତି ମମ ୱିସେସଂ କସ୍ସଚି ନାରୋଚେୟ୍ୟାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୪୬. ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମୟା ସୁତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମାତୁଗାମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହି ୱାଚାହି ଓଭାସେନ୍ତସ୍ସା’’’ତି, ଇଦଂ କିମତ୍ଥମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଧିପ୍ପେତଞ୍ହେତଂ ଇଧ ସୋତସ୍ସ ରହୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି କତ୍ୱାତି ଚେ ? ଅଲଂକମ୍ମନିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପି ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ନାଲଂକମ୍ମନିୟଟ୍ଠାନେ ମେଥୁନନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ୟଥା ଏତଂ, ତଥା ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମୟା ସୁତଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତସ୍ସା’’’ତି ଏତମ୍ପି ଇଧ ଲବ୍ଭତି, ନ ଦୁତିୟେ ନାଲଂକମ୍ମନିୟଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଏକେ । କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟାନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଇଧାପି ଦୁତିୟାନିୟତାଧିକାରେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିଞ୍ଚ ପରିହାପେତ୍ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମାନିୟତେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ‘‘ସା ଚେ’’ତି ତସ୍ସା ପାଳିୟା ପୋତ୍ଥକା ସୋଧେତବ୍ବା । ଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଇଧ ସିକ୍ଖାପଦେ ମେଥୁନକାୟସଂସଗ୍ଗରହୋନିସଜ୍ଜାନମେୱାଗତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସରହୋୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ଦୁତିୟାନିୟତାଧିକାରେ ଚ ‘‘ଅନନ୍ଧୋ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ପସ୍ସତି, ଅବଧିରୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ସୁଣାତି, କାୟଚିତ୍ତତୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ଉଭୟେହି ଉଭୟ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମପାରାଜିକସଦିସାନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଦୋ ନ ସୁନ୍ଦରୋ ‘‘ତଦହୁଜାତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ।

ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୩. ଦୁତିୟେ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଆସନଂ ହୋତି ଆସନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଆସନନ୍ତି ଅଧିକଂ, ଉଦ୍ଧରିତାନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଦ୍ୱେପି ରହା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା କାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାରହୋନିସଜ୍ଜଗ୍ଗହଣତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା’’ତି କିମତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅୟମେୱ ହି ମାତୁଗାମୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କାୟସଂସଗ୍ଗଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାନଂ ଏକତୋ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଇତରସ୍ସାତି କତ୍ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ସା ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ପଠମେ ଅନଧିପ୍ପେତାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚା ସମ୍ଭୱୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା, ଇଧାପି କାୟସଂସଗ୍ଗୋ, କସ୍ମା ନ ତସ୍ସ ୱସେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ଆମ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଚ ଗହିତୋ, ଗହିତୋ ଏୱ ପନ ନିସଜ୍ଜୱସେନ, ନ ହି ଅଙ୍ଗସ୍ସ ନିସଜ୍ଜା ୱିସେସୋତି । ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ସତି କଥଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋତି ଚେ ? ଦୂରତ୍ତା । ପଠମେ କସ୍ମା ଇତ୍ଥିସତମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତି, ଇଧ କସ୍ମା ଏକାପି କରୋତୀତି ଚେ ? ନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ୟଦିଦଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱେସାଲିୟଂ ମହାୱନେ…ପେ॰… ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମ୍ବହୁଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୂତି (ପାରା॰ ୭୭) । ତସ୍ମା ନ ମେଥୁନସ୍ସ ମାତୁଗାମୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତି । ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞିସ୍ସା ୱଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି, ତେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦନେ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ଆୟସ୍ମା ଉଦାୟୀ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ୱିହାରଂ ପେକ୍ଖାପେତ୍ୱା ତାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୮୩) ଏତ୍ଥ ‘‘ୟା ପନ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ହିରିମନା, ତା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୮୩) ୱଚନତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସ୍ସ ମାତୁଗାମୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ତେସଂ ପାଟେକ୍କଂ ନିଦାନେ ଆଗତଂ, ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନାସନସିକ୍ଖାପଦେ ‘ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତୀ’ତି (ପାଚି॰ ୨୮୮) ଇମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ‘ଇତ୍ଥୀନଂ ସତମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଦୁତିୟାନିୟତେ ‘ଇତ୍ଥୀପି ପୁରିସୋପୀ’ତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନୀୱଗ୍ଗେ ଓସାନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ, ଅଚେଲକୱଗ୍ଗେ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାସନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘ୟୋ କୋଚି ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ଦୁତିୟୋ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସଂ ଅନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକୱଣ୍ଣନା

ଅପିଚେତ୍ଥ ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଂ ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ଅପୁବ୍ବାଭାୱତୋତି ଚେ ? ନ, ଗରୁକଲହୁକଭେଦଭିନ୍ନାପତ୍ତିରୋପନାରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଦୀପନପ୍ପୟୋଜନତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଅୟ୍ୟୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ନିସିନ୍ନୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ’ତି, ସୋ ଚ ତଂ ପଟିଜାନାତି, ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ନିସଜ୍ଜାୟ କାରେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୪୬) ଆପତ୍ତିୟା ଗରୁକାୟ ଲହୁକାୟ ଚ ରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ, କାରେତବ୍ବୋତି ଇମିନା ଅନାରୋପନକ୍କମଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ । ଲକ୍ଖଣଦୀପନତୋ ଆଦିମ୍ହି, ଅନ୍ତେ ୱା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ? ନ ତାୱ ଆଦିମ୍ହି ସମ୍ଭୱତି, ୟେସମିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ତେସଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା । ନ ଅନ୍ତେ, ଗରୁକମିସ୍ସକତ୍ତା, ତସ୍ମା ଗରୁକଲହୁକାନଂ ମଜ୍ଝେ ଏୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅରହତି ଉଭୟାମିସ୍ସକତ୍ତା । ୟା ତତ୍ଥ ଲହୁକାପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ସାପି ଗରୁକାଦିକା । ତେନେୱାହ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ରହସ୍ସାଦେନା’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ଗରୁକାନଂ ଏୱ ଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତିପି ଏକେ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଠମମେୱାଲଂ ତାୱତା ଲକ୍ଖଣଦୀପନସିଦ୍ଧିତୋ, କିଂ ଦୁତିୟେନାତି ଚେ ? ନ, ଓକାସନିୟମପଚ୍ଚୟମିଚ୍ଛାଗାହନିୱାରଣପ୍ପୟୋଜନତୋ । ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ’’ତି ଓକାସନିୟମତୋ ହି ତବ୍ବିପରୀତେ ଓକାସେ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ୱିକପ୍ପିତନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ହୋତି, ତନ୍ନିୱାରଣତୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ସାତ୍ଥକମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କସ୍ମା ? ଓକାସଭେଦତୋ, ରହୋଭେଦଦୀପନତୋ, ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଭେଦଦୀପନତୋ। ଓକାସନିୟମଭାୱେ ଚ ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦଭେଦୋ ଜାତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦାନଂ ନାନତାଜାନନଞ୍ଚ ସିୟା, ତଥା କାୟସଂସଗ୍ଗଭେଦଦୀପନତୋ । ନାଲଂକମ୍ମନିୟେପି ହି ଓକାସେ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେପି ୱା ନିସିନ୍ନାୟ ୱାତପାନକୱାଟଛିଦ୍ଦାଦୀହି ନିକ୍ଖନ୍ତକେସାଦିଗ୍ଗହଣେନ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱମାଦୟୋପି ନୟା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେ ଆଗତନୟତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖେ ଇଦଂ କଣ୍ଡଂ ପରିହୀନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ଅନୁପନ୍ନତ୍ତାତି ଏକେ । ତଂ ଅନେକତ୍ଥଭାୱଦୀପନତୋ ଅୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକାଲେ ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଉଦ୍ଦେସା ସନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅସାଧାରଣତ୍ତା ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଦିସେସପାଚିତ୍ତିୟାନନ୍ତି ଏକେ । ତାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲିକଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକୱସେନ କାୟସଂସଗ୍ଗୱିସେସୋ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ‘‘ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟ, କାୟଂ ୱା ତଦତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୪-୬୭୫) ୱଚନତୋ ସାଦିୟନମ୍ପି, ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ଠାନମ୍ପି, ‘‘ସଙ୍କେତଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ଗମନମ୍ପି, ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱା ଅନୁପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୭୫) ୱଚନତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନପୱେସୋପି, ତଥା ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଏକେନେକା ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱା ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୩୮) ୱଚନତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପି ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁକନ୍ତି କତ୍ୱା ତାସଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନିୟତକଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିତୋପି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପକିଣ୍ଣକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୪. ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡୋ

୧. ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୯.ସମିତାୱିନାତି ସମିତା’ନେନ କିଲେସାତି ସମିତାୱୀ, ତେନ ସମିତାୱିନା । ‘‘ତୀଣି ଚୀୱରାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତିଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବୋ ଦିଗୁନେକୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠିତସ୍ସପି ଅନଧିଟ୍ଠିତସ୍ସପି ନାମଂ ‘‘ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ନାମଂ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ଏତ୍ଥ ଅନଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ନାମଂ, ଇଧ ତଦୁଭୟମ୍ପି ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ତିଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠିତମେୱ । ‘‘ଅଞ୍ଞେନେୱ ତିଚୀୱରେନ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନଧିଟ୍ଠିତମେୱ । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ହି ଚୀୱରେ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ରୁହତି, ନ ଇତରସ୍ମିଂ ପତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଇତରଂ ଅତିରେକଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

୪୬୦-୧. ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପନେତ୍ଥ ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥ ‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବଂ, ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ଅଥ ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟଂ ଅଜାତସତ୍ତୁକାଲେ କଥିନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଦସାହ…ପେ॰… ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟତତିୟକଥିନେସୁପି । ତଥାପି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଦସାହପରମନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱଚନଂ ନ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ନ ଚ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ନ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା କଥିନାଧିକାରୋ ଦିସ୍ସତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟୋୱ ସାରୋତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥାପି ସିୟା ‘‘କଥିନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସିୟୁଂ, ତତୋ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୨୪) ‘‘ଏକା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିୱଚନୱିରୋଧୋ । ଅପିଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟଦୀପନତ୍ଥଂ ଇଧ ତଂ ୱଚନଂ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ଅୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ସାଧିତତ୍ତା ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତପଠମପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ତତ୍ଥପି ତଂ ୱଚନଂ ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପେମଂ, ଅରହନ୍ତାନଂ ଗାରୱୋ। ଦସମଂ ୱା ନୱମଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।

୪୬୨-୩.ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ କେୱଲଂ ଚୀୱରପଲିବୋଧାଭାୱମତ୍ତଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନଟ୍ଠଂ ୱା ୱିନଟ୍ଠଂ ୱା ଦଡ୍ଢଂ ୱା ଚୀୱରାସା ୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବଚୀୱରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ନଟ୍ଠାଦିକଂ ସୋ ଧାରେୟ୍ୟ । ଧାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଠପନଂ, ପରିଭୋଗୋ ୱା । ତଂ ଦ୍ୱୟଂ କତେପି ୟୁଜ୍ଜତି, ଅକତେପି ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’’ତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି କତମେୱ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଂ ଚୀୱରଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଦସାହପରମଂ କାଲଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ଚୀୱରଂ ସନ୍ତଞ୍ଚେ, ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅପିଚ ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ କତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମାପି ନ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସିୟା – ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରଂ ନଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, କତମଂ ଚୀୱରଂ ଦସାହପରମଂ ଧାରେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଧାରେତବ୍ବଚୀୱରଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ କରଣପଲିବୋଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ନଟ୍ଠଂ ୱା’ତିଆଦିପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘ନଟ୍ଠଂ ୱା’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ଅସତି ଗହେତବ୍ବୋ, ସତି ତଂ ଦସାହପରମଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଚୀୱରମେୱାଧିପ୍ପେତଂ । କସ୍ମା ପନ କତଚୀୱରଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ପାକଟତ୍ତା । କଥଂ ? ନଟ୍ଠୱିନଟ୍ଠଚୀୱରାଦୀନଂ ଧାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କତଚୀୱରମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ପାକଟଂ । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ପଠମାନିୟତେ ମେଥୁନକାୟସଂସଗ୍ଗରହୋନିସଜ୍ଜାନମେୱାଗତତ୍ତା ସୋତସ୍ସ ରହୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହୋ ଇତରସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ’ତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’ତି ଇଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ? ଅକତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ତା, କିଞ୍ଚାପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ଇଧ ପନ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନମଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମିଂ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେ ଅକତଂ, ଅରଜିତଂ, ଅକପ୍ପିୟକତଞ୍ଚ ‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ପଟିଲଦ୍ଧେ’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତିଚୀୱରଂ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ । ‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ‘ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନାମ ଅନଧିଟ୍ଠିତ’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟସ୍ମା ‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’ତି ୱଚନେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଚୀୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସେସମ୍ପି ଦସାହପରମତୋ ଉତ୍ତରି ଧାରେତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନାମ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତ’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଥା ‘ଅୱିକପ୍ପିତ’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’ନ୍ତିପି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତିଚୀୱରମେୱ ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବଂ ‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’ନ୍ତିଆଦିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ । ଇତରଥା ଏକାହାତିକ୍କମେପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି ‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ନ ତିଚୀୱରତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚୀୱରଂ ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବଂ, ତତୋ ପରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ‘ଅନ୍ତୋଦସାହ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’ତି, ଇତରଥା ‘ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’ତି ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅପରେ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋକଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ କତମେୱ ସନ୍ତଞ୍ଚେ, ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚିମସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଚ ପରତୋ ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତୱିଚାରଣାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିୟା ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତୱିଚାରଣା ନାମ – ‘‘ସ୍ୱେ କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଜ୍ଜ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ତଦହେୱ ଅନଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅନ୍ତୋକଥିନେ ଅତିରେକଦସାହମ୍ପି ପରିହାରଂ ଲଭତି, କଥିନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ନ ଲଭତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଅତ୍ଥତକଥିନୋ ସଙ୍ଘୋ ଅତ୍ଥତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉବ୍ଭାରା ଏକଦିୱସାୱସେସେପି କଥିନୁବ୍ଭାରେ ଆନିସଂସଂ ଲଭତି, ପୁନଦିୱସେ ନ ଲଭତି । ସଚେ ସତିସମ୍ମୋସା ଭାଜନୀୟଚୀୱରଂ ନ ଭାଜିତଂ, ପୁନଦିୱସେ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନମ୍ପି ସାଧାରଣଂ ହୋତି । ଦିୱସା ଚେ ସାୱସେସା, ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାପୁଣାତି, ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉବ୍ଭାରା ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତଂ ୱଟ୍ଟତି ଅନୁଞ୍ଞାତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରତ୍ତା । କଥିନଦିୱସୋ ଗଣନୁପଗୋ ହୋତି, ଉବ୍ଭତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହପରମଂ କାଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ପରିହାରଂ ଲଭତି, ତତୋ ପରଂ ନ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ଅନ୍ତୋକଥିନେପି ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପ୍ପସଙ୍ଗଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଅୟଂ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ୱାରେତ୍ୱା ଠିତା, ନ ଚ ତେ ଦିୱସେ ଅଦିୱସେ ଅକାସୀତି । ତଥା ତତିୟକଥିନେ ଚ ୱିଚାରିତଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ୟଂ ମୟା ହେଟ୍ଠା ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’ନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତମ୍ପି କଥିନମାସତୋ ବହି ଉପ୍ପନ୍ନମେୱ, ନ ଅନ୍ତୋତି ଦୀପିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ, ‘‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱର’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦସାହପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁନ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚ ଦିୱସାନି ଲଭତୀତି ପସଙ୍ଗୋପି ‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱର…ପେ॰… ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବ’ନ୍ତି ଅକାଲଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱାରିତୋ ହୋତି । ତଦୁଭୟେନ କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ । ତସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପେତଂ ୱିଚାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଅମ୍ହେହି ‘‘ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତୱିଚାରଣାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିୟା ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମଂ କିଂ ଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନିୟମେତି, ଉଦାହୁ ଧାରଣଂ, ଉଦାହୁ ଉଭୟନ୍ତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ, ୟଦି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନିୟମେତି, ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସେ ଏୱ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ଧାରେତବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠିତେପି ତସ୍ମିଂ ମାସେତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ଧାରଣଂ ନିୟମେତି, ଅନ୍ତୋକଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ଉବ୍ଭତେପି ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ଉଭୟଂ ନିୟମେତି, ତତିୟକଥିନେ ୱିୟ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କାମଂ ଉଭୟଂ ନିୟମେତି, ନ ପନ ୱିସେସନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ୟଂ ଅନ୍ତୋକଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସାଧିତଞ୍ହେତଂ । ‘‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ତେନ ପୁନ ୱିସେସନେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ନ ହି କତମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ କରୋତି, ନ ଚ ନଟ୍ଠାଦିକଂ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କାତି । ୟେନ ୱା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ସୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ତତିୟକଥିନେ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ତତ୍ଥ ପକାସିତୋତି ଚେ ? ୱିସେସୱିଧାନଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ୱିସେସୱିଧାନଞ୍ହି ‘‘ନୋ ଚସ୍ସ ପାରିପୂରୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାପି ‘‘ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱିସେସନେନ ଉବ୍ଭତେପି କଥିନେ କାଲଚୀୱରଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । କିଞ୍ଚେତଂ ? ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ, ତେନେୱ ତତ୍ଥ ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପତ୍ତିନିୟମେ ୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱସିଦ୍ଧି । ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା । ଆଦେସୱସେନ ‘‘ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା କାଲପରିହାରଂ ଲଭତି, ପଗେୱାନାଦେସନ୍ତି ଅୟଂ ପଠମୋ ୱିକପ୍ପୋ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୟମେ ୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱମେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ତଥା ଆଦେସୱସେନ ଅକାଲଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ଚୀୱରକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚୀୱରକାଲତୋ ପରଂ ଦସାହପରିହାରଂ ନ ଲଭତି, ପଗେୱାନାଦେସନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଧାରଣନିୟମେ ୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱମେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ୟଦି ଏୱଂ ଆଦେସୱସେନ ଅକାଲଚୀୱରସ୍ସ ଅକାଲଚୀୱରତା କିମତ୍ଥିକାତି ଚେ ? ସଙ୍ଘୁଦ୍ଦେସିକସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସାଧାରଣଭାୱତ୍ଥିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କଥିନଦିୱସାପି ଦିୱସାୱ । ଏୱଂ ଗଣନୁପଗତ୍ତା ଅକାଲଚୀୱରସଙ୍ଖୟାପଟିଲାଭାନୁଭାୱେନ ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱଚନାପେକ୍ଖସ୍ସ ଅନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ତା ତଦନୁଲୋମତ୍ତା ‘‘କାଲଚୀୱରସ୍ସପୀ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଏତ୍ଥ ୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଅତ୍ଥି ଏକଚ୍ଚେନ କଥିନୁଦ୍ଧାରେନ ଉବ୍ଭତେ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କାଲଚୀୱରଂ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅକାଲଚୀୱରଂ, ତଂ ସୀମାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ, ନୋ ଉବ୍ଭାରଗତଂ । ତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଉବ୍ଭତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେସଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଉବ୍ଭତେ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ସ ଉବ୍ଭତଂ, ତସ୍ସ ଅକାଲଚୀୱରଂ, ଇତରସ୍ସ କାଲଚୀୱରଂ । ତଥା ଅତ୍ଥି ଏକଚ୍ଚେନ କଥିନୁଦ୍ଧାରେନ ଉବ୍ଭତେ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅକାଲଚୀୱରମେୱ ହୋତି । ତଂ ୟଥାଠପିତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଅତ୍ଥି ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ତଥା ଅତ୍ଥି ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ, ତଂ ହେମନ୍ତେ, ଗିମ୍ହେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲକାଲଭେଦତୋ ବହୁୱିଧତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନେକଂସିକତ୍ତା ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେତି ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥିନଂ ଉବ୍ଭତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧାରୟାମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୱଚନଭେଦୋ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଅସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଂ । ନ ହି ୟତ୍ତକଂ ସଙ୍ଘାଟି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ, ତତ୍ତକଂ ଅନ୍ତରୱାସକାଦି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଂ ହୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହୁୱିଧତ୍ତା । ନ ଏୱଂ ୱିକପ୍ପନାୟ ଭେଦୋ ତସ୍ସା ଏକୱିଧତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ତିମଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ପୁରିମତରସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତିମଂ ନାମ ଅପରକତ୍ତିକାୟ ପଠମାରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ । ତଞ୍ହି କାଲତ୍ତା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ କରୋତି, ତେନେୱାହ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୪୬-୯) । ଇମଂୟେୱ ନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସା, ତତୋ ପରଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱାହ । ଇମସ୍ମିଂ ନୟେ ସିଦ୍ଧେ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଦ୍ୱାଦସାହେ ନ ଲଭତୀତି ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତତୋ ‘‘ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୫୦) ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଦିସେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତେତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ । ୱସ୍ସିକସାଟିକଞ୍ଚ ଅୱସ୍ସିକସାଟିକଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଏକାଦସମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦସାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ପକ୍ଖଅତିରେକପକ୍ଖମାସଅତିରେକମାସପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଭେଦୋ ୱିୟ, ନ ଇଧ ୱଚନଭେଦୋ, ତସ୍ମା ସଂୱଚ୍ଛରାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତମେୱ ନାମ, ତଥା ଦୁତିୟକଥିନେପି ସଂୱଚ୍ଛରୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମ୍ପି ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମେୱ । ତତିୟେ ସଂୱଚ୍ଛରାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ମାସାତିକ୍କନ୍ତମେୱ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନଧିଟ୍ଠିତେ ଅଧିଟ୍ଠିତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଇଦମେକସ୍ସ ତିକପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଆଦିପଦଦୀପନଂ । ଏସ ନୟୋ ଅୱିକପ୍ପିତେତିଆଦୀସୁପି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୁ ତିକଚ୍ଛେଦେସୁ ଏକଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇତରେସଂ ଏକେକମାଦିପଦଂ ୱିତ୍ଥାରେହ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଭଗୱତାୱ ସଙ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ବହୂସୁପି ତିକଚ୍ଛେଦେସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତେସୁ ଏକୋ ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଅୟଂ ୱିନୟସ୍ସ ଧମ୍ମତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦୁକ୍କଟୱାରେସୁ ପନ ଏକଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ସେସାନି ସତ୍ତ ତଥେୱ ସଙ୍ଖିତ୍ତାନି । ତଥା ଅନ୍ତିମନ୍ତିମୋ ଏକେକୋ ଅନାପତ୍ତିକୋଟ୍ଠାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତଂ ଦସାହପରମଂ ଧାରେତବ୍ବଂ । ତଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ୟଥାସକଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱା ୱିକପ୍ପେତି ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ନସ୍ସତି ୱା ୱିନସ୍ସତି ୱା ଡୟ୍ହତି ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ୱିସ୍ସାସନ୍ତୋ ୱା ଗଣ୍ହାତି ପାଚିତ୍ତିୟତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଦୁକ୍କଟତୋ ପନ ସିୟା ଆପତ୍ତି ସିୟା ଅନାପତ୍ତି ସଞ୍ଞାଭେଦେନ । ଅନ୍ତିମାନଂ ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଅନଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତିଆଦିକା ଦ୍ୱେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟା, ଦ୍ୱେ ଚ ଦୁକ୍କଟା ସଙ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ହି ୟଦି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ଦସାହପରମଂ ଅରୁଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦିୱସଭାଗେ ଅଧିଟ୍ଠହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ପାଳିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇତୋ ଗରୁକତରାନୀତିଆଦିମ୍ହି ଅୟଂ ଚୋଦନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନସ୍ସ ଇତୋ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଦାନତୋ ଗରୁକମ୍ପି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ୟଥା ଅପଲୋକନେନ କରୋନ୍ତି, ଏୱମିଦଂ ଞତ୍ତିୟା କତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ପକତିୱଚନେନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ପରିୱାରେ କମ୍ମୱଗ୍ଗସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଞତ୍ତିକମ୍ମମ୍ପି ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ, ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦିୱସେନ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୨) ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ତେସଂ ଏତଂ ଅନୁଲୋମ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନୁଲୋମନୟେନେୱ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟମଂ ପନ ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ ୱିନା ଞତ୍ତିୟା ହୋତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଦାନମ୍ପୀତି ୱଦାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଦେମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କଥଂ ପନେତଂ ଞାତବ୍ବନ୍ତି ? ତଦନୁଲୋମତ୍ତାତି । ଏକଦେୱେଦଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଅପଲୋକନେନାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସାଧନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟୋ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନେତ୍ଥ ଚୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ସାଧିତଂ । ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଳିୟା ଆଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ପାଳିୟଂ ନାଗତଂ, ଲେସତୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ଏତଂ ଅପଲୋକନେନାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ।

୪୬୮.ଏସନୟୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଚୀୱରେସୁ ଉପଚିକାଦୀହି ଖାୟିତେସୁ ମମପି ଖାୟିତାନୀତିଆଦି । ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ…ପେ॰… ସାଧକ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସମାନଜାତିକଂ, ଏକତ୍ଥଜାତିକଞ୍ଚ ତତିୟକଥିନଂ ପଠମସମାନମେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

୪୬୯.ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ, ୟଂ ୱା ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଅୱିକପ୍ପେତୁଂ ଅନୁଜାନାମି, ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନକାଲପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂୟେୱ ଅନୁଜାନାମି, ତଂ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତୁଂ ନାନୁଜାନାମି । ସତି ପନ ପଚ୍ଚୟେ ୟଦା ତଦା ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମେତଂ । ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁଂୟେୱ ନାଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ୱତ୍ଥଞ୍ହି କତପରିୟୋସିତଂ ଅନ୍ତୋଚତୁମାସେ ୱସ୍ସାନଦିୱସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଅନୁଜାନାମି, ଚତୁମାସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଠପିତୁକାମେନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଗତଚୀୱରତୋ ଊନକନ୍ତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଚୀୱରାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ତିଚୀୱରଂ ପନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱାଦେ ପନ ସତି ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟେ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ସତି ପଚ୍ଚୟେ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସାଧିତମେତଂ, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞେନ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟି, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ, ଅନ୍ତରୱାସକନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠିତାନଧିଟ୍ଠିତାନଂ ସମାନମେୱ ନାମଂ । ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୨୬) ହି ଅନଧିଟ୍ଠିତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠିତା ୱୁତ୍ତା । ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱାତି ଗୋଚରଗାମତୋ ୱିହାରେତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ଦୂରତରେପି ଲବ୍ଭତେୱାତି ଆଚରିୟୋ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେପି ‘‘ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱାତି ଦେସନାସୀସମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମନ୍ତୱିହାରୋ ନାମ ୟତ୍ଥ ତଦହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କା । ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ତତୋ ଦୂରେ ଠିତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ କିର ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କେଚି ‘‘ଚୀୱରୱଂସେ ଠପିତଂ ଅଞ୍ଞୋ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ନାଗଦନ୍ତେ ଠପେତି, ତଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସପି ରୁହତି ଚୀୱରସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଦିୱସେନ । ମହନ୍ତତରମେୱାତିଆଦି ସବ୍ବାଧିଟ୍ଠାନସାଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ। ତତ୍ଥ ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତତ୍ତା । ଅନଧିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେ, ଅଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅପ୍ପଭାୱେନ ଏକଦେସଭୂତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ତଥା ଅଧିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେ, ଅନଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହି ଲକ୍ଖଣଂ, ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁତିୟପଟ୍ଟମେୱ, ତତିୟପଟ୍ଟାଦିକମ୍ପି । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି…ପେ॰… ଉତୁଦ୍ଧଟାନଂ ଦୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ…ପେ॰… ପଂସୁକୂଲେ ୟାୱଦତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ।

ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂତି ୱକ୍ଖମାନକାଲେ ନିସିନ୍ନା ଭିକ୍ଖୂ । ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀତି ୟଥା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ମା ତୀଣିପି ଚୀୱରାନି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାନି ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନିଧାନମୁଖମେତ’’ନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି ତିଚୀୱରଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ହୋତି ପରିସ୍ସାୱନେହିପି ଥୱିକାହିପୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିକ୍ଖାରଚୋଳ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଏକମେୱ ପରିସ୍ସାୱନଂ, ଥୱିକା ୱା ୱଟ୍ଟତି, ନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱାତି ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣାନି, ଅତିରେକପ୍ପମାଣାନି ୱା ପରିସ୍ସାୱନାଦୀନି ପରିକ୍ଖାରାନି କପ୍ପନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରେ ସୀମଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟଂ ମରିୟାଦଂ ଠପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୬) ୱଚନୱିରୋଧୋତି ଚେ ? ନ, ଅନୁସନ୍ଧିୟା ଅଜାନନତୋ, ୱିରୋଧତୋ ଚ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୨୬ ଆଦୟୋ) ପଠମଂ ଗହପତିଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତତୋ ପାୱାରକୋସିୟକୋଜୱକମ୍ବଲାଦି । ତତୋ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ଚୀୱରାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି ‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱତା ଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, କିଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତ’’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛ ଚୀୱରାନି ଖୋମ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୩୩୯) କପ୍ପିୟଚୀୱରଜାତି ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ପନ ସଙ୍ଖ୍ୟାପମାଣଂ । ତତୋ ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଭଗୱା…ପେ॰… ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଚୀୱରେହି ଉବ୍ଭଣ୍ଡିତେ ସୀସେପି ଚୀୱରଭିସିଂ କରିତ୍ୱା ଖନ୍ଧେପି ଚୀୱରଭିସିଂ କରିତ୍ୱା କଟିୟାପି ଚୀୱରଭିସିଂ କରିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଦିସ୍ୱାନ ଭଗୱତୋ ଏତଦହୋସି…ପେ॰… ୟେପି ଖୋ ତେ କୁଲପୁତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ସୀତାଲୁକା ସୀତଭୀରୁକା, ତେପି ସକ୍କୋନ୍ତି ତିଚୀୱରେନ ୟାପେତୁଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରେ ସୀମଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟଂ ମରିୟାଦଂ ଠପେୟ୍ୟଂ ତିଚୀୱରଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୬) ଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକମେୱ । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ପନ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ବହୂନି ପରିହରିଂସୁ । ତାନି ନେସଂ ଅତିରେକଟ୍ଠାନେ ଠିତାନି ହୋନ୍ତି । ତତୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୭) ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତେନେତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅତିରେକାନି ବହୂନି ଚୀୱରାନି ତେ ପରିହରିଂସୁ, ‘‘ତାନି ଦସାହପରମମେୱ ଧାରେତୁଂ ଅନୁଜାନାମି, ନ ତମେୱେକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତା ଚୀୱରେ ସୀମାବଦ୍ଧା, ମରିୟାଦା ଚ ଠପିତା, ତାୟ ସତିପି ତିଚୀୱରବାହୁଲ୍ଲପରିହରଣକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ ଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ । ତତୋ ପରଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୭) ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ୱିନାପି ଦିୱସପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅତିରେକଚୀୱରପରିହରଣକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦ୍ୱେପି ତାନି ନିଧାନମୁଖାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତଥା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ସିୟା, ଅଞ୍ଞଥା ଇତରଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନାନୁଜାନନୱିରୋଧୋ ସିୟା ସୀମାମରିୟାଦଟ୍ଠପନୱିରୋଧତୋ । ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ତିଚୀୱରମରିୟାଦା ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଟେକ୍କଂ ନିଧାନମୁଖମେତ’’ନ୍ତି । ‘‘ପଠମଂ ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ପୁନ ପରିହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ଆଦିତୋୱ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥା ତିଚୀୱରଂ ପରିହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି ଅନୁଞ୍ଞାତା, ଅଗିଲାନସ୍ସପି ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୬୫୨) ତସ୍ସ ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖେପୋ ଚ, ତତୋପି ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଛାରତ୍ତୱିପ୍ପୱାସୋ, ତତୋପି ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟମ୍ପି ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ୱିକପ୍ପନା ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତା । ତଥେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସମ୍ମୁଖାପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାନଂ ପରସନ୍ତକତ୍ତା ୱିକପ୍ପନପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ‘ପରିକ୍ଖାରଚୋଳ’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ସିୟା, ୟତୋ ତଦଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେତିଆଦି ‘‘ପାଟେକ୍କଂ ନିଧାନମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ଦୁପ୍ପରିହାରନ୍ତି ୱିକପ୍ପନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ଗମନସମ୍ଭୱତୋ ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣାତି ତସ୍ସା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱାତି ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ସେନାସନସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦିନ୍ନଂ ନାଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଦିନ୍ନଂ ସୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଂୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସକିଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି, ନ ପୁନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରୀୟତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଏକୱଚନେନପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭେସଜ୍ଜନୱକମ୍ମମାତାପିତୁଆଦୀନଂଅତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେସ୍ସାମି, ଇଦଂ ମାତୁୟା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଠପେନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ‘‘‘ଇଦଂ ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ, ଇମଂ ମାତୁୟା’ତି ୱିଭଜନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସକଭାୱଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଠପନଂ ସନ୍ଧାୟାହା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

‘‘ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଗୀତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ । ତତୋ ପରଂ ଆଚରିୟାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପମାଣଚୀୱରସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣସ୍ସ । ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନୀତି ସହ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ । ଏସ ନୟୋତି ପମାଣୟୁତ୍ତେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତିଆଦିନୟୋୱ । ‘‘ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଛେଦନକ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୩୩) ୱଚନତୋ ଉତ୍ତରି ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥ ସିୟା – ତିଚୀୱରସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତେ ନତ୍ଥୀତି, ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ସିକ୍ଖାକରଣୀୟେହି ସିଦ୍ଧତ୍ତା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘‘ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେସ୍ସାମି, ପାରୁପିସ୍ସାମି, ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି (ପାଚି॰ ୫୭୬-୫୭୯) ୱଚନତୋ ୟତ୍ତକେନ ପମାଣେନ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତେ । ତେନେୱାହ ଲେସଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଥାପି ନ ସମେତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟଦୀ’’ତିଆଦିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସମେତି ଚ । ଇତରେସୁ ପନ ଏକଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଆଚରିୟୱାଦେ ନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି । ଏକଚ୍ଚସ୍ମିଂ ନ ପୁବ୍ବାପରଂ ସମେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱ, ପରିଭୋଗକାଲେ ପନ ଅରଜିତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ତିଚୀୱରେ ଏୱ । ଇମସ୍ସ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ହେମନ୍ତାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ରଜକେହି ଧୋୱାପେତ୍ୱା ସେତଂ କାରାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଅରଜିତେପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରୁହତି, ତେନ ସୂଚିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, କାତବ୍ବୋୱ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠିତୋ । ୟଥା ପୁନ ସେତଭାୱଂ, ତମ୍ବଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତି, ନ ଚ ପନ ତାଦିସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିଭୋଗାଦୟୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅୱିସେସେନୱୁତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ ୱିକପ୍ପେତୀତି ଏୱଂ ସୱିସେସଂ କତ୍ୱା ଅୱଚନଂ ‘‘ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ଇମିନା ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି। ଇଦାନି ଇଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନନୟପଟିବଦ୍ଧଂ ଖନ୍ଧକଂ, ପରିୱାରଞ୍ଚ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ପକିଣ୍ଣକଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ଖନ୍ଧକେ ତାୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ, ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରେ ‘‘ନ ନୱ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି, ନ ନୱ ଚୀୱରାନି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୯), ‘‘ଦସକେ ଦସ, ଏକାଦସକେ ଏକାଦସ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି, ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୩୧) ଚ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବାନି ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି, ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉଭୋପି ତେ ୱିରୁଦ୍ଧା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଖନ୍ଧକେ ଏୱ ଚ ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣା ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସିକେ ମାସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହେମନ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରସମ୍ଭୱତୋ, ୱସ୍ସାନେ ୱିକପ୍ପନାସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ତଥା ଇଧ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନାୟ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପରିୱାରୱଚନେନ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ନ ହି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ତଥାଗତା ଭାସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋୱେତ୍ଥ ପଟିସରଣଂ, ୟେନ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଏକରସଂ ହୋତି । ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀତି ଅଧିଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୯) । ତିଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ୱସ୍ସିକସାଟିକାଦୀନି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତେ ନ ଅକାମା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୱସେସପାଳି, ଅତ୍ଥୋ ଚ ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଏକରସନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନୱ ଚୀୱରାନି ନାଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ନାଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପଟିସେଧାଦସ୍ସନତୋ, ୱିକପ୍ପନାୟ ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ନୱ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି, ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନି ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ନୟୋ – ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଅକାମା । କସ୍ମା ? କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ କାଲାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଅକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଦସାହାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେପି ଦସାହେ କାଲାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିକରଂ, ତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନକାଲେ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଇମାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ୟଥାପାଳିମେୱ । ତତ୍ଥ ପଠମନୟୋ ‘‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେୟ୍ୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟୋ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ୟଥା ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅସତି ୟଥାପାଳିଂ ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ଆପତ୍ତି ଏୱ ଦେସେତବ୍ବା, ୟଥା ଚ ୱସ୍ସିକସାଟିକନିସ୍ସଜ୍ଜନେ କେୱଲଂ ପରିୟିଟ୍ଠମତ୍ତେ ୟଥାପାଳିଂ ଅୱତ୍ୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଥା ଇଦମ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ସଂୱଚ୍ଛରାତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂୱଚ୍ଛରୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥତିଚୀୱରଂ, ମାସାତିକ୍କନ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଛାରତ୍ତୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଇଦମ୍ପି ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏକେ, ତସ୍ମା ସିଦ୍ଧମିଦଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଅକାମା’’ତି, ତଥା ଅକାମା ନ ୱିକପ୍ପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଛାୟ ହି ସତି ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି, ଦସାହାତିକ୍କମେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱିକପ୍ପେତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅକାମା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ଦସାହାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । କିତ୍ତକଂ କାଲନ୍ତି ଚେ ? ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ, ଇଚ୍ଛାୟ ପନ ସତି ଉଦ୍ଧଂୟେୱ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନାୟ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଗିମ୍ହେ, ନୋ ୱସ୍ସେ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – କଦା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବା, କଦା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେମନ୍ତଞ୍ଚ ପତ୍ତମତ୍ତେ ସା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ, ଅଥ ‘‘ଅନ୍ତୋଚାତୁମାସେ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବମେତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ପରିୱୁତ୍ଥପରିୱାସୋ, ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତୋ ଚ ସନ୍ତୋ ନିଟ୍ଠିତେସୁପି ପରିୱାସମାନତ୍ତଦିୱସେସୁ, ତଥା ନିଟ୍ଠିତେସୁପି ଅଧିଟ୍ଠାନଦିୱସେସୁ ସାଧିଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଏକେ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ଇଦଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପାଟିପଦଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମେ ପାଟିପଦଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେନ୍ତୋ ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତଂ । ‘ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୩) । ତତ୍ଥ କୁରୁନ୍ଦିନୟୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ପୁରିମୋ । ନିୱାସେନ୍ତୋ ହି ଗିମ୍ହେପି ଓରେନଦ୍ଧମାସଂ ଆପଜ୍ଜତି ଏୱ । ଇଧ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଗିମ୍ହେତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କୁରୁନ୍ଦିୱଚନସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି ।

‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିୱସେ ଅୱିକପ୍ପେନ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ, ଅୱିକପ୍ପନପଚ୍ଚୟା ଦସାହପରିହାରସମ୍ଭୱତୋ’’ତି କାରଣମେକେ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ହେମନ୍ତେ ପତ୍ତମତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ହି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନେନ…ପେ॰… ଛିଦ୍ଦଭାୱେନାତି ଇମେହି ନୱହି କାରଣେହି ୱିଜହତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତାତିକ୍କମେନ ୱା’’ତି । ଅସାଧାରଣତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଛିଦ୍ଦଭାୱେନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଛିଦ୍ଦଭାୱେନ ପନ ତିଚୀୱରସ୍ସେୱ ସବ୍ବଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅୱିକପ୍ପନପଚ୍ଚୟା । ‘‘ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତୀତି ପଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମେ ପାଟିପଦଦିୱସେ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ୟସ୍ମା ତଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଠମଅରୁଣକ୍ଖଣେ ଏୱ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟଂ ପନ ହେମନ୍ତେ ଦସାହପରିହାରଂ ଲଭତି । ‘‘ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୩୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚେ, ନାସମୟେ । ତଥା ଚ ସାଧିତଂ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟଂ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନୋ ଚ ତଂ ପରିଦହିତଂ, ତସ୍ମା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଏୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଞ୍ଚ ୱିକପ୍ପନଞ୍ଚ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଦସମେ ଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେନ୍ତେନ ଦସାହପରମଂ ଧାରିତଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଚ ୱିକପ୍ପିତଂ ହୋତି, ତଥା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ୱିକପ୍ପେନ୍ତେନ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ଅନାପତ୍ତିଖେତ୍ତେ ଏୱ ୱିକପ୍ପନା ଚ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ଥି ୱିକପ୍ପନାଖେତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତେ ଚ ୱିକପ୍ପନାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଅନଧିଟ୍ଠାନେନ ଆପଜ୍ଜତି । ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ୱିକପ୍ପନାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୱିକପ୍ପନାୟ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦୁକେସୁ ଦ୍ୱେ ଦୁକାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଦୁକେ ପଠମପଦଂ ସମ୍ଭୱତି । ୱିକପ୍ପନଖେତ୍ତେ ହି ୱସ୍ସିକସାଟିକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ୱିନୟାତିସାରଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏତେନେୱ ଦୁତିୟଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଦୁତିୟପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଧିଟ୍ଠାନେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ନତ୍ଥି । ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅନାପଜ୍ଜନତୋ, ୱିକପ୍ପନାଦିସମ୍ଭୱତୋ ଚ ୱିକପ୍ପନାୟ ଆପଜ୍ଜତୀତି ନତ୍ଥି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନାୟ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମା ତାନି ଦୁକାନି ‘‘ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥାହ – ୟା ସା ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ସାଧିତା, ସା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅସତିୟା ଚେ, କଞ୍ଚି, ଅନାପତ୍ତି । କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧଟଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅୱିକପ୍ପୟତୋ ଦୁକ୍କଟେନ ସହ ପୁନଦିୱସେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଅସତିୟା ଅୱିକପ୍ପୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ଇଧ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପି, କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି ଆବାଧୱୂପସମେନାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି, ତସ୍ମା ସା ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି, ତେନେତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ କେୱଲଂ ଇଦମେୱ, ‘‘ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ପରଂ ନାମ ହି ହେମନ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଚେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ, ‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପୀ’’ତିଆଦି ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଭାୱତୋ । ଅୱିରୋଧୋ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଂ ୱତ୍ତମତ୍ତ’’ନ୍ତିୱାଦୋ ଏତ୍ଥାପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଚେ ? ନ, କୁରୁନ୍ଦି ୱଚନୱିରୋଧତୋ । ତତ୍ଥ ହି କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୱସ୍ସାନଦିୱସତ୍ତା ସାଧିଟ୍ଠାନାୱସା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରୀୟତୀତି ନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ୱତ୍ତମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ୟାୱ ପୁଣ୍ଣମା ଅଧିପ୍ପେତା ସିୟା । ୟଥା ଚାୟଂ ୱିକପ୍ପୋ, ତଥା ‘‘ୱସ୍ସାନମାସାତିକ୍କମେନାପି ଆବାଧୱୂପସମେନାପୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଅୱସ୍ସଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇଧ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ତଦୱଚନେନ ସମେତି । ଅଞ୍ଞଥା ଇଧପି ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ୱିଧି ଏତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, କିଞ୍ଚାପି ସମ୍ଭୱତି, ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟସ୍ସ ପନ ଲୋକସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ସା ୱସ୍ସାନାତିକ୍କମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି, ହେମନ୍ତପଠମାରୁଣେ ଚ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟା ସାଧିତା, ତସ୍ମା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟମେୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା, ଅୱିକପ୍ପିତାୟ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାପଜ୍ଜନମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତାପି ସନ୍ତୋସଂ ଅକତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଏୱଂ ଅଭାୱଂ ୱିନୟସ୍ସ ପାଳି,

ଭିନ୍ନଂ ଅଭିନ୍ନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥୟୁତ୍ତିଂ ।

ୱିଞ୍ଞାତୁକାମେନ ତଦତ୍ଥୱିଞ୍ଞୂ,

ପରିୟେସିତବ୍ବା ୱିନୟେ ୱିଞ୍ଞାୟା’’ତି ॥

‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱିନାପି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଚନେନ ସୁଦିନ୍ନଂ ହୋତି । ଇତରୋ ଚେ ଅଧିୱାସେତି, ତେନାପି ସୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ନୋ ଚେ ଅଧିୱାସେତି, ଦେନ୍ତେନ ସୁଦିନ୍ନଂ । ତଂ ପନ ୱତ୍ଥୁ ନ କସ୍ସଚି ହୋତି । ତଥା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଦତି, ସାମିକୋ ଚେ ଅଧିୱାସେତି, ୱିନାପି ‘‘ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଚନେନ ସୁଗ୍ଗହିତଂ । ନୋ ଚେ ଅଧିୱାସେତି, ସାମିକସ୍ସେୱ ତଂ, ନ ହି ତସ୍ସେତଂ ୱିନୟକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟକମ୍ମସ୍ସତ୍ଥାୟ ଚେ ଗଣ୍ହାତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଗହିତଂ, ପୁନ ତସ୍ସପି ଦେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ । ତଥା ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ପରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ତେନ ଦିନ୍ନଂ ୱା ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସନ୍ତୋ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥାପି ୱିନୟକମ୍ମୱସେନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ତେ ଏୱ ‘‘ମହନ୍ତଂ ୱା ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତିଚୀୱରେ ଦୀଘତୋ ୱିଦତ୍ଥି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କରୋତି, ଏୱଂ ସେସେସୁପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପୋରାଣାଚରିୟାନଂ କଥାମଗ୍ଗଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଚରିୟକୁଲସେୱନାୟ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ତେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୁତ୍ୱା ସୋତୂନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିମୋହେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ । ଏସା ଅମ୍ହାକଂ ଆୟାଚନା ।

ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୭୧. ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତି । କସ୍ମା ? କିଞ୍ଚାପି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଗାମୋ ପୱିସିତବ୍ବୋ, ୟୋ ପୱିସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୨) ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛା ପନ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଘାଟିୟା ନିକ୍ଖେପାୟ, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗସ୍ସ, ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ ନିକ୍ଖେପାୟ ଗିଲାନୋ ୱା ହୋତି, ୱସ୍ସିକସଙ୍କେତଂ ୱା, ନଦୀପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱା, ଅଗ୍ଗଳଗୁତ୍ତିୱିହାରୋ ୱା, ଅତ୍ଥତକଥିନଂ ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପିସ୍ସ ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ପେତେସୁ ଅଗ୍ଗଳଗୁତ୍ତି ଏୱ ପମାଣଂ । ଗୁତ୍ତେ ଏୱ ହି ୱିହାରେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନାଗୁତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେପି କଥିନେ ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଗ୍ଗଳଗୁତ୍ତିୱିହାରେ ଠପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ସଭାଗାନଂ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଗାମପ୍ପୱେସେ ଲଦ୍ଧକପ୍ପିୟା ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କାମିଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୭୩.ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିନ୍ତି ଅୱିପ୍ପୱାସତ୍ଥଂ, ୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୟା ୟା ଆପତ୍ତି, ତଦଭାୱତ୍ଥଂ ୱା ସମ୍ମୁତିଂ ଦାତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟତି । କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ମାସଂ ୱା ଅତିରେକଂ ୱା ୟାୱ ଗମନେ ସଉସ୍ସାହୋ, ତାୱ ୱଟ୍ଟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ପୁନ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ସଚେ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅଞ୍ଞୋ ରୋଗୋ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତି, ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ ୱିୟ ୟାୱଜୀୱଂ ଏକାସମ୍ମୁତି ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ ।

‘‘କତଂ ୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦି ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ? କରଣପଲିବୋଧେ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନେପି ଅନଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରତୋ ୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ତଦାୟତ୍ତତ୍ତା। ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ହି କରଣପଲିବୋଧସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପନାୟତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘କତଂ ୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୪୭୭-୮.ଅୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାପନତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣଂ ୱୱତ୍ଥାପିତଂ, ତବ୍ବିପରୀତନୟେନ ୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋତିଆଦିମ୍ହି ପନ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ଥଂ, ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଅଜ୍ଝୋକାସଞ୍ଚ ସେସେସୁ ପରିକ୍ଖେପାପରିକ୍ଖେପୱସେନ ଏକୂପଚାରନାନୂପଚାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ପନ ସତ୍ଥଂ ଦୁୱିଧଂ ନିୱିଟ୍ଠଂ, ଅନିୱିଟ୍ଠଞ୍ଚ, ତେସୁ ଅନିୱିଟ୍ଠଂ ଏକକୁଲସ୍ସ ୱା ନାନାକୁଲସ୍ସ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନିୱିଟ୍ଠଂ ସିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ସିୟା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ଅବ୍ଭୋକାସେ । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଛାୟାୱସେନ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ସତ୍ଥୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାନୂପଚାରୋ’’ତିଆଦି ଉଦ୍ଦେସୱିରୋଧୋ ସିୟା ୱିଭଙ୍ଗେ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ସତ୍ଥସ୍ସ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା, ପସ୍ସତୋ ଚ ଏକବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତି ଅୟମେକୂପଚାରୋ, ତତୋ ପରଂ ନାନୂପଚାରୋ । ତଥା ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସ ୟତ୍ଥ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ଅୟଂ ଏକୂପଚାରୋ । ଇତରୋ ନାନୂପଚାରୋ । କସ୍ମା ? ତତ୍ଥ ହି ପରିକ୍ଖେପୋ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଛାୟାୱ ପମାଣଂ । ଅଜ୍ଝୋକାସସ୍ସ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ସତ୍ଥାଦୀନଂ ଏକକୁଲସନ୍ତକୱସେନ ଏକୂପଚାରତା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତସ୍ମା ନିୱେସନେ, ଉଦୋସିତେ ଚ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ଅଟ୍ଟାଦୀସୂତି କତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ଖେତ୍ତଧଞ୍ଞକରଣଆରାମୱିହାରେସୁ ପନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତାପରିକ୍ଖିତ୍ତ-ପଦଂ ପୁନ ଉଦ୍ଧଟଂ ସତ୍ଥୱିଭଙ୍ଗେନ ଅଧିକାରସ୍ସ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ନାନାଗବ୍ଭା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ପନ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଖେତ୍ତଧଞ୍ଞକରଣଆରାମେସୁ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ୱିହାରେ ସମ୍ଭୱନ୍ତମ୍ପି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । କୁଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାମିକୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ନାନାକୁଲସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଗାମାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଚୀୱରନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନାନଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଜ୍ଝୋକାସସ୍ସ ପନ ଅସମ୍ଭୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଏକକୁଲସ୍ସ, ନାନାକୁଲସ୍ସ ଚ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଗାମାଦୀସୁ ପରିହାରୱିସେସୋ କିଞ୍ଚାପି ନତ୍ଥି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ପନ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏକନାନାକୁଲଗ୍ଗହଣଂ, ଏକନାନୂପଚାରଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥପି ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ସତ୍ଥେ, ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଚ କୁଲଭେଦତୋୱ ଭେଦୋ, ନୋପଚାରଭେଦତୋ । ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଉପଚାରଭେଦତୋ ଚ, ସୋ ପନ ପାଳିୟଂ ନ ଦସ୍ସିତୋତି । ‘‘ତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ୱଚନତୋ ଆକାସେପି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୪୭୯. ‘‘ସଭା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ‘‘ସଭାୟ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତନୟେନା’’ତି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କିର ‘‘ସଭାୟ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଅନୁପୟୋଗତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱାରମୂଲ’’ନ୍ତିପି । ଅତ୍ତନୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ୱୀଥିହତ୍ଥପାସୋ ନ ରକ୍ଖତି, ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘରେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ‘‘ସଭାୟେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା, ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହତ୍ଥପାସେୟେୱ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିୟମିତତ୍ତା ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଚେ ? ଅନ୍ତୋଘରେ ନ ସକ୍କା, ତଥା ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ୟୁତ୍ତି ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ପକାସିତୋ, ପୁନପି ଖୁଦ୍ଦକଗାମେ ସବ୍ବସାଧାରଣଗାମଦ୍ୱାରୱସେନ । ସଚେ ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱୟଂ ହୋତି, ମଜ୍ଝେ ଚ ଘରସଭାୟଂ, ୟତ୍ଥିଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୪୮୦-୧. ୟାନି ନିୱେସନାଦୀନି ଗାମସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାନି ନିୱେସନାଦୀନୀତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ଅଜ୍ଝୋକାସେ ଅପରିସଙ୍କିତମ୍ପି ଚୀୱରଂ ଅତିରେକସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋସୀମତା ନ ରକ୍ଖତି, ସତ୍ଥେ ପନ ରକ୍ଖତି । ‘‘ନଦୀପରିହାରୋ ଚ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାୟଂ ପରିହାରୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ସାମନ୍ତୱିହାରୋ ଚେ ଏକସୀମୋ, ଚୀୱରଂ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ।

ଇଦାନି –

‘‘ଛିନ୍ନଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ସାସଙ୍କ-ସମ୍ମତୋ ସନ୍ତରୁତ୍ତରଂ ।

ଅଚୀୱରସ୍ସାନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋ’’ତି ॥ –

ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ, ତତ୍ଥାୟଂ ଚୋଦନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – କେଚି ‘‘ଦିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ୱଚନତୋ ‘‘ଏକଚ୍ଚିକା ସଙ୍ଘାଟିପି ନାଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ସଚେ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନ ରୁହତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖାନମ୍ପି ଦିଗୁଣମେୱ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଦତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତେ ଇମିନା ସୁତ୍ତଲେସେନ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବା । ଭଗୱତା ହି ‘‘ଛିନ୍ନକଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଛିନ୍ନକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଛିନ୍ନକଂ ଅନ୍ତରୱାସକ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିଚୀୱରେ କରିୟମାନେ ସବ୍ବଂ ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତି । ଦ୍ୱେ ଛିନ୍ନକାନି ଏକଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତି । ଦ୍ୱେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାନି ଏକଂ ଛିନ୍ନକଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ୱାଧିକମ୍ପି ଆରୋପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୦) ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା ଏକଚ୍ଚିକାପି ସଙ୍ଘାଟି ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟା ଛିଜ୍ଜମାନା ନପ୍ପହୋତି, ତସ୍ସା କୁତୋ ଦିଗୁଣତାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପିସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ୱାଧିକମ୍ପି ଆରୋପେତୁନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ । ଇଦଂ ପନ ଅପ୍ପହୋନକେ ଆରୋପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପହୋତି, ଆଗନ୍ତୁକପତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବମେୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୦) । କଥିନଂ ପନ ଛିନ୍ନକମେୱ ୱଟ୍ଟତି ଆୱେଣିକଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ‘‘ଛିନ୍ନକଂ ଦିଗୁଣଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ଚାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଧୁତଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ତେଚୀୱରିକଧୁତଙ୍ଗାଭାୱତୋ ତିଚୀୱରେନେୱ ତେଚୀୱରିକୋତି । ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତେନେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ଧୁତଙ୍ଗଭେଦେନ ୱିରୋଧପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସାଦିୟନେନ ହି ଧୁତଙ୍ଗଭେଦୋ, ନ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସେନ, ନାପି ଅତିରେକଚୀୱରସାଦିୟନେନ, ନାପି ଅତିରେକଚୀୱରଧାରଣେନ । ୟସ୍ମା ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଭଗୱତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ନୱ ଚୀୱରାନି ଅନୁଞ୍ଞାତାନି, ଜାତିୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଏୱଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ ଚୀୱରନିୟମାଭାୱା ନ ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସମାଦାନୱିଧାନେ ଅୱଚନତୋ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ସାସଙ୍କସମ୍ମତୋତି କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦେ ୱିସୁଂ ଅଙ୍ଗାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘ସେସମେତ୍ଥ ଚୀୱରୱଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଇଧ ଛାରତ୍ତୱିପ୍ପୱାସୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି, ତସ୍ମା ଅଙ୍ଗସାମଞ୍ଞତୋ, ସମ୍ମୁତିସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦମେୱ ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ନିପ୍ପଦେସଂ, ତଂ ସପ୍ପଦେସଂ ମାସପରମତ୍ତା । ତତ୍ଥ ବହିଗାମେପି ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଇଧ ନ ତଥା, ଇଧ ଅନନ୍ତରେ ଅନନ୍ତରେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ତତ୍ଥ ସତ୍ତମେତି ଅୟଂ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ । ଅଙ୍ଗାନି ପନ ଚୀୱରନିକ୍ଖେପଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋ ୱିପରିୟାୟେନ, ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି କାମଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାପି ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ, ନ ପନ ୱିସେସିତଂ । କିଂକାରଣା ? ଇଧ ୱୁତ୍ତନିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଦେସନତୋ, ତତ୍ଥାପନ୍ନାପତ୍ତିୱିମୋକ୍ଖଦୀପନତ୍ଥଂ । ସଂୱଚ୍ଛରୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମ୍ପି ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମେୱ, ପଗେୱ ଛାରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ହେମନ୍ତେ ୱା ଗିମ୍ହେ ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜତି ଚେ ? ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗଂ ନ ୱିସେସିତନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ମାସାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ଚୀୱରଂ ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠମେୱ । ଦ୍ୱୟେନ ଊନମାସଂ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ମାସାତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ତଥାପି ସଚେ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ହୋତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା, ମୂଲଚୀୱରଂ ପନ ‘‘ମାସାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସନ୍ତରୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱା କିଂ ତିଚୀୱରଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି। କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତିଚୀୱରମେୱ ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ପରିୟାପନ୍ନୱସେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଚ୍ଛିନ୍ଦନଧୋୱାପନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱିରୋଧୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞମ୍ପି, ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ୱିରୋଧୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ନିୟମତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗହେତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୭୧) ଏୱମାଦୀସୁ ତିଚୀୱରମେୱ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଗାମୋ ପୱିସିତବ୍ବୋ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଧିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି, ତଥା ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିୟୋ ଦାତବ୍ବା, ନିୱାସନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଘାଟି ଦାତବ୍ବା, ହନ୍ଦ ତେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘାଟି, ଦେହି ମେ ପଟନ୍ତିଆଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ହି ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ‘ସଙ୍ଘାଟୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତଥା ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପୀତି ଏକେ । ଅନ୍ତୋସମୟେ ହି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ କରିୟମାନଂ କଦା ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତିଚୀୱରମେୱାତି ଏକେ । ଅଚୀୱରସ୍ସାନାପତ୍ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋତି କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସେ ତେଚୀୱରସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଏକେ । ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନ ହୋତି ଆପତ୍ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରାଦିସିଦ୍ଧିତୋ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରତି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ, ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଚ ୟାୱ ଅଞ୍ଞୋ ନାଧିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ । ଅଞ୍ଞଥା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରେନ ୱିପ୍ପୱାସସ୍ସାତି ୱିପ୍ପୱାସତୋ ୟଥାରୁତଂୟେୱ ସତି ୱିପ୍ପୱାସେ ୱିପ୍ପୱାସତୋ ଅୱିପ୍ପୱାସେ ସତି ଅୱିପ୍ପୱାସତୋତି ।

ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୯୭.ନପ୍ପହୋତୀତି ଲାମକପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତେନେୱ ତିଚୀୱରସ୍ସ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିଲାମକପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ତାୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଚୀୱରେ ପଚ୍ଚାସା ଚୀୱରପଚ୍ଚାସା। ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ତଂ ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଛା ଲବ୍ଭତୁ ୱା ମା ୱା, ୟାୱ ସା ପଚ୍ଚାସା ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଇଦଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ଠପେତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି । ‘‘ଚୀୱରପଚ୍ଚାସା’’ତି ମରିୟାଦତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କତଂ ।

୪୯୯-୫୦୦.ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଚୀୱରାସା ୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାତିଆଦିମ୍ହି ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କତଂ ହୋତି, ସେସା ଅତ୍ଥି, ରକ୍ଖତି । ଚୀୱରପଲିବୋଧସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦେ, ଉବ୍ଭତସ୍ମିଞ୍ଚ କଥିନେ ସମୟେ ୱା ହେମନ୍ତସ୍ସ ସମୟେ ୱା ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବଂ। ସତି ପାରିପୂରିୟା ପଚ୍ଚାସା ନ ରକ୍ଖତି, ଅସତି ନତ୍ଥି ଚେ ପଚ୍ଚାସା, ନ ରକ୍ଖତି । ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅପରକତ୍ତିକା ଅତ୍ଥତେ ୱା ଅନତ୍ଥତେ ୱା ସମୟୋୱ । ହେମନ୍ତୋ ସିୟା ସମୟୋ ଅତ୍ଥତେ, ସିୟା ଅସମୟୋ ଅନତ୍ଥତେ । ତତୋ ପରଂ ଏକଂସତୋ ଅସମୟୋ ୱାତି । ‘‘ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଇଧ ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦୁତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେ (ପାଚି॰ ୭୩୮ ଆଦୟୋ) ସେସଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ହି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତା ଭାଜେନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ କାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭାଜେନ୍ତିୟା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ସତ୍ତମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ହୀତି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କିମତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି ତଂ ଭାଜନୀୟନ୍ତି ଚେ ? ଅଭାଜନୀୟସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥତକଥିନେହି ଏୱ ଭିକ୍ଖୂହି ଅଭାଜନୀୟତ୍ତା ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଜାତଂ, ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପି ଇତରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କସ୍ସଚି ସିୟା ‘‘ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନମ୍ପି ଦସାହମେୱ ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି । ତସ୍ସେତଂ ପାଟିକଙ୍ଖଂ । ପଠମକଥିନେ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ନିରତ୍ଥକନ୍ତି । ଅନୁବ୍ଭତସ୍ମିମ୍ପି ହି କଥିନେ ଦସାହପରମମେୱ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଅନାଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଚେ ? ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅନାଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନମ୍ପି ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ଅପରକତ୍ତିକାୟ ଦସାହମେୱ ପରିହାରଂ ଲଭତି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଆମନ୍ତାତି ଚେ ? ‘‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ସବ୍ବଚୀୱରାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରୱସେନ କଥିନମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଦସାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି ପରିହାରସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା କଥିନମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନମକାଲଚୀୱରଂ କାଲଚୀୱରପରିହାରମେୱ ଲଭତି, ତଥା ଇତରମାସେପି ଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’ତିଆଦିନା ସିକ୍ଖାପଦେ ସିଦ୍ଧେପି ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଅୱୁତ୍ତେ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ‘ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନ’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱଚନତୋ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ଅତ୍ଥତକଥିନାନଂ ୱିୟ ସବ୍ବଚୀୱରାନଂ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସେ ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ଭିୟ୍ୟୋପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ – ୟଂ ପନ ମୟା ‘‘ପଠମକଥିନେ ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତମ୍ପି କଥିନମାସତୋ ବହି ଉପ୍ପନ୍ନମେୱ, ନ ଅନ୍ତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । କଥଂ ? ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସ ଦସାହପରିହାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ୱାରେତ୍ୱା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦସାହାତିକ୍କମେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଂ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱାରେତୁଂ ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମା’’ତି ୱଚନତୋ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦସାହପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁନ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚ ଦିୱସାନି ଲଭତୀତି ପସଙ୍ଗୋପି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ…ପେ॰… ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅକାଲଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିୱାରିତୋ ହୋତି, ତଦୁଭୟେନ କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ କଥିନୁବ୍ଭାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅପରେ ୱଦନ୍ତୀତି ।

ପୁନପି ୱୁତ୍ତଂ – ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅକାଲଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ତିଣ୍ଣନ୍ନମ୍ପି ଅକାଲଚୀୱରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅଭାୱ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ପଦଭାଜନେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, କିନ୍ତୁ ପଠମେ ଦସାହଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ସଚେ ପଚ୍ଚାସା ଅତ୍ଥି, ତମେୱ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦୀପେତି ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନ ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତିପି ଦୀପେତି । ତଂ ପନ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ତୀଣିପି ପଦଭାଜନେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ।

‘‘ଖିପ୍ପମେୱ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ଦସାହା କାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ପହୋନକଭାୱେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦଲକ୍ଖଣେନାତି ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ ସୀଘନ୍ତି ୱା ଲହୁନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦିନା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦସାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୁ, ଅନତ୍ଥତେ ପନ କଥିନେ କଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନତ୍ଥତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଏକତିଂସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ମହନ୍ତେନପି ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରେନ ସହ ଘଟିତମ୍ପି ତବ୍ଭାୱଂ ଅନୁପତିତ୍ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି ସତି ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣସମ୍ଭୱେ, ଅସତି ନ ହୋତି, ପୁନ ଘଟିତେ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେନ ଘଟିତେ ନ ହୋତି । ଛିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ପୁବ୍ବପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଘଟିତଂ ପୁନ ଅଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଂ ଲଭତୀତି ଏକେ, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଇଦଂ ଅକାଲଚୀୱରନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଦୁଦ୍ଧାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଚେ ? ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅନେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅଧିକମେୱା’’ତି ଚ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଚୀୱରାନି ଲଭିସ୍ସତି ଗଣୋ ୱା’ତିଆଦିନାପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନ ମୟା ସବ୍ବଂ ଲିଖିତଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦୩-୫୦୫.ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗନ୍ତି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନୱିଭାଗନ୍ତି ପୋରାଣା । ତତ୍ଥ ନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ତତ୍ଥ ତୟା କତକମ୍ମେ ଏୱଂ ଅକତ୍ତବ୍ବେ ସତି ଧୋୱାପିସ୍ସସି ନାମ । ଅଥ ୱା ସୋ ନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପଦାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ତଦନୁପସଙ୍ଗଭୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁରାଣଚୀୱର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରାଣଭାୱଦୀପନତ୍ଥମେୱ ‘‘ସକିଂ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ୱଚନସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ଜାତୋତି ଏକେ । ୟସ୍ମା ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ, ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗମେୱାଧିପ୍ପେତଂ, ତେନେୱ ନିସୀଦନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଜାତିପ୍ପମାଣାୱଚନତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁରାଣୱତ୍ଥଂ ଧୋୱାପେନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ, ତେନେୱ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଥୱିକମ୍ପି ହି ଅସୁଚିମକ୍ଖିତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ଓଳାରିକତ୍ତା, ଅପ୍ପତିରୂପତ୍ତା ଚ । ତେନେୱ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଚୀୱରପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପଂ କତ୍ୱାତି କପ୍ପିୟଂ କତମେୱ ନିୱାସେତୁଂ, ପାରୁପିତୁଂ ୱା ୱଟ୍ଟତି, ନେତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଚ ମଜ୍ଝିମତ୍ଥେରୱାଦୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ହୋତି, ନୋପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ । ରଜିତ୍ୱାତିଆଦି ପନ ୱିନୟୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମମ ତକ୍କୋ । ୟଥା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀୱାରେ ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନି, ଏୱଂ ୱେମତିକଞାତିକୱାରେସୁ ଚାତି ନୱ ଚତୁକ୍କାନି ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥାହ – ଏକୱାରଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଧୋୱନେସୁ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଦୁଦ୍ଧୋତ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଧୋୱତି, ଅନାପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଦୁତିୟୱାରଂ ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମ ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସଚେ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତା ଧୋତେନା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୁନ ଧୋୱନ୍ତୀ ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମାତି ୟୁଜ୍ଜତି । ନୋ ଚେ, ୱୁତ୍ତାୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ୱସେନ ଆପତ୍ତି ସାକିୟାନୀନଂ ୱିୟ ।

୫୦୬.ଏକେନୱତ୍ଥୁନାତି ୟେନ କେନଚି ପଠମେନ । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନା’’ତି ପାଠୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠୱାଚିକାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପାକଟତ୍ତା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ସାକିୟାନିୟୋୱ ୱୁତ୍ତା ଅପାକଟତ୍ତା ।

ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦୮-୫୧୦.ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅରଞ୍ଞୱାସୀନିସେଧନସିକ୍ଖାପଦେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେତି ଏକେ, ‘‘ତଂ ନ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିହତ୍ଥତାୟାତି ଆୟାସେନ ।

୫୧୨.ଉପଚାରୋତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ, କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରତ୍ତିଭାଗେ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବହୂସୁ ଚୀୱରେସୁ ମହାଜନେନ ପସାଦଦାନୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ପୁନଦିୱସେ ‘‘ଉପାସକାନଂ ପସାଦଦାନାନି ଏତାନୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀହିପି ଦିନ୍ନାନି ଇଧ ସନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଦୋସୋ । ତଂ ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନାତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଦିନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ବହୂସୁ ତସ୍ସା ଚୀୱରସ୍ସ ଅଜାନନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଂସୁକୂଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀହି ନୁ ଖୋ ଦିନ୍ନଂ ସିୟା’’ତି ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ପଂସୁକୂଲଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି । କୁରୁନ୍ଦିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥୋ ଅୟମେୱ, ଏକଂ, ‘‘ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନା’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ୟଥା ତଥା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଉପ୍ପଥୋୱ ପଟିସେଧିତୋତି ଅପରେ । ଏୱଂ ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ନ ୱଦତି, ଉଜୁକମେୱ ୱଦତୀତି ପପଞ୍ଚିତଂ । ତସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ, ତସ୍ସାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ‘‘ପଂସୁକୂଲଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀତି ଠପିତଂ କାମଂ ଭିକ୍ଖୁନିସନ୍ତକମ୍ପି ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦିନ୍ନମ୍ପି ଅପଞ୍ଞାୟମାନଂ ୱଟ୍ଟତୀତି, ତସ୍ମା ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ, କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନ ନ ସମେତୀତି । ପଟିକ୍ଖେପୋ ପନ ୱିକପ୍ପଗ୍ଗହଣେ ଏୱ ରୁହତି । ଅଞ୍ଞଥା ପୁବ୍ବାପରଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପଂସୁକୂଲେନ ଅସମାନତ୍ତା । ପଂସୁକୂଲଭାୱେନ ସଙ୍କାରକୂଟାଦୀସୁ ଠପିତଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି, ନ ତଂ ତସ୍ସା ସନ୍ତକଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାମିକଞ୍ହି ପଂସୁକୂଲଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଞ୍ଚ, ଅଞ୍ଞୋପି ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ଇଦଂ ପୁବ୍ବେୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱାପି ପଂସୁକୂଲିକୋ ଗହେତୁଂ ଲଭତି ତଦା ତସ୍ସା ଅସନ୍ତକତ୍ତା । ‘‘ପଂସୁକୂଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି ସଲ୍ଲେଖକ୍କମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଂସଂ ଦଦନ୍ତେନ ତଥାଗତେନ ସଲ୍ଲେଖତୋ କପ୍ପିୟମ୍ପି ଭୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଚୀୱରମାହ ୟୋ ମଂସଂ କଥନ୍ତି ସୟମାଦିସେୟ୍ୟାତି ।

ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା କଥଂ ପଂସୁକୂଲଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ତାୟ ତସ୍ସ ଅଦିନ୍ନତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁନାପି ତତୋ ଭିକ୍ଖୁନିତୋ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଚ । ଅସ୍ସାମିକମ୍ପି ହି ପଂସୁକୂଲଂ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହାତି, ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ସନ୍ତକଂ ଞାତିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୟଥା ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରାଦୀନଂ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତଥା କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗହଣ’’ନ୍ତି (କଙଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଅଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଞାତିକାୟ ସନ୍ତକଂ ସିକ୍ଖମାନାୟ, ସାମଣେରିୟା, ଉପାସକସ୍ସ, ଉପାସିକାୟ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାସମ୍ଭୱତୋତି ଏକେ, ତେନେୱ ‘‘ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’ତି (ପାରା॰ ୫୧୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ସନ୍ତକମ୍ପି ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଉଭୋପେତେ ନ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ।

୫୧୪.କୋ ପନ ୱାଦୋ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀସୂତି ଅନଧିଟ୍ଠାତବ୍ବେସୁ ବହୂସୁ ପଟଲେସୁ । ତେନେୱାହ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିମ୍ହି ଅନଧିଟ୍ଠାତବ୍ବପରିକ୍ଖାରେ’’ତି । ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗେସୁ ୱା ତେସଂ ପରିକ୍ଖାରତ୍ତା ଭିସିଛୱିୟା ୱିୟ ଅନାପତ୍ତି । କିଂ ପଟପରିସ୍ସାୱନଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ନ ହୋତୀତି ? ହୋତି, କିନ୍ତୁ ତଂ କିର ନିୱାସନାଦିଚୀୱରସଣ୍ଠାନତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଇଧ ନିୱାସନାଦିଚୀୱରସାଧନଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଂ ଚୀୱରଂ ନାମ । ଅନନ୍ତରାତୀତେ ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗମେୱାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) କପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମତା, ପାରିୱତ୍ତକାଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗହଣନ୍ତି ତୀଣେୱ ଅଙ୍ଗାନି ଅୱତ୍ୱା ଅପରିକ୍ଖାରତାତି ଚତୁତ୍ଥମଙ୍ଗଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଅଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା । ପଠମକଥିନାଦୀସୁ ୱିକପ୍ପନୁପଗତା ପମାଣଂ, ଇଧ କାୟପରିଭୋଗୁପଗତାତି । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିଂ ୟଂକିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିକପ୍ପନୁପଗମ୍ପି ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ପଟପରିସ୍ସାୱନମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପଟପରିସ୍ସାୱନଂ ଚୀୱରମେୱ, ନ ପରିକ୍ଖାରଂ । ‘‘କୋ ପନ ୱାଦୋତି ନିଗମନୱଚନମ୍ପି ସାଧକ’’ନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନତୋ ଅଚିତ୍ତକଂ, ନ ୱତ୍ଥୁଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତକଭାୱାଜାନନତୋ, ଚୀୱରଭାୱାଜାନନତୋ ଚ ଅଚିତ୍ତକ’’ନ୍ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୧୫.ପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଏକସାଟକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞାତକୋ ମୋଘପୁରିସା’’ତି ୱଚନେନ ପୱାରିତୋପି ଅଦାତୁକାମୋ ଅଞ୍ଞାତକୋ ଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

୫୧୭.ନେୱ ତାୱ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ, ନ ଭଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅନଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚାସାସବ୍ଭାୱତୋ ଚ । ପଚ୍ଚାସା କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ରକ୍ଖତୀତି ? ୟାୱ ଗାମନ୍ତରା, ୟାୱ ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତି ଏକେ । ୟାୱ ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରାତି ଏକେ । ୟାୱ ଅଞ୍ଞେ ନ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଏକେ । ୟାୱ ପଚ୍ଚାସା ଛିଜ୍ଜତୀତି ଏକେ । ୟାୱ ସାଖାପଲାସପରିୟେସନଭଞ୍ଜନସଜ୍ଜନକାଲପରିଚ୍ଛେଦାତି ଏକେ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ସଚେ ପନ ଏତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଗିହିୱତ୍ଥାଦୀନଂ ଭିସିଛୱିପରିୟନ୍ତାନଂ କିଞ୍ଚି ନ ଲବ୍ଭତି, ତେନ ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ।

ନ ତାୱ ଥେରାନଂ ଦାତବ୍ବାନୀତି ନ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଦାତବ୍ବାନି, ୟଦା ଥେରା ‘‘ଦେଥାୱୁସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦା ଦାତବ୍ବାନି । ‘‘ଏୱଂ ସତି ଦହରାପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସାଖାପଲାସଂ ଭଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ‘ୟେହି କେହିଚି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତୀ’ତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟୋ ପନ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟାପି ଦାତୁଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାନଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ତନା ତିଣପଣ୍ଣେହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଚୀୱରମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାପି ସିୟା ଆଚରିୟାଦୀହି ‘‘ଆହରାୱୁସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ, ନାୱୁତ୍ତେତି, ନ, ‘‘କେହିଚି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲେସତୋ ଦୁତିୟଲେସସ୍ସ ଅୱିସେସଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି । ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ‘‘ନ ତାୱ ଥେରାନଂ ଦାତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ୟାୱ ଥେରାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସାଖାପଲାସାନି ଭଞ୍ଜତି, ତାୱ ନ ଦାତବ୍ବାନି, ତତୋ ତାନି ଥେରୁଦ୍ଦିସ୍ସକାନି ସାଖାପଲାସାନି ସୟଂ ପରିଦହିତ୍ୱା ୱିନାପି ଥେରାଣତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଦାତବ୍ବାନି, ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ହୋତି ସତ୍ଥୁନାପି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କପ୍ପିୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ତଦଲାଭେ ନ ତ୍ୱେୱ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନୱିରୋଧତୋ । ଏତ୍ଥାହ – ଦୁକ୍କଟଭୟା ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁ ଚେ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ତଦଲାଭେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁ ସଙ୍ଘିକଂ, ତଦଲାଭେ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁପି ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ନ, ପାରାଜିକସ୍ସ ଲୋକୱଜ୍ଜତ୍ତା । ଅପିଚ ନ ସବ୍ବଂ ଭୂତଗାମଂ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁମେୱ, ତତୋ ଦୁକ୍କଟାଦିୱତ୍ଥୁପି ଅତ୍ଥି, ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁପି କାଲୋଦିସକଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ତଦା ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିତ୍ତାୱତା ଭିକ୍ଖୁ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରୋ ନଟ୍ଠଚୀୱରୋ ହୋତୀତି ? ଏତ୍ତାୱତା ନଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ଏକେ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଭାୱେନ, ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମମାଦିଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଏକେ । ନିୱାସନପାରୁପନୁପଗାଭାୱେନାତି ଏକେ । ତିଚୀୱରାଭାୱେନାତି ଏକେ । ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମାଭାୱେନାତି ଏକେ । ଅୟଂ ଏକେୱାଦୋ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେ ସତି ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଟିଲଭେୟ୍ୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ତନ୍ନ, ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ନାନତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ହି ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୬) ୱୁତ୍ତେ ପୱତ୍ତେସୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ଇଧାପି ‘‘ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେନ ନିୱତ୍ଥୋତି ତଂନିୱତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଲାଭେନ ତମେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଜିରତି, ନ ଲେସେନ । ଅତ୍ତନାତି ସୟମେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗେନ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଜିଣ୍ଣଂ ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ନାମ । ତସ୍ସ ସଭାଗାନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ଦାନମ୍ପି ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗେ ଏୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇମେ କିର ଦ୍ୱେ ଲେସା ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ, ୱାଚେନ୍ତାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୨୧.ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ଲଭତୀତି ୟଥାସୁଖଂ ନ ଲଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତତି ଏୱ । ଅତ୍ଥାୟ କସ୍ସ ? ତସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ୟଥା ଅଞ୍ଞାତକେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତଥା ଅପ୍ପୱାରିତେପୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଞାତକେ ଞାତକସଞ୍ଞୀ’’ତି ଇମିନା ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ନିଚ୍ଚଂ ସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାତକଗ୍ଗହଣେନ ଅପ୍ପୱାରିତଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ଅପ୍ପୱାରିତଗ୍ଗହଣେନ ଅଞ୍ଞାତକଗ୍ଗହଣଂ, ଅଞ୍ଞାତକା ହି ଅପ୍ପୱାରିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଞାତକଗ୍ଗହଣେନ ପୱାରିତଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, କତ୍ଥଚି ନ ହୋତି । ନ ପୱାରିତଗ୍ଗହଣେନ ଞାତକଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅପ୍ପୱାରିତାୟ ଚ ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି । ଞାତିକାୟ ପନ ପୱାରିତାୟ ଚ ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତି । ତଥା ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଞାତିକାୟ ଅନାପତ୍ତି, ପୱାରିତାୟ ପନ ତିକପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଞାତକାନଞ୍ଚ ଏକଚ୍ଚାନଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ନାମ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ପୱାରିତାନଂ । ତିକଚ୍ଛେଦୋ ଚ ମାତିକାପଦେନେୱ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ । ତତ୍ଥାପି ଏକେନେୱ, ନ ଦୁତିୟାଦୀହୀତି ଅୟଂ ୱିନୟେ ଧମ୍ମତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୨-୪.ପଗ୍ଗାହିକସାଲଂୱାତି ଦୁସ୍ସପସାରଂ ୱା । ହତ୍ଥେନ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ସାଲାୟଂ ପସାରେତବ୍ବଦୁସ୍ସଂ ପସାରେନ୍ତୀତି ଚୋଦନା । ତିଚୀୱରିକେନେୱାତି ୱିନୟତିଚୀୱରିକେନ । ସୋ ହି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଦୀସୁ ସନ୍ତେସୁପି ତିଚୀୱରେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଲଭତି । ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ‘‘ପମାଣିକଂ ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ତସ୍ମିଂ ନଟ୍ଠେ ବହୂନିପି ଗହେତୁଂ ଲଭତି, ନ ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମ’’ନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ତଂ ୱିଭାଗନ୍ତି ‘‘ତିଚୀୱରିକସ୍ସ ତଂ ୱିଭାଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳିକସ୍ସା’’ତି ଚ କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟୋ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞେନାତି ଅତିଚୀୱରିକେନ, ଅଞ୍ଞଥାତି ଇତୋ ୱୁତ୍ତଗ୍ଗହଣପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅଞ୍ଞେନା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱଦତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ପନ ସଚେ ତୀଣିପି ନଟ୍ଠାନି, ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ସଚେ ଦ୍ୱେ ୱା ଏକଂ ୱା ନଟ୍ଠଂ, ତେନ ‘‘ଅଞ୍ଞଥାପୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ପକତିୟା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଚରତି, ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ୱା ତଂସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା ତତିୟସ୍ସ ଅଲାଭେନ ୱା ।

୫୨୬.‘‘ପମାଣମେୱୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସଲ୍ଲେଖଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଞାତକାଦିଟ୍ଠାନେ ତଦୁତ୍ତରି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଚେ ? ତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ହି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୱାରିତା ନାମ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାଲତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ପୱାରିତା, ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ । ‘‘ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାଲସ୍ସତ୍ଥାୟ ପୱାରେତି, ଉଭୋପି ଅପ୍ପୱାରିତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣା ନଟ୍ଠକାରଣାୱ ଦେନ୍ତି ନାମ । ଅପିଚ ୟଥା ପିଟ୍ଠିସମୟେ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱା ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ତଥା ଇଧାପି ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନେପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନନଟ୍ଠକାରଣା ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନମେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ଆହ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତଦୁତ୍ତରି ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକୋ ଗହପତି ୱା ଗହପତାନୀ ୱା’’ତି ମାତିକାୟ ପାଳି, ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକୋ ନାମ ମାତିତୋ ୱା…ପେ॰… ଅସମ୍ବଦ୍ଧୋ’’ତି ପାଳି, ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଚ ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ପାଳି, ତସ୍ମା ତିୱିଧାୟପି ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ଅୟୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା କେୱଲଂ ସଲ୍ଲେଖମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅପରେ । ଉପରି କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦେ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ତେସମ୍ପି ପାଥେୟ୍ୟପହେଣକତ୍ଥାୟ ପଟିୟତ୍ତତୋ ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ପାଳିୟା ନ ସମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତ୍ଥ ଚ ଇଧ ଚ ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଥେରସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ସୁନ୍ଦରା ୱିୟ ମମ ଖାୟତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱା’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନିଦାନୱିରୋଧତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପି ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଏୱରୂପେସୁ ଗହପତିପଟିସଂୟୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେସୁ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଗହପତି ନାମ ୟୋ କୋଚି ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ପଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଚ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ଚ ତିତ୍ଥିୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୭-୮. ଅପି ହୋତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମେୟ୍ୟାତି ପାଠସ୍ସ ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଇମେ ସୁକରା, ‘‘ନ ଇମେସଂ ସୁକରା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ‘‘ତସ୍ସ ନ ଇମେସଂ ସୁକରା ଅଚ୍ଛାଦେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱାରିତୋପି ଅପ୍ପୱାରିତୋୱ ହୋତୀତି ।

ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୨. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟେନ କିଂପୟୋଜନନ୍ତି ? ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତନ୍ତି ଅନାରୋପେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ୱିନାପି ତେନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ, ଅନିସ୍ସରତ୍ତା, ଅନାରୋପେତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ସମୂହନେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) । ଇଦଂ ସବ୍ବମକାରଣଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ପୟୋଜନଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତି, ପଗେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଞ୍ହି ଇମସ୍ସ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନିପ୍ପୟୋଜନା ନତ୍ଥି, ତଂସଦିସଞ୍ଚେତଂ, ନ ନିପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୋ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି ? ତତୋ ଆହ ‘‘ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଏକସ୍ସ ପୀଳା କତା, ଦୁତିୟେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି । ଇମିନା ଅତ୍ଥୱିସେସେନ କୋ ପନଞ୍ଞୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ? ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକସ୍ମିମ୍ପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉଭିନ୍ନଂ ପୀଳା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅୟମତିରେକତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି । ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ନ କେୱଲଂ ପଟିଲଦ୍ଧଚୀୱରଗଣନାୟେୱ ଆପତ୍ତିଗଣନା, ପୀଳିତପୁଗ୍ଗଲସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁଗଣନାୟପୀ’’ତି ।

ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ ଗଣନାୟାପି, ସିୟା ଆପତ୍ତି ନେକତା ।

ଇତି ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ, ଦୁତିୟୂପକ୍ଖଟଂ ଇଧ ॥

‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାୟ, ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ କିନ୍ତେତଂ ।

ଏକିତ୍ଥିୟାପି ନେକତା, ଆପତ୍ତୀନଂ ପୟୋଗତୋ’’ତି ॥

ଅପିଚେତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତଂଜାତିକେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସବ୍ବେସୁପି ଗହେତବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ନୟଦସ୍ସନପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆହ ଚ –

‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ବହୁତାୟ ୱିମିସ୍ସତାୟ,

ଆପତ୍ତିୟାପି ବହୁତା ଚ ୱିମିସ୍ସତା ଚ ।

ଇଚ୍ଚେୱମାଦିୱିଧିସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ,

ସତ୍ଥା ଉପକ୍ଖଟମିଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅୱୋଚା’’ତି ॥

ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଧିପ୍ପାୟପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ୱିଚାରଣା – ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଏକମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଦ୍ୱୀହି, ବହୂହି ୱା ଧୋୱାପେତି, ଭିକ୍ଖୁନିଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଗଣନା, ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ବହୂନଂ ୱା ସାଧାରଣଂ ଏକମେୱ ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଇଧାପି ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ବହୂନଂ ୱା ସାଧାରଣମେକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିଗଣନା । ତଥା ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ ବହୁତାୟ ନୟୋ । ମିସ୍ସତାୟ ପନ ଞାତିକାୟ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଚ ଏକଂ ଧୋୱାପେତି, ଏକତୋ ନିଟ୍ଠାପନେ ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଥ ଞାତିକା ପଠମଂ ଥୋକଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଠିତା, ପୁନ ଅଞ୍ଞାତିକା ସୁଧୋତଂ କରୋତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଥ ଅଞ୍ଞାତିକା ପଠମଂ ଧୋୱତି, ପଚ୍ଛା ଞାତିକା ସୁଧୋତଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ପୟୋଗୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଚ ଞାତିକାୟ ଚ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀ, ୱେମତିକୋ, ଞାତିକସଞ୍ଞୀ ୱା ଧୋୱାପେତି, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତିଭେଦଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଚ ଞାତିକାୟ ଚ ସନ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ଉଭୋହି ଏକତୋ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଏୱ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଅଥ ଞାତିକାୟ ଅନାପତ୍ତି । ଅଥ ଉଭୋସୁ ଅଞ୍ଞାତିକାଦିସଞ୍ଞୀ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଦୁକ୍କଟାଦିଆପତ୍ତିଭେଦଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ମିସ୍ସତାୟ ନୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପନ ଅନେକେ ଅଞ୍ଞାତିକା ୱିଞ୍ଞତ୍ତାୱିଞ୍ଞତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏକୋ ଦେତି, ଏକୋ ନ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଥ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତାୱିଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଉଭୋ ଦେନ୍ତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଅନାପତ୍ତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ଦେତି, ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ତଥା ଉପକ୍ଖଟାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୭.‘‘ନଖୋ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମ…ପେ॰… କାଲେନ କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଆୟସ୍ମା ଉପନନ୍ଦୋ ମଂସସ୍ସ ଚେତାପନ୍ନଂ ଏକମ୍ପି କହାପଣଂ ହତ୍ଥେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତତୋ ମହନ୍ତତରଂ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ କଥଂ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚୀୱରୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗାୟିଂସୂତି ।

୫୩୮-୯. ‘‘ଆଗତକାରଣଂ ଭଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନନୁ ପୁନ ଚୋଦେତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଏକେ । ଆଗମନସ୍ସ ସାତ୍ଥକଂ ନ ହୋତି, ଚୀୱରଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି ପଟିସନ୍ଥାରସ୍ସ କତତ୍ତାତି ଏକେ । ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ‘‘ଠତ୍ୱା ଚୋଦେମୀ’’ତି ଆଗତୋ ତଂ ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତି, କରୋତି ଚେକଂ, ତୀଣିପି ଚେ କରୋତି, ଏକମେୱ, ଏକୱଚନତ୍ତାତି ଏକେ । ତୀଣି ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତୀତି ଏକେ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ‘‘ନ ଚୋଦନାଦିଂ ଭଞ୍ଜତି, ଚୋଦେତୁକାମୋ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ଅକାସି, ତେନ ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଆସନେ ଚେ ନିସୀଦତି, ଏକାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି । ଆମିସଂ ଚେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏକେନ ପଟିଗ୍ଗହେନ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି । ଧମ୍ମଂ ଚେ ଭାସତି, ଧମ୍ମଦେସନସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦାୟ ଏକାୟ ୱାଚାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭଞ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ନ ସମେତୀ’’ତି । ଉପାସକେହି ଆଣତ୍ତା ତଂ । ମୂଲଂ ଅସାଦିୟନ୍ତେନାତି ମୂଲସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟଭାୱେ ସତି ଅସାଦିୟନ୍ତେନ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଚିତ୍ତେନ, ନ ମୁଖେନ । ସଚେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅକପ୍ପିୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି କତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନ ଅକପ୍ପିୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ମୁଖେନ କପ୍ପିୟଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଚୀୱରଂ ମେ ଦେଥା’’ତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ପଟିଲାଭେ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ଚିତ୍ତେନ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ମୁଖେନ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଚେ ୱୋହରତି ‘‘କହାପଣାରହେନ, ପାଦାରହେନ ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଆହରା’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ରୂପିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । କସ୍ମା ? କଞ୍ଚି ସସ୍ସୁଟ୍ଠାନକଂ ଭୂମିପଦେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୀମଂ ଦେମାତି ୱଦନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଚ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’ତି ଦିନ୍ନଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ନ ହୋତି, ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ, ‘ସାଧୂ’ତି ଚ ୱତ୍ତୁଂ, ଅନୁମୋଦେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ସଙ୍ଘସ୍ସ ‘ୱିହାରୋ’ତି ନାମାଭାୱତୋ, ଖେତ୍ତସ୍ସେୱ ‘ସୀମା’ତି ନାମଭାୱତୋ ଚ, ଚିତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣଂ କତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, କପ୍ପିୟୱୋହାରୋୱ ପମାଣଂ । କପ୍ପିୟମେୱାଚିକ୍ଖିତତ୍ତା ‘ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଜାତରୂପରଜତଂ ସାଦିତବ୍ବଂ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦାମୀ’ତି (ମହାୱ॰ ୨୯୯) ୱଚନେନପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କପ୍ପିୟୱଚନପଚ୍ଚୟା ଦାୟକୋ ସୟମେୱ କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଜାନିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଦାୟକେନ ଏତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତକମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଇଦଂ ସବ୍ବମୟୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ? ସୀମାୱିହାରୱଚନସ୍ସ ଦାୟକୱଚନତ୍ତା । ଇଧ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଚନଂ ପମାଣଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଥାପି ‘ମମ ତଳାକଂ ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସାଧୁ, ଉପାସକ, ସଙ୍ଘୋ ପାନୀୟଂ ପିୱିସ୍ସତୀ’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱା’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଖେତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱଚନାନି ସୀମାୱଚନେନ କପ୍ପନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅୱିହାରସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ୱିହାରସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଜାନନ୍ତେନାପି ତଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତଥା କହାପଣାରହାଦିନୋ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଭାୱଂ, କହାପଣାଦିଭାୱମେୱ ୱା ଜାନନ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତଥାୱୋହରନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେନଚି ପରିୟାୟେନା’’ତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେତୁନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ପନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ନୋ ଚେ ଇଚ୍ଛତି, ନ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସାମିଚିୟା ଅକରଣେ ଅନାପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସାମିଚିମ୍ପି ନ କତ୍ୱା ଚେ ନିପ୍ଫାଦେତି, ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । କପ୍ପିୟକାରକା ସୟମେୱ ଚୋଦେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସୟଂ କରଣମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ…ପେ॰… ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ଦଦନ୍ତେସୁପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଜାତରୂପରଜତଂ ‘‘ସଙ୍ଘେ ସାଦିତେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଚ ୱିକପ୍ପେନ୍ତି । ତଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ନୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱାତି ୟେୱାପନକସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ…ପେ॰… ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ମାତାପିତୂନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ନାମ ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟୱା ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କତ୍ଥଚି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, କତ୍ଥଚି ନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, କତ୍ଥଚି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିହାରସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତଥା ଥେରସ୍ସ ‘‘ମାତୁୟା ଦେମା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେପି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କାୟ ଆପତ୍ତିୟା ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତୀତି ? ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟାତି ଏକେ । ନ ୟାୟ କାୟଚି, କେୱଲଂ ଅଟ୍ଠାନେ ଚୋଦେତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସାପତ୍ତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା କଥନ୍ତି ? ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ପଣାମେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ପଣାମେନ୍ତୋ ଅନତିସାରୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୮) ଏତ୍ଥ ନ ସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତଂୟେୱ ଅପଣାମେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତୋ ନ ପଣାମେତବ୍ବୋ, ୟୋ ନ ପଣାମେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତିଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୮), ତସ୍ମା ଅଧିମତ୍ତପେମାଦିଅଭାୱେପି ଅପଣାମେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଦିସ୍ସତି । ଅପିଚ ‘‘ସାତିସାରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ସାତିସାରୋ ହୋତୀତି ସଦୋସୋ ହୋତି, ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ତଦନନ୍ତରମେୱ ତଂମିଚ୍ଛାଗାହନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତୋ ପଣାମେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିକା କତାତି । ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆଚରିୟୋ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମେୱାତି ତଳାକତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଧଞ୍ଞେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଗୋରସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କପ୍ପିୟୱୋହାରେପି ୱିଧାନଂ ୱକ୍ଖାମ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଉଦକୱସେନା’’ତିଆଦି । ଦୁବ୍ବିନିବ୍ଭୋଗଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପରତୋ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? ଧଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଚାରିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅସଦିସଂ, ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୟୋଗୱସେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମିସ୍ସନ୍ତି । ଅକତପୁବ୍ବଂ ନୱସସ୍ସଂ ନାମ । ଖଲେ ୱା ଠତ୍ୱା ରକ୍ଖତୀତି ‘‘ଇଦଂ ୱା ଏତ୍ତକଂ ୱା ମା ଗଣ୍ହ, ଇଦଂ ଗହେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇତୋ ଅପନେହି, ଇଧ ପୁଞ୍ଜଂ କରୋହୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ୱା ପୟୋଗେନ ଚେ ରକ୍ଖତି, ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । ‘‘ସଚେ ‘ମୟିଠିତେ ରକ୍ଖିତଂ ହୋତୀ’ତି ରକ୍ଖତି, ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘କିଂ କରୋଥା’ତି, ଭଣତି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସେୱ ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ। କସ୍ମା ? ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ‘‘ସସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଆହରଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ପଣ୍ଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ପକତିୟା ସୟମେୱ କରୋନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ‘‘କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା’’ତି ୱଚନତୋ, ପଗେୱ ଉଟ୍ଠାପିତତ୍ତାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସଚେ ଦାୟକା ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗାମଖେତ୍ତାରାମାଦିଂ କେଣିୟା ଗହିତମନୁସ୍ସା ୱା ତତ୍ଥ କୁଟୁମ୍ବିନୋ ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଘସ୍ସ କହାପଣା ଆହଟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟକାରକାୱ ଚେ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ କହାପଣା ନ କପ୍ପନ୍ତି, ସପ୍ପିଆଦୀନି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ କପ୍ପିୟକାରକେ ୱା ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ୱା ଆଚିକ୍ଖଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ସମ୍ପାଦିତଂ କେନଚି ଅକତ୍ତବ୍ବତାୟ ‘‘ଇମିନା ସପ୍ପିଂ ଆହରାହୀ’’ତି ୱିଚାରେତି ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଇତରେସଂ କପ୍ପିୟଂ ପରତୋ ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ଚତୁତ୍ଥପତ୍ତୋ ୱିୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଇମେ କହାପଣେ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଦେହୀ’ତି କହାପଣେ ଦାପେତ୍ୱା ଗହିତୋ, ଅୟଂ ପତ୍ତୋ ଏତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଦୁବ୍ବିଚାରିତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି, ମୂଲସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତାତି । ଇଦଂ ଦୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ମୂଲସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ଦୁତିୟତତିୟପତ୍ତା ୱିୟ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସୟଂକାରିୱାରେ ‘‘ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’ନ୍ତି । ତତୋ ପରଂ ମୂଲଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ନାମ ।

ମହାୱିସୟସିକ୍ଖତ୍ତା, ରାଜସିକ୍ଖାପଦଂ ଇଦଂ ।

ରଞ୍ଞୋ ୱିୟ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଚିତ୍ତାଧିପ୍ପାୟତୋପି ୱା ॥

ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୪୨.କୋସିୟକାରକୋତି ଏତ୍ଥ କୋସଂ କରୋନ୍ତୀତି ‘‘କୋସକାରା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରାନଂ ପାଣକାନଂ କୋସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ କୋସିୟଂ ନାମ । ଅତ୍ତନା କତଂ ଚେ ? ନିସ୍ସଜ୍ଜନକାଲେ ‘‘ସୟଂ କତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉଭୋହି ଚେ କତଂ, ୟଥାପାଠମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନା ଚ ପରେହି ଚ ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତୀତିଆଦିଚତୁକ୍କମ୍ପି ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ନ ଦସ୍ସିତଂ । ୱିନୟଧମ୍ମତା ହେସା, ୟଦିଦଂ ଏକସ୍ମିଂ ତିକେ ୱା ଚତୁକ୍କେ ୱା ଦସ୍ସିତେ ଇତରଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତମ୍ପି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୪୭.ସୁଦ୍ଧକାଳକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ପଠମେ ‘‘ଏକେନପି କୋସିୟଂସୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧ ‘‘ଏକେନପି ଅଞ୍ଞେନ ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେହି ମିସ୍ସଭାୱେ ସତିପି ଅପଞ୍ଞାୟମାନରୂପକଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧକାଳକ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫୨. ‘‘ଧାରୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୁଲା ଆଦାତବ୍ବା’’ତି ୱଚନତୋ ୟଥା ତୁଲାଧାରଣାୟ କାଳକା ଅଧିକା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା କାଳକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭାୱା ଗହେତବ୍ବା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ସୁଦ୍ଧକାଳକପଟିସେଧନନିଦାନେନ । ତତିୟଂ ଓଦାତାନଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋଚରିୟାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦୋ । ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକସ୍ସପି କାଳକଲୋମସ୍ସ ଅତିରେକଭାୱେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତୁଲାଧାରଣାୟ କିଞ୍ଚାପି ନ ସମେତି, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ପନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ତୁଲାୟ ଧାରୟିତ୍ୱା ଠପିତେସୁ ଏକମ୍ପି ଲୋମଂ ତତ୍ଥ ପତେୟ୍ୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ନୋ ତକ୍କୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଦ୍ୱେ ତୁଲା ନାଦାତବ୍ବା, ଊନକତରା ଆଦାତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ନ ହି ଲୋମଂ ଗଣେତ୍ୱା ତୁଲାଧାରଣା କରୀୟତି । ଅଥ ଗଣେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ । କିଂ ତୁଲାଧାରଣାୟ ପୟୋଜନନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଗୋଚରିୟଓଦାତେସୁ ଏକମେୱ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱିଚାରିତତ୍ତା ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୬୨.ନୱଂନାମ କରଣଂ ଉପାଦାୟାତି ଇଦଂ ଆଦିକରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସଗଣନଂ ଦୀପେତି । କରିତ୍ୱା ୱାତି ୱଚନଂ ନିଟ୍ଠାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦୀପେତି । ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନଂ ପନ ପରିଭୋଗତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦୀପେତି, ୟସ୍ମା ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକସ୍ସ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଓରତୋୱ କତାନି ବହୂନିପି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ନୱନ୍ତି କିଂ କତତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ଉଦାହୁ ଧାରିତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି କତତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦୁକ୍କତଂ ୱା ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ୱା ପୁନ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିନାପି ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିଂ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । କତତୋ ହି ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ଇଦଞ୍ଚ ପୁବ୍ବକତନ୍ତି ତତୋ ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦୱିରୋଧୋ ହୋତି । ଅଥ ଧାରିତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନାମ, ସମ୍ମୁତି ନିରତ୍ଥିକା ଆପଜ୍ଜତି, ପଠମକତଂ ଚେ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ, ସତିୟାପି ସମ୍ମୁତିୟା ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ? ତତ୍ରିଦଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନଂ – ନିଟ୍ଠାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚ ସତ୍ତମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ମାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ, ନ ୱସ୍ସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ । ସତ୍ତମେ ପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ଚ ଊନକଞ୍ଚ ୱସ୍ସଂ ନାମ, ତସ୍ମା ୱିପ୍ପକତସ୍ସେୱ ସଚେ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପୂରେନ୍ତି, ପୁନ ନିଟ୍ଠାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଲଭନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା ହୋତୁ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା, ଧାରିତମେୱ ନାମ । ୟସ୍ମା ‘‘ନୱଂ ନାମ କରଣଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ପରତୋ ତମେୱ ପୁବ୍ବକତଂ ଦୁକ୍କତଭାୱେନ, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣତାୟ ୱା ୱିଜଟେତ୍ୱା ପୁନ କରୋତି, ନିଟ୍ଠାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛବ୍ବସ୍ସପରମତା ଧାରେତବ୍ବଂ, ଅତିରେକଂ ୱା । ଅନ୍ତୋ ଚେ କରୋତି, ତଦେୱ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ନାମ ହୋତି କରଣଂ ଉପାଦାୟ, ତସ୍ମା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନୱଂ ନାମ କରଣଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଇମିନା ନ କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କିଂ ହୋତି ? ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀତି । ‘‘ୟାଚନବହୁଲା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କରଣଂ ଦୀପେତି । ୟଦି ଏୱଂ ତଂ ନିବ୍ବିସେସମେୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ପନସ୍ସ ୱିସେସୋ, ୟସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ୱିସେସୋତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି? ‘‘ନୱଂ ନାମ କରଣଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ପଟିଲାଭେନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନୱତା ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ପଟିଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛବ୍ବସ୍ସପରମତା ଧାରେତବ୍ବଂ । ଓରେନ ଚେ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ…ପେ॰… କାରାପେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନୱଂ ନାମ କରଣମେୱ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପଟିଲାଭଂ । ଓରେନ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ନୱ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ, ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଚେ କାରାପେୟ୍ୟ, ୟଥା ଲାଭୋ, ତଥା କରେୟ୍ୟ ୱା କାରାପେୟ୍ୟ ୱାତି ଚ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିସେସୋତି ।

ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୬୫.ନାସ୍ସୁଧ କୋଚୀତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୁଧ-ଇତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଇଧ ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ କୋଚି ଭଗୱନ୍ତଂ ନାସ୍ସୁଧ ଉପସଙ୍କମତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଂ ସୁଗ୍ଗାହଂ ଏକାହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱରନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୩୩୭) ୱିୟ, ଅନୁଜାନାମି…ପେ॰… ୟଥାସୁଖଂ ମଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୁ ।

୫୬୬-୭. ‘‘ମୟଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପସେନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଗଣପାମୋକ୍ଖତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଆରଞ୍ଞିକପିଣ୍ଡପାତିକପଂସୁକୂଲିକୱସେନ ସବ୍ବାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସନ୍ଥତେ ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟା’’ତି । କିଂ ସବ୍ବେପି ତେ ଚୀୱରଂ ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଚେ ? ୟଥା ହୋତୁ । କତମଂ ଚୀୱରଂ ନାମାତି ? ଛନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତି । କିଞ୍ଚ ୱାୟିମଂ ଅୱାୟିମନ୍ତି ? ୱାୟିମମେୱାତି । କତରସୁତ୍ତେନାତି ? ଅଦ୍ଧା ସୋ ସୁତ୍ତମେୱ ନ ପସ୍ସତି, ସିୱେୟ୍ୟକଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ, ଇଦ୍ଧିମୟିକଞ୍ଚ ଦେୱଦତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଅଚୀୱରଂ କରୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅୱାୟିମମ୍ପୀତି ୱଦାମୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସିଦ୍ଧା ସନ୍ଥତେ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତା କମ୍ବଲସୀସେନ ଉଣ୍ଣାମୟସାମଞ୍ଞତୋ । କିଂ ପନ ତେ ସନ୍ଥତଂ ଅଧିଟ୍ଠହିଂସୂତି ? ଦୁଟ୍ଠୁ ଅଧିଟ୍ଠହିଂସୁ ଅଚୀୱରତ୍ତା, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗତ୍ତା ଚ ସନ୍ଥତସ୍ସ । ଅଥ ନାଧିଟ୍ଠହିଂସୁ, ପୁବ୍ବେୱ ତତ୍ଥ ଅଚୀୱରସଞ୍ଞିନୋ ଏତେତି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟ ତଦୁଭୟଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । କିଂ ପନେତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ନତ୍ଥୀତି ? ତତ୍ଥେୱାଗତଂ, ଅପିଚେତଂ ଅୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ଚେ, ଚୀୱରଂ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ନ ୱିକପ୍ପନୁପଗମ୍ପି ଚୀୱରମେୱ ସିଦ୍ଧଂ, ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ, ଅୱିକପ୍ପନୁପଗଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତେଚୀୱରିକସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଅଂସକାସାୱମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।

ଅପିଚ ସନ୍ଥତେ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତା ନ କେୱଲଂ ତେସଂୟେୱ, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧତି ଏୱ ‘‘ପୁରାଣସନ୍ଥତଂ ନାମ ସକିଂ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ପନସ୍ସ ଅଚୀୱରତଂ ସନ୍ଧାୟଭାସିତତ୍ଥଦୀପନେନ ଦୀପେତି । ନିୱତ୍ଥପାରୁତନ୍ତି ଏତେସଂ ନିସିନ୍ନଞ୍ଚେୱ ନିପନ୍ନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସନ୍ଥତେ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତା ଅନୁବନ୍ଧତି ଏୱ । ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ହି ‘‘ନିସୀଦନଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ଚ, ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୨୯) ‘‘ନୱ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀ’’ତି ଚ ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଦସା ୱିଦତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ଇଧ ‘‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚସ୍ସ ‘‘ସନ୍ଥତସଦିସଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତପଦେସେ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଫାଲେତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ଦସା କରୀୟନ୍ତି, ତାହି ଦସାହି ସଦସଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ‘‘ନିସୀଦନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ଏକମେୱ, ଦ୍ୱେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନିସୀଦନଂ ନାମ ନୱନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ସନ୍ଥତସଦିସଂ ଏଳକଲୋମମୟସନ୍ଥତୱିସେସନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ନିସୀଦନମେୱ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଏକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ସିଦ୍ଧା ସନ୍ଥତେ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ସନ୍ଥତସାମଞ୍ଞତୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – କଥଂ ଅଦସମେୱ ସନ୍ଥତଂ ଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଅନେକମ୍ପି ଅନଧିଟ୍ଠିତମ୍ପି ମହନ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ୟତୋ ସଦସମେୱ ସନ୍ଥତଂ ଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି । ଅସନ୍ଥତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଓରେନ ଚ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ୱିନାପି ସମ୍ମୁତିଂ, ତଞ୍ଚ ପୋରାଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏୱ, ନ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ଏକମେୱ, ଦ୍ୱେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ୱଚନତୋତି । ଅଥାପି ସିୟା ସନ୍ଥତଂ ସୟନତ୍ଥମେୱ କରୀୟତି, ନିସୀଦନଂ ଅସନ୍ଥତମେୱାତି । ତଞ୍ଚ ନ ନିୟମତୋ ‘‘ପୁରାଣସନ୍ଥତଂ ନାମ ସକିଂ ନିୱତ୍ଥଂ ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନଞ୍ଞୱିସୟତ୍ତା ।

ସନ୍ଥତସ୍ସ ପନ ଅଚୀୱରଭାୱେ ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି – ଆଦିତୋ ‘‘ତୀଣି ସନ୍ଥତାନି ପନ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ତାନି ଅକପ୍ପିୟାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ଭଗୱତା ଚ ଖୋମାଦୀନି ଛ ଅନୁଞ୍ଞାତାନୀତି କୋସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପିୟନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟମ୍ପି ଚୀୱରଂ କପ୍ପିୟଂ ଜାତଂ, ପଗେୱ କୋସିୟମିସ୍ସକସନ୍ଥତଚୀୱରନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା କମ୍ବଲଞ୍ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିକମ୍ପି ହୋତି ଜାତିକାଳକଭାୱେନ, ପଗେୱ ଓଦାତଗୋଚରିୟମିସ୍ସକସନ୍ଥତଚୀୱରନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ, ତସ୍ମା ନ ସନ୍ଥତଂ ଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତି, ନିସୀଦନଂ ପନ ହୋତି ତସ୍ସ ପମାଣସଣ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦସମ୍ଭୱତୋ । ଏତ୍ଥାହୁ କେଚି ଆଚରିୟା ‘‘ଦୁୱିଧଂ ନିସୀଦନଂ ସନ୍ଥତଂ, ଅସନ୍ଥତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଥତଂ ସନ୍ଥତମେୱ । ଅସନ୍ଥତଂ ଖୋମାଦିଛବ୍ବିଧଂ, ତଦନୁଲୋମଂ ୱା ହୋତି, ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ’’ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ଥତଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦନସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ? ଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟ ସନ୍ଥତାନଂ ଉଜ୍ଝିତତ୍ତା ତେସଂ ଅଚୀୱରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଥା ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଧୁତଙ୍ଗଭେଦଭୟା ତାନି ଉଜ୍ଝିତ୍ୱା ତେରସାପି ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିଂସୁ, ସୀସଦସ୍ସନୱସେନ ତୀଣେୱ ୱୁତ୍ତାନି, ଭଗୱା ଚ ତେସଂ ସନ୍ଥତଂ ଅନୁଜାନି, ତତୋ ନେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ନିସୀଦନଚୀୱରସଣ୍ଠାନମ୍ପେତଂ ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ନୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରଭାୱେନ ପଗେୱ କତସନ୍ଥତଂ ୱା’’ତି । ତତୋ ସନ୍ଥତେ ନେସଂ ଚୀୱରସଞ୍ଞିତା ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ନିସୀଦନସନ୍ଥତନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋତି ।

ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୭୨-୩.ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଇମିନା ପକତିୟା ଦୀଘମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ତିୟୋଜନପରମମେୱ ହରିତବ୍ବାନି, ପଗେୱ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନେୱ ୱାସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଗମନୁସ୍ସାହତ୍ତା ‘‘ଅପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧା । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଏଳକଲୋମାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ଅସନ୍ତେପି ହାରକେ ଅଦ୍ଧାନଂ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆକଙ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାନଂୟେୱ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଅନାକଙ୍ଖମାନେନ ପରସନ୍ତକାନି ପଟିଗ୍ଗହିତାନି ଅତିରେକତିୟୋଜନଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ସିଦ୍ଧା । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ଦୀପିତୋୱ ହୋତୀତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ହରାପେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ତିୟୋଜନପରମଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚେ ହରନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତେନେୱ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ହରାପେତି ? ଜାନନ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତଂ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଜାନନ୍ତଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ହରିସ୍ସତୀତି ଠପେତି, ତେନ ହରିତେପି ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି ଏକଂସତୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଜାନନ୍ତୋପି ହି ଏକଚ୍ଚୋ ହରତୀତି । ତତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅଥ ଅଜାନନ୍ତଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟାନେ ୱା ଭଣ୍ଡେ ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୀ’’ତି ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଅଥ ଉଭୋପି ଏକତୋ ଏକଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରାପେନ୍ତି, ତମ୍ପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସିୟା । ଅନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୟୁତ୍ତିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି ‘‘ତିୟୋଜନପରମଂ ସହତ୍ଥା ହରିତବ୍ବାନି ଅସନ୍ତେ ହାରକେ’’ତି ଅୱିସେସେନ ଚ ପାଳି ୱୁତ୍ତା । ହାରକୋପି ସଚେତନୋ ଅଚେତନୋତି ଦୁୱିଧୋ । ସଚେତନୋପି ଏଳକଲୋମଭାୱଂ ୱା ‘‘ଅହମିଦଂ ହରାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ମଂ ଏସ ଇଦଂ ହରାପେତୀ’’ତି ୱା ଜାନନାଜାନନୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଚେତନୋ ନାମ ହାରକୋ ନଦୀସୋତୋ ୱା ନାୱା ୱା ଅସ୍ସାମିକୟାନଂ ୱା ହୋତି । ସଚେତନୋ ପାକଟୋୱ । ତତ୍ଥ ‘‘ମଂ ଏସ ଇଦଂ ହରାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ଜାନନ୍ତଂ ମନୁସ୍ସଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦନୟୋ । ଅୟଂ ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଏକରସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ‘‘ଅସନ୍ତେ ହାରକେ’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟାନେ ୱା ଭଣ୍ଡେ ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ସଚେତନୋୱ ହାରକୋ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ଚ ଏଳକଲୋମଭାୱଞ୍ଚ ‘‘ଇଦଂ ହରାମୀ’’ତି ଚ ଜାନନ୍ତୋ ନାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ହରିସ୍ସତୀତି ଠପେତି, ତେନ ହରିତେପି ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହେତୁକତ୍ତୁନୋ ଅଭାୱତୋୱ । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତା। ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଜାନନ୍ତା ଇଧ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଏସ ହରାପେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମାପେତୀ’’ତି ୱା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟାନେ ୱା ଭଣ୍ଡେ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମାପେତି, ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ହୋନ୍ତୀତି ଦୀପେତି ।

‘‘ହରାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ହେତୁକତ୍ତୁୱଚନତଂ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସାମିକସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ମଂ ଏସ ହରାପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଜାନନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାରେତି ଚୋଦେତି ଅନୁବନ୍ଧାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ମଂ ଏସ ଇଦଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମାପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜାନନ୍ତୋପି ସାରଣାଦୀହି ଠିତଟ୍ଠାନଂ ନାତିକ୍କମତି, ନ ୱା ଅନୁବନ୍ଧତି । ଅଥ ସାରଣାଦୀହି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଅତିକ୍କମତି ଆପତ୍ତି ଏୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହେତୁକତ୍ତୁଭାୱାସମ୍ଭୱତୋ ।

ଇଦାନି ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱକ୍ଖାମ, ‘‘ଅସନ୍ତେପି ହାରକେ’’ତି ହାରକାଲାଭପଚ୍ଚୟାପି ସୟଂ ହରଣତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ, ପଗେୱ ସତି ହାରକେତି ଅୟମେକୋ ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଅପି-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅସନ୍ତେ ଏୱ ହାରକେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ସତି ପନ ହାରକେ ନ ତେନ ହରାପେନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ୱା…ପେ॰… ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନା’’ତି ଇମିନା କିଞ୍ଚାପି ଅଚିତ୍ତକମିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସଙ୍ଘାଦିତୋ ପନ ଅତ୍ତନା ଆକଙ୍ଖମାନେନ ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ଏଳକଲୋମସ୍ସ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତି, ନ ଅଜାନତୋ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଚୀୱରାଦୀସୁ କୁତୋଚି ଲଗ୍ଗସ୍ସ ଅତିକ୍କମନେତି ଦୀପେତି । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘କମ୍ବଲସ୍ସ ଉପରି ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସଚେ ଏକମ୍ପି ଲୋମଂ ଚୀୱରେ ଲଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ କମ୍ବଲତୋ ୱିଜଟିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କମ୍ବଲସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ‘‘ଅନାପତ୍ତି କତଭଣ୍ଡେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅନେକମ୍ପି କତଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନିୟମେୱ ହୋତି । ତଞ୍ହି ଅନେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ନ ଲୋମଂ । ଅଥ ଲୋମମ୍ପି ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି, କତଭଣ୍ଡଂ ଦୁପ୍ପରିହାରିୟଲୋମୱିନିବ୍ଭୋଗକତଭଣ୍ଡୋ ନିୟମୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅକତଭଣ୍ଡେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ, କତଭଣ୍ଡେ ତିକଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ନୟତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଥା ତିକସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ସଉସ୍ସାହତ୍ତାତି ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଗମନତ୍ତା । ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ଚାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉସ୍ସାହାନୁରୂପଂ ଲୋମାନଂ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମନତୋ ୱିନାପି ପୟୋଗଚିତ୍ତେନ ହରଣଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସା ଅନାପତ୍ତି ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ଅନ୍ତୋ ପନ ପୟୋଗେନ ତିୟୋଜନପରମଂ ଅତିକ୍କମିତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ତିୟୋଜନଂ ହରତୀ’’ତି ଇମିନା ତିୟୋଜନଂ ପଦସା ନେତୁକାମୋପି ଅନ୍ତୋତିୟୋଜନେ ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ତିୟୋଜନଂ ୱାସାଧିପ୍ପାୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ହରତୀ’ତି ୱଚନସ୍ସତ୍ଥିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀତି ‘ଇଦଂ ହରିସ୍ସାମୀ’ତି ସଉସ୍ସାହମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସୀସେ ଠପେସି, ତସ୍ମିଂ ଅଜାନନ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତି ସିୟା’’ତି । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହରଣାଦୀହି ଜନିତଉସ୍ସାହାନଂ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ‘ଇଦଂ କରିସ୍ସାମା’ତି ୱା ‘ହରିସ୍ସାମା’ତି ୱା ଆଭୋଗେ ଜନିତେ ଏୱ ଅନାପତ୍ତି, ନ ଅଜନିତେତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଆହା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଠପିତେତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ବହି ନିକ୍ଖିପିତତ୍ତାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ବହିସୀମାୟ ଠପିତଂ ଭଣ୍ଡିକଂ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ ଠପିତଂ ବହି କରୋତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି କେଚି, ନ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିୟ ।

୫୭୫.ପଟିଲଭିତ୍ୱା ହରତୀତି ପଠମତିୟୋଜନତୋ ପରଂ ହରତି, ନ ଦୁତିୟାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କତଭଣ୍ଡେ ଉପ୍ପନ୍ନୋକାସାଭାୱା ଅନାପତ୍ତି ।

ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୧. କିଞ୍ଚାପି ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱନସିକ୍ଖାପଦେ ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୭) ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନାଦିନା ଆପତ୍ତୀତି ଏକେ । ସା ୱା ଅନାପତ୍ତି ମୂଲାପତ୍ତିତୋ ଏୱ, ନ ଇମମ୍ହାତି ଏକେ । ଏଳକଲୋମାନଂ ଅପରିକ୍ଖାରତ୍ତା ଭଟ୍ଠଂ ଅଗ୍ଗହଣମେୱାତି ଏକେ । ଇମସ୍ସ ଅନ୍ତିମନୟସ୍ସ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ – ‘‘ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ରଜାପନୱିଜଟାପନଗ୍ଗହଣେନ ନିପ୍ପଦେସୱାଚିପଦଂ, ଉଦାହୁ ଅଗ୍ଗହଣେନ ସପ୍ପଦେସୱାଚିପଦଂ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ନିପ୍ପଦେସୱାଚିପଦଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଦମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଇତରାନି । ଅଥ ସପ୍ପଦେସୱାଚିପଦଂ, ‘‘ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି, ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିରୋଧୋ । ‘‘ଅୱୁତ୍ତା ରଜତି ୱିଜଟେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ? ଦେସନାୱିଲାସମତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ, କତ୍ଥଚି ତିକପଦୱଚନଂ, କତ୍ଥଚି ଏକପଦୱଚନଂ, ନିପ୍ପଦେସପଦମେୱ ତେ ୱଦନ୍ତୀତି । ସଚେ ‘‘କତଭଣ୍ଡଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଟିୱିରୋଧୋ, ‘‘କତଭଣ୍ଡଂ ୱିଜଟାପେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ଅକତଭଣ୍ଡସ୍ସ ସୁଦ୍ଧଲୋମସ୍ସ ୱିଜଟାପନଂ ଇତୋ ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ଉଦକାଦିଧୋୱନୱସେନ ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଠିତାନଂ ୱିଜଟାପନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଚେ ? ପୁରାଣସନ୍ଥତସ୍ସ ୱିଜଟାପନେ ଅନାପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ତେନ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତି ରଜାପେତି ୱିଜଟାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ପରିଭୁତ୍ତଂ ନାମ କତଭଣ୍ଡମେୱ ହୋତି । ନ ହି ସକ୍କା ଏଳକଲୋମାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତି । ନ ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରାଣାନି ଏଳକଲୋମାନି ଧୋୱାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ୱଚନଂ ଅତ୍ଥି ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଆଦିନ୍ନକପ୍ପୱସେନ, ଇଧ ତଂ ଲିଖିତଂ । ଲେଖଦୋସୋତି ଚେ ? ନ, ୱିସେସହେତୁନୋ ଅଭାୱା, ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ କତଭଣ୍ଡଂ ନାମ, ‘‘କମ୍ବଲକୋଜୱସନ୍ଥତାଦି’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚ । କିଞ୍ଚାପି ଇମିନା ସଦ୍ଦେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ, ‘‘ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ସିୟା ନିପ୍ପଦେସଂ । ସିୟା ସପ୍ପଦେସଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିପ୍ପଦେସଂ । ‘‘କତଭଣ୍ଡଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସପ୍ପଦେସଂ । ‘‘ଅକତଭଣ୍ଡଂ ଧୋୱାପେତି ରଜାପେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ‘‘ୱିଜଟାପେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ଅନାପତ୍ତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ଏୱ ଆପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜନତୋ । ‘‘ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ଧୋୱାପେତୀ’’ତି ୱଚନମେୱ ହି ତଂ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ସନ୍ଥତଂ ୱିଜଟାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି ଚେ ? ସିଦ୍ଧଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱିଜଟାପେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱାତି ।

ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୩-୪.ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତିୱିଧମ୍ପି । ‘‘ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସଙ୍ଖୋ’ତିଆଦି ପନ କିଞ୍ଚାପି ରାଜସିକ୍ଖାପଦେ ‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ପସଙ୍ଗତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ସରୂପତୋ ପନ ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ସକଟ୍ଠାନେପି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥମେତଂ ? ମୁତ୍ତାଦୀନଂ ସକଟ୍ଠାନଂ ଜାତଂ, ନ ହି ତାନି ଇଧ ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି, ରାଜସିକ୍ଖାପଦସ୍ସପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି । ନ କେୱଲଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦିକଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ, ନ ସରୂପତୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ସରୂପତୋ ‘‘ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ନାମ ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ମୁତ୍ତା ୱା ମଣି ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ରାଜସିକ୍ଖାପଦମେୱସ୍ସ ସକଟ୍ଠାନଂ । ମୁତ୍ତାମଣିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଜ୍ଜାତିୟଗ୍ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ନାଗତୋ ଇମସ୍ସ ପଠମମେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ଇଧ ଅନାଗତତ୍ତା କତରଂ ନେସଂ ସକଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ଇଦମେୱ ଅତ୍ଥତୋ, ନୋ ସରୂପତୋ ।

କଥଂ ? ଏତାନି ହି ରତନସିକ୍ଖାପଦେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୂନି, ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂନି ଚ ଏକତୋ ‘‘ରତନ’’ନ୍ତି ଆଗତାନି, ‘‘ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ ଆଗତଂ । ତେସୁ ଚ ଦସସୁ ରତନେସୁ ରଜତଜାତରୂପଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ, ଅୱସେସଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ସିଦ୍ଧଂ । ଇଧ ଚ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ରତନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ରତନସମ୍ମତଂ ୱିସ୍ସାସଂ ଗଣ୍ହାତି, ତାୱକାଲିକଂ ଗଣ୍ହାତି, ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ରତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତୱିଧଧଞ୍ଞଦାସିଦାସଖେତ୍ତାଦି ପନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧ ଆଦୟୋ) ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ସିଦ୍ଧଂ, ତେନେୱ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତେ ‘‘ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି, ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ, ୱିନୟଂ, ୱିନୟାନୁଲୋମଂ ଜାନାତୀ’’ତି (ପରି॰ ୪୪୨) ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆମକମଂସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ, ଇଧ ୱିନୟେ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅମନୁସ୍ସିକାବାଧେ ଆମକମଂସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୨୬୪), ତସ୍ମା ନ ଆମକମଂସଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତମ୍ପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ତଥାପି ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ଇଧ ନିକ୍ଖିପାହୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନମେୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅକପ୍ପିୟୱିଚାରଣା ଏୱ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂ ସୟଂ ଅପରିଭୋଗାରହଂ ହୁତ୍ୱା ତଦଗ୍ଘନକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ପରିଭୋଗାରହଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ପଂସୁକୂଲଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା, ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଚିକ୍ଖନସ୍ସ କପ୍ପିୟତ୍ତା ଚ କପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’ତିଆଦିନା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି ଚ । ଏୱମ୍ପି କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠପିତଂ, କିଂ ନ ପସ୍ସସୀତି ଛେକତରେ ଇମେୱ କହାପଣେ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ କପ୍ପିୟତ୍ତା କପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁବ୍ବିଚାରିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ତତୋ ଆଗତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେନ ଗହିତେ ‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ ୱା’ତି ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ନ ପାପୁଣାତି, କେୱଲଂ ଦୁବ୍ବିଚାରିତତ୍ତା ତସ୍ସେୱ ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ହୋତି, ମୂଲପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରତୋ ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ତତିୟପତ୍ତୋ ୱିୟାତି ଚ ଏୱଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଦତୀ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ବହୁନା, ୱିସୁଦ୍ଧାଗମତ୍ତା କପ୍ପିୟଂ । ଦୁବ୍ବିଚାରଣାୟ ସତି ଅକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ ହୋତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ଏୱଂ ସଙ୍ଘଗଣାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେପି ତେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୱିସେସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଚେତାପିତନ୍ତି ଚେତାପିତଞ୍ଚେ, ଉପାୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉପନିକ୍ଖେପଂ ଠପେତ୍ୱାତି ସଚେ ସୋ ଉପାସକୋ ‘ଅତିବହୁଂ ଏତଂ ହିରଞ୍ଞଂ, ଇଦଂ ଭନ୍ତେ ଅଜ୍ଜେୱ ନ ୱିନାସେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସୟଂ ଉପନିକ୍ଖେପଦେସେ ଠପେତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଠପାପେତି, ଏତଂ ଉପନିକ୍ଖେପଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଉଦୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୮୫. ଅୟଂ କିର ଇତ୍ଥଂଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଉକ୍କଂସତୋ । ଏୱଂ ଅଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋପି ଅପରଭାଗେ ଲୋଭୱସେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କାରଣେନ ସଚେ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପାତେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ସେନାସନମ୍ପି ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେତି ପୱେସେ ପୱେସେ । ସୋ ହି କାରଣନ୍ତରେନ ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସ, ଅବ୍ଭୋକାସିକସ୍ସପି ୱଟ୍ଟତି ଏୱ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ନିୱାସାଧିପ୍ପାୟେ ସତି ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ସତିପଚ୍ଚୟତା ସବ୍ବକାଲମ୍ପୀତି ଏକେ । ଅସନ୍ନିହିତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମେୱ, ସନ୍ନିହିତସ୍ସ ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ୟାମକାଲିକଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ଆହାରତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୪୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କଟଞ୍ହି ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତଂ ୱିକାଲେ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ କାଲେ ଆହାରକାଲତ୍ତା, ସନ୍ନିଧିସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତଂ ପନ କାଲେପି ସନ୍ନିଧିଜାତତ୍ତା, ତେନେୱ ତତ୍ଥ ସତ୍ତାହକାଲିକୟାୱଜୀୱିକଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ସତି ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ୱଚନତୋ ନାୟଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଚେ ? ନ, ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ୱଚନାନିୟମତୋ ଚ । ସନ୍ନିଧିସିକ୍ଖାପଦେ ହି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ୟାୱକାଲିକଂ ୟାୱକାଲଂ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି । ୟାମକାଲିକଂ ୟାମେ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୫୬) ଏତ୍ଥ ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ୟାମକାଲିକଂ ନ ପୁରେଭତ୍ତେ, ନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ, ନ ଦିୱସେ, ନ ରତ୍ତିୟଂ ୟାମମେୱ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ତଥା ତତ୍ଥେୱ ‘‘ୟାମକାଲିକଂ ୟାମଂ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ସତ୍ତାହଂ ନିଦହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତି ପଚ୍ଚୟେ’’ତି, ତସ୍ମା ସତିପଚ୍ଚୟ-ୱଚନଂ କତ୍ଥଚି ହୋତି, କତ୍ଥଚି ନ ହୋତୀତି ୱଚନାନିୟମତୋ ଆପତ୍ତିୟାପି ଅନିୟମୋ ସିୟା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି ଏୱ । ନ ଅନାହାରପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ୟାମକାଲିକାଦୀନନ୍ତି ଚେ ? ନ, ସପ୍ପିଆଦିମିସ୍ସଭୋଜନସ୍ସ ପଣୀତଭୋଜନଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଅପିଚ ସବ୍ବକାଲିକେସୁ ୟାୱକାଲିକଂ ଓଳାରିକଂ, ତଂ ଆହାରତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ କାଲେ ଅନାପତ୍ତି, ପଗେୱ ଅନୋଳାରିକଂ ୟାମକାଲିକାଦିଂ, ଆହାରତ୍ଥାୟ ଏୱ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ୟାୱକାଲିକେ ଏୱ ଅନାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ଅନାହାରତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଇତରଂ ଆହାରତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ପାଳିଂ, ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମେତୀତି ।

ଦେସନାସୁଦ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଦେସନା ନାମ ୱିନୟକମ୍ମଂ, ତେନ ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଦେସନା ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପଟିସେୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ସତିଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି। ଖୀଣାସୱା କତକିଚ୍ଚତ୍ତା ୱିଭତ୍ତଦାୟାଦା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତେନ ତେସଂ ସାମିପରିଭୋଗା ହୋନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥା ୟାୱକାଲିକଭାୱଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଇଣପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଭେସଜ୍ଜେ ଆପତ୍ତିତୋ, ଇତରସ୍ମିଂ ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗତୋ, ଇଣଂ ୱିୟ ଅନନୁଞ୍ଞାତଭୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ କୋଚି ସଙ୍କିତବ୍ବୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଭାରଭୂତା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ । ୟଥାଦାନମେୱ ଗହିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେନ ଚେ ଦେତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅତିରେକଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଦ୍ଧଟଭାଗଂ ତତ୍ଥେୱ ଦାପେତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ । ପରିୱତ୍ତକଂ ଦେତି, ଧମ୍ମିୟଞ୍ଚେ, ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଅଧମ୍ମିୟଂ । ‘‘ତଂ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେନ ଲେସେନାତି ଚେ ? ‘‘ଅଲବ୍ଭମାନାୟ ସାମଗ୍ଗିୟା ଅନାପତ୍ତି ସମ୍ଭୋଗେ ସଂୱାସେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୦) ଇମିନା ଉପସମ୍ପଦକ୍ଖନ୍ଧକୱଚନଲେସେନ ।

୫୮୬.ଅସ୍ସତିୟା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସତିୟା ଦିନ୍ନଂ ନାମ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧକହାପଣାଦୀନି ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଦାୟକା ଚେ ପୁନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ଦେସେତବ୍ବଂ । ତେନ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ ତେ ଚେ ଦାୟକା ସପ୍ପିଆଦୀନି କିଣିତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେନ୍ତି, ତସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁନୋ କପ୍ପତି ଦାୟକାନଂୟେୱ ସନ୍ତକତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୁନା ହି ‘ୱତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହାମୀ’ତି ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଗହିତଂ, ନ ରୂପିୟସଞ୍ଞାୟ । ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ତେନ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପରେସଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଗହିତଂ । ଅଥ ତେ ଦାୟକା ନୋ ଚେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଦାୟକେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଚେ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ଆପତ୍ତି ଏୱ ଦେସେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧଂ । ଆପତ୍ତିଦେସନାୟ ହି ସତି ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ସପି କପ୍ପତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । କପ୍ପତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ‘‘ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ରୂପିୟ’’ନ୍ତି ପଦଂ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତି ୱିନାପି ତେନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ଅନେନ ଚ ୱତ୍ଥଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ଦାୟକେନ ଚ ୱତ୍ଥମେୱ ଦିନ୍ନଂ, ୱତ୍ଥଗତମ୍ପି ରୂପିୟଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀତି ସୁୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଖରପତ୍ତାଦିସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପିୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଚନୱସେନ ।

‘‘ଅପିଚ ପୁଞ୍ଞକାମା’’ତିଆଦି ପନ ୱିଧାନନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ହି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗେହେ ଇଦଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେ ୱିମତିୱସେନ, ୱିମତିୟା ଚ ସତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ‘‘ରୂପିୟେ ୱେମତିକୋ’’ତିଆଦି ୱଚନତୋତି । ଇଦଂ ୱିଧାନଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ନିରତ୍ଥକଂ । କସ୍ମା ? ଦୁସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧକହାପଣାଦି ଅସ୍ସତିୟା ଦିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ, ତତୋ ନ ରୂପିୟଂ ଦିନ୍ନଞ୍ଚ ହୋତି ପଟିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚାତି । ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଦେସନାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ପନ ଦାୟକାନମେୱ ପଟିଦାତବ୍ବଂ । ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ କପ୍ପତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିଧାନନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପିଚ ପୁଞ୍ଞକାମା’’ତିଆଦୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୮୭.‘‘ଜାତରୂପରଜତପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ରୂପିୟଂ ନାମ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ କହାପଣୋ’’ତିଆଦି ପାଳିୱଚନଞ୍ଚ । ‘‘ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତୀ’’ତିଆଦି ତିକୱଚନତୋ, ‘‘ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଗରୁକସ୍ସ ଚେତାପିତତ୍ତା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ପନ ଅନୁକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ ଚ କହାପଣୋ ଚ ତତୋ ୟେ ଚଞ୍ଞେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ନାନପ୍ପକାରକଂ ନାମ କତମ୍ପି ଅକତମ୍ପି କତାକତମ୍ପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରୂପିୟାରୂପିୟାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ତିକା ୱୁତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ତଦନୁଲୋମତୋ ଏକୋ ତିକୋ ଦସ୍ସିତୋତି ସବ୍ବେ ଛ ହୋନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଏକସ୍ମିଂ ତିକଚ୍ଛେଦେ ଦସ୍ସିତେ ସତିପି ସମ୍ଭୱେ ଇତରେ ନ ଦସ୍ସୀୟନ୍ତି, ଇଧେୱ କସ୍ମା ଦସ୍ସିତୋତି ? ‘‘ନାନପ୍ପକାରକ’’ନ୍ତି ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧେୱ ନାନପ୍ପକାରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ନ କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦେପି ୱତ୍ତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ଚେ ? ନ, ଇଧ ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା । ଅଥ ଚ ରୂପିୟସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଅନ୍ତେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣାଦୟୋ ୱଳଞ୍ଜନୁପଗା ଏୱାତି ସିଦ୍ଧଂ । ତତୋ ଅୱଳଞ୍ଜନୁପଗେହି ଜାତରୂପରଜତେହି ୱୋହାରେନ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ଆପଜ୍ଜନତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘କତେନ କତଂ ଚେତାପେତୀ’’ତିଆଦୟୋ ତିକା ୱୁତ୍ତାତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ରୂପିୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୟେ ଚ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ପଦେ ଅୱୁତ୍ତେ ଅୱଳଞ୍ଜନୁପଗାପି ସଙ୍ଗହଂ ଗତାୱ ହୋନ୍ତୀତି କତାଦୀହି ତିକତ୍ତୟସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବପୟୋଜନଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଚେ ? ନ, କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡପଅୱତ୍ତନସ୍ସାପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ‘‘ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନପି କମୁକ କଥଲ କଂସଭାଜନ ସାଟକାଦିପରିୱତ୍ତନସ୍ସପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଏୱାତି ଚେ ? ନ, କତାଦିୱଚନେନ ଜାତରୂପାଦିଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂନଞ୍ଞେୱ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଦୀପନତୋ, ତସ୍ମା ଉଭୟେନପି ୟଦେତଂ କତାକତାଦିଭେଦଂ ପାକତିକରୂପିୟଂ ୟଞ୍ଚ କହାପଣମାସକସଙ୍ଖେପଂ, ୟଞ୍ଚ କହାପଣାଦିୱୋହାରୂପଗଂ, ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଇଧ ଚ ଅନନ୍ତରାତୀତସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ରୂପିୟଂ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତି, ନ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି, ତତ୍ଥ କତାଦିୱୋହାରାସମ୍ଭୱତୋ । ଏତ୍ତାୱତା କତାଦିତିକତ୍ତୟପ୍ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ସେସତ୍ତିକାନି ୱୁଚ୍ଚତି – ଏତ୍ଥ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ରୂପିୟଂ ନାମ, ସେସଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁପି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁପି ନ ରୂପିୟନ୍ତି ଅରୂପିୟଂ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ଏକଂସିକଂ ଆପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦୁକ୍କଟାପଜ୍ଜନତୋ । ଇଧ ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତମସୋ ମୁତ୍ତାଦିପି ଅରୂପିୟମେୱ ନାମ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱିରୋଧତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ମୁତ୍ତା ୱା ମଣି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମୁତ୍ତାଦି ଅକପ୍ପିୟଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ଚ ସିଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଅଭାୱା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଅରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଂ ଅରୂପିୟଂ । ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିତିକଦୁକ୍କଟେ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତତିକେ ଚ ସବ୍ବଂ ଅରୂପିୟଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅରୂପିୟଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ଦୁତିୟୋ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଦତ୍ଥମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋ ଏକୋ ତିକୋ । କସ୍ମା ନ ପାଳିୟଂ ସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଚେ ? ତତ୍ଥ ଚେତାପିତଅରୂପିୟେ ରୂପିୟଛଡ୍ଡନକସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ତିକେ ୱୁତ୍ତେ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନୋପି ଅରୂପିୟଛଡ୍ଡନକସମ୍ମୁତି ଦାତବ୍ବାତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ରୂପିୟଛଡ୍ଡନକସମ୍ମୁତି ଏୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ? ନ, ରୂପିୟସ୍ସପି ସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ତସ୍ମା ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେତି ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ତତିୟପତ୍ତଂ ୱିୟ, ତଂ ସଙ୍ଘାଦୀନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ କପ୍ପତି ତତିୟପତ୍ତୋ ୱିୟ । ଅଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତରୂପିୟେନ ଚେତାପିତଂ ହୋତି ଦୁତିୟପତ୍ତୋ ୱିୟ, ତଂ ୱିନାପି ସମ୍ମୁତିୟା ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଛଡ୍ଡେତି, ୱଟ୍ଟତି । ତତୋ ପରଂ ‘‘ସଚେ ତତ୍ଥ ଆଗଚ୍ଛତି ଆରାମିକୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପିୟେ’’ତି ୱା ‘‘ଅରୂପିୟେ’’ତି ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମପ୍ପତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ, ଉପୟୋଗପ୍ପତ୍ତେ ପରସନ୍ତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାହ – ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱାରିତଂ, ଇମିନା ସୁଦ୍ଧାଗମେନ କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ହତ୍ଥେ କପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତେନ ସଂୱୋହାରୋ ୱାରିତୋତି ।

୫୮୯.ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ…ପେ॰… ଅପରାପରପରିୱତ୍ତନେ ଇମିନାତି ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱସେନ ଏକତୋ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ପନ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱସେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏତେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆପନ୍ନମ୍ପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏକେ । ପରସ୍ସ ରୂପିୟଗ୍ଗହଣଂ ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ରୂପିୟେ ଅଗ୍ଗହିତେ ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଇମିନାୱ ଆପତ୍ତି, ନ ପୁରିମେନ ଓମସୱାଦୋ ୱିୟ । ମୁସାୱାଦେନ ମୁସା ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ହି ଓମସୱାଦେନେୱ ଆପତ୍ତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟ…ପେ॰… ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି ଅୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ୱଡ୍ଢିଂ ପୟୋଜେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ସତି ମାସେ, ସତି ସଂୱଚ୍ଛରେ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦେହୀ’’ତି ଚେ ୱଦତି । ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ ହୋତି । ୱିନା କପ୍ପିୟକାରକେନ ‘‘ଏତ୍ତକା ୱୁଡ୍ଢି ହୋତୁ, ଏତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତୋ ଦୁକ୍କଟଂ କୟୱିକ୍କୟଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ‘‘ମୂଲେ ମୂଲସାମିକାନ’’ନ୍ତିଆଦି କପ୍ପିୟକରଣୂପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କେୱଲଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଅପରିଭୋଗଂ ହୋତି, ପୁନ ଏୱଂ କତେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ସପି ପରିଭୋଗେ ମୂଲସ୍ସ କପ୍ପିୟକରଣୂପାୟୋ ଚେ ନ ହୋତି, କପ୍ପିୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ପାଳିୟା ଚେତ୍ଥ କପ୍ପିୟକରଣୂପାୟୋ, ସୋ ଚ ତତିୟପତ୍ତେପି, ‘‘ୟଥା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଗହିତେ ଏୱରୂପୁପାୟୋ, ତଥା ସଙ୍ଘାଦିଅତ୍ଥାୟ ଗହିତେପି ଏସୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ କିର ପଠମଦୁତିୟପତ୍ତେ ୟାୱ ଗହଟ୍ଠେନ ପରିୱତ୍ତେତି, ତାୱ ନ କପ୍ପିୟକରଣୂପାୟୋ, ଅନେକପୁରିସୟୁଗମ୍ପି ‘‘ଅକପ୍ପିୟା ଏୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଆଗତକହାପଣାନିପି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ମୋଚେତ୍ୱାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟକାରକୋ ଚେ ଇମାନି ତାନି କହାପଣାନୀତି ୱଦତି, ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ନ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ୱିଚାରେତି ଚେ ? ସବ୍ବେସଂ ନ କପ୍ପତି । ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ମୋଚେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତାନି ଚେ ୱିଚାରେତି, ତସ୍ସେୱ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୯୩.ପଟପିଲୋତିକାନନ୍ତି ପଟପିଲୋତିକେହି । ‘‘ଅଜ୍ଝାଚରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘କୟିତଞ୍ଚ ହୋତି ୱିକ୍କୟିତଞ୍ଚା’’ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ୱିପରୀତତୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ଇମିନା ଇମ’’ନ୍ତି ୱଚନାନୁରୂପତୋ । ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୯୮.ବହୂପତ୍ତେ ସନ୍ନିଚୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ନିଚୟନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ବହୂ ପତ୍ତେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ନିଚୟଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଡ୍ଢତେରସପଲମାସାନଂ ଗାହିକା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଏତ୍ଥ –

‘‘କୁଡୁୱୋ ଚତୁପଲେୟ୍ୟୋ, କୁଡୁୱାନଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ।

ପତ୍ଥଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣୋ ମାସା-ତି କମାହୁ ଚତୁଗ୍ଗୁଣ’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦିଂ ଲୋକୱୋହାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ କେଚି ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ।

୬୦୨.ଖାଦନନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ ସୂପାଦି । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ମତ୍ତା ନାମ ଓଦନତୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୭) ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଲୋପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟସ୍ସ ୱାରିତତ୍ତା ତଦନୁଲୋମତୋ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଦୁତିୟୋ ୱାରିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ସନ୍ନିଚୟଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅନଧିଟ୍ଠିତୋ ଅୱିକପ୍ପିତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୩୫) ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୬ ଆଦୟୋ) ନିଚୟସନ୍ନିଧି ୱିୟ ଏକୋପି ପୁନଦିୱସେ ‘‘ସନ୍ନିଚୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ‘‘ଦୁତିୟୋ ୱାରିତୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନିୟତଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ପତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତି । ସଚେ ଏକତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଦ୍ୱେପି ନ ଅଧିଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଦୁତିୟୋ ଅନଧିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିକପ୍ପେତୁଂ ପନ ବହୂପି ଲଭତି । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାମମତ୍ତେ ୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାମନ୍ତି ମଜ୍ଝିମୋ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ ମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠୋତିଆଦି ।

୬୦୮. ‘‘ପାକସ୍ସ ହି ଊନତ୍ତା ପତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଧିଟ୍ଠିତପତ୍ତୋପି ଖରପାକେନ ସେତତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନେସୁ ନୱସୁ ଅନାଗତତ୍ତା, ତସ୍ମା ପଠମପାକାନଂ ଏୱ ଊନତ୍ତା ପତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂ ସତି ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଛିଦ୍ଦେ, ରାଜିୟା ୱା ହି ସତି ତେହି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ୱିଜହିତେ ନାୟଂ ପଟିସେଧୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ଲଭତି ।

ଏୱଂ ପତ୍ତକାରକୋ ମୂଲଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପଚିତ୍ୱା ଠପିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଦାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦିନ୍ନଦିୱସତୋ, ସୁତଦିୱସତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେନ ପନ ଦସାହାତିକ୍କମେ ପତ୍ତସାମିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପନ ରତ୍ତାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ।

ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୧୨-୩.ବହୂ ପତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ଏକମେକଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତା ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ବହୂ ପତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ବହୂ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ପତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ, ୟୋ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ସମୂହତଂ ହୋତି ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତି, ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏକେ । ପଟିଲାଭମ୍ପି ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ପଟିଲାଭେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ସମୂହତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ସଦୁକ୍କଟଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅନାପତ୍ତିୱାରୱିରୋଧୋ ଚ । ୟା କାଚି ପନ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅନନୁଞ୍ଞାତକାଲେ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଭିନ୍ନେନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ, ଭେଦେନାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ, ହେତ୍ୱତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ।

ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୨୦. ‘‘ସା ଅହୋସି ସୁୱଣ୍ଣମାଲା’’ତି ୱଚନତୋ ଠପେତ୍ୱା ସହଧମ୍ମିକେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୟଥାସୁଖଂ ରୂପିୟଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୁଂ, ସବ୍ୟୋହାରାପେଭୁଞ୍ଚାତି ଆଚରିୟୋ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟତ୍ତା ।

୬୨୨. ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୟେସଂ ମଂସଂ ନ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପିଆଦି କିଞ୍ଚାପି ନ କପ୍ପତି, ନ ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ନ ପଣୀତଭୋଜନୱତ୍ଥୂତି । ଉଗ୍ଗହିତକଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଇତରଞ୍ହି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଭୟେସମ୍ପୀତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେହି, ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେହି ଚ କତାନଂ । ‘‘ମଂସସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା’’ତି କାରଣପତିରୂପକଂ ୱତ୍ୱା । ଖାଦିଂସୂତି ‘‘ୱିକାଲେ କେୱଲଂ ନୱନୀତମେୱ ଖାଦିତୁକାମେନ ଦଧିତକ୍କଗତାନି ଅପନେତବ୍ବାନି, ପଚିତୁକାମସ୍ସ ସାମଂପାକଂ ନ ହୋତୀତି ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଖୀରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କସପ୍ପି ୱିକାଲେ କପ୍ପତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଭେସଜ୍ଜେହୀତି ୟାୱଜୀୱିକଭେସଜ୍ଜେହି । କତତେଲଂ ପୁରେଭତ୍ତନ୍ତି ଅପଚିତ୍ୱା କତଂ ଏୱ । ଉଣ୍ହୋଦକେନାତି ତାପନଭାୱଂ ଦୀପେତୀତି କେଚି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ନିବ୍ବଟ୍ଟିତତ୍ତାତି ପିଞ୍ଞାକାଦିତୋ । ‘‘ତେଲତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଅତେଲତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତେହି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତେହିପି କତତେଲଂ କତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଛାୟା ଦିସ୍ସତି, କରମନ୍ଦଂ ରୁକ୍ଖସାରୋତି କେଚି ।

୬୨୩. ଅୱସକସଟେ ୟସ୍ମା ଖୀରାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେଲଂ ପଚନ୍ତି, ତସ୍ମା କସଟଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତେଲମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପକ୍କତେଲକସଟେ ୱିୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀ’’ତି । ୱସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍କତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ୱଦଥ, ଭନ୍ତେ, ନୱନୀତେ ଦଧିଗୁଳିକାତିଆଦିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଧୁମ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ କାଲିକା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବା, ଉଚ୍ଛୁମ୍ହି ଚ, କଥଂ ? ସମକ୍ଖିକଂ ସେଳକଂ ମଧୁ ୟାୱକାଲିକଂ । ଅନେଲକଂ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନଂ ୟାମକାଲିକଂ, ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ, ମଧୁସିଟ୍ଠଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ । ତଥା ଉଚ୍ଛୁ ୱା ରସୋ ୱା ସକସଟୋ ୟାୱକାଲିକୋ, ନିକ୍କସଟୋ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନୋ ୟାମକାଲିକୋ, ଅସମ୍ଭିନ୍ନୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋ, ସୁକ୍ଖକସଟଂ ୟାୱଜୀୱିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଉଦକସମ୍ଭେଦୱିସେସତୋ ।

କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଚତୂସୁ କାଲିକେସୁ ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ଗରୁକଂ, ଅପରଂ ଅପରଂ ଲହୁକଂ । ତେସୁ ଚାୟଂ ଉଦକସମ୍ଭେଦୋ ଗରୁକଂ ଲହୁକଂ କରୋତି, ଲହୁକଞ୍ଚ ଗରୁକଂ । ଅମ୍ବରସାଦୀନି ହି ୟାୱକାଲିକତ୍ତା ଗରୁକାନି, ଉଦକସମ୍ଭେଦୋ ପନ ତାନି ଅମ୍ବପାନାଦିସମଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଲହୁକାନି ୟାମକାଲିକାନି କରୋତି । ‘‘ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଉଦକସମ୍ଭେଦୋ ତଂ ୟାମକାଲିକଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦିଂ ବହୁଂ ୱତ୍ୱା ୟୋଜିତା ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଚ୍ଛୁରସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୦) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଗୁଳୋଦକଂ ୱିୟ ଉଚ୍ଛୁରସସାମଞ୍ଞତୋ ଉଦକେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନୋପି ଅଗିଲାନସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି, ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସୋ ନିକସଟୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) । ଅୟଂ ସବ୍ବୋ ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତ’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, ‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଫାଣିତମେୱ, ତସ୍ମା ଗୁଳେ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କେଚି ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତ୍ତାହକାଲିକୋୱ ସମାନୋ ‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଚ୍ଛୁରସ’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଅସମ୍ଭିନ୍ନୋପି ଅଗିଲାନସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଏୱ ସମ୍ଭିନ୍ନୋ ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନୋ ୱା ୟାମକାଲିକୋୱ, ଗୁଳୋଦକଂ ପନ ସତ୍ତାହକାଲିକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ‘‘ଗୁଳୋଦକଂ ୱିୟ ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ସତ୍ତାହକାଲିକୋୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ପଠମାଚରିୟୱାଦେ ୱିଚାରଣା – ଫାଣିତାନୁମତିୟାୟେୱ ଉଚ୍ଛୁରସାନୁମତିୟା ସିଦ୍ଧିତୋ ୱିସୁଂ ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅନୁମତି ନିରତ୍ଥିକାତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସୋ ନିକସଟୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାପି ନିରତ୍ଥିକା । ‘‘ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି, ନ ଚ ତଥା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟନକରସାଧିକାରତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ସତ୍ତାହକାଲିକସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । କାଲଭେଦଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ରସାଧିକାରେ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତୋତି ଚେ ? ନ ସକ୍କା ‘‘ନିକସଟୋ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟନକରସାଧିକାରତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ତଦଞ୍ଞରସୋ ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ପରଂ ଅପରିଭୋଗତ୍ତା ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ୟାୱକାଲିକଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ସୋ ପସଙ୍ଗୋ ଆଭିଦୋସିକସ୍ସାପି ଉଚ୍ଛୁରସସ୍ସ ପାକେନ ଫାଣିତାଦିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅୟମେୱ ତତିୟଚତୁତ୍ଥାଚରିୟୱାଦେସୁ ୱିଚାରଣା । ଦୁତିୟୱାଦେ ୱିଚାରଣା ୱୁତ୍ତା, ୱିମଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୦) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ମଧୁକତାଲନାଳିକେରଫାଣିତାଦିତୋ ଉକ୍କଟୱତ୍ଥୁତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଫାଣିତସ୍ସ ୱିସେସୱଚନଂ, ତେନେତଂ ପଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଇଧ ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତମେୱ, ନ ମଧୁକାଦିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ୟଂକିଞ୍ଚି ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଫାଣିତମେୱ ନାମାତି ସାଧିତଂ ହୋତି । ତେନେୱ ଖନ୍ଧକେ ଫାଣିତଂ ପଠମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଛା ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ତଥା ତତ୍ଥେୱ ଗୁଳଂ, ଗୁଳୋଦକଞ୍ଚ ।

ଉଚ୍ଛୁରସଂଉପାଦାୟ ଅପକ୍କା ୱାତିଆଦିମ୍ହି ପନ ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସୋ ୟାମକାଲିକୋ’’ତି । ‘‘ତେ ଅପକ୍କା ୱାତି ସାମଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଅପକ୍କା ୱା । ଅୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱାତି ୱିନା ୱତ୍ଥୁନା ପକ୍କା ୱା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ପୟୋଜନାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚନାଧିକାରାଭାୱା । ସାମପାକୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଚେ ? ସାମଂ ଅପକ୍କସ୍ସ ଉଚ୍ଛୁରସସ୍ସ ତେସଂ ଅତ୍ତନୋମତିୟା ଫାଣିତଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ପରତୋ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ଅପରିସ୍ସାୱିତଉଚ୍ଛୁରସେନ କତଫାଣିତ’’ନ୍ତିଆଦିନୟଦସ୍ସନତୋ ଚ ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ଅପରିସ୍ସାୱିତଉଚ୍ଛୁରସେନ ସୟଂକତଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ୟଂ ତତ୍ଥ କସଟଂ ସାମପାକଂ ନ ଜନେତି, ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତକତଂୟେୱ ତଂ କରୋତୀତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ୱିକାଲେତି ପୋରାଣା । ‘‘କୋଟ୍ଟିତଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ‘ରଜନପାକଂ ୱିୟ ଓଳାରିକଂ ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କଂ ନାମ ହୋତୀ’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଏୱଂ ଫାଣିତଗ୍ଗହଣଂ ଅମଧୁରଂ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । କିଂ ମଧୁରତାୟ, ଅମଧୁରତାୟ ୱାତି ? ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଆହ କିର । ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ଖଣ୍ଡସକ୍ଖରଂ ପନ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ତଂ ଖୀରଘଟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚନ୍ତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଜଲ୍ଲିକା ନାମ ଫେଣାଦି ।

ଭେସଜ୍ଜୋଦିସଂ ୱଦନ୍ତେନ ଇତରେ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଆହାରତ୍ଥଂ ଫରିତୁଂ ସମତ୍ଥାନୀ’’ତି ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୨୬୦) ‘‘ୟଂ ଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚେୱ ଅସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜସମ୍ମତଞ୍ଚ ଲୋକସ୍ସ, ଆହାରତ୍ଥଞ୍ଚ ଫରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ୱିଚାରଣା ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

୬୨୪.ଦ୍ୱାରୱାତପାନକୱାଟାନୀତି ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ ୱାତପାନାନଞ୍ଚ କୱାଟାନି । କସାୱପକ୍ଖେପମତ୍ତେନ ହି ତାନି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ପରିଚ୍ଚଜିତାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ମକ୍ଖେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କସାୱୋ ନାମ କନକଲମ୍ବାଦୀନିପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଧିଟ୍ଠେତୀତି ‘‘ଇଦାନି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ବାହିରପରିଭୋଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଇଧ ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ପଦଂ ନତ୍ଥି । ଅଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ମୁଖାରୁଳ୍ହିୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମଂ ନୱନୀତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତୋ ।

୬୨୫.ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିସ୍ସାସାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ସୱିସ୍ସାସୋ, ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉଭିନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଚେ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ଉଭିନ୍ନଂ ସନ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । କାକନିକମତ୍ତଞ୍ଚେ ମୂଲଂ ଅଦିନ୍ନଂ, ‘‘ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ…ପେ॰… ସକଭାୱଂ ନ ଉପେତୀ’’ତି ଇମିନା ଏତଂ ସଦିସଂ ନ ହୋତି, ଆଭିଧମ୍ମିକଗଣାନଂ ଦିନ୍ନଂ ୱିୟ ଚ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଆଭିଧମ୍ମିକା ହି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାପି ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛା ଆଭିଧମ୍ମିକଭୂତାନମ୍ପି ତଂ ସାଧାରଣଂ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେପି ଉପସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତତ୍ଥ ୟଥାକାମକରଣୀୟତା ଅତ୍ଥି ମମତ୍ତଞ୍ଚ, ନ ଏୱଂ ତଦଞ୍ଞେସଂ ସାଧାରଣଂ, ନ ଚ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଏକତୋ ୱସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି କରୋନ୍ତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ‘‘ଅୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଚ ଇଦଂ ସଦିସଂ, ୟେନ ମୂଲେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ସଚେ ଇତରୋ ଦେତି, ସୋ ୱା ତଂ ଇତରସ୍ସ ଦେତି, ସତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ଚୀୱରଂ ଦ୍ୱୀସୁ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନ ଏକେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ପୟୋଗୋ ନ ଦିସ୍ସତି ସମାନପରିକ୍ଖାରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପୟୋଗାଭାୱତୋ, ତଥାପି ସମାନସବ୍ବଭଣ୍ଡକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତେଲାଦି ୟେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସ କାଲାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଅନଧିଟ୍ଠାନେ ଦୁଲ୍ଲଭୱିସେସହେତୁତ୍ତା ଚ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ପତ୍ତଚୀୱରସତ୍ତାହକାଲିକାନଂ ଅସଦିସୱିଧାନତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଚୀୱରଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଉପଗତମେୱ ଅନଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ କାଲାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତି, ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ପନ ପରସନ୍ତକସାଧାରଣମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ କାଲାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିକରଂ । ପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପମାଣଂ, ନ ତତ୍ଥ ସକସନ୍ତକତା, ସତ୍ତାହକାଲିକଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ । ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ କାଲାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଂ କପ୍ପତି । ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପନ ତଂ ତସ୍ସ ୱିନୟକମ୍ମନ୍ତି କପ୍ପତୀତି । ଅୱିଭତ୍ତସ୍ସପି ଇମସ୍ସ ଦାନଂ ରୁହତି, ନ ପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତକଂ ହୋତି…ପେ॰… ସଚେପି ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀନଂ ଦେନ୍ତି, ଅଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ସ ଦାନମେୱ ନ ରୁହତି, ତସ୍ସ କୁତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ଏକୋ ଚେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦସମେ ଦିୱସେ ଇତରସ୍ସ ଦେତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋ ଦସ ଦିୱସେ ପରିହରିତୁଂ ଲଭତି, ନ ତଥା ସତ୍ତାହକାଲିକନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନଂ ସରିକ୍ଖଂ ନକ୍ଖମତୀତି ନ ତଂ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ । ‘‘ୱିନୟକମ୍ମୱସେନ ପନ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ସହସା ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା କସ୍ସଚି ପରିଚ୍ଚତ୍ତମ୍ପି ପୁନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଚେ ଦେସନ୍ତରିତଂ, ସମୁଦ୍ଦନ୍ତରିତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଜାତଂ, ତଂ ଇଧ ଠିତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକସ୍ସ ୱନ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଚତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସେନ ପୁନ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ‘‘ପତ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅୟମେୱ ନୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତାଲନାଳିକେରଫାଣିତମ୍ପି ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ଏୱା’’ତି ଚ । ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତକଂ ଏକେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିଂ ନ କରୋତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ‘‘ପରସନ୍ତକଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଚ କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ସପ୍ପିଆଦି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ପୁନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିଧାନଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ।

ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୨୭. ‘‘ଏକମେୱ କତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱସ୍ସିକସାଟିକଲକ୍ଖଣେନ ଞାତକାନମ୍ପି ସତୁପ୍ପାଦଂ କରୋନ୍ତେନ ଏକମେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଖେତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତିୱିଧଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ପନ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ୟସ୍ମିଂ ଖେତ୍ତେ ପରିୟେସିତୁଂ ଲଭତି, ତଂ ପରିୟେସନଖେତ୍ତଂ ନାମ, ‘‘ଏୱଂ କରଣନିୱାସନାଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମେନ ପୁରିମଗ୍ଗାହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପୁରିମେନ ପଚ୍ଛିମଗ୍ଗାହୋ, ୟଥାଲାଭନ୍ତି ଆଚରିୟୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତେନ ପଚ୍ଛିମେନ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଗାହୋ ହୋତି, ତଥା ନିୱାସନଖେତ୍ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିମାନଂ । କରଣଖେତ୍ତେନ ପନ ଏକସ୍ସେୱ ପୁରିମସ୍ସ ଗାହୋ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି କରଣଖେତ୍ତନିୱାସନଖେତ୍ତାନଂ କାଲତୋ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, କିରିୟତୋ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଳିୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତରାଭାୱେନ, ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଚ, କଥଂ ପନେତ୍ଥ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ପାଳିତୋ, ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି କତ୍ୱା ନିୱାସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ପାଳି, ତଥା ମାତିକାଟ୍ଠକଥାତୋ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଚ ।

ତଥାହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୋ ଅଡ୍ଢମାସୋ କରଣନିୱାସନଖେତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି, ଇମିନା ନୟେନ ତିୱିଧମେୱ ଖେତ୍ତନ୍ତିପି ସିଦ୍ଧଂ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥୋ, ଅୟମେକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପରିୟେସନଖେତ୍ତଞ୍ଚେୱ କରଣଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ, ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ନିୱାସେତୁଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଅପାଠୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କାତୁଂ, ନିୱାସେତୁଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପାଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତାୱ ପଚ୍ଛିମେନ ପୁରିମଗ୍ଗାହସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ପୁରିମେନ କରଣଖେତ୍ତାଦୀନଂ ଗାହୋ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ୱୁତ୍ତଂ, ନ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟମେକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପରିୟେସନଖେତ୍ତଞ୍ଚେୱ କରଣଖେତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସ ଲେଖନଦୋସତ୍ତା, ତଥା ସାଧିତଂ । କରଣଖେତ୍ତେନ ପନ ନିୱାସନଖେତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଅତ୍ଥି କାଲନାନତ୍ତାଭାୱତୋ, ତେନେୱ ପୁବ୍ବେ ୟଥାଲାଭଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ତଥା ଚ ସାଧିତମେୱ, ନ ଭେଦୋ ପନତ୍ଥି, ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ନିୱାସନକ୍ଖେତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍ଖେତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ନତ୍ଥି ଏୱ, ନ ହି ପୁରିମେନ ପଚ୍ଛିମଗ୍ଗାହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ପାଳିୱିରୋଧତୋତି ଚେ ? ନ, ତଦତ୍ଥାଜାନନତୋ । ‘‘ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ଅଦ୍ଧମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରତୋ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ଇତରସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଖେତ୍ତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋୱ ହୋତି । ଦିନ୍ନପୁବ୍ବତୋପି ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପିଟ୍ଠିସମୟତ୍ତା, ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକା ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଅପୱାରେତ୍ୱା ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ଦେନ୍ତା, ତତ୍ଥ ସତୁପ୍ପାଦୋୱ ୱଟ୍ଟତି । ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତଦଞ୍ଞେସୁ ।

‘‘ସଚେ କତ…ପେ॰… ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା…ପେ॰… ଛ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେପି ୟାୱ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିୱସା ଅକତା ପରିହାରଂ ଲଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ନ ୱିଚାରିତନ୍ତି ଚେ ? ଅତ୍ଥାପତ୍ତିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ‘‘ଛ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅକତା ଲଭତୀତି ସିଦ୍ଧମେୱ, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ସିଦ୍ଧଂ, ସରୂପେନ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ଦୁସ୍ସଦ୍ଧାପୟତ୍ତା ଉପପତ୍ତିତୋ ଦସ୍ସେତୁଞ୍ଚ ଇଦମାରଦ୍ଧଂ ଆଚରିୟେନ, ‘‘ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ କଥିନବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥେୱ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧତୋ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ସାଧକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି । ‘‘ୟଦି ନପ୍ପହୋତି ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ତାୱ ପରିହାରଖେତ୍ତଂ, ତତୋ ପରଂ ଏକଦିୱସୋପି ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପହୋନକଭାୱେନ ଅକତାୱ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ପରିହାରଂ ଲଭତି, ତତୋ ପରଂ ନ ଲଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ତଥା ତଦେୱ ୱଚନଂ କତପରିହାରଂ ନ ଲଭତୀତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ‘‘ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଦସାହେ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ କରଣପରିୟୋସାନଂୟେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନା’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଗିମ୍ହଦିୱସାନଂ ଅନଧିଟ୍ଠାନକାଲତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହେ ୱା ତଦହେୟେୱ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା’ତି ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଗିମ୍ହଦିୱସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି – ନ, ତଦତ୍ଥାଜାନନତୋ । ଦସାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଗିମ୍ହଦିୱସା ଦସାହା ହୋନ୍ତି, ପଠମଦିୱସେ ଚ ଲଦ୍ଧା ନିଟ୍ଠିତା ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତାପି ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ନ ଚ ତାୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ୱସ୍ସୂପନାୟିକତୋ ପୁବ୍ବେ ଦସାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଇଦଂ ନ ଅୱିସେସେନ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଗିମ୍ହଦିୱସେପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିନ୍ତୁ ଗିମ୍ହଦିୱସେ ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅଧିଟ୍ଠାନଖେତ୍ତେ ଚ ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଖେତ୍ତେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ନ ଖେତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ଦସାହଂ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଗିମ୍ହଦିୱସାନମ୍ପି ଗଣନୂପଗତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଖେତ୍ତଦିୱସେପି ଗଣେତ୍ୱା ଖେତ୍ତେ ଏୱ ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୩୨.ସାମନ୍ତି ସକସଞ୍ଞିତାନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସକସଞ୍ଞିତାୟେୱ ହି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପନଅଚ୍ଛିନ୍ଦନେସୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ତସ୍ମା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମୂଲଙ୍ଗନିଦସ୍ସନମେତଂ । ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଦତ୍ୱାତି ଦତ୍ୱା ୱା ଦାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ପଦଭାଜନଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ସନ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦାପେତ୍ୱା ତଂ ସୟଂ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ତେନେୱ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟାତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିନା ଦାପେତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱା ତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସା ଦାପେତ୍ୱା ତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅନପେକ୍ଖୋ ଦତ୍ୱା । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଚଜିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ କିନ୍ତି ଚେ ? ସକସଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ଥେୟ୍ୟାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହିତତ୍ତା ପନସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ଅପିଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୋ ୱା ଦେତି, ତସ୍ସ ୱା ୱିସ୍ସସନ୍ତୋ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଚନତୋପି ତଂ ସିଦ୍ଧମେୱ । ଏତ୍ତାୱତା ତାୱକାଲିକଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ସାଧିତା ହୋତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସାମଣେରସ୍ସ ଦାନଂ ଦୀପେତି, ତଞ୍ଚ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୬୩୩-୬୩୪) ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱିୟ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ତିକଦୁକ୍କଟମ୍ପି ଆଗତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ତଦଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଏୱଂ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ ଚେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ୱା ‘‘ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦତ୍ୱା ପୁନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଚେ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୩୩. ସକିଂ ଆଣତ୍ତୋ ବହୁକମ୍ପି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଏକବଦ୍ଧତ୍ତା ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଣତ୍ତୋ ବହୂନି ଗଣ୍ହାତି, ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆଣତ୍ତିୟା ବହୁତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବାନି ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୱାଚାୟ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପାଳିୱଚନଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମେତି, ପରସନ୍ତକମ୍ପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି ପଂସୁକୂଲଞ୍ଚ, ତେନ ‘‘ଦୁସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧରୂପିୟଂ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଦତ୍ଥନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାୱଛାଦିତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ ପନ କେୱଲଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସେୱ ‘‘ଦେହୀ’’ତି ବଲକ୍କାରେନ ଗଣ୍ହତୋପି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୋ ୱା ଦେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ‘‘ତୁଟ୍ଠୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ୱା ଦେତି, ଅନାପତ୍ତିୟେୱା’’ତି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ୱାତି ଚେ ? ନ, ଉଭୟତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପସୟ୍ହାୱହାରେ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସାମଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା’ତି ପାଳିୱଚନତୋ ଚ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେ ‘ଉପସମ୍ପନ୍ନତା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଉଭୟତ୍ଥ ଦାନହରଣେସୁ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦୀପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଇଦମୟୁତ୍ତନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । କସ୍ମା ? ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ଦତ୍ୱା…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ତତ୍ଥ ହୋତୀତି ଚେ ? ନାସିଦ୍ଧତ୍ତା, ଦାନକାଲେ ଏୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା ପମାଣନ୍ତି ଅସିଦ୍ଧମେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱା ପାଳିୟା ୱା ୟୁତ୍ତିତୋ ୱା, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେୟେୱ ଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ୱା ଦତ୍ୱା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଇଦଂ ୱିକପ୍ପନ୍ତରଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା (ପାରା॰ ୬୩୧ ଆଦୟୋ) ୱିକପ୍ପନ୍ତରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଦତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଦୁକ୍କଟଂ ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱାପନାଦିସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱିୟ ଅପରଭାଗେ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା ଚେତ୍ଥ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନତା’’ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତସ୍ସେୱ ଦାନମଧିପ୍ପେତଂ, ନ ନିସ୍ସଟ୍ଠଦାନ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ୱଦତି କିର, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୩୭. ଛଟ୍ଠେ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସାମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ସାମଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ‘‘ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପିତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାମନ୍ତି ଚେତ୍ଥ କସ୍ସଚି ନିୟମନଂ । ‘‘ସାମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ସାମଂ ୱାୟାପେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱାୟାପେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପାଳିୟଂ ପନ ଆସନ୍ନପଦେନ ୟୋଜନା କତା, ତସ୍ମା ସାମଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ହତ୍ଥକମ୍ମୟାଚନୱସେନ ଲଦ୍ଧତନ୍ତୱାୟୋପି କପ୍ପିୟୋ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ଚେ, ତନ୍ତେ ୱୀତଂୟେୱ ସକିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ଅଧିଟ୍ଠିତେନ ଏକୀଭାୱୂପଗମନତୋ । ‘‘ସଚେ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଚିନସାଟକଂ ୱିୟ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଟିଲାଭେନାତି ୱଚନେନ ୱାୟାପେତ୍ୱା ଠପେସ୍ସାମୀତିଆଦି ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୪୨. ୱିସିଟ୍ଠଂ କପ୍ପଞ୍ଚ ତସ୍ସ ୱଚନେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ କତଞ୍ଚ ପମାଣଂ, ନ ଆମିସଦାନଂ । କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ନ ସମେତୀତି ।

ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୪୬. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି, ‘‘ୟାୱ ପୱାରଣା ପୱାରିତା’’ତି ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତା ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେସୁଂ । କିମିଦଂ ୱିଭତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ଅୱିଭତ୍ତନ୍ତି ? ୱିଭତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ୱା । ତେନେୱ ପରତୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଆୱୁସୋ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱିଭତ୍ତଂ ପନ ସଙ୍ଘିକତ୍ତା ନ କସ୍ସଚି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ କରୋତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ପିଟ୍ଠିସମୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱା ୟାୱ ପୱାରଣା ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ସଙ୍ଘିକତ୍ତା, ପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପି ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥକାଲେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦିନ୍ନତ୍ତା । ତାଦିସଞ୍ହି ୟାୱ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ହୋତି, ତାୱ ନ ତସ୍ସେୱ, ଦାୟକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ହୋତି, ତଥା ଇତୋ ତତିୟୱସ୍ସେ, ଚତୁତ୍ଥୱସ୍ସେ ୱା ‘‘ପୱାରଣାୟ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା ଦିନ୍ନମ୍ପି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାଦାନମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୪୬-୯ ଆଦୟୋ) ପାକଟୋ । ତାନି ଚୀୱରକାଲସମୟାତିକ୍କମେ ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୀତି ଚେ ? ନ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଅୟଂ ସମୟୋ ‘‘କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାଲୋ’’ତି ଆଗତୋ, ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ‘‘ସମୟୋ’’ତ୍ୱେୱ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ତେସଂ ଏକତ୍ଥତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକତୋ ‘‘ଚୀୱରକାଲସମୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମାତିକାୟଂ ପନେତ୍ଥ ତାଦିସଂ ଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଉପଗତଂ ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନେୱ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ଅତ୍ତନୋ କୁଟିୟା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହି ଦାତୁଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଏୱ ଦାନକିଚ୍ଚଂ ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ସଙ୍ଘସ୍ସ । ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସନ୍ତକଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ୟଂ ନ ୱସ୍ସାୱାସିକଭାୱେନ ଦିନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥକାଲେୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ୟଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମୟେ ଦିନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥି ସମୟେ ଦିନ୍ନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ସଙ୍ଘସନ୍ତକଭାୱଂ ୱା ଦାୟକସନ୍ତକଭାୱଂ ୱା ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଈଦିସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଅତିରେକସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ଲଭତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧମେତନ୍ତି । ଦସାହତୋ ପୁରେତରଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟାୱ ପୱାରଣା ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା ସକଭାୱୂପଗତମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟତୋ ‘‘ଅନ୍ତୋସମୟେ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବକଂ ପନ ପରସ୍ସ ଦାତବ୍ବତାୟ ସକଭାୱଂ ଅନୁପଗତଂ, ନ ହି ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନ ଚ ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାଭାୱତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋୱ । କତମଂ ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ପରସନ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘିକମେୱ ହୋତି, ତତୋ ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସୁଖଂ ଦାତୁଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ହି ପରସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

‘‘ତତୋ ପରଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସାହପରମତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ, ଇତୋ ସମୟତୋ ଉଦ୍ଧମେୱ ଦସାହସ୍ସ ଅନୁପଗତତ୍ତା ସମୟତୋ ପରଂ ଦସାହଂ ନ ଲଭତୀତି କିରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକାଦସମଂ ଅରୁଣଂ ଚୀୱରମାସେ ଉଟ୍ଠେତୀ’’ତି କାରଣଂ ଲିଖିତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏକାଦସଦିୱସେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ଲଭତୀ’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ଇତରମ୍ପି ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରାଦିଂ ଅନୁଜାନାତି, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରମୁଖେନାତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ କତରଂ ସୁଭାସିତଂ ? ଉଭୟମ୍ପୀତି ଏକେ । କଥଂ ? ପଠମଂ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚମାସା’’ତି ଇମିନା ସମେତି, ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦଲଦ୍ଧିୟା ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଦୁତିୟଂ ‘‘ଦସାହାନାଗତନ୍ତି…ପେ॰… ଦସାହେନ ଅସମ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା ସମେତି । ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଧାନକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ଗଣ୍ଠିପଦଲଦ୍ଧିୟା ‘‘ନୱାହାନାଗତଂ କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘କାମଞ୍ଚେସ ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଠପିତ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ସାରୋତି ? ୟୋ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ, ସୋୱ ସାରୋ । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେନ ‘‘ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେହି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନତୋ, ‘‘ଦସାହାନାଗତ’’ନ୍ତି ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦନତୋ ଚ ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିପଦଲଦ୍ଧିପି ପାଳିୟା ସମେତି ।

କଥଂ ? ୟସ୍ମା ପୱାରଣାଦିୱସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଭିକ୍ଖୁ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ଦସମେନ ଅହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନୱଦିୱସା ଦସ ଅହାନୀତି ଦସାହଂ, ତେନ ଦସାହେନ, ସହୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମା ଚୀୱରସମୟଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାତି କତ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେନ୍ତୋ ‘‘ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଚେ ? ନ, ଇମସ୍ସ ନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣକାଲଂ ନିୟମିତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଚେକମେୱ ନ ହୋତି । ପଠମକଥିନେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ଉପରି ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ଚ । ନ ଚ ସା ଆପତ୍ତି ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ, ୟୁତ୍ତିତୋ ୱା ସମ୍ଭୱତି । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଦସାହାଧିଚ୍ଚକାରିକା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିପାୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତିକା ଏୱ ହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି । ତଥା ହି ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୪୭-୫୩) ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ଆରଭିତ୍ୱା ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କାମେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ଅତିକ୍କାମେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସେୱ ଅପରାଧଦସ୍ସନତୋ, ୱିସେସକାରଣାଭାୱା, ‘‘କାମଞ୍ଚେସ ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିୱଚନୱିରୋଧତୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନାସମ୍ଭୱତୋ ଚ ।

କଥଂ ? ଦସାହେନ ସହ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ‘‘ଅନାଗତା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଦସାହତୋ ଅଞ୍ଞା ସା ପୁଣ୍ଣମାତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅନଞ୍ଞା ଚେ, ସହ-ସଦ୍ଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ନ ହି ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅନାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଆଗତା ସମ୍ପତ୍ତା ଏୱ ହି ସା ପୁଣ୍ଣମା । ଚୀୱରସମୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରତ୍ତା ଏକୀଭାୱଂ ଅନାଗତତ୍ତା ଅନାଗତାୟେୱାତି ଚେ ? ନ, ତଥାପି ଅନାଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ, ଆଗମନସମ୍ଭୱେ ସତିୟେୱ ହି ଅନାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱା ‘‘ଅନାଗତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଖଣତ୍ତୟଂ, ସା ଚ ପୁଣ୍ଣମା ନ କଦାଚି ସମୟଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅୟୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ପନ ୱଚନଂ ପିଟ୍ଠିସମୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସମ୍ଭୱତି । ଅପିଚ ପୱାରଣାୟଂ ଅରୁଣେ ଚ ଉଟ୍ଠିତେ ସା ପୁଣ୍ଣମା ଚୀୱରସମୟଂ ଏକାହାନାଗତା ଏୱାପଜ୍ଜତି ପୁବ୍ବେ ସହୟୋଗପତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକୀଭାୱଗତାପି ସା ଚୀୱରସମୟଂ ଅନାଗତା ଏୱ ଜାତାତି ସବ୍ବଦା ନ ତଥାୱିଗ୍ଗହକରଣୱଚନତ୍ଥଂ କୋଚିଦେୱ ୱଚନତୋ ଦୀପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କିମତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତଂ ପାରିପୂରିସମ୍ଭୱତୋ । ପଞ୍ଚମିୟଞ୍ହି ପୁରେ ଅରୁଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋୟେୱ ପରିପୂରୋତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ତସ୍ସା ପଞ୍ଚମିୟା ଦିୱସଭାଗୋପି ସମ୍ପତ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟା ‘‘ହିୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଗେୱ ପୁରେ ଅରୁଣଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’ତି ୱୁତ୍ତପଠମପାଠସ୍ସ ୱସେନ ‘ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ତିଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱା’’’ତି ଚ ‘‘ଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ’’ତିଆଦି ଚ ୟଂ ଲିଖିତଂ । ତଂ ନ, ‘‘ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ପାଠେ ସଜ୍ଜିତେୱ ଏତେନ ପରିୟାୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ, ନ ତାନି ଠାନାନି ପୁନ ସଜ୍ଜିତାନି । ୟଥାଠିତୱସେନେୱ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବାନୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଅନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ଥମେୱାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ‘‘ପୱାରଣାମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ପାଠେ ସଜ୍ଜିତେ ଏତେନ ପରିୟାୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଧାନକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରନ୍ତି ଅଚ୍ଚାୟିକଚୀୱରଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ପାଠୋ । ‘‘ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ଚ ‘‘କାମଞ୍ଚେସ ଦସାହପରମ’’ନ୍ତିଆଦି ଚ ୟଂ ଲିଖିତଂ, ତଂ ନ ପାଠୋ, ତସ୍ମା ଏକାଦସଦିୱସଂ ପରିହାରଂ ଲଭତୀତି କତ୍ୱା ଆଚରିୟେନ ‘‘ପଞ୍ଚମିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ଲିଖାପିତୋ କିର । ‘‘ପୱାରଣାମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ତିଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱାତି ପାଠୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚମାସାତି ପାଠୋ’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ, ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୫୨.‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଇଦଂ ତିଚୀୱରେ ଏୱ ଅୟଂ ୱିଧି, ଇତରସ୍ମିଂ ୟଥାସୁଖନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅତିରେକଛାରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୱସନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସେନାସନେ ୱାସୋ ନ ୱିପ୍ପୱାସୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଚୀୱରପ୍ପୱତ୍ତିଜାନନତୋ । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅତିରେକତୋପି ୱୁତ୍ତଂ, ଆରଞ୍ଞକମେୱ ପନ ସେନାସନଂ ହୋତି, ଧୁତଙ୍ଗଂ ରକ୍ଖତି ଚୀୱରପ୍ପୱତ୍ତିଜାନନପଲିବୋଧସମ୍ଭୱତୋ ।

୬୫୩. ‘‘ଗାୱୁତତୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣେନ ଲଭତୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ସିୟା ଚ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୋଚିଦେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱାସାୟା’’ତି ୱଚନତୋ । ୟୋଜନପ୍ପମାଣେପି ସିୟାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ପୁନ ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମତୀ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ନ ଲଭତୀ’’ତି ଇଦଂ କିନ୍ତି ? ଇଦଂ ନିବଦ୍ଧାୱାସୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଭିଜ୍ଜତି, କିନ୍ତୁ ନ ଇଧ ଧୁତଙ୍ଗାଧିକାରୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଧୁତଙ୍ଗଚୋରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅଙ୍ଗେସୁ ଅଭାୱତୋ । ଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସ ପତିରୂପସେନାସନଦୀପନତୋ ଧୁତଙ୍ଗଧରତା ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧା । ୱଚନପ୍ପମାଣତୋତି ଚେ ? ନ, ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ଚ ପାଳିୟେୱ ପମାଣଂ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପୁନ ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମସୀମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ପୁନଦିୱସେୟେୱ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠମୋ ଅରୁଣୋ ନିବଦ୍ଧାୱାସେ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ୱା ଉଟ୍ଠେତବ୍ବୋତି ଏକେ । ଅନ୍ତୋଛାରତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ୟାୱ ନିବଦ୍ଧାୱାସଂ ନ କପ୍ପେତୀତି ଏକେ । ୟାୱ ମଗ୍ଗପରିସ୍ସମୱିନୋଦନାତି ଏକେ । ସତି ଅନ୍ତରାୟେ ଅନ୍ତୋଛାରତ୍ତଂ ୱସତି, ଅନାପତ୍ତି । ନିବଦ୍ଧାୱାସକପ୍ପନେ ସତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ତଂସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ, ତଦହେୱ ନିକ୍ଖିତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ୱାତି ଏକେ । ସଚେ ଅନ୍ତରା ନୱମଗ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ୱା ନୱଗାମସନ୍ନିୱେସେନ ୱା, ତଂ ସେନାସନଂ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରିହାୟତି । ତଦହେୱ ଚୀୱରଂ ଗହେତବ୍ବଂ ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ୱା । ଛାରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୱସନ୍ତସ୍ସ ଚେ ପରିହାୟତି, ଅନାପତ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଦିୱସତ୍ତାତି ଏକେ । ଆପତ୍ତି ଏୱ ଅନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋତି ଏକେ । ୟୁତ୍ତତରଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଧୁତଙ୍ଗଧରୋ ହୋତି, ଗାମସୀମାୟଂ ଅୱସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣୟୁତ୍ତେ ଠାନେ ୱସିତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ । ପଠମଂ ବଦ୍ଧଅୱିପ୍ପୱାସସୀମୋ ଚେ ଗାମୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ମାସେ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ୱସତୋ ଅନାପତ୍ତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତସେନାସନେ ୱସନ୍ତେନାପି ଛାରତ୍ତମେୱ ଚୀୱରଂ ଗାମେ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତୋଛାରତ୍ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱସତୋ ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୫୭.ଦେଥାୱୁସୋଅମ୍ହାକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ନ ହୋତୀତି ? ହୋତି, ୟଦି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଚ ଇମସ୍ସ ଚ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ତଂ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେୟେୱ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ, ଇଦଂ ଞାତକପୱାରିତେପି, ତଂ ଅନଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସେୱ, ଇଦଂ ତସ୍ସପି, ତଂ ଚୀୱରଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ, ଇଦଂ ଅଚୀୱରମ୍ପି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଇଦଂ ତଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି କେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ଇମିନା ଭୱିତବ୍ବଂ ଇମସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତୋତି ଏକେ । ଦ୍ୱୀହିପି ଭୱିତବ୍ବଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅଙ୍ଗସିଦ୍ଧିତୋତି ଏକେ । ଇମାନି ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ୱିକପ୍ପନୁପଗଚୀୱରତା, ସମୟାଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ଚ ପଟିଲାଭୋତି ଚତ୍ତାରି । ଇମସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଘେ ପରିଣତଭାୱୋ, ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଂ, ପଟିଲାଭୋତି ତୀଣି । ଏତ୍ଥ ପଠମୋ ୱାଦୋ ଅୟୁତ୍ତୋ କତ୍ୱାପି ଓକାସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ପରିୱାରେ ଚ ଅୱିଚାରିତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗେସୁ ‘‘ଅନଞ୍ଞପରିଣତତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିତୋ, ପରିଣତସଞ୍ଞିତୋ, ଆପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଚ ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି ଦେଥା’’ତି ୱଦତି, ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟତୋ ସୁଦ୍ଧପାଚିତ୍ତିୟୱସେନ ଆଗତତ୍ତା । ‘‘ଅଞ୍ଞଚେତିୟସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଚେତିୟତ୍ତା, ତସ୍ମାୟେୱ ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ ପରିଣତଂ…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟତୋ ତଥା ଇଧ ଚ ‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣତଂ…ପେ॰… ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅତ୍ତନୋପୀ’ତି କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ଇଧ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନାଧିକାରତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୬) ପଦଂ ୱିୟାତି ଏକେ । ତଂ ନ, ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦେ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନାହ –

‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞତୋ ଲାଭଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ନତଂ ।

ପରିଣାମେୟ୍ୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗି, ପାଚିତ୍ତିୟମ୍ପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ତଦେୱ ଅଞ୍ଞତୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେୟ୍ୟ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଇଧ ପରିଣତଦ୍ୱୟେ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟମତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟା, ଅୱୁତ୍ତେ ପନେତେସୁ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତୀନଂ ୟଥାଗମମଞ୍ଞତରା ଚ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧି ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱିନୟଧରାନଂ ଅନୱସେସଞାଣସ୍ସ ଓକାସୋ କତୋ ହୋତୀତି ।

ଇତି ତିଂସକକଣ୍ଡଂ ସାରମଣ୍ଡଂ,

ଅଲମେତଂ ୱିନୟସ୍ସ ସାରମଣ୍ଡେ ।

ଇଧ ନିଟ୍ଠିତସବ୍ବସାରମଣ୍ଡଂ,

ୱିନୟୱସେନ ପୁନାତି ସାରମଣ୍ଡନ୍ତି ॥

ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା

୫. ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡୋ

୧. ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧.ୱାଦକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱିସେସେନ ୱାଦଜପ୍ପୱିତଣ୍ଡସଙ୍ଖାତୋ ତିୱିଧୋପି କଥାମଗ୍ଗୋ ‘‘ୱାଦୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁ ‘‘ତିତ୍ଥିୟେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଠପେତ୍ୱା ୱାଦଂ ‘‘ସେସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଛଲଜାତିନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନକୁସଲତାୟ କଦାଚି କତ୍ଥଚି ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିଜାନାତି, ତଥା ପୁବ୍ବେ କିଞ୍ଚି ୱଚନଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅୱଜାନାତି। ଏୱଂ ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତି। ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସଂ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଅସଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା ୱିସଂୱାଦେନ୍ତୋ ଏୱଂ ସୋ ୱାଦକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାନୋ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ୱିଚରତୀତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭; ନେତ୍ତି॰ ୫; ମହାନି॰ ୨୭) ପଠମମାରଦ୍ଧେ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ । ‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ନୋ ସମୟୋ । ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ତଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ । ନୋ ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ପରୱାଦୀ ‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ ସମ୍ଭମେତ୍ୱା ‘‘ୱିରୋଧି ୱିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଦୋସଂ ଆରୋପେସ୍ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଠମୱାଦେ କଞ୍ଚି ଦୋସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଆରୋପିତେ ୱା ଦୋସେ ଅନାରୋପିତେ ୱା ‘‘ନାୟଂ ମମ ୱାଦୋ’’ତି ତଂ ଅୱଜାନିତ୍ୱା ‘‘ନିବ୍ବାନନ୍ତ୍ୱେୱ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅନତ୍ତା ଇତି ନିଚ୍ଛୟା’’ତି ଚ ସୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ପଠମୱାଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ମମେୱ ଅୟଂ ୱାଦୋ’’ତି ତମେୱ ପଚ୍ଛା ପଟିଜାନାତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତମାନିସଂସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ତଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ୟଦି ଅନତ୍ତା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା, ଧମ୍ମା ଏୱ ନ ତେ ଭୱନ୍ତି । ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ହି ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱୱାଚୀତି ଏୱଂ ଆରୋପିତେ ୱା ଦୋସେ ଅନାରୋପିତେ ୱା ଦୋସୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ମମ ୱାଦୋ’’ତି ତମେୱ ପଠମୱାଦଂ ପଚ୍ଛା ଅୱଜାନାତି । ଅଥ ସୋ ପରୱାଦୀ ସପକ୍ଖଂ ପଟିସେଧେ ପଟିଜାନନତ୍ତାପନୟନଂ। ପଟିଜାନାତି ପତ୍ୟାସ୍ସ ଇତି ୱଚନତୋ ‘‘ପଟିଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞା ସୋ ନାମ ତେ ନିଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସଭାୱାତିରିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଟିସେଧାଧିପ୍ପାୟତୋ ସଭାୱତୋ ଅତିରିତ୍ତଂ ବାଲପରିକପ୍ପିତମତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନତ୍ତା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା’’ତି ମେ ପଟିଞ୍ଞାତକଥା, ସା ଚ ତଦୱତ୍ଥାୟେୱାତି ନ ମେ ତଂ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତାପନୟନଂ ଅତ୍ଥି, ‘‘ନାୟଂ ମମ ୱାଦୋ’’ତି ଅୱଜାନନଂ ପନ ସଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନତ୍ତା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା’’ତି ନ ୱଦାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କତନ୍ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ତଂ ପୁବ୍ବେ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତାପନୟନଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ‘‘ଅନତ୍ତା ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱୱାଚିତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେନ ପୁବ୍ବେ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତାପନୟନଂ କତଂ । ତମଞ୍ଞକାରଣଂ ପଚ୍ଛା ଦସ୍ସିତେନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ୟଥାଦସ୍ସିତନୟେନ ସୋ ଅତ୍ଥମେୱ ଅୱଜାନାତି, ପଟିଜାନାତି ଚ, କିନ୍ତୁ ୱଚନମ୍ପି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ‘‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’’ତି ପଠମଂ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ପରୱାଦିନା ‘‘ୟଦି ଜାନିତବ୍ବତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ନିବ୍ବାନଂ ତେ ଅନିଚ୍ଚଂ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ମୟା ‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘ଜାତିଧମ୍ମତୋ’ତି ମୟା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତୟା ବଧିରତାୟ ଅଞ୍ଞେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘ଜାନିତବ୍ବତୋ’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘ଜାତିଧମ୍ମତୋ’ତିଆଦୀନି ୱଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଅୱଜାନନଂ ଇମିନା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି ନାମା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୨.ଜାନିତ୍ୱା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଜାନିତ୍ୱା ୱା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଦୀପେତୀତି ।

୩. ଅପିଚ ମିଚ୍ଛାୱାଚାପରିୟାପନ୍ନାତି ଚତୁବ୍ବିଧମିଚ୍ଛାୱାଚାପରିୟାପନ୍ନା । ସୀହଳାଦିନାମଭେଦଗତାତି କେଚି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦତୋ ୱଚନଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନାତି ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମାତିକାୟଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୱିଭଙ୍ଗେ ତଂ ୱଚନଂ ୟସ୍ମା ୱିନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ୱାଚସିକା ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଏୱଂ ୱଦତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଲୋକୱୋହାରେନ ୱତ୍ୱା ପରମତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ୱା ଚେତନାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦତି । ଓଳାରିକେନେୱାତି ଚେତନାସମୁଟ୍ଠାନୱାଚାନଂ ସୁଖୁମତ୍ତା ୱିସୟୱସେନେୱ କତାତି ।

୯.ଦିଟ୍ଠସ୍ସହୋତୀତି ଦିଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସ, ଅନେନ ୱା ଉପଚାରଜ୍ଝାନୱସେନ ନ ମୟା ଅବ୍ୟାୱଟୋ ମତୋ, ‘‘ନ ମୟା ପୱନ୍ତୋ ପଟୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ପରମତ୍ଥସୁଞ୍ଞତଂ ଉପାଦାୟ ଏୱ ‘‘ଇତ୍ଥିଂ ନ ପସ୍ସାମି, ନ ଚ ପୁରିସ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ନ ମୁସାୱାଦୋ ।

୧୧.ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁବ୍ଭାସିତାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ‘‘କେଳିଂ କୁରୁମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ୱାଚା ଗିରା…ପେ॰… ୱାଚସିକା ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଉଜୁକଂ ସନ୍ଧାୟ, କାୟୋ ନ ଉଜୁକୋ ।

ମୁସାୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୩.‘‘ପୁନ ଅରେ ପତ୍ତେତି ପୁନ ତଂ ଠାନଂ ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଆଗତେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅରେ’’ତି ଲିଖିତଂ । ପତିଟ୍ଠିତାରପ୍ପଦେସନ୍ତି ଭୂମିଂ । ପୁନ ଅରେତି ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅରେ ଭୂମିଂ ପତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋତି କେଚି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ୱିୟ । ଜାପିତୋତି ପରାଜିତୋ, ‘‘ପରାଜିତୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ପାପେସୀତି ଅଭିଭୱସି । ମନାପଂ ଭାସମାନସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗରୁଂ ଭାରଂ । ଉଦବ୍ବହୀତି ଆକଡ୍ଢୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନାଦରତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ଧନଞ୍ଚ ନଂ ଅଲାଭେସୀତି ୟଥା ସୋ ଧନଂ ଅଲଭି, ତଥା ଅକାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୫.ପୁବ୍ବେତି ନିଦାନେ । ଅୱକଣ୍ଣକନ୍ତି ଛିନ୍ନକଣ୍ଣକନାମଂ । ଜୱକଣ୍ଣକନ୍ତି ୱଙ୍କକଣ୍ଣକନାମଂ । ଧନିଟ୍ଠକଂ ଧନୱଡ୍ଢକନାମଂ, ସିରିୱଡ୍ଢକନାମଂ କୁଲୱଡ୍ଢକସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତଚ୍ଛକକମ୍ମନ୍ତି ଖଣନକମ୍ମକାରା କୋଟ୍ଠକା, ପାସାଣକମ୍ମକାରାତି କେଚି । ‘‘ମୁଦ୍ଦାତି ପବ୍ବଗଣନା । ଗଣନାତି ମହାଗଣନା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମଧୁମେହଂ ଓମେହ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଥୂଲକାୟସ୍ସ ମଂସୂପଚୟୋତି ଏକେ । ୟଭ ମେଥୁନେ । ୱୀତରାଗତାଦୀହି ଅକ୍କୋସନ୍ତୋପି କିଲେସେହେୱ କିର ଅକ୍କୋସତି ନାମ, ତଥା ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ଅକ୍କୋସନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଅକ୍କୋସତି ନାମାତି ଏକେ । ଲିଙ୍ଗାୟତ୍ତତ୍ତା ଅଚ୍ଚୋଦାତାଦିପି ଲିଙ୍ଗମେୱ ଜାତଂ ।

୧୬. ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଦେତୀତି ଉଦ୍ଦେସୋ । ଭଣତୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ୱଦେତୀତି ୱା ଇମିନା ପରୱିଞ୍ଞାପନଂ ଦୀପେତି ।

୨୬. ଅଞ୍ଞାପଦେସୱାରେସୁ ପନ ‘‘ଏୱଂ ୱଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତଉଦ୍ଦେସକ୍କମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପୁବ୍ବେପି ‘‘ହୀନେନ ହୀନଂ, ହୀନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠେନ ହୀନଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠେନ ଉକ୍କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଜାତ୍ୟାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚତୁଧା ଚତୁଧା ଦସ୍ସିତଉଦ୍ଦେସକ୍କମସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା କରୋତି । ‘‘ହୀନେନ ହୀନଂ ୱଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ ହି ‘‘ଏୱଂ ୱଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ଆକାରୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ସୋ ଆକାରୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ସମ୍ଭୱତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ୱିସେସକାରଣାଭାୱା, ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସେନ ଅନିୟମତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ‘‘ସନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚେ ଚଣ୍ଡାଲା’’ତିଆଦିନା ହି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସେନ ଚଣ୍ଡାଲଂ ୱା ଅଚଣ୍ଡାଲଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଅନିୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତାୱତା ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତଉଦ୍ଦେସକ୍କମନିଦସ୍ସନସିଦ୍ଧିତୋତି ? ନ, ‘‘ୱଦେତୀ’’ତି ଇମିନା ଅୟୋଜିତେ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ପଦେ ଇମଂ ନାମ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅନୱବୋଧତୋ । ଅଞ୍ଞାପଦେସନୟେପି ପରୱିଞ୍ଞାପନେୟେୱ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱିୟାତି ନିୟମନପୟୋଜନଂ ୱା ‘‘ୱଦେତୀ’’ତି ପଦନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ ଠତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ହୀନେନ ହୀନଂ ୱଦେତି ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ସଚେ ସୟଂ ହୀନୋ ହୀନେନ ହୀନଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ…ପେ॰… ପୁକ୍କୁସଂ ‘‘ପୁକ୍କୁସୋ’’ତି ଭଣତି ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ, ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞାପଦେସୱାରେସୁପୀତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୁଟ୍ଠଦୋସେସୁ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୱଦେତି ଭଣତୀ’’ତି ଏତେସଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞାପଦେସୱାରଅଞ୍ଞାପଦେସୱାରେସୁ, ୱିସେସେନ ୱା ଅଞ୍ଞାପଦେସୱାରେସୁ ନିରତ୍ଥକଂ ଆପଜ୍ଜତି ୱିନାୟେୱ ତେନ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାସମ୍ଭୱତୋ । ଅତ୍ତତୋ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ‘‘ସାଣତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦସନ୍ଧି ୱଦେତୀତି ୱଦ ଇତୀତି । ଅସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ପନ ସତ୍ତହିପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦୱକମ୍ୟତା ନାମ କେଳି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହସାଧିପ୍ପାୟତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅସମ୍ମୁଖାପି ଦୱକମ୍ୟତାୟ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁବ୍ଭାସିତମେୱା’’ତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ପାପଗରହିତାୟ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅସମ୍ମୁଖା ଅନାପତ୍ତୀତି ।

ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬-୭. ‘‘ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଅମୁସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ଇମେସଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଭେଦାୟପୀତି ଭେଦାୟ । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋୟେୱ ନିପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ପେସୁଞ୍ଞେ’’ତି ବହୁୱଚନଂ କତଂ ।

୩୮-୯. ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଆୟସ୍ମା ଚଣ୍ଡାଲୋ…ପେ॰… ପୁକ୍କୁସୋତି ଭଣତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପୁକ୍କୁସୋତି ଭଣତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୱାରୋ ଲବ୍ଭମାନୋପି ନ ଉଦ୍ଧଟୋ ଓମସୱାଦେ ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା, ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁକାମତାୟ ୱା । ତଥା ହି ଅନ୍ତେ ତୀଣି ଦୁକ୍କଟାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତାନି ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱା ଉଭୟୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱେପି ତାନି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବପଠମଂୟେୱ ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଆହ । ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ପନେତେସୁ ୟସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋପି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ତାଦିସଂୟେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ଖୁଂସେତୁକାମୋ ଓମସତି, ତାଦିସସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ତାଦିସସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’ତି ଇଦଂ ଆଦିପଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଅନୱସେସଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ଆପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା କେୱଲଂ ମାତିକାୟଂ ଭିକ୍ଖୁପଦାଭାୱତୋୟେୱ ‘‘ଭଣତି ଉପସଂହରତୀ’’ତି ପଦାନଂ କାରକନିଦ୍ଦେସାଭାୱେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏୱ ତଂ ଆଦିପଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପାଳିଲେସାଭାୱତୋ ଅନାଣତ୍ତିକମେୱ । ‘‘ନ ପିୟକମ୍ୟସ୍ସ, ନ ଭେଦାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି ଉପସଂହରଣାପେକ୍ଖଂ ସାମିୱଚନଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସ ୱଚନପ୍ପୟୋଜନାଭାୱତୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାପଗରହିତାୟ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।

ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫-୬.ସବ୍ବମେତଂପଦସୋ ଧମ୍ମୋ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧଭାସିତୋତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକ୍ଖରସମୂହୋତି ଅସମତ୍ତପଦେ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତେ ଏୱ । ଅନୁପାସକଗହଟ୍ଠେହି ଭାସିତୋ ଇସିଭାସିତାଦିସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଦେୱତାଭାସିତୋ’’ତି ପଦଂ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ସା ପାଳି । ଗାଥାବନ୍ଧେପି ଚ ଏସ ନୟୋତି ଏକମେୱ ଅକ୍ଖରଂ ୱତ୍ୱା ଠାନଂ ଲବ୍ଭତି ଏୱ । ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତଂ ଭଣାପିୟମାନୋ ଏକାରଂ ୱତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଚେ, ଅନ୍ୱକ୍ଖରେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅପରିପୁଣ୍ଣପଦଂ ୱତ୍ୱା ଠିତେ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେନ । ପଦେସୁ ଏକଂ ପଠମପଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଚେ, ଅନୁପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଟ୍ଠକଥାନିସ୍ସିତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାନିସ୍ସିତୱସେନ ଠିତୋ । ପୁବ୍ବେ ପକତିଭାସାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ସନ୍ଧାୟ । ପାଳିନିସ୍ସିତୋତି ପାଳିୟଂ ଏୱାଗତୋ । ମଗ୍ଗକଥାଦୀନିପି ପକରଣାନି ।

୪୮.ଉପଚାରନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ । ‘‘ଓପାତେତୀତି ଏକତୋ ଭଣତି ସମାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଅପଲାଲଦମନମ୍ପି ସୀଲୁପଦେସୋପି ଭଗୱତୋ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅଥ ଖୋ ତେସୁ ୟଂ ୟଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନତୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଦେୱ ଆପତ୍ତିୱତ୍ଥୁ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେହି ସିଥିଲଂ କତଂ । ବୁଦ୍ଧୱଚନତୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ବହୁଲତାୟ ତବ୍ବହୁଲନୟେନ ତେସୁ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ ପକାସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସବ୍ବେସମେୱ ୱଚନନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ଆଚରିୟୋ ଠିତୋ ନିସିନ୍ନାନଂ ପାଠଂ ଦେତି, ‘‘ନ ଠିତୋ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଏକେ । ତେସମ୍ପି ପାଠଦାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତୋ ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଛତ୍ତପାଣିକାଦୀନଂ ପାଠଦାନେନ ଅନାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଆପତ୍ତିଭାୱୋ ଚ ସିଦ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଉଭୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଉଭୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସରେ ।

ୟୋ ଚାୟଂ ମନ୍ତଂ ୱାଚେତି, ୟୋ ଚାଧମ୍ମେନଧୀୟତୀ’’ତି ॥ (ପାଚି॰ ୬୪୭) ।

ଏତ୍ଥ ଅଧୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପାଠଦାନମ୍ପି ଧମ୍ମଦେସନାୱ । ସେଖିୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୩୪) ‘‘ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନେତ୍ଥ ପଦସୋଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ଧମ୍ମୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରଭାସାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ସେଖିୟୱସେନ ଅନାପତ୍ତି ସିୟା, ତତୋ ଛପକଜାତକୱିରୋଧୋ । ତତ୍ଥ ମନ୍ତାନଂ ବାହିରଗନ୍ଥତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ତଦଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ବାହିରକଗନ୍ଥସଙ୍ଖାତମ୍ପି ମନ୍ତଂ ଉଚ୍ଚେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱାଚେତୁଂ ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଅମନାପଂ, ପଗେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ତଦାପି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅମନାପଂ ନୀଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମନ୍ତଂ ୱାଚେତୁଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଏତରହି…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୪୭) ହି ଅୟଂ ପାଳି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦୀପେତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ । ତେନେୱ ‘‘ମନ୍ତଂ ୱାଚେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନଭେଦୋ କତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଉଭୟତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ମୟାସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦାତିଆଦିମ୍ହି ପନ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ଭିକ୍ଖୁ ସାମଣେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ, ତଥା ସାମଣେରୋପି ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ସହସା ଓପାତେତି, ‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଗୁଣଂ ଗନ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତଂ ଓପାତେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅନାପତ୍ତି, ନ ହି ଏତ୍ତାୱତା ଭିକ୍ଖୁ ସାମଣେରସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସତି ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ମା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମାପି ୟୁତ୍ତମେୱେତଂ । ସଚେ ତତ୍ଥ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସିୟା ଆପତ୍ତି, କିରିୟାକିରିୟଞ୍ଚ ନାପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତେନ ଏକତୋ ୱତ୍ତୁକାମୋ, ଅଥ ଖୋ ନଂ ‘ଏକତୋ ମା ୱଦା’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଏକତୋ ୱଦନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ସହସା ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏକତୋ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦାତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଦି ୱଦତି, ଅନାପତ୍ତୀ’ତି । ତଥାପି ଆଚରିୟାନଂ ମତିମନୁୱତ୍ତନ୍ତେନ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥି, ନତ୍ଥିଭାୱତୋୟେୱ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତିଅୱଚନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ଅୟମଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଦି ୱଦତି, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତମେତଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱତ୍ତୁକାମତାୟାଭାୱତୋ, ଭାୱେପି ସଜ୍ଝାୟକରଣାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅନାପତ୍ତିତୋ ଚ । ଅଥ ସାମଣେରେନ ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅବ୍ୟତ୍ତତାୟ ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ ୱତ୍ତୁକାମତାସବ୍ଭାୱତୋ । ସହସା ଚେ ୱଦତି, ଅନାପତ୍ତି ତଦଭାୱତୋ । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୟଂ ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ । ନ ହି ଏତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ କିରିୟାକିରିୟଂ । ୟଦି ଏତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ କିରିୟାକିରିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ମା ୱଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନ ହି ସାମଣେରସ୍ସ କିରିୟା ଇଧ ପମାଣନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେ ୱୁତ୍ତେ ଅତିୟୁତ୍ତଂୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖରତ୍ଥୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ୟଞ୍ଚ ଅନୁପଦଂ ୟଞ୍ଚ ଅନ୍ୱକ୍ଖରଂ ୟଞ୍ଚ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସବ୍ବମେତଂ ପଦସୋଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ପଦେନ ୱାଚେତି, ପଦେ ପଦେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ, ଅକ୍ଖରାୟ ୱାଚେତି, ଅକ୍ଖରକ୍ଖରାୟ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ୟୋଜିତଂ, ତଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ପଦେନ ଅନୁପଦଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅନୁପଦନ୍ତି ଦୁତିୟପାଦୋ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପୁରିମବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସଦିସଂ ପଚ୍ଛାବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫), ତସ୍ମା ଅନୁପଦେକଦେସମତ୍ତମେୱ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ଅକ୍ଖରାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୂହୋ ପଦ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଦମତ୍ତମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତେନ ଅନୁପଦାଦିତ୍ତୟଗ୍ଗହଣତୋତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱଚନୱିସେସତୋ । ପଦେନ ୱାଚେନ୍ତୋ ହି ପଦେ ୱା ଅନୁପଦେ ୱା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ଅକ୍ଖରେନ । ଅକ୍ଖରେନ ୱାଚେନ୍ତୋ ପନ ପଦାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ‘‘ୱରୋ ୱରଞ୍ଞୂ ୱରଦୋ ୱରାହରୋ’’ତିଆଦିମ୍ହି ପଠମଂ ୱ-କାରଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଦୁତିୟାଦିୱ-କାରେ ଓପାତେତି, ପଠମଂ ରୋ-କାରଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଦୁତିୟରୋ-କାରେ ଓପାତେତି, ପଠମଂ ର-କାରଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଦୁତିୟର-କାରେ ଓପାତେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ସମ୍ଭୱତି । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁଲୋମତୋ ସମ୍ଭୱତି ଏୱାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ପଦେ ପଦେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେ ଏକା ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ରୂତି ଓପାତେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସକଲଂ ପାଦଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ପଠମଅକ୍ଖରମତ୍ତେ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତେ ଆପତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଅକ୍ଖରକ୍ଖରାୟ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମା ରୂତି ଓପାତେତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ରୂ-କାରସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ତଂ ଅୱତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅକ୍ଖରାୟ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନଅକ୍ଖରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱେଦନାୱଚନଂ ୱିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦. ‘‘ନ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, କେସୁଚି ‘‘ନ ସହସେୟ୍ୟା କପ୍ପେତବ୍ବା’’ତି ପାଠୋ, ନ କପ୍ପେତବ୍ବା ଭିକ୍ଖୁନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅପସ୍ସେନଂ ୱାତି ୱାୟିମମଞ୍ଚକମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଂ ଏତେସଂ ନ କପ୍ପତି, ତଂ ତେସମ୍ପୀତି ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ପାଠସେସୋ ।

୫୨. ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମାତୁଗାମୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଚତୁତ୍ଥରତ୍ତିୟଂ ମାତୁଗାମୋ ଦ୍ୱେପି ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିୟୋ ଜନେତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା…ପେ॰… ପନ୍ନୋତି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ଚ, ଉଭୟମ୍ପି ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେ ମାତୁଗାମୋ ନାମାତି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖୀ ପେତୀ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତା ନ ଗହିତା ତେସୁ ଦୁକ୍କଟତ୍ତା । ‘‘ସଚେ ପନ ଅତ୍ତନୋପି ସିକ୍ଖାପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥ କସ୍ମା ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପମୁଖେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭୂମିୟଂ ୱିନା ଜଗତିୟା ପମୁଖଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ୱସତୀତି ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ୱସତି । ଭିକ୍ଖୁନିପନ୍ନେତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ନିପନ୍ନେ । ସନ୍ନିପତିତମଣ୍ଡପଂ ନାମ ମହାୱିହାରେ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ତୀଣି ଚ ଦିୱସାନି ଦୁକ୍କଟଖେତ୍ତେ ୱସିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେ ଦିୱସେ ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତିପହୋନକେ ସୟତି, ପାଚିତ୍ତିୟେୱା’’ତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି କିର, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ପଠମସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫. ‘‘ଅଥ ଖୋ ତେ ମନୁସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ତେ ଅଦ୍ଧିକା’’ତି ଚ ପାଠୋ । ‘‘ଏକରତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ନ ସୁନ୍ଦରୋ । ପଣ୍ଡକେ ପାଳିୟଂ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ମୂଲାପତ୍ତୀତି ଦିସ୍ସତୀ’’ତି, ‘‘ଅନିମିତ୍ତାଦୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋୱା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ । କିଞ୍ଚାପି ମତିତ୍ଥୀ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଅନୁପାଦିନ୍ନପକ୍ଖେ ଠିତତ୍ତା ପନ ଇଧ ଆପତ୍ତିଂ ନ କରୋତି । ପାରାଜିକାପତ୍ତିଟ୍ଠାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୬. ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା’’ତି ୱଚନତୋ ଅୱିଞ୍ଞୂ ଇତ୍ଥିୟାପି ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଇଧ ୟକ୍ଖୀଆଦୟୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ ୱିୟ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକା ଜାତା । ତିରଚ୍ଛାନଗତମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହିତ୍ଥିୟା ପଟିବଲତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରାପି ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁୟେୱାତି ଏକେ । ‘‘ମାତୁଗାମାୟା’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାଦିପାଠଂ ଠପେତ୍ୱା ଦମିଳାଦିନା ୟଥାରୁଚି କଥେତୁଂ ଲଭତି କିରା’’ତି ଲିଖିତଂ, ୟଥା ୟକ୍ଖୀଆଦୟୋ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକା ଜାତା, ତଥା ପୁରିସୱିଗ୍ଗହଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତେନ ୟକ୍ଖାଦିନା ସଦ୍ଧିଂ ଠିତସ୍ସ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା କସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟମାପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ଈସକମ୍ପି ଦୁତିୟପକ୍ଖଂ ଅଭଜନତୋ । ମନୁସ୍ସମାତୁଗାମୋପି ନ ଦୁତିୟୋ, ପଗେୱ ୟକ୍ଖାଦୟୋତି । ନ ଦୁତିୟାନିୟତେ ତସ୍ସ ଦୁତିୟତ୍ତାତି ଚେ ? ନ ତତ୍ଥ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପେକ୍ଖା ଦୁତିୟତା, କିନ୍ତୁ ନିସଜ୍ଜାପେକ୍ଖା, ଇଧ ଚ ନ ନିସଜ୍ଜମତ୍ତଂ, କିନ୍ତୁ ଦେସନା ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ସା ଚ ନିପଜ୍ଜନତୋ ଓଳାରିକା, ତସ୍ମା ଅସମତ୍ଥନିଦସ୍ସନଂ ।

ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୭. ‘‘ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଇଦଞ୍ଚ ଏକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ତତ୍ଥ ‘‘ମୋଘପୁରିସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେ ଅରିୟମିସ୍ସକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱେପି ଏକସଦିସାନୀତି ମମ ତକ୍କୋ । ‘‘ଅରିୟାପି ପଟିଜାନିଂସୁ, ତେସମ୍ପି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ସବ୍ବେପି ଭୂତଂ ଭଗୱାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଅରିୟାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଆରୋଚିତତ୍ତା ‘ଭୂତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୭୭.ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତେହୀତି ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ ଅୱୁତ୍ତେହୀତି ।

ଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୮-୮୦. ‘‘ତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ଅସୁଚିଂ ମୋଚେସୀ’’ତି ପାଠୋ ସମ୍ପତିପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ । ଅପଲୋକେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ପାଳିୟଂୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ‘‘ଓତ୍ତପ୍ପେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପରେସୁ ‘‘ହିରୋତ୍ତପ୍ପେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉତ୍ତାନତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ପାଚିତ୍ତିୟାସମ୍ଭୱଦସ୍ସନେନେୱ ହି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ।

୮୩. ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝାଚାରେପି ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତଂ ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୁ । ‘‘ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ପୁବ୍ବେପି ଲିଖିତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତକାମଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ପାଠୋ, ‘‘ଅୟମେୱ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୬.କଟସକ୍ଖରା ସେତମତ୍ତିକା ୱିୟ ମୁଦୁକା ସକ୍ଖରଜାତି । ‘‘ଅକତପବ୍ଭାରେତି ଅୱଲଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅନୋୱସ୍ସକଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମୂସିକୁକ୍କୁରନ୍ତି ମୂସିକାହି ଉଦ୍ଧଟପଂସୁ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏୱଂ ପୱଟ୍ଟିତେ ପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତି, ନୋ ପନ ଚେ ପଥୱୀଭେଦତ୍ଥିକା, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପଂସୁଆଦୟୋ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ଆପତ୍ତିକରା । କେଚି ‘‘ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନାଦୀସୁ ଉପଡ୍ଢେ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଚେ ଦୁକ୍କଟଂ, ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ତାଦିସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ସମ୍ଭୱା, ଇଧ ପନ ଜାତପଥୱୀ ଚ ଅଜାତପଥୱୀ ଚାତି ଦ୍ୱେୟେୱ ୱତ୍ଥୂନି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପି ଦୁକ୍କଟୱଚନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ତଂ ପନ ସଞ୍ଞାୱସେନ, ନ ୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ନ ୟୁତ୍ତମେୱ ।

୮୭.ଅଗ୍ଗିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତାୱତା ଉସୁମଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀତି କେଚି । ଏୱଂ ସତି ପଥୱିୟା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି କତେ ଦୂରତୋପି ଭୂମି ଉଣ୍ହା ହୋତି, ତତ୍ତକଂ କୋପେତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ କପ୍ପତି, ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ପତତି, ତଂ ସୋ ଅଗ୍ଗି ଡହତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ଅଡହିତେପି ‘‘ଅଦଡ୍ଢାୟପଥୱିୟା ଅଗ୍ଗିଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନା ପାତନାୟେୱ ଦୋସୋ ପତିତେ ଉପଦାହେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଥୱୀଖଣନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୯.ଫରସୁଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଦସ୍ସିତଭାୱଂ ଜାନାପେତି । କସ୍ମା ଅୟଂ ଫରସୁଂ ଉଗ୍ଗିରୀତି ଚେ ? ମନୁସ୍ସାନନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସ ପରିହାରୋ । ‘‘ଆକୋଟେସି ଛିନ୍ଦୀତି ଚ ୱଚନତୋ ରୁକ୍ଖଦେୱତାନଂ ହତ୍ଥାନି ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀନଂ ୱିୟ ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୯୦-୯୨.ଭୱନ୍ତି ଅହୁୱୁଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱିକାଲିକୋ ଭୂତସଦ୍ଦୋ । ୟଦି ବୀଜତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ ବୀଜଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଦେୱ ସନ୍ତକଂ ୟଦିଦଂ । ସୋୱ କୁକ୍କୁଟୋ ମଂସିମକ୍ଖିତୋତି ଅୟମେୱ ହି ପରିହାରୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁପି ହି ‘‘ବୀଜେ ବୀଜସଞ୍ଞୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଂ ବୀଜଂ ଭୂତଗାମୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ବୀଜେ ଭୂତଗାମବୀଜେତି ୟୋଜେତ୍ୱା । ଅମୂଲକତ୍ତା କିର ସମ୍ପୁଣ୍ଣଭୂତଗାମୋ ନ ହୋତି, ‘‘ସମୂଲପତ୍ତୋ ଏୱ ହି ଭୂତଗାମୋ ନାମା’’ତି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଭୂତଗାମମୂଲତ୍ତାତି ଭୂତଗାମତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅଭୂତଗାମମୂଲଂ, ଭୂତଗାମସ୍ସ ଅମୂଲକତ୍ତା ୱା । ନ ହି ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଭୂତଗାମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଧାପି ଲିଖିତଂ । ପିୟଙ୍ଗୁ ଅସନରୁକ୍ଖୋ ୱଡ୍ଢନତ୍ତଚୋ ଖଜ୍ଜଫଲୋ, ‘‘ପୀତସାଲୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମୂଲକଭୂତଗାମେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନାଳିକେରସ୍ସେୱାୟଂ । ଘଟପିଟ୍ଠିଜାତତ୍ତା, ବୀଜଗାମାନୁଲୋମତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ । ନ ୱାସେତବ୍ବଂ ‘‘ଦୁରୂପଚିଣ୍ଣତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ୟେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସାଖା ରୁହତୀତି ୱଚନତୋ ୟେସଂ ନ ରୁହତି, ତେସଂ ସାଖାୟ କପ୍ପିୟକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଦ୍ଦତିଣନ୍ତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ‘‘ମୁଞ୍ଜତିଣନ୍ତି ପାଠୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ସମଣକପ୍ପେହୀତି ସମଣୱୋହାରେହି, ତସ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘କପ୍ପିୟଂ କରୋହୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା କରୋନ୍ତେନାପି ସାମଣେରାଦିନା ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାୱ ଅଗ୍ଗିପରିଜିତଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଅଗ୍ଗିପରିଜିତାଦୀନି ୱିୟ କପ୍ପିୟତ୍ତା ଅବୀଜନିବ୍ବଟ୍ଟବୀଜାନିପି ‘‘ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ଏତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠାନି, ୟଥାଲାଭତୋ ୱା ସମଣକପ୍ପୱଚନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘କପ୍ପିୟ’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘କପ୍ପ’ନ୍ତି ଚେ ୱଦତି, ‘ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କପ୍ପିୟ’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସକସକଭାସାୟପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘କପ୍ପିୟନ୍ତି ୱତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନା ‘କପ୍ପିୟଂ’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଇତରେନ ପନ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘ଉଚ୍ଛୁଂ କପ୍ପିୟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଦାରୁଂ ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଚନତୋ କପ୍ପିୟଂ କାତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିରଦ୍ଧେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଆଚରିୟା ପନ ‘‘କପ୍ପିୟଂ କାରେତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ କପ୍ପିୟନ୍ତି ସିତ୍ଥାଦିଂ କାରେତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ସ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟନଭାୱେନେୱ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା କତେପି କପ୍ପିୟଂ ଜାତଂ । ୟଦି ନ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ସିତ୍ଥାଦିମ୍ହି କତେ ନ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟାତି, ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଉଟ୍ଠିତସେୱାଲଘଟଂ ଆତପେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୱିକୋପେତୁକାମତାୟ ସତି ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ । ‘‘ପୁପ୍ଫରଜ୍ଜୁଭାଜନଗତିକା, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତି । ନାଳେ ୱା ବଦ୍ଧପୁପ୍ଫକଲାପେ ନାଳସ୍ମିଂ କତେପି ୱଟ୍ଟତି ତସ୍ମିଂ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ବୀଜଗାମେନ ଭୂତଗାମୋ ଦସ୍ସିତୋ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୮-୯.ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତୀତି ଅଞ୍ଞୱାଦକଂ, ‘‘ୱଚନଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଉଗ୍ଘାତେତୁକାମୋତି ସମୋହନିତୁକାମୋ, ଅନ୍ତରାୟଂ କତ୍ତୁକାମୋତି ପୋରାଣା ।

୧୦୦. ‘‘ସୁଦିଟ୍ଠୋ ଭନ୍ତେ, ନ ପନେସୋ କହାପଣୋତିଆଦୀସୁ ଅନାରୋପିତେ ଦୁକ୍କଟେନ ମୁସାୱାଦପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅରୋପିତେ ପାଚିତ୍ତିୟଦ୍ୱୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

୧୦୨.ଅଧମ୍ମେନ ୱା ୱଗ୍ଗେନ ୱା ନ କମ୍ମାରହସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମୟି ୱୁତ୍ତେ ମଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସଙ୍ଘୋ ଅଧମ୍ମେନ ୱା କମ୍ମଂ, ୱଗ୍ଗେନ ୱା କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତି, ନ କମ୍ମାରହସ୍ସ ୱା ମେ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ନ କଥେତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞୱାଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୩.‘‘ଛନ୍ଦାୟା’’ତି ଅକ୍ଖରକ୍ଖରାୟାତିଆଦି ୱିୟ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଛନ୍ଦତ୍ଥନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ସେନାସନାନି ପଞ୍ଞପେତି, ତେସଂ ଅତ୍ତନି ଛନ୍ଦତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୦୬.ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ କରଣତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ । ତସ୍ସ ୱାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ‘‘ସମ୍ମୁତିକାଲେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିରହାଦୟୋ ଅସମ୍ମତା ନାମା’’ତି, ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘେନାତି ସବ୍ବେନ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅସ୍ସାୱେତ୍ୱା ‘‘ତୱେସୋ ଭାରୋ’’ତି କେୱଲଂ ଆରୋପିତଭାରୋ । କେୱଲ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅସ୍ସାୱିତଭାୱମତ୍ତମେୱ ଦୀପେତି । ସୟମେୱାତି ଇତରେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁମତିୟା । ଅଭୂତେନ ଖୀୟନକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ କଥଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ । ମୁସାୱାଦେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ରୁକ୍ଖାଦିଛିନ୍ଦନାଦୀସୁ ୱିୟ, ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ‘‘ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ପରିୱାରେ ‘‘ଏକା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି (ପରି॰ ୨୨୬) ୱଚନତୋ ଚ ଇଧ ଅତ୍ଥି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । କିଞ୍ଚାପି ସିଦ୍ଧଂ, ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତିଆଦିନା ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, କେୱଲଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠମାସେ…ପେ॰… ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଅୱିସେସତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କା ଏତ୍ଥ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ? ଅଜ୍ଝୋକାସେତି । ଅୟମନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ଅତ୍ଥି, ତଂ ପନ ଓକାସମତ୍ତଦୀପନଂ, ଦୁତିୟଂ ଚାତୁୱସ୍ସିକମାସସଙ୍ଖାତକାଲଦୀପନଂ । ୟସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପି ଏକଂ କାଲୋକାସଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି ଆହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ୟଦା ଚ ସନ୍ଥରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଂ ସବ୍ବମିଧ ଅଜ୍ଝୋକାସସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ହେମନ୍ତକାଲସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିସମୟତ୍ତା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ନିଦାନାନପେକ୍ଖନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ହି ଅଜ୍ଝୋକାସପଦସାମତ୍ଥିୟେନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ୱସ୍ସାନକାଲେ ଓୱସ୍ସକଟ୍ଠାନେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ, ମଣ୍ଡପାଦିମ୍ହି ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ହେମନ୍ତକାଲେ ପକତିଅଜ୍ଝୋକାସେ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସବ୍ବମିଧ ଓୱସ୍ସକେପି ମଣ୍ଡପାଦିମ୍ହି ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୟତ୍ଥ ହିମୱସ୍ସେନ ସେନାସନଂ ନ ତେମେତି, ଗିମ୍ହକାଲେ ପକତିଅଜ୍ଝୋକାସେପି ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅକାଲମେଘାଦସ୍ସନେୟେୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ‘‘ଅଟ୍ଠ ମାସେ’’ତି ଚ ‘‘ଅୱସ୍ସିକସଙ୍କେତେ’’ତି ଚ ଏତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସାମତ୍ଥିୟତୋପି ସିଦ୍ଧୋ ।

କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସନ୍ଦସ୍ସିତୱିସେସୋୱ । ଚମ୍ମାଦିନା ଓନଦ୍ଧକୋ ୱା ନୱୱାୟିମୋ ୱା ନ ସୀଘଂ ୱିନସ୍ସତି । କାୟାନୁଗତିକତ୍ତାତି କାୟେ ୟତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ଗତତ୍ତା । ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚାଦିମ୍ହି କାୟଂ ଫୁସାପେତ୍ୱା ୱିହରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ‘‘ସଙ୍ଘିକଂ ପନ ‘ଅଜ୍ଝୋକାସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥ, ଭନ୍ତେ, ୟଥାସୁଖ’ନ୍ତି ଦାୟକା ଦେନ୍ତି ସେନାସନଂ, ଏୱରୂପେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱଚନତୋ, ଇଧ ଚ ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏୱରୂପନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପାଦଟ୍ଠାନାଭିମୁଖାତି ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ପାଦପତନଟ୍ଠାନାଭିମୁଖା’’ତି ଲିଖିତଂ । ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଦଟ୍ଠାନାଭିମୁଖନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ ।

୧୧୧.‘‘ପାଦୁଦ୍ଧାରେନାତି ବହିଉପଚାରେ ଠିତତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦୁକ୍କଟଂ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ୱିୟ । କସ୍ମା ନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ? ପଚ୍ଛା ଆଗତେହି ୱୁଡ୍ଢତରେହି ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ । ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ପନ ଅନୁଟ୍ଠପେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ଅନାଣତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ତସ୍ସ ଭାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୨.ପରିହରଣେୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚାରଣେତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକକରଣେତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ବୀଜନୀପତ୍ତକଂ ଚତୁରସ୍ସବୀଜନୀ ।

୧୧୩. ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା…ପେ॰… ଲଜ୍ଜୀ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଲଜ୍ଜିଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପାଠେ ‘‘କେନଚି ପଲିବୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚ ସେନାସନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଥାପି ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛଂ ୱା’’ତି ପାଠୋ ।

ପଠମସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୬-୭.ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତମଟ୍ଠକଥାସୁ, ତଥାପି ପଦଟ୍ଠାଦୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି ଏୱ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥରଣାଦି ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ୱିହାରେ ୱା ୱିହାରୂପଚାରେ ୱା’ତି ଇମିନାପି ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥଂ ‘କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଚାରମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ରୁକ୍ଖମୂଲେ’’ତି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

୧୧୮.ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅସତିୟା ଗଚ୍ଛତୋପି ଅନାପତ୍ତି, ଆପୁଚ୍ଛନଂ ପନ ୱତ୍ତଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅନାପୁଚ୍ଛତୋ ୱତ୍ତଭେଦଦୁକ୍କଟତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲିକସେନାସନେ ସଙ୍ଘିକସେୟ୍ୟଂ, ସଙ୍ଘିକସେନାସନେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକସେୟ୍ୟଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ । କସ୍ମା ? ‘‘ସେୟ୍ୟାମତ୍ତମେୱ ନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଧ ପନ ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧଂ ପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥି ।

ଦୁତିୟସେନାସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେସୁୟେୱ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂତି କେଚି । ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱାତିଆଦିମ୍ହି ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଦଧୋୱନପାସାଣତୋ ୟାୱ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପସ୍ସାୱତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ୱା ୟାୱ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ପସ୍ସାୱତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ । ତଥା ହି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ପାଦଧୋୱନପାସାଣତୋ ୟାୱ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚପୀଠତୋ ୟାୱ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଉପଚାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତସ୍ସ, ପସ୍ସାୱତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱାରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତପାଦଧୋୱନପାସାଣତୋ, ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନତୋ ଚ ମଞ୍ଚପୀଠ’’ନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ପାଠୋ, ସୋ ଅପାଠୋ । କସ୍ମା ? ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଉପଚାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଉପଚାରୋ, ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନଂ ୱଚ୍ଚକୁଟିଚଙ୍କମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ୟଥା ସଂସନ୍ଦତି, ତଥାୱିଧୋ ପାଠୋତି ଆଚରିୟୋ ।

୧୨୨.ଉପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଉପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱା । ‘‘ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରେପି ସନ୍ଥରନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଅନୁପଖଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୬-୭.ଛସତ୍ତକୋଟ୍ଠକାନି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ନିକ୍ଖମା’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ନିକ୍ଖମତି, ଅନାପତ୍ତି; ଇଧ ଅଗ୍ଗିସାଲାଦି ଏୱ ଉପଚାରୋତି ।

ନିକ୍କଡ୍ଢନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ‘‘ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଗଲପ୍ପମାଣେ ଦିନ୍ନତୁଲାପି ୱେହାସକୁଟିୟେୱା’’ତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ନ ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱେହାସକୁଟିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୩୫.ୟାୱଦ୍ୱାରକୋସାତି ଦ୍ୱାରସମୀପା, ୟାୱ ଭିତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ । କୱାଟୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣୋତି ହତ୍ଥପାସସ୍ସାଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ସମନ୍ତା କୱାଟୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣଉପଚାରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଅପରିପୂରଉପଚାରାପି ହୋତି । ଆଲୋକଂ କରୋତୀତି ଆଲୋକଂ ସନ୍ଧେତି ପିଧେତୀତି ସନ୍ଧି ଏୱ ଆଲୋକସନ୍ଧିନାମକା ହୋନ୍ତି । ୱାତପାନକୱାଟଲେପକମ୍ମେ ଅପ୍ପହରିତଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ।

୧୩୬.ଇଟ୍ଠକାତି ଛଦନକପାଲାସିଲାଦିଇଟ୍ଠକା । ଛଦନୂପରୀତି ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ତାୱ ଏକୱାରଂ ଅପରିସେସଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପୁନ ଛାଦନଦଣ୍ଡକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦୁତିୟୱାରଂ ତଥେୱ ଛାଦେତବ୍ବଂ । ‘‘ତତିୟୱାରଚତୁତ୍ଥୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତିୟମଗ୍ଗଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛାଦାପେତୀ’’ତି ଇମିନା ୟୁଜ୍ଜତି ।

ପୋରାଣା ପନ ‘‘ପଠମୱାରେୟେୱ ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଚତୁତ୍ଥତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଲେପତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଛଦନେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନିଦାନେନ ସମେତି, ଲେପେ ୱୁତ୍ତୱିଧିତିକଚ୍ଛେଦେନ ସମେତି । ତଥାପି ସୋ ନ ୟୁତ୍ତୋୱ । ନିଦାନେ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧଲେପତ୍ତା ସବ୍ବସୋୱାପି ଅଚ୍ଛନ୍ନେ, ଛନ୍ନେୱାପି ଅନେକସୋ ପରିୟାୟସ୍ସ ତତିୟସ୍ସେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ନୋ ସମେତୀତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ’’ତି, ‘‘ଦ୍ୱେ ଛଦନେ’’ତି ଚ ‘‘ତତିୟୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ଛାଦାପେହୀ’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଦତି କିର ।

ମହଲ୍ଲକୱିହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୪୦. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୪୪.କଥାନୁସାରେନାତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକତ୍ଥିକୋ କିଂସୀଲୋ କିଂସମାଚାରୋ କତରକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତିଆଦି କଥାନୁସାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଗମନେପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ମୋକ୍ଖଗମନେପି । ‘‘ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମାନୁସାରେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଧମ୍ମକଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୪୫-୧୪୭.ନିସ୍ସୀମନ୍ତି ୱିହାରେ ବଦ୍ଧସୀମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅବଦ୍ଧସୀମଂ, ଗାମସୀମାଦିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁପିନନ୍ତେନପୀ’’ତି ନ ସବ୍ବେସନ୍ତି ଇଧ ବାହୁଲ୍ଲନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ହି କେଚି ୱୀସତିୱସ୍ସାପି ଅତ୍ଥି ଅତିରେକୱୀସତିୱସ୍ସାପୀତି ଇମିନା ଇମଂ ମଜ୍ଝିମବୋଧିକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତସୀଲମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଠାନୁଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ‘‘ସତିସଂୱରାଦୟୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତା, ତେନ ୱିଭଙ୍ଗପାଠଂ ଦସ୍ସେତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋତି ପାଳିଅତ୍ଥତୋ । କାରଣତୋତି କାରଣୂପପତ୍ତିତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା କାରଣତୋତି ଧମ୍ମତୋ, ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥତୋତି ଫଲତୋ । ‘‘କାରଣତୋତି ହେତୁତୋ । ଧମ୍ମପଦମ୍ପି ଜାତକେନ ସହା’’ତି ଲିଖିତଂ । ପଞ୍ହଂ କଥେତୁନ୍ତି ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ନ ସକ୍କା କଥେତୁଂ । ‘‘ନ ଖୋ ପନ ତଂ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ‘‘ନ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ‘‘କାସାୟୱତ୍ଥୱସନାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ପାରାଜିକାୟପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ମେଥୁନେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋ ହୋତି ।

୧୪୮-୯. ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗା, ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟାନିୟୋ ୱା । ‘‘ଧମ୍ମଦେସନାପତ୍ତିମୋଚନତ୍ଥଂ ପନା’’ତି ୱଚନତୋ ମାତୁଗାମଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଭିକ୍ଖୁନିଗ୍ଗହଣେନ ପନ ମାତୁଗାମୋ ତିରିୟଂ ତରଣସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୧୮୭-୧୯୦) ସଙ୍ଗହିତୋ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ‘‘ଓସାରେତବ୍ବା’’ତି ପାଳିପାଠୋ, ପାଳି ଓସାରେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ। ‘‘ଓସାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାପାଳି । ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱନ୍ଦିତେ ଦୋସାଭାୱତୋ ବହୂସୁ ଏକାୟ ୱନ୍ଦିତେ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ଭିକ୍ଖୂହି କତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୁନିୟାୟେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତି। ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସିନ୍ନାୟାତି ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ନିସିନ୍ନାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନ ନିମନ୍ତିତା ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମାତି ନିମନ୍ତିତା ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମା ଭିକ୍ଖୂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତା, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମାୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ ପନାତି ଭିକ୍ଖୁନୀୱିହାରତୋ । ତତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁନୀୱିହାରେ । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଓୱାଦଦାୟକା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଚନତୋ ଓୱାଦଦାୟକେହେୱ ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେହୀତି ଆପନ୍ନୋ, ତଥାପି ଅସତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକେ ଓୱାଦସଂୱାସାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୟାଚନତ୍ଥାୟ ଅୱସ୍ସଂ ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞେହିପି ଭିକ୍ଖୂହି ସଭିକ୍ଖୁକୋପି ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସା ରକ୍ଖିତବ୍ବାତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାପତ୍ତି ରକ୍ଖିତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଆପଦାସୁ ହୀତିଆଦି । ‘‘ଅୟଂ ଉପୋସଥୋ ଚାତୁଦ୍ଦସିକୋତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ତେରସିୟଂୟେୱ, ଏତରହି ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂୟେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କଦା ଅୟ୍ୟ ଉପୋସଥୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଜାୟାୟୋ ୱା ଜାରିୟୋ ୱା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କିର । ‘‘ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଚେ, ଆପତ୍ତୀ’’ତି ପାଠୋ । ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋତି ଦ୍ୱୀହି ତୀହି । ଏକତୋ ଆଗତାନଂ ୱସେନ ‘‘ତାହୀ’’ତି ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ବହୂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ବହୂହି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେହି ଓୱାଦତ୍ଥାୟ ପେସିତା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଚ ଅୟ୍ୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଚ ଅୟ୍ୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚା’ତିଆଦି ନାନାଉପସ୍ସୟେହି ପେସିତାୟ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍ଘପୁଗ୍ଗଲନାନାୱାସଦୁତିୟୱଚନୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପସଙ୍କମନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ନ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥାପି ୟାଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ୟେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତେନ ‘‘ନତ୍ଥି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ସମ୍ମତୋ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ଚେ ସମ୍ମତୋ, ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ । ‘‘ସୟମେୱ ଚେ ସମ୍ମତୋ, ଅହ’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ସମ୍ମତୋ ୱା ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗାହକୋ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସତି, ଅଞ୍ଞେନ ଆରୋଚାପେତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ, ‘‘ଅତ୍ତନାପି ଆରୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଅୟ୍ୟାନଂ ପୱାରେତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପୋତ୍ଥକେ ନତ୍ଥି ।

ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୫୩.ମୁନାତୀତି ଜାନାତି । ଅନ୍ତରଧାୟତିପୀତି ଏତ୍ଥ ତଦୁତ୍ତମଂ ଚେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପସ୍ସାମି, ୟଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ୱା, ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ । ତଗ୍ଘ କାରଣଂ । ସହ ଉପ୍ପାଦମନନ୍ତରା କିରିୟା । ୟମା ଚ ତେ ମନସା କତତ୍ର ନେତ୍ୱାତି । ୟଥା ପାତୋ ସିୟା ପାତୋ ଭୱଂ ପାତୋୱ ଉଦକତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଂ, ତଥା ୱିରୋଚମାନଂ ଅଙ୍ଗୀରସଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସ, ନ କେୱଲଂ ପଦୁମଂ ୱିୟ, ୱିରୋଚମାନଂ ତପନ୍ତମାଦିଚ୍ଚମିୱନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ଅଙ୍ଗୀରସଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଦୁମଂୱ ୱିରୋଚମାନଂ ସୂରିୟଂୱ ତପନ୍ତଂ ପସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଂ । ୟଥା ପାତୋ ସିୟା ଫୁଲ୍ଲମୱୀତଗନ୍ଧଂ କୋକନୁଦସଙ୍ଖାତଂ ପଦୁମଂ ପସ୍ସସି, ତଥା ୱିରୋଚମାନଂ ଅଙ୍ଗୀରସଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସ । ଉଭୟେନେୱ ହି ଭଗୱତୋ କନ୍ତି ଦୀପିତାତି କତ୍ୱା ଦୀପିତଗୁଣସୁଭଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସକ୍କତ୍ୱା ତଂ କନ୍ତିଂ ପୂଜେୟ୍ୟ । ପୂଜନେୟ୍ୟତୋପି ୱୀତିନାମେୟ୍ୟ ଇତି ଲକ୍ଖୟେ । ‘‘ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟା’’ତି ପାଳି ।

୧୫୬. ‘‘ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ତ୍ୱ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅନୁକମ୍ପାୱସେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିଂ ସଙ୍ଘିକା ୱିହାରା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅଭବ୍ବୋ ହି ଥେରୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ତଂ କାତୁଂ, ଗୱେସିତବ୍ବାୱ ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି କେଚି । ଥେରେନ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କତନ୍ତି ମମ ତକ୍କୋ ।

ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ‘‘ଏକରତ୍ତମ୍ପି ୱସନ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୧) ୱଚନତୋ ୟତ୍ଥ ରତ୍ତିୟଂ ନ ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୟଦି ଏୱଂ ସଙ୍କେତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ତତୋ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେୟେୱ ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ଚେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱଦିତୁକାମୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଚ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୋତୁକାମୋ, ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଞ୍ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ପନ ‘‘ଏକରତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପସ୍ସୟଂ ହୋତି, ନ ଉପସ୍ସୟସଙ୍ଖେପେନ କତମତ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ୱାସୂପଗତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ସୋ ଉପସ୍ସୟସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱାଦୋ ଦାତବ୍ବୋ । ଏକାୱାସେ ଦିୱା ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ପାଳିୱଚନତୋ, ‘‘ସମ୍ମତେନ ୱା ସଙ୍ଘେନ ୱା ଭାରଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋ ଚ ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସମ୍ମତେନ ୱା ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମେନ ‘‘ୟାୱାହଂ ଆଗମିସ୍ସାମି, ତାୱ ତେ ଭାରୋ ହୋତୂ’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ଠପିତୋ, ତସ୍ସାଭାୱତୋ ସଙ୍ଘେନ ୱା ତଥେୱ ଭାରଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ଅଟ୍ଠହି ଗରୁଧମ୍ମେହି ଓୱଦିତୁଂ ଲଭତି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେନାତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅସମ୍ମତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ପଗେୱ ଭାରଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଭୟଗିରିୱାସୀନମ୍ପି ଇଦମେୱ ମତଂ, ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଇମଂ ନୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି କୋଚୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଏତରହି ଓୱାଦକୋ ଅସମ୍ମତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ନାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଉପସମ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅସମ୍ମତଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋଥ, ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦଥ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ କରୋଥ ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି ଏୱଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଠପିତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ତତୋ ସୋ ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦତି, ଏୱରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତନ୍ତି, ତତ୍ର ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅସମ୍ମତୋ ଗାମଂ ଓୱାଦତ୍ଥାୟ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତୋ ସଙ୍ଘାନୁମତିୟା, ନ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦମତେନ ସମେତି, ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ତେନ ସମେତି, ତଞ୍ଚ ପାଳିୱଚନଂ, ନ ହି ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗାହକୋ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକୋ ୱା ‘‘ପାସାଦିକେନ ସମ୍ପାଦେତୂ’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ନାମ ହୋତି । ହୋତୀତି ଚେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋପି ତତ୍ତକେନ ୱଚନେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ହୋତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ହୋତୀତି ଚେ, ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ଠାନୁଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ‘‘ଅସମ୍ମତୋ ନାମ ଅସମ୍ମତଭାୱେନ ‘ବହୁସ୍ସୁତୋ ତ୍ୱଂ ଓୱଦାହୀ’ତି ସଙ୍ଘେନ ଭାରଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ବାହୁସଚ୍ଚେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେୟେୱ ‘‘ଅଭୟଗିରିୱାସୀ ୱଦତୀତି ସୁତ୍ୱା ସମ୍ମତେନ ୱା ଆଣତ୍ତୋ ଓୱଦିତୁଂ ଲଭତୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପଚ୍ଛା ଅନୁଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ବହୁକାୟ । ‘‘ପାସାଦିକେନ ସମ୍ପାଦେତୂ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ହୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭାରଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା କିଂ ପୟୋଜନଂ, ତତ୍ତକମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ଅଞ୍ଞୋ ନ ଲଭତି, ତେନ ଚ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠପେତ୍ୱା ବାଲଂ ଗିଲାନଂ ଗମିକଂ ଅୱସେସେହି ଓୱାଦଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୪) ଅୟଂ ପାଳି ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । କଥଂ ? ତସ୍ସ ହି ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓୱାଦୋ ନ ପଚ୍ଚାହରିତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୧୫) ଚନତୋ ସମ୍ମତାସମ୍ମତଭାୱେନ ନତ୍ଥି କୋଚୀତି ‘‘ପାସାଦିକେନ ସମ୍ପାଦେତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୱଦନ୍ତୋ ଚ ଇଧ ପଠମେନ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ ହୋତୀତି । ହୋତୁ ଅସମ୍ମତତ୍ତା, ଅକତଭାରତ୍ତା ଚ । ଇମସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକତ୍ତେ ଇମସ୍ସ ଖୀୟନେନ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟା, ସବ୍ବମେତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ନାମା’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥା ଭାରଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ଓୱଦିତୁଂ ଲଭତିୟେୱ, ନାଞ୍ଞୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ଆମିସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୯.ସାଦିୟିସ୍ସସୀତି ପୁଚ୍ଛା ।

ଚୀୱରଦାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୬.ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ‘‘ତୱ ଞାତିକାୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା, ତେ ହି ‘‘ଏକିସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ସନ୍ତକସଞ୍ଞିନୋ ସିବ୍ବେସୁଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଚୀୱରଂ ନାମ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ପାଳି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୀୱରନ୍ତି ୟଂ ନିୱାସେତୁଂ ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ, ସୋ ପମାଦଲେଖୋ ।

ଚୀୱରସିବ୍ବନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୮୧. ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦୂସୟିଂସୂତି ୱିପରିଣାମୋ କାତବ୍ବୋ ।

୧୮୨-୪.ସମ୍ପଦନ୍ତୀତି ପଦସା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସମ୍ପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦିନା । ପଦଗତେ ଉପଚାରୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନତ୍ତା ମିସ୍ସଂ ୱିୟ ହୋତୀତି । କୁକ୍କୁଟୱସ୍ସିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ। ‘‘ତମ୍ପି ୱୋହାରେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଥା ସନ୍ନିୱେସୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ପମାଦଲେଖୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଧୟୋଜନଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କପ୍ପିୟଭୂମି କିରାୟଂ…ପେ॰… ନ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଦ୍ଦସଞ୍ହେତ୍ଥ କାରଣଂ । କତରଂ ପନ ତନ୍ତି ? ‘‘ଗଚ୍ଛାମାତି ସଂୱିଦହତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱତ୍ତମାନୱଚନନ୍ତଞ୍ଚ, ଅମଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟାଦିମ୍ହି ନ ସମ୍ଭୱତିୟେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରଘରାଦିମ୍ହି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖେପଗମନତୋ, ଉଚ୍ଚାସୟନାଦିଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚ । ନ ତିତ୍ଥିୟସେୟ୍ୟାୟ ୱା ପବ୍ବଜିତାୱାସତ୍ତା । ଦ୍ୱାରେତି ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ରଥିକାୟା’’ତି ଆହ । ସେସଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଂୱିଦହିତେପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଆଗତତ୍ତା ନ ସମେତି । ‘‘ଗାମନ୍ତରେ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞଗାମସ୍ସ ଉପଚାରୋକ୍କମନେ ଏୱ ଆପତ୍ତି । ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ’’ତି ୱଚନତୋ ଅତିକ୍କମନେୟେୱ ୟୁତ୍ତଂ ।

୧୮୫.ରଟ୍ଠଭେଦେତି ୱିଲୋପେ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ତୟୋପି ସଙ୍କେତା କାଲଦିୱସମଗ୍ଗୱସେନ, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମେନେୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମିନା ମଗ୍ଗେନା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚେ, ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୮୯. ନଦିୟା କୁତୋ ଗାମନ୍ତରନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ୟସ୍ସା ନଦିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଗାମନ୍ତରଗଣନାୟାତି ୟସ୍ମିଂ ଗାମତିତ୍ଥେ ଆରୁଳ୍ହୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଗାମଗଣନାୟ । ‘‘ମାତୁଗାମୋପି ଇଧ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ, ତେନେୱ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥ ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ, ସିକ୍ଖମାନାୟ ସାମଣେରିୟା ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ।

୧୯୧. ‘‘ଲୋକସ୍ସାଦମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ କେଳିପୁରେକ୍ଖାରା ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘କେଳିପୁରେକ୍ଖାରା’’ତି ୱଚନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଂୱିଦହନକାଲେ ୱା କେଳିପୁରେକ୍ଖାରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଂୱିଦହତି, ଆପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗାମନ୍ତରୋକ୍କମନେ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନାତିକ୍କମେ ୱା । କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱା ହୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ, ଚେତିୟାଦୀନି ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ, ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ୱା ହୋତି କିଲମଥୱସେନ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋତି ତିଚିତ୍ତାନି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନାୱାଭିରୁହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୨.ଚେଟକେତି ଦାରକେ । ତରୁଣପୋତକେତି ପୋରାଣା । ‘‘ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ପକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦାୟ ଇଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚ ଭୋଜନେୟେୱାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୧୯୪-୭.ନିପ୍ଫାଦିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନ ହୋତି, କିନ୍ତୁ ପରିକଥାଦୀହି, ତସ୍ମା ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଥାନୁସାରେନ ତତ୍ଥ ପସୀଦିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଇଦଂ ପରିପାଚିତଂ ନ ହୋତି, ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ, ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଇତରମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି ଆହ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ଦେୱଦତ୍ତୋ ପକତିୟା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇମଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦାନଂ କତ୍ୱା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପରିପାଚିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ‘‘ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେନ ଚା’’ତି ପାଠୋ ।

ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ଓୱାଦୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆୱସଥପିଣ୍ଡସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୦୩-୪.ପୂଗସ୍ସାତି ପୂଗେନ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋତି ନିସ୍ସରଣେନେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଂ ମୟଂ ନ ଜାନାମାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସ୍ସ କରଣୱସେନ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ନୟଗ୍ଗାହେନ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆୱୁସୋ ସୁପିନନ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ୭୮) ଆହ, ତଥା ଥେରୋପି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଗିଲାନସ୍ସା’’ତି କସ୍ମା ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ? ଅନତ୍ତାଧିକାରତ୍ତା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ‘‘ନାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସୋ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା । ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେୟେୱ ହି ସୋ ଥେରୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସୁପିନନ୍ତେନା’’ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନାତି । ୟସ୍ମା ଓଦିସ୍ସ ଅୟାୱଦତ୍ଥେୱ ଦାୟକାନଂ ପୀଳା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୦୮. ‘‘ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏକଦିୱସ’ନ୍ତି ଏକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହୀତିଆଦିମାହା’’ତି ଚ ‘‘ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପକତିଗମନେୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସ ଗିଲାନସଞ୍ଞିନୋ କାୟେନ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଆୱସଥପିଣ୍ଡସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୦୯-୨୧୮.ଗୁଳ୍ହପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଅପାକଟୋୱ । ଏକୋ ପୁତ୍ତେନାତି ଏକସ୍ସେକଂ ଭତ୍ତଂ ‘‘ଅହଂ ଅଞ୍ଞେନ ନିମନ୍ତିତୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସଚେ ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗଣଭୋଜନଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୭-୨୧୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଉପାସକା ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଠିତାନଂ ଚେ ଦେନ୍ତି, ଗଣଭୋଜନଂ ହୋତି ଏୱାତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ । ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପସୱନେ ଗଣସ୍ସ ଏକତୋ ଗହଣେ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଆପତ୍ତି, ୱିସୁଂ ଗହଣେ ପଣୀତଭୋଜନସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପସୱନଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ସୂପୋଦନାଦିୱସେନ ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୧୬୮) ଏୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଆଗତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂୟେୱ ପାକଟନ୍ତି ‘‘ପଦଭାଜନେ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଗହିତଭତ୍ତାପି ଅଞ୍ଞେ ୟାୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତାୱ ଚେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟେୱ ନାମ । ‘‘ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ହେତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଗଣଭୋଜନଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰… ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ଗଣଭୋଜନଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୧୮) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତି – ୟତ୍ଥାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦନିଦସ୍ସନଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନନ୍ତି ଆପତ୍ତିପ୍ପହୋନକଭୋଜନନିଦସ୍ସନଂ । ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତାତି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନନିଦସ୍ସନଂ । ନିମନ୍ତନୱସେନେୱ ପନ ଗଣଭୋଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିମନ୍ତିତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପନ ନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂୟେୱ ପାକଟତ୍ତା । ୟଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିଗ୍ଗାହକନିୟମୱଚନଂ । ନ ହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଗଣସ୍ସ ୟତୋ ପଟିଗ୍ଗହିତାହାରଭୋଜନହେତୁ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟଂ ମୋଘସୁତ୍ତେନ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅନୁୱାତେ ୟଥା ଏକତଲଂ ହୋତି, ତଥା ହତ୍ଥେହି ଘଟ୍ଟେତି । ୱଲେତୀତି ଆୱଟ୍ଟେତି । ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତପରିୱତ୍ତନଂ କରୋତି, ପଟ୍ଟଂ ସିବ୍ବନ୍ତାନଂ ସୁଖସିବ୍ବନତ୍ଥଂ ପଟ୍ଟପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ । ନୱଚୀୱରକାରକୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଇତରୋତି । ‘‘ବିମ୍ବିସାରଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସମ୍ଭାରେ କୟିରମାନେୟେୱ କାଲା ଅତିକ୍କନ୍ତା, ପଚ୍ଛା ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ।

୨୨୦. ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକତୋତି ୟେପି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଅନାପତ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଅନିମନ୍ତିତୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଦେତଂ ଅନିମନ୍ତିତଚତୁତ୍ଥଂ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପୱେସେତ୍ୱାତି ନିସୀଦାପେତ୍ୱା । ଚୀୱରଦାନସମୟଲଦ୍ଧକଚତୁକ୍କଂ ଚୀୱରକାରସମୟଲଦ୍ଧକଚତୁକ୍କନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି । ତାନି ଚାତି ୟେହି ଭୋଜନେହି ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି, ତାନି । ମହାଥେରେତି ଉପସମ୍ପନ୍ନେ । ଅଟ୍ଠତ୍ୱାତି ଠିତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ରଥିକାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୁସମୀପେ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚୀୱରଦାନସମୟେ ଗଣଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । କତ୍ଥଚି ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ପାଠୋ, ଅୟଂ ସୋଭନୋ ।

ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୨୧.ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ନିଚ୍ଚପ୍ପୱତ୍ତା । ବଦରଚୁଣ୍ଣସକ୍କରାଦୀହି ୟୋଜିତଂ ବଦରସାଳୱଂ। କିରକମ୍ମକାରେନାତି କିରସ୍ସ କମ୍ମକାରେନ ।

୨୨୬.‘‘ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଏତ୍ଥାହୁ ପୋରାଣତ୍ଥେରା ‘‘ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଥିକାୟ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକେ ୱିକପ୍ପେସି, ୱିକପ୍ପେନ୍ତେନ ପନ ‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତରେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’’ତି । ପଞ୍ଚସୁସହଧମ୍ମିକେସୂତି ସମ୍ମୁଖା ଠିତସ୍ସ ସହଧମ୍ମିକସ୍ସ ୟସ୍ସ ୱିକପ୍ପେତୁକାମୋ, ତଂ ସହଧମ୍ମିକଂ ଅଦିସ୍ୱା ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେ, ସୟମେୱ ୱା ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ, ଏୱଂ ସତି ଥେରୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିସିନ୍ନୋୱ ତଥା ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତକ୍କୋ ଦିସ୍ସତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପନ ପରମ୍ମୁଖା ୱିକପ୍ପନାୱ ୱୁତ୍ତା, ସା ‘‘ତେନ ହାନନ୍ଦ, ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଇମିନା ସମେତି, ତଥାପି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ‘ମୟ୍ହଂ ଭତ୍ତପଚ୍ଚାସଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱା ‘ୱିକପ୍ପେମୀ’ତି ୱା ଏୱଂ ସମ୍ମୁଖା ୱା ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱା ‘ୱିକପ୍ପେମୀ’ତି ୱା ଏୱଂ ପରମ୍ମୁଖା ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ସହଧମ୍ମିକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ସୟମେୱାତି ଦିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ଅୟଂ ପଚ୍ଛିମନୟୋ ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେନପି ସମେତି, ତସ୍ମା ଇଧ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ତେ ମନୁସ୍ସା…ପେ॰… ଭୋଜନମଦଂସୂ’’ତି ୱଚନତୋ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥାପି ଥେରସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣେନ ଭତ୍ତେନ ସୋ ନିମନ୍ତିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ପରତୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିମନ୍ତନେ ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନେନ, ଅନାପତ୍ତିୱାରେନ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

୨୨୯. ଏତ୍ଥାୟଂ ୱିଚାରଣା – ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ମନୁସ୍ସୋ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅପରଭାଗେ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନତ୍ଥି ପୟୋଜନଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ପୟୋଜନନ୍ତି ସ୍ୱେପି ଭନ୍ତେ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥାତି ଏତ୍ଥ କତରଂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ, ତସ୍ମା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି । ନ, ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସ୍ୱେପି ଭନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ୱଚନମତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନକ୍କମେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ, ତଥା ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଅନ୍ତରା ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପିଣ୍ଡାୟ ହି ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦିନ୍ନମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ଲଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି । ୱୋହାରେନ ପନ ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗଣଭୋଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହି ଭୋଜନେହି ନିମନ୍ତିତସ୍ସ…ପେ॰… ପରସ୍ସ ପରସ୍ସ ଭୋଜନେ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନୱିରୋଧୋ । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ୟେନ ପଠମଂ ନିମନ୍ତିତୋ, ତତୋ ପଠମନିମନ୍ତିତଂ ଆଦାୟ ଗତୋ ପରସ୍ସ ପରସ୍ସ ନିମନ୍ତନକଦାୟକସ୍ସ ଭୋଜନେତି ଅତ୍ଥପରିଦୀପନତୋ ନିମନ୍ତନତୋ ଲଦ୍ଧଭତ୍ତସ୍ସ ଭୋଜନେୟେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିମନ୍ତନେ ଏକତୋ’’ତି ୱଚନେନପି ସମେତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୟେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତସ୍ସ ଭୋଜନତୋ ପରସ୍ସ ଭୋଜନେ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ପାଳିୟଂ ୱା ‘‘ନିମନ୍ତନେନ ଏକତୋଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଦୁତିୟନିମନ୍ତନସ୍ସ ପଠମଭୋଜନେ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୟେନ ୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମନ୍ତନପଟିପାଟିୟା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ପାଳୀତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତେ’’ତିଆଦିପାଳିୱିରୋଧତୋ ।

ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ କସ୍ମା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଚେ ? ‘ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏତଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦିକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦି ଓଦିସ୍ସକନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ, ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସ, ସଙ୍ଘତୋ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ପାତୋ ପଚନକୟାଗୁ ଚେ ଘନା ହୋତି, ତସ୍ସାପି, ଏକକୁଟିକଂ ଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୋ ଭିକ୍ଖାଚରିୟୱସେନ ଲଭିତବ୍ବନିଚ୍ଚଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅକପ୍ପିୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖାଚରିୟୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ନ କପ୍ପତି ନିମନ୍ତନକାନଂ ଅପ୍ପସାଦାୱହନତୋତି ଚେ ? ନ, ‘‘ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନୱିରୋଧତୋ । ଖାଦନୀୟମ୍ପି ହି ପରସ୍ସ ଖାଦିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତତ୍ତା ନିମନ୍ତନଭୋଜନଂ ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଅପ୍ପସାଦଂ କରୋତି ଏୱ, ତସ୍ମା ଅପ୍ପସାଦାୱହଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦି ଓଦିସ୍ସକଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଅପିଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ଖମତି, ତଂ ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବୋପି କେସଞ୍ଚି ଆଚରିୟାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଆଚରିୟସ୍ସ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନ୍ତେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ଖୀରଂ ୱା ରସଂ ୱା ପିୱତୋ ଅମିସ୍ସମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଓଦନେନାମିସ୍ସେତ୍ୱା ଉପରି ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ମହାଉପାସକୋତି ଗେହସାମିକୋ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱିଚାରିତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଚାରିତ୍ତତୋତି ‘ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା’ତି ପରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚୀକମ୍ମଂ ଅୱିକପ୍ପନଂ। ଏତ୍ଥ ‘‘ମହାଉପାସକୋ ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେତି…ପେ॰… ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱଚନତୋ, ‘‘କାଲସ୍ସେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ପାଳିତୋ, ଖନ୍ଧକେ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିମନ୍ତନେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ୟୋ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୩) ୱଚନତୋ ଚ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ୱା ପୱେଦେତୁ ଅନିମନ୍ତେତ୍ୱା ୱା, ପଠମଗହିତନିମନ୍ତନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମନିମନ୍ତନଭୋଜନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରସନ୍ତକଂ ଭୋଜନଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନାପତ୍ତିଂ କରୋତି । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ, ସଙ୍ଘଗଣତୋ ଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅଗହଟ୍ଠସନ୍ତକଂ ୱଟ୍ଟତି, ନିମନ୍ତନତୋ ପଠମଂ ନିବଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦି ପରସନ୍ତକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଖନ୍ଧକେ ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୩) ୱଚନଂ ପରସନ୍ତକଭୋଜନୱୁତ୍ତନିୟମନଂ । ତତୋ ହତ୍ଥକୋୱ ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧-୩.ପଟିୟାଲୋକନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଂ ଦେସଂ । ପୂୱଗଣନାୟାତି ଅତିରିତ୍ତପୂୱଗଣନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ‘‘ଅପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହାତି, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ଉଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ ମୁଚ୍ଚତିୟେୱ । ଅସଂୱିଭାଗେ ପନ ଅନାପତ୍ତି ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା । ଅଚିତ୍ତକତା ପଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନାଭାୱେନେୱ, ନ ୱତ୍ଥୁଜାନନାଭାୱେନାତି ଏକେ । ନ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପାଥେୟ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଜ୍ଜିତଭାୱଜାନନ’’ନ୍ତି ଅଙ୍ଗେସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେନ ୱା ଅନେକେହି ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରେସୁ ଗହିତେସୁ ତେସଂ ଅନାରୋଚନେନ ୱା ସୟଂ ୱା ଜାନିତ୍ୱା ୟୋ ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏକତୋ ତୀସୁ, ଚତୂସୁ ୱା ପୱିଟ୍ଠେସୁ ଏକେନ ଚେ ଦ୍ୱେପତ୍ତପୂରା ଗହିତା, ଦୁତିୟେ ଦ୍ୱେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ପଠମୋ ଚେ ନ ନିୱାରେତି, ପଠମସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ନିୱାରେତି ଚେ, ଅନାପତ୍ତି, ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ସଚେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ନ ୱଦତି, ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱସେନ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଅତିରେକପଟିଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚମଂ ଅଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣତୋ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଞ୍ଞଥା କିରିୟାକିରିୟଂ ଇଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅନିୱାରଣଂ, ଅନାରୋଚନଂ ୱା ଛଟ୍ଠଙ୍ଗଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏକନିକାୟିକାନଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆସନ୍ନୱିହାରଭିକ୍ଖୂ, ଆସନ୍ନଆସନସାଲାଗତା ୱା ସଚେ ୱିସଭାଗେହି ଆନୀତଂ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ‘ଆରାମିକାଦୀନଂୟେୱ ୱା ଦାପେନ୍ତୀ’ତି ଜାନାତି, ୟତ୍ଥ ପରିଭୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରା’ତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଛିଆଦୀସୁ ଅଧିକମ୍ପି ଗଣ୍ହତୋ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି କେଚି ୱିନୟଧରମାନିନୋ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂୟେୱ ନିସୀଦତୁ, ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ପଚ୍ଛିଆଦୀସୁପି ଉକ୍କଟ୍ଠପତ୍ତସ୍ସ ପମାଣୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତପୂରା ଗହେତବ୍ବା । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦକଥା ହେସା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

କାଣମାତାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୩୬.ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟପୱାରିତା କିଞ୍ଚାପି ‘‘ପୱାରିତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ଅଧିପ୍ପେତା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟାୱ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଛିମାୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା ।

୨୩୭.‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିରିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଇଦମ୍ପି ତେ ଅଧିକଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଲଚ୍ଛତୀତି କିର ଅତ୍ଥୋ ।

୨୩୮-୯. ‘‘ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏତେନେୱ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ନତ୍ଥି । ୟଦି ଅତ୍ଥି, ଅଙ୍ଗାନଂ ଛକ୍କତ୍ତଦସ୍ସନନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତନ୍ତିଆଦି ପୱାରଣଙ୍ଗାନଂ ପଞ୍ଚକତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ୱରକୋତି ୟୋ କୋଚି ୱରକୋ । ‘‘ପୱାରଣଂ ପନ ଜନେତିୟେୱାତି ୱିସୁଂ ସିତ୍ଥଂ ୱୋଦକଂ କରୋନ୍ତି, ପୱାରଣଂ ନ ଜନେତି । ୟାଗୁଂ ୱା ପିୱନ୍ତୋ ପଠମଂ ଉଦକଂ ପିୱତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହେଟ୍ଠାସିତ୍ଥଂ ପୱାରଣଂ ନ ଜନେତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ‘‘ଜନେତିୟେୱା’’ତି ୱଦତି, ତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଭଜ୍ଜିତପିଟ୍ଠନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲଚୁଣ୍ଣମେୱ । ଭଜ୍ଜିତସତ୍ତୁୟୋ ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା କତମୋଦକୋ ସତ୍ତୁମୋଦକୋ।

‘‘ୟାଗୁସିତ୍ଥମତ୍ତାନେୱ ଦ୍ୱେ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରଚଙ୍କମଚ୍ଛାଦୟୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତୋ ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସଂୟେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱାରଣା ନ ହୋତୀତି କିର ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ଅସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନସ୍ସାଭାୱତୋ । ଭୋଜନସାଲାୟଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚେ, ଅତ୍ତନୋ ଅପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସଂ ଅଭିହଟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତି । କାମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପତ୍ତେ ପନ ଆରାମିକୋ ଆକିରତି, ତତୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠଅନେସନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ହି ସଙ୍ଘତୋ ଉଦ୍ଧଟପିଣ୍ଡଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଦେତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପୱାରେତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ । ‘‘ୱିସଭାଗୋ ଲଜ୍ଜୀ ଚେ ଦେତି, ତଂ ତେନ ସମ୍ଭୋଗଂ ଅକତ୍ତୁକାମତାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱାରେତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱେସନାୟାତି ଭତ୍ତଗ୍ଗେ । ‘‘ମଂସେନ ରସଂ, ମଂସଞ୍ଚ ରସଞ୍ଚ ମଂସରସନ୍ତି ଆପଜ୍ଜନତୋ ‘ମଂସରସ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିକ୍ଖେପତୋ ହୋତି, ମଂସସ୍ସ ରସଂ ମଂସରସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ନାଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଂସକରମ୍ବକୋ ନାମ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀତି ସୁଦ୍ଧୟାଗୁ ଏୱ ହୋତି । ଅପ୍ପୱାରଣମିସ୍ସକକରମ୍ବକୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ପୱାରେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପରତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ କରମ୍ବକେନ ନ ସମାନେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା କଞ୍ଜିୟଂ ଗଣ୍ହଥା’ତି ୱଦନ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱାରଣା ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ମିସ୍ସକୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହଥା’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ସମ୍ମିସ୍ସିତଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଦେତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ୟାଗୁମିସ୍ସକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଦଦ୍ୱୟେ ପୱାରଣାରହସ୍ସ ନାମଗ୍ଗହଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ର ଚେ ୟାଗୁ ବହୁତରା ୱା ହୋତି ସମସମା ୱା, ନ ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ତତ୍ଥ ଅଭିହାରକପଟିକ୍ଖେପକାନଂ ୟାଗୁସଞ୍ଞତ୍ତା । ୟାଗୁ ଚେ ମନ୍ଦା, ଭତ୍ତଂ ବହୁତରଂ, ପୱାରେତି । କସ୍ମା ? ତେସଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଭିନ୍ନସଞ୍ଞତ୍ତାତି ତକ୍କୋ ଆଚରିୟସ୍ସ । ଭତ୍ତମିସ୍ସକେ ପୱାରଣାରହସ୍ସ ନାମସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବଦା ପୱାରେତି ଏୱ । ମିସ୍ସକେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଦେତୀତି ୟଥା ଭତ୍ତସିଟ୍ଠଂ ନ ପତତି, ତଥା ଗାଳ୍ହଂ ହତ୍ଥେନ ପୀଳେତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଦେତି ।

ଅକପ୍ପିୟକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପିୟଂ ଅକାରାପିତେହି କଦଲିପ୍ଫଲାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିରିତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱାପି ତଂ କଦଲିପ୍ଫଲାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅମିସ୍ସକରସତ୍ତା ପୁନ ତାନି କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ପୁବ୍ବେ ତେସୁ ୱିନୟକମ୍ମସ୍ସ ଅନାରୁଳ୍ହତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା ଚ ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଭୁତ୍ତାୱିନା ଅପ୍ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପାତୋୱ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକୋ ପୱାରିତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତୋ ତତ୍ଥ ନିସୀଦତି, ସୋ ଇତରେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ଅତ୍ତନା ଅଭୁତ୍ୱାପି ‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବ’ନ୍ତି କାତୁଂ ଲଭତି ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିନା କତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତଙ୍ଗାନି ନ ପୂରେନ୍ତି, କଣ୍ହପକ୍ଖେ ପଟିଭାଗେନ ସତ୍ତ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭୁତ୍ତାୱିନା ଅପ୍ପୱାରିତେନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠିତେନ, ଅୱୁଟ୍ଠିତେନ ୱା କତଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ପୱାରିତେନ ଆସନା ଅୱୁଟ୍ଠିତେନେୱା’’ତି ଇମଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୋ ପୁନ କାତୁଂ ନ ଲଭତି ପଠମଂ କତସ୍ସ ପୁନ ତେନେୱ କତ୍ତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଞ୍ଚ ଅକତଂ, ତଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ସୋୱ ପଠମୋ ପୁନ କତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପୁବ୍ବେ ଅକତଂ କାତୁଂ ଲଭତି । ଦୁତିୟୋ ପଠମଭାଜନେପି କାତୁଂ ଲଭତି । ‘‘ୟେନ ଅକତଂ, ତେନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟେନ ୟଂ ପଠମଂ କପ୍ପିୟଂ କତଂ, ତମେୱ ସୋ ପୁନ କାତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ତଂ ପଠମଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପେସେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚେ ଗତୋ, ତତ୍ରଟ୍ଠେନ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗାହେତ୍ୱା ଅପରେନ କାରେତବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥ ଏକୋୱ ଏୱମେୱ କାତୁଂ ନ ଲଭତୀତି । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗିଲାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସା’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱିହାରାଦୀସୁ ଗିଲାନସ୍ସ ପାପୁଣନକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ଗିଲାନାତିରିତ୍ତଂ ନାମ, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଆହାରତ୍ଥାୟାତି ୱିକାଲେ ଏୱାତି ଏକେ ।

୨୪୧. କାୟକମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣତୋ । ୱଚୀକମ୍ମଂ ୱାଚାୟ ‘‘ଅତିରିତ୍ତଂ କରୋଥ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅକାରାପନେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ସାଧାରଣମେୱାତି ସବ୍ବପୱାରଣାନଂ ସାଧାରଣଂ ‘‘ୟାୱତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛସୀ’’ତି ଇଦଂ ।

ଦୁତିୟପୱାରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୪୭-୯. ନଟାନଂ ନାଟକାନି ନଟନାଟକାନି, ସୀତାହରଣାଦୀନି । ମୂଲଞ୍ଚ ତଂ ଖାଦନୀୟଞ୍ଚାତି ମୂଲଖାଦନୀୟଂ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପିଟ୍ଠନ୍ତି ଚୁଣ୍ଣଂ । ଖାରକମୂଲନ୍ତି ୟୂପସମୂଲଂ । ଚଚ୍ଚୁମୂଲଂ ନେଳିୟମୂଲଂ । ତମ୍ବକଂ ୱଚଂ । ତଣ୍ଡୁଲେୟ୍ୟକଂ ଚୂଳକୁହୁ । ୱତ୍ଥୁଲେୟ୍ୟକଂ ମହାକୁହୁ । ୱଜକଲି ନିକୋଟ୍ଠଂ । ଜଜ୍ଝରୀ ହିରତୋ ।

କୋଟ୍ଠଂ ଜରଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗଣ୍ଠି ମୁହୁକୁଲମୁଦୁ ୱିଚୟତ୍ଥ ୱଜମୁଜୁ ୱଦୁଳୱି ।

ୱଜ୍ଜୟେତିମେ କିଂସୁକଂ, ହଲିଦ୍ଦି । କସେରୁକୋ, କଟିବଲୱନ୍ତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଅମ୍ବାଟକଂ ଅମୂଲକଂ ପିଢଲ କକ୍କୁଲ । ମସାଲୁ କିନଳ । ଆଲୁୱ କଳି ତଡ୍ଢିଅଳି ଅଲସ କଟିସ୍ସଲ ନମେଦତି ମେର । ସିଗ୍ଗୁ ସୀରି କୋଳ କାଲକଂ ନେକଳୱି । ଖୀରୱଲ୍ଲିକନ୍ଦୋ ତୁମୂରୋରିୟୋ ହୋତି । ସଙ୍ଖତୋ ଧୋୱନମେୱ । ଅୟଂ ‘‘ପରିସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଖୀରକାକୋଲୀ କିରିକୱେଳି । ଜୀୱିକଂ ଜୀୱିହି । ଉସଭକ ଉମ୍ମସୁୱିୟି ।

ହିନ୍ତାଲଂ କିତିଲି । କୁନ୍ତାଲ ତୋହୋ ତିଲିସତା ପଦିକଳିରୋ ପଟସେୱଲକଳି । କରମନ୍ଦକଂ କରମ୍ବ ଦଣ୍ଡୋକିର ଉଦକଜୋତି କଣ୍ଡକୋ । ‘‘ସିଙ୍ଘତକୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଫଗ୍ଗୱ ହକିଳି । ନତ୍ତମାଲନ୍ତି କରଞ୍ଜି ।

ସେଲ୍ଲୁ ଲୋହୋଲିୟଂ । କାସମଦ୍ଦକ କୁଦୁୱୱଲି ଅନସିକିନ । ଉମ୍ମାଦିୟ ମେଲେଲିଦିୟ । ଚୀନମୁଗ୍ଗୋ ୱେନମୁତ୍ତି ହୁରମୁଗ୍ଗ । ରାଜମାସୋ ମାହୱିଲିତି । ଅଗ୍ଗିମନ୍ତୋ ମୁଞ୍ଚି । ସୁନିପଣ୍ଣକୋ ତିପିଲୱନିନାଳିକା ତିଲକ । ଭୂମିୟଂ ଜାତଲୋଣୀତି ଏତ୍ଥ ଲୋଣୀନାମସ୍ସ ସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଭୂମିୟ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମୀପତ୍ତଂ ଦେମେତେୟେ ପଣସା । ‘‘ଦୀପୱାସିନୋ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ସିଥିଲଂ କତ୍ୱା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଖାଦନୀୟତ୍ଥଂ ଫରତୀତି ଲକ୍ଖଣେନ ଅସମାନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦେଲିୱିନିତେକି । ସୁଲସିପଣ୍ଣନ୍ତି ତସାପଲିକଂ ।

ଅଗନ୍ଧିକପୁପ୍ଫଂ କରିସ୍ସୟେତି ଚେକୱାଦିଦପୁପ୍ଫଂ ଚେଲେପତିମଲଂ । ଜୀୱନ୍ତୀପୁପ୍ଫଂ ଜୀୱିତନ୍ଦିଗମଲ । ବକୁଲ ମୁଥୁୱଲ । କୁୟ୍ୟକ ପୁନପୁନ୍ନାମପୁନ୍ନରା, ଜାତିସୁମନ । ନୱମାଲିକା ଚେହେମଲ ।

ତିନ୍ତିଣିକ କଚିନୀ ୱିଲେୟି । ମାତୁଲୁଙ୍ଗ ଲୱନୋ । ପୁସ୍ସଫଲ ସୁପୁଲି । ତିମ୍ବରୂସକ ତିଗିବ୍ବେରେହିତି ସୁସତୁଧୁତ । ତିପୁସୱାତିଙ୍ଗଣ ଧୁତତିକେଣ ପଟିୟି । ଚୋଚ ୱରିୟିୟେଲି । ମୋଚ ଅତିରେଲି । ଗୋଟ୍ଠଫଲଂ ପୂୱଫଲନ୍ତି ଏକେ । କୋଟ୍ଠସେ କିର ଅଚ୍ଛିୱ।

ଅସମୁସ୍ସି ବିମ୍ବ ଇତି କେଚି । କାସ୍ମରୀତି ସେପଣ୍ଣି । ଅତିତେମେତି କରିୟମେତିସ୍ସ । ଜାତିଫଲଂ କତଂମେତି । କଟୁକଫଲଂ ତିରିରକ ।

ତରୁଣଫଲଂ କିରିଉପୁଲୁ । ପୋକ୍ଖରଟ୍ଠି କିଞ୍ଚକ୍ଖଟ୍ଠି । ସିଦ୍ଧତ୍ଥକଂ ସାସପଂ ସେତୱଣ୍ଣଂ । ରାଜିକଂ ରତ୍ତଂ ହୋତି ।

ହିଙ୍ଗୁଂ ହିଙ୍ଗୁଜତୁନ୍ତି ସବ୍ବାପି ହିଙ୍ଗୁୱିକତିୟୋ । ଏତ୍ଥ ହିଙ୍ଗୁଜତୁ ନାମ ପତ୍ତସାଖା ପଚିତ୍ୱା କାତବ୍ବା । ସାଖା ପଚିତ୍ୱା କତା ସିପାଟିକା । ଅଞ୍ଞେହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତାତି କେଚି । ତକଂ କଟ୍ଠଜନ୍ତି ଅଗ୍ଗିକେଳିନି । ନିକିତିସ୍ସାକାଲେସୟୋ । ତିମେର, ତକପତ୍ତି ପସାଖାପତ୍ତେ ପଚିତ୍ୱା କାତବ୍ବା । ‘‘ତକପଣ୍ଣି ସାୱତି ଏୱ କାତବ୍ବା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୫୩. ଅପରଜ୍ଜୁ ସନ୍ନିଧି ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଜ ପଟିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ପି, ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ସନ୍ନିଧିକତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାୱକାଲିକଂ ୱା ୟାମକାଲିକଂ ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତୁକାମତାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ତାୱ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ତଂ ପଠମମେୱ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣେ ତାୱା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାଲେ ଗହିତଂ ଅଜ୍ଜ ପଟିଗ୍ଗହିତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ଉଗ୍ଗହିତକାନି ଅନଧିପ୍ପେତାନି । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଅନାପତ୍ତି ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟତ୍ତା, ତଥା ଇଧାପି ଉଗ୍ଗହିତକଂ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି – ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୬୧୮ ଆଦୟୋ) ଉଗ୍ଗହିତକଂ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ କାଲାତିକ୍କମନମତ୍ତେନ ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଏତ୍ଥ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ କାଲାତିକ୍କମନମତ୍ତେନ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱତୋ । ଅଜ୍ଝୋହରଣେନେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦମତେନ ଅଜ୍ଜ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଅଜ୍ଜ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜତି, ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ସାମଣେରାଦୀନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହିତଂ ପୁନଦିୱସେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋତି । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେ ବେଲଟ୍ଠସୀସୋ ୱିୟ ଦୁତିୟତତିୟାଦିଦିୱସତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଜ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାମଣେରାଦୀନଂ ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଦେତି, ତସ୍ସ ପୁନଦିୱସେ ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସମ୍ଭୱତି । ସୟମେୱ ସଚେ ତଂ ଗୋପେତ୍ୱା ଠପେତି, ପୁନଦିୱସେ ପତିତଂ କଚୱରଂ ଦିସ୍ୱା ୱିମତିୱସେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ପଟିଗ୍ଗହଣତୋୱ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସମ୍ଭୱତି । ନୋ ଚେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ଇଦଞ୍ହି ‘ଏକଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’ତିଆଦି ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଦ୍ୱେପି ପାଦେ ଅତିକ୍କାମେତି, ତସ୍ସ ତଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱଂ ଅୱିଜହନ୍ତମେୱ ସନ୍ନିଧିଂ ଜନେତୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ, ତଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । କପାଲେନ ପୀତୋ ପନ ସ୍ନେହୋ ଅବ୍ବୋହାରିକୋ । କିଞ୍ଚାପି ଉଣ୍ହେ ଓତାପେନ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଘରତି, ତଥାପି ‘‘ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା କପାଲେନ ପୀତା ସପ୍ପିଆଦୟୋପି ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଆପତ୍ତିଂ ଜନେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ସୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିଧିୟେୱ । ଦୁଦ୍ଧୋତପତ୍ତକଥାପି ଏତେନ ସମେତି ୱିୟ। ଆହାରତ୍ଥାୟାତି କାଲେପି ଲବ୍ଭତି । ପକତିଆମିସେତି କପ୍ପିୟାମିସେ । ସାମିସେନ ମୁଖେନ ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଦ୍ୱେତି ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ପଟିଗ୍ଗହିତୟାମକାଲିକଂ ଅଜ୍ଜ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସେନ ମୁଖେନ ଅଜ୍ଝୋହରତୋ ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅଜ୍ଜ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୟାୱକାଲିକମ୍ପି ହି ୟାମାତିକ୍କନ୍ତପାନକେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ସନ୍ନିଧିଂ କରୋତି । ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ମନୁସ୍ସମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ସେସମଂସେ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢତି ।

୨୫୫.ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ଆହାରତ୍ଥାୟାତି କାଲେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ସନ୍ନିଧିଂ ଅନାପଜ୍ଜନତୋତି କେଚି । ତଦହୁ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତଦହୁ ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ, ପାଳିୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱିସେସସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ । ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଆହାରେ ସପ୍ପିଆଦି ସଙ୍ଗହଂ ୟାତି, ତେନ ତଗ୍ଗତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭେସଜ୍ଜୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପତିସ୍ସୋ।

ସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୫୯.ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପିନାତି ୟେସଂ ମଂସଂ ନ କପ୍ପତି, ତେସଂ ସପ୍ପିନା । ‘‘ୱସାତେଲଞ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟସପ୍ପି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିପି ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟିକାନୀତି କାୟେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାନି ।

୨୬୧.ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସପ୍ପିଆଦିପଞ୍ଚକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଚେ, ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ତେନ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିମୁତ୍ତକେସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୪-୫.ମୁଖଦ୍ୱାରନ୍ତି କଣ୍ଠନାଳି । ଉଚ୍ଚାରଣମତ୍ତନ୍ତି ଉକ୍ଖିପିତବ୍ବମତ୍ତକଂ । କସଟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ସମୁଦାଚାରୱସେନ, ଅଛଡ୍ଡିତେପି ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମନ୍ତି ଦାୟକସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । କଞ୍ଜିକନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦ୍ରୱଂ । ପତ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ଭୂମିୟଂ ଠପିତେ ଅଭିହାରାଭାୱତୋ । ‘‘ୟଥା ପଠମତରଂ ପତିତଥେୱେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ଆକିରିତ୍ୱା ଅପନେନ୍ତାନଂ ପତିତଥେୱେପି ଅଭିହଟତ୍ତା ନେୱତ୍ଥି ଦୋସୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଚରୁକେନାତି ଖୁଦ୍ଦକପିଣ୍ଡେନ । ଜାଗରନ୍ତସ୍ସପୀତି ‘‘ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ସୁତ୍ତସ୍ସପୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ତେହି କାୟସଂସଗ୍ଗେ କାୟପଟିବଦ୍ଧେନାପି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟପଟିବଦ୍ଧପଟିବଦ୍ଧେନାତି ୱଚନମତ୍ତମେୱେତଂ । ‘‘ସତ୍ଥକେନାତି ପଟିଗ୍ଗହିତକେନା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ଦୁଲ୍ଲିଖିତଂ ସତିପି ମଲେ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ । କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥାୟାତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଅତ୍ଥାୟ । ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ପଟିଗ୍ଗହଣୁପଗଭାରଂ ନାମ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେନ ଉକ୍ଖିପିତବ୍ବକଂ । ମୂଲପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଚ୍ଛିକୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ଅଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟାପି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗହିତେ ୱଟ୍ଟତୀ’’’ତି ୟେ ୱଦନ୍ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ସୀସମକ୍ଖନତେଲଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘ଇଦଂ ସୀସମକ୍ଖନ’ନ୍ତି ଅନାଭୋଗେନେୱ ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ କିଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି, ସୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟୋ ପନ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ମଚ୍ଛିକୱାରଣତ୍ଥଂ ବୀଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଲଗ୍ଗରଜାଦିମ୍ହି ପତ୍ତେ ପତିତେ ସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କା’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବେ ପଟିଗ୍ଗହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱତ୍ତନକଥାୟଂ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ତଣ୍ଡୁଲେସୁ ଖୀଣେସୁ ଏତେହି ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥଗତେହି ସାମଣେରସନ୍ତକେହିପି ସକ୍କା ପତିଟ୍ଠପେତୁ’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଚେ ସମ୍ଭୱତି, ‘ପରିୱତ୍ତନଂ ସାତ୍ଥକ’ନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଆପନ୍ନମେୱ, ତଥା ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଏସ ସାମଣେରୋ ପତ୍ତପରିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସତି, ମୟମେୱ ଚ ଇମସ୍ସ ୱିସ୍ସାସେନ ୱା ୟାଚିତ୍ୱା ୱା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମା’’ତି ଚିତ୍ତେ ସତି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି କତେପି ପରିୱତ୍ତନେତି ଚ ଆପନ୍ନଂ, କିଂ ବହୁନା । ନିରପେକ୍ଖେହେୱ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ନ ସାପେକ୍ଖେହୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟୋ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ‘‘ସଚେ ପନ ସକ୍କୋତି ୱିତକ୍କଂ ସୋଧେତୁଂ, ତତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଖାଦିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନେନ ସିଦ୍ଧୋୱ । ଆଧାରକେ ପତ୍ତୋ ଠପିତୋ ହୋତି ୟଥାପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱେ ନିରାଲୟୋ । ସମୁଦ୍ଦୋଦକେନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକେନ । ମେଣ୍ଡକସ୍ସ ଖୀରଂ ଖୀରତ୍ତାୱ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପନ ଖୀରଂ ମୁଖେନେୱ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସରୀରନିସ୍ସିତମହାଭୂତାନି ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତାନୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ‘‘କପ୍ପିୟମଂସଖୀରଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଭାଜନେ ଅଞ୍ଞଭିକ୍ଖୁସନ୍ତକେ ଅତ୍ତନୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପକ୍ଖିପତି, ‘ତଂ ଥୋକ’ନ୍ତି ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କାରଣେନ ୱଦତି, ତଂ ସବ୍ବେସଂ ନ କପ୍ପତି । କସ୍ମା ? ୱିନୟଦୁକ୍କଟତ୍ତା। ଅତ୍ତନା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ୱିନୟୱିଧିଂ ଅକତ୍ୱା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ତାଦିସଂ କିମତ୍ଥଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ? ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଉଗ୍ଗହିତକୋ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଭୂମିୟଂ ୱା ଭାଜନେ ୱା ଫଲଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ୱା ୟାୱଜୀୱିକମ୍ପି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଆମସତି, ନ ୱଟ୍ଟତି, ଉଗ୍ଗହିତକଂ ହୋତୀ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ମତେନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସଚେ ପତ୍ତେ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତେ ପିଣ୍ଡଂ ଠପେତି, ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ଉଗ୍ଗହିତକନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ‘‘ସଚେ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ୟାଗୁପଚନକଭାଜନେ…ପେ॰… ନିରାମିସଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବୋ । ‘‘କପ୍ପିୟମଂସଖୀରଂ ୱା’’ତି ପସଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦଧି ଚେ ପଟିଲଦ୍ଧଂ, ତଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି କେଚି ।

ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ଭୋଜନୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୯. ୱିଘାସାଦାନଂ ଅନ୍ତରା ପୂୱଲାଭେନ ଅଞ୍ଞତରା ପରିବ୍ବାଜିକା ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତା । ଦାପେତୀତି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ।

ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୭୬.ୱିଜହନ୍ତସ୍ସାତି ଅନାଦରତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଉୟ୍ୟୋଜକସ୍ସ ୱିଜହନ୍ତସ୍ସ ସତୋ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ସାମଣେରୋୱାଧିପ୍ପେତୋ ।

ଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୮୦.ସଭୋଜନେତି ଏତ୍ଥ ପଠମୱିକପ୍ପୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁରିସୋ ଚା’’ତି ଇମିନା ତତିୟପଦେନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ପଠମେହି ଦ୍ୱୀହି । କୁଲେତି ଘରେ । ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକଂ।

ସଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୮୪. ଇଧ ପଞ୍ଚମଂ ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗସ୍ସ ଦସମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉପରି ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ‘‘ତତିୟସିକ୍ଖାପଦେନା’’ତି ନ ପାଠୋ, ‘‘ଚତୁତ୍ଥେନା’’ତି ପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୮୯. ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୬. ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୨୯୪.ସଭତ୍ତୋତି ନିମନ୍ତନଭତ୍ତୋତି ପୋରାଣା ।

ପୁରେଭତ୍ତଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡାୟ, ଚରିତ୍ୱା ୟଦି ଭୁଞ୍ଜତି ।

ସିୟା ପରମ୍ପରାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନ ସା ସିୟା ॥

ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ଗମିକୋ, ପୁବ୍ବଗେହଂ ୟଦି ଗଚ୍ଛେ ।

ଏକେ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ॥

କୁଲନ୍ତରସ୍ସୋକ୍କମନେ, ଆପତ୍ତିମତୟୋ ହି ତେ ।

ସମାନଭତ୍ତପଚ୍ଚାସା, ଇତି ଆହୁ ଇଧାପରେ ॥

ମତା ଗଣିକଭତ୍ତେନ, ସମେନ୍ତି ନଂ ନିମନ୍ତନେ ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମାନନ୍ତି, ଏକେ ସମ୍ମୁଖତାପରେ ॥

ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥିକେହେୱ, ୱିଚାରେତବ୍ବଭେଦତୋ ।

ୱିଞ୍ଞୂ ଚାରିତ୍ତମିଚ୍ଚେୱ, ସିକ୍ଖାପଦମିଦଂ ୱିଦୂତି ॥

ଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୦. କାଲନ୍ତି ସୋ । ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘପୱାରଣାୟମେୱାୟଂ ୱିଧି, ତସ୍ମା ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମିନା ହି ତୟା ପୱାରିତମ୍ହ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଗିଲାନୋୱ ଲଭତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି, ତଂ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତଂ, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସପ୍ପିଆଦିଭେସଜ୍ଜପଞ୍ଚକଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଚେ, ‘‘ନ ଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’ତି ୱଚନେନ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୯) ଲିଖିତଂ ।

ମହାନାମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୧-୫.ମଂ ଦିଟ୍ଠେନାତି ମୟା ଦିଟ୍ଠେନ, ମମ ଦସ୍ସନେନ ୱା । ଏକମ୍ପି ସରହତ୍ଥଂ ପୁରିସନ୍ତି ଅଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ ।

ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୯. ନୱମେ ସେନାପରିକ୍ଖେପେନ ୱା ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନ ୱା ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନପରିୟନ୍ତେନ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା ।

ସେନାୱାସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୨୪. ଦସମେ ଏକମେକଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ପସ୍ସତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତିଆଦି । ଅଟ୍ଠମେ ପନ ଏକମେକଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ପସ୍ସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ପାଳି । କସ୍ମା ? ଅଙ୍ଗପ୍ପମାଣାଭେଦେପି ଅନୀକୱିସେସତୋ । ଦସମେ ପନ ଅଟ୍ଠମଙ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟାତି ।

ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଆୟସ୍ମତୋ ୟଂ ମୁନି ସାଗତସ୍ସ,

ମହିଦ୍ଧିକତ୍ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନେନ ।

ପାନସ୍ସ ଦୋସୋ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ,

ପୁବ୍ବେୱ ସୋ ଭଦ୍ଦୱତିଂ ପୟାତୋ ॥

ତସ୍ମା ପସ୍ସଂ ନାଗମପୋଥୟିତ୍ୱା,

ୱିନିସ୍ସଟଂ ସାଗତଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଚ ।

ନତୋ ସୁରାପାନନିସେଧନତ୍ଥଂ,

କୋସମ୍ବିମେୱଜ୍ଝଗମାତି ଞେୟ୍ୟଂ ॥

୩୨୬-୮.ପସୁପାଲକାତି ଅଜପାଲକା । ୟେନ ମଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ। କେଚି ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱାତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱତୋ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତାୟାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖମେୱ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ‘‘କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ‘‘ତବ୍ବହୁଲନୟେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟମ୍ପି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ଅକୁସଲେନେୱ ପିୱତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ।

ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୩୦. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୩. ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୩୬. ତତିୟେ କଥଂ ତିୱେଦନଂ ? ହସାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ‘‘ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦକଂ ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନଂ ।

ଇଦଂ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚେ, ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ କଥଂ ।

କୀଳିତଂୱ ଅକୀଳାତି, ମିଚ୍ଛାଗାହେନ ତଂ ସିୟା ॥

ଏତ୍ତାୱତା କଥଂ କୀଳା, ଇତି କୀଳାୟଂ ଏୱାୟଂ ।

ଅକୀଳାସଞ୍ଞୀ ହୋତେତ୍ଥ, ୱିନୟତ୍ଥଂ ସମାଦୟେ ॥

ଏକନ୍ତାକୁସଲୋ ୟସ୍ମା, କୀଳାୟାଭିରତମନୋ ।

ତସ୍ମା ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ, ଏକମେୱେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ॥

ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୪୪. ‘‘ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଂ ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅଜ୍ଝାଚରତି, ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥିକୱାଦୀଆଦୀନି ଆଚରିୟକୁଲାନି । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟତତିୟୱିକପ୍ପୋ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସେଖିୟାନଂ ଲୋକୱଜ୍ଜତ୍ତା ।

ଗାରୟ୍ହୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋ, ତସ୍ସ କସଟୋ ୟାୱଜୀୱିକୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ସମୱାୟୋ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ୱିକାଲେ ଉଚ୍ଛୁୟଟ୍ଠିଂ ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଗୁଳହରୀଟକଂ ୱିୟା’ତି ଏୱମାଦିକୋ ସମ୍ପତି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେ ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ନ ପତ୍ତହତ୍ଥେନ କୱାଟୋ ପଣାମେତବ୍ବୋ’ତି ଇମସ୍ସ ‘ୟେନ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତୋ ଗହିତୋ, ତେନ ହତ୍ଥେନ ନ ପଣାମେତବ୍ବୋ, ଇତରେନ ପଣାମେତବ୍ବୋ’ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ଆଚରନ୍ତୋ ନ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । ‘ତଥା ବୁଦ୍ଧବୋଧିଚେତିୟାନଂ ପୁପ୍ଫଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ତଥା ଆଚରନ୍ତୋ’’ତି ଚ । ତଥା ଆଚରତି ଅଭୟଗିରିୱାସିକୋ । ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଚେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ମା ଏୱଂ ୱଦା’’ତି ଅପସାଦେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗହିତକାନଂୟେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଆହା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଅନାଦରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଭିଂସାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୪୫. ଭିଂସାପନସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୬. ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୫୪.‘‘ୱିସିବ୍ବନାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟସ୍ସ ଅପେକ୍ଖା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ଜୋତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନହାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬୪. ନହାନସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୮. ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୬୮.ଅଲଭୀତିଲଭୋ। ୟଥା ‘‘ପଚତୀତି ପଚୋ, ପଥତୀତି ପଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ‘‘ଲଭତୀତି ଲଭୋ’’ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତଂ ? ପରିନିଟ୍ଠିତଲାଭସ୍ସେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ମଗ୍ଗେତି ସିବ୍ବିନିମଗ୍ଗେ । କପ୍ପକତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅକପ୍ପକତଂ ସିବ୍ବେତି । ୟାୱତା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତି, ତାୱତା ପୁବ୍ବଂ କପ୍ପମେୱ । କପ୍ପଂ ନ ୱିଜହତି ଚେ, ପୁନ କପ୍ପଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ ।

ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୭୪. ପରିଭୋଗୋ ଏତ୍ଥ କାୟକମ୍ମଂ। ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରଣଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ।

ୱିକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଚୀୱରାପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୭୯. ଦସମେ ୟସ୍ମା ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ଚୀୱରନିସୀଦନମ୍ପୀତି ଉଭୟମ୍ପି ସଦସମେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଉଭୟମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥାପି ଚୀୱରଗ୍ଗହଣେନ ଚୀୱରନିସୀଦନଂ ଗହିତମେୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ସନ୍ଥତନିସୀଦନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନିସୀଦନସନ୍ଥତଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ଇତରସ୍ସ ଅନିସୀଦନଅଦସଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଏତ୍ଥ ନିସୀଦନସନ୍ଥତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁତ୍ତା ଇତରମ୍ପି ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ତଜ୍ଜାତିକତ୍ତା । ସସ୍ସାମିକେ ସୂଚିଘରେ ସୂଚିଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋତି ପୋରାଣା ।

ଚୀୱରାପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ସୁରାପାନୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୮୨. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨. ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୮୭. ‘‘ପାଣୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ‘‘ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ପିୱତିଚେ, ଅନାପତ୍ତି ।

ଜଲେ ପକ୍ଖିପନଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଜଲପ୍ପୱେସନଂ ଇଦଂ ।

ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ନାନତ୍ତଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ଞାଣୱତା ସଦାତି ॥

ସପ୍ପାଣକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉକ୍କୋଟନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୯୨. ତତିୟେ ଦ୍ୱାଦସ ଉକ୍କୋଟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅକତଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କଟଂ କମ୍ମଂ, ପୁନ କାତବ୍ବଂ କମ୍ମନ୍ତି ଅନୁୱାଦାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅନିହଟଂ, ଦୁନ୍ନିହଟଂ, ନ ପୁନ ହରିତବ୍ବନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅୱିନିଚ୍ଛିତଂ, ଦୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ, ପୁନ ୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆପତ୍ତାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୱୂପସନ୍ତଂ, ଦୁୱୂପସନ୍ତଂ, ପୁନ ୱୂପସମେତବ୍ବନ୍ତି କିଚ୍ଚାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ, ପାଳିୟଂ ପନେତ୍ଥ ମୁଖମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ।

ଉକ୍କୋଟନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୯୯. ‘‘ପାରାଜିକାନୀତି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସିତାନୀ’’ତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ପରିୱାରପାଳିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣପଚ୍ଚୟା କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଆପତ୍ତାଧିକରଣପଚ୍ଚୟା ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଭିକ୍ଖୁନୀ ଜାନଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ୱେମତିକା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଆଚାରୱିପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ୨୯୦) । ପାରାଜିକଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନାପତ୍ତି, ନୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ ପଟିଚ୍ଛାଦନେ ୱିନା ଆପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁକ୍କଟୱାରେ ୱତ୍ତବ୍ବାପି ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟୋ ପଠମଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେହି ସହ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ପୁନ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟାୱ କୋଟି ନ ଛିଜ୍ଜତୀତି ଚେତ୍ଥ ୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରୋଚେତୁ ୱା, ମା ୱା, ପଟିଚ୍ଛାଦନଚିତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ । ତସ୍ସ ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଅନାରୋଚନେନେୱ ନ କୋଟି ଛିନ୍ନା ହୋତି, କିଂ ପୁନ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱଚନେନ ପୟୋଜନନ୍ତି ନ ଅନ୍ତିମସ୍ସ ଅନାରୋଚନେନ ଛିନ୍ନା ହୋତି, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନେନ ଏୱ ଛିନ୍ନା ହୋତି, ତତୋ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୋଟି ଛିନ୍ନା ହୋତି, ତଦଭାୱୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ଏୱମ୍ପି କୋଟି ଛିନ୍ନା ହୋତୀତି ଏୱଂ ନୋ ପଟିଭାତୀତି ଆଚରିୟୋ । ତତିୟେନ ଦୁତିୟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁତିୟୋ ନାମ ପଠମୋ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱାରିତତ୍ତା ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଆରୋଚନେପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ । କସ୍ମା ? ପୁବ୍ବେୱ ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନାରୋଚିତତ୍ତା । ‘‘ସୁତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୦୪. ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ବହୁଧା। ହାୟନୱଡ୍ଢନନ୍ତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଚେ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଊନତାୟ ହାୟନଂ କତଂ । ପସୂତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ କାତବ୍ବଂ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଚେ ୱଡ୍ଢନଂ କତଂ । ପସୂତସ୍ସ ହାୟନଂ କାତବ୍ବଂ । ନିକ୍ଖମନୀୟପୁଣ୍ଣମାସୀ ନାମ ସାୱଣମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମାସୀ । ‘‘ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଦୁତିୟେ ଉପଗଚ୍ଛତି ଦିୱସେ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସୋ ହି ପସୂତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ହୋତି । ଅୱସେସାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଧିକଦିୱସାନି ହୋନ୍ତେୱ, ତସ୍ମା ନିକ୍କଙ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଗବ୍ଭୱସ୍ସଞ୍ଚ ପୱାରେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୱସ୍ସଞ୍ଚ ଅଗଣେତ୍ୱା ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଣେତ୍ୱା ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସଂ । ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସୋତି ‘‘ଗବ୍ଭୱସ୍ସଂ ଏୱ ପହାୟା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ଦୁଲ୍ଲିଖିତଂ ।

୪୦୬.ଅଞ୍ଞଂ ଉପସମ୍ପାଦେତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଆଚରିୟୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତି । ‘‘ଓପପାତିକସ୍ସ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଭାୱତୋ ପୁନ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦା କାତବ୍ବା’’ତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀତି କେଚି ।

ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୦୯. ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥୋ ଚେ ସୁଦ୍ଧମାତୁଗାମୋ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ସମୟୋ ରକ୍ଖତି । ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥଭାୱସ୍ସ ଠାନଂ କତ୍ୱା ରକ୍ଖଣୀୟତ୍ତା ସହଧମ୍ମିକାନଂ ରକ୍ଖତିୟେୱାତି ଏକେ । ଥେୟ୍ୟଭାୱେ ନ ସହଧମ୍ମିକତା, ତସ୍ମା ନ ରକ୍ଖତି ଏୱାତି ଏକେ । ଅପାରାଜିକଥେୟ୍ୟଭାୱେ ସତି ସହଧମ୍ମିକଭାୱୋତି ଚେ ? ଇତରସ୍ମିଂ ଇତରନ୍ତି ସମୟୋ ଅନିସ୍ସଟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଭିକ୍ଖୁ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥୋ ଚେ, ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ । ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସଞ୍ଞୀ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟାତି ଚ । ‘‘ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ପଦଂ କେସୁଚି ନତ୍ଥି, ତଂ ଅନନୁରୂପଂ । ତଥା ଦୁତିୟେପି ।

ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୨. ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, କେସୁଚି ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁନ୍ଦରୋ ‘‘ତେନ ଖୋ ସମୟେନା’’ତି ଅଧିକାରତ୍ତାତି କେଚି । ଇଧ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା, ସିକ୍ଖମାନା, ସାମଣେରୀତି ଇମାପି ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମାସଂ ପନ ସମୟୋ ରକ୍ଖତି, ଅୟମିମାସଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋ ।

୪୧୪. ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା’’ତି ୱଚନତୋ ଅପ୍ପଟିବଲା ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକାତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକତ୍ତା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଂୱିଦହତି, ମାତୁଗାମୋ ନ ସଂୱିଦହତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ସଂୱିଧାନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୭. ଗହଟ୍ଠସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକକମ୍ମଂ ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟିକମେୱ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ୱିପାକନ୍ତରାୟିକା ଅହେତୁକତ୍ତା । ପୁବ୍ବେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନା ସମ୍ମୁଟ୍ଠା ସୁଦ୍ଧସଞ୍ଞିନୋ ଅନ୍ତରାୟିକା ଏୱ । ସେସାତି ଜାତିକା । ରସେନାତି ଭାୱେନ । ଅଧିକୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିକରଣଂ କତ୍ୱା କୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ । ଅସିସୂନୂପମା କୁସଲଧମ୍ମଚ୍ଛେଦନଟ୍ଠେନ । ସତ୍ତିସୂଲୂପମା ଚିତ୍ତୱିତୁଦନଟ୍ଠେନାତି ପୋରାଣା । ଅନାପତ୍ତିପାଳିୟଂ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ମୁଖାରୁଳ୍ହୱସେନ ଲିଖିତଂ ।

ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୨୫. ‘‘ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠେନାତି ଇମିନା ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକତଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତେନ ସହୱାସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ସଚିତ୍ତକତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଉକ୍ଖିତ୍ତସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୨୮.ୟତ୍ଥତେ ନ ପସ୍ସାମାତି ତେତି ତଂ । ଅଥ ୱା ତୱ ରୂପାଦିଂ ନ ପସ୍ସାମ । ଅୟଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ‘‘ସଚେ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାନୁମତିୟା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ୟଦି ସୋ ପାରାଜିକୋ, ଲିଙ୍ଗନାସନା ନାମ ସିୟା । ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ଚ ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ଥରି ଅସତ୍ଥାଦିଦିଟ୍ଠି ନ ହୋତି । ସଚେ ସା ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଂୱରେ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗନାସନାୟେୱ ନାସେତବ୍ବୋତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ ।

କଣ୍ଟକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ସପ୍ପାଣକୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସହଧମ୍ମିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୩୪. ସହଧମ୍ମିକସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨. ୱିଲେଖନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୩୮.ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ସତିସମ୍ମୋସାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ ନ କରୋତୀତି ଦୀପେତି, ନ ଚତ୍ତାରି ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରଟ୍ଠେକଦେସୋ ଜନପଦୋ। ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଅରିଟ୍ଠକଣ୍ଟକା ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ‘‘ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି ୱଚନେନ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ଦୀପେନ୍ତି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଦସୱତ୍ଥୁଦୀପକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା । ତେ ହି ୱିନୟସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ପରୂପହାରାଦିୱାଦା ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପ୍ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। କେ ପନ ତେ ? ଏକଚ୍ଚେ ମହାସଙ୍ଘିକାଦୟୋ, ନ ସବ୍ବେତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ପରୂପହାରା…ପେ॰… ୱାଦା’’ତି ୱିସେସନୱଚନମାହ । ତତ୍ଥ ୟେ କୁହକା ପାପିଚ୍ଛକା ଅଭୂତଂ ଉଲ୍ଲପିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧୱରଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ପତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେହି ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମାରକାୟିକା ଉପସଂହରନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଜନଂ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି । ୟେ ଚ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ଅକୁହକା, ତେପି ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା କେଚି ତଂଦିଟ୍ଠିକା ହୋନ୍ତି ଅଧିମାନିନୋ ଚ । ଅତ୍ତନୋ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାପି ନାଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅନଧିଗତେ ଅଧିକତସଞ୍ଞିନୋୱ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅଞ୍ଞାଣକଙ୍ଖାୱିତରଣା ନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ୱିୟ ସଚ୍ଚେସୁ ପରୱିତରଣା ପରେହି ପଞ୍ଞତ୍ତା ନାମାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱିନୟଧରୋ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଅରହତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ (କଥା॰ ୩୧୩; ମହାୱ॰ ୩୫୩) । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ଥୁସାସନେ’’ତିଆଦୀନି (ମହାୱ॰ ୩୦) ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରେ ‘‘ପରିୟତ୍ତି ମୂଲ’’ନ୍ତି ୱାଦିନୋ । ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ’’ତି ନିଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗପଦାନି ସିଦ୍ଧାନି । ସିଦ୍ଧେୟେୱ କିଂ ଇମସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ? ଗରହିତୁକାମତା ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦୱିୱଣ୍ଣନଞ୍ଚାତି ।

ୱିଲେଖନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମୋହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୪୪. ମୋହନସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୪. ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୨.ରତ୍ତଚିତ୍ତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ । ୱିହେଠେତୁକାମଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅହଂ ଇମଂ ମାରେମି, ନତ୍ଥି ମେ ମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କୁପିତୋ ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପୁରେକ୍ଖତ୍ୱା ପହାରଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ ।

ପହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୬. ‘‘କାୟଂ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୫୬) ୱଚନତୋ କାୟାଦୀସୁ ୟଂ ଉଚ୍ଚାରେତି, ତଂ ତଲଂ ନାମ । ତଲମେୱ ତଲସତ୍ତିକଂ। ପୋଥନସମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ସତ୍ତିକନ୍ତି ଏକେ । ତଂ ‘‘ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ଇମିନା ନିୟମେତି । ଏୱଂ କୁପିତା ହି କୋପୱସେନ ପୋଥନାସମତ୍ଥତଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ହତ୍ଥଗତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସମ୍ପି ହୋତୁ, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ୟସ୍ମା ପହରିତୁକାମତାୟ ପହଟେ ପୁରିମେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । କେୱଲଂ ଉଚ୍ଚାରେତୁକାମତାୟ ଉଗ୍ଗିରଣମତ୍ତେ କତେ ଇମିନା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇମିନା ପନ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପହାରୋ ଦିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ନ ପହରିତୁକାମତାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । କିମିଦଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପହାରପଚ୍ଚୟା, ଉଦାହୁ ଉଗ୍ଗିରଣପଚ୍ଚୟାତି ? ପହାରପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ପୁରିମଂ ଉଗ୍ଗିରଣପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସଦୁକ୍କଟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁରିମଞ୍ହି ଉଗ୍ଗିରଣଂ, ପଚ୍ଛା ପହାରୋ । ନ ଚ ପଚ୍ଛିମପହାରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁରିମଂ ଉଗ୍ଗିରଣଂ ଅନାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକଂ ଭୱିତୁମରହତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ‘‘ତେନ ପହାରେନ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭିଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ଇମିନାପି ପହାରପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ଉଗ୍ଗିରଣଂ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘ତିରଚ୍ଛାନାଦୀନଂ ଅସୁଚିକରଣାଦୀନି ଦିସ୍ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ଉଗ୍ଗିରନ୍ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତଲସତ୍ତିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୬୨.ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞୀ ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନାତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିକାୟସଂସଗ୍ଗାଦିନା ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି ।

ଅମୂଲକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୬୮.ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ମଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ସୟଂ ସଞ୍ଞାୟ ତଥା ଅମଞ୍ଞନ୍ତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କିଂ ମୁସାୱାଦେନ କାରେତବ୍ବୋତି ? ନ ସିୟା ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ନ ଚ କେୱଲଂ ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ତି ଇମିନା ନିୟମତୋ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ପରମତ୍ଥୱିହିତଂ କତ୍ଥଚି ହୋତି । ‘‘ଉଦକଂ ମଞ୍ଞେ ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ପରୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତୁ ୱା, ମା ୱା, ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପାଦନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୭୩.ଇମେସଂସୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନୀତି ସିୟା କିରିୟା ସିୟା ଅକିରିୟାତି ଇମିନା ନୟେନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅଞ୍ଞୱାଦକପଚ୍ଚୟାପତ୍ତି କିରିୟା ଚ ୱିହେସକପଚ୍ଚୟାପତ୍ତି ଅକିରିୟା ଚ, ତଦୁଭୟଂ ପନ ଏକସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି କତ୍ୱା ତଂ ଅଞ୍ଞୱାଦକସଙ୍ଖାତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସିୟା କିରିୟା ପଠମସ୍ସ ୱସେନ, ସିୟା ଅକିରିୟା ଦୁତିୟସ୍ସ ୱସେନାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କମ୍ମପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୭୪. ‘‘ଧମ୍ମିକାନଂ କମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୭୫) ୱଚନତୋ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମିକାନଂ କମ୍ମାନଂ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଛନ୍ଦଂ ଦେନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ, ନ ପଟିପତ୍ତି । ଅଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଖିୟ୍ୟତି, ତଂ ୱା ଉକ୍କୋଟେତି, ଅନାପତ୍ତି ନେୱ ହୋତୀତି ? ନ, ତଥା ଛନ୍ଦଦାନକାଲେ ଅକତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଧମ୍ମକମ୍ମଖିୟ୍ୟନାଦିପଚ୍ଚୟା ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଧମ୍ମେନ ୱା ୱଗ୍ଗେନ ୱା ନ କମ୍ମାରହସ୍ସ ୱା କମ୍ମକରଣପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖକରଣତୋ ଅୱିସେସମେୱ ତଥାୱଚନନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଛନ୍ଦଦାନକାଲେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମକରଣାନୁମତିୟା ଅଭାୱତୋ, କାରକସ୍ସେୱ ୱଜ୍ଜପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ଗଣସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଚେ ? ପାରିସୁଦ୍ଧିଛନ୍ଦଦାୟକାୱ ତେ, ନ ଗଣୋ ଅକମ୍ମପ୍ପତ୍ତତ୍ତା, ପରିୱାରେପି (ପରି॰ ୪୮୨ ଆଦୟୋ) କମ୍ମୱଗ୍ଗେ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତଛନ୍ଦଦାୟକା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ତଥାପି ଅଧମ୍ମକମ୍ମସ୍ସ ଛନ୍ଦୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ ଦେନ୍ତେ ଅକପ୍ପିୟାନୁମତିଦୁକ୍କଟତୋ । ତତ୍ଥ ହି ୟୋଜନଦୁକ୍କଟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

କମ୍ମପଟିବାହନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୮୧. ସନ୍ନିପାତଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଚେ ଛନ୍ଦଂ ନ ଦେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକେ । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏକେ ଧମ୍ମକମ୍ମନ୍ତରାୟକରଣାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଛନ୍ଦଂ ଦାତୁଂ ଲଭତୀତି କେଚି । ଦିନ୍ନଛନ୍ଦେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପୁନ ଗତେପି ଛନ୍ଦୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅହତ୍ଥପାସୋ ଛନ୍ଦାରହୋ’’ତିଆଦୀହି ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ଦାତୁକାମତାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି ।

ଛନ୍ଦଂଅଦତ୍ୱାଗମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୮୪-୫.ଅଦାସୀତି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ତେ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଅତ୍ତାନଂ ପରିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହଂସୁ । ପରିଣାମେନ୍ତୀତି ନେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଲାଭୋତି ପଦୁଦ୍ଧାରକରଣଂ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତସ୍ସପି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଲାଭଦୀପନତ୍ଥଂ । ଚୀୱରମେୱ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତେନେୱ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଦିନ୍ନଂ ଖୀୟତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିନ୍ନନ୍ତି ଚ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।

ଦୁବ୍ବଲସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୯୧. ଞାତକମ୍ପି ପରସ୍ସ ଦାତୁକାମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଏୱ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦାତୁକାମଂ ୟଥାସୁଖଂ ୱିଚାରେତୁଂ ଲଭତି ।

ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ସହଧମ୍ମିକୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ରତନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୪୯୪-୭. ୟଥା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସତି, ଏୱମାକାରେନ ନାରହତାୟଂ ପୁରିସୋ ପାପୋ ହୋତୁଂ, ନ ହୋତି ପାପୋତି ଅତ୍ଥୋ, କାରଣତ୍ଥଂ ୱା । ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟତୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥିସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟସମ୍ମଦ୍ଦୋ, ଅକ୍କମନଂ ଚୁଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୯୮.ରତନଂ ନାମ ଅଗ୍ଗମହେସୀ, ତଥାପି ଇଧ ଅଞ୍ଞାପି ଦେୱିଗୋତ୍ତା ନ ରକ୍ଖତି, ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ନ ମହେସୀ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ । ସଚେ ଖତ୍ତିୟୋୱ ହୋତି, ନାଭିସିତ୍ତୋ । ଅଭିସିତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ନ ଖତ୍ତିୟୋ ରକ୍ଖତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭିସିତ୍ତଭାୱୋୱପମାଣଂ । ସେସଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଏକେ ।

୫୦୦-୫୦୧. ‘‘ନ ସୟନିଘରେ ସୟନିଘରସଞ୍ଞୀ’’ତି ତିକଚ୍ଛେଦୋପି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି । ନ ସୟନିଘରଂ ନାମ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତରୁକ୍ଖମୂଲାଦି ।

ଅନ୍ତେପୁରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୦୪. ‘‘ଅଧିୱାସେନ୍ତୁ ଗହପତିନୋ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମେ ଗହପତିନୋ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥି ।

୫୦୬.କୁରୁନ୍ଦିୱଚନେନ ଘରେପି ୟଦି ଭିକ୍ଖୂ ଆସଙ୍କନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପତିରୂପାତି ‘‘ରତନସମ୍ମତେ ପଂସୁକୂଲଗ୍ଗହଣଂ ୱା ରତନେ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଗମନଂ ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ତାୱକାଲିକୱସେନପି ଅନାମାସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୭.୫୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ରତନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱିସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୧୧-୨. ଅହିନା ଡଟ୍ଠୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗତୋ, ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉଦପାଦି । ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଗାମୋ ଗାମୂପଚାରୋତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱିସନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୧୭.ତନ୍ତି ଭେଦନକଂ । ଅସ୍ସାତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ପଠମଂ ଭେଦନକଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି ।

୫୨୦.ୱାସିଜଟେତି ୱାସିଦଣ୍ଡକେ ।

ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୧-୨. ‘‘ଉଚ୍ଚେ ମଞ୍ଚେ’’ତି ଚ ‘‘ଉଚ୍ଚା ମଞ୍ଚେ’’ତି ଚ କତ୍ଥଚି । ଆୟତୋତି ୱିତ୍ଥତୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ପାଦକଂ ୱା ।

ମଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୨୮.ପୋଟକିତୂଲନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ତିଣତୂଲଂ । ପଟିଲାଭେନ ଉଦ୍ଦାଲେତ୍ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପଟିଲାଭମତ୍ତେନେୱ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ପରିଭୋଗେୟେୱ ପନ ଆପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ଏତ୍ଥ ସାଧକଂ ।

ତୂଲୋନଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୧. କିଞ୍ଚାପି ନିସୀଦନସ୍ସ ଜାତି ନ ଦିସ୍ସତି ଏତ୍ଥ, ତଥାପି ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ‘‘ନୱ ଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚୀୱରଜାତିୟେୱସ୍ସ ଜାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସନ୍ଥତସଦିସଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱାତି ସଦସ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନିସୀଦନସନ୍ଥତତ୍ତା ଉପମେତି । ଲାଭେ ସଦସଂ, ଅଲାଭେ ଅଦସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନନିୟମନତୋ ।

ନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୩୯. ୟଦି କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି ନାମ ଅଧୋନାଭି ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲା ଉପ୍ପନ୍ନକଣ୍ଡୁପୀଳକାଦିପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ସ ସୁଗତସ୍ସ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟା ଦୀଘସୋ ଚତସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ତିରିୟଂ ଦ୍ୱେତି ଇଦମ୍ପି ଅତିମହନ୍ତଂ ପମାଣଂ ଦିସ୍ସତି । ସବ୍ବୋ ହି ପୁରିସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିଦତ୍ଥିୟା ସତ୍ତୱିଦତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ସୁଗତସ୍ସ ଚ ଏକାୱିଦତ୍ଥି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦି ପକତିପୁରିସସ୍ସ ପମାଣଂ ଆପଜ୍ଜତି ତିରିୟଂ, ଦୀଘସୋ ପନ ଦିଗୁଣଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଆପଜ୍ଜତୁ, ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ତସ୍ସା, ଚେ ଇଚ୍ଛତି, ସବ୍ବମ୍ପି ସରୀରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସ୍ସତି, ସବ୍ବସରୀରଗତସଙ୍ଘାଟି ୱିୟ ବହୁଗୁଣଂ କତ୍ୱା ନିୱାସେତୁକାମୋ ନିୱାସେସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା ।

କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୪୨.ୱସ୍ସିକସାଟିକାପି ଉକ୍କଟ୍ଠପଟିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା । ୱସ୍ସକାଲେ କେଚି ସଙ୍ଘାଟିପରିଭୋଗେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା । କିଞ୍ଚାପି ଇମିନା ତକ୍କେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକାୟୋ କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିୟୋ ଧାରେନ୍ତି, ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟୋ ଧାରେନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ପନ ଅଞ୍ଞଥା ପୁଣ୍ଣପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅଧିକପ୍ପମାଣାୟୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଧାରେସୁନ୍ତି କତ୍ୱା ଏତପରମତା ତାସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସେୱ ନୟୋ ଦସମେପି ।

ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ନନ୍ଦତ୍ଥେରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫୧. ତତ୍ଥ ଭିସିଂ ୱା ବିବ୍ବୋହନଂ ୱା କରୋତୀତି ଦୀଘସୋ ବହୂନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସାଧାରଣତ୍ଥଂ କରୋତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନନ୍ଦତ୍ଥେରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ରତନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପାଟିଦେସନୀୟକଣ୍ଡୋ

୧. ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫୩-୫. ‘‘ପଟିଦେସେତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ଆଗତୱସେନେୱ ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ‘‘ଅନ୍ତରଘରେ ଅନ୍ତରଘରସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେ ଅଖାଦନୀୟଅଭୋଜନୀୟସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅଭିକ୍ଖୁନିସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ଅପରେପି ତୟୋ ତିକଚ୍ଛେଦା ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା ।

ପଠମପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୫୫୯. ‘‘ନିମନ୍ତିତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନିମନ୍ତିତତା ଏତ୍ଥ ନ ଅଙ୍ଗଂ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱା ଇଧ ୱା ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଲେସାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନିମନ୍ତିତା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପରେପି ତୟୋ ତିକଚ୍ଛେଦା ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ତଥା ହି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ତାଦିସଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅୱାରେନ୍ତାନଂ ପାଟିଦେସନୀୟମେୱ । ‘‘ଏସା ୱୋସାସତି ନାମ, ୱୋସାସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ’’ତି ୱଚନେନ ପୁନ ‘‘ଗାରୟ୍ହଂ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏକୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି । ପଠମଂ ଅଜ୍ଝୋହାରେୟେୱ ଆପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଆଗଚ୍ଛତି ‘‘ଆପଜ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ୱଚନତୋ । ଏକେନ ବହୂନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି କେଚି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ‘‘ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତିଆଦିନା ପାଠେ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ମମ ତକ୍କୋ । ଏକେନ ସହେୱ ‘‘ଅହଂ ଆପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଏକେନ ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ଦେସେତବ୍ବତୋ, ସବ୍ବେହି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଆପଜ୍ଜିମ୍ହାତି ସହେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକେନ ଚେ ଅୱାରିତୋ, ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଗାରୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟପାଟିଦେସନୀୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୬୨-୫୭୦. ତତିୟଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନିୟେୱ ।

ପାଟିଦେସନୀୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସେଖିୟକଣ୍ଡୋ

୧. ପରିମଣ୍ଡଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫୭୬.‘‘ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖେନାତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଓତାରେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥମେୱ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉଭୋପେତେ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦା ଏକପରିଚ୍ଛେଦା, ‘‘ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ସୁଖୁମଂ, ଏକପତ୍ତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୟଥାଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି । ଦୁପଟ୍ଟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱିହତ୍ଥପ୍ପମାଣମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ଏକପଟ୍ଟଂ, ଦ୍ୱିପଟ୍ଟଂ ୱା ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ‘‘ଦ୍ୱିହତ୍ଥପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିରିୟଂ ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଲାଭେ ଏୱ ‘‘ଅଲାଭେ ତିରିୟଂ ଦ୍ୱିହତ୍ଥପ୍ପମାଣମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ସଜ୍ଜେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚିତ୍ତକଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱିଜାନନଚିତ୍ତେନେୱ ‘‘ଅନାଦରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ନ ୱତ୍ଥୁୱିଜାନନଚିତ୍ତେନ ‘‘ଇଦମେୱଂ କତ’’ନ୍ତି ଜାନତୋପି ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୱାଦୋପି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦୋପି । ପଞ୍ଞତ୍ତେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେପି ୟଂ ପକତିୟା ୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ । ଇଦଂ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତେୟେୱ ୱଜ୍ଜଂ, ନାପଞ୍ଞତ୍ତେ, ତସ୍ମା ଇତରଲୋକୱଜ୍ଜେନ ଅସଦିସତ୍ତା ନ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଜ୍ଜତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ। ଅନାଦରିୟଚିତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ସଚିତ୍ତକଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତିୱେଦନତ୍ତା ତିୱେଦନଂ । ୟସ୍ମା ଅନାଦରିୟଚିତ୍ତତା ନାମ କେୱଲଂ ଅକୁସଲମେୱ, ତଞ୍ଚ ପକତିୟା ୱଜ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ। ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମନଂ ନାମ ଦୋମନସ୍ସିକସ୍ସେୱ ହୋତୀତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ। ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପାଣାତିପାତାଦି ୱିୟ ନିୱାସନାଦିଦୋସୋ ଲୋକଗରହିତୋ ନ ହୋତୀତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜନ୍ତି ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୫୭୭.ୱିହାରେପୀତି ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନାଦିକାଲେ, ତସ୍ମା ‘‘ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପରିଳାହାଦିପଚ୍ଚୟା କପ୍ପତି, ନ ଅନ୍ତରଘରପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ।

୫୮୨.‘‘ଏକସ୍ମିଂପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପରିସ୍ସୟାଭାୱଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଲଭତିୟେୱ । ତଥା ଗାମେ ପୂଜ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ପନ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାଦିସଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରିମଣ୍ଡଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫୮୬.ହସନୀୟସ୍ମିନ୍ତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ହସିତବ୍ବୱତ୍ଥୁକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରଘରେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ ଅନୁମୋଦନାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି କିର । ତଥା ହି ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ହତ୍ଥିସାଲାଦୀସୁ ମହାଜନସ୍ସ କଥେସି ।

୫୯୧. କେଚି ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ପରିକ୍ଖାରଟ୍ଠପନମତ୍ତେନ ୱାସୂପଗତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚେ ୱାସୂପଗା ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟୋୱ କପ୍ପିୟଭୂମି । ‘‘ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଏକରତ୍ତମ୍ପି ୱସନ୍ତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୬୧) ୱଚନତୋ ତାସଂ ସମୀପଂ ୱା ତାହି ଗହିତୱାସାଗାରଂ ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତୋ ୟଥାସୁଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନ ହି ତାୱତା ତଂ ଘରଂ ଅନ୍ତରଘରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଖମ୍ଭକତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୦୪. ସୂପୋ ପତ୍ତପ୍ପମାଣୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତାକାରୋ । ଓଲୋଣୀ ୱୁଚ୍ଚତି କୁଧିତଂ, ଗୋରସତୋ ପୂରା ଥୂପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୦୫.ହେଟ୍ଠା ଓରୋହତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଓରୋହନପ୍ପମାଣେ ସତି ଏକଦେସେ ଥୂପୀକତେପି ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପତ୍ତସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ପଦୁମିନିପଣ୍ଣାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଓଦହନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧଂ ନାମ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ‘ସମତିତ୍ତିକୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’ତି ୱଚନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ସମପୁଣ୍ଣୋ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତେ ପତ୍ତେ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଦିୟ୍ୟମାନୋ ଥୂପୀକତୋପି ଚେ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ‘ଥୂପୀକତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’ତି ହି ୱଚନଂ ପଠମଂ ଥୂପୀକତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଚ୍ଛା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ, ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ପତ୍ତେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚେପି ଥୂପୀକତଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟତି ଅଥୂପୀକତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ପୟୋଗୋ ପନ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁବ୍ବଦେସା’’ତି ଚ ‘‘ସମତିତ୍ତିକନ୍ତି ୱା ଭାୱନପୁଂସକ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଖମ୍ଭକତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସକ୍କଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୦୯.ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ସୂପୋ ନାମ ଦ୍ୱେ ସୂପା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ସୂପଗ୍ଗହଣେନ ପଣୀତଭୋଜନେହି ଅୱସେସାନଂ ସବ୍ବଭୋଜନାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଚସ୍ସ ‘‘ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନା’’ତି ଇଦଂ ଅଧିକଂ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅସତିୟା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ଆପଦାସୂ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ, ‘‘ସମସୂପକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି କତ୍ଥଚି ଲିଖିତଂ, ତଞ୍ଚ ପମାଦୱସେନ ଲିଖିତଂ । ‘‘ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ଓଗିଲିତୁକାମସ୍ସପି ସହସା ଚେ ପୱିସତି, ଏତ୍ଥ ‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ସହସା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘ଅସତିୟା’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଏକଚ୍ଚେସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ରସରସେତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସକ୍କଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କବଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୧୮.‘‘ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଏକଦେସଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକଚ୍ଚେ । ‘‘ସବ୍ବନ୍ତି ୱଚନତୋ ଏକଦେସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଅୱିସେସିତତ୍ତା ।

୬୨୪.ସିତ୍ଥାୱକାରକେ ‘‘କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତଂ ସିତ୍ଥଂ ଛଡ୍ଡିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଚ ‘‘କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ’’ତି ଚ ପାଠୋ ।

କବଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୁରୁସୁରୁୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୨୭. ‘‘ସୁରୁସୁରୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସୁରୋସୁରୋ’’ତି ଚ ପାଠୋ । ସୀତୀକତୋତି ସୀତଙ୍କୋ । ‘‘ସିଲକବୁଦ୍ଧୋତି ଅରିୟାନଂ ପରିହାସୱଚନମେୱେତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

୬୩୧.ପଟିକ୍କୂଲୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି କାମଭୋଗିନୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ତେ ପଟିକ୍କୂଲଂ କରୋନ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ଇସ୍ସରିୟଲିଙ୍ଗୱସେନ ଗହଣସମ୍ଭୱତୋ । ତେ ହି ଅନାଦରା ହୋନ୍ତି । ପତ୍ତଧୋୱନନ୍ତି ପତ୍ତଧୋୱନୋଦକଂ ଭୋଜନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ।

୬୩୪. ‘‘ଛତ୍ତପାଦୁକାୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଛତ୍ତପାଦେ’’ତି ଚ ପାଠୋ ।

୬୩୭.ଚାପୋତି ସତ୍ତଖାଦନୱଧୋ । ‘‘ସେସା ସବ୍ବା ଧନୁୱିକତି କୋଦଣ୍ଡେ ପୱିଟ୍ଠା’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ, ପଟିମୁକ୍କନ୍ତି ପୱେସିତଂ, ଲଗ୍ଗିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁରୁସୁରୁୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପାଦୁକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୪୦. ସୟଂ ୟାନଗତୋ ହୁତ୍ୱା, ୟଥା ୟାନଗତସ୍ସ ୱେ ।

ଅଲଂ ୱତ୍ତୁଂ ତଥା ନାଲଂ, ସଛତ୍ତୋ ଛତ୍ତପାଣିନୋ ॥

ୟଥା ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ।

୬୪୭.ଛପକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ସଚାହଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଠୋ, ‘‘ଦସ ଚେ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥି, ‘‘ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଗିଲାନସ୍ସା’’ତି ଚ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ ସୁନ୍ଦରଂ । ଥୋମିତୋତି ଅହମ୍ପି ଜାନାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ୟା ଧନୟସଲାଭସଙ୍ଖାତା ୱୁତ୍ତି ୱିନିପାତେନ ହୋତି ସମ୍ପରାୟେ ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଅଥ ୱା ୱିନିପାତେନାତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ୱିନିପାତନାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଧମ୍ମଚରଣେନ ଅଧମ୍ମଚରଣାୟ । ‘‘ଅସ୍ମା କୁମ୍ଭିମିୱା’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି ।

ପାଦୁକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକୱଣ୍ଣନା

କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ସମନୁଭାସନଂ କିରିୟଂ । ଇମାନି କିରିୟାନି । ଧମ୍ମଦେସନସମୁଟ୍ଠାନାନି ୱାଚାଚିତ୍ତତୋତି ଏତ୍ଥ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱତୋ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦାଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ନିସୀଦନଗମନାହାରପକ୍ଖିପନାଦିକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱା ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ଧମ୍ମଦେସନେ ତାଦିସସ୍ସାଭାୱା ।

ପକିଣ୍ଣକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସେଖିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସତ୍ତାଧିକରଣସମଥୱଣ୍ଣନା

‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା କାତବ୍ବା…ପେ॰… ତିଣୱତ୍ଥାରକୋ କାତବ୍ବୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ସତ୍ତାଧିକରଣସମଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ୱିତ୍ଥାରମଭିସଙ୍ଖତଂ ।

ଅକତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି, ୱକ୍ଖେ ଗଣ୍ଠିପଦକ୍କମଂ ॥

ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗୋ ଅସ୍ସ, ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୫୬-୭. ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଞ୍ଞା ୱୀମଂସା। ପଦପଟିପାଟିୟା ଏୱାତି ମାତିକାପଦପଟିପାଟିୟା ଏୱ । ‘‘ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକାନଂ ଉପସଙ୍କପ୍ପନାନଂ ୱିଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

୬୫୮. ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୁନୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀ, ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନାତି ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଦେସନାୱିଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଅଞ୍ଞବୁଦ୍ଧକାଲେ ଅତ୍ଥୀତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ଅମ୍ହାକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧକାଲେ ସମ୍ଭୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଏହିଭିକ୍ଖୁନିୟା ପଟିସେଧଛାୟାଦିସ୍ସନତୋ ଚ । ୟଥାହ ଧମ୍ମପଦେ ୱିସାଖାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧. ୱିସାଖାୱତ୍ଥୁ) ‘‘ତସ୍ସ ଚୀୱରଦାନସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଇମଂ ମହାଲତାପସାଧନଂ ଲଭି । ଇତ୍ଥୀନଞ୍ହି ଚୀୱରଦାନଂ ମହାଲତାପସାଧନଭଣ୍ଡେନ ମତ୍ଥକଂ ପପ୍ପୋତି, ପୁରିସାନଂ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରେନା’’ତି । ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସମ୍ଭୱୋ ଅଞ୍ଞବୁଦ୍ଧକାଲେ କଦାଚି ସିୟା, ନତ୍ଥେୱ ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ । ଦେସନାୱିଲାସେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁଦେସନାକ୍କମେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନିନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନେୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱସେନ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ତତ୍ଥ ନ ୱୁତ୍ତା । ତାସଂ ଅତ୍ଥିତା ଇମାୟ ପରିୱାରକଥାୟ ୱେଦିତବ୍ବା –

‘‘ଉଭୋ ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନା,

ଉଭିନ୍ନଂ ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ।

ସିୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ନାନା,

ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) ।

ଅଥ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଏହିଭିକ୍ଖୁସରଣଗମନେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱେ ଠିତା ପୁରିସୂପସମ୍ପନ୍ନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି, ‘‘ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନା ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ନୋ ଚେ, ତଂ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲୋ’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୱସ୍ସୱଭାୱସ୍ସ ଇଜ୍ଝନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀନଂ ଅଗ୍ଗହତ୍ଥା ପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥେହି କଦାଚି ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱନ୍ଦନ୍ତାନଂ ୱା ପୁରିସାନଂ ସିରାନି ଅଗ୍ଗପାଦେହି ମିସ୍ସିତାନି କଦାଚି ହୋନ୍ତି, କେସଚ୍ଛେଦନକାଲେ ୱା ସିରଂ ପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥେହି ମିସ୍ସିତଂ ହୋତି, ଚିତ୍ତଂ ନାମେତଂ ଅତିରଦ୍ଧଗୱେସି, ଦୁରକ୍ଖିୟଂ ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ମା ଅତିଲହୁଂ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ କାରୁଞ୍ଞେନ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦେସେସୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୬୫୯.ତବ୍ବହୁଲନୟେନସା ୱୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅୟମନୁଗଣ୍ଠିପଦକ୍କମୋ – ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପନ ‘‘ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକିରିୟତୋପି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା…ପେ॰… ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୬) ନୟେନ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତାୟପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମପାରାଜିକସ୍ସାପି ତବ୍ବହୁଲନୟେନେୱ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ପୱେସନସାଦିୟନାଦିମ୍ହି କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ଦିସ୍ସତି । ଅଙ୍ଗଜାତଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ସୋ ଚେ ପୱେସନଂ ନ ସାଦିୟତି, ପୱିଟ୍ଠଂ ନ ସାଦିୟତି, ଠିତଂ ନ ସାଦିୟତି, ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୮) ଏତ୍ଥ ଠିତ ନ ସାଦିୟନେ ପକତିୟାପି ପରିପୁଣ୍ଣଚଲନତ୍ତା । ସାଦିୟନପଚ୍ଚୟା ହି ସେୱନଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତେୱାତି ତବ୍ବହୁଲନୟେନେୱ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ଗହେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କସ୍ମା ତବ୍ବହୁଲନୟୋ ଅୱୁତ୍ତୋତି ଚେ ? ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯, ୪୨) ମାତିକାୟଂ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦନୁରୂପୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗନୟମନୋଲୋକେତ୍ୱା ‘‘କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତେସୁ ତବ୍ବହୁଲନୟେନ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା, ତଥା ସୁରାଦୀନଂ ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତା, ନ ଇତରଥା ‘‘ୟଂ ଅକୁସଲେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା, ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତେ ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନଂ ନିୟମନଲକ୍ଖଣସିଦ୍ଧି ହୋତି, ତଥା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସା ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଲୋକୱଜ୍ଜା । ସେସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଲୋକୱଜ୍ଜୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା ୱତ୍ଥୁଅଜାନନପକ୍ଖେପି ଅକୁସଲେନେୱ ପାତବ୍ବତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ସୁରାପାନୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୮) ‘‘ମଜ୍ଜପାନେ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଜାନିତ୍ୱାପି ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସାମଣେରୋ ଜାନିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତୋ ସୀଲଭେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଅଜାନନପକ୍ଖେ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ସିଦ୍ଧିକରଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଦିସେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସତିପି ସାମଣେରୋ ସୀଲଭେଦଂ ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅଭିନିୱେସୱଚନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ସମାନଜାତିକତ୍ତା ସାମଣେରାନଂ ସୁରାପାନସ୍ସ । ‘‘ସୁରାଦୟୋ ପନିମେ’’ତି ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱା ପାତବ୍ବତାଦିୱସେନ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ’’ତିଆଦି ।

କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିୱଚନେନ ଅରହନ୍ତାନଂ ଅପ୍ପୱିସନତୋ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକପକ୍ଖେସୁ ଅକୁସଲନିୟମୋତି ଚେ ? ନ, ଧମ୍ମତାୱସେନ ସେକ୍ଖାନମ୍ପି ଅପ୍ପୱିସନତୋ । ଅଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଅକୁସଲନିୟମାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତଜଲବିନ୍ଦୁମିୱ ସୁରାବିନ୍ଦୁଆଦୟୋ ଉଦାହରିତବ୍ବାତି । ତବ୍ବହୁଲନୟେନ ହି ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସମେତି । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ପାଳିୟା ଅୱିସେସତ୍ଥୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ। ୟଦି ୱତ୍ଥୁଜାନନପକ୍ଖେ ୱିନା ଅକୁସଲେନ ମଜ୍ଜପାନଂ ସିୟା, କସ୍ମା ନାଳିମଜ୍ଝଂ ନାତିକ୍କମତି ଅରିୟାନଂ ପାନକାଦିସଞ୍ଞୀନନ୍ତି ? ସୀଲଭେଦୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମୋ ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମତାୱସେନେୱ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚେ, ନ, ଚକ୍ଖୁପାଲତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ଆଦିୱିରୋଧତୋତି । ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୁନୋପି ସାମଣେରସ୍ସ ୱିୟ ସୁରାପାନଂ ସଚିତ୍ତକମେୱ କସ୍ମା ନ ଜାତନ୍ତି ? ଅପ୍ପତିରୂପତ୍ତାତି ଚେ, ସାମଣେରାନମ୍ପି ଅପ୍ପତିରୂପମେୱ । ସହଧମ୍ମିକା ଏୱ ହି ତେ । ମହାସାୱଜ୍ଜତ୍ତାତି ଚେ ? ସାମଣେରାନମ୍ପି ତାଦିସମେୱ । ସାମଣେରାନଂ ସଚିତ୍ତକମେୱ ପାରାଜିକଂ, ଇତରଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୂତି ଚେ ? ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ମଜ୍ଜପାନେ ନତ୍ଥି । ଏତ୍ଥ ତିକପାଚିତ୍ତିୟେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଜେ ଅମଜ୍ଜସଞ୍ଞିସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବା ସିୟା । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁ ସାମଣେରାନଂ ପାରାଜିକଂ ହୋତି ତିରଚ୍ଛାନଗତସାମଣେରାନଂ ୱିୟାତି ଚେ ? ଅଚିତ୍ତକମ୍ପି ମଜ୍ଜପାନାଦୀନଂ ସାମଣେରାନଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ସିୟା । ନାଚିତ୍ତକଂ ପାରାଜିକଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚେ ? ନ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜମ୍ପି ପାରାଜିକଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ନିକାୟନ୍ତରପକ୍ଖେ ଅୟମେୱ ଦୋସୋ । ଅମ୍ହାକଞ୍ହି ଲୋକୱଜ୍ଜମେୱ ମଜ୍ଜପାନନ୍ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୁରାପାନମେୱ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଅରିୟା ନ କରୋନ୍ତୀତି ? ନ କେୱଲଂ ସୁରାପାନମେୱ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଅରିୟା ନ କରୋନ୍ତି, ପାଣେସୁପି କୋଧୱସେନ ପାଣସଞ୍ଞିତାୟ ସୀସଚ୍ଛେଦନାଦୀନି ନ କରୋନ୍ତି, ସଦାରସଞ୍ଞାୟ ପରଦାରଂ ନ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତି, ଅନତ୍ଥଭଞ୍ଜକସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକମୁସା ନ ୱଦନ୍ତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଚରିୟାପି ସୁରାପାନେ ଅକୁସଲନିୟମାଭାୱମେୱ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲୋକୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାଧିକାରେ ‘‘ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେଅକୁସଲନ୍ତି ସୁରାପାନାଦିସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ, ଇତରଥା ୟସ୍ସ ଅକୁସଲମେୱାତି ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଲିଖିତଂ । କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତା ପନସ୍ସ ତବ୍ବହୁଲନୟମେୱ, ନ ପଠମପାରାଜିକେ । କଥଂ ? କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗଭାୱେ ସତି ଭିକ୍ଖୁନୀ କାୟଙ୍ଗମଚୋପୟମାନାପି ଚିତ୍ତେନେୱ ଅଧିୱାସେନ୍ତୀ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ । ଭିକ୍ଖୁ ପନ ଚୋପୟମାନୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ପଠମପାରାଜିକେପି ଚୋପନେ ସତି ଏୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନାସତି । ପୱେସନଂ ସାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ ପୱେସନସାଦିୟନଂ ନାମ ସେୱନଚିତ୍ତସ୍ସୁପ୍ପାଦନନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

‘‘କିସ୍ସ ପନ ତ୍ୱଂ ଅୟ୍ୟେ ଜାନଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାରାଜିକଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୬୬) ୱଚନତୋ, ଅନ୍ତେ ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ ଅୟ୍ୟାୟୋ ଅଟ୍ଠ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାଚି॰ ୬୭୭), ପରିୱାରେ ‘‘ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି (ପରି॰ ୨୦୧) ୱଚନତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଭଗୱା ସାଧାରଣାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛନ୍ଦସୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତେନପି ପାରାଜିକା ହୋତି ଅସଂୱାସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୱିସେସମ୍ପି ଅୱିସେସମ୍ପି ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଦଭାଜନଂ, ଆପତ୍ତିଭେଦଂ, ତିକଚ୍ଛେଦଂ, ଅନାପତ୍ତିୱାରଞ୍ଚ ଅନୱସେସଂ ୱତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେସି । ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ପନ ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋୟେୱ ଇଧ ୱିତ୍ଥାରିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୬୬୬. ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କେୱଲଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକାନଂୟେୱ ନୟତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତୱଚନଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମାନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ଭଗୱତା ପନ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାପିତମାଦିସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ଉପାଦାୟ ‘‘ଛନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନିପି ଉପାଦାୟ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅପରଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପାରାଜିକଂ ପଚ୍ଛା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘ଅଟ୍ଠନ୍ନ’ନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତେନ ସିଦ୍ଧମେତଂ ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁକ୍କମୱସେନେୱ ସଙ୍ଗୀତାନୀତି । ‘‘ଅଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ଅଞ୍ଞାସୀତି ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି ୱଚନତୋ ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକଂ ୟା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ସାପି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକଆୟେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ । କିଞ୍ଚାପି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ପେମୱସେନ ହୋତି, ତଥାପି ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମଚିତ୍ତଂ ଦୋମନସ୍ସିକମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୬୯.ଇମଂ ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା’’ତି ଏତଂ । ଏତ୍ଥାୟଂ ୱିଚାରଣା – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଭିକ୍ଖୁନା ସମାନଦିଟ୍ଠିକୋ ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକୋ ହୋତି, ସୋ ଅୱନ୍ଦନୀୟୋ, କମ୍ମାକମ୍ମେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ୱିୟ ନ ଗଣପୂରଣୋ, ସହସେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ଲଭତି, ନ ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀ । ସା ହି ୟାୱ ନ ସମନୁଭଟ୍ଠା, ତାୱ ଗଣପୂରକା ଚ ହୋତି, ସଂୱାସଞ୍ଚ ଲଭତି । ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସିକାନୁୱତ୍ତିକାପି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୱ ହୋତି । ଉକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚେ କାଲଙ୍କତୋ, ତଦନୁୱତ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକୋ ହୋତିୟେୱ । ତଥା ୱିବ୍ଭନ୍ତେପି ତସ୍ମିଂ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକେପି ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତେପୀତି ଏକେ । ତେସଂ ମତେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେ ତଥାଭୂତେପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ତଦନୁୱତ୍ତିକା ସମନୁଭାସିତବ୍ବାୱାତି ଆପଜ୍ଜତି । ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘାୟତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘେନ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପୁରିମକାପତ୍ତିଂ ଅପନେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଅଦସ୍ସନମତ୍ତେ, ଅପ୍ପଟିକମ୍ମମତ୍ତେ, କୁଦିଟ୍ଠିଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନମତ୍ତେ ଚ କରିୟତି, ତସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତନମତ୍ତେନ ସମନୁଭାସିତ୍ୱା ସାସନତୋ ଚାୱେତବ୍ବାନୀତି ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ, ଇଦଂ ଅପାରାଜିକୱତ୍ଥୂସୁପି ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଅନଞ୍ଞୱିସୟତ୍ତା ଚ ୱିନୟସ୍ସ ।

ତତିୟପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୭୫. ‘‘ଲୋକସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱସ୍ସ ୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତିସ୍ସିତ୍ଥିୟୋତି ତୀସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ, ତିସ୍ସୋ ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ । ତଂ ନ ସେୱେତି ତାସୁ ନ ସେୱତି । ଅନରିୟାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନା । ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ନ ସେୱେତି ନ ସେୱତି । ନ ଚାଚରେତି ନାଚରତି । ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୋତି ଦ୍ୱୀହିପି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି । ଗମନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ।

୬୭୬.‘‘ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ପାରୁତଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ନିୱତ୍ଥସ୍ସ ୱା ପାରୁତସ୍ସ ୱା ୱତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣଂ ସାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୮୧.ଆହତକୋତି ଆନୀତୋ, ନିୟତକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅକପ୍ପିୟଅଡ୍ଡୋ ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଆରାମିକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ କାରଣା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱାରିକଭାୱେନ ସୟମେୱ ୱା ଅଧିକରଣଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏସୋ ଦାସୋ, ଦାସୀ, ୱାପୀ, ଖେତ୍ତଂ, ଆରାମୋ, ଆରାମୱତ୍ଥୁ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ମହିଂସୀ, ଅଜା, କୁକ୍କୁଟା’’ତିଆଦିନା ୱୋହରତି, ଅକପ୍ପିୟଂ । ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆରାମିକୋ ଆରାମିକା, ଅୟଂ ୱାପୀ ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦୋହନତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନା । ଇତୋ ଖେତ୍ତତୋ ଆରାମତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚତୁପଚ୍ଚୟା ଇତୋ ଗାୱିତୋ ମହିଂସିତୋ ଅଜାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଗୋରସା ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତେ ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘କତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ କିର ଅନେନକତଂ ଆରବ୍ଭ ଆଚିକ୍ଖିତା ନାମ ହୋତି । ଗୀୱାତି କେୱଲଂ ଗୀୱା ଏୱ ହୋତି, ନ ପାରାଜିକଂ । କାରାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଧାରା ନ କାରେତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞେନ ପନ ଆକାରେନ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ‘‘ତିଚିତ୍ତଂ ତିୱେଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମାନୁସ୍ସୟୱସେନ କୋଧୁସ୍ସୟୱସେନା’’ତି ତବ୍ବହୁଲନୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୮୩. ଭଟିପୁତ୍ତକାନଂ କୁମାରଭଟିକାନଂ ଗଣା ଭଟିପୁତ୍ତଗଣା। କପ୍ପନ୍ତି କପ୍ପିୟଂ । କପ୍ପଗତିକନ୍ତି କପ୍ପିୟସଭାୱଂ । ପକ୍କନ୍ତାସୁପୀତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରାସୁ ପକ୍କନ୍ତାସୁ । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅରିୟାପି ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱା କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତସମଙ୍ଗିତାୱସେନ ୱା ‘‘ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପବ୍ବାଜନେ ନ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୮୭.ଭଦ୍ଦାକାପିଲାନୀ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ପୁରାଣଦୁତିୟା କିର । ଞାତୀନଂ କୁଲଂ ୟସ୍ମିଂ ଗାମକେ, ତଦେତଂ ଗାମକଂ ଞାତିକୁଲଂ, କୁଲସନ୍ନିହିତଂ ଗାମକଂ ଅଗମାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱା ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଂ କତ୍ୱା ଗାମକଂ ଅଗମାସି ଞାତିକୁଲଂ ଅଗମାସୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

୬୯୨. ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’’ତି ୱଚନେନପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂୟେୱ ୱସେନ ଉପଚାରୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ଇତରଥା ୟଥା ଏତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ପରିକ୍ଖେପଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତତ୍ଥାପି ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ଉତ୍ତରି ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଉପଚାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂୟେୱ ‘ଉପଚାର’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିକ୍ଖେପପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନାନଂ ନିନ୍ନାନାକାରଣଦୀପନତ୍ଥଂ ‘ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୱିସେସମସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଇଧ ଉପଚାରୋ ପରିକ୍ଖେପୋ ୟଥା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ଉପଚାରଂ ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ ପାଳିୟା ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋତି । ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟାତିପି ଏକଚ୍ଚେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାଳିୱିସେସମସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି ଦୁୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ? ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦେପି କତ୍ଥଚି ‘‘ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତୀତି, ସୋ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାପାଠତୋ ଗହିତୋତି ଆଚରିୟୋ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋକ୍କମନମେୱ ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅତିକ୍କମନଂ । କସ୍ମା ? ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାହି ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ, ଇମସ୍ମିଂ ୱାପି ସିକ୍ଖାପଦେ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କଥଂ ? ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟମାନାୟ ଅରଞ୍ଞେ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ନ ଗାମେ । ଅଥ ଚ ପନ ନିଦସ୍ସନମ୍ପି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦା ବୁଦ୍ଧୱରେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୭୯) ଗାଥା ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ଉପଚାରୋକ୍କମନପରିୟାପନ୍ନନଦିଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା ହୋତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ, ଠିତସ୍ସ ଚାପି ତତ୍ତକାତିଆଦୀନଂ (ପରି॰ ୪୭୫) ପରିୱାରଗାଥାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାହି ଉପଚାରୋକ୍କମନମେୱ ପାଠୋତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

‘‘ପଦସା ଗମନମେୱ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତେନେୱ ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟାତିଆଦିମାହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିକାଲଗାମପ୍ପୱେସନସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ତଦଭାୱା ୟାନେନ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ପୱିସତୋ, ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ଆପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ ଅସାରୁପ୍ପତ୍ତା ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥୀତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀୱିହାରଭୂମି ‘‘ଗାମନ୍ତର’’ନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି ଗାମନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନାୟପି କପ୍ପିୟଭୂମିତ୍ତା । ‘‘ପରତୋ ‘ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ମହାବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ପୱିସନ୍ତୀସୁ ଏକା ବହି ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସା ଆପତ୍ତୀ’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୁୱିହାରୋ ନ କପ୍ପିୟଭୂମୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା କଞ୍ଚିନଗରେ ଖନ୍ଧଧମ୍ମୱିହାରୋ ୱିୟ, କାୱୀରପଟ୍ଟନେ ସାରୀଧମ୍ମୱିହାରୋ ୱିୟ ଚ ଅଞ୍ଞୋପି ସୋ ୱିହାରୋ, ତସ୍ମା ସୀମବଦ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଗାମନ୍ତରଭାୱେ ନିରନ୍ତରା ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତିୟା, ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟାପି ଗାମନ୍ତରାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁଗାମସାଧାରଣତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂୱିଧେ ୱିହାରେ ସୀମଂ ବନ୍ଧନ୍ତେହି ଚତ୍ତାରୋପି ତେ ଗାମା ସୋଧେତବ୍ବାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ମାତୁଗାମେନ ୱା ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ୱିହାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟା ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଏକତୋୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଗାମନ୍ତରେ ଗାମନ୍ତରେ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଏକେ ।

ଦୁତିୟପାଦୁଦ୍ଧାରେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଦୁତିୟୋ ପାଦୁଦ୍ଧାରୋ କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ହୋତି, ନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ‘‘ଉଭୟତୀରେସୁ ୱିଚରନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସନୂପଚାରସ୍ସେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ସୱନୂପଚାରୋ ହେତ୍ଥ ନଦୀପାରେ, ଗାମନ୍ତରେ ୱା ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ପରତୀରତୋ ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୂପଚାରତୋ ଦାରୂନି, ପଣ୍ଣାନିୱା ମଗ୍ଗିତ୍ୱା ଆନେତି, ଅନାପତ୍ତି । ତିଚୀୱରାନି ପରତୀରେ ଓତାପେତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଓରିମତୀରମେୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଅତିକ୍କମିତୁକାମତାୟ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ୍ହାୟନାଦିକିଚ୍ଚେନ ପୱିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ଥେୱାଲୟସମ୍ଭୱା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମନ୍ତରେ ପମାଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପରତୀରତୋ ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୂପଚାରତୋ ଦାରୂନି ପଣ୍ଣାନି ସକଗାମତୋ ଥୋକମ୍ପି ତରଣୱାରେନ ନ ୱଟ୍ଟତି କିର ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୱିସିତୁଂ ।

ଅଗାମକେଅରଞ୍ଞେତି ଅଗାମଲକ୍ଖଣେ ଅରଞ୍ଞେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟତୋ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ ଅତିକ୍କମତି, ସା ଅସନ୍ତେ ଗାମେ ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରାଭାୱେପି ପଗେୱ ଗାମେ ଇନ୍ଦଖୀଲାତିକ୍କମନକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ତତ୍ଥ ଏକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସା ଦସ୍ସନସୱନୂପଚାରାତିକ୍କମନକ୍ଖଣେ ଆପଜ୍ଜତି, ଅରଞ୍ଞମଗ୍ଗଗମନକାଲେ ଏୱାୟଂ ୱିଧୀତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଗାମତୋ ପନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୀ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଗାମକଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆରାଧିକା ଚ ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଗାହିକା ଲଜ୍ଜିନିୟୋ, ତା କୋପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଗାମନ୍ତରନଦୀପାରରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନାପତ୍ତୀହି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନାପତ୍ତି ସକିଂୟେୱାପଜ୍ଜତି । ଇତରା ଗାମେ ଗାମେ ପାରେ ପାରେ ଅରୁଣେ ଅରୁଣେ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅସାଧକାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ମହାବୋଧିୟଙ୍ଗଣନ୍ତିଆଦି ଏୱଂ ଗାମସ୍ସ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେପି ଇମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ତତିୟସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୬୯୪.ପଟିୱତ୍ତାତି ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତି । କମ୍ମଦୋସନ୍ତି ‘‘ଅନଞ୍ଞାୟ ଗଣସ୍ସ ଛନ୍ଦନ୍ତି ଏୱମାଦୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । କତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଦୋସନ୍ତି ପୋରାଣା । କାରକଗଣସ୍ସାତି କାରକସଙ୍ଘସ୍ସ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାରକସଙ୍ଘୋପି ଅୟମେୱାତି ଚେ ? ପଠମମେୱ କାରକସଙ୍ଘଂ ନ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ବଲକ୍କାରେନାୟଂ ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦା ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଓସାରେସୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କାରକଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମୁଖାପି ତେସଂ ଅନୁମତିଂ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଂ ବଲକ୍କାରେନ ନ କାତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀପି ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୯୮.ଅସନ୍ତେ କମ୍ମକାରକସଙ୍ଘେ ଓସାରେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କିତ୍ତାୱତା ଅସନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ? ଇଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ୱିଚାରିତଂ । କାରକାନଂ କାଲକିରିୟାୟାତି ଏକେ । ଏକସ୍ସପି ଅଭାୱେନାତି ଏକେ । ଏକସ୍ମିଂ ରଜ୍ଜେତି ଏକେ । ଏକରଟ୍ଠେତି ଏକେ । ଏକଗାମେତି ଏକେ । ଏକସ୍ମିଂ ଆୱାସେତି ଏକେ । ୟତ୍ଥ ସକ୍କା ଅପଲୋକେତୁନ୍ତି ଏକେ । ଅନ୍ତୋଅଦ୍ଧୟୋଜନେତି ଏକେ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ଅସନ୍ତେ କାରକସଙ୍ଘେ ଓସାରେତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ପସଂସନ୍ତି ଆଚରିୟା । ୟତ୍ଥ ସକ୍କା ଅପଲୋକେତୁନ୍ତି ସାମୀଚି ।

ଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୦୧.ଏତଂନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏତଂ ନିୟମନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅୱଚନଂ ପାଳିୟା ସମେତି । କତରପାଳିୟାତି ? ‘‘ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଜାନନ୍ତୀ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଇମାୟ । ୟଦି ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱସ୍ସୁତଭାୱୋ ନ ପମାଣଂ, କିଂ ଇମାୟ ପାଳିୟା ପୟୋଜନଂ, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଉଭୋ ଅନୱସ୍ସୁତା ହୋନ୍ତି, ଅନୱସ୍ସୁତା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଅତ୍ତନୋ ହି ଅନୱସ୍ସୁତଭାୱୋୟେୱ ପମାଣନ୍ତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଅନାପତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ – ଉଭୋ ଚେ ଅନୱସ୍ସୁତା, ସବ୍ବଥାପି ଅନାପତ୍ତି । ଅଥ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନୱସ୍ସୁତା ସମାନା ଅୱସ୍ସୁତମ୍ପି ‘‘ଅନୱସ୍ସୁତୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମ୍ପି ଅନାପତ୍ତୀତି । ଅଥ ସା ଅନୱସ୍ସୁତାପି ଅଞ୍ଞଂ ଅନୱସ୍ସୁତଂ ୱା ଅୱସ୍ସୁତଂ ୱା ‘‘ଅୱସ୍ସୁତୋ’’ତି ଜାନାତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘କିସ୍ସ ତ୍ୱଂ ଅୟ୍ୟେ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାସୀତି । ଅୱସ୍ସୁତୋ ଅୟ୍ୟେତି…ପେ॰… ନାହଂ ଅୱସ୍ସୁତା’’ତି ।

ପଞ୍ଚମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୦୫.ତେନାତି ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ଉୟ୍ୟୋଜିକା ନ ଦେତି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ପଟିଗ୍ଗହୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରିସ୍ସା ପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟା । ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ବାହୁଲ୍ଲେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱଟ୍ଟତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ୱଦନ୍ତିୟାପି ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଛଟ୍ଠସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୧୨-୪. କମ୍ମୱାଚତୋ ପୁବ୍ବେ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ପତ୍ତେତି ପୋରାଣା । ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତିୟା’’ତି ପାଳିୟା ସମେତି । ‘‘ସୁତ୍ୱା ନ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟଭୟା ନ ୱଦନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତି। ‘‘ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସମନୁଭାସନ୍ତିୟା’’ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସତ୍ତମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୧୫.ପଚ୍ଚାକତାତି ପରାଜିତା । କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ, ଇମସ୍ସ ଚ ନିଦାନମତ୍ତମେୱ ନାନାକରଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ ଏୱ ୱଚନୀୟୋ, ନ କୁଲଦୂସନନିୱାରଣତ୍ଥାୟା’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଉଭୋପେତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଭାଗତ୍ଥା, ତସ୍ମା ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଇଦଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୁୱିସେସତୋ, କମ୍ମୱାଚାୱିସେସତୋ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ନାନାକରଣଂ ।

ଅଟ୍ଠମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୨୩. ‘‘କାୟିକୱାଚସିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନା’’ତି ପାଠସେସୋ ।

ନୱମସଙ୍ଘାଦିସେସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୩୩. ପଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୨. ଦୁତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୪୦. ୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତତ୍ତା ୱା ନ ତସ୍ସା ଅନାପନ୍ନକାମତାୟ ୱା ଅନାଣତ୍ତିକତାୟ ୱା ଅକାଲଚୀୱରମଦଂସୁ । ୟଥାଦାନେ ଏୱ ଉପନେତବ୍ବଂ, ନ ଭାଜେତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲିକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଇତରମ୍ପି ୟଥାଦାନେ ଏୱ ଉପନେତବ୍ବମେୱ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅୟ୍ୟାୟ ଦମ୍ମୀତି ଏୱଂ ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲଦ୍ଧଂ । ୟଥାଦାନେତି ଦାୟକେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତୱିଧାନେନ । ଉପନେତବ୍ବନ୍ତି ଅକାଲଚୀୱରଭାୱେନ ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଧ ଭାଜାପିତାୟ ଲଦ୍ଧଚୀୱରମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ତଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନା ନ ଲଭତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଦି ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ‘‘ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦଦେୟ୍ୟ, ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅୟ୍ୟାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତୀଣିପେତାନି ପଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲଦ୍ଧମେୱ ୟଥାଦାନେ ଉପନେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞାହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଲଦ୍ଧକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ୟଥାଦାନେୟେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ ।

୭୪୧. ‘‘ଅକାଲଚୀୱରେ କାଲଚୀୱରସଞ୍ଞାୟ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ପନ ଭାଜନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦୀପେତି, ନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ, ନ ୟଥାଦାନେ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ଲେସେନ ପନ ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବା ।

ଦୁତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୪୪. ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହିତତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବଂ ।

ତତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୫୨. ଲେସେନ ଗହେତୁକାମତା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନଂ, ପଟିଲାଭୋତି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ତସ୍ମା ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ଊନତରମ୍ପି ଲଭେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିତୋ । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ।

ଚତୁତ୍ଥନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୫୩. ‘‘ତେଲଂ ଗୋପେତ୍ୱା ସପ୍ପିମ୍ପି ମେ ଅତ୍ତନୋ କୁଲଘରା’’ତି କିର ପାଠୋ ।

ପଞ୍ଚମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୫୮-୭୬୨.ପାୱାରିକସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୱାଣିଜକସ୍ସ । ୟାୟ ଚେତାପିତଂ, ତସ୍ସା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ନିସ୍ସଟ୍ଠପଟିଲାଭୋ ଚ । ‘‘ଇତରାସଂ ପନ ଜାନିତ୍ୱା ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତକୋଟ୍ଠାସଂ ସାଦିୟନ୍ତୀନମ୍ପି ନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, କେୱଲଂ ୟଥାଦାନେ ଏୱ ତାହିପି ଉପନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାପି ୟଥାଦାନେ ଉପନେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସାହି ଗହିତଂ ସୁଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଗିଲାନାୟପି ନ ମୋକ୍ଖୋ ।

ଛଟ୍ଠନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୬୪. ସତ୍ତମେ ‘‘ସୟଂ ୟାଚିତକେନା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେନ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକେନ ସଞ୍ଞାଚିକେନାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ତେନ ଚ ପରିକ୍ଖାରେନ ସୟମ୍ପି ୟାଚିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – ତେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଞ୍ଞାଚିକେନ ଚ ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେତ୍ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ସୟମ୍ପି ୟାଚିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ତେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୟାଚିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ପାଳି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା ।

ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ସଂୟାଚିକେନାତି ସୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା’’ତି ତସ୍ସେୱ ପଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ପଦଭାଜନଧମ୍ମତା । ‘‘ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତ’’ନ୍ତିଆଦିପଦାନଂ ଭାଜନେ ପନ ସା ପାକଟା । ଅଞ୍ଞଥା ସଂୟାଚିକପଦେନ କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ସିୟା, ସୋ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ତଦେୱ ପଦଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ, ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପୁରିମେନ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ ସିୟା । ଅତ୍ତନୋ ହି ସନ୍ତକଂ ୟଥାକାମଂ କରଣୀୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୟାଚନାୟ ୱସେନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ୟାଚନାୟ ଲଦ୍ଧଂ ସଂୟାଚିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଇତୋ ପରେନ ସଂୟାଚିକ-ସଦ୍ଦେନ ଇଦଂ ନିବ୍ବିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେନ ସଂୟାଚିକେନା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ଇଧେୱ ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ନ ଚ ସଙ୍ଗହିତା ଆପତ୍ତିଦ୍ୱୟଭାୱତୋ । ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଚେତାପିତତ୍ତା ହି ଏକମେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ସଂୟାଚିକପଦସ୍ସ ନିପ୍ପୟୋଜନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଘିକମହାଜନିକପୁଗ୍ଗଲିକାନି ମିସ୍ସିତ୍ୱା ଚେତାପନେ ଏକାପତ୍ତିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ ।

ସତ୍ତମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୬୯.ଗଣସ୍ସାତି ଆଭିଧମ୍ମିକାଦିଗଣସ୍ସ, ଊନଚତୁୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ।

ଅଟ୍ଠମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୭୪.ସଞ୍ଞାଚିକେନାତି ଗଣୟାଚନାୟ ଲଦ୍ଧେନେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେନ ।

ନୱମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୭୯. ଦସମେ ପନ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥିକେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଅଞ୍ଞୁଦ୍ଦିସିକେନ ପୁଗ୍ଗଲିକେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂୱିଧେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲିକେନ ସଂୟାଚିକେନା’’ତି ଇମିନା ଏକାଦସମେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟା ୟଥାକ୍କମେନ ସମ୍ଭୱତୋ । କାମମେୱ ଚେତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଗହେତବ୍ବମେୱ । ଏତ୍ଥ ପନ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଞାତକଟ୍ଠାନେ ଚ ଅନାପତ୍ତିଛାୟା ଦିସ୍ସତି, ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅମ୍ହାକଂ ତକ୍କାନୁସାରୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ନ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଥା ନିଚ୍ଚଲକାରଣଂ ଦିସ୍ୱା ୟଂ ୱା ୱିନୟକ୍କମକୋୱିଦା ଅନୁଜାନନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଆପଦାସୁପି ଅଞ୍ଞଂ ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ ଚେତାପେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଏକାଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୮୪. ‘‘ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକାଦସମେ’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ତିଂସକକଣ୍ଡଂ ପତ୍ୱା ୱଗ୍ଗକ୍କମସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ନ ପଟିସେଧେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାତିକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ଧମ୍ମନିମନ୍ତନୱସେନ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟେନତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ‘‘ଚତୁକ୍କଂସପରମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନିଦାନେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ନ ସମେତି, ସିକ୍ଖାପଦେନ ଚ ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚତୁକ୍କଂସପରମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ଚେତାପେତବ୍ବନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ସହଧମ୍ମିକେ ଚ ଞାତକପୱାରିତେ ଚ ଅଞ୍ଞେନ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଗୁଣେନ, ପରିତୁଟ୍ଠେନ ଚ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟେନତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପୱାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନନ୍ତି ପନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚପୱାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିଚ୍ଚପୱାରଣା ନାମ ୟଦା ୟେନତ୍ଥୋ, ତଦା ତଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା। ‘ହନ୍ଦ ସୀତପାୱୁରଣ’ନ୍ତି ଦେନ୍ତାନଂ ପନ ଅତିରେକଚତୁକ୍କଂସମ୍ପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେୱ ନୟୋ ଦସମେପୀତି ।

ଏକାଦସମନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ ତିଂସକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧. ଲସୁଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମଲସୁଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୭୯୩-୭.ଅହଂଲସୁଣେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୱାରେମୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ବଦରସାଳୱଂ କିର ବଦରଫଲାନି ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବା ଖାଦନୀୟୱିକତି ।

ପଠମଲସୁଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୦୦.ସଂହରାପେୟ୍ୟାତି ‘‘ସଂହରତି ୱା ସଂହରାପେତି ୱା’’ତି ପଦଭାଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥାପି ଖୁରସଣ୍ଡାସକତ୍ତରିଆଦିପରିୟେସନଘଂସନାଦୀସୁ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ତଲଘାତକାଦିମ୍ହି ଚ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପନ ପୁବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ସମ୍ଭୱତି । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏତ୍ଥ ଚ ଲସୁଣେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇଦଂ କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ପୋରାଣା । ତତ୍ଥ ‘‘କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮୦୨-୬. ତତିୟଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୧୨. ପଞ୍ଚମେ ଉଦକସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟେ ସତିପି ଫସ୍ସସାଦିୟନେ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେ ଅନାପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବାନନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗୁଲାନଂ ସହପୱେସନେ ଏକେକଅଙ୍ଗୁଲସ୍ସ ଏକେକଂ ପବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ପବ୍ବା, ଏକଙ୍ଗୁଲପ୍ପୱେସନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବାନଂ ଉପରି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ଅୟମେୱ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮୧୫. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୨୦-୮୨୨. ‘‘ନଗରଂ ଅତିହରନ୍ତୀ’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅତିହରନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ଥଚି, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ପୁନପି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୱାଦଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ମାତରମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ଦୁଲ୍ଲିଖିତଂ, ନ ହି ତେନ ୱିରୋଧଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କରଣେ ଚେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କାରାପନେପି ପାଚିତ୍ତିୟେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅଥ କାରାପନେ ଦୁକ୍କଟଂ, କରଣେପି ଦୁକ୍କଟେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହି କରଣେ ୱା କାରାପନେ ୱା ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି ଆପଜ୍ଜନେ ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୮୨୩.ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନାମାସତ୍ତା ‘‘ଆମକଧଞ୍ଞଂ ପନ ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନେପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘କପ୍ପିୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ଧଞ୍ଞଂ ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ଅପରଣ୍ଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆବାଧପଚ୍ଚୟାତି ୱଚନତୋ ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନିପି ଅନାମାସାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତେନେୱ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନିପି ଗହିତାନି ଅନାମାସାନୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ଆମାସାନି କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୂନି ଚ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥା ଞାତକପୱାରିତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପରଣ୍ଣଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଉମ୍ମତ୍ତିକାୟ ଆଦିକମ୍ମିକାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁତ୍ତା ଚ ଅନାମାସତ୍ତା ଚ ମାତରମ୍ପି ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଆବାଧପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାପୀତି ଚ । ୟଥା ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭଜ୍ଜନାଦୀନି କାରାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାପି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ବାଲଭିକ୍ଖୁ କପ୍ପିୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏତଦୱୋଚ ‘ଆମକଧଞ୍ଞଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏତଂ ଧଞ୍ଞଂ ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ ଭତ୍ତଞ୍ଚ ଦେଥା’ତି, ଆଣାପକସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘୱାରିକାନଂ ଧଞ୍ଞଂ କୋଟ୍ଟେଥା’’ତି ଆରାମିକାନଂ ୱତ୍ତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଦିୱସଂ ପରିବ୍ବୟଂ ଗଣ୍ହଥ, ତଣ୍ଡୁଲେ ସମ୍ପାଦେଥ, ତ୍ୱଂ ଏତ୍ତକେ ଗଣ୍ହ, ତ୍ୱଂ ଏତ୍ତକେ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ପନ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ । ୟଂ ପନ ‘‘ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭମାନଂ ପନ ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ‘‘ଇମଂ ତଳାକଂ ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁୱୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଧଞ୍ଞଂ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ‘‘ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଚେତିୟାନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ । କସ୍ମା ? ‘‘ଚେତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଧଞ୍ଞଂ ଦାତୁକାମୋମ୍ହି, ତୁମ୍ହେ ଭନ୍ତେ ତଦତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା । ‘‘ଇଦଂ ପନ ତାଦିସଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୋପାୟଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦୋ କିର । ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ପନେୱମାହ ‘‘ପୁବ୍ବେପି ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନ ୱାରିତୋ, ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସେୱ ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ।

ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୨୪. ପୋରାଣା ‘‘ନିବ୍ବିଟ୍ଠରାଜଭଟୋ’’ତି ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱାରିତଭତ୍ତୱେତନୋ ରାଜଭଟୋତି । ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଭଟପଥନ୍ତି ତଂୟେୱ ଭତ୍ତୱେତନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଉମ୍ମୁକନ୍ତି ଅଲାତଂ ।

୮୨୬. ଏତ୍ଥ ଛଡ୍ଡିତଂ କିରିୟା। ଅନୋଲୋକନଂ ଅକିରିୟା।

ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୩୨. ‘‘ସାମିକେ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ନତ୍ଥି, କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥିଭାୱୋୱ ସେୟ୍ୟୋ କିରିୟାକିରିୟତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । ଇଧ ଖେତ୍ତପାଲକା, ଆରାମାଦିଗୋପକା ଚ ସାମିକା ଏୱ । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଖେତ୍ତେ, ଆରାମେ ଚ ତତ୍ଥ କଚୱରଂ ନ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବନ୍ତି କତିକା ଚେ ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଛଡ୍ଡେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ତାସମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସନ୍ତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଟ୍ଟତି, ନ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସାରୁପ୍ପୱସେନେୱ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୩୩.ସାଧୁକୀଳିତଗୀତଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପାଚିଣ୍ଣଗୀତମ୍ପି ସୋତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଗୀତୁପସଞ୍ହିତଂ ପନ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଧମ୍ମଗୀତମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗାୟାମ ୱାଦେମାତି ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପୂଜଂ କରୋମ, ଜାତକଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଦେସେମାତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସାଧୂ’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୩୬.ଏକପୟୋଗୋ ନାମ ଏକଦିୱସାୱଲୋକନଂ । ତେସଂୟେୱାତି ୟେସଂ ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀ ସୟମ୍ପି ନଚ୍ଚିତୁଂ ୱା ଗାୟିତୁଂ ୱା ୱାଦିତୁଂ ୱା ନ ଲଭତୀ’’ତିଆଦି ଇଧ ସିକ୍ଖାପଦେ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ସୁତ୍ତାନୁଲୋମମହାପଦେସତୋ । ୟଦି ନଚ୍ଚାଦୀନି ପସ୍ସିତୁଂ ୱା ସୋତୁଂ ୱା ନ ଲଭତି, ପଗେୱ ଅତ୍ତନା କାତୁନ୍ତି ନୟତୋ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ମହାପଦେସା ନିରତ୍ଥକା ସିୟୁଂ । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଇଧ ୱୁତ୍ତମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଛସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ନଚ୍ଚ, ଗାୟ, ୱାଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତିଆଦିୱଚୀକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ଲିଖିତଞ୍ଚେ, ତଂ ସୁଲିଖିତଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନେ ୱାଚାୟ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ସୟମ୍ପି ନଚ୍ଚିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟକମ୍ମଞ୍ଚେ ସନ୍ଧାୟ ଲିଖିତଂ, ଦୁଲ୍ଲିଖିତଂ । ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଏକନ୍ତତୋ କାୟକମ୍ମଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉଦ୍ଧଟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତମେୱ ଇଧ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି । ଏତଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ କାରଣୱଚନେ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମମହାପଦେସତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଉଦ୍ଧଟଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୟଥାଲାଭୱସେନ ତଂ ଲିଖିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଆହଚ୍ଚଭାସିତସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ‘‘ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚେ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ଆହାତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ।

୮୩୭.ଆରାମେ ଠତ୍ୱାତି ନ କେୱଲଂ ଠତ୍ୱା, ତତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବିରିୟାପଥେହିପି ଲଭତି । ‘‘ଆରାମେ ଠିତାତି ପନ ଆରାମପରିୟାପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତରଥା ନିସିନ୍ନାପି ନ ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ସୁଲିଖିତମେୱ ।

ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଲସୁଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୩୯. ‘‘ଦିୱାପି ଅନ୍ଧକାରଂ ଅତ୍ଥି, ତପ୍ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ପୋରାଣା। ସନ୍ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଠାନାପଦେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଇରିୟାପଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚଙ୍କମନାଦିଂ କରୋନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ‘‘ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି କେୱଲଂ ନିଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ‘‘ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟୱାତି ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ସଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତେନେୱ ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଲ୍ଲପନେନପି ଅପରମ୍ପି ଏକଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ନାପଜ୍ଜତି, କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅଙ୍ଗୱସେନ । ଇମସ୍ସ ହି ରତ୍ତନ୍ଧକାରତା, ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠାନଂ ୱା ସଲ୍ଲପନଂ ୱା, ସହାୟାଭାୱୋ, ରହୋପେକ୍ଖତାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ୟଦି ଠାନପଚ୍ଚୟା ଏକା ଆପତ୍ତି ୱିସୁଂ ସିୟା, ତସ୍ସା ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ । ୟଦି ସଲ୍ଲପନପଚ୍ଚୟା ଏକା, ତସ୍ସାପି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ । ତସ୍ମା ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରି ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଅଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲପନପଚ୍ଚୟା ୱିସୁଂ ନତ୍ଥୀତି । ଅତ୍ଥିୟେୱ, ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥମେୱାତି ଏକେ । କଥଂ ? ସହୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସଲ୍ଲପନେ ସତି ଠାନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ, ସଲ୍ଲପନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ସହୁପ୍ପନ୍ନାନି ଏକତୋ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ପାଳିୱିରୋଧତୋ । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟ ୱାତି ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ସଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଦ୍ୱେ ସିୟୁଂ, ‘‘ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଚିତ୍ତିୟାନ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବତା ସିୟାତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ୟଥାୟୋଗଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟେନାପି ସଦ୍ଧିଂ ୟଦି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ରହୋପେକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି, ସୋ ଚେ ପୁରିସୋ, ନ ଦୁତିୟୋ, ପୁରିସଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଅଥ ଦୁତିୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ତେନ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋପେକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନ ଦୁତିୟା ହୋତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏକେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ପନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ ଠାନେନ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି, ତଂ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ତିଟ୍ଠତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ହି ପାଳି, କିଂବହୁନା । ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦେ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଦୁତିୟିକଉୟ୍ୟୋଜନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ସନ୍ତିଟ୍ଠନାଦୀସୁ ତୀଣି ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅଙ୍ଗାନି ଚେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ।

ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୩-୪. ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୪୨-୬. ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ଉତ୍ତାନାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ସଲ୍ଲପତୀତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ କଥେତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୫୨. ଚତୁତ୍ଥେ ପନାୟଂ ୱିସେସୋ – ‘‘ଏକେନେକା’’ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁତିୟିକଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚେ ? ସମ୍ଭୱତି । କସ୍ମା ? ସନ୍ତିଟ୍ଠନାଦିତ୍ତୟମତ୍ତାପେକ୍ଖତ୍ତା, ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସାପି ୱା ଅଞ୍ଞାୟପି ରହୋପେକ୍ଖନସ୍ସାଦସମ୍ଭୱେ ସତି ଉଭିନ୍ନଂ ଏକତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଚ ସାଧିତମେତଂ । ‘‘ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ୱା ସଲ୍ଲପତି ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ‘‘ନିକଣ୍ଣିକଂ ୱା ଜପ୍ପେତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ? ହତ୍ଥପାସାତିକ୍କମେ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ସ ତତିୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସମ୍ଭୱନ୍ତମ୍ପି ‘‘ଦୁତିୟିକଂ ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ୱା ସଲ୍ଲପତି ୱା ଦୁତିୟିକଂ ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ୟକ୍ଖେନ ୱାତିଆଦୀସୁପି । ତତ୍ଥ ‘‘ହତ୍ଥପାସେ’’ତି ୱା ‘‘ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା’’ତି ୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟତ୍ତା । ଅନାପତ୍ତିୱାରେପି ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ନିକଣ୍ଣିକଂ ୱା ଜପ୍ପେତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ସମ୍ଭୱତି ସତି କରଣୀୟେ ନିକଣ୍ଣିକଂ ୱା ଜପ୍ପେତୀତି ସମ୍ଭୱତୋ । ଅଥ କସ୍ମା ଏୱଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅନୱଜ୍ଜକଥାୟଂ ନିକଣ୍ଣିକଜପ୍ପନେ ପୟୋଜନାଭାୱା, ଧମ୍ମକଥାୟମ୍ପି ଉଦାୟିଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ।

ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୫୬. ‘‘କୁଲଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି କୁଲାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିତ୍ଥିୟାରାମେ କପ୍ପତି ତସ୍ସ କୁଲୱୋହାରାଭାୱତୋତି ଏକେ । ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଖତ୍ତିୟାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ନ କପ୍ପତୀତି ଏକେ । ତସ୍ସ କପ୍ପିୟଭୂମିତ୍ତା ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ୟଥାୱୁତ୍ତଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ତଥାପି ଗୋଚରକୁଲଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ଉପଚାରୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୬୦. ‘‘ନିସୀଦନ୍ତିୟା ଏକା, ନିପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ଏକା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ଗମନପଚ୍ଚୟା ଏସା ଆପତ୍ତୀତି ? ନ, ପରିୟୋସାନାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ଦ୍ୱେ’’ତି ୱଚନେନପି ଗମନଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତଥା ‘‘ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତିୟା ଦ୍ୱେ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅଭିନିପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଚିତ୍ତିୟାନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅନିସୀଦିତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜନସମ୍ଭୱତୋ । ନିପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ନିପଜ୍ଜନକପୟୋଗତ୍ତା ଏକା ଆପତ୍ତୀତି କେଚି ।

ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୬୭. ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଧୁୱପଞ୍ଞତ୍ତେ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ୱା ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା। ଇଧ ଛଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପକତିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅଭିନିସୀଦତି ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜତି ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଧୁୱପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ୱା ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା ୱା ଅଭିନିସୀଦତି ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜତି ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ପଞ୍ଚମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ, ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତକାଲତୋ ଅଞ୍ଞକାଲସ୍ସ ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଅପିଚ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିକାଲେ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ୱିକାଲେତିଆଦିତ୍ତିକେ, ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ରତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଦିୱାତିଆଦିତ୍ତିକେ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇଧ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାପତ୍ତୀନଂ ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତିୱିଧକାଲେ ତିୱିଧମେତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ ମହାପଦେସନୟାନୁଲୋମତୋ ।

ସତ୍ତମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୬୯. ଅଟ୍ଠମେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ସମ୍ଭୱତି ।

ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୭୫-୭. ଦୁଗ୍ଗାହୱସେନ ୱା ସୁଗ୍ଗାହୱସେନ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସପଥକରଣେ ଆପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ମାତିକାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟା ଅତ୍ତାନମେୱ ଆରବ୍ଭ ସପଥଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ଏକା। ପରମେୱାରବ୍ଭ ତସ୍ସା ଏକା । ଉଭୋପି ଆରବ୍ଭ ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତିକଚ୍ଛେଦୋ ପନେତ୍ଥ ପରମେୱାରବ୍ଭ ସପଥକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତୋ ।

ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୮୨. ଦସମେ ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ ରୋଦନସ୍ସେୱ, ନ ୱଧସ୍ସ, ତସ୍ମା ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠାପି ଅତ୍ତାନଂ ୱଧତି ଏୱ, ନ ରୋଦତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ ।

ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନ୍ଧକାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧-୨. ପଠମଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୮୩. ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟାନି ଉତ୍ତାନାନି । ପଠମେ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ତଥା ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜନ୍ତାଘରଉଦକପଟିଚ୍ଛାଦୀହି । ନ ଚ ୱିଗରହି ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅତ୍ତନାୱ ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଉଦକସାଟିକାୟାତି ପୋରାଣା । ‘‘ଏକମେୱ ନିୱାସେତ୍ୱା, ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ନହାୟିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୯୪. ତତିୟେ ଅନ୍ତୋଚତୂହପଞ୍ଚାହଂ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତିୟାପି ଆପତ୍ତି ଏୱ । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ତିକଦୁକ୍କଟତ୍ତା । ‘‘ସମ୍ବହୁଲାହି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋପି ସମ୍ବହୁଲା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୮୯୮. ଚତୁତ୍ଥେ ସଙ୍ଘାଟିଚାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଆଦିୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠିତାନଂୟେୱାୟଂ ୱିଧି, ନେତରାସଂ କିର । ତତ୍ଥ ତିଚୀୱରେ ଏୱ ୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୟା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅନ୍ତୋଚୀୱରକାଲେପି ପଞ୍ଚାହିକଂ ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱ । ‘‘ୱିନା ଏତେହି ଚୀୱରେହି ଉପସମ୍ପଦଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୦୬. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ତାୟ ୱା ଅୱିପ୍ପୱାସାୟାତି ଅତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭତି ।

ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୦୭-୯୧୧. ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ଉତ୍ତାନାନି ।

୮. ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୧୬.ସୋକଜ୍ଝାୟିକା ନାମ କିର ମାୟାକାରା । ୱିଲୁମ୍ପକା ଭଣ୍ଡକାତି ଚ ପୋରାଣା ।

ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୨୦. ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଅତିକ୍କାମେସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦା ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଆଗମେଥାତି ଅତିକ୍କମାପେସୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୨୭. ଦସମେ ଏକକୁଲଂ ଏତଦୱୋଚୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁଲଂ ନାମ ତସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସା, ତସ୍ମା ବହୁୱଚନଂ ।

ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୩୪-୫.ଏକାୟ ନିପନ୍ନାୟ ଅପରା ନିପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଠମନିପନ୍ନାୟ ଅନୁଟ୍ଠାପନା’’ତି ୱତ୍ୱା ଏତ୍ଥ କିରିୟାକିରିୟନ୍ତି ଏକେ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘କିରିୟ’’ନ୍ତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ କସ୍ସା ଆପତ୍ତୀତି ? ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିପଜ୍ଜନକିରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଇମସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୱିପୁଲତରେ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ‘‘ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ ।

ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୪୦.ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଉପରି ପାରୁପନମ୍ପି ମଜ୍ଝେ ଓଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ଓତାରେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ୟଥା ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ତଥା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତୁୱଟ୍ଟେନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱାତି । ‘‘କିରିୟାକିରିୟ’’ନ୍ତି ଚ ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୪୧. ଅତ୍ତନୋ ସଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠାନେ ଚେ ୱୁଡ୍ଢତରା ଆଗଚ୍ଛତି, ୱନ୍ଦନକାଲେ ୱା, ଆପୁଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଏକସ୍ମିଂ ଓୱରକେ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଥ ଓୱରକେ ମହାଥେରୀ ୱସତି, ସମ୍ମୁଖେ ଇତରା, ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ତସ୍ସା ଉପଚାରତ୍ତା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୪୬-୯୫୦. ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୫୬.ଗହପତି ନାମ ଠପେତ୍ୱା ସହଧମ୍ମିକେ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ସାମଣେରେନ ୱା ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଟ୍ଠାପି ନ ସମନୁଭାସିତବ୍ବାତି ସମ୍ଭୱତି ଏୱ ।

ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୬୧-୫. ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୬୯.ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟେନେୱ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନିଗଣ୍ଠାନଂ ଅଚେଲକାନଂ ମତଂ । କାପିଲା ପନ ‘‘ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟା’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସଚକ୍ଖୁକତ୍ତା ଅଲାବୁମାଲୁୱାଦୟୋ ୟତ୍ଥ ଆଲମ୍ବନଂ, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସସୋତକତ୍ତା କଦଲିୟୋ ମେଘଗଜ୍ଜିତଂ ସୁତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସଘାନକତ୍ତା ପନସାଦୟୋ କୁଣପଗନ୍ଧେନ ଫଲନ୍ତି । ସଜିୱ୍ହକତ୍ତା ଉଦକଂ ପିୱନ୍ତି ୟେନ, ସବ୍ବେପି ‘ପାଦପା’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସକାୟପସାଦତ୍ତା ଇତ୍ଥିସମ୍ଫସ୍ସେନ ଅସୋକରୁକ୍ଖା ପୁପ୍ଫନ୍ତୀ’’ତି । ସଙ୍ଘାତନ୍ତି ୱିନାସଂ ।

୯୭୦. ଇଧ ଚ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେନ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଠମଂ ଆୱସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଚାରିକା ଚରଣପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱସ୍ସଂ ଅୱସିତ୍ୱା ଚରତି, ଅୱସ୍ସୁପଗମନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ପନ ୱଟ୍ଟତି, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୭୨.କେନଚି ଉବ୍ବାଳ୍ହାତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣେନାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । କିତ୍ତାୱତା ଚାରିକା ହୋତୀତି ? ଇଦଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଚାରିତଂ । ଅନନ୍ତରସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଛପ୍ପଞ୍ଚୟୋଜନାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋ ଚ ମଞ୍ଞେ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦୋତି ।

ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୭୩. ଦସମେ ‘‘ଆହୁନ୍ଦରିକା’’ତି ପଠନ୍ତି କିର ।

ଦସମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତୁୱଟ୍ଟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୭୮.କୀଳନଉପୱନଂ ନାମ କଞ୍ଚିନଗରସ୍ସ ନଗରୁପୱନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉୟ୍ୟାନଂ ନାମ ତତ୍ଥେୱ ନନ୍ଦୱନଉୟ୍ୟାନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତିୟା ପନ ପାଟେକ୍କା ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ପାଠୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ ‘‘ଅନୁଦ୍ଧରମାନା’’ତି, ତଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଦିସାଭାଗେତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଏକେ । ଉପଚାରୋ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ଚ ।

ପଠମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୮୪. ‘‘ଆହରିମେହି ୱାଳେହୀ’’ତି ‘‘ଅସଂହାରିମେନା’’ତି ଚ ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ । ‘‘ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସଦ୍ଧିଂ ତେହି ୱାଳେହୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଥା ତଥା ୱାଳରୂପେ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱା କତପାଦଂ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଅସଂହାରିମେହି ୱାଳେହି କତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ।

ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୮୮.‘‘ଉଜ୍ଜୱୁଜ୍ଜୱେତି ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣେ’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ତକଂ ହତ୍ଥେନ ଅଞ୍ଛିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ତକ୍କମ୍ହି ୱେଠିତେ ଏକାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ।

ତତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୯୯୩.‘‘ୟାଗୁପାନେତି ୟାଗୁଦାନେ’’ତି ଲିଖିତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୯୪. ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୬. ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୦୧. ଛଟ୍ଠେ ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦେନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦଂ । ଇଧ ଅଗାରିକୋ ୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଛଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୦୩-୮. ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

୯. ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୧୫.‘‘ଖୀଲନମନ୍ତଂ ଦାରୁସାରଖୀଲଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମାରଣମନ୍ତଂ । ନାଗମଣ୍ଡଲଂନାମ ନାଗରୋଧମନ୍ତଂ, ପିଟ୍ଠାଦୀହି ୱା ପରିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେ ପୱେସେନ୍ତି ଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ନୱମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୧୭. ଦସମସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଚିତ୍ତାଗାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଆରାମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୦୨୧. ପଠମସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୩୦. ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚେ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅକ୍କୋସତି, ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଚେ ଅକ୍କୋସତି, ଓମସୱାଦେନ ଆପଜ୍ଜତି । ଓମସୱାଦେ ସମ୍ମୁଖାୱ ରୁହତି, ଇଧ ପନ ପରମ୍ମୁଖାପି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା – ଭିକ୍ଖୁୱିଭଙ୍ଗେ ଓସମୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେପି ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ଇଧ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍କୋସନେ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍କୋସନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସଂସନ୍ଦିୟମାନାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମେନ୍ତି । ୟଥା ସମେନ୍ତି, ତଥା ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଓମସୱାଦସିକ୍ଖାପଦେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ଇଦମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ । ପରିଭାସେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି । ତେସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସତି ଓମସୱାଦପାଚିତ୍ତିୟମେୱାତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ। ଓମସୱାଦେ ପାଳିମୁତ୍ତକଅକ୍କୋସେ ହି ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି । ଦୁକ୍କଟୋକାସେ ଇଦଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ତେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ବାଲା ଏତା’’ତି ପାଳିୟଂ ଇଧ ଆଗତପଦାନଂୟେୱ ୱସେନ ପରିଭାସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୩୩. ତତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୩୮.ନିମନ୍ତିତା ୱା ପୱାରିତା ୱାତି ଏତ୍ଥ ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱାରିତାପି ୟାଗୁଂ ପାତୁଂ ଲଭତି, ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁଂ ନ ଲଭତି । ୟାଗୁ ପନେତ୍ଥ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ନିମନ୍ତିତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମା ସାମିକେ ଅପଲୋକେତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତି । ପରମ୍ପରଭୋଜନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ନତ୍ଥି । ନିମନ୍ତିତା ତଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ପୱାରିତା କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନିମନ୍ତିୟମାନା ଦ୍ୱେ ନିମନ୍ତନାନି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଞ୍ଚ ନ ଲଭତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୱାରିତାପି ୟାଗୁଂ ପାତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ‘‘ନିମନ୍ତିତା ଅପ୍ପୱାରିତା ୟାଗୁଂ ପିୱତୀ’’ତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ନିମନ୍ତିତା ୱା ପୱାରିତା ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦେନ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନେନ ନିମନ୍ତିତା ଅପ୍ପୱାରିତା ଠପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଖାଦେୟ୍ୟ ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସାମିକାନଂ ଅପଲୋକନା । ପରମ୍ପରଭୋଜନାଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ କୋ ଗୁଣୋ ଜାତୋତି ? ନ ଏତାସଂ ଗୁଣଲାଭୋ, କେୱଲଂ ପାକଟତରଂ ଜାତଂ । ଭିକ୍ଖୂପି ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ମିସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭନ୍ତି । ସମୟେ ୟଥାସୁଖଂ ଲଭନ୍ତି । ଇମିନା ଅପଲୋକନେନ କିନ୍ତି ? ପୱାରିତା ୱା ଅନିମନ୍ତିତା ୱା ନ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଗିଲାନାତିରିତ୍ତମ୍ପି ଲଭନ୍ତି, ନିମନ୍ତିତା ଚ ପୱାରିତା ଚ ୟାଗୁମ୍ପି ନ ଲଭନ୍ତି, ଅପଲୋକେତ୍ୱାପି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ।

ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆରାମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୬୭.‘‘ଗବ୍ଭିନି’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନାଦୀହିପି ଗବ୍ଭସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦଭାଜନେପି ପୱାରିତଭାୱୋ ନ ଦିସ୍ସତି ।

୧୦୭୪.ଧାତି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦାରକଂ ସାମିକାନଂ ଦତ୍ୱା ଆହଟେ ୱଡ୍ଢେତି, ତଥା ମାତାପୀତି କେଚି ।

୧୦୮୦. ‘‘ସିକ୍ଖମାନ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ଦୀପୱାସିନୋ ରୋଚେନ୍ତି କିରିୟାକିରିୟତ୍ତା, ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ‘‘ସିକ୍ଖମାନା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସିକ୍ଖାଧମ୍ମମାନନତୋ ସିକ୍ଖମାନାତି । ଇଧ କିରିୟା ନ ହୋତି, ସଞ୍ଞାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ଏତାସୁ ଅସିକ୍ଖିତା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା ଉପଜ୍ଝାୟିନୀଆଦୀନଂ ଆପତ୍ତିଭାୱା । ‘‘ତସ୍ସା ଉପସମ୍ପଦା ହୋତି ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୦୮୨.ଧମ୍ମକମ୍ମେତି ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

୧୧୧୨.ୱୁଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ସାମଣେରିଭୂମିତୋ ୟାୟ ଥେରିୟା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖା ୱୁଟ୍ଠପିତା, ସା ଥେରୀ ୱୁଟ୍ଠାପିତା ନାମ, ତେନେୱ ପୁନ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ପୱତ୍ତିନି’’ନ୍ତି ଆହ ।

ପଠମାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଗବ୍ଭିନିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୧୨୪. ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସାୟ କୁମାରିଭୂତାୟ…ପେ॰… ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସୱସ୍ସାୟ ଗିହିଗତାୟ…ପେ॰… ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାୟ ଏୱ ଗିହିଗତାୟ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତି ଦାତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗିହିଗତାୟ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତି ଦାତବ୍ବାତି ଏକେତି କତ୍ୱା ଦସୱସ୍ସାୟପି ୱଟ୍ଟତି। କସ୍ମା ? ‘‘ଅନାପତ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ପରିପୁଣ୍ଣସଞ୍ଞା ୱୁଟ୍ଠାପେତୀ’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୯୩-୧୦୯୫) ଚ ‘ଅନାପତ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ଗିହିଗତଂ…ପେ॰… ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତୀ’ତି (ପାଚି॰ ୧୦୯୭-୧୧୦୧) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ଇମିନା ପରିହାରେନ । ‘‘ଦସୱସ୍ସାୟ ଗିହିଗତାୟ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତି ଦାତବ୍ବା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗିହିଗତାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ସଚେ ୱଦନ୍ତି, କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୧୧୪୬.ଅହମେୱ ନୂନ…ପେ॰… ଅଲଜ୍ଜିନୀ, ୟା ସଙ୍ଘୋତି ଏତ୍ଥ ୟା ଅହମେୱ ନୂନ ବାଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତିପି ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୟଂ ୟସ୍ମା ଦେତି, ତସ୍ମା ଅହମେୱ ନୂନ ବାଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୫୯. ପୁରିସସଂସଟ୍ଠା କୁମାରକସଂସଟ୍ଠା ଚଣ୍ଡୀ ସୋକାୱାସାୱକଥଂ ସିକ୍ଖମାନାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଦଭାଜନେ ଏୱ ଚାୟଂ ସିକ୍ଖମାନା ‘‘ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ ଗହିତସିକ୍ଖତ୍ତା, ପୁବ୍ବେ ପରିପୁଣ୍ଣସିକ୍ଖତ୍ତା ଚ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୧୬୬-୭.ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିକ୍ଖମାନାୟ ଞାତକା କିର ସମ୍ପାଦୟିଂସୁ, ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ତେସଂ ଛନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଛନ୍ଦଦାୟକେ ଗଣଂ କତ୍ୱା ସେସାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଛନ୍ଦମେୱ କତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାରାପେସୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ଅଜ୍ଜ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ‘ୟଥାସୁଖ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟୋ କୋଚି ମୁଖରୋ, ବାଲୋ ୱା କିଞ୍ଚାପି ‘ୟଥାସୁଖ’ନ୍ତି ୱଦତି, ଥେରାୟତ୍ତତ୍ତା ପନ ଥେରସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ସତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି, ଅସତିୟା ନ ହୋତି, ତଥାପି ପୁନ ଛନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱାୱ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପୟୋଗୋ । ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ପନ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଚେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଛନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ । ଛନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟେନ ୱୁଟ୍ଠିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଇଧ ସମ୍ବାଧୋ, ‘ଅମୁକମ୍ହି ଠାନେ କରିସ୍ସାମା’ତି ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚେ, ନତ୍ଥି ଦୋସୋ । କିଞ୍ଚାପି ନତ୍ଥି, ତା ପନ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ପୟୋଗୋ’’ତି । ‘‘ରତ୍ତିପାରିୱାସିୟେ ଉପୋସଥପୱାରଣାୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞକମ୍ମଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ଉପୋସଥପୱାରଣାପି ଅନୁପୋସଥପୱାରଣଦିୱସେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଇତରଂ ସବ୍ବକାଲଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିସପାରିୱାସିୟେ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଗତେସୁ ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚସୁ ଦସସୁ ୱୀସତୀସୁ ଗତେସୁ ସେସେହି ୱିସୁଂ ତହିଂ ତହିଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ପୁନ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଜ୍ଝାସୟପାରିୱାସିୟେ ହତ୍ଥପାସଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ୟଥାନିସିନ୍ନାୱ ନିସିନ୍ନା ଚେ, ପୁନ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ହତ୍ଥପାସସ୍ସ ଅୱିଜହିତତ୍ତା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପୋରାଣାନଂ ମତେନ ଛନ୍ଦପାରିୱାସିୟମେୱେକଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆପନ୍ନଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ, ଇଧାପି ତଂ ୱିସୁଂ ନ ଦସ୍ସିତଂ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଏକେ । ଛନ୍ଦଦାୟକେ ପରିସଂ ପତ୍ୱା ଗତେ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଛନ୍ଦଦାନଂ ଛନ୍ଦପାରିୱାସିୟନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ତତ୍ରିଦଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ପରିସପାରିୱାସିୟେ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛାମାତି ଛନ୍ଦଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି…ପେ॰… କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନେ ହତ୍ଥପାସା ୱିଜହନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ଥ ପନ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତାନଂ ହତ୍ଥପାସସ୍ସ ଅୱିଜହନମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି କତ୍ୱା ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । କଥଂ ? ଛନ୍ଦୋ ନାମ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକସୀମାୟ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ଆଗଚ୍ଛତି, ନାସନ୍ନିପତିତେସୁ । ଇଧ ହି ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଛନ୍ଦସ୍ସ ପନ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତାନଂ ହତ୍ଥପାସାୱିଜହନେନେୱ ହୋତି, ନ ୱିଜହନେତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୟତୋ ଆଗମନଂ ୟସ୍ସ, ତଦଭାୱସ୍ସ ନିଗ୍ଗହେ ।

ତସ୍ମା ସନ୍ନିପତିତେସୁ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ତସ୍ସ ଭେଦତୋ’’ତି ॥

ରତ୍ତିପାରିୱାସିୟଛନ୍ଦୋ ୱିୟ ରତ୍ତିପାରିୱାସିୟପାରିସୁଦ୍ଧିପୀତି ତଦନୁଲୋମେନ ୱଟ୍ଟତି ସ୍ୱାତନାୟ ଛନ୍ଦୋ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧି ୱା ପୱାରଣା ୱା, ତାୟ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉପୋସଥପୱାରଣା ପନ ଅନୁପୋସଥଦିୱସେ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରଂ ୱଟ୍ଟତି । ପନ୍ନରସିଉପୋସଥଂ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଖେତ୍ତତ୍ତା । ନ ଚାତୁଦ୍ଦସିଉପୋସଥଂ ପନ୍ନରସିୟଂ ଅଖେତ୍ତତ୍ତା ଅନୁପୋସଥଦିୱସତ୍ତା ପାଟିପଦଦିୱସତ୍ତାତି ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା, ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ଚାତୁଦ୍ଦସିଉପୋସଥଂ ତତିୟଂ, ସତ୍ତମଂ ୱା ପନ୍ନରସିୟଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ଚାତୁଦ୍ଦସିକଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମାତି ନିସିନ୍ନା, ପନ୍ନରସୋତି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତତୋ ‘‘ପନ୍ନରସିୟମେୱ ‘ଚାତୁଦ୍ଦସିକଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମା’ତି ନିସିନ୍ନା ପୁନଦିୱସେ ଅତ୍ତନୋ ତଂ ଉପୋସଥଂ ‘ପନ୍ନରସୋ’ତି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିହରନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତଂ ‘‘ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟେ ସତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଚାତୁଦ୍ଦସେ ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ଇମିନା ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ନ ସମେତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ପନ୍ନରସେ ଚାତୁଦ୍ଦସିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ସକିଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସେ ୱା ପନ୍ନରସେ ୱା’’ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଦିୱସେ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଛନ୍ନଂ ଚାତୁଦ୍ଦସିକାନଂ ପଚ୍ଛିମା ପନ୍ନରସୀ ଅନୁପୋସଥଦିୱସୋ ନ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ସିଦ୍ଧଂ, ଇମିନା ପନ ‘‘ଆୱାସିକାନଂ ପନ୍ନରସୋ, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଚାତୁଦ୍ଦସୋ, ଆଗନ୍ତୁକେହି ଆୱାସିକାନଂ ସମସମେହି ୱା ଅପ୍ପତରେହି ୱା ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନମେତ୍ଥ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁମାରିଭୂତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଏକାଦସମାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୨୧୪.ଉପଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ଉପଚାରୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

୧୨୨୧.ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱିନୟଂ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱା ପୁଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ତୀଣି ପିଟକାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନାମେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି କତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତୋ ଏୱାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

୧୨୨୪-୫. ଥନୋ ଚ ଉଦରୋ ଚ ଥନୁଦରା। ‘‘ସଂକଚ୍ଚିକାୟ ପମାଣଂ ତିରିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥା’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ, ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡେ ୱିୟ ‘‘ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ପାଠୋ ଅପ୍ପକେସୁ, ସୋୱ ପାଠୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟାତି ଏକେନ ପାଦେନ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଉପଚାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱଚନମ୍ପି ‘‘ଉପଚାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତିୟା’’ତି ପାଠୋତି ଦୀପେତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ଏକାଦସମାଦିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛତ୍ତୁପାହନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା

ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜାଦୀନି ‘‘ଅଚିତ୍ତକାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱା ଅଜାନିତ୍ୱାପି ଦସ୍ସନେନ, ୱିଲିମ୍ପନେନ ୱା ଆପଜ୍ଜନତୋ ୱତ୍ଥୁଅଜାନନଚିତ୍ତେନ ଅଚିତ୍ତକାନି। ‘‘ନଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱା ଜାନିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତିୟା, ୱିଲିମ୍ପନ୍ତିୟା ଚ ଅକୁସଲତ୍ତା ଏୱ ଲୋକୱଜ୍ଜାନି। ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନାଦୀନି ‘‘ଚୋରୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁଂ ଜାନିତ୍ୱା କରଣେ ଏୱ ଆପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସଚିତ୍ତକାନି। ଉପସମ୍ପଦାଦୀନଂ ଏକନ୍ତେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ଅକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାନି। ‘‘ଇଧ ସଚିତ୍ତକାଚିତ୍ତକତା ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନାଜାନନତାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଜାନନାଜାନନତାୟ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜାଦୀନି ‘ଅଚିତ୍ତକାନି ଲୋକୱଜ୍ଜାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ନଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୱା ‘ସଙ୍ଘାଣୀ’ତି ୱା ‘ଗନ୍ଧୋ’ତି ୱା ତସ୍ସ ନାମୱସେନ ଅଜାନିତ୍ୱା ମାୟାକାରସ୍ସ ମାୟାନି ସୀସଟ୍ଠିଆଦୀନି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପସ୍ସନ୍ତିୟା, ଅକ୍ଖମାଲାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘାଣିଂ କଟିୟା ବନ୍ଧନ୍ତିୟା, ‘ସେଦଗନ୍ଧଂ ଅପନେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପୂଜଂ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଗନ୍ଧଂ ୱିଲିମ୍ପେତ୍ୱା ନହାୟନ୍ତିୟା ଚ ଆପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ନାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନାମୱସେନ ୱା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଜାନନଚିତ୍ତେନ ଅଚିତ୍ତକାନି ନାମ । ନ ଅନ୍ଧକାରେ ‘କଟିସୁତ୍ତମିଦ’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଘାଣିଂ ଗହେତ୍ୱା କଟିୟଂ ଧାରଣକାଲେ, ମତ୍ତିକାସଞ୍ଞାୟ ଚ ଗନ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଲିମ୍ପନକାଲେ ଆପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ‘ଅଚିତ୍ତକାନୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅନାପତ୍ତି, ତେନେୱ ସଙ୍ଘାଣିୟା ଅସଙ୍ଘାଣିସଞ୍ଞାୱାରେପି ‘ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’ତି ପାଳି ନ ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ‘ଖେତ୍ତଆବାଧପଚ୍ଚୟା, କଟିସୁତ୍ତକଂ ଧାରେତୀ’ତି ୱଚନତୋ ୱିନାପି ଅକୁସଲେନ ସଙ୍ଘାଣିଆଦୀନି ସକ୍କା ଧାରେତୁନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ୱିନାପି ଅକୁସଲେନ ନ ସକ୍କା ସୁରଂ ପାତୁନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ‘ଅନାପତ୍ତି ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ମଜ୍ଜଂ ପିୱତୀ’ତି ପାଳିୟା ଅଭାୱତୋ । ଅକୁସଲେନ ୱିନା ମଧୁପୁଣ୍ଣମୁଟ୍ଠିୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତମଜ୍ଜସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲାଦୀସୁ ସୁରାପାନାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚ ସିଦ୍ଧଂ ‘ମଜ୍ଜେ ଅମଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ ପିୱତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’ତି (ପାଚି॰ ୩୨୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିଂବହୁନା, କାମଭୋଗସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ‘ସଙ୍ଘାଣୀ’ତି ଚ ‘ଗନ୍ଧୋ’ତି ଚ ଜାନିତ୍ୱା ୱିନା ଅନାପତ୍ତିକାରଣେନ ଧାରେନ୍ତିୟା ଏକନ୍ତାକୁସଲତ୍ତା ଲୋକୱଜ୍ଜାନି ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସେସେସୁପି ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ସୁରାପାନାଧିକାରେ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସଂକଚ୍ଚିକସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟାତି ପାଠୋ’’ତି ଚ ‘‘ପଣୀତଭୋଜନୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦଂ, ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ଚାରିତ୍ତାପଜ୍ଜନଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ, ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୁପସମ୍ପଦଂ, ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ, ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନଂ, ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ, ନିସୀଦନଂ, ୱସ୍ସିକସାଟିକନ୍ତି ପାଠୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଗମନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. ମହାଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ବୋଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

ୟଂ ଖନ୍ଧକେ ଲୀନପଦାଦିଭେଦ-ପକାସନଂ ଦାନି ସୁପତ୍ତକାଲଂ ।

ତସ୍ମା ଅପୁବ୍ବଂ ୱିନୟତ୍ଥମେୱ, ୱକ୍ଖାମି ସଙ୍ଖେପଗହଣତ୍ଥଂ ॥

ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନାୟଂ ଖନ୍ଧକୋତି ? ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହତ୍ତା ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱିୟ । ତେ ପନ କଥନ୍ତି ? ଖନ୍ଧାନଂ ପକାସନତୋ ଦୀପନତୋ । ଖନ୍ଧାତି ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିୱିନୟକମ୍ମସଙ୍ଖାତା, ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା । ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି ହି ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପକାସନତୋ ୱଣ୍ଣନତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକାଦୟୋ ୱୀସତି ‘‘ଖନ୍ଧକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅୱସାନେ ଦ୍ୱେ ତଂସଦିସତ୍ତା ୱେଲାୟ ସଦିସତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ ୱେଲାତି ୱଚନଂ ୱିୟ । ଅପିଚ ଭାଗରାସତ୍ଥତାପେତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜତେ ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଭାଗତୋ ଚ ରାସିତୋ ଚ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । କିଂ ପନେତେସଂ ଖନ୍ଧକାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବକାରଣନ୍ତି ? ନାୟଂ ପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି, ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତେସୁପି ତପ୍ପସଙ୍ଗାନତିକ୍କମନତୋ । ଅଥ ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ସାସନପ୍ପୱେସନସ୍ସ ତଦତ୍ଥସଙ୍ଗହକୋ ମହାଖନ୍ଧକୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । କେନାତି ଚେ ? ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି । ଭଗୱତା ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଥା ତଥା ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ । ଥେରା ପନ ତଂ ତଂ ପୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମାନଜାତିକେ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସଜ୍ଝାୟିଂସୁ । ସେସାନଂ ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଖନ୍ଧକୋୱିଦାତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାଗରାସଟ୍ଠେନ ନେସଂ ଖନ୍ଧତ୍ଥକୋୱିଦା, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପାରପ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥାନଂ ପଦାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନା । କସ୍ମା ପନେୱଂ ୱିସେସିତନ୍ତି ? ତତୋ ସେସଭାଗା ୟୁତ୍ତା । ମାତିକାଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଗ୍ଗହଣମ୍ପେତ୍ଥ ପଦଭାଜନିୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେହି ଅତ୍ଥା ୟେସଂ ପଦୱିସେସାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପକାସିତା, ତେସଂ ତେ ପଦୱିସେସେ ପୁନ ଇଧ ୱଦେୟ୍ୟାମ, ୱଣ୍ଣନାୟ ପରିୟୋସାନଂ କଦା ଭୱେ ତେ ତେ ଅତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଉତ୍ତାନା ଚେୱ ୟା ପାଳି, ତସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କିନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ? ନ ହି ଅତ୍ଥା ଉତ୍ତାନାତି ସମ୍ଭୱତି । ଅଧିପ୍ପାୟାନୁସନ୍ଧୀହୀତିଆଦିୱଚନେହିପି ତଂ ୱଚନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚେ ? ନ, ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ପଦୱିସେସାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ତେ ହି ଅତ୍ଥତୋ ଅନପେତତ୍ଥେନ, ଅଭିଧାନତ୍ଥେନ ୱା ଅତ୍ଥୋପଚାରେନ ୱା ଅତ୍ଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋତି ସଂୱଣ୍ଣନା ନାମ ଅୱୁତ୍ତେସୁ ଉହାପୋହକ୍କମନିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧.ଉରୁୱେଲାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱାଲିକରାସିୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମକୋ ଗାମୋ, ତସ୍ମା ସମୀପତ୍ଥେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ତଥାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନଜ୍ଜା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ତସ୍ମିଂ ୱାଲିକରାସିମ୍ହି ୱିହରତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଉରୁୱେଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀତି ୟେନ ଉରୁୱେଲସେନାନିଗମୋ’’ତିଆଦିୱଚନୱିରୋଧୋ ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମୂଲକାରଣମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ତତ୍ଥ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ନିଗମନୱଚନଂ । ତଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦତ୍ଥସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ସୋ ପନ ଗାମୋ ତଦୁପଚାରେନ ଏୱଂ ନାମଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପନ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧନ୍ତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ‘‘ଉରୁୱେଲା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱାଲିକରାସିସ୍ସ, ତସ୍ସ ସମୀପଗାମସ୍ସପି ନାମଂ । ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ନ ଇଧ ଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ଆହ ଗୋଚରଗାମପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ନ ହି ଭଗୱା ତଂ ଗାମଂ ଗୋଚରଂ କତ୍ୱା ତଦା ତତ୍ଥ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ୱାଲିକରାସିସ୍ସ ସମୀପେ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱିହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋ ଏୱମାହାତି ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ଏୱମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଗାମତୋ ଦୂରତରେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଦୀପନେନ ଦୁତିୟୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନିୟମଂ ତୀହି ପଦେହି ଅକାସି ଥେରୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ପଦତ୍ତୟୱଚନପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ନଦନ୍ତା ଗଚ୍ଛତୀତି ନଦୀ । ନେଲଞ୍ଜଲାୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲ-କାରସ୍ସ ର-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ନେରଞ୍ଜରାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଦ୍ଦମସେୱାଲୱିରହିତତ୍ତା ନିଦ୍ଦୋସଜଲାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ନୀଲଜଲାୟାତି ତସ୍ସା ନାମମେୱ ୱା ଏତଂ ।

ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ଚ ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭିସମ୍ବୋଧୋ । ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଭଗୱତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣଂ ହୋତି ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ପଟିସମ୍ଭିଦାୱଚନତୋ । କିଞ୍ଚାପି ତଂ ନାମକରଣଭୂତଂ ଚତୁତ୍ଥଫଲଞାଣମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ସମ୍ଭୱତି, କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନଂ ପନ କରଣତୋ ତଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଏତ୍ଥ ବୋଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ତଦେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି, ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା’’ତି ଚ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱତ୍ତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) ୱୁତ୍ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଞାଣସ୍ସପି ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପାଳିୟଂ ଭଗୱତୋ ଆଦିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଭାୱା ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ଭଗୱା ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱଂ ପତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋତି ସମୟନ୍ତରପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଚତୂସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଆଦିତ୍ତୟସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଉପନିସ୍ସୟସମ୍ଭୱେନ ବୋଧିପରିୟାୟସିଦ୍ଧିତୋ । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋପି ସେନାସନମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯ ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ) ୱଚନତୋ ଫଲହେତୁକୋ ଫଲଜନକୋ ରୁକ୍ଖୋ ଫଲରୁକ୍ଖୋତି ୱିୟ ବୋଧିହେତୁରୁକ୍ଖୋ ବୋଧିରୁକ୍ଖୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା କେୱଲଂ ବୋଧୀତି ରୁକ୍ଖସ୍ସପି ନାମଂ, ତସ୍ମା ବୋଧୀ’’ତି ପରତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ନିଗ୍ରୋଧାଦିରୁକ୍ଖତୋ ଅସ୍ସ ୱିସେସନୱଚନଂ ପନ ତଦଞ୍ଞବୋଧିମୂଲପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି କୁସଲମୂଲତ୍ତା ବୋଧି ଚ ତଂ ମୂଲଞ୍ଚାତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭେୟ୍ୟ । ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନିସୀଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାହଂ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ତସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାନୁୟୋଗାନୁରୂପସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ଅନନ୍ତରିୟଭାୱଂ ଅଥସ୍ସ ଅକୋପିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିମୁତ୍ତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିୟଂ ୱା ସୁଖନ୍ତି ନ ସମ୍ଭୱତି । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ୱିମୁତ୍ତି ଏୱ ଅନୁଜଙ୍ଘନଟ୍ଠେନ ନିବ୍ବାନସୁଖନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ, ତଂ ସମାପଜ୍ଜନେନ ପଟିସଂୱେଦୀ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ୱେନେୟ୍ୟକାଲାନତିକ୍କମନତୋ ତଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ନିସୀଦି, ନ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସଙ୍ଗେନ ।

ଅଥ ଖୋତି ଅଧିକାରନ୍ତରାରମ୍ଭେ ନିପାତଦ୍ୱୟଂ । ତେନ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୟମାନୋ ନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସାକାସି, କିନ୍ତୁ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟାତି ଦସ୍ସେତି। ପଟିୱେଧୱସେନେୱ ସୁମନସିକତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରଣଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅସ୍ସାଦଜନନତୋ, ନ ଅପୁବ୍ବନୟଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତସବ୍ବଧମ୍ମତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ, ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ ୱିସୟତୋ ୱା ମନସିକରଣଂ ପନ ୱିଜିତଦେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ଅପୁବ୍ବଂ ପୀତିଂ ଜନେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩) । ରତ୍ତିୟା ପଠମଂ ୟାମନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନ ତସ୍ସ ୱିକପ୍ପନାନତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସାକାସୀ’’ତି ଏକତୋୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପୱତ୍ତିମତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଅଧିପ୍ପେତା କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ପଠମଭାୱାୟ, ପଟିଲୋମମନସିକରଣଂ ପନ ଅନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚୟାନଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ତଥାଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ସା ଚ ସଙ୍ଖାରା ଫଲନ୍ତି ଦୀପନତୋ । ତଥା ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଅନୁଲୋମମନସିକରଣଂ କାରଣନିରୋଧା ଫଲନିରୋଧସାଧନତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ନ ହି ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିନିରୋଧମତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟତୋ ଖୟଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱେଦୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅନୁଲୋମୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଉଭୟତ୍ଥପି କିଚ୍ଚତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିସୟତୋ ଚ ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ତତ୍ଥାହ – ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପଟିଲୋମଂ ମନସାକାସୀ’’ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ହି ପଟିଲୋମାପଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଭୱିତୁମରହତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ, ତଦତ୍ଥଜାନନତୋ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନ୍ତି ହି ଭାୱନପୁଂସକଂ । ଅନୁଲୋମତୋ, ପଟିଲୋମତୋ ଚ ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସାକାସୀତି ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ନିରୋଧସ୍ସ ପଟିଲୋମପ୍ପସଙ୍ଗାପତ୍ତିୟେୱାପଜ୍ଜତି । ପଟିଲୋମେ ଚ ପନେତସ୍ମିଂ ଅନୁକ୍କମନିୟମୋ ଅନୁଲୋମେ ଅନୁକ୍କମନିୟମତୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପଟିଲୋମୋ ନାମ ଅପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ ହୋତି । କଥଂ ? ପଟିଚ୍ଚାତି ହି ଇମିନା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ, ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୁପଗମନେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଭିମୁଖଭାୱଦୀପନତୋ ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ଅପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଏୱଂ ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ପନସ୍ସ ପଟିଲୋମତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏକେ । ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମଭାୱନିୟମନତୋ, ଅତ୍ଥାତିସୟାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ତସ୍ସ ପଟିଲୋମୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଭଗୱତା ପାଳିୟଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଂ, ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଟିଗ୍ଗହାଭାୱୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଦୁୱିଧୋ ପାଳିୟଂ ନିରୋଧୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରୋଧମତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସାନୁଭାୱଦୀପନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ୱିଦିତୱେଲାୟନ୍ତି ମନସିକତୱେଲାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଥା ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଦିତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ।

ଝାୟତୋତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଝାୟତୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମା ୱା ପକାସନ୍ତି, ତଥାପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମଥାଦିୟାନିକୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଗ୍ଗହଣଂ । ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ କାମଂ ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦସ୍ସନାଧିକାରେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥାପି ‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ସମୁଦୟଂ ପଜହତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨.‘‘ପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟସ୍ସା’’ତି କିଚ୍ଚପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବାନଂ, ତଦୁପନିସ୍ସୟନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି । କାମଞ୍ଚ ତଂ ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟମତ୍ତଂ କରୋତି, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖୟମ୍ପି କରୋତି । ୟତୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିରୋଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥାପି ହେତୁନିରୋଧା ଫଲନିରୋଧୋତି କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ଚତୁସଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ପଠମଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟୱିପଲ୍ଲାସେନ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩.ସମୁଦୟନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦୟୋ କିଚ୍ଚୱସେନ, ନିରୋଧୋ ଆରମ୍ମଣକିରିୟାୟ । ଏତେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ନିରୋଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ତସ୍ସ ଅନୁଭାୱସ୍ସ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପଲ୍ଲଙ୍କାଭୁଜିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଫଲାଧିଗମଟ୍ଠାନଂ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଜପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୪.ସମ୍ମୋଦୀତି ହିତକାମତାୟ ଭଗୱା ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦି । ୱେଦେହି ଅନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ଅନ୍ତୋ ନାମ । ୱେଦାନଂ ୱା ଅନ୍ତଂ ଗତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ୱେଦନ୍ତଗୂ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଏୱ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ । ଦୁତିୟେନ ୱେଦନ୍ତଗୂ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କିଞ୍ଚାପି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦାନଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପଟିୱେଧାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପରିହାରୋ ।

ଅଜପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୁଚଲିନ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୫. ମୁଚଲିନ୍ଦୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିୱେକନ୍ତି ଉପଧିୱିୱେକଂ। ‘‘ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ ସୁଖଂ ଲୋକେ’’ତି ଇମିନା ପଠମମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି ତେନ ସତ୍ତେସୁ ମାରଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକବ୍ୟାପାଦପ୍ପହାନସିଦ୍ଧିତୋ । ‘‘ପାଣଭୂତେସୁ ସଂୟମୋ’’ତି ଇମିନା ଦୁତିୟମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱସିଟ୍ଠବ୍ୟାପାଦତନୁତ୍ତୱସେନ ପାଣଭୂତେସୁ ସଂୟତୋ ହୋତି ୱିହିଂସାଧିପ୍ପାୟାଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ହି ମଗ୍ଗା ଅନୁକ୍କମେନାପି ଗହିତା ହୋନ୍ତି ।

ମୁଚଲିନ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରାଜାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬.ରାଜାୟତନଂ ପାତଲି । ‘‘ଚତୁଦ୍ଦିସା ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ କିରସ୍ସ ଦିନ୍ନାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଲେଖାପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ୱାଣିଜା ଦେୱତାୟ ଗାରୱଦସ୍ସନେନ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟଦସ୍ସନେନ ପସନ୍ନତ୍ତା ସରଣଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ଦେୱତାୟ ‘‘ଭଗୱା ରାଜାୟତନମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସାୱକସଙ୍ଘାଭାୱଂ, ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସବ୍ଭାୱଞ୍ଚ ଜାନିଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାନନ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ରାଜାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବ୍ରହ୍ମୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭.ଅଧିଗତୋଖୋ ମ୍ୟାୟନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସୋ। ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଦୁରନୁବୋଧୋ। ସନ୍ତୋତି ନିବ୍ବୁତୋ । ପଣୀତୋତି ଅତପ୍ପକୋ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତକ୍କାୱଚରୋତି ତକ୍କେନ ଆକାରପରିୱିତକ୍କେନ ଓଗାହିତବ୍ବୋ ନ ହୋତି, ଞାଣେନେୱ ଅୱଚରିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋତି ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେହି ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦନୀୟୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନମେୱ । ତଞ୍ହି ଫଲୂପଚାରେନ ଏକମ୍ପି ସମାନଂ ତଥା ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ରାମାତି ପଜା । ଅନୁ ଅନୁ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅନଚ୍ଛରିୟା। ତେସଂ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ସୁତପୁବ୍ବାନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଅଧିଗତପୁବ୍ବାନଂ । କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ସୁଖପ୍ପଟିପଦା, ତଥାପି ବୋଧିସତ୍ତପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କିଚ୍ଛେନ ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପକାସିତଂ ପକାସିତୁ’’ନ୍ତି ଉଭୟଥାପି ପାଠୋ । ପରେତେହି ୟୁତ୍ତେହି । ରାଗରତ୍ତାତି କାମରାଗଦିଟ୍ଠିରାଗେହି ରତ୍ତା । ଅତ୍ତନିଚ୍ଚାଦିଗାହକା ନ ଦକ୍ଖନ୍ତି ନ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ।

୮. ସହଂପତି କିର ‘‘ନସ୍ସତି ୱତ ଭୋ ଲୋକୋ’’ତି ଇମଂ ସଦ୍ଦଂ ତଥା ନିଚ୍ଛାରେତି, ୟଥା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ସନ୍ତାନାନୁସୟିତୱସେନ ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ରାଗାଦିରଜଂ ଏତେସଂ, ଏୱଂସଭାୱାତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକା। ଅସ୍ସୱନତାତି ଅସ୍ସୱନତାୟ ।

ସମଲେହି ସତ୍ଥାରେହି । ଅପାପୁରେତନ୍ତି ୱିୱର ଏତଂ । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱା । ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଚତୁମଗ୍ଗଞାଣେହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ସେଲେତି ସିଲାମୟେ । ୱିଗତରଜତ୍ତା ସୁଖଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗେ ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥା ଠିତୋ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ସମନ୍ତତୋ ଜନତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ତ୍ୱମ୍ପି ସୁମେଧ ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମାୟ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ। ସବ୍ବକିଲେସସଙ୍ଗାମାନଂ ୱିଜିତତ୍ତା ୱିଜିତସଙ୍ଗାମ। ଜାତିକନ୍ତାରାଦିନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନସତ୍ଥୱାହନସମତ୍ଥତାୟ ସତ୍ଥୱାହ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦଇଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅଣଣ।

୯.ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣେନ ଚ ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ଚ । ଇମେସଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ନାମଂ । ଉପ୍ପଲିନିୟନ୍ତି ଉପ୍ପଲୱନେ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି। ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀତି ୟାନି ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ପୋସିୟନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟାନି ଉଦକଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତାନି, ତାନି ସୂରିୟରଂସିସମ୍ଫସ୍ସଂ ଆଗମୟମାନାନି ଠିତାନି ଅଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ସମୋଦକଂ ଠିତାନି, ତାନି ସ୍ୱେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନି, ତାନି ତତିୟଦିୱସେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ଉଦକା ପନ ଅନୁଗ୍ଗତାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ସରୋଗଉପ୍ପଲାଦୀନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟାନି ନେୱ ପୁପ୍ଫିସ୍ସନ୍ତି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖାନେୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ପାଳିନାରୁଳ୍ହାନି, ଆହରିତ୍ୱା ପନ ଦୀପେତବ୍ବାନି । ଏତେହି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନେୟ୍ୟୋ ପଦପରମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପଚ୍ଚଭାସୀତି ପତି ଅଭାସି ।

ଅପାରୁତାତି ୱିୱଟା । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ । ଅହଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଂ ସୁପ୍ପୱତ୍ତମ୍ପି ଇମଂ ପଣୀତଂ ଉତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ କାୟୱାଚାକିଲମଥସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ନାଭାସି ।

ବ୍ରହ୍ମୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଇଦାନି ପନ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ସଦ୍ଧାଭାଜନଂ ଉପନେତୁ, ପୂରେସ୍ସାମି ନେସଂ ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକୋତି ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତ୍ତା ନିକ୍କିଲେସଜାତିକୋ । ଆଜାନିସ୍ସତୀତି ଚେ ନ ନିଟ୍ଠାନମକଂସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ତେ ୱିନୟକ୍କମଞ୍ଞା, ଅହଂ ଦେସେୟ୍ୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ‘‘ମୁଦ୍ଧାପି ତସ୍ସ ୱିପତେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୨) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଅଭୂତପରିକପ୍ପୋ କିରେସୋ । ଲୋକେ ତସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଞ୍ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ତନୋ ତଦୁପଦେସେନ ଅୱିଦିତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ତସ୍ସ ଅନନ୍ତେୱାସିକଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ପନେତ୍ଥ ପୟୋଜନାନି । ଭଗୱତୋପି ଖୋ ଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ତସ୍ସ ମରଣାରମ୍ମଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେନ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ସତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଖିପ୍ପଂ ଜାନନଭାୱାରମ୍ମଣନ୍ତି ଦୀପେତି । ପରୋପଦେସତୋ ଅଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ମରଣସଚ୍ଛିକିରିୟମ୍ପି ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅନେକଞାଣସମୋଧାନାଭାୱତୋ ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ । ଚିତ୍ତପୁବ୍ବିକା ହି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଏକତୋ ଗହଣେ ୱିରୁଦ୍ଧକାଲାନଂ ଏକତୋ ଜାନନପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ତତୋ ଏକଞାଣସ୍ସ ୱିତଥଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୋସୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସ ୱିନାନେକଞାଣସମୋଧାନଂ ଆପଜ୍ଜିତଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣୱନ୍ତତ୍ତା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଏୱ ଭଗୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଏକତୋ । ଆଳାରାଦୀନଂ ମରଣାଜାନନତୋତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସ ଜାନନେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଦାଭାୱେନ ୟଦାଭାୱୋ ତବ୍ଭାୱେନ ତସ୍ସାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧୋତି । ‘‘ଭଗୱତୋପି ଖୋ ଞାଣଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ୱଚନତୋ ତସ୍ସ ମରଣଜାନନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି କତ୍ୱା ଭୱଂ ମତେନେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ସିଦ୍ଧଂ ନ ଦେୱତାରୋଚନତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଜାନନତୋତି ଚେ ? ନ, ୱିସେସଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ପଜାନନତୋ, ଦେୱତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋ ଚ । ନ ହି ସୋ କସ୍ସଚି ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞାସୀତି ।

ଅପିଚ କିମିଦଂ ତତ୍ଥ ଜାନନଂ ନାମ ତଦାରମ୍ମଣଞାଣୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ଲୋକେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସାଧିକା ହି ମୟା ଏକଞାଣକ୍ଖଣେ ସବ୍ବଂ ଞାଣଂ, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦଞ୍ଞାଣାନୁପ୍ପତ୍ତି । ଅପିଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବଧମ୍ମୱିସୟେ ଞାଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧି ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟୋତି ଚେ ? ନ, ହେତୁନିଦସ୍ସନାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଅପିଚ ‘‘ଭଗୱତୋପି ଖୋ ଞାଣଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୱଚନଂ ଅତ୍ଥି । ୟେନ ଦେୱତାରୋଚନୁତ୍ତରକାଲମେୱ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଉଦପାଦୀତି ପଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ୱଚନପୁବ୍ବାପରିୟଭାୱମତ୍ତେନ ତଦତ୍ଥପୁବ୍ବାପରିୟତା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅୟୁତ୍ତମେତଂ । ଅଭିଦୋସକାଲଂକତୋତି ପଠମୟାମେ କାଲଂକତୋ । ‘‘ମଜ୍ଝିମୟାମେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟତ୍ଥପି ମହାଜାନିୟୋ । ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ, ଏକଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ଚ ପତ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଫଲତୋ ପରିହୀନତ୍ତା ମହତୀ ଜାନି ଅସ୍ସାତି ମହାଜାନି। ତେସୁ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ଆଳାରୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଉଦକୋ ଭୱଗ୍ଗେ, ତସ୍ମା ନେସଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି, ନ ଇତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାତି ନୋ ତକ୍କୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଆଚରିୟୋ ।

ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଜାତକାଲେ ସୁପିନପଟିଗ୍ଗାହକା ଚେୱ ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକା ଚ ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ତେସୁ ତୟୋ ଦ୍ୱିଧା ବ୍ୟାକରିଂସୁ ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତୋ ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତି, ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ପଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ଅଗାରେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ବୁଦ୍ଧୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଏକଂସବ୍ୟାକରଣାୱ ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ପୁରିମା ତୟୋ ୟଥାମନ୍ତପାରଂ ଗତା । ଇମେ ପନ ମନ୍ତପାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତା ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୁରେତରମେୱ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଇମେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା’’ତି । ‘‘ତେସଂ ପୁତ୍ତା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ବହୂପକାରା ଖୋ ମେ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । କିଂ ଉପକାରକାନଂ ଏୱ ଏସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇତରେସଂ ନ ଦେସେତୀତି ? ନୋ ନ ଦେସେତି । ଉପକାରାନୁସ୍ସରଣମତ୍ତକେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ । ଅତ୍ତନୋ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦିଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ, କତଞ୍ଞୁତାଦିପସଂସନତ୍ଥଂ, ପରେସଞ୍ଚ କତଞ୍ଞୁଭାୱାଦିନିୟୋଜନତ୍ଥଂ, ଖିପ୍ପଜାନନପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ ।

୧୧.ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟଂ ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିନ୍ତି ଗୟାୟ ଚ ବୋଧିୟା ଚ ମଜ୍ଝେ ତିଗାୱୁତନ୍ତରେ ଠାନେ । ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ହି ଗୟା ତୀଣି ଗାୱୁତାନି । ବାରାଣସିନଗରଂ ଅଟ୍ଠାରସ ୟୋଜନାନି । ଉପକୋ ପନ ବୋଧିମଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଗୟାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୁତିୟପଦେପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅୟୋଜିୟମାନେ ପନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଇଧ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ସବ୍ବାଭିଭୂତି ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ତଣ୍ହକ୍ଖୟେତି ନିବ୍ବାନେ । ୱିମୁତ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ । ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ମୟ୍ହଂ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ, ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଲୋକେ ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ମମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହଞ୍ଛଂ ଅମତଦୁନ୍ଦୁଭିନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭାୟ ଅମତଭେରିଂ ପହରିସ୍ସାମୀତି ଗଚ୍ଛାମି ।

ଅରହସି ଅନନ୍ତଜିନୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥୁନାମଂ । ହୁପେୟ୍ୟାସୀତି ଆୱୁସୋ ଏୱମ୍ପି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ପକ୍କାମୀତି ୱଙ୍କହାରଜନପଦଂ ନାମ ଅଗମାସି । ଭଗୱାପି ‘‘ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ମିଗଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଧୀତୁୟା ଚାପାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନାଗାମୀ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଲପି । ସୋ ଚ ତଥେୱାଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅୱିହେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

୧୨.ସଣ୍ଠପେସୁନ୍ତି କତିକଂ ଅକଂସୁ । ପଧାନୱିବ୍ଭନ୍ତୋତି ପଧାନତୋ ଭଟ୍ଠୋ ପରିହୀନୋ । ‘‘ଅଭିଜାନାଥ ନୁ ଭାସିତମେତ’’ନ୍ତି, ‘‘ୱାଚଂ ଭାସିତମେୱ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱରୂପଂ କଞ୍ଚି ୱଚନଭେଦଂ ଅକାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱନ୍ତଂ ସୁସ୍ସୂସିଂସୂତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସୋତୁକାମା ଅହେସୁଂ । ଅଞ୍ଞାତି ଅଞ୍ଞାୟ, ଜାନିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩. ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ଆମନ୍ତେସୀତି ? ତତୋପି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପଟିଜାନନତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଭାରିୟଦୁଲ୍ଲଭଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ, ଅକ୍ଖରୱିକ୍ଖେପନିୱାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେମେତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଚନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋ । ଅପିଚ ୟୋଜନାୱସେନ । ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାତି ହି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୀସଭୂତା ଦ୍ୱେ କିଲେସା । ତେ ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ଅନ୍ତା ନାମ । ତେସୁ ତଣ୍ହାୱସେନ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଂ ଭଜନ୍ତୋ ସମଥଂ ପରିହାପେତି ବାଲୋ, ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ଭଜନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନନ୍ତି ନ ସକ୍କା ଉଭୋ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ଅପ୍ପହାୟ ଅମତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପହାନଦସ୍ସନମେତଂ । ଲୀନୋ ହି ନିକ୍ଖିତ୍ତୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଭଜତି, ଇତରୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଅତ୍ତକିଲମଥଂ । ଉଭୋପି ତେ ୱୀରିୟସମତାୟ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନ୍ତା ନାମ । ଅପିଚ ତିସ୍ସୋ ସାସନେ ପଟିପଦା ୱୁତ୍ତା ଆଗାଳ୍ହା, ନିଜ୍ଝାମା, ମଜ୍ଝିମା ଚ । ତତ୍ଥ ଆଗାଳ୍ହା ‘‘ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି, ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଏୱମାଦିକା । ନିଜ୍ଝାମା ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତି, ମୁତ୍ତାଚାରୋ’’ତି ଏୱମାଦିକା, ମଜ୍ଝିମା ‘‘ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏୱମାଦିକା । ତତ୍ଥ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଆଗାଳ୍ହା ନାମ ପଟିପଦା ହୋତି ସବ୍ବାକୁସଲମୂଲତ୍ତା । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ନିଜ୍ଝାମା ନାମ ଅତ୍ତଜ୍ଝାପନତୋ । ଉଭୋପେତେ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ଅନ୍ତା ନାମ, ତସ୍ମା ଇମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଦ୍ୱେମେତି । କିମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ‘‘ପବ୍ବଜିତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତି ପବ୍ବଜିତେ ଏୱ ଅଧିକରୋତି, ନ ଗହଟ୍ଠେତି ? ପବ୍ବଜିତାନଂ ତଦଧିମୁତ୍ତତ୍ତା, ସୁଖପରିୱଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାୟ, ତଦଧିକତତ୍ତା ଚ ପବ୍ବଜିତା ଏତ୍ଥ ଅଧିକତା, ନ ଗହଟ୍ଠା । ୟଦି ଏୱଂ କିମତ୍ଥଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗମାହ, ନନୁ ତେ ପକତିୟାପି କାମପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିତାତି ? ନ, ତେସଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତତ୍ତା । ତେ ହି ଇଧ ଲୋକେ କାମେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମିଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ତସ୍ସେୱ ତପସ୍ସ ଫଲେନ ପେଚ୍ଚ ଦିବ୍ବେ କାମେ ଆସୀସମାନା ଦଳ୍ହତରଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା। ଅନ୍ତତ୍ଥୋ ପନ ଇଧ କୁଚ୍ଛିତଟ୍ଠେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନଂ, ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଇତିୱୁ॰ ୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ୱିୟ ।

ୟୋ ଚାୟଂ କାମେସୁ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋତି ଏତ୍ଥ କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଦୁତିୟୋ କିଲେସକାମୋ। ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସୁଖମେତ୍ଥ କାମସୁଖଂ ନାମ । ତେନ ୱିପାକସୁଖସ୍ସ ନିରୱଜ୍ଜଭାୱଂ ଦୀପେତୀତି । ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ନାମ ତଦଭିନନ୍ଦନା । ଅନୁୟୋଗୋ ନାମ ଭୱନ୍ତରେ ତଦନୁୟୋଗପତ୍ଥନା । ହାନଭାଗିୟକରତ୍ତା କୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ, ହୀନପୁଗ୍ଗଲଭାୱିତତ୍ତା, ହୀନଧାତୁପଭୱତ୍ତା ଚ ଲାମକଟ୍ଠେନ ହୀନୋ। ଗାମନିୱାସିସତ୍ତଧମ୍ମତ୍ତା ଗମ୍ମୋ। ପୁଥୁଜ୍ଜନସାଧାରଣତ୍ତା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକୋ। ଅନରିୟୋତି ଅରିୟାନଂ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଅରିୟଧମ୍ମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା, ଅନରିୟକରତ୍ତା, ଅନରିୟଧମ୍ମତ୍ତା, ଅନରିୟାଚିଣ୍ଣତ୍ତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନତ୍ଥସଙ୍ଖାତସଂସାରଭୟାୱହତ୍ତା, ଅନତ୍ଥଫଲନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା ଚ ଅନତ୍ଥସଂହିତୋ। ଅତ୍ତନୋ କେୱଲଂ ଖେଦୂପଗମୋ ଅତ୍ତକିଲମଥୋ ନାମ । ସୋ ଦିଟ୍ଠିଗତପୁବ୍ବକତ୍ତତପାନୁକ୍କମକିରିୟାୱିସେସଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅନୁୟୋଗୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ନାମ । ଅତ୍ତୱିୟୋଗୱିତ୍ତାପରିସ୍ସମତ୍ତା, ଅନୁପାୟପୱତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମିଗୟୋନିଗୋୟୋନିକୁକ୍କୁରୟୋନିସୂକରୟୋନୀସୁ ପାତାୟତି । ୱିପଚ୍ଚମାନୋ ନରକଂ ନେତୀତି ଅନତ୍ଥସଂହିତୋ । ଏତେ ତ୍ୱାତି ଏତେ ତୁ । ତଥାଗତେନାତି ଅତ୍ତାନଂ ଅୱିତଥାଗମନଂ ଆୱି କରୋତି, ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ମୟା ପରିୱିତକ୍କିତମତ୍ତେନ ୱିତକ୍କିତା, କିନ୍ତୁ ମୟା ତଥାଗତେନେୱ ସତା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଚକ୍ଖୁକରଣୀତିଆଦୀହି ପନ ତମେୱ ପଟିପଦଂ ଥୋମେତି । ଭେସଜ୍ଜଂ ଆତୁରସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁକରଣୀ’’ତି ଇମିନା ଞାଣଚକ୍ଖୁୱିସୋଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣକରଣୀତି ଇମିନା ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପସମାୟାତି କିଲେସପରିଳାହପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ସଚ୍ଚପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନାୟାତି ସୋପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଏୱଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

୧୪. କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପଠମମେୱ ଅସେୱିତବ୍ବମନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମପଟିପଦଂ ଦେସେସୀତି ? ଅତ୍ତାଦିମିଚ୍ଛାଭିମାନନିୱାରଣତ୍ଥଂ, କୁମ୍ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିନିୱାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜନଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସାଧିଗମଦୀପନନୟେନ ଅବାହୁଲ୍ଲିକାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତେସଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଦୀପନେନ ତତ୍ଥ ଅନୁୟୋଜନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛା ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ଦେସେସି, ତତୋ ତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦେସେତୁକାମୋ ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧି । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ସୁତ୍ତାନୁସନ୍ଧିପକଆସନତ୍ଥଂ ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଟିପଦଂ ସୁତ୍ୱା କିର କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଆହ ‘‘କଥଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତପଟିପଦାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା । ଅୟଞ୍ହି ପଟିପଦା କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । କିଲେସାନଞ୍ଚ ୟଦି ଲୋଭତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ଖୁପ୍ପିପାସାନଂ ୱିୟ, ତଦାସେୱନାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ତଦୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱା ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ତଦୱତ୍ଥୁୱିପରୀତକାୟକିଲମଥାସେୱନାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା । ଉଭୋପେତା ଭଗୱତା ‘ଅନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା କଥଂ ପନେତିସ୍ସାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଭଗୱା ଆହ ଅନୁପାୟାସେୱନତୋ । କଥନ୍ତି ଚେ ? –

‘‘ସଂସାରମୂଲତୋ ଞାଣଂ, ତଞ୍ଚ ଞାଣା ପହିୟ୍ୟତି ।

ଜୀୱିତେ ସତି ତଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଜୀୱିତସାଧନେ ॥

‘‘ତସ୍ମା ଞାଣାୟ ମେଧାୱୀ, ରକ୍ଖେ ଜୀୱିତମତ୍ତନୋ ।

ଞାଣସାଧନଭୂତଞ୍ଚ, ସୀଲଞ୍ଚ ପରିପାଲୟେ ॥

‘‘ଜୀୱିତଞ୍ଚ ୟଥା ଲୋକେ, ଭିନ୍ନେ କାୟେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ତଥେୱ ଭିନ୍ନସୀଲସ୍ସ, ନତ୍ଥି ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ॥

‘‘ତସ୍ମା ଆୟୁଞ୍ଚ ସୀଲଞ୍ଚ, ଞାଣତ୍ଥଂ ରକ୍ଖତା ସତା ।

ସେୱିତବ୍ବା ନ କାମାପି, ନାପି କାୟୱିନାସନା ॥

‘‘କାମେସୁ ଗେଧମୁପଗମ୍ମ ହିନୋ ଗମ୍ମଞ୍ଚ,

ଅଚ୍ଚୁଦ୍ଧନୋ କିଲମଥଂ ଗମୁପେତି ମୂଳ୍ହୋ ।

ୟୋ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ପରମଂ ଉପେତି,

ସୋ ଖିପ୍ପମେୱ ଲଭତେ ପରମଂ ୱିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥

ସୁତ୍ୱା ତଦେତଂ ସୁଗତସ୍ସ ୱାକ୍ୟଂ,

ପଞ୍ଞଂ ମୁନୀ ସୋ ସୁତଜଂ ଲଭିତ୍ୱା ।

ଚିନ୍ତାମୟଂ ଞାଣ ପୱେସମାନୋ,

ଉଚ୍ଛିନ୍ଦୟଂ ପଞ୍ହମିମଂ ଅପୁଚ୍ଛି ॥

‘‘ନିବ୍ବେଧପଦଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଘୋରଂ,

ତପଂ କଥମିୱାତି ସୋ ତ୍ୱଂ ।

ବ୍ରୂହି ତଦେୱ ହୋତି ଭିକ୍ଖୁ ଚର,

ୱିରାଗମୁପୟାତି ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ।

ଦସ୍ସନେନେୱ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନା,

ତମ୍ହି ଦୋସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ॥

ସୁତ୍ୱାୱ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ମୁନିୱଚନଂ,

ୱୁଟ୍ଠାୟ ହଟ୍ଠୋ ସହସା ଅୱୋଚ ।

‘‘ଉଦାହର ତ୍ୱଂ ଭଗୱା ମମେତଂ,

ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ପସ୍ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ॥

ଚିନ୍ତାମୟିସ୍ସ ପଞ୍ଞାପରିପୁଣ୍ଣା ଭାୱନାମୟିପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବା ଇମେହି ଇତି ଭଗୱା ସୁତ୍ତମିଦମାହାତି କିର । କସ୍ମା ଭଗୱା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ପୁରିମମେୱ ସଚ୍ଚଦେସନଂ ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଗତକ୍କମମାହାତି ? ନାହଂ କସ୍ସଚି ଆଗମଂ ଦେସେମି, ଅପିଚ ଖୋ ସୟମେୱ ଏୱମଧିଗତୋମ୍ହୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଇମିନା ଇଦଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ମୟା ଆଳାରତୋ, ଉଦକତୋ ୱା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋ, କିନ୍ତୁ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସ୍ୱେୱ ଞାଣଂ ମେ ଉଦପାଦୀତି ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେତି । ଅପିଚ ୟସ୍ମା ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିନାପି ପରୋପଦେସେନ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା କଥଂ ତୁମ୍ହେୱ ମମାପଦେସେନ ନ ପସ୍ସଥାତି ।

୧୫.ଚକ୍ଖୁନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ଞାଣୱେୱଚନାନେୱ । ଞାଣଞ୍ହି ସଚ୍ଚାନଂ ଆଲୋଚନତୋ ଚକ୍ଖୁଭୂତତ୍ଥଜାନନତୋ ଞାଣଂ। ପକାରେହି ଜାନନତୋ ପଞ୍ଞା। କିଲେସୱିଦାରଣତୋ, ୱିଜ୍ଜନତୋ ଚ ୱିଜ୍ଜା। ସଚ୍ଚଚ୍ଛାଦକତମୱିନାସନତୋ, ତେସଂ ଗତିକୋଟିପକାସନତୋ ଆଲୋକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ପରିୱଟ୍ଟେନ ସଚ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ତେସଂ କତ୍ତବ୍ବାକାରପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନପଞ୍ଞଂ, ତତିୟେନ ସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣକିଚ୍ଚସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୬.ୟାୱକୀୱଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟାୱଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଇତି ଚିତ୍ତମନୋ’’ତିଆଦି ୱିୟ । ରାଗାଦୀହି ଅକୁପ୍ପତାୟ ଅକୁପ୍ପା ୱିମୁତ୍ତି। ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସନା । ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ବ୍ୟାକରଣତୋ ପକାସନତୋ ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିରଜଂ ୱୀତମଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିରଜଂ ୱିସମହେତୁୱାଦୱିଗମତୋ । ୱୀତମଲଂ ଅହେତୁକୱାଦୱିଗମତୋ । ୱିରଜଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନତୋ । ୱୀତମଲଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନତୋ । ୱିରଜଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନତୋ । ୱୀତମଲଂ ଅନୁସୟପ୍ପହାନତୋ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଧମ୍ମମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ନ ତତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ୱା ଜୀୱୋ ୱା କାରକୋ ୱା ୱେଦକୋ ୱାତି, ତେନେୱାହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବନ୍ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱସେନ ଏୱ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

୧୭.ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦେସନାଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତେୱ । ଏତ୍ଥ କିମତ୍ଥଂ ଦେୱା ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେସୁନ୍ତି ? ନାନାଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ଲଦ୍ଧାଲୋକତ୍ତା, ଅପାୟଭୟସମତିକ୍କମନତୋ ଅସ୍ସାସଂ ପତ୍ତତ୍ତା, ଦେୱକାୟୱିମାନଦସ୍ସନତୋ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଚଲିତତ୍ତା ଚାତି ଏୱମାଦୀନେତ୍ଥ କାରଣାନି ୱଦନ୍ତି । ପଥୱିକମ୍ପନମହାସଦ୍ଦପାତୁଭାୱୋ ଚ ଧମ୍ମତାୱସେନେୱ ହୋତୀତି ଏକେ । ଦେୱତାନଂ କୀଳିତୁକାମତାୟ ପଥୱିକମ୍ପୋ । ବହୁନୋ ଦେୱସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ନିପାତତୋ, ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭାଜାଲୱିସଜ୍ଜନତୋ ଚାତି ଏକଚ୍ଚେ ।

୧୮. ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ତସ୍ସ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାପଟିଲାଭନିମିତ୍ତୱଚନପରିୟୋସାନଦସ୍ସନୋ । ତଦୱସାନୋ ହି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତିଆଦି ‘‘ଏହୀ’’ତି ଆମନ୍ତନାୟ ପୟୋଜନଦସ୍ସନୱଚନଂ । ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଚର…ପେ॰… କିରିୟାୟା’’ତି ଚ ଅୱୋଚାତି ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଚର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ମଗ୍ଗତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମଧିଗଚ୍ଛ । କିମତ୍ଥଂ ? ସମ୍ମାଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା କାରଣୂପଚାରେନ ‘‘ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସାୱ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପସମ୍ପଦା ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତସ୍ସା ଉପସମ୍ପଦାୟ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତାଦିନା ୱିଚ୍ଛେଦା ୱା ତଦଞ୍ଞାୟ ଉପସମ୍ପଦାୟ କିଚ୍ଚଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି ଇଦମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ଉପସମ୍ପଦାନଂ ଏହିଭିକ୍ଖୁଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନ୍ତରା ୱିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ତଦଞ୍ଞୂପସମ୍ପଦାୟ କିଚ୍ଚଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଇତରସ୍ସତ୍ଥୀତି । ନିକାୟନ୍ତରିକା ପନାହୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୁପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଦସୱଗ୍ଗପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସୱିଧୋପସମ୍ପଦା’’ତି । କା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଉପସମ୍ପଦା ନାମାତି ? ତଦଧିଗତକିରିୟାୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅସେକ୍ଖା ତଦଧିୱାସନଚେତନାୟ ପରିଭାୱିତପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧିକା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତତି । କା ପନେତ୍ଥ ପରିଭାୱନା ନାମ ? ତବ୍ବିପକ୍ଖଧମ୍ମଜ୍ଝାଚାରୱିରୁଦ୍ଧଭାୱୋ, ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ତାୟ ପରିଭାୱନାୟ ୱସେନ କତ୍ଥଚି ‘‘ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ଲୋଭେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭବ୍ବୋ ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି ଭାୱେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାହୁ ନିକାୟନ୍ତରିକା ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଉପସମ୍ପଦାୟ ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସନ୍ତତିୱସେନ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୟାୱ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋ, ତାୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ତତୋ ଧମ୍ମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ସୁତ୍ତଂ ଆହରଥା’’ତି । ତେ ଚେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟୋ ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଅସେକ୍ଖାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପାଦାୟ ପଟିଲାଭସମନ୍ନାଗମୋ ଅରିୟୋ ହୋତି ୱିପ୍ପହୀନୋତି ଏୱମାଦୀନି ନୋ ସୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି ଅସନ୍ତଧମ୍ମେହି, ପରସତ୍ତେହି ଚ ସମନ୍ନାଗମଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନେସଂ ପାପୁଣାତି । କିଂକାରଣଂ ? ସୁତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ରାଜା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସତ୍ତହି ରତନେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୯୯-୨୦୦ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱିତ୍ଥାରୋ । ୱସିଭାୱୋ ତତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗତସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସହିତେସୁ ରତନେସୁ ୱସିଭାୱୋ କାମଚାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ଏତ୍ଥ ୱସିଭାୱୋ ସମନ୍ନାଗମସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ, ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତରନ୍ତି । କିମେତ୍ଥ ୱିସେସକାରଣଂ ? ନତ୍ଥି ଚ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୱ ଉପସମ୍ପଦା । ଅୟମେୱ ନୟୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀସୁପି ନେତବ୍ବୋ ।

୧୯. କିଞ୍ଚାପି ୱପ୍ପତ୍ଥେରସ୍ସ ପାଟିପଦଦିୱସେ…ପେ॰… ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥିୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାନାଦିୱସେସୁ ପାଟେକ୍କଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ତଥାପି ଓୱାଦସାମଞ୍ଞେନ ୱପ୍ପଭଦ୍ଦିୟାନଂ, ମହାନାମଅସ୍ସଜୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୦. ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନତ୍ତା’’ତି କିମତ୍ଥଂ ଆଦିତୋୱ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେତୀତି ? ତେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେପି ଇତରଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା । ତେ ହି ମନାପାନଂ କାମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦସ୍ସନେନ ସଂୱିଗ୍ଗା ପବ୍ବଜିଂସୂତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ତାୱ ନେସଂ ଏକଦେସେନ ପାକଟଂ, ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗତୋ କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ, ତଞ୍ଚ ମାନସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ମାନସିକଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପାକଟଂ, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଦୀପେତୁଂ ଆରଭି । ତଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେନେୱ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । କିମତ୍ଥନ୍ତି ? ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣତୋପି ତେସଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପାକଟତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତତ୍ତା, ତପ୍ପରାୟଣଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟଂ, ତସ୍ମା ତେନ ତାୱ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ତଦୁଭୟେନାପି ଦୀପେତୁଂ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତି ୱକ୍ଖତି । କଲ୍ଲଂ ନୂତି ୟୁତ୍ତଂ ନୁ । ଏତଂ ମମାତି ତଣ୍ହାଗ୍ଗାହୋ । ଏସୋହମସ୍ମୀତି ମାନଗ୍ଗାହୋ । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ । ତଣ୍ହାଗ୍ଗାହୋ ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତୱସେନ, ମାନଗ୍ଗାହୋ ନୱୱିଧମାନୱସେନ, ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫. ୟେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ପଞ୍ଚମିୟଂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସତ୍ତମିୟଂ ନାଳକତ୍ଥେରସ୍ସ ନାଳକପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଭଦ୍ଦପଦପୁଣ୍ଣମାୟଂ ୟସସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପକ୍କଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତଂ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ବାରାଣସିୟଂ ୱିହାସି, ତେନ ସମୟେନ ୟସୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ କିର ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତୋ, ପରିଜନସଙ୍ଖାତୋ ୱା ୟସୋ ୱିସେସତୋ ପୱଡ୍ଢତି । ତେନ ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଏୱଂ ନାମମକଂସୁ । ‘‘ସୁଖୁମାଲୋ’’ତିଆଦି କିମତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ପଚ୍ଛିମଜନସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ସମୁସ୍ସାହନଜନନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ଉତ୍ତମଭୋଗସମପ୍ପିତାନମ୍ପି ଉତ୍ତମେସୁ ଭୋଗେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନାପି ଅସୁଭନିମିତ୍ତେନ ୱିତଜ୍ଜେତ୍ୱା କାଲାକାଲଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ୱିୱେକାଭିରତିୟା ମହନ୍ତଂ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ତିଣଂ ୱିୟ ପହାୟ ଗେହତୋ ନିକ୍ଖମନା ଅହୋସି, କସ୍ସ ପନଞ୍ଞସ୍ସ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମଙ୍ଗୀଭୂତସ୍ସାତି ତେହି ଏକତ୍ତଂ ଉପଗତସ୍ସ, ଅୱିୱିତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଦା ଓକ୍କମୀତି ମନାପେସୁପି ୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ଉପନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବରତ୍ତିୟୋ ଚାତି ତୟୋପି ୟାମେ । ତେନ ପରିଜନସ୍ସ ୱିକାରଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ରତ୍ତି-ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ କାଲେ ସୂରିୟାଭାୱେ, ୟାମେ ଚ ପୱତ୍ତତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ୟାମେୱିଧ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସେ ଚ । କଚ୍ଛେତି କଚ୍ଛପସ୍ସେ । କଣ୍ଠେତି କଣ୍ଠସ୍ସ ହେଟ୍ଠା । ମୁଦିଙ୍ଗସ୍ସ ହି ଉପରି କଣ୍ଠଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟନ୍ତିୟା କଣ୍ଠେ ମୁଦିଙ୍ଗଂ ଅଦ୍ଦସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଳମ୍ବରନ୍ତି ପଣୱଂ । ଉଭତୋମୁଖସ୍ସ ତନୁକା ଦୀଘା । ୱିତ୍ଥିନ୍ନସମତଲସ୍ସ ୱାଦିତସ୍ସ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିପ୍ପଲପନ୍ତିୟୋତି ସୁପିନଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଅସମ୍ବନ୍ଧପଲାପଂ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତିୟୋ । ସୁସାନଂ ମଞ୍ଞେତି ସୁସାନଂ ୱିୟ ଅଦ୍ଦସ ସକଂ ପରିଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଦୀନୱୋତି ଅସୁଭଭାୱୋ । ନିବ୍ବିଦାୟ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାତୀତି ୱିମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାସଙ୍ଖାତାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମାହି ଇତ୍ଥୀହି ସହ ନାହଂ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ଦ୍ୱେ କିର ଆକାରା ତସ୍ସ ପମାଦସୁତ୍ତପରିଜନଦସ୍ସନେ ପାକଟା ଜାତା କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱୋ, ଅସୁଭାକାରସ୍ସ ଅତିଓଳାରିକଭାୱୋ ଚ । ଏୱଂ ସତି ଓଳାରିକତରେ ଚ ଅସୁଭାକାରେ କିଲେସୱସେନାୟଂ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୋ ଏତ୍ଥ ପୀଳିତୋ ମୁଚ୍ଛିତୋ । ଅହୋ କିଲେସା ବଲୱତରାତି ହି ପସ୍ସତୋ ପସ୍ସତୋ ତସ୍ସ ଦ୍ୱେପି ତେ ଆକାରା ପାକଟା ଜାତା, ୟେନେୱମୱୋଚାତି ।

‘‘ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକାୟୋ ଆରୋହିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନସ୍ସ ନିସ୍ସଙ୍ଗତାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଗମନଂ ଦୀପେତି । ସୋ ହି ବଲୱସଂୱେଗାଭିତୁନ୍ନହଦୟତ୍ତା ପରିଜନସ୍ସ ପବୋଧେ ସତିପି ଅତ୍ତନୋ ଗମନନିୱାରଣସମତ୍ଥଭାୱଂ ଅସହମାନୋ ଅତ୍ତାନଂ ତକ୍କେନ୍ତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଅଗମାସି । ଅମନୁସ୍ସାତି ଦେୱତା । ତା ହି ମନୁସ୍ସେହି ସୁଗତିପଟିୱେଧଞାଣସଣ୍ଠାନାଦିଗୁଣସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ଅମନୁସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି ଅସମାନଜାତିକା ତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋ ‘‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱା ‘‘ଅୱସଲା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାତିସଭାଗତାୟ ଏୱ ୱସଲାଦୟୋ ‘‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସେହି କେନଚି ଆକାରେନ ସଭାଗତାୟ ଦେୱତା ‘‘ଅମନୁସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ମନୁସ୍ସା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି ‘‘ଅମନୁସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।

୨୬. ୱନଗହନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୁମୁତ୍ତୋହଂ ନଗରତୋ’’ତି ପମୁଦିତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଉଦାନେସି । ଇଦଂ ଖୋ ୟସାତି ଭଗୱା ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଞ୍ହି ତଣ୍ହାଦିକିଲେସେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ, ଅନୁପସଟ୍ଠତଞ୍ଚ ଦସ୍ସନମତ୍ତେନାପି ଅସ୍ସାଦଜନନତୋ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ୟେନ ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଇଧ ନିସିନ୍ନମତ୍ତୋୱ ତ୍ୱଂ ଅଧିଗମିସ୍ସସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିରାତି ଅସ୍ସଦ୍ଧେୟ୍ୟଅବ୍ୟତ୍ତିପରିହାସେସୁ ନିପାତୋ, ଇଧ ଅବ୍ୟତ୍ତିୟଂ । ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକାୟୋ ଓରୋହିତ୍ୱାତି ଚ ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକାହି ଓତରିତ୍ୱା । ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ଅକତ୍ୱା ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥଂ କଥେସି । ସୁପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା, ପଟିୱେଧକ୍ଖଣାନତିକ୍କମନତ୍ଥଂ ଅନୁପଦ୍ଦୁତାନୁପସଟ୍ଠତାନଂ ପାପକଧମ୍ମଦେସନାଭିମୁଖଚିତ୍ତତ୍ତା, ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗହପତିନୋ ଅଚିରାଗମନଦସ୍ସନତୋ ଚ । କିମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟସ୍ସ ଭୱତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମସ୍ସ ଭୱାଭୱୂପାୟାନିସଂସକଥଂ ପଠମମେୱ କଥେସୀତି ? ସବ୍ବଭୱାଦୀନୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସୋ ହି ମନୁସ୍ସଲୋକସ୍ସେୱ ଉପଦ୍ଦୁତଉପସଟ୍ଠଭାୱଂ ଅଦ୍ଦସ, ନ ସଗ୍ଗାନନ୍ତି କଦାଚି ସଗ୍ଗଲୋକଂ ସୁଖତୋ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ସୁଖସଞ୍ଞେନ ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତଂ ପେସେୟ୍ୟାତି ସଗ୍ଗାନମ୍ପି ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତୁକାମତାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥଂ ଆରଭି । ଏତ୍ଥ ଦାନଂ, ଦାନାନିସଂସଂ, ସୀଲାନିସଂସଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୋ ଦାନସୀଲକଥଂ କଥେତି ନାମ । ସଗ୍ଗୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ସଗ୍ଗକଥଂ କଥେତି ନାମ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ, ଅପସାଦତଂ, ମହାଦୀନୱତଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୋ କାମାନଂ ଆଦୀନୱଂ, ଓକାରଂ, ସଂକିଲେସଞ୍ଚ ପକାସେତି । ନେକ୍ଖମ୍ମେ ତଦଭାୱତୋ ଚ ତଂନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ତବ୍ବିପରୀତଂ ଆନିସଂସଂ କଥେନ୍ତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ପକାସେତି ନାମ । ତତ୍ଥ ଓକାରନ୍ତି ଅୱକାରଂ ଲାମକଭାୱଂ । ସଂକିଲେସନ୍ତି ସଂକିଲିସ୍ସନଂ ବାଧନଂ ଉପତାପନଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ଲଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୋଗାନଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୱିହତତ୍ତା । ମୁଦୁଚିତ୍ତଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟସମାୟୋଗେନ, ୱିହିଂସାସାରମ୍ଭାଦିକିଲେସପୱେସଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଚିତ୍ତମୁଦୁତାଦିକୁସଲଧମ୍ମପ୍ପୱେସନଂ କରୋନ୍ତଂ ସହଜାତଂ ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଂ କରୋତି । ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତଂ। ତଞ୍ହି ୱିସେସତୋ ନୀୱରଣୱିପକ୍ଖଭୂତନ୍ତି । ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ। ତଞ୍ହି ଥିନମିଦ୍ଧସଙ୍ଖାତଲୀନଭାୱୱିପକ୍ଖନ୍ତି । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ପସାଦଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ସାମୁକ୍କଂସିକାତି ଏତଂ ୱିସୟୱସେନ ଦେସନଂ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ପକାସେତି । ସଚ୍ଚାନି ହି ସାମୁକ୍କଂସିକଦେସନାୟ ୱିସୟାନି । ଅଞ୍ଞଥା ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ସାମୁକ୍କଂସିକା ଧମ୍ମଦେସନାତି ଆପଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ୱିଭାୱନେ ସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ।

୨୭.ଚତୁଦ୍ଦିସାତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ । ଅଭିସଙ୍ଖରେସୀତି ଅଭିସଙ୍ଖରି । କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ଉଭିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବୱିସେସନ୍ତରାୟନିସେଧନତ୍ଥଂ । ୟଦି ସୋ ପୁତ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ପୁତ୍ତସ୍ସପି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭୋ ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି, ସେଟ୍ଠିସ୍ସପି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭୋ ନ ସିୟା । ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋପି ‘‘ଦେହି ତେ ମାତୁୟା ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ କିମଞ୍ଞଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ୟସୋପି ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅରହାପି ସମାନୋ ସୟଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ କିମଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟ ।

୨୮. ଉଭୋହିପି ପତ୍ତବ୍ବୱିସେସକୋଟିୟା ପତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱା ପୁନ ତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେସି । ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିକଭୂତୋତି ତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନକାଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନାରହତ୍ତା ଅଗାରିୟଭୂତୋ ନାମ ହୋତି ଅପବ୍ବଜିତୋ । ସମ୍ପତି ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ଅଗାରମଜ୍ଝୱସନସ୍ସ ଅଭବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଗାରିକୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟେନ ଦିଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିକଭୂତୋ’’ତି ୱଚନେନ ଲଦ୍ଧନୟତ୍ତା ପଚ୍ଛା ଗହପତି ଗିହିୱେସଧାରିମେୱ ୟସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟସେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ଚର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚର ପରିପୂରେହି ତାୱ, ୟାୱ ସମ୍ମାଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟା, ୟାୱ ଚୁତିଚିତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲିଙ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ପୋରାଣା, ତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ । ଲିଙ୍ଗମତ୍ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ସୋ ଆୟସ୍ମା ‘‘ଲଭେୟ୍ୟାହଂ, ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ଆହ ।

କିମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ୟସସ୍ସ ମାତୁ, ପଜାପତିୟା ଚ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ? ୟସସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତତ୍ତା ଦାନଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସିକଚିତ୍ତେନ ନ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ସତ୍ଥରି ଚ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିୱେଧମ୍ପି ନ ଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଭଗୱା ପଠମଂ ତାୱ ତା ୱିଗତସୋକସଲ୍ଲହଦୟାୟୋ କତ୍ୱା ପୁନ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଅକାସି ।

୩୦.ସେଟ୍ଠାନୁସେଟ୍ଠୀନନ୍ତି ଅନୁକ୍କମସେଟ୍ଠୀନନ୍ତି ପୋରାଣା । ‘‘ସେଟ୍ଠିନୋ ଚାନୁସେଟ୍ଠିନୋ ଚ ୟାନି କୁଲାନି, ତାନି ସେଟ୍ଠାନୁସେଟ୍ଠାନି କୁଲାନି, ତେସଂ ସେଟ୍ଠାନୁସେଟ୍ଠୀନଂ କୁଲାନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଧମ୍ମୱିନୟୋତି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପାୱଚନନ୍ତି ଇଧ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମେନ ୱିନୟୋ, ନ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥେହୀତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଧମ୍ମାୟ ୱିନୟୋ, ନ ହିଂସତ୍ଥନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମତୋ ୱିନୟୋ, ନାଧମ୍ମତୋତି ୱା ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ, ନାଧମ୍ମୋତି ୱା ଧମ୍ମାନଂ ୱିନୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମକାୟତ୍ତା, ଧମ୍ମସାମିତ୍ତା ୱା ଧମ୍ମୋ ଭଗୱା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିନୟୋ, ନ ତକ୍କିକାନନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ସମାନାଧିକରଣୱସେନ ୱା ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନୀଲୁପ୍ପଲଂ ୱିୟ, ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଫଲାଫଲଂ ୱିୟ ନପୁଂସକମିତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାପଦେସତୋ ଅସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ୟସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ, ସୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ସେତପଟୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ, ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିନୟୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଅସ୍ସରଥୋ ୱିୟାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୩୪.‘‘ଖଣ୍ଡସୀମଂ ନେତ୍ୱା’’ତି ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମାରୋଚନପଟିହରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ‘‘ସଭିକ୍ଖୁକେ ୱିହାରେ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏତସ୍ସ କେସେ ଛିନ୍ଦା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ପବ୍ବାଜେତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘କାସାୟାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚେ କେସମସ୍ସୁଓରୋପନାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ପବ୍ବଜତ୍ଥଂ ସରଣାନି ଦେତି, ନ ରୁହତି ପବ୍ବଜ୍ଜା । କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତି, ରୁହତି ଉପସମ୍ପଦା । ଅପ୍ପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ଉପସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ, କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଚେତଂ ୟୁଜ୍ଜତେୱାତି ଏକେ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ସଲିଙ୍ଗସ୍ସେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ୱିଲିଙ୍ଗସ୍ସାପି ଚେତରା ।

ଅପେତପୁବ୍ବୱେସସ୍ସ, ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଇତି ଚାପରେ’’ତି ॥

ଭିକ୍ଖୁନା ହି ସହତ୍ଥେନ ୱା ଆଣତ୍ତିୟା ୱା ଦିନ୍ନମେୱ କାସାୱଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ପନ ସନ୍ତେସ୍ୱେୱ କାସାୱେସୁ, ନାସନ୍ତେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ। ପଠମଂ…ପେ॰…ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଦିନ୍ନେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନାମି କେୱଲେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟଦସ୍ସନତୋ –

ଆଦିନ୍ନପୁବ୍ବଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ନଗ୍ଗସ୍ସାପି ଦ୍ୱୟଂ ଭୱେ ।

ନେତରସ୍ସାତି ନୋ ଖନ୍ତି, ସବ୍ବପାଠାନୁଲୋମତୋତି ॥ –

ଆଚରିୟୋ। ଆଚରିୟେନ ଅଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ରୁହତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେପି ତଥେୱ ଲିଖିତଂ । ଉରାଦୀନି ଠାନାନି ନାମ । ସଂୱୁତାଦୀନି କରଣାନି ନାମ । ‘‘ଅନୁନାସିକନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଏକସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଦାନକାଲେ ଅନ୍ତରା ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାନେପି ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱିଚ୍ଛେଦୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅନୁନାସିକନ୍ତେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଖଲିତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ମକାରେନ ମିସ୍ସୀଭୂତେ ଖେତ୍ତେ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ୱଟ୍ଟତୀତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୱଚନକାଲେ ପନ ଅନୁନାସିକଟ୍ଠାନେ ୱିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ‘‘ଏୱଂ କମ୍ମୱାଚାୟମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭତୋସୁଦ୍ଧିୟାୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ମହାଥେରୋ ପତିତଦନ୍ତାଦିକାରଣତାୟ ଅଚତୁରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱଦତି, ବ୍ୟତ୍ତସାମଣେରୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦାପେତି । ମହାଥେରେନ ଅୱୁତ୍ତଂ ୱଦାପେତୀତି ନ ୱଟ୍ଟତି । କମ୍ମୱାଚାୟ ଇତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚେ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତୀତି । ସଙ୍ଘୋ ହି କମ୍ମଂ କରୋତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ନ ନାନାସୀମପୱତ୍ତକମ୍ମୱାଚାସାମଞ୍ଞନୟେନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତ୍ତା । ଅଥ ଥେରେନ ଚତୁରସ୍ସଂ ୱୁତ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ସାମଣେରୋ ସୟଂ ୱତ୍ୱା ୱଦାପେତି, ଉଭତୋସୁଦ୍ଧି ଏୱ ହୋତି ଥେରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅସାଧାରଣେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସେକ୍ଖଧମ୍ମଂ, ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ସରଣତ୍ତୟସଙ୍କରଦୋସୋ । ସବ୍ବମସ୍ସ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନ୍ତି ଦସସିକ୍ଖାପଦୱିନିମୁତ୍ତଂ ପରାମାସାପରାମାସାଦି । ‘‘ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ୱିନେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ସେଖିୟଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦିଆଭିସମାଚାରିକସୀଲମନେନ ପୂରେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚାରିତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣେ ୱାରିତ୍ତସ୍ସ କରଣେ ଦଣ୍ଡକମ୍ମାରହୋ ହୋତୀତି ଦୀପେତି ।

ପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟମାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫. ‘‘ତେନ ହେତୁନା’’ତି ୱଚନତୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରାସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟମାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉରୁୱେଲପାଟିହାରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭-୮.ୱସେୟ୍ୟାମାତି ‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ୱସେୟ୍ୟାମା’’ତି ପିୟୱଚନେନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ କିର । ତେଜସା ତେଜନ୍ତି ଆନୁଭାୱେନ ଆନୁଭାୱଂ । ତେଜୋଧାତୁୟା ୱା ତେଜୋଧାତୁଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ସଜୋତିଭୂତାନନ୍ତି ଅନାଦରତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଭାୱସତ୍ତମୀଅତ୍ଥେ ୱା । ଅଗ୍ୟାଗାରମେୱ ଆଦିତ୍ତଂ, ନ ତତ୍ଥ ୱସନକୋ ସତ୍ତଜାତିକୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଅଗ୍ୟାଗାରମ୍ପି ଅନାଦିତ୍ତଂ ନାଧିଟ୍ଠାସୀତି ? ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦାଭାୱସ୍ସ ଅନତିୱିମ୍ହାଦିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । କିମତ୍ଥଂ ପରସନ୍ତକଂ ମହାସମ୍ଭାରପୱତ୍ତଂ ତଂ ୱିନାସେତୀତି ? ପୁନ ୟଥାପୋରାଣଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ କତ୍ତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟତୋ । ପରିୟାଦିନ୍ନୋତି ଖୟଂ ନୀତୋ । ତେଜସା ତେଜନ୍ତି ଆନୁଭାୱେନ ଆନୁଭାୱଂ । ଅଗ୍ୟାଗାରସ୍ସ ପରିତ୍ତତ୍ତା ଇତରୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିୱିୟ ସମେତି । ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱମକ୍ଖନଞ୍ହି ତତ୍ଥ ମକ୍ଖୋ ନାମ । ପତ୍ତେନାତି ପଦୁମପତ୍ତେନାତିପି ପୋରାଣା । ପଦୁମିନିସଣ୍ଡେ ଠିତୋ ହି ଭଗୱା ତତ୍ଥ ଅହୋସୀତି ତେସଂ ମତି ।

୩୯.ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅନୁମତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭୀତୋ ନିବ୍ଭୟୋ । କସ୍ମା ? ୟତୋ ସୋ ମଗ୍ଗେନ ଭୟମତୀତୋ । ‘‘ସୁମନମନସୋତି ସୁନ୍ଦରଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତମନୋ । ସୁମନୋ ଏୱ ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତେଜୋୱାତି ଅଗ୍ଗି ୱିୟ । ଧାତୁକୁସଲୋତି ତେଜୋଧାତୁମ୍ହି କୁସଲୋ । ‘‘ବ୍ୟୱହିତା ଚେ’’ତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଚ ଉପସଗ୍ଗୋ । ତେଜୋଧାତୁସମାପତ୍ତୀସୁ କୁସଲୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଉଦିଚ୍ଛରେତି ଉଲ୍ଲୋକେସୁଂ । ‘‘ସଂପରିୱାରେସୁ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଇତି ଏୱଂ ଭଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହତାତି ସମାତି ଅତ୍ଥୋ, କାଳକାୱ ହୋନ୍ତୀତି କିରେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଈସକମ୍ପି ବ୍ୟାପାରଂ ଅକତ୍ୱା ଉପସମାନୁରୂପଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟେ ଚ ଅନେକୱଣ୍ଣା ଅଚ୍ଚିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୀଲା ଅଥ ଲୋହିତିକା’’ତିଆଦିମାହ ।

୪୦.ଚତୁଦ୍ଦିସାତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ।

୪୪.ପଂସୁକୂଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପରିୟେସମାନସ୍ସ ପଟିଲାଭୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତପାଟିହୀରଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଚ ସା ପରିୟେସନା । ସା ଅୟଂ ସାୟଂ। ତା ଇମା ତୟିମା। ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ଆୟାମି ଅହଂ ଆୟମହଂ। ଏତନ୍ତି ଏତସ୍ସ । ୟଥା ମୟନ୍ତି ୟସ୍ମା ମୟଂ ।

୫୦-୫୧.ଉଦକୱାହକୋତି ଉଦକୋଘୋ । ଉଦକସୋତୋତି ପୋରାଣା । ‘‘ୟାୟ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିରପଟିକାତି ଚିରପଭୁତି, ନାଗଦମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିରପଟିକା । ‘‘ଚିରପଟିସଙ୍ଖା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । କେସମିସ୍ସନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା କେସାଦୟୋୱ କେସମିସ୍ସାତି ପୋରାଣା । ଖାରିକାଜମିସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖାରୀ ୱୁଚ୍ଚତି ତାପସପରିକ୍ଖାରୋ । ଜଟିଲେ ପାହେସୀତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ତାପସେ ପାହେସି । ‘‘ସୋଳସାତିରେକଅଡ୍ଢଉଡ୍ଢାନି ପାଟିହାରିୟସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୪. ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତେ କତପରିଚୟତ୍ତା ଭଗୱା ତେସଂ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟ-ମଭାସି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଆଦିତ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦି ରାଗଗ୍ଗିନା, ଏକଚ୍ଚଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦୟିତାଦିକେନେୱ, ଏକଚ୍ଚଂ ଅଭିଭୂତତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖାଦି ଏୱ ଜାତିଆଦିନା, ଏକଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ, ତଦେୱ ସୋକାଦିନାତି ୟଥାସମ୍ଭୱମେତ୍ଥ ଆଦିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱେକଂ ପାକଟଂ, ତଦନୁସାରେନ ପନ ଇତରଂ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟମ୍ପି ତେହି ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖାକାରସ୍ସ ଇତରାକାରଦୀପନତୋ । ସନ୍ତସୁଖତଣ୍ହାଭିନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ପନେସଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉରୁୱେଲପାଟିହାରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବିମ୍ବିସାରସମାଗମକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫-୭. ୱତ୍ଥୁକାମଭୂତା ଇତ୍ଥିୟୋ କାମିତ୍ଥିୟୋ। ଦୁତିୟାଦୟୋ ଅସ୍ସାସକା। ୟସ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ଭଗୱତି ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ଲୋକେ ପଠମମେୱ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ୱେଦେସୁ ସହସ୍ସତ୍ତୟମତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ପରିୟତ୍ତିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱାଚେନ୍ତି, ଭଗୱତୋ ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ବୁଦ୍ଧକଥା ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଉପ୍ପାଦିତା, ପତ୍ଥଟା ଲୋକେ, ତସ୍ମା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ‘‘ତମଦ୍ଦସ ବିମ୍ବିସାରୋ, ପାସାଦସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତିଆଦିଗାଥାହି ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଏୱ ଅଭିସିତ୍ତତା ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ସିଦ୍ଧା ।

୫୮. ଇଧାୱୁସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଏକାରକ୍ଖୋ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ ପଣୁନ୍ନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସଙ୍ଖାରୋ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୁୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞୋତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮, ୩୬୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୯) ଦସ ଅରିୟୱାସା ନାମ । ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଅଟ୍ଠ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତୀତିପି ପୋରାଣା । ତତ୍ଥ ନୀୱରଣା ପଞ୍ଚଙ୍ଗା ଚ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଛଳଙ୍ଗା। ସତାରକ୍ଖେନ ଏକାରକ୍ଖା। ସଙ୍ଖାୟ ଏକଂ ପଟିସେୱତି, ଅଧିୱାସେତି, ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସଙ୍ଖାୟ ଏକଂ ୱିନୋଦେତୀତି ଅୟଂ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ। ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁଥୁପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚାନି ଚତ୍ତାରି ପହୀନାନି, ଏୱଂ ପଣୁନ୍ନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ। କାମେସନା ଭୱେସନା ପହୀନା ହୋତି, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ଏୱଂ ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋ। କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ, ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ଏୱଂ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ରାଗୋ ପହୀନୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ…ପେ॰… ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମୋତି ପଜାନାତି, ଦୋସୋ, ମୋହୋ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମୋତି ପଜାନାତି, ଏୱଂ ସୁୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞୋତି ।

‘‘ଠାନାଠାନଂ ୱିପାକଞ୍ଚ, ଞାଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିଂ ।

ଅନେକଧାତୁୟୋ ଲୋକଂ, ଅଧିମୁତ୍ତିଞ୍ଚ ପାଣିନଂ ॥

‘‘ଜାନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ, ପରୋପରିୟତଂ ମୁନି ।

ଝାନାଦିସଂକିଲେସାଦି-ଞାଣଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଂ ତଥା’’ତି ॥ –

ଇମାନି ଦସ ବଲାନି। ଅସେକ୍ଖଙ୍ଗାନି ନାମ ଅସେକ୍ଖା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ଅସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତି ଅସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦସମଂ ଅସେକ୍ଖଂ । ଏତେହି ଦସହି ଚୁପେତୋ ପାରମୀହୀତି ପୋରାଣା ।

ବିମ୍ବିସାରସମାଗମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୦.କିଂ କାହସୀତି କିଂ କାହତି । ‘‘କିଂ କରୋତି, କିଂ କରୋସୀ’’ତି ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ବହୁଂ ୱତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପାଦେନ୍ତୋତି ନିଗମେନ୍ତୋ । ‘‘ପଚ୍ଚବ୍ୟଥା, ପଚ୍ଚବ୍ୟଥ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । କପ୍ପନହୁତେହୀତି ଏତ୍ଥ ଦସକାନଂ ସତଂ ସହସ୍ସଂ, ସହସ୍ସାନଂ ସତଂ ସତସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ କୋଟି, କୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ ପକୋଟି, ପକୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ କୋଟିପକୋଟି, କୋଟିପକୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ ନହୁତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କପ୍ପନହୁତେହୀତି ଏୱମନୁସାରତୋ ଅବ୍ଭତୀତଂ ନାମାତି ଖନ୍ଧକଭାଣକାନଂ ପାଠୋତି ।

୬୩. ‘‘କୁଲଚ୍ଛେଦାୟା’’ତି ପାଠୋ, କୁଲୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଧମ୍ମେନ କିର ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ନୟନ୍ତି, ନାଧମ୍ମେନା’’ତି ନ ପୁନ ଚୋଦେସୁନ୍ତି ଏୱଂ ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଥେରୋ ନିଦାନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୟଂ ଧମ୍ମସେନାପତି ଏତ୍ଥ ମୂଲ-

ଗନ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିକ୍କମଦସ୍ସନେନ ।

ନିଦାନନିଟ୍ଠାନମକଂସୁ ଧମ୍ମ-

ସଙ୍ଗାହକା ତେ ୱିନୟକ୍କମଞ୍ଞୂ ॥

‘‘ନିଦାନଲୀନତ୍ଥପଦାନମେୱ,

ନିଦାନିଟ୍ଠାନମିଦଂ ୱିଦିତ୍ୱା ।

ଇତୋ ପରଂ ଚେ ୱିନୟତ୍ଥୟୁତ୍ତ-

ପଦାନି ୱୀମଂସନମେୱ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ॥

ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୪. ବୁଦ୍ଧୁପଜ୍ଝାୟକାନଂ ଇତରେସଂ ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱାସନପାରୁପନକପ୍ପତୋ ନେସଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଦିସତ୍ତା ‘‘ଦୁନ୍ନିୱତ୍ଥା ଦୁପ୍ପାରୁତା ଅନାକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି, ଅପିଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୁଞ୍ଜମାନାନଂ ଉପରୀତିଆଦି । ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ପିପାସାସହନତୋ, ଇତରେସଂ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନତ୍ତା ଚ ।

୬୫. କେନ କୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ‘‘ତଦା ସୋ ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବାଜିତୋ, ଏତରହି ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ ହୋତି । ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଚ ସାଧୂତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି କେହିଚି ଲିଖିତଂ । ତଂ ତେ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟେନ ‘ସାହୂ’ତିଆଦିନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମୀ’ତି ୱଚନଂ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଆଚିଣ୍ଣମେୱ, ନ କତ୍ଥଚି ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ତେନ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗହିତୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସାହୂତି ସାଧୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲହୂତି ଲହୁ, ତ୍ୱଂ ମମ ନ ଭାରିୟୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓପାୟିକନ୍ତି ଉପାୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଉପାୟେନ ତ୍ୱଂ ମେ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭାରୋ ଜାତୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିରୂପନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୬.ତାଦିସମେୱ ମୁଖଧୋୱନୋଦକଂ ଉତୁମ୍ହି ଏକସଭାଗେତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଭଣମାନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ-କାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ତେନ ‘‘ନାତିଦୂରେ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନାଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ-କାରେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଦୀପେତୀତି ଏକେ । ସଚିତ୍ତକା ଅୟଂ ଆପତ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଚିତ୍ତକାତି ? ଅନାଦରିୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସଚିତ୍ତକା । ଅନାଦରିୟପଚ୍ଚୟତା କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ଅନାଦରିୟପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ସେଖିୟାନଂ ଗଣପରିଚ୍ଛେଦାକରଣଞ୍ହି ଖନ୍ଧକପରିୟାପନ୍ନାପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ପନ ଲକ୍ଖଣଂ ଚାରିତ୍ତେୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ୱାରିତ୍ତେ ଅକପ୍ପିୟମଂସଖାଦନାଦିଆପତ୍ତୀନଂ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା । ଖନ୍ଧକୱାରିତ୍ତାନଂ ତେହି ସଙ୍ଗହୋ, ସେଖିୟୱାରିତ୍ତେୟେୱ ଅଚିତ୍ତକେହି ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟାଦୀହୀତି ଆଚରିୟୋ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନ-କାରେନ ପଟିସେଧୋ କରୀୟତି, କିଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀତି ? ଆମ । ୟତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନୟୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପରତୋ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ପନ କାଳୱଣ୍ଣକତା ୱା ସୁଧାବଦ୍ଧା ୱା ହୋତି ନିରଜମତ୍ତିକା, ତଥାରୂପାୟ ଭୂମିୟା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂୟେୱ ‘‘ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି, ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୬) ଭଗୱତୋ ୱଚନୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାତିଦୂରେ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନେ’’ତି ଏତ୍ଥ କୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନଲେସୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି ଦେସନିୟମନତୋ । ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଅନୁମତଂୟେୱ ପଠମଗମନନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା, ସିଦ୍ଧେପି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟସିଦ୍ଧିତୋ ଚ। ନ ହି ୱାରିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁମତି ଅନାପତ୍ତିକରା ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । କୋଟ୍ଠକନ୍ତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ । ନ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ନିଦହିତବ୍ବଂ ୱା ।

ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନସମ୍ମାୱତ୍ତନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୮.ଅଧିମତ୍ତଂ ଗେହସ୍ସିତପେମଂ ନ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଗେହସ୍ସିତପେମଂ ନ ଅକୁସଲମିଚ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ସାଧାରଣତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ । ନ ଖୀଣାସୱାନଂ ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନାଭାୱତୋତି ଚେ ? ନ, ତେସଂ ନ ପଣାମେତବ୍ବଂ ତଂସମନ୍ନାଗମନସିଦ୍ଧିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ମମେସ ଭାରୋ’’ତି ମମତ୍ତକରଣଂ ତତ୍ଥ ପେମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକୋ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ତେସଂ ଅନାପତ୍ତୀ’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସଚେ ଏକୋ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ହୋଥ, ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକଂ ୱା ଗିଲାନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ଓୱଦିତବ୍ବଂ ଓୱଦିସ୍ସାମି, ଇତି କରଣୀୟେସୁ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି ୱଦତି, ତେ ଏୱାସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ ‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେୱ କେୱଲଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ହୋଥା’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱତ୍ତଂ ୱା ନ ସାଦିୟନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନସମ୍ମାୱତ୍ତନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରାଧବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩.‘‘ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତଂ ପୂତିକାୟୋ ୱିୟା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ପୂତିଭାୱେନ ମୁତ୍ତଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋତି ଏକୋୱ ନ-କାରୋ ହୋତି ।

ରାଧବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆଚରିୟୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୬. ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ନିସ୍ସାୟ ୱଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଓୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସାମୀ’’ତି ପାଠସେସୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ନିସ୍ସାୟାତି ୱା ନିସ୍ସୟା, ନିସ୍ସୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟସ୍ମତୋତି ୱା ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ।

ଆଚରିୟୱତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୩.ଦିସଂ ଗତୋତି ତତ୍ଥ ଧୁରନିକ୍ଖିତ୍ତୱାସୋ ହୁତ୍ୱା ତିରୋଗାମଂ ଗତୋ । ୟତ୍ଥ ନିସ୍ସୟୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଉପଜ୍ଝାୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘କତିପାହେନ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗମନେ ଚେସ ଉସ୍ସାହୋ ରକ୍ଖତି । ମା ଇଧ ପଟିକ୍କମୀତି ମା ଇଧ ଗଚ୍ଛ । ସଭାଗା ନାମ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସିସ୍ସା । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସୟଂ ଗହେତ୍ୱା । ୟଦି ଏୱଂ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ତେନ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଖମେୟ୍ୟା’’ତି । ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଉପଜ୍ଝାୟସମୋଧାନଂ ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚିରେନ ଅନୁଗ୍ଗହେତୁକାମୋ ହୋତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପଜ୍ଝାୟୋୱ ନିସ୍ସୟୋ । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚେ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱାରେତ୍ୱା ଅୱିରମନ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପହାୟ ୱିନାପି ନିସ୍ସୟପଣାମନେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଚେ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ଏକଦିୱସମ୍ପି ନ ରକ୍ଖତି । ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଚେ ହୋତି, ନିସ୍ସୟଜାତିକୋ ଚେ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଆଗମେହୀ’’ତି ୱଦତି, ସୟମେୱ ୱା ଆଗମେତି, ୱଟ୍ଟତି । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚେ ଉକ୍ଖେପନିୟକମ୍ମକତୋ ହୋତି, ନାନାସଂୱାସକଭୂମିୟଂ ଠିତତ୍ତା ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସମ୍ମାୱତ୍ତନ୍ତଂ ପନ ପସ୍ସିତ୍ୱା କମ୍ମପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମେତୁଂ ଲଭତି । ମାନତ୍ତାଚାରୀ ଚେ ହୋତି, ଅବ୍ଭାନଂ ଆଗମେତବ୍ବଂ । ଦୀଘଂ ଚେ ପରିୱାସଂ ଚରତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଉପଜ୍ଝାୟସମୋଧାନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ପରିୱାସମାନତ୍ତଚାରିନା ହି ନ ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ପାରିୱାସିକକ୍ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନମ୍ପି ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫), ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି ଏୱ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚେ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତା କୁଲପୁତ୍ତା ‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ୱିନୟକମ୍ମମତ୍ତଂ କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ, ଗାମପ୍ପୱେସନଂ ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ, ତଂ ୱାରିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ତଂ ୱତ୍ତସାଦିୟନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟାଭାୱମତ୍ତଦୀପନତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ସାପେକ୍ଖତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତେ ଚେ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱାରିତାନୁରୂପମେୱ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ତେସଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଦିସାପକ୍କନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରେପି ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ଲେଡ୍ଡୁପାତଦ୍ୱୟବ୍ଭନ୍ତରେ ତିରୋୱିହାରେପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ୱା ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେୟେୱାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ, ଏତ୍ଥ ପନ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ୱିମୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିହାରୋତି ଚେତ୍ଥ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଠିତା ଏକା କୁଟିକା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଚେ ଉଭୋପି ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକା କେନଚି…ପେ॰… ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୱାଦୋ ସମେତି । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ହୋତି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା । ‘‘ବହିସୀମ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତୋୱିହାରସୀମାୟଂ ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦୋ ନ ସମେତି । ଏକାୱାସେ ହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଅନ୍ତୋତିୟୋଜନେପି ୱସତୋ ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସୋ ଚ ଉପଚାରସୀମାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ସା ଚ ଉପଚାରସୀମା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପେନ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଏକାୱାସୋ ।

ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ଏକାୱାସୱିମତିୟଂ ସୀମାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଚାରିତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘୋ ଭାଜେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୂ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭୯) । କତରସୀମାୟ ଭାଜେତବ୍ବଂ ? ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ କିରାହ ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟା’’ତି । ତତୋ ନଂ ଆହଂସୁ ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ନାମ ତିୟୋଜନାପି ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତିୟୋଜନେ ଠିତା ଲାଭଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ତିୟୋଜନେ ଠତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆରାମଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗମିକୋ ତିୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସେନାସନଂ ଆପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭିସ୍ସତି, ପାରିୱାସିକେନ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ତିୟୋଜନେ ଠତ୍ୱା ଆରାମପ୍ପୱେସନା ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ଭୱିସ୍ସତି, ସବ୍ବମେତଂ ଉପଚାରସୀମାପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟ ଲେଡ୍ଡୁପାତଦ୍ୱୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ୱସତୋ ନିସ୍ସୟୋ ତିୟୋଜନାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପଚାରସୀମାୟ ତିୟୋଜନପ୍ପମାଣାୟ, ଅତିରେକାୟ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି । ସା ହି ଆୱାସେସୁ ୱଡ୍ଢନ୍ତେସୁ ୱଡ୍ଢତି, ପରିହାୟନ୍ତେସୁ ପରିହାୟତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଠିତା ଏକା କୁଟି ୱିହାରୋତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ସାପି ତସ୍ସେୱ ୱିହାରସ୍ସ କୁଟିକାୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସୋ ଆୱାସୋ ହୋତି । ନାନାୱାସୋ ଏୱ ଚେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ‘‘ଅନ୍ତେ ଠିତା କୁଟିକା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ନାନାୱାସେ ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ନୋ ତକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ତାଦିସେ ନାନାୱାସେ ସେନାସନଗ୍ଗାହସ୍ସ ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ହି ‘‘ଗହଣେନ ଗହଣଂ ଆଲୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଇତରତ୍ଥ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଆୱାସେସୁ ୱସ୍ସଂ ୱସି…ପେ॰… ଦେଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ଏକାଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୪) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ନାନାଲାଭେହି ନାନୂପଚାରେହି ଏକସୀମୱିହାରେହି କଥିତଂ, ନାନାସୀମୱିହାରେ ପନ ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୪) । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତା ନାନାୱାସା ଏକୂପଚାରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପରିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ଏକୂପଚାରଂ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏତ୍ତାୱତା ଲେଡ୍ଡୁପାତଦ୍ୱୟବ୍ଭନ୍ତରେ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସତୋ ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ଏୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଧିତୋତି । ଏତ୍ଥାହ – ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ସତୋପି ନିସ୍ସୟୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଚେ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂୟେୱ ଅସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଦହରେସୁ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୯୫) ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ସମାଗମେ ସଉସ୍ସାହତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଧୁୱୱାସଂ ସନ୍ଧାୟ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିଲୋମେନ୍ତି। କେଚି ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମାତି ଇଦଂ ଦେୱସିକଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱସନୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱାତି ମମ ତକ୍କୋ । ଦେୱସିକଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ହି ନେୱ ପାଳିୟଂ ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦିସ୍ସତି, ତଞ୍ଚ ପନ ଅପକତଞ୍ଞୂହି ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିସ୍ସୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବପଞ୍ଚକକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪.ନଅସେକ୍ଖେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ‘‘ଅତ୍ତାନମେୱ ପଠମଂ, ପତିରୂପେ ନିୱେସୟେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୮) ୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଆପତ୍ତିଅଙ୍ଗୱସେନ । ନୀଲସମାୟୋଗତୋ ନୀଲଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସେକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତି । ଅଧିସୀଲେ ସୀଲୱିପନ୍ନୋ ନାମ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅୱୁଟ୍ଠିତୋ ।

ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବପଞ୍ଚକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬.ୟୋ ସୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା – ତସ୍ସ ପସୂରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂୟେୱ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କମୀତି ଅୟମେକୋ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ପୁନ ଗିହିୱେସେନ ଆଗତୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ, ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଅୟମେକୋ ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଗିହିୱେସଧାରଣୋୱ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, କିନ୍ତୁ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାସମାଦିନ୍ନତିତ୍ଥିୟୱେସେ ଠିତୋପି । ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅତିତ୍ଥିୟଭୂତତ୍ତା ଅତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ, ସୋ ପନାଗତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ପରିୱାସଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । କିଂ ଇମସ୍ସ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ସରଣଗମନେନ ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜା ଜାତା, ନ ଜାତାତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଜାତା, ‘‘ୟୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞୋପି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଆକଙ୍ଖତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଆକଙ୍ଖତି ଉପସମ୍ପଦଂ, ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୮୬) ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅଥ ନ ଜାତା, ପରିୱାସକମ୍ମୱାଚାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅପରାମସନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ତତ୍ଥ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ‘‘ସାମଣେରସ୍ସେୱ ସତୋ ପରିୱାସୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତରେ ତଥା ନ ୱଦନ୍ତି । ତେ ହି ‘‘ଏୱଂ ଆରାଧକୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୮୭) ସୁତ୍ତପଦଂ ପରିହରିତବ୍ବଂ, ପୁରେ ଚ ପଚ୍ଛା ଚ ‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ’ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ନ ସାମଣେରୋ ଜାତୋତି ଚେ, ୟଦି ଏୱଂ ଅପବ୍ବାଜେତ୍ୱାୱ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଚ ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘ତିତ୍ଥାୟତନଂ ସଙ୍କନ୍ତୋ’ତି ପାଠୋପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସଚେ ଭିନ୍ଦତି, ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ପରିପୁଣ୍ଣେପି ପୁନ ପରିପୂରେତବ୍ବଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ତସ୍ସ ସଂୱରଂ ଭିକ୍ଖୁକରଣତ୍ଥାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ସୀଲେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସରଣାନି ସଚେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ସାମଣେରସ୍ସେୱ ।

ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚାବାଧୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୮.ନଖପିଟ୍ଠୀତି ଚୂଳଙ୍ଗୁଲିନଖପିଟ୍ଠି ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ନଖପିଟ୍ଠିତୋ ମହନ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ସେସେସୁପୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ୱିୟ । ପଦୁମକଣ୍ଣିକାପି ଆରୁଳ୍ହେ ରତ୍ତପଦୁମୱଣ୍ଣଚିତ୍ରଂ ।

ପଞ୍ଚାବାଧୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୋରୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧-୨.ଧମ୍ମସାମୀତି ୟସ୍ମା ସୟଂ ଧମ୍ମସାମୀ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂହି ଅପବ୍ବାଜେତବ୍ବକମ୍ପି ଚୋରଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆୟତିଂ ଏୱମାହାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଖରଭେଦକୋ’’ତିପି ଲିଖିତଂ । ସନ୍ନିସିନ୍ନାସୂତି ୱୂପସନ୍ତାସୁ ।

ଚୋରୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇଣାୟିକଦାସୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୬. ପସ୍ସ ମେ ପତ୍ତଚୀୱରମତ୍ତଂ, ଅହଂ ଇଦଂ ଦସ୍ସାମୀତି ସାମୀଚି, ୟତୋ ନତ୍ଥି ଆପତ୍ତି । ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢନ୍ତି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ।

୯୭.ଦେସଚାରିତ୍ତନ୍ତି ସାୱନପଣ୍ଣାରୋପନାଦି ତଂ ତଂ ଦେସଚାରିତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱଦାସିପୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଆରାମିକଂ ଚେ ପବ୍ବାଜେତୁକାମୋ, ଅଞ୍ଞମେକଂ ଦତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୱାଦସ୍ସ ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମିକେ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନତ୍ତା ନ ତେ ତେସଂ ଦାସା । ‘‘ଆରାମିକୋ ଚ ନେୱ ଦାସୋ ନ ଭୁଜିସ୍ସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ନ ଦାସୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ତକ୍କାସିଞ୍ଚନଂ ସୀହଳଦୀପେ ଚାରିତ୍ତଂ । ତେ ଚ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବା ସଙ୍ଘସ୍ସାରାମିକତ୍ତା । ନିସ୍ସାମିକଂ ଦାସଂ ଅତ୍ତନାପି ଭୁଜିସ୍ସଂ କାତୁଂ ଲଭତି । ‘‘ଦାସସ୍ସ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସାମିକେ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଦାସୋ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସାମିକସ୍ସ ଦାସସ୍ସ ରାଜା ସାମି, ତସ୍ମା ରାଜାନଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ମନୁସ୍ସେ ୱା ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ଏକେ । ‘‘ଭୁଜିସ୍ସଂ କତ୍ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ଭଣନ୍ତି ‘‘ୟଥା ଭୁଜିସ୍ସୋ ହୋତି, ତଥା କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି । ଏୱଂ ସଙ୍କପ୍ପେନ ୱତ୍ୱା ‘‘ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି କେହିଚି ଲିଖିତଂ । ଭୁଜିସ୍ସଂ କାତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ସଚେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ‘‘ଅସୁଦ୍ଧା କିର ମେତିପି ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇଣାୟିକଦାସୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମ୍ମାରଭଣ୍ଡୁୱତ୍ଥାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୮.କମ୍ମାରଭଣ୍ଡୂତି ଏତ୍ଥ ଦାରକୋ ଚୂଳାମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଆପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଲଭତି । ତଞ୍ଚେ ସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ଅୱହରତି, ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ‘‘କେସମସ୍ସୁଓରୋହନଂ ଅକତ୍ୱା ଅସତିୟା ସରଣାନି ଦତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତି, ରୁହତେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୦୧-୩.ଏତ୍ଥ କୁଲେ । ‘‘ଉଭୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସ…ପେ॰… ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋତି ସବ୍ବୋପାୟଂ ପଭେଦୋ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ ଞାତୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଜାନାତୀତି ପାଠେ ଅୱତ୍ତମାନେପି ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା ଇଦଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଜାନାତି ଚେ, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପାଠେ ପଗୁଣେ କତେତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କମ୍ମାରଭଣ୍ଡୁୱତ୍ଥାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରାହୁଲୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୫. ‘‘ଅଙ୍ଗାରିନୋ ଦାନି ଦୁମା ଭଦନ୍ତେ’’ତିଆଦୀହି (ଥେରଗା॰ ୫୨୭) ସଟ୍ଠିମତ୍ତାହି। ଦସ୍ସେହି ଇତି ମଂ ଆଣାପେସି । ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋ । ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସନ୍ତି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ଉଦକଂ, ତମ୍ହି ୱସ୍ସନ୍ତେ ତେମିତୁକାମାୱ ତେମେନ୍ତି । ଉଣ୍ହୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ମୁଦ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।

‘‘ସିନିଦ୍ଧନୀଲମୁଦୁକୁଞ୍ଚିତକେସୋ,

ସୂରିୟନିମ୍ମଲତଲାଭିନଲାଟୋ ।

ୟୁତ୍ତତୁଙ୍ଗମୁଦୁକାୟତନାସୋ,

ରଂସିଜାଲୱିତତୋ ନରସୀହୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସନ୍ତିକେନିଦାନକଥା; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସନ୍ତିକେନିଦାନକଥା) –

ଆଦିଗାଥାହି । ଅଥ ୱା –

‘‘ଚକ୍କୱରଙ୍କିତରତ୍ତସୁପାଦୋ,

ଲକ୍ଖଣମଣ୍ଡିତଆୟତପଣ୍ହି ।

ଚାମରଛତ୍ତୱିଭୂସିତପାଦୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ସକ୍ୟକୁମାରୱରୋ ସୁଖୁମାଲୋ,

ଲକ୍ଖଣଚିତ୍ତିକପୁଣ୍ଣସରୀରୋ ।

ଲୋକହିତାୟ ଗତୋ ନରୱୀରୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ପୁଣ୍ଣସସଙ୍କନିଭୋ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ,

ଦେୱନରାନ ପିୟୋ ନରନାଗୋ ।

ମତ୍ତଗଜିନ୍ଦୱିଲାସିତଗାମୀ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ଖତ୍ତିୟସମ୍ଭୱଅଗ୍ଗକୁଲୀନୋ,

ଦେୱମନୁସ୍ସନମସ୍ସିତପାଦୋ ।

ସୀଲସମାଧିପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ଆୟତୟୁତ୍ତସୁସଣ୍ଠିତନାସୋ,

ଗୋପଖୁମୋ ଅଭିନୀଲସୁନେତ୍ତୋ ।

ଇନ୍ଦଧନୂ ଅଭିନୀଲଭମୂକୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ୱଟ୍ଟସୁୱଟ୍ଟସୁସଣ୍ଠିତଗୀୱୋ,

ସୀହହନୂ ମିଗରାଜସରୀରୋ ।

କଞ୍ଚନସୁଚ୍ଛୱିଉତ୍ତମୱଣ୍ଣୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ସୁଦ୍ଧସୁଗମ୍ଭୀରମଞ୍ଜୁସଘୋସୋ,

ହିଙ୍ଗୁଲବଦ୍ଧସୁରତ୍ତସୁଜିୱ୍ହୋ ।

ୱୀସତି ୱୀସତି ସେତସୁଦନ୍ତୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣସୁନୀଲସୁକେସୋ,

କଞ୍ଚନପଟ୍ଟୱିସୁଦ୍ଧନଲାଟୋ ।

ଓସଧିପଣ୍ଡରସୁଦ୍ଧସୁଉଣ୍ଣୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ ॥

‘‘ଗଚ୍ଛତିନୀଲପଥେ ୱିୟ ଚନ୍ଦୋ,

ତାରଗଣାପରିୱେଠିତରୂପୋ ।

ସାୱକମଜ୍ଝଗତୋ ସମଣିନ୍ଦୋ,

ଏସ ହି ତୁୟ୍ହ ପିତା ନରସୀହୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସନ୍ତିକେନିଦାନକଥା) –

ଇମାହି ।

ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେତି ଏୱଂ ଚରିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ, ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ’’ତି ଧମ୍ମପଦପାଠୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ସପଦାନଚାରିକୱତ୍ତଂ । ଅନେସନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସୁଚରିତଂ ଚରେ ।

କେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ପଞ୍ଚସିଖାକାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକସିଖାକାରଂ । ପଟ୍ଟବନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ପଟ୍ଟୋତି ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଆଚିଣ୍ଣୋ ଅଲଙ୍କାରୱିସେସୋ । ଘରମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଘରମହୋ । ଛତ୍ତମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୟୁୱରାଜଛତ୍ତପଟ୍ଟି । ୱଟ୍ଟାନୁଗତନ୍ତି କିଲେସୱଟ୍ଟାନୁଗତଂ । ୱିଘାତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସୱିଘାତକଂ। ଥେରୋ ରାଧଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୁବ୍ବେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କସ୍ମା ଇଦାନି ‘‘କଥାହଂ, ଭନ୍ତେ, ରାହୁଲଂ ପବ୍ବାଜେମୀ’’ତି ଆହାତି ଚେ ? ତତ୍ଥ ଉପସମ୍ପଦାପଟିକ୍ଖେପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱା ଉପସମ୍ପଦମେୱ ପଟିକ୍ଖିପି, ଇଦାନି ଅନାଗତେ ସଂସୟାପନୟନାଧିପ୍ପାୟୋ ଭଗୱା’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ‘‘ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିର । ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଞ୍ଚ ବ୍ୟତ୍ତାଦିୱସେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ନନ୍ଦାଦୟୋପି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ସିୟୁଂ ‘‘ସଚେ ପବ୍ବଜତି, ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ।

ପେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମାତି ପବ୍ବାଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ ଇଦଂ ୟସ୍ମା ୱିଦେସପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ଲୋକସଙ୍କେତେନାପି ମାତାପିତୁୱାସତୋ ମୁତ୍ତୋ ସେରିୱିହାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତେ ଅସନ୍ତପକ୍ଖେ ଠିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ନ ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟେ ୱା ଅପ୍ପସାଦଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନଟ୍ଠମେୱ । ପବ୍ବଜିତା ସମଗତିକାତି ଲୋକୱୋହାରୋ । ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତାଦିନା ଦେସନ୍ତରଗମନଞ୍ଚ ସମଗତିକଂ କତଂ । ୱିଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଚେତ୍ଥ ୱିଦେସୋ ନାମ ମାତାପିତୁୱାସତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଦେସୋ, ନ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସତୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ଏୱ ଚେ ପମାଣଂ, ନ ୟୁତ୍ତି । ମତମାତାପିତିକୋପି ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନୁପ୍ପତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଠିତେହିୟେୱ ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ପୁତ୍ତୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି ଏୱମିଧାଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ସିଥିଲକରଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ତାୱ ଏୱଂ ହୋତୁ, ‘‘ୱିହାରଂ ୱା ଝାପେମୀ’’ତିଆଦିନୟୋ କଥଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ଅତ୍ତପରୂପଦ୍ଦୱପ୍ପସଙ୍ଗଭୟେନ ଅୱସେନ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା, ପୁତ୍ତରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ଚ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସୟମେୱ ସୋ ଅତ୍ତନା ପବ୍ବଜିତୋ ହୋତି, ନ କେନଚି ଉପଲାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ । ‘‘ପୁତ୍ତପେମଂ ୱା ପୁତ୍ତରକ୍ଖେ ପିୟୋ ହୋତୀ’’ତି ନିଦାନାନୁଲୋମତୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ରାହୁଲୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସିକ୍ଖାପଦଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୭.ଅତ୍ତନୋପରିୱେଣଞ୍ଚାତି ପୁଗ୍ଗଲିକଂ । ମୁଖଦ୍ୱାରିକନ୍ତି ମୁଖଦ୍ୱାରେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ନିୟୋଜିତବ୍ବକଂ, ତସ୍ସ ଆୱରଣଂ ନିୱାରଣଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆୱରଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ୟଂ ଆୱରଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଆୱରଣଂ ମୁଖଦ୍ୱାରିକଂ ଆହାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସିକ୍ଖାପଦଦଣ୍ଡକମ୍ମୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନାପୁଚ୍ଛାୱରଣୱତ୍ଥୁଆଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୮. ପରସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲଭିକ୍ଖୁସ୍ସପୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲଭିକ୍ଖୂପୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ପୋରାଣା ପନ ‘‘ୟାୱତତିୟଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଚେ ନ ଓରମତି, ସଙ୍ଘଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ନାସେତବ୍ବୋ, ପୁନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚମାନୋପି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମୱାଚାସଦିସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଥା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତୋୱ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ନୱକତରସ୍ସ ସମାନୱସ୍ସିକସ୍ସ ପୁନ ୱନ୍ଦନାଦୀନି କରୋତି, ଏୱଂ ସାମଣେରୋପି ପୁନ ଗହିତସରଣୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ନୱକତରସ୍ସ ସମାନୱସ୍ସିକସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ପୁନ ୱନ୍ଦନାଦୀନି କରୋତି । ଲିଙ୍ଗଂ ପନେତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢତରଭାୱଂ ନ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକାଲଭୋଜନଂ ସାମଣେରାନଂ ୱୀତିକ୍କମେୱାତି ଏକେ । ‘‘ଅଚ୍ଚୟୋ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଚ୍ଚାଗମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସାପେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ‘ତ୍ୱଂ, ସାମଣେର, ଗଚ୍ଛା’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟାୱତତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅୱଣ୍ଣଭାସିତମତ୍ତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେନ ଚ ସରଣାନି ନ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପାଣାତିପାତାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ତଂ ସମ୍ଭୋତୀତି ମମ ତକ୍କୋ । ‘‘ନିସ୍ସୀଲସ୍ସ ପୁନ ନାସନା ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚ କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ । ନ ହି ଭଗୱା ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗନାସନଂ ଅନୁଜାନାତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକାପଦେସେନ ଭବ୍ବାଭବ୍ବେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ପୋରାଣା । ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପି ନ ଲଭତୀତି ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥା ‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୯) ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ନ ହି ଇଦଂ ଠାନଂ ଠପେତ୍ୱା ତେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱାରିତଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି । ‘ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୧୧୪) ୱୁତ୍ତେନପି ସମାନତ୍ତା ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱିୟ ତେସମ୍ପି ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତାୱ ହୋତୀତିପି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସକୋତି ଗହିତନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ଇମିନା ? ନନୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଅନାପୁଚ୍ଛାୱରଣୱତ୍ଥୁଆଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଣ୍ଡକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୯. ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକସ୍ସ ହୀନଙ୍ଗତ୍ତା ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତା, ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ନ କାତବ୍ବା । ପୁବ୍ବେ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚେ ଉପଚରଣଂ ଅତ୍ଥି, ନ ନାସନା କାତବ୍ବାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଛିନ୍ନଙ୍ଗଜାତୋ ନ ପଣ୍ଡକୋ । ପଞ୍ଚସୁ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋୱ ଅଭାୱକୋ । ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ସଭାୱକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଭାୱୋ ପନ ତେସଂ ପଣ୍ଡକୋ ହୋତି । ଏତେ ଚତ୍ତାରୋପି କିର ପୁରିସାୱାତି ଏକେ । ଇତ୍ଥୀପି ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୀ ହୋତୀତି ଏକେ । ଉପକ୍କମେ କତେ ପଣ୍ଡକଭାୱୋ ଅୱସ୍ସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଲଭତି । ‘‘ୟଦି ପନ କସ୍ସଚି ନ ହୋତି, ପବ୍ବଜ୍ଜା ନ ୱାରିତାତି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱାରିତାତି ଅପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡକପକ୍ଖେ ନାସେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ମାସପଣ୍ଡକଲେଖପଣ୍ଡକେହି ସହ ସତ୍ତ ପଣ୍ଡକା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଲେଖପଣ୍ଡକୋ ନାମ କିର ମନ୍ତୱସେନ ଉପହତବୀଜୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଓପକ୍କମିକଲେଖପଣ୍ଡକା ପବ୍ବଜିତା ନ ନାସେତବ୍ବା । ୟୋ ପବ୍ବାଜେତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଣ୍ଡକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୦.ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୱସେନ ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋତି ପଞ୍ଞାୟତି, ଅଥ ଖୋ ତୟୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକା । ସଂୱାସୋତି ଚେତ୍ଥ ନ ଏକକମ୍ମାଦିକୋ ସଂୱାସୋ, କିନ୍ତୁ ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋ କିରିୟଭେଦୋ ଇଧ ସଂୱାସୋ ନାମ । ଇମଞ୍ହି ସକ୍କା ଥେୟ୍ୟାୟ କାତୁଂ, ନେତରନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତେହି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଦସୱସ୍ସୋ’’ତିଆଦିଂ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ । ଗିହୀନଂ ୱୁତ୍ତେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି କେଚି । ରାଜଭୟାଦୀହି ଗହିତଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ଗିହୀ ମଂ ସମଣୋତି ଜାନାତୂ’’ତି ୱଞ୍ଚନଚିତ୍ତେ ସତିପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ, ତେହି ସଂୱସିତୁକାମତାୟ ଚ ଅଭାୱା ଦୋସୋ ନ ଜାତୋ । ‘‘ସବ୍ବପାସଣ୍ଡିୟଭତ୍ତାନୀତି ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘିକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସଂୱାସଂ ପରିହରିତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ‘‘ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗହଟ୍ଠମ୍ପି ସଚେ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଆପନ୍ନଂ, ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେୟେୱା’’ତି ଇମିନା ସଚେ ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ସୁଣାତି, ସୂପସମ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ଅନାରୋଚେନ୍ତୋପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ, ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଚ ଦୁସ୍ସୀଲଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟାୟ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ ଭୁତ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଇମିନା କିର ପରିୟାୟେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ମହାପେଳାଦୀସୂ’’ତି ଏତେନ ଗିହିସନ୍ତକଂ ଦସ୍ସିତଂ ।

ସୟଂ ସାମଣେରୋୱ କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ପନ ନ ହୋତି, ତଥା ଭିକ୍ଖୁପି, ସୋ ପନ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୟଂ ସାମଣେରୋୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ ନାମ ୟସ୍ମା ପବ୍ବଜିତୋୱ ହୋତି, ନାପବ୍ବଜିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପବ୍ବଜିତୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ପବ୍ବଜିତୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି କତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ୱସେନ ପଣ୍ଡକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଠପିତା, ନ ଉପସମ୍ପଦାମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭବ୍ବତ୍ତା ଏକାଦସନ୍ନମ୍ପି ନେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାରହଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅପିଚ ଅନିଟ୍ଠଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ତଥା ଏୱ ପାଳି ଠପିତା । ୟସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟପକ୍କମନଂ, ସଙ୍ଘଭେଦନଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ହୋତି, ନାନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ, ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ପବ୍ବଜିତୋୱ ହୋତି, ନାପବ୍ବଜିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପବ୍ବଜିତୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିପାଳିୟା ସତି ତେ ଉଭୋପି ଅପବ୍ବାଜେତବ୍ବା ହୋନ୍ତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତୀସୁ ପନ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକେସୁ ସାମଣେରାଲୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେନକୋ, ଉପସମ୍ପନ୍ନାଲୟଂ କରୋନ୍ତୋ ସଂୱାସତ୍ଥେନକୋ, ଉଭୟତ୍ଥେନକୋ ଚ । ନ ହି ସାମଣେରସଂୱାସୋ ଇଧ ସଂୱାସୋ ନାମ, ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱସ୍ସଗଣନାଦିକୋ ହି ସବ୍ବୋପି କିରିୟଭେଦୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଂୱାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ୱନ୍ଦନସାଦିୟନାସନପଟିବାହନାନଂ ସାମଣେରସଂୱାସସାମଞ୍ଞତୋ ନେୱାତି ଆଚରିୟୋ ।

ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା

ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦି ଅତ୍ତନୋ ନିଦାନଭୂତେ ପସୂରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସମାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱାରିତଅଧିକାରାଭାୱା ଅଭବ୍ବା । ଇଧେୱ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକେନ ୱିନା ସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଥ ଖୋ ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋପୀ’’ତି ଇଧେୱ ୱଚନଂ ପସୂରସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଏୱ ୟାଚନିଚ୍ଛାୟ ଦସ୍ସନେନ, ‘‘ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପସମ୍ପଦାମତ୍ତପଟିସେଧନେନ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାନୁମତିଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗଭୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଲିଙ୍ଗେ ଆଦିନ୍ନମତ୍ତେ ଲଦ୍ଧିୟା ଗହିତାୟପି ଅଗ୍ଗହିତାୟପି ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ ହୋତି, ଅୱନ୍ଦନୀୟସ୍ସେୱ ନଗ୍ଗଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ୱା ଉପଗଚ୍ଛତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଏତ୍ଥ ‘‘ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଆଜୀୱକୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିସମଚିତ୍ତୱସେନ ଗତତ୍ତା ନଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ନ ଗମନେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱସେନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ମମ ତକ୍କୋ । ତାୱ ନଂ ଲଦ୍ଧି ରକ୍ଖତି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଉପସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନା କଥିତୋତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତି ? ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନପ୍ପମାଣତୋୱାତି ଏକେ । ନିଦାନୱସେନାତି ଏକେ । ପସୂରସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଏୱ ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତତାୱଚନତୋତି ଏକେ । ୟଥାହ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପକ୍କନ୍ତୋୱା ହୋତି, ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ ୱା, କାଲଂକତୋ ୱା, ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତୋ ୱା’’ତି ଆଚରିୟୋ । ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତୋ ୱାତି ସାମଣେରନାସନାୱତ୍ଥୂସୁ ଅଭାୱତୋତି ଏକେ । ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବସ୍ସ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସତୋ ପକ୍ଖସଙ୍କନ୍ତଭୟା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଉପସମ୍ପଦତ୍ଥଂ ପରିୱାସପଞ୍ଞାପନେନାତି ଏକେ। ପବ୍ବଜ୍ଜତ୍ଥମ୍ପୀତି ଚେ ? ନ, ପୁବ୍ବେ ୱିଚାରିତତ୍ତା, ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଅଧିସୀଲାଭାୱତୋ ଚ । ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଞ୍ହି ଅଧିସୀଲଂ ନାମ, ତଞ୍ଚ ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ନତ୍ଥି । ଇମସ୍ସ ଚ ପରିୱାସୱତ୍ତେ ଅଧିସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହୋତି ଉଦ୍ଦେସେ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ଅଧିସୀଲେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୮୭) । ଅପିଚ ‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାତିୟା ସାକିୟୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୮୭) ଏତ୍ଥ ଉପସମ୍ପଦାମତ୍ତପରିଦୀପନତୋ । ଉପସମ୍ପଦାମତ୍ତପରିଦୀପନଞ୍ହେତ୍ଥ ତସ୍ସେୱ ପରିୱାସଦାନସିଦ୍ଧିତୋ । ପରିୱାସଦାନତ୍ତନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ହେସା ପାଳି ।

ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତିରଚ୍ଛାନଗତୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୧.ନାଗୟୋନିୟାତି ନାଗୟୋନିତୋ, ଅତ୍ତନୋ ନାଗଜାତିହେତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂକାରଣା ? ଅଭିକ୍ଖଣଂ ସକଜାତିୟା ମେଥୁନପଟିସେୱନେ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ।

ତିରଚ୍ଛାନଗତୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମାତୁଘାତକାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୨-୫.ଅପୱାହନନ୍ତି ପକ୍ଖଲନଂ, କାସାୟୱତ୍ଥନିୱାସନଂ ଇଚ୍ଛମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ । କୀଦିସେନ ? ୱଧକଚିତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋହିତୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତନ୍ତି କେଚି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ମାତୁଘାତକାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ‘‘ୟଦି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଲିଙ୍ଗେନ ଏତଂ ନାମଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନୁପଜ୍ଝାୟକାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ‘‘କେଚି ‘କୁପ୍ପତୀ’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ଭିକ୍ଖୁନିପଞ୍ଚମୋ କମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ, ଅକମ୍ମଂ ନ ଚ କରଣୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୩୯୦) ନୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ଗଣପୂରଣଭାୱେ ଏୱ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି, ନ ସବ୍ବନ୍ତି କତ୍ୱା ସୁୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଥା ‘‘ପଣ୍ଡକୁପଜ୍ଝାୟେନ କମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ, ଅକମ୍ମଂ ନ ଚ କରଣୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ପାଳିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟଥା ଅପରିପୁଣ୍ଣପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ ଉପସମ୍ପାଦନକାଲେ କମ୍ମୱାଚାୟଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅସନ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାୟ କତାୟ ତସ୍ମିଂ ଅସନ୍ତେପି ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ଅୱତ୍ଥୁଂ ପଣ୍ଡକୁପଜ୍ଝାୟାଦିଂ, ଅସନ୍ତଂ ୱା, ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କତାୟପି ଗଣପୂରକାନମତ୍ଥିତାୟ ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତେୱ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡକୁପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସାଭାୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋୱ ହୋତି । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ନ ୱଦନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୁ, ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ…ପେ॰… ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୪୦୩) । ତଥା ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୭୧) ୱଚନତୋ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକାଦିଆଚରିୟେହି ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ କତାୟ ଉପସମ୍ପଦା ନ ରୁହତି ତେସଂ ଅଭିକ୍ଖୁତ୍ତା’’ତି ୱଚନମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୪୮୨) ନୟେନ କମ୍ମାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟା କଥିୟମାନାୟ ‘‘ସତ୍ତହି ଆକାରେହି କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ୱତ୍ଥୁତୋ ୱା ଞତ୍ତିତୋ ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ ୱା ସୀମତୋ ୱା ପରିସତୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ୱା ଆଚରିୟତୋ ୱା’’ତି ଅକଥିତତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ପରିସତୋ ୱା’’ତି ୱଚନେନ ଆଚରିୟଉପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱା ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଦ୍ୱାଦସହାକାରେହି ପରିସତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ତେସମନାମଟ୍ଠତ୍ତା । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତପାଳିୱସେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ନୟମୁଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତୋତି ଅୟମସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରିଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ଅନୁପଜ୍ଝାୟକଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଭୂତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତୟିଂସୁ, ଉଦାହୁ ମୁସାୱାଦଭୟା ତାନେୱ ପଦାନି ନ ସାୱେସୁନ୍ତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ଉପଜ୍ଝାୟାଭାୱତ ନ ସାୱେସୁଂ, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱିପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ହୋତି, ଅଥ ସାୱେସୁଂ, ମୁସାୱାଦୋ ନେସଂ ଭୱତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସାୱେସୁଂୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା, ‘‘କମ୍ମଂ ପନ ନ କୁପ୍ପତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ, ନ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ମୁସାୱାଦେନାପି କମ୍ମସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ନ ହି ସକ୍କା ମୁସାୱାଦେନ କମ୍ମୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଂ କାତୁନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁପଜ୍ଝାୟକଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଉଭୟଦୋସୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି – ‘‘ୟଥା ପୁବ୍ବେ ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଉପଜ୍ଝାୟଗ୍ଗହଣକ୍କମେନ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପଜ୍ଝାୟକ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧାପି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ସତୋ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘ଅନୁପଜ୍ଝାୟକଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୱାଚାଚରିୟେନ ପନ ଗହିତୋ ତେନ ଉପଜ୍ଝାୟୋତି ସଞ୍ଞାୟ ଉପଜ୍ଝାୟଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତବ୍ବଂ, କେନଚି ୱା କାରଣେନ କାୟସାମଗ୍ଗିଂ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଛନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ଉପଜ୍ଝଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପସମ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ମିଂ ତାଦିସେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସମନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ୱା ଅସମନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଦାନତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ସାମଣେରୋ ପଟିଜାନାତି, ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋ ୱା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନକୋ ୱା ପଟିଜାନାତି, ଛନ୍ଦହାରକାଦୟୋ ୱିୟ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଅଞ୍ଞସୀମାଗତୋ ହୋତି, ‘କମ୍ମୱାଚା ରୁହତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦ’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେଚି ‘ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ସନ୍ନିହିତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଚେ ପାଠୋ ପମାଣୋ ମଜ୍ଝିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସାଭାୱତୋ । ଅସନ୍ନିହିତେପି ଉପଜ୍ଝାୟେ କମ୍ମୱାଚା ରୁହତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, କସ୍ମା ? କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରାମସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପାଠୋୱ ନୋ ପମାଣଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଅସନ୍ନିହିତୋ ଉପଜ୍ଝାୟସଙ୍ଖାତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରାମସନଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘପରାମସନଂ ୱିୟ ପୁଗ୍ଗଲପରାମସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘେନ ଗଣେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତା । ପଣ୍ଡକାଦିଉପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି ଉପସମ୍ପାଦନକାଲେ ଅୱିଦିତତ୍ତାତି ପୋରାଣା ।

ଅପତ୍ତକାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୮.ଅପତ୍ତଚୀୱରଂଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୀତି କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ, କେୱଲଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସନ୍ତପଦନିହାରେନ ୱା ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି । ୟଥା ଏତରହି ମତୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥମାତାପିତିକୋପି ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ମାତାପିତୂହୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଆମ ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦତି । କିଂ ବହୁନା, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ – ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନ ତାୱ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଅନୁପଜ୍ଝାୟକାଦିଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ୱଜ୍ଜନୀୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଣ୍ଡକୁପଜ୍ଝାୟାଦିଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ତେରସନ୍ତରାୟପୁଚ୍ଛାୟ ଅଦସ୍ସନତ୍ତା ଅପତ୍ତଚୀୱରକଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପାଦେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୬୯) ଏୱଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତକମ୍ମୱାଚାୟ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅୱଚନମେତ୍ଥ ସାଧକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ୱଚନଂ ଅନୁକ୍କମେନାନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ।

ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ଇଦଂ ତାୱ ସବ୍ବଥା ହୋତୁ, ‘‘ମୂଗଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତି, ବଧିରଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ କଥଂ ସମ୍ଭୱିତୁମରହତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ପବ୍ବଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୩୪) ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ୱଦେହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ…ପେ॰… ତତିୟମ୍ପି ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ୱଦେହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ମିଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ମୂଗଂ ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ‘‘ଏୱଂ ୱଦେହୀ’’ତି ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ତତିୟଂ ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି, ସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ତଥା ଆଣତ୍ତୋ ଉପଜ୍ଝାୟୱଚନସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁ ୱଦତୁ ୱା, ମା ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତି, କାୟେନ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଗହିତୋ ହୋତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ । ଦିନ୍ନୋ ହୋତି ଛନ୍ଦୋ । ଦିନ୍ନା ହୋତି ପାରିସୁଦ୍ଧି । ଦିନ୍ନା ହୋତି ପୱାରଣା’’ତି ୱଦତି । ତଦନୁମାନେନ ୱା କାୟେନ ତେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି ସରଣଗମନନ୍ତି ୱା ଲୋକେପି କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପରିୟାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ମୂଗଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ମୂଗଂ କଥଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ କାୟପ୍ପସାଦସମ୍ଭୱତୋ କାୟେନ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ବହୁନା, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ – ୟଥା ପୁବ୍ବେ ପବ୍ବଜ୍ଜାଧିକାରେ ୱତ୍ତମାନେ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପସମ୍ପଦୱସେନେୱ ଅଭିଲାପୋ କତୋ । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକପଦେ ଅସମ୍ଭୱତୋ କିଞ୍ଚାପି ସୋ ନ କତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱ ତତ୍ଥ କତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ଉପସମ୍ପଦାଭିଲାପେନ ଅଧିପ୍ପେତା ତଦନୁଭାୱତୋ । ଉପସମ୍ପଦାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱାରିତାୟ ଉପସମ୍ପଦା ୱାରିତା ହୋତୀତି କତ୍ୱା । ତଥା ଇଧ ଉପସମ୍ପଦାଧିକାରେ ୱତ୍ତମାନେ ଉପସମ୍ପଦାଭିଲାପଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଂ ସୋ ନ କତ୍ତବ୍ବୋ, ମୂଗପଦେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ସ ୱସେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପସମ୍ପଦାଭିଲାପୋୱ କତ୍ତବ୍ବୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତସ୍ସେୱ ମୂଗପଦସ୍ସ ୱସେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପୋୱ କତୋ ମିଚ୍ଛାଗହଣନିୱାରଣତ୍ଥଂ । କଥଂ ? ‘‘ମୂଗୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ, ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ସୋସାରିତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୯୬) ୱଚନତୋ ମୂଗୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ସୋ ‘‘କେୱଲଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ହୋତି, ନ ପନ ପବ୍ବଜିତୋ ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ହୋତି । ତଂ ପରିଚ୍ଚଜାପେତ୍ୱା ୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ପବ୍ବଜିତୋୱ ହୋତି । ପବ୍ବଜିତୋ ପନ ଅତ୍ଥି କୋଚି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଇମଂ ସମ୍ମାଗାହଂ ଉପ୍ପାଦେତି ଭଗୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ତେସଂ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୀନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ସୁପବ୍ବଜିତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାଭାୱାସଙ୍କାନିୱାରଣତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପୋ କତୋ । କଥଂ ? ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖେପେନ, ‘‘ପବ୍ବଜିତା ସୁପବ୍ବଜିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ଚ ତେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭାୱପ୍ପସଙ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ । ୟଥା ପସଙ୍କାଭୱେ, ତଥା ପସଙ୍କଂ ଠପେୟ୍ୟ । ଖନ୍ଧକେ ଉପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ, ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ସୋସାରିତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱା ନିୱାରେତି । ତେନେୱ ପନ ନୟେନ ପବ୍ବଜିତା ତେ ସବ୍ବେପି ସୁପବ୍ବଜିତା ଏୱାତି ଦୀପେତି, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବେପେତେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ପବ୍ବଜିତାତି ଅୟମନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଆପଜ୍ଜତି । କଥଂ ? ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ପବ୍ବଜିତୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ୟୋ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ, ସୋ ଚ ଅପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ୱା ତନ୍ତିୟା ଠପିତାୟ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ସୋସାରିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କେୱଲଂ ‘‘ଇମେ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ୱା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନାପି ଚେ ପବ୍ବଜିତା, ନାସେତବ୍ବା’’ତି ୱା ଅନିଟ୍ଠକୋଟ୍ଠାସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ‘‘ସୋ ଚ ଅପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ମୂଗସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜସିଦ୍ଧିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ଏକତୋସୁଦ୍ଧିୟା ହୋତୀତି ଅୟମନିଟ୍ଠକୋଟ୍ଠାସୋ କଥଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ? ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପେନ ଉପସମ୍ପଦା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ସମ୍ମାଗାହେନ ନାପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଦୁକ୍କଟାଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅପରୋପି ଅନିଟ୍ଠକୋଟ୍ଠାସୋ ଆପଜ୍ଜତି । କଥଂ ? ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୂଗୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ, ୟୋ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜପରିୟୋସାନେ ହୋତି, ନ ତସ୍ସାୱିପ୍ପକତାୟ । ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟମେୱ ହି ପଠମଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ମୂଗସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜପରିୟୋସାନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ଓକାସୋ ଚ ସବ୍ବକାଲଂ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ଉପସମ୍ପଦାୱସେନ ପନ ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ସମ୍ଭୱତି କମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡକୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଦୁକ୍କଟଂ ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟମେୱ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ନେତରଂ, ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧମେତଂ ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିଲାପେନ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ସାମଣେରପବ୍ବଜ୍ଜା ନ କାୟପୟୋଗତୋ ହୋତୀତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତିଆଦିତ୍ତିକାଦସ୍ସନତୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଅପ୍ପେୱ ସସକୋ କୋଚି, ପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ମହଣ୍ଣୱେ ।

ନ ତ୍ୱେୱ ଚତୁଗମ୍ଭୀରେ, ଦୁଗ୍ଗାହୋ ୱିନୟଣ୍ଣୱେ’’ତି ॥

ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିଦ୍ଦୋସତ୍ଥେ, ସେଟ୍ଠତ୍ଥେ ଚ ବ୍ରହ୍ମ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋସଂ ହୁତ୍ୱା ଉଜୁ ଗତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅଥ ୱା କାମଭୋଗିତ୍ତା ଦେୱିନ୍ଦାଦୟୋ ଉପମାୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଉଜୁଗତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତୋ । ମହାକୁଚ୍ଛିତୋ ଘଟୋ ମହାକୁଚ୍ଛିଘଟୋ । ତେନ ସମାନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମହାକୁଚ୍ଛିଘଟସଦିସୋ’’ତି । ଗଲଗଣ୍ଡୀତି ଦେସନାମତ୍ତମେୱେତନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ଆବାଧେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ । କିଲାସୋପି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ନ କେୱଲଂ ସୋ ଏୱେକୋ, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚହି ଆବାଧେହି ଫୁଟ୍ଠୋ, ପାଳିୟଂ ଆଗତା ରାଜଭଟାଦୟୋ ଦାସପରିୟୋସାନା, ରାହୁଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆଗତା ଅନନୁଞ୍ଞାତମାତାପିତରୋ ଚାତି ଦସପି ଜନା ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥମେୱ ଲିଖିତକକସାହତଲକ୍ଖଣାହତେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେପି ଆନେତ୍ୱା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଇଧ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନପାଳିୟଂ ଆହ । ତେନେୱ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଓସାରଣଂ, ତଞ୍ଚେ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ସୋସାରିତୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଦୋସାରିତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୯୬) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଞ୍ଚହି ଆବାଧେହି ଫୁଟ୍ଠା, ରାଜଭଟା, ଚୋରକାରଭେଦକଇଣାୟିକଦାସା, ଅନନୁଞ୍ଞାତମାତାପିତରୋ ଚା’’ତି ସତ୍ତ ଜନା ନ ଗହିତା, ନ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଇମେପି ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ତତ୍ଥ ଅଭବ୍ବତ୍ତାତି ଚେ ? ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଓସାରେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦୋସାରିତୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବା ପଣ୍ଡକାଦୟୋ ୱିୟ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତା । ଉଭୟତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଚିମେ ଅନୁଭୟା ଭୱିତୁମରହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୱୁତ୍ତାନମେୱ ଦସନ୍ନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ପୁନ ଲିଖିତକାଦୟୋ ୱୁତ୍ତାତି । ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ତେ ଇଧ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତାତି ? ଇଣାୟିକଦାସାନଂ ସୋସାରିତଭାୱେପି ଇଣାୟିକଦାସା ସାମିକାନଂ ଦାତବ୍ବାତି ତଦଧୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଲାତୋପି ଆନେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଚୋରୋ କତକମ୍ମୋ ପବ୍ବଜତି, ରାଜଭଟୋ ୱା ସଚେ କତଦୋସୋ, ଇଣାୟିକଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ସବ୍ବୋପି ଇଣାୟିକଦାସାନଂ ‘‘ସୋସାରିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାରହୋ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତେସଂ ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଦେସନା ଉପରି ଆରୋହତି, ନ ହେଟ୍ଠାତି ଦୀପନତୋ । ଲିଖିତକୋ ‘‘ସୋସାରିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସନ୍ତରଂ ନେତବ୍ବୋ । ତଥାକାରଭେଦକାଦୟୋପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ପୁବ୍ବେ ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନମ୍ପି ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାକମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତି, ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନେନ ପୁଗ୍ଗଲୱେମତ୍ତତଞ୍ଚ ଦେସନାୟ କୋୱିଦାନଂ ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ୱଚନେନ ୱତ୍ୱା, ଅୟୁତ୍ତମିଟ୍ଠଂ ନୟଦେସନାୟ ।

ସନ୍ଦୀପୟନ୍ତଂ ସୁଗତସ୍ସ ୱାକ୍ୟଂ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଚିତ୍ତଂୱ କରୋତିପୀ’’ତି ॥

ଏତ୍ଥାହ – ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ଉଭୟତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନୁଭୟୋ ସିୟାତି ? ନ ସିୟା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ୟଦି ହି ତତିୟାୟ କୋଟିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅୱସ୍ସଂ ଭଗୱତା ୱତ୍ତବ୍ବାୱ ହୋତି, ନ ଚ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ନ ସୋ ଅନୁଭୟୋ ହୋତି । ଅଥ କତରଂ ପକ୍ଖଂ ଭଜତୀତି ? ଦୋସାରିତପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ଅଥ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସିକ୍ଖାପଦେନ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଉପନାହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ପୁନ ବନ୍ଧନଂ କତ୍ୱା । ‘‘ନାନାୱିଧେହି ଓସଧେହି ପାଦଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆୱାଟକେ ପୱେସେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବୱିଧାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । କପ୍ପସୀସୋ ୱା ହତ୍ଥୀ ୱିୟ । ଗୋଭତ୍ତନାଳିକା ନାମ ଗୁନ୍ନଂ ଭତ୍ତପାନତ୍ଥଂ କତନାଳିକା । ଉପକ୍କମୁଖୋ ନାମ କୁଧିତମୁଖୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୱାତଣ୍ଡିକୋ ନାମ ଅଣ୍ଡକେସୁ ୱୁଡ୍ଢିରୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୱିକଟୋ ନାମ ତିରିୟଂ ଗମନକପାଦେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ‘‘ଗୁଣି କୁଣୀ’’ତି ଦୁୱିଧୋ କିର ପାଠୋ । ୟେସଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ଉପସମ୍ପଦାପି ତେସଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୱାତିଆଦି ୟସ୍ମା ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୟୋ ଉପସମ୍ପଦାୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଲଜ୍ଜୀନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୦. ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ଅଲଜ୍ଜୀହି ଭିକ୍ଖୂହି, ସାମଣେରେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେପି ଧମ୍ମାମିସପରିଭୋଗା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି ନିସ୍ସୟଭାୱେ ଭାୱତୋ ତେସଂ । ୟଥାହ ‘‘ଆଚରିୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଉଦ୍ଦେସେନ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ଓୱାଦେନ ଅନୁସାସନିୟା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୭୯) ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସପି ନିସ୍ସୟପ୍ପଣାମନସମ୍ଭୱତୋ, ସୋପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚେ ଅଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ନ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସମାନଭାଗୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଭାଗୋ । ତସ୍ସଭାୱୋ ଭିକ୍ଖୁସଭାଗତା । ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଭାଗତଂ। ୟାୱ ଜାନାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂହି ସଭାଗତଂ । କିଂ ତଂ ? ଲଜ୍ଜିଭାୱଂ । ‘‘ସତ୍ତାହଂ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତାହମତ୍ତଂ ୱସିସ୍ସାମି, କିଂ ଭିକ୍ଖୁସଭାଗତାଜାନନେନାତି ଜାନନେ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଭାଗତଂ ପନ ଜାନନ୍ତୋ ସ୍ୱେୱ ଗମିସ୍ସାମି, କିଂ ମେ ନିସ୍ସୟାରୋଚନେନା’’ତି ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ‘‘ପୁରେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗେନ ସୟନ୍ତସ୍ସ ଚେ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି ।

ଗମିକାଦିନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୧.‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନିସ୍ସୟଂ ଅଲଭମାନେନ ଅନିସ୍ସିତେନ ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଅୱସ୍ସକାଲେୟେୱ ୱସ୍ସକାଲେ ଅଦ୍ଧାନଗମନସ୍ସ ପାଳିୟଂୟେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ସତ୍ତାହଂ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାଦିୱସେନ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମ୍ଭୱତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ୱସ୍ସକାଲଗମନସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତୀତି ନିସ୍ସୟଦାୟକାଭାୱେୟେୱ । ‘‘ତସ୍ସ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ପାଠାନୁରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଦା ପତିରୂପୋ ନିସ୍ସୟଦାୟକୋ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅୟଂ ୱିଧି ଅୱସ୍ସକାଲେ ଏୱାତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ପନ କସ୍ସଚି ଆଗମନାଭାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ସୋ ଜଲପଟ୍ଟନେ ୱା ଥଲପଟ୍ଟନେ ୱା ୱସନ୍ତୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଆସନ୍ନାୟ ଗନ୍ତୁକାମୋ ସୁଣାତି ‘‘ଅସୁକୋ ମହାଥେରୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି, ତଂ ଚେ ଆଗମେତି, ୱଟ୍ଟତି । ଆଗମେନ୍ତସ୍ସେୱ ଚେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସୋ ହୋତି, ହୋତୁ, ଗନ୍ତବ୍ବଂ ତତ୍ଥ, ୟତ୍ଥ ନିସ୍ସୟଦାୟକଂ ଲଭତୀତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକାଭାୱେନ ଚେ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଗେୱ ନିସ୍ସୟଦାୟକାଭାୱେନ । ସଚେ ସୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟଂ ୱା ପସ୍ସତି, ତତ୍ଥେୱ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ ।

୧୨୨. ‘‘ନାହଂ ଉସ୍ସହାମି ଥେରସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋତି ଲକ୍ଖଣତୋ ଆହ । ‘‘ଗୋତ୍ତେନାପୀ’ତି ୱଚନତୋ ୟେନ ୱୋହାରେନ ୱୋହରିୟନ୍ତି, ତେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ‘କୋ ନାମୋ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’ତି ପୁଟ୍ଠେନାପି ଗୋତ୍ତମେୱ ନାମଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ନାମେସୁ ୟେନ କେନଚି ନାମେନ ଅନୁସ୍ସାୱନା କାତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକସ୍ସ ବହୂନି ନାମାନି ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଏକଂ ନାମଂ ଞତ୍ତିୟା, ଏକଂ ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅତ୍ଥତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅଭିନ୍ନାହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା କତ୍ଥଚି କେୱଲଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ସାୱେତି, ‘‘ସାୱନଂ ହାପେତୀ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମସ୍ସ ଅହାପିତତ୍ତାତି ଏକେ । ସଚେ କତ୍ଥଚି ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ’’ତି ସାୱେତି, ପାଠାନୁରୂପତ୍ତା ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣନ୍ତିପି ଏକେ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଭେଦପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେ ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ସଚେ ପନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେପି ତଥେୱ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି ଭଗୱତା ଦିନ୍ନଲକ୍ଖଣାନୁରୂପତ୍ତା । ଲକ୍ଖଣୱିରୋଧତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ, ପୟୋଗାନୁରୂପତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତଥା, ଇଧ ଅଞ୍ଞଥା ପୟୋଗୋତି ଚେ ? ନ, ୱିପତ୍ତିଲକ୍ଖଣାନଂ ୱିରୋଧତୋ । ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ, ସାୱନାହାପନା ଏୱ ହି ପାଳିୟଂ ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନେ ଆଗତାତି ଅଞ୍ଞପଦେସୁ ସାୱନେସୁ ପରିହାରୋ ନ ସମ୍ଭୱତି ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପୱିରୋଧତୋ । ସୋପି କିଂପମାଣନ୍ତି ଚେ ? ପମାଣଂ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହସ୍ସ ପମାଣତ୍ତା ।

୧୨୩.ଦ୍ୱେ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେତି ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ଏୱଂ ଲିଖିତଂ ‘‘ଏକତୋ ପୱତ୍ତଅନୁସ୍ସାୱନେ’’ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟାତି ନାନୁପଜ୍ଝାୟଂ ଏକାଚରିୟଂ ଅନୁସ୍ସାୱନକିରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ, ତଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସାୱନକିରିୟଂ ଏକେନୁପଜ୍ଝାୟେନ ନାନାଚରିୟେହି ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନୁପଜ୍ଝାୟେହି ଏକେନାଚରିୟେନ ନ ତ୍ୱେୱ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋତି । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେପି ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଉଦ୍ଧଂ ନ କେନଚି ଆକାରେନ ଏକତୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ହି ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଆଚରିୟୋ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକା ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖା ସଙ୍ଘୱୋହାରଂ ନ ଲଭନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । କେୱଲଂ ଭଗୱତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ବହୁଧା ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି । ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ମତିଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ୟା ପନେସା ଉଭୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସା, ଉଭିନ୍ନମେକୁପଜ୍ଝାୟୋ, ଏକାଚରିୟୋ, ଏକା କମ୍ମୱାଚା, ଏକୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଏକୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ପରିୱାରକଥା, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକୋ ଚେ ଆଚରିୟୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖାନଂ ଏକଂ କମ୍ମୱାଚଂ ଏକେନୁପଜ୍ଝାୟେନ ସାୱେତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ନ ହି ସକ୍କା ସିଥିଲଧନିତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କମ୍ମୱାଚଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିମୁତ୍ତଦୋସାଦୀସୁ ପତନତୋ। ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ତୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସା, ତିଣ୍ଣମେକୁପଜ୍ଝାୟୋ, ଏକାଚରିୟୋ, ଏକା କମ୍ମୱାଚା, ଦ୍ୱେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା, ଏକୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ସକ୍କା ତୀସୁ ଆକାସଟ୍ଠମପନେତ୍ୱା ସୀମଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମନୁରୂପଂ କମ୍ମୱାଚଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ତମନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ଉଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୱଚନେନ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତି, ପରିସାୟ ପଧାନତ୍ତା, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟୱଚନେନ ପରିସସମ୍ପତ୍ତି, କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ସୀମସମ୍ପତ୍ତି ଏୱେକା ନ ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ୱିପତ୍ତି ଜାତା କମ୍ମୱାଚାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକତ୍ତା । ଏକକ୍ଖଣଭାୱେ ସତି ଉଭିନ୍ନଂ ସମ୍ପତ୍ତି ୱା ସିୟା ୱିପତ୍ତି ୱା, ନ ଏକସ୍ସେୱ ସମ୍ପତ୍ତି ଏକସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱତି ୱିମୁତ୍ତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱଚନଂ ଉଭୋପି ଚେତେ ସୀମଗତାୱ ହୋନ୍ତି, ଉଭିନ୍ନଂ ଏକତୋ କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ଏକେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଏକେନାଚରିୟେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସାଧେତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଏକତୋ ସସମନୁଭାସନା ଚ ପାଳିୟଂୟେୱ ଦସ୍ସିତା, ତଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମେତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ନାନୁଞ୍ଞାତଂ, ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟୋ, ତଂ ଧମ୍ମତାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ଅୟଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମତା – ୟଦିଦଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱଚନନାନତ୍ତମତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗରୁକେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି । ଦୂତେନ ଉପସମ୍ପଦାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଅନୁଞ୍ଞାତକମ୍ମୱାଚାୟ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେ କାତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାତବ୍ବୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନାନତ୍ତେ ସତିପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ବହୂନଂ ୱା ୱସେନ ୱୁତ୍ତକମ୍ମୱାଚାନୁସାରେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ ହି ଲହୁକେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ୱା ଗରୁକେସୁ ଅୱଚନଂ ଧମ୍ମତାତି ଆଚରିୟୋ । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଏୱଂ ପପଞ୍ଚିତଂ ଦ୍ୱେ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେତି ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେ । ‘‘ଏକେନ’’ ଇତି ପାଠୋ, ଏକେନ ଆଚରିୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଏକେନ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ଆଚରିୟେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏୱ, ତସ୍ମା ଏକେନାଚରିୟେନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଅନୁସ୍ସାୱେତବ୍ବା । ‘‘ଦ୍ୱୀହି ୱା ତୀହି ୱା’’ତି ପାଠୋ । ନାନାଚରିୟା ନାନୁପଜ୍ଝାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ, ନ ତ୍ୱେୱ ନାନୁପଜ୍ଝାୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ୱଟ୍ଟତି । କଥଂ ? ଏକେନ ଅନୁସ୍ସାୱନେ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେତି ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଲୀନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେ’’ତି ୱିଗ୍ଗହୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଉଜୁକତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକେନ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ଏକାନୁସ୍ସାୱନଂ, ଏକେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଅନୁଜାନାମି, ନ ତ୍ୱେୱ ନାନୁପଜ୍ଝାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ହି ଦ୍ୱିଧା ୱିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନାନାଚରିୟେହି ନାନୁପଜ୍ଝାୟା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧମେୱା’’ତି ଅଞ୍ଞଥାପି ୱଦନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଏକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ନାନୁପଜ୍ଝାୟେନ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ଏକୋ ଆଚରିୟୋ, ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟାନଂ ନ ତ୍ୱେୱ ଅନୁଜାନାମୀ’’ତି କିର ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅପରସ୍ମିଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ଏକେନ ଅନୁସ୍ସାୱନେତି ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ତଂ ପକାସେତୁଂ ‘ଏକେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସ୍ସଂ ପଣ୍ଡିତା ଜାନନ୍ତି । ତଂପାକଟତ୍ତା ଚେ ଜାନନ୍ତି, ଏକେନାତି ଇମିନା କିନ୍ତି ଚେ ? କିଞ୍ଚାପି ଜାନନ୍ତି, ୱିୱାଦୋ ପନ ହୋତି ଅଲଦ୍ଧଲେସତ୍ତା, ଜାନିତୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା, ‘ଏକେନା’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ଅନେକେ ଆଚରିୟା ଚ ତକ୍କିକା ଚ ଅନେକଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗରୁକୁଲଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୱଂସାନୁଗତୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ମତିଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଉପସମ୍ପଦାୱିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୫.କୁଟ୍ଠଂ ଗଣ୍ଡୋତି ଏତ୍ଥ କୁଟ୍ଠାଦିଗ୍ଗହଣେନ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦୟୋପି ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ପୋରାଣା, ତସ୍ମା ‘‘ମନୁସ୍ସୋସି ପୁରିସୋସୀ’’ତି ଏତେହି ଭବ୍ବାଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଂ କରୋତି । ‘‘ଭୁଜିସ୍ସୋସି ଅଣଣୋସୀ’’ତିଆଦୀହି ପୁବ୍ବେ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଧିକାରେ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ଦୁତିୟଂ ୱିକପ୍ପଂ ଉପଥମ୍ଭେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଣଣୋସି ଭୁଜିସ୍ସୋସୀ’’ତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅୱତ୍ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱଚନେନ ଭୁଜିସ୍ସୋ ହୋତି, ନ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତୱେତନୱସେନ ଭଟୋ । ରାଜାଧୀନତ୍ତା ପନ ସୋ ରାଜଭଟପକ୍ଖଂ ଭଜତୀତି ତବ୍ବିପକ୍ଖଭାୱପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ‘‘ନସି ରାଜଭଟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପଞ୍ଚହି ଆବାଧେହି ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଗହଣେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ଗହଣେ ସିଦ୍ଧେ ଇତରେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅଥ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସବ୍ବେପି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ ।

ଚତ୍ତାରୋନିସ୍ସୟାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୮-୯.‘‘ତାୱଦେୱ ଛାୟା ମେତବ୍ବା’’ତିଆଦି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦାପେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଥେରାଥେରଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚିରେନ ଅଗମାସୀ’’ତି କିର ପୋରାଣପାଠୋ, ଚିରଂ ଅକାସୀତି ଚତ୍ଥି ।

୧୩୦.ଅନାପତ୍ତିସମ୍ଭୋଗେ ସଂୱାସେତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଭୋଗସଂୱାସପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ସଂୱାସଗ୍ଗହଣେ । ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଭୋଗପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପନ ଆପଜ୍ଜତି ଏୱ, ନ ସଂୱାସପଚ୍ଚୟା । ନ ହି ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସଂୱାସୋ ପନେତ୍ଥ ସହସେୟ୍ୟପ୍ପହୋନକେ ଆୱାସେ ସହୱାସୋ, ନ ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଂୱାସୋ । ଅୟଂ ସଂୱାସୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଚୋ ୱଟ୍ଟତି । ଧମ୍ମସମ୍ଭୋଗୱିନିମୁତ୍ତୋୱେତରୋ। ଇଦଂ ପନ ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ୱିବ୍ଭମୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବାନୁପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଦୀପନସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମତୋୱ ଆପତ୍ତିତୋ ସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ନ ୱିବ୍ଭମେନ, ତସ୍ମା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତମସୋ ଦୁବ୍ଭାସିତମ୍ପି ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱାୱ ସୁଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିକ୍କମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନପଚ୍ଚୟା ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁନ ଚେ ପକତିଲିଙ୍ଗମେୱୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନାନାସଂୱାସକତାୱ, ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଆଗତେପି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ନ ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ ଲିଙ୍ଗନ୍ତରପାତୁଭାୱା । ନ ୱିବ୍ଭମେନ କମ୍ମାସୁଜ୍ଝନତୋ । ନ କମ୍ମାସୁଜ୍ଝନେ ପୁନ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମୱିପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ଚ କମ୍ମୱିପତ୍ତି, ନ ଚ କମ୍ମପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି । ୱିବ୍ଭମେନ ଚ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାନାସଂୱାସକଭାୱେନ କମ୍ମଂ କୋପେତି ଧମ୍ମିସ୍ସରେନ ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତତ୍ତା । ତେନେୱ ‘‘ପସ୍ସିସ୍ସସୀ’’ତି ଅନାଗତୱଚନଂ କତଂ । ତାଦିସୋ ପନ ଗହଟ୍ଠୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତପାରିୱାସିକୋ ୱିୟ ପକତତ୍ତଭୂମିୟଂ ୱିବ୍ଭମାଦିନା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନପକତିୟଂୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ପନ ପରିୱତ୍ତିତଲିଙ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ପକତିଲିଙ୍ଗେ ଠିତଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଆମ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଓସାରେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦେସେହୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ତପ୍ପଟିକମ୍ମୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ପଟିକମ୍ମଂ କିଂ ତେ କତ’’ନ୍ତି, ‘‘ଆମ କତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଓସାରେତବ୍ବୋ । ‘‘କତ୍ତବ୍ବଂ ମେ ପଟିକମ୍ମଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ନ ଓସାରେତବ୍ବୋତି ଏକେ । ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିମ୍ହି ଇଦଂ ୱିଧାନଂ, ନ ସାଧାରଣାୟ । ତତ୍ଥ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକମ୍ମୋତି ଏକେ । ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟୋ । ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ ସହତ୍ଥଦାନାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ‘ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକାଦୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ସହତ୍ଥା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦୋ ପଟିସେଧେତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ସହତ୍ଥା ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସାରେନ । ଦାପେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତେୱାତି ଚ । କିଞ୍ଚାପି ଅଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୱସେନ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟଂ ଅଲଜ୍ଜୀ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ନିରାପତ୍ତିତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଅନାପତ୍ତି ସମ୍ଭୋଗେ ସଂୱାସେ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉଚ୍ଛୁରସକସଟାନଂ ସତ୍ତାହକାଲିକୟାୱଜୀୱିକତ୍ତା ‘ୱଟ୍ଟତି ୱିକାଲେ ଉଚ୍ଛୁଂ ଖାଦିତୁ’ନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଖାଦିତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ପସ୍ସତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ତଥାସଞ୍ଞିତାୟ । ୟୋ ୱା ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ‘ନ ପଟିକରୋମୀ’ତି ଅଭିନିୱିସତି, ଇମେ ଦ୍ୱେ –

‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତିଂ ପରିଗୂହତି ।

ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି, ଏଦିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲୋ’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୫୯) –

ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଅପତନତୋ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘ୟୋ ଆପତ୍ତିଦେସନପଟିକମ୍ମାନି ନ କରୋତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଭୋଗାଦିକରଣେ ଅନାପତ୍ତୀ’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନେନ, ଇତରେନପି ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚାପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ କୟୱିକ୍କୟେନ ଆପତ୍ତି ହୋତିୟେୱାତି ନୟୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି, ପଞ୍ଚହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଥାପି ଅନାପତ୍ତୀତି ନୟୋ ଚ । ଏୱଂ ସାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେସୁ ୱିସେସେତ୍ୱା ଚ ୱଚନତୋ ଇଧ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନ ସହ ଅଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ ନତ୍ଥି । ଭଜାପିୟମାନୋ ପନ ଅଲଜ୍ଜିପକ୍ଖଂ ଭଜତୀତି ଇମିନାପି ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଂ ତଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋତି ଅପରେ । ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଚାହଂ ନ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ୱଦତି, ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟୋ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତସ୍ସାପି ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତେନେୱ ଆଚରିୟା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସାପେତ୍ୱାୱ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ କାରାପେନ୍ତୀତି ଚ ଅନାପତ୍ତି ସମ୍ଭୋଗେ ସଂୱାସେତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ଆପନ୍ନଂ ସନ୍ତିଂ ଏୱ ଆପତ୍ତିଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଆସଙ୍କିତବ୍ବୋ । ସା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ଏକେ । ‘‘ପସ୍ସିସ୍ସସୀ’’ତି ଗହଟ୍ଠତ୍ତା ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅନାଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପସ୍ସିସ୍ସସୀ’’ତି ପରିୱାସାଦିନା କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଅନାଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଓସାରେତ୍ୱାତି ଅବ୍ଭାନୱସେନ । ତତ୍ଥ ପୁନ କାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତ୍ରାପି ପୁନ ନ ପଟିଜାନାତି, ଏତେନ ସହ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଅନୁରୂପେନ ସଂୱାସୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ଅଲଜ୍ଜିଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିୟାତିଆଦୀସୁ ଓସାରଣଂ ନାମ ସମାନକମ୍ମାଦିନା କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାପତ୍ତି ସମ୍ଭୋଗେତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସମ୍ଭୋଗେ ଅନାପତ୍ତି । କସ୍ମା ? ଉକ୍ଖିତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ଗହଟ୍ଠଭାୱେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା, ତେନେୱ ‘‘ଅଲବ୍ଭମାନାୟ ସାମଗ୍ଗିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ କତ୍ତବ୍ବତୋତି କେଚି । ଦ୍ୱୀସୁପି ୱାରେସୁ କମ୍ମପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିଧାନଂ ତେୟେୱ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବୱାରେସୁ ୟୁତ୍ତମୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।

ୟୋ ଖନ୍ଧକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜନାମଧେୟ୍ୟଂ,

ନାନାନୟଂ ସାସନମୂଲଭୂତଂ ।

ଞତ୍ୱା ପକାସେତି ପରସ୍ସ ସମ୍ମା,

ତସ୍ସାଧିପଚ୍ଚଂ ମୁନିସାସନସ୍ମିନ୍ତି ॥

ମହାଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ସନ୍ନିପାତାନୁଜାନନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୨-୩.ତେନସମୟେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ୱିସୁଂ ଉପୋସଥକରଣଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ଠିତସମୟେନ । କୋ ପନ ସୋତି ? ମଜ୍ଝିମବୋଧିୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସପ୍ପହୋନକସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପରିନିଟ୍ଠାନକାଲୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତାନି ନେସଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସଂ ପଞ୍ଞାପେତୁକାମତାୟ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉଦ୍ଦେସପରିଚ୍ଛେଦନିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟଥା’’ତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବକ୍କମସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଇଦାନି ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବସଙ୍ଘୁପୋସଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୩୪. ‘‘ୟଂନୂନ ଅୟ୍ୟାପି…ପେ॰… ସନ୍ନିପତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ବହୂନଂ ଅଧିକାରପ୍ପୱତ୍ତି । ତତ୍ରାପି ୱିନୟଂ ଆଗମ୍ମ ୱୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସାମି, ନ କେୱଲଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗାରୱୟୁତ୍ତୱଚନାରହତାଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସୟଂ ଚେ ଥେରୋ, ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତି ? ବୁଦ୍ଧକାଲେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ନାମ ଦୁଲ୍ଲଭୋ । ସବ୍ବକମ୍ମୱାଚାୟ ପୟୋଗନିଦସ୍ସନେ ଚ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତୀତି ଚେ ? ଏୱମେତଂ ତଥା ଦସ୍ସନତୋ । ସଙ୍ଘଂ ଉପାଦାୟ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରେନାପି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ମହାକସ୍ସପସ୍ସ କମ୍ମୱାଚାୟ ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ, ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥେ ଚ ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଚ । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ପରତୋ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବେ ଉପୋସଥକରଣନ୍ତରାୟେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉପୋସଥସ୍ସ ବହୁୱିଧତ୍ତା ସରୂପତୋ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ତାୱତା ଞତ୍ତିଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମତୋ ଏୱ ହି ଉପୋସଥକମ୍ମଂ । ନ, ତତିୟାନୁସ୍ସାୱନସମ୍ଭୱତୋତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞେହି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେହି ଅସଦିସତ୍ତା । ନ ହି ଏତ୍ଥ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ଆରଭୀୟତୀତି । ଅଞ୍ଞେହି ଞତ୍ତିଦୁତିୟେହି ଅସଦିସତ୍ତା ଞତ୍ତିଦୁତିୟମ୍ପି ମାହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାପି କତ୍ତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅପଲୋକନୱସେନପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞଥା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଇଦମେୱ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ଞାପକଂ ।

‘‘କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ଞତ୍ତି ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଞ୍ହି ଞତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ କରୀୟତୀତି । ତସ୍ମା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ତଥାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ହି ତଂ ଞତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋକରୀୟତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପୟୋଜନାଭାୱାତି ଚେ ? ନ, ୟଥାଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ପରପଦାପେକ୍ଖତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଠପନକ୍ଖେତ୍ତାତିକ୍କମେ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ତସ୍ମିଂ ଖେତ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ମଜ୍ଜନାସନୋଦକପଦୀପକରଣେ ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ହୋତି । ଉପୋସଥକମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବେ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାକରଣପଚ୍ଚୟତ୍ତା ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା, ନ ସା କମ୍ମପରିୟୋସାନାପେକ୍ଖା ଏତ୍ଥାଗତସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦାପତ୍ତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ପଠମଂୟେୱ ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସରାପେତି । ତଞ୍ହି କତଂ ପରିସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅକତଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋ, ତେନେୱ ଉଭୟାପେକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କତଂ ନ କତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ ମିଚ୍ଚେୱାହ । ତତ୍ଥ ଅକତପକ୍ଖେ ତାୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିଆରୋଚନକ୍କମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ, କତପକ୍ଖେ ‘‘ଅସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ୱକ୍ଖତି ।

ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥ। କିଂକାରଣା ? ୟସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉଦ୍ଦିସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନାଗତକାଲପରାମସନେନ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଦାନି ନେସଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୫୦) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ୟସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ୟଦେତଂ ଅନ୍ତେ ‘‘କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦିକଂ ୟାୱତତିୟାନୁସ୍ସାୱନଂ, ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତତ୍ତା, ଅୱୟୱେପି ଅୱୟୱୀୱୋହାରସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଇଧ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ମା ପରତୋ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଂ ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିଭୀରୁକା ତୁମ୍ହେ ସବ୍ବେୱ ପଠମମେୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆରୋଚେଥାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’’ତି ୱଚନମେୱ ନ ସମ୍ଭୱତି ତଦାରୋଚନସ୍ସ ପଠମଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା, ପଗେୱ ତସ୍ସ କରଣାଭାୱେନ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟା ଆରୋଚନେ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ, ଅକମ୍ମପରିୟୋସାନା ତୁଣ୍ହୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତସ୍ମିଂ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକୋ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆପତ୍ତିଆୱିକରଣଂ ଅକତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତେ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତେନେୱ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଆରୋଚିତପାରିସୁଦ୍ଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଆରଭି ।

ଏତ୍ଥାହ – ପଠମଂ ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସତି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସା’’ତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୟଥାରୁତମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥାପି ‘‘ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣୱିରୋଧତୋ, ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସା ଏୱ ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥୋ କତୋ ହୋତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପୋସଥକରଣେନ । ତଞ୍ଚ ସୋୱ କରିସ୍ସତି, ନ ସଙ୍ଘୋତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋୱ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଚିତ୍ତସାମଗ୍ଗିପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା ‘‘ସୁଣୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଣିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟନିରପେକ୍ଖତାୟ ‘‘ସୁଣୋମ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏକପଦେନେୱ ହିସ୍ସ ତଦଧିପ୍ପାୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ କିମତ୍ଥଂ ତଂ ସବ୍ବେହେୱ ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ଅସାଧାରଣୱଚନେନ ଆପନ୍ନସ୍ସ ଅଚିତ୍ତସାମଗ୍ଗିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ସରମାନେନାତି ଇମିନା ଚସ୍ସ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ସଚିତ୍ତକତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ତରାୟିକୋ ଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତାତି ଏୱଂ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ଏୱଂ ପରିତ୍ତକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ମହାଦୀନୱତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖେନାତି ସାୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ଅନାପତ୍ତିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅନୱସେସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଗିହିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ କସ୍ମା ଆୱି କାତବ୍ବା ? ଅନ୍ତରାୟଭାୱାନୁପଗମନେନ ଫାସୁୱିହାରପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ଇଧ ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ପରତୋ ଦିୱସନିୟମସ୍ସ କତ୍ତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଂ ପନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବଦିୱସେସୁ ଉଦ୍ଦିସିଂସୁ ।

୧୩୫.‘‘ଆଦିମେତ’’ନ୍ତି ସୀଲପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚାପି ଗନ୍ଥପାତିମୋକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା’’ତି ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ୱାତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଦେସନା । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘‘ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଞତ୍ତି ହୋତି । ୟାୱତତିୟାନୁସ୍ସାୱନା ନାମ ‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତୀ’ତିଆଦିୱଚନତ୍ତୟଂ, ଅନ୍ତେ ‘ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମୀ’ତି ଇଦଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଆପତ୍ତିଂ ସରିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ଅସରନ୍ତସ୍ସ ସାରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱଚୀଦ୍ୱାରେ’’ତି ପାକଟୱସେନ ଉଜୁକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି କରୀୟତି, କାୟକମ୍ମାଭାୱା ପନ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାୟେୱ ଆୱି କାତବ୍ବା । ‘‘ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା’’ତିଆଦି ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ କିର । ସଙ୍ଘୁପୋସଥକରଣତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଚେ ନିସିନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ । ଗଣୁପୋସଥକରଣତ୍ଥଞ୍ଚେ ଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ଗଣମଜ୍ଝେ । ଏକସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ଚେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ମିଂ ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ଆୱି କାତବ୍ବାତି, ‘‘ଏତେନ ନ କେୱଲଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଏୱାୟଂ ମୁସାୱାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅଥ ଖୋ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଅସତିପି ‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଆରୋଚେଥା’ତିଆଦିୱିଧାନେ ଗଣୁପୋସଥେପି ସାପତ୍ତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ କରୋତି ଚେ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିକରଣତୋ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ କିରେତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ତକ୍କିକା । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଗଣମଜ୍ଝେୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆରୋଚନାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଆରୋଚେନ୍ତୋ ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆୱି କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆୱି କରୋତି ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଉଭତୋପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନାନଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଗଣମଜ୍ଝେ । ଏକସ୍ସେୱାରୋଚେସ୍ସାମି ସଭାଗସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲେ ଆରୋଚେତି ନାମ । ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତପଦସ୍ସ ପୁନ ୱିଭଜନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୩୬-୭.‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱସିକଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁପୋସଥେ ଏୱ ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ଉପୋସଥେ ପନ ଦେୱସିକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ପନ୍ନରସିୟଂ ଉଦ୍ଦିସିଂସୁ, ତେନାହ ‘‘ସକିଂ ପକ୍ଖସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ ସାମଗ୍ଗୀଦିୱସୋ ଉପୋସଥଦିୱସୋ ଏୱାତି ଦୀପେତି । ଉଭୟେନ ଅଟ୍ଠମିଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ନିୱାରେତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଭିନ୍ନୋ ଚେ ସଙ୍ଘୋ ପାଟିପଦଦିୱସେ ସମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ଉଭୟମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଉଭୟେନ ଏକୀଭୂତେନ ନିୱାରିତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥୋ ନ ଦେୱସିକୋ । ଚେ, ଅହୋରତ୍ତଂ କାତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପକ୍ଖେ ପକତିଉପୋସଥୋ ନ ଦେୱସିକୋ । ଚେ, ଅହୋରତ୍ତଂ କାତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପକ୍ଖେ ପକତିଉପୋସଥୋ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଚେ ହୋତି, ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ଅପୱାଦନୟେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସାମଗ୍ଗୀଦିୱସେ ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପକତିଉପୋସଥଦିୱସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପକତିଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋତି । ଅପୱାଦୋତି । ଅପୱାଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉସ୍ସଗ୍ଗୱିଧାନଂ ନିୱାରେତି ।

କିତ୍ତାୱତାନୁ ଖୋ ସାମଗ୍ଗୀତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ସାମଗ୍ଗୀ ନାମେସା ସଭାଗାନଂ ସନ୍ନିପାତୋ । ସଭାଗା ଚ ନାମ ୟତ୍ତକା ସହଧମ୍ମିକା, ତେ ସବ୍ବେପି ହୋନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଆୱାସସଭାଗତାୟ ସଭାଗା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ୟଦି ସହଧମ୍ମିକାନଂ ସାମଗ୍ଗୀ ସାମଗ୍ଗୀ ନାମ, ସବ୍ବେସଂ ପୁଥୁୱିଭତ୍ତାନଂ ସାମଗ୍ଗୀ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଅଥାୱସଥୱସେନ, ଏକାୱାସସଭାଗାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ଏକାୱାସେ ସାମଗ୍ଗୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ମା ନୋ ଅଗମାସୀତି ଅଗତୋ ମା ହୋତି ।

ସୀମାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୮. ଏକାୱାସଗତାନଂ ୱସେନ ସାମଗ୍ଗିଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକସୀମଗତାନଂ ୱସେନ ଅନୁଜାନିତୁକାମୋ ଭଗୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ଆୱାସପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକାୱାସୋ ୟାୱତା ଏକାସୀମା । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ନ ଇଧ ଅନୁଞ୍ଞାତବଦ୍ଧସୀମାୱସେନ ଏକାୱାସପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି, ଉପଚାରସୀମାୱସେନେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ପାଳିତୋୱ, ୟଥାହ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଆୱାସେସୁ ୱସ୍ସଂ ୱସି…ପେ॰… ଏକାଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୪) । ଅଞ୍ଞଥା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋୱ, କଥଂ ? ଏକାୱାସୱସେନେୱ ଚେ ସାମଗ୍ଗୀ, ବହୁଆୱାସଅନାୱାସେସୁ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ତତୋ ସୋ ତଂ ଆୱାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବହିଦ୍ଧା ଉପୋସଥଂ କରୋତି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦହୁପୋସଥେ ସଭିକ୍ଖୁକୋ ଅନାୱାସୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୮୧)-ପାଳିୱିରୋଧୋ ସତିପି ସଙ୍ଘେ ଅନାୱାସେ ଉପୋସଥସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ । ଅନାୱାସେପି ଚେ ସାମଗ୍ଗୀ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ସାମଗ୍ଗୀ, ୟାୱତା ଏକାୱାସୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଥା ପୁରିମନୟୋ ପଚ୍ଛିମେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ନାନାୱାସୱସେନପି ସାମଗ୍ଗୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତଂ କମ୍ମଂ କରୋମାତି ୱତ୍ୱା ନ ଅକଂସୂ’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅନାଗତମ୍ପି ଅପେକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ‘କରୋମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସୀମଂ ଅସୋଧେତ୍ୱାପି ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମରତନୁବ୍ବେଧୋ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣୋ। ସଚେ ଏକୋ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ନ କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ପବ୍ବତକୂଟାନଂ ହେଟ୍ଠା ପିଟ୍ଠିପାସାଣସଦିସେ ପାସାଣେ ଠିତତ୍ତା ଏକାବଦ୍ଧଭାୱେ ସତିପି ପଥୱିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଅସତି ହେଟ୍ଠା ପଥୱିଗତସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତେ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱା କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନେୱ ‘ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ଅତିମହନ୍ତୋପି ପାସାଣସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱିତୋ ହେଟ୍ଠା ତସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱେ ଗୟ୍ହମାନେ ପବ୍ବତମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚିନିତ୍ୱା କତପଂସୁପୁଞ୍ଜେ ତିଣଗୁମ୍ବରୁକ୍ଖା ଚେ ଜାୟନ୍ତି, ପବ୍ବତୋ ହୋତୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ। ନେୱାତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାସାଣୋତି ‘‘ସୁଧାମୟପାସାଣୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ଇଟ୍ଠକାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଲଗୁଳପିଣ୍ଡପ୍ପମାଣୋ ତୁଲତାୟ, ନ ତୁଲଗଣନାୟ । ସୋପୀତି ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଉଟ୍ଠିତପାସାଣୋ ।

ଚତୁପଞ୍ଚରୁକ୍ଖନିମିତ୍ତମତ୍ତମ୍ପୀତି ଏକଚ୍ଚେସୁ ନିମିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥି । ଏତ୍ଥ ତୟୋ ଚେ ସାରରୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ଅସାରରୁକ୍ଖା, ସାରରୁକ୍ଖାନଂ ବହୁତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ‘‘ସୁସାନମ୍ପି ଇଧ ‘ୱନମେୱା’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ସୟଂଜାତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଚତୂସୁ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତୋସାରା ଚେ, ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତୋସାରା ଅଧିକା, ସମା ୱା, ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ବହୂସୁପି ଦ୍ୱେ ଚେ ଅନ୍ତୋସାରା ଅତ୍ଥି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପରଭାଗେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତେହି ବଦ୍ଧଟ୍ଠାନତୋ ଗତତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ଦୀଘମଗ୍ଗେପି ଗହିତଟ୍ଠାନତୋ ଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁବଦ୍ଧୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ, ଅଦ୍ଧମାସସ୍ସ ୱା ଅନୂ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅନ୍ତରୱାସକୋ ତେମିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ତକପ୍ପମାଣଉଦକେୟେୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି କେଚି । ତେମିୟତୀତି ଇମିନା ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ନଦିଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱରୂପାୟ ନଦିୟା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଉଦକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅପ୍ପୋଦକେପି ଠତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ‘‘ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେ ନଦିନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେତୁତୋ ପରତୋ ତତ୍ତକଂ ଉଦକଂ ୟଦି ପୱତ୍ତତି, ନଦୀ ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଜାତସ୍ସରାଦୀସୁ ଠିତୋଦକଂ ଜାତସ୍ସରାଦିପଦେସେନ ଅନନ୍ତରିକମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନଦିପାରସୀମାୟ ନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ । ସଚେ ସୋ ପଦେସୋ କାଲନ୍ତରେନ ଗାମଖେତ୍ତଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉକ୍ଖେପିମନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବକଂ ।

ଅବଦ୍ଧସୀମୱିହାରାନଂ ସୀମାୟ ଉପଚାରଂ ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ଆୟତିଂ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବାୟ ଓକାସଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅନ୍ତୋନିମିତ୍ତଗତେହି ପନାତି ‘‘ଏକସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ତୁକାମତାୟ ସତି ସବ୍ବେସଂ ଆଗମନେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ‘ଅନ୍ତୋନିମିତ୍ତଗତେହୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ସାମୀଚିୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନାଗମନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ସୀମାୟ ଅବଦ୍ଧତ୍ତା ୱଗ୍ଗଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ନିମିତ୍ତକିତ୍ତନକାଲେ, ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟ ସମ୍ମନ୍ନନକାଲେ ଚ ଆଗମନପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭେରିସଞ୍ଞଂ ୱାତି ‘‘ସମ୍ମନ୍ନନପରିୟୋସାନଂ କରୋମାତି ୱତ୍ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତେନ ତାଦିସେ କାଲେ ତଂ କପ୍ପତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । କିଂ ଇମିନା ? ସୁଖକରଣତ୍ଥନ୍ତି ମହାଜନସନ୍ନିପାତନପରିସ୍ସମଂ ଅକତ୍ୱା ଅପ୍ପତରେହି ସୁଖକରଣତ୍ଥଂ । ୟଦି ମହାସୀମାବନ୍ଧନକାଲେ ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ତତ୍ତକେନପି ସୁଖୱିହାରୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ତତୋ ଓରଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୱୀସତିୱଗ୍ଗକରଣୀୟପରମତ୍ତା ସଙ୍ଘକମ୍ମସ୍ସ । କମ୍ମାରହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ଚେ ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ତକପ୍ପମାଣଂ ସୁଖନିସଜ୍ଜୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତମେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେପି କିତ୍ତେତ୍ୱା ସଚେ ବନ୍ଧନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ ।

‘‘ଏୱଂବଦ୍ଧାସୁ ପନ…ପେ॰… ସୀମନ୍ତରିକା ହି ଗାମଖେତ୍ତଂ ଭଜତୀ’’ତି ନ ଆୱାସୱସେନ ସାମଗ୍ଗୀପରିଚ୍ଛେଦୋ, କିନ୍ତୁ ସୀମାୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିମିତ୍ତୁପଗପାସାଣେ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ସଞ୍ଚାରିମନିମିତ୍ତସ୍ସ ତପ୍ପରତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଣ୍ଠିପଦକ୍କମୋ ହୋତି – ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେ ଅୱିପ୍ପୱାସଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ସମାନସଂୱାସକମେୱ ସମୂହନିସ୍ସାମା’’ତି ୱାୟାମନ୍ତା ସମୂହନିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ଏକରତନପ୍ପମାଣା’’ତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତରା ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତେୱ । ଖଣ୍ଡସୀମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବନ୍ଧନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ । ଆଚିଣ୍ଣକରଣେନ ୱିଗତସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି । କୁଟିଗେହେତି କୁଟିଘରେ ଭୂମିଘରେ । ଉଦୁକ୍ଖଲଂୱାତି ଭୂମିଉଦୁକ୍ଖଲଂ ୱିୟ ଖୁଦ୍ଦକାୱାଟଂ । ‘‘ପମୁଖେ’’ତି ଭୂମିକୁଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ହେଟ୍ଠା ନ ଓତରତୀତି ଭିତ୍ତିତୋ ଓରଂ ନିମିତ୍ତାନି ଠପେତ୍ୱା କିତ୍ତିତତ୍ତା ହେଟ୍ଠା ଆକାସେ ନ ଓତରତି, ଉପରି କତେ ପାସାଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିତ୍ତିଲଗ୍ଗେତି ଭିତ୍ତିନିସ୍ସିତକେ । ଇମେ କିର ଭିତ୍ତିଲଗ୍ଗାପି ‘‘ଏକାବଦ୍ଧା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବୋ ପାସାଦୋ ସୀମଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଏକାବଦ୍ଧୋ ୱା ହୋତୁ, ମା ୱା । ତାଲମୂଲକପବ୍ବତୋ ନାମ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତନୁକୋ । ଆକାସପବ୍ଭାରନ୍ତି ଅପରିକ୍ଖେପପବ୍ଭାରଂ । ସୁସିରପାସାଣୋ ନାମ ଲେଣଂ ହୋତି । ଅନ୍ତୋଲେଣନ୍ତି ପବ୍ବତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଲେଣଂ । ଦ୍ୱାରଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ପରତୋ ‘‘ଓରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଥାପି ସୀମତୋ ବହିଲେଣେନ ଓତରତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହାସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱାତି ସୀମଟ୍ଠଂ ଦୂରଗତମ୍ପି ସୀମଗତଂ ସୀମସମ୍ବନ୍ଧଂୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତନ୍ନିସ୍ସିତକଂ ଅପନେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଥେରାପି ‘‘ସୋଧେତବ୍ବ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱଦନ୍ତୀତି ଏକେ । ‘‘ମହାସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତି ଚ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ସାଧାରଣପାଠୋୱ ସୁନ୍ଦରୋତି ଏକେ । ପୁରିମନୟେପୀତି ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହାସୀମାୟ ଓନତେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି। କସ୍ମା ? ଅନ୍ତୋ ଠିତତ୍ତା । ରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପଥୱିଗତଂ ମୂଲଂ ଖଣ୍ଡସୀମାୱ ହୋତି, ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ୱାତି ଅପରେ । ‘‘ମଜ୍ଝେ ପନ ଛିନ୍ନେ ମହାସୀମାୟ ଠିତମୂଲଂ ମହାସୀମମେୱ ଭଜତି, ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଠିତଂ ଖଣ୍ଡସୀମମେୱ ଭଜତି ତଦାୟତ୍ତପଥୱିରସାଦୀହି ଅନୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୀମାୟ ପଚ୍ଛା ଉଟ୍ଠିତରୁକ୍ଖେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ପଚ୍ଛାସୀମାୟଂ କତଗେହେ ୱିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବନ୍ଧନକାଲେ ଠିତରୁକ୍ଖେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଉପରିସୀମାୟ ଅଗମନତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ବନ୍ଧନକାଲେ ପୁନ ଆରୋହଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ବନ୍ଧିତକାଲେ ଏୱ ଆରୁହତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛା ଉଟ୍ଠିତରୁକ୍ଖୋ ପନ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ସୀମସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗତୋ, ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ଉଟ୍ଠିତରୁକ୍ଖୋପୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚିପୀ’’ତି ୱଚନତୋ ତିଣାଦିପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ମହାଥେରାପି ତିଣଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ କରୋନ୍ତୀତି ।

୧୪୦. ୟସ୍ମା ମଜ୍ଝତୋ କୋଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କୋଣତୋ କୋଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପାରୟତୀତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । କା ସା ? ସୀମା । ‘‘ୟା ସବ୍ବନ୍ତିମେନ…ପେ॰… ୱହତୀ’’ତି ତତୋ ହେଟ୍ଠିମା ନାୱାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟପାରାଜିକେ ନାୱଟ୍ଠଭଣ୍ଡାଧିକାରେ ତସ୍ସାପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ ଭାରପ୍ପମାଣେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ନଦୀପାରସୀମାସମ୍ଭୱତୋ ତାସଂ ‘‘ଏକା ୱା ନଦୀପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣତ୍ଥନ୍ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ତକ୍କୋ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଧୁୱ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋ । ତେନ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟ ପରିହରଣତ୍ଥଂ ଉପୋସଥଦିୱସୋ ନିୟମତୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାୱା ନାମ ପମାଣୟୁତ୍ତା ସବ୍ବସାଧାରଣା ଥମ୍ଭନାୱା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ କୁଲ୍ଲନାୱାତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଏକଂ ଗାମଖେତ୍ତଂ, ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋ ଠିତେ ଭିକ୍ଖୂ ହତ୍ଥପାସଗତେ କତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବା । ନାନାଗାମଖେତ୍ତଂ ଚେ, ଅନାଗମନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଉଭୟତୀରେ ନିମିତ୍ତକିତ୍ତନମତ୍ତେନ ଦୀପକୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୀପକେ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତବ୍ବାନେୱ । ‘‘ନଦିୟା ହେଟ୍ଠା ନିସିନ୍ନଭିକ୍ଖୁ କମ୍ମଂ କୋପେତି । ଉପରିୟେୱ ହି ନଦୀ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୀମାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପୋସଥାଗାରାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୧. ‘‘ୟଂ ସଙ୍ଘୋ ଆକଙ୍ଖତି ୱିହାରଂ ୱା…ପେ॰… ଗୁହଂ ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ନ କେୱଲଂ ପଥୱିୟଂୟେୱ, ୱିହାରାଦୀନଂ ଉପରିପି ସୀମା ଅନୁଞ୍ଞାତା ହୋତି ଉପୋସଥକମ୍ମପଧାନତ୍ତାତି ସିଦ୍ଧଂ । ତପ୍ପଧାନା ସୀମାତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ତଦଧିକାରାନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ସମ୍ମୁତିୟଂ ‘‘ସମାନସଂୱାସା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧେ ୱିସୁଂ ‘‘ଏକୂପୋସଥା’’ତି ୱଚନତୋ ଚ । ‘‘ଉପୋସଥଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସକମ୍ମାନି ସମାନସଂୱାସା ନାମା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଏକଂ ସମୂହନିତ୍ୱା’’ତି ପାଳିପାଠୋ ।

୧୪୨.କତୋୱସ୍ସାତି ଏକସୀମାୟ ସମଗ୍ଗେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ନାନାସୀମାୟଂ ଠିତାନଂ ସୱନଂ ପମାଣଂ, ଏକସୀମାୟପି ହତ୍ଥପାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ୱା ସୱନମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମତାୟ ୱା ଅସମ୍ମତାୟ ୱାତି ଉପୋସଥାଗାରସମ୍ମୁତିୟା, ନ ସୀମାସମ୍ମୁତିୟା । କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅଧିକାରତୋ, ପରତୋ ଛନ୍ଦଦାନପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ, ପାରିସୁଦ୍ଧିଦାନପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ କାରଣଂ ପୁରିମଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନିୱାରେତି, ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପୋସଥମୁଖନ୍ତି ଉପୋସଥଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଉପୋସଥମୁଖସ୍ସାତି ଉପୋସଥାଗାରଟ୍ଠାନସ୍ସା’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟାନି କାନିଚି ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟେତୀତି ଇଦଂ କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ପଠମଂ ନିମିତ୍ତା କିତ୍ତେତବ୍ବା ନିମିତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଚେ ? ତଂ ପନ ଅକାରଣଂ, ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାୟ ଆଲସିୟଂ ଅତ୍ଥି । ସୀମାସମୂହନନକାଲେ ଉପୋସଥାଗାରଂ ସମୂହନିତ୍ୱାୱ ସୀମାସମୂହନନଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ଏକେ । ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଅବଦ୍ଧାୟ ସୀମାୟ ଉପୋସଥାଗାରସମ୍ମୁତିସିଦ୍ଧିତୋତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ଉପୋସଥମୁଖନ୍ତି ଉପୋସଥାଗାରସ୍ସ ମୁଖନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଉପୋସଥମୁଖସ୍ସ ନିମିତ୍ତକିତ୍ତନା ସୀମାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ କାତବ୍ବା । ଏକେନାପି କିତ୍ତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ‘‘ପାସାଦୋ ୱା ହୋତୁ, ମଣ୍ଡପାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ । କମ୍ମୱାଚାୟ ପନ ‘ଉପୋସଥମୁଖ’ମିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପୋରାଣକୋ ଆୱାସୋ ନାମ ମୂଲାୱାସୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୱଦତି ଘଟମତ୍ତା ଇତି ହି ଲକ୍ଖଣଂ ।

ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୩-୪. ‘‘ମନମ୍ହି ୱୂଳ୍ହୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ମନମ୍ହି ୱୂଳ୍ହୋତି ମନଂ ୱୂଳ୍ହୋ ଅମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚାତି ଅନ୍ତରଘରସଙ୍ଖାତଂ ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା । କେଚି ‘‘ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଗାମ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଗାମୂପଚାର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ନିୱେସନରଚ୍ଛାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ଗାମଂ, ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଗାମୂପଚାର’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ଅନେକଧା ପଠନ୍ତି । କିଂ ତେନ, ପାଳିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟଥା ସମେନ୍ତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରିମକମ୍ମୱାଚା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଗାମଗାମୂପଚାରେ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟ ସମ୍ମତାୟ ଉପରି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସମ୍ମୁତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ପନ କେୱଲଂ ଅରଞ୍ଞଂୟେୱ ସମ୍ମତଂ, ତତ୍ଥ କଥଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି ୱଚନଂ ନ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱମେତଂ, କିନ୍ତୁ ଅନୁସ୍ସାୱନହାନିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ତଂ ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମୱାଚା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଏକସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥେ କମ୍ମୱାଚାଦ୍ୱୟଆଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ହି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ କମ୍ମେ ଗଣପୂରକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭିନ୍ନଂ ନାନାସଂୱାସକସଙ୍ଘାନମ୍ପି ଅୟମେୱ ୱିଧି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ନାପଜ୍ଜତି ପଟିଗ୍ଗହସନ୍ନିଧୀନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ଓମସନାଦିପଚ୍ଚୟା ଅୱିସେସତୋ, କମ୍ମପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିମତ୍ତାପେକ୍ଖତାୟ ଚ । ତସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ । ନ କମ୍ମୱାଚଂ ୱଗ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୀତି କମ୍ମଂ ନ କୋପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଠପେତ୍ୱା ଗାମନ୍ତି ଏତ୍ଥ । ‘‘ୟଦି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ନ ଓତରତି, ଅଥ କସ୍ମା ଗାମେ ସୀମାବନ୍ଧନକାଲେ ଅୱିପ୍ପୱାସଂ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତୀତି ଚେ ? ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପେନ, ନ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ହି ସା ବହିଦ୍ଧାପି ଅବଦ୍ଧା ଏୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରଗାମେ ବଦ୍ଧା ସମାନସଂୱାସସୀମା ୟସ୍ମା ଗାମସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମାତି ଏକେ । ସୋପି ସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ଗାମଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ବଦ୍ଧାୟ ସୀମାୟ ପୁନ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିୟଂ ଅରଞ୍ଞପଦେସେ ଠତ୍ୱା ଅୱିପ୍ପୱାସକମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା, ଉଦାହୁ ଗାମେ ଠତ୍ୱାତି ? ଗାମେ ଠତ୍ୱା କତାୟପି କପ୍ପିୟଭୂମିୟା ଫରତୀତି । ବହିସୀମେ ଠିତସମ୍ମତଦୋସାନୁଲୋମତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ନ କାତବ୍ବାତି ନୋ ତକ୍କୋ, ଏସ ନୟୋ ସମୂହନନେପୀତି ଆଚରିୟୋ । ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାତିଆଦୀସୁ ମହାସୀମା କିର ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୪୬. ‘‘ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଏତିସ୍ସା ସୀମାୟ ସମାନସଂୱାସାୟ ଏକୂପୋସଥାୟ ସମୁଗ୍ଘାତୋ, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ଧକପୋତ୍ଥକେ, ସୀହଳପୋତ୍ଥକେସୁ ଚ କେସୁଚି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । କେସୁଚି ‘‘ସମୁଗ୍ଘାତୋ ଏତିସ୍ସା ସୀମାୟା’’ତି ପଠମଂ ଲିଖନ୍ତି, କେସୁଚି ‘‘ଏତିସ୍ସା ସୀମାୟ ସମୁଗ୍ଘାତୋ’’ତି ଚ ।

ଗାମସୀମାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୭.ସାଚାତି ସା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଗାମସୀମା ଚ ଇତରା ଚ । ସା କତମାତି ଚେ ? ‘‘ପକତିଗାମା’’ତିଆଦିମାହ । ବଦ୍ଧସୀମାସଦିସାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ସା ଚ ହୋତି ଇତରା ଚ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମାୟେୱ ‘‘ତିଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ଏକୱଚନଂ କତଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଗାମତ୍ତାତି ଏକେ । ‘‘ହୋନ୍ତି, ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ଚ ବହୁୱଚନମ୍ପି କରୋନ୍ତୀତି । ‘‘ସା ଚ ଇତରା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଗାମସୀମା ପକତିଗାମାଦୟୋ ଅଭିନ୍ନା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱସତୀ’’ତି ପାଠୋ, ‘‘ୱସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅଥସ୍ସ ଠିତୋକାସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଦୀ ଅସୀମାତି କତରଂ ସୀମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ? ବଦ୍ଧସୀମଂ, ଏକାଦସୱିପତ୍ତିସୀମଞ୍ଞତରପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ଆଚରିୟା । ସଚେ ପଠମଂ ସୀମାୟ ବଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଛା ନଦିଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ପଟିକ୍ଖେପୋତି ପସଙ୍ଗୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅବଦ୍ଧସୀମମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଥା ସବ୍ବୋ ଗାମୋ ଗାମସୀମା, ତଥା ସବ୍ବା ନଦୀ ଅସୀମା । କିନ୍ତୁ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାତି ସୀମାନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ନୋ ତକ୍କୋତି ଆଚରିୟୋ । ୟଂ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସମନ୍ତା ଉଦକୁକ୍ଖେପାତି ପନ ଏକିସ୍ସା ନଦିୟା ଚତୁୱଗ୍ଗାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାନଂ ୱିସୁଂ ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟାଦିକମ୍ମକରଣକାଲେ ସୀମାପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱାସାୱିପ୍ପୱାସପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ ୱିୟାତି ଆଚରିୟା, ତସ୍ମା ଉଦକୁକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱେପି ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ନାୱାଗତୋ ଚେ, ନାୱାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସତ୍ଥଗତୋ ଚେ, ସତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସୋ ଚେ ଅତିରେକଚାତୁମାସନିୱିଟ୍ଠୋ, ଗାମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିଚୀୱରାୱିପ୍ପୱାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାପି ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ସଚେ ସତ୍ଥୋ ଉଦକୁକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ହୋତି, ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାପମାଣନ୍ତି ଏକେ । ସତ୍ଥୋୱ ପମାଣନ୍ତି ଆଚରିୟା । ସଚେ ପନେତ୍ଥ ବହୂ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମ୍ହି କେଚି ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଂ, କେଚି ଗଣୁପୋସଥଂ, କେଚି ସଙ୍ଘୁପୋସଥନ୍ତି ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ‘‘ବହୂ ସଙ୍ଘା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଊନକଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ଥ ସୀମାସମ୍ଭେଦସମ୍ଭୱତୋତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ଠପେନ୍ତେ ହି ଊନକଂ ନ ଠପେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଠପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ପନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଦକୁକ୍ଖେପମନତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତମାନାୟ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସୀମାୟ ଞତ୍ତୀତିଆଦି କିଂ ସୀମତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଭୟା ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ପରିସତୋତି ? ଏକକମ୍ମସ୍ସ ନାନାସୀମାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସୀମତୋତି । ଏକକମ୍ମସ୍ସ ନାନାସୀମଟ୍ଠସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପରିସତୋତିପି ଏକେ । ‘‘ସୱନଂ ହାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ନୋ ତକ୍କୋ । ଏକିସ୍ସା ହି ସୀମାୟ ଏକଂ କମ୍ମଂ ଅନିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ହାପେତୀତି ଆଚରିୟୋ ।

ବହିନଦିତୀରେ ଜାତରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ପୱିଟ୍ଠସାଖାୟ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ନଦିତୀରେ ଖାଣୁକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ସଚେ ପନ ସେତୁ ୱା ସେତୁପାଦା ୱା ବହିତୀରେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଚ ସୀମାସୋଧନଂ ନାମ ଗାମସୀମଟ୍ଠେ ହତ୍ଥପାସାନୟନଂ । ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଉଟ୍ଠିତରୁକ୍ଖତୋ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ତୀରଟ୍ଠେ ରୁକ୍ଖେ ବଦ୍ଧନାୱାୟ ଗାମୋ ଆଧାରୋତି । ‘‘ଉଭତୋଭାଗେନ ଗାମସୀମଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତସେତୁ ଖଣ୍ଡସୀମାମହାସୀମାୟୋ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତରୁକ୍ଖେନ ଉପମେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେ ତାୱ ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – ତାଦିସେ ଠାନେ କତକମ୍ମଂ କିଂ ନଦିୟଂ କତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉଦାହୁ ଗାମସୀମାୟଂ, ଅଥ ଉଭୟତ୍ଥାତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଂ ଚେ ନଦିୟଂ କତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାୱ ସୋଧେତବ୍ବା, ନ ଇତରା । ଅଥ ଗାମସୀମାୟଂ କତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମା ନ ସୋଧେତବ୍ବା । ୟଦି ଉଭୟତ୍ଥ କତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦ୍ୱୀସୁ ସୀମାସୁ ଏକକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ସୀମାୟ ଞତ୍ତି, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଅନୁସ୍ସାୱନା ହୋତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଖଣ୍ଡସୀମାମହାସୀମଟ୍ଠାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିୟା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚାନିଟ୍ଠଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଉଭୟତ୍ଥ କତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ଆପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଞତ୍ତିଅନୁସ୍ସାୱନାନଂ ଏକେକସୀମାୟଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା, କାରକଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ଏକେକସୀମାୟଂ ଠିତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଠାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପନ ତଂ ଅକାରଣଂ । ଏକୀଭାୱଂ ଉପଗତସୀମଟ୍ଠାନେ କତତ୍ତାତି ଇଦଂ ଅଚଲକାରଣଂ । ଏକୀଭାୱଂ ଉପଗତାସୁ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ନଦୀଗାମସୀମାସୁ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ । ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟଂ ଚେ ନଦୀ ହୋତି, ସମୁଦ୍ଦୋ ୱା, ଜାତସ୍ସରୋ ୱା । ତେସୁ ଠିତଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମାୟଂ ଠିତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଚେ ନଦିଆଦିଲକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଦୀପକୋ, ପାସାଣୋ, ରୁକ୍ଖୋ ୱା ହୋତି, ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ମନୁସ୍ସେହି ୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ ଚେ ତଂ ହୋତି, ଗାମଖେତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । କତରଗାମଖେତ୍ତଂ ? ୟତୋ ମନୁସ୍ସା ସଞ୍ଚରନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଚେ ସଞ୍ଚରନ୍ତି, ୱିସୁଂ ଗାମଖେତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଚ ଆଚରିୟା ।

ପଚ୍ଛିମନୟେ ସଚେ ସେତୁ ନଦୀଲକ୍ଖଣଟ୍ଠାନଂ ଅଫୁସିତ୍ୱା ଠିତୋ, ଗାମସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଚେ ଗାମୋ, ତଂ ସୋଧେତ୍ୱା, ଦ୍ୱୀସୁ ତୀରେସୁ ସଚେ ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେପି ଗାମେ ସୋଧେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି କତଂ ଉଭୟତ୍ର କତଂ ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ଦ୍ୱୀସୁ ନଦୀସୁ, ଜାତସ୍ସରେସୁ ଚ ଏକକମ୍ମପସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ନୟୋ ଖଣ୍ଡସୀମାମହାସୀମାନମ୍ପି ଲବ୍ଭତେୱ । ସଚେ ସେତୁ ନଦୀଲକ୍ଖଣଟ୍ଠାନଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତୋ, ଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାପି ସୋଧେତବ୍ବା ।

ସୀମାନମେୱ ଚେକତ୍ତଂ, ୱେହାସଟ୍ଠଂ ୱିନା ଗତୋ ।

ୱିଦିତ୍ୱା ଏକକମ୍ମସ୍ସ, ସୀମତୋ ଇଦମାଦିସେ ॥

ଏକସୀମଂ ଦ୍ୱିସୀମଂ ୱା, ତିସୀମଂ ଚତୁସୀମକଂ ।

ଏକକମ୍ମଂ ସିୟା ତସ୍ସ, କୋପୋ ପରିସତୋ ସିୟାତି ॥

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ନଦିୟଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଉଦକୁକ୍ଖେପତୋ ବହି ରୁକ୍ଖାଦିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଗାମେ କରୋନ୍ତାନଂ ନଦିୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧରୁକ୍ଖସ୍ସ ଉଦକୁକ୍ଖେପତୋ ବହି ଠିତଭିକ୍ଖୁ ଅପ୍ପମାଣଂ, ତତୋ ଓରଂ ପମାଣଂ । ବଦ୍ଧସୀମାୟ ସମ୍ବନ୍ଧରୁକ୍ଖସ୍ସ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ଠିତଭିକ୍ଖୁ ପମାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ସଚେ ପନ ସେତୁ ୱା ସେତୁପାଦା ୱା ବହିତୀରେ ପତିଟ୍ଠିତା କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନମ୍ପି ପାରୋହାଦୀସୁ ୱିୟ ସକଲସୀମାସୋଧନମେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ସାଧେତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଅତିୱୁଟ୍ଠିକାଲେ ପନାତି ଏତ୍ଥ ଅତିୱୁଟ୍ଠି ନାମ ୟଥା ଚାତୁମାସିକାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଚତୁମାସଂ ଅତିୱୁଟ୍ଠିୟେୱ ସଚେ ହୋତି, ସବ୍ବୋପି ଓଘେନ ଓତ୍ଥଟୋକାସୋ ନଦୀ ଏୱ । ଅଥ ଏକିସ୍ସାପି ଅତିୱୁଟ୍ଠିୟା ଓଘୋ ଚତୁମାସଂ ତିଟ୍ଠତି, ସନ୍ଦତି ୱା, ବହିତୀରେ ପତିଟ୍ଠିତଓଘେନ ଓତ୍ଥଟୋକାସୋ ସବ୍ବୋପି ନଦୀ ଏୱ । ନଦିଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସନ୍ଦନଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ତମେୱ ୱା ନଦିଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅପୁବ୍ବଂ ୱା ପଦେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତୱସେନ ନଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ସନ୍ଦନଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟତି । ଗାମନିଗମସୀମଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ଚତୁମାସପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଗମନପଥେତି ତଦହୁ ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟକେ’’ତି ଲିଖିତଂ । ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ନଦିୟମ୍ପି ତଂଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତିପୁସକାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କମଲୁପ୍ପଲାଦୀନିପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି। ସବ୍ବୋପି ଅଜାତସ୍ସରୋ ହୋତି, ଗାମସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟେହି କତଂ, ତେସଂ ଗାମସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱା, ସମନ୍ତତୋ ତୀରଟ୍ଠଗାମେହି ଚେ କତଂ, ସବ୍ବଗାମସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱା, ଅଞ୍ଞେହି ଗାମଖେତ୍ତେହି ଅସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ଚେ, ୱିସୁଂଗାମସୀମାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୮.ସଂସଟ୍ଠୱିଟପାତି ଇମିନା ଆସନ୍ନତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ତେନ ପଦେସସମ୍ଭିନ୍ଦନା ଇଧ ସମ୍ଭେଦୋତି ଦୀପେତି । ସୋ ପନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ସୀମାସଙ୍କରଂ କରୋତୀତି ବଦ୍ଧସୀମଟ୍ଠାନପ୍ପୱେସନୱସେନ ‘‘ଏକଦେସବଦ୍ଧସୀମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ସଙ୍କରଦୋସୋ ହୋତି । ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀମାୟ ସୀମା ସମ୍ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଠମଂ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ପଚ୍ଛା ଅତ୍ତନା ବନ୍ଧିତବ୍ବସୀମା ନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା’’ତି ଏକେ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସଂୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ପଠମଂ ସମ୍ମତସୀମାୟଂ ସମ୍ଭେଦାଭାୱତୋ ସ୍ୱାଧିପ୍ପାୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣେନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧିତବ୍ବସୀମାୟ ପଠମଂ ବଦ୍ଧସୀମା ନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା । ସକଲଂ ୱା ଏକଦେସତୋ ୱା ନିମିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋକରଣେନ ପଠମଂ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ସୀମନ୍ତରିକେ ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ନନତୋ ହି ସମ୍ଭିନ୍ଦତି ନାମ, ପରେସଂ ବଦ୍ଧସୀମଂ ସକଲଂ ୱା ଏକଦେସତୋ ୱା ନିମିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋକରଣେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ନାମ, ତେନେୱାହ ‘‘ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତେନ ସୀମନ୍ତରିକଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପଠମଂ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ସୀମନ୍ତରିକଂ ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧିତବ୍ବସୀମାୟ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁନ୍ତି । ଇମା ଦ୍ୱେପି ୱିପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀସୀମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ସୋ ପନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ସୀମାସଙ୍କରଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ କେୱଲଂ ସୀମାସଙ୍କରମେୱ କରୋତି । ତସ୍ମିଂ କତକମ୍ମାନି ନ କୁପ୍ପନ୍ତୀତି କେଚି, ତଂ ନୟୁତ୍ତଂ ସାଖାପାରୋହଛେଦନସୀମାସୋଧନାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗରୁକୁଲେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ ।

ଉପୋସଥଭେଦାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୯. ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥା’’ତି ତଦା ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥସ୍ସ ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚେ ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ସାମଗ୍ଗୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଚ କମ୍ମୱାଚାୟ ଭଗୱତା ପୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ପାଳିନୟତୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଥା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତୟୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ଅଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗୀ ନାମ ହୋତି ୱଗ୍ଗକଥାୟ ୟଥାକମ୍ମଂ ସାମଗ୍ଗୀୱୱତ୍ଥାନତୋ । ତଥାପି ୱଗ୍ଗପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ସମଗ୍ଗଂ, ସମଗ୍ଗପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଚ ୱଗ୍ଗଂ ନାମ କତଂ । ଆୱେଣିକତୋ ୱା ଗଣକମ୍ମାଦିସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ସ ଚ ସମଗ୍ଗୱଗ୍ଗଭାୱସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମେନ ୱଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାରିସୁଦ୍ଧିକରଣଂ ଧମ୍ମିକଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଛନ୍ଦାଗମନଂ, ନ ଗଣସ୍ସାତି କତ୍ୱା ୱଗ୍ଗଂ ନାମ ହୋତି । ‘‘ଏକୱାରଂ କତଂ ସୁକତଂ, ଆପତ୍ତିଂ ପନ ଆପଜ୍ଜତି, ପୁନ କାତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ଏକସ୍ସ ଛନ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ଚତୂହି ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଛନ୍ଦହାରକେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ପତ୍ତେ ତେନ ସଙ୍ଘୋ ପହୋତି, ତସ୍ମା ଛନ୍ଦୋ ସଙ୍ଘପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୦.ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମି…ପେ॰… ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ । ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱସେସେ ସୁତେନ ସାୱିତେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀତି ସୁତା ଖୋ ପନାୟସ୍ମନ୍ତେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧାରୟାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନେୱ ଖୁଦ୍ଦକପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ଲିଖିତଂ । ଏୱଂ ମାତିକାଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ । କେଚି ‘‘ଅୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅନାୱିକରୋନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ନିଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା’’ତି ନିଟ୍ଠାନୱଚନେନ ହି ନିଦାନସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନିଦାନାୱସାନେ ଚ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ‘‘ସରଭଞ୍ଞଂ ନାମ ସରେନ ଭଣନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ସଜ୍ଝାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ‘‘ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ‘‘ଆପୁଚ୍ଛାମୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେନ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଅଥାପି ଲାଭାଦିନା ଅଭିଭୂତୋ ୱାରେତି, ତଂ ନ ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋତି କଥେନ୍ତୋ ୟଦି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପୁନ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଅଧମ୍ମକମ୍ମପଟିକ୍କୋସନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୪.‘‘ତେସଂଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ଥାୟା’’ତି ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ ନ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋପି ଉପଦ୍ଦୱୋ ବହୂନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସକଅଜ୍ଝେସନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୫. ‘‘ଥେରାଧିକଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ଅୱିସେସେନ ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ବ୍ୟତ୍ତୋ ପଟିବଲୋ, ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଚନଂ ଥେରସ୍ସାପି ଅତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ‘‘ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ ସଂଖିତ୍ତେନ ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ଅସତିପି ଅନ୍ତରାୟେ ଥାମଂ ପମାଣନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

ଦିସଂଗମିକାଦିୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୩. ‘‘ସଚସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂଚରା ଭିକ୍ଖୁଉପଟ୍ଠାକା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ଉତୁୱସ୍ସେତି ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରେ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହେସୂ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ପାରିସୁଦ୍ଧିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୪.ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦମ୍ମୀତି ‘‘ସାପତ୍ତିକୋ ଥେରାନଂ ଦେତି, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଆଚରିୟେନ ଲିଖିତଂ । କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣଂ ? ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେନ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ନାମ କେୱଲଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତୀତି । ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ କିରିୟା ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ମହନ୍ତା ହି ତେ ଆଚରିୟା ନାମ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦମ୍ମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପୋସଥକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହରା’’ତି ଚ ‘‘ଆରୋଚେହୀ’’ତି ଚ ହାରକସ୍ସ ଅନାରୋଚନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟମୋଚନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଛନ୍ଦଦାନେପି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦମ୍ମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସାମଗ୍ଗିଦୀପନୱଚନଂ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, ଏୱଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଣ୍ଣେତି । ଅଥ ୱା ପଠମଂ ସମଗ୍ଗଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ, ଦୁତିୟଂ ପଚ୍ଛା ୱିଧାତବ୍ବଭାୱଂ, ତତିୟଂ ଛନ୍ଦହାରକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମୋଚନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘ସଙ୍ଘପ୍ପତ୍ତୋ ପକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ସଙ୍ଘେ ସମଗ୍ଗେ ଏୱ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଦାନଂ ରୁହତି, ନାସମଗ୍ଗେତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ସଙ୍ଘପ୍ପତ୍ତୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ପଟିଜାନାତି, ଆହଟା ହୋତି ପାରିସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକାଦୀନମ୍ପି ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଦାନଂ ରୁହତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପକତତ୍ତସଞ୍ଞାୟ, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ତକ୍କୋ । ଜାନିତ୍ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ଦିନ୍ନେ ନ ୟାତି, ଆପତ୍ତି ଚ, ଅଜାନିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ୟାତି ଚ, ଅନାପତ୍ତୀତି ଏକେ । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା ନାମ ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖଲିକା ନାମ ଅନନ୍ତରେନ ସମ୍ବଜ୍ଝତି, ଅଞ୍ଞେନ ଚ ସଙ୍ଖଲିକେନାତି କେୱଲଂ ସଙ୍ଖଲିକା ପାରିସୁଦ୍ଧି ନାମ ହୋତୀତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱିସେସନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତି । ବିଳାଲସଙ୍ଖଲିକା ବଦ୍ଧାୱ ହୋତି ଅନ୍ତୋଗେହେ ଏୱ ସମ୍ପୟୋଜନତ୍ତା । ୟଥା ସା ନ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ସାପି ନ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତୀତି କିର ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଛନ୍ଦଦାନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୫-୭. ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ଖଣ୍ଡସୀମଂ ୱା ସୀମନ୍ତରିକଂ ୱା ବହିସୀମଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ କମ୍ମଂ ନ କୋପେତି, ତସ୍ମା ଗମିକଭିକ୍ଖୂନଂ ଛନ୍ଦଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଖଣ୍ଡସୀମଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପୁନ ୱିହାରସୀମଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ତେସଂ ଛନ୍ଦଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ଏକମନ୍ତଂ ହୋଥା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁକମ୍ମଂ ଗହଟ୍ଠାଦୀସୁ ହତ୍ଥପାସଗତେସୁ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ନିସ୍ସୀମନ୍ତି ବହିସୀମଂ । ତସ୍ସ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ମିଂ ସତିପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନେନ ସହ ଉଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପନ୍ନରସୋପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଦି ନୋ ଏତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ଉପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ସଦା ନ କିଞ୍ଚି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଏକେ ।

ଆପତ୍ତିପଟିକମ୍ମୱିଧିକଥାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୯-୧୭୦.ପଟିଦେସେମୀତି ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେ ଦେସନା ଚ ପଟିଗ୍ଗହୋ ଚ ହୋତିୟେୱ ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମେନ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି କେଚି । ୱେମତିକେନ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏକିସ୍ସା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତିୟା ୱେମତିକୋ, ୟଦା ନିବ୍ବେମତିକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ତଦା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କତେ ୟାୱ ନିବ୍ବେମତିକୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କମ୍ମାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ପୁନ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବଂ । ନ ଚାତି ନେୱ ପାଳିୟଂ ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥି, ଦେସିତେ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି । ତଥା ଇତୋୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ସକଲସଙ୍ଘେ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନେ, ୱେମତିକେ ଚ । ତଥା ଚ ‘‘ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ସଭାଗାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଦା ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି, ‘‘ତଦା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିକରିସ୍ସତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ଅନାପତ୍ତିପନ୍ନରସକାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୭୨-୩. ‘‘ଅତ୍ଥଞ୍ଞେ’’ତି ପୁବ୍ବୱାରେ, ‘‘ଅଥଞ୍ଞେ’’ତି ପଚ୍ଛାୱାରେ ପାଠୋ । ସୀମଂ ଓକ୍କନ୍ତେ ୱା ଓକ୍କମନ୍ତେ ୱା ପସ୍ସନ୍ତି । ଧମ୍ମସଞ୍ଞିନୋ ପନ ଅଞ୍ଞାଣେନ ହୋନ୍ତି । ‘‘ୱେମତିକପନ୍ନରସକଂ ଉତ୍ତାନମେୱା’’ତି ପାଠୋ ।

ସୀମୋକ୍କନ୍ତିକପେୟ୍ୟାଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୭୮. ‘‘ନ ଅକାମା ଦାତବ୍ବା’’ତିୱଚନତୋ ଇଚ୍ଛାୟ ସତି ଦାତବ୍ବାତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ଲିଙ୍ଗାଦିଦସ୍ସନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୦.ନାଭିୱିତରନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକା କିର ତେ । କମ୍ମନାନାସଂୱାସକଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଓସାରଣକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି କତେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇତରେନ ଲଦ୍ଧିନିସ୍ସଜ୍ଜନମତ୍ତେନ କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତସ୍ମା ଇମେ ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତକାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏକେ ।

ନଗନ୍ତବ୍ବଗନ୍ତବ୍ବୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୧.ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି କିଂ ସନ୍ଧାୟ ? ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘେନା’’ତି ୱଚନତୋ ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସତଂ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଦସ ଦସ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନାନାଉଦକୁକ୍ଖେପସୀମାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଲଭନ୍ତି । ନୱକମ୍ମସାଲାଦିକା ନାନାସୀମାକୋଟି ଉପୋସଥାଧିଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ସୀମାପି ନଦୀପି ନ ଗନ୍ତବ୍ବା । ଗରୁକଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲହୁକସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘେନା’’ତି ୱଚନଂ ସାଧେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ଉପୋସଥକାରକା …ପେ॰… ଅକତ୍ୱା ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଉପୋସଥାପି ଆୱାସା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ତତୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥକରଣତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଉପୋସଥା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଖଣ୍ଡସୀମଂ ୱା ପୱିସିତୁନ୍ତି ଅପରେ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନେୱ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟୋତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ୱଜ୍ଜନୀୟପୁଗ୍ଗଲସନ୍ଦସ୍ସନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୩. ‘‘ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନସ୍ସ ନିସିନ୍ନପରିସାୟ କଲହାଦିଭୟେନ ନାହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞକମ୍ମେ ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଏକେ । ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୩) ୱଚନତୋ ସାମଗ୍ଗୀଦିୱସୋ ଅନୁପୋସଥଦିୱସୋତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ପରିୱାରପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆଚରିୟା । ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ, ପନ୍ନରସିୟଂ ୱା ଚେ ସଙ୍ଘୋ ସମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ସାମଗ୍ଗୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପକତିନୀହାରେନେୱ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟଥାଦେସନା କତାତି ନୋ ତକ୍କୋ । ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ଚେ ସାମଗ୍ଗୀ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଉପୋସଥଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୁପୋସଥଦିୱସେ ଏୱ ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଞ୍ଞଥା ପୁବ୍ବେ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଇଦାନି ପଟିସେଧନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱସିକଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୬) ପୁବ୍ବେ ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସକିଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସେ ୱା ପନ୍ନରସେ ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପୋସଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୯) ଚ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଉପୋସଥୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ଅନିଟ୍ଠଂ, ସତି ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୟା ଅଞ୍ଞୋ ଦିୱସୋ ପକତିୱସେନ ଅନୁପୋସଥୋପି ଉପୋସଥଦିୱସୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନୱସେନ ନିୱାରେତୁମ୍ପି ଏୱଂଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ୱସ୍ସୂପନାୟିକାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୪.ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସଙ୍କାସୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପାଠୋ, ଦୀପୱାସିନୋ ‘‘ସଙ୍କାପୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି କିର । ‘‘କତି ନୁ ଖୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକା’’ତି ଚିନ୍ତାୟଂ ‘‘କିଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱସ୍ସୂପଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୱସ୍ସାନମାସା ଚ ଚତ୍ତାରୋ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ତେମାସଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ତେମାସନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ତେମାସଂ । ତେନାୟଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିନ୍ତା ଅହୋସି ।

ୱସ୍ସାନେଚାରିକାପଟିକ୍ଖେପାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୫.ଅନପେକ୍ଖଗମନେନ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପନେନ ୱା ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ତାୱ ସୋ ସତ୍ତାହଂ ଅନାଗତାୟ ପୱାରଣାୟ ସକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତି । ‘‘ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ୱା ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଆୱାସଂ ନ ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଓରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୋ ତଦହେୱ ଅକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତି, ସକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତି, ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୭) ୱୁତ୍ତଂ ।

ସତ୍ତାହକରଣୀୟାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୭-୮. ଦୁତିୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ତଂ ସତ୍ତାହଂ ବହିଦ୍ଧା ୱୀତିନାମେତି, ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ସତ୍ତାହତୋ ପରଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୋ ତଂ ସତ୍ତାହଂ ଅନ୍ତୋ ସନ୍ନିୱତ୍ତଂ କରୋତି, ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୭) ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି କାରଣଦ୍ୱୟେ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣାଭାୱେ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ତୀଣିପି ଏତାନି ୱଚନାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜିତାନି ୱିଗ୍ଗହାନି ହୋନ୍ତି । ତୀଣି ପରିହୀନାନୀତି ତାସଂ ନତ୍ଥିତାୟ ।

ପହିତେୟେୱଅନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୯୯. ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁଂ, ସତ୍ତାହଂ ସନ୍ନିୱତ୍ତୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ସଂହାରିକଭାୱେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଛନ୍ଦୱସେନପି ଆଗତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆୟମୁଖଂ ୱିନସ୍ସତି । ତତୋ ‘‘ସେନାସନାନି କତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗତନ୍ତି ଆଗମନଂ । ଭାୱେତ୍ଥ ତପଚ୍ଚୟୋୟଂ । ସଙ୍ଘକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଏୱ ସଙ୍ଘକରଣୀୟେସୁ, ନ ଅଞ୍ଞେସୂ’’ତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରୋ ୱଦତି କିର । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ତଂ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପୋସଥାଗାରାଦୀସୁ ସେନାସନେସୂ’’ତିଆଦିନା ସେନାସନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ଅନିମନ୍ତିତେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ଚ ହୋତି, ତଂ ‘‘ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ନିମନ୍ତିତୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପାସକେହି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଦିୱସେ ଦାନାଦୀନି କରୋମ, ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପତନ୍ତୂ’’ତି କତାୟପି କତିକାୟ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୱାରଣାୟ ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଂସୁକୂଲିକଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତୁଂ କାୱୀରପଟ୍ଟନେ ୱିୟ ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ନିୟମତୋ ଉପାସକେହି ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠପନତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱା କତିକା କତା ‘ସମନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’ତି, ଘୋସନଂ ୱା କତଂ ଉପାସକେହି, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ତଥା ‘ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’ତି ସକିଂ ନିମନ୍ତିତେପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଚୀୱରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିୟମଂ କତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଆଗତାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦାନତୋ କାୱୀରପଟ୍ଟନେ ଘୋସେତ୍ୱା କରଣାକାରୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅପରେ’’ତି ଚ । ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ ୱଦନ୍ତି ।

ଅନ୍ତରାୟେଅନାପତ୍ତିୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ‘‘ସଚେ ଦୂରଂ ଗତୋ ହୋତି, ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ‘ୟସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ସତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେୱ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦମକତ୍ୱା ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ୱୀତିନାମେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟଧରା ପନ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦାଦିନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାୱୁଂୱାତି ବଲିବଦ୍ଧଂ ୱା । ବହିସୀମାୟ ଠିତାନନ୍ତି ତେହି ଖଣ୍ଡସୀମାୟ ଠିତେହିପୀତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଅସ୍ସ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦସ୍ସ। ୱିହାରା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେହି ତତ୍ଥେୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ପଦେସେ ଇମଂ ୱିହାରଂ ନେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାପେମା’’ତି ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ।

ୱଜାଦୀସୁୱସ୍ସୂପଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.ୱଜେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗତସ୍ସ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ନ ହୋତୀତି କିର ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିହାରତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ଥେ ପନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସ’ନ୍ତି ୱା ‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’ତି ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି, ଆଲୟକରଣମତ୍ତେନେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ତଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମ୍ପି ପୁବ୍ବାପରଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ଅଧିପ୍ପାୟାଜାନନତୋ । ସତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ଠିତୋ, ସଞ୍ଚାରୋତି । ତତ୍ଥ ଠିତେ କୁଟିକାୟ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଞ୍ଚାରିମ୍ହି ପନ ସତ୍ଥେ କୁଟିକାୟ ଅଭାୱତୋ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସତି ସିୱିକାୟ ୱା ସକଟକୁଟିକାୟ ୱା ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ୱଜେପି । ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନତ୍ଥି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଆପତ୍ତି ।

ପୱାରେତୁଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୱିଚାରଣା – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ୱଜୋ, ତେନ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କିଂ ୱସ୍ସରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାପତ୍ତିରକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ୱସ୍ସରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ, ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାପତ୍ତିରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ନ ସୋ ପୱାରେତୁଂ ଲଭତୀତି, କା ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ? ୟତୋ ଅୟମେୱ ତିୱିଧୋ ପୱାରେତୁଂ ଲଭତି, ନେତରୋ । ୱାଳେହି ଉବ୍ବାଳ୍ହାଦିକୋ ହି ଉପଗତଟ୍ଠାନାପରିଚ୍ଚାଗା ଲଭତି । ପରିଚ୍ଚାଗା ନ ଲଭତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି । ୟେନ ଗାମୋ, ତତ୍ଥ ଗତୋପି ପୱାରେତୁଂ ଲଭତୀତି ଏକେନାତି ଆଚରିୟୋ । ୟୋ ହି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ନ ଉପଗତୋ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ’’ତି ଉପଗତୋ, ସୋ ଚ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ୱିନା ୱିହାରେନ କେୱଲଂ ଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ଆପଜ୍ଜତୂତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜେ ସତ୍ଥେ ନାୱାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ‘‘ଗାମେ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନାଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନତ୍ଥି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସୂପଗମନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି ତଦଭାୱେ ଛେଦାଭାୱା, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ଥେ ପନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି କୁଟିୟା ଅଭାୱକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନତ୍ଥି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେ ଆପତ୍ତୀତି ‘‘ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ନତ୍ଥି, ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗମନେ ଆପତ୍ତି ଚ, ପୱାରେତୁଞ୍ଚ ନ ଲଭତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଥ ସତ୍ଥୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ପତ୍ଥିତଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅତିକ୍କମତି…ପେ॰… ଅନ୍ତରା ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ତିଟ୍ଠତି ୱା ୱିପ୍ପକିରତି ୱା’’ତିଆଦି, ତଂ ଏତ୍ତାୱତା ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତାନମ୍ପି ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗମନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ପଦରଚ୍ଛଦନଂ କୁଟିଂ କତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୁହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ନ ପାଳିୱିରୋଧତୋତି ଚେ ? ନ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ଇମସ୍ସ ଇଧ ପୁନପି ପଟିକ୍ଖେପନତୋ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିକ୍ଖେପେନ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ ସିୟାତି ଚେ ? ନ, ଅଜ୍ଝୋକାସସ୍ସ ଅସେନାସନଭାୱାନୁମତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ହି ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପଲାଲପୁଞ୍ଜେ’’ତି ୱଚନତୋ ସେନାସନନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଚତୁସାଲଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱସନ୍ତୋପି ‘‘ଚତୁସାଲାୟ ୱସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଧ ଅସେନାସନିକୋ ନାମ ଅତ୍ତନା ୱା ପରେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିବଦ୍ଧୱାସତ୍ଥଂ ଅପାପିତସେନାସନିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖେପାନଂ ଅଞ୍ଞତରାତିରେକତା ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲେପି ନିବ୍ବକୋସେପି ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ, ଅପାପିତସେନାସନିକେନାପି ଗବ୍ଭେ ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧମେୱ ସେନାସନଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ନିଦାନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅସେନାସନିକୱସ୍ସୂପଗମନାପତ୍ତି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଅସେନାସନିକା ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୀତେନପି ଉଣ୍ହେନପି କିଲମନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ନିଦାନେ ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତସ୍ମା ସୀତାଦିପଟିକ୍ଖେପମେୱ ଇଧ ସେନାସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସିଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବପକ୍ଖନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚେ ? ନ, ପୁବ୍ବେ ଅପରତ୍ଥପୱତ୍ତିସୂଚନତୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧) ୱଚନାନି ନିଦସ୍ସନଂ । ଅଜ୍ଝୋକାସପଟିକ୍ଖେପନିଦାନେନ ବହିଅଜ୍ଝୋକାସୋୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ନ ଚତୁସାଲାଦିମଜ୍ଝଗତୋ ଅଜ୍ଝୋକାସୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ନିଦାନଂ ପମାଣନ୍ତି ଚେ ? ନ, ନିୟମତୋ । କିଞ୍ଚି ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ ନିଦାନାପେକ୍ଖଂ ହୋତୀତି ସାଧିତମେତଂ । ଇଦଂ ସାପେକ୍ଖଂ, ଇଦଂ ଅନପେକ୍ଖନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ହି ଏତ୍ଥ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଦଭାଜନଂ, ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ? ଇଧାପି ଦେସନାୱିଧାନତୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ରୁକ୍ଖମୂଲମ୍ପି ନିବ୍ବକୋସମ୍ପି ଉପଧାୱନ୍ତୀ’’ତି ହି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ନିଦାନୱଚନେହି ବହି ୱା ଅନ୍ତୋ ୱା ସବ୍ବଂ ଓୱସ୍ସକଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ନାମ । ଅନୋୱସ୍ସକଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅନିବ୍ବକୋସମେୱ ଇଧ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନ ନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନ ଆଲୟକରଣପଟିକ୍ଖେପୋ, ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂ ଉପେମୀ’’ତି ୱଚନପଟିକ୍ଖେପୋ । ଛୱସରୀରଂ ଦହିତ୍ୱା ଛାରିକାୟ, ଅଟ୍ଠିକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୟ କୁଟିକା କରୀୟତୀତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ । ‘‘ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋତି କସିକୁଟିକାପାସାଣଘର’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଅକୱାଟବଦ୍ଧସେନାସନେ ଅତ୍ତନୋ ପାପିତେ ସଭାଗଟ୍ଠାନେ ସକୱାଟବଦ୍ଧେ ୱସତି ଚେ, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୟୋଗୋପି ଅତ୍ଥି, ‘‘ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଳି ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ଅଧମ୍ମିକକତିକାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦୫.ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଊନପନ୍ନରସୱସ୍ସେନ ସାମଣେରେନ ଇଧ ୱିହାରେ ନ ୱତ୍ଥବ୍ବା, ନ ପଂସୁକୂଲଂ ଆହିଣ୍ଡିତବ୍ବଂ, ନ ଚୋଳଭିକ୍ଖା ଗହେତବ୍ବା, ନ ଅଞ୍ଞୱିହାରେ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ସନ୍ତକଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନେୱ ଆଲପେୟ୍ୟାମ ନ ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟାମ, ନ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ, ମତ୍ତିକାପତ୍ତେନ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅପରିପୁଣ୍ଣପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ୱାସୋତି ।

୨୦୬.ମୁସାୱାଦୋତି ୱିସଂୱାଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କେଚି ‘‘ୱିସଂୱାଦନୱସେନ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ରଞ୍ଞୋ ୱୁତ୍ତୱଚନାନୁରୂପତୋ ମୁସାୱାଦୋତି ଗହଟ୍ଠା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

୨୦୭.‘‘ପୁରିମିକାଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି। କସ୍ମା ? ‘ଦୁତିୟେ ୱସାମୀ’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଠମସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ପୁନ ‘ପଠମେ ଏୱ ୱସାମୀ’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଦୁତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଉଭୟାୱାସେ ୱିଧାନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ପଠମଂ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଅୱସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସେନାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହତୀହଂ ୱସତି, ତତୋ ପଠମଗ୍ଗାହୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ପଚ୍ଛିମଗ୍ଗାହୋ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଇଦଞ୍ହି ଦିୱସୱସେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ନାମ ହୋତି । ଅଥ ପଚ୍ଛିମଂ ତେମାସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱସତି, ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଇଦଂ ସେନାସନଗ୍ଗାହାନଂ ୱସେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୋପେତେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତା । ୟତ୍ଥାୟଂ ପଟିସ୍ସୁତୋ, ତତ୍ଥ ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । କତ୍ଥ ପନ ପୁରିମିକା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦ୍ୱୀସୁ ଆୱାସେସୁ ୟତ୍ଥ ତଦହେୱ ପଚ୍ଛିମଗ୍ଗାହୋ, ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତୋ ନ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ, ସୋ ତଦହେୱ ଅକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତୀତିଆଦିମ୍ହି ‘‘କରଣୀୟଂ ନାମ ସତ୍ତାହକରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ପାଳିମୁତ୍ତକରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱିନିଚ୍ଛୟେ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିମ୍ହି ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ନିରପେକ୍ଖପକ୍କମନସ୍ସାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ ସତି ନିରପେକ୍ଖଗମନାଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ୱାରା ୱସ୍ସଂ ଅନୁପଗତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଉପଗତସ୍ସ ତଦହେୱ ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଆଗଚ୍ଛତୋ ନ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ୱାରା ଉପଗତସ୍ସ ନିରପେକ୍ଖଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅନାଗତାୟ ପୱାରଣାୟ ସକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତୀ’’ତି ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତସ୍ସ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତୀ’’ତି ୱଚନାଭାୱା ୱିନା ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦକାରଣେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ପୱାରେତ୍ୱା ପନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ପୱାରଣାୟ ତଂଦିୱସସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନ ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅନ୍ତରାୟେନ । ଆଚରିୟୋ ପନ ‘‘ନ ପୁନ ଇଧାଗଚ୍ଛାମୀ’ତି ନିରପେକ୍ଖୋପି ସକରଣୀୟୋୱ ଗନ୍ତୁଂ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅକରଣୀୟୋ’ତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ‘‘ସୀହଳଦୀପେ କିର ଚୂଳପୱାରଣା ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପୱାରଣଂ କତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ସକରଣୀୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ଛ ଅରୁଣା ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ହୋନ୍ତି, ଏକୋ ବହି, ତସ୍ମା ସୋ ତେମାସଂ ୱୁତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଅପରେ’’ତି ଚ, ‘‘ଆଚରିୟୋ ଏୱଂ ନ ୱଦତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିହାରଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପତ୍ତଗବ୍ଭଂ ଉପେତୀତି ପୋରାଣା। ଅସତିୟା ପନ ୱସ୍ସଂ ନ ଉପେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଇମଂ ତେମାସ’’ନ୍ତି ଅୱଚନେନ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତରତ୍ତିଚ୍ଛେଦକାରଣଂ ୱିନା ତିରୋୱିହାରେ ୱସିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଗଚ୍ଛତୋପି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

୨୦୮.ପଟିସ୍ସୁତୋ ହୋତି ପଚ୍ଛିମିକାୟାତି ଅନ୍ତରା ପବ୍ବଜିତଭିକ୍ଖୁନା, ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ୱା ପଟିସ୍ସୁତୋ, ଅଞ୍ଞେନ ପନ ପୁରିମଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମିକାୟଂ ପଟିସ୍ସୱୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ସାଧେତୁଂ ଅନେକଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି । କିଂ ତେନ ।

ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପୱାରଣାକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ଅଫାସୁକୱିହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୦. ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଆୱୁସୋ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଛାପି ‘‘ୱଦତୁ ମଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ଅହଂ ସଙ୍ଘଂ ପୱାରେମି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଥେରା, ମଜ୍ଝିମା, ନୱା ୱା ଅୱିସେସେନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ସବ୍ବେପି ମଂ ୱଦନ୍ତୂତି ।

ପୱାରଣାଭେଦୱଣ୍ଣନା

୨୧୨.ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରଣାତି ଏତ୍ଥ ତାଦିସେ କିଚ୍ଚେ ସତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୱାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନେୱ ମହାୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ପୱାରେତ୍ୱା ପନ୍ନରସିୟଂ କାୟସାମଗ୍ଗିଂ ଇଦାନିପି ଦେନ୍ତି । ଚେତିୟଗିରି ମହାଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଅଟ୍ଠମିୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତମ୍ପି ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ପୱାରେତୁକାମାନଂୟେୱ ହୋତି । ‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅନାଗତାୟ ପୱାରଣାୟ ସକରଣୀୟୋ ପକ୍କମତି, ଅନାପତ୍ତୀତି ୱଚନତୋ ଇଦଂ ଆଚିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ନୋ ଚେ ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଏକସ୍ସ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟଂ, ତସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଗଣାନମ୍ପି ନେତବ୍ବଂ ।

ପୱାରଣାଦାନାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୩.ତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନାତି ପୱାରଣାଦାୟକେନ ।

ଅନାପତ୍ତିପନ୍ନରସକାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘ତସ୍ସା ଚ ପୱାରଣାୟ ଆରୋଚିତାୟ ସଙ୍ଘେନ ଚ ପୱାରିତେ ସବ୍ବେସଂ ସୁପ୍ପୱାରିତଂ ହୋତୀତି ୱଚନତୋ କେୱଲଂ ପୱାରଣାୟ ପୱାରଣାଦାୟକୋପି ପୱାରିତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ।

୨୨୨.ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟାତି ପୱାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତିୟା । ଏକଚ୍ଚାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟାତି ଏକଚ୍ଚେସୁ ୟଥାନିସିନ୍ନେସୁ ଏକଚ୍ଚେସୁ ସକସକଟ୍ଠାନଂ ଗତେସୁ । ପୁନ ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ପୁନପି ସବ୍ବେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ପୱାରେତବ୍ବଂ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ସମସମା, ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଗତେ ଅନାନେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନଂୟେୱ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବଂ, ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସବ୍ବାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ସମସମା, ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବେ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗତା, ସନ୍ନିପାତେତୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା, ଏକଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ପୱାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବସଙ୍ଘକମ୍ମାଭାୱା ୱଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି କିର । ଏତ୍ଥ ପନ ଏକଚ୍ଚେସୁ ଗତେସୁପି ସବ୍ବେସୁ ଗତେସୁପି ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା କେୱଲଂ ପୱାରେତବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ପୱାରେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୱାରେମୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ସବ୍ବେପି ହି ସନ୍ନିପତିତା ପଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା ପରିସଙ୍କିତଂ ୱା ୱତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି । ଅନାଗତାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ସନ୍ତିକେ ପୱାରଣାୱଚନଂ ୱିୟ ହୋତି । ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେ ଚତ୍ତାରୋ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆପନ୍ନଚୀୱରାଦିନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ପୱାରଣା ନ ହୋତି ସବ୍ବାୟତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ସମଗ୍ଗାନଂ ପୱାରଣା ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ‘‘ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନ ୱଟ୍ଟତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା’’ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱଦତି । ‘‘ଥୋକତରେହି ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପୱାରେତବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗନ୍ତୁକା ନାମ ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାଗତା ୱା ୱଜସତ୍ଥନାୱାସୁ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ୱା ହୋନ୍ତି ।

୨୩୭. ‘‘ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ହୋତି ତଥାଗତୋତିଆଦୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୩୯. ‘‘ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମାତି ତେନ ସହ ପୱାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ।

ପୱାରଣାକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ସୋଣକୋଳିୱିସୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୨.ଅସୀତିୟା…ପେ॰… କାରେତୀତି ‘‘ଅସୀତି ଗାମିକସହସ୍ସାନି ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଗାମାନଂ ଅସୀତିୟା ସହସ୍ସେସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅସୀତିୟା ଗାମସହସ୍ସେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମପ୍ପମୁଖା ଗାମିକା, ତେସଂ ସହସ୍ସାନି । ‘‘କମ୍ମଚିତ୍ତୀକତାନୀ’’ତି ଉପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେ ହି ତେସଂ ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣଭାୱୋ । ‘‘କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କେନଚିଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଓପମ୍ମେ ପୱତ୍ତତି । ଏୱମୁପମାନୋପଦେସପୁଚ୍ଛାୱଧାରଣପଟିଞ୍ଞାତଓପମ୍ମେ । ପୁରତୋ ପେକ୍ଖମାନାନନ୍ତି ଅନାଦରତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ତତୋ ପନ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା କୱାଟଂ ସୁବଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତାକାରକୁସଲତାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା କୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ୱିହାରପଚ୍ଛାୟାୟନ୍ତି ୱିହାରସ୍ସ ୱଡ୍ଢମାନଚ୍ଛାୟାୟଂ । ‘‘ଅହୋ ନୂନାତି ଅହୋ ମହନ୍ତୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଭଗୱତୋ ସମ୍ବହୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆହିଣ୍ଡନଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୋଣସ୍ସ ୱୀରିୟାରମ୍ଭନିଦସ୍ସନେନ ଅନାରଦ୍ଧୱୀରିୟାନଂ ଉତ୍ତେଜନତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ସୁଖୁମାଲାନଂ ପାଦରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଉପାହନା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ।

ସୋଣସ୍ସପବ୍ବଜ୍ଜାକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ତତ୍ଥ ଚ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାହୀତି ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆକାରଂ ଉପଲକ୍ଖେହି ।

୨୪୪.ଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତି । ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀହି ନିବ୍ବାନଂ, ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଞ୍ହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’ନ୍ତି ଚ ଗେହତୋ ପୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ‘ପୱିୱେକୋ’ତି ଚ ବ୍ୟାପଜ୍ଜାଭାୱତୋ ‘ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜ’ନ୍ତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ଉପାଦାନସ୍ସ ଖୟନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘ଉପାଦାନକ୍ଖୟୋ’ତି ଚ ତଣ୍ହାୟ ଖୟନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ’ତି ଚ ସମ୍ମୋହାଭାୱତୋ ‘ଅସମ୍ମୋହୋ’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେହି ଅରହତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ସିୟା ଖୋ ଏୱମସ୍ସାତି କଦାଚି ଏୱମସ୍ସ, ଅସ୍ସ ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ଏୱଂ ସିୟା । ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋ । କରଣୀୟମତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ । ସୋ ଏୱ ୱା ପାଠୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ କଥିତଂ । ସେସେସୁ ନିବ୍ବାନନ୍ତି କେଚି । ଅସମ୍ମୋହାଧିମୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନଂ । ସେସେସୁ ଅରହତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ‘‘ସବ୍ବେସ୍ୱେୱେତେସୁ ଉଭୟମ୍ପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୱିୱେକଞ୍ଚ ଚେତସୋ, ଅଧିମୁତ୍ତସ୍ସ, ଉପାଦାନକ୍ଖୟସ୍ସ ଚାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଆୟତନାନଂ ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ।

ସବ୍ବନୀଲିକାଦିପଟିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ‘‘ରଞ୍ଜନଚୋଳକେନ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି ପାଠୋ । ‘‘ଖଲ୍ଲକାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଛିଦ୍ଦାନି କତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ୟାନାଦିପଟିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫୪. ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ଉଭତୋଲୋହିତକୂପଧାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାସାୱଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି, କୁସୁମ୍ଭାଦିରତ୍ତମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ସବ୍ବଚମ୍ମପଟିକ୍ଖେପାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫୫.କିସ୍ସ ତ୍ୟାୟନ୍ତି କିସ୍ସ ତେ ଅୟଂ ।

୨୫୬.ଗିହିୱିକତନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ । ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସୀଦିତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକଂ ସବ୍ବାନେୱ ଗୋନକାଦୀନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିନୟପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବତୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ତତ୍ଥ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦେସନାୟ ଗହଟ୍ଠାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ‘ତୂଲିକଂ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୫୯.ମିଗମାତୁକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ୱାତମିଗୋତି ଚ ତସ୍ସ ନାମଂ । ‘‘କାଳସୀହୋ କାଳମୁଖୋ କପୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଚମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟେନ ପରିୟାୟେନ ଚମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ସୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଗ୍ଗଲିକୱସେନ ପରିହାରୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କିଞ୍ଚି ଚମ୍ମଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ସିଦ୍ଧେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗୋଚମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପରତୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଚମ୍ମାନି ଅତ୍ଥରଣାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁମତିପ୍ପସଙ୍ଗଭୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ଚଭେସଜ୍ଜାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୦.‘‘ୟଂଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚେୱ ଅସ୍ସା’’ତି ପରତୋ ‘‘ତଦୁଭୟେନ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ କିସ୍ସା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିରୋଧଦସ୍ସନତୋ ନିଦାନାନପେକ୍ଖଂ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାନିଦାନଂ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟତୋ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକାଲେପି ହି ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଭାୱାପେକ୍ଖାତି ତଥା ୱଚନେନ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନେୱ ‘‘ଆହାରତ୍ଥଞ୍ଚ ଫରେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଓଳାରିକୋ ଆହାରୋ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କତୋ । କୁତୋୟେୱ ପନ ଲବ୍ଭା ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ଭଗୱତୋ ମୂଲଭେସଜ୍ଜାଦୀନି ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱନ୍ତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୟଂ ପନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାନି ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ତଂ ‘‘ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ଅପରାପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ କାଲେ ଏୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଅତିସୟତ୍ତାଭାୱତୋ ‘‘ୟଂ ଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚେୱ ଅସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱିତକ୍କୁପ୍ପାଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ପଣୀତଭୋଜନାନୁମତିୟା ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ଆବାଧାନୁରୂପସପ୍ପାୟାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚେ ? ତଞ୍ଚ ନ, ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ କିସାଦିଭାୱାପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ୟଥା ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟ ଫାଣିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ନୱନୀତଂ ଉପାଦାୟ ସପ୍ପି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ନୱନୀତଂ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ୱିସେସଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ୟଥା ଫାଣିତଗ୍ଗହଣେନ ସିଦ୍ଧେପି ପରତୋ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ୱିସୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଉଚ୍ଛୁସାମଞ୍ଞତୋ ଗୁଳୋଦକଟ୍ଠାନେ ଠପନାଧିପ୍ପାୟତୋ । ତଥା ନୱନୀତେ ୱିସେସୱିଧିଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟତୋ ନୱନୀତଂ ୱିସୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସେସୱିଧି ପନସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଟ୍ଠକଥାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ପଚିତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମେନ ଅଧୋତମ୍ପି ପଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୨) । ତତ୍ଥ ସପ୍ପି ପକ୍କାୱ ହୋତି, ନାପକ୍କା । ତଥା ଫାଣିତମ୍ପି । ନୱନୀତଂ ଅପକ୍କମେୱ ।

ଏତ୍ଥାହ – ନୱନୀତଂ ୱିୟ ଉଚ୍ଛୁରସୋପି ସତ୍ତାହକାଲିକପାଳିୟଂ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ସତ୍ତାହକାଲିକପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଗୁଳାପଦେସେନ ୟଥା ଅଗିଲାନସ୍ସ ଫାଣିତଂ ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ଉଚ୍ଛୁରସୋପୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ଅୱୁତ୍ତେ ପନ ଗୁଳଂ ୱିୟ ସୋ ଫାଣିତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଇଧ ଅୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱଚନେନ ଗୁଳୋଦକଟ୍ଠାନେୱ ଠପିତୋ ହୋତି । ତଦତ୍ଥମେୱ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟନକପାନକାଧିକାରେ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଏୱ ୟାମକାଲିକୋତି ଚେ ? ନ, ଅଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧତୋ । ନ ଉପାଦାୟତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟତ୍ଥତ୍ତାତି ଚେ ? କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟ ଉଚ୍ଛୁୱିକତି ଫାଣିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ୟଦେତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ଉପାଦାୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି । ନ, ପରତୋ ଅପରକିରିୟାୟ ଅଦସ୍ସନତୋ । ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଇମସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅପରକିରିୟା ଦିସ୍ସତି, ନ ତଥା ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅପରକିରିୟା ଦିସ୍ସତୀତି । ଅୟୁତ୍ତମେତଂ ତତ୍ଥ ତଦଭାୱେପି ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଥା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ରୂପ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ଏତ୍ଥ ଅପରକିରିୟାୟ ଅଭାୱେପି ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନଂ ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ଏତ୍ଥାପି ସିୟାତି ? ନ, ତତ୍ଥ ପାଠସେସାପେକ୍ଖତ୍ତା । ୟଥା ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତକଂ ୱା ରୂପନ୍ତି ଇମଂ ପାଠସେସଂ ସା ପାଳି ଅପେକ୍ଖତି, ନ ତଥା ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ କଞ୍ଚି ପାଠଂ ଅପେକ୍ଖତି । ପରିପୁଣ୍ଣୱାଦିନୋ ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ସଞ୍ଞାକରଣମତ୍ତଂ ୱା ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ । ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ହି ସଞ୍ଞାକରଣମତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତଂ ଅଗିଲାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଣୀତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେନ କାରେତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ପାଟିଦେସନିୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏକେ । ତେ ୱିସେସହେତୁନୋ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବା ।

ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟାତି ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ୟଦି ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ୱଚନେନ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଫାଣିତଂ ସିୟା, ‘‘ଅପକ୍କା ୱା’’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଅପକ୍କୱଚନେନ ଉଚ୍ଛୁରସସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ଅଥ ‘‘ପକ୍କା ୱା’’ତି ୱଚନେନ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଫାଣିତନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ, ‘‘ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଉତ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସାଧିତଂ ହୋତି । ସୋ ଚେତେହି ଅପକ୍କା ୱାତି ସାମଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଅପକ୍କା ୱା । ଅୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱାତି ଭିକ୍ଖୁନାୱ ସାମଂ ୱିନା ୱତ୍ଥୁନା ପକ୍କା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ଦୁଟ୍ଠୁ ଦସ୍ସିତୋ । କସ୍ମା ? ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଝାମଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ୱା କୋଟ୍ଟିତଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ୱା ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଚ ଲଦ୍ଧିୱିରୋଧତୋ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘ଏତଂ ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କଂ ୱଟ୍ଟତି ନୋ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘ଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନୋ ୱଟ୍ଟନକଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁଦ୍ଦସ୍ସିତୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ଆହାରତ୍ଥନ୍ତି ଆହାରପୟୋଜନଂ । ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ୟାପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ଚ ।

୨୬୨.ତେଲପରିଭୋଗେନାତି ସତ୍ତାହକାଲିକପରିଭୋଗେନ ।

୨୬୩.ସତି ପଚ୍ଚୟେତି ଏତ୍ଥ ସତିପଚ୍ଚୟତା ଗିଲାନାଗିଲାନୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ହି ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ୟାମକାଲିକାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅୱିସେସେନ ସତିପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗିଲାନସ୍ସ ଗୁଳଂ, ଅଗିଲାନସ୍ସ ଗୁଳୋଦକଂ, ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗିଲାନସ୍ସ ଲୋଣସୋୱୀରକଂ, ଅଗିଲାନସ୍ସ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସିଦ୍ଧଂ ସତିପଚ୍ଚୟତା ଗିଲାନାଗିଲାନୱସେନ ଦୁୱିଧାତି । ଅଞ୍ଞଥା ଅସତି ପଚ୍ଚୟେ ଗୁଳୋଦକାଦୀସୁ ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଚ ପାଳିୱିରୋଧୋ ।

ପିଟ୍ଠେହୀତି ପିସିତତେଲେହି । କୋଟ୍ଠଫଲନ୍ତି କୋଟ୍ଠରୁକ୍ଖସ୍ସ ଫଲଂ । ‘‘ମଦନଫଲଂ ୱା’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ହିଙ୍ଗୁଜତୁ ନାମ ହିଙ୍ଗୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ଦଣ୍ଡପଲ୍ଲୱପୱାଳପାକନିପ୍ଫନ୍ନା । ହିଙ୍ଗୁସିପାଟିକା ନାମ ତସ୍ସ ମୂଲସାଖପାକନିପ୍ଫନ୍ନା । ତକଂ ନାମ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ତଚପାକୋଦକଂ । ତକପତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ପତ୍ତପାକୋଦକଂ । ତକପଣ୍ଣୀତି ତସ୍ସ ଫଲପାକୋଦକଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ତକଂ ନାମ ଲାଖା । ତକପତ୍ତୀତି କିତ୍ତିମଲୋମଲାଖା । ତକପଣ୍ଣୀତି ପକ୍କଲାଖା’’ତି ଲିଖିତଂ । ଉବ୍ଭିଦଂ ନାମ ଊସପଂସୁମୟଂ ।

୨୬୪.ଛକଣଂ ଗୋମୟଂ । ପାକତିକଚୁଣ୍ଣଂ ନାମ ଅପକ୍କକସାୱଚୁଣ୍ଣଂ, ତେନ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଚାଲିତେହୀତି ପରିସ୍ସାୱିତେହି ।

୨୬୫.ନାନାସମ୍ଭାରେହି କତନ୍ତି ନାନୋସଧେହି ।

ଗୁଳାଦିଅନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୪. ସାମଂ ପକ୍କଂ ସମପକ୍କନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ୱିୟ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଖୀରାଦୀସୁ ଉଣ୍ହମତ୍ତମେୱ ପାକୋ । ତେନ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲାଦିସମାନା ହୋନ୍ତି ।

୨୭୬-୮. ‘‘ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖ’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ସଙ୍ଘୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଭଗୱନ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନାଗୋତି ହତ୍ଥୀ ।

୨୭୯.ସମ୍ବାଧେତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେପି ଅନୁଲୋମତୋ । ଦହନଂ ପଟିକ୍ଖେପାଭାୱା ୱଟ୍ଟତି । ସତ୍ଥୱତ୍ତିକମ୍ମାନୁଲୋମତୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚେ ? ନ, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଟିକ୍ଖେପା, ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବସ୍ସ ତପ୍ପରମତାଦୀପନତୋ, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ପୁବ୍ବେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ସତ୍ଥକମ୍ମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସତ୍ଥକମ୍ମସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ତେନ ସମ୍ବାଧସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ନାମ । ସତ୍ଥୱତ୍ତିକମ୍ମତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ପୁବ୍ବେ ସମ୍ବାଧେୟେୱ ସତ୍ଥକମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛା ସମ୍ବାଧସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ନେତରସ୍ସାତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ଥଂ ନାମ ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟେନ ଛିନ୍ଦତି, ତଂ ସବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଣ୍ଟକେନ ୱା’’ତିଆଦି । ଖାରଦାନଂ ପନେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ପସାଖେ ଲେପମୁଖେନ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକେ ପନ ‘‘ସତ୍ଥକମ୍ମଂ ୱା’’ତି ପାଠଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ୱତ୍ଥୀ’’ତି କିର ଅଗ୍ଘିକା ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଛିନ୍ଦନଂ ୱତ୍ଥିକମ୍ମଂ ନାମାତି ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତେ ‘‘ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦଭାଜନୀୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଅଣ୍ଡୱୁଡ୍ଢୀତି ୱାତଣ୍ଡକୋ । ଆଦାନୱତ୍ତୀତି ଆନହୱତ୍ତି ।

ମନୁସ୍ସମଂସପଟିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୦. ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସମଂସଂ…ପେ॰… ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପଟି…ପେ॰… ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପ୍ପଟିୱେକ୍ଖଣଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟମଂସେପି ଅପ୍ପଟିୱେକ୍ଖଣପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟମେୱ । କେଚି ‘‘ମଂସଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି । ପୂୱାଦୀସୁ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ କା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଜାନନ୍ତୋପି ଆପଜ୍ଜତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି କେଚି ।

ହତ୍ଥିମଂସାଦିପଟିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୧.ଇମେସଂ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦଂ ଦସନ୍ନମ୍ପି ମନୁସ୍ସମଂସାଦୀନଂ ଅକପ୍ପିୟଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପନୱଚନଂ, ନାପତ୍ତିୱିଭାଗଦସ୍ସନୱଚନଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଞତ୍ୱା ୱା ଅଞତ୍ୱା ୱା ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଇଦମ୍ପି ଅନିୟମିତୱଚନମେୱ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା। ତଦୁଭୟମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ମଂସାଦୀସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଗହିତନୟେହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ଏତେସଂ ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ମଂସାଦୀନି ଅକପ୍ପିୟାନି, ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସାନଂ ମଂସାଦୀସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି । ସେସାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତୀତି । ପାଠେୟେୱ ହି ଲୋହିତାଦିଂ ମଂସଗତିକଂ କତ୍ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସମଂସଂ…ପେ॰… ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱ ହତ୍ଥାଦୀନଂ ମଂସାଦୀସୁପି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମନୁସ୍ସମଂସେ ୱା କେସେ ୱା ନଖେ ୱା ଅଟ୍ଠିମ୍ହି ୱା ଲୋହିତେ ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଏୱ –

‘‘ଅଟ୍ଠିପି ଲୋହିତଂ ଚମ୍ମଂ, ଲୋମମେସଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ॥ –

ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାଗାଥାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି । ପଟିଗ୍ଗହଣେତି ଏତ୍ଥ ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଉଦକମନୁସ୍ସାଦିମଂସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନାଗରାଜେନ ୱୁତ୍ତାଦୀନୱେ ସତିପି ଉଜ୍ଝାୟନାଧିକାରମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଟିକୂଲତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟାଗୁମଧୁଗୋଳକାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୩.ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକୱଚନଂ । ନ ହି ଭଗୱା ତମେୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଞପେସି, ଏୱଂ ଏୱରୂପେସୂତି ଏକେ । ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ନ ଚ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସାପତ୍ତିକା ଜାତା । କଥଂ ? ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ‘‘ଅପିଚ ମୟଂ କାଲସ୍ସେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମାତିକାୱିଭଙ୍ଗେ (ପାଚି॰ ୨୨୭) ଚ ‘‘ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତିତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏତଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଭୋଜନଂ ନାମ ନିମନ୍ତନତୋ ଲଦ୍ଧଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ମା ନ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁନିମନ୍ତନତୋ ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ଅଞ୍ଞନିମନ୍ତନତୋ ଲଦ୍ଧଭୋଜନମେୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ନେତରନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତେ ସଲାକଭତ୍ତେ ପକ୍ଖିକେ ଉପୋସଥିକେ ପାଟିପଦିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ୱେସାଲିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତକାଲେ ନତ୍ଥି, ୟଦି ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିମାତିକାୱିଭଙ୍ଗୱିରୋଧୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପିଚ ମୟଂ କାଲସ୍ସେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପଦଭାଜନେପି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ପଠମଂ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ନିମନ୍ତିତଂ ଭୋଜନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନିମନ୍ତିତମେୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ନେତରନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ଆପନ୍ନଂ, ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିମନ୍ତିତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ପଠମନିମନ୍ତିତଭୋଜନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଂ ନିମନ୍ତିତଭୋଜନଂ, ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦୀନି ଚ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଜାତନ୍ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣଂ, ଅନିମନ୍ତନଭୋଜନେ ଆପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱାରଣଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ, ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦମେୱ ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମୋ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଭଗୱା ଆହ, ତସ୍ମା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛା ନିମନ୍ତନଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି । ତେସୁ ନ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦୀନୀତି ଆପନ୍ନଂ । ତେନେୱାୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତେ’’ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଙ୍ଗାୟି । ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୂ ହି ତେ ମହାନାଗା, ତସ୍ମା ପଠମମେୱ ୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ଭୋଜନାନି ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ପଚ୍ଛାପି ତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତେନ ଅଭୋଜନଂ ମଧୁଗୋଳକଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ପଚ୍ଛାଲଦ୍ଧଲେସେନ ଥେରେନ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦିପକ୍ଖେପୋ କତୋ, ଏୱଂ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥତକଥିନାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛ କପ୍ପିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କିମତ୍ଥଂ ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥାୱୁତ୍ତଲେସନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱେସାଲିୟଂ, ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିୟା । ନୋ ଚେ, ସାପତ୍ତିକା ଭିକ୍ଖୂ ସିୟୁଂ, ନ ଚ ତେ ସାପତ୍ତିକା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେପି ତେସଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ତେନ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେହୀତି । ଭିକ୍ଖୂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତିୟା ପରିଭୁତ୍ତାନମ୍ପି ‘‘ଓଦିସ୍ସକଂ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ୱିମତିପ୍ପତ୍ତାନଂ ୱିମତିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାଗୁଞ୍ଚ ମଧୁଗୋଳକଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମିଧାପେତେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପରମ୍ପରଭୋଜନଂ କଥଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥାହୁ କେଚି ଆଚରିୟା ପରମ୍ପରଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜନଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତାପି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାଗୁଞ୍ଚା’’ତି ୱିସୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ପଟଗ୍ଗିଦାନମହାୱିକଟାଦି ୱିୟ କପ୍ପତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପିଚ ମୟଂ କାଲସ୍ସେୱ ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁୟା ଧାତା’’ତିଆଦି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିମାତିକାୱିଭଙ୍ଗୱିରୋଧେନ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସାପତ୍ତିକଭାୱାନତିକ୍କମନତୋ, ମିଚ୍ଛାଗାହହେତୁପ୍ପସଙ୍ଗେନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ତେ ହି ଭିକ୍ଖୂ ୟସ୍ମା ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ୱିନୟୱସେନ କପ୍ପିୟମ୍ପି ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ସୁ॰ ନି॰ ୮୧; ମି॰ ପ॰ ୪.୫.୯) ପଟିକ୍ଖିପତି, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପତି ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସିକ୍ଖାପଦଂ ପତି ଭଗୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନତ୍ଥମେୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାଗୁଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ଦୁରୱଗ୍ଗାହୋ ହି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ହି ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ପାୟାସଂ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟନ୍ତି ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ପଟିକ୍ଖିପି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସଜ୍ଜିତଂ ତେକଟୁଲୟାଗୁଂ ପନ ‘‘ୟଦପି, ଆନନ୍ଦ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଦପି ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟଦପି, ଆନନ୍ଦ, ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିମେୱାହ । ତେନ ନୋ ଚେ ତଂ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଂ କପ୍ପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟଦସ୍ସନେନ ପଣୀତଭୋଜନସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦାନି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି ଭଗୱତୋପି କପ୍ପତି, ପଗେୱ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ।

୨୮୪.ଗିଲାନସ୍ସେୱ ଭଗୱତା ଗୁଳୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଗିଲାନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିସାୟନୀୟାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୨୨) ୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ତେ ଇଧ ପଟିଗ୍ଗହଣେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିଂସୁ । ଇଧ ପନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗିଲାନସ୍ସ ଗୁଳୋଦକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗୁଳାଧିକାରତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଅଗିଲାନସ୍ସ ଗୁଳୋଦକଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତେନ ଗିଲାନେନ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଗୁଳୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, ଗୁଳୋଦକଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୟେପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଗୁଳୋଦକଂ କାଲିକେସୁ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ, ଭଗୱତା ଓଦିସ୍ସାନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେନ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନତ୍ତା ସତ୍ତାହକାଲିକଭାୱଂ ଜହତି । ‘‘ୟଥା ଅମ୍ବାଦି ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନଂ ୟାମକାଲିକଂ ଜାତଂ, ତଥା ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ଜହିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରେ ୟାୱଜୀୱିକେ ଠିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱତା ଓଦିସ୍ସାନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଭାୱେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ‘‘ଗୁଳୋଦକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଦକଗତିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଦି ଉଦକମିସ୍ସଂ ଉଦକଗତିକଂ ହୋତି, ମଧୁପି ସିୟା ତଂ ତଥା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ମା ହୋତୁ, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା ଉଦକଗତିକତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୮୫.ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ।

କପ୍ପିୟଭୂମିଅନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୫.ଓରୱସଦ୍ଦନ୍ତି ମହାସଦ୍ଦଂ । ବହୂହି ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଏକେନାପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ବହୂସୁ ଏକସ୍ସପି ୱଚନେନ ସହ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଆମସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନାମସିତେ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଚନେନ ସେସାପି ଅନୁଞ୍ଞାତା । ‘‘ଭିତ୍ତିଞ୍ଚେ ଉପସନ୍ତେ ପଚ୍ଛା ତଂ ପୂରେନ୍ତି, ତତ୍ଥ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପକତିଭୂମିୟଂୟେୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଉପରି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଟ୍ଠକାଦୀହି କତାଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱିରୁଜ୍ଝତି ୱିୟ । ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସତିୟା ଅନଧିଟ୍ଠିତାୟ ସରିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚେ ଉପରି ଅଧିଟ୍ଠିତା, ହେଟ୍ଠା ଠିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅକପ୍ପିୟଂ, ଉପରିଟ୍ଠିତମେୱ କପ୍ପିୟଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ କପ୍ପିୟକୁଟି ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱଂୱିଧେ ପୁନ କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପିୟକୁଟିଂ କାତୁଂ ଦେମାତି ଏତ୍ଥ କପ୍ପିୟକୁଟିକିଚ୍ଚଂ କାତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୋଜନସାଲା ପନ ସେନାସନମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ଅକତେପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ମୁଖସନ୍ନିଧି ନାମ ଭୋଜନକାଲେ ସନ୍ନିଧୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ମୁଖସନ୍ନିଧୀତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ‘‘ୟଦି ସନ୍ନିଧି ହୋତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ମୁଖସନ୍ନିଧି ପନ ଦୁକ୍କଟଂ, ତସ୍ମା ସନ୍ନିଧି ଅନଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ଚୀୱରୱିକପ୍ପନେ ୱିୟ କପ୍ପିୟମତ୍ତଂ ଞାତବ୍ବନ୍ତି କେଚି ।

କେଣିୟଜଟିଲୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୦. ‘‘ଅତ୍ତନା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସାମଣେରାଦୀହି ପାନକଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା, ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା, ଅତ୍ତନା ଚ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଦୋସୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସାଲୂକା ନାମ କନ୍ଦା, ‘‘ଇତୋ କିଞ୍ଚିତକ’’ନ୍ତି ୱୋହରନ୍ତି । ‘‘ଫାରୁସକନ୍ତି ଗୋଳୱିସୟେ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ‘‘ପକ୍କଡାକରସ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ‘‘ଅପକ୍କଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁନ୍ଦିୱଚନେନପି ସିଦ୍ଧମେୱ । ତଣ୍ଡୁଲଧୋୱନୋଦକମ୍ପି ଧଞ୍ଞରସୋ ଏୱ । ‘‘ନିକ୍କସଟୋ ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସତ୍ତାହକାଲିକୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସାୱିତ୍ତୀତି ଗାୟତ୍ତି । ଛନ୍ଦସୋତି ୱେଦସ୍ସ । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବଜିତେନ ଅକପ୍ପିୟେ ସମାଦପେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ନ କେୱଲଂ ଦସସୁ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ, ଅଥ ଖୋ ୟଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ନ କପ୍ପତି, ତସ୍ମିମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୦୫.ଦ୍ୱେ ପଟା ଦେସନାମେନେୱାତି ଚୀନପଟ୍ଟସୋମାରପଟ୍ଟାନି । ତୀଣୀତି ପତ୍ତୁଣ୍ଣେନ ସହ ତୀଣି । ଇଦ୍ଧିମୟିକଂ ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ଦେୱଦତ୍ତିୟଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରେନ ଲଦ୍ଧଂ । ‘‘ୟାମାତିକ୍କମେ ସନ୍ନିଧିୱସେନ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱସେନା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

କଥିନାନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୬.‘‘କଥିନନ୍ତି ପଞ୍ଚାନିସଂସେ ଅନ୍ତୋକରଣସମତ୍ଥତାୟ ଥିରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ପଞ୍ଚ କପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନାଗତୱଚନଂ ‘‘ୱୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ସାମିୱଚନପକ୍ଖେ ୟୁଜ୍ଜତି ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନତ୍ଥତକଥିନତ୍ତା । ଦ୍ୱୀସୁ ପନେତେସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ ୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ପାୱେୟ୍ୟକାନଂ ସବ୍ବଧୁତଙ୍ଗଧରତ୍ତା । ନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସେୱ ହି ଅନାମନ୍ତଚାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତଥା ଗଣଭୋଜନଂ । ଅସମାଦାନଚାରୋ ଅନଧିଟ୍ଠିତତିଚୀୱରସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅତେଚୀୱରିକସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରଚତୁତ୍ଥାଦିଚୀୱରଗ୍ଗହଣସମ୍ଭୱତୋ । ଇତରସ୍ସାପି ଅନଧିଟ୍ଠାନମୁଖେନ ଲବ୍ଭତି । ଚୀୱରୁପ୍ପାଦୋ ଅପଂସୁକୂଲିକସ୍ସେୱ । ‘‘କଥିନତ୍ଥତସୀମାୟ’’ନ୍ତି ଉପଚାରସୀମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଚାରସୀମଟ୍ଠସ୍ସ ମତକଚୀୱରାଦିଭାଗିୟତାୟ ବଦ୍ଧସୀମାୟ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦାଭାୱତୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେତଂ ଉପଚାରସୀମାୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତାତି । କଥିନତ୍ଥାରଂ କେ ଲଭନ୍ତୀତି କେ ସାଧେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚ ଜନା ସାଧେନ୍ତି । କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ହି ଦାୟକା ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି । ଏକୋ ପଟିଗ୍ଗାହକୋତି । ‘‘ତତ୍ର ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚତୁୱଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଠପେତ୍ୱା ତୀଣି କମ୍ମାନି ଉପସମ୍ପଦଂ ପୱାରଣଂ ଅବ୍ଭାନ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୮୮) ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଦେତି, ତଂ ହତ୍ଥପାସେ ଅକତ୍ୱାପି ବହିସୀମାୟ ଠିତସ୍ସପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ହତ୍ଥପାସେ କତ୍ୱା ଏୱ ଦାତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ତସ୍ସ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ରୁପ୍ପାଦେନ ତଣ୍ଡୁଲାଦିନା ୱତ୍ଥେସୁ ଚେତାପିତେସୁ ଅତ୍ଥତକଥିନାନମେୱ ତାନି ୱତ୍ଥାନି ପାପୁଣନ୍ତି । ୱତ୍ଥେହି ପନ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀସୁ ଚେତାପିତେସୁ ସବ୍ବେସଂ ତାନି ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା ଲଭନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠକୋଟିୟା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରାୟେନ ଅପ୍ପୱାରିତାନମ୍ପି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ କଥିନତ୍ଥାରସମ୍ଭୱତୋ ଇତରେ ଗଣପୂରକେ କତ୍ୱା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବନ୍ତି କଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ ଅତ୍ଥାରକସ୍ସ ଚ ଅନୁମୋଦକସ୍ସ ଚା’’ତି (ପରି॰ ୪୦୩) ପରିୱାରେ ଏକୱଚନକରଣତୋ, ତତ୍ଥେୱ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ, ଗଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୪୧୪) ୱଚନତୋ ଚ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂୱିହାରେ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାପି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଇଦଂ କିଂ ଏକସୀମସ୍ମିଂ, ଉଦାହୁ ନାନାସୀମସ୍ମିନ୍ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ଏକସୀମସ୍ମିଂ, ପରତୋ ‘‘ସଚେ ପନ ଏକସୀମାୟ ବହୂ ୱିହାରା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଏକତ୍ଥ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବଂ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଏକୋ କଥିନତ୍ଥାରୋତି ଦୀପେତି । ଅଥ ନାନାସୀମସ୍ମିଂ, ଉପନନ୍ଦସ୍ସ ଏକାଧିପ୍ପାୟଦାନାନୁମତିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଦେଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ଏକାଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୬୪) । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ଦ୍ୱୀସୁପି ଆୱାସେସୁ ତସ୍ସ କଥିନତ୍ଥାରସିଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତୀତି । ଅୱିରୋଧୋୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏକସୀମସ୍ମିଂ ୱା ନାନାସୀମସ୍ମିଂ ୱା ନାନୂପଚାରେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାପି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଠମପୱାରଣାୟ ପୱାରେତୁମ୍ପି ଲଭତି, ୱସ୍ସିକୋ ଚ ହୋତି ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ସାମଣେରାନଂ ୱସ୍ସୂପଗମନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତି, ସାମଣେରା କଥିନାନିସଂସଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରପ୍ପହୋନକନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘାଟିୟା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଅନ୍ତରୱାସକେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ପାଳି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱିରହେନାପି ନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନନ୍ତି ଦୀପେତୀତି ଚେ ? ନ, ତଦତ୍ଥଜାନନତୋ, ନ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱିରହେନ ନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନନ୍ତି ହି ଦୀପେତୁକାମୋ ଭଗୱା ତଂ ପାଳିମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘାଟିୟା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଅନ୍ତରୱାସକେନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟାତି ଚେ ? ନ, ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନତୋୱ । ୟୋ ସଙ୍ଘାଟିୟା ଅତ୍ଥରିତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘାଟିୟା ନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ଥାପୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିୟା ଅତ୍ଥତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକମେୱ ଚୀୱରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଚତୁୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ଅନତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନଂ, ସତ୍ତରସହି ଆକାରେହି ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି ୟଥାରହଂ ଉକ୍କଟ୍ଠକୋଟିୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା କଣ୍ହପକ୍ଖେ ଉଲ୍ଲିଖିତ…ପେ॰… ନିସ୍ସୀମଟ୍ଠାନୁମୋଦନାନଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ଆକାରାନଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱେନପି ନିମିତ୍ତକତାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱେନପି ନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନନ୍ତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଅହତାହତକପ୍ପ…ପେ॰… ସୀମଟ୍ଠାନୁମୋଦନାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱେନପି ଇତରେସଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱେନପି ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନନ୍ତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ, ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ – କଣ୍ହପକ୍ଖେ ‘‘ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘାଟିୟା ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନ୍ତରୱାସକେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ତଂ କଥିନଂ ଅନତ୍ଥତଂ ସିୟା । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଚ ‘‘ଅନିମିତ୍ତକତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତି ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ଅନିମିତ୍ତକତେନ କଥିନେ ଅତ୍ଥତେ ତଞ୍ଚେ ପରିକଥା କତଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥତମେୱ କଥିନଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ଦୁୱିଧୋପି ୱିରୋଧୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଗହିତେ ପରିହାରୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟୋ ଆନିସଂସଂ ବହୁଂ ଦେତୀତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୟଲୋଲଭାୱଂ ୱିୟ ଦୀପେତି, ତଥାପି ଭଗୱତା ୟାୱଦତ୍ଥଚୀୱରପରିୟେସନପଞ୍ଞାପନମୁଖେନ ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ହୋତି । ‘‘ଅକାତୁଂ ନ ହୋତୀତି ଅନାଦରିୟେନ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଅନୁମୋଦାମାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁମୋଦାମୀ’’ତି ଏକକେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କିର ୱୁତ୍ତଂ । କଥିନଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ସଙ୍ଘାଟିୟା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମୀ’’ତି ୱାଚାୟ ଭିନ୍ନମତ୍ତାୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି । ‘‘କମ୍ମୱାଚା ପନ ଏକାୟେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ଏୱ କମ୍ମୱାଚା, ସେସଚୀୱରଦାନେ ଅପଲୋକନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଏକସୀମାୟାତି ଏକଉପଚାରସୀମାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । କେଚି ପନ ‘‘ବଦ୍ଧସୀମା ଅଧିପ୍ପେତା ଏକସୀମାୟ ଏକଟ୍ଠାନେ ଅତ୍ଥରିତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥରିତଂ ହୋତି ‘ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତେହିପି ଅନୁମୋଦନ୍ତେହି ଅତ୍ଥରିତମେୱ ହୋତି, ଉପଚାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧଂ ତେହି ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠେହିପି ଲଭିତବ୍ବଂ ସବ୍ବେହିପି ଅତ୍ଥରିତତ୍ତା, ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।

୩୦୮. ଚତୁୱୀସତି ଆକାରୱନ୍ତତାୟ ମହାଭୂମିକଂ। ‘‘ଦୀଘସିବ୍ବିତନ୍ତି ପଚ୍ଛାକତସିବ୍ବନଂ, ଓୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ସିବ୍ବନଂ ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ । କଣ୍ଡୁସଂ ନାମ ପୁବ୍ବବନ୍ଧନଂ । ପଠମଚିମିଲିକା ଘଟେତ୍ୱା ଠପିତା ହୋତୀତି କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ବଲୱତା ଅତ୍ତନୋ ପକତିଦୁସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଦୁପଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ସିବ୍ବିତୁକାମେହି କଥିନଦୁସ୍ସତୋ ପକତିଦୁସ୍ସସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ପଠମଂ ତପ୍ପମାଣାନୁରୂପଂ ବନ୍ଧକଣ୍ଡୁସେ ଘଟେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁକେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଥିନଚୀୱରସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ପଠମଂ ବଦ୍ଧଦୁସ୍ସଂ କୁଚ୍ଛିଚିମିଲିକା ହୋତି, ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ, କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୱଚନନିଦସ୍ସନଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଏୱ ଭେଦୋ, ଅତ୍ଥେ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଇମିନା କିଂ ଦୀପେତୀତି ଚେ ? ତଥାକତଂ ଦୁପଟ୍ଟଚୀୱରଂ ପକତିଚୀୱରସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ପକତିଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ନ କଥିନଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି କସ୍ସଚି ସିୟା, ନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିଚିମିଲିକଭାୱେନ ଠିତମ୍ପି କଥିନଚୀୱରଂ । ମହନ୍ତମ୍ପି ତଂ ପକତିଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ କଥିନଚୀୱରମେୱାତି । ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ପଞ୍ଚକସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା କଥିନଦୁସ୍ସଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ବହୁଧା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସିବ୍ବିତୁକାମୋ କଥିନଚୀୱରତୋ ପଟ୍ଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକଥିନଚୀୱରେ ପଟ୍ଟମାରୋପେତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ଅଥ ୱା ବହୂନି କଥିନଦୁସ୍ସାନି ପଂସୁକୂଲାନି ଖୁଦ୍ଦକଖୁଦ୍ଦକାନି ଏକଚୀୱରତ୍ଥାୟ, ମହନ୍ତାନି ଚ ଊନତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । କଥିନଚୀୱରତୋତି ଭିକ୍ଖୁ ଏକଚ୍ଚତୋ କଥିନଚୀୱରତୋ ପଟ୍ଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆରୋପେତି । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପଂସୁକୂଲାନି କଥିନଦୁସ୍ସାନି ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମାନି ଦାତବ୍ବାନି, ଉଦାହୁ ଖୁଦ୍ଦକାନିପୀତି ? ଏତ୍ଥ ଅଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ଖୁଦ୍ଦକାନି ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କମ୍ମୱାଚା ତତ୍ଥ ନ ରୁହତୀତି ଏକେ । ‘‘ପଂସୁକୂଲେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ନୟଦାନତୋ କୁଚ୍ଛିଚିମିଲିକଭାୱେନ ଠିତସ୍ସ କଥିନଦୁସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଅନଧିଟ୍ଠାନୁପଗସ୍ସ ପୁରାଣଚୀୱରଭାୱେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନାରହସ୍ସପି କଥିନଚୀୱରଭାୱାନୁମତିମୁଖେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଦାନତୋ ଚ ଖୁଦ୍ଦକାନିପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ହି କଥିନତ୍ଥାରକୋ ଘଟେତ୍ୱା କଥିନଚୀୱରଂ କରିସ୍ସତୀତି କତ୍ୱା କପ୍ପତୀତି ଏକେ, ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନିଚୟସନ୍ନିଧି ସଙ୍ଘାୟତ୍ତା ସଙ୍ଘେନ କତତ୍ତା । ରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡାନି ପଟ୍ଟାନି ପମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକଂ। ତେନ ୱା ଅତିରିତ୍ତେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦହେୱ ସଞ୍ଛିନ୍ନେନାତି ସଙ୍ଘେନ କଥିନତ୍ଥାରକସ୍ସ କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନେନେୱ ତଦହେୱ ସଞ୍ଛିନ୍ନେନ ସମଣ୍ଡଲିକତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂୟେୱ ହି ପରିୱାରେ ‘‘ପୁବ୍ବକରଣଂ ସତ୍ତହି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦାୟକେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ, ତସ୍ମା ପରିନିଟ୍ଠିତପୁବ୍ବକରଣମେୱ ଚେ ଦାୟକୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ଦାତବ୍ବଂ । ତେନ ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୀମାମଣ୍ଡଲେ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସଙ୍ଘୋ ଅନୁମୋଦାପେତବ୍ବୋ କତପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ ପୁନ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥାରକସ୍ସ ହତ୍ଥଗତମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିଟ୍ଠିତପୁବ୍ବକରଣମ୍ପି ପୁନ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିସିବ୍ବିତ୍ୱା କାତବ୍ବମେୱ ୱଚନପମାଣତୋତି ଚେ ? ନ, ଛିନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ଛେଦାସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବମେୱାତି ଚେ ? ନ, ପବ୍ବଜ୍ଜାଧିକାରେ ‘‘କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରାପେତ୍ୱା’’ତି ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ମୁଣ୍ଡିକସ୍ସ ଛିନ୍ନେପି କେସେ ପରିୟେସିତ୍ୱା ସିରସ୍ମିଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁନ ଓହାରାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ନ ଇଧ ନ-କାରେନ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ‘‘ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଘାଟିୟା’’ତି ନ-କାରେନ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଅତ୍ଥତେ ଅନତ୍ଥତଂ ହୋତୀତି ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ତସ୍ମା ଅଭିନିୱେସୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ‘‘ବହିଉପଚାରସୀମାୟ ଠିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।

୩୦୯.ଅସନ୍ନିଧିକତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଂ କଥିନତ୍ଥାରମାସେୟେୱ ଦୁୱିଧୋପି ସନ୍ନିଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି, ଦାୟକେନ ୱା କଦା ଦାତବ୍ବଂ, କିଂ କଥିନତ୍ଥାରମାସେୟେୱ, ଉଦାହୁ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି, କଥିନତ୍ଥାରମାସେପି ଅସୁକସ୍ମିଂ ଦିୱସେୟେୱ ଅତ୍ଥାରତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀତି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । କଥିନତ୍ଥାରମାସେ ଏୱ ଦୁୱିଧୋପି ସନ୍ନିଧି । ଦାୟକେନାପି ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ୱିୟ କଥିନଚୀୱରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ‘‘କଥିନଦାୟକସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) ନୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଉକ୍କଟ୍ଠମତ୍ତମେତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘କଥିନଂ ନାମ ଅତିଉକ୍କଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଆଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଇଦମ୍ପି ଆଗମନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ।

୩୧୦.କଥିନସ୍ସାତି କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ । ଉବ୍ଭାରାୟାତି ୱୂପସମାୟ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କିମତ୍ଥିୟଂ ଉବ୍ଭାରନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚେ ? ପଞ୍ଚହି ଅନାପତ୍ତିକାଲପରିୟନ୍ତଦସ୍ସନେନ ତେସୁ ସଂୱରୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଚୀୱରକାଲସମୟୋ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚ ମାସା’’ତି (ପାରା॰ ୬୪୯) ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତରାପକ୍କମନନ୍ତିକାଦିଉବ୍ଭାରାଭାୱେପି ପଞ୍ଚହି ପଞ୍ଚସୁ ମାସେସୁ ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ସିୟା। ତତୋ ଆପତ୍ତିଖେତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତିଖେତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ତଂ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରେସଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲାଭନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଆଦାୟସତ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୧୧.ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକେ ଦ୍ୱେପି ପଲିବୋଧା ଏକତୋ ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଧ, ପରିୱାରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଇମିସ୍ସା ଖନ୍ଧକପାଳିୟା ସମେତି ଏକତୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଧୁରନିକ୍ଖେପସ୍ସ କତତ୍ତା । ‘‘ଇଦଂ ବହିସୀମାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ପରିୱାରେ ‘ଚତ୍ତାରୋ କଥିନୁଦ୍ଧାରା ସିୟା ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଉଦ୍ଧରିୟ୍ୟନ୍ତି, ସିୟା ବହିସୀମାୟ ଉଦ୍ଧରିୟ୍ୟନ୍ତି, ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ ନାସନନ୍ତିକୋ ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକୋ’ତି (ପରି॰ ୪୧୬) । ତତ୍ଥ ବହିସୀମାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ ଉଦ୍ଧରିୟ୍ୟତୀତି ଇଧ ଦସ୍ସିତନୟୋୱ । କଥଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ ? ଅକତଚୀୱରମାଦାୟ ‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’ନ୍ତି ଗତୋ, ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଫାସୁୱିହାରଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ତମେୱ ୱିହାରଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ଠିତୋ । ସୋ ଚ ‘ନେୱିମଂ ଚୀୱରଂ କାରେସ୍ସ’ନ୍ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଉଦ୍ଧରିୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ଦୁୱିଧୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ‘‘ନେୱିମଂ ଚୀୱରଂ କାରେସ୍ସ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଉବ୍ଭାରୋ ଇତରେସୁ ସମୋଧାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତିରିତ୍ତୋ ସିୟା । ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋତି ଚୀୱରକାଲସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକୋ । ସଉବ୍ଭାରେ ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ପଠମଂ ଛିଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ଅଥ ଖୋ ସାପେକ୍ଖତାୟ ଚୀୱରକରଣେ ସଉସ୍ସାହୋୱ ହୋତୀତି ଲେସଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିୱାରୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱେ ପଲିବୋଧା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତଚୀୱରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ନ ସମ୍ଭୱତି ।

୩୧୬. ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତୋ ‘‘ସମାଦାୟ ପକ୍କମତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘କଥିନୁଦ୍ଧାରେ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି । ପୁଗ୍ଗଲାଧିପ୍ପାୟୱିସେସେନ କେୱଲଂ ୱାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସମାଦାୟୱାରା ୱୁତ୍ତା’’ତି ସବ୍ବେସୁ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଲିଖିତଂ । ଇଧ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିପ୍ପାୟେନ ପୟୋଜନଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ପକ୍କମନନ୍ତିକସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ୟଥାସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପକତେପି ଧୁରନିକ୍ଖେପୱସେନ ପକ୍କମନନ୍ତିକତା ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ପକ୍କମନନ୍ତିକୱାରୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚେ ? ନ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକଲକ୍ଖଣପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅକତଚୀୱରସ୍ସ ନ ସୱନନ୍ତିକତା ଚ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱାରୱିଭାୱନା – ଆଦାୟୱାରା ସତ୍ତ, ତଥା ସମାଦାୟୱାରାତି ଦ୍ୱେ ସତ୍ତକୱାରା । ତତୋ ପକ୍କମନନ୍ତିକଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିପ୍ପକତଚୀୱରସ୍ସ ଆଦାୟୱାରା, ସମାଦାୟୱାରା ଚାତି ଦ୍ୱେ ଛକ୍କୱାରା । ତତୋ ପରଂ ନିଟ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନନାସନନ୍ତିକାନଂ ୱସେନ ତୀଣି ତିକାନି ଦସ୍ସିତାନି, ତତ୍ଥ ପଠମତ୍ତିକଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ‘‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମଂ ୱିଧିଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ବହିସୀମାୟଂ ଏୱ ‘‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପକ୍କମନନ୍ତିକସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକସଉବ୍ଭାରା ତତ୍ଥ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟତ୍ତିକଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପକ୍କମନନ୍ତିକୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥାପି ୟେହି ଚୀୱରପଲିବୋଧୋ ଛିଜ୍ଜତି, ତେସଂୟେୱାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ପନ୍ନରସକେ ୱିପ୍ପକତଚୀୱରସ୍ସେୱାଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ତକ୍କୋ । ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗେ ଚ ୱିପ୍ପକତେ ସତି ନ ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକୋ । ନିଟ୍ଠାନାୱସେସେ ସତି ନ ନାସନନ୍ତିକୋତି ପୋରାଣା। ତତିୟତ୍ତିକଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତ-ପଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପଠମତ୍ତିକେନ ସମେତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନପୟୋଜନଂ କିର ତଂ । ୟସ୍ମା ଇମେ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା ଇମେହି ଏୱ ତୀହି କଥିନୁଦ୍ଧାରେହି ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁଂ, ତସ୍ମା ଇମେୱ ୟୋଜିତା ଏକସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ, ଅଞ୍ଞଥା ପଠମତ୍ତିକଂ ଛକ୍କଂ ଭୱେୟ୍ୟ ଇମସ୍ସ ପନ୍ନରସକସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଛକ୍କଂ ୱିୟ । ତତିୟତ୍ତିକାନନ୍ତରଂ ଚତୁତ୍ଥତ୍ତିକଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ ‘ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱଚନୱିସେସେନ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ଚ ୟୋଜିୟମାନଂ ଇତରେହି ସୱନନ୍ତିକାଦୀହି ଅୱିରୁଦ୍ଧକ୍କମଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥତ୍ତିକଂ ଅହୁତ୍ୱା ଛକ୍କଂ ଜାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତୀଣି ତିକାନି ଏକଂ ଛକ୍କଞ୍ଚାତି ପଠମଂ ପନ୍ନରସକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ଇଦମେୱ ପନ୍ନରସକଂ ଉପସଗ୍ଗୱିସେସେନ ଦୁତିୟଂ ସମାଦାୟପନ୍ନରସକଂ ନାମ କତଂ । ପୁନ ୱିପ୍ପକତଚୀୱରଂ ଆଦାୟାତି ତତିୟଂ ପନ୍ନରସକଂ, ସମାଦାୟାତି ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ୍ନରସକଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ପନ୍ନରସକାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି। ତତ୍ଥ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ପନ୍ନରସକେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅକତଚୀୱରଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିପ୍ପକତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁବ୍ବେ ନିବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ଚୀୱରାସାୟ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଚେ ଚୀୱରାସାୟ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ତଂ ଚୀୱରପଲିବୋଧଂ କରୋତୀ’’ତି ପୋରାଣଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ ତତିୟକଥିନେ ଆଗତଚୀୱରପଚ୍ଚାସା ଇଧ ଚୀୱରାସାତି ତକ୍କୋ । ୟତ୍ଥ ଚୀୱରାସା, ତଂ ଠାନଂ ଅଧିକରଣୂପଚାରେନ ‘‘ଚୀୱରାସା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ତଂ ଚୀୱରାସଂ ପୟିରୁପାସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନାସାୟ ଲଭତୀତି ଅନାସାୟିତଟ୍ଠାନେ ଲଭତୀତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ନିଟ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନନାସନଆସାୱଚ୍ଛେଦିକୱସେନ ଏକୋ ୱାରୋତି ଇଦମେକଂ ଚତୁକ୍କଂ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣି ତିକାନି ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକାଧିକାନି ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନୀତି ଏକଂ ଅନାସାୟଦ୍ୱାଦସକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦନନ୍ତରେ ଆସାୟଦ୍ୱାଦସକେ କିଞ୍ଚାପି ପଠମଦ୍ୱାଦସକ୍କମୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ତଂ ନିବ୍ବିସେସନ୍ତି ତମେକଂ ଦ୍ୱାଦସକଂ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱିସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ‘‘ସୋ ବହିସୀମଗତୋ ସୁଣାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ତତିୟଚତୁକ୍କେ ସୱନନ୍ତିକାଦୀନଞ୍ଚ ଓକାସକରଣତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ଦ୍ୱାଦସକଂ ଅନାସାୟ ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଇମିନା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାଦସକାନି ଉଦ୍ଧରିତାନି । କରଣୀୟଦ୍ୱାଦସକେପି ୟଥାଦସ୍ସିତଅନାସାୟଦ୍ୱାଦସକଂ, ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧଂ ଆସାୟଦ୍ୱାଦସକଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାଦସକାନି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାନି । ଇଦାନି ଦିସଂଗମିକନୱକଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଦିସଂଗମିକୋ ପକ୍କମତୀ’’ତି ୱଚନେନେୱ ‘‘ନ ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧମେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଆୱାସପଲିବୋଧାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

୩୨୧. ‘‘ଚୀୱରପଟିୱୀସଂ ଅପୱିଲାୟମାନୋ’’ତି ଇମିନା ଚୀୱରପଲିବୋଧସମଙ୍ଗିତମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ପଟିୱୀସୋତି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତବ୍ବୋ ଚୀୱରଭାଗୋ । ଅପୱିଲାୟମାନୋତି ଆକଙ୍ଖମାନୋ । ତସ୍ସ ଚୀୱରଲାଭେ ସତି ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାୱାସେ ନିଟ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନନାସନନ୍ତିକାନଂ ୱସେନ ଏକଂ ତିକଂ, ତେସଂୟେୱ ୱସେନ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏକଂ, ଗତଟ୍ଠାନେ ଏକନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ତିକାନଂ ୱସେନ ଏକଂ ନୱକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ପରଂ ନିଟ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନନାସନନ୍ତି କସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକସଉବ୍ଭାରାନଂ ୱସେନ ଫାସୁୱିହାରପଞ୍ଚକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟତ୍ଥ ସେସକଥିନୁଦ୍ଧାରାସମ୍ଭୱୋ ପାକଟୋୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକେ ୱିସେସୋ – ସମାଦାୟୱାରୋ ନ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ପଚ୍ଚେସ୍ସ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚାଗମନାଧିପ୍ପାୟତୋ ।

୩୨୫.ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ କଥିନସ୍ସ ପଲିବୋଧାତି କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ ଅନୁପବନ୍ଧନପଚ୍ଚୟାତି ।

କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ଜୀୱକୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୨୬.ରାଜଗହକୋତି ରାଜଗହୱାସୀ ।

୩୨୮. ଅମୋହଜାତିକତ୍ତା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣି। ଅହଂ ତେ ପିତା, କେନଟ୍ଠେନ ? ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ମୟା ପୋସାପିତୋ ।

୩୨୯. ‘‘ସକ୍କେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠମତ୍ତେ’’ତି ପାଠୋ, ଅଟ୍ଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠମତ୍ତୋୱ ।

ପଜ୍ଜୋତରାଜୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୪.ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମପଦେ ‘ବହିନଗରେ ଦିସ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ଦିୱସେସୁ ଦିନ୍ନଂ ତେନ ତେସୁ ଏକେକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମତ୍ତିଂସୱିରେଚନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୬.କବଳେ କବଳେତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଗୁଳାଦୀସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଭଗୱାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଦୋସୋ ।

ୱରୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୭.ମହାପିଟ୍ଠିୟକୋଜୱଂ ନାମ ଅତିରେକଚତୁରଙ୍ଗୁଲପୁପ୍ଫଂ କିର ।

କମ୍ବଲାନୁଜାନନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪୦.ଉପଚାରେତି ସୁସାନସ୍ସ ଉପଚାରେ । ବହିପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । କତିକକରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ତୱ ଚ ମମ ଚ ହୋତୂତି ୱତ୍ୱା ଇତରେନ ଚ ତଥାୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସମାନପରିକ୍ଖାରୱିଧିଂ ୱଦନ୍ତି ।

୩୪୨. ‘‘ଖଣ୍ଡସୀମାୟପି ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସକମ୍ମାନିପି ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚୋରିକାୟ କତସଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦୀପୱାସିନୋ ୱଦନ୍ତି କିର । ‘‘ଚୋରିକାୟ ଗହିତତ୍ତା ନ ପାପୁଣାତୀତି ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତସୁତ୍ତଞ୍ଚ ସାଧକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ଇଦଂ ଆୱେଣିକଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଭଣ୍ଡାଗାରସମ୍ମୁତିଆଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪୩.‘‘ଇଦଂ ପନ ଭଣ୍ଡାଗାରନ୍ତି ଆୱେଣିକଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚୀୱରରଜନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪୪. ଗୋମୟେ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ୱିରୂପତ୍ତାୱାରିତଂ । ‘‘କୁଙ୍କୁମପୁପ୍ଫଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଲ୍ଲିକାୟା’’ତିପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି ।

ନିସୀଦନାଦିଅନୁଜାନନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୩.ଅଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପକଣ୍ଡେ ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ରାଗଚିତ୍ତାଭାୱା ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ୱା ରାଗପଚ୍ଚୟେ ସତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ କଥାୱତ୍ଥୁନା ଚ ।

୩୬୨.ଅଗ୍ଗଳଗୁତ୍ତିୟେୱ ପମାଣନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ନିକ୍ଖେପକାରଣେହି ଠପେନ୍ତେନ ଅଗ୍ଗଳଗୁତ୍ତିୱିହାରେୟେୱ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସଙ୍ଘିକଚୀୱରୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୩. ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି ‘‘ଏକଂ ଚୀୱରମାସ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସେୱ ତାନି ଚୀୱରାନି ୟାୱ ଚୀୱରମାସା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଅନତ୍ଥତକଥିନସ୍ସ ଅନନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ହେଟ୍ଠା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ତତୋ ଲୀନତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥମିଧ ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ହେଟ୍ଠା ହି ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ସତ୍ତମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ଏତଂ ଅକାଲଚୀୱରଂ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୫୦୦) ୱଚନତୋ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନଂ ଏକଚୀୱରମାସେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତେସଂୟେୱ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ତଂ ଅୱତ୍ୱା ଏକୋପି ତୟୋ ଗଣପୂରକେ ଲଭିତ୍ୱା କଥିନଂ ଅତ୍ଥରିତୁଂ ଲଭତୀତି ଇମଂ ଲୀନତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ୟାୱ କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ଞାୟତି । ‘‘ଜାନିତବ୍ବୋଚ ୱିନୟଧରେହୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି, ପଞ୍ଚ ମାସେ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ଇଧ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦେମା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଧା’’ତି ଅଧିକାରତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ଲଭତି । ‘‘ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ଚୀୱରକାଲସ୍ସାସନ୍ନତ୍ତା ଚ ଅନତ୍ଥତକଥିନାନମ୍ପି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତଟ୍ଠାନତ୍ତା ଏୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଲିଖିତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଂ ପନ ଇଦଂ ‘ଇଧ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସା’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘ଅନାଗତୱସ୍ସେ’ତି ପଦଂ, ତାୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘କସ୍ମା ? ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’ତି ଇଦଂ ପରତୋ ‘ତତ୍ର ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତୀ’ତି ଇମସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ‘କସ୍ମା ? ପିଟ୍ଠିସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’ତି ଲିଖିତବ୍ବଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ପରତୋ ‘ଚୀୱରମାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ହେମନ୍ତସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବିସେସତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏୱ ଏକଚ୍ଚେସୁ ପଣ୍ଡିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଇଧ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତଂ, ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ମୟ୍ହିମାନି ଚୀୱରାନି ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନମେୱାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଇଦମେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୟ୍ହିମାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୟ୍ହିମାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ଚୀୱରାନି ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘ଚୀୱରାନି ପାପୁଣନ୍ତୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦୁଗ୍ଗହିତାନୀତି ସଙ୍ଘିକାନେୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଗହିତମେୱ ନାମା’ତି ଇମସ୍ସ ଇଦଂ ପତ୍ତନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ନ ୱିଦିତଂ, ତେ ପନ ଭାଗା ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ପତ୍ତାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଅପତିତେ ପୁନ ଆଗତା ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉପନନ୍ଦସକ୍ୟପୁତ୍ତୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୪. ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥେନା’’ତି ଚୀୱରସମୟଂ ଉପାଦାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ।ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ‘‘ରାଜୱିହାରେ ୱିୟ ନାନାପରିୱେଣେସୁ ୱା ଇଧ ୱା ୱୁତ୍ଥା ଲଭତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ । ‘‘ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣମେୱ ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ଏତଂ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଏକୱିହାରେ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚାଭାୱା’’ତି ଚ ଲିଖିତଂ ।

ମତସନ୍ତକକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୯.ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ କାଲଂକତେ । ତତ୍ଥ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରେ’’ତି ପଧାନପରିକ୍ଖାରଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେତଂ ହୋତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ କପ୍ପିୟମେୱ ମତତ୍ତାତି ଏକେ । ନୋତି ତକ୍କୋ ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ସବ୍ବଥା ଅକପ୍ପିୟପତ୍ତନୟୱିରୋଧତୋ । ଅଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନସେନାସନେ ଚ ୱସତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚେକୋ କାଲଂକତୋ, ଇତରୋ ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରଂ ଅପାପେତ୍ୱା ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହାତି, ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ଗହିତଂ ହୋତି, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅନାୱାସେ ଗଣ୍ହାତି, ନ କାରେତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାମିକସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ମରଣସମୟେ ୱତ୍ତୁଂ ଅସହନ୍ତୋ ଚେ ଚିତ୍ତେନେୱ ଦେତି, ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି, ସଙ୍ଘୋୱ ତସ୍ସ ସାମୀ । ପରୋ ୱା ଅୱିସ୍ସାସିକୋ ସୟମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଗହଣଂ ନ ରୁହତି, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଚେ, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ଚ ଆୱାସଗତସ୍ସ କୋ ସାମୀ । ‘‘ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସଙ୍ଘେନ ବଲକ୍କାରେନ ସୋ ୱାରେତବ୍ବୋତି ଏକେ । ଜୀୱମାନକାଲେ ଗହିତତ୍ତା ନ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀତି ଏକେ । ସାମିକୋ ଚେ ସୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଲଭତି, ସଙ୍ଘୋପି ଲଭତି ସାମିଠାନେ ଠିତତ୍ତାତି ଇତରେ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ମତକସ୍ସ ହିରଞ୍ଞାଦିଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ହୋତି । ଉଗ୍ଗହିତଞ୍ଚେତଂ ହୋତି, ଉଗ୍ଗହିତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚେ, କପ୍ପିୟକାରକୋ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଦାସୋ ଚେ ଗହିତୋ ହୋତି, ନ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ, ଆରାମିକୋ ଚେ, ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ । ଗାୱୀମହିଂସୀଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଆୱାସଗତାନଂ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ, ଅନାୱାସଗତାନଂ ନ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ । ସଙ୍ଘୋ ଚେ ଆୱାସଂ ଆନେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସମୀପେ ବହିସୀମାୟ ଠପେତି, କାରକସଙ୍ଘୋ ସାମୀ, ତଥା ଆରାମିକେ । ମତକସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ ନିକ୍ଖେପୱସେନ ଠପିତୋ ହୋତି, ଏସୋୱ ସାମୀ । ମହଗ୍ଘୋ ଚେ ହୋତି, ସେସସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ । ‘‘କେନଚି ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକ୍କମୋ ଏତେନ ଦସ୍ସିତୋ । ପୁନ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ବହୁଭାୱେ ସତି ସବ୍ବେସଂ ଦାତବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା କମ୍ମୱାଚାୟଂ ‘‘ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଣେରୱାରେ ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ପାଠୋ । ‘‘ଇମଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେମି ଦଦାମି ଦଜ୍ଜାମି ଓଣୋଜେମି ପରିଚ୍ଚଜାମି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାମି ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’ତି ୱା ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦେମି…ପେ॰… ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’ତି ୱା ୱଦତି, ‘ସମ୍ମୁଖା ୱା ପରମ୍ମୁଖା ୱା ୱୁତ୍ତେ ଦିନ୍ନଂୟେୱ ହୋତୀ’ତି ଦାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ‘ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’ତି ୱଦତି, ‘ସୁଦିନ୍ନଂ ସୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚା’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୬୯) ଗହଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ମମ ସନ୍ତକଂ ତୱ ଚ ମମ ଚ ହୋତୂ’ତି ଏୱମାଦିୱଚନେନ ସମାନପରିକ୍ଖାରଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆଚରିୟା’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ଅନୁଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଅତୀୱ ପପଞ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଆଚରିୟାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ସଚେସମ୍ବହୁଲା, ଦ୍ୱେ ୱା ସମାନପରିକ୍ଖାରଂ କତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପେସଲସ୍ସ ଏକସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ସୋ ପୁନ ତେସମେୱ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଏତ୍ତାୱତା ତେ ସମାନପରିକ୍ଖାରିକା ହୋନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ସମାନପରିକ୍ଖାରଲକ୍ଖଣଂ ପାଳିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେୟେୱ ପତନତୋ ଅଚଲପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ତଥାପି ପୋରାଣୱିଧିଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱତ୍ତନତୋ ପଟିସେଧେତବ୍ବୋ, ଆଚରିୟାନଂ ମତାନୁସାରେନ କାତବ୍ବଂ କାତୁକାମେନାତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥସାମଣେରୋ ପଞ୍ଚସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଏକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ ଗହିତୋ ଲାଭଂ ନ ଲଭତି, ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂଅନୁପ୍ପନ୍ନଚୀୱରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୫.ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚୀୱରେ ଅଭାଜିତେ ପକ୍କମତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଘେନ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋ ଏକେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏତ୍ତକଂ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦାତୁଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ସାୱିତେପି ୱିବ୍ଭମତି, ତତୋ ନ ଲଭତି, ପୁନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚୀୱରଭାଜନଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋପି ନ ଲଭତିୟେୱ ପୁବ୍ବପକତିତୋ ଭଟ୍ଠତ୍ତା । ଅଥ ପାପିତେ ୱିବ୍ଭମତି, ଲଭତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଘେଭିନ୍ନେଚୀୱରୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୬.ପରସମୁଦ୍ଦେତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ।

ଅଟ୍ଠଚୀୱରମାତିକାକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୯. ୟସ୍ମା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ଦୁବ୍ବିଜାନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନମ୍ପି ପରିୟନ୍ତଗତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁପି…ପେ॰… ପାପୁଣାତୀତି ‘ଉପଚାରସୀମାୟ ଦେମା’ତି ଏୱଂ ଦିନ୍ନମେୱ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଲିଖିତଂ। ‘‘ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଖଣ୍ଡସୀମାଦୀସୁ ଠିତାନଂ ନ ପାପୁଣାତି ତାସଂ ୱିସୁଂ ସମାନସଂୱାସକସୀମତ୍ତା । ସମାନସଂୱାସକଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାନଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ – ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ଗାମଟ୍ଠାନଂ ନ ପାପୁଣାତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ସମାନସଂୱାସକସୀମାୟା’’ତି ଦିନ୍ନଂ ପନ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମା ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଠିତାନଂ, ଇତରତ୍ର ଠିତାନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ‘‘ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ‘ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଚାରସୀମାୟ ଏୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଦେମା’’ତି ଖଣ୍ଡସୀମାୟଂ ଠତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ତତ୍ଥେୱ ପାପୁଣାତୀତି କେଚି । ୟୋଜନସତମ୍ପି ପୂରେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରୂପଚାରେ ହତ୍ଥପାସେନ, ବହିଗାମାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେନ ଉପଚାରୋତି ଏକେ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକାବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱାପି ପରିକ୍ଖେପପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଏକେ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୱିହାରତୋ ବହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠତ୍ୱା ‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋୱ ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକୋପି ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ୱା ପାପେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଆନେତ୍ୱା ୱା ପାପେତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଗତସ୍ସ ନ ପାପୁଣାତି । ସମାନଲାଭକତିକା ମୂଲାୱାସେ ସତି ସିୟା, ମୂଲାୱାସୱିନାସେନ କତିକାପି ୱିନସ୍ସତି । ସମାନଲାଭୱଚନଂ ସତି ଦ୍ୱୀସୁ, ବହୂସୁ ୱା ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନେୱ ଏକସ୍ମିଂ ଅୱସିଟ୍ଠେ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ନୋ ମତି ।

‘‘ତାୱକାଲିକକାଲେନ, ମୂଲଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା ।

ଅଞ୍ଞେସଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ସିୟା ନାୱାସସଙ୍ଗମୋ’’ତି ॥ –

ଆଚରିୟୋ ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ଦିନ୍ନମେୱାତି ‘‘ସମାନଭାଗୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏକମେକଂ ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀତି ଚେ ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ୱିଭାଗସ୍ସ କତତ୍ତା । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରେ ଦିନ୍ନେ ପଂସୁକୂଲିକାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ ମିସ୍ସିତତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସୁଂ ଲଭତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାନଂ ଦିନ୍ନଭାୱମେୱ ଦୀପେତି, ନ ଉଭତୋସଙ୍ଘପଞ୍ଞତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚା’’ତି ୱାରୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମେୱ ପମାଣଂ, ନ ୱିଚାରଣାତି ଏକେ । ୟସ୍ମା ଏକୋ ଅଦ୍ଧାନାଦିୟକୋ ୱିୟ ଦୁୱିଧୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉଭତୋସଙ୍ଘଗ୍ଗହଣେନ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଗହିତୋତି। ‘‘ସବ୍ବାୱାସସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚା’ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବୱିହାରେସୁ ଚେତିୟଧମ୍ମାନଂ ଏକେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭାଗୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ ? ନ, ତତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇଧ ୱିହାରେନ ଘଟିତତ୍ତା ଚ ତମ୍ହି ତମ୍ହି ୱିହାରେ ଏକଭାଗଂ ଲଭିତବ୍ବମେୱାତି ପରିହରନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ପାପେତ୍ୱାତି ୱିକାଲେ ଅପରିଭୋଗତ୍ତା ସକଲୋପି ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ହରା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତେନ ‘‘ହରାମୀ’’ତି ଗହିତତ୍ତା ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତରଥା ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେ ଗହିତେ ‘‘ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା । କସ୍ମାତି ଆରଭିତ୍ୱା ପପଞ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । କିଂ ତେନ, ପରତୋ ‘‘ଚୀୱରମାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ଅତୀତୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନମେୱ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଇମିନା ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ୱିଚାରିତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂ’’ତି ଅଚଲୱସେନ । ସଚେ ପନ ବହିଉପଚାରସୀମାୟ ଠିତୋ…ପେ॰… ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପାପୁଣାତୀତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅକାଲଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) କଙ୍ଖାୱିତରଣିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଅନନ୍ତରାତୀତଂ ହେମନ୍ତଂ ଏୱ ୱୁତ୍ଥା ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ୱସ୍ସଂ, ତସ୍ମା ‘‘ମାତିକା ଆରୋପେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ୱା ଥେରେହି ପେସିତା, ତେସଂ ପାପୁଣାତୀତି କିର ଅତ୍ଥୋ ।

ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱେନିସ୍ସାରଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୫.ଅପ୍ପତ୍ତୋନିସ୍ସାରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସାରଣଂ ନାମ କୁଲଦୂସକାନଂୟେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଅୟଂ ପନ କୁଲଦୂସକୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସୁନିସ୍ସାରିତୋ ହୋତୀତି ? ଚୂଳୱଗ୍ଗେ ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ ସଙ୍ଘୋ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ତସ୍ସପାପିୟସିକକମ୍ମାରହସ୍ସ ତସ୍ସପାପିୟସିକକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ଉପାଲିପୁଚ୍ଛାକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦୦.‘‘ପରତୋତି ଉପାଲିପୁଚ୍ଛତୋ ପର’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ଦୋସାରିତପାଳିୟଂ ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ ନ ଆଗତୋ ୱିପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ଅଧମ୍ମକମ୍ମାନିୟେୱ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ପଞ୍ଚାଗତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ପରିୱାରେ ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକେ ‘‘ପଞ୍ଚ ଅଧମ୍ମିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ଧମୂଗବଧିରୋ ସୋସାରିତୋ’’ତି ଇମିନା ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସପି ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।

ଚମ୍ପେୟ୍ୟକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା

କୋସମ୍ବକୱିୱାଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୧.ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୱିନୟଧରୋ ମାତିକାଧରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଖନ୍ଧକଭାଣକୋ ହୋତି । ଆୱୁସୋ ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସୋ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିଦିଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଛା ୱିନୟଧରୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସତି ପମାଣଂ, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିଦିଟ୍ଠି ଅହୋସି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନ୍ତେ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିଦିଟ୍ଠିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

୪୫୫. ‘‘ୟଥା ମୟା ଞତ୍ତୀ’’ତି ଲିଖନ୍ତି ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ଏକୱଚନତ୍ତା ।

ଦୀଘାୱୁୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୮. ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ’’ତି ଲିଖନ୍ତି । ପୁରାଣପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ବାରାଣସିୟ’’ନ୍ତି ନତ୍ଥି, ‘‘ନତ୍ଥିଭାୱୋୱ ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପାଲିଲେୟ୍ୟକଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୬୭.ରକ୍ଖିତୱନସଣ୍ଡେତି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ଥେରେହି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପାଲିଲେୟ୍ୟୋତି ଗାମୋ, ତସ୍ସ ୱସେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ଅଟ୍ଠାରସୱତ୍ଥୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୩.ନତ୍ୱେୱ…ପେ॰… ପଟିବାହିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦାମୀତି ଏତ୍ଥ ସେନାସନାରହସ୍ସ ୟୋ ସେନାସନଂ ପଟିବାହତି, ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ‘‘କଲହକାରକାଦୀନମେତ୍ଥ ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ କତିକଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ନ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’ତି ପସୟ୍ହ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ‘ୟୁତ୍ତିୟା ଗଣ୍ହଥା’ତି ୱତ୍ୱା ୱାରେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଇଧ କଲହୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଆଗତାନଂ କୋସମ୍ବିକାନମ୍ପି ‘ୟଥାୱୁଡ୍ଢ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ୱିୱିତ୍ତେ ଅସତି ୱିୱିତ୍ତଂ କତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିୱିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେନ୍ତଂ ପଟିବାହେନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତୀତି କିର ଅୟମତ୍ଥୋ ପାରିୱାସିକାଦୀନଂ ୱିହାରପରିୟନ୍ତଦାପନେନ ସାଧିତବ୍ବୋ’’ତି ଲିଖିତଂ ।

ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗୀକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୫. ‘‘ଅଥ ଖୋ ତେ ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଓସାରେତ୍ୱା ୟେନ ଉକ୍ଖେପକା ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱୂପସମାୟ ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିଂ କରୋମା’’ତି ୱଚନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିନୟଲକ୍ଖଣକୁସଲସ୍ସ । ୱିଜ୍ଜମାନେ ହି କାରକସଙ୍ଘେ ଇତରୋ ସଙ୍ଘୋ ଓସାରିତୁଂ ନ ଲଭତି । ଓସାରେନ୍ତୋ ଚେ, ତେ ଭିକ୍ଖୂ କାରକସଙ୍ଘେନ ସମାନଲଦ୍ଧିକଭାୱଂ ପତ୍ତତ୍ତା ତେନ ସମାନସଂୱାସକା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଉକ୍ଖେପକାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଓସାରେନ୍ତାନଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି, ତସ୍ମା ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଓସାରେଥା’’ତି (ମହାୱ॰ ୪୭୪) ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତକା ଓସାରେସୁଂ, ଉଦାହୁ ନିସ୍ସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଉଦାହୁ ଇତରେସଂ ଛନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଓସାରେସୁଂ, ନନୁ ଏତେସମଞ୍ଞତରେନେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ପନେତଂ ସବ୍ବଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱିଚାରିତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ତକ୍କୋ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେନ, କତକମ୍ମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ସତି ତସ୍ମିଂ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଖମଂ ॥

‘‘ୱିରମନ୍ତେ ତତୋ ଦୋସୋ, ଅପି ସଙ୍ଘୋ ଅକାରକୋ ।

ଓସାରେତୁଂ ଅଲଂ ୟସ୍ମା, କାରକୋ ଅନୁଲୋମିକୋ’’ତି ॥

୪୭୭. ‘‘ଅଟ୍ଠ ଦୂତଙ୍ଗାନି ନାମ ସୋତା ଚ ହୋତି, ସାୱେତା ଚ ଉଗ୍ଗହେତା ଚ ଧାରେତା ଚ ୱିଞ୍ଞାତା ଚ ୱିଞ୍ଞାପେତା ଚ କୁସଲୋ ଚ ସହିତାସହିତଦସ୍ସନୋ ଚ ଅକଲହକାରକୋ ଚାତି ଏତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗସ୍ସ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଚୂଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧. କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନା