ସାରତ୍ଥଦୀପନୀ-ଟୀକା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ସାରତ୍ଥଦୀପନୀ-ଟୀକା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ମହାକାରୁଣିକଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିମଲଂ ୱରଂ ।

ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ନିରଙ୍ଗଣଂ ॥

ଉଳାରପୁଞ୍ଞତେଜେନ, କତ୍ୱା ସତ୍ତୁୱିମଦ୍ଦନଂ ।

ପତ୍ତରଜ୍ଜାଭିସେକେନ, ସାସନୁଜ୍ଜୋତନତ୍ଥିନା ॥

ନିସ୍ସାୟ ସୀହଳିନ୍ଦେନ, ୟଂ ପରକ୍କମବାହୁନା।

କତ୍ୱା ନିକାୟସାମଗ୍ଗିଂ, ସାସନଂ ସୁୱିସୋଧିତଂ ॥

କସ୍ସପଂ ତଂ ମହାଥେରଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣାୟକଂ ।

ଦୀପସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିମ୍ହି, ସାସନୋଦୟକାରକଂ ॥

ପଟିପତ୍ତିପରାଧୀନଂ, ସଦାରଞ୍ଞନିୱାସିନଂ ।

ପାକଟଂ ଗଗନେ ଚନ୍ଦ-ମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସାସନେ ॥

ସଙ୍ଘସ୍ସ ପିତରଂ ୱନ୍ଦେ, ୱିନୟେ ସୁୱିସାରଦଂ ।

ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋହଂ, ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମି ସାସନେ ॥

ଅନୁଥେରଂ ମହାପୁଞ୍ଞଂ, ସୁମେଧଂ ସୁତିୱିସ୍ସୁତଂ ।

ଅୱିଖଣ୍ଡିତସୀଲାଦି-ପରିସୁଦ୍ଧଗୁଣୋଦୟଂ ॥

ବହୁସ୍ସୁତଂ ସତିମନ୍ତଂ, ଦନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ସମାହିତଂ ।

ନମାମି ସିରସା ଧୀରଂ, ଗରୁଂ ମେ ଗଣୱାଚକଂ ॥

ଆଗତାଗମତକ୍କେସୁ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଞ୍ଞୁସୁ ।

ୟସ୍ସନ୍ତେୱାସିଭିକ୍ଖୂସୁ, ସାସନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥

ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟାହଂ, ଲୀନସାରତ୍ଥଦୀପନିଂ।

କରିସ୍ସାମି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପରିପୁଣ୍ଣମନାକୁଲଂ ॥

ପୋରାଣେହି କତଂ ୟଂ ତୁ, ଲୀନତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନଂ ।

ନ ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି ସବ୍ବସୋ ॥

ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱାୟ, ସୀହଳାୟ ନିରୁତ୍ତିୟା ।

ଗଣ୍ଠିପଦେସ୍ୱନେକେସୁ, ଲିଖିତଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ଥଚି ॥

ମାଗଧିକାୟ ଭାସାୟ, ଆରଭିତ୍ୱାପି କେନଚି ।

ଭାସନ୍ତରେହି ସମ୍ମିସ୍ସଂ, ଲିଖିତଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଚ ॥

ଅସାରଗନ୍ଥଭାରୋପି, ତତ୍ଥେୱ ବହୁ ଦିସ୍ସତି ।

ଆକୁଲଞ୍ଚ କତଂ ୟତ୍ଥ, ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ॥

ତତୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣେନ, ତାଦିସେନେତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ ।

କଥମତ୍ଥଂ ୱିଜାନନ୍ତି, ନାନାଦେସନିୱାସିନୋ ॥

ଭାସନ୍ତରଂ ତତୋ ହିତ୍ୱା, ସାରମାଦାୟ ସବ୍ବସୋ ।

ଅନାକୁଲଂ କରିସ୍ସାମି, ପରିପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ॥

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସିତୁକାମୋ ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୋ କପ୍ପକୋଟୀହିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗେନ ହି ୱନ୍ଦନାରହଭାୱୋ, ୱନ୍ଦନାରହେ ଚ କତା ୱନ୍ଦନା ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣପ୍ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଆଚରିୟା । ତଥା ହି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି –

‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଭୱନିସ୍ସୟୱିସୁଦ୍ଧିପଟିୱେଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ତେସଂ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକ୍କମଲଦ୍ଧବ୍ବାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ । ଅଥ ୱା ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଭାୱତୋ, ପଣ୍ଡିତେହି ସମାଚରିତଭାୱତୋ, ଆୟତିଂ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମକିରିୟା’’ତି ।

ମୟଂ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ହି ପୟୋଜନଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –

‘‘ଇଚ୍ଚେୱମଚ୍ଚନ୍ତନମସ୍ସନେୟ୍ୟଂ,

ନମସ୍ସମାନୋ ରତନତ୍ତୟଂ ୟଂ ।

ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ୱିପୁଲଂ ଅଲତ୍ଥଂ,

ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋ’’ତି ॥

ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣେନ ଚେତ୍ଥ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ପଞ୍ଞାପାଟୱଭାୱତୋ, ତାୟ ପଞ୍ଞାପାଟୱଞ୍ଚ ରାଗାଦିମଲୱିଧମନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ।

ତସ୍ମା ରତନତ୍ତୟପୂଜନେନ ୱିକ୍ଖାଲିତମଲାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପାଟୱସିଦ୍ଧି ।

ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନସମାଧିହେତୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ସମାଧିହେତୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱଂ ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତି, ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦିୟତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧.) ।

ସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୯; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) । ତତୋ ଏୱଂ ପଟୁଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିଞ୍ଞାମହତ୍ତକତଂ ଖେଦମଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାପୟିସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱଡ୍ଢନତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରତନତ୍ତୟପଣାମେନ ହି ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲାନି ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟିନୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆୟୁ ୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୯) ।

ତତୋ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱୁଡ୍ଢିୟା ହୋତେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନମିତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟଗାରୱସ୍ସ ପଟିଭାନାପରିହାନାୱହତ୍ତା । ଅପରିହାନାୱହଞ୍ହି ତୀସୁପି ରତନେସୁ ଗାରୱଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା । କତମେ ସତ୍ତ ? ସତ୍ଥୁଗାରୱତା ଧମ୍ମଗାରୱତା ସଙ୍ଘଗାରୱତା ସିକ୍ଖାଗାରୱତା ସମାଧିଗାରୱତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସୋୱଚସ୍ସତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୪) ।

ହୋତେୱ ଚ ତତୋ ପଟିଭାନାପରିହାନେନ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତପରିସମାପନଂ ।

ଅଥ ୱା ପସାଦୱତ୍ଥୂସୁ ପୂଜାୟ ପୁଞ୍ଞାତିସୟଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାତିସୟତ୍ତଂ –

‘‘ପୂଜାରହେ ପୂଜୟତୋ, ବୁଦ୍ଧେ ୟଦିୱ ସାୱକେ ।

ପପଞ୍ଚସମତିକ୍କନ୍ତେ, ତିଣ୍ଣସୋକପରିଦ୍ଦୱେ ॥

‘‘ତେ ତାଦିସେ ପୂଜୟତୋ, ନିବ୍ବୁତେ ଅକୁତୋଭୟେ ।

ନ ସକ୍କା ପୁଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ, ଇମେତ୍ତମପି କେନଚୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୫-୧୯୬; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୦.୧-୨) ।

ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋ ଚ ୟଥାଧିପ୍ପେତପରିସମାପନୁପାୟୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଏସ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବକାମଦଦୋ ନିଧି ।

ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୦) ।

ଉପାୟେସୁ ଚ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ହୋତେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନଂ । ରତନତ୍ତୟପୂଜା ହି ନିରତିସୟପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସଂବୁଦ୍ଧିୟା ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭୱୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନ୍ତରାୟନିବନ୍ଧନସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନାୟ ପହୋତି, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ପନ ସପ୍ପୟୋଜନଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ୱନ୍ଦନଂ କାତୁଂ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ‘‘ୟୋ କପ୍ପ…ପେ॰… ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ୟସ୍ମା କରୁଣାପ୍ପଧାନା, ନ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ୱିୟ କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା, ନାପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ୱିୟ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା, ତସ୍ମା କରୁଣାପ୍ପଧାନମେୱ ଭଗୱତୋ ଥୋମନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଏସା ହି ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଥୋମନା । ତେନେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନଂ, ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ‘‘କରୁଣା ୱିୟ ସତ୍ତେସୁ, ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ମହେସିନୋ’’ତି ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନଞ୍ଚ ଥୋମନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟାଧିମୁତ୍ତିଚରିୟାଦିଭେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣାୟ ତତ୍ଥ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ହି ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିବହୁଲୋ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ଗମ୍ଭୀରମତ୍ଥପଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ଚ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ।

ୱିନୟଦେସନା ପନ ଆସୟାଦିନିରପେକ୍ଖଂ କେୱଲଂ କରୁଣାୟ ପାକତିକସତ୍ତେନପି ଅସୋତବ୍ବାରହଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାରହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅୱତ୍ତବ୍ବାରହଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସୀତି କରୁଣାପ୍ପଧାନା । ତଥା ହି ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଗତହିରୋତ୍ତପ୍ପୋପି ଭଗୱା ଲୋକିୟସାଧୁଜନେହିପି ପରିହରିତବ୍ବାନି ‘‘ସିଖରଣୀସୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଚନାନି ୟଥାପରାଧଞ୍ଚ ଗରହୱଚନାନି ୱିନୟପିଟକଦେସନାୟ ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ମହାପରିସମଜ୍ଝେ ଅଭାସି, ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାରଣାପେକ୍ଖାୟ ୱେରଞ୍ଜାଦୀସୁ ସାରୀରିକଞ୍ଚ ଖେଦମନୁଭୋସି । ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ଭୂମନ୍ତରପଚ୍ଚୟାକାରସମୟନ୍ତରକଥାନଂ ୱିୟ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପଞ୍ଞା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅତିସୟକିଚ୍ଚୱତୀ, କରୁଣାୟ କିଚ୍ଚଂ ପନ ତତୋପି ଅଧିକନ୍ତି କରୁଣାପ୍ପଧାନା ୱିନୟଦେସନା । କରୁଣାବ୍ୟାପାରାଧିକତାୟ ହି ଦେସନାୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନତା । ତସ୍ମା ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଂ କରୁଣାପ୍ପଧାନମେୱ ଏତ୍ଥ ଥୋମନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱା ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ତଂମୂଲକତ୍ତା ସେସବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ । ମହାକରୁଣାୟ ୱା ଛସୁ ଅସାଧାରଣଞାଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରତ୍ତା ତଂସହଚରିତସେସାସାଧାରଣଞାଣାନମ୍ପି ଗହଣସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ନୟତୋ ଦସ୍ସିତାୱ ହୋନ୍ତି । ଏସୋୟେୱ ହି ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗାହୋ । ଅଞ୍ଞଥା କୋ ନାମ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତେନେୱାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫) ।

ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତିଅନୁୟୁତ୍ତେନ ‘‘ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅପିଚ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୟୋ କପ୍ପକୋଟୀହିପୀ’’ତିଆଦିନା କରୁଣାମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ – ୟୋତି ଅନିୟମୱଚନଂ । ତସ୍ସ ‘‘ନାଥୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କପ୍ପକୋଟୀହିପୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ୟାୟ କରୁଣାୟ ସୋ ‘‘ମହାକାରୁଣିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ୱସେନ କପ୍ପକୋଟିଗଣନାୟପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲଂ ଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ଅତିଦୁକ୍କରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଦସ୍ସେତି । କରୁଣାୟ ବଲେନେୱ ହି ସୋ ଭଗୱା ହତ୍ଥଗତମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ପହାୟ ସଂସାରପଙ୍କେ ନିମୁଗ୍ଗଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ତତୋ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତେତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ନୟନଜୀୱିତପୁତ୍ତଭରିୟଦାନାଦିକଂ ଅତିଦୁକ୍କରମକାସି । କପ୍ପକୋଟୀହିପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲନ୍ତି କପ୍ପକୋଟିଗଣନାୟପି ‘‘ଏତ୍ତକା କପ୍ପକୋଟିୟୋ’’ତି ପମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କାଲଂ, କପ୍ପକୋଟିଗଣନୱସେନପି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କପ୍ପକୋଟିୱସେନେୱ ହି ସୋ କାଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱସେନ ପନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋୟେୱ । ‘‘କପ୍ପକୋଟୀହିପୀ’’ତି ଅପିସଦ୍ଦୋ କପ୍ପକୋଟିୱସେନପି ତାୱ ପମେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ପଗେୱ ୱସ୍ସଗଣନାୟାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ‘‘ମାସମଧୀତେ, ଦିୱସଂ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । କରୋନ୍ତୋ ଅତିଦୁକ୍କରାନୀତି ପଞ୍ଚମହାପରିଚ୍ଚାଗାଦୀନି ଅତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ । ଏୱମତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ କିଂ ୱିନ୍ଦୀତି ଚେ ? ଖେଦଂ ଗତୋ, କାୟିକଂ ଖେଦମୁପଗତୋ, ପରିସ୍ସମଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ଖିଜ୍ଜତି ସହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଖେଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକହିତାୟାତି ‘‘ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତପୀଳିତଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ତମ୍ହା ଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସୁଖଭାଗିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ହିତକରଣତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସ ଚ ‘‘ଅତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକହିତାୟ ଖେଦଂ ଗତୋତି ୟୋଜନାୟପି ନତ୍ଥି ଦୋସୋ । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେପି ହି ‘‘ଅତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତୋ ଖେଦଂ ଗତୋ, କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ଲୋକହିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ପନ ଏୱଂ ୟୋଜନଂ ଅସମ୍ଭାୱେନ୍ତେନ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ଭଗୱା ଲୋକହିତାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖମନୁଭୱତି । ନ ହି କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଲୋକସ୍ସ ଉପକାରଂ ଆୱହତୀ’’ତି, ତଂ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୟୋଜନାୟପି ଅତିଦୁକ୍କରାନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଲୋକହିତକରଣତ୍ଥାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ତୁ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନେନେୱ ଲୋକହିତସିଦ୍ଧୀତି । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୟୋଜନାୟପି ହି ନ ଦୁକ୍କରକରଣମତ୍ତେନ ଲୋକହିତସିଦ୍ଧି । ନ ହି ଦୁକ୍କରଂ କରୋନ୍ତୋ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଫଲାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଅଥ ଖୋ ତାଦିସଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନାୟ ମଗ୍ଗଫଲାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଲୋକସ୍ସ ହିତଂ ସାଧେତି ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାଜନୱସେନ ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ, ହିତକରଣସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତଂୱିସୟସ୍ସେୱ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପାନି ତଂୱିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୂହତ୍ଥୋପି ଲୋକସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟୱସେନ ଲୋକୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିନା ସତ୍ତଲୋକଞ୍ଚ ଜାତିଲୋକଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତପରଲୋକାନଂ ୱା ଉଚ୍ଛିନ୍ନଲୋକସମୁଦୟାନଂ ଇଧ ଜାତିଲୋକେ ଓକାସଲୋକେ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ହିତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସ, ଲୋକାନଂ, ଲୋକେ ୱା ହିତନ୍ତି ସରୂପେକସେସଂ କତ୍ୱା ଲୋକହିତମିଚ୍ଚେୱାହା’’ତି, ନ ତଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସଙ୍ଖଆତହିତସ୍ସପି ସତ୍ତଲୋକୱିସୟତ୍ତା, ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣେନେୱ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲାନଂ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱଜିରବୁଦ୍ଧିଟୀକାକାରେନା’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ୱା ‘‘ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ୱା ‘‘ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେସୂ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । କେୱଲଂ ‘‘ଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମାଗଧଭାସାୟ ଲିଖିତେ ଗଣ୍ଠିପଦେ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନାଥୋତି ଲୋକପଟିସରଣୋ, ଲୋକସାମୀ ଲୋକନାୟକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ସବ୍ବାନତ୍ଥପଅହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଏକପଟିସରଣୋ ପତିଟ୍ଠା । ଅଥ ୱା ନାଥତୀତି ନାଥୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖଂ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ଆସୀସତି ପତ୍ଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନାଥତି ୱେନେୟ୍ୟଗତେ କିଲେସେ ଉପତାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନାଥତୀତି ୱା ୟାଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ହି ‘‘ସାଧୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନ କାଲଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୮.୭) ସତ୍ତାନଂ ତଂ ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ୟାଚିତ୍ୱାପି କରୁଣାୟ ସମୁସ୍ସାହିତୋ ତେ ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେତି । ପରମେନ ୱା ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ପରମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ‘‘ନାଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବୋପି ଚାୟମତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ୟୋ କରୁଣାୟ କମ୍ପିତହଦୟତ୍ତା ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ଅତିଦୁକ୍କରକିରିୟାୟ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ତାଦିସଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଆଗତୋ, ତସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ୱା କିରୀୟତି ପସାରୀୟତୀତି କରୁଣା । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି ୱିବାଧେତି, ୱିନାସେତି ୱା ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବାଧେତୀତି । କରୁଣାୟ ନିୟୁତ୍ତୋତି କାରୁଣିକୋ ୟଥା ‘‘ଦୋୱାରିକୋ’’ତି । ୟଥା ହି ଦ୍ୱାରଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନୋପି ଦ୍ୱାରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକୋ ପୁରିସୋ ଦ୍ୱାରାନତିୱତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ‘‘ଦୋୱାରିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ମେତ୍ତାଦିୱସେନ କରୁଣାୱିହାରତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନୋପି କରୁଣାନତିୱତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ କରୁଣାୟ ନିୟୁତ୍ତୋତି ‘‘କାରୁଣିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ୟାୱ ମହାପରିନିବ୍ବାନା ଲୋକହିତତ୍ଥମେୱ ଲୋକନାଥା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ମହନ୍ତୋ କାରୁଣିକୋତି ମହାକାରୁଣିକୋ । ସତିପି ଭଗୱତୋ ତଦଞ୍ଞଗୁଣାନମ୍ପି ୱସେନ ମହନ୍ତଭାୱେ କାରୁଣିକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କରୁଣାୱସେନେତ୍ଥ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ମହାକାରୁଣିକସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ସତ୍ଥୁ ମହାକରୁଣା ୱୁତ୍ତା ହୋତି ।

ଅଥ ୱା କରୁଣା କରୁଣାୟନଂ ସୀଲଂ ପକତି ଏତସ୍ସାତି କାରୁଣିକୋ, ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱା କରୁଣାୟନସଭାୱୋ ସଭାୱଭୂତକରୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଅଥ ୱା ମହାୱିସୟତାୟ ମହାନୁଭାୱତାୟ ମହାବଲତାୟ ଚ ମହତୀ କରୁଣାତି ମହାକରୁଣା। ଭଗୱତୋ ହି କରୁଣା ନିରୱସେସେସୁ ସତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତତି, ପୱତ୍ତମାନା ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ପୱତ୍ତତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଭେଦଞ୍ଚ ମହନ୍ତମେୱ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖଂ ଏକନ୍ତତୋ ନିପ୍ଫାଦେତି, ମହାକରୁଣାୟ ନିୟୁତ୍ତୋତି ମହାକାରୁଣିକୋତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ମହତୀ ପସତ୍ଥା କରୁଣା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମହାକାରୁଣିକୋ । ପୂଜାୱଚନୋ ହେତ୍ଥ ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ମହାପୁରିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପସତ୍ଥା ଚ ଭଗୱତୋ କରୁଣା ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱସେନପି ପୱତ୍ତିତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତାତି ।

ଏୱଂ କରୁଣାମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ଅସମ୍ବୁଧ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ବୁଧନ୍ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ସ ଅସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥାସଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଠନ୍ତୋ ନିସୀଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟନ୍ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୟ ଅନିୟମତୋ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨) ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୱାସନାୟ ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ କମ୍ମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନେୱ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିହତୱିଦ୍ଧଂସିତନିରୱସେସକିଲେସୋ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧) । ତେନ ଏୱଂ ନିରୁପମପ୍ପଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧେନ ନିସେୱିତଂ ଗୋଚରାସେୱନାଭାୱନାସେୱନାହି ୟଥାରହଂ ନିସେୱିତଂ ଅନୁଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ଗୋଚରାସେୱନାୱସେନେୱ ନିସେୱିତଂ, ମଗ୍ଗୋ ପନ ଅତ୍ତନା ଭାୱିତୋ ଚ ଭାୱନାସେୱନାୱସେନ ସେୱିତୋ, ପରେହି ଉପ୍ପାଦିତାନି ପନ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦିନା ୟଦା ପରିଜାନାତି, ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତାନି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତଦା ଗୋଚରାସେୱନାୱସେନପି ସେୱିତାନି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସପି ପରିୟାୟତୋ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣେ ସତି ସୋପି ଦେସନାସମ୍ମସନଞାଣଗୋଚରତାୟ ଗୋଚରାସେୱନାୟ ସେୱିତୋତି ସକ୍କା ଗହେତୁଂ । ‘‘ଅଭିଧମ୍ମନୟସମୁଦ୍ଦଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତୀଣି ପିଟକାନି ସମ୍ମସୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସପି ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସମ୍ମସନପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୟଂ ଅସମ୍ବୁଧଂ ଅସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ସୋପି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଚ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଭୱାଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମୱିନୟୋ ପନ ତଦତ୍ଥପଟିପତ୍ତିୟା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହସ୍ସତି ।

ପହାୟ ଜାତିସଂସାରଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୫; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫) ।

ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକେହିପି ଗୋଚରାସେୱନାଦିନା ସେୱିତାନି ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେନଚି ପନ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଭୱାଭୱନ୍ତି ଅପରକାଲକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ, ଭୱତୋ ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଭୱାଭୱନ୍ତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ହୀନପଣୀତୱସେନ ଚ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଦ୍ଧତ୍ଥୋପି ହି ଅ-କାରୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତସ୍ମା ଅଭୱୋତି ମହାଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଭୱୋ ଚ ଅଭୱୋ ଚ ଭୱାଭୱୋ । ତଂ ଭୱାଭୱଂ । ଗଚ୍ଛତୀତି ଅପରକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ଜୀୱଲୋକୋତି ସତ୍ତଲୋକୋ । ଜୀୱଗ୍ଗହଣେନ ହି ସଙ୍ଖାରଭାଜନଲୋକଂ ନିୱତ୍ତେତି ତସ୍ସ ଭୱାଭୱଗମନାସମ୍ଭୱତୋ । ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋତି ଧମ୍ମୱିସେସନଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ପୂରେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ଅଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତବ୍ବିପରୀତତୋ କାୟସୁଚରିତାଦି ୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ତଂ ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା, ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା, ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା, ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ସବ୍ବୟୋନିଗତିଭୱୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା, ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ଜୱତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ଜୱତୀତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା । ସା ଆଦି ୟେସଂ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେୟେୱ କିଲିସ୍ସନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତାତି କିଲେସା, ତେୟେୱ ଚ ସତ୍ତାନଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଜାଲସଦିସାତି ଜାଲଂ, ତଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ସବ୍ବସୋ ୱିନାସେତି ସୀଲେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସୀ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ସପରିୟତ୍ତିକୋ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗୋୟେୱ କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ନେତରେତି ଚେ ? ୱୁଚ୍ଚତେ । ମଗ୍ଗସ୍ସପି ନିବ୍ବାନମାଗମ୍ମ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ନିବ୍ବାନମ୍ପି କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନକିଚ୍ଚଂ ଫଲେନ ନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତି ଫଲମ୍ପି ‘‘କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସୀ’’ତି ୱତ୍ତୁମରହତୀତି ନ କୋଚି ଦୋସୋ ।

ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ ଅନିୟମିତସ୍ସ ନିୟମୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ।

‘‘ୟେ କେଚି ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତାସେ, ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) –

ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ୱା ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାଦିୱସେନ ସଂସାରସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଅପାୟାଦିନିବ୍ବତ୍ତକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଧାରଣଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଉଭୟମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଧାରେତି, ଅରିୟଫଲଂ ପନ ତଂସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନେନ ତଦନୁଗୁଣତାୟ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତଦଧିଗମହେତୁତାୟାତି ଉଭୟଂ ପରିୟାୟତୋ ଧାରେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ୱରୋ ପୱରୋ ଅନୁତ୍ତରୋତି ଧମ୍ମୱରୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ସାରତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ପପଞ୍ଚିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ତଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ସାରତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ୟତ୍ଥ ପନ କେନଚି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରୁଦ୍ଧଂ ଲିଖିତଂ, ତମ୍ପି କତ୍ଥଚି ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲୱିଦ୍ଧଂସିନୋ’’ତି ଏତେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦୀହି ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ଧମ୍ମୱରସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନତୋ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ । ପଠମେନ ୱା ପହାନସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ପଭାୱସମ୍ପଦଂ ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ଗୁଣେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଗୁଣେହୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦାନି ୟେହି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋ, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୀଲସମାଧୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦି ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମାଧୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦି । ସମାଧିସୀସେନ ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଞାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା । ୱିମୁତ୍ତି ଚ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦପରିୟାୟେନ ପଭୁତିସଦ୍ଦେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ପଭୁତି-ସଦ୍ଦେନ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ଗୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣା ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲାଦୟୋ କିଞ୍ଚାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ତେ ‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସୀଲାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୁତ୍ତରାୱା’’ତି, ତଂ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଲୋକିୟଗୁଣେହିପି ଥୋମନାୟ କୋଚି ଦୋସୋ ଦିସ୍ସତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସ୍ସପି ତାୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ଥୋମନା ହୋତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସାତି ।

କୁସଲତ୍ଥିକାନଂ ଜନାନଂ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିୟା ଖେତ୍ତସଦିସତ୍ତା ଖେତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖେତ୍ତଂ ଜନାନଂ କୁସଲତ୍ଥିକାନ’’ନ୍ତି । ଖିତ୍ତଂ ବୀଜଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ତାୟତୀତି ହି ଖେତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣୱିରୁହନଭୂମି, ତଂସଦିସତ୍ତା ଅରିୟସଙ୍ଘୋପି ‘‘ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟୋ’’ତି ଅନିୟମେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିୟମୱଚନଂ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ଅରିୟା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଅଥ ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା । ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋ ସମୂହୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ। ଅଥ ୱା ଅରିୟୋ ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଘୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱତୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ । ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମରତନାନମ୍ପି ସମଧିଗମୋ ସଙ୍ଘରତନାଧୀନୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ‘‘ସିରସା ନମାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲଗୁଣସଂକିତ୍ତନମୁଖେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ପୟୋଜନେ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଚ୍ଚେୱ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ନମସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ନମସ୍ସିତବ୍ବଂ ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସମାନୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ୱନ୍ଦମାନୋ ଅହଂ ୱିପୁଲଂ ୟଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ଅଲତ୍ଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ତେସଞ୍ହି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାଭୂତଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଅମତାଧିଗମହେତୁଭୂତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ।

ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ୱା ରତନଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩) ।

ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।

‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦନ୍ତି ପୁଞ୍ଞରାସିଂ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱା’’ତି ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦନ୍ତି ପୁଞ୍ଞାଭିନିସଂସ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦନ୍ତି ପୁଞ୍ଞନଦିଂ, ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହନ୍ତି ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତିୟମାନଞ୍ହି ପୁଞ୍ଞଂ ଅଭିସନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱ ସାରତ୍ଥପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୦୨୭) –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦା କୁସଲାଭିସନ୍ଦା ସୁଖସ୍ସାହାରା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’ତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ କୁସଲାଭିସନ୍ଦୋ ସୁଖସ୍ସାହାରୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୨୭) –

ଏୱମାଦିକାୟ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦା କୁସଲାଭିସନ୍ଦାତି ପୁଞ୍ଞନଦିୟୋ କୁସଲନଦିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଫଲ’’ନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ। ନ ହି ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସମାନୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଅଲତ୍ଥ, କିନ୍ତୁ ଅନପ୍ପକଂ ପୁଞ୍ଞରାସିଂ ତଦା ଅଲଭି, ତସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ପରଲୋକଭାଗୀ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ତୁ ଅନ୍ତରାୟୱିଘାତୋ ତସ୍ସ ଚ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆନିସଂସମତ୍ତକଂ, ‘‘ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ପୁଞ୍ଞଫଲେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟଭାୱୋ ନ ସିଜ୍ଝତି, ନ ଚେତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ମହତୋ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋତି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଥାପି ପଣାମକିରିୟାୟ ଜନିତତ୍ତା ପୁଞ୍ଞମେୱ ପୁଞ୍ଞଫଲନ୍ତି ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସୋ ଚ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହୋ ନ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ, ଅଥ ଖୋ ମହନ୍ତୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିପୁଲ’’ନ୍ତି, ମହନ୍ତଂ ଅନପ୍ପକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲତ୍ଥନ୍ତି ଅଲଭିଂ, ପାପୁଣିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ବଲେନ । ହତନ୍ତରାୟୋତି ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ । ପଣାମପୟୋଜନେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ହତୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୟୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ ଅସ୍ସାତି ହତନ୍ତରାୟୋ । ଅସ୍ସ ‘‘ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ ୱିନୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ହତନ୍ତରାୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱିନୟଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଉପଘାତକଉପଦ୍ଦୱାନଂ ହନନେ ସମତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି ।

ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ସ ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ତାୱ ଭଗୱତୋ ସାସନସ୍ସ ମୂଲପତିଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତମ୍ପି ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଠିତେ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠିତସ୍ସ ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ୟସ୍ମିଂ ଠିତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୱିନୟପିଟକେ । ଠିତେତି ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅନୂନଂ ହୁତ୍ୱା ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସାସନନ୍ତି ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସାସନଂ । ଅଟ୍ଠିତସ୍ସାତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତେ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ଅଟ୍ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ତୀସୁପି ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠିତସ୍ସାତି ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସପି ଭଗୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି ତେସୁୟେୱ ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି । ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗମନୱସେନ ସୁସଣ୍ଠାନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେନ ଅସ୍ସ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ୟଥାଠାନେ ପତିଟ୍ଠିତେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ରୂପକାୟେନ ସୁସଣ୍ଠିତୋ, କାୟୱଙ୍କାଦିରହିତତ୍ତା ତାଦିଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ନାମକାୟେନପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେନଚି ପନ ‘‘ଚତୁବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ସତ୍ତେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମା ଚ ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱା ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସ । ସୁସଣ୍ଠିତତ୍ତା ହେସ କେୱଲଂ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପନେତୁକାମୋ ହିତଂ ଉପସଂହରିତୁକାମୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପମୁଦିତୋ ଅପକ୍ଖପତିତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ୱିନୟଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାଧିକାରେ ସାରୁପ୍ପାୟ ଥୁତିୟା ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ ‘ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସା’’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତାଧିକାରାନୁରୂପୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି – ୟଥାୱୁତ୍ତକାମସୁଖଲ୍ଲିକାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ଅଟ୍ଠିତତ୍ତାୟେୱ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ସମ୍ମା ଠିତତ୍ତା ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଥୋମନା କତା ହୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାୟେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପକାସନତୋ ।

ତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟସ୍ମି’’ନ୍ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିୟମୱଚନଂ, ତସ୍ସ ‘‘ୱିନୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଅନାକୁଲଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁରୂପସ୍ସ କାଲମତ୍ତସ୍ସପି ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସେନପି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀତି ୱଚନମତ୍ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞେହି ୱତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣିତା ଅଟ୍ଠକଥା, ତତୋୟେୱ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱୋ ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ନିସ୍ସାୟ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ, ନ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ବଲଂ ନିସ୍ସାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ‘‘ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁ ପୁନ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ କିଂ ପୟୋଜନ’’ନ୍ତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଅନୂନଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । କାମନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ, ୟଥିଚ୍ଛକଂ ୱା, ସବ୍ବସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣିତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାମଂ ସଂୱଣ୍ଣିତୋୟେୱ, ନୋ ନ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କେହି ପନ ସୋ ୱିନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହୀ’’ତି । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୟୋ ପୁବ୍ବାଚରିୟା ଏୱ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଚ ଆସଭା, ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୀଦିସା ପନେତେ ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ଆହ ‘‘ଞାଣମ୍ବୂ’’ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଅମ୍ବୁନା ସଲିଲେନ ନିଦ୍ଧୋତାନି ନିସ୍ସେସତୋ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଧୋତାନି ୱିକ୍ଖାଲିତାନି ୱିସୋଧିତାନି ରାଗାଦୀନି ତୀଣି ମଲାନି କାମାସୱାଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ୟେହି ତେ ଞାଣମ୍ବୁନିଦ୍ଧାତମଲାସୱା, ତେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଚ ନ କେୱଲଂ ଏତେସୁ ଆଚରିୟଭାୱୋୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ରାଗାଦିମଲରହିତା ଖୀଣାସୱା ୱିସୁଦ୍ଧସତ୍ତା ଏତେତି ଦସ୍ସେତି ।

ଖୀଣାସୱଭାୱେପି ନ ଏତେ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା, ଅଥ ଖୋ ଏୱରୂପେହିପି ଆନୁଭାୱେହି ସମନ୍ନାଗତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜାପଟିସମ୍ଭିଦେହୀ’’ତି । ୱିସୁଦ୍ଧା ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧା ୱିଜ୍ଜା ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୟେସଂ ତେ ୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜାପଟିସମ୍ଭିଦା, ତେହି । ଏକଦେସେନ ପଟିସମ୍ଭିଦଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅରିୟାନମେୱ ଅଭାୱତୋ ଏତେହି ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦା ପଟୁତରଲଦ୍ଧପ୍ପଭେଦାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୱିଜ୍ଜାତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ୱା । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଞ୍ଚାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା । ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ପନ –

‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣମନୋମୟିଦ୍ଧି,

ଇଦ୍ଧିପ୍ପଭେଦୋପି ଚ ଦିବ୍ବସୋତଂ ।

ପରସ୍ସ ଚେତୋପରିୟାୟଞାଣଂ,

ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁଗତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ।

ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାସୱସଙ୍ଖୟୋ ଚ,

ଏତାନି ଞାଣାନି ଇଧଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣମନୋମୟିଦ୍ଧୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଗ୍ଗହିତା ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟେୱ । ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁହେତୁଫଲାନୁରୂପଂ ୱୋହାରେସୁ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ଇଦଂ ଞାଣଂ ଇମମତ୍ଥଂ ଜୋତୟତୀତି ଇମିନା ଆକାରେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ଏତାସଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରକଥା ଅତିପପଞ୍ଚଭାୱତୋ ଇଧ ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ ଛେକଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହୀ’’ତି । ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ଧମ୍ମେସୁ ଅଭିୟୋଗୱସେନ ୱିସେସୋ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ସାତିସୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହୀତି ପିଟକତ୍ତୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନେ ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେ କୋୱିଦେହି ଛେକେହି, କୁସଲେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଲେସଜାଲଂ ପରିକ୍ଖାରବାହୁଲ୍ଲଂ ୱା ସଂଲିଖତି ତନୁଂ କରୋତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ। ଇଧ ପନ ଖୀଣାସୱାଧିକାରତ୍ତା ପରିକ୍ଖାରବାହୁଲ୍ଲସ୍ସ ସଲ୍ଲିଖନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ଗଣ୍ଠିପଦେ ‘‘ସଲ୍ଲେଖିୟେ ପରିମିତପରିକ୍ଖାରୱୁତ୍ତିୟା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସଲ୍ଲେଖସ୍ସ ଭାୱୋ ସଲ୍ଲେଖିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସଲ୍ଲେଖିୟେ, ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୋସୁଲଭୂପମେହୀତି ଅସୁଲଭୂପମେହି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟା ଅସୁକସଦିସାତି ତେସଂ ଉପମାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ନତ୍ଥି ସୁଲଭା ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ନୋସୁଲଭୂପମା । ମହାୱିହାରସ୍ସାତି ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତଅଭୟଗିରିସେସନିକାୟଦ୍ୱୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଧଜୂପମେହୀତି ରଥସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନହେତୁକଂ ରଥେ ବଦ୍ଧଧଜଂ ୱିୟ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ‘‘ଅସୁକେହି ଚ ଅସୁକେହି ଚ ଥେରେହି ନିୱାସିତୋ ମହାୱିହାରୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ମହାୱିହାରସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନହେତୁତ୍ତା ମହାୱିହାରସ୍ସ ଧଜୂପମେହି । ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ସମ୍ମା ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣିତୋ । ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ଅୟଂ ୱିନୟୋତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତେହି ନୟେହୀତି ଅନେକପ୍ପଭେଦନୟତ୍ତା ୱିଚିତ୍ତେହି ନୟେହି । ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱରନ୍ୱୟେହୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୱରଂ ଅନୁଗତେହି, ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁଗତେହି ନୟେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧୱରଂ ଅନୁଗତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଅନୂନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଜନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କିଞ୍ଚାପି ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହି ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୱିସିଟ୍ଠେହି ଅୟଂ ୱିନୟୋ ସବ୍ବସୋ ୱଣ୍ଣିତୋ, ତଥାପି ତେସଂ ଏସା ସଂୱଣ୍ଣନା ସୀହଳଦୀପୱାସୀନଂ ଭାସାୟ ସଙ୍ଖତତ୍ତା ରଚିତତ୍ତା ଦୀପନ୍ତରେ ଭିକ୍ଖୁଜନସ୍ସ ସୀହଳଦୀପତୋ ଅଞ୍ଞଦୀପୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୁଗଣସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ମା ନାଭିସମ୍ଭୁଣାତି ନ ସମ୍ପାଦେତି ନ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ଇମଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ପାଳିନୟାନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସିରିତ୍ଥେରେନ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଇଦାନି ସମାରଭିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣିୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ସଂୱଣ୍ଣନା, ଅଟ୍ଠକଥା । ସା ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ପଠମଂ ତୀଣି ପିଟକାନି ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୁରୂପେନେୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହୋୟେୱ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତୋ କଥାମଗ୍ଗୋ । ସୋୟେୱ ଚ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଭତୋ, ପଚ୍ଛା ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେହି ମହାଥେରେହି ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ସଙ୍କରପରିହରଣତ୍ଥଂ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୀହଳଦୀପକେନା’’ତିଆଦି । ସୀହସ୍ସ ଲାନତୋ ଗହଣତୋ ସୀହଳୋ, ସୀହକୁମାରୋ । ତଂୱଂସଜାତତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଖତ୍ତିୟାନଂ ତେସଂ ନିୱାସତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସପି ସୀହଳଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମିଂ ସୀହଳଦୀପେ ଭୂତତ୍ତା ସୀହଳଦୀପକେନ ୱାକ୍ୟେନ ୱଚନେନ, ସୀହଳଭାସାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ପାଳିନୟାନୁରୂପନ୍ତି ପାଳିନୟସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କତ୍ୱା, ମାଗଧଭାସାୟ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଗରୁତରଂ ପୟୋଜନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ଅଜ୍ଝେସନା, ତଂ ଅଜ୍ଝେସନଂ, ଆୟାଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ‘‘ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟସ୍ସ ଥେରସ୍ସା’’ତି । ବୁଦ୍ଧସିରୀତି ଅୱ୍ହୟୋ ନାମଂ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟୋ, ତସ୍ସ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସନଂ ସମ୍ମା ଆଦରେନ ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ହଦୟେ ଠପେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଞ୍ଚ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାରଭନ୍ତୋ ସକଲାୟପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ଇଧ ଗହେତବ୍ବତୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ତସ୍ସା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସରୀରଂ କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ କୁରୁନ୍ଦୀନାମାଦୀସୁ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ଥେରୱାଦଂ କତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାରଭିସ୍ସନ୍ତି ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୋ କଥିୟତି ଏତାୟାତି ଅତ୍ଥକଥା, ସାୟେୱ ଅଟ୍ଠକଥା ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭; ୨.୮) ୱିୟ । ମହାପଚ୍ଚରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚରୀତି ଉଳୁମ୍ପଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା କତତ୍ତା ତମେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । କୁରୁନ୍ଦିୱଲ୍ଲିୱିହାରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କତତ୍ତା କୁରୁନ୍ଦୀତି ନାମଂ ଜାତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥଂ ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିସ୍ସୁତାସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟାସୁ, ପାକଟାସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟୁତ୍ତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୁତ୍ତମତ୍ଥନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଅୟୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ପନେତ୍ଥ ନ କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତଂ । କେନଚି ପନ ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୱିନୟୟୁତ୍ତିୟା ୱା ୟୁତ୍ତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ମହାପଚ୍ଚରିଆଦୀସୁପି କତ୍ଥଚି ଅୟୁତ୍ତସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପରି ୱିଭାୱନତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦାନଂ ବାହିରଭାୱୋ ସିୟାତି ତେପି ଅନ୍ତୋକତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଅନ୍ତୋଗଧଥେରୱାଦ’’ନ୍ତି ଆହ, ଥେରୱାଦେପି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୱଣ୍ଣନନ୍ତି ଅପରକାଲକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ତୁ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ତତ୍ଥେୱ ‘‘ସମାରଭନ୍ତୋ’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୟ କମ୍ମଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ରସ୍ସଭାୱୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋତୂହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ତଂ ମମ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ଧମ୍ମପଦୀପସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସାସନଧମ୍ମଂ ପାଳିଧମ୍ମଂ ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିମାନୟନ୍ତା ପୂଜେନ୍ତା ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରା, ଅଚିରପବ୍ବଜିତତ୍ତା ନୱା, ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱତ୍ତା ମଜ୍ଝିମା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ଉପରି ୱକ୍ଖମାନୱିଧିନା ପମାଣତ୍ତା ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଚିତ୍ତା ଇସ୍ସାପକତା ଅହୁତ୍ୱା ନିସାମେନ୍ତୁ ସୁଣନ୍ତୂତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପସ୍ସାତି ଧମ୍ମୋୟେୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ ମୋହନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ପଦୀପସଦିସତ୍ତା ପଦୀପୋ ଅସ୍ସାତି ଧମ୍ମପଦୀପୋ, ଭଗୱା । ତସ୍ସ ଧମ୍ମପଦୀପସ୍ସ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପମାଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥେୱ ବୁଦ୍ଧେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟେହି ପୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀହି ତଥେୱ ଞାତୋ, ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ୱିନୟୋତି ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ସକଲଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତୋତି ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ଭଗୱତା ଅବ୍ୟାକତଂ ନାମ ତନ୍ତିପଦଂ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥୋ କଥିତୋ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନେୱ ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋପି ଭାସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ପୱତ୍ତିତା ପକିଣ୍ଣକଦେସନାୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥା । ତଥେୱ ଞାତୋତି ୟଥେୱ ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ ଏକପଦମ୍ପି ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ଅୱିନାସେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ଞାତୋ ୱିଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତାତି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୂତି ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅକଂସୁ । କତ୍ଥଚି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାମକଂସୂ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥାପି ସୋୟେୱତ୍ଥୋ, ମ-କାରୋ ପନ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୁ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଇମିନାୟେୱ ପକାସିତତ୍ତା । ୟଦି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପମାଣଂ, ଏୱଂ ସତି ତତ୍ଥ ପମାଦଲେଖାପି ପମାଣଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ପମାଦଲେଖ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପମାଦଲେଖନ୍ତି ଅପରଭାଗେ ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହକାଲେ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲିଖନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପମାଦପାଠଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପମାଦେନ ସତିଂ ଅପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ‘‘ସଚ୍ଚେପି ଅଲିକେପି ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସଦିସଂ ୟଂ ଲିଖିତଂ, ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପମାଣନ୍ତି । ୱକ୍ଖତି ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଚ୍ଚେପି ଅଲିକେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪) ।

କେସଂ ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱାନଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାନ’’ନ୍ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ପୁନ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ୱଚନସ୍ସ କୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚେ ? ଏତ୍ଥ ତାୱ ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ନ କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ନିସାମେନ୍ତୁ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା’’ତି । ଏୱମସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପମାଣମେୱାତି ପାଠସେସଂ କତ୍ୱା ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପମାଣନ୍ତି ସାଧିତତ୍ତା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାପି ସଂୱଣ୍ଣନା କେୱଲଂ ୱଚନମତ୍ତେନେୱ ଭିନ୍ନା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ପନ ଇଧ ୱୁତ୍ତମ୍ପି କସ୍ମା ପମାଣନ୍ତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ୱଚନମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଏସାପି ଅଟ୍ଠକଥାୟେୱ, ତସ୍ମା ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱମାକୁଲଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅନାକୁଲୱଚନୋ ଚ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋ । ନ ହି ସୋ ଏୱମାକୁଲଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁମରହତି, ତସ୍ମା ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥମନାକୁଲଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଥାଠିତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନେୱ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । କଥଂ ? ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦି ନାମ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ଅୟଂ ପନ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା କସ୍ମା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ୟସ୍ମା ଚ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନାପି ଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିମତ୍ତୱିସିଟ୍ଠା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଭିନ୍ନାୱ, ତତୋୟେୱ ଚ ପମାଣଭୂତା ହେସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରଂ କତ୍ୱା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି । ତଥା ହି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ପମାଣଭାୱୋ, ଇମିସ୍ସା ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିମତ୍ତୱିସିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥତୋ ତତୋ ଅଭିନ୍ନଭାୱୋତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱହେତୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି କେୱଲଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ସତିପି ପମାଣଭାୱେ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ତତୋ ଭିନ୍ନା ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞାୟେୱ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ୱତ୍ତୁମରହତି, ନାପି ଇମିସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ତତୋଅଭିନ୍ନଭାୱେପି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ଅସତି ପମାଣଭାୱେ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପା ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱହେତୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ । ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱାତି କଞ୍ଚୁକସଦିସଂ ସୀହଳଭାସଂ ଅପନେତ୍ୱା । ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱାତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପପଞ୍ଚିତଂ ‘‘ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଅକୁପ୍ପେନ ଠାନାରହେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ପାରା॰ ୪୫) ଏତ୍ଥ ଅପଲୋକନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିୟ ତାଦିସଂ ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –

‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ଏକମେୱ ଆଗତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେତବ୍ବାନୀତି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି ଚ ‘ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମ’ନ୍ତି ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଖନ୍ଧକତୋ ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗତୋ ଚ ପାଳିଂ ଆହରିତ୍ୱା କଥିତାନି । ତାନି ମୟଂ ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ଚ ନ ଭାରିୟା ଭୱିସ୍ସତି, ୟଥାଠିତାୟ ଚ ପାଳିୟା ୱଣ୍ଣନା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଭୱିସ୍ସତି, ତାନି ଚ ଠାନାନି ଅସୁଞ୍ଞାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନମେୱ କରୋମା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫ ଭିକ୍ଖୁପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା) ।

ୱିନିଚ୍ଛୟଂସବ୍ବମସେସୟିତ୍ୱାତି ତଂତଂଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅସେସୟିତ୍ୱା ସେସଂ ଅକତ୍ୱା, କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଣ୍ଣିତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଆଗତଂ ପାଳିଂ ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନତୋ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣିତଂ ୟଥାଠାନେୟେୱ ସଂୱଣ୍ଣନତୋ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତନ୍ତିକ୍କମଂ କିଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି, କିଞ୍ଚି ପାଳିକ୍କମଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ ଆଗତାନମ୍ପି ୱଚନାନମତ୍ଥଂ । ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ଭାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡାଦୀସୁ ଝାନକଥାଆନାପାନସ୍ସତିସମଆଧିଆଦୀନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୱଚନାନମତ୍ଥଂ ତଂତଂସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ସବ୍ବସୋ ପରିଦୀପୟିସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହେସ୍ସତୀତି ଭୱିସ୍ସତି, କରିୟିସ୍ସତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱଣ୍ଣନାୟ ୱସେନ ସମାନକତ୍ତୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଛିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ପନ ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତଭାସନ୍ତରପରିଚ୍ଚାଗାଦିଂ କତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ଅମ୍ହେହି କରିୟିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୱସେନ ସମାନକତ୍ତୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଣ୍ଣନାପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପିସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମାପି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଜନୱିସେସଂ ପମାଣଭାୱଞ୍ଚ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ତସ୍ମା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାପୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ନ କେୱଲଂ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନା ହେସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାପି ୟଥାଠିତୱସେନେୱ ଅପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ, ୟସ୍ମା ଚ ଅୟଂ ୱଣ୍ଣନାପି ତତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ପମାଣଭୂତାୟେୱ ହେସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବାହିରନିଦାନକଥା

ଇଦାନି ‘‘ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ ୱିନୟ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟାଦିୱସେନ ୱିନୟସ୍ସ ବହୁୱିଧତ୍ତା ଇଧ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତୋ ତାୱ ୱିନୟୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଗାଥାସୁ । ତାୱ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ପଠମଂ ୱିନୟଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଦୀପେତି । ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋତି ନିୟମେତବ୍ବୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟସ୍ମା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ, ତେନ ହେତୁନା ଏତଂ ‘‘ୱିନୟୋ ନାମା’’ତିଆଦିକଂ ନିୟାମକୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ୱିନୟସ୍ସ । ମାତିକାତି ଉଦ୍ଦେସୋ । ସୋ ହି ନିଦ୍ଦେସପଦାନଂ ଜନନୀଠାନେ ଠିତତ୍ତା ମାତା ୱିୟାତି ମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନି ୱଣ୍ଣେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନିଦାନୱଚନପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିନୟପିଟକଂ ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା କାରଣା ୱୁତ୍ତଂ, ୟେନ ଧାରିତଂ, ୟେନ ଚ ଆଭତଂ, ୟେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ ୱିନୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନିଦାନୱଚନମତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱତ୍ତୁକାମୋପି ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ‘ଇଦମୱୋଚା’ତି ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି ଚ ୱଚନତୋ ନିଦାନନିଗମନାନିପି ସତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଅନୁୱିଧାନତ୍ତା ତଦନ୍ତୋଗଧାନେୱାତି ନିଦାନସ୍ସପି ୱିନୟପାଳିୟଂୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱିନୟପିଟକସମ୍ବନ୍ଧଂୟେୱ କତ୍ୱା ମାତିକଂ ଠପେସି । ମାତିକାୟ ହି ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିନୟପିଟକଂୟେୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗଚ୍ଛତି ।

ଇଦାନି ପନ ତଂ ୱିସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ମାତିକାପଦେସୁ । ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦନ୍ତି ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ। ହି-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତି, ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଧରମାନକାଲେ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ସମାନମେୱ । ଇଦାନି ପଞ୍ହକରଣଂ ୱତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଆୟସ୍ମତା’’ତିଆଦିମାହ । ଇମିନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିୟମେତି, ‘‘ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା କାଲଂ ନିୟମେତି । ତଞ୍ଚ ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ କାଲତୋ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ତଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ତସ୍ସା ତନ୍ତିଆରୁଳ୍ହାୟ ଇଧ ୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସା…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତଞ୍ଚ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ, ଏସା ଚ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପଞ୍ଞାସତ୍ଥୋ ୱା ଚ-ସଦ୍ଦୋ । ଉପଞ୍ଞାସୋତି ଚ ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସା ହି ଗନ୍ଥକାରାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପରଂ ୱତ୍ତୁମାରଭନ୍ତାନଂ ଚସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ । ୟଂ ପନ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ଅଞ୍ଞାପି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତୀ’’ତି । ତଦେୱ ତସ୍ସ ଗନ୍ଥକ୍କମେ ଅକୋୱିଦତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହେତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦେନ ଅତିରେକତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦି ଚେତ୍ଥ ଏତଦତ୍ଥୋୟେୱ ଚ-କାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ନ କତ୍ତବ୍ବୋୟେୱ ପଠମସଦ୍ଦେନେୱ ଅଞ୍ଞାସଂ ଦୁତିୟାଦିସଙ୍ଗୀତୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଦୀପିତତ୍ତା । ଦୁତିୟାଦିଂ ଉପାଦାୟ ହି ପଠମସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ଦୀଘାଦିଂ ଉପାଦାୟ ରସ୍ସାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ୱିୟ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି। ଏତେନ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଠପିତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ମହାୱିସୟତ୍ତା ପୂଜନୀୟତ୍ତା ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି, ପଠମା ମହାସଙ୍ଗୀତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି। ନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥନ୍ତି ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ ନିଦାନକୋସଲ୍ଲଂ, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସରଣାଦିପଟିଲାଭହେତୁଭୂତାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି ଅଞ୍ଞାସୁ ଭଗୱତୋ କିରିୟାସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅନୁଲୋମନତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା କିରିୟା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଧମ୍ମୋୟେୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଅଥ ୱା ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣା, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୦) ।

କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେତି କତଂ ପରିନିଟ୍ଠାପିତଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ୟେନ, ତସ୍ମିଂ କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତେନ ବୁଦ୍ଧକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅସେସିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତୋୟେୱ ହି ସୋ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋତି । ନନୁ ଚ ସାୱକେହି ୱିନୀତାପି ୱିନେୟ୍ୟା ଭଗୱତାୟେୱ ୱିନୀତା ହୋନ୍ତି, ତଥା ହି ସାୱକଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସାୱକୱିନେୟ୍ୟା ଚ ନ ତାୱ ୱିନୀତାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ତେସଂ ୱିନୟନୂପାୟସ୍ସ ସାୱକେସୁ ଠପିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ –

‘‘ନ ତାୱାହଂ ପାପିମ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ୟାୱ ନ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟତ୍ତା ୱିନୀତା ୱିସାରଦା ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) ।

‘‘କୁସିନାରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବୁତଦେସକାଲୱିସେସଦସ୍ସନଂ, ‘‘ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି ଗାହସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲୋକେ ଜାତସଂୱଡ୍ଢଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ତଥା ହି ମନୁସ୍ସଭାୱସ୍ସ ସୁପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ଦାରପରିଗ୍ଗହାଦୀନିପି କରୋନ୍ତୀତି । କୁସିନାରାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଉପୱତ୍ତନଭୂତଂ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ସାଲୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ନଗରଂ ପୱିସିତୁକାମା ଉୟ୍ୟାନତୋ ଉପେଚ୍ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପୱତ୍ତନନ୍ତି ସାଲୱନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ, ଏୱଂ ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କୁସିନାରାୟ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଥୂପାରାମତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲପନ୍ତି ପାଚୀନମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେତି ୟମକସାଲାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ତତ୍ଥ କିର ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚସ୍ସ ଏକା ସାଲପନ୍ତି ସୀସଭାଗେ ହୋତି, ଏକା ପାଦଭାଗେ, ତତ୍ରାପି ଏକୋ ତରୁଣସାଲୋ ସୀସଭାଗସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ ହୋତି, ଏକୋ ପାଦଭାଗସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପି ଚ ‘‘ୟମକସାଲା ନାମ ମୂଲକ୍ଖନ୍ଧୱିଟପପତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠିତସାଲା’’ତିପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଉପାଦୀୟତେ କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ଉପାଦି, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ସୋ ପନ ଉପାଦି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରନିମ୍ମଥନେନ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅନୋସ୍ସଟ୍ଠୋ, ଇଧ ଖନ୍ଧମଚ୍ଚୁମାରନିମ୍ମଥନେନ ଓସ୍ସଟ୍ଠୋ ନିସେସିତୋତି ଅୟଂ ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଉପାଦିସେସୋତି କତ୍ୱା । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବୁତିମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ପରିନିବ୍ବାନେତି ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନେ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ପରିନିବ୍ବାନହେତୁ ସନ୍ନିପତିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଥେରୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ। ସୋ ପନ ସଙ୍ଘୋ କିଂପରିମାଣୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତ୍ତା ହି ଈଦିସେସୁ ସମାସୋ ହୋତିୟେୱ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗରୁକୁଲ’’ନ୍ତି । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନନ୍ତି ଚ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରାନଂୟେୱ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନଂ । ତଦା ହି ‘‘ସନ୍ନିପତିତା ଭିକ୍ଖୂ ଏତ୍ତକା’’ତି ପମାଣରହିତା । ତଥା ହି ୱେଳୁୱଗାମେ ୱେଦନାୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ନ ଚିରେନ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ଆଗତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ପକ୍କନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଗଣନଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ଅହୋସି । ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ମହାକସ୍ସପୋତି ମହନ୍ତେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହନ୍ତୋ କସ୍ସପୋତି ମହାକସ୍ସପୋ, ଅପିଚ କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଉପାଦାୟ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ‘‘ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ’’ତିଆଦି । ସତ୍ତ ଅହାନି ସମାହଟାନି ସତ୍ତାହଂ, ସତ୍ତାହଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଭଗୱା, ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି, ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହେ ୱୀତିୱତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ସୁଭଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ପନ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଲଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାୱାୟ କୁସିନାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେସୁ ପଞ୍ଚମତ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁସତେସୁ ଅୱୀତରାଗେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠଆଜୀୱକସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଂ ସୁତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନାନପ୍ପକାରଂ ପରିଦେୱନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଏୱମାହ ।

କସ୍ମା ପନ ସୋ ଏୱମାହ ? ଭଗୱତି ଆଘାତେନ । ଅୟଂ କିର ସୋ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୩) ଆଗତେ ଆତୁମାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନହାପିତପୁବ୍ବକୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ଭଗୱତି କୁସିନାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢତେଳସେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆତୁମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ‘‘ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଆଗତକାଲେ ‘‘ୟାଗୁଦାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତେ ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତେ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଭଗୱା କିର ତାତା ଆତୁମଂ ଆଗଚ୍ଛତି ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଡ୍ଢତେଳସେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି, ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ତାତା ଖୁରଭଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ ନାଳିୟାୱାପକେନ ଅନୁଘରକଂ ଅନୁଘରକଂ ଆହିଣ୍ଡଥ, ଲୋଣମ୍ପି ତେଲମ୍ପି ତଣ୍ଡୁଲମ୍ପି ଖାଦନୀୟମ୍ପି ସଂହରଥ, ଭଗୱତୋ ଆଗତସ୍ସ ୟାଗୁଦାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ଅଥ ଭଗୱତି ଆତୁମଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁସାଗାରକଂ ପୱିଟ୍ଠେ ସୁଭଦ୍ଦୋ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଗାମଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମମତ୍ତଂ ମେ ଦେଥା’’ତି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ କରୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସବ୍ବୂପକରଣାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଉଦ୍ଧନାନି କାରେତ୍ୱା ଏକଂ କାଳକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ତାଦିସମେୱ ପାରୁପିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ କରୋଥ, ଇଦଂ କରୋଥା’’ତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁଞ୍ଚ ମଧୁଗୋଳକଞ୍ଚ ପଟିୟାଦାପେସି । ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ନାମ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପାତବ୍ବୟାଗୁ, ତତ୍ଥ ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତମଚ୍ଛମଂସପୁପ୍ଫଫଲରସାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୱିସତି, କୀଳିତୁକାମାନଂ ସୀସମକ୍ଖନୟୋଗ୍ଗା ହୋତି ସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧା ।

ଅଥ ଭଗୱା କାଲସ୍ସେୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ଆତୁମାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ମନୁସ୍ସା ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଗାମଂ ପୱିସତି, ତୟା କସ୍ସ ୟାଗୁ ପଟିୟାଦିତା’’ତି । ସୋ ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତେହେୱ ତେହି କାଳକକାସାୱେହି ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଦବ୍ବିଞ୍ଚ କଟଚ୍ଛୁଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ୟାଗୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୩) ଆଗତନୟେନ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚ ସୁତ୍ୱା ଚ ତଂ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅକପ୍ପିୟସମାଦାପନସିକ୍ଖାପଦଂ ଖୁରଭଣ୍ଡପରିହରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ ଅନେକକପ୍ପକୋଟିୟୋ ଭୋଜନଂ ପରିୟେସନ୍ତେହେୱ ୱୀତିନାମିତା, ଇଦଂ ପନ ତୁମ୍ହାକଂ ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭୋଜନଂ ଇମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନେକାନି ଅତ୍ତଭାୱସହସ୍ସାନି ଅପାୟେସ୍ୱେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ଅପେଥ ମା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଭିକ୍ଖାଚାରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି, ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ନ କିଞ୍ଚି ଗହିତଂ ।

ସୁଭଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ‘ସବ୍ବଂ ଜାନାମୀ’ତି ଆହିଣ୍ଡତି, ସଚେ ନ ଗହେତୁକାମୋ ପେସେତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ଅସ୍ସ, ପକ୍କାହାରୋ ନାମ ସବ୍ବଚିରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସତ୍ତାହମତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଇଦଞ୍ଚ ମମ ୟାୱଜୀୱଂ ପରିୟତ୍ତଂ ଅସ୍ସ, ସବ୍ବଂ ତେନ ନାସିତଂ, ଅହିତକାମୋ ଅୟଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଭଗୱତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦସବଲେ ଧରମାନେ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଅୟଂ ଉଚ୍ଚକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ ମହାପୁରିସୋ, ସଚେ କିଞ୍ଚି ୱକ୍ଖାମି, ମମଂୟେୱ ସନ୍ତଜ୍ଜେସ୍ସତୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅଜ୍ଜ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି ସୁତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ୱିୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଏୱମାହ । ଥେରୋ ପନ ତଂ ସୁତ୍ୱା ହଦୟେ ପହାରଂ ୱିୟ ମତ୍ଥକେ ପତିତସୁକ୍କାସନିଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞି, ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଚସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ସତ୍ତାହମତ୍ତପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସରୀରଂ ଧରତିୟେୱ, ଦୁକ୍ଖେନ ଭଗୱତା ଆରାଧିତସାସନେ ନାମ ଏୱଂ ଲହୁଂ ମହନ୍ତଂ ପାପକସଟଂ କଣ୍ଟକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅଲଂ ଖୋ ପନେସ ପାପୋ ୱଡ୍ଢମାନୋ ଅଞ୍ଞେପି ଏୱରୂପେ ସହାୟେ ଲଭିତ୍ୱା ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେତୁ’’ନ୍ତି ।

ତତୋ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚେ ଖୋ ପନାହଂ ଇମଂ ମହଲ୍ଲକଂ ଇଧେୱ ପିଲୋତିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଛାରିକାୟ ଓକିରାପେତ୍ୱା ନୀହରାପେସ୍ସାମି, ମନୁସ୍ସା ‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସରୀରେ ଧରମାନେୟେୱ ସାୱକା ୱିୱଦନ୍ତୀ’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସନ୍ତି, ଅଧିୱାସେମି ତାୱ । ଭଗୱତା ହି ଦେସିତଧମ୍ମୋ ଅସଙ୍ଗହିତପୁପ୍ଫରାସିସଦିସୋ, ତତ୍ଥ ୟଥା ୱାତେନ ପହଟପୁପ୍ଫାନି ୟତୋ ୱା ତତୋ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଏୱରୂପାନଂ ୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ୱିନୟେ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ସୁତ୍ତେ ଏକୋ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହୱାରା ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଅଭିଧମ୍ମେ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭୂମନ୍ତରାନି ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ମୂଲେ ନଟ୍ଠେ ପିସାଚସଦିସା ଭୱିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ସତି ଦଳ୍ହସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ତୀଣି ଗାୱୁତାନି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଅକାସି, ତୀହି ଓୱାଦେହି ଉପସମ୍ପଦଂ ଅକାସି, କାୟତୋ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ ଅକାସି, ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚନ୍ଦୋପମପଟିପଦଂ କଥେନ୍ତୋ ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା କଥେସି, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକଲସାସନରତନଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି, ମାଦିସେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ତିଟ୍ଠମାନେ ଅୟଂ ପାପୋ ସାସନେ ୱଡ୍ଢିଂ ମା ଅଲତ୍ଥୁ, ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ନ ଦିପ୍ପତି, ଧମ୍ମୋ ନ ପଟିବାହୀୟତି, ଅୱିନୟୋ ନ ଦିପ୍ପତି, ୱିନୟୋ ନ ପଟିବାହୀୟତି, ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ନ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ଅୱିନୟୱାଦିନୋ ନ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୱାଦିନୋ ନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ତାୱ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମି, ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକଂ ଗହେତ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ଅଥାୟଂ ପାପୋ ସୟମେୱ ନିଗ୍ଗହଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସାସନଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୋ ‘‘ଏୱଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି କସ୍ସଚି ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଅଥ ପଚ୍ଛା ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ଆୱୁସୋତି ପରିଦେୱନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ମା ସୋଚିତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକେନ ମା ସୋଚିତ୍ଥ । ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥାତି ୱାଚାୟ ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ ‘‘ପରିଦେୱନଂ ୱିଲାପୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ଇଦାନି ଅସୋଚନାଦୀସୁ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁମୁତ୍ତା ମୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନ ମହାସମଣେନାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ, ତତୋ ମହାସମଣତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା ମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ହୋମ ତଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋମାତି ୱା ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ଅହୁମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ, ଓତ୍ତପ୍ପାକାରସଣ୍ଠିତଂ ।

ଞାଣମୋହିତଭାରାନଂ, ଧମ୍ମସଂୱେଗସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ॥

ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, ହେତୁ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ, ଏତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତେୱ, ନୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ତଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା, ୟେନ କାରଣେନ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଦେତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପଭିକ୍ଖୂତି ପାପିକାୟ ଲାମିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତା ଭିକ୍ଖୂ । ଅତୀତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ, ପାୱଚନଂ । ପଧାନଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ, ଧମ୍ମୱିନୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଅଲଜ୍ଜୀପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା । ନ ଚିରସ୍ସେୱାତି ନ ଚିରେନେୱ । ୟାୱ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ତିଟ୍ଠତି ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତାତି ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚକେ ନିପନ୍ନେନ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଦନ୍ତେନ ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି ଧମ୍ମୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚ । ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି ଚ ଠପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚ । ୱିନୟତନ୍ତିସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ କାୟୱାଚାନଂ ୱିନୟନତୋ ୱିନୟୋତି ଲଦ୍ଧାଧିୱଚନସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ତସ୍ମା ୱିନୟୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନାତି ସୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତୁମ୍ହାକଂ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମୟା ୱୋ ଠିତେନେୱ ‘‘ଇଦଂ ଲହୁକଂ, ଇଦଂ ଗରୁକଂ, ଇଦଂ ସତେକିଚ୍ଛଂ, ଇଦଂ ଅତେକିଚ୍ଛଂ, ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଇଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ । ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅୟଂ ଗଣସ୍ସ, ଅୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଖନ୍ଧକପରିୱାରୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗୋ ମହାୱିନୟୋ ନାମ ଦେସିତୋ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ୱିନୟପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ‘‘ଇଦଂ ୱୋ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ୱୋ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱିଭାଗେନ ଅନୁସାସନତୋ । ଠିତେନେୱ ଚ ମୟା ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ତେନ ତେନ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପେନ ପକାରେନ ଇମେ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ତଂତଂଚରିୟାନୁରୂପଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁସାସନତୋ । ଠିତେନେୱ ଚ ମୟା ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି, ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ନୱ ହେତୂ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ସତ୍ତ ଫସ୍ସା, ସତ୍ତ ୱେଦନା, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଚେତନା, ସତ୍ତ ଚିତ୍ତାନି, ତତ୍ରାପି ଏତ୍ତକା ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ରୂପାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ଅରୂପାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ପରିୟାପନ୍ନା, ଏତ୍ତକା ଅପରିୟାପନ୍ନା, ଏତ୍ତକା ଲୋକିୟା, ଏତ୍ତକା ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ଇମେ ଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି, ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗେନ ଞାୟମାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧାୱହତ୍ତା ସତ୍ଥାରା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତି । ଇତି ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ଭାସିତଂ ଲପିତଂ, ତୀଣି ପିଟକାନି, ପଞ୍ଚ ନିକାୟା, ନୱଙ୍ଗାନି, ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀତି ଏୱଂ ମହପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ଇତି ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅହଂ ଏକୋୱ ପରିନିବ୍ବାୟାମି, ଅହଞ୍ଚ ପନିଦାନି ଏକୋୱ ଓୱଦାମି ଅନୁସାସାମି, ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ବୁଦ୍ଧସହସ୍ସାନି ତୁମ୍ହେ ଓୱଦିସ୍ସନ୍ତି ଅନୁସାସିସ୍ସନ୍ତି ଓୱାଦାନୁସାସନୀକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋତି ।

ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ତିୱିଧଂ ସାସନଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ଅଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗାମୀତି ଅଦ୍ଧନିୟଂ, ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ଚିରଂ ଠିତି ଏତସ୍ସାତି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ, ସାସନଂ, ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଇଦଂ ସାସନଂ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ତତୋୟେୱ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅସ୍ସ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟନ୍ତି ।

ଇଦାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ କତଂ ଅନୁଗ୍ଗହୱିସେସଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଞ୍ଚାହଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଞ୍ଚାହ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟେନ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ, ତେନ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପରାମସତି । ଧାରେସ୍ସସୀତିଆଦିକଂ ପନ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ପଞ୍ଞତ୍ତସଙ୍ଘାଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିକସିତପଦୁମପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣେନ ପାଣିନା ଅନ୍ତରେ ପରାମସନ୍ତୋ ଆହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନେୱ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା କଥେନ୍ତେନ –

‘‘ଅଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ୟେନ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ତେନୁପସଙ୍କମି, ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚଂ ‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ନିସୀଦତୁ, ୟଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’ତି । ନିସୀଦି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ, ନିସଜ୍ଜ ଖୋ ମଂ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ ‘ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟଂ କସ୍ସପ ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟୀ’ତି । ‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’ତି । ‘ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀ’ତି । ‘ଧାରେସ୍ସାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତୋ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀ’ତି । ସୋ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଭଗୱତୋ ପାଦାସିଂ, ଅହଂ ପନ ଭଗୱତୋ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନି ପଟିପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ।

ତତ୍ଥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟନ୍ତି ମୁଦୁକା ଖୋ ତେ ଅୟଂ । କସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱମାହାତି ? ଥେରେନ ସହ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମତାୟ । କସ୍ମା ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଜାତୋତି ? ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେତୁକାମତାୟ । କିଂ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ପନସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ନ ଚିରଂ ଠସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ସପୋ ପନ ୱୀସୱସ୍ସସତାୟୁକୋ, ‘ସୋ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାୟଂ ୱସିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ମମ ସାସନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତନକଂ କରିସ୍ସତୀ’ତି ଅତ୍ତନୋ ନଂ ଠାନେ ଠପେମି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ କସ୍ସପସ୍ସ ସୁସ୍ସୂସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚୀୱରସ୍ସ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣେ କଥିତେ ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଚାରିତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପାତି କସ୍ସପ ତ୍ୱଂ ଇମାନି ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ପାରୁପିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ୱଦତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ କାୟବଲଂ ସନ୍ଧାୟ, ପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ଦାସିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ତୁମ୍ବମତ୍ତେହି ପାଣକେହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ତେ ପାଣକେ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ମହାଅରିୟୱଂସେ ଠତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସିଂ, ତସ୍ସ ମେ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗହିତଦିୱସେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ମହାପଥୱୀ ମହାରୱଂ ୱିରୱମାନା କମ୍ପିତ୍ଥ, ଆକାସଂ ତଟତଟାୟି, ଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ସାଧୁକାରଂ ଅଦଂସୁ ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଜାତିପଂସୁକୂଲିକେନ ଜାତିଆରଞ୍ଞିକେନ ଜାତିଏକାସନିକେନ ଜାତିସପଦାନଚାରିକେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି । ଥେରୋପି ଅତ୍ତନା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେତି । ସୋ ତଂ ଅତକ୍କୟିତ୍ୱା ‘‘ଅହମେତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହେନ ସୁଗତଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁକାମୋ ‘‘ଧାରେସ୍ସାମହଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ପଟିପନ୍ନୋସିଂ । ଏୱଂ ପନ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ଥେରେନ ପାରୁତଚୀୱରଂ ଭଗୱା ପାରୁପି, ସତ୍ଥୁ ଚୀୱରଂ ଥେରୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉନ୍ନଦନ୍ତୀ କମ୍ପିତ୍ଥ ।

ସାଣାନିପଂସୁକୂଲାନୀତି ମତକଳେୱରଂ ପରିୱେଠେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତାନି ତୁମ୍ବମତ୍ତେ କିମୀ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗହିତାନି ସାଣୱାକମୟାନି ପଂସୁକୂଲଚୀୱରାନି । ରଥିକସୁସାନସଙ୍କାରକୂଟାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ତେସୁ ପଂସୁକୂଲମିୱାତି ପଂସୁକୂଲଂ। ଅଥ ୱା ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ପଂସୁକୂଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିବ୍ବସନାନୀତି ନିଟ୍ଠିତୱସନକିଚ୍ଚାନି, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଏକମେୱ ତଂ ଚୀୱରଂ, ଅନେକାୱୟୱତ୍ତା ପନ ବହୁୱଚନଂ କତ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗେ କାମାଚାରତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ, କସ୍ସପ, ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ ସାଧାରଣପରିଭୋଗୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନାଞ୍ଞେନ । ନ ହି କେୱଲଂ ସଦ୍ଦତୋୟେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ ଭୱିସ୍ସତି ଅତ୍ଥପକରଣାଦିନାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିୟମେତବ୍ବତ୍ତା । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନାତି ଇଧ ଅତ୍ତନାସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଚୀୱରେ ଅତ୍ତନା ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ୟସ୍ସ ୟେନ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୂରଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ତସ୍ସ ତଂ ।

ଅତ୍ଥତୋ ହ୍ୟସମାନାନଂ, ଆସନ୍ନତ୍ତମକାରଣ’’ନ୍ତି ॥

ଅଥ ୱା ଭଗୱତା ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଭଗୱତା ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନୀୟଂ ଏକସ୍ସପି କରଣନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସହୟୋଗକତ୍ତୁତ୍ଥଜୋତକତ୍ତସମ୍ଭୱତୋତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୁତ୍ତନ୍ତଟୀକାକାରେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସମାନଂ ଧାରଣମେତସ୍ସାତି ସାଧାରଣୋ, ପରିଭୋଗୋ । ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଚେୱ ସମସମଟ୍ଠପନେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଦାନି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) –

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା…ପେ॰… ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରାମି, ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋ ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେମି, ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’ତି, ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି…ପେ॰… ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ପୁବ୍ବେୱ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ପୁବ୍ବେୱ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା…ପେ॰… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ ‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସବ୍ବସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି…ପେ॰… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସବ୍ବସୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ସବ୍ବସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି…ପେ॰… ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋମି, ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋମି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋମି, ଆୱିଭାୱଂ ତିରୋଭାୱଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛାମି ସେୟ୍ୟଥାପି ଆକାସେ, ପଥୱିୟାପି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋମି ସେୟ୍ୟଥାପି ଉଦକେ, ଉଦକେପି ଅଭିଜ୍ଜମାନେ ଗଚ୍ଛାମି ସେୟ୍ୟଥାପି ପଥୱିୟଂ, ଆକାସେପି ପଲ୍ଲଙ୍କେନ କମାମି ସେୟ୍ୟଥାପି ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ, ଇମେପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକେ ଏୱଂମହାନୁଭାୱେ ପାଣିନା ପରିମସାମି ପରିମଜ୍ଜାମି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେମି । କସ୍ସପୋପି ଭିକ୍ଖୱେ ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି…ପେ॰… ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟ ଉଭୋ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାମି ଦିବ୍ବେ ଚ ମାନୁସେ ଚ ୟେ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ଚ । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା…ପେ॰… ୟେ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ଚ ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାମି, ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ‘ସରାଗଂ ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ପଜାନାମି, ୱୀତରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ‘ୱୀତରାଗଂ ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ପଜାନାମି, ସଦୋସଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱୀତଦୋସଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସମୋହଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱୀତମୋହଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସଂଖିତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ମହଗ୍ଗତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅମହଗ୍ଗତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସଉତ୍ତରଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ‘ଅୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ପଜାନାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାତି, ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ‘ସରାଗଂ ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ପଜାନାତି…ପେ॰… ଅୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ‘ଅୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ପଜାନାତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରାମି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ ତିସ୍ସୋପି ଜାତିୟୋ ଚତସ୍ସୋପି ଜାତିୟୋ ପଞ୍ଚପି ଜାତିୟୋ ଦସପି ଜାତିୟୋ ୱୀସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ତିଂସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ଜାତିସତମ୍ପି ଜାତିସହସ୍ସମ୍ପି ଜାତିସତସହସ୍ସମ୍ପି ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ‘ଅମୁତ୍ରାସିଂ ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଏୱମାହାରୋ ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ, ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିଂ, ତତ୍ରାପାସିଂ ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଏୱମାହାରୋ ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ, ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋ’ତି । ଇତି ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ…ପେ॰… ଇତି ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସାମି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ହୀନେ ପଣୀତେ ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ, ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାମି ‘ଇମେ ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା, ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା । ଇମେ ୱା ପନ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା କାୟସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଅନୁପୱାଦକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା, ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନା’ତି । ଇତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସାମି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ହୀନେ ପଣୀତେ ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ, ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ହୀନେ ପଣୀତେ ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ, ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତି ।

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) –

ଏୱଂ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନତ୍ଥାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ପାଳିମିମଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଇଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋୟେୱ ହି ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ୟାୱଦେତି ୟାୱଦେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱଦେୱାତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ୟାୱଦେତି ଇଦଂ ପଦ’’ନ୍ତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୟାନି ପନ ଇତୋ ପରଂ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରକିରିୟଝାନାନି, ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ‘‘ସବ୍ବସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ‘‘ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଚେୱ ଭାୱନାୱିଧାନେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୯-୭୦) ସବ୍ବସୋ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ଇଧାପି ଚ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଝାନାନି ତିସ୍ସୋ ଚ ୱିଜ୍ଜା ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ତତ୍ଥେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେତି ଏତ୍ଥ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରା ନାମ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱତୋ ଏୱଂସଞ୍ଞିତା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସହ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଛଳଭିଞ୍ଞା ନାମ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋତି ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦା ସବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ, ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମୋ । ସୋ ହି ୱିନା ଭାୱନାମନସିକାରେନ ପକତିୟାୱ ମନୁସ୍ସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱାୱହତୋ ୱା ‘‘ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ଉତ୍ତରି ପନ ଝାନାଦୀନି ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନାତି ଅହଂ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ୟତ୍ତକେ ୱା ସମାପତ୍ତିୱିହାରେ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ୱଳଞ୍ଜେମି, ତଥା କସ୍ସପୋପୀତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଂ କତ୍ୱା ଠପନେନ । ଇଦଞ୍ଚ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପସଂସାମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭଗୱା ୱିୟ ଦେୱସିକଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟମକପାଟିହାରିୟାଦିୱସେନ ୱା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱଳଞ୍ଜେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି –

‘‘ଓୱଦ କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂ, କରୋହି କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ, ଅହଂ ୱା କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଦେୟ୍ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱା, ଅହଂ ୱା କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କରେୟ୍ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ।

ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠାନେ ଠପେତିୟେୱ, ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହସ୍ସା’’ତି ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ମେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ହି କତ୍ଥଚି ‘‘ତସ୍ସ ମେ’’ତି ପାଠୋୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ନାମ ତସ୍ସ ମେ ଆଣଣ୍ୟଂ ଅଣଣଭାୱୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୱସେନ ୱିଭାୱେତି । ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନାତି ଏତ୍ଥ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନୱସେନ କୱଚସ୍ସ ଗହଣଂ କତଂ, ସମାପତ୍ତିୟା ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଇସ୍ସରିୟଂ ଗହିତଂ । କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକନ୍ତି କୁଲୱଂସସ୍ସ କୁଲପ୍ପୱେଣିୟା ପତିଟ୍ଠାପକଂ । ‘‘ମେ ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକୋ’’ତି ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତ୍ତା ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ମେ ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପକୋ ପୱତ୍ତକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଅନୁଗ୍ଗହେସୀତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାୱାୟାତି ପାୱାନଗରତୋ, ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କୁସିନାରଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋତି ଚ ଦୀଘମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୀଘପରିୟାୟୋ ହେତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ । ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନପି ମହତା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ, ସମଣଗଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପମାଣୱଚନୋ ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ଇଧ ଆନେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତୋ ପର’’ନ୍ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ତତୋ ପରନ୍ତି ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେୱେତ୍ଥ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବନ୍ତି ନୋ ତକ୍କୋ । ଅୟମେୱ ହି ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରୋ, ୟଦିଦଂ ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ଉସ୍ସାହଜନନତୋ ପରନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପାଳିକ୍କମୋ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ଏକମିଦାହଂ, ଆୱୁସୋ, ସମୟଂ ପାୱାୟ କୁସିନାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି । ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦିଂ ।

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଆଜୀୱକୋ କୁସିନାରାୟ ମନ୍ଦାରୱପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୱଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ତଂ ଆଜୀୱକଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱାନ ତଂ ଆଜୀୱକଂ ଏତଦୱୋଚଂ ‘ଅପାୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାରଂ ଜାନାସୀ’ତି? ‘ଆମ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାମି । ଅଜ୍ଜ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ, ତତୋ ମେ ଇଦଂ ମନ୍ଦାରୱପୁପ୍ଫଂ ଗହିତନ୍ତି । ତତ୍ରାୱୁସୋ, ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅୱୀତରାଗା, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ କନ୍ଦନ୍ତି, ଛିନ୍ନପାତଂ ପପତନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ‘ଅତିଖିପ୍ପଂ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅତିଖିପ୍ପଂ ସୁଗତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅତିଖିପ୍ପଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତ’ନ୍ତି । ୟେ ପନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୱୀତରାଗା, ତେ ସତା ସମ୍ପଜାନା ଅଧିୱାସେନ୍ତି ‘ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା, ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା’’’ତି ।

‘‘ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏତଦୱୋଚଂ – ‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, ମା ସୋଚିତ୍ଥ ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ନନ୍ୱେତଂ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅକ୍ଖାତଂ ‘ସବ୍ବେହେୱ ପିୟେହି ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ତଂ କୁତେତ୍ଥ, ଆୱୁସୋ, ଲବ୍ଭା, ୟଂ ତଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଲୋକଧମ୍ମଂ, ତଂ ୱତ ମା ପଲୁଜ୍ଜୀ’ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ, ଆୱୁସୋ, ସୁଭଦ୍ଦୋ ନାମ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ତସ୍ସଂ ପରିସାୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ଆୱୁସୋ ସୁଭଦ୍ଦୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏତଦୱୋଚ ‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, ମା ସୋଚିତ୍ଥ ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନ, ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ମୟଂ ହୋମ’ ‘ଇଦଂ ୱୋ କପ୍ପତି, ଇଦଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତୀ’ତି, ‘ଇଦାନି ପନ ମୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ତଂ କରିସ୍ସାମ, ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’ତି । ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି, ଧମ୍ମୋ ପଟିବାହୀୟତି, ଅୱିନୟୋ ପୁରେ ଦିପ୍ପତି, ୱିନୟୋ ପଟିବାହୀୟତି, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ପୁରେ ଅୱିନୟୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

‘‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଏକେନୂନପଞ୍ଚଅରହନ୍ତସତାନି ଉଚ୍ଚିନି । ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାକସ୍ସପଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ ‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ଅଭବ୍ବୋ ଛନ୍ଦା ଦୋସା ମୋହା ଭୟା ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁଂ, ବହୁ ଚାନେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ପରିୟତ୍ତୋ । ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’’’ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।

ତସ୍ମା ତତୋ ପରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡତୋ ପରନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ଇମିନା ‘‘ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏତଂ ପରିୟନ୍ତଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡପାଳିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱସେସଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ପାଳିମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅଧମ୍ମୋ । ପୁରେ ଦିପ୍ପତୀତି ଅପି ନାମ ଦିପ୍ପତି । ଅଥ ୱା ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିବାହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତତୋ ପୁରେତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନ୍ନେ ହି ଅନାଗତେ ଅୟଂ ପୁରେସଦ୍ଦୋ । ଦିପ୍ପତୀତି ଦିପ୍ପିସ୍ସତି । ପୁରେ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ ୟଥା ‘‘ପୁରା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋ’’ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ‘‘ପୁରେତି ପଚ୍ଛା ଅନାଗତେ ୟଥା ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ‘ପୁରେ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅୱିନୟୋତି ପହାନୱିନୟସଂୱରୱିନୟାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅୱିନୟୋ । ‘‘ୱିନୟୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଇତି-ସଦ୍ଦୋପି ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ‘‘ତତୋ ପରଂ ଆହା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ପାଳିୟଂ ପନ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେୱ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ।

ତେନ ହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଉଚ୍ଚିନନେ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତା ହି ତଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଏୱମାହଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନତୂତି ସଙ୍ଗୀତିୟା ଅନୁରୂପେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସକଲନୱଙ୍ଗ…ପେ॰… ପରିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ଏତେନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱପରିୟନ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତିପି ଆଗମାଧିଗମସବ୍ଭାୱେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ତେୱିଜ୍ଜାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉକ୍କଂସଗତତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରେତି ସକଲଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ନୱଙ୍ଗଂ ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ସକଲନୱଙ୍ଗଂ, ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ଅତ୍ଥକାମେନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିପୁରିସତ୍ତପରିୟତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ପରିୟତ୍ତୀତି ତୀଣି ପିଟକାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନସଙ୍ଖାତଂ ପରିୟତ୍ତିଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ଅୱିହତତ୍ତା ତା ଜନେନ୍ତି, ତାହି ୱା ଜନିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା। ଦୁୱିଧା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାଦୀସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାସୱନଧାରଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ନତ୍ଥି, ତେ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନା । ୟେସଂ ତାନି ଅତ୍ଥି, ତେ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା । ତେ ଇଧ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ସମଥଭାୱନାସିନେହାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖା ଲୂଖା ଅସିନିଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନା ଏତେସନ୍ତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା।

ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେତି ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମାହାରୋ ତିପିଟକଂ, ତିପିଟକସଙ୍ଖାତଂ ନୱଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁ ଅନୁ ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅନୁଭାୱୋ, ଅନୁଭାୱୋ ଏୱ ଆନୁଭାୱୋ, ପଭାୱୋ । ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ ୟେସଂ ତେ ମହାନୁଭାୱା। ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦେତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାୟେୱ ତେୱିଜ୍ଜା, ତା ଆଦି ୟେସଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦୀନଂ ତେ ତେୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେ ଭେଦା ଅନେକପ୍ପକାରା ଭିନ୍ନା ଏତେସନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦା, ଖୀଣାସୱା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତେୱିଜ୍ଜୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦୀନଂ ତେ ତେୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେ ଭେଦା ୟେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ତେ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିସ୍ସ ପନାତି କସ୍ମା ପନ । ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ, ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖନଂ ସିକ୍ଖା, ସାୟେୱ ତସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସେକ୍ଖୋ । ସୋ ହି ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା ଚ ତଦଧିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଏକନ୍ତେନ ସିକ୍ଖନସୀଲୋ ନ ଅସେକ୍ଖୋ ୱିୟ ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖୋ ତତ୍ଥ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧୁସ୍ସାହୋ, ନାପି ୱିସ୍ସଟ୍ଠସିକ୍ଖୋ ପଚୁରଜନୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅନଧିମୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ଭୱୋତି ସେକ୍ଖୋ । ଅଥ ୱା ଇକ୍ଖତି ଏତାୟାତି ଇକ୍ଖା, ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ସହ ଇକ୍ଖାୟାତି ସେକ୍ଖୋ । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ସହ କରଣୀୟେନାତି ସକରଣୀୟୋ। ଅସ୍ସାତି ଅନେନ । ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନନୁ ଚ –

‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।

ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭) –

ୱୁତ୍ତତ୍ତା କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ବହୁକାରତ୍ତାତି ବହୁଉପକାରତ୍ତା । ଉପକାରୱଚନୋ ହେତ୍ଥ କାରସଦ୍ଦୋ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସାସିକୋ । ନନ୍ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ, ‘‘ଓୱଦତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୱକାୟ ପରିସାୟ ୱିବ୍ଭମନେନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ତଥା ହି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ଥରି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥୁପରିନିବ୍ବାନେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚସତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ତୁମ୍ହେ ପୁରେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜଗହେ ସନ୍ନିପତଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ରାଜଗହଂ ଗତୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ମହାଜନଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ରାଜଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣଗିରିସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ତିଂସମତ୍ତା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କୁମାରଭୂତା ଏକୱସ୍ସିକଦୁୱସ୍ସିକଭିକ୍ଖୂ ଚେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଚ ୱିବ୍ଭମିଂସୁ । କସ୍ମା ପନେତେ ପବ୍ବଜିତା, କସ୍ମା ୱିବ୍ଭମିଂସୂତି ? ତେସଂ କିର ମାତାପିତରୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥୁୱିସ୍ସାସିକୋ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ୟାଚିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମ, ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ମୟଂ ମହାସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଇମିନା ତାୱ କାରଣେନ ନେସଂ ଞାତକା ତେ ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ସତ୍ଥରି ପନ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତେସଂ ସା ପତ୍ଥନା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅଥ ନେ ଏକଦିୱସେନେୱ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସୁଂ ।

ଅଥ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଦକ୍ଖିଣଗିରିସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ରାଜଗହମାଗତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ –

‘‘ଅଥ କିଞ୍ଚରହି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଇମେହି ନୱେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରେହି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଜାଗରିୟଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରସି, ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, ଓଲୁଜ୍ଜତି ଖୋ ତେ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ପରିସା, ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟା, ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ।

‘‘ଅପି ମେ ଭନ୍ତେ କସ୍ସପ ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତାନି ଜାତାନି, ଅଥ ଚ ପନ ମୟଂ ଅଜ୍ଜାପି ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ କୁମାରକୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚାମାତି । ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଇମେହି ନୱେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରେହି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଜାଗରିୟଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରସି, ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, ଓଲୁଜ୍ଜତି ଖୋ ତେ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ପରିସା, ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟା, ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ।

ତତ୍ଥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେଚରସୀତି ସସ୍ସଂ ଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀତି କୁଲାନି ଉପଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ହନନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହନନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । ଓଲୁଜ୍ଜତୀତି ପଲୁଜ୍ଜତି ଭିଜ୍ଜତି । ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟାତି, ଆୱୁସୋ, ଏୱଂ ଏତେ ତୁୟ୍ହଂ ପାୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୱକା ଏକୱସ୍ସିକଦୁୱସ୍ସିକଦହରା ଚେୱ ସାମଣେରା ଚ ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଅୟଂ କୁମାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ୱତ ଜାନାତୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ । କୁମାରକୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚାମାତି କୁମାରକୱାଦତୋ ନ ମୁଚ୍ଚାମ । ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ କାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଇମେହି ନୱକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରରହିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚରସି, ତସ୍ମା କୁମାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚରନ୍ତୋ ‘‘କୁମାରକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହସୀତି ।

‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣେ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ହି ଉପମାନସମୁଚ୍ଚୟସଂସୟୱୱସ୍ସଗ୍ଗପଦପୂରଣୱିକପ୍ପାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ୱାପି ତେନ ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୩) ଉପମାନେ ଦିସ୍ସତି, ସଦିସଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୧୩) ସମୁଚ୍ଚୟେ । ‘‘କେ ୱା ଇମେ କସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୯୬) ସଂସୟେ । ‘‘ଅୟଂ ୱା ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବବାଲୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ୱୱସ୍ସଗ୍ଗେ । ‘‘ୟେ ହି କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୩) ୱିକପ୍ପେତି । ଇଧ ପନ ପଦପୂରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱ ଚ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ କରୋନ୍ତେନ ‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ପଦପୂରଣେ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଅୟଂ କୁମାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ୱତ ଜାନାତୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହା’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ୱତାତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାତି ୱିଭାସା, ଅଞ୍ଞାସିପି ନ ଅଞ୍ଞାସିପୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି। ତଂ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହେତ୍ଥ ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନାଞ୍ଞାସୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାତି ଏୱଂ ସତି । ଛନ୍ଦାଗମନଂ ୱିୟାତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦା ଆଗମନଂ ୱିୟାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ, ଛନ୍ଦେନ ଆଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଛନ୍ଦେନ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛନ୍ଦଂ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନାତି ଛନ୍ଦାଗମନଂ, ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଅଥ ୱା ଅନନୁରୂପଂ ଗମନଂ ଅଗମନଂ, ଛନ୍ଦେନ ଅଗମନଂ ଛନ୍ଦାଗମନଂ, ଛନ୍ଦେନ ସିନେହେନ ଅନନୁରୂପଂ ଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେତି ଅସେକ୍ଖଭୂତା ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦା, ତଂ ପତ୍ତେ, ପଟିଲଦ୍ଧଅସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁମତିୟାତି ଅନୁଞ୍ଞାୟ, ୟାଚନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ’’ତି ଇଦଂ ନ ସେକ୍ଖାନଂ ଅଗତିଗମନସବ୍ଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖାନଂୟେୱ ପନ ଉଚ୍ଚିନିତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ହି ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ପହୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ପନ କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଅଭବ୍ବୋ ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଭବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ତସ୍ସ ଅରହଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନେ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାତି ଛନ୍ଦେନ, ସିନେହେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ଅଗନ୍ତବ୍ବଂ ଗନ୍ତୁଂ, ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅମନାପେ ଭଣ୍ଡେ ସମ୍ପତ୍ତେ ତଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅଭାରଭୂତାନଂ ମନାପେ ଭଣ୍ଡେ ସମ୍ପତ୍ତେ ତଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଭଣ୍ଡେସୁ ଭାଜନୀୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଠିତିକଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ମୁଖରାନଂ ୱା ରାଜାଦିନିସ୍ସିତାନଂ ୱା ‘‘ଇମେ ମେ ଅମନାପେ ଭଣ୍ଡେ ଦିନ୍ନେ ଅନତ୍ଥଂ କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଭୟେନ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବେସଂ ତୁଲାଭୂତୋ ପମାଣଭୂତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ୟଂ ୟସ୍ସ ପାପୁଣାତି, ତଦେୱ ତସ୍ସ ଦେତି, ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତସ୍ସ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଲହୁକାପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଇତରସ୍ସ ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ମୁଖରସ୍ସ ୱା ରାଜପୂଜିତସ୍ସ ୱା ‘‘ଅୟଂ ମେ ଗରୁକଂ କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଗରୁକମେୱ ଲହୁକାପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୟୋ ପନ ସବ୍ବେସଂ ୟଥାଭୂତମେୱ କଥେସି, ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅଗତିଗମନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଥେରୋପି ତାଦିସୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଗତିଗମନାନଂ ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ପହୀନତ୍ତା, ତସ୍ମା ସଙ୍ଗାୟନୱସେନ ଧମ୍ମୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଅଞ୍ଞଥା ଅକଥେତ୍ୱା ୟଥାଭୂତମେୱ କଥେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ…ପେ॰… ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ପରିୟତ୍ତୋତି ଅଧୀତୋ, ଉଗ୍ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଚ୍ଚିନିତେନାତି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗହିତେନ । ଏତଦହୋସୀତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି । ରାଜଗହଂ ଖୋ ମହାଗୋଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରାଜଗହନ୍ତି ରାଜଗହସାମନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟ ଗୋଚରୋ, ଭିକ୍ଖାଚରଣଟ୍ଠାନଂ । ସୋ ମହନ୍ତୋ ଅସ୍ସ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ମହାଗୋଚରଂ, ରାଜଗହଂ । ଥାୱରକମ୍ମନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠାୟିକମ୍ମଂ । ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସୋ । ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟାତି ନିୱାରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସାୱେସୀତି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟ ‘ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିତୁଂ, ନ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ଏସା ଞତ୍ତି ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ, ସଙ୍ଘୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ସମ୍ମନ୍ନତି ‘ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିତୁଂ, ନ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ସମ୍ମୁତି ‘ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିତୁଂ, ନ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ । ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ ।

‘‘ସମ୍ମତାନି ସଙ୍ଘେନ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ‘ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତାନି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିତୁଂ, ନ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) –

ଏୱଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସାୱେସି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଅୟଂ ପନ କମ୍ମୱାଚା ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଏକୱୀସତିମେ ଦିୱସେ କତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମସଙ୍ଗୀତିକଥା) ‘‘ଅୟଂ ପନ କମ୍ମୱାଚା ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଏକୱୀସତିମେ ଦିୱସେ କତା । ଭଗୱା ହି ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅଥସ୍ସ ସତ୍ତାହଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସରୀରଂ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟିଂସୁ । ଏୱଂ ସତ୍ତାହଂ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା ନାମ ଅହେସୁଂ । ତତୋ ସତ୍ତାହଂ ଚିତକାୟ ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟି, ସତ୍ତାହଂ ସତ୍ତିପଞ୍ଜରଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥାଗାରସାଲାୟଂ ଧାତୁପୂଜଂ କରିଂସୂତି ଏକୱୀସତି ଦିୱସା ଗତା । ଜେଟ୍ଠମୂଲସୁକ୍କପକ୍ଖପଞ୍ଚମିୟଂ ପନ ଧାତୁୟୋ ଭାଜୟିଂସୁ । ଏତସ୍ମିଂ ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ କତଂ ଅନାଚାରଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଅୟଂ କମ୍ମୱାଚା କତା । ଇମଞ୍ଚ ପନ କମ୍ମୱାଚଂ କତ୍ୱା ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘ଆୱୁସୋ ଇଦାନି ତୁମ୍ହାକଂ ଚତ୍ତାଲୀସଦିୱସା ଓକାସୋ, ତତୋ ପରଂ ଅୟଂ ନାମ ନୋ ପଲିବୋଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ୟସ୍ସ ରୋଗପଲିବୋଧୋ ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟପଲିବୋଧୋ ୱା ମାତାପିତୁପଲିବୋଧୋ ୱା ଅତ୍ଥି, ପତ୍ତଂ ୱା ପନ ପଚିତବ୍ବଂ ଚୀୱରଂ ୱା କାତବ୍ବଂ, ସୋ ତଂ ପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କରଣୀୟଂ କରୋତୂ’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚସତାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତୋ ରାଜଗହଂ ଗତୋ, ଅଞ୍ଞେପି ମହାଥେରା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତଂ ମହାଜନଂ ଅସ୍ସାସେତୁକାମା ତଂ ତଂ ଦିସଂ ପକ୍କନ୍ତା । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ପନ ସତ୍ତସତଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ ‘ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ ଆଗତାଗତଂ ମହାଜନଂ ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମୀ’ତି କୁସିନାରାୟମେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ଅପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ, ଏୱଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଗଚ୍ଛତୋ ପନସ୍ସ ପରିୱାରା ଭିକ୍ଖୂ ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ତୀସୁ ସତ୍ତାହେସୁ ଅତିକ୍କନ୍ତେସୁ ଏକୱୀସତିମେ ଦିୱସେ ଇମଂ କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱା ଥେରୋ ରାଜଗହଂ ପକ୍କନ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପନ ଇଧ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ‘‘ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଚ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ୱୀତିୱତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ସତ୍ତସୁ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ଗହିତେସୁ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ମଜ୍ଝେ ଚିତକାୟ ଝାପନସତ୍ତାହମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଅପ୍ପକଞ୍ହି ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ସମୁଦାୟୋ ଅପ୍ପକେନ ଅଧିକୋପି ଅନଧିକୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅଡ୍ଢମାସତୋ ଅଧିକେପି ପଞ୍ଚ ଦିୱସେ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱାସୀତିଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନଂ କତ୍ଥଚି ଅସୀତିଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ । ତଥା ଅପ୍ପକେନ ଊନୋପି ଚ ସମୁଦାୟୋ ଅନୂନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଦିୟଡ୍ଢମାସତୋ ଊନେପି ପଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୬) ଛମାସତୋ ଊନେପି ଅଡ୍ଢମାସେ ‘‘ଛ ମାସେ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ହି ତଚପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ଛକ୍କେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହଂ, ପଟିଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହଂ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହଂ, ତଥା ପୁରିମପୁରିମେହି ପଞ୍ଚକଛକ୍କେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହଂ, ପଟିଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହଂ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଞ୍ଚାହନ୍ତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ତିପଞ୍ଚାହଂ ଏକତୋ ତିପଞ୍ଚାହଞ୍ଚ ସଜ୍ଝାୟଂ କତ୍ୱା ଛମାସଂ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋତି ୱଚନଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ହି ୱକ୍କପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ତୀସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ଛକ୍କେସୁ ୱିସୁଂ ହେଟ୍ଠିମେହି ଏକତୋ ଚ ସଜ୍ଝାୟେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଞ୍ଚକାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚମାସପରିପୁଣ୍ଣା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଚପଞ୍ଚକେ ପନ ୱିସୁଂ ତିପଞ୍ଚାହମେୱାତି ଅଡ୍ଢମାସୋୟେୱେକୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଡ୍ଢମାସାଧିକପଞ୍ଚମାସା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସତି ୟଥା ତତ୍ଥ ଅଡ୍ଢମାସେ ଊନେପି ମାସପରିଚ୍ଛେଦେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେ ସଜ୍ଝାୟେ ଛ ମାସା ପରିଚ୍ଛେଦକା ହୋନ୍ତୀତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସତ୍ତମାସାଦିମାସନ୍ତରଗମନନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଛମାସଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ନ ସକଲଛମାସେ ସଜ୍ଝାୟପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଏୱମିଧାପି ମାସୱସେନ କାଲେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେ ଊନେପି ପଞ୍ଚଦିୱସେ ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ପରିଚ୍ଛେଦକୋ ହୋତୀତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଦ୍ୱିମାସାଦିମାସନ୍ତରଗମନନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଦିୟଡ୍ଢମାସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକାହମେୱ ୱା ଭଗୱତୋ ସରୀରଂ ଚିତକାୟ ଝାୟୀତି ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପରିନିବ୍ବାନତୋ ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୁ ୱୀତିୱତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠମିୟଂ ଚିତକାୟ ଭଗୱତୋ ସରୀରଂ ଝାପେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ଧାତୁପୂଜଂ ଅକଂସୂତି ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଗିମ୍ହାନଂ ଦିୟଡ୍ଢୋ ଚ ମାସୋ ସେସୋ ହୋତି । ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟମ୍ପି ହି ଚିତକାୟ ଝାପନସତ୍ତାହଂ ନ ଆଗତଂ, ଦ୍ୱେୟେୱ ସତ୍ତାହାନି ଆଗତାନି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ପନ ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ପକାରେନ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ଦିୱସୋ ନଟ୍ଠୋ । ସୋ ପାଟିପଦଦିୱସୋ କୋଲାହଲଦିୱସୋ ନାମ, ତସ୍ମା ଇଧ ନ ଗହିତୋ’’ତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ ପାଟିପଦଦିୱସତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେନପି ସଦ୍ଧିଂ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ତାହାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ତଥା ହି ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ତାହାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଜେଟ୍ଠମୂଲସୁକ୍କପଞ୍ଚମୀ ଏକୱୀସତିମୋ ଦିୱସୋ ହୋତି ।

ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୂତି ଏତ୍ଥ ସାଧୁକୀଳନଂ ନାମ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଗୀତାନି ଗାୟିତ୍ୱା ପୂଜାୱସେନ କୀଳନତୋ ସୁନ୍ଦରଂ କୀଳନନ୍ତି ସାଧୁକୀଳନଂ। ଅଥ ୱା ସପରହିତସାଧନଟ୍ଠେନ ସାଧୁ, ତେସଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା କୀଳନଂ ସାଧୁକୀଳନଂ, ଉଳାରପୁଞ୍ଞପସୱନତୋ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥାୱିରୋଧିକୀଳାୱିହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହେ ସାଧୁକୀଳାୟ ଏକଦେସେନ କତତ୍ତା ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା ନାମ ତେ ଜାତା । ୱିସେସତୋ ପନ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁୟେୱ ସାଧୁକୀଳନଂ ଅକଂସୁ । ତତୋୟେୱ ଚ ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ କୋସିନାରକା ମଲ୍ଲା ଭଗୱତୋ ସରୀରାନି ସତ୍ତାହଂ ସନ୍ଥାଗାରେ ସତ୍ତିପଞ୍ଜରଂ କରିତ୍ୱା ଧନୁପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ନଚ୍ଚେହି ଗୀତେହି ୱାଦିତେହି ମାଲେହି ଗନ୍ଧେହି ସକ୍କରିଂସୁ ଗରୁଂ କରିଂସୁ ମାନେସୁଂ ପୂଜେସୁ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୫) ।

ଏତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୫) ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କସ୍ମା ପନେତେ ଏୱମକଂସୂତି ? ଇତୋ ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସତ୍ତାହେସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଠାନନିସଜ୍ଜୋକାସଂ କରୋନ୍ତା ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀନି ସଂୱିଦହନ୍ତା ସାଧୁକୀଳିକାୟ ଓକାସଂ ନ ଲଭିଂସୁ । ତତୋ ନେସଂ ଅହୋସି ‘ଇମଂ ସତ୍ତାହଂ ସାଧୁକୀଳିତଂ କୀଳିସ୍ସାମ, ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ପମତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କୋଚିଦେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା କୀଳିସ୍ସାମା’ତି, ତେନ ତେ ଏୱମକଂସୂ’’ତି ।

ତସ୍ମା ୱିସେସତୋ ସାଧୁକୀଳିକା ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେ ପନ ଧାତୁପୂଜାୟ କତତ୍ତା ‘‘ଧାତୁପୂଜାଦିୱସା’’ତି ପାକଟା ଜାତାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତସୁ ଚ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୂ’’ତି । ଉପକଟ୍ଠାତି ଆସନ୍ନା । ୱସ୍ସଂ ଉପନେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକା। ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଅସ୍ସାସେତୁଂ ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋ । ଏୱଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାଦୟୋପି ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୁ ଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଅସ୍ସାସେନ୍ତା ଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେନ ସାୱତ୍ଥି, ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମୀତି ୟତ୍ଥ ସାୱତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି, ୟେନ ୱା ଦିସାଭାଗେନ ସାୱତ୍ଥି ପକ୍କମିତବ୍ବା ହୋତି, ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ । ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହାନୁସୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଭିସଙ୍ଖତେନ କମ୍ମୁନା ଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଜନେତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଜନୋ, କିଲେସେ ଜନେତି, ଅଜନି, ଜନିସ୍ସତୀତି ୱା ଜନୋ, ମହନ୍ତୋ ଜନୋତି ମହାଜନୋ, ତଂ ମହାଜନଂ, ବହୁଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା । ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱାତି ପରିଭୋଗଚେତିୟଭାୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମିଲାତଂ ମାଲାକଚୱରଂ ମିଲାତମାଲାକଚୱରଂ। ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ପଠମଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତୋ ଠିତକାଲେ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମକାସୀତି ସେନାସନେ କତ୍ତବ୍ବୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କରୋନ୍ତୋ ଚ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକେ ସମ୍ମଜ୍ଜନଉଦକୂପଟ୍ଠାନାଦିକାଲେସୁ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ଭଗୱା ଅୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ନ୍ହାନକାଲୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନାକାଲୋ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଓୱାଦଦାନକାଲୋ, ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପନକାଲୋ, ଅୟଂ ମୁଖଧୋୱନକାଲୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିଦେୱମାନୋୱ ଅକାସି । ତମେନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା ‘‘ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ପରିଦେୱମାନା କଥଂ ଅଞ୍ଞେ ଅସ୍ସାସୟିସ୍ସଥା’’ତି ସଂୱେଜେସି । ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନେନ ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ ସନ୍ଥମ୍ଭିତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଭୁତି ଠାନନିସଜ୍ଜବହୁଲତାୟ ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକଂ କାୟଂ ସମସ୍ସାସେତୁଂ ଖୀରୱିରେଚନଂ ପିୱି । ଇଦାନି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଥେରୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକନ୍ତି ଉପଚିତସେମ୍ହାଦିଧାତୁକଂ କାୟଂ । ସମସ୍ସାସେତୁନ୍ତି ସନ୍ତପ୍ପେତୁଂ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଦେୱତାୟ ସଂୱେଜିତଦିୱସତୋ । ‘‘ଜେତୱନୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସତୋ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିରିଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ୱିରେଚନଂ, ଓସଧପରିଭାୱିତଂ ଖୀରମେୱ ୱିରେଚନନ୍ତି ଖୀରୱିରେଚନଂ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଭେସଜ୍ଜପାନଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅଙ୍ଗସୁଭତାୟ ସୁଭୋତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମତ୍ତା ସୁଭେନ ମାଣୱେନ। ପହିତଂ ମାଣୱକନ୍ତି ‘‘ସତ୍ଥା ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ କିରସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ, ମହାଜନୋ ଚ ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ୱିହାରଂ ଖୋ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଜନମଜ୍ଝେ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ୱା କାତୁଂ ଧମ୍ମକଥଂ ୱା ସୋତୁଂ, ଗେହଂ ଆଗତଂୟେୱ ନଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଖେନ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରିସ୍ସାମି, ଏକା ଚ ମେ କଙ୍ଖା ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପେସିତଂ ମାଣୱକଂ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ’’ତିଆଦିକଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଅୱୋଚ । ଅକାଲୋ ଖୋତି ଅଜ୍ଜ ଗନ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମାତି ଚେ ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଜା’’ତିଆଦି । ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଅପ୍ପତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମତ୍ତାସଦ୍ଦୋ ‘‘ମତ୍ତା ସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଖୀରୱିରେଚନଂ ପୀତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ଚେତକତ୍ଥେରେନାତି ଚେତିୟରଟ୍ଠେ ଜାତତ୍ତା ‘‘ଚେତକୋ’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମେନ । ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପୁଟ୍ଠୋତି ‘‘ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ତେ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ନଟ୍ଠା ନୁ ଖୋ, ଧରନ୍ତି, ସଚେ ଧରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦୋ ଜାନିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ ନଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟେସଂ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧମ୍ମାନଂ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ଅହୋସି, ୟତ୍ଥ ଚ ଇମଂ ଜନତଂ ସମାଦପେସି ନିୱେସେସି ପତିଟ୍ଠାପେସି, କତମେସାନଂ ଖୋ ଭୋ ଆନନ୍ଦ ଧମ୍ମାନଂ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୮) ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପୁଟ୍ଠୋ । ଅଥସ୍ସ ଥେରୋ ତୀଣି ପିଟକାନି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ, ମାଣୱ, ଖନ୍ଧାନଂ ସୋ ଭଗୱା ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତିଆଦିନା ସୁଭସୁତ୍ତମଭାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୀଘନିକାୟେ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ନାମ ଦସମଂ ସୁତ୍ତମଭାସୀ’’ତି ।

ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଛିନ୍ନଂ । ଫୁଲ୍ଲନ୍ତି ଭିନ୍ନଂ । ତେସଂ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ପୁନ ସମ୍ମା ପାକତିକକରଣଂ, ଅଭିନୱକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରାଜଗହନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ନଗରଂ । ତଞ୍ହି ମନ୍ଧତୁମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛଡ୍ଡିତପତିତଉକ୍ଲାପାତି ଛଡ୍ଡିତା ଚ ପତିତା ଚ ଉକ୍ଲାପା ଚ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଛଡ୍ଡିତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠା, ତତୋୟେୱ ଚ ଉପଚିକାଦୀହି ଖାଦିତତ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପତିତା, ସମ୍ମଜ୍ଜନାଭାୱେନ ଆକିଣ୍ଣକଚୱରତ୍ତା ଉକ୍ଲାପା ଚ ଅହେସୁନ୍ତି । ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱେଣିୟତି ଦିସ୍ସତୀତି ପରିୱେଣଂ। ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱିହାରେସୁ । ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଠମଂ ମାସନ୍ତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମଂ ମାସଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସେନାସନୱତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଚ ସେନାସନପଟିବଦ୍ଧାନଂ ବହୂନଂ ୱଚନତୋ ‘‘ଭଗୱତା…ପେ॰… ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ‘‘ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମା’’ତି ଚିନ୍ତିତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ସୋ ଚ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ହି ଥେରା ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମାୟ ଉପୋସଥଂ କତ୍ୱା ପାଟିପଦେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ । ଅଜାତସତ୍ତୁ ରାଜାତି ଅଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ପିତୁନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଜାତୋତି ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୂ’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ରାଜା । ତସ୍ମିଂ କିର କୁଚ୍ଛିଗତେ ଦେୱିୟା ଏୱରୂପୋ ଦୋହଳୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ରଞ୍ଞୋ ଦକ୍ଖିଣବାହୁତୋ ଲୋହିତଂ ପିୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି। ଅଥ ତସ୍ସା କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତିୟା କିସଭାୱଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଭାୱଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ଚ ୱେଜ୍ଜେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣସତ୍ଥକେନ ବାହୁଂ ଫାଲେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣସରକେନ ଲୋହିତଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକେନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାୟେସି । ନେମିତ୍ତକା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଏସ ଗବ୍ଭୋ ରଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୁ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମିନା ରାଜା ହଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଜାତୋୟେୱ ରଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନେମିତ୍ତକେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଜାତସତ୍ତୁ ନାମ ଜାତୋ । କିନ୍ତି କାରଣପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, କସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଦେସୁନ୍ତି ନିୱେଦେସୁଂ, ଜାନାପେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସ୍ସତ୍ଥାତି ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତା । ଆଣାଚକ୍କନ୍ତି ଆଣାୟେୱ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣାଚକ୍କଂ । ସନ୍ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନନ୍ତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ ।

ରାଜଭୱନୱିଭୂତିନ୍ତି ରାଜଭୱନସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଅୱହସନ୍ତମିୱାତି ଅୱହାସଂ କୁରୁମାନଂ ୱିୟ । ସିରିୟା ନିକେତମିୱାତି ସିରିୟା ୱସନଟ୍ଠାନମିୱ । ଏକନିପାତତିତ୍ଥମିୱ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସନୟନୱିହଙ୍ଗାନନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ପାନୀୟତିତ୍ଥେ ସନ୍ନିପତନ୍ତା ପକ୍ଖିନୋ ୱିୟ ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ଚକ୍ଖୂନି ମଣ୍ଡପେୟେୱ ନିପତନ୍ତୀତି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ନୟନସଙ୍ଖାତୱିହଙ୍ଗାନଂ ଏକନିପାତତିତ୍ଥମିୱ ଚ । ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟକମିୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତନ୍ତି ଏକତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ରାସିକତଂ ଲୋକେ ରମଣୀୟଭାୱଂ ୱିୟ । ୟଦି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ରମଣୀୟତ୍ତଂ ସବ୍ବମେୱ ଆନେତ୍ୱା ଏକତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ସିୟା, ତଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡନ୍ତି ଫେଗ୍ଗୁରହିତସାରଂ ୱିୟ କସଟୱିନିମୁତ୍ତଂ ପସନ୍ନଭୂତଂ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବେସୁ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅରହରୂପେସୁ ସାରଭୂତଂ ପସନ୍ନଭୂତଞ୍ଚା’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ସାରଭୂତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରୋ ମଣ୍ଡୋ ମଣ୍ଡନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ ଏତସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡୋ, ମଣ୍ଡପୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି, ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତତରଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ମଣ୍ଡଂ ସୂରିୟରସ୍ମିଂ ପାତି ନିୱାରେତୀତି ମଣ୍ଡପୋ। ୱିୱିଧ…ପେ॰… ଚାରୁୱିତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁସୁମଦାମାନି ଚ ତାନି ଓଲମ୍ବକାନି ଚାତି କୁସୁମଦାମଓଲମ୍ବକାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଓଲମ୍ବକକୁସୁମଦାମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ୱିୱିଧାନି ଅନେକପ୍ପକାରାନି ୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଂ ୱମେନ୍ତଂ ନିକ୍ଖାମେନ୍ତମିୱ ଚାରୁ ସୋଭନଂ ୱିତାନଂ ଏତ୍ଥାତି ୱିୱିଧକୁସୁମଦାମଓଲମ୍ବକୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଚାରୁୱିତାନୋ, ମଣ୍ଡପୋ, ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ରତନୱିଚିତ୍ରମଣିକଓଟ୍ଟିମତଲମିୱାତି ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମତ୍ତାୟେୱ ନାନାରତନେହି ୱିଚିତ୍ତଭୂତମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲମିୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ରତନୱିଚିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତତାୟ ନିଦସ୍ସନଂ, ମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲଗ୍ଗହଣଂ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିପରିକମ୍ମତାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତତଲତ୍ତା ମଣିକୋଟ୍ଟନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତଲନ୍ତି ମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲଂ । ନନ୍ତି ମଣ୍ଡପଂ । ପୁପ୍ଫୂପହାରୋ ପୁପ୍ଫପୂଜା । ଉତ୍ତରାଭିମୁଖନ୍ତି ଉତ୍ତରଦିସାଭିମୁଖଂ । ଆସନାରହନ୍ତି ନିସୀଦନାରହଂ । ଦନ୍ତଖଚିତନ୍ତି ଦନ୍ତେହି ରଚିତଂ, ଦନ୍ତେହି କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥାତି ଆସନେ । ନିଟ୍ଠିତଂ ଭନ୍ତେ ମମ କିଚ୍ଚନ୍ତି ମୟା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତୋ ୱିଚରତୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତୋ ୱିଚରଣକଭିକ୍ଖୁ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଦ୍ଧା ଏତେ ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ଆପଜ୍ଜି । ଏକଚ୍ଚେ ନଂ ଆହଂସୁୟେୱ ‘‘ସ୍ୱେ, ଆୱୁସୋ, ସନ୍ନିପାତୋ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆହଂସୂ’’ତିଆଦି । ତେନାତି ତସ୍ମା । ଆୱଜ୍ଜେସୀତି ଉପନାମେସି । ଅନୁପାଦାୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗହେତ୍ୱା, ୟେହି ୱା କିଲେସେହି ସବ୍ବେହି ୱିମୁଚ୍ଚତି, ତେସଂ ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ଅଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସୱେହୀତି ଭୱତୋ ଆଭୱଗ୍ଗଂ ଧମ୍ମତୋ ୱା ଆଗୋତ୍ରଭୁଂ ସୱନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ଆସୱସଞ୍ଞିତେହି କିଲେସେହି । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ ଆସୱେହୀତି, ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ପନ ସବ୍ବେହିପି କିଲେସେହି, ସବ୍ବେହିପି ପାପଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତିୟେୱ । ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ଚିତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆସୱେହି ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚଙ୍କମେନାତି ଚଙ୍କମନକିରିୟାୟ । ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭୂତଂ କତଂ ଉପଚିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଏତେନାତି କତପୁଞ୍ଞୋ, ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ କତାଧିକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜାତି ୱୀରିୟଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜ, ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ ଅନୁୟୋଗଂ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥାଦୋସୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି କଥାୟ ଅପରଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଆରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟାତି ଉଦ୍ଧତଭାୱାୟ । ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେମୀତି ଚଙ୍କମନୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ପହାନୱସେନ ସମାଧିନା ସମରସତାପାଦନେନ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେମି ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଥେରେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିପତିତାତି ପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚମିୟଂ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଞାପେତୁକାମୋତି ‘‘ସେକ୍ଖତାୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ଗହେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତମ୍ପି ବହୁସ୍ସୁତତ୍ତା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନଂ ଥେରାନଂ ‘‘ଇଦାନି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ଦିନ୍ନଓୱାଦସ୍ସ ସଫଲତାଦୀପନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତତ୍ତା ଚ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଞାପେତୁକାମୋ ଅହୋସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଏକେତି ମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଂୟେୱ ଏକେ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହି ସବ୍ବଂ ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ୱଦନ୍ତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୀଘଭାଣକା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅରହା ସମାନୋ ସନ୍ନିପାତଂ ଅଗମାସି । କଥଂ ଅଗମାସି ? ‘ଇଦାନିମ୍ହି ସନ୍ନିପାତମଜ୍ଝଂ ପୱିସନାରହୋ’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତତାଲପକ୍କଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଜାତିମଣି ୱିୟ ୱିଗତୱଲାହକେ ନଭେ ସମୁଗ୍ଗତପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ବାଲାତପସମ୍ଫସ୍ସୱିକସିତରେଣୁପିଞ୍ଜରଗବ୍ଭଂ ପଦୁମଂ ୱିୟ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ପରିୟୋଦାତେନ ସପ୍ପଭେନ ସସ୍ସିରିକେନ ମୁଖୱରେନ ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଆରୋଚୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ଅଗମାସି । ଅଥ ନଂ ଦିସ୍ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘ସୋଭତି ୱତ ଭୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଆନନ୍ଦୋ, ସଚେ ସତ୍ଥା ଧରେୟ୍ୟ, ଅଦ୍ଧା ଅଜ୍ଜ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ହନ୍ଦ ଇମସ୍ସାହଂ ଇଦାନି ସତ୍ଥାରା ଦାତବ୍ବଂ ସାଧୁକାରଂ ଦଦାମୀ’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାଧୁକାରମଦାସୀ’’ତି ।

ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦୀତିପି ଏକେତି ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ତେସଂ ତଥା ତଥା ଗହେତ୍ୱା ଆଗତମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱଚନେ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ସତ୍ତମାସଂ କତାୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା କଦାଚି ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେ ୱଦନ୍ତି । କଦାଚି ଆକାସେନ ଆଗତତ୍ତା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।

ଭିକ୍ଖୂଆମନ୍ତେସୀତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପି ଅଭାସି ସମ୍ବୋଧେସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଞାପନେପି ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) । ପକ୍କୋସନେପି ଦିସ୍ସତି । ୟଥାହ ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ମମ ୱଚନେନ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) । ଆୱୁସୋତି ଆମନ୍ତନାକାରଦୀପନଂ । କଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱାତି କଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା । କିଂ ଆନନ୍ଦୋ ନପ୍ପହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଠପିତପୁଚ୍ଛା । ନପ୍ପହୋତୀତି ନ ସକ୍କୋତି । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ଚ ୟୋ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଦିଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମନ୍ନୀତି ସମ୍ମତଂ ଅକାସି । ଉପାଲିଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ବୀଜନୀଗହଣଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭଗୱାପି ହି ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱିଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗଣ୍ହାତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରଭୂତଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତସିକ୍ଖାସଂୟମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମୁଖଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଂ ହୋତି । ‘‘ପଠମଂ, ଆୱୁସୋ ଉପାଲି, ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିୟା ପୁରିମକାଲେ ପଠମଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ଚ ପଠମଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତୀଣି ପିଟକାନି ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ଠିତାନୁକ୍କମେନେୱ ସଙ୍ଗୀତାନି, ୱିସେସତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପିଟକାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମେଥୁନଧମ୍ମେତି ଚ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀତିଆଦି ‘‘କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତେନ ସହ ତତୋ ଅୱସିଟ୍ଠମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ପଠମପାରାଜିକପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚି ଅପନେତବ୍ବଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ୱା ଆସି ନାସୀତି ? ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଭାସିତେ ଅପନେତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ନ ହି ତଥାଗତା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ନିରତ୍ଥକଂ ୱଦନ୍ତି, ସାୱକାନଂ ପନ ଦେୱତାନଂ ୱା ଭାସିତେ ଅପନେତବ୍ବମ୍ପି ହୋତି, ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରା ଅପନୟିଂସୁ, ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଂ ୟତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିଂସୁୟେୱ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ୱା ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତି ୱା ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ଇତି ୱା ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘ଏତଦୱୋଚା’’ତି ୱା ଏୱମାଦିକଂ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପନ ଇଦଂ ପଠମପାରାଜିକନ୍ତି ଠପେସୁଂ। ପଠମପାରାଜିକେ ସଙ୍ଗହମାରୁଳ୍ହେ ପଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତସତାନି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତନୟେନେୱ ଗଣସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ଚ ନେସଂ ସଜ୍ଝାୟାରମ୍ଭକାଲେୟେୱ ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ପିତ୍ଥ । ତେ ଏତେନେୱ ନୟେନ ସେସପାରାଜିକାନିପି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ପାରାଜିକକଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଠପେସୁଂ । ଏୱଂ ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସାନି ‘‘ତେରସକ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୱୀସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦସତାନି ‘‘ମହାୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି କିତ୍ତେତ୍ୱା ଠପେସୁଂ । ମହାୱିଭଙ୍ଗାୱସାନେପି ପୁରିମନୟେନେୱ ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଅଟ୍ଠ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ ନାମା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦସତାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି କିତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମ ଚତୁସଟ୍ଠିଭାଣୱାରୋ’’ତି ଠପେସୁଂ । ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାୱସାନେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଅସୀତିଭାଣୱାରପରିମାଣଂ ଖନ୍ଧକଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିଭାଣୱାରପରିମାଣଂ ପରିୱାରଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ୱିନୟପିଟକଂ ନାମା’’ତି ଠପେସୁଂ । ୱିନୟପିଟକାୱସାନେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଅହୋସି । ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ନିସ୍ସିତକେ ୱାଚେହୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତୋପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସଙ୍ଗହମାରୋପେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ । ଇଦାନି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେ ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ନିସିନ୍ନେ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କତରଂ, ଆୱୁସୋ, ପିଟକଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି ? ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଭନ୍ତେତି । ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ଚତସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ, ତାସୁ ପଠମଂ କତରଂ ସଙ୍ଗୀତିନ୍ତି ? ଦୀଘସଙ୍ଗୀତିଂ, ଭନ୍ତେତି । ଦୀଘସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି, ତୟୋ ଚ ୱଗ୍ଗା, ତେସୁ ପଠମଂ କତରଂ ୱଗ୍ଗନ୍ତି । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଂ, ଭନ୍ତେତି । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗେ ତେରସ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ତେସୁ ପଠମଂ କତରଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ? ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ ନାମ ଭନ୍ତେ ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତଂ ନାନାୱିଧମିଚ୍ଛାଜୀୱକୁହନଲପନାଦିୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଜାଲୱିନିୱେଠନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁପକମ୍ପନଂ, ତଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ?

ଅନ୍ତରାଚ ଭନ୍ତେ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ କାରଣଖଣଚିତ୍ତୱେମଜ୍ଝୱିୱରାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘ତଦନ୍ତରଂ କୋ ଜାନେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୪; ୧୦.୭୫) ଚ, ‘‘ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) ଚ ଆଦୀସୁ କାରଣେ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଅଦ୍ଦସ ମଂ ଭନ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଭାଜନଂ ଧୋୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ଖଣେ । ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ଚିତ୍ତେ । ‘‘ଅନ୍ତରା ୱୋସାନମାପାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱେମଜ୍ଝେ । ‘‘ଅପି ଚାୟଂ ତପୋଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୧) ୱିୱରେ । ସ୍ୱାୟମିଧ ୱିୱରେ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚ ୱିୱରେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ‘‘ଅନ୍ତରା ଗାମଞ୍ଚ ନଦିଞ୍ଚ ୟାତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୁତିୟପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି । ଅୟୋଜିୟମାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଇଧ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ରାଜାଗାରକେତି ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ କୀଳନତ୍ଥଂ ପଟିଭାନଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ରଂ ଅଗାରଂ ଅକଂସୁ, ତଂ ରାଜାଗାରକନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତି ରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନଂ । ତସ୍ସ କିର ଦ୍ୱାରସମୀପେ ତରୁଣୋ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରଭୱତ୍ତା ଉୟ୍ୟାନମ୍ପି ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ‘‘ୱରୁଣାନଗର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ସୁପ୍ପିୟଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁପ୍ପିୟୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ପରିବ୍ବାଜକୋତି ସଞ୍ଜୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସୀ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଞ୍ଚ ମାଣୱକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ମାଣୱୋତି ସତ୍ତୋପି ଚୋରୋପି ତରୁଣୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି –

‘‘ଚୋଦିତା ଦେୱଦୂତେହି, ୟେ ପମଜ୍ଜନ୍ତି ମାଣୱା ।

ତେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସୋଚନ୍ତି, ହୀନକାୟୂପଗା ନରା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬) –

ଆଦୀସୁ ସତ୍ତୋ ମାଣୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ମାଣୱେହିପି ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି କତକମ୍ମେହିପି ଅକତକମ୍ମେହିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ଚୋରୋ । ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱୋ ଅଙ୍ଗକୋ ମାଣୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮-୨୬୧, ୩୧୬) ତରୁଣୋ ମାଣୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧାପି ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ନାମ ତରୁଣପୁରିସଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି । ଜୀୱକମ୍ବୱନେତି ଜୀୱକସ୍ସ କୋମାରଭଚ୍ଚସ୍ସ ଅମ୍ବୱନେ । ଅଥ ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କେନସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନ ଏତଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ, ରଞ୍ଞାପି ‘‘ୟଥା ନୁ ଖୋ ଇମାନି ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନୀ’’ତିଆଦିନା କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନାତି ଅୟଂ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ ପୁତ୍ତୋ, ନ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ, ‘‘ୱେଦେହୀ’’ତି ପନ ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନମେତଂ । ୱିଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱେଦୋ, ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱେଦେନ ଈହତି ଘଟତି ୱାୟମତୀତି ୱେଦେହୀ, ୱେଦେହିୟା ପୁତ୍ତୋ ୱେଦେହିପୁତ୍ତୋ, ତେନ ।

ଏତେନେୱୁପାୟେନ ପଞ୍ଚ ନିକାୟେ ପୁଚ୍ଛୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନାୱସାନେ ପଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତସତାନି ସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଅହୋସି । ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପନାୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନାନୁକ୍କମେନ ସଦ୍ଧିଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେନ ତେରସସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ନାମା’’ତି କିତ୍ତେତ୍ୱା ଠପେସୁଂ । ତଦନନ୍ତରଂ ମହାୱଗ୍ଗଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ପାଥିକୱଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହଂ ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତନ୍ତପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଚତୁସଟ୍ଠିଭାଣୱାରପରିମାଣଂ ତନ୍ତିଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦୀଘନିକାୟୋ ନାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ତୁୟ୍ହଂ ନିସ୍ସିତକେ ୱାଚେହୀ’’ତି । ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅସୀତିଭାଣୱାରପରିମାଣଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ନିସ୍ସିତକେ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହେ ପରିହରଥା’’ତି । ତଦନନ୍ତରଂ ଭାଣୱାରସତପରିମାଣଂ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ନିସ୍ସିତକେ ୱାଚେଥା’’ତି । ତଦନନ୍ତରଂ ୱୀସତିଭାଣୱାରସତପଅମାଣଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ନିସ୍ସିତକେ ୱାଚେଥା’’ତି ।

ତଦନନ୍ତରଂ –

‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିଂ ୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ, କଥାୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ।

ଧାତୁୟମକଂ ପଟ୍ଠାନଂ, ଅଭିଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ସୁଖୁମଞାଣଗୋଚରଂ ତନ୍ତିଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ନାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତସତାନି ସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଅହୋସି । ତତୋ ପରଂ ଜାତକଂ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗୋ ଅପଦାନଂ ସୁତ୍ତନିପାତୋ ଖୁଦ୍ଦକପାଠୋ ଧମ୍ମପଦଂ ଉଦାନଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ୱିମାନୱତ୍ଥୁ ପେତୱତ୍ଥୁ ଥେରଗାଥା ଥେରୀଗାଥାତି ଇମଂ ତନ୍ତିଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ‘‘ଖୁଦ୍ଦକଗନ୍ଥୋ ନାମ ଅୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକସ୍ମିଂୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପୟିଂସୂତି ଦୀଘଭାଣକା ୱଦନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ‘‘ଚରିୟାପିଟକବୁଦ୍ଧୱଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଖୁଦ୍ଦକଗନ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଜାତକାଦିକେ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ତାଦିସେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଦୀଘନିକାୟାଦିପ୍ପକାରେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ, ନାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୱିନୟପିଟକେତି । ଦୀଘଭାଣକା ‘‘ଜାତକାଦୀନଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଚରିୟାପିଟକବୁଦ୍ଧୱଂସାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଜାତକଗତିକତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦେସିତାନଂ ଜାତକାଦୀନଂ ୟଥାନୁଲୋମଦେସନାଭାୱତୋ ତାଦିସେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେତି ଜାତକାଦୀନଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନତଂ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ସ ସେସନିକାୟାନଂ ୱିୟ ଅପାକଟତ୍ତା ସେସେ ଠପେତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିକାୟେସୁ । ତତ୍ଥାତି ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ ।

ଏୱଂ ନିମିତ୍ତପୟୋଜନକାଲଦେସକାରକକରଣପ୍ପକାରେହି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାପିତେସୁ ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଏକୱିଧାଦିଭେଦେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ୱାତି ଉଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱିମୁତ୍ତିରସନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସାଦଂ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ ୱା ଅଗ୍ଗଫଲନିପ୍ଫାଦନତୋ, ୱିମୁତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ୱା କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପାଦନତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ କିଲେସୱିନୟନେନ ୱିନୟୋ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟପତନାଦିତୋ ଧାରଣେନ ଧମ୍ମୋ ଚ ହୋତି, ଇଧାଧିପ୍ପେତେ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟେ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଭାୱଧମ୍ମଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ ଆହ ‘‘ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଦିପି ଧମ୍ମୋୟେୱ ୱିନୟୋ ପରିୟତ୍ତିଆଦିଭାୱତୋ, ତଥାପି ୱିନୟସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନୋ ଅଭିନ୍ନାଧିକରଣଭାୱେନ ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ୱିନୟତନ୍ତିୱିପରୀତଂ ତନ୍ତିଂ ଦୀପେତି ୟଥା ‘‘ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ, ଗୋବଲୀବଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଅନେକଜାତିସଂସାରନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକୂନୱୀସତିମସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଭାସିତା । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ କିର ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଅୱିଜହିତଉଦାନଂ । ଅୟମସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୫୪) – ଅହଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କାରକଂ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୟେନ ଞାଣେନ ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ବୋଧିଞାଣସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ଅନିବ୍ବିସନ୍ତୋ ତଂ ଞାଣଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅଲଭନ୍ତୋୟେୱ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ସଂସରିଂ । ୟସ୍ମା ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣମିସ୍ସତାୟ ଜାତି ନାମେସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍ଖା, ନ ଚ ସା ତସ୍ମିଂ ଅଦିଟ୍ଠେ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦିଟ୍ଠୋସୀତି ଇଦାନି ମୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ପୁନ ଗେହନ୍ତି ପୁନ ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ମମ ଗେହଂ ନ କାହସି ନ କରିସ୍ସସି । ତୱ ସବ୍ବା ଅନୱସେସା କିଲେସଫାସୁକା ମୟା ଭଗ୍ଗା। ଇମସ୍ସ ତୟା କତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କୂଟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ କଣ୍ଣିକମଣ୍ଡଲଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗତଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ ଇଦାନି ମମ ଚିତ୍ତଂ, ଅହଞ୍ଚ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ‘‘ୱିସଙ୍ଖାରଗତନ୍ତି ଚିତ୍ତମେୱ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତୋ ପତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ମନସା ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନଂ ଆଦି । ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମାତି ଅୟଂ ପନ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନଂ ଆଦୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଜପ୍ପନୱସେନ କିର ଭଗୱା ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

କେଚୀତି ଖନ୍ଧକଭାଣକା । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମପଦଭାଣକାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧକଭାଣକା ୱଦନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମପଦଭାଣକାନଂ ଗାଥା ମନସା ଦେସିତତ୍ତା ତଦା ମହତୋ ଜନସ୍ସ ଉପକାରାୟ ନ ହୋତି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଗାଥା ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ତଦା ସୁଣନ୍ତାନଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପକାରାୟ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମପଦଭାଣକା ପନ ‘‘ଦେସନାୟ ଜନସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତି, ଭଗୱତା ମନସା ଦେସିତତ୍ତାୟେୱ ଇଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ନ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ୟଦି ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ମନସା ଦେସିତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଧମ୍ମପଦଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୫୩-୧୫୪) ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାରନ୍ତି ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସତ୍ଥା ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଉଦାନୱସେନ ଉଦାନେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତତ୍ଥାପି ମନସା ଉଦାନେତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ମନସାୱ ଦେସିତନ୍ତି ଏୱଂ ଗହଣେ କିଂ କାରଣନ୍ତି ଚେ ? ୟଦି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଦେସିତଂ ସିୟା, ଉଦାନପାଳିୟଂ ଆରୁଳ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଉଦାନପାଳିୟଂ ଅନାରୁଳ୍ହଭାୱୋୟେୱ ୱଚୀଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ମନସା ଦେସିତଭାୱେ କାରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ଅଥସ୍ସ କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତି ସବ୍ବା । ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆଦିଗାଥାତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଦାନଗାଥନ୍ତି ପନ ଜାତିୟା ଏକୱଚନଂ, ତତ୍ଥାପି ପଠମଗାଥଂୟେୱ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଖନ୍ଧକେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ପାଟିପଦଦିୱସେତି ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ନ ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଏତେନ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟମେୱ ହି ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋତି । ସୋମନସ୍ସମୟଞାଣେନାତି ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ । ଆମନ୍ତୟାମୀତି ନିୱେଦୟାମି, ବୋଧେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୟଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣମ୍ପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନନୟେନେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ଅୱିପରୀତଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ପକାସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ଇଦାନି ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେତି ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୱୟଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଖେପେନ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ନିରୱସେସଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପମାଦପଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ସାସନଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି । ଅନ୍ତରେତି ଅନ୍ତରାଳେ, ୱେମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା କମ୍ମମେୱ କମ୍ମନ୍ତଂ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତମେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣାଦି । କେଚି ପନ ‘‘ସୁଭସୁତ୍ତମ୍ପି ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଅସଙ୍ଗୀତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ପଠମସଙ୍ଗୀତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ହି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଭସୁତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ – ଏକଂ ସମୟଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪) ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ନ ହୋତି । ନ ହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସୟମେୱ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ଦେସେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତି । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ‘‘ଏକମିଦାହଂ, ଭନ୍ତେ, ସମୟଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରାମି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି, ତସ୍ମା ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଭସୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗୀତିମାରୋପିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅଥ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁଭସୁତ୍ତଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତନ୍ତିଂ ଠପେତୁକାମେହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀହି ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟେନେୱ ‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’ନ୍ତିଆଦିନା ତନ୍ତି ଠପିତା’’ତି, ଏୱଂ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ସୟଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ସାମଞ୍ଞଫଲାଦୀସୁ ଭଗୱତା ଦେସିତନୟେନେୱ ଦେସେସୀତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଲଦ୍ଧନୟେ ଠତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନି ଅଦହନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉଭୟାନି ପାତିମୋକ୍ଖାନୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୱସେନ । ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗାନୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗୱସେନେୱ ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗାନି । ଦ୍ୱାୱୀସତି ଖନ୍ଧକାନୀତି ମହାୱଗ୍ଗଚୂଳୱଗ୍ଗେସୁ ଆଗତାନି ଦ୍ୱାୱୀସତି ଖନ୍ଧକାନି । ସୋଳସପରିୱାରାତି ସୋଳସହି ପରିୱାରେହି ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ସୋଳସପରିୱାରାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପରିୱାରପାଳିୟଂ ‘‘ୟଂ ତେନ ଭଗୱତା ଜାନତା ପସ୍ସତା ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧) ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୋ, ତତୋ ପରଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧୫୭) କତାପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ କତି ୱିପତ୍ତିୟୋ ଭଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୨) ୱିପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ କତିହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୩) ସଙ୍ଗହୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଛନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କତିହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧୮୪) ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ କତମଂ ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧୮୫) ଅଧିକରଣୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମଥାନଂ କତିହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପ୍ପଭେଦୋ (ପରି॰ ୧୮୬) ସମଥୱାରୋ, ତଦନନ୍ତରଂ ସମୁଚ୍ଚୟୱାରୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତତୋ ପରଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୧୮୮) ନୟେନ ପୁନ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁରିମସଦିସା ଏୱ କତାପତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ସତ୍ତ ୱାରାତି ଏୱଂ ଅପରେପି ଅଟ୍ଠ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ଇତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ, ପୁରିମାନିପି ଅଟ୍ଠାତି ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ସୋଳସ ୱାରା ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରଂ ତେନେୱ ନୟେନ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେପି ସୋଳସ ୱାରା ଆଗତାତି ଇମେହି ସୋଳସହି ୱାରେହି ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ସୋଳସପରିୱାରାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ପରିୱାରୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦିସ୍ସତି, ବହୂସୁ ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ସୋଳସପରିୱାରା’’ତି ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ପାଠୋ ନ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ତସ୍ସେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତାଦୀନି ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣାନଂ ୱା ସୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଏତସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିୱିଧା ହୀ’’ତିଆଦି । ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନାତି ୟଥାକ୍କମଂ ଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମପ୍ପୟୋଜନା, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝାଚାରନିସେଧନତୋତି ସଞ୍ଞମୱେଲଂ ଅତିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଆଚାରୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ, ୱୀତିକ୍କମୋ, ତସ୍ସ ନିସେଧନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତାଦିହେତୁନା । ଏତନ୍ତି ‘‘ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତା’’ତିଆଦିଗାଥାୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ୱିନୟସ୍ସ । ଇତରଂ ପନାତି ସୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋତିଆଦିଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେତି ୟୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟତି ସୁଣାତି ୱାଚେତି ଚିନ୍ତେତି ଦେସେତି ଚ, ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥୋ ତସ୍ସପି ହୋତି, ତେନ ପରସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବତୋ ପରସ୍ସପି ହୋତୀତି ତଦୁଭୟଂ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତି ଦୀପେତି । ତଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥେ ଚାତି ଏୱମାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ହିତପରିୟାୟୱଚନୋ, ନ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନୋ । ୟଦି ସିୟା, ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋପି ଭାସିତତ୍ଥଂ ସୂଚେତି ପରସ୍ସପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା, ସୁତ୍ତେନ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ, ସୋ ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ନ ତେନ ପରତ୍ଥୋ ସୂଚିତୋ ହୋତୀତି । ତେନ ସୂଚେତବ୍ବସ୍ସ ପରତ୍ଥସ୍ସ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଭାସିତତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା ଆଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହିତପରିୟାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସୁତ୍ତାଧାରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା ।

ଅଥ ୱା ସୁତ୍ତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟେ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ‘‘ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥି ପସଂସଲାଭା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୬୩) ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ତତ୍ଥୋ, ପରତ୍ଥୋ, ଉଭୟତ୍ଥୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ସମ୍ପରାୟିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ଉତ୍ତାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗମ୍ଭୀରୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗୁଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୋ, ନେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ନୀତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅନୱଜ୍ଜୋ ଅତ୍ଥୋ, ନିକ୍କିଲେସୋ ଅତ୍ଥୋ, ୱୋଦାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ପରମତ୍ଥୋତି, ତେ ଅତ୍ଥେ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି କିଞ୍ଚାପି ସୁତ୍ତନିରପେକ୍ଖଂ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ସୁତ୍ତତ୍ଥଭାୱେନ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ତେସୁ ପନ ଏକୋପି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ ସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବତଂ ନାତିକ୍କମତି, ତସ୍ମା ତେ ଅତ୍ଥେ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋୟଂ ଭାସିତତ୍ଥପରିୟାୟୋପି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ପୁରିମକା ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ହିତପରିୟାୟା, ତତୋ ପରେ ଛ ଭାସିତତ୍ଥଭେଦା, ପଚ୍ଛିମକା ପନ ଉଭୟସଭାୱା । ତତ୍ଥ ଦୁରଧିଗମତାୟ ୱିଭାୱନେ ଅଗାଧଭାୱୋ ଗମ୍ଭୀରୋ, ନ ୱିୱଟୋ ଗୁଳ୍ହୋ, ମୂଲୁଦକାଦୟୋ ୱିୟ ପଂସୁନା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିୱେସାଦିନା ତିରୋହିତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ, ୟଥାରୁତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନୀତୋ । ଅନୱଜ୍ଜନିକ୍କିଲେସୱୋଦାନା ପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, କୁସଲୱିପାକକିରିୟଧମ୍ମୱସେନ ୱା । ପରମତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଏୱ ୱା ।

ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛାକଥଞ୍ଚ ପରେସଂ କତ୍ତା ହୋତୀତି ପରତ୍ଥଂ ସୂଚେତି । ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୯) ସୁତ୍ତାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ଚ ୱିସେସେତ୍ୱା ସୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ତହିତପରହିତାଦୀନି ସାତିସୟଂ ପକାସିତାନି ହୋନ୍ତି ତପ୍ପଧାନଭାୱତୋ, ନ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟାତି ଇଦମେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୫୫) ଚ ‘‘ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଉପଚରିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସୁତ୍ତେସୁ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱା ଚ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୋ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱେ, ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ହୋତୀତି ‘‘ସୁୱୁତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସମ୍ପାପନେ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ତପ୍ପରଭାୱଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପରଭାୱୋ ଚ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି। ୱିନୟଦେସନଂ ୱିୟ ଇସ୍ସରଭାୱତୋ ଆଣାପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ଅଦେସେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ଚରିୟାନୁରୂପଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦିୱସେନ କାଲନ୍ତରେ ଅଭିନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସସ୍ସମିୱ ଫଲ’’ନ୍ତି । ପସୱତୀତି ଫଲତି, ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାୟସମଙ୍ଗୀନଂୟେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧେନୁ ୱିୟ ଖୀର’’ନ୍ତି ଆହ । ଧେନୁତୋପି ହି ଉପାୟୱନ୍ତାନଂୟେୱ ଖୀରପଟିଲାଭୋ ହୋତି । ଅନୁପାୟେନ ହି ଅକାଲେ ଅଜାତୱଚ୍ଛଂ ଧେନୁଂ ଦୋହନ୍ତୋ କାଲେପି ୱା ୱିସାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୋହନ୍ତୋ ନେୱ ଖୀରଂ ପଟିଲଭତି । ‘‘ସୁତ୍ତାଣା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ନେ ତାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁତ୍ତସଭାଗନ୍ତି ସୁତ୍ତସଦିସଂ । ସୁତ୍ତସଭାଗତଂୟେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତଚ୍ଛକାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱଡ୍ଢକୀନଂ କାଳସୁତ୍ତଂ । ପମାଣଂ ହୋତୀତି ତଦନୁସାରେନ ତଚ୍ଛନତୋ । ଏୱମେତମ୍ପି ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ୟଥା କାଳସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାଣେ କତେ ଗହେତବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ୱିୱାଦେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସୁତ୍ତେ ଆନୀତମତ୍ତେ ‘‘ଇଦଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାକଟତ୍ତା ୱିୱାଦୋ ୱୂପସମ୍ମତୀତି ଏତମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପମାଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ସୁତ୍ତସଭାଗତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି । ସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପମାଣତ୍ତା ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ ସୁତ୍ତମିୱ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦିୱିଧାନେ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଣଭାୱୋ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୀନଂୟେୱ ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସନପଧାନତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ୱିସେସତ୍ତଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ’’ତିଆଦିକଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ।

ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା । ଏତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମେ । ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ କମନକିରିୟାୟ ୱୁଡ୍ଢିଭାୱଂ ଅତିରେକତଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ୱୁଡ୍ଢିୟଂ ଆଗତୋ’’ତି । ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାଦିନା କେନଚି ସଞ୍ଞାଣେନ ଞାତା ପଞ୍ଞାତା ପାକଟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାଦିଭାୱୋ ହି ରତ୍ତିୟା ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଅଡ୍ଢୋ ଚନ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠମୀ, ୟସ୍ମା ଊନୋ, ତସ୍ମା ଚାତୁଦ୍ଦସୀ, ୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ, ତସ୍ମା ପନ୍ନରସୀତି । ଅଭିଲକ୍ଖିତାତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ଅଭିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତାତିଆଦୀସୁ ଲକ୍ଖଣେ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱାଚକସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ନିପାତାନଂ ତଦତ୍ଥଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦତ୍ଥଜୋତକୋ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ରାଜାଭିରାଜାତି ରାଜୂହି ପୂଜେତୁଂ ଅରହୋ ରାଜା । ପୂଜିତେତି ପୂଜାରହେ ।

ଅଭିଧମ୍ମେତି ‘‘ସୁପିନନ୍ତେନ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱେପି ଅକୁସଲଚେତନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ । ‘‘ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧାଭାୱତୋ ଧମ୍ମାନଂୟେୱ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଚ ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଅକୁସଲଂ, ନ ପାଣସଙ୍ଖାତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତୋ ଅତିପାତୋ, ତଥା ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆଦାନସଙ୍ଖାତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ, ତଂୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ଏୱମାଦିନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିୱିନୟେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାତରୂପରଜତଂ ନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟେ ୱିନେତି ନାମ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଚ ଅଭିୱିନୟେ ୱିନେତି ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ଜାତରୂପରଜତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । କେୱଲଂ ଲୋଲତାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ, ରୂପିୟଛଡ୍ଡକସ୍ସ ସମ୍ମତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ୱିନୟେ ପଟିବଲୋ ୱିନେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ କନ୍ତିୟା ଅଧିକତ୍ତଂ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିକେ’’ତି ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୋ କମନକିରିୟାୟ ୱୁଡ୍ଢିଭାୱଂ ଅତିରେକତଂ ଦୀପେତି, ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଞାଣଲକ୍ଖଣକିରିୟାନଂ ସୁପାକଟତ୍ତା ୱିସେସଂ, ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ କନ୍ତିୟା ଅଧିକତ୍ତଂ ୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦୀପେତୀତି ଇଦଂ ତାୱ ୟୁତ୍ତଂ କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ, ‘‘ଅଭିରାଜା ଅଭିୱିନୟୋ’’ତି ପନ ପୂଜିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ରାଜୱିନୟେସୁ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ଇଧାପି ନତ୍ଥି ଦୋସୋ ପୂଜନପରିଚ୍ଛେଦନକିରିୟାଦୀପନତୋ, ତାହି ଚ କିରିୟାହି ରାଜୱିନୟାନଂ ୟୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଅତିମାଲାଦୀସୁ ଅତିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ସହ ସାଧନେନ କିରିୟଂ ୱଦତୀତି ଅଭିରାଜଅଭିୱିନୟସଦ୍ଦା ସିଦ୍ଧା, ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମସଦ୍ଦେ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ସହ ସାଧନେନ ୱୁଡ୍ଢିୟାଦିକିରିୟଂ ଦୀପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥଚାତି ଅଭିଧମ୍ମେ । ଭାୱେତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋତି ଭାୱନାଫରଣୱୁଡ୍ଢୀହି ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣାଦୀହୀତି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଦ୍ୱାରପଟିପଦାଦୀହି । ଲକ୍ଖଣୀୟତ୍ତାତି ସଞ୍ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା । ଏକନ୍ତତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂୟେୱ ପୂଜାରହତ୍ତା ‘‘ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଲୋକୁତ୍ତରାୟେୱ ପୂଜିତାତି ଦସ୍ସିତା । ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଫୁସନାଦିସଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଅଧିକାପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ କାମାୱଚରେହି ମହନ୍ତଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମାପି ଅଧିକା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେସୁ ୟଂ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସମାନଂ, ତଂ ପିଟକସଦ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟାଦୟୋ ହି ତୟୋ ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସାଧାରଣତ୍ତା ୱିସିଟ୍ଠା ନାମ, ପିଟକସଦ୍ଦୋ ପନ ତେହି ତୀହିପି ସାଧାରଣତ୍ତା ଅୱିସିଟ୍ଠୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନାତି ପାଳିସମ୍ପଦାନୱସେନ ମା ଗଣ୍ହଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁଦାଲଞ୍ଚ ପିଟକଞ୍ଚ କୁଦାଲପିଟକଂ। ତତ୍ଥ କୁ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତସ୍ସା ଦାଲନତୋ ୱିଦାଲନତୋ ଅୟୋମୟୋ ଉପକରଣୱିସେସୋ କୁଦାଲଂ ନାମ, ତାଲପଣ୍ଣୱେତ୍ତଲତାଦୀହି କତୋ ଭାଜନୱିସେସୋ ପିଟକଂ ନାମ, ତଂ ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ‘‘ଏୱଂ ଦୁୱିଧତ୍ଥେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।

ଦେସନାସାସନକଥାଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥେତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଦେସକାୟତ୍ତେନ ଆଣାଦିୱିଧିନା ଅଭିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା। ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତେନ ୟଥାପରାଧାଦିନା ସାସିତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁସାସନଂ ୱିନୟନଂ ସାସନଂ। କଥେତବ୍ବସ୍ସ ସଂୱରାସଂୱରାଦିନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥନଂ ୱଚନପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ କଥାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଦେସିତାରଂ ଭଗୱନ୍ତମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦେସନା, ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସାସନଂ, କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ କଥାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଦେସନାଦୀନଂ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାଦୟୋ ଦେସେତବ୍ବାଦିନିରପେକ୍ଖା ନ ହୋନ୍ତି, ଆଣାଦୟୋ ପନ ୱିସେସତୋ ଦେସକାଦିଅଧୀନାତି ତଂତଂୱିସେସୟୋଗୱସେନ ଦେସନାଦୀନଂ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ଆଣାୱିଧାନଂ ୱିସେସତୋ ଆଣାରହାଧୀନଂ ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ । ଏୱଂ ୱୋହାରପରମତ୍ଥୱିଧାନାନି ଚ ୱିଧାୟକାଧୀନାନୀତି ଆଣାଦିୱିଧିନୋ ଦେସକାୟତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ଅପରାଧଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିୟ ଧମ୍ମାନୁରୂପମ୍ପି ସାସନଂ ୱିସେସତୋ, ତଥା ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖନ୍ତି ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୱରାସଂୱରନାମରୂପାନଂ ୱିୟ ୱିନିୱେଠେତବ୍ବାୟ ଦିଟ୍ଠିୟାପି କଥନଂ ସତି ୱାଚାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନାସତୀତି ୱିସେସତୋ ତଦଧୀନନ୍ତି କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ କଥା ୱୁତ୍ତା । ଭେଦସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଦେସନାଭେଦଂ ସାସନଭେଦଂ କଥାଭେଦଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେ’’ତି । ଭେଦନ୍ତି ଚ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୁ ପିଟକେସୁ ସିକ୍ଖା ଚ ପହାନାନି ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ଚ ସିକ୍ଖାପହାନଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ, ତଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପରିୟତ୍ତିଭେଦନ୍ତି ଚ ପରିୟାପୁଣନଭେଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟହିନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୱିନୟାଦିକେ ପିଟକେ । ୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୟଥା ପାପୁଣାତି, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚାପି ୟହିଂ ୟଥା ପାପୁଣାତି, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ୟେହି ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁପରିୟାପୁଣନାଦିପ୍ପକାରେହି ଉପାରମ୍ଭନିସ୍ସରଣଧମ୍ମକୋସକରକ୍ଖଣହେତୁପରିୟାପୁଣନଂ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଏତେହି ପକାରେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ପରିଦୀପନା ୱିଭାୱନା ଚାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକମେୱ । ଆଣାରହେନାତି ଆଣଂ ଠପେତୁଂ ଅରହତୀତି ଆଣାରହୋ, ଭଗୱା । ସୋ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାୟ ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଚ ଅୱିପରୀତହିତୋପଦେସକଭାୱେନ ପମାଣୱଚନତ୍ତା ଆଣଂ ପଣେତୁଂ ଅରହତି, ୱୋହାରପରମତ୍ଥାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ଆଣାବାହୁଲ୍ଲତୋ’’ତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପଠମନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ । ପଚୁରାପରାଧା ସେୟ୍ୟସକତ୍ଥେରାଦୟୋ । ତେ ହି ଦୋସବାହୁଲ୍ଲତୋ ‘‘ପଚୁରାପରାଧା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପଚୁରୋ ବହୁକୋ ବହୁଲୋ ଅପରାଧୋ ଦୋସୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ୟେସଂ ତେ ପଚୁରାପରାଧା । ଅନେକଜ୍ଝାସୟାତିଆଦୀସୁ ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ। ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠି ଞାଣଞ୍ଚ, ପଭେଦତୋ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତଥା ହି ପୁବ୍ବଚରିୟୱସେନ ଆୟତିଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣକମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ ‘‘ଆସୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ॥

ଇଦଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଆସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ନିୱସନ୍ତୀତି ଆସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନୁସୟା କାମରାଗଭୱରାଗଦିଟ୍ଠିପଟିଘୱିଚିକିଚ୍ଛାମାନାୱିଜ୍ଜାୱସେନ ସତ୍ତ । ମୂସିକୱିସଂ ୱିୟ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଅନାଗତା କିଲେସା, ଅତୀତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ତଥେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି କାଲଭେଦେନ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଚରିୟାତି ରାଗଚରିୟାଦିକା ଛ ମୂଲଚରିୟା, ଅନ୍ତରଭେଦେନ ଅନେକୱିଧା, ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପନ ତେସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଚରିୟାତି ଚରିତଂ, ତଂ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ‘ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ଅଜ୍ଜେୱ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତିଆଦିନା ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବଚରିୟୱସେନ ଅଭିରୁଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଦୁୱିଧା ହୀନପଣୀତଭେଦେନ । ୟଥାନୁଲୋମନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟାଦୀନଂ ଅନୁରୂପଂ । ଅହଂ ମମାତି ସଞ୍ଞିନୋତି ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାୱସେନ ଅହଂ ମମାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା, କେୱଲଂ ଧମ୍ମମତ୍ତମେତନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମସଭାୱାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂୱରାସଂୱରୋତି ଏତ୍ଥ ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ମହନ୍ତୋ ସଂୱରୋ ଅସଂୱରୋ । ୱୁଡ୍ଢିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅ-କାରୋ ୟଥା ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି, ତସ୍ମା ଖୁଦ୍ଦକୋ ମହନ୍ତୋ ଚ ସଂୱରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିମୋଚନଂ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିଭାଗୋ ପରତୋ ପଠମପାରାଜିକସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା ସମାଧିଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ କିଲେସାନନ୍ତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ କମ୍ମକିଲେସାନଂ ୱା ୟୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ୱୀତିକ୍କମୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ । ଅନୁସୟୱସେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତା କିଲେସା କାରଣଲାଭେ ପରିୟୁଟ୍ଠିତାପି ସୀଲଭେଦୱସେନ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲସ୍ସା’’ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନନ୍ତି ଓକାସଦାନୱସେନ କିଲେସାନଂ ଚିତ୍ତେ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ପହାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ କିଲେସାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁସୟପ୍ପହାନନ୍ତି ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନକା କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହା ଅନୁସୟା । ତେ ପନ ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଥାମଗତା କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ କିଲେସା, ତେସଂ ପହାନଂ ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ । ତେ ଚ ସବ୍ବସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପହୀୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ।

ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନନ୍ତି ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଗତେନ ତେନ ତେନ କୁସଲଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅକୁସଲଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ‘‘ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ତେନ ତେନ ସୁସୀଲ୍ୟଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ‘‘ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମଉଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାନୀତି ଏତ୍ଥ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଜଲତଲେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ। ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ। ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କିଲେସେହି ୱା ଦୂସିତଂ ଚରିତନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ତଦେୱ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସମ୍ମା କିଲେସେତି ବାଧୟତି ଉପତାପେତି ଚାତି ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ, କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ପୱତ୍ତସଂକିଲେସସ୍ସ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାଧିସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାଦିୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱଧମ୍ମପ୍ପକାସନତୋ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପିଟକେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧମ୍ମୋତି ପାଳୀତି ଏତ୍ଥ ପକଟ୍ଠାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧନତୋ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଭାସିତତ୍ତା ଚ ପକଟ୍ଠାନଂ ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧାନଂ ଆଳୀତି ପାଳି, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ‘‘ଧମ୍ମୋତି ପାଳୀତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୋହାରସ୍ସ ଚ ଦୀପନୋ ସଦ୍ଦୋୟେୱ ପାଳି ନାମା’’ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟ ଲିଖିତେ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ସଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ସଭାୱୱୋହାରସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପୱସେନ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ପଣ୍ଡତ୍ତି ପାଳୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ସଦ୍ଦୋୟେୱ ପାଳି ସିୟା, ପାଳିୟା ଦେସନାୟ ଚ ନାନତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ଚ ପାଳିୟା ୱଚୀଭେଦକରଣମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି ଦେସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ପାଳିୟା ଦେସନାତି ୱଚୀଭେଦକରଣମତ୍ତଂ ୱିନା ପାଳିୟା ସହ ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଚ ଉପରି ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞଭାୱେନ ପାଳିୟା ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱୋ କଥିତୋ ହୋତି । ଅପିଚ ୟଦି ପାଳିୟା ଅଞ୍ଞାୟେୱ ଦେସନା ସିୟା, ‘‘ପାଳିୟା ଚ ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଦେସନାୟ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାଳିୟା ଚ ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାଳିୟା ଦେସନାୟ ଚ ଅନଞ୍ଞଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ‘‘ଦେସନା ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞଭାୱତୋ ପାଳିୟା ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱୋ କଥିତୋୱ ହୋତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଦ୍ଦୋୟେୱ ପାଳି ନାମା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଧମ୍ମସ୍ସପି ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧକଭାୱେନ ଞାତୋ ଉଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଛା ପରେସଂ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସକୋ ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନା ‘‘ଦେସୀୟତି ସମୁଟ୍ଠାପୀୟତି ସଦ୍ଦୋ ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା ମୁସାୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ । ତତ୍ଥାପି ହି ମୁସାୱାଦାଦିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦାଦିସଦ୍ଦେନ ୱୋହରୀୟତି ।

ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧାତି ଏତ୍ଥ ପାଳିଅତ୍ଥୋ ପାଳିଦେସନା ପାଳିଅତ୍ଥପଟିୱେଧୋ ଚାତି ଇମେ ତୟୋ ପାଳିୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱିନୟପିଟକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦେସନାୟ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଚ ଆଧାରଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, ପିଟକାନି ପନ ପାଳିୟୋୟେୱାତି ତେସଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆଧାରଭାୱୋ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚେ ? ପାଳିସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱପାଳିୟା ଆଧାରଭାୱତୋ । ଅୱୟୱସ୍ସ ହି ସମୁଦାୟୋ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଧମ୍ମାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱତୋ ତେହି ଧମ୍ମାଦୀହି ୱିନୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ୱିନୟାଦୀନମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମାଦୟୋ ଏୱ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା, ନ ୱିନୟାଦୟୋତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ସମ୍ମୁଖେନ ୱିସୟୱିସୟୀମୁଖେନ ଚ ୱିନୟାଦୀନଂୟେୱ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମୋ ହି ୱିନୟାଦୟୋ, ତେସଂ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମତ୍ଥୱିସୟା ଚ ଦେସନାପଟିୱେଧାତି । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ, ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତଂୱିସୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକ୍ଖେନ ଓଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା। ଏକଦେସେନ ଓଗାହନ୍ତେହିପି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ପତିଟ୍ଠା ଲଦ୍ଧୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚା’’ତି । ଏକମେକସ୍ମିନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପିଟକେ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପିଟକେସୁ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

ଇଦାନି ହେତୁହେତୁଫଲାଦୀନଂ ୱସେନପି ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦି । ହେତୂତି ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଦହତି ୱିଦହତୀତି ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ହେତୁପରିୟାୟତା କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ନନୁ ଚ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଏତସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ଅୱୟୱପଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଧମ୍ମେ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଧମ୍ମେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ହେତୁଧମ୍ମସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା ଞାଣପଟିସମ୍ଭିଦାସଦ୍ଦା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାଧିତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ । ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଏତେନ ୱଚନେନ ସାଧିତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଫଲଭାୱୋପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହେତୁନୋ ଫଲଂ ହେତୁଫଲଂ । ତଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରୀୟତି ଅଧିଗମୀୟତି ସମ୍ପାପୁଣୀୟତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ହେତୁଂ ହେତୁଫଲଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଭାୱୱାଚକୋ ହେସ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ, ନ ପରିୟତ୍ତିହେତୁଭାୱୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ୟୋ ୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିସଙ୍ଖାରାଦିଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ । ଦେସନାପି ହି ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଅୱିପରୀତୱିସୟୱିଭାୱନତୋ ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ତତୋୟେୱ ଚ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିଲପ୍ପତୀତି ଅଭିଲାପୋତି ସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେନ ‘‘ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଦେସନାୟ । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୭୧୮ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ‘‘ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା ଦସ୍ସିତା । ତଥା ହି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୱାଚକୋତି ୱଚନୱଚନତ୍ଥେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂତଂୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତେନ ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତୋ ୱିନିମୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେସୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ହି ଦେସନା, ପକାରେନ ଞାପୀୟତି ଏତେନ, ପକାରତୋ ଞାପେତୀତି ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ‘‘ଦେସନା ନାମ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଦିନୋ ପନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଲପ୍ପତୀତି ଅଭିଲାପୋତି ସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତି, ତଥାପି ସଦ୍ଦେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତଦନୁରୂପଂ ୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ୱୋହାରେନ ଦୀପିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜାନନତୋ ସଦ୍ଦେ କଥିତେ ତଦନୁରୂପା ପଣ୍ଣତ୍ତିପି କାରଣୂପଚାରେନ କଥିତାୟେୱ ହୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସନା ନାମ ସଦ୍ଦୋ ନ ହୋତୀତି ଦୀପିତମେୱାତି ।

ଇଦାନି ପଟିୱେଧଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିୱେଧୋତି ଅଭିସମୟୋ’’ତି । ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଞାଣଂ ପଟିୱେଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ପଟିୱେଧୋ, ଅଭିସମେତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମେନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ଅଭିସମୟୋ । ଇଦାନି ଅଭିସମୟପ୍ପଭେଦତୋ ଅଭିସମୟପ୍ପକାରତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ସଭାୱତୋ ଚ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ସୋ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସୟତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ଅୱବୋଧୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୱିସୟତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଧମ୍ମାରମ୍ମଣୋ ସଙ୍ଖାରାଦିଅତ୍ଥାରମ୍ମଣୋ ତଦୁଭୟପଞ୍ଞାପନାରମ୍ମଣୋ ଲୋକିୟୋ ଅୱବୋଧୋ । ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ମଗ୍ଗୟୁତ୍ତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅଭିସମୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅୟଂ ହେତୁ, ଇଦମସ୍ସ ଫଲଂ, ଅୟଂ ତଦୁଭୟାନୁରୂପୋ ୱୋହାରୋ’’ତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଲୋକିୟଞାଣଂ ୱିସୟତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ ପନ ହେତୁହେତୁଫଲାଦୀସୁ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୂତି ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ସଙ୍ଖାରେ ଉପ୍ପାଦେତି ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏୱଂ କାରିୟାନୁରୂପଂ କାରଣେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେସୁ ତୀସୁ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ, ଇତରେସଂ ୟଥାନୁରୂପନ୍ତିଆଦିନା କାରିୟାନୁରୂପଂ କାରଣେସୁ ପଟିୱେଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥେସୂତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା କାରଣାନୁରୂପଂ କାରିୟେସୁ ଅୱବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପଣ୍ଣତ୍ତୀସୁ ଅୱବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମାଦୀହି ପିଟକାନଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏତେସୁ ପିଟକେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଧମ୍ମଜାତନ୍ତି କାରଣପ୍ପଭେଦୋ କାରଣମେୱ ୱା । ଅତ୍ଥଜାତନ୍ତି କାରିୟପ୍ପଭେଦୋ କାରିୟମେୱ ୱା । ୟା ଚାୟଂ ଦେସନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋ ଚେତ୍ଥାତି ଏତାସୁ ତଂତଂପିଟକଗତାସୁ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାସୁ ୟୋ ପଟିୱେଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖୋଗାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା । ତେସଂ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ପଟିୱେଧନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦନୱିସୟୀକରଣାନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତରଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ । ୱୁତ୍ତତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ।

ତୀସୁପିଟକେସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକେକସ୍ମି’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ପକରଣତୋ ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିୟତ୍ତିଭେଦୋତି ପରିୟାପୁଣନଂ ପରିୟତ୍ତି । ପରିୟାପୁଣନୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ନ ପାଳିପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପରିୟାପୁଣନପ୍ପକାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଞାତବ୍ବୋ’’ତି । ତତୋୟେୱ ଚ ‘‘ପରିୟତ୍ତିୟୋ ପରିୟାପୁଣନପ୍ପକାରା’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ତୀହି ପକାରେହି ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା ପାଳିୟୋ ଏୱ ପରିୟତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋୟେୱ ଚ ‘‘ପରିୟତ୍ତିୟୋ ପାଳିକ୍କମା’’ତି ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟ ଲିଖିତେ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାପରିୟାପୁଣନୟୋଗତୋ ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା ପରିୟତ୍ତୀତି ପାଳିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ପରତୋ ନିଦ୍ଦେସୱଚନମ୍ପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହି ପାଳିୟେୱ ଦୁଗ୍ଗହିତା ପରିୟାପୁଟାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ଅଲଗଦ୍ଦୋ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ଉପମା ଏତିସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା । ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଲଗଦ୍ଦସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଆପୂପିକୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅପୂପସଦ୍ଦେନ ଅପୂପଖାଦନଂ ୱିୟ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତପରିୟତ୍ତି ଉପମୀୟତି, ନ ପନ ଅଲଗଦ୍ଦେନ । ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣୂପମା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଲଗଦ୍ଦୋତି ଚେତ୍ଥ ଆସୀୱିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗଦୋତି ହି ୱିସସ୍ସ ନାମଂ । ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଅନୁନାସିକଲୋପଂ ଦକାରାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଅଲଂ ଜୀୱିତହରଣେ ସମତ୍ଥୋ ଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୋ । ନିସ୍ସରଣତ୍ଥାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ଏତିସ୍ସାତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା । ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଭଣ୍ଡାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ୱିୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଧମ୍ମରତନାନୁପାଲକୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ।

ଦୁଗ୍ଗହିତାତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଗହିତା । ଦୁଗ୍ଗହିତଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା’’ତି, ଉପାରମ୍ଭା ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାଦିହେତୁ ଉଗ୍ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭସକ୍କାରାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଣନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩୯) –

‘‘ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ‘ଏୱଂ ଚୀୱରାଦୀନି ୱା ଲଭିସ୍ସାମି, ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ୱା ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଲାଭସକ୍କାରାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟତ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ପରିୟାପୁଣନତୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ୱରତର’’ନ୍ତି ।

ନନୁ ଚ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣୂପମା ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୁଗ୍ଗହିତାପି ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ତତ୍ଥାପି ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଉପମାଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋ ଅଲଗଦ୍ଦଗୱେସୀ ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ, ସୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ମହନ୍ତଂ ଅଲଗଦ୍ଦଂ, ତମେନଂ ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗୀୱାୟ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚାପି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଗଦ୍ଦୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ୱା ବାହଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଭୋଗେହି ପଲିୱେଠେୟ୍ୟ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ନେୱ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ମରଣତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୯) ।

ତସ୍ମା ଇଧ ଦୁଗ୍ଗହିତା ଏୱ ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟେନ ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଦଂ ପନ ପାରିସେସଞାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହଣୂପମା ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସୁଗ୍ଗହଣୂପମା ହି ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ୱା ହୋତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ୱା, ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଦୁଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋତି ଆସୀୱିସତ୍ଥିକୋ । ଅଲଗଦ୍ଦଂ ଗୱେସତି ପରିୟେସତି ସୀଲେନାତି ଅଲଗଦ୍ଦଗୱେସୀ। ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋତି ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନତ୍ଥଂ ଚରମାନୋ । ଭୋଗେତି ସରୀରେ । ହତ୍ଥେ ୱା ବାହାୟୱାତି ଏତ୍ଥ ମଣିବନ୍ଧକୋ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ‘‘ହତ୍ଥୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗବାହାୟ ଅୱସେସା ‘‘ବାହା’’ତି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟପି ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ହତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ହତ୍ଥଞ୍ଚ ବାହଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସରୀରଂ ‘‘ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ତଂନିଦାନଂ, ତଂକାରଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁରିମପଦେ ହି ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ତଂ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଡଂସନଂ ନିଦାନଂ କାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂନିଦାନନ୍ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତତୋନିଦାନ’’ନ୍ତି ପୁରିମପଦେ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ଲୋପଂ ଅକତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଡଂସନଂ ତଂନିଦାନଞ୍ଚ ମରଣାଦିଉପଗମନଂ, ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ କେନ କାରଣେନାତି ଚେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଏକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସାତି ଏକଚ୍ଚେ ତୁଚ୍ଛପୁରିସା । ଧମ୍ମନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମଂ । ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଚେୱ ୱାଚୁଗ୍ଗତା କରୋନ୍ତା ଧାରେନ୍ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ଭାସିତତ୍ଥଂ ପୟୋଜନତ୍ଥଞ୍ଚ । ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୀତି ନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନ ୱିଚାରେନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା କଥିତା, ମୟଞ୍ଚ ତଂ ପୂରେସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଭାସିତତ୍ଥଂ ପୟୋଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ କାରଣଂ, ସମାଧି ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତିଆଦିନା ନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି । ଅନୁପପରିକ୍ଖତନ୍ତି ଅନୁପପରିକ୍ଖନ୍ତାନଂ । ନ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ନିଜ୍ଝାନପଞ୍ଞଂ ନକ୍ଖମନ୍ତି, ନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ରୋଚେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ତେସଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପପରିକ୍ଖନ୍ତାନଂ ତେ ଧମ୍ମା ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ, ସମାଧି, ୱିପସ୍ସନା, ମଗ୍ଗୋ, ଫଲଂ, ୱଟ୍ଟଂ, ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତ’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ତେ ଉପାରମ୍ଭାନିସଂସା ଚେୱାତି ତେ ପରେସଂ ୱାଦେ ଦୋସାରୋପନାନିସଂସା ହୁତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଚାତି ଇତି ଏୱଂ ଏତାୟ ପରିୟତ୍ତିୟା ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା, ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପରେହି ଆରୋପିତୱାଦସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପମୋକ୍ଖପ୍ପୟୋଜନା ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପରେହି ସକୱାଦେ ଦୋସେ ଆରୋପିତେ ତଂ ଦୋସଂ ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ ମୋଚେସ୍ସାମାତି ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ସୋ ସୋ ୱାଦୋ ଇତିୱାଦୋ, ଇତିୱାଦସ୍ସ ପମୋକ୍ଖୋ ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖୋ, ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖୋ ଆନିସଂସୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା, ତଂତଂୱାଦପ୍ପମୋଚନାନିସଂସା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ। ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ୟସ୍ସ ଚ ସୀଲାଦିପୂରଣସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତୀତି ତଞ୍ଚ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୀଲାଦିପରିପୂରଣସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଏତେ ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହିନୋ ନାନୁଭୋନ୍ତି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଉପାରମ୍ଭସ୍ସ ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ୟେ ମୋଘପୁରିସା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ତେ ପରେହି ‘‘ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତାୟେୱ ସୋୟେୱତ୍ଥୋତି ପଟିପାଦନକ୍ଖମା ନ ହୋନ୍ତୀତି ପରସ୍ସ ୱାଦେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦା ତଂ ମୋଚେତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି ତଂ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତିୟେୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଉପାରମ୍ଭମାନଦପ୍ପମକ୍ଖପଲାସାଦିହେତୁଭାୱେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ହି କାରଣେ ଫଲୱୋହାରେନ ‘‘ତେ ଧମ୍ମା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି କିଞ୍ଚାପି ନ ତେ ଧମ୍ମା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ତଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟକାଲେ ୱିୱାଦସମୟେ ଚ ତଂମୂଲକାନଂ ଉପାରମ୍ଭାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଅକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ତେ ଧମ୍ମା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି କାରଣେ ଫଲୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନଂ ତେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନଂ ପରାମସତି ।

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିପାରିପୂରିଂୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସମାଧିୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସୀଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା ସମାଧିନୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସମାଧିଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସାମି, ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱ ସା ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ନାମ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିସୁଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲାଦୀନି ପୂରେନ୍ତାନମ୍ପି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପସନ୍ନେହି ଉପନୀତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ପରେସଂ ୱାଦେ ସହଧମ୍ମେନ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତାନମ୍ପି ସକୱାଦତୋ ଦୋସଂ ହରନ୍ତାନମ୍ପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ତଥା ହି ନ କେୱଲଂ ସୁଗ୍ଗହିତପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଦୀନେୱ, ପରୱାଦନିଗ୍ଗହସକୱାଦପତିଟ୍ଠାପନାନିପି ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) ।

ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନେନ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋ । ପହୀନକିଲେସୋତି ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ପହୀନକିଲେସୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧଅରହତ୍ତଫଲୋ । ନ କୁପ୍ପତୀତି ଅକୁପ୍ପନ୍ତି ହି ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସତିପି ହି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଫଲାନଂ ଅକୁପ୍ପସଭାୱେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ସକସକନାମପରିଚ୍ଚାଗେନ ଉପରୂପରି ନାମନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେସଂ ମଗ୍ଗଫଲାନି ‘‘ଅକୁପ୍ପାନୀ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅରହା ପନ ସବ୍ବଦାପି ଅରହାୟେୱ ନାମାତି ତସ୍ସେୱ ଫଲଂ ‘‘ଅକୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଚ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମା’’ତି । ତସ୍ସ ହି ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ଅଭାୱିତଂ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋ ତନ୍ତିଧାରକୋ ପୱେଣୀପାଲକୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପୱେଣୀପାଲନତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୱେଣୀତି ଧମ୍ମସନ୍ତତି, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଂସାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ତସ୍ସ ୱଂସୋପି ଅତ୍ଥତୋ ପୱେଣୀୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ଚ ୟଦି ପୱେଣୀପାଲନତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି, କସ୍ମା ‘‘ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସପି ହି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ଏକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ଛାତକଭୟାଦୀସୁ ଗନ୍ଥଧରେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେସୁ ସୟଂ ଭିକ୍ଖାଚାରେନ ଅକିଲମମାନୋ ଅତିମଧୁରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମା ନସ୍ସତୁ, ତନ୍ତିଂ ଧାରେସ୍ସାମି, ୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ପୱେଣିଂ ପାଲେସ୍ସାମୀତି ପରିୟାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସପି ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ କସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ ନ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘‘ପୱେଣିଂ ପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟେନ ପରିୟାପୁଣାତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭୱକନ୍ତାରତୋ ଅନିତ୍ତିଣ୍ଣତ୍ତା ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣପରିୟତ୍ତି ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା ୱା ହୋତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ୱା, ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୱ, ଖୀଣାସୱାନଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖୀଣାସୱୋ ଚ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସଦିସତ୍ତା ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ପସାଧନକାଲେ ତଦୁପିୟଂ ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡଂ ରଞ୍ଞୋ ଉପନାମେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରୋତି, ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋପି ଧମ୍ମରତନଭଣ୍ଡଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମୋକ୍ଖାଧିଗମସ୍ସ ଭବ୍ବରୂପେ ସହେତୁକେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଙ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସଙ୍ଖାତେନ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରୋତୀତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ପରିୟତ୍ତିୟୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତୀସୁପି ପିଟକେସୁ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ପନା’’ତିଆଦି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣାତୀତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ସୀଲଂ ୱିସୁଜ୍ଝମାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣବଲେନ ଚ ସଂକିଲେସମଲତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସୀଲସମ୍ପଦା ସିଜ୍ଝମାନା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ସତିବଲଂ ଞାଣବଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ତସ୍ସା ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୂପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ସଭାଗହେତୁସମ୍ପଦାନତୋ । ସତିବଲେନ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି, ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ସୁଦିଟ୍ଠକାରିତାପରିଚୟେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣାନୁବଦ୍ଧାୟ ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସିଦ୍ଧି, ୱୀତିକ୍କମାଭାୱେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନସବ୍ଭାୱତୋ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତାୱସେନ ଅଜ୍ଝାସୟସୁଦ୍ଧିୟା ତତିୟୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି । ପୁରେତରସିଦ୍ଧାନଂ ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ପାରିପୂରିଂ ୱିନା ସୀଲସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣୂପନିସ୍ସୟତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱେହି ଦୀପେତବ୍ବା । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୯; ୩.୫; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) ୱଚନତୋ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତି ଭୂରୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗେନ ଗରୁୱାସଦେସଭାସାକୋସଲ୍ଲଉଗ୍ଗହଣପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ଚ ପରିଭାୱିତା ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟସ୍ସ ସମାଧିୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ଅନୱସେସା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ନ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଅତ୍ଥୀତି ସତିପି ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଭିଞ୍ଞେକଦେସଭାୱେ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଏୱ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଗହିତା । ୟଥା ହି ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ତାସଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ । ଏୱଂ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଚ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ତାସଂ ଅଧିଗମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମସମଧିଗମସଦିସା ହି ଇମେସଂ ଅରିୟାନଂ ଇମେ ୱିସେସାଧିଗମାତି ।

ତାସଂୟେୱ ଚ ତତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନତୋତି ଏତ୍ଥ ତାସଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ପାପୁଣିତବ୍ବାନଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ୱିନୟେ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଭତ୍ତାତି । ଦୁତିୟେ ତାସଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତଂ, ନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା । ତା ହି ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସୁତ୍ତେ ୱିଭତ୍ତାୟେୱାତି । ତାସଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସେସାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ ତତ୍ଥେୱ ଚ ସମ୍ମା ୱିଭତ୍ତଭାୱଂ ଦୀପେତୁକାମୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱଧାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥେୱା’’ତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅୱଧାରଣଂ ଠପେସି ।

ଇଦାନି ‘‘ୱିନୟେ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ‘ମୁଦୁକାନଂ ଅତ୍ଥରଣାଦୀନଂ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ଇତ୍ଥିସମ୍ଫସ୍ସୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ମେଥୁନୱୀତିକ୍କମେ ଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱା ସୀଲୱିପତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ପନ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୁଖୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି, ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି । ଉପାଦିନ୍ନଫସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିଫସ୍ସୋ, ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତନ୍ତି ଅରିଟ୍ଠେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧେସୁ ଅନ୍ତରାୟିକେସୁ ସେସନ୍ତରାୟିକେ ଜାନାତି, ୱିନୟେ ପନ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକେ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ରହୋଗତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ଅଗାରିକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ସକଦାଗାମିନୋପି ଅନାଗାମିନୋପି ହୋନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂପି ମନାପିକାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତି…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁସନ୍ତି, ମୁଦୁକାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି, କସ୍ମା ଇତ୍ଥୀନଂୟେୱ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଏତେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଅନୱଜ୍ଜେନ ପଚ୍ଚୟପରିଭୁଞ୍ଜନରସେନ ସାୱଜ୍ଜକାମଗୁଣପରିଭୋଗରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ଏକଂ କତ୍ୱା ଥୂଲୱାକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିସୁଖୁମସୁତ୍ତଂ ଘଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସିନେରୁନୋ ସଦିସତଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ୱିୟ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭଗୱତା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତେନ ୱିୟ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଦୋସୋ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀନି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଜିନସ୍ସ ଆଣାଚକ୍କେ ପହାରମଦାସି । ତେନାହ ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାୟିକାତି ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ । ଅନତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତା, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ୱା କରଣସୀଲାତି ଅନ୍ତରାୟିକା, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଚ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ପରତୋ ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୪୧୭) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟେ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟିକା ଅନ୍ତରାୟକରାତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା ଦେସିତା ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଚ, ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିସେୱତୋ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ତେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ନାଲଂ ସମତ୍ଥା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ତେନ ପକାରେନାହଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାମୀତି । ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀତି ତତୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀଭାୱହେତୁତୋ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପାପୁଣାତି ।

ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିନା –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ, ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ନୋ ପରହିତାୟ, ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ, ନେୱ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି ନୋ ପରହିତାୟ, ଅତ୍ତହିତାୟ ଚେୱ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି ପରହିତାୟ ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୬; ପୁ॰ ପ॰ ମାତିକା, ଚତୁକ୍କଉଦ୍ଦେସ ୨୪) –

ଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନାପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା ୱୋହାରୱସେନ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନା ପରମତ୍ଥଦେସନା ଚାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱୋ ମାରୋ’’ତି ଏୱରୂପା ସମ୍ମୁତିଦେସନା। ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନି ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଏୱରୂପା ପରମତ୍ଥଦେସନା। ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୟେ ସମ୍ମୁତିୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୋହଂ ପହାୟ ୱିସେସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ସମ୍ମୁତିଦେସନଂ ଦେସେତି । ୟେ ପନ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୋହଂ ପହାୟ ୱିସେସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ପରମତ୍ଥଦେସନଂ ଦେସେତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ୟଥା ହି ଦେସଭାସାକୁସଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣକୋ ଆଚରିୟୋ ୟେ ଦମିଳଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ଦମିଳଭାସାୟ ଆଚିକ୍ଖତି, ୟେ ଅନ୍ଧକଭାସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାୟ, ତେସଂ ତାୟ ଭାସାୟ, ଏୱଂ ତେ ମାଣୱା ଛେକଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ ଆଚରିୟମାଗମ୍ମ ଖିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ତୟୋ ୱେଦା ୱିୟ କଥେତବ୍ବଭାୱେ ଠିତାନି ତୀଣି ପିଟକାନି, ଦେସଭାସାୟ କୋସଲ୍ଲମିୱ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥକୋସଲ୍ଲଂ, ନାନାଦେସଭାସାମାଣୱକା ୱିୟ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା, ଆଚରିୟସ୍ସ ଦମିଳଭାସାଦିଆଚିକ୍ଖନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନପି ଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୂପଲବ୍ଭତି ॥

‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣା ।

ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତକାରଣା ॥

‘‘ତସ୍ମା ୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦୋ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୭; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ।

ଅପିଚ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି – ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥଞ୍ଚାତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନି ହିରିୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନି ହିରିୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ଇତ୍ଥୀ ହିରିୟତି ଓତ୍ତପ୍ପତି, ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱୋ ମାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ମହାଜନୋ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା କମ୍ମସ୍ସକା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ୱେଳୁୱନାଦୟୋ ମହାୱିହାରା ଖନ୍ଧେହି କାରାପିତା, ଧାତୂହି ଆୟତନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି, ପିତରଂ ଅରହନ୍ତଂ, ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘଭେଦଂ କରୋନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।

‘‘ଖନ୍ଧା ମେତ୍ତାୟନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ଲୋକସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟା ଲୋକାଭିଲାପେ ଠିତାୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ଚ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ନ ପରମତ୍ଥଦେସନାତି ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି, ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁଗ୍ଗହିତନ୍ତି ହି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଧମ୍ମେନାତି ପାଠସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଦୁଗ୍ଗହଣଂ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ । ଅତ୍ତନାତି ଚ ସାମିଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗହଣେନ ୱିପରୀତଗାହେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅମ୍ହେ ଚେୱ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତୀତି ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନଂ କରୋତି । ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଖନତୀତି ଅତ୍ତନୋ କୁସଲମୂଲାନି ଖନନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଖନତି ନାମ ।

ଧମ୍ମଚିନ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମସଭାୱୱିଜାନନଂ । ଅତିଧାୱନ୍ତୋତି ଠାତବ୍ବମରିୟାଦାୟଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ଦାନଂ ହୋତି, ସୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ । ଚତ୍ତାରୀତି ବୁଦ୍ଧୱିସୟଇଦ୍ଧିୱିସୟକମ୍ମୱିପାକଲୋକୱିସୟସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ । ଝାୟିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଝାନୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ…ପେ॰… କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଲୋକଚିନ୍ତା ଭିକ୍ଖୱେ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟା ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବା…ପେ॰… ଇମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୀ’’ତି ତେସଂ ସଭାୱନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନୀ’’ତି ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବତାନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୀତି ଚିନ୍ତେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି, ଚିନ୍ତେତୁଂ ଅରହରୂପାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତ୍ତା ଏୱ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, କାମଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନିପି ଛ ଅସାଧାରଣାଦୀନି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ତାନି ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ଇମାନି ପନ ଏୱଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅଫଲଭାୱତୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ପିଟକାନଂ ।

ଏତନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନୀତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗମହାୱଗ୍ଗପାଥିକୱଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ୱଗ୍ଗେହି ସଙ୍ଗହୋ ଏତେସନ୍ତି ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି । ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଗାଥାୟ ଏୱମତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା – ୟସ୍ସ ନିକାୟସ୍ସ ସୁତ୍ତଗଣନାତୋ ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତା ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୱସେନ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ଅସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସାତି ତିୱଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହୋ । ଏସ ପଠମୋ ନିକାୟୋ ଦୀଘନିକାୟୋତି ଅନୁଲୋମିକୋ ଅପଚ୍ଚନୀକୋ, ଅତ୍ଥାନୁଲୋମନତୋ ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅତ୍ଥାନୁଲୋମନତୋ ଅନୁଲୋମିକୋ, ଅନୁଲୋମିକତ୍ତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏକନିକାୟମ୍ପୀତି ଏକସମୂହମ୍ପି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇମେ । ପୋଣିକା ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା ଚ ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ପୋଣିକନିକାୟୋ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସାଧକାନି ସାସନତୋ ଚ ଲୋକତୋ ଚାତି ଏୱମାଦୀନି ଉଦାହରଣାନି ଏତ୍ଥ ନିକାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୂହନିୱାସାନଂ ୱାଚକଭାୱେ ସାସନତୋ ଚ ୱୋହାରତୋ ଚ ସାଧକାନି ପମାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ପଠମମୁଦାହରଣଂ ସାସନତୋ ସାଧକୱଚନଂ, ଦୁତିୟଂ ଲୋକତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନୀତି ମୂଲପରିୟାୟୱଗ୍ଗାଦୀହି ପଞ୍ଚଦସହି ୱଗ୍ଗେହି ସଙ୍ଗହୋ ଏତେସନ୍ତି ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି । ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ଦ୍ୱେ ଚ ସୁତ୍ତାନୀତି ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢଂ, ଏକଂ ସତଂ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞାସସୁତ୍ତାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ନିକାୟେ । ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋତି ପଞ୍ଚଦସହି ୱଗ୍ଗେହି ପରିଗ୍ଗହିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତସୁତ୍ତସତାନି ଚାତି ପାଠେ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସତାନି ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚା’’ତିପି ପାଠୋ । ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋତି ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ।

ପୁବ୍ବେ ନିଦସ୍ସିତାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନିଦ୍ଦେସେ ନିଦସ୍ସିତା । ୱୁତ୍ତମେୱ ପକାରନ୍ତରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ନିକାୟେ ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମେୱ ହି ଇମିନା ପକାରନ୍ତରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଚତୁରୋପେତେ’’ତିଆଦି । ତଦଞ୍ଞନ୍ତି ତେହି ଚତୂହି ନିକାୟେହି ଅଞ୍ଞଂ ଅୱସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବମେୱ୨ ହିଦନ୍ତି ସବ୍ବମେୱ ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ନୱପ୍ପଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ପନେତଂ ନୱପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତଥା ହି ନୱହି ଅଙ୍ଗେହି ୱୱତ୍ଥିତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରରହିତେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅସୁତ୍ତସଭାୱାନେୱ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନି ସିୟୁଂ, ଅଥ ସୁତ୍ତସଭାୱାନେୱ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନି, ଏୱଂ ସତି ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ନ ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗଂ ସାସନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ‘‘ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ସଗାଥକଂ ୱା ସିୟା ନିଗ୍ଗାଥକଂ ୱାତି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେନେୱ ତଦୁଭୟଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାନାଦିୱିସେସସଞ୍ଞାରହିତଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ଅଥାପି କଥଞ୍ଚି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ନ ସିୟା ଗାଥାଭାୱତୋ ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ, ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା ସଗାଥକତ୍ତା ସଗାଥକୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ, ତଥା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –

ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ ।

ସନିମିତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା, ସହତାଞ୍ଞେନ ନାଞ୍ଞତୋ ॥

ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥାୱଗାହଣଂ ।

ତସ୍ମା ଅସଙ୍କରଂୟେୱ, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ॥

ସବ୍ବସ୍ସପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିଧି। ତଥା ହି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ, ସାୱତ୍ଥିୟା ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗେ, ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପରିୟତ୍ତିୱିସେସେସୁପି ସୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ନେତ୍ତିୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) ଆହ – ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ହି ସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପରିୟେଟ୍ଠି ପରିୟେସନା ଅତ୍ଥୱିଚାରଣା ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଦେକଦେସେସୁ ପନ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ୱିସେସୱିଧୟୋ ତେନ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତା । ତଥା ହି ଗେୟ୍ୟସ୍ସ ସଗାଥକତ୍ତଂ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଲୋକେପି ହି ସସିଲୋକଂ ସଗାଥକଂ ୱା ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥଂ ‘‘ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନଞ୍ହି ‘‘ବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ୟାକରଣମେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଗାଥକାଦୀନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି । ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞାନଂ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ସଓକାସତୋ ଅନୋକାସୱିଧି ବଲୱାତି ‘‘ଗାଥାୱିରହେ ସତୀ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ସଗାଥକତ୍ତେପି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାୟୁତ୍ତେସୁ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା । ଏତ୍ଥ ହି ସତିପି ସଞ୍ଞନ୍ତରନିମିତ୍ତୟୋଗେ ଅନୋକାସସଞ୍ଞାନଂ ବଲୱଭାୱେନେୱ ଗାଥାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ତଥା ସତିପି ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଚରିୟାନୁଭାୱପ୍ପକାସକେସୁ ଜାତକସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ସତିପି ପଞ୍ହାୱିସଜ୍ଜନଭାୱେ ସଗାଥକତ୍ତେ ଚ କେସୁଚି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱେଦସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ୱେଦଲ୍ଲସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ସଗାଥକତ୍ତାଦିନା ନିମିତ୍ତେନ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିସେସୱିଧୟୋ ସୁତ୍ତଙ୍ଗତୋ ପରେ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତରହିତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋ ।

ନନୁ ଚ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥା ଏୱାତି ? ନ ତଦୱତ୍ଥା । ସୋଧିତତ୍ତା । ସୋଧିତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗାଥାୱିରହେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାଥାଭାୱତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା’’ତି, ତଂ ନ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତାତି । ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଭାୱୋ । ନ ହି ତାନି ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୟୋ ୱିୟ ଗାଥାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତାନି, ଅଥ ଖୋ ସୁତ୍ତଭାୱେନେୱ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୁତ୍ତନାମକନ୍ତି ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗାଥକତ୍ତା ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ସହତାଞ୍ଞେନ । ସହଭାୱୋ ହି ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି, ସହ ଗାଥାହୀତି ଚ ସଗାଥକଂ । ନ ଚ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଗାଥାୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ‘‘ସହ ଗାଥାହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ନନୁ ଚ ଗାଥାସମୁଦାୟୋ ଗାଥାହି ଅଞ୍ଞୋ ହୋତି, ତଥା ଚ ତସ୍ସ ୱସେନ ସହ ଗାଥାହୀତି ସଗାଥକନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ? ତଂ ନ । ନ ହି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନ ଅଞ୍ଞତୋ । ଅଞ୍ଞାୟେୱ ହି ତା ଗାଥା ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଅଥୋ ନ ତାହି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗଭାୱୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ସୁତ୍ତାଦୀନି ନୱଙ୍ଗାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ସୁତ୍ତନିପାତେ –

‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତି ।

ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତି, ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୨) –

ଆଦିନା ଆଗତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗସ୍ସ,

‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ।)

କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତି ।

କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସି,

କିଂସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮) –

ଆଦିନା ଆଗତସ୍ସ ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ,

‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,

ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ ।

ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟଂ,

ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫) –

ଆଦିନା ଆଗତସ୍ସ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥୱିଭାଗୱସେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ଆୟସ୍ମତା ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ କତୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମିଧ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଚ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରାତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଏୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନପି ନେତ୍ତିପକରଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏୱମେତସ୍ସ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋୱ କଥିତୋ । କେଚି ପନ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଗାଥାୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସଙ୍ଗହଂ ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିଦ୍ଦେସଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉପସେନତ୍ଥେରେନ –

‘‘ତଦେତଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନଂ, ଦୀଘନିକାୟୋ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚସୁ ମହାନିକାୟେସୁ ଖୁଦ୍ଦକମହାନିକାୟେ ପରିୟାପନ୍ନଂ, ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ଗାଥା ଉଦାନଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ଜାତକଂ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସତ୍ଥୁସାସନଙ୍ଗେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗାଥାୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ।

ଏତ୍ଥ ତାୱ କତ୍ଥଚି ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନସଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦେସେକଦେସସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୟୁଜ୍ଜତୁ ନାମ, ଗାଥଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ପନ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଇଦମେତ୍ଥ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ ହି କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱୋ ଗାଥଙ୍ଗସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ ହି କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ଗାଥାସମଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ନିଦ୍ଦେସେ ଚ ନ କୋଚି କେୱଲୋ ଗାଥାବନ୍ଧପ୍ପଦେସୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତାନଂୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଗହିତାନଂ ଗାଥାନଂ ନିଦ୍ଦେସମତ୍ତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା କତଂ । ଅତ୍ଥୱିଭଜନତ୍ଥଂ ଆନୀତାପି ହି ତା ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଗହିତା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ମୂଲଗାଥାୟୋ ସୁତ୍ତନିପାତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅଞ୍ଞାୟେୱାତି ନ ନିଦ୍ଦେସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତଭାୱେପି ତଂ ୱୋହାରଂ ଅଲଭମାନା ଜାତକାଦିଗାଥାପରିୟାପନ୍ନା ଗାଥାୟୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା କାରଣନ୍ତରମେତ୍ଥ ଗୱେସିତବ୍ବଂ, ୟୁତ୍ତତରଂ ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନାଲକସୁତ୍ତତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ନାଲକସୁତ୍ତଂ ନାମ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକଂ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ଅଭିକଙ୍ଖମାନେନ ତତୋ ପଭୁତି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଆଗତେନ ଅସିତସ୍ସ ଇସିନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟେନ ନାଲକତ୍ଥେରେନ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିତଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ‘‘ଅଞ୍ଞାତମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୭୦୬) ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାସିତଂ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦାପରିଦୀପକଂ ସୁତ୍ତଂ । ତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତଂ ପନ ମହାସମୟସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ଦେୱେସୁ ‘‘କା ନୁ ଖୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂ’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୧; ମହାନି॰ ୧୫୦ ) ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ‘‘ମୂଲଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୨) ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ । ଏୱମିଧସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଗତାନଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଆଗତାନଂ ଅସୁତ୍ତନାମିକାନଂ ସୁଦ୍ଧିକଗାଥାନଂ ଗାଥଙ୍ଗସଙ୍ଗହଞ୍ଚ ଦସ୍ସୟିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାରମ୍ଭେ –

‘‘ଗାଥାସତସମାକିଣ୍ଣୋ, ଗେୟ୍ୟବ୍ୟାକରଣଙ୍କିତୋ ।

କସ୍ମା ସୁତ୍ତନିପାତୋତି, ସଙ୍ଖମେସ ଗତୋତି ଚେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) –

ସକଲସ୍ସପି ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ କସ୍ମା ଚୋଦିତୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଚୋଦକେନ ସଗାଥକତ୍ତଂ କତ୍ଥଚି ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନମତ୍ତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦନାମତ୍ତଂ କତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସୁତ୍ତନିପାତେ ନିଗ୍ଗାଥକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସିୟାତି । ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗସ୍ସ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହଂ ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ‘‘ନୱସୁ ସତ୍ଥୁସାସନଙ୍ଗେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ।

ନୋସୁତ୍ତନାମିକାତି ଅସୁତ୍ତନାମିକା । ‘‘ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ନାମ ୱତ୍ଥୁଗାଥା’’ତି ତୀସୁ ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଗାଥାତି –

‘‘କୋସଲାନଂ ପୁରା ରମ୍ମା, ଅଗମା ଦକ୍ଖିଣାପଥଂ ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ପତ୍ଥୟାନୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମନ୍ତପାରଗୂ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୨) –

ଆଦିନା ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆରୋପେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତା ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ଚ ଗାଥାୟୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ନାଲକସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆରୋପେନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତା –

‘‘ଆନନ୍ଦଜାତେ ତିଦସଗଣେ ପତୀତେ,

ସକ୍କଞ୍ଚ ଇନ୍ଦଂ ସୁଚିୱସନେ ଚ ଦେୱେ ।

ଦୁସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତିରିୱ ଥୋମୟନ୍ତେ,

ଅସିତୋ ଇସି ଅଦ୍ଦସ ଦିୱାୱିହାରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୮୪) –

ଆଦିକା ୱୀସତିମତ୍ତା ଗାଥାୟୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନାଲକସୁତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ନାଲକସୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂୟେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୮୫) –

‘‘ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ଭଗୱତି ସଙ୍ଗୀତିଂ କରୋନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତମେୱ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟେନ ୟଦା ଚ ସମାଦପିତୋ ନାଲକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘ଆନନ୍ଦଜାତେ’ତିଆଦିକା ୱୀସତି ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ୱତ୍ୱା ଅଭାସି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନାଲକସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।

ତସ୍ମା ନାଲକସୁତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ନାଲକସୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ପାରାୟନିକୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ଇଧ ସୁଦ୍ଧିକଗାଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ପନସ୍ସ ପାରାୟନିୟୱଗ୍ଗେ ଅଜିତମାଣୱକାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁଚ୍ଛାଗାଥା ଭଗୱତୋ ୱିସଜ୍ଜନଗାଥା ଚ ଇଧ ସୁଦ୍ଧିକଗାଥାତି ଏୱମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ତାପି ହି ପାଳିୟଂ ସୁତ୍ତନାମେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅଜିତମାଣୱକପୁଚ୍ଛା ତିସ୍ସମେତ୍ତୟ୍ୟମାଣୱକପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮-୧୦୪୮) ଆଗତତ୍ତା ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥେହି ଅମିସ୍ସତ୍ତା ଚ ନୋସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ନାମାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଇଦାନି ଉଦାନଂ ସରୂପତୋ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । କେନଟ୍ଠେନ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ପନେତଂ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ଉଦାନନଟ୍ଠେନ । କିମିଦଂ ଉଦାନଂ ନାମ ? ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଉଦାହାରୋ । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲାଦି ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଅୱସେକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ମହୋଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୟଂ ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରଂ ହଦୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୱିସେସୋ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନପି ଅୟମାକାରୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତୟିଦଂ କତ୍ଥଚି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ କତ୍ଥଚି ୱାକ୍ୟୱସେନ ପୱତ୍ତଂ । ତଥା ହି –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତି ସମାଦପେତି ସମୁତ୍ତେଜେତି ସମ୍ପହଂସେତି । ତେଧ ଭିକ୍ଖୂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ’’’ତି (ଉଦା॰ ୭୧-୭୨) –

ଆଦୀସୁ ସୋମନସ୍ସଞାଣସମୁଟ୍ଠିତୱାକ୍ୟୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଚ ଉଦାନଂ ନାମ ପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଧମ୍ମସଂୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ୱା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୋ ତଥା ଚେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଗତଂ, ଇଧ କସ୍ମା ଭଗୱା ଉଦାନେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜୋ ସବ୍ବୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକୋୱ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ପଚ୍ଚୟନିରପେକ୍ଖୋ, ଅୟଂ ପନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ କଥମପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ଞାପେତୁକାମୋ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୧)-ଆଦିମାହ । ନ ଏକନ୍ତତୋ ତେ ପଟିଗ୍ଗାହକେ କତ୍ୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଚେ ୱୋ ଦୁକ୍ଖମପ୍ପିୟଂ ।

ମାକତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୪୪) –

ଏୱମାଦିକଂ ପନ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଉଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସୁଖକାମାନି ଭୂତାନି, ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତି ।

ଅତ୍ତନୋ ସୁଖମେସାନୋ, ପେଚ୍ଚ ସୋ ନ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୧; ଉଦା॰ ୧୩) –

ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଉଦାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ସମ୍ବହୁଲା ଗୋପାଲକା ଅନ୍ତରା ଚ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଜେତୱନଂ ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେହି ହନନ୍ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତେ ଦାରକେ ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେନ ହନନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା କୁମାରକା ଇମଂ ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେନ ହନଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଡଂସନଭୟେନ ଭନ୍ତେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇମେ ‘ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଂ କରିସ୍ସାମା’ତି ଇମଂ ପହରନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅହୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିକତିକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତେନେୱ ଚ ଧମ୍ମସଂୱେଗେନ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଏୱମେତଂ କତ୍ଥଚି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ କତ୍ଥଚି ୱାକ୍ୟୱସେନ କତ୍ଥଚି ସୋମନସ୍ସୱସେନ କତ୍ଥଚି ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୟଂ ଉଦାନଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଉଦାନଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଭାସିତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାପିତଞ୍ଚ ।

ତୟିଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ସାୱକଭାସିତନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ –

‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,

ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସ’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦିନା ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫) ଆଗତମେୱ । ସାୱକଭାସିତାନିପି –

‘‘ସବ୍ବୋ ରାଗୋ ପହୀନୋ ମେ, ସବ୍ବୋ ଦୋସୋ ସମୂହତୋ ।

ସବ୍ବୋ ମେ ୱିହତୋ ମୋହୋ, ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ –

ଆଦିନା ଥେରଗାଥାସୁ (ଥେରଗା॰ ୭୯),

‘‘କାୟେନ ସଂୱୁତା ଆସିଂ, ୱାଚାୟ ଉଦ ଚେତସା ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ଭୁୟ୍ହ, ସୀତିଭୂତାମ୍ହି ନିବ୍ବୁତା’’ତି ॥ –

ଥେରିଗାଥାସୁ (ଥେରୀଗା॰ ୧୫) ଚ ଆଗତାନି । ଅଞ୍ଞାନିପି ସକ୍କାଦୀହି ଦେୱେହି ଭାସିତାନି ‘‘ଅହୋ ଦାନଂ ପରମଦାନଂ କସ୍ସପେ ସୁପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଉଦା॰ ୨୭), ସୋଣଦଣ୍ଡବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀହି ମନୁସ୍ସେହି ଚ ଭାସିତାନି ‘‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦୀନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୦) ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହାନି ଉଦାନାନି ସନ୍ତି ଏୱ, ନ ତାନି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନି । ୟାନି ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାମଂ ଆହଚ୍ଚଭାସିତାନି ଜିନୱଚନଭୂତାନି, ତାନେୱ ଚ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତଂ । ଏତାନିୟେୱ ଚ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନୱୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଉଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟା ପନ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥା ଭଗୱତା ବୋଧିୟା ମୂଲେ ଉଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉଦାନଭୂତା ଚ, ତା ଅପରଭାଗେ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଭଗୱତା ଦେସିତତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ଧମ୍ମପଦେ ସଙ୍ଗହିତା । ୟଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ ଭୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି ଉଦାନୱଚନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୱେଦନସମତ୍ଥନିଗ୍ଘୋସୱିପ୍ଫାରଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଦପି ପଠମବୋଧିୟଂ ସବ୍ବେସଂ ଏୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ‘‘ଆରାଧୟିଂସୁ ୱତ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ୱିୟ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଧମ୍ମେକଦେସସ୍ସ ୟଥାଦେସିତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସାୱକେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ଥେରେନ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ପରିସ୍ସମସ୍ସ ସଫଲଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନିତଂ ଉଦାହାରମତ୍ତାଂ, ନ ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ମହାୱ॰ ୧-୩; ଉଦା॰ ୧-୩) ୱିୟ ପୱତ୍ତିୟା ନିୱତ୍ତିୟା ୱା ପକାସନନ୍ତି ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉଦାନପାଳିୟଞ୍ଚ ବୋଧିୱଗ୍ଗାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ଅସୀତିୟେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା ସଙ୍ଗୀତା, ତତୋୟେୱ ଚ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅସୀତି ଏୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ୱଗ୍ଗା ଅଟ୍ଠ ସମାସତୋ ।

ଗାଥା ଚ ପଞ୍ଚନୱୁତି, ଉଦାନସ୍ସ ପକାସିତା ॥

‘‘ଅଡ୍ଢୂନନୱମତ୍ତା ଚ, ଭାଣୱାରା ପମାଣତୋ ।

ଏକାଧିକା ତଥାସୀତି, ଉଦାନସ୍ସାନୁସନ୍ଧୟୋ ॥

‘‘ଏକୱୀସସହସ୍ସାନି, ସତମେୱ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।

ପଦାନେତାନୁଦାନସ୍ସ, ଗଣିତାନି ୱିନିଦ୍ଦିସେ ॥ –

ଗାଥାପାଦତୋ ପନ –

‘‘ଅଟ୍ଠସହସ୍ସମତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରେୱ ସତାନି ଚ ।

ପଦାନେତାନୁଦାନସ୍ସ, ତେୱୀସତି ଚ ନିଦ୍ଦିସେ ॥

‘‘ଅକ୍ଖରାନଂ ସହସ୍ସାନି, ସଟ୍ଠି ସତ୍ତ ସତାନି ଚ ।

ତୀଣି ଦ୍ୱାସୀତି ଚ ତଥା, ଉଦାନସ୍ସ ପୱେଦିତା’’ତି ॥

ଇଧ ପନ ‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ । ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି ଏୱମାଦିନା ଏକକଦୁକତିକଚତୁକ୍କୱସେନ ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳିୟଂ (ଇତିୱୁ॰ ୧) ସଙ୍ଗହମାରୋପିତାନି ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତାନି ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଏକକନିପାତେ ତାୱ ସତ୍ତୱୀସତି ସୁତ୍ତାନି, ଦୁକନିପାତେ ଦ୍ୱାୱୀସତି, ତିକନିପାତେ ପଞ୍ଞାସ, ଚତୁକ୍କନିପାତେ ତେରସାତି ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତାନେୱ ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳିୟଂ ଆଗତାନି । ତତୋୟେୱ ଚ ପାଳିୟଂ –

‘‘ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ,

କୋଧୋ ମକ୍ଖେନ ପଞ୍ଚମଂ ।

ମାନୋ ସବ୍ବଂ ପୁନ ମାନୋ,

ଲୋଭୋ ଦୋସେନ ତେରସ ॥

‘‘ମୋହୋ କୋଧୋ ପୁନ ମକ୍ଖୋ,

ନୀୱରଣା ତଣ୍ହାୟ ପଞ୍ଚମଂ ।

ଦ୍ୱେ ସେକ୍ଖଭେଦା ସାମଗ୍ଗୀ,

ପଦୁଟ୍ଠନିରୟେନ ତେରସ ॥

‘‘ପସନ୍ନା ଏକମାଭାୟି, ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତୀତେନ ପଞ୍ଚମଂ ।

ଏୱଞ୍ଚେ ଓପଧିକଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ସତ୍ତୱୀସ ପକାସିତା’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦିନା ଉଦ୍ଦାନଗାଥାହି ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତାନି ଗଣେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନି । ତେନେୱ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) –

‘‘ସୁତ୍ତତୋ ଏକକନିପାତେ ତାୱ ସତ୍ତୱୀସତି ସୁତ୍ତାନି, ଦୁକନିପାତେ ଦ୍ୱାୱୀସତି, ତିକନିପାତେ ପଞ୍ଞାସ, ଚତୁକ୍କନିପାତେ ତେରସାତି ଦ୍ୱାଦସାଧିକସତସୁତ୍ତସଙ୍ଗହ’’ନ୍ତି –

ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପକଂ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିୟ ‘‘ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତଥାପି ଈଦିସେ ଠାନେ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟାଥାୱତୋୱ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଜାତଂ ଭୂତଂ ପୁରାୱୁତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଚରିତଂ କାୟତି କଥେତି ପକାସେତୀତି ଜାତକଂ।

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁପରିସା ଆନନ୍ଦଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମତି, ଦସ୍ସନେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚେ ଆନନ୍ଦୋ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ଭାସିତେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି, ଅତିତ୍ତାୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁପରିସା ହୋତି, ଅଥ ଆନନ୍ଦୋ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀପରିସା…ପେ॰… ଉପାସକପରିସା…ପେ॰… ଉପାସିକା ପରିସା ଆନନ୍ଦଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମତି, ଦସ୍ସନେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚେ ଆନନ୍ଦୋ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ଭାସିତେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି, ଅତିତ୍ତାୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପାସିକାପରିସା ହୋତି, ଅଥ ଆନନ୍ଦୋ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୯) ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ।

ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦ ଆଦୟୋ) ୱିସାଖେନ ନାମ ଉପାସକେନ ପୁଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାୱେଦଲ୍ଲଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯ ଆଦୟୋ) ପନ ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରେନ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୯ ଆଦୟୋ) ଭିକ୍ଖୂହି ପୁଟ୍ଠେନ ତେନେୱାୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଂ । ଏତାନି ମଜ୍ଝିମନିକାୟପରିୟାପନ୍ନାନି । ସକ୍କପଞ୍ହଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୪ ଆଦୟୋ) ପନ ସକ୍କେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ଅଭାସି, ତଞ୍ଚ ଦୀଘନିକାୟପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୫ ଆଦୟୋ) ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ପନ ମଜ୍ଝିମନିକାୟପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱେଦନ୍ତି ଞାଣଂ । ତୁଟ୍ଠିନ୍ତି ୟଥାଭାସିତଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ଅୟ୍ୟେ, ସାଧାୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ଅବ୍ଭନୁମୋଦନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ । ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା ଲଭିତ୍ୱା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ଅଙ୍ଗୱସେନ ସକଲମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘କଥଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ଧମ୍ମରାସିୱସେନ । ଦ୍ୱାସୀତି ସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗଣ୍ହିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେସହସ୍ସାଧିକାନି ଅସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଅଧିଗଣ୍ହିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂ, ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକା ଅଧିଗଣ୍ହିଂ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୀହି ଭାସିତାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତନ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନ ହି ‘‘ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନୀତି ତଦୁଭୟଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଚତୁସହସ୍ସାଧିକାନି ଅସୀତି ସହସ୍ସାନି । ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋତି ୟେ ଧମ୍ମା ମମ ପୱତ୍ତିନୋ ପୱତ୍ତମାନା ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତା ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ୟେ ଇମେ’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟେ ଇମେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିନୋ, ତେହି ପୱତ୍ତିତା, ତେସ୍ୱାହଂ ଦ୍ୱାସୀତି ସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋତି ଏୱଂ ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଭସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪ ଆଦୟୋ) ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତଞ୍ଚ (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯ ଆଦୟୋ) ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗହିତେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଭଗୱତା ପନ ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ଭାସିତତ୍ତା ସୟଂ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନମ୍ପି ‘‘ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଭଗୱତାୟେୱ ହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ସାୱକା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ତତିୟସଙ୍ଗୀତିୟଞ୍ଚ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ଭାସିତମ୍ପି କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ନାମ ଜାତଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅତ୍ତନା ଭାସିତମ୍ପି ସୁଭସୁତ୍ତାଦି ସଙ୍ଗୀତିଂ ଆରୋପେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ପରିଦୀପିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ‘‘ତ୍ୱଂ ବହୁସ୍ସୁତୋତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପାକଟୋ, କିତ୍ତକା ଧମ୍ମା ତେ ସତ୍ଥାରା ଭାସିତା, ତୟା ଧାରିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ତସ୍ସ ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହି’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଦୀପିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦି । ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩) ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଆରଭିତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକନ୍ତି ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତାଦି । ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଞ୍ହି ନାନାଠାନେସୁ ନାନାଧମ୍ମଦେସନାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନନ୍ତି –

‘‘କତି ଛିନ୍ଦେ କତି ଜହେ, କତି ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେ ।

କତି ସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ‘ଓଘତିଣ୍ଣୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫) –

ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନଂ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ ପଞ୍ଚ ଜହେ, ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେ ।

ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ‘ଓଘତିଣ୍ଣୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫) –

ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିକଦୁକଭାଜନଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ତିକେସୁ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ୱିଭଜନୱସେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୯୮୫-୯୮୭) –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ କିଲେସା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ମନୋକମ୍ମଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ? କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକା କାମାୱଚରା ରୂପାୱଚରା ଅରୂପାୱଚରା ଅପରିୟାପନ୍ନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ …ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୟେ ଚ ଧମ୍ମା କିରିୟା ନେୱ କୁସଲା ନାକୁସଲା ନ ଚ କମ୍ମୱିପାକା ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ ଅସଙ୍ଖତା ଚ ଧାତୁ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି –

ଅୟମେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସେସତ୍ତିକାନମ୍ପି ଏକେକସ୍ସ ତିକସ୍ସ ୱିଭଜନଂ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ‘‘ହେତୂ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦିକେସୁ ଦୁକେସୁ ଏକେକସ୍ସ ଦୁକସ୍ସ ୱିଭଜନୱସେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ହେତୂ ? ତୟୋ କୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅବ୍ୟାକତା ହେତୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୫୯) –

ଆଦି, ତତ୍ଥାପି ଏକେକସ୍ସ ଦୁକସ୍ସ ୱିଭଜନଂ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ପୁନ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୮୪-୧୩୮୬) –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ? ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି –

ଏୱମାଦିନା କୁସଲତ୍ତିକାଦିୱିଭଜନୱସେନ ପୱତ୍ତେସୁ ତିକଭାଜନେସୁ ଏକେକସ୍ସ ତିକସ୍ସ ଭାଜନଂ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତଥା –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ହେତୂ ? ତୟୋ କୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅବ୍ୟାକତା ହେତୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୪୧) –

ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଦୁକଭାଜନେସୁ ଏକମେକଂ ଦୁକଭାଜନଂ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ତିକଦୁକଭାଜନୱସେନ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏକମେକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) –

ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ଏକମେକଂ ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନଂ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକେକତିକଦୁକଭାଜନଂ ଏକମେକଂ ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଏକେକୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ହି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋୱ ହୋତୀତି ‘‘ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ୱତ୍ଥୂତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ସୁଦିନ୍ନକଣ୍ଡାଦି। ମାତିକାତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୪) ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝାଚାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ । ପଦଭାଜନୀୟନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ‘‘ୟୋ ପନାତି ୟୋ ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ପାରା॰ ୪୫) ୱିଭଜନଂ । ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀତି ‘‘ପଟିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୫) ଏୱମାଦିନା ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆପତ୍ତି । ଅନାପତ୍ତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନାଟ୍ଟସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ କଚ୍ଛେଦୋତି ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ୱେମତିକୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୮) ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ତିକପାଚିତ୍ତିୟତିକଦୁକ୍କଟାଦିଭେଦୋ ତିକପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

ଇଦାନି ଏୱମେତଂ ଅଭେଦତୋ ରସୱସେନ ଏକୱିଧନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ…ପେ॰… ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାଦିଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେନ ମହାକସ୍ସପପମୁଖେନ ୱସୀଗଣେନ ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଇମସ୍ସ ପିଟକସ୍ସ ୱିନୟଭାୱୋ ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନାଦିଭାୱୋ ଚ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ନ କେୱଲଂ ଇମମେୱିମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇମମେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦାନସଙ୍ଗହୋ ପଠମପାରାଜିକାଦୀସୁ ଆଗତାନଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନୱସେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି କଥିତା –

‘‘ମକ୍କଟୀ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତା ଚ, ଗିହୀ ନଗ୍ଗୋ ଚ ତିତ୍ଥିୟା ।

ଦାରିକୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଚ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହିପରେ ଦୁୱେ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ୬୬) –

ଆଦିକା ଗାଥାୟୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗମୂଲପରିୟାୟୱଗ୍ଗାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୋ। ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପେୟ୍ୟାଲନୀଲଚକ୍କପେୟ୍ୟାଲାଦିୱୱତ୍ଥାପନୱସେନ ପେୟ୍ୟାଲସଙ୍ଗହୋ। ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟାଦୀସୁ ଏକକନିପାତାଦିସଙ୍ଗହୋ। ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିୱସେନ ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ। ମଜ୍ଝିମନିକାୟାଦୀସୁ ମୂଲପଣ୍ଣାସକାଦିୱସେନ ପଣ୍ଣାସକସଙ୍ଗହୋ।

ଅସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍କମ୍ପୀତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସୁଟ୍ଠୁ କମ୍ପି । ସମ୍ପକମ୍ପୀତି ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସମ୍ପକମ୍ପି । ସମ୍ପୱେଧୀତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସୁଟ୍ଠୁ ପୱେଧି । ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି, ପୁପ୍ଫୱସ୍ସଚେଲୁକ୍ଖେପାଦୀନି। ୟା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ମହାକସ୍ସପାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ସତେହି ୟେନ କତା ସଙ୍ଗୀତା, ତେନ ପଞ୍ଚସତାନି ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ପଞ୍ଚସତା’’ତି ଚ, ଥେରେହେୱ କତତ୍ତା ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଥେରିକା’’ତି ଚ ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଦତ୍ଥଂ ସା ଇଧ ନିଦସ୍ସିତା, ତଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦି ୱକ୍ଖମାନଂ ସବ୍ବଂ ନିଦାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିମତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କଥିୟମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଚ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧଏୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ, ଦେସକାଲକତ୍ତୁହେତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବନ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ପଠମପାରାଜିକଂ ଆୱୁସୋ, ଉପାଲି, କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିନା ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ ।

ଅପିଚ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥକା ପଟିପତ୍ତି ଅତ୍ତହିତତ୍ଥା ୱା, ତସ୍ମା ପରେସଂୟେୱତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନଂ, ନ କବ୍ବରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁରଚିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେହି ୟଥାରହଂ ପକାସୀୟତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧୋତି ହି ଇମିନା ତଥାଗତସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସୁପରିସୁଦ୍ଧଞାଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗପରିଦୀପନେନ, ଭଗୱାତି ଚ ଇମିନା ରାଗଦୋସମୋହାଦିସବ୍ବକିଲେସମଲଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଦୋସପ୍ପହାନଦୀପନେନ, ତତୋ ଏୱ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବଥା ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପ୍ପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାତି ତସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅୟଂ ଆଚରିୟାନଂ ପରମ୍ପରା ପୱେଣୀ ପଟିପାଟି । ଉପାଲି ଦାସକୋତିଆଦୀସୁ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ପାକଟୋୟେୱ, ଦାସକତ୍ଥେରାଦୟୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା। ୱେସାଲିୟଂ କିର ଏକୋ ଦାସକୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱୋ ତିଣ୍ଣଂ ଅନ୍ତେୱାସିକସତାନଂ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକୋୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ଅହୋସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକପରିୱୁତୋ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ୱାଲିକାରାମେ ନିୱସନ୍ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱେଦେସୁ ସବ୍ବାନି ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନାନି ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋପି ସବ୍ବଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ଏକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାମଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଏକଧମ୍ମୋ ଖୋ, ମାଣୱ, ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପତତି, ସବ୍ବେପି, ମାଣୱ, ଧମ୍ମା ଏକଧମ୍ମସ୍ମିଂ ଓସରନ୍ତି, କତମୋ ନୁ ଖୋ ସୋ, ମାଣୱକ, ଧମ୍ମୋ’’ତି । ସୋପି ଖୋ ମାଣୱୋ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘କିମିଦଂ ଭୋ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ଆହ । ବୁଦ୍ଧମନ୍ତୋୟଂ ମାଣୱାତି । ସକ୍କା ପନାୟଂ ଭୋ ମୟ୍ହମ୍ପି ଦାତୁନ୍ତି । ସକ୍କା, ମାଣୱ, ଅମ୍ହେହି ଗହିତପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦାତୁନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ଭୋ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ମାଣୱୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମାତରଂ ପିତରଂ ଆଚରିୟଞ୍ଚ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ତୀହି ଅନ୍ତେୱାସିକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଥେରୋ ତଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଖୀଣାସୱସହସ୍ସସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟଂ ୱାଚେସି ।

ସୋଣକୋ ପନ ଦାସକତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ । ସୋ କିର କାସୀସୁ ଏକସ୍ସ ୱାଣିଜକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚଦସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ଏକଂ ସମୟଂ ମାତାପିତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଣିଜ୍ଜାୟ ଗିରିବ୍ବଜଂ ଗତୋ । ତତୋ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେଳୁୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦାସକତ୍ଥେରଂ ସପରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଥେରେନ ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ମାତାପିତୁସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେସୁ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଛିନ୍ନଭତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ ଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ଥେରୋ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ସୋପି ଗଣପାମୋକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ବହୂନଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ୱାଚେସି ।

ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋ ପନ ସୋଣକତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅହୋସି । ସୋ କିର ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ସିଗ୍ଗୱୋ ନାମ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେସୁ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ ଏକଦିୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟେନ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିନା ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସପରିୱାରୋ କୁକ୍କୁଟାରାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୋଣକତ୍ଥେରଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଅନାଲପନ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କାରଣଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନା ନାଲପନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କଥଂ, ଭନ୍ତେ, ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେହି ଚ ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ସତ୍ଥୁନୋ ଚେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପକ୍କୋସନାୟ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲତୋ ଆୟୁସଙ୍ଖୟା ଚ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ସପରିୱାରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱଚନେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାପିତଂ ସୋଣକତ୍ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ନାଲପିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଥେରେନ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବକଂ କୁମାର ଭୁଞ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସକ୍କା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେହିପି ତଂ ଭୋଜେତୁ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କା, କୁମାର, ଅମ୍ହାଦିସେ କତ୍ୱା ଭୋଜେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତମତ୍ଥଂ ମାତାପିତୂନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେହି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟେନ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିନା ତେହି ଚ ପଞ୍ଚହି ପୁରିସସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋଣକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ସିଗ୍ଗୱୋ ଚ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜୀ ଚ ଦ୍ୱେ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଛଳଭିଞ୍ଞା ଅହେସୁଂ ।

ତିସ୍ସସ୍ସ ପନ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବକଥା ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୱିଜିତାୱିନୋତି ୱିଜିତସବ୍ବକିଲେସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱିଜିତୱନ୍ତୋ । ପରମ୍ପରାୟାତି ପଟିପାଟିୟା, ଅନୁକ୍କମେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜମ୍ବୁସିରିୱ୍ହୟେତି ଜମ୍ବୁସଦିସନାମେ, ଜମ୍ବୁନାମକେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତେନ ହି ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଦୀପୋପି ‘‘ଜମ୍ବୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ କତ୍ୱା ।

ୱିନୟୱଂସନ୍ତିଆଦୀହି ତୀହି ୱିନୟପାଳିୟେୱ କଥିତା ପରିୟାୟୱଚନତ୍ତା । ପକତଞ୍ଞୁତନ୍ତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ, ପଟୁଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧୁରଗ୍ଗାହୋ ଅହୋସୀତି ପଧାନଗ୍ଗାହୀ ଅହୋସି, ସବ୍ବେସଂ ପାମୋକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ଗଣ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମୁଦାୟୋ ସମୂହୋ ଭିକ୍ଖୁସମୁଦାୟୋ, ସମଣଗଣୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘ୟଦା ନିବ୍ବାୟିଂସୂ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୋତୟିତ୍ୱା ଚ ସବ୍ବଧୀତି ତମେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପକାସୟିତ୍ୱା । ‘‘ଜୁତିମନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ‘‘ଜୁତୀମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଞାଜୋତିସମ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେଜୱନ୍ତୋତି ୱା, ମହାନୁଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବାୟିଂସୂତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ । ପହୀନସବ୍ବକିଲେସତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତେସଂ କତ୍ଥଚି ଆଲୟୋ ତଣ୍ହାତି ଅନାଲୟା, ୱୀତରାଗାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୱସ୍ସସତପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତୀତି ୱସ୍ସସତଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ୱସ୍ସସତପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଭଗୱା, ତସ୍ମିଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ୱସ୍ସସତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେସାଲିକାତି ୱେସାଲୀନିୱାସିନୋ । ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାତି ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠେ ୱେସାଲିୟଂ କୁଲାନଂ ପୁତ୍ତା । କପ୍ପତି ସିଙ୍ଗୀଲୋଣକପ୍ପୋତି ସିଙ୍ଗେନ ଲୋଣଂ ପରିହରିତ୍ୱା ପରିହରିତ୍ୱା ଅଲୋଣକପିଣ୍ଡପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତି, ନ ସନ୍ନିଧିଂ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତାୟ ଛାୟାୟ ୱିକାଲେ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଗାମନ୍ତରକପ୍ପୋତି ‘‘ଗାମନ୍ତରଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱାରିତେନ ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଆୱାସକପ୍ପୋତି ଏକସୀମାୟଂ ନାନାସେନାସନେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପୋସଥାଦୀନି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଅନୁମତିକପ୍ପୋତି ‘‘ଅନାଗତାନଂ ଆଗତକାଲେ ଅନୁମତିଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ତେସୁ ଅନାଗତେସୁୟେୱ ୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନୁମତିଂ ଗହେତୁଂ କପ୍ପତି, ୱଗ୍ଗକମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପତି ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପୋତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଆଚିଣ୍ଣୋ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଏକଚ୍ଚୋ କପ୍ପତି ଧମ୍ମିକୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ନ କପ୍ପତି ଅଧମ୍ମିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କପ୍ପତି ଅମଥିତକପ୍ପୋତି ୟଂ ଖୀରଂ ଖୀରଭାୱଂ ୱିଜହିତଂ ଦଧିଭାୱଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ଭୁତ୍ତାୱିନା ପୱାରିତେନ ଅନତିରିତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ କପ୍ପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପତି ଜଲୋଗିଂ ପାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜଲୋଗୀତି ତରୁଣସୁରା । ୟଂ ମଜ୍ଜସମ୍ଭାରଂ ଏକତୋ କତଂ ମଜ୍ଜଭାୱମସମ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ପାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ସରସତୋ ୱିକାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଦା ଜାତଂ ରୂପମେୱ ହୋତୀତି ଜାତଂ ରୂପମେତସ୍ସାତି ଜାତରୂପଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ । ଧୱଲସଭାୱତାୟ ରାଜତୀତି ରଜତଂ, ରୂପିୟଂ । ସୁସୁନାଗପୁତ୍ତୋତି ସୁସୁନାଗସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ।

କାକଣ୍ଡକପୁତ୍ତୋତି କାକଣ୍ଡକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ୱଜ୍ଜୀସୂତି ଜନପଦୱଚନତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ କତଂ । ଏକୋପି ହି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦତ୍ତା ବହୁୱଚନେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନ ୱେସାଲୀ, ତଦୱସରୀତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ୱେସାଲୀ ଅୱସରିତବ୍ବା, ୟସ୍ମିଂ ୱା ପଦେସେ ୱେସାଲୀ, ତଦୱସରି, ତଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମହାୱନଂ ନାମ ସୟଂଜାତମରୋପିମଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନଂ । କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତା ପନ ମହାୱନଂ ହିମୱନ୍ତେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତଂ, ଇଦଂ ତାଦିସଂ ନ ହୋତୀତି ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନନ୍ତି ମହାୱନଂ । କୂଟାଗାରସାଲା ପନ ମହାୱନଂ ନିସ୍ସାୟ କତେ ଆରାମେ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ ହଂସମଣ୍ଡଲାକାରେନ କତା ।

ତଦହୁପୋସଥେତି ଏତ୍ଥ ତଦହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହନି, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ, ଉପୱସିତବ୍ବଦିୱସୋ । ଉପୱସନ୍ତୀତି ଚ ସୀଲେନ ୱା ସବ୍ବସୋ ଆହାରସ୍ସ ଚ ଅଭୁଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତେନ ଅନସନେନ ୱା ଖୀରପାନମଧୁପାନାଦିମତ୍ତେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନେସ ଦିୱସୋ ଅଟ୍ଠମୀଚାତୁଦ୍ଦସୀପନ୍ନରସୀଭେଦେନ ତିୱିଧୋ । କତ୍ଥଚି ପନ ପାତିମୋକ୍ଖେପି ସୀଲେପି ଉପୱାସେପି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ଆଗତୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ଆୟାମାୱୁସୋ କପ୍ପିନ, ଉପୋସଥଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଆଗତୋ । ‘‘ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖୋ ୱିସାଖେ ଉପୋସଥୋ ଉପୱୁତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୩) ସୀଲେ । ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫେଗ୍ଗୁ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୯) ଉପୱାସେ । ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୬; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୮) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଆଗତୋ । ତତ୍ଥ ଉପେଚ୍ଚ ୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ଉପେତେନ ସମନ୍ନାଗତେନ ହୁତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବତୋ ସନ୍ତାନେ ୱାସେତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ ସୀଲଂ । ଅସନାଦିସଂୟମାଦିଂ ୱା ଉପେଚ୍ଚ ୱସନ୍ତୀତି ଉପୋସଥୋ ଉପୱାସୋ । ତଥାରୂପେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସୱିସେସେ ଉପୋସଥୋତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତତୋ ଉପୋସଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଇଧ ପନ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦହୁପୋସଥେ ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୮୧) ୱିୟ ଉପୋସଥଦିୱସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ତଦହୁପୋସଥେତି ତସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । କଂସପାତିନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ । କହାପଣମ୍ପୀତିଆଦୀସୁ କହାପଣସ୍ସ ସମଭାଗୋ ଅଡ୍ଢୋ । ପାଦୋ ଚତୁତ୍ଥଭାଗୋ । ମାସକୋୟେୱ ମାସକରୂପଂ । ସବ୍ବଂ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ସତ୍ତସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତା ସବ୍ବାପି ପାଳି ଇଧ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ସା କୁତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୟାୱ ଇମାୟ ପନ ୱିନୟସଙ୍ଗୀତିୟା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଗାୟିତସଦିସମେୱ ସଙ୍ଗାୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପୁବ୍ବେ କତଂ ଉପାଦାୟାତି ପୁବ୍ବେ କତଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିମୁପାଦାୟ । ସା ପନାୟଂ ସଙ୍ଗୀତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସୂତି ତେସୁ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେସୁ ଥେରେସୁ । ୱିସ୍ସୁତାତି ଗଣପାମୋକ୍ଖତାୟ ୱିସ୍ସୁତା ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସନ୍ନିପାତେ ଅଟ୍ଠେୱ ଗଣପାମୋକ୍ଖା ମହାଥେରା ଅହେସୁଂ, ତେସୁ ଚ ୱାସଭଗାମୀ ସୁମନୋତି ଦ୍ୱେ ଥେରା ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା, ଅୱସେସା ଛ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ । ଏତେ ପନ ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠ ମହାଥେରା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ଇଦାନି ତେ ଥେରେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବକାମୀ ଚା’’ତିଆଦି । ସାଣସମ୍ଭୂତୋତି ସାଣଦେସୱାସୀ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରୋ। ଦୁତିୟୋ ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପନ୍ନଭାରାତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧଭାରା । ‘‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ । କତକିଚ୍ଚାତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାପହାନସଅଛକିରିୟାଭାୱନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋଳସୱିଧସ୍ସପି କିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା କତକିଚ୍ଚା ।

ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ ୱଦନ୍ତି ଚୋରକମ୍ମମ୍ପି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଥେନେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ଦୀପନତୋ। ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଅବ୍ବୁଦଂ ଗଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନନିଦସ୍ସନଂ । ସନ୍ଦିସ୍ସମାନା ମୁଖା ସମ୍ମୁଖା । ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଭାୱିତମଗ୍ଗନ୍ତି ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପାଦିତଜ୍ଝାନଂ । ଝାନଞ୍ହି ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ଉପାୟଭାୱତୋ ଇଧ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାୟୋ ହି ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – ତଂ ତଂ ଉପପତ୍ତିଂ ମଗ୍ଗତି ଗୱେସତି ଜନେତି ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋ ଚାୟଂ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ଚେତନାପି ହୋତି ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ତଦୁଭୟମ୍ପି । ‘‘ନିରୟଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଜାନାମି ନିରୟଗାମିଞ୍ଚ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ହି ଏତ୍ଥ ଚେତନା ମଗ୍ଗୋ ନାମ ।

‘‘ସଦ୍ଧା ହିରିୟଂ କୁସଲଞ୍ଚ ଦାନଂ,

ଧମ୍ମା ଏତେ ସପ୍ପୁରିସାନୁୟାତା ।

ଏତଞ୍ହି ମଗ୍ଗଂ ଦିୱିୟଂ ୱଦନ୍ତି,

ଏତେନ ହି ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଲୋକ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୨; କଥା॰ ୪୭୯) –

ଏତ୍ଥ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ନାମ । ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମଗ୍ଗୋ ଅୟଂ ପଟିପଦା’’ତି ସଙ୍ଖାରୂପପତ୍ତିସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ଚେତନାପି ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ମଗ୍ଗୋ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଝାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଗହେତବ୍ବା ।

ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଲୋକସମ୍ମତସ୍ସ ଅପୁତ୍ତକସ୍ସ ମୋଗ୍ଗଲିନାମବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ନନୁ ଚ କଥମେତଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେସ୍ସତୀ’’ତି । କିଂ ଉପରୂପପତ୍ତିୟା ପଟିଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତୀନମ୍ପି କାମାୱଚରେ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ? ହୋତି । ସା ଚ କତାଧିକାରାନଂ ମହାପୁଞ୍ଞାନଂ ଚେତୋପଣିଧିୱସେନ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେସନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ଗରୁକକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପରିତ୍ତକମ୍ମଂ କଥମତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀତି ? ଏତ୍ଥ ଚ ତାୱ ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିକନ୍ତିବଲେନେୱ ଝାନା ପରିହାୟତି, ତତୋ ପରିହୀନଜ୍ଝାନା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥାୟ ନିକନ୍ତିୟା ଝାନସ୍ସ ପରିହାନି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ଏୱମେତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସତିପି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମୁନୋ ୱିପାକପଟିବାହନସମତ୍ଥସ୍ସ ପରିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସପି ଅଭାୱେ ‘ଇଜ୍ଝତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୭; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୨) ୱଚନତୋ କାମଭୱେ ଚେତୋପଣିଧି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପରିତ୍ତକମ୍ମୁନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀ’’ତି ।

ସାଧୁସପ୍ପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତଂ ୟାଚାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋତି ଚିତ୍ତପୀଣନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋତି ସରୀରୱିକାରୁପ୍ପାଦନପୀତିୱସେନ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ । ପୀତିମା ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତତ୍ତା ‘‘ଉଦଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱାତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦତ୍ୱା । ତୀରେତ୍ୱାତି ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ପୁନ ପଚ୍ଚାଗମିଂସୂତି ପୁନ ଆଗମିଂସୁ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ଅକଂସୁ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱକାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଦହରଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଧିକରଣଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୂତି ତଂ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେହି ଉପ୍ପାଦିତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ ନାଗମିଂସୁ । ନୋ ଅହୁୱତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁପରିମାଣଂ, ତାୱ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଂ ପନ କତ୍ୱା ତେ ଥେରା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅନାଗତେପି ସଦ୍ଧମ୍ମୱୁଡ୍ଢିୟା ହେତୁଂ କତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦାନି ‘‘ତେପି ନାମ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱା ଥେରା ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱସଂ ଗତା, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅଞ୍ଞେ’’ତି ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଓୱଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱା’’ତିଆଦି । ଅନିଚ୍ଚତାୱସନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାୱସତ୍ତଂ, ଅନିଚ୍ଚତାୟତ୍ତଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଚତାଧୀନଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜମ୍ମିଂ ଲାମକଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ଅନଭିଭୱନୀୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଏୱଂ ଞତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦୁରଭିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅମତଂ ପଦଂ, ତଂ ପତ୍ତୁଂ ୱାୟମେ ଧୀରୋ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବାକାରେନାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତି ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ

ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ଇମିସ୍ସା ପନ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ତେ ଦସସହସ୍ସା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସମାନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ଦୁବ୍ବଲପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ମହାସଙ୍ଘିକଂ ଆଚରିୟକୁଲଂ ନାମ ଅକଂସୁ, ତତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରାନି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟକୁଲାନି ଜାତାନି ଗୋକୁଲିକା ଚ ଏକବ୍ୟୋହାରିକା ଚ । ଗୋକୁଲିକନିକାୟତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରାନି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟକୁଲାନି ଜାତାନି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଦା ଚ ବାହୁଲିୟା ଚ । ବହୁସ୍ସୁତିକାତିପି ତେସଂୟେୱ ନାମଂ, ତେସଂୟେୱ ଅନ୍ତରା ଚେତିୟୱାଦା ନାମ ଅପରେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏୱଂ ମହାସଙ୍ଘିକାଚରିୟକୁଲତୋ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ପଞ୍ଚାଚରିୟକୁଲାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ତାନି ମହାସଙ୍ଘିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛ ହୋନ୍ତି ।

ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ଥେରୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ମହିସାସକା ଚ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚ । ତତ୍ଥ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରେ ଚତ୍ତାରୋ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମୁତ୍ତରିକା ଭଦ୍ଦୟାନିକା ଛନ୍ନାଗାରିକା ସମିତିକାତି । ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ମହିସାସକୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତିକାତି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦକୁଲତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା କସ୍ସପିକା ନାମ ଜାତା, କସ୍ସପିକେସୁପି ଭିନ୍ନେସୁ ଅପରେ ସଙ୍କନ୍ତିକା ନାମ ଜାତା, ସଙ୍କନ୍ତିକେସୁ ଭିନ୍ନେସୁ ସୁତ୍ତୱାଦା ନାମ ଜାତାତି ଥେରୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇମେ ଏକାଦସ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେ ଥେରୱାଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମେ ଚ ଦ୍ୱାଦସ ମହାସଙ୍ଘିକାନଞ୍ଚ ଛ ଆଚରିୟୱାଦାତି ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠାରସ ଆଚରିୟୱାଦା ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଅଟ୍ଠାରସ ନିକାୟାତିପି ଅଟ୍ଠାରସାଚରିୟକୁଲାନୀତିପି ଏତେସଂୟେୱ ନାମଂ । ଏତେସୁ ପନ ସତ୍ତରସ ୱାଦା ଭିନ୍ନକା, ଥେରୱାଦୋୱେକୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଦୀପୱଂସେ –

‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ପାପଭିକ୍ଖୂ, ଥେରେହି ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ।

ଅଞ୍ଞଂ ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ବହୂ ଜନା ॥

‘‘ଦସସହସ୍ସା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ଅକଂସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ।

ତସ୍ମାୟଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି, ମହାସଙ୍ଗୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥

‘‘ମହାସଙ୍ଗୀତିକା ଭିକ୍ଖୂ, ୱିଲୋମଂ ଅକଂସୁ ସାସନେ ।

ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୂଲସଙ୍ଗହଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ସଙ୍ଗହଂ ॥

‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଗହିତଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକରିଂସୁ ତେ ।

ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ୱିନୟେ ନିକାୟେସୁ ଚ ପଞ୍ଚସୁ ॥

‘‘ପରିୟାୟଦେସିତଞ୍ଚାପି, ଅଥୋ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସିତଂ ।

ନୀତତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ, ଅଜାନିତ୍ୱାନ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥

‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଠପୟିଂସୁ ତେ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ, ବହୁଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସୟୁଂ ॥

‘‘ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାନ ଏକଦେସଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱିନୟଗମ୍ଭିରଂ ।

ପତିରୂପଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିନୟଂ, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ କରିଂସୁ ତେ ॥

‘‘ପରିୱାରଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ, ଅଭିଧମ୍ମଂ ଛପ୍ପକରଣଂ ।

ପଟିସମ୍ଭିଦଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦେସଂ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ଜାତକଂ ।

ଏତ୍ତକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାନ, ଅଞ୍ଞାନି ଅକରିଂସୁ ତେ ॥

‘‘ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ।

ପକତିଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥

‘‘ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଭିନ୍ନୱାଦା, ମହାସଙ୍ଗୀତିକାରକା ।

ତେସଞ୍ଚ ଅନୁକାରେନ, ଭିନ୍ନୱାଦା ବହୂ ଅହୁ ॥

‘‘ତତୋ ଅପରକାଲମ୍ହି, ତସ୍ମିଂ ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ।

ଗୋକୁଲିକା ଏକବ୍ୟୋହାରି, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥

‘‘ଗୋକୁଲିକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭେଦା, ଅପରକାଲମ୍ହି ଜାୟଥ ।

ବହୁସ୍ସୁତିକା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥

‘‘ଚେତିୟା ଚ ପୁନୱାଦୀ, ମହାସଙ୍ଗୀତିଭେଦକା ।

ପଞ୍ଚ ୱାଦା ଇମେ ସବ୍ବେ, ମହାସଙ୍ଗୀତିମୂଲକା ॥

‘‘ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ।

ଗନ୍ଥଞ୍ଚ ଏକଦେସଞ୍ହି, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥

‘‘ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ।

ପକତିଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥

‘‘ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦମ୍ହି, ପୁନ ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ।

ମହିସାସକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥

‘‘ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱାଦମ୍ହି, ଚତୁଧା ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ।

ଧମ୍ମତ୍ତୁରିକା ଭଦ୍ଦୟାନିକା, ଛନ୍ନାଗାରିକା ଚ ସମିତି ॥

‘‘ମହିସାସକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭେଦା, ଅପରକାଲମ୍ହି ଅଜାୟଥ ।

ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତା, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥

‘‘ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦାନଂ କସ୍ସପିକା, ସଙ୍କନ୍ତି କସ୍ସପିକେନ ଚ ।

ସଙ୍କନ୍ତିକାନଂ ସୁତ୍ତୱାଦୀ, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭିଜ୍ଜଥ ॥

‘‘ଇମେ ଏକାଦସ ୱାଦା, ପଭିନ୍ନା ଥେରୱାଦତୋ ।

ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ।

ଗନ୍ଥଞ୍ଚ ଏକଦେସଞ୍ହି, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥

‘‘ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ।

ପକତିଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥

‘‘ସତ୍ତରସ ଭିନ୍ନୱାଦା, ଏକୱାଦୋ ଅଭିନ୍ନକୋ ।

ସବ୍ବେୱଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି, ଭିନ୍ନୱାଦେନ ତେ ସହ ।

ନିଗ୍ରୋଧୋୱ ମହାରୁକ୍ଖୋ, ଥେରୱାଦାନମୁତ୍ତମୋ ॥

‘‘ଅନୂନଂ ଅନଧିକଞ୍ଚ, କେୱଲଂ ଜିନସାସନଂ ।

କଣ୍ଟକା ୱିୟ ରୁକ୍ଖମ୍ହି, ନିବ୍ବତ୍ତା ୱାଦସେସକା ॥

‘‘ପଠମେ ୱସ୍ସସତେ ନତ୍ଥି, ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତନ୍ତରେ ।

ଭିନ୍ନା ସତ୍ତରସ ୱାଦା, ଉପ୍ପନ୍ନା ଜିନସାସନେ’’ତି ॥

ଅପରାପରଂ ପନ ହେମୱତା ରାଜଗିରିକା ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକା ପୁବ୍ବସେଲିୟା ଅପରସେଲିୟା ୱାଜିରିୟାତି ଅଞ୍ଞେପି ଛ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁରିମକାନଂ ପନ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଆଚରିୟୱାଦାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ସାସନେ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ବୁଦ୍ଧପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ଧମ୍ମପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ସଙ୍ଘପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ, ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ପଞ୍ଚ ସତସହସ୍ସାନି ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ସାସନେ ଉଳାରଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ପୱତ୍ତେସି । ତଦା ହତଲାଭସକ୍କାରେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ଉପ୍ପାଦିତଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସାସନମଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧରାନଂ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସହସ୍ସମେକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚ ୟସତ୍ଥେରୋ ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ, ଏୱମେୱ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ଅକାସି । ଇଦାନି ତଂ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ମୂଲତୋ ପଭୁତି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିସ୍ସୋପି ଖୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗେହସ୍ସ ପନ ତନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ନିସ୍ସିତେ ନିସ୍ସୟୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବୋ ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତି । ସତ୍ତୱସ୍ସାନୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅତିଚ୍ଛଥାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛଥ, ଇଧ ଭିକ୍ଖା ନ ଲବ୍ଭତି, ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ପରିୟେସଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭୋ ପବ୍ବଜିତା’’ତିଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ଗେହେ ଭିକ୍ଖାଲାଭଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ । ପଟିୟାଦିତଭତ୍ତତୋତି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଠପିତଭତ୍ତତୋ । ତଦୁପିୟନ୍ତି ତଦନୁରୂପଂ । ଉପସମଂ ଦିସ୍ୱାତି ଥେରସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତୱୂପସମଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦିସ୍ୱା, ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟାପଥୱୂପସମସନ୍ଦସ୍ସନେନ ହି ତନ୍ନିବନ୍ଧିନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତିଉପସମୋପି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ପସୀଦିତ୍ୱାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସେସତୋ ଅଧିକତରଂ ପସୀଦିତ୍ୱା । ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗକରଣତ୍ଥାୟାତି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚକରଣତ୍ଥାୟ । ଅଧିୱାସେତ୍ୱାତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ।

ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋତି ସୋଳସୱସ୍ସୋତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ୱୋହରିତବ୍ବୋତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସୋ, ସୋୟେୱ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ । ସୋଳସୱସ୍ସୋତି ୱା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ, ସୋଳସୱସ୍ସାନି ୱା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନି ଅସ୍ସାତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ, ସୋଳସୱସ୍ସୋତି ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସୋଳସୱସ୍ସିକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପଗୁଣକରଣୱସେନ ପାରଂ ଗତୋତି ପାରଗୂ । ପାରଗୂତି ଚେତ୍ଥ ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ ସମାସାଦିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲଗ୍ଗେତ୍ୱାତି ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା । ନ ଚ କାଚୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, କାଚି କଥା ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ନିସୀଦିତବ୍ବାସନଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କଥା’’ତି ଇଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । କୁପିତୋ ଅନତ୍ତମନୋତି କୋପେନ କୁପିତୋ, ଅନତ୍ତମନୋ ଦୋମନସ୍ସେନ । ଦୋମନସ୍ସସମଙ୍ଗୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୀତିସୁଖେହି ନ ଅତ୍ତମନୋ ନ ଅତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅନତ୍ତମନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ସକମନୋତି ୱା ଅନତ୍ତମନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଅଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତ୍ତା ।

ଚଣ୍ଡିକ୍କଭାୱେତି ଚଣ୍ଡିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚଣ୍ଡୋ ଥଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ, ଥଦ୍ଧଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ଚଣ୍ଡିକ୍କଭାୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚଣ୍ଡିକୋୟେୱ ଚଣ୍ଡିକ୍କନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନ ‘‘ଚଣ୍ଡିକ୍କଭାୱେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଥଦ୍ଧଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚି ମନ୍ତନ୍ତି କିଞ୍ଚି ୱେଦଂ । ଅଞ୍ଞେ କେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ କେଚି ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଦେସଞାଣେ ଠିତତ୍ତା ଥେରୋ ଏୱମାହ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ଏୱ ହି ‘‘ପୁଚ୍ଛ, ମାଣୱ, ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅସାଧାରଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେନ୍ତି । ସାୱକା ପନ ପଦେସଞାଣେ ଠିତତ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ୱା ୱେଦିସ୍ସାମା’’ତି ୱା ‘‘ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକ୍କା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ୱା ୱଦନ୍ତି ।

ତୀସୁ ୱେଦେସୂତିଆଦୀସୁ ତୟୋ ୱେଦା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ନିଘଣ୍ଡୂତି ନାମନିଘଣ୍ଡୁରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱେୱଚନପ୍ପକାସକଂ ସତ୍ଥଂ, ୱେୱଚନପ୍ପକାସକନ୍ତି ଚ ପରିୟାୟସଦ୍ଦଦୀପକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକପରିୟାୟୱଚନୱିଭାୱକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅନେକେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନୀୟତାୱିଭାୱନୱସେନପି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୱଚନୀୟୱାଚକଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ନିଖଣ୍ଡେତି ଭିନ୍ଦତି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୀତି ନିଖଣ୍ଡୁ, ସୋ ଏୱ ଇଧ ଖ-କାରସ୍ସ ଘ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଘଣ୍ଡୂତି ୱୁତ୍ତୋ । କେଟୁଭନ୍ତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରସତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋତି ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କିରିୟା କପ୍ପୀୟତି ୱିକପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କିରିୟାକପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣପଦବନ୍ଧପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗତୋ ବହୁୱିକପ୍ପୋତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲକିରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ସତସହସ୍ସପରିମାଣୋ ନୟାଦିଚରିୟାଦିକଂ ପକରଣଂ । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ କିଟତି ଗମେତି କିରିୟାଦିୱିଭାଗଂ, ତଂ ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ ଗମେନ୍ତୋ ପୂରେତୀତି କେଟୁଭନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସହ ନିଘଣ୍ଡୁନା କେଟୁଭେନ ଚ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭା, ତୟୋ ୱେଦା । ତେସୁ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭେସୁ । ଠାନକରଣାଦିୱିଭାଗତୋ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋ ଚ ଅକ୍ଖରା ପଭେଦୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋ, ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚ । ସହ ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେନାତି ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦା, ତେସୁ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେସୁ । ଇତିହାସପଞ୍ଚମେସୂତି ଅଥବ୍ବନୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସା’’ତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା, ତୟୋ ୱେଦା । ତେସୁ ଇତିହାସପଞ୍ଚମେସୁ । ନେୱ ଅତ୍ତନା ପସ୍ସତୀତି ନେୱ ସୟଂ ପସ୍ସତି, ନେୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛ, ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀତି ‘‘ସବ୍ବାପି ପୁଚ୍ଛା ୱେଦେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦିପଞ୍ହଦ୍ୱୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନାତିଆଦିକେ ପନ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଭଙ୍ଗତୋ ପରଭାଗେ ସୟଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇମେସଂ ପନ ପଞ୍ହାନଂ ପଠମୋ ପଞ୍ହୋ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୬୩) ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠେନ ସତା ଏୱମୟଂ ପଞ୍ହୋ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇତରେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚା’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୬୩) । ୟେସଞ୍ହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତତି, ତେସଂ ତଦେୱ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି । ଉପ୍ପାଦପ୍ପତ୍ତତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଭଙ୍ଗଂ ପନ ପତ୍ୱା ତଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତତୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଖୀଣାସୱଂ ଇତରେସଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦପ୍ପତ୍ତତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଭଙ୍ଗଂ ପନ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତେୱ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚ । ଦୁତିୟୋ ପନ ପଞ୍ହୋ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିୟମିତତ୍ତା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ହି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଭଙ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନାମ, ତତୋ ପରଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅୟଂ ପନ ମାଣୱୋ ଏୱମିମେ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିଘାତଂ ପାପୁଣି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାଣୱୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଉପରିମପଦେ ୱା ହେଟ୍ଠିମପଦଂ, ହେଟ୍ଠିମପଦେ ୱା ଉପରିମପଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ସମନ୍ନାହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ଆଚିକ୍ଖୀତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ’’ତିଆଦିକଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ‘‘ମନ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋତାପନ୍ନାନଂ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାୟ ସମାଦିନ୍ନସୀଲତୋ ନତ୍ଥି ପରିହାନୀତି ଆହ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଦାନି ସାସନତୋ ନିୱତ୍ତିତୁ’’ନ୍ତି । ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ଭୱେୟ୍ୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଗହେତୁନ୍ତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା କତକିଚ୍ଚଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୋହାରୱିଧିମ୍ହି ଛେକଭାୱତ୍ଥଂ ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମଂ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ପହିଣୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଦକଦନ୍ତପୋନଂ ଉପଟ୍ଠାପେସୀତି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଉଦକଞ୍ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଠପେସି । ଦନ୍ତେ ପୁନନ୍ତି ୱିସୋଧେନ୍ତି ଏତେନାତି ଦନ୍ତପୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ । ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱତୋ ଥେରୋ ସାମଣେରସ୍ସ ଚ ଖନ୍ତିୱୀରିୟଉପଟ୍ଠାନାଦିଗୁଣେ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥଂ ୱିନାୱ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପକତିୟା ୱୀମଂସମାନୋ ପୁନ ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିଂ ଅକାସି । ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ଚିତ୍ତଦମନତ୍ଥଂ ଅକାସୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପଟ୍ଠପେସୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୁଂ ଆରଭି । ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାମଣେରାନଂ ୱିନୟପରିୟାପୁଣନଂ ଚାରିତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକଂ ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସୀ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସିକୋୱ ସମାନୋତି ଉପସମ୍ପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିପୁଣ୍ଣଏକୱସ୍ସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ହଦୟେ ପତିଟ୍ଠାପିତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱୋହାରୱସେନ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପିତଂ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହତ୍ଥେ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି । ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୂତି ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ସକଲସାସନପତିଟ୍ଠାପନେନ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରକାରୋପିତଦଣ୍ଡକମ୍ମତୋ ମୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ ।

ବିନ୍ଦୁସାରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏକସତପୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ବିନ୍ଦୁସାରୋ ନାମ ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱିଟଟୂଭସଙ୍ଗାମେ କପିଲୱତ୍ଥୁତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସକ୍ୟପୁତ୍ତେହି ମାପିତେ ମୋରିୟନଗରେ ଖତ୍ତିୟକୁଲସମ୍ଭୱୋ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତକୁମାରୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ରାଜା ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ବିନ୍ଦୁସାରୋ ନାମ ରାଜକୁମାରୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଏକସତପୁତ୍ତକାନଂ ଜନକୋ ଅହୋସି । ଏକସତନ୍ତି ଏକଞ୍ଚ ସତଞ୍ଚ ଏକସତଂ, ଏକେନାଧିକଂ ସତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାୱ ମାତା ଅସ୍ସାତି ଏକମାତିକଂ, ଅତ୍ତନା ସହୋଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତାୱ ଏକରଜ୍ଜଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନଭିସିତ୍ତୋୱ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା’’ତି । ଏକରଜ୍ଜାଭିସେକନ୍ତି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକାଧିପଚ୍ଚୱସେନ କରିୟମାନଂ ଅଭିସେକଂ । ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱେନ ପାପୁଣିତବ୍ବାପି ରାଜିଦ୍ଧିୟୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଆଗତା ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ଅୱସେସୱିସେସା ୱିୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଭୂତା ଅଭିସେକାନୁଭାୱେନେୱ ଆଗତାତି ଆହ ‘‘ଅଭିସେକାନୁଭାୱେନ ଚସ୍ସ ଇମା ରାଜିଦ୍ଧିୟୋ ଆଗତା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ରାଜିଦ୍ଧିୟୋତି ରାଜଭାୱାନୁଗତପ୍ପଭାୱା । ୟତୋତି ୟତୋ ସୋଳସଘଟତୋ । ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ । ଅସନ୍ଧିମିତ୍ତାତି ତସ୍ସାୱ ନାମଂ । ତସ୍ସା କିର ସରୀରେ ସନ୍ଧୟୋ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂନାମିକା ଜାତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଦେୱତା ଏୱ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଆହରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦେୱସିକନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ । ଅଗଦାମଲକନ୍ତି ଅପ୍ପକେନେୱ ସରୀରସୋଧନାଦିସମତ୍ଥଂ ସବ୍ବଦୋସହରଣଂ ଓସଧାମଲକଂ । ଅଗଦହରୀତକମ୍ପି ତାଦିସମେୱ ହରୀତକଂ । ତେସୁ କିର ଦ୍ୱୀସୁ ୟଥାକାମମେକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୋତି ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହସମୀପେ ଠିତଦେୱୱିମାନତୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ୱା । ‘‘ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହେ ତାଦିସା ରୁକ୍ଖୱିସେସା ସନ୍ତି, ତତୋ ଆହରନ୍ତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ପାନକନ୍ତି ଦିବ୍ବଫଲରସପାନକଞ୍ଚ । ଅସୁତ୍ତମୟିକନ୍ତି କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଦିବ୍ବଦୁସ୍ସତ୍ତା ସୁତ୍ତେହି ନ କତନ୍ତି ଅସୁତ୍ତମୟିକଂ । ସୁମନପୁପ୍ଫପଟନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଖୁମଂ ହୁତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତପୁପ୍ଫାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୁମନପୁପ୍ଫପଟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଉଟ୍ଠିତସ୍ସ ସାଲିନୋତି ସୟଂଜାତସାଲିନୋ । ସମୁଦାୟାପେକ୍ଖଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକୱଚନଂ, ସାଲୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱ ୱାହସହସ୍ସାନୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ମୁଟ୍ଠିୟୋ ଏକୋ କୁଡୁୱୋ, ଚତ୍ତାରୋ କୁଡୁୱା ଏକୋ ପତ୍ଥୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଏକୋ ଆଳ୍ହକୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଆଳ୍ହକା ଏକଂ ଦୋଣଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଦୋଣା ଏକମାନିକା, ଚତସ୍ସୋ ମାନିକା ଏକଖାରୀ, ୱୀସତି ଖାରିୟୋ ଏକୋ ୱାହୋ, ତଦେୱ ଏକଂ ସକଟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦; ୮୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ସକଟାନି ଏକୋ ୱାହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିତ୍ଥୁସକଣେ କରୋନ୍ତୀତି ଥୁସକୁଣ୍ଡକରହିତେ କରୋନ୍ତି । ମଧୁଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମୀପଟ୍ଠାନେ ମଧୁଂ କରୋନ୍ତି । ବଲିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲିକମ୍ମକାରକା ରଟ୍ଠୱାସିନୋ ୱିୟ ମଧୁରସରଂ ୱିକୂଜନ୍ତା ବଲିଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେୟେୱ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖଲିକାୟେୱ ବନ୍ଧନଂ ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଂ। ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି କକୁସନ୍ଧାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅଧିଗତରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି ପଟିଲଦ୍ଧରୂପଦସ୍ସନଂ । ଅୟଂ କିର କପ୍ପାୟୁକତ୍ତା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । କାଳଂ ନାମନାଗରାଜାନଂ ଆନୟିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସୋ ପନ ନାଗରାଜା ଗଙ୍ଗାୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖଲିକାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦେସୁ ପତିତସଞ୍ଞାୟ ଆଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନନୁ ଚ ଅସୋକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣା ହେଟ୍ଠା ୟୋଜନତୋ ଉପରି ପୱତ୍ତତି, ଇମସ୍ସ ଚ ୱିମାନଂ ୟୋଜନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତସ୍ମା କଥଂ ଅୟଂ ନାଗରାଜା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ଆଗତୋତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନଂ ୟୋଜନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତଥାପି ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ତସ୍ସ ଆଣଂ ଅକାସି । ୟଥା ହି ରଜ୍ଜସୀମନ୍ତରୱାସିନୋ ମନୁସ୍ସା ତେହି ତେହି ରାଜୂହି ନିପ୍ପୀଳିୟମାନା ତେସଂ ତେସଂ ଆଣାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଆପାଥଂ କରୋହୀତି ସମ୍ମୁଖଂ କରୋହି, ଗୋଚରଂ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ନିମ୍ମିତଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୀଦିସଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧରୂପନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଲସରୀରୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ତେନ ନିମ୍ମିତାନମ୍ପି ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନଂ ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାଦୀହି ସଦିସତ୍ତା କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତେନ ତଦା ନିମ୍ମିତଂ ଅନେକାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ତମ୍ବନଖତୁଙ୍ଗନାସାଦି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାଦି । ୱିକସିତ…ପେ॰… ସଲିଲତଲନ୍ତି ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱିକସିତେହି ୱିକାସମୁପଗତେହି କଂ ଅଲଙ୍କରୋତୀତି ‘‘କମଲ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେହି ରତ୍ତପଦୁମେହି ନୀଲୁପ୍ପଲାଦିଭେଦେହି ଉପ୍ପଲେହି ଚେୱ ସେତପଦୁମସଙ୍ଖାତେହି ପୁଣ୍ଡରୀକେହି ଚ ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସମନ୍ତତୋ ସଜ୍ଜିତଂ ଜଲତଲମିୱ । ତାରାଗଣ…ପେ॰… ଗଗନତଲନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାରକଗଣସ୍ସ ରସ୍ମିଜାଲୱିସଦେହି ୱିପ୍ଫୁରିତାୟ ଭାସମାନାୟ ସୋଭାୟ କନ୍ତିୟା ସମୁଜ୍ଜଲଂ ସମ୍ମା ଭାସମାନଂ ଗଗନତଲମିୱ ଆକାସତଲମିୱ । ସଞ୍ଝାପ୍ପଭା…ପେ॰… କନକଗିରିସିଖରନ୍ତି ସଞ୍ଝାକାଲସଞ୍ଜାତପ୍ପଭାନୁରାଗେହି ଇନ୍ଦଚାପେହି ୱିଜ୍ଜୁଲତାହି ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସମନ୍ତତୋ ପରିୱାରିତଂ କନକଗିରିସିଖରମିୱ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତକୂଟମିୱ । ୱିମଲକେତୁମାଲାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କେତୁମାଲା ନାମ ସୀସତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉପରି ମୁଦ୍ଧନି ପୁଞ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନରସ୍ମିରାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ମୁଦ୍ଧନି ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଞାୟମାନୋ ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସୋତିପି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ସଞ୍ଜାତପୀତିସୋମନସ୍ସୋ ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରୋ ହୁତ୍ୱା ୟଥାଠିତୋୱ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପସାଦସୋମ୍ମେହି ଚକ୍ଖୂହି ନିରନ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧରୂପମେୱ ଓଲୋକେସି, ତସ୍ମା ଅକ୍ଖୀହି ପୂଜା କତା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ଖିପୂଜଂ ନାମ ଅକାସୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୂନଂ ତାଦିସସ୍ସ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପନେନ ଅକ୍ଖୀନଂ ପୂଜା କତା ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକ୍ଖିପୂଜଂ ନାମ ଅକାସୀ’’ତି ।

ଇଦ୍ଧିୱିଭାୱନାଧିକାରପ୍ପସଙ୍ଗେନ ଚେତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ, ନାନୁକ୍କମେନ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମୋ – ଅସୋକୋ କିର ମହାରାଜା ଉପରି ୱକ୍ଖମାନାନୁକ୍କମେନ ସୀହପଞ୍ଜରେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିଗ୍ରୋଧସାମଣେରଂ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନଂ ନାଗରଜନନୟନାନି ଆକଡ୍ଢନ୍ତଂ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖମାନଂ ଦିସ୍ୱା ପସୀଦିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତପେମୋ ସବହୁମାନୋ ଆମନ୍ତାପେତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସୀହାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ୱଚନାଦାସେ ଦିସ୍ସମାନଂ ଦସବଲସ୍ସ ଧମ୍ମକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ରତନତ୍ତୟେ ପସୀଦିତ୍ୱା ସପରିସୋ ସରଣସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଭିୱଡ୍ଢମାନସଦ୍ଧୋ ପୁବ୍ବେ ଭୋଜିୟମାନାନି ତିତ୍ଥିୟସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ନୀହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ସୁୱକାହତସାଲିସମ୍ପାଦିତଭତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦେୱତୋପନୀତଂ ଅନୋତତ୍ତସଲିଲଂ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଉପନାମେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କାଳଂ ନାଗରାଜାନଂ ଆନୟିତ୍ୱା ତେନ ନିମ୍ମିତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସିରୀସୋଭଗ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦୀଘପୁଥୁଲନିଚ୍ଚଲନୟନପ୍ପଭାହି ସତ୍ତାହଂ ଅକ୍ଖିପୂଜମକାସି ।

ଇଦାନି ପନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ତସ୍ସ ସାସନାୱତାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରାଜା କିର ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ବାହିରକପାସଣ୍ଡନ୍ତି ବାହିରକପ୍ପୱେଦିତଂ ସମୟୱାଦଂ । ବାହିରକପ୍ପୱେଦିତା ହି ସମୟୱାଦା ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାପାସଂ ଦିଟ୍ଠିପାସଞ୍ଚ ଡେନ୍ତି ଓଡ୍ଡେନ୍ତୀତି ‘‘ପାସଣ୍ଡା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହୀତି ୱୀମଂସମାନୋ ପରିଗ୍ଗହେସି । ବିନ୍ଦୁସାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଚନ୍ଦକେନ ନାମ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସମୁସ୍ସାହିତୋ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତକୁମାରୋ ତେନ ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକରଜ୍ଜମକାସି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସଞ୍ଜାତବହୁମାନୱସେନ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସମତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକା ତସ୍ମିଂ ରାଜକୁଲେ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତିକା ଅହେସୁଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ପଣ୍ଡରଙ୍ଗପରିବ୍ବାଜକାଦିଭାୱମନୁପଗତେ ଦସ୍ସେତି । ପଣ୍ଡରଙ୍ଗପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୱନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟପାସଣ୍ଡାନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଦିଟ୍ଠିପାସାଦୀନଂ ଓଡ୍ଡନତୋ ପଣ୍ଡରଙ୍ଗାଦୟୋୱ ‘‘ପାସଣ୍ଡା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସୀହପଞ୍ଜରେତି ମହାୱାତପାନେ । ଉପସମପରିବାହିରେନାତି ଉପସମତୋ ପରିବାହିରେନ, ଉପସମରହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତେପୁରଂ ଅତିହରଥାତି ଅନ୍ତେପୁରଂ ପୱେସେଥ, ଆନେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅମା ସହ ଭୱନ୍ତି କିଚ୍ଚେସୂତି ଅମଚ୍ଚା, ରଜ୍ଜକିଚ୍ଚୱୋସାପନକା । ଦେୱାତି ରାଜାନଂ ଆଲପନ୍ତି । ରାଜାନୋ ହି ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣେହି କୀଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତି ୱିଜୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଇସ୍ସରିୟଠାନାଦିସକ୍କାରଦାନଗହଣଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ୱା କରୋନ୍ତି ୱୋହରନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ଜୁତିୟା ଜୋତନ୍ତୀତି ୱା ‘‘ଦେୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ତଥା ହି ତେ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଜନଂ ରଞ୍ଜେନ୍ତା ସୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ୱିସେସେହି ରାଜନ୍ତି ଦିପ୍ପନ୍ତି ସୋଭନ୍ତୀତି ‘‘ରାଜାନୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନିଗଣ୍ଠାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ନିଗଣ୍ଠୋ ନାମ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ଠନକିଲେସୋ ସଂସାରେ ପଲିବୁଦ୍ଧନକିଚ୍ଚୋ ରାଗାଦିକିଲେସୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପୁତ୍ତଦାରାଦିୱିସୟୋ ନତ୍ଥି, କିଲେସଗଣ୍ଠିରହିତା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱାଦିତାୟ ‘‘ନିଗଣ୍ଠା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ତିତ୍ଥିୟା ।

ଉଚ୍ଚାୱଚାନୀତି ଉଚ୍ଚାନି ଚ ଅୱଚାନି ଚ, ମହନ୍ତାନି ଚେୱ ଖୁଦ୍ଦକାନି ଚ, ଅଥ ୱା ୱିସିଟ୍ଠାନି ଚେୱ ଲାମକାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଦ୍ଦପୀଠକେସୂତି ୱେତ୍ତମୟପୀଠେସୁ । ସାରୋତି ସୀଲାଦିଗୁଣସାରୋ । ରାଜଙ୍ଗଣେନାତି ରାଜନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ୱିୱଟେନ ଭୂମିପ୍ପଦେସେନ । ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ହି କତ୍ଥଚି କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ରାଗୋ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୯୨୪) । ରାଗାଦୟୋ ହି ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଏତେହି ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲା ନିହୀନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ମଲଂ ୱା ପଙ୍କୋ ୱା ‘‘ତସ୍ସେୱ ରଜସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ୱା ପହାନାୟ ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୪) । ଅଞ୍ଜତି ସମ୍ମକ୍ଖେତୀତି ହି ଅଙ୍ଗଣଂ, ମଲାଦି । କତ୍ଥଚି ତଥାରୂପୋ ୱିୱଟପ୍ପଦେସୋ ‘‘ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଅଞ୍ଜତି ତତ୍ଥ ଠିତଂ ଅତିସୁନ୍ଦରତାୟ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ହି ଅଙ୍ଗଣଂ, ୱିୱଟୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ । ଇଧାପି ସୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦନ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦରହିତଚିତ୍ତତାୟ ଦନ୍ତଂ, ନିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତସତାରକ୍ଖତାୟ ଗୁତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପାସାଦିକେନ ଇରିୟାପଥେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମ୍ପନ୍ନଇରିୟାପଥଂ। ଇଦାନି ନିଗ୍ରୋଧସାମଣେରଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘କୋ ପନାୟଂ ନିଗ୍ରୋଧୋ ନାମା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାତି ଏତ୍ଥ ବିନ୍ଦୁସାରସ୍ସ କିର ଏକସତପୁତ୍ତେସୁ ମୋରିୟୱଂସଜାୟ ଧମ୍ମଦେୱିୟା ଅସୋକତିସ୍ସନାମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁତ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଜେଟ୍ଠୋ ଅସୋକକୁମାରୋ ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ପିତରା ପେସିତୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନମତ୍ଥକେ ୱିଟଟୂଭଭୟାଗତାନଂ ସାକିୟାନମାୱାସଂ ୱେଟିସଂ ନାମ ନଗରଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱେଟିସଂ ନାମ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଆଦାୟ ଉଜ୍ଜେନୀରାଜଧାନିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ମହିନ୍ଦଂ ନାମ କୁମାରଂ ସଙ୍ଘମିତ୍ତଞ୍ଚ କୁମାରିକଂ ଲଭିତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ରଜ୍ଜସୁଖମନୁଭୱନ୍ତୋ ପିତୁନୋ ଗିଲାନଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ଉଜ୍ଜେନିଂ ପହାୟ ସୀଘଂ ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପିତୁ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ରଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୁୱରାଜା ସୁମନାଭିଧାନୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ମରଣଂ ୱା ହୋତୁ ରଜ୍ଜଂ ୱା’’ତି ଅଟ୍ଠନୱୁତିଭାତିକପରିୱୁତୋ ସଂୱଟ୍ଟସାଗରେ ଜଲତରଙ୍ଗସଙ୍ଘାତୋ ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତତୋ ଅସୋକୋ ଉଜ୍ଜେନୀରାଜା ସଙ୍ଗାମଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ତୁମଦ୍ଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ସୁମନଂ ନାମ ରାଜକୁମାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଘାତେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବିନ୍ଦୁସାରରଞ୍ଞୋ କିର ଦୁବ୍ବଲକାଲେୟେୱ ଅସୋକକୁମାରୋ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ଉଜ୍ଜେନୀରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବନଗରଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ସୁମନଂ ନାମ ରାଜକୁମାରଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ।

ପରିପୁଣ୍ଣଗବ୍ଭାତି ପରିପକ୍କଗବ୍ଭା । ଏକଂ ସାଲନ୍ତି ସବ୍ବପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଏକଂ ପାସାଦଂ । ‘‘ଦେୱତାୟ ପନ ଆନୁଭାୱେନ ତସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ମହାଜନେନ ଅଦିସ୍ସମାନା ହୁତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିବଦ୍ଧୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଏକସ୍ସ ଦିୱସସ୍ସ ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ନିୟାମେତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ତଂ । ହେତୁସମ୍ପଦନ୍ତି ଅରହତ୍ତୂପନିସ୍ସୟପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ । ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି ଖୁରକମ୍ମପରିୟୋସାନେୟେୱ, ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅନ୍ତିମାୟ କେସୱଟ୍ଟିୟା ୱୋରୋପନାୟ ସମକାଲମେୱ ଚ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସରୀରଂ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱାତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠଖାଦନମୁଖଧୋୱନାଦୀହି ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ।

ସୀହପଞ୍ଜରେ ଚଙ୍କମତୀତି ସୀହପଞ୍ଜରସମୀପେ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମତି । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱାତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେୟେୱ । ଅୟଂ ଜନୋତି ରାଜଙ୍ଗଣେ ଚରମାନଂ ଜନଂ ଦିସ୍ୱା ୱଦତି । ଭନ୍ତମିଗପ୍ପଟିଭାଗୋତି ଅନୱଟ୍ଠିତତ୍ତା କାୟଚାପଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଭନ୍ତମିଗସଦିସୋ । ଅତିୱିୟ ସୋଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଲୋକିତଂ ନାମ ପୁରତୋପେକ୍ଖନଂ । ଅଭିମୁଖୋଲୋକନଞ୍ହି ‘‘ଆଲୋକିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଲୋକିତନ୍ତି ଅନୁଦିସାପେକ୍ଖନଂ, ୟଂ ଦିସାଭିମୁଖଂ ଓଲୋକେତି, ତଦନୁଗତଦିସାପେକ୍ଖନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମିଞ୍ଜନଂ ପବ୍ବସଙ୍କୋଚନଂ । ପସାରଣଞ୍ଚ ତେସଂୟେୱ ପସାରଣଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋତି ସେସଜନେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିସିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ । ପେମଂ ସଣ୍ଠହୀତି ପେମଂ ପତିଟ୍ଠାସି, ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଣିଜକୋ ଅହୋସୀତି ମଧୁୱାଣିଜକୋ ଅହୋସି ।

ଅତୀତେ କିର ତୟୋ ଭାତରୋ ମଧୁୱାଣିଜକା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ କନିଟ୍ଠୋ ମଧୁଂ ୱିକ୍କିଣାତି, ଇତରେ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆହରନ୍ତି । ତଦା ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପଣ୍ଡୁକରୋଗାତୁରୋ ଅହୋସି । ଅପରୋ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତଦତ୍ଥଂ ମଧୁଭିକ୍ଖାୟ ଚରମାନୋ ନଗରଂ ପାୱିସି । ପୱିଟ୍ଠଞ୍ଚ ତଂ ଏକା କୁମ୍ଭଦାସୀ ଉଦକହରଣତ୍ଥଂ ତିତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛମାନା ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ଚ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଗତକାରଣଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ମଧୁୱାଣିଜକା ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ମଧୁଆପଣଂ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ଚ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା କନିଟ୍ଠୋ ମଧୁୱାଣିଜୋ ସଞ୍ଜାତପୀତିସୋମନସ୍ସୋ ‘‘କେନାଗତାତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମଧୁନୋ ପୂରେତ୍ୱା ଦଦମାନୋ ପତ୍ତପୁଣ୍ଣଂ ମଧୁଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ମୁଖତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପତମାନଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ‘‘ଇମିନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟଂ, ଆଣା ଚ ମେ ଆକାସେ ପଥୱିୟଞ୍ଚ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ଠାନେ ଫରତୂ’’ତି ପତ୍ଥନମକାସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଚ ‘‘ଏୱଂ ହୋତୁ ଉପାସକା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଦନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜମକାସି ।

କନିଟ୍ଠୋ ପନ ମଧୁୱାଣିଜୋ ମଧୁଂ ଦତ୍ୱା ଗେହେ ନିସିନ୍ନୋ ଇତରେ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ଏୱମାହ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭାତରୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେଥ, ମମଞ୍ଚ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ମଧୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଈଦିସସ୍ସ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି’’ନ୍ତି । ତେସୁ ଜେଟ୍ଠୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏୱମାହ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲାପି କାସାୱନିୱାସିନୋ ହୋନ୍ତି, ନନୁ ତୱ ହତ୍ଥତୋ ମଧୁଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ମଜ୍ଝିମୋ ପନ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ତୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା ପରସମୁଦ୍ଦେ ନିକ୍ଖିପାହୀ’’ତି ଆହ । ପଚ୍ଛା ପନ ତେପି ଦ୍ୱେ ଭାତରୋ କନିଟ୍ଠେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦାନାନିସଂସପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିଂସୁୟେୱ । ସାପି ଚ କୁମ୍ଭଦାସୀ ‘‘ତସ୍ସ ମଧୁଦାୟକସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନମକାସି । ତେସୁ କନିଟ୍ଠୋ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ଅହୋସି, ସା ଚ କୁମ୍ଭଦାସୀ ଅତିୱିୟ ରୂପସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଅସନ୍ଧିମିତ୍ତା ନାମ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଅହୋସି । ପରସମୁଦ୍ଦୱାଦୀ ପନ ମଜ୍ଝିମୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ ରାଜା ଅହୋସି । ଜେଟ୍ଠୋ ପନ ଚଣ୍ଡାଲୱାଦିତାୟ ଚଣ୍ଡାଲଗାମେ ଜାତୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ ନାମ ସାମଣେରୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ହି କିର ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ଏସ ରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠଭାତା ୱାଣିଜକୋ ଅହୋସୀ’’ତି ।

ପୁବ୍ବେ ୱ ସନ୍ନିୱାସେନାତି ଏତ୍ଥ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୭୪) ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବେ ସନ୍ନିୱାସେନ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତଜାତିୟଂ । ସନ୍ନିୱାସେନାତି ସହୱାସେନ । ସହସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ସଂସଦ୍ଦୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହିତେନ ୱାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ତମାନଭୱେ ହିତଚରଣେନ ୱା । ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ସିନେହସଙ୍ଖାତଂ ପେମଂ ଜାୟତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପେମଂ ନାମେତଂ ଦ୍ୱୀହିପି କାରଣେହି ଜାୟତି, ପୁରିମଭୱେ ମାତା ୱା ପିତା ୱା ଧୀତା ୱା ପୁତ୍ତୋ ୱା ଭାତା ୱା ଭଗିନୀ ୱା ପତି ୱା ଭରିୟା ୱା ସହାୟୋ ୱା ମିତ୍ତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ୟୋ ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ନିୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ୱା ସନ୍ନିୱାସେନ ଭୱନ୍ତରେପି ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ସୋ ସିନେହୋ ନ ୱିଜହତି, ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ କତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ହିତେନ ୱାତି ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତଂ ପେମଂ ନାମ ଜାୟତୀତି । କିଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଲଂ ୱ ୟଥୋଦକେ’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ । ତେନ ପଦୁମାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାୟଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଉପ୍ପଲଞ୍ଚ ସେସଞ୍ଚ ପଦୁମାଦି ଉଦକେ ଜାୟମାନଂ ଦ୍ୱେ କାରଣାନି ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି ଉଦକଞ୍ଚେୱ କଲଲଞ୍ଚ, ତଥା ଏତେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ପେମଂ ଜାୟତୀତି ।

ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେତି ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେ । ରଞ୍ଞୋ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଏକୂନସତଭାତୁକାନଂ ଘାତିତତ୍ତା ଚଣ୍ଡପକତିତାୟ ରଜ୍ଜେ ଠିତତ୍ତା ଚ ‘‘ପମାଦୱିହାରୀ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତଦନୁରୂପଂ ଧମ୍ମପଦେ ଅପ୍ପମାଦୱଗ୍ଗଂ ଦେସେତୁଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩) ଅପ୍ପମାଦୋତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ, ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅମତପଦନ୍ତି ଅମତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଅଜାତତ୍ତା ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅମତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମତସ୍ସ ପଦଂ ଅମତପଦଂ, ଅମତସ୍ସ ଅଧିଗମୁପାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପମାଦୋତି ପମଜ୍ଜନଭାୱୋ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସତିୟା ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ମଚ୍ଚୁନୋତି ମରଣସ୍ସ । ପଦନ୍ତି ଉପାୟୋ ମଗ୍ଗୋ । ପମତ୍ତୋ ହି ଜାତିଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଜାତୋ ପନ ଜୀୟତି ଚେୱ ମୀୟତି ଚାତି ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦଂ ନାମ ହୋତି, ମରଣଂ ଉପନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଞ୍ଞାତଂ ତାତ, ପରିୟୋସାପେହୀତି ଇମିନା ‘‘ସଦା ଅପ୍ପମାଦେନ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ମୟା ଞାତଂ, ତୁମ୍ହେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେଥା’’ତି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମତଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପରିୟୋସାନଂ ପାପେତ୍ୱା କଥନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭାସୀତି ଏତ୍ଥ ‘ଭାସିସ୍ସାମି ୱିତକ୍କେମୀ’ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପମାଦୱଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସାମୀ’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଅଭାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ରଞ୍ଞା ପନ ଅଡ୍ଢଗାଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ‘ଅଞ୍ଞାତଂ ତାତ, ପରିୟୋସାପେହୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ଉପରି ନ କଥେସୀ’’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତଂ ପନ ୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁୱଭତ୍ତାନୀତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାନି । ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋତି ଆହ ‘‘ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋଦେତା ସାରେତା ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜଂ । ଚୋଦେତାତି ‘‘ଇଦଂ ତୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଇଦଂ ଦୁବ୍ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଚୋଦେତା । ସାରେତାତି ଅତ୍ତନୋ ୱଜ୍ଜଂ ଅସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ସତିଂ ଉପ୍ପାଦେତା, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ୱା ସାରେତା, ପୱତ୍ତେତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଏୱଂ ତୟା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଚାରସ୍ସ ସିକ୍ଖାପନତୋ ଆଚରିୟୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସିକ୍ଖିତବ୍ବକଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତା’’ତି । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତବ୍ବକଧମ୍ମୋ ନାମ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସୀଲାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା । ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚା’’ତି ଇଦଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ। ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନନ୍ତି ଇମିନା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା, ମମ ଚାତି ଇମିନା ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱ । ତଦା ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତତ୍ତା ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ଭାୱିନିଂ ୱା ଉପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଉଭୟମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସରଣଗମନୱସେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାସିଦ୍ଧିତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସପି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମୱସେନପି ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ତତୋ ତତୋ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତୋ । ପୋଥୁଜ୍ଜନିକେନାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱାନୁରୂପେନ । ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱକିତ୍ତନାଧିକାରତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୁନ ରାଜା ଅସୋକାରାମଂ ନାମ ମହାୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି। ଚେତିୟପଟିମଣ୍ଡିତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଚୟିତବ୍ବଂ ପୂଜେତବ୍ବନ୍ତି ଚେତିୟଂ, ଇଟ୍ଠକାଦୀହି ଚିତତ୍ତା ୱା ଚେତିୟଂ, ଚେତିୟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତାନି ୱିଭୂସିତାନୀତି ଚେତିୟପଟିମଣ୍ଡିତାନି । ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତେନ ।

ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକଦିୱସଂ କିରା’’ତିଆଦି । ଅସୋକାରାମେ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କତେ ଆରାମେ ପଚ୍ଛା କାରାପକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନାମୱସେନ ନିରୁଳ୍ହଂ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସୋକାରାମେ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଘରେୟେୱ ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱାତି ଭୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରଦାନୱସେନ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଦୀପୱଂସେ –

‘‘ନିୱେସନଂ ପୱେସେତ୍ୱା, ନିସୀଦାପେତ୍ୱାନ ଆସନେ ।

ୟାଗୁଂ ନାନାୱିଧଂ ଖଜ୍ଜଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।

ଅଦାସି ପୟତପାଣି, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ॥

‘‘ଭୁତ୍ତାୱିଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ, ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନୋ ।

ଏକମେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଅଦାସି ୟୁଗସାଟକଂ ॥

‘‘ପାଦଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ତେଲଂ, ଛତ୍ତଞ୍ଚାପି ଉପାହନଂ ।

ସବ୍ବଂ ସମଣପରିକ୍ଖାରଂ, ଅଦାସି ଫାଣିତଂ ମଧୁଂ ॥

‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ନିସୀଦି, ଅସୋକଧମ୍ମୋ ମହୀପତି ।

ନିସଜ୍ଜ ରାଜା ପୱାରେସି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ॥

‘‘ୟାୱତା ଭିକ୍ଖୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ଦେମି ୟଦିଚ୍ଛକଂ ।

ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରେନ, ପୱାରେତ୍ୱାନ ପଚ୍ଚୟେ ।

ତତୋ ଅପୁଚ୍ଛି ଗମ୍ଭୀରଂ, ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ସୁଦେସିତ’’ନ୍ତି ॥

ଅଙ୍ଗତୋ, ମହାରାଜ, ନୱ ଅଙ୍ଗାନୀତିଆଦି ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନୱକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାୟକଂ ଅଦାସୀତି ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସେସୁ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ନୱକମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାୟକଂ ୱିଧାୟକଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି । ଏକଦିୱସମେୱ ସବ୍ବନଗରେହି ପଣ୍ଣାନି ଆଗମିଂସୂତି ସବ୍ବୱିହାରେସୁ କିର ରାହୁନା ଚନ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଦିୱସେ ନୱକମ୍ମଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପୁନ ରାହୁନା ଚନ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଦିୱସେୟେୱ ନିଟ୍ଠାପେସୁଂ, ତସ୍ମା ଏକଦିୱସମେୱ ପଣ୍ଣାନି ଆଗମିଂସୂତି ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠ ସୀଲଙ୍ଗାନୀତି ଅଟ୍ଠ ଉପୋସଥଙ୍ଗସୀଲାନି । ‘‘ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତାୟା’’ତି ଇଦଂ ଅସମାଦିନ୍ନୁପୋସଥଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅମରୱତିୟା ରାଜଧାନିୟାତି ତାୱତିଂସଦେୱନଗରେ । ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତନ୍ତି ଅଲଙ୍କତକରଣୱସେନ ସବ୍ବସଜ୍ଜିତଂ ।

ଅଧିକଂ କାରଂ ଅଧିକାରଂ, ଅଧିକଂ କିରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକଂସୂତି ଏତ୍ଥ ଅନେକସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସ ଓକାସଲୋକସ୍ସ ତନ୍ନିୱାସୀସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଚ ୱିୱଟଭାୱକରଣପାଟିହାରିୟଂ ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ । ତଂ ପନ କରୋନ୍ତୋ ଇଦ୍ଧିମା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱା ଆଲୋକଂ କରୋତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ୱିୱଟଂ, ଅନାପାଥଂ ୱା ଆପାଥଂ କରୋତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋପି ଦୂରେ ଠିତୋପି ଅତ୍ତା ୱା ପରୋ ୱା ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା ପାକଟଂ କାତୁକାମୋ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇଦଂ ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନଂ ଆଲୋକଜାତଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱଟଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅନାପାଥଂ ଆପାଥଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ଅପରେ ଦୂରେ ଠିତାପି ପସ୍ସନ୍ତି, ସୟମ୍ପି ପସ୍ସିତୁକାମୋ ପସ୍ସତି ଭଗୱା ୱିୟ ଦେୱୋରୋହଣେ । ଭଗୱା ହି ଦେୱଲୋକେ ଅଭିଧମ୍ମଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍କସ୍ସନଗରଂ ଓତରନ୍ତୋ ସିନେରୁମୁଦ୍ଧନି ଠତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସି, ଅନେକାନି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ୱିୱଟାନି ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଏକଙ୍ଗଣଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପକାସିଂସୁ । ୟଥା ଚ ପୁରତ୍ଥିମେନ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମେନପି ଉତ୍ତରେନପି ଦକ୍ଖିଣେନପି ସବ୍ବଂ ୱିୱଟମଦ୍ଦସ । ହେଟ୍ଠାପି ୟାୱ ଅୱୀଚି ଉପରି ଚ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନଂ, ତାୱ ଅଦ୍ଦସ । ମନୁସ୍ସାପି ଦେୱେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱାପି ମନୁସ୍ସେ । ତତ୍ଥ ନେୱ ମନୁସ୍ସା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତି, ନ ଦେୱା ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ସମ୍ମୁଖସମ୍ମୁଖାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ଦିୱସଂ ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ଅହୋସି ।

ଅପିଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ତଳଙ୍ଗରୱାସୀ ଧମ୍ମଦିନ୍ନତ୍ଥେରୋପି ଇମଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି । ସୋ କିର ଏକଦିୱସଂ ତିସ୍ସମହାୱିହାରେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣମ୍ହି ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) କଥେନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ବୀଜନିଂ ଅକାସି, ୟାୱ ଅୱୀଚିତୋ ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସି, ତତୋ ଉପରିମୁଖଂ ଅକାସି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସି । ଥେରୋ ନିରୟଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଗ୍ଗସୁଖେନ ଚ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । କେଚି ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ, କେଚି ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମୀ ଅରହନ୍ତୋତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେପି ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ଅହୋସି । ଇମେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ୟଥା ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ଅସୋକାରାମେ ଠିତୋ ଚତୁଦ୍ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେନ୍ତୋ ସମନ୍ତତୋ ସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପସ୍ସତି, ଚତୁରାସୀତି ଚ ୱିହାରସହସ୍ସାନି ଉଳାରାୟ ୱିହାରମହପୂଜାୟ ୱିରୋଚମାନାନି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକଂସୁ ।

ୱିହାରମହପୂଜାୟାତି ୱିହାରମହସଙ୍ଖାତାୟ ପୂଜାୟ । ୱିଭୂତିନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଏୱରୂପଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ଈଦିସଂ ପରିଚ୍ଚାଗମୂଲକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ । ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରମକାସୀତି ଥେରସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା ‘‘ଉତ୍ତରିପି ଚେ କଥେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ସୋୟେୱ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ରଞ୍ଞା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସଜ୍ଜନଂ ଥେରସ୍ସ ଭାରମକାସି । ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋମି, ନ ହୋମୀତି ସାସନସ୍ସ ଞାତକୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ହୋମି, ନ ହୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତା ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ନ ସନ୍ତି, ନ ତେ ସାସନେ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଂ କତ୍ୱା ୱହନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ଏୱମାହ ‘‘ନ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଏତ୍ତାୱତା ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋତୀ’’ତି । କଥଞ୍ଚରହି, ଭନ୍ତେ, ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଚରହୀତି ନିପାତୋ ଅକ୍ଖନ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି ଏୱରୂପଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱାପି ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ନାମ କତ୍ୱା ହୋତୀତି ।

ତିସ୍ସକୁମାରସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଭୁତୀତି ୟଦା ଚ ତିସ୍ସକୁମାରୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟେନ ଚ କାରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଉତ୍ତରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ସକ୍ଖସୀତି ସକ୍ଖିସ୍ସସି । ପାମୋଜ୍ଜଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତପାମୋଜ୍ଜୋ । ପୁତ୍ତାନଂ ମନଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତୀପି ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ପୁତ୍ତୋ ଚ ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ଏକସେସନୟେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧୀତୁସଦ୍ଦେନ ସହ ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ହି ପୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଏକୋୱ ଅୱସିସ୍ସତି, ଧୀତୁସଦ୍ଦୋ ନିୱତ୍ତତୀତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ସିକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାପେସୁନ୍ତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୀମମଣ୍ଡଲେ ସିକ୍ଖାସମ୍ମୁତିଂ ଦତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀସୁ ୱିକାଲଭୋଜନାୱେରମଣିପରିୟୋସାନାସୁ ଛସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସମାଦପନୱସେନ ସିକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ । ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାୟପି ହି ସାମଣେରିୟା ‘‘ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ସମାଦାନଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୧୦୭୮-୧୦୭୯) ଛ ସିକ୍ଖାୟୋ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖିତବ୍ବାୟେୱ । ନ ହି ଏତାସୁ ଛସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସାମଣେରିଂ ଉପସମ୍ପାଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଛ ୱସ୍ସାନି ଅଭିସେକସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଛବ୍ବସ୍ସାଭିସେକୋ, ଅଭିସେକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତଛୱସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସବ୍ବଂ ଥେରୱାଦନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହା ପାଳିୟେୱେତ୍ଥ ‘‘ଥେରୱାଦୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ହି ମହାକସ୍ସପପଭୁତୀନଂ ମହାଥେରାନଂ ୱାଦତ୍ତା ‘‘ଥେରୱାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋନ୍ତପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋତି ଏତ୍ଥ କୋନ୍ତସକୁଣିୟୋ ନାମ କିନ୍ନରଜାତିୟୋ । ‘‘ତାସୁ ଏକିସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ସୟିତୋ ମନୁସ୍ସଜାତିକୋ ରଞ୍ଞା ପୋସିତୋ କୋନ୍ତପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନାମା’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାୱଂସେପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପୁରେ ପାଟଲିପୁତ୍ତମ୍ହା, ୱନେ ୱନଚରୋ ଚରଂ ।

କୋନ୍ତକିନ୍ନରିୟା ସଦ୍ଧିଂ, ସଂୱାସଂ କିର କପ୍ପୟି ॥

‘‘ତେନ ସଂୱାସମନ୍ୱାୟ, ସା ପୁତ୍ତେ ଜନୟୀ ଦୁୱେ ।

ତିସ୍ସୋ ଜେଟ୍ଠୋ କନିଟ୍ଠୋ ତୁ, ସୁମିତ୍ତୋ ନାମ ନାମତୋ ॥

‘‘ମହାୱରୁଣତ୍ଥେରସ୍ସ, କାଲେ ପବ୍ବଜି ସନ୍ତିକେ ।

ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଛଳଭିଞ୍ଞାଗୁଣଂ ଉଭୋ’’ତି ॥

କେଚି ପନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କୋନ୍ତା ନାମ କଟ୍ଠୱାହନରଞ୍ଞୋ ୱଂସେ ଜାତା ଏକା ରାଜଧୀତା । ତଂ ଗରୁଳୟନ୍ତେନ ଅରଞ୍ଞଗତଂ ଏକୋ ୱନଚରକୋ ଆନେତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସା ତସ୍ସ ଉଭୋ ପୁତ୍ତେ ୱିଜାୟି । ତତ୍ରାୟଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ମାତୁନାମେନ କୋନ୍ତପୁତ୍ତୋ ନାମ ଜାତୋ’’ତି । କଟ୍ଠୱାହନରଞ୍ଞୋ କିର ନଗରେ ସବ୍ବେପି ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନା ନଦୀପବ୍ବତକୀଳାଦୀସୁ ଗରୁଳସକୁଣସଦିସଂ ୟନ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା କଟ୍ଠୱାହନରାଜା ୱିୟ ଗରୁଳୱାହନେନ ୱିଚରନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଧିପଟିକମ୍ମତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ପସତମତ୍ତଂ ସପ୍ପିଂ ଅଲଭିତ୍ୱାତି ତଦା କିର ଜେଟ୍ଠସ୍ସ କୋନ୍ତପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ କୁଚ୍ଛିୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠାସି । ତଂ ବାଳ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପୀଳିତଂ କନିଟ୍ଠୋ ସୁମିତ୍ତୋ ନାମ ଥେରୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିମେତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ପସତମତ୍ତଂ ସପ୍ପିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦନଂ ତସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସପ୍ପିଅତ୍ଥାୟ ଚରଣଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟମେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତେନ ତୟା ୟଦି ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, ଏୱଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଆହରା’’ତି ଆହ । କନିଟ୍ଠୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଚରନ୍ତୋ ପସତମତ୍ତମ୍ପି ସପ୍ପିଂ ନାଲତ୍ଥ । ସୋ ପନ କୁଚ୍ଛିୱାତୋ ବଲୱତରୋ ସପ୍ପିଘଟସତେନପି ୱୂପସମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଅହୋସି । ଥେରୋ ତେନେୱ ବ୍ୟାଧିବଲେନ କାଲମକାସି । କେଚି ପନ ‘‘ୱିଚ୍ଛିକନାମକେନ କୀଟୱିସେନ ଡଟ୍ଠୋ ଥେରୋ ତସ୍ସ ୱିସୱେଗେନ ଅଧିମତ୍ତାୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପସତମତ୍ତଂ ସପ୍ପିଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ପାଦେ କୀଟୱିସେନାସି, ଡଟ୍ଠୋ ଜେଟ୍ଠୋ ସୱେଦନୋ ।

ଆହ ପୁଟ୍ଠୋ କନିଟ୍ଠେନ, ଭେସଜ୍ଜଂ ପସତଂ ଘତଂ ॥

‘‘ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦନଂ ଥେରୋ, ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେପି ଚ ।

ସପ୍ପିଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଚରଣଂ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପି ॥

‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚେ ଚରଂ ସପ୍ପିଂ, ଲଭସେ ତ୍ୱଂ ତମାହର ।

ଇଚ୍ଚାହ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ସୋ, ସୁମିତ୍ତଂ ଥେରମୁତ୍ତମଂ ॥

‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତା ତେନ, ନ ଲଦ୍ଧଂ ପସତଂ ଘତଂ ।

ସପ୍ପିକୁମ୍ଭସତେନାପି, ବ୍ୟାଧି ଜାତୋ ଅସାଧିୟୋ ॥

‘‘ତେନେୱ ବ୍ୟାଧିନା ଥେରୋ, ପତ୍ତୋ ଆୟୁକ୍ଖୟନ୍ତିକଂ ।

ଓୱଦିତ୍ୱପ୍ପମାଦେନ, ନିବ୍ବାତୁଂ ମାନସଂ ଅକା ॥

‘‘ଆକାସମ୍ହି ନିସୀଦିତ୍ୱା, ତେଜୋଧାତୁୱସେନ ସୋ ।

ୟଥାରୁଚି ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ସରୀରଂ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ॥

‘‘ଜାଲା ସରୀରା ନିକ୍ଖମ୍ମ, ନିମଂସଛାରିକଂ ଡହି ।

ଥେରସ୍ସ ସକଲଂ କାୟଂ, ଅଟ୍ଠିକାନି ତୁ ନୋ ଡହୀ’’ତି ॥

ଅପ୍ପମାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଅମ୍ହାଦିସାନମ୍ପି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟା ଦୁଲ୍ଲଭା, ତୁମ୍ହେ ଲଭମାନେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି ଏୱଂ ଅପ୍ପମାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱା । ପଲ୍ଲଙ୍କେନାତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନେନ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ତେଜୋଧାତୁକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଥେରସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱାତି ଥେରସ୍ସ ଧାତୁସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା । ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ କାରାପେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଚତସ୍ସୋ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ କାରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଏକଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ସପ୍ପିସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା ଏକଂ ମଧୁନୋ, ଏକଂ ଫାଣିତସ୍ସ, ଏକଂ ସକ୍କରାୟ ପୂରାପେସି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏୱମେୱ କାରାପେସୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ସଭାୟଂ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ନଗରମଜ୍ଝେ ୱିନିଚ୍ଛୟସାଲାୟଂ ସତସହସ୍ସଂ । ଇମିନା ସକଲନଗରତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଆୟଂ ନିଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସାନି ରଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚ ରଟ୍ଠତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଆୟଂ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚସତସହସ୍ସତୋ । ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଦେୱସିକଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସଜ୍ଜେସୀତି କଥଂ ପନ ଥେରସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସଜ୍ଜେସି ? ରାଜା କିର ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାଟକେ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ନୀତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ ନୀତ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱାୱ ପରିୱତ୍ତେତି । ଥେରୋପି ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ସ ହି ତିଚୀୱରଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଚ ଗନ୍ଧସମୁଗ୍ଗସତେହି ପଞ୍ଚହି ଚ ମାଲାସମୁଗ୍ଗସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାତୋୱ ଆହରୀୟିତ୍ଥ, ତଥା ଦିୱା ଚେୱ ସାୟଞ୍ଚ । ଥେରୋପି ନ ଭଣ୍ଡିକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେସି, ସମ୍ପତ୍ତସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅଦାସି । ତଦା କିର ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସଜ୍ଜେସି । ଉଳାରୋ ଲାଭସକ୍କାରୋତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି ପାପୁଣୀୟତୀତି ଲାଭୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବୋ ଦାତବ୍ବୋତି ସକ୍କାରୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟାୟେୱ । ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ହି ପଣୀତପଣୀତା ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା କତା ‘‘ସକ୍କାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରେହି କାତବ୍ବଗାରୱକିରିୟା ପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜା ୱା ସକ୍କାରୋ ।

ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯), ସଙ୍ଖାରଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୪୧) ୱିୟ । ଗନ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାରୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦିଟ୍ଠିଭେଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋକିୟା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପ୍ପକାରସଦ୍ଦେ ସମାନତ୍ଥେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ସକ୍କା ଇମେସଂ ମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ୱୂପସମେତୁନ୍ତି ତେସଞ୍ହି ମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତୋ ତେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ତଦା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୱିହାରାଭାୱତୋ ତଂ ପହାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବସୁଖୱିହାରମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଫାସୁକୱିହାରେନ ୱିହରିତୁକାମୋ’’ତି । ଅହୋଗଙ୍ଗପବ୍ବତନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ପବ୍ବତଂ । ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱିନୟୋତି ଚୋଦନା ସାରଣା ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦା ଚ, ତସ୍ମା ଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ଞତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦାୟ ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟାଦିକମ୍ମୱସେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅବ୍ବୁଦଂ ଥେନନଟ୍ଠେନ, ମଲଂ କିଲିଟ୍ଠଭାୱକରଣଟ୍ଠେନ, କଣ୍ଟକଂ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତକା ୱିୟ ଅଗ୍ଗିଂ ପୂଜେନ୍ତି। ପଞ୍ଚାତପେ ତପ୍ପନ୍ତୀତି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅଗ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ସୂରିୟାତପେନ ତପ୍ପନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଉଦୟକାଲତୋ ପଭୁତି ସୂରିୟଂ ଓଲୋକୟମାନା ୟାୱତ୍ଥଙ୍ଗମନା ସୂରିୟାଭିମୁଖାୱ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୋଭିନ୍ଦିସ୍ସାମାତି ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ୱିନାସେସ୍ସାମାତି ଉସ୍ସାହମକଂସୁ । ଅୱିସହନ୍ତୋତି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ।

ସତ୍ତଦିୱସେନରଜ୍ଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାତି ସତ୍ତଦିୱସେ ରଜ୍ଜସୁଖଂ ତାୱ ଅନୁଭୱ । ତମତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାପେସୀତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତମତ୍ଥଂ ବୋଧେସି । କଥଂ ସଞ୍ଞାପେସୀତି ଆହ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତରୂପନ୍ତି ଚିତ୍ତାନୁରୂପଂ, ୟଥାକାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିସ୍ସାତି କେନ କାରଣେନ । ଅରେ ତ୍ୱଂ ନାମ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମରଣନ୍ତି ସତ୍ତହି ଦିୱସେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମରଣଂ । ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତୋ, ମରଣସଙ୍କାରହିତୋ ନିବ୍ଭୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିବଦ୍ଧଂ ମରଣଂ ପେକ୍ଖମାନାତି ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ତଦନ୍ତରଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ୟଦନ୍ତରଂ ଅସ୍ସସିତ୍ୱା ପସ୍ସସାମି ପସ୍ସସିତ୍ୱା ୱା ଅସ୍ସସାମି, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସି କରେୟ୍ୟଂ, ବହୁ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିୟା ଅନୁୟୁଞ୍ଜନତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପ୍ପୱତ୍ତିକାଲପଟିବଦ୍ଧଂ ମରଣଂ ପେକ୍ଖମାନା । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନନାସୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋପୱିସନୱାତୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନପି ୱଦନ୍ତି ।

ମିଗୱଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ମିଗମାରଣତ୍ଥାୟ ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ମିଗପରିୟେସନଂ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ମିଗୱନ୍ତି ମିଗାନଂ ୱାନନତୋ ହେସନତୋ ବାଧନତୋ ‘‘ମିଗୱ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞଂ ମିଗୱଂ । ୟୋନକମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରନ୍ତି ୟୋନକୱିସୟେ ଜାତଂ ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତନାମଧେୟ୍ୟଂ ମହାଥେରଂ । ହତ୍ଥିନାଗେନାତି ମହାହତ୍ଥିନା । ମହନ୍ତପରିୟାୟୋପି ହି ନାଗସଦ୍ଦୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅହିନାଗାଦିତୋ ୱା ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ହତ୍ଥିନାଗେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାସୟଂ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ । ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ପସ୍ସନ୍ତେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ଗିହିସ୍ସପି ଇମଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସି । ସା ହି ‘‘ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି ନାଗୱଣ୍ଣଂ ୱା, ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଗତା ଇଦ୍ଧି ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନୱିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ନାମ । ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ପନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ନତ୍ଥି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୨) ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧି ପନ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ଲଗ୍ଗେତ୍ୱାତି ଆକାସେ କାୟବନ୍ଧନଂ ପସାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ।

ଛଣୱେସନ୍ତି ତୁଟ୍ଠିଜନନୱେସଂ, ଉସ୍ସୱୱେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୟାଦେସୁନ୍ତି ‘‘ଆଗତକାଲେ ଚୀୱରାଦୀନଂ ପରିୟେସନଂ ଭାରିୟ’’ନ୍ତି ପଠମମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ସମ୍ପାଦେସୁଂ । ପଧାନଘରନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୱିୱିତ୍ତସେନାସନଂ । ସୋପୀତି ରଞ୍ଞୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପବ୍ବଜିତୋତି ଉଳାରୱିଭୱେନ ଖତ୍ତିୟଜନେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ । ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଇଦ୍ଧିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା । କୁସଲାଧିପ୍ପାୟୋତି ମନାପଜ୍ଝାସୟୋ । ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋତି ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ଏକମଗ୍ଗେନ କଥେନ୍ତୀ’’ତି ସଂସୟମାପନ୍ନୋ । ଏକେକଂ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରନ୍ତି ଏକେକସ୍ସ ଏକେକସହସ୍ସପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁପରିୱାରଞ୍ଚ । ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥାତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଧମ୍ମକମ୍ମ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଗତା । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନ କାତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟସାସନଞ୍ହେତଂ ନ ଗିହିକମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ଥେରୋ ନାଗଚ୍ଛୀତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ରାଜା ପକ୍କୋସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଧମ୍ମକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଆଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପନ ପେସିତେପି ନ ଆଗତୋ କିର । ଥେରୋ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଖ୍ୟାତୱସେନ ସମ୍ଭାୱନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ସମ୍ଭାୱିତସ୍ସ ଚ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ଅସାରୁପ୍ପୱଚନଲେସେନ ନ ଆଗଚ୍ଛୀତି । ମହଲ୍ଲକୋ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ଥେରୋତି କିଞ୍ଚାପି ରାଜା ଥେରଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ନାମଂ ପନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ୱଦନ୍ତି । ୱୟ୍ହନ୍ତି ଉପରି ମଣ୍ଡପସଦିସଂ ପଦରଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସବ୍ବପଲିଗୁଣ୍ଠିମଂ ୱା ଛାଦେତ୍ୱା କତଂ ସକଟୱିସେସଂ ୱୟ୍ହନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ନାୱାତି ପୋତୋ । ସୋ ହି ଓରତୋ ପାରଂ ପତତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପୋତୋ, ସତ୍ତେ ନେତୀତି ନାୱାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକତୋ ସଙ୍ଘଟିତା ନାୱା ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ, ତଥା ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଧାୟା’’ତି । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟେନ କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀତି ନାଗୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୂଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୭) ୱଚନତୋ ପାପକରଣାଭାୱତୋ ସମଣୋ ଇଧ ନାଗୋ ନାମାତି ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ଏକୋ ତଂ ମହାରାଜ ସମଣନାଗୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ଅବ୍ବାହିଂସୂତି ଆକଡ୍ଢିଂସୁ । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଲୀଳାୱସେନ କତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି କସ୍ମାତିଆଦିଚୋଦନଂ କତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ବାହିରତୋତି ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ବାହିରତୋ । ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନଂ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି । ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପନେତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଦୁକ୍କରତା ନାମ ନତ୍ଥି । ସୀମଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋସୀମଂ ସୀମାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା । ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ । ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୟା ଏୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପଥୱୀଚଲନଂ ଅଧିଟ୍ଠହି । ରଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଠିତୋ ପାଦୋୱ ଚଲୀତି ଏତ୍ଥ ପାଦୋତି ରଥଚକ୍କଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ରଥସ୍ସ ଗମନକିଚ୍ଚସାଧନତୋ ପାଦସଦିସତ୍ତା ଇଧ ‘‘ପାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍ଖତୀତି ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ୱିନା ଚେତନାୟ ପାପସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ । ଚେତନାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେତନଂ ଅହ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଚେତୟିତ୍ୱାତି ଚେତନଂ ପୱତ୍ତୟିତ୍ୱା । ଦୀପକତିତ୍ତିରୋତି ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଦୀପନତୋ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ତିତ୍ତିରୋ । ୟଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନେତ୍ୱା ସାକୁଣିକୋ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଆଗତାଗତେ ତିତ୍ତିରେ ଗଣ୍ହାତି ।

ତାପସଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ଅତୀତେ କିର ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମେ ଏକୋ ସାକୁଣିକୋ ଏକଂ ଦୀପକତିତ୍ତିରଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଜରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗତି । ସୋ ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଆଗତାଗତେ ତିତ୍ତିରେ ଗଣ୍ହାତି । ତିତ୍ତିରୋ ‘‘ମଂ ନିସ୍ସାୟ ବହୂ ମମ ଞାତକା ନସ୍ସନ୍ତି, ମୟ୍ହେତଂ ପାପ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ସ ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱେଳୁପେସିକାୟ ତଂ ସୀସେ ପହରତି । ତିତ୍ତିରୋ ଦୁକ୍ଖାତୁରତାୟ ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ଏୱଂ ସୋ ସାକୁଣିକୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତିତ୍ତିରେ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ଅଥ ସୋ ତିତ୍ତିରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ମରନ୍ତୂତି ମୟ୍ହଂ ଚେତନା ନତ୍ଥି, ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ପନ ମଂ ଫୁସତି । ମୟି ସଦ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତେ ହି ଏତେ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, କରୋନ୍ତେୟେୱାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଆଗତାଗତେ ଅୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତ୍ଥ ମୟ୍ହଂ ପାପଂ, ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ମେ ଇମଂ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି ତଥାରୂପଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ଚରତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ସୋ ସାକୁଣିକୋ ବହୁକେ ତିତ୍ତିରେ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିଂ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ପାନୀୟଂ ପିୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଝାନାଭିଞ୍ଞାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପଞ୍ଜରଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠପେତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱାଲିକାତଲେ ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ତିତ୍ତିରୋ ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦମୋକ୍କନ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମମ କଙ୍ଖଂ ଇମଂ ତାପସଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଜାନନ୍ତୋ ମେ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ପଞ୍ଜରେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ –

‘‘ଞାତକୋ ନୋ ନିସିନ୍ନୋତି, ବହୁ ଆଗଚ୍ଛତେ ଜନୋ ।

ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତି, ତସ୍ମିଂ ମେ ସଙ୍କତେ ମନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୭୫) –

ତାପସଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭୫) – ଭନ୍ତେ, ସଚାହଂ ସଦ୍ଦଂ ନ କରେୟ୍ୟଂ, ଅୟଂ ତିତ୍ତିରଜନୋ ନ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମୟି ପନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତେ ‘‘ଞାତକୋ ନୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଅୟଂ ବହୁଜନୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଆଗତାଗତଂ ଲୁଦ୍ଦୋ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେନ୍ତୋ ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଏତଂ ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ ଫୁସତି ପଟିଲଭତି ୱିନ୍ଦତି, ତସ୍ମିଂ ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କତେ ପାପେ ‘‘ମମ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ପାପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମେ ମନୋ ସଙ୍କତି ପରିସଙ୍କତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।

ନ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତୀତିଆଦିକାୟ ପନ ତାପସେନ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟଦି ତୱ ପାପକିରିୟାୟ ମନୋ ନ ପଦୁସ୍ସତି, ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଲୁଦ୍ଦେନ ତଂ ପଟିଚ୍ଚ କତମ୍ପି ପାପକମ୍ମଂ ତଂ ନ ଫୁସତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ପାପକିରିୟାୟ ହି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କସ୍ସ ନିରାଲୟସ୍ସ ଭଦ୍ରସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତୋ ତୱ ପାଣାତିପାତଚେତନାୟ ଅଭାୱା ତଂ ପାପଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, ତୱ ଚିତ୍ତଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ।

ସମୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସାଣିପାକାରନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଥେରଞ୍ଚ ୟଥା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ସାଣିପାକାରେନ ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ସାଣିପାକାରଂ ୱା ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସାଣିପାକାରନ୍ତରେତି ସାଣିପାକାରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ଏକଲଦ୍ଧିକେତି ସମାନଲଦ୍ଧିକେ । କିଂ ୱଦତି ସୀଲେନାତି କିଂୱାଦୀ। ଅଥ ୱା କୋ କତମୋ ୱାଦୋ କିଂୱାଦୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କିଂୱାଦୀ। ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ସୀଲେନାତି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ। ଅଥ ୱା ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ସସ୍ସତୱାଦୋ, ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ତେସଞ୍ହି ଅତ୍ତା ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ୱାଦୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ସସ୍ସତସହଚରିତତାୟ ପନ ୱାଦୋପି ସସ୍ସତୋତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି । ସସ୍ସତୋତି ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ଇତିସଦ୍ଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେ ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ସସ୍ସତଂ ଅମତଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତେ ସସ୍ସତୱାଦିନୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିଦ୍ଦେସେ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଞ୍ଚ –

‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା ଚେୱ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚାତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତା ଚେୱ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚାତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ପନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞୋ ଲୋକୋତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଭୂତୋ ଲୋକୋତି, ସସନ୍ତତିପତିତେ ୱା ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞୋ ଲୋକୋତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତଂ ଏତସ୍ସାତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ, ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ । ସୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା, ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦିନୋ । ତେ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକାତି। ତତ୍ଥ ‘‘ଇସ୍ସରୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି ଇସ୍ସରୱାଦା । ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ବ୍ରହ୍ମା, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦାପି ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପରମାଣୱୋ ନିଚ୍ଚା, ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି କଣାଦୱାଦାଦୟୋ । ‘‘ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂୱାଦିନୋପି ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନନୁ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧୋ ଏୱ, ତୟିଦଂ କଥଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି ? କୋ ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି, ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ କେସଞ୍ଚି ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱାଭିନିୱେସୋ ଇଧ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ । ତେନ ପନ ଏକୱାରେ ପୱତ୍ତମାନେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱାୱବୋଧୋ ୱିଦୂସିତୋ ସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋ, ୱିସସଂସଟ୍ଠୋ ୱିୟ ସବ୍ବୋ ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ସକିଚ୍ଚକରଣାସମତ୍ଥତାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନପକ୍ଖେ ଠପେତବ୍ବତଂ ନାରହତୀତି । ଅସସ୍ସତଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତାପି ୱା ଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ ସମାରୋପିତଜୀୱସଭାୱା ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଦୱବୋଧସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖତାୟ ଚ ସଙ୍ଖତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୋପି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂପକାରା ଚୋଦନା ଅନୱକାସା ହୋତି ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱସମ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୁରିମସସ୍ସତୱାଦେପି ଅସସ୍ସତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତାତି ଗହଣଂ ୱିସେସତୋ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ, ସସ୍ସତାନଂ ପନ ସସ୍ସତାତି ଗାହୋ ନ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ୟଥାସଭାୱଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ । ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ କେଚିଦେୱ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତାତି ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିଭାଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ୱାଦନ୍ତରତା ୱୁତ୍ତା । ନ ଚେତ୍ଥ ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଏକଦେସସ୍ସ ସପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ନିପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱାଦିତବ୍ବିସୟୱିସେସୱସେନ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞେ ଏୱ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା’’ତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ଏକଦେସପରିଗ୍ଗହୋ ଚ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋୟେୱାତି ।

ଅନ୍ତାନନ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ସଭାୱୋ ଓସାନନ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ମରିୟାଦା । ତପ୍ପଟିସେଧେନ ଅନନ୍ତୋ । କସ୍ସ ପନାୟଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋତି ? ଲୋକୀୟତି ସଂସାରନିସ୍ସରଣତ୍ଥିକେହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି, ଲୋକୀୟତି ୱା ଏତ୍ଥ ତେହି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତସ୍ସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାଦିସଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ । ଅନ୍ତୋ ଚ ଅନନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ଚ ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତୋ ଚାତି ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅନ୍ତାନନ୍ତସହଚରିତୋ ୱାଦୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି । ଅନ୍ତାନନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱା ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା, ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦିନୋ । ‘‘ଅନ୍ତୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଅନନ୍ତୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅୟଂ ଲୋକୋ ଅନନ୍ତୋ ଚ, ନେୱାୟଂ ଲୋକୋ ଅନ୍ତୱା ନ ପନାନନ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତଂ ୱା ଅନନ୍ତଂ ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ୱା ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦିନୋ ଅନ୍ତୱାଦୀ ଅନନ୍ତୱାଦୀ ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୀ ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତୱାଦୀତି । ତଥା ହି କୋଚି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତସଞ୍ଞୀ ଲୋକସ୍ମିଂ ହୋତି । ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତକସିଣେ ପନ ଅନନ୍ତସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ଉଦ୍ଧମଧୋ ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପନ ତିରିୟଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧମଧୋ ଅନ୍ତସଞ୍ଞୀ ତିରିୟଂ ଅନନ୍ତସଞ୍ଞୀ ହୋତି । କୋଚି ପନ ୟସ୍ମା ଲୋକସଞ୍ଞିତୋ ଅତ୍ତା ଅଧିଗତୱିସେସେହି ମହେସୀହି କଦାଚି ଅନନ୍ତୋ ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋ ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନେୱନ୍ତୱା । ୟସ୍ମା ପନ ତେହିୟେୱ କଦାଚି ଅନ୍ତୱା ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋ ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନ ପନ ଅନନ୍ତୋତି ଏୱଂ ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତସଞ୍ଞୀ ଲୋକସ୍ମିଂ ହୋତି । କେଚି ପନ ୟଦି ପନାୟଂ ଅତ୍ତା ଅନ୍ତୱାସିୟା, ଦୂରଦେସେ ଉପପଜ୍ଜମାନାନୁସ୍ସରଣାଦିକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ନ ସିୟା । ଅଥ ଅନନ୍ତୋ ଇଧ ଠିତସ୍ସ ଦେୱଲୋକନିରୟାଦୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନମ୍ପି ସିୟା । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୋ ଚ, ତଦୁଭୟପଟିସେଧଦୋସସମାୟୋଗୋ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତୱା ଅନନ୍ତୋତି ଚ ଅବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ତକ୍କନୱସେନ ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତସଞ୍ଞୀ ହୋତୀତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତଞ୍ଚ ଅନନ୍ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା କଥଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଏୱ । ୟସ୍ମା ଅନ୍ତାନନ୍ତପଅସେଧୱାଦୋପି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱିସୟୋ ଏୱ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ଆରବ୍ଭ ‘‘ପୱତ୍ତୱାଦା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପଚ୍ଛିମୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ, ଅନ୍ତାନନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଉଭୟୱିସୟତ୍ତା ଏତେସଂ ୱାଦସ୍ସ, ପୁରିମୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ କଥଂ ୱିସୁଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ଉପଚାରୱୁତ୍ତିୟା । ସମୁଦିତେସୁ ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦେସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକସଦ୍ଦୋ ତତ୍ଥ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତି ୟଥା ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପରିୟାୟୋ, ୟଥା ଚ ଲୋକେ ସତ୍ତିସୟୋତି ।

ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକାତି ଏତ୍ଥ ନ ମରତି ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଅମରା । କା ସା ? ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ, ତଥାତିପି ମେ ନୋ, ଅଞ୍ଞଥାତିପି ମେ ନୋ, ନୋତିପି ମେ ନୋ, ନୋ ନୋତିପି ମେ ନୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୨) ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦୱସେନ ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା ଚ । ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱିଧୋ ନାନପ୍ପକାରୋ ଖେପୋ ପରୱାଦୀନଂ ଖିପନଂ ୱିକ୍ଖେପୋ, ଅମରାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱାଚାୟ ୱା ୱିକ୍ଖେପୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ, ସୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା । ଅଥ ୱା ଅମରାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱାଚାୟ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ, ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ ଏୱ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା। ଅଥ ୱା ଅମରା ନାମ ମଚ୍ଛଜାତି, ସା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଉଦକେ ସନ୍ଧାୱମାନା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ୱାଦୋ ଏକସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସନ୍ଧାୱତି, ଗାହଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅମରାୟ ୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟାତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ହି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ ‘‘ଇଦଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ନ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟାକରୋତି । ‘‘ଇଦଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘କିଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତଥାତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୱଦତି । ‘‘କିଂ ଉଭୟତୋ ଅଞ୍ଞଥା’’ତିପି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅଞ୍ଞଥାତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘ତିୱିଧେନପି ନ ହୋତି, କିଂ ତେ ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନୋତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ‘‘କିଂ ନୋ ନୋ ତେ ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନୋ ନୋତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ୱିକ୍ଖେପମେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଏକମେକସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ନ ତିଟ୍ଠତି । ତତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଟ୍ଠୋପି ଏୱମେୱ ୱିକ୍ଖିପତି, ନ ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତି । ସୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା ।

ନନୁ ଚାୟଂ ସବ୍ବୋପି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ କୁସଲାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ଥିକାଦୀନି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପନମତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକଭାୱୋ । ନ ହି ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ୟୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ହେୱ ଖୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା, ଅଥ ଖୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସତୋ । ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋୟେୱ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ଥିକାଦୀନି ଚ ୟାଥାୱତୋ ଅସମ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ମୁସାୱାଦାଦିଭୟେନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅନୱବୋଧେନ ଅସଦ୍ଦହନେନ ଚ ତବ୍ବିସୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣଂୟେୱ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିସୁଂୟେୱ ଚେସା ଏକା ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ତଭଙ୍ଗଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତୋୟେୱ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା ଚା’’ତି ।

ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକାତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଚ୍ଚ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ୱିନା ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଦସ୍ସନଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଅତ୍ତଲୋକସଞ୍ଞିତାନଞ୍ହି ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସନଂ ତଦାକାରସନ୍ନିସ୍ସୟୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ତଦାକାରସହଚରିତତାୟ ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତି, କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି ଚ । ତଂ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା ।

ସଞ୍ଞୀୱାଦାତି ସଞ୍ଞୀ ୱାଦୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞୀୱାଦା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୟଥା । ଅଥ ୱା ସଞ୍ଞୀତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ସଞ୍ଞୀସହଚରଣନୟେନ । ସଞ୍ଞୀ ୱାଦୋ ୟେସଂ ତେ ସଞ୍ଞୀୱାଦା । ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ସଞ୍ଞୀତି ନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି, ନେୱ ରୂପୀ ନାରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି । ଅନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅନନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି, ନେୱନ୍ତୱା ନାନନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି । ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି । ପରିତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି । ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ସଞ୍ଞୀତି ନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତୱାଦାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ଚ ସଞ୍ଞୀୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହି ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ୱସେନ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ’’ତି ଚ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ଚ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ଅସଞ୍ଞୀତି ନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି, ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି, ନେୱ ରୂପୀ ନାରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି । ଅନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅନନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି, ନେୱନ୍ତୱା ନାନନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ଅସଞ୍ଞୀତି ନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତା । ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦାପି ଏୱମେୱ ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀତି ନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୨) ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାତି ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି, ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ ଉଚ୍ଛେଦୋ ସହଚରଣନୟେନ । ଉଚ୍ଛେଦୋ ୱାଦୋ ୟେସଂ ତେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ୱା ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୱା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଦୁକ୍ଖୱୂପସମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା । ତେ ପନ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚାରେତି, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ତେ ହି ମନ୍ଧାତୁକାମଗୁଣସଦିସେ ମାନୁସକେ କାମଗୁଣେ, ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱରାଜସ୍ସ କାମଗୁଣସଦିସେ ଦିବ୍ବେ ଚ କାମଗୁଣେ ଉପଗତାନଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତି ।

ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀତି ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେନୟିକାଦିଭାୱଂ ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦତୀତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ।

ତତ୍ଥ ହି ଭଗୱତା ‘‘ଅହଞ୍ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମି ରାଗସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ୟଂ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସୀ’’ତିଆଦିନା ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱେନୟିକାଦିଭାୱୋ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅପିଚ ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ଚୀୱରାଦୀନଞ୍ଚ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭାୱଂ ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦତୀତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱାଦେ ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦତୀତି ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦୀନଂ ଠପନୀୟାନଂ ପଞ୍ହାନଂ ଠପନତୋ ରାଗାଦିଖୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସସ୍ସତସ୍ସ ରାଗାଦିକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ୱଚନତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭୂତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭୂତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ଭଗୱା । ପରପ୍ପୱାଦଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋତି ତସ୍ମିଂ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱାଦଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତରଧାନା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାଦଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସମାଗମେ ଅୟଂ ଥେରୋ ୟାନି ଚ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନାନି ୱତ୍ଥୂନି, ୟାନି ଚ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ପଟିବାହନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟୱସେନେୱ ତଥାଗତେନ ଠପିତମାତିକଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି, ପରୱାଦେ ପଞ୍ଚାତି ସୁତ୍ତସହସ୍ସଂ ଆହରିତ୍ୱା ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନୱାଦସ୍ସ ମଦ୍ଦନତୋ ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାଦାନଂ ପଟିସେଧନଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଆୟତିଂ ପଟିସେଧଲକ୍ଖଣଂ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ଅକାସି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ

ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘କେନାଭତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତାୱ ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ୟାୱ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି, ତାୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୀହଳଦୀପେ ଆଚରିୟପରମ୍ପରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତିୟସଙ୍ଗହତୋ ପନ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇମଂ ଦୀପନ୍ତି ଇମଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ । କଞ୍ଚି କାଲନ୍ତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ । ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଭଦ୍ଦନାମୋତି ଭଦ୍ଦସାଲତ୍ଥେରୋ । ନାମସ୍ସ ଏକଦେସେନପି ହି ୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି ୟଥା । ଆଗୁଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ନାଗା। ୱିନୟପିଟକଂ ୱାଚୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନିକାୟେ ପଞ୍ଚ ୱାଚେସୁନ୍ତି ୱିନୟାଭିଧମ୍ମୱଜ୍ଜେ ଦୀଘନିକାୟାଦିକେ ପଞ୍ଚ ନିକାୟେ ଚ ୱାଚେସୁଂ । ସତ୍ତ ଚେୱ ପକରଣେତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀୱିଭଙ୍ଗାଦିକେ ସତ୍ତ ଅଭିଧମ୍ମପ୍ପକରଣେ ଚ ୱାଚେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସନି ୱିୟ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା, ଖିପ୍ପଂ ଗହଣଧାରଣଟ୍ଠେନ ୱା ମେଧା, ପଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେଧାୱୀ । ତିପେଟକୋତି ତୀଣି ପିଟକାନି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତିପେଟକୋ, ତେପିଟକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାରକାନଂ ରାଜାତି ତାରକରାଜା, ଚନ୍ଦିମା । ଅତିରୋଚଥାତି ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ପୁପ୍ଫନାମୋତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସକୋୱିଦୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମତନ୍ତିୟା କୋୱିଦୋ । ପୁପ୍ଫନାମୋତି ସୁମନତ୍ଥେରୋ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସୁମନତ୍ଥେରୋ କିର ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୀହଳଦୀପମ୍ହି ସାସନେ ଓସକ୍କମାନେ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସାସନଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ପତିଟ୍ଠାସି । ମଗ୍ଗକୋୱିଦାତି ସଗ୍ଗମଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗେସୁ କୋୱିଦା ।

ଭାରଂକତ୍ୱାତି ତେସଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସାସନଂ ଭାରଂ କତ୍ୱା, ପଟିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପେସେସୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରଂ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠଂ ପେସେସୀ’’ତିଆଦି । ମହିଂସକମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଅନ୍ଧକରଟ୍ଠଂ ୱଦନ୍ତି । ୱନୱାସିନ୍ତି ୱନୱାସିରଟ୍ଠଂ । ଅତ୍ତା ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଅତ୍ତପଞ୍ଚମା, ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଅଗମଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଇଦାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତାନଂ ଥେରାନଂ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରସ୍ସ ଗତଟ୍ଠାନେ କିଚ୍ଚଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠେ’’ତିଆଦିମାହ । କରକୱସ୍ସନ୍ତି ହିମପାତନକୱସ୍ସଂ । ହରାପେତ୍ୱାତି ଉଦକୋଘେନ ହରାପେତ୍ୱା । ଅରୱାଳଦହପିଟ୍ଠିୟନ୍ତି ଅରୱାଳଦହସ୍ସ ଉଦକପିଟ୍ଠିୟଂ । ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ସତ୍ଥକେନ ଛିନ୍ନଂ ରଙ୍ଗେନ ଭିନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣୱିକାରମାପନ୍ନଂ ପଟଂ ଧାରେତୀତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋ । ଅଥ ୱା ସତ୍ଥକେନ ଛିନ୍ନାନଂ ଗିହିୱତ୍ଥୱିସଭାଗାନଂ କାସାୱାନଂ ଧାରଣତୋ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋ । ଭଣ୍ଡୂତି ମୁଣ୍ଡକୋ । କାସାୱୱସନୋତି କାସାୱୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ । ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋତି ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣଂ ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅଧିସହିତୁଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଭିଂସନକାନୀତି ଭେରୱାରମ୍ମଣାନି । ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ ତତୋ ଭୁସା ୱାତା ୱାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଭୁସା ୱାତାତି ରୁକ୍ଖଭେଦନପବ୍ବତକୂଟନିପାତନସମତ୍ଥା ବଲୱୱାତା । ଅସନିୟୋ ଫଲନ୍ତୀତି ଅସନିୟୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ପତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପହରଣୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ଅନେକପ୍ପକାରା ଆୱୁଧୱୁଟ୍ଠିୟୋ । ନିଦ୍ଧମଥାତି ଗହେତ୍ୱା ଅପନେଥ । ଭିଂସନକନ୍ତି ନାଗରାଜସ୍ସ କାୟିକୱାଚସିକପୟୋଗଜନିତଭୟନିମିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ।

ମେ ଭୟଭେରୱଂ ଜନେତୁଂ ପଟିବଲୋ ନ ଅସ୍ସ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଭୟଭେରୱଂ ନାମ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକଂ ଭୟଂ । ଅଥ ୱା ଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟଂ, ପଟିଘଭୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭେରୱନ୍ତି ଭୟଜନକମାରମ୍ମଣଂ । ସଚେପି ତ୍ୱଂ ମହିଂ ସବ୍ବନ୍ତି ସଚେପି ତ୍ୱଂ ମହାନାଗ ସବ୍ବଂ ମହିଂ ସମୁଦ୍ଦେନ ସହ ସସମୁଦ୍ଦଂ ପବ୍ବତେନ ସହ ସପବ୍ବତଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମମୂପରି ମୟ୍ହଂ ସୀସୋପରି ଖିପେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମେ ଭୟଭେରୱଂ ଜନେତୁଂ ନେୱ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସେନ । ତୱେୱସ୍ସ ୱିଘାତୋ ଉରଗାଧିପାତି ଉରଗାନଂ ନାଗାନଂ ଅଧିପତି ରାଜ ତୱ ଏୱ ୱିଘାତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହିଂସା ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ସମାଦପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚ ନଂ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ସଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ତାୟ ଚ ସଉସ୍ସାହତାୟ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେହି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ତୋସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରେନ କତଂ ନାଗାନୁସାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥାୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୟଥା ପୁରେତି ୟଥା ତୁମ୍ହେ ଇତୋ ପୁରେ ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନୁପ୍ପତ୍ତିୱିରହିତକାଲେ ପରସ୍ସ କୋଧଂ ଉପ୍ପାଦୟିତ୍ଥ, ଇଦାନି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଅନାଗତେ କୋଧଞ୍ଚ ମା ଜନୟିତ୍ଥ, ୱିଜାତମାତୁୟାପି ପୁତ୍ତେ ସିନେହଚ୍ଛେଦନଂ ସବ୍ବୱିନାସମୂଲକଂ ସସ୍ସଘାତକଞ୍ଚ ମା କରିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖକାମା ହି ପାଣିନୋତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣୋପଦେସେ, ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖକାମା, ତସ୍ମା ହିତସୁଖଉପଚ୍ଛେଦକରଂ ସସ୍ସଘାତଞ୍ଚ ମା କରୋଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟଥାନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଅନୁସିଟ୍ଠଂ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ, ଅନୁସିଟ୍ଠଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ, ଥେରେନ ଦିନ୍ନୋୱାଦଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ପଠମମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମୋ ଅହୋସୀତି ୱଦନ୍ତି । କୁଲସତସହସ୍ସନ୍ତି ଇମିନା ପୁରିସାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରାତି କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠୱାସିନୋ । କାସାୱପଜ୍ଜୋତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱତ୍ଥପାରୁତକାସାୱୱତ୍ଥେହି ଓଭାସିତା । ଇସିୱାତପଟିୱାତାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱାସନପାରୁପନୱାତେନ ଚେୱ ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିୱାତେନ ଚ ସମନ୍ତତୋ ବୀଜିୟମାନା ଅହେସୁଂ । ଦୁଟ୍ଠନ୍ତି କୁପିତଂ । ବନ୍ଧନାତି ସଂସାରବନ୍ଧନତୋ ।

ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗତ୍ତୟେ ଞାଣଂ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ପଠମମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ତେ ପଟିଲଭିଂସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଚୋଦେତ୍ୱା ଦେୱଦୂତେହୀତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୬୩ ଆଦୟୋ) ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୱସେନ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧ ଆଦୟୋ) ଦହରକୁମାରୋ ଜରାଜିଣ୍ଣସତ୍ତୋ ଗିଲାନସତ୍ତୋ କମ୍ମକାରଣା କମ୍ମକାରଣିକା ୱା ମତସତ୍ତୋତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଦେୱଦୂତେହି ଚୋଦେତ୍ୱା ଓୱଦିତ୍ୱା, ସଂୱେଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦହରକୁମାରାଦୟୋ ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଦେୱଦୂତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ହି ଦହରକୁମାରୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ମୟ୍ହମ୍ପି ତୁମ୍ହାକଂ ୱିୟ ହତ୍ଥପାଦା ଅତ୍ଥି, ସକେ ପନମ୍ହି ମୁତ୍ତକରୀସେ ପଲିପନ୍ନୋ, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନହାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ‘ଅହଂ କିଲିଟ୍ଠୋ, ନହାପେଥ ମ’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋମି, ଜାତିତୋମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ଜାତିତୋ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ଜାତି ଆଗମିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ସା ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ ।

ଜରାଜିଣ୍ଣସତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ତରୁଣୋ ଅହୋସିଂ ଊରୁବଲବାହୁବଲଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ମେ ତା ବଲଜୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନ୍ତରହିତା, ହତ୍ଥପାଦା ହତ୍ଥପାଦକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ନ କରୋନ୍ତି, ଜରାୟମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ଜରାୟ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ଜରା ଆଗମିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ସା ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ ।

ଗିଲାନସତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ନିରୋଗୋ ଅହୋସିଂ, ସୋମ୍ହି ଏତରହି ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିହତୋ ସକେ ମୁତ୍ତକରୀସେ ପଲିପନ୍ନୋ, ଉଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋମି, ୱିଜ୍ଜମାନାପି ମେ ହତ୍ଥପାଦା ହତ୍ଥପାଦକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ବ୍ୟାଧିତୋମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ବ୍ୟାଧିତୋ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ବ୍ୟାଧି ଆଗମିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ସ ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ ।

କମ୍ମକାରଣା କମ୍ମକାରଣିକା ୱା ଚତୁତ୍ଥୋ ଦେୱଦୂତୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ କମ୍ମକାରଣପକ୍ଖେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ତାୱ କମ୍ମକାରଣା ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ନାମ ‘‘ମୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନା ନ ରୁକ୍ଖେ ୱା ପାସାଣେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତାମ, ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ସରୀରେ ନିବ୍ବତ୍ତାମ, ଇତି ଅମ୍ହାକଂ ପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେତା ଦେୱଦୂତା ନାମ ଜାତା । କମ୍ମକାରଣିକାପି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ନାମ ‘‘ମୟଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କମ୍ମକାରଣା କରୋନ୍ତା ନ ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ କରୋମ, ତୁମ୍ହାଦିସେସୁ ସତ୍ତେସୁୟେୱ କରୋମ, ଇତି ଅମ୍ହାକଂ ତୁମ୍ହେସୁ ପୁରେ କମ୍ମକାରଣାକାରଣତୋୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେତେପି ଦେୱଦୂତା ନାମ ଜାତା ।

ମତକସତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ମଂ ଆମକସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱଂ ପତ୍ତଂ, ମରଣତୋମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ମରଣତୋ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ମରଣଂ ଆଗମିସ୍ସତି, ଇତି ତସ୍ସ ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ । ତସ୍ମା ଦହରକୁମାରାଦୟୋ ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୱଦୂତା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନମତଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪) । ଧମ୍ମାମତଂ ପାୟେସୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାମତଂ ପାନଂ ପଟିଲାଭକରଣୱସେନ ପାୟେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଧିକାନୀତି ସହାଧିକାନି । ସହତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ସଂସଦ୍ଦୋ । ଇସୀତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ଏସି ଗୱେସି ପରିୟେସୀତି ଇସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚ ରଟ୍ଠାନୀତି ପଞ୍ଚୱିଧଚୀନରଟ୍ଠାନି । ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୟକ୍ଖସେନଂ ପସାଦୟୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତେନ ଚ ସମୟେନାତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତେସଂ ଗମନତୋ ପୁବ୍ବଭାଗକାଲେ । ଲଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱେସ୍ସୱଣସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୱେଗସାତି ୱେଗେନ । ସମନ୍ତତୋ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସୀତି ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମା ପୱିସନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ସମନ୍ତା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସହସ୍ସାନୀତି ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥାନି ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି, ଅତିରେକପଞ୍ଚସତାନି ତୀଣି ସହସ୍ସାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସନ୍ତି ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢଂ, ଅତିରେକପଞ୍ଚସତଂ ଏକଂ ସହସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋଣୁତ୍ତରାତି ସୋଣୋ ଚ ଉତ୍ତରୋ ଚ ସୋଣୁତ୍ତରା । ନିଦ୍ଧମେତ୍ୱାନାତି ପଲାପେତ୍ୱାନ । ଅଦେସିସୁନ୍ତି ଅଦେସୟୁଂ ।

ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ଆଣତ୍ତୋ । ପୁନ ଦାନୀତି ଏତ୍ଥ ଦାନୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ପୁନ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ ୱା ନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜଗହନଗରପରିୱତ୍ତକେନାତି ରାଜଗହନଗରଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ବହି ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗେନ ଗମନେନ ୱା । ଇଦାନି ଥେରମାତୁୟା ୱେଟିସନଗରେ ନିୱାସକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ତସ୍ସା ଜାତିଭୂମିଭାୱଂ ଥେରସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସୋକୋ କିର କୁମାରକାଲେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ପୁବ୍ବେ କିର ମୋରିୟୱଂସେ ଜାତସ୍ସ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ବିନ୍ଦୁସାରୋ ନାମ କୁମାରୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ପାଟଲିପୁତ୍ତମ୍ହି ନଗରେ ରାଜା ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତା ସଉଦରିୟା ଅହେସୁଂ, ତେସଂ ଏକୂନସତମତ୍ତା ୱେମାତିକଭାତରୋ ଅହେସୁଂ । ରାଜା ପନ ତେସଂ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ଅସୋକକୁମାରସ୍ସ ଉପରଜ୍ଜଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ଅଥେକଦିୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତାତ, ଉପରାଜ, ତୱ ରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉଜ୍ଜେନୀନଗରେ ୱସାହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ପିତୁ ୱଚନେନ ତଂ ଉଜ୍ଜେନିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱେଟିସଗିରିନଗରେ ୱେଟିସନାମକସ୍ସ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଘରେ ନିୱାସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଧୀତରଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତଂ ୱେଟିସଗିରିଂ ନାମ କୁମାରିଂ ଦିସ୍ୱା ତାୟ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ମାତାପିତୂନଂ କଥାପେତ୍ୱା ତଂ ତେହି ଦିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସା ତେନ ସଂୱାସେନ ସଞ୍ଜାତଗବ୍ଭା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଉଜ୍ଜେନିଂ ନୀତା ମହିନ୍ଦକୁମାରଂ ଜନୟି । ତତୋ ୱସ୍ସଦ୍ୱୟେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ସଙ୍ଘମିତ୍ତଞ୍ଚ ଧୀତରଂ ଉପଲଭିତ୍ୱା ଉପରାଜେନ ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ୱସତି । ଉପରାଜସ୍ସ ପନ ପିତା ବିନ୍ଦୁସାରୋ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ପୁତ୍ତଂ ଅସୋକକୁମାରଂ ସରିତ୍ୱା ତଂ ପକ୍କୋସାପେତୁଂ ଉଜ୍ଜେନିଂ ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ତେ ତତୋ ଉଜ୍ଜେନିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅସୋକସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେସଂ ୱଚନେନ ସୋ ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ତୁରିତଗମନେନାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱେଟିସଗିରିନଗରମ୍ହି ପୁତ୍ତଦାରେ ଠପେତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତକଂ ପାଟଲିପୁତ୍ତନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗତସମନନ୍ତରମେୱ କାଲକତସ୍ସ ପିତୁନୋ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କାରାପେତ୍ୱା ତତୋ ଏକୂନସତମତ୍ତେ ୱେମାତିକଭାତରୋ ଚ ଘାତାପେତ୍ୱା ୱିହତକଣ୍ଟକୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଅଭିସେକଂ ଗଣ୍ହି । ତଦାପି ଥେରମାତା ଦାରକେ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ତତ୍ଥେୱ ୱେଟିସଗିରିନଗରେ ୱସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ତସ୍ସ ମାତା ତେନ ସମୟେନ ଞାତିଘରେ ୱସୀ’’ତି ।

ଆରୋପେସୀତି ପଟିପାଦେସି । ଅମ୍ହାକଂ ଇଧ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ମାତୁ ଦସ୍ସନସ୍ସ କତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅନୁଭୱତୁ ତାୱ ମେ ପିତରା ପେସିତଂ ଅଭିସେକନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଭିସେକପେସନାଦିକଥା ୱିତ୍ଥାରେନ ଉତ୍ତରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଛଣତ୍ଥନ୍ତି ଛଣନିମିତ୍ତଂ, ଛଣହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ, ସୟଂ ଛଣକୀଳଂ ଅକାତୁକାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦା କିର ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସପୁଣ୍ଣମିୟଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଘୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସଲିଲକୀଳାଛଣଂ କରୋଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେତ୍ୱା ସୟଂ ମିଗୱଂ କୀଳିତୁକାମୋ ମିସ୍ସକପବ୍ବତଂ ଅଗମାସି । ମିସ୍ସକପବ୍ବତନ୍ତି ପଂସୁପାସାଣମିସ୍ସକତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମଂ ପବ୍ବତଂ । ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚୋ, ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ କିର ଥେରେନ ଅତ୍ତନୋ ମାତୁଦେୱିୟା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ସୋ ଚ ଥେରସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଥେରସ୍ସ ମାତୁଦେୱିୟା ଭଗିନୀ ତସ୍ସା ଧୀତା, ତସ୍ସା ଅୟଂ ପୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ଦେୱିୟା ଭଗିନୀ ଧୀତୁ, ପୁତ୍ତୋ ଭଣ୍ଡୁକନାମକୋ ।

ଥେରେନ ଦେୱିୟା ଧମ୍ମଂ, ସୁତ୍ୱା ଦେସିତମେୱ ତୁ ।

ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା, ୱସି ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଚ ତୁମ୍ହେ ବ୍ୟାକତାତି ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଦିସ୍ୱା ଅନାଗତେ ତସ୍ସ ଦୀପସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ‘‘ଅନାଗତେ ମହିନ୍ଦୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପସାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ତୁମ୍ହେ ବ୍ୟାକତା । ତତ୍ଥ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପନ୍ତି ଦୀପୱାସିନୋ ୱୁତ୍ତା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଞ୍ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରାଦିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞଂ ନ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁନ୍ତି ‘‘ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱୋଲୋକେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଅନାଗତେ ମହିନ୍ଦୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପସାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ।

ୱେଟିସଗିରିମ୍ହି ରାଜଗହେତି ଦେୱିୟା କତୱିହାରେ । କାଲୋୱ ଗମନସ୍ସ, ଗଚ୍ଛାମ ଦୀପମୁତ୍ତମନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ତେସଂ ପରିୱିତକ୍କନିଦସ୍ସନଂ । ପଳିନାତି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିଂସୁ । ଅମ୍ବରେତି ଆକାସେ । ଏୱମାକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା କିଂ ତେ ଅକଂସୂତି ଚେତିୟପବ୍ବତେ ନିପତିଂସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱମୁପ୍ପତିତା ଥେରା, ନିପତିଂସୁ ନଗୁତ୍ତମେ’’ତି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଥେରାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ନିପତିତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରତୋ ପୁରସେଟ୍ଠସ୍ସା’’ତିଆଦିଗାଥମାହ । ପୁରତୋତି ପାଚୀନଦିସାଭାଗେ । ପୁରସେଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅନୁରାଧପୁରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପୁରୱରସ୍ସ । ମେଘସନ୍ନିଭେତି ସମନ୍ତତୋ ନୀଲୱଣ୍ଣତ୍ତା ନୀଲମହାମେଘସଦିସେ । ସୀଲକୂଟମ୍ହୀତି ଏୱଂନାମକେ ପବ୍ବତକୂଟେ । ହଂସାୱ ନଗମୁଦ୍ଧନୀତି ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ହଂସା ୱିୟ ।

ତତ୍ଥ ପନ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ କଦା ପତିଟ୍ଠହୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଇଟ୍ଟିୟାଦୀହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି । ପରିନିବ୍ବାନତୋତି ପରିନିବ୍ବାନୱସ୍ସତୋ ତଂ ଅୱଧିଭୂତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତିଂସତିମେ ୱସ୍ସେତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୁସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱସ୍ସେତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ତସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଦିୱସେ ୱିଜୟକୁମାରୋ ଇମଂ ଦୀପମାଗତୋତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଲଙ୍କାୟଂ ୱିଜୟସନାମକୋ କୁମାରୋ,

ଓତିଣ୍ଣୋ ଥିରମତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ।

ସାଲାନଂ ୟମକଗୁଣାନମନ୍ତରସ୍ମିଂ,

ନିବ୍ବାତୁଂ ସୟିତଦିନେ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥

ସୀହକୁମାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ କାଲିଙ୍ଗରାଜଧୀତୁ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସୀହସ୍ସ ଜାତୋ କୁମାରୋ ସୀହକୁମାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପୁବ୍ବେ ଅମନୁସ୍ସାୱାସତ୍ତା ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସାୱାସଂ ଅକାସୀ’’ତି । ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେତି ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ । ଇଧ ୱିଜୟୋ କାଲମକାସୀତି ଇମସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ୱିଜୟରାଜକୁମାରୋ ଅଟ୍ଠତିଂସ ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା କାଲମକାସି । ତଥା ହି ଅଜାତସତ୍ତୁ ରାଜା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି, ଉଦୟଭଦ୍ଦୋ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି, ତସ୍ମା ଅଜାତସତ୍ତୁସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୱସ୍ସଂ ଇଧ ୱିଜୟସ୍ସ ପଠମୱସ୍ସନ୍ତି କତ୍ୱା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଜାତସତ୍ତୁସ୍ସ ଚତୁୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସ ୱସ୍ସାନୀତି ୱିଜୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠତିଂସ ୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୱିଜୟୋ ଲଙ୍କମାଗମ୍ମ, ସତ୍ଥୁ ନିବ୍ବାନୱାସରେ ।

ଅଟ୍ଠତିଂସ ସମାକାସି, ରଜ୍ଜଂ ୟକ୍ଖୱିମଦ୍ଦକୋ’’ତି ॥

‘‘ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଚଦସମେ ୱସ୍ସେ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସମୱସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ୱିଜୟସ୍ସ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ସୀହଳଂ ଅରାଜିକଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱସ୍ସେ ୱିଜୟରାଜସ୍ସ ଅମଚ୍ଚା ଉପତିସ୍ସଂ ନାମ ଅମଚ୍ଚଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ନାମେନ କତେ ଉପତିସ୍ସଗାମେ ୱସନ୍ତା ଅରାଜିକଂ ରଜ୍ଜମନୁସାସିଂସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତସ୍ମିଂ ମତେ ଅମଚ୍ଚା ତେ, ପେକ୍ଖନ୍ତା ଖତ୍ତିୟାଗମଂ ।

ଉପତିସ୍ସଗାମେ ଠତ୍ୱାନ, ରଟ୍ଠଂ ସମନୁସାସିସୁଂ ॥

‘‘ମତେ ୱିଜୟରାଜମ୍ହି, ଖତ୍ତିୟାଗମନା ପୁରା ।

ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅୟଂ ଲଙ୍କା-ଦୀପୋ ଆସି ଅରାଜିକୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥାତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ । ଇଧ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ କାଲମକାସୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସୀହଳଦୀପେ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜମନୁସାସିତ୍ୱା କାଲମକାସି । ତଥା ହି ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଚ ମୁଣ୍ଡୋ ଚ ଅଟ୍ଠ ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜମନୁସାସିଂସୁ, ତଦନନ୍ତରଂ ନାଗଦାସକୋ ଚତୁୱୀସତି ୱସ୍ସାନି, ତସ୍ମା ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଚଦସମସୋଳସମୱସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ମୁଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠ ୱସ୍ସାନି, ନାଗଦାସକସ୍ସ ଚ ଚତୁୱୀସତିୱସ୍ସେସୁ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନୀତି ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତତୋ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ, ରଜ୍ଜଂ ତିଂସ ସମା ଅକା’’ତି ।

ତତ୍ଥାତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ । ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେତି ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ । ତଥା ହି ନାଗଦାସକସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ସୁସୁନାଗୋ ଅଟ୍ଠାରସ ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି, ତସ୍ମା ନାଗଦାସକସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିୱସ୍ସେସୁ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସେହି ଚତୂହି ୱସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୁସୁନାଗସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୱସ୍ସେସୁ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନୀତି ଇଧ ଅଭୟରଞ୍ଞୋ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଭୟୋ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି, ଲଙ୍କାରଜ୍ଜମକାରୟୀ’’ତି ।

ଦାମରିକୋତି ୟୁଦ୍ଧକାରକୋ ଚୋରୋ । ପଣ୍ଡୁକାଭୟୋ ପନ ଅଭୟସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ରାଜାୟେୱ, ନ ଚୋରୋ, ବଲକ୍କାରେନ ପନ ରଜ୍ଜସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଦାମରିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ଏକଦେସସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭୟସ୍ସ ହି ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ନ ତାୱ ସବ୍ବଂ ରଜ୍ଜମଗ୍ଗହେସୀତି । ତଥା ହି ୱୀସତିମୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଭୟସ୍ସ ନୱ ଭାତିକେ ଅତ୍ତନୋ ମାତୁଲେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଘାତେନ୍ତସ୍ସ ଅନଭିସିତ୍ତସ୍ସେୱ ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନି ଅତିକ୍କମିଂସୁ, ତତୋୟେୱ ଚ ତାନି ରାଜସୁଞ୍ଞାନି ନାମ ଅହେସୁଂ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଣ୍ଡୁକାଭୟରଞ୍ଞୋ ଚ, ଅଭୟସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ।

ରାଜସୁଞ୍ଞାନି ୱସ୍ସାନି, ଅହେସୁଂ ଦସ ସତ୍ତ ଚା’’ତି ॥

ତତ୍ଥାତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ । ପଣ୍ଡୁକସ୍ସାତି ପଣ୍ଡୁକାଭୟସ୍ସ । ଭୱତି ହି ଏକଦେସେନପି ୱୋହାରୋ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି ୟଥା । ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୂତି ଅନଭିସିତ୍ତସ୍ସେୱ ପରିପୂରିଂସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ କାଳାସୋକସ୍ସ ସୋଳସମୱସ୍ସଂ ଠପେତ୍ୱା ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ହେଟ୍ଠା ସୁସୁନାଗସ୍ସ ସତ୍ତରସମଅଟ୍ଠାରସମୱସ୍ସାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନି ଗଣିତବ୍ବାନି । ତାନି ହେଟ୍ଠା ଏକେନ ୱସ୍ସେନ ସହ ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ରାଜସୁଞ୍ଞାନି ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନି ହେଟ୍ଠା ୱିଜୟପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱରାଜୂନମନ୍ତରେ ଅରାଜିକେନ ଏକେନ ୱସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସ ରାଜସୁଞ୍ଞୱସ୍ସାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ।

ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ପଣ୍ଡୁକାଭୟୋ କାଲମକାସୀତି ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେ ଇମସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ପଣ୍ଡୁକାଭୟୋ ନାମ ରାଜା ସତ୍ତତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜମନୁସାସିତ୍ୱା କାଲମକାସି । ତଥା ହି ସୁସୁନାଗସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ କାଳାସୋକୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତତୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତା ଦସ ଭାତୁକା ଦ୍ୱେୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସୁଂ, ତେସଂ ପଚ୍ଛା ନୱ ନନ୍ଦା ଦ୍ୱେୱୀସତି, ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତୋ ଚତୁୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତତ୍ଥ କାଳାସୋକସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱସ୍ସେସୁ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ହେଟ୍ଠା ଗହିତାନୀତି ତାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ତେରସ ୱସ୍ସାନି, ଦସଭାତୁକାନଂ ଦ୍ୱେୱୀସତି, ତଥା ନୱନନ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱେୱୀସତି, ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସମୱସ୍ସଂ ଠପେତ୍ୱା ତେରସ ୱସ୍ସାନୀତି ପଣ୍ଡୁକାଭୟସ୍ସ ସତ୍ତତି ୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଣ୍ଡୁକାଭୟନାମସ୍ସ, ରଞ୍ଞୋ ୱସ୍ସାନି ସତ୍ତତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅସୋକଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ମୁଟସିୱରାଜା କାଲମକାସୀତି ତସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅସୋକଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ମୁଟସିୱୋ ନାମ ରାଜା ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜମନୁସାସିତ୍ୱା କାଲମକାସି। ତଥା ହି ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ବିନ୍ଦୁସାରୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି, ତତୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଅସୋକଧମ୍ମରାଜା ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି, ତସ୍ମା ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୁୱୀସତିୱସ୍ସେସୁ ତେରସ ୱସ୍ସାନି ଗହିତାନୀତି ତାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ଏକାଦସ ୱସ୍ସାନି, ବିନ୍ଦୁସାରସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ୱସ୍ସାନି, ଅସୋକସ୍ସ ଅନଭିସିତ୍ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସାନି, ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନୀତି ଏୱଂ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି ଇଧ ମୁଟସିୱସ୍ସ ପରିପୂରିଂସୁ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ମୁଟସିୱୋ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି, ଲଙ୍କାରଜ୍ଜମକାରୟୀ’’ତି ।

ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣୀତି ଅସୋକଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱସ୍ସେ ପାପୁଣି । ଇଦାନି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଅଜାତସତ୍ତୁଆଦୀନଂ ୱସ୍ସଗଣନାୱସେନ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତିଂସତି ୱସ୍ସାନି ଏକତୋ ଗଣେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଜାତସତ୍ତୁସ୍ସ ଚତୁୱୀସତୀତି ପରିନିବ୍ବାନୱସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ ଅଟ୍ଠମୱସ୍ସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୋକସ୍ସ ପୁତ୍ତକା ଦସ ଭାତୁକରାଜାନୋତି କାଳାସୋକସ୍ସ ପୁତ୍ତା ଭଦ୍ଦସେନୋ କୋରଣ୍ଡୱଣ୍ଣୋ ମଙ୍କୁରୋ ସବ୍ବଞ୍ଜହୋ ଜାଲିକୋ ଉଭକୋ ସଞ୍ଚୟୋ କୋରବ୍ୟୋ ନନ୍ଦିୱଡ୍ଢନୋ ପଞ୍ଚମକୋତି ଇମେ ଦସ ଭାତୁକରାଜାନୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଗ୍ଗସେନନନ୍ଦୋ ପଣ୍ଡୁକନନ୍ଦୋ ପଣ୍ଡୁଗତିନନ୍ଦୋ ଭୂତପାଲନନ୍ଦୋ ରଟ୍ଠପାଲନନ୍ଦୋ ଗୋୱିସାଣକନନ୍ଦୋ ସୱିଦ୍ଧକନନ୍ଦୋ କେୱଟ୍ଟକନନ୍ଦୋ ଧନନନ୍ଦୋତି ଇମେ ନୱ ନନ୍ଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେନ ରାଜୱଂସାନୁସାରେନାତି ଏତେନ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିରାଜୂନଂ ୱଂସାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବମେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନମ୍ପି ପୁନ ରାଜୂନଂ ୱସେନ ଏୱଂ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା – ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନୱସ୍ସଂ ଇଧ ୱିଜୟସ୍ସ ପଠମଂ ୱସ୍ସନ୍ତି କତ୍ୱା ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନୱସ୍ସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱିଜୟସ୍ସ ସତ୍ତତିଂସ ୱସ୍ସାନି, ତତୋ ଅରାଜିକମେକୱସ୍ସଂ, ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱସ୍ସ ତିଂସ ୱସ୍ସାନି, ଅଭୟସ୍ସ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି, ପଣ୍ଡୁକାଭୟସ୍ସ ଅଭିସେକତୋ ପୁବ୍ବେ ସତ୍ତରସ ୱସ୍ସାନି, ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତତି ୱସ୍ସାନି, ମୁଟସିୱସ୍ସ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି, ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସସ୍ସ ପଠମଂ ୱସ୍ସନ୍ତି ଏୱଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମିୟଂ ଜେଟ୍ଠନକ୍ଖତ୍ତଂ ମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ନକ୍ଖତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବଛଣମ୍ପି ତନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ତମେୱ ନାମଂ ଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମିଗୱନ୍ତି ମିଗାନଂ ୱାନନତୋ ହେସନତୋ ବାଧନତୋ ମିଗୱନ୍ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞଂ ମିଗୱଂ । ରୋହିତମିଗରୂପନ୍ତି ଗୋକଣ୍ଣମିଗୱେସଂ । ଜିୟନ୍ତି ଧନୁଜିୟଂ । ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋତି ପଦସା ଅନୁଧାୱନ୍ତୋ । ମମଂୟେୱ ରାଜା ପସ୍ସତୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ବହୂସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ରାଜା ଅତିୱିୟ ଭାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା କାରଣେନ ଅତ୍ତାନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମମଂୟେୱ ପସ୍ସତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚିନ୍ତେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚିନ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ଜାତୋ’’ତିଆଦି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କଂ ଜାନିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ତଂ ଅସ୍ସାସେତୁକାମୋ ‘‘ସମଣା ମୟଂ ମହାରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ମହାରାଜ ମୟଂ ସମଣା ନାମ, ତ୍ୱଂ ପରିୱିତକ୍କଂ ମା ଅକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତୱେୱ ଅନୁକମ୍ପାୟାତି ତୱ ଅନୁକମ୍ପତ୍ଥାୟ ଏୱ ଆଗତା, ନ ୱିମୁଖଭାୱତ୍ଥାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇମେ ସମଣା ନାମା’’ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସମଣା ମୟଂ, ମହାରାଜା’’ତି କସ୍ମା ଥେରୋ ଆହାତି ଚେ ? ଅସୋକଧମ୍ମରାଜେନ ପେସିତସାସନେନେୱ ପୁବ୍ବେ ଗହିତସମଣସଞ୍ଞଂ ସାରେତୁଂ ଏୱମାହାତି । ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତେନ ଚ ସମୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଦିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ସହାୟକାତି ଅଦିଟ୍ଠସହାୟକା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ସହାୟକଭାୱଂ ଉପଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛାତପବ୍ବତପାଦେତି ଛାତୱାହସ୍ସ ନାମ ପବ୍ବତସ୍ସ ପାଦେ । ତଂ କିର ପବ୍ବତଂ ଅନୁରାଧପୁରା ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ଅତିରେକୟୋଜନଦ୍ୱୟମତ୍ଥକେ ତିଟ୍ଠତି । ତମ୍ହି ଠାନେ ପଚ୍ଛା ସଦ୍ଧାତିସ୍ସୋ ନାମ ମହାରାଜା ୱିହାରଂ କାରାପେସି, ତଂ ‘‘ଛାତୱିହାର’’ନ୍ତି ୱୋହରିଂସୁ । ‘‘ରଥୟଟ୍ଠିପ୍ପମାଣାତି ଆୟାମତୋ ଚ ଆୱଟ୍ଟତୋ ଚ ରଥପତୋଦେନ ସମପ୍ପମାଣା’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାୱଂସେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଛାତପବ୍ବତପାଦମ୍ହି, ତିସ୍ସୋ ଚ ୱେଳୁୟଟ୍ଠିୟୋ ।

ଜାତା ରଥପତୋଦେନ, ସମାନା ପରିମାଣତୋ’’ତି ॥

ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ରଥୟଟ୍ଠିପ୍ପମାଣାତି ରଥସ୍ସ ଧଜୟଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୂତି ତସ୍ସ ଅଭିସେକସମକାଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ଏୱମୁତ୍ତରିପି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅଚ୍ଛରିୟାନଂ ପାତୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ସୋ, ରାଜାସି ପିତୁଅଚ୍ଚୟେ ।

ତସ୍ସାଭିସେକେନ ସମଂ, ବହୂନଚ୍ଛରିୟାନହୂ’’ତି ॥

ଏକା ଲତା ୟଟ୍ଠି ନାମାତି କଞ୍ଚନଲତାୟ ପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମା ଏକା ୟଟ୍ଠି ଅହୋସି । ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଲତାତି ତଂ ରଜତୱଣ୍ଣଂ ୟଟ୍ଠିଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମକତା ୱିୟ ଉପ୍ପନ୍ନଲତା । ଖାୟତୀତି ଦିସ୍ସତି । କିଞ୍ଜକ୍ଖାନୀତି କେସରାନି । ଏତାନି ଚ ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠିୟଂ ନୀଲପୁପ୍ଫାଦୀନି ସକୁଣୟଟ୍ଠିୟଞ୍ଚ ନାନପ୍ପକାରା ମିଗପକ୍ଖିନୋ ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମକତା ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେତା ରଜତୟଟ୍ଠୀୱାତି ରଜତମୟୟଟ୍ଠି ୱିୟ ଏକା ୟଟ୍ଠି ସେତୱଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲତାତି ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମକତା ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଲତା । ନୀଲାଦି ୟାଦିସଂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୟାଦିସଂ ଲୋକେ ନୀଲାଦିପୁପ୍ଫଂ ଅତ୍ଥି, ତାଦିସଂ ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠିମ୍ହି ଖାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନେକୱିହିତଂ ରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ଅନେକପ୍ପକାରଂ ରତନଂ ସମୁଦ୍ଦତୋ ସୟମେୱ ତୀରଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ୱେଲନ୍ତେ ଊମିୱେଗାଭିଜାତମରିୟାଦୱଟ୍ଟି ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠ ମୁତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୂତି ଏତ୍ଥାପି ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟଂ ସମୁଦ୍ଦତୋ ସୟମେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଜାତିତୋ ଅଟ୍ଠ ମୁତ୍ତା ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଠିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ଲଙ୍କାଦୀପମ୍ହି ସକଲେ, ନିଧୟୋ ରତନାନି ଚ ।

ଅନ୍ତୋଠିତାନି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ପଥୱୀତଲମାରୁହୁଂ ॥

‘‘ଲଙ୍କାଦୀପସମୀପମ୍ହି, ଭିନ୍ନନାୱାଗତାନି ଚ ।

ତତ୍ର ଜାତାନି ଚ ଥଲଂ, ରତନାନି ସମାରୁହୁଂ ॥

‘‘ହୟଗଜା ରଥାମଲକା, ୱଲୟଙ୍ଗୁଲିୱେଠକା ।

କକୁଧଫଲା ପାକତିକା, ଇଚ୍ଚେତା ଅଟ୍ଠ ଜାତିତୋ ॥

‘‘ମୁତ୍ତା ସମୁଦ୍ଦା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ତୀରେ ୱଟ୍ଟି ୱିୟ ଠିତା ।

ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସସ୍ସ, ସବ୍ବପୁଞ୍ଞୱିଜମ୍ଭିତ’’ନ୍ତି ॥

ହୟମୁତ୍ତାତି ଅସ୍ସରୂପସଣ୍ଠାନମୁତ୍ତା । ଗଜମୁତ୍ତାତି ହତ୍ଥିରୂପସଣ୍ଠାନା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଂତଂସଣ୍ଠାନୱସେନ ମୁତ୍ତାଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଠକମୁତ୍ତାତି ଅଙ୍ଗୁଲୀୟକସଣ୍ଠାନା, ମୁଦ୍ଦିକାସଣ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ । କକୁଧଫଲମୁତ୍ତାତି କକୁଧରୁକ୍ଖଫଲାକାରା ବହୂ ଅସାମୁଦ୍ଦିକା ମୁତ୍ତା । ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନୀତି ରାଜାରହଉତ୍ତମଭଣ୍ଡାନି । ତାନି ସରୂପେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛତ୍ତଂ ଚାମର’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ବହୁୱିଧଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପହିଣୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍ଖନ୍ତି ଅଭିସେକାସିଞ୍ଚନକଂ ସାମୁଦ୍ଦିକଂ ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟଂ ସଙ୍ଖଂ । ଅନୋତତ୍ତୋଦକମେୱ ‘‘ଗଙ୍ଗୋଦକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଡ୍ଢମାନନ୍ତି ଅଲଙ୍କାରଚୁଣ୍ଣଂ । ‘‘ନହାନଚୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି କେଚି । ୱଟଂସକନ୍ତି କଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନୱଟଂସକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ୱଟଂସକଂ କଣ୍ଣଚୂଳିକଟ୍ଠାନେ ଓଲମ୍ବକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଭିଙ୍ଗାରନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ମହାଭିଙ୍ଗାରଂ । ‘‘ମକରମୁଖସଣ୍ଠାନା ବଲିକମ୍ମାଦିକରଣତ୍ଥଂ କତା ଭାଜନୱିକତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନ୍ତି କାକପଦସଣ୍ଠାନା ମଙ୍ଗଲତ୍ଥଂ କତା ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନୱିକତି । କଞ୍ଞନ୍ତି ଖତ୍ତିୟକୁମାରିଂ । ଅଧୋୱିମଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗନ୍ତି କିଲିଟ୍ଠେ ଜାତେ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଧୋୱିମଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ । ହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନନ୍ତି ପୀତୱଣ୍ଣଂ ମହଗ୍ଘଂ ହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନପଟଂ । ହରିଚନ୍ଦନନ୍ତି ହରିୱଣ୍ଣଚନ୍ଦନଂ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଚନ୍ଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂ ୱା, ଗୋସିତଚନ୍ଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ କିର ଉଦ୍ଧନେ କୁଥିତତେଲମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତଂ ସକଲମ୍ପି ତେଲଂ ଅଗ୍ଗିଞ୍ଚ ନିବ୍ବାପନସମତ୍ଥଂ ଚନ୍ଦନଂ । ତେନେୱ ‘‘ଗୋସିତଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋସଦ୍ଦେନ ହି ଜଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିୟ ସିତଂ ଚନ୍ଦନଂ ଗୋସିତଚନ୍ଦନଂ । ନାଗଭୱନସମ୍ଭୱଂ ଅରୁଣୱଣ୍ଣମତ୍ତିକଂ । ହରୀତକଂ ଆମଲକନ୍ତି ଅଗଦହରୀତକଂ ଅଗଦାମଲକଂ । ତଂ ଖିପ୍ପମେୱ ସରୀରମଲସୋଧନାଦିକରଣସମତ୍ଥଂ ହୋତି ।

ଉଣ୍ହୀସନ୍ତି ଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟଂ । ୱେଠନନ୍ତି ସୀସୱେଠନଂ । ସାରପାମଙ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ରତନପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥକୋଟିକନ୍ତି ୱତ୍ଥୟୁଗମେୱ । ନାଗମାହଟନ୍ତି ନାଗେହି ଆହଟଂ । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅମତୋସଧନ୍ତି ଏୱଂନାମିକା ଗୁଳିକଜାତି, ଅମତସଦିସକିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ କିର ପରିପନ୍ଥଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସାଧେନ୍ତେହି ଅଗଦୋସଧସମ୍ଭାରେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କତଂ ଗୁଳିକଂ । ତଂ ପନ ରାଜୂନଂ ମୁଖସୋଧନନହାନପରିୟୋସାନେ ମହତା ପରିହାରେନ ଉପନେନ୍ତି । ତେନ ତେ ଅଙ୍ଗରାଗଂ ନାମ କରୋନ୍ତି, କରୋନ୍ତା ଚ ୟଥାରହଂ ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ଅଗଦୋସଧରଙ୍ଗତିଲକାହି ନଲାଟକଅଂସକୂଟଉରମଜ୍ଝସଙ୍ଖାତଂ ଅଙ୍ଗଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗରାଗଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସା ପନ ଗୁଳିକା ଅହିୱିଚ୍ଛିକାଦୀନମ୍ପି ୱିସଂ ହନତି, ତେନପି ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅମତୋସଧ’’ନ୍ତି ।

ଅହଂ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅବୁଜ୍ଝି ପଟିବୁଜ୍ଝୀତି ବୁଦ୍ଧୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ, ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ପରିୟତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ଚ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ଅରିୟସାୱକସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଅହଂ ସରଣଂ ଗତୋ ପରାୟଣନ୍ତି ଉପଗତୋ, ଭଜିଂ ସେୱିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ହିଂସତି ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁକତାହି ୱିହତକିଲେସେନ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପରିକିଲେସଂ ହନତି ୱିନାସେତୀତି ସରଣଂ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅପିଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମୋପି ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତାରଣେନ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଘୋପି ଅପ୍ପକାନମ୍ପି କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ସରଣଭୂତଂ ରତନତ୍ତୟଂ ତେନେୱ କାରଣେନ ସରଣନ୍ତି ଗତୋ ଅୱଗତୋ, ଜାନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାସକତ୍ତଂ ଦେସେସିନ୍ତି ରତନତ୍ତୟଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଂ ଉପାସକଭାୱଂ ମୟି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଂ ୱାଚାୟ ପକାସେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଉପାସକୋହଂ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପାଣୁପେତଂ ସରଣଂ ଗତୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପାସକତ୍ତଂ ପଟିୱେଦେସିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ସାସନେତି ସକ୍ୟସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ସାସନେତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟ, ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟକାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପେହୀତି ଉପଗଚ୍ଛ ।

ଅସୋକରଞ୍ଞା ପେସିତେନ ଅଭିସେକେନାତି ଅସୋକରଞ୍ଞା ପେସିତେନ ଅଭିସେକୁପକରଣେନ । ୟଦା ହି ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ମହାରାଜା ଅତ୍ତନୋ ସହାୟସ୍ସ ଧମ୍ମାସୋକରଞ୍ଞୋ ଇତୋ ୱେଳୁୟଟ୍ଠିୟାଦୟୋ ମହାରହେ ପଣ୍ଣାକାରେ ପେସେସି । ତଦା ସୋପି ତେ ଦିସ୍ୱା ପସୀଦିତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଇମେହି ଅତିରେକତରଂ କିଂ ନାମ ମହଗ୍ଘଂ ପଟିପଣ୍ଣାକାରଂ ସହାୟସ୍ସ ମେ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅମଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଲଙ୍କାଦୀପେ ଅଭିସେକପରିହାରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତତ୍ଥ ଈଦିସୋ ଅଭିସେକପରିହାରୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ୱତ ମେ ସହାୟସ୍ସ ଅଭିସେକପରିହାରଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସାମୁଦ୍ଦିକସଙ୍ଖାଦୀନି ତୀଣି ସଙ୍ଖାନି ଚ ଗଙ୍ଗୋଦକଞ୍ଚ ଅରୁଣୱଣ୍ଣମତ୍ତିକଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକଞ୍ଞାୟୋ ଚ ସୁୱଣ୍ଣରଜତଲୋହମତ୍ତିକାମୟଘଟେ ଚ ଅଟ୍ଠହି ସେଟ୍ଠିକୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ଅମଚ୍ଚକୁଲାନି ଚାତି ଏୱଂ ସବ୍ବଟ୍ଠକଂ ନାମ ଇଧ ପେସେସି ‘‘ଇମେହି ମେ ସହାୟସ୍ସ ପୁନ ଅଭିସେକଂ କରୋଥା’’ତି, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଭିସେକତ୍ଥାୟ ବହୁଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସୋକରଞ୍ଞା ପେସିତେନ ଅଭିସେକେନା’’ତି । ଏକୋ ମାସୋ ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଏକମାସାଭିସିତ୍ତୋ। କଥଂ ପନ ତସ୍ସ ତଦା ଏକମାସାଭିସିତ୍ତତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ହିସ୍ସ ଅଭିସେକମକଂସୂ’’ତି, ପୁବ୍ବେ କତାଭିସେକସ୍ସପି ଅସୋକରଞ୍ଞା ପେସିତେନ ଅନଗ୍ଘେନ ପରିହାରେନ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପୁନ ଅଭିସେକମକଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ତେ ମିଗସିରମାସସ୍ସ, ଆଦିଚନ୍ଦୋଦୟଂ ଦିନେ ।

ଅଭିସିତ୍ତଞ୍ଚ ଲଙ୍କିନ୍ଦଂ, ଅମଚ୍ଚା ସାମିଭତ୍ତିନୋ ॥

‘‘ଧମ୍ମାସୋକସ୍ସ ୱଚନଂ, ସୁତ୍ୱା ସାମିହିତେ ରତା ।

ପୁନାପି ଅଭିସେଚିଂସୁ, ଲଙ୍କାହିତସୁଖେ ରତ’’ନ୍ତି ॥

ଦୀପୱଂସେପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୱିସାଖମାସେ ଦ୍ୱାଦସିୟଂ, ଜମ୍ବୁଦୀପା ଇଧାଗତା ।

ଅଭିସେକଂ ସପରିୱାରଂ, ଅସୋକଧମ୍ମେନ ପେସିତଂ ॥

‘‘ଦୁତିୟଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ଥ, ରାଜାନଂ ଦେୱାନଂପିୟଂ ।

ଅଭିସିତ୍ତୋ ଦୁତିୟାଭିସେକେନ, ୱିସାଖମାସେ ଉପୋସଥେ ॥

‘‘ତତୋ ମାସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ, ଜେଟ୍ଠମାସେ ଉପୋସଥେ ।

ମହିନ୍ଦୋ ସତ୍ତମୋ ହୁତ୍ୱା, ଜମ୍ବୁଦୀପା ଇଧାଗତୋ’’ତି ॥

ତଦା ପନ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟ ଅଭିସେକସ୍ସ କତତ୍ତା ତତୋ ପଭୁତି ୟାୱଜ୍ଜତନା ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟମେୱ ଅଭିସେକକରଣମାଚିଣ୍ଣଂ । ଅଭିସେକୱିଧାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଅଭିସେକମଙ୍ଗଲତ୍ଥଂ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତସ୍ସ ମଣ୍ଡପସ୍ସ ଅନ୍ତୋ କତସ୍ସ ଉଦୁମ୍ବରସାଖମଣ୍ଡପସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ଉଦୁମ୍ବରଭଦ୍ଦପୀଠମ୍ହି ଅଭିସେକାରହଂ ଅଭିଜଚ୍ଚଂ ଖତ୍ତିୟଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପଠମଂ ତାୱ ମଙ୍ଗଲାଭରଣଭୂସିତା ଜାତିସମ୍ପନ୍ନା ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ସାମୁଦ୍ଦିକଂ ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ, ତଂ ସବ୍ବେପି ଖତ୍ତିୟଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ଖତ୍ତିୟଗଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି ।

ତତୋ ପୁନ ପୁରୋହିତୋପି ପୁରୋହିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନୁରୂପାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତୋ ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ରଜତମୟସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ, ତଂ ସବ୍ବେପି ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି ।

ତତୋ ପୁନ ସେଟ୍ଠିପି ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନୁରୂପଭୂସନଭୂସିତୋ ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ରତନମୟସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ ତଂ ସବ୍ବେପି ଗହପତିଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ଗହପତିଗଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି ।

ତେ ପନ ତସ୍ସ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନାନୁରୂପେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସସି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ କାରେସ୍ସସି, ତୱ ମୁଦ୍ଧା ସତ୍ତଧା ଫଲତୂ’’ତି ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଅଭିସପନ୍ତି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଦୀପେ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଧମ୍ମାସୋକେନେୱ ଇଧ ପେସିତା ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାୟେୱ ଅନୋତତ୍ତୋଦକପୁଣ୍ଣେନ ସାମୁଦ୍ଦିକଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟସଙ୍ଖେନ ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚୀତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଭିସେକୱିଧାନଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ଅଭିସେକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ରାଜୂନଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟାଦୀନି ତୀଣି ସଙ୍ଖାନି ଚ ଗଙ୍ଗୋଦକଞ୍ଚ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କଥୟମାନୋତି ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତସମ୍ମୋଦଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ ‘‘କଚ୍ଚି ଭନ୍ତେ ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୱୋ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଥଂ କଥୟମାନୋ । ଛ ଜନେ ଦସ୍ସେସୀତି ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତାନଂ ‘‘ନ ଇମେ ୟକ୍ଖା, ମନୁସ୍ସା ଇମେ’’ତି ସଞ୍ଜାନନତ୍ଥଂ ଭଣ୍ଡୁକସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ଆନୀତତ୍ତା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଜନେ ଦସ୍ସେସି । ତେୱିଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତାହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସମନ୍ନାଗତା । ଇଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ପତ୍ତା । ଚେତୋପରିୟକୋୱିଦାତି ପରେସଂ ଚିତ୍ତାଚାରେ କୁସଲା । ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତା, ଦିବ୍ବସୋତଂ ପନ ତାସଂ ୱସେନ ଆଗତମେୱ ହୋତି । ବହୂତି ଏୱରୂପା ଛଳଭିଞ୍ଞା ବୁଦ୍ଧସାୱକା ବହୂ ଗଣନପଥଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ କାସାୱପଜ୍ଜୋତଂ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୀତି । କେଚି ପନ ‘‘ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ଚ ଖୀଣାସୱା ଚେତୋପରିୟକୋୱିଦା କେଚି ଖୀଣାସୱାତି ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘ଅରହନ୍ତୋ’ତି ଇମିନା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ, ପଞ୍ଞାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନ୍ନନ୍ତି ଆସନ୍ନେ ଠିତଂ । ସାଧୁ ମହାରାଜ ପଣ୍ଡିତୋସୀତି ରାଜାନଂ ପସଂସତି । ପୁନ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ତେ ମହାରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥେସୀତି ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ‘ଇମେ ସମଣା ନାମ ଈଦିସା, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତି ଚ ତେସଂ ଈଦିସୀ’ତି ଚ ନ ଜାନାତି, ହନ୍ଦ ନଂ ଇମାୟ ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ସମଣଭାୱୂପଗମନଂ ସମଣପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଠମଂ ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥେସି । ତତ୍ଥ ହି –

‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି, ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଗହପତି ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱା କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ, ସୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି, ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ ରଜୋପଥୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ନୟିଦଂ ସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତୁଂ, ୟନ୍ନୂନାହଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ଅପ୍ପଂ ୱା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ମହନ୍ତଂ ୱା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ଅପ୍ପଂ ୱା ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ପହାୟ ମହନ୍ତଂ ୱା ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ପହାୟ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜତି ।

‘‘ସୋ ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋ, ଲଜ୍ଜୀ ଦୟାପନ୍ନୋ ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀ ୱିହରତି ।

‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ପହାୟ ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି ଦିନ୍ନାଦାୟୀ ଦିନ୍ନପାଟିକଙ୍ଖୀ, ଅଥେନେନ ସୁଚିଭୂତେନ ଅତ୍ତନା ୱିହରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧-୨୯୨) –

ଏୱମାଦିନା ସାସନେ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭଂ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧେହି ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗମନଂ ପବ୍ବଜିତେହି ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପକାସିତା ।

ରାଜା ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସୁଣନ୍ତୋୟେୱ ଅଞ୍ଞାସୀତି ‘‘ସୋ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି, ଏକଭତ୍ତିକୋ ହୋତି ରତ୍ତୁପରତୋ ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୩) ଆଗତତ୍ତା ତଂ ସୁଣନ୍ତୋୟେୱ ଅଞ୍ଞାସି । ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସାମାତି ନ ତାୱ ରତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅନାଗତୱଚନମକାସି । ଆଗତଫଲୋତି ଅନାଗାମିଫଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ସମ୍ପତ୍ତଅନାଗାମିଫଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋୟେୱ ଚ ୱିସେସତୋ ଅୱିପରୀତୱିଦିତସତ୍ଥୁସାସନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋ । ଇଦାନି ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀତି ଗିହିଲିଙ୍ଗେନ ଆନୀତକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱମାହ । ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋତି ରଞ୍ଞେ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ସମାଗତା ସୁଣନ୍ତୂତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ।

ଭୂମତ୍ଥରଣସଙ୍ଖେପେନାତି ଭୂମତ୍ଥରଣାକାରେନ । ଉପ୍ପାତପାଠକାତି ନିମିତ୍ତପାଠକା, ନେମିତ୍ତକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗହିତା ଦାନି ଇମେହି ପଥୱୀତି ଆସନାନଂ ପଥୱିୟଂ ଅତ୍ଥତତ୍ତା ଏୱମାହଂସୁ । ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ତେନ କାରଣେନ ସାସନପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅୱସ୍ସଂ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତମିଦନ୍ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଣୀତେନାତି ଉତ୍ତମେନ । ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ତପ୍ପେତ୍ୱା, ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସୁହିତଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପେତୱତ୍ଥୁଂ ୱିମାନୱତ୍ଥୁଂ ସଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତଞ୍ଚ କଥେସୀତି ଦେସନାୱିଧିକୁସଲୋ ଥେରୋ ଜନସ୍ସ ସଂୱେଗଂ ଜନେତୁଂ ପଠମଂ ପେତୱତ୍ଥୁଂ କଥେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସଂୱେଗଜାତଂ ଜନଂ ଅସ୍ସାସେତୁଂ ସଗ୍ଗକଥାୱସେନ ୱିମାନୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସାସାନଂ ‘‘ମା ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦଂ କରୋଥ ନିବ୍ବାନଂ ୱିନା ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଧୁୱଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପରମସ୍ସାସକଂ ନିବ୍ବାନମଧିଗନ୍ତୁଂ ୱାୟମଥା’’ତି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅନ୍ତେ ସଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତଂ କଥେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେସଂ ସୁତ୍ୱାତି ତେସଂ ସନ୍ତିକା ଥେରାନଂ ଗୁଣକଥଂ ସୁତ୍ୱା । ରଞ୍ଞୋ ସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦନଂ କତ୍ୱା, ରାଜାନଂ ପଟିୱେଦୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ପୁରସ୍ସ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନତ୍ତା ସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତୀତି ପଟିପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ । ମେଘୱନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନନ୍ତି ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ । ତସ୍ସ କିର ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ଭୂମିଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଅକାଲମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସବ୍ବତଳାକପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ଗିମ୍ହାଭିହତରୁକ୍ଖଲତାଦୀନଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୱ ପାୱସ୍ସି, ତେନ କାରଣେନ ତଂ ମହାମେଘୱନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ ଜାତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ଉୟ୍ୟାନଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେ, ମହାମେଘୋ ଅକାଲଜୋ ।

ପାୱସ୍ସି ତେନ ଉୟ୍ୟାନଂ, ମହାମେଘୱନଂ ଅହୂ’’ତି ॥

ସୁଖସୟିତଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ‘‘କଚ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଇଧ ସୁଖଂ ସୟିତ୍ଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ଇଧ ନିୱାସୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୁଖସୟିତଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତୋ ଥେରେନ ‘‘ସୁଖସୟିତମ୍ହି, ମହାରାଜ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଫାସୁକମିଦଂ ଉୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଏୱଂ ସତି ଇଦଂ ନୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପତି, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଇମଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଳୁୱନାରାମପଟିଗ୍ଗହଣେ ୱୁତ୍ତମିମଂ ସୁତ୍ତଂ । ଉଦକନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ । ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଅଦାସୀତି ‘‘ଇମଂ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ କାଳପକ୍ଖେ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅଦାସି । ମହାୱିହାରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣୋଦକପାତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱେପି ନ ତାୱ ତତ୍ଥ ୱିହାରକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପଠମଂ ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ପୁନଦିୱସେପୀତି କାଳପକ୍ଖସ୍ସ ଦୁତିୟଦିୱସେୟେୱ । ଅଡ୍ଢନୱମାନଂ ପାଣସହସ୍ସାନନ୍ତି ଅଡ୍ଢେନ ନୱମାନଂ ପାଣସହସ୍ସାନଂ, ପଞ୍ଚସତାଧିକାନଂ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୋତିପାତୁଭାୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଞାଣାଲୋକସ୍ସ ପାତୁଭାୱଟ୍ଠାନଂ । ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ ମହାଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତଂ, ରାଜୋୱାଦସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ମହଚ୍ଚନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁମ୍ହେ ଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅରିଟ୍ଠୋ ନାମ ଅମଚ୍ଚୋତି ରଞ୍ଞୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ଅରିଟ୍ଠୋ ନାମ ଅମଚ୍ଚୋ । ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତୁପଣ୍ଣାସାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ୱଚନଂ ସମେତି । ତେନେୱ ଚ ସୀହଳଭାସାୟ ଲିଖିତେ ମହାୱଂସେ ‘‘ଚତୁପଣ୍ଣାସାୟ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସଭାତିକସମାକୁଲଂ ରାଜକୁଲନ୍ତି ମୁଟସିୱସ୍ସ ପୁତ୍ତେହି ଅଭୟୋ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ମହାନାଗୋ ଉତ୍ତିୟୋ ମତ୍ତାଭୟୋ ସୂରତିସ୍ସୋତି ଏୱମାଦୀହି ଦସହି ଭାତିକେହି ସମାକିଣ୍ଣଂ ରାଜକୁଲଂ । ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ୱସ୍ସଂ ୱସିଂସୂତି ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନୱିହାରେୟେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାଟିପଦଦିୱସେ ୱସ୍ସଂ ୱସିଂସୁ । ପୱାରେତ୍ୱାତି ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା । କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟନ୍ତି ଅପରକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟଂ । ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ହି ପୁରିମିକାୟଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ତତୋ ଏକମାସଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଚାତୁମାସିନିୟଂ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅରିୟଗଣପରିୱୁତୋ ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୋଜନାୱସାନେ ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେହି ଚିରଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିୱଚନମବ୍ର୍ୱି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ମହାୱୀରୋ, ଚାତୁମାସିନିୟା ଇଧା’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେନଚି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱାତି ଚାତୁମାସିନିୟା ପୱାରଣାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ପଠମପୱାରଣାୟ ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ଏକମାସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମିୟଂ ଅୱୋଚ, ଅଞ୍ଞଥା ‘ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ମହାୱୀରୋ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଗହେତୁ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚାତୁମାସିନିୟା ପୱାରଣାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ପୁରିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପଗତା ଚାତୁମାସିନିୟଂ ପୱାରେନ୍ତି । ଚିରଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ସତ୍ଥୁସ୍ସ ସରୀରାୱୟୱୋ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋୟେୱାତି କତ୍ୱା ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୱୋହାରୱସେନ ଏୱମାହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ।

ଥେରେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଗମନକାରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଧ ୱାସେ ପୟୋଜନମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗମନଂ ପଟିସେଧେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦି । ଅଭିୱାଦନାଦୀସୁ ଆଚରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅଭିୱାଦନକରଣଂ ଅଭିୱାଦନଂ ନାମ । ୟସ୍ମିଂ ୱା ଦିସାଭାଗେ ଆଚରିୟୋ ୱସତି ଇରିୟାପଥେ କପ୍ପେନ୍ତୋ, ତତୋ ଅଭିମୁଖୋୱ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନଂ ନାମ । ଆଚରିୟଂ ପନ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନକରଣଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଆଚରିୟଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ନମସ୍ସତି, ୟସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ସୋ ୱସତି, ତଦଭିମୁଖୋପି ତଥେୱ ନମସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଠିତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସତିୟେୱାତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ନାମ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକକମ୍ମସ୍ସ ପନ କରଣଂ ସାମୀଚିକରଣଂ ନାମ । ଚୀୱରାଦୀସୁ ହି ଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତୋ ନ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଦେତି, ମହଗ୍ଘଂ ସତମୂଲଗ୍ଘମ୍ପି ପଞ୍ଚସତମୂଲଗ୍ଘମ୍ପି ସତସହସ୍ସମୂଲଗ୍ଘମ୍ପି ଦେତିୟେୱ । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ସାମୀଚିକରଣଂ ନାମ । ସରୀରଧାତୁୟୋତି ସରୀରାୱୟୱା । ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତଂ, ୱିଦିତଂ ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ଲଚ୍ଛାମାତି କୁତୋ ଲଭିସ୍ସାମ । ସୁମନେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେହୀତି ପଠମମେୱ ସାମଣେରସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ୱା ‘‘ଜାନାତି ଏସ ଅମ୍ହାକମଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ୱା ଏୱମାହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ ମହାରାଜାତି ମହାରାଜ ତ୍ୱଂ ଧାତୂନଂ ପଟିଲାଭେ ମା ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରୋହି, ମା ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ୱାୱଟୋ ଭୱ, ଅଞ୍ଞଂ ତୟା କତ୍ତବ୍ବଂ କରୋହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ତଦେୱ ରଞ୍ଞା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୀଥିୟୋ ସୋଧାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବତାଳାୱଚରେ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି କଂସତାଳାଦିତାଳଂ ଅୱଚରତି ଏତ୍ଥାତି ତାଳାୱଚରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆତତୱିତତାଦି ସବ୍ବଂ ତୂରିୟଭଣ୍ଡଂ । ତେନେୱ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚ ତାଳାୱଚରଂ ସନ୍ନିପାତେଥାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଚ ତାଳାୱଚରନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତୂରିୟଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ସହଚରଣନୟେନ ସବ୍ବତୂରିୟଭଣ୍ଡାନଂ ୱାଦକାପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ତେ ସବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲଚ୍ଛସୀତି ଲଭିସ୍ସସି । ଥେରା ଚେତିୟଗିରିମେୱ ଅଗମଂସୂତି ରାଜନିୱେସନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁନ ଚେତିୟଗିରିମେୱ ଅଗମଂସୁ ।

ତାୱଦେୱାତି ତଂ ଖଣଂୟେୱ । ପାଟଲିପୁତ୍ତଦ୍ୱାରେତି ପାଟଲିପୁତ୍ତନଗରଦ୍ୱାରେ । କିଂ ଭନ୍ତେ ସୁମନ ଆହିଣ୍ଡସୀତି ସୁମନ ତ୍ୱଂ ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା କସ୍ମା ୱିଚରସୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଚେତିୟଗିରିମ୍ହିୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ପଚ୍ଛା ତତ୍ଥ ୱିହାରତ୍ଥାୟ ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚେତିୟଗିରିମ୍ହିୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ୱଡ୍ଢମାନକଚ୍ଛାୟାୟାତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମେୱ ହି ଛାୟା ୱଡ୍ଢତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସୀତି ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ଛତ୍ତଂ ଅପନମତୂତି ଇଦଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ସୟମେୱ ମେ ସୀସୋପରିତୋ ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକାଭିମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ନମତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମୟ୍ହଂ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠାତୂତି ଇଦଂ ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକଂ ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଧାତୁୟା ସହ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସିରସ୍ମିଂ ମେ ପତିଟ୍ଠାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ନାମ ପୋକ୍ଖରପତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ୱଲାହକମଜ୍ଝେ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କମେନ ଫରିତ୍ୱା ତେମେତୁକାମେୟେୱ ତେମୟମାନଂ ମହନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ୱସ୍ସତି । ମହାୱୀରୋତି ମହାପରକ୍କମୋ । ମହାୱୀରାୱୟୱତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ସତ୍ଥୁୱୋହାରେନ ଧାତୁୟୋ ଏୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଧାତୁସରୀରେନାଗମନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା ।

ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋୱ ହୁତ୍ୱା ଅପସକ୍କନ୍ତୋତି ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋୟେୱ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ଓସକ୍କନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ଏସ ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ନ ଓଲୋକେତି, ତଥାପି ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ସନ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରତ୍ଥିମେନ ଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋୟେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉଜୁକେନେୱ ନଗରଂ ପାୱିସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହେଜୱତ୍ଥୁ ନାମାତି ମହେଜନାମକେନ ୟକ୍ଖେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଏକଂ ଦେୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ପରିଭୋଗଚେତିୟଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିଭୁତ୍ତୂପକରଣାନି ନିଦହିତ୍ୱା କତଂ ଚେତିୟଂ ପରିଭୋଗଚେତିୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତିୱିଧଞ୍ହି ଚେତିୟଂ ୱଦନ୍ତି ପରିଭୋଗଚେତିୟଂ ଧାତୁଚେତିୟଂ ଧମ୍ମଚେତିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପରିଭୋଗଚେତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଧାତୁଚେତିୟଂ ପନ ଧାତୁୟୋ ନିଦହିତ୍ୱା କତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଲିଖିତପୋତ୍ଥକଂ ନିଦହିତ୍ୱା କତଂ ପନ ଧମ୍ମଚେତିୟଂ ନାମ । ସାରୀରିକଂ ପରିଭୋଗିକଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ତିପ୍ପଭେଦଂ ଚେତିୟଂ ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ପଭେଦୋ ପଟିମାରୂପସ୍ସପି ଉଦ୍ଦିସ୍ସକଚେତିୟେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

କଥଂ ପନ ଇଦଂ ଠାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତେ କିରା’’ତିଆଦି । ପଜ୍ଜରକେନାତି ଏତ୍ଥ ପଜ୍ଜରକୋ ନାମ ରୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚ ୟକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦା କିର ପୁଣ୍ଣକାଳୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ସରୀରେ ପଜ୍ଜରକଂ ନାମ ରୋଗଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ରକ୍ଖସେହି ଜନସ୍ସେତ୍ଥ, ରୋଗୋ ପଜ୍ଜରକୋ ଅହୂ’’ତି ।

ଦୀପୱଂସେପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରକ୍ଖସା ଚ ବହୂ ତତ୍ଥ, ପଜ୍ଜରା ଚ ସମୁଟ୍ଠିତା ।

ପଜ୍ଜରେନ ବହୂ ସତ୍ତା, ନସ୍ସନ୍ତି ଦୀପମୁତ୍ତମେ’’ତି ॥

ଅନୟବ୍ୟସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୟୋତି ଅୱଡ୍ଢି । କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ବ୍ୟସତି ୱିକ୍ଖିପତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟସନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ତେ ସତ୍ତେ ଅନୟବ୍ୟସନମାପଜ୍ଜନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ପଠମଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତେ ସତ୍ତେ ଅନୟବ୍ୟସନମାପଜ୍ଜନ୍ତେ ଦିସ୍ୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଆସୟାନୁସୟାଦିବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସ୍ସ ତେ ସତ୍ତା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକାତି ୱିସମୱସ୍ସାଦିୱସେନ ଦୁଟ୍ଠା ଅସୋଭନା ୱୁଟ୍ଠିୟେୱ ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା, ସସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା କାୟସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିସପ୍ପାୟା ସତ୍ତୁପକାରା ସମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠି ତତ୍ଥ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋୟେୱ ଚ ‘‘ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ଦୁସ୍ସସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱୋ, ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱୋ ୱା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ, ସୁଲଭା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖା ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସସ୍ସାନଂ ଅଭାୱୋ, ଅସମ୍ପନ୍ନତା ୱା ଦୁସ୍ସସ୍ସଂ । ଦେୱୋତି ମେଘସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସମ୍ମାଧାରମନୁପୱେଚ୍ଛୀତି ଉଦକଧାରଂ ସମ୍ମା ୱିମୁଞ୍ଚି, ସମ୍ମା ଅନୁପୱସ୍ସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ମହାୱିୱାଦୋ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ କିର କାଲେ ଜୟନ୍ତମହାରାଜେନ ଚ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠଭାତୁକେନ ସମିଦ୍ଧକୁମାରନାମକେନ ଉପରାଜେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ମହାୟୁଦ୍ଧଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ମଣ୍ଡଦୀପେ ମହାୱିୱାଦୋ ହୋତୀ’’ତି । ହୋତୀତି କିରିୟା କାଲମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ, ୱିୱାଦସ୍ସ ପନ ଅତୀତକାଲିକତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତି ଇମିନାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ହେତ୍ଥ ଅତୀତକାଲାୱଗମୋ ୟଥା ‘‘ଭାସତେ ୱଡ୍ଢତେ ତଦା’’ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କଲହୱିଗ୍ଗହଜାତାତି ଏତ୍ଥ କଲହୋ ନାମ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତୋ କାୟକଲହୋପି ୱାଚାକଲହୋପି । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ କାୟେନ କାତବ୍ବୋ କଲହୋ କାୟକଲହୋ। ମମ୍ମଘଟ୍ଟନାଦିୱସେନ ୱାଚାୟ କାତବ୍ବୋ କଲହୋ ୱାଚାକଲହୋ। ୱିପଚ୍ଚନୀକଗହଣଂ ୱିଗ୍ଗହୋ। କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧଗାହୋ । ଅଥ ୱା କଲହୋ ନାମ ୱାଚାକଲହୋ। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ ୱିରୂପଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ଗହଣଂ ୱିଗ୍ଗହୋ କାୟକଲହୋ। ୟଥାୱୁତ୍ତୋ କଲହୋ ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ଜାତୋ ସଞ୍ଜାତୋ ଏତେସନ୍ତି କଲହୱିଗ୍ଗହଜାତା, ସଞ୍ଜାତକଲହୱିଗ୍ଗହାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତାନି ସାସନନ୍ତରଧାନେନ ନସ୍ସନ୍ତୀତି ପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସପି ସାସନସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନେନ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନେ ସତି ତାନି ଚେତିୟାନି ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ତୀଣି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୬୧; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୯) ହି ପରିନିବ୍ବାନାନି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି, ତାନି ପନ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ୱସେନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତସ୍ସ ହି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଂ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅହୋସି, ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ କୁସିନାରାୟଂ । ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନଂ ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସତି । ସାସନସ୍ସ କିର ଓସକ୍କନକାଲେ ଇମସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଧାତୁୟୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମହାଚେତିୟଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ମହାଚେତିୟତୋ ନାଗଦୀପେ ରାଜାୟତନଚେତିୟଂ, ତତୋ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ନାଗଭୱନତୋପି ଦେୱଲୋକତୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋପି ଧାତୁୟୋ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କମେୱ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ସାସପମତ୍ତାପି ଧାତୁ ନ ଅନ୍ତରା ନସ୍ସିସ୍ସତି । ସବ୍ବା ଧାତୁୟୋ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ରାସିଭୂତା ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଏକଗ୍ଘନା ହୁତ୍ୱା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସନ୍ତି, ତା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଫରିସ୍ସନ୍ତି । ତତୋ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ସତ୍ଥା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅଜ୍ଜ ସାସନଂ ଓସକ୍କତି, ପଚ୍ଛିମଦସ୍ସନଂ ଦାନି ଇଦଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଦସବଲସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଦିୱସତୋ ମହନ୍ତତରଂ କାରୁଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଠପେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱେ ଅୱସେସା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଧାତୂସୁ ତେଜୋଧାତୁ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ସାସପମତ୍ତିୟାପି ଧାତୁୟା ସତି ଏକଜାଲାୱ ଭୱିସ୍ସତି, ଧାତୂସୁ ପରିୟାଦାନଂ ଗତାସୁ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଏୱଂ ମହନ୍ତଂ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧାତୂସୁ ଅନ୍ତରହିତାସୁ ସାସନଂ ଅନ୍ତରହିତଂ ନାମ ହୋତି ।

ଦିୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖଟ୍ଠାନେ ହତ୍ଥିସାଲାୟଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦିୱା ୱତ୍ଥୁୱିଚିନନାୟ ଓକାସଂ କୁରୁମାନୋ ତତୋ ଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା କୁମ୍ଭେ ଠପେତ୍ୱା ସଧାତୁକୋୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –

‘‘ରତ୍ତିଂ ନାଗୋନୁପରିୟାତି, ତଂ ଠାନଂ ସୋ ସଧାତୁକଂ ।

ବୋଧିଟ୍ଠାନମ୍ହି ସାଲାୟଂ, ଦିୱା ଠାତି ସଧାତୁକୋ’’ତି ॥

ଥୂପପତିଟ୍ଠାନଭୂମିଂ ପରିୟାୟତୀତି ମତ୍ଥକତୋ ଧାତୁଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସଧାତୁକଂ ଥୂପପତିଟ୍ଠାନଭୂମିଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ପରିୟାୟତି, ସମନ୍ତତୋ ୱିଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜଙ୍ଘପ୍ପମାଣନ୍ତି ପୁପ୍ଫଟ୍ଠାନପ୍ପମାଣଂ । ଥୂପକୁଚ୍ଛିତୋ ହେଟ୍ଠାଭାଗଞ୍ହି ଥୂପସ୍ସ ଜଙ୍ଘାତି ୱଦନ୍ତି । ଧାତୁଓରୋପନତ୍ଥାୟାତି ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭତୋ ଧାତୁକରଣ୍ଡକସ୍ସ ଓରୋପନତ୍ଥାୟ । ସକଲନଗରଞ୍ଚ ଜନପଦୋ ଚାତି ନଗରୱାସିନୋ ଜନପଦୱାସିନୋ ଚ ଅଭେଦତୋ ନଗରଜନପଦସଦ୍ଦେହି ୱୁତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବୋ ଗାମୋ ଆଗତୋ, ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମହାଜନକାୟେତି ମହାଜନସମୂହେ । ସମୂହପରିୟାୟୋ ହେତ୍ଥ କାୟସଦ୍ଦୋ । ଏକେକଧାତୁପ୍ପଦେସତୋ ତେଜୋଦକନିକ୍ଖମନାଦିୱସେନ ୟମକୟମକଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ। ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ରସ୍ମିୟୋ ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ । ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଧାରା ଚାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିନିବ୍ବୁତେପି ଭଗୱତି ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଏୱରୂପଂ ପାଟିହାରିୟମହୋସିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତିୟା’’ତିଆଦିଗାଥମାହ । ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ।

ଧରମାନକାଲେପି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗମାସୀତି ଭଗୱା କିର ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ନୱମେ ମାସେ ଫୁସ୍ସପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ୟକ୍ଖାଧିୱାସଂ ଲଙ୍କାଦୀପମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଲଙ୍କାମଜ୍ଝେ ତିୟୋଜନାୟତେ ୟୋଜନୱିତ୍ଥତେ ମହାନାଗୱନୁୟ୍ୟାନେ ମହାୟକ୍ଖସମାଗମେ ଉପରିଆକାସେ ଠତ୍ୱା କପ୍ପୁଟ୍ଠାନସମୟେ ସମୁଟ୍ଠିତୱୁଟ୍ଠିୱାତନିବ୍ବିସେସୱସ୍ସୱାୟୁନା ଚ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟନ୍ଧକାରସଦିସଘୋରନ୍ଧକାରନିକାୟେନ ଚ ସୀତନରକନିବ୍ବିସେସବହଲସୀତେନ ଚ ସଂୱଟ୍ଟକାଲସଞ୍ଜାତୱାତସଙ୍ଖୁଭିତେହି ମେଘନଭଗଜ୍ଜିତସଦିସେନ ଗଗନମେଦନୀନିନ୍ନାଦେନ ଚ ୟକ୍ଖାନଂ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଜନେତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତାଭୟୋ ‘‘ଦେଥ ମେ ସମଗ୍ଗା ନିସୀଦନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଦେମ ତେ ସକଲଦୀପଂ, ଦେହି ନୋ, ମାରିସ, ଅଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ତଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା ୟକ୍ଖଦତ୍ତଭୂମିୟା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ସମନ୍ତତୋ ଜଲମାନଂ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପସାରେତ୍ୱା କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗିସଦିସଦହନାଭିଭୂତାନଂ ଜଲଧିସଲିଲଭୀତାନଂ ସମନ୍ତା ୱେଲନ୍ତେ ଭମନ୍ତାନଂ ୟକ୍ଖାନଂ ଗିରିଦୀପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସୁ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତେସୁ ତଂ ୟଥାଠାନେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ତଦା ସମାଗତେ ଅନେକଦେୱତାସନ୍ନିପାତେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଅନେକପାଣକୋଟୀନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟଂ କତ୍ୱା ସୁମନକୂଟୱାସିନା ମହାସୁମନଦେୱରାଜେନ ସମଧିଗତସୋତାପତ୍ତିଫଲେନ ୟାଚିତପୂଜନୀୟୋ ସୀସଂ ପରାମସିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିମତ୍ତା ନୀଲାମଲକେସଧାତୁୟୋ ତସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପମଗମାସି ।

ଦୁତିୟଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ପଞ୍ଚମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଚୂଳୋଦରମହୋଦରାନଂ ଜଲଥଲନିୱାସୀନଂ ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟାନଂ ନାଗରାଜୂନଂ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପଟ୍ଠିତମହାସଙ୍ଗାମେ ନାଗାନଂ ମହାୱିନାସଂ ଦିସ୍ୱା ଚିତ୍ତମାସକାଳପକ୍ଖସ୍ସ ଉପୋସଥଦିୱସେ ପାତୋୱ ସମିଦ୍ଧସୁମନେନ ନାମ ରୁକ୍ଖଦେୱପୁତ୍ତେନ ଛତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଧାରିତରାଜାୟତନୋ ନାଗଦୀପଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଗାମମଜ୍ଝେ ଆକାସେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ ଘୋରନ୍ଧକାରେନ ନାଗେ ସନ୍ତାସେତ୍ୱା ଅସ୍ସାସେନ୍ତୋ ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତପୀତିସୋମନସ୍ସାନଂ ଉପଗତନାଗାନଂ ସାମଗ୍ଗିକରଣୀୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟେହି ଦ୍ୱୀହି ନାଗରାଜୂହି ପୂଜିତେ ପଥୱୀତଲଗତେ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ନାଗେହି ଦିବ୍ବନ୍ନପାନେହି ସନ୍ତପ୍ପିତୋ ଜଲଥଲନିୱାସିନୋ ଅସୀତିକୋଟିନାଗେ ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେହି ନମସ୍ସିତୁଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଞ୍ଚ ରାଜାୟତନପାଦପଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପମଗମାସି ।

ତତିୟମ୍ପି ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ଅଟ୍ଠମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ମହୋଦରମାତୁଲେନ ମଣିଅକ୍ଖିକନାଗରାଜେନାଭିୟାଚିତୋ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତପରିୱୁତୋ କଲ୍ୟାଣୀପଦେସେ ମଣିଅକ୍ଖିକସ୍ସ ଭୱନମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମାପିତରୁଚିରରତନମଣ୍ଡପେ ମନୋହରୱରପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ନାଗରାଜେନ ଦିବ୍ବନ୍ନପାନେହି ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ନାଗମାଣୱିକଗଣପରିୱୁତେନ ଦିବ୍ବମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜିତୋ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟାସନା ସୁମନକୂଟେ ପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପବ୍ବତପାଦେ ଦିୱାୱିହାରଂ କତ୍ୱା ଦୀଘୱାପିଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ମୁଭିୟଙ୍ଗଣଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ କଲ୍ୟାଣୀଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନେ ଚ ଥୂପାରାମଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ସସାୱକୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସିଲାଚେତିୟଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠତ୍ୱା ଦେୱନାଗେ ସମନୁସାସିତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପମଗମାସି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଧରମାନକାଲେପି ଇମଂ ଦୀପଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗମାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ତଦେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମାଗମନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଠମଂ ୟକ୍ଖଦମନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋତି ୟକ୍ଖାନଂ ପୁନ ଅପୱିସନତ୍ଥାୟ ରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋ । ଆୱିଜ୍ଜୀତି ସମନ୍ତତୋ ୱିଚରି । ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଚୂଳୋଦରମହୋଦରାନଂ । ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱା ସମିଦ୍ଧସୁମନେନ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତୋ, ତଥାପି ପଚ୍ଛାସମଣେନ ଏକେନପି ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅନାଗତତ୍ତା ‘‘ଏକକୋୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦନୁରୂପସ୍ସ ପରିପନ୍ଥସ୍ସ ୱିହତତ୍ତା ‘‘ପରିଳାହଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରଞ୍ଞୋ ଭାତାତି ରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠଭାତା । ଅଭୟୋତି ମତ୍ତାଭୟୋ ।

ଅନୁଳା ଦେୱୀତି ରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠଭାତୁଜାୟା ଅନୁଳା ଦେୱୀ । ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୋଧି ପତିଟ୍ଠାସୀତି ୟଦା ହି ସୋ କକୁସନ୍ଧୋ ନାମ ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ମନୁସ୍ସେ ପଜ୍ଜରକାଭିଭୂତେ ଅନୟବ୍ୟସନମାପଜ୍ଜନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା କରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତହଦୟୋ ଇମଂ ଦୀପମାଗତୋ, ତଦା ତଂ ରୋଗଭୟଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟଂ କତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନାରହଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ମମ ସିରୀସମହାବୋଧିତୋ ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖମାଦାୟ ରୁଚନନ୍ଦା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଇଧାଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି। ସା ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଖେମୱତୀରାଜଧାନିୟା ଖେମରାଜାନମାଦାୟ ମହାବୋଧିମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖାୟ ମନୋସିଲାଲେଖଂ ଖେମରାଜେନ ଦାପେତ୍ୱା ତଂ ସୟଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ଠିତଂ ବୋଧିସାଖମାଦାୟ ପଞ୍ଚସତଭିକ୍ଖୁନୀହି ଚେୱ ଦେୱତାହି ଚ ପରିୱାରିତା ଇଦ୍ଧିୟା ଇଧାନେତ୍ୱା ତଥାଗତେନ ପସାରିତେ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ସସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ ମହାବୋଧିଂ ଠପେସି । ତଂ ତଥାଗତୋ ଅଭୟସ୍ସ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ଦତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ମହାତିତ୍ଥୱନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାତେ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନେ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

କୋଣାଗମନୋ ଚ ଭଗୱା ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିପୀଳିତେ ଦୀପୱାସିନୋ ଦିସ୍ୱା ଇମଂ ଦୀପମାଗତୋ ତଂ ଭୟଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁବ୍ବବୋଧିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ‘‘ମମ ଉଦୁମ୍ବରମହାବୋଧିତୋ ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖମାଦାୟ କରକନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଇଧାଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସା ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ସୋଭରାଜଧାନିୟା ସୋଭରାଜାନମାଦାୟ ମହାବୋଧିମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖାୟ ମନୋସିଲାଲେଖଂ ସୋଭରାଜେନ ଦାପେତ୍ୱା ତଂ ସୟଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ହେମକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ବୋଧିସାଖମାଦାୟ ପଞ୍ଚସତଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୁରଗଣପରିୱୁତା ଇଦ୍ଧିୟା ଇଧାହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା ପସାରିତଦକ୍ଖିଣପାଣିତଲେ ସହେମକଟାହଂ ମହାବୋଧିଂ ଠପେସି । ତଂ ତଥାଗତୋ ସମିଦ୍ଧସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଦତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ମହାନାଗୱନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତେ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନେ ମହାବୋଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

କସ୍ସପୋପି ଚ ଭଗୱା ଉପଟ୍ଠିତରାଜୂପରାଜୟୁଦ୍ଧେନ ପାଣିନୋ ୱିନାସଂ ଦିସ୍ୱା କରୁଣାୟ ଚୋଦିତୋ ଇମଂ ଦୀପମାଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କଲହଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲଂ ପାପେତ୍ୱା ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ମମ ନିଗ୍ରୋଧମହାବୋଧିତୋ ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖମାଦାୟ ସୁଧମ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଇଧାଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସା ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ବାରାଣସୀରାଜଧାନିୟା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତରାଜାନମାଦାୟ ମହାବୋଧିମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖାୟ ମନୋସିଲାଲେଖଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଦାପେତ୍ୱା ତଂ ସୟଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା କନକକଟାହେ ଠିତଂ ବୋଧିସାଖମାଦାୟ ପଞ୍ଚସତଭିକ୍ଖୁନୀପରିୱାରା ଦେୱଗଣପରିୱୁତା ଇଦ୍ଧିୟା ଏତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ମୁନିନ୍ଦେନ ପସାରିତେ ଦକ୍ଖିଣକରତଲେ ସସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ ମହାବୋଧିଂ ଠପେସି । ତଂ ଭଗୱା ଜୟନ୍ତରଞ୍ଞୋ ଦତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ମହାସାଲୱନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତେ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନେ ମହାବୋଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୋଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ମହାରାଜ ଦୀପେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୋଧି ପତିଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।

ସରସରଂସିଜାଲୱିସ୍ସଜ୍ଜନକେନାତି ସିନିଦ୍ଧତାୟ ରସୱନ୍ତଂ ଓଜୱନ୍ତଂ ଅଭିନୱରଂସିଜାଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ । ଅଥ ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଂସରଣତୋ ସରସଂ ସଜୀୱଂ ଜୀୱମାନଂ ୱିୟ ରଂସିଜାଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ । ଅଥ ୱା ସରସକାଲେ ଧରମାନକାଲେ ବୁଦ୍ଧେନ ୱିୟ ରଂସିଜାଲଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତେନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଏକଦିୱସେନେୱ ଅଗମାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଚାରିକେହି ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହି । ଉପସ୍ସୟଂ କାରାପେତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ କାରାପେତ୍ୱା । ଅପ୍ପେସୀତି ଲେଖସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଏୱଞ୍ଚ ଅୱୋଚାତି ରାଜସନ୍ଦେସଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ମୁଖସାସନଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଅୱୋଚ । ଉଦିକ୍ଖତୀତି ଅପେକ୍ଖତି ପତ୍ଥେତି ।

ଛିନ୍ନହତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ଛିନ୍ନହତ୍ଥୱନ୍ତଂ ୱିୟ । ଛିନ୍ନା ହତ୍ଥା ଏତସ୍ସାତି ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାପୁରେକ୍ଖାରାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିମୁଖା, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସଞ୍ଜାତାଭିଲାସା ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଂ ପଟିମାନେତୀତି ମଂ ଉଦିକ୍ଖତି । ସତ୍ଥେନ ଘାତଂ ନ ଅରହତୀତି ଅସତ୍ଥଘାତାରହଂ । ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭନ୍ତି ହିମପୁଣ୍ଣୱଲାହକଗବ୍ଭଂ । ପାଟିହାରିୟୱସେନ ଜାତଂ ହିମମେୱ ‘‘ୱଲାହକଗବ୍ଭ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଦୋଣମତ୍ତାତି ମଗଧନାଳିୟା ସୋଳସନାଳିପ୍ପମାଣା ।

ମଗ୍ଗନ୍ତି ସତ୍ତୟୋଜନିକଂ ମଗ୍ଗଂ । ପଟିଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱାତି ସୋଧାପେତ୍ୱା, ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀନି ହରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବହଲୱିପୁଲୱାଲୁକଂ ଓକିରାପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମାରୱଣ୍ଣନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିସୁୱଣ୍ଣକାରୱଣ୍ଣଂ । ନୱହତ୍ଥପରିକ୍ଖେପନ୍ତି ନୱହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ ପରିକ୍ଖେପୋ ଅସ୍ସାତି ନୱହତ୍ଥପରିକ୍ଖେପଂ, ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱହତ୍ଥପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପଞ୍ଚହତ୍ଥୁବ୍ବେଧ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିହତ୍ଥୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣୱିତ୍ଥାରଂ । ସମୁସ୍ସିତଧଜପଟାକନ୍ତି ଉସ୍ସାପିତନୀଲପୀତାଦିୱିୱିଧଧଜପଟାକଂ । ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରଚିତନାନାରତନେହି ସୁୱିଚିତ୍ତଂ । ଅନେକାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତନ୍ତି ପସନ୍ନଜନପୂଜିତେହି ହତ୍ଥୂପଗାଦୀହି ନାନାଲଙ୍କାରେହି ସଜ୍ଜିତଂ । ନାନାୱିଧକୁସୁମସମାକିଣ୍ଣନ୍ତି ଉପହାରୱସେନ ଉପନୀତେହି ନାନପ୍ପକାରେହି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସମ୍ପନ୍ନେହି ଜଲଥଲପୁପ୍ଫେହି ଆକିଣ୍ଣଂ । ଅନେକତୂରିୟସଙ୍ଘୁଟ୍ଠନ୍ତି ଆତଭୱିତତାଦିପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସଙ୍ଘୋସିତଂ । ଅୱସେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହନ୍ଦ, ମହାରାଜ, ତୟା ଗହେତବ୍ବା ଅୟଂ ସାଖା, ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତୋ ଅୟଂ ଖନ୍ଧୋ, ନ ମୟଂ ତୟା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତା ୱିୟ ଅୱସେସା ସାଖା ସତ୍ଥୁ ତେଜସା ଅଦସ୍ସନମଗମଂସୂତି ୱଦନ୍ତି । ଗୱକ୍ଖଜାଲସଦିସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ଜାଲକୱାଟସଦିସଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେଲୁକ୍ଖେପସତସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତିଂସୂତି ତେସଂ ତେସଂ ଜନାନଂ ସୀସୋପରି ଭମନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଚେଲାନଂ ଉକ୍ଖେପସତସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲସତେନାତି ଦସସୁ ଲେଖାସୁ ଏକେକାୟ ଦସ ଦସ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତମୂଲସତେନ । ଦସ ମହାମୂଲାତି ପଠମଲେଖାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଦସମହାମୂଲାନି ।

ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋ ଫଲିଂସୂତି ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋ ଥନିଂସୁ । ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭୀତି ଚ ନ ଏତ୍ଥ କାଚି ଭେରୀ ଅଧିପ୍ପେତା, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପାତଭାୱେନ ଆକାସଗତୋ ନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦୋ । ଦେୱୋତି ହି ମେଘୋ । ତସ୍ସ ହି ଅଚ୍ଛଭାୱେନ ଆକାସୱଣ୍ଣସ୍ସ ଦେୱସ୍ସାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତସଞ୍ଞିତେ ସଦ୍ଦେ ନିଚ୍ଛରନ୍ତେ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭୀତି ସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋ ଫଲିଂସୂତି ଦେୱୋ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପବ୍ବତାନଂ ନଚ୍ଚେହୀତି ପଥୱୀକମ୍ପେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଭମନ୍ତାନଂ ପବ୍ବତାନଂ ନଚ୍ଚେହି । ୟକ୍ଖାନଂ ହିଙ୍କାରେହୀତି ୱିମ୍ହୟଜାତାନଂ ୟକ୍ଖାନଂ ୱିମ୍ହୟପ୍ପକାସନୱସେନ ପୱତ୍ତେହି ହିଙ୍କାରସଦ୍ଦେହି । ୟକ୍ଖା ହି ୱିମ୍ହୟଜାତା ‘‘ହିଂ ହି’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତି । ଥୁତିଜପ୍ପେହୀତି ପସଂସାୱଚନେହି । ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅପ୍ଫୋଟନେହୀତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ବାହାୟଂ ପହରଣସଙ୍ଖାତେହି ଅପ୍ଫୋଟନେହି । ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହି ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱାମହତ୍ଥଂ ସମିଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ବାହାୟଂ ପହାରଂ ଦେନ୍ତି । ଏକକୋଲାହଲନ୍ତି ଏକତୋ ପୱତ୍ତକୋଲାହଲଂ। ଏକନିନ୍ନାଦନ୍ତି ଏକତୋ ପୱତ୍ତନିଗ୍ଘୋସଂ । ଫଲତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ଉଜୁକଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଓନମିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ରତନଗୋପାନସୀୱିନଦ୍ଧଂ ୱିୟ କୁରୁମାନା’’ତି । ତଙ୍ଖଣତୋ ଚ ପନ ପଭୁତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ମହାବୋଧିସ୍ସ ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମୀନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତକାଲତୋ ପଭୁତି । ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ପଠମଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହି ବୋଧି ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଅଚ୍ଛରିୟପଟିମଣ୍ଡିତୋ ହୁତ୍ୱା ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଠମଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହି, ତତୋ ହିମଗବ୍ଭସତ୍ତାହଂ ଅଭିସେକସତ୍ତାହଞ୍ଚ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତୋୟେୱ ଚ ମହାୱଂସେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱଂ ସତେନ ମୂଲାନଂ, ତତ୍ଥେସା ଗନ୍ଧକଦ୍ଦମେ ।

ପତିଟ୍ଠାସି ମହାବୋଧି, ପସାଦେନ୍ତୀ ମହାଜନଂ ॥

‘‘ତସ୍ସା ଖନ୍ଧୋ ଦସହତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଚ ସାଖା ମନୋରମା ।

ଚତୁହତ୍ଥା ଚତୁହତ୍ଥା, ଦସଡ୍ଢଫଲମଣ୍ଡିତା ॥

‘‘ସହସ୍ସନ୍ତୁ ପସାଖାନଂ, ସାଖାନଂ ତାସମାସି ଚ ।

ଏୱଂ ଆସି ମହାବୋଧି, ମନୋହରସିରିନ୍ଧରା ॥

‘‘କଟାହମ୍ହି ମହାବୋଧି, ପତିଟ୍ଠିତକ୍ଖଣେ ମହୀ ।

ଅକମ୍ପି ପାଟିହୀରାନି, ଅହେସୁଂ ୱିୱିଧାନି ଚ ॥

‘‘ସୟଂ ନାଦେହି ତୂରିୟାନଂ, ଦେୱେସୁ ମାନୁସେସୁ ଚ ।

ସାଧୁକାରନିନ୍ନାଦେହି, ଦେୱବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ଚ ॥

‘‘ମେଘାନଂ ମିଗପକ୍ଖୀନଂ, ୟକ୍ଖାଦୀନଂ ରୱେହି ଚ ।

ରୱେହି ଚ ମହୀକମ୍ପେ, ଏକକୋଲାହଲଂ ଅହୁ ॥

‘‘ବୋଧିୟା ଫଲପତ୍ତେହି, ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ସୁଭା ।

ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳଂ, ସକଲଂ ସୋଭୟିଂସୁ ଚ ॥

‘‘ସକଟାହା ମହାବୋଧି, ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାନ ତତୋ ନଭଂ ।

ଅଟ୍ଠାସି ହିମଗବ୍ଭମ୍ହି, ସତ୍ତାହାନି ଅଦସ୍ସନା’’ତି ॥

ତସ୍ମା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତୋୟେୱ ବୋଧି କଟାହେନେୱ ସଦ୍ଧି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ହେଟ୍ଠା ପନ ଭଗୱତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭଗୱା କିର ମହାପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ଲଙ୍କାଦୀପେ ମହାବୋଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥାୟ ଅସୋକମହାରାଜା ମହାବୋଧିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗମିସ୍ସତି, ତଦା ମହାବୋଧିସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣସାଖା ସୟମେୱ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠାତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ଇଦମେକମଧିଟ୍ଠାନଂ ।

‘‘ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନକାଲେ ଚ ‘ମହାବୋଧି ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୂ’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ଇଦଂ ଦୁତିୟମଧିଟ୍ଠାନଂ ।

‘‘ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭତୋ ଓରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ପତ୍ତେହି ଚ ଫଲେହି ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ମୁଞ୍ଚତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ଇଦଂ ତତିୟମଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।

ତଂ ଇମିନା ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ପଠମଂ ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ନ ସମେତି । ମହାୱଂସେ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନେପି ପଠମଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହନଂ ପଚ୍ଛାୟେୱ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭପୱିସନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚମ୍ହି, ନିପନ୍ନେନ ଜିନେନ ହି ।

କତଂ ମହାଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁନା ॥

‘‘ଗୟ୍ହମାନା ମହାବୋଧି-ସାଖାସୋକେନ ଦକ୍ଖିଣା ।

ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱାନ ସୟଂୟେୱ, ପତିଟ୍ଠାତୁ କଟାହକେ ॥

‘‘ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସା ସାଖା, ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ସୁଭା ।

ରାଜୟନ୍ତୀ ଦିସା ସବ୍ବା, ଫଲପତ୍ତେହି ମୁଞ୍ଚତୁ ॥

‘‘ସସୁୱଣ୍ଣକଟାହା ସା, ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାନ ମନୋରମା ।

ଅଦିସ୍ସମାନା ସତ୍ତାହଂ, ହିମଗବ୍ଭମ୍ହି ତିଟ୍ଠତୂ’’ତି ॥

ବୋଧିୱଂସେପି ଚ ଅୟମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍କମୋ ୟଥା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।

ହିମଞ୍ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ଚ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ମହାବୋଧିମେୱ ପୱିସିଂସୂତି ମହାବୋଧିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ ହିମଞ୍ଚ ବୋଧିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ଚ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ବୋଧିମେୱ ପୱିସିଂସୁ, ବୋଧିପୱିଟ୍ଠା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତରହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ହିମଞ୍ଚ ରଂସିୟୋ ଚା’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ସତସୋଧିତସମ୍ମତେ ପୋରାଣପୋତ୍ଥକେ ସେସେସୁ ଚ ସବ୍ବପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ମହାୱଂସେପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅତୀତେ ତମ୍ହି ସତ୍ତାହେ, ସବ୍ବେ ହିମୱଲାହକା ।

ପୱିସିଂସୁ ମହାବୋଧିଂ, ସବ୍ବା ତା ରଂସିୟୋପି ଚା’’ତି ॥

କେନଚି ପନ ‘‘ପଞ୍ଚ ରଂସିୟୋ’’ତି ପାଠଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଦିସାହି ପଞ୍ଚ ରସ୍ମିୟୋ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚହି ଫଲେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚ, ତା ପନ ଛବ୍ବଣ୍ଣାୱା’’ତି, ତଂ ତସ୍ସ ସମ୍ମୋହୱିଜମ୍ଭିତମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିପୁଣ୍ଣଖନ୍ଧସାଖାପସାଖପଞ୍ଚଫଲପଟିମଣ୍ଡିତୋତି ପରିପୁଣ୍ଣଖନ୍ଧସାଖାପସାଖାହି ଚେୱ ପଞ୍ଚହି ଚ ଫଲେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ, ସମନ୍ତତୋ ୱିଭୂସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସେକଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନୋତତ୍ତୋଦକେନ ଅଭିସେକଂ ଦତ୍ୱା । ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସୀତି ବୋଧିସମୀପେୟେୱ ୱସି ।

ପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୱାରଣାଦିୱସେତି ଅସ୍ସୟୁଜମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପୁଣ୍ଣମିୟଂ । ଚାତୁଦ୍ଦସୀଉପୋସଥତ୍ତା ଦ୍ୱିସତ୍ତାହେ ଜାତେ ଉପୋସଥୋ ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘କାଳପକ୍ଖସ୍ସ ଉପୋସଥଦିୱସେ’’ତି, ଅସ୍ସୟୁଜମାସକାଳପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସୀଉପୋସଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଚୀନମହାସାଲମୂଲେ ଠପେସୀତି ନଗରସ୍ସ ପାଚୀନଦିସାଭାଗେ ଜାତସ୍ସ ମହାସାଲରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠପେସି । ସତ୍ତରସମେ ଦିୱସେତି ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । କତ୍ତିକଛଣପୂଜଂ ଅଦ୍ଦସାତି କତ୍ତିକଛଣୱସେନ ବୋଧିସ୍ସ କରିୟମାନଂ ପୂଜଂ ସୁମନସାମଣେରୋ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ଚ ଆଗତୋ ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ଚ ଥେରୋ ବୋଧିଆହରଣତ୍ଥଂ ପେସେସି ।

ଅଟ୍ଠାରସ ଦେୱତାକୁଲାନୀତି ମହାବୋଧିଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତନାଗୟକ୍ଖାଦିଦେୱତାକୁଲାନି ଦତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅମଚ୍ଚକୁଲାନି ବୋଧିସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବୱିଚାରଣତ୍ଥାୟ ଅଦାସି, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାନି ଲୋକସମ୍ମତତ୍ତା ଉଦକାସିଞ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଅଦାସି, କୁଟୁମ୍ବିୟକୁଲାନି ବୋଧିସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବପୂଜୋପକରଣଗୋପନତ୍ଥାୟ ଅଦାସି । ‘‘ଗୋପକା ରାଜକମ୍ମିନୋ ତଥା ତରଚ୍ଛା’’ତି ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ଗୋପକକୁଲାନି ବୋଧିସିଞ୍ଚନତ୍ଥଂ ଖୀରଧେନୁପାଲନତ୍ଥାୟ ତରଚ୍ଛକୁଲାନି କାଲିଙ୍ଗକୁଲାନି ୱିସ୍ସାସିକାନି ପଧାନମନୁସ୍ସକୁଲାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାଲିଙ୍ଗକୁଲାନୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଦକାଦିଗାହକା କାଲିଙ୍ଗା’’ତି ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଲିଙ୍ଗେସୁ ଜନପଦେ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲଂ କାଲିଙ୍ଗକୁଲ’’ନ୍ତି କେଚି । ଇମିନା ପରିୱାରେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରିୱାରେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଝାଟୱିଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ରାଜା ସୟମ୍ପି ମହାବୋଧିସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତୋ ଥଲପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଝାଟୱିଂ ନାମ ଅଟୱିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ତାମଲିତ୍ତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତାମଲିତ୍ତିଂ ନାମ ତିତ୍ଥଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ଇଦମସ୍ସ ତତିୟନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତମହାବୋଧିସ୍ସ ରଜ୍ଜସମ୍ପଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପନେସ ଏକୱାରଂ ସଦ୍ଧାୟ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜେନ ମହାବୋଧିଂ ପୂଜେସିୟେୱ, ତସ୍ମା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥମିଦଂ ରଜ୍ଜସମ୍ପଦାନଂ । ମହାବୋଧିଂ ପନ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ରଜ୍ଜେନ ପୂଜେସି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆୟଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାବୋଧିପୂଜଂ କାରେସି ।

ମାଗସିରମାସସ୍ସାତି ମିଗସିରମାସସ୍ସ । ପଠମପାଟିପଦଦିୱସେତି ସୁକ୍କପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସେ । ତଞ୍ହି କଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ପଠମପାଟିପଦଦିୱସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ପୱତ୍ତମାନୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପନ ପୁଣ୍ଣମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରା ପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଏକୋ ମାସୋତି ୱୋହାରସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେନ ୱୋହାରେନ ‘‘ଦୁତିୟପାଟିପଦଦିୱସେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତତ୍ଥ ହି କଣ୍ହପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସଂ ‘‘ପଠମପାଟିପଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ମହାସାଲମୂଲେ ଦିନ୍ନେହି ସୋଳସହି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଗଚ୍ଛତି ୱତରେତି ଏତ୍ଥ ଅରେତି ଖେଦେ । ତେନେୱାହ ‘‘କନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି, ବୋଧିୟା ଅଦସ୍ସନଂ ଅସହମାନୋ ରୋଦିତ୍ୱା ପରିଦେୱିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସରସରଂସିଜାଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହାବୋଧିସମାରୁଳ୍ହାତି ମହାବୋଧିନା ସମାରୁଳ୍ହା । ପସ୍ସତୋ ପସ୍ସତୋତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ମହାସମୁଦ୍ଦତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ତାତି ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦକତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ସମନ୍ତା ୟୋଜନନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଏକେକେନ ପସ୍ସେନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୱୀଚିୟୋ ୱୂପସନ୍ତାତି ୱୀଚିୟୋ ନ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ, ନାହେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱଜ୍ଜିଂସୂତି ୱିରୱିଂସୁ, ନାଦଂ ପୱତ୍ତୟିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁକ୍ଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତାହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପବ୍ବତାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତା ଦେୱତା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସୁପଣ୍ଣରୂପେନାତି ସୁପଣ୍ଣସଦିସେନ ରୂପେନ । ନାଗକୁଲାନି ସନ୍ତାସେସୀତି ମହାବୋଧିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଆଗତାନି ନାଗକୁଲାନି ସନ୍ତାସେସି, ତେସଂ ଭୟଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଲାପେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦା ହି ସମୁଦ୍ଦୱାସିନୋ ନାଗା ମହାବୋଧିଂ ଗହେତୁଂ ୱାତୱସ୍ସନ୍ଧକାରାଦୀହି ମହନ୍ତଂ ୱିକୁବ୍ବନଂ ଅକଂସୁ । ତତୋ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରୀ ଗରୁଳୱଣ୍ଣଂ ମାପେତ୍ୱା ତେନ ଗରୁଳରୂପେନ ଆକାସଂ ପୂରୟମାନା ସିଖାମରୀଚିଜାଲେନ ଗଗନଂ ଏକନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ପକ୍ଖପ୍ପହାରୱାତେନ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆଲୋଳେତ୍ୱା ସଂୱଟ୍ଟଜଲଧିନାଦସଦିସେନ ରୱେନ ନାଗାନଂ ହଦୟାନି ଭିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ତାସେତ୍ୱା ନାଗେ ପଲାପେସି । ତେ ଚ ଉତ୍ରସ୍ତରୂପା ନାଗା ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ତେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉତ୍ତାସିତା ନାଗା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ତଂ ୱିଭୂତିନ୍ତି ତଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟସଙ୍ଖାତଂ ୱିଭୂତିଂ, ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଥେରୀ ୟାଚିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ମୁଚଲିନ୍ଦନାଗରାଜସ୍ସ ଭୋଗାୱଲିଂ ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ ଅକାସି । ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନଦିୱସେ ନେରଞ୍ଜରାନଦୀତୀରେ ଅତ୍ତନୋ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠପତ୍ତଂ ମହାକାଳନାଗସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଉରୁୱେଲନାଗେନ ମାପିତଂ ୱିସଧୂମଦହନଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସରଣସୀଲାଭରଣମଦାସି । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଂ ପେସେତ୍ୱା ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦନାଗରାଜାନଂ ଦମେତ୍ୱା ନିବ୍ବିସଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ସୋ ଲୋକନାୟକୋ ଅମ୍ହାକଂ ଉପକାରକୋ, ତ୍ୱମ୍ପି ନୋ ଦୋସମସ୍ସରିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ମହାବୋଧିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନାଗଲୋକସ୍ସ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ସମ୍ପାଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ୟାଚିତ୍ୱା । ମହାବୋଧିୱିୟୋଗଦୁକ୍ଖିତୋତି ମହାବୋଧିୱିୟୋଗେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ ସଞ୍ଜାତମାନସିକଦୁକ୍ଖୋ । କନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନମତ୍ତଂ ରୋଦିତ୍ୱାତି, ଗୁଣକିତ୍ତନୱସେନ ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ରୋଦିତ୍ୱା, ୱିଲାପଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରତୋତି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରତୋ । ମଗ୍ଗଂ ସୋଧାପେତ୍ୱାତି ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀନଂ ଉଦ୍ଧରାପନୱସେନ ମଗ୍ଗଂ ସୋଧାପେତ୍ୱା । ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱାତି ୱାଲୁକାଦୀନଂ ଓକିରାପନାଦିୱସେନ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସମୁଦ୍ଦସାଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦାସନ୍ନସାଲାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ପଦେସେ । ତସ୍ମିଂ କିର ପଦେସେ ଠିତେହି ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ପକାସେତୁଂ ତତ୍ଥ ଏକା ସାଲା କତା । ସା ନାମେନ ‘‘ସମୁଦ୍ଦାସନ୍ନସାଲା’’ତି ପାକଟା ଜାତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସମୁଦ୍ଦାସନ୍ନସାଲାୟ, ଠାନେ ଠତ୍ୱା ମହଣ୍ଣୱେ ।

ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମହାବୋଧିଂ, ମହାଥେରିଦ୍ଧିୟାଦ୍ଦସ ॥

‘‘ତସ୍ମିଂ ଠାନେ କତା ସାଲା, ପକାସେତୁଂ ତମବ୍ଭୁତଂ ।

‘ସମୁଦ୍ଦାସନ୍ନସାଲା’ତି, ନାମେନାସିଧ ପାକଟା’’ତି ॥

ତାୟ ୱିଭୂତିୟାତି ତାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୂଜାସକ୍କାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଥେରସ୍ସାତି ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ । ମଗ୍ଗସ୍ସ କିର ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୁପ୍ଫେହି କୂଟାଗାରସଦିସସଣ୍ଠାନାନି ପୁପ୍ଫଚେତିୟାନି କାରାପେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ପୁପ୍ଫଅଗ୍ଘିୟାନି ଠପେନ୍ତୋ’’ତି । ଆଗତୋ ୱତରେତି ଏତ୍ଥ ଅରେତି ପସଂସାୟଂ, ସାଧୁ ୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋଳସହି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହୀତି ଅଟ୍ଠହି ଅମଚ୍ଚକୁଲେହି ଅଟ୍ଠହି ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେହୀତି ଏୱଂ ସୋଳସହି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହି । ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ମହାବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ସମୁଦ୍ଦୱେଲାତଲେ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତେ ରମଣୀୟେ ମଣ୍ଡପେ ମହାବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱା । ଏୱଂ ପନ କତ୍ୱା ସକଲତମ୍ବପଣ୍ଣିରଜ୍ଜେନ ମହାବୋଧିଂ ପୂଜେତ୍ୱା ସୋଳସନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସୟଂ ଦୋୱାରିକଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ତୟୋ ଦିୱସେ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ପୂଜଂ କାରାପେସି । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀଣି ଦିୱସାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେସୀତି ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେତୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ସୋଳସହି ୱା ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହି ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରାପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥେ ଦିୱସେତି ମିଗସିରମାସସ୍ସ ସୁକ୍କପକ୍ଖଦସମିୟଂ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅନୁରାଧପୁରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଦସମିୟଂ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତରଥେ ମହାବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଳାରପୂଜଂ କୁରୁମାନୋ ପାଚୀନପସ୍ସୱିହାରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନମାନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାତରାସଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଂ ନାଗଦୀପେ ଦସବଲେନ କତଂ ନାଗଦମନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ନିସଜ୍ଜାଦିନା ପରିଭୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ଥୂପାଦୀହି ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାଣଂ କାରେତ୍ୱା ତତୋ ଆହରିତ୍ୱା ତୱକ୍କବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଠପେତ୍ୱା ପୂଜେତ୍ୱା ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅନୁରାଧପୁରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ଚାତୁଦ୍ଦସୀଦିୱସେତି ମିଗସିରମାସସ୍ସେୱ ସୁକ୍କପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସେ । ୱଡ୍ଢମାନକଚ୍ଛାୟାୟାତି ଛାୟାୟ ୱଡ୍ଢମାନସମୟେ, ସାୟନ୍ହସମୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ତିଲକଭୂତେତି ଅଲଙ୍କାରଭୂତେ । ରାଜୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେତି ରାଜୁୟ୍ୟାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ । ‘‘ସକଲରଜ୍ଜଂ ମହାବୋଧିସ୍ସ ଦିନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା ଉପଚାରତ୍ଥଂ ରାଜା ଦୋୱାରିକୱେସଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନନ୍ତି ଉଦୟବ୍ବୟାଦିଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନଂ । ପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଆରଭିତ୍ୱା । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତେତି ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ । ‘‘ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ‘‘ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନା’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତଂ । ସତି ହି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପୀତି ଚ ଇଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞାନିପି ଅନେକାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ଅହେସୁଂୟେୱ । ତଥା ହି ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନେନ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପି, ତାନି ମୂଲାନି କଟାହମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କଟାହଂ ୱିନନ୍ଧନ୍ତା ପଥୱୀତଲମୋତରିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ଦିବ୍ବକୁସୁମାନି ୱସ୍ସିଂସୁ, ଆକାସେ ଦିବ୍ବତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜିଂସୁ, ମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିଧାରମକାସି, ଆକାସପଦେସା ୱିରୱିଂସୁ, ୱିଜ୍ଜୁଲତା ନିଚ୍ଛରିଂସୁ । ଦେୱତା ସାଧୁକାରମଦଂସୁ, ସମାଗତା ସକଲଦୀପୱାସିନୋ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟିଂସୁ, ଗହିତମକରନ୍ଦା ମନ୍ଦମାରୁତା ୱାୟିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ଘନସୀତଲହିମୱଲାହକା ମହାବୋଧିଂ ଛାଦୟିଂସୁ । ଏୱଂ ବୋଧି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ହିମଗବ୍ଭେ ସନ୍ନିସୀଦିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଲୋକସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସି । ହିମଗବ୍ଭେ ସନ୍ନିସୀଦୀତି ହିମଗବ୍ଭସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତାତି ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଂସରନ୍ତା । ନିଚ୍ଛରିଂସୂତି ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ଦସ୍ସିଂସୂତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ସବ୍ବେ ଦୀପୱାସିନୋତି ସବ୍ବେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସିନୋ । ଉତ୍ତରସାଖତୋ ଏକଂ ଫଲନ୍ତି ଉତ୍ତରସାଖାୟ ଠିତଂ ଏକଂ ଫଲଂ । ‘‘ପାଚୀନସାଖାୟ ଏକଂ ଫଲ’’ନ୍ତିପି କେଚି । ମହାଆସନଟ୍ଠାନେତି ପୁବ୍ବପସ୍ସେ ମହାସିଲାସନେନ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ । ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱିହାରେତି ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନସଙ୍ଖାତେ କସ୍ସପଗିରିୱିହାରେ । ‘‘ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱିହାରେ’’ତି ହି ପୁବ୍ବସଙ୍କେତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦାନି ପନ ସୋ ୱିହାରୋ ‘‘କସ୍ସପଗିରୀ’’ତି ପଞ୍ଞାତୋ । ‘‘ଇସ୍ସରସମଣାରାମେ’’ତିପି କେଚି ପଠନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତୱକ୍କବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ, ଥୂପାରାମେ ତଥେୱ ଚ ।

ଇସ୍ସରସମଣାରାମେ, ପଠମେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ’’ତି ॥

ୟୋଜନିୟଆରାମେସୂତି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ସମନ୍ତା ୟୋଜନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ କତଆରାମେସୁ । ସମନ୍ତା ପତିଟ୍ଠିତେ ମହାବୋଧିମ୍ହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ସମନ୍ତା ଏୱଂ ପୁତ୍ତନତ୍ତୁପରମ୍ପରାୟ ମହାବୋଧିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋହପାସାଦଟ୍ଠାନଂ ପୂଜେସୀତି ଲୋହପାସାଦସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପୂଜେସି । ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଲୋହପାସାଦଂ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋୟେୱ ମହାରାଜା କାରେସ୍ସତି, ତଥାପି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଭାୱତୋ ‘ଅନାଗତେ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିଅଭୟେନେୱ କାରିତୋ ଲୋହପାସାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମୂଲାନି ପନସ୍ସ ନ ତାୱ ଓତରନ୍ତୀତି ଇମିନା, ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ପତିଟ୍ଠିତମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି, ନ ତାୱ ସୁପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ମୂଲାନି ପନ ନ ତାୱ ଓତିଣ୍ଣାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓତରନ୍ତୀତି ହି ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘କଦା ପନ ଭନ୍ତେ ମୂଲାନି ଓତିଣ୍ଣାନି ନାମ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ୟୋ ଅମଚ୍ଚୋ ଚତୁପଣ୍ଣାସାୟ ଜେଟ୍ଠକକନିଟ୍ଠଭାତୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ପବ୍ବଜିତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ମେଘୱଣ୍ଣାଭୟସ୍ସ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୱେଣଟ୍ଠାନେତି ମେଘୱଣ୍ଣାଭୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚେନ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପରିୱେଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ଠାନେ । ମଣ୍ଡପପ୍ପକାରନ୍ତି ମଣ୍ଡପସଦିସଂ । ସଦିସତ୍ଥମ୍ପି ହି ପକାରସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ସାସନସ୍ସ ମୂଲାନି ଓତରନ୍ତାନି ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ଇମିନା ସାସନସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠାନାକାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ଦୀପେତି ।

ମେଘୱିରହିତସ୍ସ ନିମ୍ମଲସ୍ସେୱ ଆକାସସ୍ସ ୱିରୱିତତ୍ତା ‘‘ଆକାସଂ ମହାୱିରୱଂ ରୱୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚେକଗଣୀହୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗଣାଚରିୟେହି । ପଚ୍ଚେକଂ ଗଣଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚେକଗଣିନୋ । ୟଥା ୱେଜ୍ଜୋ ଗିଲାନେସୁ କରୁଣାୟ ତିକିଚ୍ଛନମେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱିଗତଚ୍ଛନ୍ଦଦୋସୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟେସୁ ୱଣେସୁ ଗୁୟ୍ହଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଭେସଜ୍ଜଲେପନାଦିନା ତିକିଚ୍ଛନମେୱ କରୋତି, ଏୱଂ ଭଗୱାପି କିଲେସବ୍ୟାଧିପୀଳିତେସୁ ସତ୍ତେସୁ କରୁଣାୟ ତେ ସତ୍ତେ କିଲେସବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତୁକାମୋ ଅୱତ୍ତବ୍ବାରହାନି ଗୁୟ୍ହଟ୍ଠାନନିସ୍ସିତାନିପି ଅସପ୍ପାୟାନି ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ କିଲେସବ୍ୟାଧିଂ ତିକିଚ୍ଛତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁ କରୁଣାଗୁଣପରିଦୀପକ’’ନ୍ତି । ଅନୁସିଟ୍ଠିକରାନନ୍ତି ଅନୁସାସନୀକରାନଂ, ୟେ ଭଗୱତୋ ଅନୁସାସନିଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୱିନୟନନ୍ତି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଅଜ୍ଝାଚାରୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ କିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦିତସ୍ସ ୱିନୟନକରଂ ।

ରାଜିନୋତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ରାଜାନମନୁସାସିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୋକନ୍ତି ଞାଣାଲୋକଂ । ନିବ୍ବାୟିଂସୁ ମହେସୟୋତି ଏତ୍ଥ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ୱିନୟଂ ପତିଟ୍ଠପେସି । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ୱଦନ୍ତି ।

ତେସଂଥେରାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ତେସଂ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରପ୍ପମୁଖାନଂ ଥେରାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା । ତିସ୍ସଦତ୍ତାଦୟୋ ପନ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା, ତସ୍ମା ତିସ୍ସଦତ୍ତକାଳସୁମନଦୀଘସୁମନାଦୟୋ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ଉଭୟଥା ୱୁତ୍ତଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାତି –

‘‘ତତୋ ମହିନ୍ଦୋ ଇଟ୍ଟିୟୋ, ଉତ୍ତିୟୋ ସମ୍ବଲୋ ତଥା ।

ଭଦ୍ଦନାମୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥

‘‘ଏତେ ନାଗା ମହାପଞ୍ଞା, ଜମ୍ବୁଦୀପା ଇଧାଗତା ।

ୱିନୟଂ ତେ ୱାଚୟିଂସୁ, ପିଟକଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟା ॥

‘‘ନିକାୟେ ପଞ୍ଚ ୱାଚେସୁଂ, ସତ୍ତ ଚେୱ ପକରଣେ ।

ତତୋ ଅରିଟ୍ଠୋ ମେଧାୱୀ, ତିସ୍ସଦତ୍ତୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥

‘‘ୱିସାରଦୋ କାଳସୁମନୋ, ଥେରୋ ଚ ଦୀଘନାମକୋ’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ।

ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିନୟାନିସଂସକଥାୱଣ୍ଣନା

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘କେନାଭତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତେଲମିୱାତି ସୀହତେଲମିୱ । ଅଧିମତ୍ତସତିଗତିଧୀତିମନ୍ତେସୂତି ଏତ୍ଥ ସତୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧାରଣକସତି । ଗତୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନକଗତି । ଧୀତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନକଞାଣଂ । ଗତୀତି ୱା ପଞ୍ଞାଗତି । ଧୀତୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀରିୟଂ ସଜ୍ଝାୟନୱୀରିୟଂ ଧାରଣୱୀରିୟଞ୍ଚ । ଲଜ୍ଜୀସୂତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନକଲକ୍ଖଣାୟ ଲଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତେସୁ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେସୂତି ଅଣୁମତ୍ତେସୁପି ୱଜ୍ଜେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିତାୟ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକାରୀସୁ । ସିକ୍ଖାକାମେସୂତି ଅଧିସୀଲଅଅଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା କାମୟମାନେସୁ ସମ୍ପିୟାୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ।

ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବେସୁ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ମାତାପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚାରଗୋଚରକୁସଲତାତି ୱେଳୁଦାନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦୀନଞ୍ଚ ଅକରଣେନ ସବ୍ବସୋ ଅନାଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେସିୟାଦିଅଗୋଚରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତାଦିଅତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସମଣାଚାରେସୁ ଚେୱ ସମଣଗୋଚରେସୁ ଚ କୁସଲତା । ଅପିଚ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ।

ଗୋଚରୋ ପନ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅନୁସିକ୍ଖମାନୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଅୟଂ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ। ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସଂୱୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସମ୍ପି ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ। ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି । ଅୟଂ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ। ଇତି ଇମିନା ଚ ଆଚାରେନ ଇମିନା ଚ ଗୋଚରେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରକୁସଲତା । ଏୱଂ ଅନାଚାରଂ ଅଗୋଚରଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଆଚାରଗୋଚରେସୁ କୁସଲଭାୱୋ ୱିନୟଧରାୟତ୍ତୋତି ଅୟମାନିସଂସୋ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟାତି ୱିନୟପରିୟାପୁଣନଂ ନିସ୍ସାୟ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତିସୁରକ୍ଖିତୋତି କଥମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତି ସୁରକ୍ଖିତୋ ? ଆପତ୍ତିଞ୍ହି ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଛହାକାରେହି ଆପଜ୍ଜତି ଅଲଜ୍ଜିତା, ଅଞ୍ଞାଣତା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତା, ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା, କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା, ସତିସମ୍ମୋସାତି । ୱିନୟଧରୋ ପନ ଇମେହି ଛହାକାରେହି ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି ।

କଥଂ ଅଲଜ୍ଜିତାୟ ନାପଜ୍ଜତି ? ସୋ ହି ‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ, ଅୟଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମଂ କରୋତୀ’’ତି ଇମଂ ପରୂପୱାଦଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋପି ଅକପ୍ପିୟଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଅଲଜ୍ଜିତାୟ ନାପଜ୍ଜତି । ସହସା ଆପନ୍ନମ୍ପି ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତି, ତତୋ –

‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତିଂ ନ ପରିଗୂହତି ।

ଅଗତିଗମନଞ୍ଚ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏଦିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୫୯) –

ଇମସ୍ମିଂ ଲଜ୍ଜିଭାୱେ ପତିଟ୍ଠିତୋୱ ହୋତି ।

କଥଂ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ନାପଜ୍ଜତି ? ସୋ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ଜାନାତି, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟଂୟେୱ କରୋତି, ଅକପ୍ପିୟଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ନାପଜ୍ଜତି ।

କଥଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ନାପଜ୍ଜତି ? କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମାତିକଂ ପଦଭାଜନଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଅନାପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା କପ୍ପିୟଂ ଚେ ହୋତି, କରୋତି, ଅକପ୍ପିୟଂ ଚେ, ନ କରୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାୱ ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ନ ୱୀତିକ୍କମତି । ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ନାପଜ୍ଜତି ।

କଥଂ ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାଦୀହି ନାପଜ୍ଜତି ? ସୋ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ ନ ହୋତି, କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ ନ ହୋତି, ସୁପତିଟ୍ଠିତା ଚସ୍ସ ସତି ହୋତି, ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତବ୍ବଂ ୱିକପ୍ପେତି । ଇତି ଇମେହି ଛହାକାରେହି ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତିଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଖଣ୍ଡସୀଲୋ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ । ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତି ସୁରକ୍ଖିତୋ ।

କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନନ୍ତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଅଭିଭୂତାନଂ । କଥଂ ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନଂ ପଟିସରଣଂ ହୋତି ? ତିରୋରଟ୍ଠେସୁ ତିରୋଜନପଦେସୁ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନକୁକ୍କୁଚ୍ଚା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ କିର ୱିହାରେ ୱିନୟଧରୋ ୱସତୀ’’ତି ଦୂରତୋପି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେହି କତକମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଂ ଗରୁକଲହୁକାଦିଭେଦଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନଂ ପଟିସରଣଂ ହୋତି ।

ୱିସାରଦୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱୋହରତୀତି ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଭୟଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିସାରଦୋ, ଅଭୀତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିନୟଧରସ୍ସ ହି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଭୟଂ ସାରଜ୍ଜଂ ଓକ୍କମତି, ୱିନୟଧରସ୍ସ ତଂ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଏୱଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ନ ଦୋସୋ’’ତି ଞତ୍ୱା କଥନତୋ ।

ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଚ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଚ । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତିୟଭୁମ୍ମଜକା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ୱଡ୍ଢୋ ଚ ଲିଚ୍ଛୱୀ ଅମୂଲକେନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେସୁଂ, ଇମେ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମ । ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ୱିପରୀତଦସ୍ସନା ପନ ଅରିଟ୍ଠଭିକ୍ଖୁକଣ୍ଟକସାମଣେରୱେସାଲିକୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ମହାସଙ୍ଘିକାଦୟୋ ଚ ଅବୁଦ୍ଧସାସନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସାସନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା କତପଗ୍ଗହା ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମ । ତେ ସବ୍ବେପି ସହଧମ୍ମେନ ସହକାରଣେନ ୱଚନେନ ୟଥା ତଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ତିୱିଧୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିଅଧିଗମୱସେନ । ତତ୍ଥ ତିପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ । ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣା ଚୁଦ୍ଦସ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଦ୍ୱେଅସୀତି ମହାୱତ୍ତାନୀତି ଅୟଂ ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ଚ, ଅୟଂ ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ । ତତ୍ଥ କେଚି ଥେରା ‘‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ‘‘ସାସନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ମୂଲ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ଥେରା ‘‘ଇମେ ଚ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ମା ୱିହରେୟ୍ୟୁଂ, ଅସୁଞ୍ଞୋ ଲୋକୋ ଅରହନ୍ତେହି ଅସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) ‘‘ସାସନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି ମୂଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ସାସନଂ ଠିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଇତରେ ପନ ଥେରା ‘‘ପରିୟତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରହିତାୟ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସପି ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହଂସୁ । ସଚେପି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ରକ୍ଖଣକା ହୋନ୍ତି, ତେ ସଦ୍ଧେ କୁଲପୁତ୍ତେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତିମେ ଜନପଦେ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଦସୱଗ୍ଗଗଣଂ ପୂରେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମଜନପଦେପି ଉପସମ୍ପଦଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଏତେନୁପାୟେନ ୱୀସତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋପି ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସାସନଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଗମୟିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱମୟଂ ୱିନୟଧରୋ ତିୱିଧସ୍ସପି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି । ଏୱମୟଂ ୱିନୟଧରୋ ଇମେ ପଞ୍ଚାନିସଂସେ ପଟିଲଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତିଆଦୀସୁ (ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୬) ୱିନୟୋତି ୱିନୟସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ, ୱିନୟୋତି ୱା ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ସକଲାପି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିନୟପରିୟାପୁଣନଂ ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରସଂୱରତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପରିୟୋସାନସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ପାପପୁଞ୍ଞାନଂ କତାକତାନୁସୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱୋ । ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲା ତରୁଣପୀତି । ପୀତୀତି ବଲୱପୀତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାୟଚିତ୍ତଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ । ତଞ୍ହି ଦୁୱିଧମ୍ପି ସମାଧିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସମାଧୀତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ । ନିବ୍ବିଦାତି ୱିପସ୍ସନା । ଅଥ ୱା ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ତରୁଣୱିପସ୍ସନା, ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ହି ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବିଦାତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିବଲୱୱିପସ୍ସନା । ୱିରାଗୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ହି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ତସ୍ମିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଅୱସ୍ସଂ ପରିନିବ୍ବାୟିତବ୍ବତୋ, ନ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଅନ୍ତରା ପରିନିବ୍ବାନଂ ହୋତି ।

ଏତଦତ୍ଥା କଥାତି ଅୟଂ ୱିନୟକଥା ନାମ ଏତଦତ୍ଥାୟ, ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥପି । ମନ୍ତନାପି ୱିନୟମନ୍ତନାଏୱ, ‘‘ଏୱଂ କରିସ୍ସାମ, ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱିନୟପଟିବଦ୍ଧସଂସନ୍ଦନା । ଏତଦତ୍ଥା ଉପନିସାତି ଉପନିସୀଦତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଉପନିସା ୱୁଚ୍ଚତି କାରଣଂ ପଚ୍ଚୟୋତି । ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିକା କାରଣପରମ୍ପରା ଏତଦତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟକଥାୟ ସୋତାୱଧାନଂ ଇମଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥଂ । ୟଦିଦଂ ଅନୁପାଦାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ । ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ତାଦିସୋୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ପରିଣାମେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋ ଅୟଂ ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସୋପି ଏତଦତ୍ଥାୟ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ଅୟଂ ଅନୁପାଦାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥମେୱାତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇମିନା ମହୁସ୍ସାହତୋ ସାଧିତବ୍ବଂ ନିୟତପ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ହେଟ୍ଠା ‘‘ୱିରାଗୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ପନ ଲବ୍ଭମାନାନିସଂସଫଲଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆୟୋଗୋତି ଉଗ୍ଗହଣଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଭିୟୋଗୋ ।

ୱିନୟାନିସଂସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ

ବାହିରନିଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧.ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ତଂ କତମଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନନ୍ତି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ନିୟମୋତି ଅନିୟମୋ, ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ନିଦ୍ଦେସୋ, ୱୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ୱଚନଂ, ନିଦ୍ଦେସୋୟେୱ ୱଚନଂ ନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ, ଅନିୟମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ, ପଠମଂ ଅନିୟମିତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେନାତି ଅୱତ୍ୱା ତେନାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିୟମଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱଚନଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେନପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ‘‘ତେନା’’ତି ଏତସ୍ସ । ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେନପୀତି ‘‘ୟେନା’’ତି ଏୱଂ ସରୂପତୋ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତେନପି । ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନାତି ପରଭାଗେ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପରିୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ । ପରିୱିତକ୍କେ ହି ସିଦ୍ଧେ ୟେନ ସମୟେନ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅପରଭାଗେ ହି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ତେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ତଦତ୍ଥମେୱ ‘‘ୟେନା’’ତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ୟେନା’’ତି ଅୟଂ ‘‘ତେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ଜାତୋ । ପଟିନିଦ୍ଦେସୋତି ଚ ୱିତ୍ଥାରନିଦ୍ଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପରଭାଗେ ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତୋତି ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ, ଏତସ୍ସ ସୁଗତ କାଲୋ, ୟଂ ଭଗୱା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ୟଥୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନସ୍ସ କାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱିତକ୍କୋତି ‘‘କତମେସାନଂ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସି, କତମେସାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ପରିୱିତକ୍କୋ । ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ୟେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନାତି ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ । ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ କତ୍ତବ୍ବୋତି ଏତସ୍ସ ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୟଦିଦଂ ୟଂ ଇଦଂ ୱିଧାନଂ, ଅୟଂ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିନୟେ ୟୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୟଦିଦଂ ୟା ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି, ଅୟଂ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିନୟେ ୟୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରିଦଂମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନନ୍ତି ତସ୍ସା ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିୟା ପରିଦୀପନେ ଇଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ, ଉପାୟମତ୍ତନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଖଂ ଦ୍ୱାରଂ ଉପାୟୋତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ‘‘ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଳିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଟିନିଦ୍ଦେସମାହ ‘‘ୟେନ ସୁଦିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା । ତେନାତି ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନତ୍ତା ତସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋପି ତାଦିସୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପଟିସେୱୀ’’ତି । ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନାତି ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ । ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନାତି ରଞ୍ଞା ଅଦିନ୍ନଂ ଦାରୂନଂ ଆଦିୟନସଙ୍ଖାତପଚ୍ଛାଉପ୍ପନ୍ନଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ । ସମୟସଦ୍ଦୋତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସମୱାୟେତି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ, କାରଣସମୱାୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣେତି ଓକାସେ । ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ କାଲୋ ନାମ ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତକାଲୋ । ସମୟୋ ନାମ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ, ଅତ୍ଥତୋ ତଦନୁରୂପଂ ସରୀରବଲଞ୍ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ ଚ । ଉପାଦାନଂ ନାମ ଞାଣେନ ତେସଂ ଗହଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ଅମ୍ହାକଂ ସ୍ୱେ ଗମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲୋ ଭୱିସ୍ସତି, କାୟେ ବଲମତ୍ତା ଚେୱ ଫରିସ୍ସତି, ଗମନପଚ୍ଚୟା ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଅଫାସୁୱିହାରୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଥେତଂ କାଲଞ୍ଚ ଗମନକାରଣସମୱାୟସଙ୍ଖାତଂ ସମୟଞ୍ଚ ଉପଧାରେତ୍ୱା ଅପି ଏୱ ନାମ ସ୍ୱେ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମାତି ।

ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା, ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ । ୟୋ ଖଣୋତି ଚ ସମୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ପୱୁଦ୍ଧଂ ୱନଂ ପୱନଂ, ତସ୍ମିଂ ପୱନସ୍ମିଂ, ୱନସଣ୍ଡେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୟୋପି ଖୋ ତେ ଭଦ୍ଦାଲି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀତି ଏତ୍ଥ ସମୟୋତି ସିକ୍ଖାପଦପୂରଣସ୍ସ ହେତୁ । ଭଦ୍ଦାଲୀତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନାମଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭଦ୍ଦାଲି ତୟା ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଏତଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ତେ ନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତନ୍ତି । କିଂ ତଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ଖୋ’’ତିଆଦି ।

ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ତିଆଦୀସୁ ମାନୋତି ତସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ପକତିନାମଂ, କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ପନ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ଉଗ୍ଗାହମାନୋ’’ତି ନଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଗ୍ଗାହମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ସମଣମୁଣ୍ଡିକାୟ ପୁତ୍ତୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ। ସୋ କିର ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ । ସମୟଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୱଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ, ତସ୍ମିଂ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱାଦକେତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ କିର ଠାନେ ଚଙ୍କୀତାରୁକ୍ଖପୋକ୍ଖରସାତିପଭୁତୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନିଗଣ୍ଠାଚେଲକପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋ ଚ ପରିବ୍ବାଜକା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୱଦନ୍ତି କଥେନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆରାମୋ ‘‘ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସ୍ୱେୱ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରସଙ୍ଖାତାୟ ତିମ୍ବରୁରୁକ୍ଖପନ୍ତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିନ୍ଦୁକାଚୀର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକା ସାଲା ଏତ୍ଥାତି ଏକସାଲକୋ। ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଠମଂ ଏକା ସାଲା କତା ଅହୋସି, ପଚ୍ଛା ମହାପୁଞ୍ଞଂ ପୋଟ୍ଠପାଦପରିବ୍ବାଜକଂ ନିସ୍ସାୟ ବହୂ ସାଲା କତା, ତସ୍ମା ତମେୱ ଏକଂ ସାଲମୁପାଦାୟ ଲଦ୍ଧନାମୱସେନ ‘‘ଏକସାଲକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଲ୍ଲିକାୟ ପନ ପସେନଦିରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ଉୟ୍ୟାନଭୂତୋ ସୋ ପୁପ୍ଫଫଲସଞ୍ଛନ୍ନୋ ଆରାମୋତି କତ୍ୱା ‘‘ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ । ପଟିୱସତୀତି ତସ୍ମିଂ ୱାସଫାସୁତାୟ ୱସତି ।

ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେତି ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଡ୍ଢି । ସମ୍ପରାୟିକୋତି କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ପାପୁଣିତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ, ପରଲୋକତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉଭୟତ୍ଥସଙ୍ଖାତହିତପଟିଲାଭା । ସମ୍ପରାୟିକୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ କାରଣସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ପଟିଲଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତୀତି ତମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥାଭିସମୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧିୟା ପଞ୍ଞାୟ ରାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଧୀରୋ। ଅଥ ୱା ଧୀ ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଧୀରୋ।

ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ସମ୍ମା ପହାନେନ । ସମ୍ମାତି ଇମିନା ମାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ପୀଳନଂ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ, ପୀଳନମେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୀଳନଟ୍ଠୋ, ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ସମେଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ । ସନ୍ତାପୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦହନଂ । ୱିପରିଣାମୋ ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତା । ଅଭିସମେତବ୍ବୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ, ପୀଳନାଦୀନି । ତାନି ହି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ତାନେୱ ପୀଳନାଦୀନି ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ ଏୱାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେପି ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସହକାରୀକାରଣସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏତ୍ଥ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧମ୍ମା ସହଜାତଧମ୍ମେହି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କାରଣଂ ୱିୟ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱେନ ସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ତଂସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଞାଣେନ ଅଭିମୁଖଂ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନନୁ ଚ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତି, ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକେ ଅତ୍ଥା ଅଭିଧୀୟନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ଅପେକ୍ଖିତେ । ସଦ୍ଦୱିସେସେ ହି ଅପେକ୍ଖିୟମାନେ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକତ୍ଥାଭିଧାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ନ ହି ୟୋ କାଲତ୍ଥୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ, ସୋୟେୱ ସମୂହାଦିଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ସମୟସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞମୁପାଦାୟ ଅନେକତ୍ଥତା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଇଧ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୱାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଦେସଦେସକାଦୀନଂ ୱିୟ ନିଦାନଭାୱେନ କାଲସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ଚ ।

ଉପୟୋଗୱଚନେନ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସମକତ୍ୱା ଇଧ କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସେ ପୟୋଜନଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁକାମୋ ପରମ୍ମୁଖେନ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ‘‘ଏତ୍ଥାହା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାତି ଚୋଦନାୟ କତ୍ତୁକାମତଂ ଦୀପେତି, ନନୂତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ । କସ୍ମା କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୟଥା’’ତି ଇଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ । ତଥାତି ଉପୟୋଗଭୁମ୍ମୱଚନେହି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟେ । ଅଞ୍ଞଥାତି କରଣୱଚନେନ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱାତି ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେସନାନିଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ, ନିରନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୱିହାରେନାତି ପରହିତପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ କରୁଣାୱିହାରେନ । ତଥା ହି କରୁଣାନିଦାନତ୍ତା ଦେସନାୟ ଇଧ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ‘‘କରୁଣାୱିହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ କରୁଣାସମଆପତ୍ତିୱିହାରୋ । ନ ହି ଦେସନାକାଲେ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିସୟସ୍ସ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତୱିସୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ ସହୁପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା, ତସ୍ମା କରୁଣାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପରହିତପଅପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ୱିହାରୋ ଇଧ କରୁଣାୱିହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ମାସଂ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି ।

ଅଧିକରଣତ୍ଥୋତି ଆଧାରତ୍ଥୋ । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟା, କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ। କଥଂ ପନ ଅଭିଧମ୍ମେ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାଲସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ କାଲତ୍ଥୋ, ସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ। ଅଥ ୱା କାଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ କାଲତ୍ଥୋ, ସମୂହସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ । କୋ ସୋ ? ସମୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାଲତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅଧିକରଣଂ ଆଧାରୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ପୁଞ୍ଜେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ନନୁ ଚାୟଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ କାଲୋ ସମୂହୋ ଚ ୱୋହାରମତ୍ତକୋ, ସୋ କଥଂ ଆଧାରୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୟଥା ହି କାଲୋ ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋ ସାୟନ୍ହେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ, ସମୂହୋ ଚ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞପୀୟତି ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱରାସିମ୍ହି ସମ୍ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଏୱମିଧାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଧାରତ୍ଥସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଖଣୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱିନିମୁତ୍ତୋ ନୱମୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତୋ ଖଣୋ, ୟାନି ୱା ପନେତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ଏତ୍ଥ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ, ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧି, ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତାତି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଓକାସଟ୍ଠେନ ଖଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତାନି ହି କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସଭୂତାନି । ସମୱାୟୋ ନାମ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୧; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦) ଏୱମାଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସଙ୍ଖାତସାଧାରଣଫଲନିପ୍ଫାଦକତ୍ତେନ ସଣ୍ଠିତା ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ । ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସାଧାରଣଫଲଂ । ହେତୂତି ଜନକହେତୁ । ୟଥାୱୁତ୍ତଖଣସଙ୍ଖଆତସ୍ସ ସମୱାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ସତ୍ତାୟ ତେସଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଭାୱୋ ସତ୍ତା ଲକ୍ଖୀୟତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ‘‘ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ’’ତି ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱ ହୋତି ଅଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱେ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭାୱତୋତି ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା ଫସ୍ସାଦିଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି । ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଖଣେ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ହେତୁମ୍ହି ଚ ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ହେତୁମ୍ହି ଚ ସତି ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି। ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିକରଣତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଦୀପନତ୍ଥଂ ।

ଇଧ ପନାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟେ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥୋ ‘‘ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । କଥଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ହି ସୋ’’ତିଆଦି । ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନାତି ଏତ୍ଥ ପନ ତଂତଂୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମୋୱ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁ ଚେୱ କରଣଞ୍ଚ । ତଥା ହି ୟଦା ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଠମମେୱ ତେସଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ୱିହରତି, ତଦା ତଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱସତୀତି ସିଦ୍ଧୋ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ଅନ୍ନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ପନ ତେନେୱ ପୁବ୍ବସିଦ୍ଧେନ ୱୀତିକ୍କମେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାଧକତମତ୍ତା କରଣଭାୱୋପି ୱୀତିକ୍କମସ୍ସେୱ ସିଦ୍ଧୋ ‘‘ଅସିନା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱୀତିକ୍କମଂ ପନ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ତନ୍ନିସ୍ସୟକାଲମ୍ପି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି କାଲସ୍ସପି ଇଧ ହେତୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଚ ତଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କମକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ୱୀତିକ୍କମନିସ୍ସୟସ୍ସ କାଲସ୍ସପି କରଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ କାଲସ୍ସପି ହେତୁଭାୱୋ କରଣଭାୱୋ ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନା’’ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ୱୀତିକ୍କମୋୟେୱ ହେତୁଭୂତୋ କରଣଭୂତୋ ଚ । ସୋ ହି ୱୀତିକ୍କମକ୍ଖଣେ ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନେ କରଣମ୍ପି ହୋତୀତି ।

ସିକ୍ଖାପଦାନିପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋତି ୱୀତିକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଓତିଣ୍ଣକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ କରଣଭୂତେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋତି ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁଭୂତଂ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱୀତିକ୍କମସମୟଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ତେନ ସମୟେନ କରଣଭୂତେନ ହେତୁଭୂତେନା’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେପି ପଠମଂ ‘‘ହେତୁଭୂତେନା’’ତି ୱଚନଂ ଇଧ ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ହି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତଂ ପରିୱିତକ୍କସମୟଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱିହାସୀତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ, ଆଚରିୟସ୍ସ ଇଧ କମୱଚନିଚ୍ଛା ନତ୍ଥୀତି ଏୱମେତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପରିବ୍ବାଜକକଥାୱଣ୍ଣନା) ‘‘ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନା’’ତିଆଦିନା ଅୟମେୱ ଅନୁକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ତତ୍ଥ ପଠମଂ ‘‘ହେତୁଭୂତେନା’’ତି ୱଚନଂ ଇଧ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ସମୟେନ ୱିହାସି, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ହେତୁଭୂତେନ ସମୟେନ ୱିହାସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ କରଣତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଦୀପନତ୍ଥଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିନୟେ । ହୋତି ଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଗହୱସେନ ଅୟଂ ଗାଥା ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ।

ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱିସେସୋ । ତେନ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପରତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ପରତୋ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୱେରଞ୍ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବଲିକରଗ୍ଗହଣେନ ଜନସ୍ସ ପୀଳାଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ୱିଗତୋ ରଜୋ ଅସ୍ସାତି ୱେରଞ୍ଜା, ସେରିୱାଣିଜଜାତକେ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱେରୁପ୍ପନ୍ନପଦେସେ କତତ୍ତା ୱେରଂ ଏତ୍ଥ ଜାତନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜା, ପୱିଟ୍ଠପୱିଟ୍ଠେ ନଟସମଜ୍ଜାଦୀହି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଲଙ୍କାରାଦୀହି ଚ ୱିୱିଧେହି ଉପକରଣେହି ରଞ୍ଜନତୋ ୱିୱିଧେହି ରଞ୍ଜୟତୀତି ୱେରଞ୍ଜା, ପଟିପକ୍ଖେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା କତଭାୱତୋ ୱେରଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଜାତାତି ୱେରଞ୍ଜା, ୱେରଞ୍ଜସ୍ସ ନାମ ଇସିନୋ ଅସ୍ସମଟ୍ଠାନେ କତତ୍ତା ୱେରଞ୍ଜା’’ତି ଏୱମାଦିନା କେଚି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କିଂ ଇମିନା, ନାମମତ୍ତମେତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱେରଞ୍ଜାତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନଗରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ‘‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି, କୂପେ ଗଗ୍ଗକୁଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି । ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି । ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସିଦ୍ଧେନ ୱିସେସପରାମସନେନ ୱିନା । ଅଥ ୱା ଅୱିସେସେନାତି ନ ୱିସେସେନ, ୱିହାରଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇରିୟାପଥ…ପେ॰… ୱିହାରେସୂତି ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ଅରିୟୱିହାରୋତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିହାରେସୁ । ତତ୍ଥ ଇରିୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଇରିୟା, କାୟପ୍ପୟୋଗୋ କାୟିକକିରିୟା । ତସ୍ସା ପୱତ୍ତନୁପାୟଭାୱତୋ ଇରିୟାୟ ପଥୋତି ଇରିୟାପଥୋ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦି । ନ ହି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ୱିନା କଞ୍ଚି କାୟିକକିରିୟଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା । ଠାନସମଙ୍ଗୀ ୱା ହି କାୟେନ କିଞ୍ଚି କରେୟ୍ୟ ଗମନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ୱାତି । ୱିହରଣଂ, ୱିହରତି ଏତେନାତି ୱା ୱିହାରୋ, ଇରିୟାପଥୋୱ ୱିହାରୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିଆକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋୱ । ଦିୱି ଭୱୋ ଦିବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ବହୁଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିଦେୱଲୋକଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୋ ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରୱସେନ ମହାଗତିକତ୍ତା ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଦିବ୍ବୋ ଚ ସୋ ୱିହାରୋ ଚାତି ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ଦିବ୍ବଭାୱାୱହୋ ୱା ୱିହାରୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି । ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋପି ହି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନେତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ମେତ୍ତାଝାନାଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରତା ୱିୟ ତାସଂ ଭାୱନାୱିସେସଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଦିବ୍ବଭାୱାୱହସାମଞ୍ଞତୋ ତାପି ‘‘ଦିବ୍ବୱିହାରା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱା ୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ହିତୂପସଂହରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତା ୱିହାରାତି ଅତ୍ଥୋ, ମେତ୍ତାଝାନାଦିକା ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ଅରିୟା ଉତ୍ତମା ୱିହାରାତି ଅରିୟୱିହାରା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଅରିୟାନଂ ୱା ୱିହାରା ଅରିୟୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତି ଚ ଭଗୱତୋ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରା ।

ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଭଗୱା ହି ଲୋଭଦୋସମୋହୁସ୍ସନ୍ନକାଲେ ଲୋକେ ତସ୍ସ ସକାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିନୟନତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅଅୟୱିହାରେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ତଥା ହି ୟଦା ସତ୍ତା କାମେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା କିର ଭଗୱା ଦିବ୍ବେନ ୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା କାମେସୁ ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥଂ ସତ୍ତେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ପନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଦୋସକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଦୋସେନ ଦୋସଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ପବ୍ବଜିତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିୱଦନ୍ତି, ତଦା ଅରିୟୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅମୋହେନ ମୋହଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ସତ୍ତାନଂ ୱିୱିଧଂ ହିତସୁଖଂ ହରତି ଉପହରତି ଉପନେତି ଜନେତି ଉପ୍ପାଦେତୀତି ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ପନ ନ କଦାଚି ନ ୱିହରତି ତଂ ୱିନା ଅତ୍ତଭାୱପରିହରଣାଭାୱତୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରାଦୀନମ୍ପି ସାଧାରଣୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନନ୍ତି ଇତରୱିହାରସମାୟୋଗପରିଦୀପନସ୍ସ ୱିସେସୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥଜୋତନୋ, ହରତୀତି ନେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କସ୍ସ କେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, କଥଂ କସ୍ସ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ସୋତି ଭଗୱା । ୟଦିପି ଭଗୱା ଏକେନପି ଇରିୟାପଥେନ ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥାପି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରସ୍ସ ନାମ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିପତନ୍ତନ୍ତି ଅପତନ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଚ କାଲଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ୱସତୀତି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱିୱିଧଂ ହିତସୁଖଂ ହରତି ଉପନେତି, ତସ୍ମା ୱିୱିଧଂ ହରତୀତି ୱିହରତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ନଳେରୂତି ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥୟକ୍ଖସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତେନ ଅଧିୱତ୍ଥୋ ପୁଚିମନ୍ଦୋ ‘‘ନଳେରୁସ୍ସ ପୁଚିମନ୍ଦୋ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ନଳେ ରୁହତ୍ତା ଜାତତ୍ତା ନଳେରୁ । ସୁସିରମେତ୍ଥ ନଳସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ରୁକ୍ଖସୁସିରେ ଜାତତ୍ତା ନଳେରୁ ଚ ସୋ ପୁଚିମନ୍ଦୋ ଚାତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନଳୱନେ ରୁହତ୍ତା ଜାତତ୍ତା ୱା ନଳେରୁ । ନଳୱନେ କିର ସୋ ପୁଚିମନ୍ଦରୁକ୍ଖୋ ଜାତୋ । ଉରୁନଳୋ ପୁଚିମନ୍ଦୋ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦୋ । ଉରୁସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ମହନ୍ତପରିୟାୟୋ, ନଳସଦ୍ଦୋ ସୁସିରପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ମହନ୍ତେନ ସୁସିରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଚିମନ୍ଦୋ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଆଚରିୟୋ ପନ କିମେତ୍ଥ ବହୁଭାସିତେନାତି ଏକମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନଳେରୁ ନାମ ୟକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ସମୀପୱଚନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ମୂଲମୂଲାଦୀସୁ ୱତ୍ତମାନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୂଲନ୍ତି ସମୀପ’’ନ୍ତିଆଦି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସାଖାଦିମତୋ ସଙ୍ଘାତସ୍ସ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେ ଅୱୟୱୱିସେସେ ପୱତ୍ତମାନୋ ମୂଲସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା ତଂସଦିସେସୁ ତନ୍ନିସ୍ସୟେ ପଦେସେ ଚ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମୂଲଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଏକେନ ମୂଲସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ରୂପରୂପ’’ନ୍ତି ଚ । ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହୀତି ଅସାଧାରଣକାରଣେ । ଲୋଭୋ ହି ଲୋଭସହଗତଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ହେତୁତ୍ତା ଅସାଧାରଣୋ, ତସ୍ମା ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନମେୱ ଆୱେଣିକେ ନେସଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନତୋ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିସେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଥା ଅଲୋଭାଦୟୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତସାଧାରଣା, ଲୋଭାଦୟୋ ପନ ତଥା ନ ହୋନ୍ତି ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ସାଧାରଣତ୍ତାତି ଅସାଧାରଣକାରଣଂ । ଅଥ ୱା ଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଲୋଭାଦୀନମ୍ପି କୁସଲାବ୍ୟାକତମୂଲାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେସୁପି ହି ଅଲୋଭାଦିକୁସଲମୂଲଂ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଅସାଧାରଣକାରଣଂ, ତଥା ଅଲୋଭାଦିଅବ୍ୟାକତମୂଲମ୍ପି ଇତରଦ୍ୱୟେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତାତି । ନିୱାତେତି ୱାତରହିତେ ପଦେସେ, ୱାତସ୍ସ ଅଭାୱେ ୱା । ପତନ୍ତୀତି ନିପତନ୍ତି, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ରମଣୀୟୋତି ମନୁଞ୍ଞୋ । ପାସାଦିକୋତି ପସାଦାୱହୋ, ପସାଦଜନକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଧିପଚ୍ଚଂ କୁରୁମାନୋ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ । ସିୟାତି କସ୍ସଚି ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିୟା, ୱକ୍ଖମାନାକାରେନ କଦାଚି ଚୋଦେୟ୍ୟ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ତାୱ ଭଗୱାତିଆଦୀସୁ ଚୋଦକସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ପାସାଦେ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଧିକରଣାଧିକରଣଂ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦା ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ଅଧିକରଣଦ୍ୱୟନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ଇମେସଂ ପନ ଭିନ୍ନଦେସତ୍ତା ନ ୟୁତ୍ତୋ ଉଭୟନିଦ୍ଦେସୋତି । ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତୀତି ୟଦି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ ୱିହରତି । ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନାନାଠାନଭୂତତ୍ତା ୱେରଞ୍ଜାନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲାନଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ଚୋଦକୋ ତମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ୱେରଞ୍ଜାନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲାନଂ ଭୂମିଭାଗୱସେନ ଭିନ୍ନତ୍ତାୟେୱ ହି ନ ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ତେନେୱ ସମୟେନ ୱିହରିତୁଂ, ‘‘ଉଭୟତ୍ଥ ତେନେୱ ସମୟେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାନାସମୟେ ୱିହାରୋ ଅୱାରିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତରୋ ସବ୍ବମେତଂ ଅୱିପରୀତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ତୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଂ ତଂ ଭୱତା ଚୋଦିତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ନ ଖୋ ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଉଭୟତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ୱିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅୱିପରୀତମତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଚ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ତେନ ଚ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଗୋୟୂଥାନୀତି ଗୋମଣ୍ଡଲାନି । ଏୱମ୍ପି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ ୱିହରତିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ୱେରଞ୍ଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମୀପାଧିକରଣତ୍ଥୱସେନ ଉଭୟଥା ନିଦାନକିତ୍ତନେ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟାହ ‘‘ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ।

ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲକିତ୍ତନଂ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣାଦିଅନେକପ୍ପୟୋଜନଂ, ଏୱଂ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନମ୍ପି ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣାଦିୱିୱିଧପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱେରଞ୍ଜାକିତ୍ତନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣନ୍ତି ତେସଂ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ଉପସଙ୍କମନପୟିରୁପାସନାଦୀନଂ ଓକାସଦାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସରଣେସୁ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ୟଥୂପନିସ୍ସୟଂ ଉପରିୱିସେସାଧିଗମାୱହନେନ ଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣଂ । ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣନ୍ତି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପୱସନଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହେନେତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ।

ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସିଦ୍ଧିତୋ ଆହ ‘‘ତଥା ପୁରିମେନ…ପେ॰… ୱିୱଜ୍ଜନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନାତି ୱେରଞ୍ଜାୱଚନେନ । ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ତସ୍ସ କିଲମଥୋ କିଲନ୍ତଭାୱୋ ଅତ୍ତକିଲମଥୋ, ଅତ୍ତପୀଳା ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ କରଣଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ, ଉପୱାସକଣ୍ଟକାପସ୍ସୟସେୟ୍ୟାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ୱିୱଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନଂ। ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱସନ୍ତାନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ୱିସଭାଗରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଦସ୍ସନାଦିସମ୍ଭୱତୋ ବହିଗାମେ ପତିରୂପଟ୍ଠାନେ ୱସନ୍ତାନଂ ତଦଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମେନ ୱତ୍ଥୁକାମପ୍ପହାନତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମେନାତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲୱଚନେନ । କିଲେସକାମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତତ୍ତା ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ୱତ୍ଥୁକାମୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ ୱତ୍ଥୁକାମପ୍ପହାନଂ । କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନୁପାୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ୟୋଗୋ ଅନୁୟୋଗୋ ଅନୁଭୱୋ, ତସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନେ ଉପାୟଦସ୍ସନଂ ।

ସୟମେୱ ଗୋଚରଗାମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାନୁରୂପଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ କାଲୋ ସମ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅଭିୟୋଗୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଉସ୍ସାହଭାୱୋ ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗୋ। ବହିଗାମେ ୱିୱିତ୍ତୋକାସେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରାଭାୱତୋ କାୟୱିୱେକାଦୀସୁ ଅଧିମୁତ୍ତି ତପ୍ପୋଣତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମେନ ୱିୱେକାଧିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତି ।

ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗୱିୱେକାଧିମୁତ୍ତୀନଂ ହେତୁଭୂତା ଏୱ କରୁଣାପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଉପଗମନସ୍ସ ତତୋ ଅପଗମନସ୍ସ କାରଣଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରିମେନ କରୁଣାୟ ଉପଗମନ’’ନ୍ତିଆଦି । କରୁଣାପଞ୍ଞାୟେୱ ହି ଅନନ୍ତରଦୁକସ୍ସ ହେତୂ ହୋନ୍ତି । ଏତେନ ଚ କରୁଣାୟ ଉପଗମନଂ ନ ଲାଭାଦିନିମିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଞାୟ ଅପଗମନଂ ନ ୱିରୋଧାଦିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଉପଗମନାପଗମନାନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ ୱିଭାୱିଭନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିମୁତ୍ତତନ୍ତି ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱଂ । ନିରୁପଲେପନନ୍ତି ଅନୁପଲେପନଂ ଅନଲ୍ଲୀୟନଂ ।

ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମିକସୁଖଂ ନାମ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖଂ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମିକଂ ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମିକସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଭିୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରବହୁଲତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟପଟିଗ୍ଗହଣଧମ୍ମଦେସନାଦିୱସେନ ଉପକାରବହୁଲତଂ । ଦେୱତାନଂ ଉପକାରବହୁଲତଂ ଜନୱିୱିତ୍ତତାୟ । ପଚୁରଜନୱିୱିତ୍ତଞ୍ହି ଠାନଂ ଦେୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢଭାୱନ୍ତି ଆମିସୋପଭୋଗେନ ସଂୱଡ୍ଢିତଭାୱଂ ।

ଏକପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ଥ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ଏକୋତି ଦୁତିୟାଦିପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସମ୍ମୁତିକଥା, ନ ପରମତ୍ଥକଥା । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନା ପରମତ୍ଥଦେସନା ଚାତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତୋୱାତି ଇଧ ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକୋ ଚ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚାତି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । କେନଟ୍ଠେନ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ? ଅସଦିସଟ୍ଠେନ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଅସମସମଟ୍ଠେନ । ସୋ ହି ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନଂ ପଟିପାଟିୟା ଆୱଜ୍ଜନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ବୋଧିସମ୍ଭାରଗୁଣେହି ଚେୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ଚ ସେସମହାଜନେନ ଅସଦିସୋତି ଅସଦିସଟ୍ଠେନପି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟେ ଚସ୍ସ ତେ ଗୁଣା, ତେପି ଅଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠାତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନପି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅସମା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୟମେୱ ଏକୋ ରୂପକାୟଗୁଣେହି ଚେୱ ନାମକାୟଗୁଣେହି ଚ ସମୋତି ଅସମସମଟ୍ଠେନପି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ ।

ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ୱିପ୍ପକତୱଚନମେୱ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ବହୁଜନହିତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନାତି ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ସକ୍କା ଏତଂ ଅଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ପଟିବାହିତୁଂ । ଅପିଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଦସ ପାରମିୟୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ମୟା ପୂରେତବ୍ବା’’ତି କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ ଦାନପାରମିଂ ପୂରେନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ସୀଲପାରମିଂ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାପାରମିନ୍ତି ଇମା ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋପି, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଞାତତ୍ଥଚରିୟଂ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟଂ ପୂରୟମାନୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ବୁଦ୍ଧକାରକେ ଧମ୍ମେ ମତ୍ଥକଂ ପାପେନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱଂ ପହାୟ ତୁସିତପୁରେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାଧିକା ସତ୍ତପଣ୍ଣାସ ୱସ୍ସକୋଟିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଦେୱତାହି ୟାଚିତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେତ୍ୱା ମାୟାଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି, ଅନୂନାଧିକେ ଦସ ମାସେ ଗବ୍ଭୱାସଂ ୱସନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଏକୂନତିଂସ ୱସ୍ସାନି ଅଗାରମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ରାହୁଲଭଦ୍ଦସ୍ସ ଜାତଦିୱସେ ଛନ୍ନସହାୟୋ କଣ୍ଡକଂ ଅସ୍ସୱରମାରୁୟ୍ହ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ତୀଣି ରଜ୍ଜାନି ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ଅନୋମନଦିତୀରେ ପବ୍ବଜନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଛବ୍ବସ୍ସାନି ମହାପଧାନଂ କରୋନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ପରିପାକଗତେ ଞାଣେ ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହରନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ସାୟନ୍ହସମୟେ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ମାରବଲଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମସମନନ୍ତରେ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲକ୍ଖଣେପି ସକଦାଗାମିଫଲକ୍ଖଣେପି ଅନାଗାମିଫଲକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସାୱକାନଂ ୱିୟ ନ ପଟିପାଟିୟା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସହେୱ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସକଲୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦି ଗୁଣରାସି ଆଗତୋୱ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବତ୍ତସବ୍ବକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ବହୁଜନହିତାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ବହୁଜନସୁଖାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ସୁଖତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କତରସତ୍ତଲୋକସ୍ସାତି ? ୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅମତପାନଂ ପିୱି, ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତସ୍ସ । ଭଗୱତା ହି ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡା ଇସିପତନଂ ଆଗମ୍ମ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତା ପବ୍ବଜିତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ମହାୱ॰ ୧୩) ଦେସିତେ ଆୟସ୍ମତା ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସକୋଟିସଙ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ, ଏତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟତ୍ଥେରା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ଏତସ୍ସପି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତତୋ ୟସଦାରକପ୍ପମୁଖେ ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ ପୁରିସେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ତତୋ କପ୍ପାସିକୱନସଣ୍ଡେ ତିଂସ ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟେ ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଚ ଫଲାନି ଚ ସମ୍ପାପେସି, ଏତସ୍ସପି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଗୟାସୀସେ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟପରିୟୋସାନେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮; ମହାୱ॰ ୫୪) ଜଟିଲସହସ୍ସଂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ତତୋ ଲଟ୍ଠିୱନେ ବିମ୍ବିସାରପ୍ପମୁଖା ଏକାଦସ ନହୁତା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ଏକଂ ନହୁତଂ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ତିରୋକୁଟ୍ଟଅନୁମୋଦନାୱସାନେ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭. ୧ ଆଦୟୋ) ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସେହି ଅମତପାନଂ ପୀତଂ । ସୁମନମାଲାକାରସମାଗମେ ଚତୁରାସୀତିୟା, ଧନପାଲସମାଗମେ ଦସହି ପାଣସହସ୍ସେହି, ଖଦିରଙ୍ଗାରଜାତକସମାଗମେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସେହି, ଜମ୍ବୁକଆଜୀୱକସମାଗମେ ଚତୁରାସୀତିୟାୱ, ଆନନ୍ଦସେଟ୍ଠିସମାଗମେ ଚତୁରାସୀତିୟାୱ ପାଣସହସ୍ସେହି ଅମତପାନଂ ପୀତଂ । ପାସାଣକଚେତିୟେ ପାରାୟନସୁତ୍ତକଥାଦିୱସେ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୨ ଆଦୟୋ) ଚୁଦ୍ଦସ କୋଟିୟୋ ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ । ୟମକପାଟିହାରିୟଦିୱସେ ୱୀସତି ପାଣକୋଟିୟୋ, ତାୱତିଂସଭୱନେ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମାତରଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତପ୍ପକରଣଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଅସୀତି ପାଣକୋଟିୟୋ, ଦେୱୋରୋହଣେ ତିଂସ ପାଣକୋଟିୟୋ, ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତନ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୪ ଆଦୟୋ) ଅସୀତି ଦେୱସହସ୍ସାନି ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ । ମହାସମୟସୁତ୍ତନ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧ ଆଦୟୋ) ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ) ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୧୬ ଆଦୟୋ) ସମଚିତ୍ତପଟିପଦାୟାତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୩) ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅଭିସମୟପ୍ପତ୍ତସତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ଏତସ୍ସପି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି । ୟାୱଜ୍ଜଦିୱସା ଇତୋ ପରମ୍ପି ଅନାଗତେ ଇମଂ ସାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ ୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂୟେୱ, ଅୱସେସାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକେ ପନ ମଗ୍ଗଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଭବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଏତେସମ୍ପି ଅତ୍ଥତ୍ଥାୟ ହିତତ୍ଥାୟ ସୁଖତ୍ଥାୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କତମୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଇଦାନି ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଟ୍ଠଂ ଏକପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ତଦତ୍ଥପରିନିପ୍ଫାଦନନ୍ତି ଲୋକତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନଂ, ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସମ୍ପାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ଲୁମ୍ବିନୀୱନେ ଦୁତିୟଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ଲୁମ୍ବିନୀୱନେ ରୂପକାୟେନ ଜାତୋ, ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଧମ୍ମକାୟେନ । ଏୱମାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେରଞ୍ଜାକିତ୍ତନତୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଦସ୍ସେତି, ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲକିତ୍ତନତୋ ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ । ତଥା ପୁରିମେନ ପରାଧୀନକିରିୟାକରଣଂ, ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ତାଧୀନକିରିୟାକରଣଂ । ପୁରିମେନ ୱା କରୁଣାକିଚ୍ଚଂ, ଇତରେନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ, ପୁରିମେନ ଚସ୍ସ ପରମାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ ସମନ୍ନାଗମଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗମନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ପଚ୍ଛିମକୋତି ଗୁଣେନ ପଚ୍ଛିମକୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟାୟପୀତି ଗଣନତୋପି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସଙ୍ଘାତେନ ସମଣଗଣେନା’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬, ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା, ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪; ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ସୀଲାନଂ ସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଘତୋ ସଙ୍ଘଟିତୋ ସମେତୋତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସଙ୍ଘାତୋ, ସମଣଗଣୋ । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆଦିୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲାନଂ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତା, ପଗେୱ ସକଦାଗାମିଆଦୟୋ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦୂରେ ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସାମଗ୍ଗିୟା ସଂହତାୟେୱ । ‘‘ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪), ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪) ୱଚନତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ, ଇଧ ପନ ଅରିୟସଙ୍ଘୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମକୋ, ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ଏତେନାତି ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହୀ’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ । ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚମତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସତସ୍ସ । ନିରବ୍ବୁଦୋତିଆଦୀନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ପରତୋ ଏୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଅସ୍ସୋସୀତି ଏତ୍ଥ ସୱନମୁପଲବ୍ଭୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୋସୀତି ସୁଣି ଉପଲଭୀ’’ତି, ଅଞ୍ଞାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚାୟମୁପଲବ୍ଭୋ ସୱନୱସେନେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ୱାକ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ’’ତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେତି ପନ ଇମିନା ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣେପି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଇଟ୍ଠତୋୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଖୋସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତମେୱ ଇଟ୍ଠତୋୱଧାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି । ଅଥ ପଦପୂରଣତ୍ଥେନ ଖୋସଦ୍ଦେନ କିଂପୟୋଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦପୂରଣେନ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱା’’ତି । ‘‘ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ହି ପଦଂ ଖୋସଦ୍ଦେ ଗହିତେ ତେନ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତୱିଭୂସିତଂ ୱିୟ ହୋନ୍ତଂ ପୂରିତଂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦାନି ସିଲିଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗହିତେ, ତସ୍ମା ପଦପୂରଣେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱ ପୟୋଜନଂ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନସ୍ସ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଦୀପନତଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଏକନ୍ତିକତଂ ।

ୱେରଞ୍ଜୋତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ଜାତୋ’’ତିଆଦି । ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ୱେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ପନ ମନ୍ତବ୍ରହ୍ମକପ୍ପୱସେନ ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ମନ୍ତା ପଧାନମୂଲଭାୱତୋୟେୱ ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ପୱୁତ୍ତା, ଇତରେ ପନ ତନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଜାତା, ତେନ ପଧାନସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଇରୁୱେଦାଦିକେ ମନ୍ତସତ୍ଥେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରୁୱେଦାଦୟୋ ହି ଗୁତ୍ତଭାସିତବ୍ବତାୟ ‘‘ମନ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇଦମେୱ ହୀତି ଅୱଧାରଣେନ ବ୍ରହ୍ମତୋ ଜାତୋତିଆଦିକଂ ନିରୁତ୍ତିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞେପି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁୱିଧା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣା ୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରାହ୍ମଣା ଚାତି । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅରିୟା ପନା’’ତିଆଦି ।

ସମିତପାପତ୍ତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୱସେସତୋ ସୱାସନଂ ସମିତପାପତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ବାହିରକଅୱୀତରାଗସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପାପସମଣତୋ ଭଗୱତୋ ପାପସମଣଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣେନ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ବାହିତପାପୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ ଭିନ୍ନଗାଥାସନ୍ନିସ୍ସିତପଦଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ‘‘ସମିତତ୍ତା ହି ପାପାନଂ, ସମଣୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ସମିତତ୍ତା ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିତପାପୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଇଦଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଗାଥାବନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ନିପାତାନଂ ଇଧ ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତି । ଜାତିସମୁଦାଗତନ୍ତି ଜାତିୟା ଆଗତଂ, ଜାତିସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଲପନମତ୍ତନ୍ତି ପିୟାଲାପୱଚନମତ୍ତଂ । ପିୟସମୁଦାହାରା ହେତେ ଭୋତି ୱା ଆୱୁସୋତି ୱା ଦେୱାନମ୍ପିୟାତି ୱା । ଭୋୱାଦୀ ନାମ ସୋ ହୋତୀତି ୟୋ ଆମନ୍ତନାଦୀସୁ ‘‘ଭୋ ଭୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ସୋ ଭୋୱାଦୀ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସକିଞ୍ଚନୋତି ରାଗାଦୀହି କିଞ୍ଚନେହି ସକିଞ୍ଚନୋ । ରାଗାଦୟୋ ହି ସତ୍ତେ କିଞ୍ଚେନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତି ପଲିବୁନ୍ଧନ୍ତୀତି ‘‘କିଞ୍ଚନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା କିର ଗୋଣେହି ଖଲଂ ମଦ୍ଦାପେନ୍ତା ‘‘କିଞ୍ଚେହି କପିଲ, କିଞ୍ଚେହି କାଳକା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ମଦ୍ଦନଟ୍ଠୋ କିଞ୍ଚନଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗୋତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ଗୋସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧାନଂ ବୁଦ୍ଧି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗୋତମୋତି ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଭିଧାନଂ ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ, ତସ୍ମା ସୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ତାନି ବୁଦ୍ଧିଅଭିଧାନାନି ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନ ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାୟ ଅସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମୁଦାଗତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମଣୋତି ଇମିନା ସରିକ୍ଖକଜନେହି ଭଗୱତୋ ବହୁମତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସମିତପାପତାକିତ୍ତନତୋ, ଗୋତମୋତି ଇମିନା ଲୋକିୟଜନେହି ଉଳାରକୁଲସମ୍ଭୂତତାଦୀପନତୋ । ସକ୍ୟସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ। ଇମିନା ଚ ଉଦିତୋଦିତୱିପୁଲଖତ୍ତିୟକୁଲୱିଭାୱନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପଅଦୀପନ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଖତ୍ତିୟାନଞ୍ହି ଆଦିଭୂତମହାସମ୍ମତମହାରାଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ଉଳାରତମଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲଂ । କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋତି ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ପରିହାନିୟା ଅନଭିଭୂତୋ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ । ତଥା ହି ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅଭିଜାତିୟଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ଅଥ ଖୋ ୱଡ୍ଢିୟେୱ । ଅଭିନିକ୍ଖମନେ ଚ ତତୋ ସମିଦ୍ଧତମଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ । ତେନ ‘‘ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ତତୋ ପରନ୍ତି ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦି ।

ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ଇମଂ ପକାରଂ ଭୂତୋ ଆପନ୍ନୋତି ଇତ୍ତମ୍ଭୂତୋ, ତସ୍ସ ଆଖ୍ୟାନଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଂ, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥଂ ଏୱଂ ପକାରୋ ଭୂତୋ ଜାତୋତି ଏୱଂ କଥନତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନପ୍ପକାରସ୍ସ ଦୀପନତୋ । ତେନ ୟୋଗତୋ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ସାମିଅତ୍ଥେପି ସମାନଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଦୀପନତୋ ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ‘‘ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଅଭି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗତୋତି ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭି ମାତରି ୱିସୟେ ମାତୁୟା ୱା ସାଧୂ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିକରଣତ୍ଥେ ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ୱା ସାମିୱଚନସ୍ସ ୱା ପସଙ୍ଗେ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକେନ ଅଭିସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତୁ ୱିସୟେ ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱା ସାଧୁତ୍ତପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ହି ଦେୱଦତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଇଧ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ତଥା ତତ୍ଥ ‘‘ମାତର’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ଇଧ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ସାଧୁସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଇଧ ଉଗ୍ଗତସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଲ୍ୟାଣୋତି ଭଦ୍ଦକୋ । କଲ୍ୟାଣଭାୱୋ ଚସ୍ସ କଲ୍ୟାଣଗୁଣୱିସୟତାୟାତି ଆହ ‘‘କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି, କଲ୍ୟାଣେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତଂୱିସୟତାୟ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂୱିସୟତା ହେତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗମୋ କଲ୍ୟାଣଗୁଣୱିସୟତାୟ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେଟ୍ଠଗୁଣୱିସୟତାୟ ଏୱ ହି କିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସେଟ୍ଠତା ‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ଭଗୱା ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଗୁଣାନଂ ସଂକିତ୍ତନତୋ ସଦ୍ଦନୀୟତୋ ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ୱଣ୍ଣୋତି ଆହ ‘‘କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତି ଏୱା’’ତି । ୱଣ୍ଣୋୟେୱ ହି କିତ୍ତେତବ୍ବତୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦନୀୟତୋ ସଦ୍ଦୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କିତ୍ତିପରିୟାୟୋ ହି ସଦ୍ଦସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଉଳାରସଦ୍ଦା ଇସୟୋ, ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତପସ୍ସିନୋ’’ତି । ଅଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ଥୁତିଘୋସୋ, ଅଭିତ୍ଥୱୁଦାହାରୋ ।

‘‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ପନ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଆହ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଇତୋ ପରଂ ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପାଳିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ପାଳିୟଂ ପନା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପଦୟୋଜନାପୁବ୍ବକଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତିଆଦୀସୁ ପନଅୟଂ ତାୱ ୟୋଜନା’’ତିଆଦି । ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ସୋ ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ଲୋକନାଥୋ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱାତି ଲଦ୍ଧନାମୋ, ସୋ ଭଗୱା । ଭଗୱାତି ହି ଇଦଂ ସତ୍ଥୁ ନାମକିତ୍ତନଂ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୮୪) । ପରତୋ ପନ ଭଗୱାତି ଗୁଣକିତ୍ତନମେୱ । ୟଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଇତିପିସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଂକିତ୍ତକେନପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତିପି ଅରହଂ ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ନୱହି ପଦେହି ୟେ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅତିୱିୟ ପାକଟା ପଞ୍ଞାତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ତେ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଇତିପେତଂ ଭୂତଂ, ଇତିପେତଂ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬) ୱିୟ ହି ଇଧ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକାରଣତ୍ଥୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଚ ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ବହୁଭାୱୋ ଦୀପିତୋ, ତାନି ଚ ଗୁଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାରଣାନି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନି ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ସଂକିତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନେୱ କତ୍ୱା ସଂକିତ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ, ସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୫-୧୨୮) ସବ୍ବାକାରତୋ ସଂୱଣ୍ଣିତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଇଧାପି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ତତ୍ଥ ପୟୋଜନମାହ ‘‘ଇଦାନି ୱିନୟଧରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥନ୍ତି ଚିତ୍ତସନ୍ତୋସନତ୍ଥଂ, ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଜନନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଆରକତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ଆରକତ୍ତାତି ସୁୱିଦୂରତ୍ତା । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ । ଅରାନନ୍ତି ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ । ହତତ୍ତାତି ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚେୱ ପୂଜାୱିସେସାନଞ୍ଚ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆରକା ହି ସୋ’’ତିଆଦି । ଦୂରତା ନାମ ଆସନ୍ନତା ୱିୟ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ଦୂରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତୋ’’ତି ଆହ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦୂରଭାୱେନେୱ ୱିଦୂରେ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନସ୍ସ କିଲେସେହି ଦୂରେ ଠିତଭାୱୋ, ନ ପଦେସୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା’’ତି । ନନୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଖୀଣାସୱାନଂ ତେ ପହୀନା ଏୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୱାସନାନ’’ନ୍ତି । ନ ହି ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେ ସହ ୱାସନାୟ କିଲେସେ ପହାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏତେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । କା ପନାୟଂ ୱାସନା ନାମ ? ପହୀନକିଲେସସ୍ସପି ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ପୟୋଗସଦିସପୟୋଗହେତୁଭୂତୋ କିଲେସନିସ୍ସିତୋ ସାମତ୍ଥିୟୱିସେସୋ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସ୍ସ ୱସଲସମୁଦାଚାରନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ । କଥଂ ପନ ‘‘ଆରକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଲେସେହୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସାମଞ୍ଞଚୋଦନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ‘‘ଆରକାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୪) ସୁତ୍ତପଦାନେତ୍ଥ ଉଦାହରିତବ୍ବାନି । ଆରକାତି ଚେତ୍ଥ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, କ-କାରସ୍ସ ଚ ହକାରଂ ସାନୁସାରଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଇଦମେତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସୋ ତତୋ ଆରକା ନାମ, ୟସ୍ସ ୟେନାସମଙ୍ଗିତା ।

ଅସମଙ୍ଗୀ ଚ ଦୋସେହି, ନାଥୋ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୫) ।

ଅନତ୍ଥଚରଣେନ କିଲେସା ଏୱ ଅରୟୋତି କିଲେସାରୟୋ। ଅରୀନଂ ହତତ୍ତା ଅରିହାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –

‘‘ୟସ୍ମା ରାଗାଦିସଙ୍ଖାତା, ସବ୍ବେପି ଅରୟୋ ହତା ।

ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ନାଥେନ, ତସ୍ମାପି ଅରହଂ ମତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୬) ।

ୟଞ୍ଚେତଂ ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରଥଚକ୍କସ୍ସ ନାଭି ୱିୟ ମୂଲାୱୟୱଭୂତଂ ଅନ୍ତୋ ବହି ଚ ସମୱଟ୍ଠିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦ୍ୱୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭୀ’’ତି । ନାଭିୟା ନେମିୟା ଚ ସମ୍ବଦ୍ଧଅରସଦିସା ପଚ୍ଚୟଫଲଭୂତେହି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଜରାମରଣେହି ସମ୍ବଦ୍ଧା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାର’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପରିୟନ୍ତଭାୱେନ ପାକଟଂ ଜରାମରଣନ୍ତି ତଂ ନେମିଟ୍ଠାନିୟଂ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଜରାମରଣନେମୀ’’ତି । ୟଥା ରଥଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଧାନକାରଣଂ ଅକ୍ଖୋ, ଏୱଂ ସଂସାରଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆସୱସମୁଦୟୋତି ଆହ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା’’ତି । ଆସୱା ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ଆସୱସମୁଦୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) । ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପପ୍ପଭେଦୋ କାମଭୱାଦିକୋ ତିଭୱୋ ଏୱ ରଥୋ, ତସ୍ମିଂ ତିଭୱରଥେ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ସମଂ, ସବ୍ବସୋ ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋଜିତନ୍ତି ସମାୟୋଜିତଂ। ଆଦିରହିତଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ।

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ଅପସାଦନାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଂସାରୋୱ ସଂସାରଚକ୍କଂ । ଅନେନାତି ଭଗୱତା । ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ବୋଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ମଣ୍ଡଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ଠାନେ କାଲେ ୱା । ବୋଧୀତି ପଞ୍ଞା, ସା ଏତ୍ଥ ମଣ୍ଡା ପସନ୍ନା ଜାତାତି ବୋଧିମଣ୍ଡୋ । ୱୀରିୟପାଦେହୀତି ସଂକିଲେସୱୋଦାନପକ୍ଖିୟେସୁ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନସନ୍ନିକ୍ଖିପନକିଚ୍ଚତାୟ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତେହି ପାଦେହି । ସୀଲପଥୱିୟନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସୀଲମେୱ ପଥୱୀ, ତସ୍ସଂ । ପତିଟ୍ଠାୟାତି ସମ୍ପାଦନୱସେନ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନାତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାଦାନସାଧନତୋ ସଦ୍ଧାୱ ହତ୍ଥୋ, ତେନ । କମ୍ମକ୍ଖୟକରନ୍ତି କାୟକମ୍ମାଦିଭେଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଖୟକରଣତୋ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ । ଞାଣଫରସୁନ୍ତି ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ ମଗ୍ଗଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ।

ଏୱଂ ‘‘ଅରାନଂ ହତତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅରସଙ୍ଖାତଂ ସଂସାରଂ ଚକ୍କଂ ୱିୟ ଚକ୍କନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାକ୍କମେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଅମତଗ୍ଗଂ ଅୱିଞ୍ଞାତପୁବ୍ବକୋଟିକଂ ସଂସାରମଣ୍ଡଲଂ । ସେସା ଦସ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଜାତିପରିୟୋସାନା ଦସ ଧମ୍ମା । କଥଂ ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅରଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତତ୍ତା ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ମୂଲଂ ପଧାନକାରଣଂ ୟେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ତେ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତଂ। ଜରାମରଣଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଏତେସନ୍ତି ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତା, ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଦସ ଧମ୍ମା । ତେସଂ ଭାୱୋ ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତତ୍ତଂ। ସଙ୍ଖାରାଦିଜାତିପରିୟୋସାନାନଂ ଦସଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟୋସାନତ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ନାଭିଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମୂଲତୋ ନେମିଭୂତେନ ଜରାମରଣେନ ଅନ୍ତତୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦୁକ୍ଖାଦୀସୂତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ । ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଞାଣପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ମୋହୋ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ନ ପନ ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ନପି ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୟଥାସଭାୱପ୍ପଟିୱେଧାପ୍ପଦାନତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନେୱ । ଏତ୍ଥ ହି କିଞ୍ଚାପି ଠପେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନପି ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ହି ଉପ୍ପନ୍ନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି, ତଥା ସମୁଦୟଂ ନିରୋଧଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ।

ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଂ କାମଭୱାଦିୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଥା ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ତିଧା କତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟେ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସଙ୍ଖାରାଦିକେ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାତି କାମଭୱେ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ଅରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି କାମଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରାନଂ, କାମଭୱେ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବା ୟେ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରା, ତେସଂ କାମଭୱୂପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତକସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାତି ଚେତ୍ଥ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେସୁ ସହଜାତସ୍ସ ସହଜାତାଦିୱସେନ, ଅସହଜାତସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାଦିୱସେନ, ଅନାନନ୍ତରସ୍ସ ପନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ । ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନତ୍ଥେ ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନୟିଧ ୱିତ୍ଥାରୟିସ୍ସାମ । ଇତରେସୂତି ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ।

ତିଣ୍ଣଂଆୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନାୟତନାନଂ ଘାନାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏକସ୍ସାତି ମନାୟତନସ୍ସ ଇତରେସଂ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇମିନା ନୟେନ ତିଣ୍ଣଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସୋତସମ୍ଫସ୍ସଘାନସମ୍ଫସ୍ସଜିୱ୍ହାସମ୍ଫସ୍ସକାୟସମ୍ଫସ୍ସମନୋସମ୍ଫସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ । ଛନ୍ନଂ ୱେଦନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା, ତଥା ସୋତସମ୍ଫସ୍ସଜା ଘାନସମ୍ଫସ୍ସଜା ଜିୱ୍ହାସମ୍ଫସ୍ସଜା କାୟସମ୍ଫସ୍ସଜା ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି ଇମାସଂ ଛନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ । ଛନ୍ନଂ ତଣ୍ହାକାୟାନନ୍ତି ରୂପତଣ୍ହା ସଦ୍ଦତଣ୍ହା ଗନ୍ଧତଣ୍ହା ରସତଣ୍ହା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବତଣ୍ହା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ତଣ୍ହାକାୟାନଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସା ସା ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କାମଭୱାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତଣ୍ହା ।

ସା ତଣ୍ହାଦିମୂଲିକା କଥା ଅତିସଂଖିତ୍ତାତି ତଂ ଉପାଦାନଭୱେ ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଇମିନା କାମତଣ୍ହାପୱତ୍ତିମାହ, ତଥା ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀତିଆଦୀହି । ସା ପନ ତଣ୍ହା ୟସ୍ମା ଭୁସମାଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା କାମୁପାଦାନଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା’’ତି । ତଥେୱାତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ‘‘ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା’’ତି ୱଚନତୋ ଭୱରାଗୋପି କାମୁପାଦାନମେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତୀତି ମିଜ୍ଜତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମେତ୍ତା, ତଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମେତ୍ତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ ୱା, ତଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତି ଉପ୍ପାଦେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣଂ ଭାୱେତୀତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସେସୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପି ୟୋଜନାସୁ ଏସେୱ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ନତ୍ଥି ପରଲୋକୋ’’ତି ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା କାୟେନ ସୁଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ‘‘ରୂପୀ ମନୋମୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପରୋପି ‘‘ଅରୂପଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତାହିୟେୱ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନମୂଲିକାପି ୟୋଜନା ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱସେନପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପରୋ ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ପରାମସନ୍ତୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘କାମଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ, ତମେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସଙ୍ଖାରା ହେତୁନିବ୍ବତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପି କାମାସୱାଦିନା ସହେତୁକା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେତି ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହଣେ । ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମଂ । ପଞ୍ଞାତି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ପକାରତୋ ଜାନନା । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫଲଧମ୍ମା ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠିତି, କାରଣଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ପଚ୍ଚୟଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାୱବୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞାୟେୱ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ପନ ଅଦିଟ୍ଠେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନମ୍ପି ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ଇଦଂ ପନ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁକାମତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ୟସ୍ମା ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେ କଙ୍ଖାମଲୱିତରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନୀତି ଏତେନ ନୟେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୂ’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ସଙ୍ଖାରା ହେତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି ।

ସଂଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପୋ, ହେତୁ ୱିପାକୋ ଚ । ଅଥ ୱା ହେତୁୱିପାକୋତି ସଂଖିପ୍ପତୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ଏକୱଚନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ତେ ପନ ସଙ୍ଖେପା ଅତୀତେ ହେତୁ, ଏତରହି ୱିପାକୋ, ଏତରହି ହେତୁ, ଆୟତିଂ ୱିପାକୋତି ଏୱଂ କାଲୱିଭାଗେନ ଚତ୍ତାରୋ ଜାତା, ତେନାହ ‘‘ପୁରିମସଙ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ କିଲେସଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ତଣ୍ହୁପାଦାନା ଗହିତା, ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ କମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଭୱୋ ଗହିତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ତେହି ୱିନା ସକିଚ୍ଚାକରଣତୋ ଚ ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅୱିଦ୍ୱା ପରିତସ୍ସତି, ପରିତସିତୋ ଉପାଦିୟତି, ତସ୍ସୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱାପି ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋ, ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) ।

ତତ୍ଥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୨; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪୭) ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିନ୍ତି ପୁରିମେ କମ୍ମଭୱେ, ଅତୀତଜାତିୟଂ କମ୍ମଭୱେ କରିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜାତି ୟୋ ତଦା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ମୋହୋ ୟେନ ମୂଳ୍ହୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସା ଅୱିଜ୍ଜା । ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରାତି ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତୋ ୟା ପୁରିମଚେତନାୟୋ, ୟଥା ‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ମାସମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି ଦାନୂପକରଣାନି ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁରିମଚେତନାୟୋ, ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପନ ହତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠାପୟତୋ ଚେତନା ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକାୱଜ୍ଜନେସୁ ୱା ଛସୁ ଜୱନେସୁ ଚେତନା ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରା ନାମ, ସତ୍ତମା ଭୱୋ । ୟା କାଚି ୱା ପନ ଚେତନା ଭୱୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରା ନାମ । ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହାତି ୟା କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ନିକାମନା ପତ୍ଥନା, ସା ତଣ୍ହା ନାମ । ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନନ୍ତି ୟଂ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ‘‘ଇଦଂ କତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ କାମେ ସେୱିସ୍ସାମି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଉପଗମନଂ ଗହଣଂ ପରାମସନଂ, ଇଦଂ ଉପାଦାନଂ ନାମ । ଚେତନା ଭୱୋତି ‘‘ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତୋ ୟା ପୁରିମା ଚେତନାୟୋ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ୟା ଚେତନା ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଚେତନା ଭୱୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ସବ୍ବେପେତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଦ୍ୱୀହି ୱଟ୍ଟେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତୀତେ କମ୍ମୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରା ଭୱୋ ଚ କମ୍ମଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପନ କମ୍ମସହାୟତାୟ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା ତଦୁପକାରକା ଚାତି କମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ହି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମତାୟ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା ସହଜାତକୋଟିୟା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଉପକାରକା । କମ୍ମମେୱ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ୱେଦନାପରିୟନ୍ତା ପଞ୍ଚ ଏତରହି ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ କିଲେସକମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ତଣ୍ହୁପାଦାନଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତା, ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଖାରା ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଭୱେ ଗହିତେ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି, ତଣ୍ହୁପାଦାନଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୟାୟ ୱା ମୂଳ୍ହୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସା ଅୱିଜ୍ଜାୱ ହୋତୀତି ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋ, ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧ କମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) ।

ତତ୍ଥ ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନନ୍ତି ପରିପକ୍କାୟତନସ୍ସ କମ୍ମକରଣକାଲେ ସମ୍ମୋହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନାନଂ ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥା ଜାତିଜରାମରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଅୱତ୍ଥାନଂ ଗହଣେନ ଅୱତ୍ଥାୱନ୍ତା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ତଦୱିନାଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିଜରାମରଣାପଦେସେନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି । ଅପଦେସେନାତି ଜାତିଜରାମରଣାନଂ କଥନେନ । ଇମେତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ । ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁତୋ ଭାୱୀନଂ ଅନାଗତାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ତେତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଆକାରତୋତି ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅତୀତହେତୁଆଦୀନଂ ୱା ପକାରା ଆକାରା। ତତୋ ଆକାରତୋ । ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅତୀତେ ହେତୁପଞ୍ଚକାଦିଭେଦତୋ ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ।

ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ହେତୁତୋ ଫଲସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ହେତୁଫଲସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଭୂତୋ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ତଥା ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରା । ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରା ପନ ଫଲତୋ ହେତୁନୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ଫଲହେତୁସମ୍ବନ୍ଧଭୂତୋ ଏକୋ ସନ୍ଧି । ଫଲଭୂତୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହେତୁସଭାୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁସଙ୍ଖେପ’’ନ୍ତିଆଦି । ସବ୍ବାକାରତୋତି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଚ ଅୱୁତ୍ତେହି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚ ଆଗତେହି ସବ୍ବେହି ଆକାରେହି । ଜାନାତୀତି ଅୱବୁଜ୍ଝତି । ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ତେସଂୟେୱ ୱେୱଚନଂ । ତନ୍ତି ତଂ ଜାନନଂ । ଞାତଟ୍ଠେନାତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନନଟ୍ଠେନ । ପଜାନନଟ୍ଠେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ।

ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଇଧାନୀତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେ ଧମ୍ମେତି ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ଧମ୍ମେ । ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱାତି ମହାୱଜିରଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା । ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋତି ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ । ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ । ଅରେ ହନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟଦା ଭଗୱା ୱିରଜ୍ଜତି ୱିମୁଚ୍ଚତି, ତଦା ଅରେ ହନତି ନାମ । ତତୋ ପରଂ ପନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହନି ୱିହନି ୱିଦ୍ଧଂସେସୀ’’ତି । ଏୱମ୍ପି ଅରାନଂ ହତତ୍ତା ଅରହନ୍ତି ଏୱଂ ଇମିନାପି ପକାରେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିଅରାନଂ ହତତ୍ତା ଅରହଂ । ଏତ୍ଥେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅରା ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ, ହତା ଞାଣାସିନା ୟତୋ ।

ଲୋକନାଥେନ ତେନେସ, ଅରହନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୮) ।

ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଉତ୍ତମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଅଚେତନେ ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତତ୍ଥେୱ ଲୋକୋ ପୂଜଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜାୱିସେସା ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେତଥାଗତେ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏକେକଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ଏକେକୱିହାରେନ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସତ୍ଥାରଂୟେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତତ୍ତା ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୂଜାୱିସେସାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅମହେସକ୍ଖେହି ଦେୱମନୁସ୍ସେହି କରିୟମାନାନଂ ନାତିଉଳାରାନଂ ପୂଜାୱିସେସାନଂ ଅରହଭାୱେ କା ନାମ କଥା । ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତାପି ଅରହନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ପୂଜାୱିସେସସ୍ସ ଚ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତାପି ଅରହଂ । ଇମସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୂଜାୱିସେସଂ ସହ ପଚ୍ଚୟେହି,

ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅରହତି ଲୋକନାଥୋ ।

ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଅରହନ୍ତି ଲୋକେ,

ତସ୍ମା ଜିନୋ ଅରହତି ନାମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୯) ।

ଅସିଲୋକଭୟେନାତି ଅକିତ୍ତିଭୟେନ, ଅୟସଭୟେନ ଗରହାଭୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତୀତି ‘‘ମା ନଂ କୋଚି ଜଞ୍ଞା’’ତି ରହସି ପାପଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱମେସ ନ କଦାଚି କରୋତୀତି ଏସ ଭଗୱା ପାପହେତୂନଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେୟେୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା କଦାଚିପି ଏୱଂ ନ କରୋତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି ରହୋ ନାମ, ପାପକମ୍ମେସୁ ତାଦିନୋ ।

ରହାଭାୱେନ ତେନେସ, ଅରହଂ ଇତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୦) ।

ଇଦାନି ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହୋତି ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନୀତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋତି ଏତ୍ଥାପି ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅରହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟମପରୋପି ନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ଆରକାତି ଅରହଂ, ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ପନ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋତି ? ୟେ ଅଭାୱିତକାୟା ଅଭାୱିତସୀଲା ଅଭାୱିତଚିତ୍ତା ଅଭାୱିତପଞ୍ଞା, ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପହୀନରାଗଦୋସମୋହା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦା ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅଦସ୍ସାୱିନୋ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନା ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନା ଚ, ତତୋ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣେ ଚେପି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ପାଦେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଅସମ୍ପଜାନୋ ଅସମାହିତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ଆରକାୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୨) ।

ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା ହି ସଚେପି ସାୟଂପାତଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକାୱଚରାୱ ସିୟୁଂ, ନ ତେ ତାୱତା ‘‘ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଥା ସତ୍ଥାପି ନେସଂ । ଇତି ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଦୂରେତି ଅରହଂ । ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସମ୍ମା ନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟେ ନିହୀନାସୟା ନରା ।

ଆରକା ତେହି ଭଗୱା, ଦୂରେ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ତି ॥

ତଥା ଆରକାତି ଅରହଂ, ଆସନ୍ନଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ପନ ଆସନ୍ନଭାୱତୋତି ? ୟେ ଭାୱିତକାୟା ଭାୱିତସୀଲା ଭାୱିତଚିତ୍ତା ଭାୱିତପଞ୍ଞା, ତତୋ ଏୱ ପହୀନରାଗଦୋସମୋହା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ଅରିୟଧମ୍ମେ ସୁୱିନୀତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସାୱିନୋ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା, ତତୋ ଆସନ୍ନଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟୋଜନସତେ ଚେପି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ହୋତି ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ନ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସମ୍ପଜାନୋ ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ସନ୍ତିକେୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୨) ।

ତଥାରୂପା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ସତ୍ଥୁ ୟୋଜନସତନ୍ତରିକାପି ହୋନ୍ତି, ନ ତାୱତା ତେ ‘‘ସତ୍ଥୁ ଦୂରଚାରିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଥା ସତ୍ଥାପି ନେସଂ । ଇତି ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଆସନ୍ନେତି ଅରହଂ । ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୁପ୍ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ।

ଆରକା ତେହି ଆସନ୍ନେ, ତେନାପି ଅରହଂ ଜିନୋ’’ତି ॥

ୟେ ଇମେ ରାଗାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମ୍ପି ସମ୍ପରାୟିକମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ ଆୱହନ୍ତି, ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଏକଂସେନେୱ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ଚ, ତେ ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଞ୍ଚ ପରିପୂରେତୁଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେହି ସାଧୂହି ଦୂରତୋ ରହିତବ୍ବା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା ପହାତବ୍ବାତି ରହା ନାମ, ତେ ଚ ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନା ସୁସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା । ୟଥାହ –

‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗୋ ପହୀନୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ, ସବ୍ବେପି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀନା ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା’’ତି (ପାରା॰ ୯) ।

ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ନ ସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ରହାତି ଅରହୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଓକାରସ୍ସ ସାନୁସାରଂ ଅକାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପାପଧମ୍ମା ରହା ନାମ, ସାଧୂହି ରହିତବ୍ବତୋ ।

ତେସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନତ୍ତା, ଭଗୱା ଅରହଂ ମତୋ’’ତି ॥

ୟେ ତେ ସବ୍ବସୋ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧା ପହୀନକିଲେସା ଭାୱିତମଗ୍ଗା ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧା ଅରହନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱା, ୟେ ଚ ସେଖା ଅପ୍ପତ୍ତମାନସା ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ଥୟମାନା ୱିହରନ୍ତି, ୟେ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧପ୍ପୟୋଗା କଲ୍ୟାଣଜ୍ଝାସୟା ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ପୁଗ୍ଗଲା, ତେହି ନ ରହିତବ୍ବୋ ନ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୋ, ତେ ଚ ଭଗୱତାତି ଅରହଂ। ତଥା ହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସତ୍ଥାରା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମସରୀରେନ ଅୱିରହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ଆୟସ୍ମା ପିଙ୍ଗିୟୋ –

‘‘ପସ୍ସାମି ନଂ ମନସା ଚକ୍ଖୁନାୱ,

ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ।

ନମସ୍ସମାନୋ ୱିୱସେମି ରତ୍ତିଂ,

ତେନେୱ ମଞ୍ଞାମି ଅୱିପ୍ପୱାସଂ ॥

‘‘ସଦ୍ଧା ଚ ପୀତି ଚ ମନୋ ସତି ଚ,

ନାପେନ୍ତିମେ ଗୋତମସାସନମ୍ହା ।

ୟଂ ୟଂ ଦିସଂ ୱଜତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ,

ସ ତେନ ତେନେୱ ନତୋହମସ୍ମୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୪୮-୧୧୪୯) ।

ତେନେୱ ଚ ତେ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୬) ।

କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ଥରି ନିଚ୍ଚଲସଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଇତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନେହି ପୁରିସୱିସେସେହି ଅୱିରହିତବ୍ବତୋ ତେସଞ୍ଚ ଅୱିରହନତୋ ନ ସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ରହା ପରିଚ୍ଚଜନକା, ନତ୍ଥି ୱା ଏତସ୍ସ ରହା ସାଧୂହି ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବତାତି ଅରହଂ। ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ ସଚ୍ଛିକତସଦ୍ଧମ୍ମା, ଅରିୟା ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା ।

ନ ତେହି ରହିତୋ ହୋତି, ନାଥୋ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ତି ॥

ରହୋତି ଚ ଗମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭଗୱତୋ ଚ ନାନାଗତୀସୁ ପରିବ୍ଭମନସଙ୍ଖାତଂ ସଂସାରେ ଗମନଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମକ୍ଖୟକରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସବ୍ବସୋ ସସମ୍ଭାରସ୍ସ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।

ଏୱଂ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ରହୋ ଗମନଂ ଗତୀସୁ ପଚ୍ଚାଜାତୀତିପି ଅରହଂ। ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ରହୋ ୱା ଗମନଂ ୟସ୍ସ, ସଂସାରେ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ।

ପହୀନଜାତିମରଣୋ, ଅରହଂ ସୁଗତୋ ମତୋ’’ତି ॥

ପାସଂସତ୍ତା ୱା ଭଗୱା ଅରହଂ। ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ପସଂସାୟଂ ଅରହସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ପାସଂସଭାୱୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ । ତଥା ହେସ ଅନୁତ୍ତରେନ ସୀଲେନ ଅନୁତ୍ତରେନ ସମାଧିନା ଅନୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଗୁଣେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଣ୍ଡିତପୁରିସେହି ଦେୱେହି ବ୍ରହ୍ମେହି ଭଗୱତା ୱା ପନ ପରିୟୋସାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରୂପୋ । ଇତି ପାସଂସତ୍ତାପି ଭଗୱା ଅରହଂ । ତେନେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଗୁଣେହି ସଦିସୋ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ଲୋକେ ସଦେୱକେ ।

ତସ୍ମା ପାସଂସିୟତ୍ତାପି, ଅରହଂ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ’’ତି ॥

ସବ୍ବସଙ୍ଗହୱସେନ ପନ –

ଆରକା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ, ଆରକା ଚ ୱିଜାନତଂ ।

ରହାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା, ୱିଦୂନମରହେୟ୍ୟତୋ ।

ଭୱେସୁ ଚ ରହାଭାୱା, ପାସଂସା ଅରହଂ ଜିନୋତି ॥

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଇଦାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ । ସାମନ୍ତି ସୟମେୱ, ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ହି ଏତ୍ଥ ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସୟନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନୱସେସାନଂ ନେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଏକଦେସସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱିସେସନପେକ୍ଖା କତ୍ତରି ଏୱ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଇଧ ସଦ୍ଦତୋ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ବୁଜ୍ଝନକିରିୟା ଅୱିସୟା ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସା ୱିସୟଂ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଲକ୍ଖଣରସାଦିତୋ ଚ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ ବୁଜ୍ଝି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାଦୀହି ଅଧିଗମକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅପରଭାଗେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଅଞ୍ଞାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିଜାନିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚମାହ । ପହାତବ୍ବେତି ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟେ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେତି ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ପନେତ୍ଥ ସୋପାଦିସେସାଦିକଂ ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂ ଭେଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତୋ, ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ଅୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନମ୍ପି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉଦ୍ଦେସୋ ଚ ଅୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ କରୀୟତି । ଉଦ୍ଦେସେନ ହି ଉଦ୍ଦିସିୟମାନାନଂ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଅପରିଚ୍ଛେଦେନ ବହୁୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା’’ତି । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେତି ୱା ଫଲୱିମୁତ୍ତୀନମ୍ପି ଗହଣଂ, ନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱାତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଭାୱେତବ୍ବେତି ଏତ୍ଥ ଝାନାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ଚାହାତି ସେଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

କିଂ ପନ ଭଗୱା ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସାଧେତୀତି ? ସାଧେତି ମହାକରୁଣାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବୱିଦୂହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧) ସୁତ୍ତପଦାନି, ଇଦମେୱ ଚ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ସୁତ୍ତପଦଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମାହ, ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସ୍ସ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇମିନାୱ ପାରିସେସଞାୟେନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଧମ୍ମେ ଚ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ୟସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ମୟା ବୁଦ୍ଧାନି, ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଲସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିମୁତ୍ତି ଚ । ଭାୱେତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ପହାତବ୍ବଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ହେତୁୱଚନେନ ପନ ଫଲସିଦ୍ଧିତୋ ତେସଂ ଫଲାନି ନିରୋଧସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନିପି ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକତଂ, ପରିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଇଦମ୍ପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତମେୱାତି ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନାଫଲଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋସ୍ମୀ’ତି ୟୁତ୍ତହେତୁନା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସାଧେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୯୯) ।

ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତା ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲୱିମୁତ୍ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାପି ଭାୱେତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତା, ସବ୍ବେପି ପନ ସଭାୱଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଫଲେନ ୱିନା ହେତୁଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ହେତୁୱଚନେନ ଫଲସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିରୋଧସ୍ସ ହି ସମ୍ପାପନେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଦୟଭାୱୋତି ।

ଏୱଂ ସଚ୍ଚୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମେହି ଚେୱ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଚ ସଚ୍ଚୱସେନେୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମୂଲକାରଣଭାୱେନାତି ସନ୍ତେସୁପି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ କାରଣେସୁ ତେସମ୍ପି ମୂଲଭୂତକାରଣଭାୱେନ । ତଣ୍ହା ହି କମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭାୱହେତୁତୋ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାୟ ପଧାନକାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ଉପ୍ପାଦିକା । ପୁରିମତଣ୍ହାତି ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ତଂସମୁଦୟସ୍ସ ଚ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ନିରୋଧପ୍ପଜାନନାତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିରୋଧସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନା । ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦୟୋ ଚକ୍ଖୁନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ଏକେକକୋଟ୍ଠାସନିଦ୍ଧାରଣେନ । ତଣ୍ହାୟପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋଗଧତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱତ୍ତମାନଭୱେ ତଣ୍ହା ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱେ ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଗହେତବ୍ବା ।

କସିଣାନୀତି କସିଣାରମ୍ମଣିକଜ୍ଝାନାନି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସା ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନାନି ଚ । ନୱ ଭୱାତି କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ ଅରୂପଭୱୋ ସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋତି ନୱ ଭୱା । ତତ୍ଥ ଭୱତୀତି ଭୱୋ, କାମରାଗସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ, କାମସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଭୱୋ କାମଭୱୋ, ଏକାଦସ କାମାୱଚରଭୂମିୟୋ । କାମେ ପହାୟ ରୂପରାଗସଙ୍ଖାତେନ ରୂପେନ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ, ରୂପସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଭୱୋ ରୂପଭୱୋ, ସୋଳସ ରୂପାୱଚରଭୂମିୟୋ । କାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପହାୟ ଅରୂପରାଗସଙ୍ଖାତେନ ଅରୂପେନ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ, ଅରୂପସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଭୱୋ ଅରୂପଭୱୋ, ଚତସ୍ସୋ ଆରୁପ୍ପଭୂମିୟୋ । ସଞ୍ଞାୱତଂ ଭୱୋ ସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ସଞ୍ଞା ୱା ଏତ୍ଥ ଭୱେ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ସୋ କାମଭୱୋ ଚ ଅସଞ୍ଞୀଭୱମୁତ୍ତୋ ରୂପଭୱୋ ଚ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱମୁତ୍ତୋ ଅରୂପଭୱୋ ଚ ହୋତି । ନ ସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ସୋ ରୂପଭୱେକଦେସୋ । ଓଳାରିକତ୍ତାଭାୱତୋ ନେୱସଞ୍ଞା, ସୁଖୁମତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା, ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ। ଅଥ ୱା ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱା ସୁଖୁମାୟ ଚ ଭାୱା ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞା ଅସ୍ମିଂ ଭୱେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ, ସୋ ଅରୂପଭୱେକଦେସୋ । ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ଏକେନ ୱା ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଏକୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ । ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ଚତୂହି ୱା ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ ଅରୂପଭୱୋ ଏୱ । ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ପଞ୍ଚହି ୱା ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ କାମଭୱୋ ଚ ରୂପଭୱେକଦେସୋ ଚ ହୋତି । ୱୋକାରୋତି ୱା ଖନ୍ଧାନମେତମଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଏକୋ ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଏକୱୋକାରଭୱୋତି ଏୱମାଦିନାପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତାରମ୍ମଣୱିସେସାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ୱିପାକଜ୍ଝାନାନଂ ୱା ଏତଂ ଗହଣଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ତଣ୍ହାସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ପନ ୟତ୍ଥ ତେ କିରିୟଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତା ତଣ୍ହା । ଅନୁଲୋମତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଅୱିଜ୍ଜା ସମୁଦୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ତେନାତି ୟସ୍ମା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି, ସବ୍ବସ୍ସପି ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ସବ୍ବାକାରତୋ ଅୱିପରୀତଂ ସୟମେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାସ୍ସ ପରୋପଦେସରହିତସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥସ୍ସ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିନୋ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ନନୁ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ବୁଦ୍ଧଞାଣାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିଭେଦୱସେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏକମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମୱିସୟତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରମୁପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୯) ‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତମସଙ୍ଖତଂ ଅନୱସେସଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ନେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ, ଏକନ୍ତେନ ଚେତଂ ଏୱମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନଂ ସାଧାରଣତା ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଆୱରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେ ୟତ୍ଥ ତଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥାୱରଣସବ୍ଭାୱତୋ ଅନାୱରଣଭାୱୋୟେୱ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଅଞ୍ଞମେୱ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ, ଇଧ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ସ ଚାଧିଗମନେନ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସବ୍ବୱିଦୂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ନ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନତୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥଞାଣସମଧିଗମେନ ହି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୱସେସଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅହୋସୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନିଦଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ କମେନାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଅସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପଟ୍ଠାନେ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଟିୱିଭାଗେନାୱବୋଧୋ ନ ସିୟା, ତଥା ସତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନତ୍ତାକାରେନ ୱିୟ ସବ୍ବଧମ୍ମା ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟେପି ‘‘ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଠିତଲକ୍ଖଣୱିସୟଂ ୱିକପ୍ପରହିତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ସବ୍ବୱିଦୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘ଚରଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ସମାହିତୋ’ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତଦୋସା ନାତିୱତ୍ତି, ଠିତଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଅତୀତାନାଗତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଂ ତଦଭାୱତୋ ଏକଦେସୱିସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ସକିଂୟେୱ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅଥ କମେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏୱମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ତସ୍ସ ଅନୱସେସପ୍ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି ଅପରିୟନ୍ତଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଭଗୱା, ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ନ ଅନୁମାନଞାଣଂ ସଂସୟାଭାୱତୋ । ସଂସୟାନୁବଦ୍ଧଞ୍ହି ଲୋକେ ଅନୁମାନଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେ ଅତ୍ଥାୱିସଂୱାଦନେନ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ ସେସଂ, ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ।

ଅଥ ତମ୍ପି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ସେସଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟାତି ? ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସୟୱିଚାରଣଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସକଲଂ ଏକଦେସୋ ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ନିଚ୍ଚସମାଧାନଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଚ ସକଲସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱେ ତସ୍ସ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା ନ ସିୟା, ଏକନ୍ତେନେୱସ୍ସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପ୍ପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ । ଅତୀତାନାଗତୱିସୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଅନୁମାନାଗମତକ୍କଗହଣୱିରହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ।

ନନୁ ଚ ଏତସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ୟଦା ସକଲଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଦା ସକିଂୟେୱ ସକଲୱିସୟତାୟ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଦୋସା ନାତିୱତ୍ତିୟେୱାତି ? ନ, ତସ୍ସ ୱିସୋଧିତତ୍ତା । ୱିସୋଧିତୋ ହି ସୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ପଚୁରଜନଞାଣସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଞାଣସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତା ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ସକଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂ ଏକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତେୟେୱ ତେ ଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ, ‘‘ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଏୱମେକଜ୍ଝଂ ୱିସୁଂ ସକିଂ କମେନ ୱା ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ସମ୍ମା ସାମଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।

ୱିଜ୍ଜାହୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ୟାଥାୱତୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା, ତମୋକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ପଦାଲନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟସ୍ସ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନପି ୱିଜ୍ଜା । ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ୱା, ଅୱିକଲତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ । ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତି ରୂପିଂ ମନୋମୟଂ ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬) ଇମିନା ନୟେନ ଆଗତା ଇଦ୍ଧି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ଝାନମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତା ମନୋମୟିଦ୍ଧି ନାମ । ଛ ଅଭିଞ୍ଞାତି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିକା ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଗହଣଂ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ନାମ ସଦ୍ଧା ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ୱୀରିୟଂ ସତି ପଞ୍ଞା ଚ । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ହିରିମା, ଓତ୍ତପ୍ପୀ, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି, ପଞ୍ଞୱା ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୦) । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ୟାନି କାନିଚି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୀଲାଦୟୋୟେୱ ପନ୍ନରସ ‘‘ଚରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମେୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ତେସଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହତୋ ନିବ୍ବାନୁପଗମନେ ଏକଂସତୋ ସାଧନଭାୱମାହ । ଇଦାନି ତଦତ୍ଥସାଧନାୟ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚାୟଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା ସାୱକେସୁପି ଲବ୍ଭତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ତଥା, ୟଥା ଭଗୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆସୱକ୍ଖୟୱିଜ୍ଜାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା’’ତି । ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱେନ ଚରଣଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ୟଥାରହଂ ତସ୍ସ ଚ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱସେନ ଅସାଧାରଣସଭାୱସ୍ସ ଭଗୱତି ଉପଲବ୍ଭନତୋ ଆହ ‘‘ଚରଣସମ୍ପଦା ମହାକାରୁଣିକତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା’’ତି । ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜନଂ ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନେସଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଜାନନଂ ସତ୍ଥୁ କରୁଣାୟ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଉଭୟମ୍ପି ଉଭୟତ୍ଥ ସକିଚ୍ଚକମେୱ ସିୟା । ୟତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସା ପଧାନଭାୱୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ନିୟୋଜେତି, ତଥା ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱାୟଂ ଆୱେଣିକା ପଟିପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସା ପନାୟଂ ସତ୍ଥୁ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରନ୍ତପଉଭୟନ୍ତପା ଗହିତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ସତ୍ଥୁ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ଚରଣସମ୍ପଦାୟ କରୁଣାମହତ୍ତଂ । ତେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତି, କରୁଣାୟ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ । ପଞ୍ଞାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିବ୍ବିଦା, କରୁଣାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସହନଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପରଦୁକ୍ଖପରିଜାନନଂ, କରୁଣାୟ ପରଦୁକ୍ଖପତିକାରାରମ୍ଭୋ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଭାୱୋ, କରୁଣାୟ ତଦଧିଗମୋ । ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ତରଣଂ, କରୁଣାୟ ପରେସଂ ତାରଣଂ । ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି, କରୁଣାୟ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି । କରୁଣାୟ ୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ସଂସାରାଭିମୁଖଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତି, ତଥା କରୁଣାୟ ପରେସଂ ଅଭିଂସାପନଂ, ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ପରେହି ଅଭାୟନଂ । କରୁଣାୟ ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ପରଂ ରକ୍ଖତି । ତଥା କରୁଣାୟ ଅପରନ୍ତପୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଅନତ୍ତନ୍ତପୋ, ତେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତଥା କରୁଣାୟ ଲୋକନାଥତା, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନାଥତା । କରୁଣାୟ ଚସ୍ସ ନିନ୍ନତାଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଉନ୍ନମାଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଜନିତାନୁଗ୍ଗହୋ, ପଞ୍ଞାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ, କରୁଣାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହାୟ ପୱତ୍ତୋ । ୟଥା ହି କରୁଣା ଭଗୱତୋ ସିନେହସୋକୱିରହିତା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଅହଂକାରମମଂକାରୱିନିମୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସୋଧିତା ପରମୱିସୁଦ୍ଧା ଗୁଣୱିସେସା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାହି ପକାସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ସୁଗତୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋଭନଗମନତ୍ତା’’ତିଆଦି । ‘‘ଗତେ ଠିତେ’’ତିଆଦୀସୁ ଗମନମ୍ପି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସୋଭନନ୍ତି ସୁଭଂ, ସୁଭଭାୱୋ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟ, ୱିସୁଦ୍ଧତା ଦୋସୱିଗମେନାତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ଗମନଞ୍ଚ ନାମ ବହୁୱିଧନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଗମନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ସୋ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଗତି ଅଧିଗମୋତି ଚ କତ୍ୱା ଗତଂ ଗମନନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ଗମନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ହେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖେମଂ ଦିସନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ପରିପନ୍ଥାଭାୱେନ ସୁଗତିଗମନେପି ଅସଜ୍ଜନ୍ତୋ ସଙ୍ଗଂ ଅକରୋନ୍ତୋ, ପଗେୱ ଇତରତ୍ଥ । ଅଥ ୱା ଏକାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୱସେନେୱ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ମଗ୍ଗାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧଭାୱତୋ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଅବଜ୍ଝନ୍ତୋ ଗତୋ । ୟଂ ଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବଗମନତ୍ଥଂ ଆୱହତି, ସବ୍ବଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆୱହତି, ତଦେୱ ସୋଭନଂ ନାମ, ତେନ ଚ ଭଗୱା ଗତୋତି ଆହ ‘‘ଇତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ’’ତି ସୋଭନତ୍ଥୋ ସୁସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ।

ଅସୁନ୍ଦରାନଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖତ୍ତା ଏକନ୍ତତୋ ସୁନ୍ଦରଂ ନାମ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୂତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚେସ ଠାନଂ ଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫; ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪) । ସମ୍ମାତି ସୁଟ୍ଠୁ । ସୁଟ୍ଠୁ ଗମନଞ୍ଚ ନାମ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ଗମନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି, ପହୀନାନଂ ପୁନ ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତନ୍ତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସାନଂ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗମନଂ, ଇଦଞ୍ଚ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ସମ୍ମାଗମନଂ, ୟାୟ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ସିଦ୍ଧଂ, ସାପି ସମ୍ମାଗମନମେୱାତି ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ସୁଗତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମା ୱା ଆଗତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ସମ୍ପାପନେ ଅୱିପରୀତପଟିପତ୍ତିୟା । ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ କରୋନ୍ତାତି ଏତେନ ମହାବୋଧିୟା ପଟିପଦା ଅୱିଭାଗେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବଦା ହିତସୁଖାୱହଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଇମେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋତି ଏତେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗତିଂ ଦସ୍ସେତି । କାମସୁଖଂ ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋତି ଏତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଗତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ରାତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଭାସନେ । ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ସାଧେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତତ୍ଥଂ । ଅତ୍ଥମୁଖେନ ହି ୱାଚାୟ ଅଭୂତତା ଭୂତତା ୱା । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେନ ସମ୍ପରାୟିକେନ ୱା ଅନତ୍ଥେନ ସଂହିତଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ଅନତ୍ଥାୱହଂ । ନ ଅତ୍ଥୋତି ଅନତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଭାୱୋ ଚ, ତେନ ସଂହିତଂ, ପିସୁଣୱାଚଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମା ୱାଚା ସୀଲୱନ୍ତଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି, ଅଚଣ୍ଡାଲାଦିଂ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଭାସମାନସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦୁତିୟା ଦୁସ୍ସୀଲଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି, ଚଣ୍ଡାଲାଦିମେୱ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଅୱିନୟେନ ଭାସମାନସ୍ସ । ତତିୟା ନେରୟିକାଦିକସ୍ସ ନେରୟିକାଦିଭାୱୱିଭାୱନୀକଥା ୟଥା ‘‘ଆପାୟିକୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ନେରୟିକୋ’’ତିଆଦିକା । ଚତୁତ୍ଥୀ ‘‘ୱେଦୱିହିତେନ ୟଞ୍ଞୱିଧିନା ପାଣାତିପାତାଦିକତଂ ସୁଗତିଂ ଆୱହତୀ’’ତି ଲୋକସ୍ସ ବ୍ୟାମୋହନକଥା । ପଞ୍ଚମୀ ଭୂତେନ ପେସୁଞ୍ଞୁପସଂହାରା କଥା । ଛଟ୍ଠା ୟୁତ୍ତପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତିତା ଦାନସୀଲାଦିକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଭୂତାଦିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ତତୋ ଏୱ ସମ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ଗଦନତୋ ସୁଗତୋ । ଆପାଥଗମନମତ୍ତେନ କସ୍ସଚି ଅପ୍ପିୟମ୍ପି ହି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପିୟଂ ମନାପମେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ପନ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ। ଭଗୱତୋ ହି ୱେନେୟ୍ୟଜନୁପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ ଭଦ୍ଦକଂ । ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକକୁଟିଲାକୁଲତାଦିଦୋସୱିରହିତଂ ୱିଲାସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ୱିପୁଲନିମ୍ମଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସହିତମଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହତାୟ ଚ ସୋଭନମେୱ । ଅଥ ୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ। ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ । ତଥା ୟଂ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଞାତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ସବ୍ବଂ ତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସମ୍ମା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗତୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ସୁଗତୋ ।

ଇଦାନି ଲୋକୱିଦୂତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଥାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ, ୟୋ ୟୋ ଲୋକୋ ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନ ତେନ ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପନ ପକାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଭାୱତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଭାୱତୋତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱତୋ । ସବ୍ବୋ ହି ଲୋକୋ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ । ୟଥାହ ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି । ସମୁଦୟତୋତି ୟତୋ ସମୁଦେତି, ତତୋ ତଣ୍ହାଦିତୋ । ନିରୋଧତୋତି ୟତ୍ଥ ସୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ୱିସଙ୍ଖାରତୋ । ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ୟେନ ୱିଧିନା ସୋ ନିରୋଧୋ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ତତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପକାରସ୍ସ ଅଭାୱା । ଇତି ‘‘ସବ୍ବଥା ଲୋକଂ ଅୱେଦୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥସାଧକଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ନ ଜାୟତି…ପେ॰… ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ସୋ, ଭନ୍ତେ, ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଞାତୁଂ ୱା ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ପାପୁଣିତୁଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ଓକାସଲୋକସ୍ସ ଗତିଂ ସନ୍ଧାୟ ରୋହିତଦେୱପୁତ୍ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ନ ଜାୟତୀତିଆଦିନା ଉଜୁକଂ ଜାତିଆଦୀନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅପରାପରଂ ଚୱନୁପପତନାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । କେଚି ପନ ‘‘ନ ଜାୟତୀତିଆଦି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ଓପପାତିକୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତନ୍ତି ଜାତିଆଦିରହିତଂ । ଗମନେନାତି ପଦସା ଗମନେନ । ଲୋକସ୍ସନ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଞାତେୟ୍ୟନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବଂ । ଦଟ୍ଠେୟ୍ୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପତ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଞାତାୟଂ ଦିଟ୍ଠାୟଂ ପତ୍ତାୟ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସନ୍ତଂ ଞାତା ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠା ଅୟଂ ପତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ନ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକୋ ।

କାମଂ ପଦସା ଗମନେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସନ୍ତଂ ଞାତୁଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ପତ୍ତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା, ଅପି ଚ ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେତି ବ୍ୟାମପ୍ପମାଣେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଇମିନା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ସସଞ୍ଞିମ୍ହୀତି ସଞ୍ଞାୟ ସହିତେ । ଇମିନା ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତି ସଞ୍ଞାସହିତତ୍ତା ଏୱ । ସମନକେତି ସୱିଞ୍ଞାଣକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି, ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ପନ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପସମୁଦାୟମତ୍ତେ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ହି ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସରୀରସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞାପେତି । ଅଦେସମ୍ପି ହି ତଂ ୟେସଂ ନିରୋଧୋ, ତେସଂ ୱସେନ ଦେସତୋପି ଉପଚାରୱସେନ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତି, ଏତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୪; ୱିଭ॰ ୨୦୪) ।

ଗମନେନାତି ପାକତିକଗମନେନ । ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ହେତୁଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । କୁଦାଚନନ୍ତି କଦାଚିପି । ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ପମୋଚନନ୍ତି ପମୁତ୍ତି ନିସ୍ସରଣଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଲୋକନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ହୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଲୋକୱିଦୂତି ସଭାୱାଦିତୋ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ୱିଜାନନ୍ତୋ । ସୁମେଧୋତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଲୋକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପହାନାଭିସମୟେନ ଲୋକନ୍ତଗୂ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ। ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ସମିତତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ୱା ଅଭିସମିତତ୍ତା ସମିତାୱୀ। ନାସୀସତୀତି ନ ପତ୍ଥେତି, ୟଥା ଇମଂ ଲୋକଂ, ଏୱଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ନାସୀସତି ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ।

ଏୱଂ ୟଦିପି ଲୋକୱିଦୁତା ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସିତା ସଭାୱାଦିତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ଲୋକୋ ପନ ଏକଦେସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ତଂ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚ ତୟୋ ଲୋକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହୋ ସନ୍ତାନୋ ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ। ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତୋ, ଲୋକୀୟତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋ । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ସମୂହୋ ସନ୍ତାନୋ ଚ ଓକାସଲୋକୋ ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜଙ୍ଗମା ଥାୱରା ଚ ତେସଞ୍ଚ ଓକାସଭୂତୋତି କତ୍ୱା । ତଦାଧାରତାୟ ହେସ ‘‘ଭାଜନଲୋକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟେପି ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତି ଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଚାତି । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆହାରସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ୱିୟ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ସା ପନାୟଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମୋ, ନ ସତ୍ତଧମ୍ମୋତି ଆହ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଦେସନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, କତ୍ଥଚି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ? ଦେସନାୱିଲାସତୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ଚ । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେ ୟଥାରୁଚି କତ୍ଥଚି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ୟେ ୱା ପନ ୱେନେୟ୍ୟା ସାସନକ୍କମଂ ଅନୋତିଣ୍ଣା, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତି । ୟେ ଚ ଓତିଣ୍ଣା, ତେସଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱିସୟା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା, ଇତରା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱିସୟା । ପୁରିମା କରୁଣାନୁକୂଲା, ଇତରା ପଞ୍ଞାନୁକୂଲା । ସଦ୍ଧାନୁସାରୀଗୋତ୍ତାନଂ ୱା ପୁରିମା । ତେ ହି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପମାଣିକା, ପଚ୍ଛିମା ଧମ୍ମାନୁସାରୀଗୋତ୍ତାନଂ । ସଦ୍ଧାଚରିତତାୟ ୱା ଲୋକାଧିପତୀନଂ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା, ପଞ୍ଞାଚରିତତାୟ ଧମ୍ମାଧିପତୀନଂ ୱସେନ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା । ପୁରିମା ଚ ନେୟ୍ୟତ୍ଥା, ପଚ୍ଛିମା ନୀତତ୍ଥା । ଇତି ଭଗୱା ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଦେସନଂ ଦେସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ‘‘ଅତ୍ତା ଲୋକୋ’’ତି ପରିକପ୍ପନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତୱିସୟା, ନ ସଙ୍ଖାରୱିସୟାତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ପରିବ୍ଭମନ୍ତି । ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନାତି ତେସଂ ପରିବ୍ଭମନେନେୱ ତା ତା ଦିସା ପଭସ୍ସରା ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦିସାତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ, ତସ୍ମା ସୟଂ ୱିରୋଚମାନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ୟତ୍ତକା ଦିସା ଭନ୍ତି ସୋଭେନ୍ତି ଓଭାସୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋତି ତତ୍ତକେନ ପମାଣେନ ସହସ୍ସପ୍ପକାରୋ ଓକାସଲୋକୋ, ସହସ୍ସଲୋକଧାତୁୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତାୱସହସ୍ସୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତାୱ ତତ୍ତକଂ ସହସ୍ସଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତାୱସହସ୍ସୱା । ଏତ୍ଥାତି ସହସ୍ସଲୋକଧାତୁସଙ୍ଖାତେ ଲୋକେ ।

ତମ୍ପୀତି ତିୱିଧମ୍ପି ଲୋକଂ । ସବ୍ବଥା ଅୱେଦୀତି ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝି । କଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝୀତି ଆହ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତଥା ହିସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ‘‘ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ ଭଗୱତା । ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ୟାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଏକୱିଧୋ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଦ୍ୱେ ଲୋକାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ତସ୍ସ ଅଲୋକସଭାୱତ୍ତା । ନନୁ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ଲୋକତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଇଧ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ନ ଲୁଜ୍ଜତି ନ ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ଗହିତୋ ତଥା ନ ହୋତି, ସୋ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା ।

ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଉପେକ୍ଖାୱସେନ । ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରାତି କବଳୀକାରାହାରୋ ଫସ୍ସାହାରୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ତତ୍ଥ କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ଫସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ମନୋସଞ୍ଚେତନା ତୀସୁ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦିମନାୟତନପରିୟନ୍ତାନି । ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ହେଟ୍ଠିମା ଚ ତୟୋ ଆରୁପ୍ପାତି ଇମା ସତ୍ତ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନାନତ୍ତଂ କାୟୋ ଏତେସଂ, ନାନତ୍ତୋ ୱା କାୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନତ୍ତକାୟା, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୨୭; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭.୪୪-୪୫) ଛକାମାୱଚରା ଚ ଦେୱା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକା ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପରିମାଣେସୁ ହି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଦ୍ୱେପି ଏକସଦିସା ନତ୍ଥି । ୟେପି କତ୍ଥଚି ୟମକଭାତରୋ ୱଣ୍ଣେନ ୱା ସଣ୍ଠାନେନ ୱା ଏକସଦିସା ହୋନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତକଥିତହସିତଗମନଠାନାଦୀହି ୱିସେସୋ ହୋତିୟେୱ, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଚ ନେସଂ ତିହେତୁକାପି ଦୁହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ମନୁସ୍ସା ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ଛକାମାୱଚରଦେୱେସୁ ଚ କେସଞ୍ଚି କାୟୋ ନୀଲୋ ହୋତି, କେସଞ୍ଚି ପୀତାଦିୱଣ୍ଣୋ, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଚ ନେସଂ ଦୁହେତୁକାପି ତିହେତୁକାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ତେପି ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ଏକଚ୍ଚେ ୱିନିପାତିକା ପନ ଚତୁଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତକା ଉତ୍ତରମାତା ୟକ୍ଖିନୀ, ପିୟଙ୍କରମାତା, ଧମ୍ମଗୁତ୍ତାତି ଏୱମାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତେସଞ୍ହି ଓଦାତକଆଳମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱିସାମୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଚେୱ କିସଥୂଲରସ୍ସଦୀଘାଦିୱସେନ ଚ କାୟୋ ନାନା ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତିହେତୁକଦୁହେତୁକାହେତୁକୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାପି, ତେ ପନ ଦେୱା ୱିୟ ନ ମହେସକ୍ଖା, କପଣମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅପ୍ପେସକ୍ଖା ଦୁଲ୍ଲଭଘାସଚ୍ଛାଦନା ଦୁକ୍ଖପୀଳିତା ୱିହରନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ କାଳପକ୍ଖେ ଦୁକ୍ଖିତା ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ସୁଖିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପାତୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱିନିପାତିକାତି ୱୁତ୍ତା ସତିପି ଦେୱଭାୱେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ୟେ ପନେତ୍ଥ ତିହେତୁକା, ତେସଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋପି ହୋତି । ପିୟଙ୍କରମାତା ହି ୟକ୍ଖିନୀ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସଜ୍ଝାୟତୋ ସୁତ୍ୱା –

‘‘ମା ସଦ୍ଦଂ କରି ପିୟଙ୍କର, ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମପଦାନି ଭାସତି ।

ଅପିଚ ଧମ୍ମପଦଂ ୱିଜାନିୟ, ପଟିପଜ୍ଜେମ ହିତାୟ ନୋ ସିୟା ॥

‘‘ପାଣେସୁ ଚ ସଂୟମାମସେ, ସମ୍ପଜାନମୁସା ନ ଭଣାମସେ ।

ସିକ୍ଖେମ ସୁସୀଲ୍ୟମତ୍ତନୋ, ଅପି ମୁଚ୍ଚେମ ପିସାଚୟୋନିୟା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) –

ଏୱଂ ପୁତ୍ତକଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତଂ ଦିୱସଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତା । ଉତ୍ତରମାତା ପନ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱାୱ ସୋତାପନ୍ନା ଜାତା । ଏୱମିମେପି କାୟସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ନାନତ୍ତା ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଖାତା ପନ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତଭେଦଭିନ୍ନେନ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ଚେୱ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା ଚ ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେସୁ ହି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକେସୁ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାନଂ କାୟୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେହି ପମାଣତୋ ୱିପୁଲତରୋ ହୋତି, ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ କାୟୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେହିପି ପମାଣତୋ ୱିପୁଲତରୋ ହୋତି । କାମଞ୍ଚ ନେସଂ ପଭାୱସେନପି କାୟୋ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମେହି ଉଳାରତରୋ ହୋତି, ତଂ ପନ ଇଧ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତଥା ହି ପରିତ୍ତାଭାଦୀନଂ ପରିତ୍ତସୁଭାଦୀନଞ୍ଚ କାୟେ ସତିପି ପଭାୱେମତ୍ତେ ଏକତ୍ତୱସେନେୱ ୱୱତ୍ଥପୀୟତୀତି ‘‘ଏକତ୍ତକାୟା’’ତ୍ୱେୱ ତେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱମିମେ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା କାୟସ୍ସ ନାନତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ପନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ଏକତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ୟଥା ଚ ତେ, ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା । ନିରୟେସୁ ହି କେସଞ୍ଚି ଗାୱୁତଂ, କେସଞ୍ଚି ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ, କେସଞ୍ଚି ୟୋଜନଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପନ ୟୋଜନସତିକୋ ଜାତୋ । ତିରଚ୍ଛାନେସୁପି କେଚି ଖୁଦ୍ଦକା, କେଚି ମହନ୍ତା, ପେତ୍ତିୱିସୟେପି କେଚି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥା, କେଚି ଅସୀତିହତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, କେଚି ସୁୱଣ୍ଣା, କେଚି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା, ତଥା କାଲକଞ୍ଚିକା ଅସୁରା । ଅପି ଚେତ୍ଥ ଦୀଘପିଟ୍ଠିକପେତା ନାମ ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକାପି ହୋନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅକୁସଲୱିପାକାହେତୁକାୱ ହୋତି । ଇତି ଆପାୟିକାପି ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକା ପନ ପରିତ୍ତାଭା ଅପ୍ପମାଣାଭା ଆଭସ୍ସରା ‘‘ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ କାୟୋ ଏକପ୍ପମାଣୋୱ ହୋତି, ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ପନ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ନାନା ହୋତି ।

ପରିତ୍ତସୁଭା ଅପ୍ପମାଣସୁଭା ସୁଭକିଣ୍ହା ପନ ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ। ତେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କାୟସ୍ସ ଚେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ଏକତ୍ତା । ‘‘ୱେହପ୍ଫଲାପି ଇମଂୟେୱ ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ଭଜନ୍ତି କାୟସ୍ସ ଚେୱ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱିପାକୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ଏକରୂପତ୍ତା । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ପନ ଅପୁନରାୱତ୍ତନତୋ ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖେ ଠିତା, ନ ସବ୍ବକାଲିକା । କପ୍ପସତସହସ୍ସମ୍ପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମ୍ପି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେ ଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ବୁଦ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନସଦିସା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ, ନ ସତ୍ତାୱାସଂ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ନ ଖୋ ପନ ସୋ ସାରିପୁତ୍ତ ଆୱାସୋ ସୁଲଭରୂପୋ, ୟୋ ମୟା ଅନାୱୁଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁଦ୍ଧାୱାସେହି ଦେୱେହୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୦) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାପି ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ଚତୁତ୍ଥସତ୍ତାୱାସଂ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହିୟତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତସ୍ମା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରିତ୍ତସୁଭାଦୀସୁ ଅକନିଟ୍ଠପରିୟୋସାନାସୁ ନୱସୁ ଭୂମୀସୁ ସତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବା ।

ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ପନ ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱା ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତା ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଧୀ ଚିତ୍ତଂ, ଧୀ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ନାମ ଅଭାୱୋୟେୱ ସାଧୁ । ଚିତ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ୱଧବନ୍ଧାଦିପଚ୍ଚୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତେ ଅସତି ନତ୍ଥେତ’’ନ୍ତି ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା କାଲଂ କତ୍ୱା ରୂପପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ୟୋ ୟସ୍ସ ଇରିୟାପଥୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପଣିହିତୋ ଅହୋସି, ସୋ ତେନ ଇରିୟାପଥେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ କପ୍ପସତାନି ଠିତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ନିପନ୍ନୋ ୱା ହୋତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ତେ ନ ଭଜନ୍ତି । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ପନ ୟଥେୱ ସଞ୍ଞାୟ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ସୁଖୁମତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତଞ୍ହି ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନ ଚ ସବ୍ବସୋ ଅୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ନେୱୱିଞ୍ଞାଣା ନାୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ପରିପ୍ଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚୱନ୍ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ୱିନିପାତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛକାମାୱଚରଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଅପାୟସତ୍ତା ଚ ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସେସା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିକା ଚ ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋତି ଇମା ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିହେଟ୍ଠିମାରୁପ୍ପତ୍ତୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମାତି ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ ୟସୋ ଅୟସୋ ନିନ୍ଦା ପସଂସା ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ତା ଲୋକଧମ୍ମା । ଇମେ ହି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିନୋ ଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ଏତେହି ୱିନିମୁତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ସତ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ତେ ହି ଅପରାପରଂ କଦାଚି ଲୋକଂ ଅନୁପତନ୍ତି, କଦାଚି ତେ ଲୋକୋ ଚ ଅନୁପତତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକଧମ୍ମା ଲୋକଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ଲୋକୋ ଚ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମେ ଅନୁପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬) । ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧି, ତାନି ଏୱ ୱା ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଲାଭୋ। ତଦଭାୱୋ ଅଲାଭୋ। ଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତବ୍ବିସୟୋ ଅନୁରୋଧୋ ଗହିତୋ, ଅଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ୱିରୋଧୋ । ଏୱଂ ୟସାଦୀସୁପି ତବ୍ବିସୟଅନୁରୋଧୱିରୋଧାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲାଭେ ପନ ଆଗତେ ଅଲାଭୋ ଆଗତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଲାଭୋ ଚ ଅଲାଭୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ଚ ଲୋହିତେ ସତି ତଦୁପଘାତୱସେନ ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ଲାଭାଦୀସୁ ଅନୁରୋଧେ ସତି ଅଲାଭାଦୀସୁ ୱିରୋଧୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଏୱ ହୋତି ।

ନୱ ସତ୍ତାୱାସାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଏୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ନୱ ସତ୍ତାୱାସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସତ୍ତା ଆୱସନ୍ତି ଏତେସୂତି ସତ୍ତାୱାସା, ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀଆଦିଭେଦା ସତ୍ତନିକାୟା । ତେ ହି ସତ୍ତନିକାୟା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତାୟ ଏୱ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଆଧାରୋ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି ସମୁଦାୟାଧାରତାୟ ଅୱୟୱସ୍ସ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ସୁଦ୍ଧାୱାସାନମ୍ପି ସତ୍ତାୱାସଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଦସାୟତନାନୀତି ଅରୂପସଭାୱଂ ମନାୟତନଂ ରୂପାରୂପାଦିମିସ୍ସକଂ ଧମ୍ମାୟତନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା କେୱଲଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ୱସେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୟୋ ପଞ୍ଚ, ରୂପାୟତନାଦୟୋ ପଞ୍ଚାତି ଦସାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ତାନିୟେୱ ‘‘ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ‘‘ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ? ଆୟତନତୋ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୪) ଆୟାନଂ ୱା ତନନତୋ ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନାନି । ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସେନ ସେନ ଅନୁଭୱନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି, ତେ ଚ ପନ ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏତାନି ତନୋନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅତିୱିୟ ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ନ ନିୱତ୍ତତି, ତାୱ ନୟନ୍ତି ପୱତ୍ତୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପି ଚ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନାନି । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ଇସ୍ସରାୟତନଂ ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୮) ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨; ୫.୨୩) କାରଣଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚକ୍ଖୁଆଦୀସୁ ଚ ତେ ତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ନିୱସନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ତେ ଆକିଣ୍ଣା ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ନେସଂ ଆକରୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ସମୋସରଣତୋ ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ନେସଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ତନ୍ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭାୱେନ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ନେସଂ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଭାୱେ ଅଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ନେସଂ କାରଣନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ । ଏୱଂ ସେସାନିପି ।

ଇମାନେୱ ପନ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଛୱିଞ୍ଞାଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସ ୱିଦହନାଦିତୋ ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ହି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଏକେକୋ ଧମ୍ମୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଦହତି, ଧୀୟତେ, ୱିଧାନଂ, ୱିଧୀୟତେ ଏତାୟ, ଏତ୍ଥ ୱା ଧୀୟତୀତି ଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକିୟା ହି ଧାତୁୟୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାୱ ହୁତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଧାତୁୟୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଂ, ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୱିଦହନ୍ତି, ଭାରହାରେହି ଚ ଭାରୋ ୱିୟ ସତ୍ତେହି ଧୀୟନ୍ତି ଧାରୀୟନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୱିଧାନମତ୍ତମେୱ ଚେତା ଅୱସୱତ୍ତନତୋ । ଏତାହି ଚ କାରଣଭୂତାହି ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧୀୟତି, ତଥାୱିହିତଞ୍ଚ ତଂ ଏତାସ୍ୱେୱ ଧୀୟତି ଠପୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପି ଚ ୟଥା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅତ୍ତା ନାମ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି, ନ ଏୱମେତା, ଏତା ପନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ । ୟଥା ଚ ଲୋକେ ୱିଚିତ୍ତା ହରିତାଲମନୋସିଲାଦୟୋ ସେଲାୱୟୱା ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମେତାପି ଧାତୁୟୋ ୱିୟ ଧାତୁୟୋ । ୱିଚିତ୍ତା ହେତା ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱାତି । ୟଥା ୱା ସରୀରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତେସୁ ରସସୋଣିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା, ଏୱମେତେସୁପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅୱୟୱେସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ହେତେ ଚକ୍ଖାଦୟୋତି । ଅପି ଚ ଧାତୂତି ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଥା ହି ଭଗୱା ‘‘ଛଧାତୁରୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୩) ଜୀୱସଞ୍ଞାସମୂହନନତ୍ଥଂ ଧାତୁଦେସନମକାସି । ତସ୍ମା ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନପି ଧାତୁୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୱଚନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା, ତାୟ ଚ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତତା ଚ ପକାସିତା ହୋନ୍ତୀତି ତୀଣିପି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନି ଗହିତାନି । ନାମନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଫସ୍ସାଦୟୋ । ରୂପନ୍ତି ଭୂତୁପାଦାୟରୂପାନି, ତାନି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ପଥୱୀଆଦୟୋତି ଅୱିସେସେନେୱ ସଲକ୍ଖଣତୋ ସଙ୍ଖାରା ଗହିତା । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ୟେ ତେ ସୱିସେସା କୁସଲାଦୟୋ ହେତୁଆଦୟୋ ଚ, ତେପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଇତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନେସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସୟଂ ଜାନାତୀତି ଆଗମ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ସେତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ ମିଗାସୟୋ ୱିୟ । ୟଥା ମିଗୋ ଗୋଚରାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱନଗହନେ ସୟତୀତି ସୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ୟତ୍ଥ ସେତି, ସୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀ ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠୀନଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ସତ୍ତା ଇମା ଏୱ ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସନ୍ନିସ୍ସିତା । ୟଥାହ ‘‘ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋ ଖ୍ୱାୟଂ କଚ୍ଚାନ ଲୋକୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥିତଞ୍ଚେୱ ନତ୍ଥିତଞ୍ଚା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) । ଅତ୍ଥିତାତି ହି ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନତ୍ଥିତାତି ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ । ଅୟଂ ତାୱ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଆସୟୋ, ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ଆସୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୫) ୱୁତ୍ତଂ। ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଜାନନ୍ତୋ ଚ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ତେସଞ୍ଚ ଞାଣାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଜାନାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମଗରୁକୋ କାମାସୟୋ କାମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି, କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ’’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ଅନୁସୟଂ ଜାନାତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ସୟନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ନେସଂ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପହୀନା ହି କିଲେସା କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କେ ପନ ତେ ? କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅନାଗତା କିଲେସା, ଅତୀତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ତଂସଭାୱତ୍ତା ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ କାଲଭେଦେନ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅନୁସୟଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ପରୋପରଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଜାନାତି ।

ଚରିତଂ ଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଚରିତନ୍ତି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ତଞ୍ହି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୧୪ ଆଦୟୋ) ଚରିତନିଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଅଥ ୱା ଚରିତନ୍ତି ଚରିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତା ପନ ରାଗଦୋସମୋହସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କୱସେନ ଛ ମୂଲଚରିୟା, ତାସଂ ଅପରିୟନ୍ତୋ ଅନ୍ତରଭେଦୋ, ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ପନ ତେସଟ୍ଠିୱିଧୋ । ତଂ ଚରିତଂ ସଭାୱତୋ ସଂକିଲେସତୋ ୱୋଦାନତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଫଲତୋ ନିସ୍ସନ୍ଦତୋତି ଏୱମାଦିନା ପକାରେନ ଜାନାତି ।

ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ । ସା ଦୁୱିଧା ହୀନାଧିମୁତ୍ତି ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତୀତି । ୟାୟ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ ସେୱନ୍ତି, ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ଚ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେ ଏୱ । ସଚେ ହି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ନ ସୀଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ସୀଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେପି ନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ସଦିସେ ସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ସଚେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂ, ଇତରେ ଅସାରୁପ୍ପା, ତେପି ନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ସଦିସେ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେ ଏୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ କିର ନାଗଦୀପେ ଚେତିୟୱନ୍ଦନାୟ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ମନୁସ୍ସେହି ନିମନ୍ତିତୋ ଥେରେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଅସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି, ଧୁରୱିହାରେପି ଏକୋ ଅସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେସୁ ଗାମଂ ଓସରନ୍ତେସୁ ତେ ଉଭୋ ଜନା କିଞ୍ଚାପି ଆଗନ୍ତୁକେନ ନେୱାସିକୋ, ନେୱାସିକେନ ୱା ଆଗନ୍ତୁକୋ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ହସିତ୍ୱା ହସିତ୍ୱା କଥୟମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଥେରୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଜାନିତ୍ୱା ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୮୫ ଆଦୟୋ) କଥିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱମୟଂ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପସେୱନାଦିନିୟାମିକା ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଅଜ୍ଝାସୟଭାୱୋ ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି । ‘‘ଇମସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତି ହୀନା, ଇମସ୍ସ ପଣୀତା । ତତ୍ଥାପି ଇମସ୍ସ ମୁଦୁ, ଇମସ୍ସ ମୁଦୁତରା, ଇମସ୍ସ ମୁଦୁତମା’’ତିଆଦିନା ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅଧିମୁତ୍ତିୟା ପନ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱାଦିକୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱାଦିନା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେତି ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହରଜଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅପ୍ପଂ ୱା ରାଗାଦିରଜଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅନୁସ୍ସଦରାଗାଦିରଜା ସତ୍ତା । ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ । ମହାରଜକ୍ଖେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଉସ୍ସଦରାଗାଦିରଜା ମହାରଜକ୍ଖା । ଜାନାତୀତି ‘‘ଇମସ୍ସ ରାଗରଜୋ ଅପ୍ପୋ, ଇମସ୍ସ ଦୋସରଜୋ ଅପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖାଦିକେ ଜାନାତି ।

ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ତିଖିଣେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ମୁଦୁକେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଉପନିସ୍ସୟଭୂତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ସ୍ୱାକାରେତି ସୁନ୍ଦରାକାରେ, କଲ୍ୟାଣପକତିକେ ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ୱା ଆସୟାଦୟୋ ଆକାରା କୋଟ୍ଠାସା ସୁନ୍ଦରା, ତେ ସ୍ୱାକାରା। ୱିପରୀତା ଦ୍ୱାକାରା । ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସୁକରେ ସଦ୍ଧେ ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ଚ, ୟେ ୱା କଥିତଂ କାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ, ତେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା। ୱିପରୀତା ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟା । ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେତି ଏତ୍ଥ ୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା କମ୍ମାୱରଣକିଲେସାୱରଣୱିପାକାୱରଣରହିତା, ତେ ଭବ୍ବା। ୱିପରୀତା ଅଭବ୍ବା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଅପରିମାଣେ ସତ୍ତେ ଆସୟାଦିତୋ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।

ନନୁ ଚ ସତ୍ତେସୁ ପମାଣାଦିପି ଜାନିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପନ ଜାନନଂ ନ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟାତି ଇଧ ନ ଗହିତଂ, ଭଗୱତୋ ପନ ତମ୍ପି ସୁୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତମେୱ, ପୟୋଜନାଭାୱା ଦେସନଂ ନାରୁଳ୍ହଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପରିତ୍ତଂ ନଖସିଖାୟଂ ପଂସୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ବହୁତରଂ ୟୋ ୱାୟଂ ମୟା ପରିତ୍ତୋ ନଖସିଖାୟଂ ପଂସୁ ଆରୋପିତୋ, ଅୟଂ ୱା ମହାପଥୱୀ’’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୨୧) ।

ଏୱଂ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଓକାସଲୋକସ୍ସପି ତଥେୱ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ଚସତ୍ତଲୋକୋ’’ତିଆଦି। ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍କୱାଳନ୍ତି ଲୋକଧାତୁ । ସା ହି ନେମିମଣ୍ଡଲସଦିସେନ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେନ ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚକ୍କୱାଳ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନୀତି ଉପଡ୍ଢଚତୁତ୍ଥାନି, ତୀଣି ସତାନି ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନହୁତାନୀତି ଦସସହସ୍ସାନି । ସଙ୍ଖାତାତି କଥିତା । ୟସ୍ମା ପଥୱୀ ନାମାୟଂ ତିରିୟଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ତସ୍ମା ‘‘ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି ବହଲତୋୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେହି ତଂତଂଚକ୍କୱାଳପଥୱୀ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ? ନ ତଦଞ୍ଞଚକ୍କୱାଳପଥୱିୟା ଏକାବଦ୍ଧଭାୱତୋ । ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ହି ପତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାଳସଦିସେ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକଧାତୂନଂ ଅନ୍ତରେୟେୱ ପଥୱୀ ନତ୍ଥି ଲୋକନ୍ତରନିରୟଭାୱତୋ, ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାନଂ ପନ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତନ୍ତରେହି ସମ୍ବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ପଥୱୀ ଏକାବଦ୍ଧାୱ, ୱିୱଟ୍ଟକାଲେ ସଣ୍ଠହମାନାପି ପଥୱୀ ୟଥାସଣ୍ଠିତପଥୱିୟା ଏକାବଦ୍ଧାୱ ସଣ୍ଠହତି ।

ସଣ୍ଠିତୀତି ହେଟ୍ଠା ଉପରିତୋ ଚାତି ସବ୍ବସୋ ଠିତି । ଏୱଂ ସଣ୍ଠିତେତି ଏୱଂ ଅୱଟ୍ଠିତେ । ଏତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳେ । ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋତି ଓଗାହିତ୍ୱା ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱାତି ତତ୍ତକମେୱ ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସତସହସ୍ସାନିୟେୱ ଉଗ୍ଗତୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉବ୍ବେଧୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରାପିସ୍ସ ତତ୍ତକାୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସିନେରୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବତରାଜା ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଆୟାମେନ, ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ୱିତ୍ଥାରେନା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ।

ସିନେରୁପବ୍ବତୁତ୍ତମୋତି ପବ୍ବତେସୁ ଉତ୍ତମୋ, ପବ୍ବତୋୟେୱ ୱା ଉତ୍ତମୋ ପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ, ସିନେରୁସଙ୍ଖାତୋ ପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ ସିନେରୁପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ, ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଚ ପାଚୀନପସ୍ସଂ ରଜତମୟଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପଭାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତିୟା ପାଚୀନଦିସାୟ ସମୁଦ୍ଦୋଦକଂ ଖୀରଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି । ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ପନ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟଂ, ତସ୍ମା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ସମୁଦ୍ଦୋଦକଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ଆକାସଂ । ପଚ୍ଛିମପସ୍ସଂ ଫଲିକମୟଂ । ଉତ୍ତରପସ୍ସଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ । ଚତ୍ତାରୋ ସମୁଦ୍ଦାପି ସିନେରୁରସ୍ମୀହି ଏୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ତଥା ହି ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ରଜତମଣିରସ୍ମିୟୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ମଣିଫଲିକରସ୍ମିୟୋ, ପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଫଲିକସୁୱଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ, ଉତ୍ତରପାଚୀନପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣରଜତରସ୍ମିୟୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାସଂ ରସ୍ମୀନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ମହାସମୁଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି ।

ତତୋତି ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ । ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନାତି ଉପଡ୍ଢେନ ଉପଡ୍ଢେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ସମୁଦ୍ଦେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ତତ୍ତକମେୱ ଉପରି ଉଗ୍ଗତୋ ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତୋ, ଏକୱୀସତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ତତ୍ତକମେୱ ଚ ଉପରି ଉଗ୍ଗତୋ ଈସଧରୋ ପବ୍ବତୋତି ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢପ୍ପମାଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳପାଦମୂଲା ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନୋ, ଏୱଂ ୟାୱ ସିନେରୁପାଦମୂଲାତି ହେଟ୍ଠା ସିନେରୁପ୍ପମାଣତୋ ଉପଡ୍ଢପ୍ପମାଣୋପି ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତୋ ପଥୱିୟଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଏୱଂ ଈସଧରାଦୟୋପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନୋ ଅନୁପୁବ୍ବପୋଣୋ ଅନୁପୁବ୍ବପବ୍ଭାରୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୮୪; ଉଦା॰ ୪୫) । ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେ ସୀଦନ୍ତରସମୁଦ୍ଦା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ କିର ଉଦକଂ ସୁଖୁମଂ ମୋରପତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ସୀଦତେୱ, ତସ୍ମା ତେ ସୀଦସମୁଦ୍ଦା ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ସିନେରୁଆଦୀନଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମସମାନପଅମାଣାତି ୱଦନ୍ତି । ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତାତି ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହା ଚ ଉଗ୍ଗତା ଚ । ବ୍ରହାତି ମହନ୍ତା ।

ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋତି ପରିକ୍ଖିପନୱସେନ ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଠିତା । ସିନେରୁଂ ତାୱ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ ୟୁଗନ୍ଧରୋ, ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଈସଧରୋ । ଏୱଂ ତଂ ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା ‘‘ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିନତକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ଅନୁକ୍କମୋ ଆଗତୋ । ତଥା ହି ନିମିଜାତକେ –

‘‘ସହସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ହୟୱାହିଂ, ଦିବ୍ବୟାନମଧିଟ୍ଠିତୋ ।

ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ ।

ଦିସ୍ୱାନାମନ୍ତୟୀ ସୂତଂ, ଇମେ କେ ନାମ ପବ୍ବତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୬)

ଏୱଂ ନିମିମହାରାଜେନ ପୁଟ୍ଠେନ ମାତଲିଦେୱପୁତ୍ତେନ –

‘‘ସୁଦସ୍ସନୋ କରୱୀକୋ, ଈସଧରୋ ୟୁଗନ୍ଧରୋ ।

ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରୀ ବ୍ରହା ॥

‘‘ଏତେ ସୀଦନ୍ତରେ ନଗା, ଅନୁପୁବ୍ବସମୁଗ୍ଗତା ।

ମହାରାଜାନମାୱାସା, ୟାନି ତ୍ୱଂ ରାଜ ପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୮-୫୬୯)

ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅୟଂ, ମହାରାଜ, ଏତେସଂ ସବ୍ବବାହିରୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ପବ୍ବତୋ ନାମ, ତଦନନ୍ତରେ କରୱୀକୋ ନାମ, ସୋ ସୁଦସ୍ସନତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପନ ତେସଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋପି ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । କରୱୀକସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଈସଧରୋ ନାମ, ସୋ କରୱୀକତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ଈସଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ୟୁଗନ୍ଧରୋ ନାମ, ସୋ ଈସଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ୟୁଗନ୍ଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ନେମିନ୍ଧରୋ ନାମ, ସୋ ୟୁଗନ୍ଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ନେମିନ୍ଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ୱିନତକୋ ନାମ, ସୋ ନେମିନ୍ଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ୱିନତକସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ନାମ, ସୋ ୱିନତକତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ଏତେ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦେ ସତ୍ତ ପବ୍ବତା ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମୁଗ୍ଗତା ସୋପାନସଦିସା ହୁତ୍ୱା ଠିତା’’ତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୨୨.୫୬୯) ।

ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋତି ହିମୱା ପବ୍ବତୋ ପଞ୍ଚ ୟୋଜନସତାନି ଉଚ୍ଚୋ, ଉବ୍ବେଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହିମୱାତି ହିମପାତସମୟେ ହିମୟୁତ୍ତତାୟ ହିମଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହିମୱା, ଗିମ୍ହକାଲେ ହିମଂ ୱମତୀତି ହିମୱା । ପବ୍ବତୋତି ସେଲୋ । ସେଲୋ ହି ସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତେହି ପବ୍ବେହି ସହିତତ୍ତା ‘‘ପବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପସୱନାଦିୱସେନ ଜଲସ୍ସ ସାରଭୂତାନଂ ଭେସଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଗିରଣତୋ ‘‘ଗିରୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋଜନାନଂ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ଆୟତୱିତ୍ଥତୋତି ୟୋଜନାନଂ ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ତୀଣି ୟୋଜନସହସ୍ସାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସେହି, କୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋତି ସୁଦସ୍ସନକୂଟଚିତ୍ରକୂଟାଦୀହି ଚତୁରାସୀତିକୂଟସହସ୍ସେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ, ସୋଭିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୧୯; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) – ଅୟଂ ହିମୱା ନାମ ପବ୍ବତୋ ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଦମାନପଞ୍ଚସତନଦୀୱିଚିତ୍ତୋ, ୟତ୍ଥ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରେନ ଚେୱ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ପଣ୍ଣାସ ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପରିମଣ୍ଡଲା ଅନୋତତ୍ତଦହୋ କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡଦହୋ ରଥକାରଦହୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ କୁଣାଲଦହୋ ମନ୍ଦାକିନୀଦହୋ ସୀହପ୍ପପାତଦହୋତି ସତ୍ତ ମହାସରା ପତିଟ୍ଠିତା । ତେସୁ ଅନୋତତ୍ତୋ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ ଚିତ୍ରକୂଟଂ କାଳକୂଟଂ ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ କେଲାସକୂଟନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପବ୍ବତେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧଂ ଅନ୍ତୋୱଙ୍କଂ କାକମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ । ଚିତ୍ରକୂଟଂ ସବ୍ବରତନମୟଂ । କାଳକୂଟଂ ଅଞ୍ଜନମୟଂ । ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ ସାନୁମୟଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣଂ କାଳାନୁସାରିୟାଦିମୂଲଗନ୍ଧୋ ଚନ୍ଦନାଦିସାରଗନ୍ଧୋ ସରଲାଦିଫେଗ୍ଗୁଗନ୍ଧୋ ଲୱଙ୍ଗାଦିତଚଗନ୍ଧୋ କପିଟ୍ଠାଦିପପଟିକଗନ୍ଧୋ ସଜ୍ଜାଦିରସଗନ୍ଧୋ ତମାଲାଦିପତ୍ତଗନ୍ଧୋ ନାଗକୁଙ୍କୁମାଦିପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ଜାତିଫଲାଦିଫଲଗନ୍ଧୋ ସବ୍ବଥା ଗନ୍ଧଭାୱତୋ ଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋତି ଇମେହି ଦସହି ଗନ୍ଧେହି ଉସ୍ସନ୍ନଂ ନାନପ୍ପକାରଓସଧସଞ୍ଛନ୍ନଂ କାଳପକ୍ଖଉପୋସଥଦିୱସେ ଆଦିତ୍ତମିୱ ଅଙ୍ଗାରଂ ଜଲନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ଥେୱ ନନ୍ଦମୂଲକଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୫) ନାମ ପବ୍ଭାରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନୋକାସୋ । ତିସ୍ସୋ ଗୁହାୟୋ ସୁୱଣ୍ଣଗୁହା ମଣିଗୁହା ରଜତଗୁହାତି । ତତ୍ଥ ମଣିଗୁହାଦ୍ୱାରେ ମଞ୍ଜୂସକୋ ନାମ ରୁକ୍ଖୋ ୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ, ୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ, ସୋ ୟତ୍ତକାନି ଉଦକେ ୱା ଥଲେ ୱା ପୁପ୍ଫାନି, ସବ୍ବାନି ପୁପ୍ଫତି ୱିସେସେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଗମନଦିୱସେ, ତସ୍ସୂପରିତୋ ସବ୍ବରତନମାଳୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମଜ୍ଜନକୱାତୋ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତି, ସମକରଣୱାତୋ ସବ୍ବରତନମୟଂ ୱାଲିକଂ ସମଂ କରୋତି, ସିଞ୍ଚନକୱାତୋ ଅନୋତତ୍ତଦହତୋ ଆନେତ୍ୱା ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚତି, ସୁଗନ୍ଧକରଣୱାତୋ ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ଧରୁକ୍ଖାନଂ ଗନ୍ଧେ ଆନେତି, ଓଚିନକୱାତୋ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପାତେତି, ସନ୍ଥରଣକୱାତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସନ୍ଥରତି, ସଦା ପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ ଚେତ୍ଥ ଆସନାନି ହୋନ୍ତି । ୟେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଦିୱସେ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଚ ସବ୍ବପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ପକତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦତି । ତତୋ ସଚେ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେପି ତଙ୍ଖଣଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦନ୍ତି, ନିସୀଦିତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ତତୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଅଧୁନାଗତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥାୟ ‘‘କଥମଧିଗତ’’ନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତଦା ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଉଦାନବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଭାସତି । ଏୱମିଦଂ ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୱାସଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କେଲାସକୂଟଂ ପନ ରଜତମୟଂ । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଚିତ୍ରକୂଟାଦୀନି ସୁଦସ୍ସନେନ ସମାନୁବ୍ବେଧସଣ୍ଠାନାନି ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତାନି । ସବ୍ବାନି ପନ ପୁଥୁଲତୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାନି, ଆୟାମତୋ ପନ ଉବ୍ବେଧତୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତାନେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତାନି ସବ୍ବାନି ଦେୱାନୁଭାୱେନ ନାଗାନୁଭାୱେନ ଚ ଠସ୍ସନ୍ତି, ନଦିୟୋ ଚ ତେସୁ ସନ୍ଦନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଉଦକଂ ଅନୋତତ୍ତମେୱ ପୱିସତି, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ଉତ୍ତରେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପବ୍ବତନ୍ତରେନ ତତ୍ଥ ଓଭାସଂ କରୋନ୍ତି, ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ କରୋନ୍ତି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ଅନୋତତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି । ତତ୍ଥ ରତନମୟମନୁଞ୍ଞସୋପାନସିଲାତଲାନି ନିମ୍ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାନି ଫଲିକସଦିସନିମ୍ମଲୂଦକାନି ନ୍ହାନତିତ୍ଥାନି ତଦୁପଭୋଗୀସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୁନାୱ ସୁପ୍ପଟିୟତ୍ତାନି ସୁସଣ୍ଠିତାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା ଚ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଚ ଇସୟୋ ନ୍ହାୟନ୍ତି, ଦେୱୟକ୍ଖାଦୟୋ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ କୀଳନ୍ତି ।

ତସ୍ସ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୀହମୁଖଂ ହତ୍ଥିମୁଖଂ ଅସ୍ସମୁଖଂ ଉସଭମୁଖନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମୁଖାନି ହୋନ୍ତି, ୟେହି ଚତସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ସୀହମୁଖେନ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀତୀରେ ସୀହା ବହୁତରା ହୋନ୍ତି, ହତ୍ଥିମୁଖାଦୀହି ହତ୍ଥିଅସ୍ସଉସଭା । ପୁରତ୍ଥିମଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ଅନୋତତ୍ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଇତରା ତିସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ଅନୁପଗମ୍ମ ପାଚୀନହିମୱନ୍ତେନେୱ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସତି । ପଚ୍ଛିମଦିସତୋ ଚ ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦିୟୋପି ତଥେୱ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମହିମୱନ୍ତେନେୱ ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତେନେୱ ଚ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସନ୍ତି । ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ପନ ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନେୱ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିକ୍ଖେପେନ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣା ଉଦକଧାରା ହୁତ୍ୱା ଆକାସେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତିୟଗ୍ଗଳେ ନାମ ପାସାଣେ ପତିତା, ପାସାଣୋ ଉଦକଧାରାୱେଗେନ ଭିନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନପ୍ପମାଣା ତିୟଗ୍ଗଳା ନାମ ମହାପୋକ୍ଖରଣୀ ଜାତା, ମହାପୋକ୍ଖରଣିୟା କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତା, ତତୋ ଘନପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିସଦିସା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ସା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୋତତ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆୱଟ୍ଟଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘କଣ୍ହଗଙ୍ଗା’’ତି, ଆକାସେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆକାସଗଙ୍ଗା’’ତି, ତିୟଗ୍ଗଳପାସାଣେ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନୋକାସେ ଠିତା ‘‘ତିୟଗ୍ଗଳପୋକ୍ଖରଣୀ’’ତି, କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ବହଲଗଙ୍ଗା’’ତି, ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଉମଙ୍ଗଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପନ ଗଙ୍ଗା ୟମୁନା ଅଚିରୱତୀ ସରଭୂ ମହୀତି ପଞ୍ଚଧା ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା । ଏୱମେତା ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ ହିମୱନ୍ତତୋ ପଭୱନ୍ତି ।

ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହସ୍ସ ପନ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.୧୬.ଛଦ୍ଦନ୍ତଜାତକୱଣ୍ଣନା) ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ଠାନେ ସେୱାଲୋ ୱା ପଣକଂ ୱା ନତ୍ଥି, ମଣିକ୍ଖନ୍ଧୱଣ୍ଣଂ ଉଦକମେୱ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ତଦନନ୍ତରଂ ୟୋଜନୱିତ୍ଥତଂ ସୁଦ୍ଧକଲ୍ଲହାରୱନଂ ତଂ ଉଦକଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ୟୋଜନୱିତ୍ଥତମେୱ ସୁଦ୍ଧନୀଲୁପ୍ପଲୱନଂ ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ, ୟୋଜନୟୋଜନୱିତ୍ଥତାନେୱ ରତ୍ତୁପ୍ପଲସେତୁପ୍ପଲରତ୍ତପଦୁମସେତପଦୁମକୁମୁଦୱନାନି ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତାନି, ଇମେସଂ ପନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି କଲ୍ଲହାରାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୋମିସ୍ସକୱନଂ ୟୋଜନୱିତ୍ଥତମେୱ ତାନି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ନାଗାନଂ କଟିପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ୟୋଜନୱିତ୍ଥତମେୱ ରତ୍ତସାଲିୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦକପରିୟନ୍ତେ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତସୁରଭିସୁଖୁମକୁସୁମସମାକିଣ୍ଣଂ ଖୁଦ୍ଦକଗଚ୍ଛୱନନ୍ତି ଇମାନି ଦସ ୱନାନି ୟୋଜନୟୋଜନୱିତ୍ଥତାନେୱ । ତତୋ ଖୁଦ୍ଦକରାଜମାସମହାରାଜମାସମୁଗ୍ଗୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ତିପୁସଏଳାଲୁକଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡୱଲ୍ଲିୱନାନି, ତତୋ ପୂଗରୁକ୍ଖପ୍ପମାଣଂ ଉଚ୍ଛୁୱନଂ, ତତୋ ହତ୍ଥିଦନ୍ତପ୍ପମାଣଫଲଂ କଦଲିୱନଂ, ତତୋ ସାଲୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଚାଟିପ୍ପମାଣଫଲଂ ପନସୱନଂ, ତତୋ ମଧୁରଫଲଂ ଅମ୍ବୱନଂ, ତତୋ ଚିଞ୍ଚୱନଂ, ତତୋ କପିଟ୍ଠୱନଂ, ତତୋ ୱୋମିସ୍ସକୋ ମହାୱନସଣ୍ଡୋ, ତତୋ ୱେଣୁୱନଂ, ୱେଣୁୱନଂ ପନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସତ୍ତ ପବ୍ବତା ଠିତା, ତେସଂ ବାହିରନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଠମୋ ଚୂଳକାଳପବ୍ବତୋ ନାମ, ଦୁତିୟୋ ମହାକାଳପବ୍ବତୋ ନାମ, ତତୋ ଉଦକପସ୍ସପବ୍ବତୋ ନାମ, ତତୋ ଚନ୍ଦପସ୍ସପବ୍ବତୋ ନାମ, ତତୋ ସୂରିୟପସ୍ସପବ୍ବତୋ ନାମ, ତତୋ ମଣିପସ୍ସପବ୍ବତୋ ନାମ, ସତ୍ତମୋ ସୁୱଣ୍ଣପସ୍ସପବ୍ବତୋ ନାମ । ସୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ସତ୍ତୟୋଜନିକୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟି ୱିୟ ଠିତୋ । ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମପସ୍ସଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ଓଭାସେନ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ ସମୁଗ୍ଗତବାଲସୂରିୟୋ ୱିୟ ହୋତି । ବାହିରିମପବ୍ବତେସୁ ପନ ଏକୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଛ ୟୋଜନାନି, ଏକୋ ପଞ୍ଚ, ଏକୋ ଚତ୍ତାରି, ଏକୋ ତୀଣି, ଏକୋ ଦ୍ୱେ, ଏକୋ ୟୋଜନଂ ।

ଏୱଂ ସତ୍ତପବ୍ବତପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ଦହସ୍ସ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରକଣ୍ଣେ ଉଦକୱାତପ୍ପହରଣୋକାସେ ମହାନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ପରିକ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚୟୋଜନିକୋ, ଉବ୍ବେଧତୋ ସତ୍ତୟୋଜନିକୋ । ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚତସ୍ସୋ ସାଖାୟୋ ଛଛୟୋଜନିକା, ଉଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗତସାଖାପି ଛୟୋଜନିକାୱ । ଇତି ସୋ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉବ୍ବେଧେନ ତେରସୟୋଜନିକୋ ସାଖାନଂ ଓରିମନ୍ତତୋ ୟାୱ ପାରିମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକୋ ଅଟ୍ଠହି ପାରୋହସହସ୍ସେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ମୁଣ୍ଡମଣିପବ୍ବତୋ ୱିୟ ୱିଲାସମାନୋ ତିଟ୍ଠତି । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକା କଞ୍ଚନଗୁହା । ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାଗରାଜା ୱସ୍ସାରତ୍ତେ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସନାଗପରିୱୁତୋ କଞ୍ଚନଗୁହାୟଂ ୱସତି, ଗିମ୍ହକାଲେ ଉଦକୱାତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନୋ ମହାନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ପାରୋହନ୍ତରେ ତିଟ୍ଠତି ।

ମନ୍ଦାକିନିୟା ପନ ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟୋଜନମତ୍ତେ ଠାନେ ସେୱାଲୋ ୱା ପଣକଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଫଲିକୱଣ୍ଣଂ ଉଦକମେୱ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ପନ ନାଗାନଂ କଟିପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଅଡ୍ଢୟୋଜନୱିତ୍ଥତଂ ସେତପଦୁମୱନଂ ତଂ ଉଦକଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ମୁଳାଲଂ ନଙ୍ଗଲସୀସମତ୍ତଂ ହୋତି, ଭିସଂ ମହାଭେରିପୋକ୍ଖରପ୍ପମାଣଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ପବ୍ବନ୍ତରେ ଆଳ୍ହକପ୍ପମାଣଂ ଖୀରଂ ହୋତି । ପଦୁମାନଂ ପୁପ୍ଫସମୟେ ୱାତୋ ରେଣୁୱଟ୍ଟିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଦୁମିନୀପତ୍ତେସୁ ଠପେତି, ତତ୍ଥ ଉଦକଫୁସିତାନି ପତନ୍ତି, ତତୋ ଆଦିଚ୍ଚପାକେନ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପକ୍କଅୟୋଘଟିକା ୱିୟ ପୋକ୍ଖରମଧୁ ତିଟ୍ଠତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତାୱମହନ୍ତମେୱ ରତ୍ତପଦୁମୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ରତ୍ତକୁମୁଦୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ସେତକୁମୁଦୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ନୀଲୁପ୍ପଲୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ରତ୍ତୁପ୍ପଲୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ସୁଗନ୍ଧସାଲିୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଏଳାଲୁକଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦୀନି ମଧୁରରସାନି ୱଲ୍ଲିଫଲାନି, ତଦନନ୍ତରଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନୱିତ୍ଥତମେୱ ଉଚ୍ଛୁୱନଂ, ତତ୍ଥ ପୂଗରୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପମାଣଂ ଉଚ୍ଛୁ । ତଦନନ୍ତରଂ କଦଲିୱନଂ, ୟତୋ ଦୁୱେ ପକ୍କାନି ଖାଦନ୍ତା କିଲମନ୍ତି । ତଦନନ୍ତରଂ ଚାଟିପ୍ପମାଣଫଲଂ ପନସୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଅମ୍ବୱନଂ, ଜମ୍ବୁୱନଂ, କପିଟ୍ଠୱନନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ତସ୍ମିଂ ଦହେ ଖାଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଫଲଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ହିମୱତି ୱିଜ୍ଜମାନକସତ୍ତମହାସରପ୍ପଭୁତୀନଂ ପମାଣସଣ୍ଠାନାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବମେୱ ୱିସେସଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧପରିକ୍ଖେପାତି ପନ୍ନରସୟୋଜନପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧପରିକ୍ଖେପା, ଖନ୍ଧସ୍ସ ପରିଣାହୋ ପନ୍ନରସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନଗୱ୍ହୟାତି ନଗସଦ୍ଦେନ ଅୱ୍ହାତବ୍ବା, ରୁକ୍ଖାଭିଧାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁକ୍ଖୋ ହି ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନଗୱ୍ହୟା ଜମ୍ବୂତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧସାଖାୟାମାତି ଉବ୍ବେଧତୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧାୟାମା ଉବ୍ବେଧତୋ ସମନ୍ତତୋ ଚ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନସାଖାୟାମା ଚ । ତତୋ ଏୱ ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା। ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ହି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସାଖାୱିଟପା, ତାୱ ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନାନି, ତତୋ ପରମ୍ପି ଉଜୁକଂ ଉଗ୍ଗତସାଖା ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନାନି, ସମନ୍ତତୋ ଚ ଏକେକା ସାଖା ପଣ୍ଣାସ ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନାନି ୱଡ୍ଢିତାନି । ତାସୁ ପନ ମହନ୍ତା ମହନ୍ତା ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି, ତାସଂ ନଦୀନଂ ଉଭୟତୀରେ ଜମ୍ବୁପକ୍କାନଂ ପତିତଟ୍ଠାନେ ସୁୱଣ୍ଣଙ୍କୁରା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେ ନଦୀଜଲେନ ୱୁୟ୍ହମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସନ୍ତି, ତତୋୟେୱ ଜମ୍ବୁନଦିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଜମ୍ବୁନଦ’’ନ୍ତି ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ୟସ୍ସା ମହନ୍ତତା କପ୍ପଟ୍ଠାୟିକାଦିପ୍ପକାରେନ ପଭାୱେନ । ୟଞ୍ଚେତଂ ଜମ୍ବୁୟା ପମାଣଂ, ଏତଦେୱ ଅସୁରାନଂ ଚିତ୍ତପାଟଲିୟା, ଗରୁଳାନଂ ସିମ୍ବଲିରୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅପରଗୋୟାନେ କଦମ୍ବସ୍ସ, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ କପ୍ପରୁକ୍ଖସ୍ସ, ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ସିରୀସସ୍ସ, ତାୱତିଂସେସୁ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକସ୍ସାତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ପାଟଲୀ ସିମ୍ବଲୀ ଜମ୍ବୂ, ଦେୱାନଂ ପାରିଛତ୍ତକୋ ।

କଦମ୍ବୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଚ, ସିରୀସେନ ଭୱତି ସତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୭; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୨୨) ।

ଏତ୍ଥ ସିରୀସେନ ଭୱତି ସତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସିରୀସେନାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ କରଣୱଚନଂ । ସତ୍ତମନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସିରୀସୋ ଭୱତି ସତ୍ତମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋତି ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତୋ । ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଲୋକଧାତୁମୟଂ ଠିତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଅୟଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତୋ । ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ଲୋକଧାତୁଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ଠିତୋ’’ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତୋପି ଲୋକଧାତୁୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଲୋକଧାତୁୟଂ । ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନନ୍ତି ଉଜୁକଂ ଆୟାମତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ପରିମଣ୍ଡଲତୋ ପନ ତୀହି ୟୋଜନେହି ଊନଦିୟଡ୍ଢସତୟୋଜନଂ । ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଜୁକଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପରିମଣ୍ଡଲତୋ ପନ ଦିୟଡ୍ଢସତୟୋଜନଂ ।

ତେସୁ ପନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୨୧) ହେଟ୍ଠା, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଉପରି, ଅନ୍ତରା ନେସଂ ୟୋଜନଂ ହୋତି । ଚନ୍ଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ସୂରିୟସ୍ସ ଉପରିମନ୍ତଂ ୟୋଜନସତଂ ହୋତି, ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ଅନ୍ତୋ ମଣିମୟଂ, ବହି ରଜତେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସୀତଲମେୱ ହୋତି । ସୂରିୟୱିମାନଂ ଅନ୍ତୋ କନକମୟଂ, ବାହିରଂ ଫଲିକପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଉଣ୍ହମେୱ । ଚନ୍ଦୋ ଉଜୁକଂ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ହି ଅମାୱାସିୟଂ ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଓହୀୟନ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗତୋ ଓହୀୟତି, ତିରିୟଂ ପନ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତି । ତଥା ହେସ ଏକସ୍ମିଂ ମାସେ କଦାଚି ଦକ୍ଖିଣତୋ, କଦାଚି ଉତ୍ତରତୋ ଦିସ୍ସତି, ଚନ୍ଦସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତତାରକା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଚନ୍ଦୋ ଧେନୁ ୱିୟ ୱଚ୍ଛଂ ତଂ ତଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମତି, ନକ୍ଖତ୍ତାନି ପନ ଅତ୍ତନୋ ଗମନଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିୟାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୂରିୟସ୍ସ ପନ ଉଜୁକଂ ଗମନଂ ସୀଘଂ, ତିରିୟଂ ଗମନଂ ଦନ୍ଧଂ । ତିରିୟଂ ଗମନଂ ନାମ ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ଉତ୍ତରଦିସାୟ, ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ଗମନଂ, ତଂ ଦନ୍ଧଂ ଛହି ଛହି ମାସେହି ଇଜ୍ଝନତୋ ।

ସୂରିୟୋ କାଳପକ୍ଖଉପୋସଥେ ଚନ୍ଦେନ ସହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପାଟିପଦଦିୱସେ ୟୋଜନାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଘଗାମିତାୟ ତସ୍ସ ଚ ଦନ୍ଧଗାମିତାୟ, ଅଥ ଚନ୍ଦୋ ଲେଖା ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତୋ ପରମ୍ପି ପକ୍ଖସ୍ସ ଦୁତିୟାୟ ୟୋଜନାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟାୱ ସୁକ୍କପକ୍ଖଉପୋସଥଦିୱସା ସତସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଚନ୍ଦୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଉପୋସଥଦିୱସେ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପରିଭାଗତୋ ପତିତସୂରିୟାଲୋକତାୟ ହେଟ୍ଠତୋ ପୱତ୍ତାୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଦୂରଭାୱେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିହାୟମାନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟାୟ ୱସେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଚଣ୍ଡମଣ୍ଡଲପ୍ପଦେସସ୍ସ ୱଡ୍ଢମାନସ୍ସ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନତାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱିୟ ଉପୋସଥଦିୱସେ ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣମଣ୍ଡଲୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି । ଅଥ ସୂରିୟୋ ପାଟିପଦଦିୱସେ ୟୋଜନାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଧାୱିତ୍ୱା ପୁନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଗଣ୍ହାତି ଚନ୍ଦସ୍ସ ଦନ୍ଧଗତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସୀଘଗତିତାୟ, ତଥା ଦୁତିୟାୟ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ଏୱଂ ୟାୱ ଉପୋସଥଦିୱସା ସତସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଧାୱିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଅଥ ଚନ୍ଦୋ ଅନୁକ୍କମେନ ହାୟିତ୍ୱା କାଳପକ୍ଖଉପୋସଥଦିୱସେ ସବ୍ବସୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅନୁକ୍କମେନ ହାୟମାନତା ଚେତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢମାନତାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପନ ଛାୟାୟ ହାୟମାନତାୟ ମଣ୍ଡଲଂ ୱଡ୍ଢମାନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ଚ ଛାୟାୟ ୱଡ୍ଢମାନତାୟ ମଣ୍ଡଲଂ ହାୟମାନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅନୁକ୍କମେନ ହାୟିତ୍ୱା ୱିୟ ଉପୋସଥଦିୱସେ ସବ୍ବସୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଚନ୍ଦଂ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ସୂରିୟୋ ଉପରି ହୋତି, ମହତିୟା ପାତିୟା ଖୁଦ୍ଦକଭାଜନଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପିଧୀୟତି, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଗେହଚ୍ଛାୟା ୱିୟ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଛାୟା ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ସୋ ଛାୟାୟ ଅପଞ୍ଞାୟମାନାୟ ଦୂରେ ଠିତାନଂ ଦିୱା ପଦୀପୋ ୱିୟ ସୟମ୍ପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ଇମେସଂ ପନ ଅଜୱୀଥି ନାଗୱୀଥି ଗୋୱୀଥୀତି ତିସ୍ସୋ ଗମନୱୀଥିୟୋ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଜାନଂ ଉଦକଂ ପଟିକୂଲଂ ହୋତି, ହତ୍ଥିନାଗାନଂ ମନାପଂ, ଗୁନ୍ନଂ ସୀତୁଣ୍ହସମତାୟ ଫାସୁ ହୋତି । ତଥା ଚ ୟାୟ ୱୀଥିୟା ସୂରିୟେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱପୁତ୍ତା ସୂରିୟାଭିତାପସନ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନତୋ ନ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, କୀଳାପସୁତା ହୁତ୍ୱା ନ ୱିଚରନ୍ତି, ତଦା କିର ସୂରିୟୱିମାନଂ ପକତିମଗ୍ଗତୋ ଅଧୋ ଓତରିତ୍ୱା ୱିଚରତି, ତସ୍ସ ଓରୁୟ୍ହ ଚରଣେନେୱ ଚନ୍ଦୱିମାନମ୍ପି ଅଧୋ ଓରୁୟ୍ହ ଚରତି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ୱୀଥି ଉଦକାଭାୱେନ ଅଜାନୁରୂପତାୟ ‘‘ଅଜୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞା ଗତା । ୟାୟ ପନ ୱୀଥିୟା ସୂରିୟେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱପୁତ୍ତା ସୂରିୟାଭିତାପାଭାୱତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୀଳାପସୁତା ହୁତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତି, ତଦା କିର ସୂରିୟୱିମାନଂ ପକତିମଗ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ୱିଚରତି, ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚରଣେନେୱ ଚନ୍ଦୱିମାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚରତି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା, ତଗ୍ଗତିକତା ଚ ସମାନଗତି ନାମ ୱାତମଣ୍ଡଲେନ ୱିମାନସ୍ସ ଫେଲ୍ଲିତବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ୱୀଥି ଉଦକବହୁଭାୱେନ ନାଗାନୁରୂପତାୟ ‘‘ନାଗୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞା ଗତା । ୟଦା ସୂରିୟୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନାରୋହନ୍ତୋ ଅଧୋ ଚ ଅନୋତରନ୍ତୋ ପକତିମଗ୍ଗେନେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତଦା ୱସ୍ସୱଲାହକା ୟଥାକାଲଂ ୟଥାରୁଚିଞ୍ଚ ୱିମାନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁଖେନ ୱିଚରନ୍ତି, ତେନ କାଲେନ କାଲଂ ୱସ୍ସନତୋ ଲୋକେ ଉତୁସମତା ହୋତି, ତାୟ ଉତୁସମତାୟ ହେତୁଭୂତାୟ ସା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଗତି ଗୱାନୁରୂପତାୟ ‘‘ଗୋୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞା ଗତା । ତସ୍ମା ୟଂ କାଲଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଅଜୱୀଥିଂ ଆରୁହନ୍ତି, ତଦା ଦେୱୋ ଏକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ନ ୱସ୍ସତି । ୟଦା ନାଗୱୀଥିଂ ଆରୋହନ୍ତି, ତଦା ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ନଭଂ ପଗ୍ଘରତି । ୟଦା ଗୋୱୀଥିଂ ଆରୋହନ୍ତି, ତଦା ଉତୁସମତା ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।

ୟଦା ପନ ରାଜାନୋ ଅଧମ୍ମିକା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅଧମ୍ମିକତାୟ ଉପରାଜସେନାପତିପ୍ପଭୁତୟୋ ସବ୍ବେ ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଅଧମ୍ମିକା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତେସଂ ଅଧମ୍ମିକତାୟ ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ହି ବହ୍ୱାବାଧତାଦିଅନିଟ୍ଠଫଲୂପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଧମ୍ମିକତାସଞ୍ଞିତସ୍ସ ସାଧାରଣସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ ୱିସମଂ ୱାୟନ୍ତେନ ୱାୟୁନା ଫେଲ୍ଲିୟମାନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ୱିସମଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଥାମଗ୍ଗେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱାତୋ ୟଥାମଗ୍ଗେନ ନ ୱାୟତି, ଅୟଥାମଗ୍ଗେନ ୱାୟତି, ଅୟଥାମଗ୍ଗେନ ୱାୟନ୍ତୋ ଆକାସଟ୍ଠୱିମାନାନି ଖୋଭେତି, ୱିମାନେସୁ ଖୋଭିତେସୁ ଦେୱତାନଂ କୀଳନତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତାନି ନ ନମନ୍ତି, ଚିତ୍ତେସୁ ଅନମନ୍ତେସୁ ସୀତୁଣ୍ହଭେଦୋ ଉତୁ ୟଥାକାଲେନ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ଅସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ନ ସମ୍ମା ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି, କଦାଚି ୱସ୍ସତି, କଦାଚି ନ ୱସ୍ସତି, କତ୍ଥଚି ୱସ୍ସତି, କତ୍ଥଚି ନ ୱସ୍ସତି । ୱସ୍ସନ୍ତୋପି ୱପ୍ପକାଲେ ଅଙ୍କୁରକାଲେ ନାଳକାଲେ ପୁପ୍ଫକାଲେ ଖୀରଗ୍ଗହଣାଦିକାଲେସୁ ୟଥା ୟଥା ସସ୍ସାନଂ ଉପକାରୋ ନ ହୋତି, ତଥା ତଥା ୱସ୍ସତି ଚ ୱିଗଚ୍ଛତି ଚ । ତେନ ସସ୍ସାନି ୱିସମପାକାନି ହୋନ୍ତି ୱିଗତଗନ୍ଧରସାଦିସମ୍ପଦାନି, ଏକଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତତଣ୍ଡୁଲେସୁପି ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଭତ୍ତଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ଅତିକିଲିନ୍ନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ସମପାକଂ । ତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ କୁଚ୍ଛିୟମ୍ପି ସବ୍ବସୋ ଅପରିଣତଂ, ଏକଦେସେନ ପରିଣତଂ, ସୁପରିଣତନ୍ତି ଏୱଂ ତୀହିୟେୱ ପକାରେହି ପଚ୍ଚତି, ପକ୍କାସୟଂ ନ ସମ୍ମା ଉପଗଚ୍ଛତି । ତେନ ସତ୍ତା ବହ୍ୱାବାଧା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ଅପ୍ପାୟୁକା ଚ ।

ଧମ୍ମିକାନଂ ପନ ରାଜୂନଂ କାଲେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ସମଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଥାମଗ୍ଗେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଉତୁସମତା ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଛ ମାସେ ସିନେରୁତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଛ ମାସେ ଅନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତି । ତଥା ହି ସିନେରୁସମୀପେନ ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଛ ମାସେ ତତୋ ଗମନୱୀଥିତୋ ବହି ଅତ୍ତନୋ ତିରିୟଂ ଗମନେନ ଚକ୍କୱାଳାଭିମୁଖା ନିକ୍ଖମନ୍ତି। ଏୱଂ ଛ ମାସେ ଖଣେ ଖଣେ ସିନେରୁତୋ ଅପସକ୍କନୱସେନ ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳସମୀପଂ ପତ୍ତା । ତତୋପି ଛ ମାସେ ଖଣେ ଖଣେ ଅପସକ୍କନୱସେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସିନେରୁସମୀପଂ ପାପୁଣନ୍ତା ଅନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତି । ତେ ହି ଆସାଳ୍ହୀମାସେ ସିନେରୁସମୀପେନ ଚରନ୍ତି, ତତୋ ଦ୍ୱେ ମାସେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଚରନ୍ତି । ପଠମକତ୍ତିକମାସେ ମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତୋ ଚକ୍କୱାଳାଭିମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ତୟୋ ମାସେ ଚକ୍କୱାଳସମୀପେନ ୱିଚରିତ୍ୱା ପୁନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚିତ୍ରମାସେ ମଜ୍ଝେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରେ ଦ୍ୱେ ମାସେ ସିନେରୁଅଭିମୁଖା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଆସାଳ୍ହେ ସିନେରୁସମୀପେନ ଚରନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସିନେରୁସ୍ସ ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଚ ୟଂ ଠାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ, ତସ୍ସ ସିନେରୁସ୍ସ ଚ ୟଂ ଠାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ, ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ସିନେରୁସମୀପେନ ଚରନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ସିନେରୁସ୍ସ ଅଗ୍ଗାଲିନ୍ଦଂ ଅଲ୍ଲୀନା, ଚକ୍କୱାଳସମୀପେନ ଚରଣମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦା ପନ ସିନେରୁସ୍ସ ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଉଜୁକଂ ୱେମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଦା ୱେମଜ୍ଝେନ ୱିଚରନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ୱିଚରନ୍ତା ଚ ଏକପ୍ପହାରେନ ତୀସୁପି ଦୀପେସୁ ଆଲୋକଂ କରୋନ୍ତି । ଏକେକାୟ ଦିସାୟ ନୱ ନୱ ୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । କଥଂ ? ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଦୀପେ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନକାଲୋ ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ ହୋତି, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନକାଲୋ, ଅପରଗୋୟାନେ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ, ପୁବ୍ବୱିଦେହମ୍ହି ଉଗ୍ଗମନକାଲୋ ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ, ଅପରଗୋୟାନେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନକାଲୋ, ଇଧ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ଉଗ୍ଗମନକାଲୋ ଅପରଗୋୟାନେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ, ଇଧ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନକାଲୋ, ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ, ଅପରଗୋୟାନଦୀପେ ଉଗ୍ଗମନକାଲୋ ଇଧ ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ, ପୁବ୍ବୱିଦେହଦୀପେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନକାଲୋ, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଦୀପେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅପରଗୋୟାନୱାସୀନଂ ଉଗ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ସେସଦୀପେସୁପି । ଇତି ଇମିନାୱ ପକାରେନ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଦୀପେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତେ ତତ୍ଥ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଆଲୋକଂ ନ ଦସ୍ସେତି, ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନ ଉଭୟଂ । ଏକେକାୟ ଦିସାୟ ନୱ ନୱ ୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଦୀପେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ନୱୟୋଜନସତସହସ୍ସପ୍ପମାଣେ ଠାନେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି, ତଥା ଅପରଗୋୟାନେ ଉଗ୍ଗମନୱସେନ ତତ୍ଥାପି ଉପଡ୍ଢସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ପୁବ୍ବୱିଦେହାନଂ ପନ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତେ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦୀପେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି ଅପରଗୋୟାନେପି ଉଗ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ।

ପାତୁଭୱନ୍ତା ଚ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଏକତୋୱ ଲୋକେ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତେସୁ ସୂରିୟୋ ପଠମତରଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ପଠମକପ୍ପିକାନଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ସୟଂପଭାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟ ଅନ୍ଧକାରୋ ଅହୋସି । ତେ ଭୀତତସିତା ‘‘ଭଦ୍ଦକଂ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ଅଞ୍ଞୋ ଆଲୋକୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ମହାଜନସ୍ସ ସୂରଭାୱଂ ଜନୟମାନଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଉଟ୍ଠହି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ସୂରିୟୋ’’ତି ନାମଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମିଂ ଦିୱସଂ ଆଲୋକଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତେ ପୁନ ଅନ୍ଧକାରୋ ଅହୋସି । ତେ ଭୀତତସିତା ‘‘ଭଦ୍ଦକଂ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ଅଞ୍ଞୋ ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଛନ୍ଦଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଉଟ୍ଠହି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ଚନ୍ଦୋ’’ତି ନାମଂ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେସୁ ପାତୁଭୂତେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତାନି ତାରକରୂପାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତତୋ ପଭୁତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଅନୁକ୍କମେନ ଚ ମାସଡ୍ଢମାସଉତୁସଂୱଚ୍ଛରା ଜାୟନ୍ତି । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପନ ପାତୁଭୂତଦିୱସେୟେୱ ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳହିମୱନ୍ତପବ୍ବତା ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଦୀପା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତେ ଚ ଖୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଫଗ୍ଗୁଣପୁଣ୍ଣମଦିୱସେୟେୱ ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନାନଂ ଦ୍ୱାଦସ ସତସହସ୍ସାନି ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଇମସ୍ସ ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ସିନେରୁପତିଟ୍ଠିତୋକାସେ ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ପରତୋ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତା ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗପ୍ପମାଣଞ୍ଚ ପହାୟ ଇମିସ୍ସା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ –

ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳାନଂ, ଅନ୍ତରଂ ପରିମାଣତୋ ।

ପଞ୍ଚ ସତସହସ୍ସାନି, ସହସ୍ସାନୂନସଟ୍ଠି ଚ ॥

ସତାନି ସତ୍ତ ଞେୟ୍ୟାନି, ପଞ୍ଚୱୀସୁତ୍ତରାନି ଚ ।

ମଜ୍ଝୱୀଥିଗତୋ ନାମ, ତତ୍ଥ ୱେମଜ୍ଝଗୋ ରୱି ॥

ମଜ୍ଝତୋ ୟାୱ ମେରୁମ୍ହା, ଚକ୍କୱାଳାନମନ୍ତରେ ।

ୱେମଜ୍ଝଗୋ ୟଦା ହୋତି, ଉଭୟନ୍ତଗତୋ ତଦା ॥

ମଜ୍ଝତୋ ୟାୱ ମେରୁମ୍ହା, ଚକ୍କୱାଳା ଚ ପବ୍ବତା ।

ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ସହସ୍ସାନୂନସୀତି ଚ ॥

ଅଟ୍ଠସତଂ ଦୁୱେ ସଟ୍ଠି, ୟୋଜନାନି ଦ୍ୱିଗାୱୁତଂ ।

ଉଭତୋ ଅନ୍ତତୋ ମେରୁ-ଚକ୍କୱାଳାନମନ୍ତରେ ॥

ଏକଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ସହସ୍ସାନୂନତାଲୀସଂ ।

ନୱସତାନେକତିଂସ, ୟୋଜନାନି ଚ ଗାୱୁତଂ ॥

ପମାଣତୋ ସମନ୍ତା ଚ, ମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଝୱୀଥିୟା ।

ସତସହସ୍ସାନୂନୱୀସ, ସହସ୍ସାନେକତିଂସ ଚ ॥

ସତମେକଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ଉତ୍ତରଂ ।

ଦକ୍ଖିଣଂ ଉତ୍ତରଞ୍ଚାପି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ଭାଣୁମା ॥

ମଜ୍ଝୱୀଥିପ୍ପମାଣେନ, ମଣ୍ଡଲେନେୱ ଗଚ୍ଛତି ।

ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ପନେୱଂ ସୋ, ଓରୁୟ୍ହୋରୁୟ୍ହ ହେଟ୍ଠତୋ ॥

ଆରୁୟ୍ହାରୁୟ୍ହ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ, ୟତୋ ଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବଦା ।

ତତୋ ଗତିୱସେନସ୍ସ, ଦୂରମଦ୍ଧାନମାସି ତଂ ॥

ତିଂସ ସତସହସ୍ସାନି, ୟୋଜନାନି ପମାଣତୋ ।

ତସ୍ମା ସୋ ପରିତୋ ୟାତି, ତତ୍ତକଂୱ ଦିନେ ଦିନେ ॥

ସହସ୍ସମେକଂ ପଞ୍ଚସତଂ, ଚତୁପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ ।

ତିଗାୱୁତଂ ତେରସୂସଭଂ, ତେତ୍ତିଂସ ରତନାନି ଚ ॥

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲାନି ଚ ତିରିୟଂ, ଗଚ୍ଛତେକଦିନେ ରୱି ।

ଛତାଲୀସସହସ୍ସାନି, ଛ ସତାନି ତିଗାୱୁତଂ ॥

ୟୋଜନାନଂ ତିତାଲୀସଂ, ମାସେନେକେନ ଗଚ୍ଛତି ।

ତେନୱୁତିସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱିସତଂ ସତ୍ତସୀତି ଚ ॥

ଗାୱୁତାନି ଦୁୱେ ଚାପି, ଦ୍ୱୀହି ମାସେହି ଗଚ୍ଛତି ।

ଇମାୟ ଗତିୟା ଅନ୍ତ-ୱୀଥିତୋ ୱୀଥିଅନ୍ତିମଂ ॥

ଗଚ୍ଛତି ଛହି ମାସେହି, ତିମାସେହି ଚ ମଜ୍ଝିମଂ ।

ସିନେରୁସନ୍ତିକେ ଅନ୍ତ-ୱୀଥିତୋ ପନ ଭାଣୁମା ।

ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱିମାସେହି, ଅସ୍ସ ଦୀପସ୍ସ ମଜ୍ଝଗୋ ॥

ତସ୍ମା ସୀହଳଦୀପସ୍ସ, ମଜ୍ଝତୋ ମେରୁଅନ୍ତରଂ ।

ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱିସତେନାଧିକାନି ତୁ ॥

ତେତ୍ତିଂସଞ୍ଚ ସହସ୍ସାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ତିଗାୱୁତଂ ।

ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରଞ୍ଚସ୍ସ, ଦୀପସ୍ସେୱ ଚ ମଜ୍ଝତୋ ॥

ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି, ସହସ୍ସାନି ଛୱୀସତି ।

ଛ ଉତ୍ତରାନି ପଞ୍ଚେୱ, ସତାନେକଞ୍ଚ ଗାୱୁତନ୍ତି ॥

ଏୱମେତ୍ଥ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତେତ୍ତିଂସ ସହପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତଂସହଚରିତଟ୍ଠାନଂ ତେତ୍ତିଂସଂ, ତଦେୱ ତାୱତିଂସଂ, ତଂ ନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି ତାୱତିଂସା, ଦେୱା, ତେସଂ ଭୱନଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ । ତଥା ହି ମଘେନ ମାଣୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଚଲଗାମକେ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତେତ୍ତିଂସ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଉପାଦାୟ ଅସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସ ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଜାତାତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ସେସଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଛ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକା ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସହସ୍ସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ସହସ୍ସଂ ତାୱତିଂସାନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୟେୱେସା ତସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସସହସ୍ସୟୋଜନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସକ୍କପୁରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତାୱତିଂସକାୟିକା ଦେୱା ଅତ୍ଥି ପବ୍ବତଟ୍ଠକା, ଅତ୍ଥି ଆକାସଟ୍ଠକା, ତେସଂ ପରମ୍ପରା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ପତ୍ତା, ତଥା ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ୟାମାଦୀନଞ୍ଚ । ଏକଦେୱଲୋକେପି ହି ଦେୱାନଂ ପରମ୍ପରା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ଇଦଂ ପନ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ଉପରିମତଲେ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନିକେ ଠାନେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ପାଚୀନପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରାନଂ ଅନ୍ତରା ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହୋତି, ତଥା ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରଦ୍ୱାରାନଂ । ତଂ ଖୋ ପନ ନଗରଂ ଦ୍ୱାରସହସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ଅହୋସି ଆରାମପୋକ୍ଖରଣୀପଟିମଣ୍ଡିତଂ ।

ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯ ମଘୱତ୍ଥୁ) ତିୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧେହି, ଧଜେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ସତ୍ତରତନମୟୋ ସତ୍ତୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧୋ ସକ୍କସ୍ସ ୱେଜୟନ୍ତୋ ନାମ ପାସାଦୋ । ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣୟଟ୍ଠୀସୁ ମଣିଧଜା ଅହେସୁଂ, ମଣିୟଟ୍ଠୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣଧଜା, ପୱାଳୟଟ୍ଠୀସୁ ମୁତ୍ତଧଜା, ମୁତ୍ତୟଟ୍ଠୀସୁ ପୱାଳଧଜା, ସତ୍ତରତନମୟାସୁ ୟଟ୍ଠୀସୁ ସତ୍ତରତନମୟା ଧଜା ।

ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତାୟାମୋ ୱେଜୟନ୍ତରଥୋ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୪୯ ଆଦୟୋ) । ତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଛିମନ୍ତୋ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନୋ, ମଜ୍ଝେ ରଥପଞ୍ଜରୋ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନୋ, ରଥସନ୍ଧିତୋ ୟାୱ ରଥସୀସା ପଣ୍ଣାସେୱ ୟୋଜନାନି । ତଦେୱ ପମାଣଂ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ତିୟୋଜନସତାୟାମୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମିଂ ୟୋଜନିକପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଅତ୍ଥତୋ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ତିୟୋଜନିକଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୟୁଗେ ସହସ୍ସଆଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତଂ । ସେସାଲଙ୍କାରସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ଧଜୋ ପନସ୍ସ ଅଡ୍ଢତିୟାନି ୟୋଜନସତାନି ଉଗ୍ଗତୋ, ୟସ୍ସ ୱାତାହତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସ୍ସେୱ ସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି ।

ସକ୍କସ୍ସ ପନ ଏରାୱଣୋ ନାମ ହତ୍ଥୀ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ, ସୋପି ଦେୱପୁତ୍ତୋୟେୱ । ନ ହି ଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ଉୟ୍ୟାନକୀଳାୟ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ ଏରାୱଣୋ ନାମ ହତ୍ଥୀ ହୋତି । ସୋ ତେତ୍ତିଂସକୁମ୍ଭେ ମାପେତି ଆୱଟ୍ଟେନ ଗାୱୁତଅଡ୍ଢୟୋଜନପ୍ପମାଣେ, ସବ୍ବେସଂ ମଜ୍ଝେ ସକ୍କସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସୁଦସ୍ସନଂ ନାମ ତିଂସୟୋଜନିକଂ କୁମ୍ଭଂ ମାପେତି । ତସ୍ସ ଉପରି ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକୋ ରତନମଣ୍ଡପୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସତ୍ତରତନମୟା ୟୋଜନୁବ୍ବେଧା ଧଜା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ପରିୟନ୍ତେ କିଙ୍କିଣିକଜାଲା ଓଲମ୍ବନ୍ତି, ୟସ୍ସ ମନ୍ଦୱାତେରିତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସଦ୍ଦସଦିସୋ ଦିବ୍ବଗୀତସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ରୱୋ ନିଚ୍ଛରତି । ମଣ୍ଡପମଜ୍ଝେ ସକ୍କସ୍ସ ୟୋଜନିକୋ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ସକ୍କୋ ନିସୀଦତି । ତେତ୍ତିଂସାୟ କୁମ୍ଭାନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ କୁମ୍ଭେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଦନ୍ତେ ମାପେତି, ତେସୁ ଏକେକୋ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନାୟାମୋ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦନ୍ତେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ହୋନ୍ତି, ଏକେକାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପଦୁମିନୀଗଚ୍ଛା, ଏକେକସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପୁପ୍ଫାନି ହୋନ୍ତି, ଏକେକସ୍ସ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପତ୍ତାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଦେୱଧୀତରୋ ନଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ସମନ୍ତା ପଣ୍ଣାସୟୋଜନଟ୍ଠାନେ ହତ୍ଥିଦନ୍ତେସୁୟେୱ ନଚ୍ଚନଟସମଜ୍ଜୋ ହୋତି ।

ନନ୍ଦା ନାମ ପନ ପୋକ୍ଖରଣୀ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନା । ‘‘ପଞ୍ଚସତୟୋଜନିକା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ଚିତ୍ତଲତାୱନଂ ପନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକଂ । ‘‘ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ଦିବ୍ବରୁକ୍ଖସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତଂ, ତଥା ନନ୍ଦନୱନଂ ଫାରୁସକୱନଞ୍ଚ। ସକ୍କୋ ପନେତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣମହାୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳନ୍ତୋ ନନ୍ଦନୱନାଦୀସୁ ୱିଚରତି ।

ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ପନ କୋୱିଳାରୋ ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନସତପରିମଣ୍ଡଲୋ ପଞ୍ଚଦସୟୋଜନପରିଣାହକ୍ଖନ୍ଧୋ ୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧୋ । ତସ୍ସ ମୂଲେ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାୟାମା ପଞ୍ଞାସୟୋଜନୱିତ୍ଥାରା ପଞ୍ଚଦସୟୋଜନୁବ୍ବେଧା ଜୟସୁମନପୁପ୍ଫକୱଣ୍ଣା ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲା, ୟସ୍ସା ମୁଦୁତାୟ ସକ୍କସ୍ସ ନିସୀଦତୋ ଉପଡ୍ଢକାୟୋ ଅନୁପୱିସତି, ଉଟ୍ଠିତକାଲେ ଊନଂ ପରିପୂରତି ।

ସୁଧମ୍ମା ନାମ ଦେୱସଭା ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ତିୟୋଜନସତିକା, ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତିକା, ଉବ୍ବେଧତୋ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକା, ତସ୍ସା ଫଲିକମୟା ଭୂମି, ଥମ୍ଭତୁଲାସଙ୍ଘାଟାଦୀସୁ ୱାଳରୂପାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନକଆଣିୟୋ ମଣିମୟା, ସୁୱଣ୍ଣମୟା ଥମ୍ଭା, ରଜତମୟା ଥମ୍ଭଘଟକା ଚ ସଙ୍ଘାଟଞ୍ଚ, ପୱାଳମୟାନି ୱାଳରୂପାନି, ସତ୍ତରତନମୟା ଗୋପାନସିୟୋ ଚ ପକ୍ଖପାସା ଚ ମୁଖୱଟ୍ଟି ଚ, ଇନ୍ଦନୀଲଇଟ୍ଠକାହି ଛଦନଂ, ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ଛଦନୱିଧଂ, ରଜତମୟା ଥୁପିକା ।

ଆସାୱତୀ ନାମ ଏକା ଲତା ଅତ୍ଥି, ‘‘ସା ପୁପ୍ଫିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱା ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକେ ପୁପ୍ଫମାନେ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେ ତସ୍ସ ପଣ୍ଡୁପଲାସାଦିଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତମନା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ କୋୱିଳାରୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ହୋତି, ଅତ୍ତମନା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ତାୱତିଂସା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋନ୍ତି ‘ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ଦାନି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ କୋୱିଳାରୋ, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଦାନି ପନ୍ନପଲାସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୯) ।

ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲସ୍ସ ପନ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକସ୍ସ କୋୱିଳାରସ୍ସ ସମନ୍ତା ପଞ୍ଚ ୟୋଜନସତାନି ଆଭା ଫରତି, ଅନୁୱାତଂ ୟୋଜନସତଂ ଗନ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତି । ପୁପ୍ଫିତେ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକେ ଆରୋହଣକିଚ୍ଚଂ ୱା ଅଙ୍କୁସଂ ଗହେତ୍ୱା ନାମନକିଚ୍ଚଂ ୱା ପୁପ୍ଫାହରଣତ୍ଥଂ ଚଙ୍କୋଟକକିଚ୍ଚଂ ୱା ନତ୍ଥି । କନ୍ତନକୱାତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱଣ୍ଟତୋ କନ୍ତତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକୱାତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ପୱେସନକୱାତୋ ସୁଧମ୍ମଦେୱସଭଂ ପୱେସେତି, ସମ୍ମଜ୍ଜନକୱାତୋ ପୁରାଣପୁପ୍ଫାନି ନୀହରତି, ସନ୍ଥରଣକୱାତୋ ପତ୍ତକଣ୍ଣିକକେସରାନି ରଚେନ୍ତୋ ସନ୍ଥରତି, ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ଧମ୍ମାସନଂ ହୋତି ୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ରତନପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତସ୍ସ ଉପରି ଧାରିୟମାନଂ ତିୟୋଜନିକଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ଆସନଂ ଅତ୍ଥରୀୟତି, ତତୋ ବାତ୍ତିଂସାୟ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ମହେସକ୍ଖଦେୱତାନଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେୱତାନଂ ପନ ପୁପ୍ଫକଣ୍ଣିକାୱ ଆସନଂ ହୋତି । ଦେୱା ଦେୱସଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ତତୋ ପୁପ୍ଫେହି ରେଣୁୱଟ୍ଟି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପରି କଣ୍ଣିକଂ ଆହଚ୍ଚ ନିପତମାନା ଦେୱତାନଂ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଲାଖାପରିକମ୍ମସଜ୍ଜିତଂ ୱିୟ କରୋତି, ତେସଂ ସା କୀଳା ଚତୂହି ମାସେହି ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇତି ଇମାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଅୱେଦୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ଅସୁରଭୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦେୱା ୱିୟ ନ ସୁରନ୍ତି ନ ଈସରନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତୀତି ଅସୁରା । ସୁରା ନାମ ଦେୱା, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖାତି ୱା ଅସୁରା । ସକ୍କୋ କିର ମଚଲଗାମକେ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ ପୁରିସେ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱତ୍ତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାଲକତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ । ତତୋ ପୁବ୍ବଦେୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତା, ସକ୍କାରଂ ନେସଂ କରୋମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିବ୍ବପଦୁମାନି ଉପନାମେସୁଂ, ଉପଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ଚ ନିମନ୍ତେସୁଂ । ସକ୍କୋ ଉପଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସି, ଅଥ ନେୱାସିକା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ସକ୍କାରଂ କରୋମା’’ତି ଗନ୍ଧପାନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ସକପରିସାୟ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ମାରିସା ମା ଗନ୍ଧପାନଂ ପିୱିତ୍ଥ, ପିୱମାନାକାରମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ନେୱାସିକଦେୱତା ସୁୱଣ୍ଣସରକେହି ଉପନୀତଂ ଗନ୍ଧପାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପିୱିତ୍ୱା ମତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣପଥୱିୟଂ ପତିତ୍ୱା ସୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଧୁତ୍ତେ, ହରଥ ଧୁତ୍ତେ’’ତି ତେ ପାଦେସୁ ଗାହାପେତ୍ୱା ସିନେରୁପାଦେ ଖିପାପେସି । ସକ୍କସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ତଦନୁୱତ୍ତକାପି ସବ୍ବେ ତତ୍ଥେୱ ପତିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଅସୁରଭୱନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂତାୟ ଚିତ୍ରପାଟଲିୟା ଉପସୋଭିତଂ । ସକ୍କୋ ତେସଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅନାଗମନତ୍ଥାୟ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନ୍ତରା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧା ଠପିତା ଅଭିରକ୍ଖା ।

ଉରଗକରୋଟିପୟସ୍ସ ଚ ହାରୀ, ମଦନୟୁତା ଚତୁରୋ ଚ ମହତ୍ଥା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୪୭; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୧) ।

ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱାସୁରନଗରାନଂ ଅନ୍ତରାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ କିର ନଗରାନି ୟୁଦ୍ଧେନ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ ଜାତାନି । ୟଦା ହି ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଦେୱେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଦେୱନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପିହିତେ ଅସୁରାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟଦା ଦେୱା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଅସୁରେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଅସୁରନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପିହିତେ ସକ୍କାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ । ତେସଂ ଅନ୍ତରା ଏତେସୁ ଉରଗାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସକ୍କେନ ଆରକ୍ଖା ଠପିତା । ତତ୍ଥ ଉରଗସଦ୍ଦେନ ନାଗା ଗହିତା । ତେ ଉଦକେ ମହବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସିନେରୁସ୍ସ ପଠମାଲିନ୍ଦେ ଏତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ସିନେରୁସ୍ସ କିର ସମନ୍ତତୋ ବହଲତୋ ପୁଥୁଲତୋ ଚ ପଞ୍ଚୟୋଜନସହସ୍ସପରିମାଣାନି ଚତ୍ତାରି ପରିଭଣ୍ଡାନି ତାୱତିଂସଭୱନସ୍ସ ଆରକ୍ଖାୟ ନାଗେହି ଗରୁଳେହି କୁମ୍ଭଣ୍ଡେହି ୟକ୍ଖେହି ଚ ଅଧିଟ୍ଠିତାନି । ତେହି କିର ସିନେରୁସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଂ ପରିୟାଦିନ୍ନଂ, ଏତାନିୟେୱ ଚ ସିନେରୁସ୍ସ ଆଲିନ୍ଦାନି ମେଖଲାନି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କରୋଟିସଦ୍ଦେନ ସୁପଣ୍ଣା ଗହିତା । ତେସଂ କିର କରୋଟି ନାମ ପାନଭୋଜନଂ, ତେନ ନାମଂ ଲଭିଂସୁ, ଦୁତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ପୟସ୍ସହାରୀସଦ୍ଦେନ କୁମ୍ଭଣ୍ଡା ଗହିତା । ଦାନୱରକ୍ଖସା କିର ତେ, ତତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ମଦନୟୁତସଦ୍ଦେନ ୟକ୍ଖା ଗହିତା । ୱିସମଚାରିନୋ କିର ତେ ୟୁଦ୍ଧସୋଣ୍ଡା, ଚତୁତ୍ଥାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ଚତୁରୋ ଚ ମହତ୍ଥାତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ୱୁତ୍ତା । ତେ ହି ସିନେରୁସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ୟୁଗନ୍ଧରାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରେ ମହାଦୀପେ ଚ ସାସିତବ୍ବସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ମହତ୍ଥା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଞ୍ଚମାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା ।

ତେ ପନ ଅସୁରା ଆୟୁୱଣ୍ଣୟସଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତୀହି ତାୱତିଂସସଦିସାୱ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତରା ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପାଟଲିୟା ପୁପ୍ଫିତାୟ ‘‘ନୟିଦଂ ଦେୱନଗରଂ, ତତ୍ଥ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ପୁପ୍ଫତି, ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତପାଟଲୀ, ଜରସକ୍କେନ ମୟଂ ସୁରଂ ପାୟେତ୍ୱା ୱଞ୍ଚିତା, ଦେୱନଗରଞ୍ଚ ନୋ ଗହିତଂ, ଗଚ୍ଛାମ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିସ୍ସାମା’’ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥେ ଆରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିଫଲକାନି ଗହେତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ଅସୁରଭେରିୟୋ ୱାଦେନ୍ତା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ୱମ୍ମିକମକ୍ଖିକା ୱମ୍ମିକଂ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ଅଭିରୁହିତୁଂ ଆରଭନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ପଠମଂ ନାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ୟୁଦ୍ଧେ ନ କସ୍ସଚି ଛୱି ୱା ଚମ୍ମଂ ୱା ଛିଜ୍ଜତି, ନ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ କୁମାରକାନଂ ଦାରୁମେଣ୍ଡକୟୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସନ୍ତାସନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । କୋଟିସତାପି କୋଟିସହସ୍ସାପି ନାଗା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅସୁରପୁରଂୟେୱ ପୱେସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ନାଗା ଓସକ୍କିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ଆଲିନ୍ଦେ ସୁପଣ୍ଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସୁପଣ୍ଣାଦୀସୁପି । ୟଦା ପନ ତାନି ପଞ୍ଚପି ଠାନାନି ଅସୁରା ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତଦା ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନିପି ତାନି ପଞ୍ଚ ବଲାନି ଓସକ୍କନ୍ତି। ଅଥ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ସକ୍କୋ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକଂ ୱେଜୟନ୍ତରଥଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୟଂ ୱା ନିକ୍ଖମତି, ଏକଂ ୱା ପୁତ୍ତଂ ପେସେତି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଏୱଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅସୁରେ ୟୁଦ୍ଧେନ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅତ୍ତନା ସଦିସା ପଟିମା ମାପେତ୍ୱା ଠପେତି, ତସ୍ମା ଅସୁରା ନାଗାଦୟୋ ଜିନିତ୍ୱା ଆଗତାପି ଇନ୍ଦପଟିମା ଦିସ୍ୱା ‘‘ସକ୍କୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ପଲାୟନ୍ତି । ଇତି ସୁରାନଂ ପଟିପକ୍ଖାତି ଅସୁରା, ୱେପଚିତ୍ତିପହାରାଦାଦୟୋ, ତେସଂ ଭୱନଂ ଅସୁରଭୱନଂ । ତଂ ପନ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ଅସୁରଭୱନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚ ତଥା ଦସସହସ୍ସୟୋଜନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱୀଚିମହାନିରୟସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଆୟାମେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚ ୟୋଜନସତଂ ହୋତି, ଲୋହପଥୱୀ ଲୋହଛଦନଂ ଏକେକା ଚ ଭିତ୍ତି ନୱନୱୟୋଜନିକା ହୋତି । ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଭିତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ଭିତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପରତୋ ୟୋଜନସତଂ ଗଚ୍ଛତି । ସେସଦିସାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଜାଲପରିୟନ୍ତୱସେନ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନାଧିକାନି ତୀଣି ୟୋଜନସତାନି ହୋନ୍ତି, ପରିକ୍ଖେପେନ ନୱ ୟୋଜନସତାନି ଚତୁପଣ୍ଣାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି । ସମନ୍ତା ପନ ଉସ୍ସଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନେସ ନରକୋ ‘‘ଅୱୀଚୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋତି ? ୱୀଚି ନାମ ଅନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ଚ ଅଗ୍ଗିଜାଲାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତରଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ଅୱୀଚୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ତସ୍ସ ହି ପୁରତ୍ଥିମଭିତ୍ତିତୋ ଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସଂସିବ୍ବମାନୟୋଜନସତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିତ୍ତିଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପରତୋ ୟୋଜନସତଂ ଗଚ୍ଛତି । ସେସଦିସାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଜାଲାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅୱୀଚି । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପନସ୍ସ ୟୋଜନସତିକେ ଠାନେ ନାଳିୟଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୂରିତତିପୁପିଟ୍ଠଂ ୱିୟ ସତ୍ତା ନିରନ୍ତରା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଠିତାନଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ନିପନ୍ନାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚମାନାନଂ ଅନ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଠିତେ ୱା ନିସିନ୍ନେ ୱା ନିପନ୍ନେ ୱା ନ ବାଧେନ୍ତି । ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅୱୀଚି । କାୟଦ୍ୱାରେ ପନ ଛ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକଂ ଦୁକ୍ଖସହଗତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଥା ଜିୱ୍ହାଗ୍ଗେ ଛ ମଧୁବିନ୍ଦୂନି ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ତମ୍ବଲୋହବିନ୍ଦୁମ୍ହି ଠପିତେ ଅନୁଦହନବଲୱତାୟ ତଦେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ଇତରାନି ଅବ୍ବୋହାରିକାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁଦହନବଲୱତାୟ ଦୁକ୍ଖମେୱେତ୍ଥ ନିରନ୍ତରଂ, ଇତରାନି ଅବ୍ବୋହାରିକାନୀତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅୱୀଚୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ପନ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଚତୁସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ପଦେସୋ ତଦୁପଭୋଗୀସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟା ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ତିସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ମନୁସ୍ସା ୱସନ୍ତି, ତିସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ହିମୱା ପତିଟ୍ଠିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରଗୋୟାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସୟୋଜନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ପମାଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ସକଟସଣ୍ଠାନୋ, ଛନ୍ନୱୁତିୟା ପଟ୍ଟନକୋଟିସତସହସ୍ସେହି ଛପଣ୍ଣାସରତନାଗାରେହି ନୱନୱୁତିୟା ଦୋଣମୁଖସତସହସ୍ସେହି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଟ୍ଠିୟା ନଗରସହସ୍ସେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ଆଦିତୋ ତେସଟ୍ଠିମତ୍ତାନି ନଗରସହସ୍ସାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ । ତାନି ପନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଂ, ତତୋ ପରଂ ଅସୀତି ସହସ୍ସାନି ଚ ନୱ ସହସ୍ସାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ଦୋଣମୁଖନ୍ତି ଚ ମହାନଗରସ୍ସ ଆୟୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପଧାନଘରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରଗୋୟାନୋ ଆଦାସସଣ୍ଠାନୋ, ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦସଣ୍ଠାନୋ, ଉତ୍ତରକୁରୁ ପୀଠସଣ୍ଠାନୋ । ‘‘ତଂତଂନିୱାସୀନଂ ତଂତଂପରିୱାରଦୀପୱାସୀନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ମୁଖମ୍ପି ତଂତଂସଣ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧୋ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କିର ତେସୁ ତେସୁ ପଦେସେସୁ ଘନନିଚିତପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନସାଖାପସାଖା କୂଟାଗାରୁପମା ମନୋରମା ରୁକ୍ଖା ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିୱେସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ ନିୱସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେପି ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖା ସୁଜାତା ସବ୍ବଦାପି ପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଜଲାସୟାପି ୱିକସିତପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକସୋଗନ୍ଧିକାଦିପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ପରମସୁଗନ୍ଧା ସମନ୍ତତୋ ପୱାୟନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ସରୀରମ୍ପି ତେସଂ ଅତିଦୀଘତାଦିଦୋସରହିତଂ ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପନ୍ନଂ ଜରାୟ ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ୱଲିତପଲିତାଦିଦୋସୱିରହିତଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣଜୱବଲପରକ୍କମସୋଭମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅନୁଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିତାୟ ନ ଚ ତେସଂ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ଏୱ ନ ଦାସଦାସୀକମ୍ମକରାଦିପରିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥି । ନ ଚ ତତ୍ଥ ସୀତୁଣ୍ହଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପୱାଳାଦିପରିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ନାମେତ୍ଥ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଚ୍ଚୂସୱେଲାୟଂ ସମସୀତୁଣ୍ହୋ ଉତୁ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବକାଲଂ ତତ୍ଥ ସମସୀତୁଣ୍ହୋୱ ଉତୁ ହୋତି, ନ ଚ ନେସଂ କୋଚି ଉପଘାତୋ ୱିହେସା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଅକଟ୍ଠପାକିମମେୱ ସାଲିଂ ଅକଣଂ ଅଥୁସଂ ସୁଦ୍ଧଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ତଣ୍ଡୁଲଫଲଂ ନିଦ୍ଧୂମଙ୍ଗାରେନ ଅଗ୍ଗିନା ପଚିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ କିର ଜୋତିକପାସାଣା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତେ ତୟୋ ପାସାଣେ ଠପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉକ୍ଖଲିଂ ଆରୋପେନ୍ତି, ପାସାଣେହି ତେଜୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ପାଚେତି, ଅଞ୍ଞୋ ସୂପୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ୱା ନ ହୋତି, ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତାନୁକୂଲୋୟେୱସ୍ସ ରସୋ ହୋତି । ତଂ ପନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ନେସଂ କୁଟ୍ଠଂ ଗଣ୍ଡୋ କିଲାସୋ ସୋସୋ କାସୋ ଅପମାରୋ ଜରୋତି ଏୱମାଦିକୋ ନ କୋଚି ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେ ତଂ ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଦେନ୍ତିୟେୱ, ମଚ୍ଛରିୟଚିତ୍ତଂ ନାମ ନେୱ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୟୋପି ମହିଦ୍ଧିକା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ ଚ ତେ ଖୁଜ୍ଜା ୱା ୱାମନା ୱା କାଣା ୱା କୁଣୀ ୱା ଖଞ୍ଜା ୱା ପକ୍ଖହତା ୱା ୱିକଲଙ୍ଗା ୱା ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱା ହୋନ୍ତି ।

ଇତ୍ଥିୟୋପି ତତ୍ଥ ନାତିଦୀଘା ନାତିରସ୍ସା ନାତିକିସା ନାତିଥୂଲା ନାତିକାଳିକା ନାଚ୍ଚୋଦାତା ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଦୀଘଙ୍ଗୁଲୀ ତମ୍ବନଖା ଅଲମ୍ବଥନା ତନୁମଜ୍ଝା ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମୁଖୀ ୱିସାଲକ୍ଖୀ ମୁଦୁଗତ୍ତା ସହିଭୋରୂ ଓଦାତଦନ୍ତା ଗମ୍ଭୀରନାଭୀ ତନୁଜଙ୍ଘା ଦୀଘନୀଲୱେଲ୍ଲିତକେସୀ ପୁଥୁଲସୁସ୍ସୋଣୀ ନାତିଲୋମା ନାଲୋମା ସୁଭଗା ଉତୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା ସଣ୍ହା ସଖିଲସମ୍ଭାସା ନାନାଭରଣୱିଭୂସିତା ୱିଚରନ୍ତି, ସବ୍ବଦାପି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି ।

ପୁରିସାପି ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ, ନ ପୁତ୍ତା ମାତାଦୀସୁ ରଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ସତ୍ତାହିକମେୱ ଚ ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସା କାମରତିୟା ୱିହରନ୍ତି, ତତୋ ୱୀତରାଗା ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ଇଧ ୱିୟ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଗବ୍ଭପରିହରଣମୂଲକଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ରତ୍ତକଞ୍ଚୁକତୋ କଞ୍ଚନପଟିମା ୱିୟ ଦାରକା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅମକ୍ଖିତା ଏୱ ସେମ୍ହାଦିନା ସୁଖେନେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ମାତା ପନ ପୁତ୍ତଂ ୱା ଧୀତରଂ ୱା ୱିଜାୟିତ୍ୱା ତେସଂ ୱିଚରଣକପ୍ପଦେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖା ୟଥାରୁଚି ଗଚ୍ଛତି । ତେସଂ ତତ୍ଥ ସୟିତାନଂ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି ପୁରିସା ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ୱା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଉପନାମେନ୍ତି, ତେସଂ କମ୍ମବଲେନ ତତୋ ଖୀରଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ଦାରକା ୟାପେନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱଡ୍ଢନ୍ତା କତିପୟଦିୱସେୟେୱ ଲଦ୍ଧବଲା ହୁତ୍ୱା ଦାରିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦାରକା ପୁରିସେ ।

କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଏୱ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି । ନାନାୱିରାଗୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତାନି ହି ୱତ୍ଥାନି ସୁଖୁମାନି ମୁଦୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କପ୍ପରୁକ୍ଖେସୁ ଓଲମ୍ବନ୍ତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ନାନାୱିଧରଂସିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲୱିୱିଧୱଣ୍ଣରତନୱିନଦ୍ଧାନି ଅନେକୱିଧମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମଭିତ୍ତିକମ୍ମୱିଚିତ୍ତାନି ସୀସୂପଗଗୀୱୂପଗକଟୂପଗହତ୍ଥୂପଗପାଦୂପଗାନି ସୋୱଣ୍ଣମୟାନି ଆଭରଣାନି ଚ କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତଥା ୱୀଣାମୁଦିଙ୍ଗପଣୱସମ୍ମତାଳସଙ୍ଖୱଂସୱେତାଳପରିୱାରାଦୀନି ୱଲ୍ଲକୀପଭଉତିକାନି ତୂରିୟଭଣ୍ଡାନିପି ତତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚ ବହୂ ଫଲରୁକ୍ଖା କୁମ୍ଭମତ୍ତାନି ଫଲାନି ଫଲନ୍ତି, ମଧୁରରସାନି ୟାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତେ ସତ୍ତାହମ୍ପି ଖୁପ୍ପିପାସାହି ନ ବାଧୀୟନ୍ତି ।

ନଜ୍ଜୋପି ତତ୍ଥ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଜଲା ସୁପତିତ୍ଥା ରମଣୀୟା ଅକଦ୍ଦମା ୱାଲୁକତଲା ନାତିସୀତା ନାତିଉଣ୍ହା ସୁରଭିଗନ୍ଧୀହି ଜଲଜପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ସୁରଭୀ ୱାୟନ୍ତିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକିନା କକ୍ଖଳଗଚ୍ଛଲତା ହୋନ୍ତି, ଅକଣ୍ଟକା ପୁପ୍ଫଫଲସଚ୍ଛନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଚନ୍ଦନନାଗରୁକ୍ଖା ସୟମେୱ ରସଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତି । ନହାୟିତୁକାମା ଚ ନଦୀତିତ୍ଥେ ଏକଜ୍ଝଂ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ଠପେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନହାୟିତ୍ୱା ଉତ୍ତିଣ୍ଣା ଉତ୍ତିଣ୍ଣା ଉପରିଟ୍ଠିମଂ ଉପରିଟ୍ଠିମଂ ୱତ୍ଥାଭରଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଇଦଂ ମମ, ଇଦଂ ପରସ୍ସା’’ତି । ତତୋ ଏୱ ନ ତେସଂ କୋଚି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୱିୱାଦୋ ୱା, ସତ୍ତାହିକା ଏୱ ଚ ନେସଂ କାମରତିକୀଳା ହୋତି, ତତୋ ୱୀତରାଗା ୱିୟ ୱିଚରନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଚ ରୁକ୍ଖେ ସୟିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ସୟନଂ ଉପଲବ୍ଭତି ।

ମତେ ଚ ସତ୍ତେ ନ ରୋଦନ୍ତି ନ ସୋଚନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ମଣ୍ଡୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପନ୍ତି । ତାୱଦେୱ ଚ ତଥାରୂପା ସକୁଣା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମତଂ ଦୀପନ୍ତରଂ ନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁସାନଂ ୱା ଅସୁଚିଟ୍ଠାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ତତୋ ମତା ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତେ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱସ୍ସସହସ୍ସମେୱ ଚ ନେସଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ସବ୍ବମେତଂ ନେସଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ୱିୟ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଦନ୍ତରେସୂତି ତେସଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେସୁ । ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟାତି ଲୋକାନଂ ଲୋକଧାତୂନଂ ଅନ୍ତରୋ ୱିୱରୋ ଲୋକନ୍ତରୋ, ତତ୍ଥ ଭୱା ଲୋକନ୍ତରିକା, ନିରୟା । ତିଣ୍ଣଞ୍ହି ସକଟଚକ୍କାନଂ ପତ୍ତାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ଠପିତାନଂ ଅନ୍ତରସଦିସେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ଏକେକୋ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋ । ସୋ ପନ ପରିମାଣତୋ ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସପ୍ପମାଣୋ ହୋତି ନିଚ୍ଚୱିୱଟୋ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ କେନଚି ନ ପିହିତୋ । ୟଥା ହି ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ପିଧାୟିକା ପଥୱୀ ନତ୍ଥୀତି ଅସଂୱୁତା ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା, ଏୱଂ ଉପରିପି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ୱିୟ ଦେୱୱିମାନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅସଂୱୁତା ଅପିହିତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣସମତ୍ଥେନ ଚ ଅନ୍ଧକାରେନ ସମନ୍ନାଗତା । ତତ୍ଥ କିର ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଜାୟତି ଆଲୋକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନ ଆଲୋକକରଣସମତ୍ଥାପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ତତ୍ଥ ଆଲୋକଂ ନ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତେ ହି ୟୁଗନ୍ଧରସମପ୍ପମାଣେ ଆକାସପ୍ପଦେସେ ୱିଚରଣତୋ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେନ ୱିଚରନ୍ତି, ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା, ତସ୍ମା ତେ ତତ୍ଥ ଆଲୋକଂ ନ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଅଞ୍ଞେପି କିର ଭୋ ସନ୍ତି ସତ୍ତା ଇଧୂପପନ୍ନା’’ତି ତଂ ଦିୱସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଓଭାସୋ ଏକଂ ୟାଗୁପାନମତ୍ତମ୍ପି ନ ତିଟ୍ଠତି, ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାଟମତ୍ତମେୱ ୱିଜ୍ଜୋଭାସୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଛରିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତାନଂୟେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତି ।

କିଂ ପନ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ? ଭାରିୟଂ ଦାରୁଣଂ ଗରୁକଂ ମାତାପିତୂନଂ ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚ ଉପରି ଅପରାଧଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପାଣୱଧାଦିଂ ସାହସିକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଅଭୟଚୋରନାଗଚୋରାଦୟୋ ୱିୟ । ତେସଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ତିଗାୱୁତିକୋ ହୋତି, ୱଗ୍ଗୁଲୀନଂ ୱିୟ ଦୀଘନଖା ହୋନ୍ତି । ତେ ରୁକ୍ଖେ ୱଗ୍ଗୁଲିୟୋ ୱିୟ ନଖେହି ଚକ୍କୱାଳପାଦେ ଲଗ୍ଗନ୍ତି, ୟଦା ସଂସପ୍ପନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥପାସଗତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ‘‘ଭକ୍ଖୋ ନୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଖାଦନତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଉପକ୍କମନ୍ତା ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଲୋକସନ୍ଧାରକେ ଉଦକେ ପତନ୍ତି, ୱାତେ ପହରନ୍ତେପି ମଧୁକଫଲାନି ୱିୟ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଦକେ ପତନ୍ତି, ପତିତମତ୍ତାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତି ଅତିସୀତଲଭାୱତୋ ଆତପସନ୍ତାପାଭାୱେନ । ଅତିସୀତଲଭାୱମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରତା ୱୁତ୍ତା । ନ ହି ତଂ କପ୍ପସଣ୍ଠହନଉଦକଂ ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘୱୁଟ୍ଠଂ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ କପ୍ପୱିନାସକଉଦକଂ ୱିୟ ଖାରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତଥା ହି ସତି ପଥୱୀପି ୱିଲୀୟେୟ୍ୟ, ତେସଂ ୱା ପାପକମ୍ମବଲେନ ପେତାନଂ ପକତିଉଦକସ୍ସ ପୁବ୍ବଖେଳଭାୱାପତ୍ତି ୱିୟ ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ତଦା ଖାରଭାୱପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅନନ୍ତାନୀତି ଅପରିମାଣାନି, ‘‘ଏତ୍ତକାନୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେହି ମିନିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି । ତାନି ଚ ଭଗୱା ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦି ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ, ଅନନ୍ତୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ, ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନୀ’’ତି । ତିୱିଧମ୍ପି ହି ଅନନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ସୟମ୍ପି ଅନନ୍ତତ୍ତା । ୟାୱତକଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକମେୱ ଞେୟ୍ୟଂ । ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦୀ’’ତିଆଦି । ଅନନ୍ତତା ଚସ୍ସ ଅନନ୍ତଞେୟ୍ୟପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତ୍ତା । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱମସ୍ସ ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ’’ତି ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ ୱିୱଟ୍ଟାଦୀନମ୍ପି ୱିଦିତତା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା ୱିୱଟ୍ଟାଦୟୋପି ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି କପ୍ପସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି । ତତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟନଂ ୱିନସ୍ସନଂ ସଂୱଟ୍ଟୋ, ୱିନସ୍ସମାନୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋୟେୱ, ତଦା ପୱତ୍ତମାନସଙ୍ଖାରୱସେନସ୍ସ ୱିନାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଂୱଟ୍ଟତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଥାଠାୟୀକାଲୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ। ୱିୱଟ୍ଟନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ୱା ୱିୱଟ୍ଟୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ । ସୋପି ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋୟେୱ, ତଦା ପୱତ୍ତମାନସଙ୍ଖାରୱସେନସ୍ସ ୱଡ୍ଢି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିୱଟ୍ଟତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଥାଠାୟୀକାଲୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ। ତତ୍ଥ ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋତି । ତିସ୍ସୋ ସଂୱଟ୍ଟସୀମା ଆଭସ୍ସରା ସୁଭକିଣ୍ହା ୱେହପ୍ଫଲାତି । ୟଦା କପ୍ପୋ ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ତଦା ଆଭସ୍ସରତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହତି । ୟଦା ଆପେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ତଦା ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦକେନ ୱିଲୀୟତି । ୟଦା ୱାୟୁନା ସଂୱଟ୍ଟତି, ତଦା ୱେହପ୍ଫଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସତି ।

ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ତୀସୁପି ସଂୱଟ୍ଟକାଲେସୁ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମ ତିୱିଧଂ ହୋତି ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ହୋତି, ୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ କମ୍ପତି । ୟତ୍ତକେ ହି ଠାନେ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଞାଣାଦିଞାଣାନୁଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞଫଲସମୁତ୍ତେଜିତୋ ସରସେନେୱ ପଟିୱିଜମ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମାତି ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ରତନସୁତ୍ତଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୪ ଆଦୟୋ) ଖନ୍ଧପରିତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୭; ଜା॰ ୧.୨.୧୦୫-୧୦୬; ଚୂଳୱ॰ ୨୫୧ ଆଦୟୋ) ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୫ ଆଦୟୋ) ମୋରପରିତ୍ତନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୭-୧୮) ଇମେସଂ ପରିତ୍ତାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ୱତ୍ତତି । ଇଦ୍ଧିମା ହି ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତପରିୟାପନ୍ନେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଗତୋପି କତପରିତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି । ଏକଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତେ କତେ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତେ ସବ୍ବସତ୍ତାନମ୍ପି ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତେୱ ପରିତ୍ତାନୁଭାୱୋ ତତ୍ଥ ଦେୱତାହି ପରିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଂ ପନ ଅନନ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ । ଅନନ୍ତାପରିମାଣେସୁ ହି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ୟଂ ୟଂ ତଥାଗତୋ ଆକଙ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଜାନାତି ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ । ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ଏକଂ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ୱିନସ୍ସନ୍ତମ୍ପି ଏକତୋୱ ୱିନସ୍ସତି, ସଣ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ଏକତୋୱ ସଣ୍ଠହତି, ତସ୍ସେୱଂ ୱିନାସୋ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କପ୍ପୋ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଏକଂ ମହାୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସତି, ମନୁସ୍ସା ତୁଟ୍ଠା ସବ୍ବବୀଜାନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱପନ୍ତି, ସସ୍ସେସୁ ପନ ଗୋଖାୟିତମତ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ଗଦ୍ରଭରୱଂ ରୱନ୍ତୋ ଏକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ନ ୱସ୍ସତି, ତଦା ପଚ୍ଛିନ୍ନପଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ହୋତି ୱସ୍ସଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ହି ଭଗୱତା ‘‘ହୋତି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟୋ ୟଂ ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସୂପଜୀୱିନୋପି ସତ୍ତା କାଲଂ କତ୍ୱା ପରିତ୍ତାଭାଦିବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ପୁପ୍ଫଫଲୂପଜୀୱିନିୟୋ ଚ ଦେୱତା । ଏୱଂ ଦୀଘେ ଅଦ୍ଧାନେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଦକଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାପି କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ନେରୟିକସତ୍ତାପି । ତତ୍ଥ ନେରୟିକା ସତ୍ତମସୂରିୟପାତୁଭାୱେ ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଏକେ ।

ଝାନଂ ପନ ୱିନା ନତ୍ଥି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଏତେସଞ୍ଚ କେଚି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖପୀଳିତା, କେଚି ଅଭବ୍ବା ଝାନାଧିଗମାୟ, ତେ କଥଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ? ଦେୱଲୋକେ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ । ତଦା ହି ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଲୋକବ୍ୟୂହା ନାମ କାମାୱଚରଦେୱା ମୁତ୍ତସିରା ୱିକିଣ୍ଣକେସା ରୁଦମ୍ମୁଖା ଅସ୍ସୂନି ହତ୍ଥେହି ପୁଞ୍ଛମାନା ରତ୍ତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରନ୍ତା ଏୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତି ‘‘ମାରିସା ମାରିସା ଇତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦୋପି ଉସ୍ସୁସ୍ସିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁ ଚ ପବ୍ବତରାଜା ଡୟ୍ହିସ୍ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଲୋକୱିନାସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମେତ୍ତଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ, ମୁଦିତଂ, ଉପେକ୍ଖଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, ମାତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, ପିତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ ହୋଥା’’ତି । ତେ ପନ ଦେୱା ଲୋକଂ ବ୍ୟୂହେନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତୀତି ‘‘ଲୋକବ୍ୟୂହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ କିର ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ସଂୱେଗଜାତା ସମ୍ଭମପ୍ପତ୍ତାୱ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ଆସନ୍ନେ ଠାନେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି ।

କଥଂ ପନେତେ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଜାନନ୍ତୀତି ? ‘‘ଧମ୍ମତାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତା’’ତି ଆଚରିୟା । ‘‘ତାଦିସନିମିତ୍ତଦସ୍ସନେନା’’ତି ଏକେ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାହି ଉୟ୍ୟୋଜିତା’’ତି ଅପରେ । ତେସଂ ପନ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମନୁସ୍ସା ଚ ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଚ ସଂୱେଗଜାତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ମେତ୍ତାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବସୁଧାଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଝାନଂ ପଟିଲଭନ୍ତି । ଦେୱାନଂ କିର ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୱାତଗ୍ଗହଣପଅଚୟେନ ୱାୟୋକସିଣେ ଝାନାନି ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତଦଞ୍ଞେ ପନ ଆପାୟିକା ସତ୍ତା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟେନ କମ୍ମେନ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟକମ୍ମରହିତୋ ହି ସଂସାରେ ସଂସରନ୍ତୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ତେପି ତତ୍ଥ ତଥେୱ ଝାନଂ ପଟିଲଭନ୍ତି । ଏୱଂ ଦେୱଲୋକେ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

କେଚି ପନ ‘‘ଅପାୟସତ୍ତା ସଂୱଟ୍ଟମାନଲୋକଧାତୂହି ଅଞ୍ଞେସୁ ଲୋକଧାତୂସୁପି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନ ହି ସବ୍ବେ ଅପାୟସତ୍ତା ତଦା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଅପାୟେସୁ ଦୀଘାୟୁକାନଂ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ପନ ୱିନସ୍ସମାନେପି କପ୍ପେ ନିରୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତିୟେୱ, ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଚକ୍କୱାଳେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତାୟ ହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ନେୱ ସଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥି, ନ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ସୋ ସଂୱଟ୍ଟମାନଚକ୍କୱାଳତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପଚ୍ଚତି । କିଂ ପନ ପିଟ୍ଠିଚକ୍କୱାଳଂ ନ ଝାୟତୀତି ? ଝାୟତି । ତସ୍ମିଂ ଝାୟମାନେପି ଏସ ଆକାସେ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୱସ୍ସୂପଚ୍ଛେଦତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଦୁତିୟୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ପାତୁଭୂତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ନେୱ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନ ଦିୱାପରିଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏକୋ ସୂରିୟୋ ଉଟ୍ଠେତି, ଏକୋ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସୂରିୟସନ୍ତାପୋୱ ଲୋକୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନସୂରିୟୱିମାନେ ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱଂ କପ୍ପୱିନାସକସୂରିୟେ ନତ୍ଥି । କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ପନ ୟଥା ଅଞ୍ଞେ କାମାୱଚରଦେୱା, ଏୱଂ ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତୋପି ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପନ ପଭସ୍ସରତରଞ୍ଚେୱ ତେଜୱନ୍ତତରଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅପରେ । ତତ୍ଥ ପକତିସୂରିୟେ ୱତ୍ତମାନେ ଆକାସେ ୱଲାହକାପି ଧୂମସିଖାପି ୱତ୍ତନ୍ତି, କପ୍ପୱିନାସକସୂରିୟେ ୱତ୍ତମାନେ ୱିଗତଧୂମୱଲାହକଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ନିମ୍ମଲଂ ନଭଂ ହୋତି । ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ ସେସକୁନ୍ନଦିଆଦୀସୁ ଉଦକଂ ସୁସ୍ସତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ତତିୟୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ମହାନଦିୟୋପି ସୁସ୍ସନ୍ତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଚତୁତ୍ଥୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ହିମୱତି ମହାନଦୀନଂ ପଭୱା ସୀହପ୍ପପାତଦହୋ ମନ୍ଦାକିନୀଦହୋ କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡଦହୋ ରଥକାରଦହୋ ଅନୋତତ୍ତଦହୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ କୁଣାଲଦହୋତି ଇମେ ସତ୍ତ ମହାସରା ସୁସ୍ସନ୍ତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ପଞ୍ଚମୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ସଣ୍ଠାତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଛଟ୍ଠୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଏକଧୂମଂ ହୋତି ପରିୟାଦିନ୍ନସିନେହଂ ଧୂମେନ । ୟାୟ ହି ଆପୋଧାତୁୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁ ଆବନ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସା ଛଟ୍ଠସୂରିୟପାତୁଭାୱେନ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ଚିଦଂ, ଏୱଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନିପି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ତମୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି, ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଏକଜାଲଂ ହୋତି ସଦ୍ଧିଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେହି, ୟୋଜନସତିକାଦିଭେଦାନି ସିନେରୁକୂଟାନି ପଲୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସେୟେୱ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ସା ଅଗ୍ଗିଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ କନକୱିମାନରତନୱିମାନମଣିୱିମାନାନି ଝାପେତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏତେନେୱୂପାୟେନ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ଥ ତୟୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଝାପେତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ସା ୟାୱ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ନ ନିବ୍ବାୟତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟା ପନ ସପ୍ପିତେଲଜ୍ଝାପନଗ୍ଗିସିଖା ୱିୟ ଛାରିକମ୍ପି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋ ।

ଏୱଂ ଏକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଏକଙ୍ଗଣଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଲୋକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନତ୍ଥାୟ ଦେୱୋ ୱସ୍ସିତୁଂ ଆରଭତି, ଆଦିତୋୱ ଅନ୍ତରଟ୍ଠକେ ହିମପାତୋ ୱିୟ ହୋତି । ତତୋ କଣମତ୍ତା ତଣ୍ଡୁଲମତ୍ତା ମୁଗ୍ଗମାସବଦରଆମଲକଏଳାଲୁକକୁମ୍ଭଣ୍ଡଅଲାବୁମତ୍ତା ଉଦକଧାରା ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଉସଭଦ୍ୱେଉସଭଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନ…ପେ॰… ୟୋଜନସତୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭନ୍ତରଂ ୟାୱ ଅୱିନଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ପୂରେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତଂ ଉଦକଂ ହେଟ୍ଠା ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଘନଂ କରୋତି ପରିୱଟୁମଂ ପଦୁମିନୀପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁସଦିସଂ ।

କଥଂ ତାୱମହନ୍ତଂ ଉଦକରାସିଂ ଘନଂ କରୋତୀତି ଚେ ? ୱିୱରସମ୍ପଦାନତୋ ୱାତସ୍ସାତି । ତଞ୍ହିସ୍ସ ତହିଂ ତହିଂ ୱିୱରଂ ଦେତି । ତଂ ଏୱଂ ୱାତେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିୟମାନଂ ଘନଂ କରିୟମାନଂ ପରିକ୍ଖୟମାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ହେଟ୍ଠା ଓତରତି । ଓତିଣ୍ଣେ ଓତିଣ୍ଣେ ଉଦକେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଟ୍ଠାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ଉପରିଚତୁକାମାୱଚରଦେୱଲୋକଟ୍ଠାନେ ଚ ଦେୱଲୋକା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସଭୱନାନି ପନ ପଥୱୀସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ନ ତାୱ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ପୁରିମପଥୱିଟ୍ଠାନଂ ଓତିଣ୍ଣେ ପନ ବଲୱୱାତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ତଂ ପିହିତଦ୍ୱାରେ ଧମ୍ମକରଣେ ଠିତଉଦକମିୱ ନିରୁସ୍ସାସଂ କତ୍ୱା ରୁମ୍ଭନ୍ତି। ମଧୁରୋଦକଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଉପରି ରସପଥୱିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଉପ୍ପଲିନୀପତ୍ତଂ ୱିୟ ପଥୱୀ ସଣ୍ଠାତି । ସା ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ହୋତି ଗନ୍ଧରସସମ୍ପନ୍ନା ଚ ନିରୁଦକପାୟାସସ୍ସ ଉପରି ପଟଲଂ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ୱିନସ୍ସମାନେ ଲୋକେ ପଚ୍ଛା ୱିନସ୍ସତି, ସଣ୍ଠହମାନେ ପଠମଂ ସଣ୍ଠହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଦା ଚ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଠମତରାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତା ଆୟୁକ୍ଖୟା ୱା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟା ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଓପପାତିକା ହୁତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ହୋନ୍ତି ସୟଂପଭା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା, ତେ ତଂ ରସପଥୱିଂ ସାୟିତ୍ୱା ତଣ୍ହାଭିଭୂତା ଆଲୁପ୍ପକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଉପକ୍କମନ୍ତି । ଅଥ ତେସଂ ସୟଂପଭା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତି । ତେ ଅନ୍ଧକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ଭୟଂ ନାସେତ୍ୱା ସୂରଭାୱଂ ଜନୟନ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପାତୁଭୱତି । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଲୋକଂ ପଟିଲଭିମ୍ହା’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭୀତାନଂ ଭୟଂ ନାସେତ୍ୱା ସୂରଭାୱଂ ଜନୟନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତସ୍ମା ସୂରିୟୋ ହୋତୂ’’ତି ସୂରିୟୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତି ।

ଅଥ ସୂରିୟେ ଦିୱସଂ ଆଲୋକଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ‘‘ୟମ୍ପି ଆଲୋକଂ ଲଭିମ୍ହ, ସୋପି ନୋ ନଟ୍ଠୋ’’ତି ପୁନ ଭୀତା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ସାଧୁ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ଆଲୋକଂ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପାତୁଭୱତି । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଛନ୍ଦଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତସ୍ମା ଚନ୍ଦୋ ହୋତୂ’’ତି ଚନ୍ଦୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେସୁ ପାତୁଭୂତେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତାନି ତାରକରୂପାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତତୋ ପଭୁତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଅନୁକ୍କମେନ ଚ ମାସଡ୍ଢମାସଉତୁସଂୱଚ୍ଛରା, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପାତୁଭୂତଦିୱସେୟେୱ ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳହିମୱନ୍ତପବ୍ବତା ଦୀପସମୁଦ୍ଦା ଚ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତେ ଚ ଖୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଫଗ୍ଗୁଣପୁଣ୍ଣମଦିୱସେୟେୱ ପାତୁଭୱନ୍ତି । କଥଂ ? ୟଥା ନାମ କଙ୍ଗୁଭତ୍ତେ ପଚ୍ଚମାନେ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପୁବ୍ବୁଳକା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଏକେ ପଦେସା ଥୂପଥୂପା ହୋନ୍ତି, ଏକେ ନିନ୍ନନିନ୍ନା, ଏକେ ସମସମା, ଏୱମେୱ ଥୂପଥୂପଟ୍ଠାନେ ପବ୍ବତା ହୋନ୍ତି, ନିନ୍ନନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସମୁଦ୍ଦା, ସମସମଟ୍ଠାନେ ଦୀପାତି ।

ଅଥ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ରସପଥୱିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ କମ୍ମେନ ଏକଚ୍ଚେ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେସଂ ଅତିମାନପଚ୍ଚୟା ସାପି ରସପଥୱୀ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଭୂମିପପ୍ପଟକୋ ପାତୁଭୱତି । ଅଥ ନେସଂ ତେନେୱ ନୟେନ ସୋପି ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଅଥ ପଦାଲତା ପାତୁଭୱତି । ତେନେୱ ନୟେନ ସାପି ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଅକଟ୍ଠପାକୋ ସାଲି ପାତୁଭୱତି ଅକଣୋ ଅଥୁସୋ ସୁଗନ୍ଧୋ ତଣ୍ଡୁଲଫଲୋ । ତତୋ ନେସଂ ଭାଜନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ସାଲିଂ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ଠପେନ୍ତି, ସୟମେୱ ଜାଲସିଖା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ପଚତି । ସୋ ହୋତି ଓଦନୋ ସୁମନଜାତିପୁପ୍ଫସଦିସୋ, ନ ତସ୍ସ ସୂପେନ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ୱା କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ୟଂ ରସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଂତଂରସୋୱ ହୋତି । ତେସଂ ତଂ ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହରୟତଂ ତତୋ ପଭୁତି ମୁତ୍ତକରୀସଂ ସଞ୍ଜାୟତି । ତଥା ହି ରସପଥୱୀ ଭୂମିପପ୍ପଟକୋ ପଦାଲତାତି ଇମେ ତାୱ ପରିଭୁତ୍ତା ସୁଧାହାରୋ ୱିୟ ଖୁଦଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ରସହରଣୀହି ରସମେୱ ପରିବ୍ୟୂହେନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱତ୍ଥୁନୋ ସୁଖୁମଭାୱେନ, ନ ନିସ୍ସନ୍ଦା, ସୁଖୁମଭାୱେନେୱ ଗହଣିନ୍ଧନମେୱ ଚ ହୋତି । ଓଦନୋ ପନ ପରିଭୁତ୍ତୋ ରସଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋପି ୱତ୍ଥୁନୋ ଓଳାରିକଭାୱେନେୱ ନିସ୍ସନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପସ୍ସାୱଂ କରୀସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ଅଥ ତେସଂ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥାୟ ୱଣମୁଖାନି ପଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁରିସସ୍ସ ପୁରିସଭାୱୋ, ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିଭାୱୋ ପାତୁଭୱତି । ପୁରିମତ୍ତଭାୱେସୁ ହି ପୱତ୍ତଉପଚାରଜ୍ଝାନାନୁଭାୱେନ ୟାୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ କାମରାଗୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱେଗେନ ସମିତୋ, ନ ତାୱ ବହଲକାମରାଗୂପନିସ୍ସୟାନି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ୟଦା ପନସ୍ସ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ବହଲକାମରାଗୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଅହୋସି, ତଦା ତଦୁପନିସ୍ସୟାନି ତାନି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ସଞ୍ଜାୟିଂସୁ, ତଦା ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସଂ, ପୁରିସୋ ଚ ଇତ୍ଥିଂ ଅତିୱେଲଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି । ତେସଂ ଅତିୱେଲଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନପଚ୍ଚୟା କାମପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତି । ତେ ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିୟମାନା ୱିହେଠିୟମାନା ତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନହେତୁ ଅଗାରାନି କରୋନ୍ତି । ତେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସମାନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଅଲସଜାତିକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ସନ୍ନିଧିଂ କରୋନ୍ତି । ତତୋ ପଭୁତି କଣୋପି ଥୁସୋପି ତଣ୍ଡୁଲଂ ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତି, ଲାୟିତଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ପଟିୱିରୁହତି ।

ତେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତି ‘‘ପାପକା ୱତ ଭୋ ଧମ୍ମା ସତ୍ତେସୁ ପାତୁଭୂତା, ମୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ମନୋମୟା ଅହୁମ୍ହା’’ତି, ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ତତୋ ମରିୟାଦଂ ଠପେନ୍ତି, ଅଥଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗଂ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି, ତଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିଭାସେତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡେହି ପହରନ୍ତି । ତେ ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ କଲହମୁସାୱାଦଦଣ୍ଡାଦାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଚିନ୍ତୟନ୍ତି ‘‘ୟନ୍ନୂନ ମୟଂ ଏକଂ ସତ୍ତଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟାମ, ୟୋ ନୋ ସମ୍ମା ଖୀୟିତବ୍ବଂ ଖୀୟେୟ୍ୟ, ଗରହିତବ୍ବଂ ଗରହେୟ୍ୟ, ପବ୍ବାଜେତବ୍ବଂ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ, ମୟଂ ପନସ୍ସ ସାଲୀନଂ ଭାଗମନୁପ୍ପଦସ୍ସାମା’’ତି । ଏୱଂ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ କପ୍ପେ ଅୟମେୱ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ତେନ ସମୟେନ ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଅଭିରୂପତରୋ ଚ ଦସ୍ସନୀୟତରୋ ଚ ମହେସକ୍ଖତରୋ ଚ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଟିବଲୋ ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହଂ କାତୁଂ । ତେ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚିତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ନିଂସୁ । ସୋ ତେନ ମହାଜନେନ ସମ୍ମତୋତି ମହାସମ୍ମତୋ, ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତୀତି ଖତ୍ତିୟୋ, ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପରେସଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରାଜାତି ତୀହି ନାମେହି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ୟଞ୍ହି ଲୋକେ ଅଚ୍ଛରିୟଟ୍ଠାନଂ, ବୋଧିସତ୍ତୋୱ ତତ୍ଥ ଆଦିପୁରିସୋତି ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲେ ସଣ୍ଠିତେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋପି ୱଣ୍ଣା ସଣ୍ଠହିଂସୁ ।

ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ ଜାଲୋପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଂୱଟ୍ଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କପ୍ପୱିନାସକଜାଲୋପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିପୂରକୋ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘତୋ ୟାୱ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱୋ, ଇଦଂ ତତିୟମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ୱିୱଟ୍ଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱତୋ ୟାୱ ପୁନ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଚତୁସଟ୍ଠିଅନ୍ତରକପ୍ପସଙ୍ଗହଂ । ‘‘ୱୀସତିଅନ୍ତରକପ୍ପସଙ୍ଗହ’’ନ୍ତି କେଚି । ସେସାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କାଲତୋ ତେନ ସମପ୍ପମାଣାନେୱ । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ କପ୍ପୋ ଉଦକେନ ନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ତତ୍ଥ ଦୁତିୟସୂରିୟୋ, ଏୱମିଧ କପ୍ପୱିନାସକୋ ଖାରୁଦକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ଆଦିତୋ ସୁଖୁମଂ ସୁଖୁମଂ ୱସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ମହାଧାରାହି କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୱସ୍ସତି । ଖାରୁଦକେନ ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠା ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୟୋ ୱିଲୀୟନ୍ତି, ଉଦକଂ ସମନ୍ତତୋ ୱାତେହି ଧାରୀୟତି । ପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଉଦକଂ ଗଣ୍ହାତି । ତେନ ହି ଖାରୁଦକେନ ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠା ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୟୋ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣସକ୍ଖରା ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତେୱ, ତସ୍ମା ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂଦକମେୱ ତଂ ହୋତୀତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ‘‘ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକଂ ତଂ ସନ୍ଧାରକୱାୟୁକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଅନୱସେସତୋ ୱିନାସେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୟମେୱ ଏକୋ ଘନଭୂତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଉପରି ପନ ଛପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି, ତଂ ୟାୱ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଉଦକାନୁଗତଂ ପନ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସହସା ୱୂପସମ୍ମତି, ଅନ୍ତରଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ । କେୱଲଂ ପନିଧ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲୋକୋ ପାତୁଭୱତି । ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ କପ୍ପୱିନାସକଖାରୁଦକୋପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ। ଉଦକୁପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘତୋ ୟାୱ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱୋ, ଇଦଂ ତତିୟମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱତୋ ୟାୱ କପ୍ପୱିନାସକମହଆମେଘୋ, ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଉଦକେନ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କପ୍ପୋ ୱାତେନ ନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ତତ୍ଥ ଦୁତିୟସୂରିୟୋ, ଏୱମିଧ କପ୍ପୱିନାସନତ୍ଥଂ ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ପଠମଂ ଥୂଲରଜଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ତତୋ ସଣ୍ହରଜଂ ସୁଖୁମୱାଲିକଂ ଥୂଲୱାଲିକଂ ସକ୍ଖରପାସାଣାଦୟୋତି ୟାୱକୂଟାଗାରମତ୍ତେ ପାସାଣେ ୱିସମଟ୍ଠାନେ ଠିତମହାରୁକ୍ଖେ ଚ ଉଟ୍ଠାପେତି । ତେ ପଥୱିତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତା ନ ପୁନ ପତନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥାନୁକ୍କମେନ ହେଟ୍ଠା ମହାପଥୱିୟା ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ମୂଲଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପତି । ୟୋଜନସତପ୍ପମାଣାପି ପଥୱିପ୍ପଦେସା ଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନଚତୁୟୋଜନପଞ୍ଚୟୋଜନଛୟୋଜନସତ୍ତୟୋଜନପ୍ପମାଣାପି ପଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱାତୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତା ଆକାସେୟେୱ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମ୍ପି ସିନେରୁପବ୍ବତମ୍ପି ୱାତୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପତି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିହନ୍ତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଏତେନେୱୂପାୟେନ ଭୂମଟ୍ଠକୱିମାନାନି ଚ ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନାନି ଚ ୱିନାସେନ୍ତୋ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ୱିନାସେତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନି ୱିନାସେତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍କୱାଳା ଚକ୍କୱାଳେହି, ହିମୱନ୍ତା ହିମୱନ୍ତେହି, ସିନେରୂ ସିନେରୂହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ପଥୱିତୋ ୟାୱ ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମି ୱାତୋ ଗଣ୍ହାତି, ନୱପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱିନାସେତ୍ୱା ୱେହପ୍ଫଲେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକେନ ତଂସନ୍ଧାରକୱାତେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି ଅୱଟ୍ଠାନସ୍ସ କାରଣାଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ । ଇଧ ପନ ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲୋକୋ ପାତୁଭୱତି । ୱେହପ୍ଫଲତୋ ଚୱିତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ କପ୍ପୱିନାସକୱାତୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ୱାତୁପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏୱଂ ୱାତେନ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ କିଂକାରଣା ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି । ୟଦିପି ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅହେତୁକୋ ସରସନିରୋଧୋ ୱିନାସକାଭାୱତୋ, ସନ୍ତାନନିରୋଧୋ ପନ ହେତୁୱିରହିତୋ ନତ୍ଥି । ୟଥା ତଂ ସତ୍ତନିକାୟେସୂତି ଭାଜନଲୋକସ୍ସପି ସହେତୁକେନ ୱିନାସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା କିମେୱଂ ଲୋକୱିନାସେ କାରଣନ୍ତି ? ଅକୁସଲମୂଲଂ କାରଣଂ । ୟଥା ହି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନକସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞବଲେନ ପଠମଂ ଲୋକୋ ୱିୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ତେସଂ ପାପକମ୍ମବଲେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ଉସ୍ସନ୍ନେସୁ ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି । ୟଥା ହି ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଅଧିକଭାୱେନ ୟଥାକ୍କମଂ ରୋଗନ୍ତରକପ୍ପୋ ସତ୍ଥନ୍ତରକପ୍ପୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖନ୍ତରକପ୍ପୋତି ଇମେ ତିୱିଧା ଅନ୍ତରକପ୍ପା ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିମ୍ହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପେ ଜାୟନ୍ତି । ଏୱମେତେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା ରାଗାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱେନେୱ ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ରାଗେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନସ୍ସତି, ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସତି । ଦୋସେ ହି ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଧିକତରେନ ଦୋସେନ ୱିୟ ତିକ୍ଖତରେନ ଖାରୁଦକେନ ୱିନାସୋ ୟୁତ୍ତୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଗ୍ଗିନା, ରାଗେ ଉଦକେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ କିର ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ପାକଟସତ୍ତୁସଦିସସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସଦିସତା, ଅପାକଟସତ୍ତୁସଦିସସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଖାରୁଦକସଦିସତା ଚ ୟୁତ୍ତାତି । ମୋହେ ପନ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ୱାତେନ ୱିନସ୍ସତି । ଏୱଂ ୱିନସ୍ସନ୍ତୋପି ଚ ନିରନ୍ତରମେୱ ସତ୍ତ ୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସତି, ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ଉଦକେନ, ପୁନ ସତ୍ତ ୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା, ଅଟ୍ଠମେ ଉଦକେନାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ୱିନସ୍ସନ୍ତୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସିତ୍ୱା ପୁନ ସତ୍ତ ୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସତି । ଏତ୍ତାୱତା ତେସଟ୍ଠି କପ୍ପା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଉଦକେନ ନସ୍ସନୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତମ୍ପି ପଟିବାହିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ୱାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାୟୁକେ ସୁଭକିଣ୍ହେ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ଲୋକଂ ୱିନାସେତି । ଏତ୍ଥ ପନ ରାଗୋ ସତ୍ତାନଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅଗ୍ଗିୱସେନ ବହୁସୋ ଲୋକୱିନାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଏୱଂ ଇମେହି କାରଣେହି ୱିନସ୍ସିତ୍ୱା ସଣ୍ଠହନ୍ତଂ ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ଠିତଞ୍ଚ ଓକାସଲୋକଂ ଭଗୱା ୟାଥାୱତୋ ଅୱେଦୀତି ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଓକାସଲୋକୋ ୱିଦିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ’’ତି, ଇଦାନି ତଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଥାତି ଲକ୍ଖଣାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ, ଆସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ, ପରିମାଣସଣ୍ଠାନାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ଓକାସଲୋକସ୍ସାତି ଏୱଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱିଦିତଲୋକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅନୁତ୍ତରୋତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପନ ଗୁଣେହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋତି ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ସାମିୱଚନମେତଂ, ଅତ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତରଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସତାୟ କତଂ, ନ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିତାୟ । ସଦେୱକେ ହି ଲୋକେ ସଦିସକପ୍ପୋପି ନାମ କୋଚି ତଥାଗତସ୍ସ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ସଦିସୋ, ୱିସିଟ୍ଠେ ପନ କା କଥା । କସ୍ସଚୀତି କସ୍ସଚିପି । ଅଭିଭୱତୀତି ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟପଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ଉକ୍କଂସପ୍ପତ୍ତିୟା ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ଅଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସୱାସନପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସୀଲଗୁଣୋ, ତେନ ଭଗୱା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ସୟଂ କେନଚି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସମାଧିଗୁଣାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୀଲାଦୟୋ ଚେତେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା ୱେଦିତବ୍ବା, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପନ ଲୋକିୟଂ କାମାୱଚରମେୱ ।

ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ତେନ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତୀତି ? ତସ୍ସପି ଆନୁଭାୱତୋ ଅସଦିସତ୍ତା । ତମ୍ପି ହି ୱିସୟତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ଉତ୍ତରିତରମେୱ । ତଞ୍ହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସତ୍ଥୁ ୱିମୁତ୍ତିଗୁଣଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ଅତକ୍କାୱଚରଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟଂ ୱିଭୂତତରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସମ୍ମଦେୱ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ପାପକତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସସ୍ସ ଚ ଅତିପରିତ୍ତକତ୍ତା ଲହୁ ଲହୁ ପୱତ୍ତତୀତି ।

ଏୱଂ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଭଗୱତୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦିସସ୍ସପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲଗୁଣେନପି ଅସମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସମୋତି ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ସମୋ ସଦିସୋତି ଅସମୋ । ତଥା ଅସମେହି ସମୋ ଅସମସମୋ। ଅସମା ୱା ସମା ଏତସ୍ସାତି ଅସମସମୋ । ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିମାତି ଅପ୍ପଟିମୋ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଉପମାମତ୍ତଂ ପଟିମା, ସଦିସୂପମା ପଟିଭାଗୋ, ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଠିତୋ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ଖୋ ପନାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସମନୁପସ୍ସାମୀତିଆଦୀସୁ ମମ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ତତ୍ଥ ସଦେୱକେ…ପେ॰… ପଜାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରଂ ସମ୍ପନ୍ନତରସୀଲଂ କଞ୍ଚିପି ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ଖୋ ପନ ପସ୍ସାମି ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା ଚତୁପ୍ପଦା ୱା ବହୁପ୍ପଦା ୱା ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା ସଞ୍ଞିନୋ ୱା ଅସଞ୍ଞିନୋ ୱା ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋ ୱା, ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) –

ଇଦଂ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ –

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) –

ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଆଦିକା ଗାଥାୟୋତି –

‘‘ଅହଞ୍ହି ଅରହା ଲୋକେ, ଅହଂ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ ॥ (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧) ।

‘‘ଦନ୍ତୋ ଦମୟତଂ ସେଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତୋ ସମୟତଂ ଇସି ।

ମୁତ୍ତୋ ମୋଚୟତଂ ଅଗ୍ଗୋ, ତିଣ୍ଣୋ ତାରୟତଂ ୱରୋ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୧୨)

‘‘ନୟିମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରସ୍ମିଂ ୱା ପନ,

ବୁଦ୍ଧେନ ସେଟ୍ଠୋ ସଦିସୋ ଚ ୱିଜ୍ଜତି ।

ଆହୁନେୟ୍ୟାନଂ ପରମାହୁତିଂ ଗତୋ,

ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକାନଂ ୱିପୁଲପ୍ଫଲେସିନ’’ନ୍ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୪୭; କଥା॰ ୭୯୯) –

ଏୱମାଦିକା ଗାଥା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।

ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀତିଆଦୀସୁ ଦମିତବ୍ବାତି ଦମ୍ମା, ଦମିତୁଂ ଅରହରୂପା । ପୁରିସା ଚ ତେ ଦମ୍ମା ଚାତି ପୁରିସଦମ୍ମା । ୱିସେସନସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପରନିପାତଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, ଦମ୍ମପୁରିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସତିପି ମାତୁଗାମସ୍ସପି ଦମ୍ମଭାୱେ ପୁରିସଗ୍ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସାରେତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦମେତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦମେତୀତି ସମେତି, କାୟସମାଦୀହି ୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ କାୟସମାଦୀହି ୟୋଜନଂ ୟଥାରହଂ ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଅଦନ୍ତାତି ଇଦଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଦମତଂ ଅନୁପଗତା ପୁରିସଦମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ୱିପ୍ପକତଦମ୍ମଭାୱା ସବ୍ବଥା ଦମେତବ୍ବତଂ ନାତିୱତ୍ତା, ତେପି ପୁରିସଦମ୍ମା ଏୱ, ୟତୋ ତେ ସତ୍ଥା ଦମେତି । ଭଗୱା ହି ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭିନୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଏକଦେସେନ ଦନ୍ତେପି ସମେତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୯) ‘‘ଅପି ଚ ସୋ ଭଗୱା ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମଗ୍ଗପ୍ପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଦନ୍ତା ଏକଦେସେନ ଦନ୍ତା ଚ ଇଧ ଅଦନ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦମେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଦମନାରହା ।

ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାତିଆଦୀସୁ ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଚିତା ଗତା ୱଡ୍ଢିତାତି ତିରଚ୍ଛାନା, ଦେୱମନୁସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଂ ଦୀଘଂ ଅହୁତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଦୀଘାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିରଚ୍ଛାନାୟେୱ ପୁରିସା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସା । ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା। ସତିସୂରଭାୱବ୍ରହ୍ମଚରିୟୟୋଗ୍ୟତାଦିଗୁଣୱସେନ ଉପଚିତମାନସା ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣଚିତ୍ତା । କେ ପନ ତେ ? ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି ? ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ।

ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅଗ୍ଗସାୱକା ମହାସାୱକା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଅଞ୍ଞେ ଚ ମହାନୁଭାୱା ସତ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେହି ସମାନରୂପାଦିତାୟ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ଇତରମହାଦୀପୱାସିନୋପି ମନୁସ୍ସାତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୂତି ଏକେ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ଲୋଭାଦୀହି ଚ ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା । ୟେ ହି ସତ୍ତା ମନୁସ୍ସଜାତିକା, ତେସୁ ୱିସେସତୋ ଲୋଭାଦୟୋ ଅଲୋଭାଦୟୋ ଚ ଉସ୍ସନ୍ନା, ତେ ଲୋଭାଦିଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ଅପାୟମଗ୍ଗଂ, ଅଲୋଭାଦିଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ସୁଗତିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପୂରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଲୋଭାଦୀହି ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁମହାଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା ମନୁସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଲୋକିୟା ପନ ‘‘ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଭାୱେନ ମନୁସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମନୁ ନାମ ପଠମକପ୍ପିକୋ ଲୋକମରିୟାଦାୟ ଆଦିଭୂତୋ ହିତାହିତୱିଧାୟକୋ ସତ୍ତାନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋ, ୟୋ ସାସନେ ମହାସମ୍ମତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପରମ୍ପରାୟ ଚ ତସ୍ସ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟଂ ଠିତା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତସଦିସତାୟ ମନୁସ୍ସା ମାନୁସାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ହି ତେ ମାଣୱା ‘‘ମନୁଜା’’ତି ଚ ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା ଚ ତେ ପୁରିସା ଚାତି ମନୁସ୍ସପୁରିସା ।

ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ନ ମନୁସ୍ସାତି ଅମନୁସ୍ସା । ତଂସଦିସତା ଏତ୍ଥ ଜୋତୀୟତି । ତେନ ମନୁସ୍ସତ୍ତମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ସମାନନ୍ତି ୟକ୍ଖାଦୟୋ ଅମନୁସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ୟେ କେଚି ମନୁସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞେ, ତଥା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତଂ । ୟକ୍ଖାଦୟୋ ଏୱ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅପଲାଲୋ ହିମୱନ୍ତୱାସୀ, ଚୂଳୋଦରମହୋଦରା ନାଗଦୀପୱାସିନୋ, ଅଗ୍ଗିସିଖଧୂମସିଖା ସୀହଳଦୀପୱାସିନୋ ନିବ୍ବିସା କତା ଦୋସୱିସସ୍ସ ୱିନୋଦନେନ । ତେନାହ ‘‘ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତା’’ତି । କୂଟଦନ୍ତାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଘୋରମୁଖଉପାଲିଗହପତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକ୍କାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଜକଲାପୟକ୍ଖବକବ୍ରହ୍ମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତେସଂ ପନ ଦମନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚଭାୱତୋ ଇଧ ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ କେସୀସୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିନୀତା ୱିଚିତ୍ରେହି ୱିନୟନୂପାୟେହୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ସଣ୍ହାଦୀହି ଉପାୟେହି ୱିନୟନସ୍ସ ଦୀପନତୋ ।

ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକଂ ପଦଂ, ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାକ୍ୟେନ ହି ଅତ୍ଥାଭିବ୍ୟତ୍ତି, ନ ନାମାଦିପଦମତ୍ତେନ, ଏକପଦଭାୱେନ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସତ୍ଥୁ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠ ଦିସାତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ତା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧାପି ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱେନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଦିସା ୱିୟାତି ୱା ଦିସା । ଅସଜ୍ଜମାନାତି ନ ସଜ୍ଜମାନା ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରା । ଧାୱନ୍ତୀତି ଜୱନୱୁତ୍ତିୟୋଗତୋ ଧାୱନ୍ତି । ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତୀତି ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଅପରିୱତ୍ତନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସତ୍ଥାରା ପନ ଦମିତା ପୁରିସଦମ୍ମା ଏକିରିୟାପଥେନେୱ ଅଟ୍ଠ ଦିସା ଧାୱନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନା’’ତି । ଅଟ୍ଠ ଦିସାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଲୋକିୟେହି ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଦିସଂ ଅମତଦିସଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନତୋ ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହୀତିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ଇଧଲୋକତ୍ଥୋ । କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ମା ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ସମ୍ପରାୟିକୋ, ପରଲୋକତ୍ଥୋ । ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ତେହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି । ୟଥାରହନ୍ତି ୟଥାନୁରୂପଂ, ତେସୁ ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୟୋ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ୟଂ ଅରହତି, ତଦନୁରୂପଂ । ଅନୁସାସତୀତି ୱିନେତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତତୀତି ସତ୍ଥୋ, ଭଣ୍ଡମୂଲେନ ୱଣିଜ୍ଜାୟ ଦେସନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜନସମୂହୋ । ହିତୁପଦେସାଦିୱସେନ ପରିପାଲେତବ୍ବୋ ସାସିତବ୍ବୋ ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ସୋ ୱିୟ ଭଗୱାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ଥା ୱିୟାତି ସତ୍ଥା, ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତି ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥେତି ସତ୍ଥିକେ ଜନେ । କଂ ଉଦକଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋ, ନିରୁଦକୋ ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସୋ । ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପନ ଇତରୋପି ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚୋରକନ୍ତାରନ୍ତି ଚୋରେହି ଅଧିଟ୍ଠିତକନ୍ତାରଂ, ତଥା ୱାଳକନ୍ତାରଂ। ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରନ୍ତି ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖଂ କନ୍ତାରଂ । ତାରେତୀତି ଅଖେମନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କାମେତି । ଉତ୍ତାରେତୀତିଆଦି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତାରେତୀତି ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ଉପନେନ୍ତୋ ତାରେତି । ନିତ୍ତାରେତୀତି ଅଖେମନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖାମେନ୍ତୋ ତାରେତି । ପତାରେତୀତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତାରେତି, ହତ୍ଥେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତାରେତି ୱିୟ ତାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ତାରଣୁତ୍ତାରଣାଦି ଖେମଟ୍ଠାନେ ଠପନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେତୀ’’ତି । ସତ୍ତେତି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ । ମହାଗହନତାୟ ମହାନତ୍ଥତାୟ ଦୁନ୍ନିତ୍ଥରତାୟ ଚ ଜାତିୟେୱ କନ୍ତାରୋ ଜାତିକନ୍ତାରୋ, ତଂ ଜାତିକନ୍ତାରଂ ।

ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ଉକ୍କଟ୍ଠସତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଦେୱମନୁସ୍ସା ଏୱ ହି ଉକ୍କଟ୍ଠସତ୍ତା, ନ ତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ । ଭଗୱତୋତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସାମିୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି । ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଆଦିକଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମସ୍ସ ବଲୱକାରଣଂ । ଗଗ୍ଗରାୟାତି ଗଗ୍ଗରାୟ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା, ତାୟ ୱା କାରିତତ୍ତା ‘‘ଗଗ୍ଗରା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ । ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ‘‘ଧମ୍ମୋ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଧମ୍ମସଞ୍ଞାୟ ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି, ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିପଜ୍ଜି । ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ତସ୍ସ ସୀସେ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଠପିତଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ମଣ୍ଡୂକୋପି ଦଣ୍ଡେ ଠପିତେପି ଉପ୍ପୀଳିତେପି ଧମ୍ମଗତେନ ପସାଦେନ ୱିସ୍ସରମକରୋନ୍ତୋୱ କାଲମକାସି । ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମତା, ୟା ‘‘କୁତୋହଂ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କିନ୍ନୁ ଖୋ କମ୍ମମକାସି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନା । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଭୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅରେ ଅହମ୍ପି ନାମ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦୀତି କତଞ୍ଞୁତାସଂୱଡ୍ଢିତେନ ପେମଗାରୱବହୁମାନେନ ୱନ୍ଦି ।

ଜାନନ୍ତୋୱପୁଚ୍ଛୀତି ମହାଜନସ୍ସ କମ୍ମଫଲଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତୁକାମୋ ଭଗୱା ‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛି । ତତ୍ଥ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୫୭) କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ, କତମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ୟସସାତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ୟସେନ ଚ ପରିୱାରେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କାମନୀୟେନ ସୁନ୍ଦରେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ସବ୍ବା ଦସପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ, ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ପନ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ମଣ୍ଡୂକୋହଂ ପୁରେ ଆସି’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରେତି ପୁରିମଜାତିୟଂ । ଉଦକେତି ଇଦଂ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ । ଉଦକେ ମଣ୍ଡୂକୋତି ତେନ ଉଦ୍ଧୁମାୟିକାଦିକସ୍ସ ଥଲେ ମଣ୍ଡୂକସ୍ସ ନିୱତ୍ତନଂ କତଂ ହୋତି । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଘାସେସନଟ୍ଠାନଂ । ଇଧ ପନ ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ୱାରି ଉଦକଂ ଗୋଚରୋ ଏତସ୍ସାତି ୱାରିଗୋଚରୋ। ଉଦକଚାରୀପି ହି କୋଚି କଚ୍ଛପାଦି ଅୱାରିଗୋଚରୋପି ହୋତୀତି ‘‘ୱାରିଗୋଚରୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ତୱ ଧମ୍ମଂ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ସରେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅୱଧୀ ୱଚ୍ଛପାଲକୋତି ୱଚ୍ଛେ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଗୋପାଲକଦାରକୋ ମମ ସମୀପଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ମମ ସୀସେ ଦଣ୍ଡଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ମଂ ମାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସିତଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ତଥା ପରିତ୍ତତରେନପି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଏୱଂ ଅତିୱିୟ ଉଳାରା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଭାସୁରତରଧୱଳୱିପ୍ଫୁରନ୍ତଦସନଖକିରଣାୱଳୀହି ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ତଂ ପଦେସଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ସିତଂ କତ୍ୱା । ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ହି ସୋ –

‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତପସାଦସ୍ସ, ଇଦ୍ଧିଂ ପସ୍ସ ୟସଞ୍ଚ ମେ ।

ଆନୁଭାୱଞ୍ଚ ମେ ପସ୍ସ, ୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସ ଜୁତିଞ୍ଚ ମେ ॥

‘‘ୟେ ଚ ତେ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ, ଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ ଗୋତମ ।

ପତ୍ତା ତେ ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚରେ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୯-୮୬୦) –

ଇମା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଅନିୟମିତୱଚନଂ, ତଥା କିଞ୍ଚୀତି । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ କତଂ ହୋତି । ପନାତି ୱା ୱିସେସତ୍ଥଦୀପକୋ ନିପାତୋ । ତେନ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସତ୍ଥୁ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି ପନ ଇମିନା ତଦଞ୍ଞସ୍ସପି ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ । ପୁରିମେନ ୱା ସତ୍ଥୁ ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ଦେସନାଞାଣାନୁଭାୱୋ । ପୀ-ତି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିସେସୋ ଜୋତୀୟତି । ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ତସ୍ମିଂ ଲଦ୍ଧେ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ତତ୍ଥ ଭୱଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ, ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ।

ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିରୁପଲେପସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତଂ, ନ ଭାତରା କତଂ, ନ ଭଗିନିୟା କତଂ, ନ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେହି କତଂ, ନ ଞାତିସାଲୋହିତେହି କତଂ, ନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି କତଂ, ନ ଦେୱତାହି କତଂ, ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨) –

ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିନୟୋ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ତସ୍ସା ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ଏକେନପି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟୋ ୱା’’ତି ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୨; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୨) ୟଥା ଲୋକେ ଅୱଗନ୍ତା ‘‘ଅୱଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ । ୟଥା ପଣ୍ଣସୋସା ୱାତା ‘‘ପଣ୍ଣସୁସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋନୀତୋ। ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମବୁଜ୍ଝନସମତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମବୋଧନସମତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଞ୍ଞେନ ଅବୋଧିତୋ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାନାଗୁଣୱିସୱନତୋ ପଦୁମମିୱ ୱିକସନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦୀହି ଛହି ପଦେହି ଚିତ୍ତସଙ୍କୋଚକରଧମ୍ମପ୍ପହାନେନ ନିଦ୍ଦାକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ସବ୍ବକିଲେସନିଦ୍ଦାକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖା ସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା ସଙ୍ଖାତେନାତି ୱଚନସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଲେପଦିଟ୍ଠିଲେପାଭାୱେନ ନିରୁପଲେପସଙ୍ଖାତେନ। ସୱାସନାନଂ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଏକନ୍ତୱଚନେନେୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ରାଗଦୋସମୋହାୱସେସେହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ନିକ୍କିଲେସୋ । ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ଗମନତ୍ଥାନଂ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥତା ୱିୟ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥାନମ୍ପି ଗମନତ୍ଥତା ଲବ୍ଭତୀତି ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ନ ପରେହି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଥ ଖୋ ସୟମେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ ବୋଧୋତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ରତ୍ତଗୁଣୟୋଗତୋ ରତ୍ତୋ ପଟୋ, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୟୋଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମନ୍ତିଆଦି ଅତ୍ଥାନୁଗତାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ବୋଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଇମିନାପି କାରଣେନ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ଭଗୱାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱାତି ଇଦଂ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଉତ୍ତମସ୍ସ ଗରୁନୋ ଗାରୱୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୱଚନମେତଂ ଭଗୱାତି । ତଥା ହି ଲୋକନାଥୋ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଚ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ । ଗରୁକରଣଂ ୱା ସାତିସୟଂ ଅରହତୀତି ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ, ଗାରୱାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସିପ୍ପାଦିସିକ୍ଖାପକା ଗରୂ ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଗାରୱୟୁତ୍ତା, ଅୟଂ ପନ ତାଦିସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘ଗରୂ’ତି ୱତ୍ୱା ‘ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କେଚି ।

ଗୁଣୱିସେସହେତୁକଂ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ନାମନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତୁକାମୋ ନାମଂୟେୱ ତାୱ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ନାମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆୱତ୍ଥିକନ୍ତି ଅୱତ୍ଥାୟ ୱିଦିତଂ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱୋହରିତଂ । ତଥା ଲିଙ୍ଗିକଂ ତେନ ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ୱୋହରିତଂ । ନେମିତ୍ତିକନ୍ତି ନିମିତ୍ତତୋ ଆଗତଂ । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟଦିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତଂ, ୟଦିଚ୍ଛାୟ ଆଗତଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ । ଇଦାନି ଆୱତ୍ଥିକାଦୀନି ନାମାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲିବଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବାଲୋ ୟୁୱା ୱୁଡ୍ଢୋତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଦୁତିୟେନ ମୁଣ୍ଡୀ ଜଟୀତି ଏୱମାଦିଂ, ତତିୟେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ଝାୟୀତି ଏୱମାଦିଂ, ଚତୁତ୍ଥେନ ଅଘପଦୀପନଂ ପାୱଚନନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନେମିତ୍ତିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ନ ମହାମାୟାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ନାମଂ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତକ୍ଖଣେୟେୱ ଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞେହି ଖୀଣାସୱେହି ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀହି ସବ୍ବେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକ’’ନ୍ତି । ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ନିମିତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଂଗୁଣନିମିତ୍ତା ହି ସା, ତେ ସତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତା, ତଂଗୁଣା ୱିୟ ସାପି ସଚ୍ଛିକତା ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ପରେସଂ ୱୋହାରମତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱଦନ୍ତୀତି ମହାଥେରସ୍ସ ଗରୁଭାୱତୋ ବହୁୱଚନେନାହ, ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱା କତମନୁୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ଇସ୍ସରିୟାଦିଭେଦୋ ଭଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୀ। ମଗ୍ଗଫଲାଦିଅରିୟଧମ୍ମରତନଂ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ଅପ୍ପସଦ୍ଦାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନି ଭଜି ସେୱି ସୀଲେନାତି ଭଜୀ, ଭଜନସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଗୀତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସ ଚ ଅଧିସୀଲାଦୀନଞ୍ଚ ଭାଗୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଭଜି ପୱିଭଜି ଧମ୍ମରତନନ୍ତି ୱିଭତ୍ତୱା। ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ରାଗାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଭଗ୍ଗଂ ଅକାସୀତି ଭଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୁପି ଲୋକେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗରୂ’’ତି । ୟସ୍ମା ଗରୁ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ । ସୋ ଚ ୟତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥି ଭଗୀତିଆଦୀସୁ, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାଗ୍ୟୱା। ବହୂହି ଞାୟେହୀତି କାୟଭାୱନାଦିକେହି ଅନେକେହି ଭାୱନାକ୍କମେହି । ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋତି ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱିତସଭାୱସ୍ସ । ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, ତେନ ସୁଭାୱିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୁଭାୱିତସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ପନ ‘‘ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ ସୁଭାୱିତକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱାନଂ ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ଭୱନ୍ତଗୋ।

ନିଦ୍ଦେସେୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ନିଦ୍ଦେସନୟୋ –

‘‘ଭଗୱାତି ଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ । ଅପିଚ ଭଗ୍ଗରାଗୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦୋସୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗମୋହୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗମାନୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦିଟ୍ଠୀତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗତଣ୍ହୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗକିଲେସୋତି ଭଗୱା, ଭଜି ୱିଭଜି ପୱିଭଜି ଧମ୍ମରତନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭୱାନଂ ଅନ୍ତକରୋତି ଭଗୱା, ଭାୱିତକାୟୋ ଭାୱିତସୀଲୋ ଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ଭାୱିତପଞ୍ଞୋତି ଭଗୱା, ଭଜି ୱା ଭଗୱା ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନି ୱିଜନୱାତାନି ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକାନି ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପାନୀତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ଥରସସ୍ସ ଧମ୍ମରସସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସ ଅଧିସୀଲସ୍ସ ଅଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପଞ୍ଞାୟାତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ ଦସନ୍ନଂ କସିଣସମାପତ୍ତୀନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଅସୁଭସମାପତ୍ତିୟାତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବଲାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଭଗୱା । ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଦସନ୍ନଂ ତଥାଗତବଲାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱେସାରଜ୍ଜାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ଭଗୱା । ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗାରୱାଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୟଦିପି ଗାଥାୟଂ ଆଗତପଦାନୁକ୍କମେନ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ୟଥାରହଂ ପନ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ନିଦ୍ଦେସଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ଗରୂନଂ ଗରୁଭାୱୱାଚକଂ ୱଚନଂ । ଭଜୀତି ଭାଗସୋ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ୱିଭଜି ପୱିଭଜି ଧମ୍ମରତନ’’ନ୍ତି । ମଗ୍ଗଫଲାଦି ଅରିୟଧମ୍ମୋୟେୱ ଧମ୍ମରତନଂ। ପୁନ ଭଜୀତି ଇମସ୍ସ ସେୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଗୀତି ଭାଗାଭିଧେୟ୍ୟୱା । ପୁନ ଭାଗୀତି ଏତ୍ଥ ଭଜନସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥରସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ରସସ୍ସ । ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ହି ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଅତ୍ଥରସୋ । ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମରସୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) । ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସାତି ୱିମୁତ୍ତିଭୂତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ୱା ରସସ୍ସ । ସଞ୍ଞାଭାୱନାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ। ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱାତିସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ନିରୁତ୍ତିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଦିପି ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ନିଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ, ତଥାପି ପଦସିଦ୍ଧିଅତ୍ଥୱିଭାଗଅତ୍ଥୟୋଜନାଦିସହିତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞାକାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ନୟୋ’’ତି । ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋତି ଏତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ୱଣ୍ଣଲୋପୋ ଧାତୁଅତ୍ଥେନ ନିୟୋଜନଞ୍ଚାତି ଇମଂ ତିୱିଧଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଦନୟେନାତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନୟେନ । ପିସୋଦରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଆକତିଗଣଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ପକ୍ଖିପନମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାକରଣଞ୍ହି ପକ୍ଖିପନଂ । ପାରପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ପାରମୀଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ଭାଗ୍ୟନ୍ତି କୁସଲଂ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗକୁସଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଇତରଂ ଲୋକିୟସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଇତରମ୍ପି ୱା ୱିୱଟ୍ଟୁପନିସ୍ସୟଂ ପରିୟାୟତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ ସିୟା ।

ଇଦାନି ଭଗୱାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲୋଭାଦୟୋ ଏକକୱସେନ ଗହିତା, ତଥା ୱିପରୀତମନସିକାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ, ଅହିରିକାଦୟୋ ଦୁକୱସେନ । ତତ୍ଥ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ, ସୋ ନୱୱିଧଆଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱୋ । ‘‘ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ମଂ ଅୱଧି ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୩-୪) ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁଜ୍ଝନୱସେନ ଚିତ୍ତପରିୟୋନନ୍ଧନୋ ଉପନାହୋ। ଉଭୟମ୍ପି ପଟିଘୋୟେୱ, ସୋ ପୱତ୍ତିନାନତ୍ତତୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କୋଧୋ କୋଧୋୟେୱ, ତଦୁତ୍ତରି ଉପନାହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେ କୋଧୋ, ଅପରକାଲେ ଉପନାହୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୯୧) । ଅଗାରିୟସ୍ସ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୧) ଅନଗାରିୟସ୍ସ ୱା ସୁକତକରଣୱିନାସନୋ ମକ୍ଖୋ। ଅଗାରିୟୋପି ହି କେନଚି ଅନୁକମ୍ପକେନ ଦଲିଦ୍ଦୋ ସମାନୋ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପିତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ‘‘କିଂ ତୟା ମୟ୍ହଂ କତ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ସୁକତକରଣଂ ୱିନାସେତି । ଅନଗାରିୟୋପି ସାମଣେରକାଲତୋ ପଭୁତି ଆଚରିୟେନ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ଚ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥାନୟପ୍ପକରଣକୋସଲ୍ଲାଦୀନି ସିକ୍ଖାପିତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀହି ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ଅଚିତ୍ତୀକତୋ ଚରମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହେହି ଦହରକାଲେ ଏୱଂ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ସଂୱଡ୍ଢିତୋ ଚ, ଅଥ ଚ ପନିଦାନି ନିସ୍ସିନେହୋ ଜାତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ତୁମ୍ହେହି କତ’’ନ୍ତି ତେସଂ ସୁକତକରଣଂ ୱିନାସେତି, ତସ୍ସେସୋ ପୁବ୍ବକାରିତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ୱିନାସନୋ ଉଦକପୁଞ୍ଛନିୟା ୱିୟ ସରୀରାନୁଗତଂ ଉଦକଂ ନିପୁଞ୍ଛନ୍ତୋ ମକ୍ଖୋ । ତଥା ହି ସୋ ପରେସଂ ଗୁଣାନଂ ମକ୍ଖନଟ୍ଠେନ ‘‘ମକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଳାସତୀତି ପଳାସୋ, ପରସ୍ସ ଗୁଣେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ସମେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ବହୁସ୍ସୁତେପି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ‘‘ଈଦିସସ୍ସ ଚ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଅନିୟତା ଗତି, ତୱ ୱା ମମ ୱା କୋ ୱିସେସୋ’’ତି, ରତ୍ତଞ୍ଞୂ ଚିରପବ୍ବଜିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିତୋ, ତ୍ୱମ୍ପି ସୀଲମତ୍ତେ ଠିତୋ, ଅହମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ । ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ହି ପଳାସୋ ।

ପରେସଂ ସକ୍କାରାଦୀନି ଖୀୟମାନା ଉସୂୟମାନା ଇସ୍ସା। ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିଗୂହନଂ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହମାନଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ୱଞ୍ଚନିକଚରିୟଭୂତା ମାୟା, ସା ସକଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା । ତଥା ହି ସା ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚକ୍ଖୁମୋହନମାୟା ୱିୟାତି ‘‘ମାୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପ୍ପକାସନଲକ୍ଖଣଂ କେରାଟିକଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପନଞ୍ହି ‘‘କେରାଟିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେରାଟିକୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆୟନମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ହୋତି । ଆୟନମଚ୍ଛୋ ନାମ ସପ୍ପମୁଖମଚ୍ଛୱାଲା ଏକା ମଚ୍ଛଜାତି । ସୋ କିର ମଚ୍ଛାନଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେତି, ସପ୍ପାନଂ ସୀସଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସଦିସୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଜାନାପେତୁଂ, ଏୱମେୱ କେରାଟିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଂ ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକଂ ୱା ଉପସଙ୍କମତି, ତଂ ତଂ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତେୱାସୀ, ତୁମ୍ହେ ମୟ୍ହଂ ଅନୁକମ୍ପକା, ନାହଂ ତୁମ୍ହେ ମୁଞ୍ଚାମୀ’’ତି । ଏୱମେତେ ‘‘ସଗାରୱୋ ଅୟଂ ଅମ୍ହେସୁ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ’’ତି ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ସେୱଂ କେରାଟିକଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ ।

ସବ୍ବସୋ ମଦ୍ଦୱାଭାୱେନ ୱାତଭରିତଭସ୍ତସଦିସସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଅନୋନମିତଦଣ୍ଡସଦିସତାୟ ପଗ୍ଗହିତସିରଅନିୱାତୱୁତ୍ତିକାୟସ୍ସ ଚ କାରକୋ ଥମ୍ଭୋ। ତଦୁତ୍ତରିକରଣୋ ସାରମ୍ଭୋ। ସୋ ଦୁୱିଧେନ ଲବ୍ଭତି ଅକୁସଲୱସେନ ଚେୱ କୁସଲୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟସ୍ସ ପରେନ କତଂ ଅଲଙ୍କାରାଦିଂ ଦିସ୍ୱା ତଦ୍ଦିଗୁଣତଦ୍ଦିଗୁଣକରଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ଚ ୟତ୍ତକଂ ୟତ୍ତକଂ ପରୋ ପରିୟାପୁଣାତି ୱା କଥେତି ୱା, ମାନୱସେନ ତଦ୍ଦିଗୁଣତଦ୍ଦିଗୁଣକରଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅକୁସଲୋ । ତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଦ୍ଦିଗୁଣଂ ତଦ୍ଦିଗୁଣଂ କରୋତି । ଅଗାରିୟୋ ସମାନୋ ଏକେନେକସ୍ମିଂ ଘରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଜ୍ଜିତେ ଅପରୋ ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୂନି ସଜ୍ଜେତି, ଅପରୋ ଚତ୍ତାରୋ, ଅପରୋ ଅଟ୍ଠ, ଅପରୋ ସୋଳସ । ଅନଗାରିୟୋ ସମାନୋ ଏକେନେକସ୍ମିଂ ନିକାୟେ ଗହିତେ ‘‘ନାହଂ ଏତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପରୋ ଦ୍ୱେ ଗଣ୍ହାତି, ଅପରୋ ତୟୋ, ଅପରୋ ଚତ୍ତାରୋ, ଅପରୋ ପଞ୍ଚ । ସାରମ୍ଭୱସେନ ହି ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ହେସ ନିରୟଗାମିମଗ୍ଗୋ । ଅଗାରିୟସ୍ସ ପନ ପରଂ ଏକଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଦେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଦାତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ଚ ପରେନ ଏକନିକାୟେ ଗହିତେ ମାନଂ ଅନିସ୍ସାୟ କେୱଲଂ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଲସିୟଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଦ୍ୱେ ନିକାୟେ ଗହେତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କୁସଲୋ । କୁସଲପକ୍ଖୱସେନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଏକଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଦେନ୍ତେ ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେ ଦେନ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁନାପି ପରେନ ଏକସ୍ମିଂ ନିକାୟେ ଗହିତେ ‘‘ଦ୍ୱେ ନିକାୟେ ଗହେତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ମେ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା ତଦୁତ୍ତରି ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଧ ପନ ଅକୁସଲପକ୍ଖିୟୋ ତଦୁତ୍ତରିକରଣୋ ‘‘ସାରମ୍ଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଉନ୍ନତିୱସେନ ପଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ। ଅବ୍ଭୁନ୍ନତିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅତିମାନୋ। ପୁବ୍ବେ କେନଚି ଅତ୍ତାନଂ ସଦିସଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତତୋ ଅଧିକତୋ ଦହତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକୋ ଅତିମାନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜାତିଆଦିଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଜ୍ଜନାକାରୋ ମଦୋ, ସୋପି ଅତ୍ଥତୋ ମାନୋ ଏୱ । ସୋ ପନ ଜାତିମଦୋ ଗୋତ୍ତମଦୋ ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ ୟୋବ୍ବନମଦୋ ଜୀୱିତମଦୋ ଲାଭମଦୋ ସକ୍କାରମଦୋ ଗରୁକାରମଦୋ ପୁରେକ୍ଖାରମଦୋ ପରିୱାରମଦୋ ଭୋଗମଦୋ ୱଣ୍ଣମଦୋ ସୁତମଦୋ ପଟିଭାନମଦୋ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମଦୋ ପିଣ୍ଡପାତିକମଦୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିମଦୋ ଇରିୟାପଥମଦୋ ଇଦ୍ଧିମଦୋ ୟସମଦୋ ସୀଲମଦୋ ଝାନମଦୋ ସିପ୍ପମଦୋ ଆରୋହମଦୋ ପରିଣାହମଦୋ ସଣ୍ଠାନମଦୋ ପାରିପୂରିମଦୋତି ଅନେକୱିଧୋ ।

ତତ୍ଥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୪୩-୮୪୪) ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଜାତିମଦୋ, ସୋ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱଣ୍ଣାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ ହି ଖତ୍ତିୟୋ ‘‘ମାଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥି, ଅୱସେସା ଅନ୍ତରା ଉଟ୍ଠାୟ ଖତ୍ତିୟା ଜାତା, ଅହଂ ପନ ୱଂସାଗତଖତ୍ତିୟୋ’’ତି ମାନଂ କରୋତି । ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗୋତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଗୋତ୍ତମଦୋ, ସୋପି ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱଣ୍ଣାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଖତ୍ତିୟୋପି ହି ‘‘ଅହଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞଗୋତ୍ତୋ, ଅହଂ ଆଦିଚ୍ଚଗୋତ୍ତୋ’’ତି ମାନଂ କରୋତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ‘‘ଅହଂ କସ୍ସପଗୋତ୍ତୋ, ଅହଂ ଭାରଦ୍ୱାଜଗୋତ୍ତୋ’’ତି ମାନଂ କରୋତି । ୱେସ୍ସୋପି ସୁଦ୍ଦୋପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଲଗୋତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ କରୋତି । ଆରୋଗ୍ୟମଦାଦୀସୁପି ‘‘ଅହଂ ଅରୋଗୋ, ସେସା ରୋଗବହୁଲା, କଣ୍ଡୁୱନମତ୍ତମ୍ପି ମୟ୍ହଂ ବ୍ୟାଧି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅହଂ ତରୁଣୋ, ଅୱସେସସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପପାତେ ଠିତରୁକ୍ଖସଦିସୋ, ଅହଂ ପନ ପଠମୱୟେ ଠିତୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ୟୋବ୍ବନମଦୋ। ‘‘ଅହଂ ଚିରଂ ଜୀୱିଂ, ଚିରଂ ଜୀୱାମି, ଚିରଂ ଜୀୱିସ୍ସାମି, ସୁଖଂ ଜୀୱିଂ, ସୁଖଂ ଜୀୱାମି, ସୁଖଂ ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଜୀୱିତମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅହଂ ଲାଭୀ, ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଲାଭା, ମୟ୍ହଂ ପନ ଲାଭସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଲାଭମଦୋ ନାମ ।

‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଲଭନ୍ତି, ଅହଂ ପନ ସୁକତଂ ପଣୀତଂ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟଂ ଲଭାମୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ସକ୍କାରମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ମନୁସ୍ସା ‘ଅୟଂ ସମଣୋ’ତିପି ନ ୱନ୍ଦନ୍ତି, ମଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତି, ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁକଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଚ ଦୁରାସଦଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଗରୁକାରମଦୋ ନାମ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ହୋ ମୟ୍ହମେୱ ମୁଖେନ ଛିଜ୍ଜତି, ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ମମେୱ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପୁରେକ୍ଖାରମଦୋ ନାମ । ଅଗାରିୟସ୍ସ ତାୱ ମହାପରିୱାରସ୍ସ ‘‘ପୁରିସସତମ୍ପି ପୁରିସସହସ୍ସମ୍ପି ମଂ ପରିୱାରେତୀ’’ତି, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ‘‘ସମଣସତମ୍ପି ସମଣସହସ୍ସମ୍ପି ମଂ ପରିୱାରେତି, ସେସା ଅପ୍ପପରିୱାରା, ଅହଂ ମହାପରିୱାରୋ ଚେୱ ସୁଚିପରିୱାରୋ ଚା’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପରିୱାରମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗମତ୍ତକମ୍ପି ନ ଲଭନ୍ତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ନିଧାନଗତସ୍ସେୱ ଧନସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଭୋଗମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଦୁରୂପା, ଅହଂ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ’’ତିପି ‘‘ଅୱସେସସତ୍ତା ନିଗ୍ଗୁଣା ପତ୍ଥଟଅକିତ୍ତିନୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ପାକଟୋ ‘ଇତିପି ଥେରୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଇତିପି ସୀଲୱା, ଇତିପି ଧୁତଗୁଣୟୁତ୍ତୋ’’’ତି, ଏୱଂ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ଗୁଣୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ୱଣ୍ଣମଦୋ ନାମ ।

‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅପ୍ପସ୍ସୁତା, ଅହଂ ପନ ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ସୁତମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିଭାନା, ମୟ୍ହଂ ପନ ପଟିଭାନସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପଟିଭାନମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅହଂ ରତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅସୁକଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସଂ ରାଜୱଂସଂ ଜନପଦୱଂସଂ ଗାମୱଂସଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦଂ ନକ୍ଖତ୍ତମୁହୁତ୍ତୟୋଗଂ ଜାନାମୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତରା ପିଣ୍ଡପାତିକା ଜାତା, ଅହଂ ପନ ଜାତିପିଣ୍ଡପାତିକୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପିଣ୍ଡପାତିକମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଉଞ୍ଞାତା ଅୱଞ୍ଞାତା, ଅହଂ ପନ ଅନୱଞ୍ଞାତୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଇରିୟାପଥୋ ଅପାସାଦିକୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ ପାସାଦିକୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଇରିୟାପଥମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଛିନ୍ନପକ୍ଖକାକସଦିସା, ଅହଂ ପନ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅହଂ ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ କରୋମି, ତଂ ତଂ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱା ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଇଦ୍ଧିମଦୋ ନାମ ।

ୟସମଦୋ ପନ ଅଗାରିକେନପି ଅନଗାରିକେନପି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଅଗାରିକୋପି ହି ଏକଚ୍ଚୋ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ସେଣୀସୁ ଏକିସ୍ସା ଜେଟ୍ଠକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ‘‘ଅୱସେସେ ପୁରିସେ ଅହଂ ପଟ୍ଠପେମି, ଅହଂ ୱିଚାରେମୀ’’ତି, ଅନଗାରିକୋପି ଏକଚ୍ଚୋ କତ୍ଥଚି ଜେଟ୍ଠକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ‘‘ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂ ମୟ୍ହଂ ଓୱାଦେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅହଂ ଜେଟ୍ଠକୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ୟସମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଦୁସ୍ସୀଲା, ଅହଂ ପନ ସୀଲୱା’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ସୀଲମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ କୁକ୍କୁଟସ୍ସ ଉଦକପାନମତ୍ତେପି କାଲେ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ନତ୍ଥି, ଅହଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଝାନମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ନିସ୍ସିପ୍ପା, ଅହଂ ସିପ୍ପୱା’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ସିପ୍ପମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ରସ୍ସା, ଅହଂ ଦୀଘୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଆରୋହମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ରସ୍ସା ୱା ହୋନ୍ତି ଦୀଘା ୱା, ଅହଂ ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପରିଣାହମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ୱିରୂପଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ ମନାପଂ ପାସାଦିକ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ସଣ୍ଠାନମଦୋ ନାମ । ‘‘ଅୱସେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସରୀରେ ବହୂ ଦୋସା, ମୟ୍ହଂ ପନ ସରୀରେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୱଜ୍ଜଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ପାରିପୂରିମଦୋ ନାମ । ଏୱମୟଂ ସବ୍ବୋପି ଜାତିଆଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ମଜ୍ଜନାକାରୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଇଧ ‘‘ମଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ପମାଦୋ, ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ସତିୟା ଅନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସତିୱିରହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ପାକଟାୟେୱ ।

ଲୋଭାଦୟୋ ଚ ପୁନ ତିୱିଧାକୁସଲମୂଲନ୍ତି ତିକୱସେନ ଗହିତା । ଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀସୁପି ତିୱିଧ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତାନି। ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦୟୋ ତିୱିଧସଂକିଲେସା। ରାଗମଲାଦୟୋ ମଲୀନଭାୱକରତ୍ତା ତିୱିଧମଲାନି। ରାଗାଦୟୋ ହି ଚିତ୍ତଂ ମଲୀନଂ କରୋନ୍ତି, ମଲଂ ଗାହାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ମଲାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ରାଗୋ ୱିସମଂ, ଦୋସୋ ୱିସମଂ, ମୋହୋ ୱିସମ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ରାଗାଦୟୋ ‘‘କାୟୱିସମଂ ୱଚୀୱିସମଂ ମନୋୱିସମ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ଏୱମାଗତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ତିୱିଧୱିସମାନି। ତାନି ପନ ୟସ୍ମା ରାଗାଦୀସୁ ଚେୱ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀସୁ ଚ ସତ୍ତା ପକ୍ଖଲନ୍ତି, ପକ୍ଖଲିତା ଚ ସାସନତୋପି ସୁଗତିତୋପି ପତନ୍ତି, ତସ୍ମା ପକ୍ଖଲନପାତହେତୁଭାୱତୋ ‘‘ୱିସମାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘କାମସଞ୍ଞା ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ୱିହିଂସାସଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୧) ଏୱମାଗତା କାମାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ତିୱିଧସଞ୍ଞା। ତଥା ‘‘କାମୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ’’ତି ଏୱମାଗତା ତିୱିଧୱିତକ୍କା। ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚୋ ଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚୋ ମାନପପଞ୍ଚୋତି ଇମେ ତିୱିଧପପଞ୍ଚା। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସତ୍ତେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାଦୟୋ ‘‘ପପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସାତିଆଦୀସୁ ଚତୁବ୍ବିଧ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତତୋ ଏସନ୍ତୀତି ୱିପରିୟେସା । ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପରିୟେସୋ ଚିତ୍ତୱିପରିୟେସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟେସୋ, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପରିୟେସୋ ଚିତ୍ତୱିପରିୟେସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟେସୋ, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପରିୟେସୋ ଚିତ୍ତୱିପରିୟେସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟେସୋ, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାୱିପରିୟେସୋ ଚିତ୍ତୱିପରିୟେସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟେସୋ’’ତି ଏୱମାଗତା ଦ୍ୱାଦସ ୱିପଲ୍ଲାସା ଚତୁନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ପନ ଚିତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନେ ଦିଟ୍ଠିୱିରହିତାୟ ଅକୁସଲସଞ୍ଞାୟ ସକକିଚ୍ଚସ୍ସ ବଲୱକାଲେ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଦିଟ୍ଠିୱିରହିତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ସକକିଚ୍ଚସ୍ସ ବଲୱକାଲେ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ । ତସ୍ମା ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ, ତତୋ ବଲୱତରୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ସବ୍ବବଲୱତରୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ସଞ୍ଞା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତଗହଣତୋ । ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସପି ସମ୍ପାଦନତୋ । କମ୍ମାରସ୍ସ ମହାସଣ୍ଡାସେନ ଅୟୋଗହଣଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠି ଅଭିନିୱେସପରାମସନତୋ । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସା, ଅନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିପଲ୍ଲାସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତନୁକା ହୋନ୍ତି, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଜତୁକଣ୍ଣିମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬୯) ଏୱମାଗତା କାମତଣ୍ହାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଆଦିତୋ ସନ୍ଦନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସୱା। କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁଆଦିତୋ କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, କାମାସୱାଦୟୋ ଏୱ ପନ ୱଣତୋ ୟୂସଂ ୱିୟ ପଗ୍ଘରଣକଅସୁଚିଭାୱେନ ସନ୍ଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ‘‘ଆସୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ପଗ୍ଘରଣକଅସୁଚିମ୍ହି ନିରୁଳ୍ହୋ ଆସୱସଦ୍ଦୋତି । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମତୋ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁଂ, ଓକାସତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗଂ ସୱନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଏତେ ଧମ୍ମେ ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଧିଅତ୍ଥୋ ହି ଆ-କାରୋ । ଅୱଧି ଚ ମରିୟାଦାଭିୱିଧିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ମରିୟାଦଂ କିରିୟଂ ବହିକତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଆପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠୋ ଦେୱୋ’’ତି, ଅଭିୱିଧି ପନ କିରିୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଆଭୱଗ୍ଗଂ ଭଗୱତୋ ୟସୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି, ଅଭିୱିଧିଅତ୍ଥୋ ଚାୟଂ ଆ-କାରୋ ଇଧ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ତେ ଧମ୍ମେ ତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସୱନ୍ତୀତି ‘‘ଆସୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱା ୱିୟାତିପି ଆସୱା । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଚିରପାରିୱାସିକା ମଦିରାଦୟୋ ‘‘ଆସୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ଆସୱା, ଏତେୟେୱ ଭୱିତୁମରହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜା ନାହୋସୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଓକାସଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେସୁ ମାନାଦୀସୁ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିଗ୍ଗାହୱସେନ ଅଭିବ୍ୟାପନଂ ମଦନକରଣୱସେନ ଆସୱସଦିସତା ଚ ଏତେସଂୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ଏତେସୁୟେୱ ଆସୱସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆୟତଂ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି ଆସୱା । ନ ହି ତଂ କିଞ୍ଚି ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଆସୱେହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

‘‘ଅଭିଜ୍ଝା କାୟଗନ୍ଥୋ ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫; ମହାନି॰ ୨୯, ୧୪୭) ଏୱମାଗତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେନ୍ତି ଘଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା। ‘‘କାମୋଘୋ ଭୱୋଘୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୭୨; ମହାନି॰ ୧୪; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୧) ଏୱମାଗତା ଚତ୍ତାରୋ କାମତଣ୍ହାଦୟୋ ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓହନନ୍ତି ଓସୀଦାପେନ୍ତୀତି ଓଘା। ତେୟେୱ ‘‘କାମୟୋଗୋ ଭୱୟୋଗୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୭୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦) ଏୱମାଗତା ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୟୋଜେନ୍ତୀତି ୟୋଗା। ଅରିୟା ଏତାୟ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଗତି, ସା ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା । ‘‘ଚୀୱରହେତୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପିଣ୍ଡପାତ, ସେନାସନ, ଇତିଭୱାଭୱହେତୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯) ଏୱମାଗତା ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା। ତତ୍ଥ ଇତିଭୱାଭୱହେତୂତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନେ ନିପାତୋ, ୟଥା ଚୀୱରାଦିହେତୁ, ଏୱଂ ଭୱାଭୱହେତୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱାଭୱୋତି ଚେତ୍ଥ ପଣୀତପଣୀତତରାନି ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ।

ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖିଲାତିଆଦୀସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧେ କଙ୍ଖତି, ଧମ୍ମେ, ସଙ୍ଘେ, ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖତି, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୁପିତୋ ହୋତି ଅନତ୍ତମନୋ ଆହତଚିତ୍ତୋ ଖିଲଜାତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୯) ଏୱମାଗତାନି ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖିଲାନି, ଚେତୋ ଖିଲୟତି ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି ଏତେହୀତି ଚେତୋଖିଲାନି। ୱିନିବନ୍ଧାଦୀସୁପି ପଞ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘କାମେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ, ରୂପେ ଅୱୀତରାଗୋ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦) ଆଗତା ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱା ୱିୟ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଚେତୋୱିନିବନ୍ଧା। ଏତେ ହି ତଣ୍ହାପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅୱସରାପ୍ପଦାନୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧଂ ୱିୟ ସମୋରୋଧେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ଚେତୋ ୱିରୂପଂ ନିବନ୍ଧୀୟତି ସଂୟମୀୟତି ଏତେହୀତି ଚେତୋୱିନିବନ୍ଧା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନି ପଞ୍ଚ କୁସଲଧମ୍ମେ ନୀୱାରେନ୍ତି ଆୱରନ୍ତୀତି ନୀୱରଣାନି। ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦୟୋ ପଞ୍ଚାଭିନନ୍ଦନା।

ଛୱିୱାଦମୂଲାତିଆଦୀସୁ କୋଧୋ ମକ୍ଖୋ ଇସ୍ସା ସାଠେୟ୍ୟଂ ପାପିଚ୍ଛତା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋତି ଇମାନି ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନି। ୟସ୍ମା କୁଦ୍ଧୋ ୱା କୋଧୱସେନ…ପେ॰… ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମସିତାୟ କଲହଂ ୱିଗ୍ଗହଂ ୱିୱାଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା କୋଧାଦୟୋ ‘‘ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ରୂପତଣ୍ହାସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା। କାମରାଗପଟିଘଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଭୱରାଗମାନାୱିଜ୍ଜା ସତ୍ତାନୁସୟା। ଥାମଗତଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଚ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପମିଚ୍ଛାୱାଚାମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତମିଚ୍ଛାଆଜୀୱମିଚ୍ଛାୱାୟାମମିଚ୍ଛାସତିମିଚ୍ଛାସମାଧୀ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତା।

‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅଜ୍ଝୋସାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ପରିଗ୍ଗହଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆରକ୍ଖୋ, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନସତ୍ଥାଦାନକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦତୁୱଂତୁୱଂପେସୁଞ୍ଞମୁସାୱାଦା ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩; ୩.୩୫୯) ଏୱମାଗତା ପରିୟେସନାଦୟୋ ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା। ତତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୦୩) ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ତଣ୍ହଂ ନିସ୍ସାୟ । ପରିୟେସନାତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣପରିୟେସନା । ସା ହି ତଣ୍ହାୟ ସତି ହୋତି । ଲାଭୋତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣପଟିଲାଭୋ । ସୋ ହି ପରିୟେସନାୟ ସତି ହୋତି । ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଇଧ ୱିତକ୍କୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଲାଭଂ ଲଭିତ୍ୱା ହି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ୱିତକ୍କେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛିନତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ମେ ରୂପାରମ୍ମଣତ୍ଥାୟ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତ୍ତକଂ ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣତ୍ଥାୟ, ଏତ୍ତକଂ ମୟ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତ୍ତକଂ ପରସ୍ସ, ଏତ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, ଏତ୍ତକଂ ନିଦହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି । ଛନ୍ଦରାଗୋତି ଏୱଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କେନ ୱିତକ୍କିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଦୁବ୍ବଲରାଗୋ ଚ ବଲୱରାଗୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛନ୍ଦୋତି ହି ଇଧ ଦୁବ୍ବଲରାଗସ୍ସାଧିୱଚନଂ । ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ଅହଂ ମମନ୍ତି ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ପରିଗ୍ଗହୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହକରଣଂ । ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱସ୍ସ ଅସହନତା । ତେନେୱସ୍ସ ପୋରାଣା ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ମୟ୍ହମେୱ ହୋତୁ, ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତୂତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଆରକ୍ଖୋତି ଦ୍ୱାରପିଦହନମଞ୍ଜୁସଗୋପନାଦିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖଣଂ । ଅଧିକରୋତୀତି ଅଧିକରଣଂ, କାରଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଆରକ୍ଖାଧିକରଣନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ଆରକ୍ଖହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀସୁ ପରନିସେଧନତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଆଦାନଂ ଦଣ୍ଡାଦାନଂ। ଏକତୋଧାରାଦିନୋ ସତ୍ଥସ୍ସ ଆଦାନଂ ସତ୍ଥାଦାନଂ । କଲହୋତି କାୟକଲହୋପି ୱାଚାକଲହୋପି । ପୁରିମୋ ପୁରିମୋ ୱିରୋଧୋ ୱିଗ୍ଗହୋ। ପଚ୍ଛିମୋ ପଚ୍ଛିମୋ ୱିୱାଦୋ। ତୁୱଂ ତୁୱନ୍ତି ଅଗାରୱୱଚନଂ, ତ୍ୱଂ ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନକାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରମୁସାୱାଦପିସୁଣୱାଚାଫରୁସୱାଚାସମ୍ଫପ୍ପଲାପଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା। ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ପଞ୍ଚ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି। ରୂପତଣ୍ହାଦିଛତଣ୍ହାୟେୱ ପଚ୍ଚେକଂ କାମତଣ୍ହାଭୱତଣ୍ହାୱିଭୱତଣ୍ହାୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ରୂପାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା, ରୂପେ ୱା ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହା, ସା କାମରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା କାମତଣ୍ହା, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ଭୱତଣ୍ହା, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ପେଚ୍ଚ ନ ଭୱତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ତିୱିଧା ହୋତି । ୟଥା ଚ ରୂପତଣ୍ହା, ଏୱଂ ସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୟୋପୀତି ଏତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଭେଦ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା ‘‘ଲୋଭପ୍ପଭେଦୋ ଦୋସପ୍ପଭେଦୋ ୟାୱ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦୋ’’ତି । ସବ୍ବଦରଥପରିଳାହକିଲେସସତସହସ୍ସାନୀତି ସବ୍ବାନି ସତ୍ତାନଂ ଦରଥପରିଳାହକରାନି କିଲେସାନଂ ଅନେକାନି ସତସହସ୍ସାନି । ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗତୋ ହି ପୱତ୍ତିଆକାରୱିଭାଗତୋ ଚ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦା କିଲେସା ।

ସଙ୍ଖେପତୋ ୱାତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ମାରଣଟ୍ଠେନ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ କିଲେସାୱ ମାରୋତି କିଲେସମାରୋ। ୱଧକଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧାୱ ମାରୋତି ଖନ୍ଧମାରୋ। ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଧକଂ ରୂପଂ, ୱଧକଂ ରୂପନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି । ଜାତିଜରାଦିମହାବ୍ୟସନନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋୱ ମାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ। ସଂକିଲେସନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଗୁଣମାରଣଟ୍ଠେନ ଦେୱପୁତ୍ତୋୱ ମାରୋତି ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ। ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଜାନିକରଣେନ ମହାବାଧରୂପତ୍ତା ମଚ୍ଚୁ ଏୱ ମାରୋତି ମଚ୍ଚୁମାରୋ। ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ କିଲେସମାରଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଖନ୍ଧମାରଂ, ସହାୟୱେକଲ୍ଲକରଣୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରଂ, ବଲୱିଧମନୱିସୟାତିକ୍କମନୱସେନ ଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁମାରଞ୍ଚ ଅଭଞ୍ଜି, ଭଗ୍ଗେ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସ୍ସୟାନନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ।

ସତପୁଞ୍ଞଜଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସାତି ଅନେକ ସତ ପୁଞ୍ଞ ନିବ୍ବତ୍ତମହା ପୁରିସଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘କେୱଲଂ ସତମତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଏକେକଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ନ ରୋଚୟିଂସୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟୋ କୋଚି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି, ଅନନ୍ତାସୁ ପନ ଲୋକଧାତୂସୁ ୟତ୍ତକା ସତ୍ତା, ତେହି ସବ୍ବେହି ପଚ୍ଚେକଂ ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ କତାନି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ୟତ୍ତକାନି, ତତୋ ଏକେକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ମହାସତ୍ତେନ ସତଗୁଣଂ କତଂ ସତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ରୋଚୟିଂସୁ । ତସ୍ମା ଇଧ ସତ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁଭାୱପରିୟାୟୋ, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସୱଚନୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ସତଗ୍ଘଂ ସତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି ଇତରାସଂ ଫଲସମ୍ପଦାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚ । ଦୀପିତା ହୋତୀତି ଇଦଂ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତୀତିଆଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପହାନସମ୍ପଦାପୁବ୍ବକତ୍ତା ଞାଣସମ୍ପଦାଦୀନଂ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୋକିୟସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାୟ ଲୋକିୟାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ, ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ଗହଟ୍ଠା ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପହୀନଦୋସଂ ଦୋସୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ପବ୍ବଜିତା ତାପସପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋ ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା’’ତି । ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ତେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରସବ୍ଭାୱତୋ ରୂପକାୟଂ ତସ୍ସ ପସାଦଚକ୍ଖୁନା, ଧମ୍ମକାୟଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାୟ ଉପଗତାନଂ ଆମିସଦାନଂ ଦେତି, ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ଧମ୍ମଦାନଂ ଦେତୀତି ଆହ ‘‘ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା’’ତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ଚ ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ମୟା ଅୟଂ ଲୋକଗ୍ଗଭାୱୋ ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେହିପି ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜନେନ ଅଭିଗତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି ।

ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସୀଭାୱାପାଦନଂୟେୱ, ପଟିକୂଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞିତାଦିୱିହାରସିଦ୍ଧି, ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିଆଦିକୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧୋପି ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟମେୱ ଚିତ୍ତଭାୱନାୟ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଜ୍ଝନତୋ । ଅଣିମାଲଘିମାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହିମା ପତ୍ତି ପାକମ୍ମଂ ଈସିତା ୱସିତା ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତାତି ଇମେ ଛପି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ଥ କାୟସ୍ସ ଅଣୁଭାୱକରଣଂ ଅଣିମା। ଆକାସେ ପଦସା ଗମନାଦୀନଂ ଅରହଭାୱେନ ଲହୁଭାୱୋ ଲଘିମା। ମହତ୍ତଂ ମହିମା କାୟସ୍ସ ମହନ୍ତତାପାଦନଂ । ଇଟ୍ଠଦେସସ୍ସ ପାପୁଣନଂ ପତ୍ତି। ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଇଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନଂ ପାକମ୍ମଂ। ସୟଂୱସିତା ଇସ୍ସରଭାୱୋ ଈସିତା। ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ୱସୀଭାୱୋ ୱସିତା। ଆକାସେନ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କରୋତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୋସାନପ୍ପତ୍ତି ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତା। ‘‘କୁମାରକରୂପାଦିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ । ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତୋଗଧଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ୟସାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

କେସଞ୍ଚି ୟସୋ ପଦେସୱୁତ୍ତି ଅୟଥାଭୂତଗୁଣସନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ଚ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧ ଅଧିଗତସତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ୟସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ’’ତି । ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋତି ୟଥାଭୂତଗୁଣେହି ଅଧିଗତୋ । ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ୟଥାଭୂତଗୁଣାଧିଗତତ୍ତା ଏୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ । ସବ୍ବାକାରପରିପୂରାତି ଅନୱସେସଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବାକାରେହି ପରିପୁଣ୍ଣା । ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀତି ସବ୍ବେସଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସୋଭା । ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତନ୍ତି ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ତାରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଲୋକନାଥେନ ମନୋୱଚୀପଣିଧାନୱସେନ ଇଚ୍ଛିତଂ କାୟପଣିଧାନୱସେନ ପତ୍ଥିତଂ । ତଥେୱାତି ପଣିଧାନାନୁରୂପମେୱ । ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋତି ୱୀରିୟପାରମିଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ଉସ୍ସାହୋ ।

କୁସଲାଦୀହି ଭେଦେହୀତି ସବ୍ବତ୍ତିକଦୁକପଦସଙ୍ଗହିତେହି କୁସଲାଦିପ୍ପଭେଦେହି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ଆଗତା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋୱ ସଙ୍ଗହିତା, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗହାଦୟୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ ଠପନାଦୟୋ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁକ୍ଖମରିୟସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ । ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସମେଚ୍ଚ ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱୋ । ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦୀହି ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦହନଂ । ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତା । ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ନିଦାନଟ୍ଠୋ ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ । ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୋଜନଂ । ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ନିୱାରଣଂ । ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ସବ୍ବୂପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସଭାୱତ୍ତା ତତୋ ୱିନିସ୍ସଟତା, ତଂନିସ୍ସରଣନିମିତ୍ତତା ୱା । ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିସଂୟୁତ୍ତତା । ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ କେନଚିପି ପଚ୍ଚୟେନ ଅନଭିସଙ୍ଖତତା । ଅମତଟ୍ଠୋ ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ମରଣାଭାୱୋ, ସତ୍ତାନଂ ମରଣାଭାୱହେତୁତା ୱା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିକ୍କମନଟ୍ଠୋ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକଭାୱୋ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣଂ । ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚକରଣଂ, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୋ ୱା ୱିସେସତୋ ମଗ୍ଗାଧିପତିୱଚନତୋ। ସତିପି ହି ଝାନାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେ ‘‘ଝାନାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେ ୱିସେସୋ’’ତି । ଏତେୟେୱ ଚ ପୀଳନାଦୟୋ ସୋଳସାକାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେତିଆଦୀସୁ କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣାନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଦିବ୍ବୱିହାରୋ। ମେତ୍ତାଦିଜ୍ଝାନାନି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ। ଫଲସମାପତ୍ତି ଅରିୟୱିହାରୋ। କାମେହି ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟତାୱସେନ ଏକୀଭାୱୋ କାୟୱିୱେକୋ। ପଠମଜ୍ଝାନାଦିନା ନୀୱରଣାଦୀହି ୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତତା ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ। ଉପଧିୱିୱେକୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଉପଧୀତି ଚେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଉପଧୀ କାମୁପଧି ଖନ୍ଧୁପଧି କିଲେସୁପଧି ଅଭିସଙ୍ଖାରୁପଧୀତି । କାମାପି ହି ‘‘ୟଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଖନ୍ଧାପି ଖନ୍ଧମୂଲକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, କିଲେସାପି ଅପାୟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରାପି ଭୱଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେହି ପନ ଚତୂହି ଉପଧୀହି ୱିୱିତ୍ତତାୟ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଉପଧିୱିୱେକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁଞ୍ଞତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖୋ। ସୋ ହି ସୁଞ୍ଞତାୟ ଧାତୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ, କିଲେସେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଅପ୍ପଣିହିତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୋ। ଅନିମିତ୍ତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ। ଅଥ ୱା ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଆଗମନୱସେନ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୋ । ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି, ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱେଦବହୁଲୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୩) ।

ଅଞ୍ଞେତି ଲୋକିୟଅଭିଞ୍ଞାଦିକେ ।

କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଭୱେସୁ ପରିବ୍ଭମନଂ, ତଞ୍ଚ ତଣ୍ହାପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନ’’ନ୍ତି । ୱନ୍ତନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗମୁଖେନ ଉଗ୍ଗିରିତଂ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗମନୱସେନ ଛଡ୍ଡିତଂ । ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ଲୋକେ’’ତିଆଦି । ୟଥା ଲୋକେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଏକେକପଦତୋ ଏକେକମକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମେଖଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମେହନସ୍ସାତି ଗୁୟ୍ହପ୍ପଦେସସ୍ସ । ଖସ୍ସାତି ଓକାସସ୍ସ ।

ଅପରୋ ନୟୋ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) – ଭାଗୱାତି ଭଗୱା । ଭତୱାତି ଭଗୱା । ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା । ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ ॥

ତତ୍ଥ କଥଂ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ତଥାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ, ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସଦ୍ଧା ୱୀରିୟଂ, ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତୀଣି ସୁଚରିତାନି, ତୟୋ ସମ୍ମାୱିତକ୍କା, ତିସ୍ସୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞା, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା, ଚତ୍ତାରି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି, ଛ ଗାରୱା, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ଛ ସତତୱିହାରା, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ଛନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅପରିହାନୀୟା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି, ସତ୍ତ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ସତ୍ତଖୀଣାସୱବଲଦେସନା, ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମାତିକ୍କମୋ, ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠଅକ୍ଖଣଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କା, ଅଟ୍ଠଅଭିଭାୟତନଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ନୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ନୱସତ୍ତାୱାସଦେସନା, ନୱ ଆଘାତପ୍ପଟିୱିନୟା, ନୱ ସଞ୍ଞା, ନୱ ନାନତ୍ତା, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନାଥକରଣା ଧମ୍ମା, ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଦସ ଅରିୟୱାସା, ଦସ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମା, ଦସ ତଥାଗତବଲାନି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା, ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାରା, ତେରସ ଧୁତଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ପଞ୍ଚଦସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି, ସୋଳସ ଅପରନ୍ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ପଞ୍ଞାସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନି, ପରୋପଣ୍ଣାସ କୁସଲଧମ୍ମା, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣଂ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନପୱିଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦେସନାଞାଣାନି, ତଥା ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନଞାଣାନି ଚାତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ଗୁଣଭାଗା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗା ଗୁଣଭାଗା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା ।

ୟସ୍ମା ସୀଲାଦୟୋ ସବ୍ବେ, ଗୁଣଭାଗା ଅସେସତୋ ।

ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଗତେ ତସ୍ମା, ଭଗୱାତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥଂ ଭତୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନେହି ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିକେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତମହାଭିନୀହାରେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେହି ପରିପୂରେତବ୍ବା ଦାନପାରମୀ ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମୀତି ଦସ ପାରମିୟୋ ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ, ଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି, ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗୋ ନୟନଧନରଜ୍ଜପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋତି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା, ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ପୁବ୍ବଚରିୟା, ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ, ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟାତି ଏୱମାଦୟୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଞାଣସମ୍ଭାରା ବୁଦ୍ଧକରା ଧମ୍ମା, ତେ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ୟଥା ହାନଭାଗିୟା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୱସେସତୋ ଭତା ସମ୍ଭତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭତୱାତି ଭଗୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ତ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ଭତୱାତି ତେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକରେ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭରି ସମ୍ଭରି, ପରିପୂରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଭତୱାତି ଭଗୱା ।

ୟସ୍ମା ସମ୍ବୋଧିୟା ସବ୍ବେ, ଦାନପାରମିଆଦିକେ ।

ସମ୍ଭାରେ ଭତୱା ନାଥୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିଭାଗା, ତେ ଅନୱସେସତୋ ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱନି ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସୀତି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟେ ତେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ଚତୁବ୍ବିଧା ଅଭିସମୟଭାଗା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସୋତଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧) ଅନେକେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପହାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକଭେଦା ଭାୱେତବ୍ବଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେ ୱନି ଭଜି ୟଥାରହଂ ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାନଂ ୱସେନ ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ୟେ ଇମେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସାୱକେହି ସାଧାରଣା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ଗୁଣଭାଗା, କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ତେ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟନ୍ତି ମହାକରୁଣାୟ ୱନି ଅଭିପତ୍ଥୟି, ସା ଚସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲାୱହା ଅହୋସି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

ୟସ୍ମା ଞେୟ୍ୟସମାପତ୍ତି-ଗୁଣଭାଗେ ତଥାଗତୋ ।

ଭଜି ପତ୍ଥୟି ସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଭଗୱା ତତୋ ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ସମାସତୋ ତାୱ କତପୁଞ୍ଞେହି ପୟୋଗସମ୍ପନ୍ନେହି ୟଥାୱିଭୱଂ ଭଜୀୟନ୍ତୀତି ଭଗା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟେ ତାୱ ତଥାଗତୋ ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତେ ୱନି ଭଜି ସେୱି, ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେ ସମନ୍ନାନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେ ପରିପାଚେସି । ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ପନ ତେ ନିରୱଜ୍ଜସୁଖୂପସଂହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଲୋକୁତ୍ତରେପି ୱନି ଭଜି ସେୱି । ୱିତ୍ତାରତୋ ପନ ପଦେସରଜ୍ଜଇସ୍ସରିୟଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଦେୱରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଆଦିୱସେନ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନମଗ୍ଗଭାୱନାଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଅନେକୱିହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଭଗେ ୱନି ଭଜି ସେୱି । ଏୱଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

ୟା ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲୋକେ, ୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରା ପୁଥୁ ।

ସବ୍ବା ତା ଭଜି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

କଥଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା? ଭତ୍ତା ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକା ଅସ୍ସ ବହୂ ଅତ୍ଥୀତି ଭତ୍ତୱା । ତଥାଗତୋ ହି ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗୀଭାୱତୋ ସବ୍ବସତ୍ତାଉତ୍ତମୋ, ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାସୀତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୱିସେସପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତେନ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିନା ସୁୱିପୁଲେନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚ ଥୁତିଘୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଆଦୀସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦିନିରତିସୟଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗୀଭାୱତୋ ଚ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ, ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ, ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋତି ଏୱଂ ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସବ୍ବଥାପି ପସାଦାୱହଭାୱେନ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତା ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଆଦରବହୁମାନଗାରୱାୟତନତାୟ ପରମପେମସମ୍ଭତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟେ ଚସ୍ସ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠିତା ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, କେନଚି ଅସଂହାରିୟା ତେସଂ ସମ୍ଭତ୍ତି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱାତି । ତଥା ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପଅଚ୍ଚାଗେପି ତତ୍ଥ ପସାଦଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି ତସ୍ସ ୱା ଆଣଂ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ –

‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ,

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) ଚ ।

ଏୱଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଏକସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା ।

ଗୁଣାତିସୟୟୁତ୍ତସ୍ସ, ୟସ୍ମା ଲୋକହିତେସିନୋ ।

ସମ୍ଭତ୍ତା ବହୱୋ ସତ୍ଥୁ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋପି ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୋମନସ୍ସକୁମାରକାଲେ(ଜା॰ ୧.୧୫.୨୧୧ ଆଦୟୋ) ହତ୍ଥିପାଲକୁମାରକାଲେ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୩୭ ଆଦୟୋ) ଅୟୋଘରପଣ୍ଡିତକାଲେ(ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩ ଆଦୟୋ) ମୂଗପକ୍ଖପଣ୍ଡିତକାଲେ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧ ଆଦୟୋ) ଚୂଳସୁତସୋମକାଲେତି (ଜା॰ ୨.୧୭.୧୯୫ ଆଦୟୋ) ଏୱମାଦୀସୁ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀପୂରଣୱସେନ ଦେୱରଜ୍ଜସଦିସାୟ ରଜ୍ଜସିରିୟା ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତଭାୱାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି, ଚରିମତ୍ତଭାୱେପି ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚସଅସଂ ଚତୁଦୀପିସ୍ସରିୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଞ୍ଚ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିରପେକ୍ଖୋ ପହାୟ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଇମେ ସିରିଆଦିକେ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟା ସୋଭା କପ୍ପଟ୍ଠାୟିଭାୱତୋ, ତେପି ଭଗୱା ୱମି ତଂନିୱାସିସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ୟସ୍ମା, ୟସଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖଂ ।

ପହାସି ଲୋକଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁଗତୋ ଭଗୱା ତତୋ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ଭାଗା ନାମ ସଭାଗଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ରୂପୱେଦନାଦିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକୱିଧା, ତେ ଚ ଭଗୱା ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚଂ ସବ୍ବଂ ୟୋଗଂ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଥଂ ସବ୍ବଂ ସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅମତଧାତୁଂ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି ନ ପଚ୍ଚାଗମି । ତଥା ହେସ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଥୱିଂ ଆପଂ ତେଜଂ ୱାୟଂ, ଚକ୍ଖୁଂ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହଂ କାୟଂ ମନଂ, ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଧମ୍ମେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ, ରୂପତଣ୍ହଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହଂ, ରୂପୱିତକ୍କଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିତକ୍କଂ, ରୂପୱିଚାରଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚାରନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିଭାଗୱସେନପି ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ଅନୱସେସତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗେନ ଛଡ୍ଡୟି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ ତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ପହୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ପୁନ ପଚ୍ଚାଗମିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାଗେ ୱମୀତି ସବ୍ବେପି କୁସଲାକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ ହୀନପଣୀତେ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମୁଖେନ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜି ପଜହି, ପରେସଞ୍ଚ ତଥତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା (ମ॰ ନି॰ ୨୪୦) । କୁଲ୍ଲୂପମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ, ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦି ଧମ୍ମଭେଦା ମହେସିନା ।

କଣ୍ହା ସୁକ୍କା ୟତୋ ୱନ୍ତା, ତତୋପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିପରହିତପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱିଧା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ତାସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପହାନସମ୍ପଦାଞାଣସମ୍ପଦାଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦାଦୀନଂ ତଦୱିନାଭାୱେନ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ପରହିତପଟିପତ୍ତି ପୟୋଗାସୟଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ପୟୋଗତୋ ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମୂପଦେସୋ, ଆସୟତୋ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତେସିତା ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନାଦିପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି । ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନାପି ଅତ୍ଥଚରିୟା ପରହିତପଅପତ୍ତି ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ୱିଭାୱନୱସେନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଅରହନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ପହାନସମ୍ପଦାୱସେନ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକୱିଦୂତି ଚ ଇମେହି ପଦେହି ଞାଣସମ୍ପଦାୱସେନ । ନନୁ ଚ ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ଇମିନାପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା ୱିଭାୱୀୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱିଭାୱୀୟତି, ଅତ୍ଥି ପନ ୱିସେସୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନୁଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ପନ ଇମିନା ଆସୟାନୁସୟଞାଣାଦୀନମ୍ପି ଆନୁଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋତି । ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇମିନା ସବ୍ବାପି ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା । ସୁଗତୋତି ପନ ଇମିନା ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା । ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି ଭଗୱତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା । ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ତନାପି ବୁଜ୍ଝି, ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ବୋଧେସୀ’’ତିଆଦି। ଭଗୱାତି ଚ ଇମିନାପି ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବା ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ହେତୁଫଲସତ୍ତୁପକାରୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତିୱିଧା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ତତ୍ଥ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଲୋକୱିଦୂତି ଇମେହି ପଦେହି ଫଲସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତା । ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତୁପକାରୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପକାସିତା । ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମିନା ଫଲୱସେନ ସତ୍ତୁପକାରୱସେନ ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତା । ସୁଗତୋ ଭଗୱାତି ପନ ଇମେହି ପଦେହି ହେତୁଫଲସତ୍ତୁପକାରୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୋ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା କିତ୍ତିତଗୁଣୋ, ସୋ ଭଗୱା । ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ନୟିଦଂ ମହାଜନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅନୱସେସଂ ପରିୟାଦାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ପଜାତତ୍ତାତି ୟଥାସକଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା । ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପାରିସେସଞାୟେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଇତରେସଂ ପଦନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ସଦେୱକନ୍ତି ଚ ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ । ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ସୋ ଜାତୋ ତଂନିୱାସୀ ଚ । ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା…ପେ॰… ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଅସମିତାବାହିତପାପାନଞ୍ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ଗହିତତ୍ତା । କାମଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦିୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତୱିସୟୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତୁଲ୍ୟୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ, ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗେପି ଅୟଂ ସମାସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନତୋ ପଜାଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ସଦେୱକାଦିୱଚନେନ ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଞ୍ଚ ଗହିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ରାଜାନୋ । ଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣନ୍ତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ତୀହି ପଦେହୀତି ସଦେୱକସମାରକସବର୍ହ୍ମକୱଚନେହି । ଦ୍ୱୀହୀତି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ।

ଅରୂପୀ ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତା ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱାତି ଇମଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ଭଗୱା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୧୭) । ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକସ୍ସ ସୱିସେସଂ ମାରସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ ଆହ ‘‘ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ’’ତି। ଅରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ’’ତି । ଚତୁପରିସୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟପରିସା, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିସମଣଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସମାରବ୍ରହ୍ମପରିସାତି ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଖତ୍ତିୟାଦିଚତୁପରିସୱସେନ । ଇତରା ପନ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ଏୱାତି ।

କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୁପରିସୱସେନ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଗହିତୋ ? ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣି’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମଣପରିସା ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସା ଚ ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଖତ୍ତିୟପରିସା ଗହପତିପରିସା ଚ ଗହିତା, ‘‘ପଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଇମାୟେୱ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ୱୁତ୍ତା, ଚତୁପରିସସଙ୍ଖାତଂ ପଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, କଥଂ ପନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଗହିତୋ ? ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣି’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଗହିତା, ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ମୁତିଦେୱସଙ୍ଖାତା ଖତ୍ତିୟା, ଗହପତିସୁଦ୍ଦସଙ୍ଖାତା ଅୱସେସମନୁସ୍ସା ଚ ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ଇତୋ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ମନୁସ୍ସସତ୍ତାନଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚତୂହି ପକାରେହି ଠିତା ଏତେୟେୱ ମନୁସ୍ସସତ୍ତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ପଜାଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁପରିସାଦିୱସେନ ଠିତାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂୟେୱ ଗହିତତ୍ତା ଇଦାନି ‘‘ପଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅୱସେସସତ୍ତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ନାଗଗରୁଳାଦିୱସେନ ଅୱସେସସତ୍ତଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାପି ଚତୁପରିସୱସେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚତୁପରିସସହିତୋ ଅୱସେସସୁଦ୍ଧନାଗସୁପଣ୍ଣନେରୟିକାଦିସତ୍ତଲୋକୋ, ଚତୁଧା ଠିତମନୁସ୍ସସହିତୋ ୱା ଅୱସେସନାଗସୁପଣ୍ଣନେରୟିକାଦିସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ଅଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ । ପଞ୍ଚସୁ ହି ଗତୀସୁ ଦେୱଗତିପରିୟାପନ୍ନାୱ ସେଟ୍ଠା, ତତ୍ଥାପି ଅରୂପିନୋ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତକିଲେସଦୁକ୍ଖତାୟ ସନ୍ତପଣୀତଆନେଞ୍ଜୱିହାରସମଙ୍ଗିତାୟ ଅତିୱିୟ ଦୀଘାୟୁକତାୟାତି ଏୱମାଦୀହି ୱିସେସେହି ଅତିୱିୟ ଉକ୍କଟ୍ଠା । ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋତି ଦସସହସ୍ସିୟଂ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱସେନ ୱଦତି । ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋତି ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚେୱ ପଦାନଞ୍ଚ ଅନୁସନ୍ଧାନୁକ୍କମୋ । ପୋରାଣା ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ସଦେୱକନ୍ତି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଂ ଲୋକଂ । ସମାରକନ୍ତି ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଂ ଲୋକଂ । ସବ୍ରହ୍ମକନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଂ ଲୋକଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମସହିତତାସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ପକାରେହି ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପରିୟାଦିୟନ୍ତୋ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପଜଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହିପି ପଦେହି ସଦେୱକତ୍ତାଦିନା ତେନ ତେନ ପକାରେନ ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟକାରଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅନୁମାନଉପମାନଅତ୍ଥାପତ୍ତିଆଦିପଟିକ୍ଖେପୋ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ହି ସବ୍ବପଚ୍ଚକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ । ତେନ ୱୀଥିମିସ୍ସାପି କଦାଚି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ହୋତୀତି ହିତ୍ୱାପୀତି ପିସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପରିସା ସାଧୁକାରଂ ୱା ଦେତି, ୟଥାସୁତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ ଖଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ୱା, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ୱା ୱସେନ ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ । ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତୀତି ଆଦିମ୍ହିପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତି । ମଜ୍ଝେପି ପରିୟୋସାନେପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ହି କଲ୍ୟାଣତା ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ନିୟ୍ୟାନିକତା ଚ ସବ୍ବସୋ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱେନ ।

ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତାତି ସବ୍ବଭାଗେହି ସୁନ୍ଦରତ୍ତା । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ । କିଞ୍ଚାପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, ୟେସୁ ପନ ଅୱୟୱେସୁ ସମୁଦାୟରୂପେନ ଅପେକ୍ଖିତେସୁ ଗାଥାତି ସମଞ୍ଞା, ତଂ ତତୋ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ସଂସାମିୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା’’ତିଆଦିମାହ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକନ୍ତି ଇଦଂ ନାତିବହୁୱିଭାଗଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରସ୍ସ ପନ ତେନେୱ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଭାଗା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ନିଦାନେନାତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଠପିତକାଲଦେସଦେସକପରିସାଦିଅପଦିସନଲକ୍ଖଣେନ ନିଦାନଗନ୍ଥେନ । ନିଗମେନାତି ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତିଆଦିକେନ ‘‘ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥନିଗମନେନ । ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ଠପିତାନିପି ହି ନିଦାନନିଗମନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତୀଣି ପିଟକାନି ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୟ ଅନୁୱିଧାନତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧାନେୱ । ତେନେୱ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆଦି, ଇଦମୱୋଚାତି ପରିୟୋସାନଂ, ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ମଜ୍ଝ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକୱସେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତୀଣି ପିଟକାନି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକଲୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାସନଧମ୍ମୋତି –

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ନେତ୍ତି॰ ୩୦, ୫୦) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ପକାସକୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ସୀଲମୂଲକତ୍ତା ସାସନସ୍ସ ‘‘ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥାଦୀନଂ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ନିବ୍ବାନାଧିଗମତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ସୀଲଂ ସମାଧି ଚ ମୂଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମାଧୀହିୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ପଞ୍ଞା ପନ ଅନୁବୋଧପଅୱେଧୱସେନ ଦୁୱିଧାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସା ନିପ୍ଫତ୍ତିଫଲକିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା, ତତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସଉପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନମାହ, ଇତରେନ ଇତରଂ ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଓସାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ।

ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁବୋଧିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା, ତାୟ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ ତପ୍ପଭୱତ୍ତା । ସବ୍ବସୋ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱୋଦାନପାରିପୂରୀ ଚ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତା, ତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ ତଂସରୀରତ୍ତା । ସତ୍ଥାରା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ତଥା ପଟିପତ୍ତି ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି, ତାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ ତାୟ ସାସନସ୍ସ ଲୋକେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ । ତନ୍ତି ସାସନଧମ୍ମଂ । ତଥତ୍ତାୟାତି ୟଥତ୍ତାୟ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତଥତ୍ତାୟ ତଥଭାୱାୟ । ସୋ ପନ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ପଚ୍ଚେକବୋଧି ସାୱକବୋଧୀତି ତିୱିଧୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଗୁଣେହି ଅଗ୍ଗଭାୱତୋ ଇତରବୋଧିଦ୍ୱୟମୂଲତାୟ ଚ ପଠମାୟ ବୋଧିୟା ଆଦିକଲ୍ୟାଣତା, ଗୁଣେହି ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ ଦୁତିୟାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣତା, ତଦୁଭୟତାୟ ୱା ୱୋସାନତାୟ ଚ ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ ତତିୟାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତା ୱୁତ୍ତା ।

ଏସୋତି ସାସନଧମ୍ମୋ । ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋତି ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସବ୍ଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଥା ୟଥାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସତ୍ଥା ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତଥା ତଥା ସୋ ତତ୍ଥ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦ’’ନ୍ତି ।

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ପଞ୍ଚସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପହୀନାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି –

ଚ ଆଦି । ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋତି ସମଥସୁଖସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାସୁଖସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପନତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦି, ତଥା –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତଂ ॥

ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି ଚ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪-୩୭୩) ।

ତଥା ପଟିପନ୍ନୋତି ୟଥା ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ ଆୱହତି, ୟଥା ୱା ସତ୍ଥାରା ଅନୁସିଟ୍ଠଂ, ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ସାସନଧମ୍ମୋ । ତାଦିଭାୱାୱହନତୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଭାୱସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅନୁପଲେପସ୍ସ ଆୱହନତୋ । ନାଥପ୍ପଭୱତ୍ତାତି ପଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ପଭୱୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ନାଥୋୱ ପଭୱୋ ଏତସ୍ସାତି ନାଥପ୍ପଭୱୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନାଥପ୍ପଭୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ ନାଥହେତୁକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସୁଦ୍ଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋତି ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ନିୟ୍ୟାନିକତା ଅତ୍ଥସୁଦ୍ଧି, ତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ । କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋତି ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିପରିୟୋସାନତ୍ତା ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୱିସେସେନ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସକଲୋ ଚ ତନ୍ତିଧମ୍ମୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମେସାନଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକମହୋସୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୮) । ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୀଣା ଜାତି, ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୪) । ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ୟଥାରହଂ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଞ୍ହି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ତଥା ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଇତରଂ ପନ ତନ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ସମ୍ପନ୍ନତ୍ଥତାୟ । ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ସହସଦ୍ଦୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ସ ହି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିୱଣ୍ଣନାନିସ୍ସିତା ଦେସନା ହୋତି, ନ ସୋ ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତି ନିୟ୍ୟାନତ୍ଥୱିରହତୋ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ । ଭଗୱା ପନ ତଥାରୂପଂ ଦେସନଂ ପହାୟ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିନିସ୍ସିତଂ ଦେସନଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ୟସ୍ସ ପନ ଦେସନା ସିଥିଲଧନିତାଦିଭେଦେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଏକପ୍ପକାରେନେୱ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେନେୱ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ୟୁତ୍ତତାୟ ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିୟୁତ୍ତା ୱା ଦମିଳଭାସା ୱିୟ, ୱିୱଟକରଣତାୟ ଓଟ୍ଠେ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବତୋ ସବ୍ବନିରୋଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା କିରାତଭାସା ୱିୟ, ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୟୁତ୍ତତାୟ ସବ୍ବୱିସ୍ସଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ୟୱନଭାସା ୱିୟ, ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ସାନୁସାରତାୟ ସବ୍ବନିଗ୍ଗହୀତବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ପାଦସିକାଦି ମିଲକ୍ଖୁଭାସା ୱିୟ, ତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ଅଭାୱତୋ ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ ଦେସନା ହୋତି । ସବ୍ବାପି ହି ଏସା ବ୍ୟଞ୍ଜନେକଦେସୱସେନେୱ ପୱତ୍ତିୟା ଅପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନାତି କତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ପନ –

‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ, ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୧; ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮୫) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅମକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନି ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନେତ୍ତିନୟେନପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍କାସନଂ…ପେ॰… ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ନେତ୍ତିୟଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଅକ୍ଖରଂ ପଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ଇଧ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଆଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥପଦାନିୟେୱ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍କାସନପକାସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ କାସନଂ ଦୀପନଂ ସଙ୍କାସନଂ । କାସନନ୍ତି ଚ କାସୀୟତି ଦୀପୀୟତି ୱିଭାୱୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମଞ୍ଞମାନୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସ ଅମଞ୍ଞମାନୋ ମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସଙ୍ଖେପେନ ଦୀପନଂ ସଙ୍କାସନଂ ନାମ । ତତ୍ତକେନ ହି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ପଠମଂ କାସନଂ ପକାସନଂ। ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପଚ୍ଛା କଥିତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଠମଂ ୱଚନେନ ଦୀପନଂ ପକାସନଂ ନାମ । ଆଦିକମ୍ମସ୍ମିଞ୍ହି ଅୟଂ ପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖଞ୍ଚେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଠମଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ ସକିଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଞ୍ଚ ୱିୱରଣୱିଭଜନାନି, ୟଥା ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସକିଂୟେୱ ଚ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିୱରଣୱସେନ ୱିଭଜନୱସେନ ଚ ପୁନ ୱଚନଂ । ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖମେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ୱିୱଟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତରାଭିଧାନଂ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ପକାରେହି ଞାପନଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନଂ ଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞାପନାନି, ୟଥା ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱଟୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା ସଂଫୁସନା’’ତିଆଦିନା ଉତ୍ତାନୀକିରିୟା ପଞ୍ଞାପନା ଚ । ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖମେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ ।

ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମଂ ଦୀପିତମତ୍ଥଂ ପୁନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦୀପନେନ ‘‘କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଆଦିତ୍ତଂ ? ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତଂ, ରୂପା ଆଦିତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦିନା ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରାଭିଧାନେନ ସକିଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁନପି ଅଭିଧାନେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦେସନଂ ୱିୱରଣଂ ନାମ । ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିୱରିତେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତି ୱିଭାଗକରଣଂ ୱିଭଜନଂ ନାମ । ୱିୱଟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରାଭିଧାନେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ଉପମାଭିଧାନେନ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତୀତି ୱିୱରଣେନ ୱିୱରିତତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା ସଂଫୁସନା’’ତି ଅତିୱିୱରିତ୍ୱା କଥନଂ, ୱିଭଜନେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାୱୀ ନିଚ୍ଚମ୍ମା, ଏୱମେୱ ଖ୍ୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଫସ୍ସାହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱଦାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିଉପମାକଥନଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନୀକରଣଂ ନାମ । ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନେନ ୱିଚିତ୍ତେନ ଅନେକୱିଧେନ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅତିଖିଣବୁଦ୍ଧୀନଂ ଅନେକୱିଧେନ ଞାଣତିଖିଣକରଣଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ସୋତୂନଂ ଚିତ୍ତତୋସନେନ ଚିତ୍ତନିସାନେନ ଚ ପଞ୍ଞାପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍କାସନାଦିଅତ୍ଥପଦରୂପତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଛଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ। ସଙ୍କାସନପକାସନାଦୟୋ ହି ଅତ୍ଥାକାରତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥପଦାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋୟେୱ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ସଙ୍କାସୀୟତି ପକାସୀୟତି ୱିୱରୀୟତି ୱିଭଜୀୟତି ଉତ୍ତାନୀ କରୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତି ।

ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସ-କାର ଦୁ-କାର ସୋ-କାରାଦି ୱିୟ ଉଚ୍ଚାରଣୱେଲାୟ ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେ ୱଣ୍ଣୋ ଅକ୍ଖରଂ ପରିୟାୟୱସେନ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅୱେୱଚନତୋ । ନ ହି ୱଣ୍ଣସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତି । ୟଥା ହି ପଦଂ ସୱେୱଚନତାୟ ଅତ୍ଥୱସେନ ପରିୟାୟଂ ଚରନ୍ତଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୋ ଅୱେୱଚନତ୍ତା । ଏକକ୍ଖରଂ ୱା ପଦଂ ଅକ୍ଖରଂ ‘‘ମା ଏୱଂ କିର ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ମା-କାରାଦୟୋ ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧପୟୋଗଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧକରଣଟ୍ଠାନାନଂ ଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିତଦେସନାୱାଚାହି ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅୱେୱଚନତୋ ଅକଥିତତ୍ତା ଅକ୍ଖରନ୍ତି ସଞ୍ଞିତା । ତଂ ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମନସା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହାନଂ ୱସେନ ଭଗୱତା ରତନଘରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ମସିତପଟ୍ଠାନମହାପକରଣୱସେନ ଚ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନତୋ ପଦଂ। ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ହି ପଦଂ । ତଂ ନାମପଦଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ନିପାତପଦନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ଦବ୍ବପଧାନଂ ନାମପଦଂ। ନାମପଦେହି ଦବ୍ବମାୱିଭୂତରୂପଂ, କିରିୟା ଅନାୱିଭୂତରୂପା । ଫୁସତି ୱେଦୟତି ୱିଜାନାତୀତି ଏୱମାଦିକଂ କିରିୟାପଧାନଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ। ଆଖ୍ୟାତପଦେହି କିରିୟା ଆୱିଭୂତରୂପା, ଦବ୍ବମନାୱିଭୂତରୂପଂ । ୟଥା ‘‘ଚିରପ୍ପୱାସି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପ-ସଦ୍ଦୋ ୱସନକିରିୟାୟ ୱିୟୋଗୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦୀପେତି, ଏୱଂ କିରିୟାୱିସେସଦୀପନତୋ କିରିୟାୱିସେସାୱବୋଧନିମିତ୍ତଂ । ପ-ଇତି ଏୱମାଦିକଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ। କିରିୟାୟ ଦବ୍ବସ୍ସ ଚ ସରୂପୱିସେସପ୍ପକାସନହେତୁଭୂତଂ ଏୱନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ନିପାତପଦଂ। ‘‘ଏୱଂ ମନସି କରୋଥ, ମା ଏୱଂ ମନସାକତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ ହି କିରିୟାୱିସେସଦୀପନତୋ କିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ଜୋତକୋ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଏୱଂସୀଲା ଏୱଂଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ଦବ୍ବୱିସେସସ୍ସ । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଂ ପଦାଭିହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ କଥିତମତ୍ଥଂ ‘‘କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି, ୱୀରିୟ, ଚିତ୍ତ, ୱୀମଂସସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟଂ କରୋତୀତି ୱାକ୍ୟମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ପଦସମୁଦାୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଆଖ୍ୟାତଂ ସନିପାତଂ ସକାରକଂ ସୱିସେସନଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ହି ୱଦନ୍ତି । ନନୁ ଚ ପଦେନପି ଅତ୍ଥୋ ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତୀତି ପଦମ୍ପି ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ତଂ ନ । ପଦମତ୍ତସୱନେପି ହି ଅଧିକାରାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନେହି ପଦନ୍ତରେହି ଅନୁସନ୍ଧାନଂ କତ୍ୱାୱ ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱାକ୍ୟମେୱ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ।

ପକାରତୋ ୱାକ୍ୟୱିଭାଗୋ ଆକାରୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଛନ୍ଦୋ ? ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ଛନ୍ଦିକତା କତ୍ତୁକମ୍ୟତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ କଥିତସ୍ସେୱ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅନେକୱିଧେନ ୱିଭାଗକରଣଂ ଆକାରୋ ନାମ । ଆକାରାଭିହିତଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି। ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଆକାରେନ କଥିତଂ ‘‘ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା’’ତି ନୀହରିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ ନିରୁତ୍ତି ନାମ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ୱା ମଗ୍ଗୀୟତି, କିଲେସେ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିନା ନିବ୍ବଚନୱିତ୍ଥାରୋ ନିରୱସେସଦେସନତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୋ। ଅଥ ୱା ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନାତି ନିବ୍ବଚନଲଦ୍ଧପଦେସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାସୁ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା, ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା, ନେୱ ଦୁକ୍ଖୟତି ନ ସୁଖୟତୀତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ଅତ୍ଥୱିତ୍ଥାରୋ ନିରୱସେସେନ କଥିତତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ । ଏତେସଂ ଅକ୍ଖରାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନତାୟ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ।

ଏୱଂ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦସମ୍ପତ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି, ପଦେହି ପକାସେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତି । ତଥା ହି ପଦାୱୟୱଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ପଦଗ୍ଗହଣଂ, ଗହିତେନ ଚ ପଦେନ ପଦତ୍ଥାୱବୋଧୋ ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତସ୍ସ ହୋତୀତି ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅକ୍ଖରେହି ସଂଖିତ୍ତେନ ଦୀପିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ପଦପରିୟୋସାନେ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ପଦେନ ପଠମଂ ପକାସିତୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଦେହି ପକାସେତି । ୱାକ୍ୟପରିୟୋସାନେ ପନ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିୱରିତୋ ୱିୱଟୋ କତୋ ହୋତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି । ୟସ୍ମା ଚ ପକାରେହି ୱାକ୍ୟଭେଦେ କତେ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆକାରେହି ୱିଭଜତି । ତଥା ୱାକ୍ୟାୱୟୱାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗେ କତେ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି । କତନିବ୍ବଚନେହି ପନ ୱାକ୍ୟାୱୟୱେହି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ଦେସିତେହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନଂ ବୁଦ୍ଧିନିସାନଞ୍ଚ କତଂ ହୋତୀତି ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତି । ଅପିଚ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ଉଗ୍ଘଟେତ୍ୱା ପଦେହି ୱିନେତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିପଞ୍ଚେତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିନେତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନିରୁତ୍ତୀହି ନେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ୱିନେତି ନେୟ୍ୟଂ । ଏୱଞ୍ଚାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଉଗ୍ଘଟିୟମାନୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ ୱିନେତି, ୱିପଞ୍ଚିୟମାନୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନୀୟମାନୋ ନେୟ୍ୟଂ । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦି, ୱିପଞ୍ଚନା ମଜ୍ଝେ, ନୟନଂ ଅନ୍ତେ । ଏୱଂ ତୀସୁ କାଲେସୁ ତିଧା ଦେସିତୋ ଦୋସତ୍ତୟୱିଧମନୋ ଗୁଣତ୍ତୟାୱହୋ ତିୱିଧୱିନେୟ୍ୟୱିନୟନୋତି ଏୱମ୍ପି ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣୋୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ସାତ୍ଥୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନେତ୍ତିପକରଣେ (ନେତ୍ତି॰ ୯) –

‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି, ପଦେହି ପକାସେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ଚ ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘଟେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଚ ଆକାରେହି ଚ ୱିପଞ୍ଚେତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଚ ନିଦ୍ଦେସେହି ଚ ୱିତ୍ଥାରେତି । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦି, ୱିପଞ୍ଚନା ମଜ୍ଝେ, ୱିତ୍ଥାରନା ପରିୟୋସାନଂ । ସୋୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଉଗ୍ଘଟିୟନ୍ତୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ତେନ ନଂ ଆହୁ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋତି । ୱିପଞ୍ଚିୟନ୍ତୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ତେନ ନଂ ଆହୁ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋତି । ୱିତ୍ଥାରିୟନ୍ତୋ ନେୟ୍ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ତେନ ନଂ ଆହୁ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋତୀ’’ତି ।

ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ତନ୍ତି । ପଟିୱେଧୋ ତନ୍ତିୟା ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ଦେସନା ନାମ ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନା । ତେ ପନେତେ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ୟସ୍ମା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା। ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନାମ ହେତୁଫଲଂ । ଧମ୍ମୋ ହେତୁ । ଦେସନା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦିୱସେନ ୱା କଥନଂ । ପଟିୱେଧୋ ଅଭିସମୟୋ, ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୁ, ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥେସୁ, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱବୋଧୋ । ତେସଂ ତେସଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ତେପି ଚେତେ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ୟସ୍ମା ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେହି ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା। ତେସୁ ପଟିୱେଧସ୍ସପି ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଗୁଣଦୀପନତୋ । ତାସଂ ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ତାସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ । ଅତ୍ଥେସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଇମିସ୍ସାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଅତ୍ଥୱିସୟତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅସତି ତଦଭାୱତୋ । ଧମ୍ମୋତି ତନ୍ତି । ନିରୁତ୍ତୀତି ତନ୍ତିପଦାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ପଭେଦଗତାନି ଞାଣାନି ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଅସତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଦଭାୱତୋ ।

ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପରିକ୍ଖକଜନାନଂ କିଂକୁସଲଗୱେସୀନଂ ପସାଦାୱହଂ, ତସ୍ମା ସାତ୍ଥଂ। ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଫଲେନ ହେତୁନୋ ଅନୁମାନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିପୱତ୍ତିୟା । ସାତ୍ଥକତା ପନସ୍ସ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତାୟ, ସା ପରମଗମ୍ଭୀରସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ’’ତିଆଦି । ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଜନସ୍ସ ପସାଦାୱହଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଲୋକିୟଜନୋ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ତୁସ୍ସତି । ଇଧାପି ଫଲେନ ହେତୁନୋ ଅନୁମାନଂ । ସବ୍ୟଞ୍ଜନତା ପନସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତାୟ, ସା ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ସାତ୍ଥନ୍ତି ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନତଂ ଆହ, ତତୋ ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଦଟ୍ଠାନତାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନତଂ, ତତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅଗାଧାପାରତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞଥା ତଦଭାୱତୋ । ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସୁବୋଧସଦ୍ଦକତାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱାପାଦନତୋ । ସବ୍ବୋପେସ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ଚେୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱା ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବସ୍ସ ୱୋଦାନତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । କେୱଲସଦ୍ଦୋ ସକଲାଧିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନା’’ତି, ସବ୍ବଭାଗେହି ପରିପୁଣ୍ଣତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପନେତବ୍ବସ୍ସାତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମସ୍ସ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଦାନେ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚେ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୀଲେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସୁ ମେଥୁନୱିରତିୟଂ ସଦାରସନ୍ତୋସେ ୱୀରିୟେ ଉପୋସଥଙ୍ଗେସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ସାସନେତି ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି ।

‘‘କିଂ ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,

କିସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।

ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,

ଇଦଞ୍ଚ ତେ ନାଗମହାୱିମାନଂ ॥

‘‘ଅହଞ୍ଚ ଭରିୟା ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକେ,

ସଦ୍ଧା ଉଭୋ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା ।

ଓପାନଭୂତଂ ମେ ଘରଂ ତଦାସି,

ସନ୍ତପ୍ପିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ॥

‘‘ତଂ ମେ ୱତଂ ତଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,

ତସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।

ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,

ଇଦଞ୍ଚ ମେ ଧୀର ମହାୱିମାନ’’ନ୍ତି ॥ –

ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପୁଣ୍ଣକଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୯୨-୧୫୯୩, ୧୫୯୫) ଦାନଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘କେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, କେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।

କେନ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତି ॥

‘‘ତେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, ତେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।

ତେନ ମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ –

ଇମସ୍ମିଂ ଅଙ୍କୁରପେତୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ପେ॰ ୱ॰ ୨୭୫, ୨୭୭) ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ଖୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତିତ୍ତିରିୟଂ ନାମ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅହୋସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୧) ଇମସ୍ମିଂ ତିତ୍ତିରଜାତକେ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ମେ ପଞ୍ଚସିଖ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ ନ ନିରୋଧାୟ ୟାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପରେ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) ମେଥୁନୱିରତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

‘‘ମୟଞ୍ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମାମ,

ଅମ୍ହେ ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମ,

ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି ॥ –

ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୭) ସଦାରସନ୍ତୋସୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତା, ତପସ୍ସୀ ସୁଦଂ ହୋମୀ’’ତି ଲୋମହଂସନସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୫) ୱୀରିୟଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।

ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୪୨୯) ନିମିଜାତକେ ଅତ୍ତଦମନୱସେନ କତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଉପୋସଥୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ ମେ, ପଞ୍ଚସିଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱଦେୱ ମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତ’’ନ୍ତି ପାସାଦିକସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୪) ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲସାସନଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ଇଦମେୱ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ସେଟ୍ଠେହୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ସେଟ୍ଠେହି । ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ୱା ଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ।

ସନିଦାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ନିଦାନେନ ସନିଦାନଂ । ସଉପ୍ପତ୍ତିକନ୍ତି ସଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକଂ । ୱେନେୟ୍ୟାନଂଅନୁରୂପତୋତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚରିୟାଦିଅନୁରୂପତୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଦେସିୟମାନସ୍ସ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ । ହେତୁଦାହରଣୟୁତ୍ତତୋତି ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଚ ଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହେତୁପମଗ୍ଗହଣେନ ହେତୁଦାହରଣେହି ୟୁତ୍ତତୋ । ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନାତି ‘‘ତେ ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନ । ପଟିପତ୍ତିୟାତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା, ପଟିପତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋତି ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧେନ ଅଧିଗମୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସବ୍ଭାୱତୋ ସାତ୍ଥଂ କପିଲମତାଦି ୱିୟ ତୁଚ୍ଛଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଅହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି କତ୍ୱା । ପରିୟତ୍ତିୟାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପରିଚୟେନ । ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋତି ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମେସୁ ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ମୋହଂ ଅଜନେତ୍ୱା ବାହୁସଚ୍ଚୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ସତି ଆଗମବ୍ୟତ୍ତୀତି । ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋତି ସୀଲାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେହି ଅୱିରହିତତ୍ତା । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅନୱସେସେନ ସମନ୍ତତୋ ପୁଣ୍ଣଂ ପୂରିତଂ । ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋତି ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିଉପକ୍କିଲେସାଭାୱତୋ । ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣାୟ । ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋତି କଥଞ୍ଚିପି ତଣ୍ହାସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅନିସ୍ସୟତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ‘‘ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭଂ ୱା ସକ୍କାରଂ ୱା ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେସେତି, ତସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଦେସନା ହୋତି । ଭଗୱା ପନ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖୋ ହିତଫରଣେନ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଦେସନା ପରିସୁଦ୍ଧାତି ।

ସାଧୂତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସାଧୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୫) ଆୟାଚନେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ । ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯) ସମ୍ପହଂସନେ । ‘‘ତେନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାଧୁକଂ ସୁଣୋହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ ଆଣତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦିସ୍ସତି ।

‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚି ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।

ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସାକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) ସୁନ୍ଦରେ । ଇଧାପି ସୁନ୍ଦରେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନା’’ତି । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଭଦ୍ଦକଂ । ଭଦ୍ଦକତା ଚ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୱହନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥସଞ୍ଞିତହିତାୱହଂ । ସୁଖାୱହନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତତିୱିଧସୁଖାୱହଂ । ତଥାରୂପାନନ୍ତି ତାଦିସାନଂ। ୟାଦିସେହି ପନ ଗୁଣେହି ଭଗୱା ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେହି ଚତୁପ୍ପମାଣିକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବକାଲେପି ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ପସାଦନୀୟୋ ତେସଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାରୂପୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାଭୁଚ୍ଚ…ପେ॰… ଅରହତନ୍ତି ଇମିନା ଧମ୍ମପ୍ପମାଣାନଂ ଲୂଖପ୍ପମାଣାନଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଭଗୱତୋ ପସାଦାୱହତଂ ଦସ୍ସେତି, ତଂଦସ୍ସନେନ ଚ ଇତରେସମ୍ପି ରୂପପ୍ପମାଣଘୋସପ୍ପମାଣାନଂ ପସାଦାୱହତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏୱମଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କୋସିୟସକୁଣୱତ୍ଥୁ କଥେତବ୍ବଂ ।

୨.ୟେନ ୱା କାରଣେନାତି ହେତୁମ୍ହି ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି କିରିୟାକାରଣଂ, ନ କରଣଂ ୱିୟ କିରିୟତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମତ୍ଥା ଇଧ ଉପସଙ୍କମନକିରିୟାତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥମେୱେତଂ କରଣୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ କରଣତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନ ୱା କାରଣେନା’’ତି । ଅୱିଭାଗତୋ ହି ସତତପ୍ପୱତ୍ତନିରତିସୟସାଦୁୱିପୁଲାମତରସସଦ୍ଧମ୍ମଫଲତାୟସ୍ସ ସାଦୁଫଲନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖେନ ଭଗୱା ଉପମିତୋ । ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ମହାରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଦୁଫଲତା ଗହିତାତି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ସମ୍ପତ୍ତକାମତାୟ ହି କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂତଂପଦେସାତିକ୍କମନେନ ଉପସଙ୍କମି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, ଉପଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଉପଗତଟ୍ଠାନତୋ । ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନନ୍ତି ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ।

ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୟଥା ଭଗୱା ‘‘କଚ୍ଚି ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି । ପୁବ୍ବଭାସିତାୟ ତଦନୁକରଣେନ ଏୱଂ ସୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସୀତି ୟୋଜନା । ତଂ ପନ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦତଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀତୋଦକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୋଦିତନ୍ତି ସଂସନ୍ଦିତଂ । ଏକୀଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମୋଦନକିରିୟାୟ ସମାନତଂ ଏକରୂପତଂ । ଖମନୀୟନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ସଭାୱତୋ ଦୁସ୍ସହଂ, କଚ୍ଚି ଖମିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟାପନୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକଂ ଚିରପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ୟାପନାୟ କଚ୍ଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ସୀସରୋଗାଦିଆବାଧାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାବାଧଂ। ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ। ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣେ ଉଟ୍ଠାନସୁଖତାୟ କଚ୍ଚି ଲହୁଟ୍ଠାନଂ। ତଦନୁରୂପବଲୟୋଗତୋ କଚ୍ଚି ବଲଂ। ସୁଖୱିହାରସମ୍ଭୱେନ କଚ୍ଚି ଫାସୁୱିହାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଚ୍ଚିସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ବଲପ୍ପତ୍ତା ପୀତି ପୀତିୟେୱ । ତରୁଣପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ। ସମ୍ମୋଦଂ ଜନେତି କରୋତୀତି ସମ୍ମୋଦନିକଂ, ତଦେୱ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୋଦଜନନତୋ’’ତି । ସମ୍ମୋଦିତବ୍ବତୋ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ’’ତି ଆହ । ସରିତବ୍ବଭାୱତୋତି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ । ‘‘ସରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋତି ଆପାଥମଧୁରତମାହ । ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋତି ୱିମଦ୍ଦରମଣୀୟତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱେନ ତସ୍ସା କଥାୟ ୱଚନଚାତୁରିୟମାହ । ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ । ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଅନେକେହି କାରଣେହି ।

ଅତିଦୂରଅଚ୍ଚାସନ୍ନପଟିକ୍ଖେପେନ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ନାମ ଗହିତଂ, ତଂ ପନ ଅୱକଂସତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ପସାରିତହତ୍ଥାସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱାତି ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପସାରେତ୍ୱା । ମେତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି । ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣେ, ନ ବାହିତପାପତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱଂ ଆପାଦିତେତି ଖଣ୍ଡିତଦନ୍ତପଲିତକେସାଦିଭାୱଂ ସମ୍ପାପିତେ । ୱୁଡ୍ଢିମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁଡ୍ଢିପରିଚ୍ଛେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତେ, ୱୁଡ୍ଢିପରିୟନ୍ତପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟାତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ମହଲ୍ଲକଭାୱେନ । ମହତ୍ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋ, ଜାତିୟା ମହଲ୍ଲକୋ, ନ ୱିଭୱାଦିନାତି ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ । ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦୀଘକାଲଂ । କିତ୍ତକୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ’’ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜପସାସନପଟିପାଟିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧଗତେ’’ତି ୱତ୍ୱା କଥଂ ୱୟୋଗହଣଂ ଓସାନୱୟାପେକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ’’ତି । ପଚ୍ଛିମୋ ତତିୟଭାଗୋତି ସତ୍ତସଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛିମୱୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ।

ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଜିଣ୍ଣେତି ନାୟଂ ଜିଣ୍ଣତା ୱୟୋମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ କୁଲପରିୱଟ୍ଟେନ ପୁରାଣତାୟାତି ଆହ ‘‘ଜିଣ୍ଣେତି ପୋରାଣେ’’ତିଆଦି । ତେନ ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କୁଲୱସେନ ଉଦିତୋଦିତଭାୱମାହ । ‘‘ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ଜାତିୱୁଡ୍ଢିୟା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଗୁଣୱୁଡ୍ଢିୟା ତତୋ ସାତିସୟତ୍ତା ଚ ‘‘ୱୁଡ୍ଢେତି ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣୱୁଡ୍ଢିୟୁତ୍ତେ’’ତି ଆହ । ତଥା ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟପି ତେନେୱ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ମହଲ୍ଲକେତି ପଦେନ ୱିଭୱମହତ୍ତତା ୟୋଜିତା । ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନେତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପଟିପତ୍ତିୱିଧିଂ ଉପଗତେ ତଂ ଅୱୋକ୍କମ୍ମ ଚରଣତୋ । ଅନ୍ତିମୱୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ।

ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାସନା ୱୁଟ୍ଠହତୀ’’ତି, ନିସିନ୍ନାସନତୋ ନ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଜିଣ୍ଣେ…ପେ॰… ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାନକିରିୟାପେକ୍ଖଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଜିଣ୍ଣେ…ପେ॰… ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱାତି ଅଜ୍ଝାହାରଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନକିରିୟାପେକ୍ଖଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ମା ନ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠେତୀତି ଉଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନମ୍ପି ହି ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆଚରିୟଂ ପନ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନକରଣଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି । ନାସନା ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଇମିନା ପନ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଭାୱସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଭାୱନେ ନାମ ଅତ୍ଥେତି ପକତିୱିଭାୱନସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ, ନ ଅଭିୱାଦେତି ୱାତି ନ ଅଭିୱାଦେତବ୍ବନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତଂ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ମମ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି କାତୁଂ ଅରହରୂପୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଓଲୋକେନ୍ତୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଖୋ ଅଗାରୱୋ ୱିହରତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ସକ୍କରେୟ୍ୟଂ, ଗରୁଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ । ନିପଚ୍ଚକାରାରହନ୍ତି ପଣିପାତାରହଂ । ସମ୍ପତିଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ, ଜାତସମନନ୍ତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉତ୍ତରେନ ମୁଖୋତି ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ, ଉତ୍ତରଦିସାଭିମୁଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସିନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ପତିଜାତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗଚ୍ଛତି, ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେ ଅନୁଧାରିୟମାନେ ସବ୍ବା ଦିସା ୱିଲୋକେତି, ଆସଭିଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭାସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧) ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୂପରିଟ୍ଠିତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରତୋ ପଗେୱ ଦିସାୱିଲୋକନସ୍ସ କତତ୍ତା । ମହାସତ୍ତୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଦିସଂ ଓଲୋକେସି, ଅନେକାନି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଏକଙ୍ଗଣାନି ଅହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା ‘‘ମହାପୁରିସ ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା ହେଟ୍ଠା ଉପରୀତି ଦସପି ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦିସଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରା ଦିସା’’ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓଲୋକେସିନ୍ତି ମମ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲୋକୱିୱରଣପାଟିହାରିୟେ ଜାତେ ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱ ଓଲୋକେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମହାପୁରିସୋତି ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲପ୍ପଦେସାଦିୱସେନ ମହନ୍ତପୁରିସୋ । ଅଗ୍ଗୋତି ଗୁଣେହି ସବ୍ବପଧାନୋ । ଜେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଡ୍ଢତମୋ, ଗୁଣେହି ମହଲ୍ଲକତମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ପସତ୍ଥତମୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତୟାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ । ଉତ୍ତରିତରୋତି ଅଧିକତରୋ । ପତିମାନେସୀତି ପୂଜେସି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ମୟ୍ହଂ ଅଭିୱାଦନାଦିରହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ମୟ୍ହଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକିରିୟାୟ ଅରହୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ ପନେତ୍ଥ ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥାଗତାତି ତଥାଗତତୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱରୂପନ୍ତି ଅଭିୱାଦନାଦିସଭାୱଂ । ପରିପାକସିଥିଲବନ୍ଧନନ୍ତି ପରିପାକେନ ସିଥିଲବନ୍ଧନଂ ।

୩.ତଂ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ନାହଂ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ‘‘ନାହଂ ଅରସରୂପୋ, ମାଦିସା ୱା ଅରସରୂପା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଥଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତମୁଦୁଭାୱଜନନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ଦେସନାୱାରକାରଣେସୁ ୱତ୍ତତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟେତି ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଅୱଗମେତି ବୋଧେତୀତି ପରିୟାୟୋ, ଦେସନା । ପରିୟାୟତି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ପରିୟାୟୋ, ୱାରୋ । ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ୱା କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପରିୟାୟୋ, କାରଣନ୍ତି ଏୱଂ ପରିୟାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଦେସନାୱାରକାରଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । କତମୋ ପନ ସୋତି ପରିୟାୟାପେକ୍ଖୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ, କତମୋ ସୋ ପରିୟାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିୱସେନ । ଉପପତ୍ତିୱସେନାତି ଦେୱେସୁ ଉପପତ୍ତିୱସେନ । ସେଟ୍ଠସମ୍ମତାନମ୍ପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ଅସେଟ୍ଠସମ୍ମତାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତାନନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୱସେନ ପମୋଦମାନାନଂ । ରଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ବଲୱରାଗୱସେନ ରଜ୍ଜନ୍ତାନଂ । ରୂପାଦିପରିଭୋଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହାୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସୱେଦନା ରୂପତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ହଦୟତପ୍ପନତୋ ଅମ୍ବରସାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ରୂପରସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୀତି ଆକଡ୍ଢନ୍ତି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିସାମଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାଦିକାରଣସାମଗ୍ଗିୟଂ । ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନୱସେନ କଥିତେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟଭାୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କଂସେନ୍ତୋ ।

ଏତସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ କରଣେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ‘‘ଜହିତା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । ତଥାଗତସ୍ସାତି କରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ତଥାଗତେନ ଜହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲନ୍ତି ଭୱମୂଲଂ । ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୁୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ଅକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି । ତତ୍ଥ ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ତାଲୱତ୍ଥୁ । ୟଥା ଆରାମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତପୁବ୍ବୋ ପଦେସୋ ଆରାମସ୍ସ ଅଭାୱେ ‘‘ଆରାମୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତାଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୋ ସମୂଲଂ ଉଦ୍ଧରିତେ ତାଲେ ପଦେସମତ୍ତେ ଠିତେ ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତପୁବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନେସନ୍ତି ରୂପରସାଦୀନଂ । କଥଂ ପନ ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ରୂପାଦିପରିଭୋଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହାୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସୱେଦନାସଙ୍ଖାତରୂପରସାଦୀନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କତେ’’ତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେତି ପୁରେ, ସରାଗକାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ କତତ୍ତା ରୂପରସାଦୟୋ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେନ ପହୀନକିଲେସାନଂ ପୁନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅୱିରୁଳ୍ହିସଭାୱତାୟ । ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତାଲୋ ପତ୍ତଫଲାଦୀନଂ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତାଲାୱତ୍ଥୂତି ଆହ ‘‘ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତା’’ତି । ଏତେନ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ଅୟଂ ୱିଗ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତାଲୋ ୱିୟ କତାତି ଅୱତ୍ଥୁତାଲାକତାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିସେସନସ୍ସ ପଦସ୍ସ ପରନିପାତଂ କତ୍ୱା ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ପନତ୍ଥେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ରୂପରସାଦିୱଚନେନ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନା କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମା ଗହିତା, ତେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ମତ୍ଥକସଦିସାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଆୟତିଂ ତାଲପତ୍ତସଦିସେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଜାତା, ତସ୍ମା ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ରୂପରସାଦୟୋତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ କୁସଲସୋମନସ୍ସମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅନଭାୱଂକତାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛା-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ନେସଂ ପଚ୍ଛାଭାୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଅନୁଅଭାୱଂ ଗତାତି ପଚ୍ଛା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାୱସେନ ଅଭାୱଂ ଗତା ୱିନାସମୁପଗତା, ପହୀନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମା ଅନଚ୍ଛରିୟା ଗାଥାୟୋ ପଟିଭଂସୂ’’ତି (ମହାୱ॰ ୭, ୮) ଏତ୍ଥ ଅନଚ୍ଛରିୟସଦ୍ଦଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟା ଅନଚ୍ଛରିୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟାତି ସୱନକାଲେ ଉପରୂପରି ୱିମ୍ହୟକରାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱଦେସି, ସୋ ପରିୟାୟୋ ନ ହୋତୀତି ୟଂ ୱନ୍ଦନାଦିସାମଗ୍ଗିରସାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ଅରସରୂପତାୟ ୱଦେସି, ତଂ କାରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟଂ ୱନ୍ଦନାଦିସାମଗ୍ଗିରସାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ଆହ, ସୋ ପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତେ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ଭଗୱା କରୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମାହା’’ତିଆଦି ।

୪.ସବ୍ବପରିୟାୟେସୂତି ସବ୍ବୱାରେସୁ । ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତମତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ନିବ୍ଭୋଗୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିମାହ, ଭଗୱା ଚ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ନିବ୍ଭୋଗତାଦିଂ ଅତ୍ତନି ଅନୁଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତମତ୍ତଂ। ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗୋତି ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ପରିଭୋଗୋ । ଅପରଂ ପରିୟାୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ।

୫.କୁଲସମୁଦାଚାରକମ୍ମନ୍ତି କୁଲାଚାରସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ, କୁଲଚାରିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିରିୟନ୍ତି ଅକରଣଭାୱଂ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟଦ୍ୱାରେ ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋ କାୟତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନମିଚ୍ଛାଚାରଚେତନାୱେଦିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୪) ପାଣୋତି ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପାରୂପୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ହି ୱିକୋପିତେ ଇତରମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱିନସ୍ସତି । ସତ୍ତୋତି ଚ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି । ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅତୀୱ ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱା ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ପରସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନମଞ୍ଞତରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା । ୟାୟ ହି ଚେତନାୟ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁକମହାଭୂତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସା ତାଦିସପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ଲଦ୍ଧୁପକ୍କମାନି ହି ଭୂତାନି ଇତରଭୂତାନି ୱିୟ ନ ୱିସଦାନୀତି ସମାନଜାତିୟାନଂ କାରଣାନି ନ ହୋନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କୋ ହନ୍ତା, କୋ ୱା ହଞ୍ଞତି, ୟଦି ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅରୂପତାୟ ନ ଛେଦନଭେଦନାଦିୱସେନ ୱିକୋପନସମତ୍ଥୋ, ନପି ୱିକୋପନୀୟୋ । ଅଥ ରୂପସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅଚେତନତାୟ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋତି ନ ତତ୍ଥ ଛେଦନାଦିନା ପାଣାତିପାତୋ ଲବ୍ଭତି ୟଥା ମତସରୀରେ । ପୟୋଗୋପି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହରଣପ୍ପହାରାଦି ଅତୀତେସୁ ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ ଅନାଗତେସୁ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା, ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ସମ୍ଭୱତି ତେସଂ ଅଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତାୟ ୱିନାସାଭିମୁଖେସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପୟୋଗୋ ସିୟା, ୱିନାସସ୍ସ ଚ କାରଣରହିତତ୍ତା ନ ପହରଣପ୍ପହାରାଦିପ୍ପୟୋଗହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହକତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ, ଖଣିକତ୍ତା ୱଧାଧିପ୍ପାୟସମକାଲଭିଜ୍ଜନତୋ କସ୍ସ କିରିୟା, ପରିୟୋସାନକାଲାନୱଟ୍ଠାନତୋ କସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତକମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ?

ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧକଚେତନାସହିତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଞ୍ଜୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହନ୍ତା । ତେନ ପୱତ୍ତିତୱଧପ୍ପୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଅପଗତୁସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମତୱୋହାରପ୍ପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧପ୍ପୟୋଗକରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ ହଞ୍ଞତି, କେୱଲୋ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ । ୱଧପ୍ପୟୋଗାୱିସୟଭାୱେପି ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପସନ୍ତାନାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପସନ୍ତାନେ ପରେନ ପୟୋଜିତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗୱସେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିୱିନିବନ୍ଧକୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିହତେ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ, ନପି ଅହେତୁକୋ ପାଣାତିପାତୋ, ନ ଚ ପୟୋଗୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କତପୟୋଗୱସେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକଲାପସ୍ସ ତଥା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଖଣିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକମରଣସ୍ସ ଇଧ ମରଣଭାୱେନ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସନ୍ତତିମରଣସ୍ସ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସହେତୁକଭାୱତୋ ନ ଅହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନ ଚ କତ୍ତୁରହିତୋ ପାଣାତିପାତପୟୋଗୋ ନିରୀହକେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ସନ୍ନିହିତତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପାଦନିୟତେସୁ କାରଣେସୁ କତ୍ତୁୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ୟଥା ‘‘ପଦୀପୋ ପକାସେତି, ନିସାକରୋୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି । ନ ଚ କେୱଲସ୍ସ ୱଧାଧିପ୍ପାୟସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକକଲାପସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ପଟିଜାନନତୋ । ସନ୍ତାନୱସେନ ୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପଦୀପାଦୀନଂ ଅତ୍ଥକିରିୟା ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେୱ ପାଣାତିପାତେନ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ସୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୯; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥା) ଚ ପାଣାତିପାତୋ ଗୁଣୱିରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ପାଣେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ, ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ । ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ସରୀରଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତିପି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାୟୱାଚାହି ନ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନଂ, ପରସନ୍ତକଂ, ତସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ। ପରସ୍ସହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପରପରିଗ୍ଗହେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନମଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଥେୟ୍ୟଚେତନା । ତଂ ହୀନେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ପଣୀତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁପଣୀତତାୟ । ୱତ୍ଥୁସମତ୍ତେ ସତି ଗୁଣାଧିକାନଂ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ତଂତଂଗୁଣାଧିକଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତତୋ ହୀନଗୁଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ।

ମିଚ୍ଛା ଚରଣଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ, ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ । ସୋ ପନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା । ସୋ ପନେସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିରହିତେ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ସେୱନପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ଏୱ ।

ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋ ୱାଚତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୁସାୱାଦପିସୁଣୱାଚାଫରୁସୱାଚାସମ୍ଫପ୍ପଲାପଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ଥ ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ । ମୁସା ୱଦୀୟତି ୱୁଚ୍ଚତି ଏତାୟାତି ମୁସାୱାଦୋ, ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା । ସୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଅପିଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ ନତ୍ଥୀତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସକ୍ଖିନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପିଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ତେଲଂ ନଦୀ ମଞ୍ଞେ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ପୂରଣକଥାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ଦିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦନ୍ତାନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ । ସୋ କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପରୱିସଂୱାଦକକିରିୟାକରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାୟ ଚେ କିରିୟାୟ ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପିକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟଥା କାୟକାୟପଟିବଦ୍ଧୱାଚାହି ପରଂ ୱିସଂୱାଦେତି, ତଥା ‘‘ଇଦମସ୍ସ ଭଣାହୀ’’ତି ଆଣାପେନ୍ତୋପି, ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା ପୁରତୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋପି, ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି କୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ଲିଖିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତୋପି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଆଣତ୍ତିକନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାପି ପୟୋଗା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ।

ପିସତୀତି ପିସୁଣା, ସମଗ୍ଗେ ସତ୍ତେ ଅୱୟୱଭୂତେ ୱଗ୍ଗେ ଭିନ୍ନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ପିୟସୁଞ୍ଞକରଣତୋ ପିସୁଣା। ୟାୟ ହି ୱାଚାୟ ୟସ୍ସ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ, ପରସ୍ସ ଚ ପିୟସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ପିସୁଣୱାଚା। ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ୱା ଭେଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା ପିସୁଣଂ ୱଦତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ସା ୟସ୍ସ ଭେଦଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଭିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ପରୋ, ‘‘ଇତି ଇମେ ନାନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତା ୱା ‘‘ଇତି ଅହଂ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମି ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ପିୟକମ୍ୟତା ୱା, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି । ପରେ ପନ ଅଭିନ୍ନେ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ଭିନ୍ନେ ଏୱ ହୋତି ।

ଫରୁସୟତୀତି ଫରୁସା, ୱାଚା । ୟାୟ ହି ୱାଚାୟ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଫରୁସଂ ସିନେହାଭାୱେନ ଲୂଖଂ କରୋତି, ସା ଫରୁସୱାଚା। ଅଥ ୱା ସୟମ୍ପି ଫରୁସା ଦୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ସଭାୱେନପି କକ୍କସା ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା ନ ହଦୟସୁଖାତି ଫରୁସୱାଚା। ଏତ୍ଥ ପନ ପରେସଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତନିଟ୍ଠୁରତାୟ ସଭାୱେନ କାରଣୱୋହାରେନ ଚ ୱାଚାୟ ଫରୁସସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଂ ଫରୁସଂ ୱଦତି ଏତାୟାତି ଫରୁସୱାଚା, ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସା ଚେତନା । ତସ୍ସା ଆୱିଭାୱତ୍ଥମିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଦାରକୋ ମାତୁ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ମାତା ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ‘‘ଚଣ୍ଡା ତଂ ମହିଂସୀ ଅନୁବନ୍ଧତୂ’’ତି ଅକ୍କୋସି । ଅଥସ୍ସ ତଥେୱ ଅରଞ୍ଞେ ମହିଂସୀ ଉଟ୍ଠାସି । ଦାରକୋ ‘‘ୟଂ ମମ ମାତା ମୁଖେନ କଥେସି, ତଂ ମା ହୋତୁ । ୟଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେସି, ତଂ ହୋତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକିରିୟମକାସି । ମହିଂସୀ ତତ୍ଥେୱ ବଦ୍ଧା ୱିୟ ଅଟ୍ଠାସି। ଏୱଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋପି ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି । ମାତାପିତରୋ ହି କଦାଚି ପୁତ୍ତକେ ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଚୋରା ୱୋ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି, ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ଚ ନେସଂ ଉପରି ପତନ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ କଦାଚି ନିସ୍ସିତକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କିଂ ଇମେ ଅହିରିକା ଅନୋତ୍ତପ୍ପିନୋ ଚରନ୍ତି, ନିଦ୍ଧମଥ ନେ’’ତି । ଅଥ ଚ ନେସଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଥା ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଚନସଣ୍ହତାୟ ଅଫରୁସୱାଚାପି ନ ହୋତି । ନ ହି ମାରାପେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ସୁଖଂ ସୟାପେଥା’’ତି ୱଚନଂ ଅଫରୁସୱାଚା ହୋତି, ଚିତ୍ତଫରୁସତାୟ ପନ ଏସା ଫରୁସୱାଚାୱ । ସା ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତିତା, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ତୟୋ ସମ୍ଭାରା – ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୋ ପରୋ, କୁପିତଚିତ୍ତଂ, ଅକ୍କୋସନାତି ।

ସଂ ସୁଖଂ ହିତଞ୍ଚ ଫଲତି ୱିସରତି ୱିନାସେତୀତି ସମ୍ଫଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅନୁପକାରକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି, ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ଏତାୟାତି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ, ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପିକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମଉଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା । ସୋ ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଆସେୱନମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିନିରତ୍ଥକକଥାପୁରେକ୍ଖାରତା, ତଥାରୂପୀକଥାକଥନଞ୍ଚ । ପରେ ପନ ତଂ କଥଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତେ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ପରେନ ପନ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପେ ଗହିତେୟେୱ ହୋତି ।

ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଏତ୍ଥ ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଭିମୁଖଂ ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା, ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଲୋଭୋ । ସା ପନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣା । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ପରଭଣ୍ଡଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚ । ପରଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁକେ ହି ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନ ପରିଣାମେତି ।

ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦେତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ, ପଟିଘୋ । ସୋ ପରୱିନାସାୟ ମନୋପଦୋସଲକ୍ଖଣୋ। ସୋ ଫରୁସୱାଚା ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ପରସତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚ ୱିନାସନଚିନ୍ତା । ପରସତ୍ତୱତ୍ଥୁକେ ହି କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ସ ୱିନାସନଂ ନ ଚିନ୍ତେତି ।

ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗହଣାଭାୱେନ ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ଅପିଚ ଅନିୟତା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ନିୟତା ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ୱତ୍ଥୁନୋ ଗହିତାକାରୱିପରୀତତା, ୟଥା ଚ ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥାଭାୱେନ ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନତ୍ଥିକାହେତୁକଅଅରିୟଦିଟ୍ଠୀହି ଏୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି ।

‘‘ଅନେକୱିହିତାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ପାରିସେସଞାୟତୋ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିକେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେକୱିହିତାତି ଅନେକପ୍ପକାରା ।

୬.ଅୟଂ ଲୋକତନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକିରିୟାଲକ୍ଖଣା ଲୋକପ୍ପୱେଣୀ । ଅନାଗାମିବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅଲଙ୍କାରାଦୀସୁ ଅନାଗାମିଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଚୀୱରାଦୀସୁ ନିକନ୍ତିୱସେନ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସେୱ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସା’’ତି । ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ରାଗୋ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୋଟ୍ଠାସୱଚନୋ ହେତ୍ଥ ଗୁଣସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪) ୱିୟ । ଦ୍ୱୀସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୂତି ଦୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ । ମୋହସ୍ସ ସବ୍ବାକୁସଲସାଧାରଣତ୍ତା ଆହ ‘‘ସବ୍ବାକୁସଲସମ୍ଭୱସ୍ସା’’ତି । ଅୱସେସାନନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ।

୭.ଜିଗୁଚ୍ଛତି ମଞ୍ଞେତି ‘‘ଅହମଭିଜାତୋ ରୂପୱା ପଞ୍ଞୱା, କଥଂ ନାମ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭିୱାଦନାଦିଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେମି । ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନାତି ଅଞ୍ଞାଣସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ । ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ତେସଂ ସମଙ୍ଗୀଭାୱମ୍ପି ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତୀ’’ତି । ସମାପତ୍ତୀତି ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ସମାପଜ୍ଜନା ସମଙ୍ଗିଭାୱୋତି । ମଣ୍ଡନକଜାତିୟୋତି ମଣ୍ଡନସଭାୱୋ, ମଣ୍ଡନସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେଗୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନସୀଲତଂ ।

୮.ଲୋକଜେଟ୍ଠକକମ୍ମନ୍ତି ଲୋକେ ଜେଟ୍ଠକାନଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ, ଲୋକେ ୱା ସେଟ୍ଠସମ୍ମତଂ କମ୍ମଂ । ତତ୍ରାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ । ପଦାଭିହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଦତ୍ଥୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟଂ ୱା ଅରହତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟନଂ ୱିନୟୋ, ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନିଗ୍ଗହଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ନନୁ ଚ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ସକତ୍ଥେ ଅରହତ୍ଥେ ଚ ଭଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟୋ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣତୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ପନ ‘‘ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ, ତସ୍ମା କଥମେତ୍ଥ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତୀ’’ତି । ୱିଚିତ୍ରତା ଚେତ୍ଥ ଲୋକପ୍ପମାଣତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତଦ୍ଧିତପ୍ପୟୋଗୋ ଲୋକସ୍ସ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି ଲୋକତୋ ସିଦ୍ଧାତି ୱିଚିତ୍ରା ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ମା ସଦ୍ଦମକାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ମାସଦ୍ଦିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୱେନୟିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୯.କପଣପୁରିସୋତି ଗୁଣୱିରହିତତାୟ ଦୀନମନୁସ୍ସୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅୱିଚାରେତ୍ୱାତି ତିସ୍ସଦତ୍ତାଦିସଦ୍ଦେସୁ ୱିୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୟଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିଚାରଂ ଅକତ୍ୱା, ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୦.ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ୱତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ଭୁମ୍ମଦେୱେ ସେସେସୁ ଦେୱେସୁ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟେୱେତ୍ଥ ଗବ୍ଭସମ୍ପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକପଟିସନ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଅଭିୱାଦନାଦିସାମୀଚିକମ୍ମସ୍ସ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ମାତିତୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଅକ୍କୋସିତୁକାମସ୍ସ ଦାସିୟା ପୁତ୍ତୋତି ଦାସିକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସନ୍ତୋପି ଏୱମାହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗବ୍ଭତୋତି ଦେୱଲୋକପଟିସନ୍ଧିତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ହୀନୋ ୱା ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସାତି ଅପଗବ୍ଭୋତି ଇମସ୍ସ ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭପରିବାହିରତ୍ତା ଆୟତିଂ ହୀନଗବ୍ଭପଟିଲାଭଭାଗୀତୀ’’ତି । ଇତି-ସଦ୍ଦାଏ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ଆୟତିମ୍ପି ହୀନଗବ୍ଭପଟିଲାଭଭାଗୀ, ତସ୍ମା ହୀନୋ ୱା ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସାତି ଅପଗବ୍ଭୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପୁନ ତସ୍ସେୱ ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ କୋଧୱସେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହୀନୋ ୱାସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭୱାସୋ ଅହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଗବ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି ମାତୁକୁଚ୍ଛିପରିୟାୟୋ ‘‘ଗବ୍ଭେ ୱସତି ମାଣୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩) ୱିୟ। ଅତ୍ଥି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତପରିୟାୟୋ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଗବ୍ଭପାତନଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ୱିୟ । ତତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛିପରିୟାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନାଗତେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା’’ତି । ଗବ୍ଭେ ସେୟ୍ୟା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା । ଅନୁତ୍ତରେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ । କମ୍ମକିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ୱିହତତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିହତକାରଣତ୍ତା’’ତି । ଇତରା ତିସ୍ସୋପୀତି ଅଣ୍ଡଜସଂସେଦଜଓପପାତିକା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦିପି ‘‘ଅପଗବ୍ଭୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବା, ପସଙ୍ଗତୋ ପନ ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିପି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ସତ୍ତପରିୟାୟସ୍ସ ଗବ୍ଭସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ୱିଗ୍ଗହନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱିକପ୍ପେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଉଭୟମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଆୟତିଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପହୀନା’’ତି (ପାରା॰ ୧୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗବ୍ଭସ୍ସ ସେୟ୍ୟା ଏୱ ପହୀନା, ନ ପନ ଗବ୍ଭୋତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି । ଅଥ ‘‘ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ପୁନବ୍ଭୱଗ୍ଗହଣଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ଅପୁନବ୍ଭୱଭୂତାତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ।

୧୧.ଧମ୍ମଧାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମେ ଅନୱସେସେ ଧାରେତି ୟାଥାୱତୋ ଉପଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧାତୁ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନସଭାୱୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଲାଭହେତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ରୁଚିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଦେସନାୱିଲାସୋ, ତଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ଫରଣଂ । ତାଦିଗୁଣଲକ୍ଖଣମେୱ ପୁନ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ପଥୱୀ ସୁଚିଅସୁଚିନିକ୍ଖେପଛେଦନଭେଦନାଦୀସୁ ନ ୱିକମ୍ପତି, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପ୍ପହାନତୋ ଅୱିକମ୍ପିତଚିତ୍ତତାୟ ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତୀ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରେସୁ ପନ ଅକ୍କୋସନ୍ତେସୁପି ଅତ୍ତନୋ ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତାଲକ୍ଖଣଂ ଅକୁଜ୍ଝନସଭାୱତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଜରାୟ ଅନୁସଟନ୍ତି ଜରାୟ ପଲିୱେଠିତଂ । ୱଟ୍ଟଖାଣୁଭୂତନ୍ତି ଅନେକେସଂ ଅନୟବ୍ୟସନାନଂ ନିପାତଲକ୍ଖଣତ୍ଥମ୍ଭଭୂତତାୟ ସଂସାରଖାଣୁଭୂତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢତାୟ ଆସନ୍ନୱୁତ୍ତିମରଣନ୍ତି ସମ୍ଭାୱନୱସେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମହନ୍ତେନ ଖୋ ପନ ଉସ୍ସାହେନାତି ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଜାତମହୁସ୍ସାହେନ । ଅପ୍ପଟିସମଂ ପୁରେଜାତଭାୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ପୁରେଜାତଭାୱଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିସମୋତି ଅପ୍ପଟିସମୋ, ପୁରେଜାତଭାୱୋ ।

‘‘ଅପୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପି-ସଦ୍ଦୋପି ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥି ନିପାତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେତି ‘‘ଅପି ନାମେୱଂ ସିୟା’’ତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଜୋତକତାୟ ପିସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟାତି ୱଚନସ୍ସ ମଧୁରଭାୱତ୍ଥଂ, ମୁଦୁଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ଲୋକେ ସିଲିଟ୍ଠୱଚନଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଏକମେୱ ଗଣନଂ ଅୱତ୍ୱା ଅପରାୟ ଗଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱଚନଂ ଲୋକେ ସିଲିଟ୍ଠୱଚନଂ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଉଦକଫୁସିତାନୀ’’ତି । ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନୀତି ପାଦାଦୀହି ଅତ୍ତନା ନେସଂ କିଞ୍ଚି ଉପଘାତଂ ଅକରୋନ୍ତିୟା ବହିୱାତାଦିପରିସ୍ସୟପରିହାରତ୍ଥଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉପରି ସୟିତାନି । ଉପରିଅତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ । ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତିୟାତି ତେସଂ ଅଲ୍ଲସିନେହପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟୁସ୍ମାୱସେନ ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତିୟା । ତେନାହ ‘‘ଉସ୍ମୀକତାନୀ’’ତି । ସମ୍ମା ପରିଭାୱିତାନୀତି ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବସୋ କୁକ୍କୁଟୱାସନାୟ ୱାସିତାନି । ତେନାହ ‘‘କୁକ୍କୁଟଗନ୍ଧଂ ଗାହାପିତାନୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସମ୍ମା ପରିସେଦନଂ କୁକ୍କୁଟଗନ୍ଧପରିଭାୱନଞ୍ଚ ସମ୍ମା ଅଧିସୟନନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆନୁଭାୱନିପ୍ଫାଦିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମ୍ମା ଅଧିସୟନେନେୱ ହି ଇତରଦ୍ୱୟଂ ଇଜ୍ଝତି। ନ ହି ସମ୍ମା ଅଧିସୟନତୋ ୱିସୁଂ ସମ୍ମା ପରିସେଦନସ୍ସ ସମ୍ମା ପରିଭାୱନସ୍ସ ଚ କରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଇତରେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଇଜ୍ଝନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ତୀହି ପକାରେହି ତାନି ଅଣ୍ଡାନି ପରିପାଲିୟମାନାନୀ’’ତି । ନଖସିଖାତି ନଖଗ୍ଗାନି । ମୁଖତୁଣ୍ଡକନ୍ତି ମୁଖଗ୍ଗଂ । କପାଲସ୍ସ ତନୁକତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା କପାଲସ୍ସ ତନୁତା ଆଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ କାରଣଂ, ତଥା କପାଲସ୍ସ ତନୁତାୟ ନଖସିଖାମୁଖତୁଣ୍ଡକାନଂ ଖରତାୟ ଚ ଅଲ୍ଲସିନେହପରିୟାଦାନଂ କାରଣୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍କୁଟିତହତ୍ଥପାଦାତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥାତି ପକ୍ଖା । ନ ହି କୁକ୍କୁଟାନଂ ପକ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଏତ୍ଥାତି ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ । ପକ୍ଖେ ୱିଧୁନନ୍ତାତି ପକ୍ଖେ ଚାଲେନ୍ତା । ନିକ୍ଖମନ୍ତାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ନିକ୍ଖମନ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ଜେଟ୍ଠୋ ଇତି ଅସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ୟୋ ପଠମତରଂ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ କୁକ୍କୁଟପୋତକୋ, ସୋୟେୱ ଜେଟ୍ଠୋତି ୱଚନୀୟୋ ଅସ୍ସ, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୋତି ସଂସନ୍ଦେନ୍ତୋ । ତିଭୂମକପରିୟାପନ୍ନାପି ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାକୋସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱେଠିତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାକୋସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତେସୂ’’ତି । ଅଣ୍ଡକୋସନ୍ତି ବୀଜକପାଲଂ । ଲୋକସନ୍ନିୱାସେତି ଲୋକୋ ଏୱ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସାମନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତେନାକାରେନ ସୟମେୱ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୋଧି’’ନ୍ତି, ସମ୍ମା ସୟମେୱ ଚ ବୁଜ୍ଝନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାତି ୱା ପସତ୍ଥୱଚନୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସୁନ୍ଦରୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ବୋଧି’’ନ୍ତି । ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନେକତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ବୋଧୀତି ରୁକ୍ଖୋପି ମଗ୍ଗୋପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅବୁଜ୍ଝି ଏତ୍ଥାତି ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି । ସୟଂ ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତେନ ଅରିୟାତି ମଗ୍ଗୋ ବୋଧି । ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସବ୍ବାକାରତୋ ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ବୋଧି । ବୁଜ୍ଝୀୟତି ସଚ୍ଛିକରୀୟତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ବୋଧି । ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିନ୍ତି ଦୁତିୟମୁଦାହରଣଂ ୱିନାପି ରୁକ୍ଖସଦ୍ଦେନ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ରୁକ୍ଖେ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱରଭୂରିମେଧସୋତି ମହାପଥୱୀ ୱିୟ ପତ୍ଥଟୱରପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକତ୍ତାତି ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଅଦାୟକତ୍ତା । ସବ୍ବଗୁଣେ ନ ଦଦାତୀତି ହି ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକୋ, ଅୟୁତ୍ତସମାସୋୟଂ ଗମକତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅସୂରିୟଂପସ୍ସାନି ମୁଖାନୀ’’ତି ।

ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ଉପନିସ୍ସୟୱତୋ ସହେୱ ଅରହତ୍ତଫଲେନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ତୀସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତୀ’’ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ସତିପି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଭାୱେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେ ମଗ୍ଗେ ସତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛ ଅଭିଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାୱକପାରମିଞାଣନ୍ତି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ପଟିଲଭିତବ୍ବଂ ସବ୍ବମେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଜାନିଂ । ଜାନନଞ୍ଚ ନ ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝି’’ନ୍ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖମକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୋପି ନ ଦୂରେ ଠିତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧୋ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି, ପାପୁଣିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପୁଣନଞ୍ଚ ନ ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆହ ‘‘ଅଧିଗତୋମ୍ହୀ’’ତି, ସକସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ପଟିଲଭିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନନ୍ତି ଓପମ୍ମତ୍ଥସ୍ସ ଉପମେୟ୍ୟେନ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିପାଦନଂ । ଅତ୍ଥେନାତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥେନ । ୟଥା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡେସୁ ତିୱିଧକିରିୟାକରଣଂ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକାନଂ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖମନସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ, ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାକରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖମନସ୍ସ ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା…ପେ॰… ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାକରଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ସନ୍ତାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଣ୍ଡସଦିସତା ସନ୍ତାନସ୍ସ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତକୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସଦିସତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣାତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଖୋ ଏତଂ, ୱାସେଟ୍ଠ, ଅଧିୱଚନଂ ଧମ୍ମକାୟୋ ଇତିପୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋତି ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ, ପଟିଚ୍ଛାଦନସାମଞ୍ଞେନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଣ୍ଡକୋସସଦିସତା । ମୁଦୁଭୂତସ୍ସପି ଖରଭାୱାପତ୍ତି ହୋତୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଥଦ୍ଧଖରଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନସୂରଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସୁଖାନୁପ୍ପୱେସୋ ତିକ୍ଖତା, ଅନୁପୱିସିତ୍ୱାପି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଅନତିକ୍କମନତୋ ଅକୁଣ୍ଠତା ଖରଭାୱୋ। ତିକ୍ଖୋପି ହି ଏକଚ୍ଚୋ ସରୋ ଲକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା କୁଣ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ସତିପି ଖରଭାୱେ ସୁଖୁମପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ କିଲେସସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖୋଭରହିତତାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ପସନ୍ନଭାୱୋ, ସତିପି ଚ ପସନ୍ନଭାୱେ ଅନ୍ତରା ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା କିଲେସପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିଭୱନତୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସୂରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିମେହି ପକାରେହି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିଣାମକାଲୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱପ୍ପତ୍ତି, ତଦା ଚ ସା ମଗ୍ଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଧାରେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ’’ତି । ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ଅନନ୍ତରଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଅନୁଲୋମୱିପସ୍ସନାୱସେନ ମଗ୍ଗୱିଜାୟନତ୍ଥଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା । ଅନୁପୁବ୍ବାଧିଗତେନାତି ପଠମମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅଧିଗତେନ । ଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେତି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ । ଲୋକୁତ୍ତରାଭିଞ୍ଞା ହି ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲିତା । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ଛଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ଅପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁଦ୍ଧତମତ୍ତା ଜେଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଗୁଣେହି ଉତ୍ତମତ୍ତା ପସତ୍ଥତମୋତି ସେଟ୍ଠୋ।

ଇଦାନି ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ଦେସନାୟ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଭୁତୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗିୟୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଚିତ୍ତମେୱମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନପରିୱିତକ୍କୱସେନ ଚିତ୍ତମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚିତ୍ତମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ତାୱ ଭଗୱତି ପସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନାତି ୱିନଟ୍ଠସ୍ସତିନା, ସତିୱିରହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରଦ୍ଧକାୟେନାତି ସଦରଥକାୟେନ । ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ବୋଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ମଣ୍ଡଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ଠାନେ । ବୋଧୀତି ହି ପଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଏତ୍ଥ ମଣ୍ଡା ପସନ୍ନା ଜାତାତି ସୋ ପଦେସୋ ‘‘ବୋଧିମଣ୍ଡୋ’’ତି ପଞ୍ଞାତୋ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ, ସରୀରେ ଉପସୁସ୍ସତୁ ମଂସଲୋହିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟଂ । ତତ୍ଥ ତଚୋତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ନ୍ହାରୁ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ମଂସଲୋହିତଂ ଏକଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଚୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଚ ତଚେ ନିରପେକ୍ଖଭାୱୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପଧାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ହି ତଚେ ପଲୁଜ୍ଜମାନେପି ତଂନିମିତ୍ତଂ ଅୱୋସାନାପଜ୍ଜନଂ ତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏକଂ କାରଣଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଆରମ୍ଭଂ ସିଥିଲଂ ଅକତ୍ୱା ଦଳ୍ହପରକ୍କମସଙ୍ଖାତୁସ୍ସାହନଭାୱେନ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅସିଥିଲପ୍ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅସଲ୍ଲୀନନ୍ତି ଅସଙ୍କୁଚିତଂ କୋସଜ୍ଜୱସେନ ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପନ୍ନଂ । ଉପଟ୍ଠିତାତି ଓଗାହନସଙ୍ଖାତେନ ଅପିଲାପଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖୀଭାୱେନା’’ତି । ସମ୍ମୋସସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ନ ସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା। କିଞ୍ଚାପି ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନେୱ ଚିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସଦ୍ଧଂ, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନେୱ ଚ କାୟୋ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତଥାପି ୟସ୍ମା କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ୱିନା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନା’’ତି । କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଉଭୟେସମ୍ପି କାୟାନଂ ପସ୍ସମ୍ଭନାୱହତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପକାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତୀ’’ତି । ସୋ ଚ ଖୋତି ସୋ ଚ ଖୋ କାୟୋ । ୱିଗତଦରଥୋତି ୱିଗତକିଲେସଦରଥୋ । ନାମକାୟେ ହି ୱିଗତଦରଥେ ରୂପକାୟୋପି ୱୂପସନ୍ତଦରଥପରିଳାହୋ ହୋତି । ସମ୍ମା ଆହିତନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିଧାୱନସଙ୍ଖାତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱାପାଦନେନ ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତଂ ଠପିତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନେକଗ୍ଗଭାୱୋ ୱିକ୍ଖେପୱସେନ ଚଞ୍ଚଲତା, ସା ସତି ଏକଗ୍ଗତାୟ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଗ୍ଗଂ ଅଚଲଂ ନିପ୍ଫନ୍ଦନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୀରିୟସତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧୀନଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନେନ ।

ନନୁ ଚ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନମ୍ପି କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପଟିପଦାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ? ସଚ୍ଚଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସା ପନ ନାନନ୍ତରିକଭାୱେନ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧାତି ନ ଗହିତା । ଅସତି ହି ସଦ୍ଧାୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱ, ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହେ ଚ ନେସଂ ଅସତି ଞାୟାରମ୍ଭାଦିଭାୱୋ ନ ସିୟା, ତଥା ଅସଲ୍ଲୀନାସମ୍ମୋସତାଦୟୋ ୱୀରିୟାଦୀନନ୍ତି ଅସଲ୍ଲୀନତାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଝାନଭାୱନାୟଂ ୱା ସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ଅଧିକଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସମାଧିପରିୟୋସାନାୱ ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପଟିପଦା କଥିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଠମଜ୍ଝାନକଥା

ଇଦାନି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ପାଳିୟା ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥ କତମେ କାମା’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ପତ୍ଥନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ଲୋଭୋ ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ, ତତୋ ବଲୱା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ତତୋପି ବଲୱତରୋ ବହଲରାଗୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ। ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଙ୍କପ୍ପେତି ଏତେନାତି ସଙ୍କପ୍ପୋ, ତଥାପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପନା ନାମ ଅୱୟୱେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଉପରୂପରି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନା । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍କପ୍ପନା ପନ ‘‘ହତ୍ଥା ସୋଭନା, ପାଦା ସୋଭନା’’ତି ଏୱଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା କପ୍ପନାତି । କିଲେସାନଞ୍ହି ଅନୁ ଅନୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପରିବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ହତ୍ଥପାଦାଦିଅୱୟୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତୋ ବଲୱା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ସଙ୍କପ୍ପୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ତତୋପି ବଲୱତରୋ ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ। ସ୍ୱାୟଂ ପଭେଦୋ ଏକସ୍ସେୱ ଲୋଭସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲୀବଦ୍ଦୋ’’ତି । କାମାତି କିଲେସକାମା, କାମେନ୍ତୀତି କାମା, କାମେନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ।

ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଇମସ୍ସ ତଂ କତମଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ୱିସୁଂ ହୁତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଅପସକ୍କିତ୍ୱା’’ତି, ପଜହନୱସେନ ଅପକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ୱିୱେଚନଂ ଝାନକ୍ଖଣେ କାମାନଂ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତି ପନ ଇମିନା ଏକଂସତୋ କାମାନଂ ୱିୱେଚେତବ୍ବତାଦୀପନେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତା ଝାନସ୍ସ କାମୱିୱେକପ୍ପହାନସ୍ସ ଚ ଝାନାଧିଗମୂପାୟତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ଧକାରେ ସତି ପଦୀପୋ ୱିୟାତି ଏତେନ ୟଥା ପଦୀପାଭାୱେନ ରତ୍ତିୟଂ ଅନ୍ଧକାରାଭିଭୱୋ, ଏୱଂ ଝାନାଭାୱେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟଂ କାମାଭିଭୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ଅୱଧାରଣୱଚନଂ, ନ ଖୋ ପନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘କାମେହି ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣସ୍ସ ଅକତତ୍ତା । ତନ୍ନିସ୍ସରଣତୋତି ନିସ୍ସରନ୍ତି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ନିସ୍ସରଣଂ । କେ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ? କାମା । ତେସଂ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପହାନଂ ତନ୍ନିସ୍ସରଣଂ, ତତୋ କାମନିସ୍ସରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ସମାନେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ କାମାନମେୱେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ନ ବ୍ୟାପାଦାଦୀନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ଆଗମତୋ ଚ ସାଧେତୁଂ ‘‘କାମଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନତୋତି ସକଲସ୍ସପି କାମଭୱସ୍ସ ସମତିକ୍କମପଟିପଦାଭାୱତୋ । ତେନ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କାମପରିଞ୍ଞାଭାୱମାହ। କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତୋତି ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧) ୱୁତ୍ତୱିଭାଗସ୍ସ କିଲେସକାମସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭାୱତୋ । ତେନ ୟଥା ମେତ୍ତା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, କରୁଣା ୱିହିଂସାୟ, ଏୱମିଦଂ ଝାନଂ କାମରାଗସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୱିପାକେନ ଚେତ୍ଥ କାମଧାତୁସମତିକ୍କମୋ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିୟା ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ କାମରାଗତୋ କାମଧାତୁତୋ ଚ ୱିନିୱତ୍ତସଭାୱତ୍ତା ଇଦଂ ଝାନଂ ୱିସେସତୋ କାମାନମେୱ ନିସ୍ସରଣଂ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଠାଗତୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ପୁରିମପଦେୟେୱ ଅୱଧାରଣଂ ଗହିତଂ, ଉତ୍ତରପଦେପି ପନ ତଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ ତଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉତ୍ତରପଦେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦତୋ । ଏସ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏସ ନିୟମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସାଧାରଣୱଚନେନାତି ସବ୍ବୱିୱେକସାଧାରଣୱଚନେନ । ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକା ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ। କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକା କାୟୱିୱେକାଦୟୋ । ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଝାନକଥାୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନିଦ୍ଦେସେତି ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧) । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମା କିଲେସକାମା ଚା’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ମନାପିୟା ରୂପା…ପେ॰… ମନାପିୟା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁକାମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତେ ପନ କାମୀୟନ୍ତୀତି କାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥେୱାତି ନିଦ୍ଦେସେୟେୱ । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ । ଏୱଞ୍ହି ସତୀତି ଏୱଂ ଉଭୟେସମ୍ପି କାମାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସତି । ୱତ୍ଥୁକାମେହିପୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ଥନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ନ କିଲେସକାମସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକସ୍ସ ଦୁତିୟପଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନାତି ୱତ୍ଥୁକାମୱିୱେକେନ । କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ପୁତ୍ତଦାରାଦିପରିଗ୍ଗହୱିୱେକଦୀପନତୋ କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।

ପୁରିମେନାତି କାୟୱିୱେକେନ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ । ଇତୋ ୱା ନିଦ୍ଧାରିତେ ୱିୱେକଦ୍ୱୟେ, ଅକୁସଲସଦ୍ଦେନ ୟଦି କିଲେସକାମା, ସବ୍ବାକୁସଲାପି ୱା ଗହିତା, ସବ୍ବଥା କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟେନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ’’ତି । ଦୁତିୟେନାତି ଚ ଚିତ୍ତୱିୱେକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁନୋ ପହାନଂ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନଂ। ଲୋଲଭାୱୋ ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ସ ହେତୂ ୱତ୍ଥୁକାମା ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ବାଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଚ୍ଚାଗୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବାଲଭାୱୋ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜା, ଦୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତାଦି ୱା, ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ସବ୍ବେପି ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ହେତୂ । କାମଗୁଣାଧିଗମହେତୁ ପାଣାତିପାତାଦିଅସୁଦ୍ଧପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ତବ୍ବିୱେକେନ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି ୱିଭାୱିତା । ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସୋଧନେନ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସଂୱଡ୍ଢନେନ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟୱିସୋଧନଂ ଆସୟପୋସନଂ । ଆସୟପୋସନନ୍ତି ଚ ଝାନଭାୱନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୁବ୍ବୟୋଗାଦିୱସେନ ସିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପଦା, ସା ପନ ତଣ୍ହୁପତାପୱିଗମେନ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୱିସୋଧନେନା’’ତି । କାମେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ।

ଅନେକଭେଦୋତି କାମାସୱକାମରାଗସଂୟୋଜନାଦିୱସେନ ରୂପତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକପ୍ପଭେଦୋ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋୟେୱାତି କାମସଭାୱୋୟେୱ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ ନପି କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନୋପୀତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅକୁସଲେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧୋପି । ଝାନପଟିପକ୍ଖତୋତି ଝାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ତଂହେତୁ ତଂନିମିତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଅକୁସଲଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ସରୂପେନ ଗହିତୋ । ୟଦି କିଲେସକାମୋୱ ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ କଥଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନେକଭେଦତୋ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀତି ଦିଟ୍ଠିମାନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାଦୀନଂ ତଂସହିତଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ । ଉପରିଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପରିଝାନଙ୍ଗାନି, ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକନୀୱରଣୱଚନଂ । ‘‘ଉପରିଝାନଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନଝାନଙ୍ଗାନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନୀତି ଝାନଙ୍ଗାନଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣତୋ ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନି । ୱିଦ୍ଧଂସକାନୀତି ୱିଘାତକାନି । ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସପଟିପକ୍ଖୋତି ରାଗପଣିଧିୟା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ନାନାରମ୍ମଣେହି ପଲୋଭିତସ୍ସ ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ସମାଧି ପଟିପକ୍ଖୋ । ପୀତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସାତି ପାମୋଜ୍ଜେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖେମତ୍ତା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପୀତି ପଟିପକ୍ଖା । ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସାତି ୟୋନିସୋ ସଙ୍କପ୍ପନୱସେନ ସୱିପ୍ଫାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ । ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସାତି ସୁଖଂ ୱୂପସନ୍ତସୀତଲସଭାୱତ୍ତା ଅୱୂପସମାନୁତାପସଭାୱସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ । ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟାତି ୱିଚାରୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ପଞ୍ଞାପତିରୂପସଭାୱତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ । ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରେନ ଦେସିତା ପିଟକାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ପେଟକଂ, ତସ୍ମିଂ ପେଟକେ।

ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭେଦୱିସୟସ୍ସାତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱିସେସୱିସୟସ୍ସ । ଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିୱିସୟାନନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୱିୱେକୱଚନେନ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦୱିସୟସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ, ମୋହାଧିକେହି ଥିନମିଦ୍ଧାଦୀହି ୱିୱେକୱଚନେନ ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦିପୁବ୍ବନ୍ତାଦିଭେଦୱିସୟସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ । କାମରାଗବ୍ୟାପାଦତଦେକଟ୍ଠଥିନମିଦ୍ଧାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭକଞ୍ଚେତଂ ସବ୍ବାକୁସଲପଟିପକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ସବ୍ବକୁସଲାନଂ, ତେନ ସଭାୱେନ ସବ୍ବାକୁସଲପ୍ପହାୟକଂ ହୋନ୍ତମ୍ପି କାମରାଗାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନସଭାୱମେୱ ହୋତି ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ନୀୱରଣାକୁସଲମୂଲାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଆହ ।

ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥି କାଚି ୱସୱତ୍ତିତାତି ୱସୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତକ୍କନନ୍ତି ହି ୱିତକ୍କନକିରିୟା, ସା ଚ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ୱସୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣାୟ ହୋତି । ତୟିଦଂ ୱିତକ୍କନଂ ‘‘ଈଦିସମିଦ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ମଣପରିକପ୍ପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଊହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କବଲେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିନିରୁଳ୍ହଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି କୋଚି ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ ଞାତିଂ ୱା ମିତ୍ତଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ରାଜଗେହଂ ଆରୋହତି ଅନୁପୱିସତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତୀତି ? ୱିତକ୍କବଲେନେୱ । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ପରିଚୟେନ ତେନ ୱିନାପି ନିରାସଙ୍କୋ ରାଜଗେହଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପରିଚୟେନ ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ଅୱିତକ୍କଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ପରିଚୟେନାତି ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୱିତକ୍କଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ ପରିଚୟେନ । ୱିତକ୍କସ୍ସ ହି ସନ୍ତାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିରୁହନଂ ଚିରପରିଚିତଂ, ତେନ ତଂ କଦାଚି ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତତେୱ । ୟଥା ତଂ ଞାଣସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମସନୱସେନ ଚିରପରିଚିତଂ କଦାଚି ଞାଣରହିତମ୍ପି ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ୱା କିଲେସସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସରହିତମ୍ପି ପରିଚୟେନ କିଲେସୱାସନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆହନନପରିୟାହନନରସୋତି ଆଦିତୋ, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ହନନଂ ଆହନନଂ। ପରିତୋ, ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱା ଆହନନଂ ପରିୟାହନନଂ। ‘‘ରୂପଂ ରୂପଂ, ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ଆକୋଟେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ଆହନନଂ ପରିୟାହନନନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତି, ତଂ ତସ୍ସ ଗହଣୟୋଗ୍ୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଆକୋଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ‘‘ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ । ୟଥା, ମହାରାଜ, ଭେରୀ ଆକୋଟିତା ଅଥ ପଚ୍ଛା ଅନୁରୱତି ଅନୁସଦ୍ଦାୟତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୟଥା ଆକୋଟନା, ଏୱଂ ୱିତକ୍କୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ପଚ୍ଛା ଅନୁରୱନା ଅନୁସଦ୍ଦନା, ଏୱଂ ୱିଚାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣତା ୱିତକ୍କସ୍ସ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତା ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ଥେରେନ ହି କିଚ୍ଚସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତା କାଚି କିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥି ତଥା ଗହେତବ୍ବାକାରୋ ଚ । ବୋଧନେୟ୍ୟଜନାନୁରୋଧେନ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱୋପି ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟୱଚନେହି ୱିୟ ସମାରୋପିତରୂପେହି ବହୂହି ପକାରେହି ପକାସୀୟତି । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତୋ ହୋତି । ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଏତ୍ଥ ଆନୟନଂ ଚିତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପନୟନଂ, ଆକଡ୍ଢନଂ ୱା ।

ଅନୁସଞ୍ଚରଣଂ ଅନୁପରିବ୍ଭମନଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ସନ୍ତାନମ୍ହି ଲବ୍ଭମାନୋ ଏୱ ସନ୍ତାନେ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁମଜ୍ଜନନ୍ତି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁମସନଂ, ପରିମଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ୱିଚାରୋ ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣେ । ସହଜାତାନଂ ଅନୁୟୋଜନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁୱିଚରଣସଙ୍ଖାତଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି । ତଥା ହି ସୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନତା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ଘଣ୍ଟାନୁରୱୋ ୱିୟ, ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । କତ୍ଥଚୀତି ପଠମଜ୍ଝାନେ ପରିତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଚ । ଓଳାରିକଟ୍ଠେନାତି ୱିଚାରତୋ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ । ୟଥା ଘଣ୍ଟାଭିଘାତସଦ୍ଦୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖନିରୋପନଟ୍ଠେନ ୱିତକ୍କୋ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଘଣ୍ଟାଭିଘାତସଦ୍ଦୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ୱିପ୍ଫାରୱାତି ଏତ୍ଥ ୱିପ୍ଫାରୋ ନାମ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧପଟିପକ୍ଖୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୋଲୀନତା ଅସଙ୍କୋଚୋ, ସୋ ପନ ଅଭିନିରୋପନଭାୱେନ ଚଲନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟାତି ଏତ୍ଥ ପରିସ୍ସୟାଭାୱୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ପରିବ୍ଭମନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁକନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –

‘‘ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୋ ମହାସକୁଣସ୍ସ ଉଭୋହି ପକ୍ଖେହି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗମନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ୱାତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପକ୍ଖେ ଫନ୍ଦାପୟମାନସ୍ସ ଗମନଂ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ’’ତି –

ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ଉପଚାରେ ୱା ଅପ୍ପନାୟଂ ୱା ସନ୍ତାନେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିତକ୍କୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ପଠମାଭିନିପାତେ ପାକଟୋ ହୋତି । ୟଥା ହି ଅପୁବ୍ବାରମ୍ମଣେ ପଠମାଭିନିପାତଭୂତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିପ୍ଫାରୱା ହୋତି, ନ ତଥା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ, ନାତିୱିପ୍ଫାରୱା ପନ ତତ୍ଥ ହୋତି ସନ୍ନିସିନ୍ନଭାୱତୋ । ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅଭିନିରୋପନାକାରୋ ଓଳାରିକତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନେ ପାକଟୋ ହୋତି, ତଦଭାୱତୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିଚାରସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅନୁମଜ୍ଜନାକାରୋ ପାକଟୋ ହୋତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅପରୋ ନୟୋ – ମଲଗ୍ଗହିତଂ କଂସଭାଜନଂ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରେନ ହତ୍ଥେନ ଚୁଣ୍ଣତେଲଏଳକଲୋମାଦିକତଚୁମ୍ବଟକେନ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦଳ୍ହଂ ଗହଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ, ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ଦଣ୍ଡପ୍ପହାରେନ ଚକ୍କଂ ଭମୟିତ୍ୱା ଭାଜନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଉପ୍ପୀଳନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ, ତସ୍ସେୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା କଂସଭାଜନାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ମଣ୍ଡଲଂ ୱଟ୍ଟଲେଖଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅଭିନିରୋପନୋ ୱିତକ୍କୋ, ବହି ପରିବ୍ଭମନକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନୋ ୱିଚାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ପୁପ୍ଫଫଲସାଖାଦିଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ରୁକ୍ଖୋ ‘‘ସପୁପ୍ଫୋ ସଫଲୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୋହରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନାତିଆଦୀସୁ ଝାନଭାୱନାୟ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଝାନାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି । ୟଦିପି ୱିଭଙ୍ଗେ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା, ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ୱିଭଙ୍ଗେପି ୟଥା ଇଧ ‘‘ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମଙ୍ଗିତାଦସ୍ସନେନ ଝାନସ୍ସେୱ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।

ୱିୱେକସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତସ୍ମା ୱିୱେକା’’ତି । ହେତୁଅତ୍ଥେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୱିୱେକା ହେତୁଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱେକସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତଂ କମ୍ମସାଧନତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିୱେକେ’’ତି । ‘‘ୱିୱିତ୍ତୋ’’ତି ହି ଇମିନା ନୀୱରଣେହି ୱିନାଭୂତୋ ତେହି ୱିୱେଚିତୋତି ଚ ସାଧନଦ୍ୱୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତମେୱାତି । ପିନୟତୀତି ତପ୍ପେତି ୱଡ୍ଢେତି ୱା । ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣାତି ପରିତୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ପୀନନରସାତି ପରିବ୍ରୂହନରସା । ଫରଣରସାତି ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନରସା । ଉଦଗ୍ଗଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ। ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ପରିୟାୟଲଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତୁନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଭାୱସାଧନମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସୁଖନଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୱା ଅତ୍ତନି ସାଦୟତୀତି ସାତଂ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସାତଂ ମଧୁରନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ସାତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସାତଲକ୍ଖଣଂ । ଉପବ୍ରୂହନରସନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପବ୍ରୂହନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂୱଦ୍ଧନଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱିୟ ଅନଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ଗଣ୍ହନଂ ଉପକାରିତା ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ । କତ୍ଥଚୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକେ । ପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠୀତି ପଟିଲାଭୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତୁଟ୍ଠି । ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନନ୍ତି ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସସ୍ସ ଅନୁଭୱନଂ । ଏତେନ ପୀତିସୁଖାନି ସଭାୱତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନି । ୟତ୍ଥ ପୀତି, ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିୟ ୱିଚାରେନ ପୀତିୟା ସୁଖେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗମାହ । ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ, ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତୀତି ୱିଚାରସ୍ସ ୱିୟ ୱିତକ୍କେନ, ସୁଖସ୍ସ ପୀତିୟା ଅନଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗଂ । ତେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାନଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗିତାୟ ପୀତିସୁଖାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ।

କଂ ଉଦକଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରଂ, ନିରୁଦକମରୁଟ୍ଠାନଂ । ୱନମେୱ ୱନନ୍ତଂ। ୱନଚ୍ଛାୟପ୍ପୱେସନଉଦକପରିଭୋଗେସୁ ୱିୟ ସୁଖନ୍ତି ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ମହାକନ୍ତାରମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଘମ୍ମପରେତୋ ତସିତୋ ପିପାସିତୋ ପଟିପଥେ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ପାନୀୟଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋ ‘‘ଅଟୱିଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱାୱ ଜାତସ୍ସରୱନସଣ୍ଡୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲଭିସ୍ସସୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ସୋ ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି ଉପ୍ପଲଦଲନାଳପତ୍ତାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥେ ଅଲ୍ଲକେସେ ପୁରିସେ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ୱନକୁକ୍କୁଟୱନମୋରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣେୟ୍ୟ, ଜାତସ୍ସରପରିୟନ୍ତେ ଜାତମଣିଜାଲସଦିସଂ ନୀଲୱନସଣ୍ଡଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ସରେ ଜାତାନି ଉପ୍ପଲପଦୁମକୁମୁଦାନି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଉଦକମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ସୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତସ୍ସରଂ ଓତରିତ୍ୱା ୟଥାରୁଚି ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥୋ ଭିସମୁଳାଲପୋକ୍ଖରାଦୀନି ଖାଦିତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନି ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ମନ୍ଦାଲୱମୂଲାନି ଖନ୍ଧେ ଖିପିତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ସାଟକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଉଦକସାଟକଂ ଆତପେ କତ୍ୱା ସୀତଚ୍ଛାୟାୟ ମନ୍ଦମନ୍ଦେ ୱାତେ ପହରନ୍ତେ ନିପନ୍ନୋୱ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ହି ପୁରିସସ୍ସ ଜାତସ୍ସରୱନସଣ୍ଡସୱନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉଦକଦସ୍ସନା ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବଭାଗାରମ୍ମଣେ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠାକାରା ପୀତି, ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ସୀତଚ୍ଛାୟାୟ ମନ୍ଦମନ୍ଦେ ୱାତେ ପହରନ୍ତେ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ନିପନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ବଲପ୍ପତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନାକାରସଣ୍ଠିତଂ ସୁଖଂ ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିଲାଭସମୟେ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ରସାନୁଭୱନସମୟେ ୱନଚ୍ଛାୟାଦୀନଂ ସୱନଦସ୍ସନସମୟେ ପରିଭୋଗସମୟେ ଚ । ପାକଟଭାୱତୋତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୀତିସୁଖାନଂ ୱିଭୂତଭାୱତୋ । ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିୱେକଜନ୍ତି ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୀତିସୁଖସଦ୍ଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥୱିସେସୱତୋ ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେତି ଏତ୍ଥ ଅକାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟଥା ଅରିସସୋତି । ଦୁତିୟେ ପୀତିସୁଖମେୱ ୱିୱେକଜଂ, ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖନ୍ତି ଚ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଚ ଅଲୋପୋ କତୋ, ଲୋପେ ୱା ସତି ‘‘ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ପାଠୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ପଠମନ୍ତି ଇମିନା ଦେସନାକ୍କମଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ‘‘ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ପଠମ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥାପି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାମତ୍ତଂ ୱା ପଠମନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ପଠମନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ହି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପେନ୍ତୋପି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଦିଂ ପାପେନ୍ତୋପି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଓକ୍କମନ୍ତୋପି ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିୟଟ୍ଠେନ ପନ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ପଠମଂ । ତେନେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୫) ‘‘ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ପଠମଂ, ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ପଠମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଝାପେତୀତି ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଦହତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୋଚରନ୍ତି କସିଣାଦିଆଲମ୍ବନଂ । ତନ୍ତି ତଂ ଗୋଚରଂ । ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ପସ୍ସତି । ସହ ଉପଚାରେନାତି ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ । କସିଣାରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାୟନତୋତି ପଥୱୀକସିଣାଦିନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ଉପନିଜ୍ଝାୟନତୋ । ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାୟନତୋତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ତଥଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ଉପନିଜ୍ଝାୟନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି । ନିଚ୍ଚାଦିୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ମଗ୍ଗୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିଜ୍ଝାୟନକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଥଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅୱିନାସଧମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ତଥଲକ୍ଖଣଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସପି ୱା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ତଥଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ୱିସଦିସୋଦାହରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ସଧନୋ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞୋ ଅପଦେସାରହୋ ହୋତୀତି ଧନତୋ ପରିଜନତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଧନୱା ପରିଜନୱା ଚ ପୁରିସୋ ସହ ଧନେନ ୱତ୍ତତି ପରିଜନେନ ଚାତି ସଧନୋ ସପରିଜନୋତି ଅପଦେସଂ ଅରହତୀତି ଅପଦେସାରହୋ ହୋତି, ଅପଦିସିତବ୍ବୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେନଙ୍ଗେସୁ ଏୱ ସେନାସମ୍ମୁତୀତି ରଥାଦିସେନଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତାୟ ସେନାୟ ଅଭାୱେପି ରଥେହି ପତ୍ତୀହି ଚ ସହ ୱତ୍ତନତୋ ସରଥା ସପତ୍ତି ସେନାତି ରଥାଦିସେନଙ୍ଗେସୁୟେୱ ସେନାୱୋହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଝାନପାଠେ ଅଗ୍ଗହିତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଗହିତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଏୱଂ ସରୂପତୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ସଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତନ୍ତି ଇଧ ଅୱୁତ୍ତେପୀତି ‘‘ସଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସରୂପତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଝାନପାଠେ ଅୱୁତ୍ତେପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ଝାନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ଏୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟେନ ହୀ’’ତିଆଦି। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେନ ୱିତକ୍କାଦୀହି ସହ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦୀପେତୁଂ ତସ୍ସ ପକାସନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ତେନ ଭଗୱତା ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୬୯) ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ପକାସିତୋ, ତସ୍ମା ସା ଝାନପାଠେ ଅଗ୍ଗହିତାତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ।

ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ ଉପ-ସଂସଦ୍ଦା ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିରତ୍ଥକାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପସମ୍ପାଦୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ୱା ସାଧେତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟନ୍ତି କିରିୟଂ । ୱୁତ୍ତିନ୍ତିଆଦୀନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରେହି ରକ୍ଖଣଂ ପାଲନଂ। ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣତ୍ତା ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଠମଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥା

ୱୂପସମାତି ୱୂପସମହେତୁ । ୱୂପସମୋତି ଚେତ୍ଥ ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଅତିକ୍କମୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପାଦୋତି ଆହ ‘‘ସମତିକ୍କମା’’ତିଆଦି । କତମେସଂ ପନେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, କିଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନନ୍ତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ନତ୍ଥି ତେସଂ ୱୂପସମୋ । ନ ହି କଦାଚି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରରହିତଂ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନଂ, ଏୱମ୍ପି ନତ୍ଥେୱ ୱୂପସମୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋତି ଇମଂ ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱସ୍ସ ତଂତଂଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ ୱୂପସମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଏୱ ଚ ଝାନଙ୍ଗଭୂତା ତଥା କରୀୟନ୍ତି, ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ, ତସ୍ମା ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମାଧିୱଚନଂ ଝାନେ ଆଗତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ‘‘ଏତେନ ଏତଂ ଓଳାରିକ’’ନ୍ତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ତଂସହଗତାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାଦିକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଧିକୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି କତ୍ୱା କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଓଳାରିକତା, ତେସଂ ସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ସମଧିଗମୋ, ନ ସଭାୱତୋ ଅନୋଳାରିକାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସମତିକ୍କମାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏତେନ ଦୀପିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନ’’ନ୍ତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୋକାସାୱ । ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସମତିକ୍କମୱଚନାନି ଓଳାରିକୋଳାରିକଙ୍ଗସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟାଦିଅଧିଗମଦୀପକାନୀତି ତେସଂ ଏକଦେସଭୂତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମୱଚନଂ ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣନୟେନ ତଂ ଦୀପକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠିତେପି ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମୱଚନାଦିକେ ପହେୟ୍ୟଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସତାସାମଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୂହତୋ ଗହିତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନସ୍ସ ତଦେକଦେସତା ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନେୱ ତଂସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟାଦିଅଧିଗମଦୀପକେନ ପୀତିୱିରାଗାଦିୱଚନାନଂ ପୀତିଆଦିସମତିକ୍କମା ତତିୟାଦିଅଧିଗମଦୀପକତା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତଂଦୀପକତା ୱୁତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣଂ ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନ ପୀତିୱିରାଗାଦିୱଚନାନଂ ସୱିସୟେ ସମାନବ୍ୟାପାରତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତାଦୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗେପନା’’ତିଆଦି । ପନ-ସଦ୍ଦୋପି ଅପିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ୱିଭଙ୍ଗେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।

ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ନୀଲୟୋଗତୋ ୱତ୍ଥଂ ନୀଲଂ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେତି ‘‘ଚେତୋ ସମ୍ପସାଦୟତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ । ଚେତସୋତି ଚ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ପୁରିମସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପକ୍ଖେ । ଚେତସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ୟାୱ ନ ପରେ ଏକଗତେ କରୋମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସେଟ୍ଠୱଚନୋପି ଏକସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ସେଟ୍ଠୋପି ହି ଲୋକେ ଏକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ଏକାକୀହି ଖୁଦ୍ଦକେହି ଜିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସହାୟତ୍ଥୋପି ଏକସଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଏକୋ ଅସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ସଦ୍ଧାଦୟୋପି କାମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସାଧାରଣତୋ ଚ ଅସାଧାରଣତୋ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ, ସମାଧି ପନ ଝାନକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠକରଣେନ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ…ପେ॰… ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ୱିସେସନଦ୍ୱୟଂ ଝାନସ୍ସ ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଗହିତଂ । ସ୍ୱାୟମତିସୟୋ ୟଥା ଇମସ୍ମିଂ ଝାନେ ଲବ୍ଭତି, ନ ତଥା ପଠମଜ୍ଝାନେତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣେ ଆହନନପରିୟାହନନୱସେନ ଅନୁମଜ୍ଜନଅନୁୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନା ଧମ୍ମା ସତିପି ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟାପଗମେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କିଞ୍ଚି ଖୋଭଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ତେହି ଚ ତେ ନ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ…ପେ॰… ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦିକା ଊମିୟୋ ୱୀଚିୟୋ, ମହତିୟୋ ତରଙ୍ଗା । ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋତି ସତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତେ ୱୀରିୟସମତାୟ ଚ ତେନେୱ ଖୋତେନ ସମ୍ପସାଦାଭାୱେନ ଚ ବହଲେ ୱିୟ ଜଲେ ମଚ୍ଛୋ ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରପଲିବୋଧାଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଖୋଭୋ ଏୱ ପଲିବୋଧୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନାତି ୟସ୍ସା ସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ ସମ୍ପସାଦନଂ, ୟସ୍ସା ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ୱସେନ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ଚ ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତାସଂ ଏୱ ‘‘ସଦ୍ଦହନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୭୪) ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୱିଭାୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତେନ ତେନ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ । ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାତି ‘‘ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ, ସମ୍ପସାଦନତୋ ୱା ସମ୍ପସାଦନଂ । ଏକୋଦିଂ ଭାୱେତୀତି ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ଝାନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ, ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି କଥଂ ପନାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ତେନ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ନନୁ ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୭୪) ସଦ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି ସଣ୍ଠିତି ଅୱଟ୍ଠିତୀ’’ତିଆଦିନା ସମାଧିସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ଝାନମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ୱିଭଙ୍ଗେପି ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା । ତଥା ହି ୟେନ ସମ୍ପସାଦନେନ ୟୋଗା ଝାନଂ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ‘‘ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତେ ସମ୍ପସାଦନଂ ଝାନନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସେନେୱ ତଂୟୋଗା ଝାନେ ତଂସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ‘‘ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଏକୋଦିମ୍ହି ଦସ୍ସିତେ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଝାନନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସେନେୱ ଝାନସ୍ସ ଏକୋଦିୱଡ୍ଢନତା ୱୁତ୍ତାୱ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରଂ ଅକତ୍ୱା ଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅୱିରୋଧୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଟୀକାକାରେହି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରାଦୀହି ‘‘ୟଦି ଏକୋଦୀତି ସମାଧିସ୍ସ ଗହଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଦା ‘ଏକୋଦିଭାୱ’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମାଧିସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ତସ୍ମା ଏକୋଦିଭାୱସଦ୍ଦୋ ଏୱ ସମାଧିମ୍ହି ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ପସାଦନସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଝାନେ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାନିରପେକ୍ଖୋ ୱିସୁଂୟେୱେକୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ନେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅନଜ୍ଝାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଏକଂ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦୀତି ତଥାୱିଧସମାଧିୟୁତ୍ତଂ ଝାନଚିତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଏକୋଦିସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକୋଦିଭାୱୋତି ସମାଧିସ୍ସ ଗହଣଂ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୟୋ ପନାୟଂ ତେସମଭିନିୱେସୋ ‘‘ଏକୋଦୀତି ସମାଧିସ୍ସ ଗହଣେ ସତି ‘ଏକୋଦିଭାୱ’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମାଧିସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା’’ତି, ସୋ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତସ୍ସେୱ ବାହୁଲ୍ଲେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି ।

ସନ୍ତାତି ସମଂ ନିରୋଧଂ ଗତା । ସମିତାତି ଭାୱନାୟ ସମଂ ଗମିତା ନିରୋଧିତା । ୱୂପସନ୍ତାତି ତତୋ ଏୱ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସନ୍ତା । ଅତ୍ଥଙ୍ଗତାତି ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସଂ ଗତା । ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପିତାତି ଗମିତା ୱିନାସଂ ଗତା । ସୋସିତାତି ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ସୋସଂ ସୁକ୍ଖଭାୱଂ ଗତା । ବ୍ୟନ୍ତୀକତାତି ୱିଗତନ୍ତା କତା ।

ଅୟମତ୍ଥୋତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଅଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଚୋଦକେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଏୱମେତଂ ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ତଦତ୍ଥଦୀପକନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକଂ । ନ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟସ୍ସାତି ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ୱିୟ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ କିଲେସସଙ୍ଖୋଭସ୍ସ ୱୂପସମା ନ ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ପୁରିମଂ ୱତ୍ୱାପି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅଧିଗମୂପାୟଦୀପକେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନତାୟ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱତାୟ ଚ ହେତୁଦୀପକେନ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଭାୱହେତୁଦୀପକେନ ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି, କିଂ ପୁନ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୱଚନେନ କତେନାତି ? ନ, ଅଦୀପିତତ୍ତା । ନ ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ହି ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ ଏତେସଂ ୱୂପସମନଂ । ଓଳାରିକଙ୍ଗମୁଖେନ ହି ତଂତଂଝାନନିକନ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନାଦୀହି ପକାସିତଂ । ୟତୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ୱିରତ୍ତଭାୱଦୀପକଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନଂ, ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାରେସୁ ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ କରୋନ୍ତି, ତେସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପହୀନତଣ୍ହେସୁ ଚ ଫଲେସୁ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୱିତକ୍କୱିଚାରତଣ୍ହସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମ୍ପୟୋଗୋ ପୁରିମେନ ନ ନିୱାରିତୋ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଆୱଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିଅତିକ୍କମୋ ଚ ତେସଂ ୱୂପସମୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ’’ତି । ପଠମମ୍ପୀତି ପଠମଜ୍ଝାନମ୍ପି ।

ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଦୁତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ୟଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୮୦) ‘‘ଝାନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସପରିକ୍ଖାରଂ ଝାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ରଥସ୍ସ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲଂ ୱିୟ ହି ସମ୍ପସାଦୋ ଝାନସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ, ନ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିୟାୟୋୟେୱ ଚେସୋ’’ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତିୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା

ୱିରଜ୍ଜନଂ ୱିରାଗୋ । ତଂ ପନ ୱିରଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନମୁଖେନ ହୀଳନଂ ୱା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧରାଗପ୍ପହାନଂ ୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସା ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ୱା ସମତିକ୍କମୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରାତି ପୀତିୟା ୱିରାଗାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅନ୍ତରା, ମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ସମୁଚ୍ଚୟୋ । ମଗ୍ଗୋତି ଉପାୟୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ହି ପଟିଲାଭଂ ୱିନା ତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ନ ହୋତୀତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ତତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟୋ । ତଦଧିଗମାୟାତି ତତିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ।

ଉପପତ୍ତିତୋତି ସମୱାହିତଭାୱେନ ପତିରୂପତୋ ଝାନୁପେକ୍ଖାପି ସମୱାହିତମେୱ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ୱିସଦାୟାତି ସଂକିଲେସୱିଗମେନ ପରିବ୍ୟତ୍ତାୟ । ୱିପୁଲାୟାତି ସାତିସୟଂ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ମହତିୟା । ଥାମଗତାୟାତି ପୀତିୱିଗମେନ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୱ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା କଥମୟଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଉପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଚେ ? ନ କେୱଲଂ ୱେଦନୁପେକ୍ଖାୱ ଉପେକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାପି ଉପେକ୍ଖା ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ଦସୱିଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୩; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୮୪) ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧) ଏୱମାଗତା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮) ଏୱମାଗତା ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ‘‘ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୨, ୧୯୦-୧୯୧) ଏୱମାଗତା ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘କାଲେନ କାଲଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସି କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ଏୱମାଗତା ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧନାତିସିଥିଲୱୀରିୟସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା –

‘‘କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

‘‘କତମା ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ପଠମଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ନୀୱରଣେ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପୀତିଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖେ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ରୂପସଞ୍ଞଂ ପଟିଘସଞ୍ଞଂ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଇମା ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

‘‘କତମା ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଜାତିଂ ଜରଂ ବ୍ୟାଧିଂ ମରଣଂ ସୋକଂ ପରିଦେୱଂ ଉପାୟାସଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗପଅଲାଭତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ସକଦାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ଅନାଗାମିମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ଅନାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଜାତିଂ ଜରଂ ବ୍ୟାଧିଂ ମରଣଂ ସୋକଂ ପରିଦେୱଂ ଉପାୟାସଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ଅନିମିତ୍ତୱିହାରସମଆପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ, ଇମା ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭) –

ଏୱମାଗତା ନୀୱରଣାଦିପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ତତ୍ଥ ନୀୱରଣେ ପଟିସଙ୍ଖାତି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ପଟିସଙ୍ଖାୟ, ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତିଟ୍ଠନାତି ନୀୱରଣାନଂ ପହାନାଭିମୁଖୀଭୂତତ୍ତା ତେସଂ ପହାନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭାୱୂପଗମନେନ ମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୂତି ନୀୱରଣପ୍ପହାନେ ବ୍ୟାପାରାକରଣେନ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପେକ୍ଖନାସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀସୁ ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ ଚ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନ୍ତି ପୁରିମକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧାନଂ ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତିମାହ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ତଥାଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ତେଭୂମକଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ଆୟୂହନନ୍ତି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ । ଗତିନ୍ତି ୟାୟ ଗତିୟା ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ନିବ୍ବତ୍ତିନ୍ତି ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଉପପତ୍ତିନ୍ତି ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଜାତିନ୍ତି ଜରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତିଂ । ଜରାମରଣାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ସେସା ତେସଂ ୱେୱଚନୱସେନ । ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତୀତି ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚ ୱେୱଚନଂ । ଗତି ଉପପତ୍ତି ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ, ଜରାଦୟୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗୱାରେସୁ ‘‘ଉପ୍ପାଦ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ମୂଲପଦାନି, ‘‘ଗତୀ’’ତିଆଦୀନି ଦସ ୱେୱଚନପଦାନୀତି ପନ୍ନରସ ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଛସୁ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିୱାରେସୁ ପଞ୍ଚ ମୂଲପଦାନେୱ ୱୁତ୍ତାନି, ତଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ତିକ୍ଖଭାୱେ ସତି କିଲେସପ୍ପହାନସମତ୍ଥସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ତସ୍ସା ତିକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱେୱଚନପଦେହି ସହ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ମୂଲପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଫଲସ୍ସ ନିରୁସ୍ସାହଭାୱେନ ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା ମଗ୍ଗାୟତ୍ତତ୍ତା ଚ ମନ୍ଦଭୂତାପି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମୂଲପଦାନେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗୱାରେସୁ ସୁଞ୍ଞତାନିମିତ୍ତପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଫଲୱାରେସୁ ପନ ଅପ୍ପଣିହିତଫଲସମାପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ସୁଞ୍ଞତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ଇତରାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱୁଟ୍ଠାନୱସେନ ହି ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ତଥେୱ ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ଅନିମିତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱୁଟ୍ଠାନୱସଏନ ସୁଞ୍ଞତମଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସୁଞ୍ଞତାଦିୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଚତସ୍ସୋ, ତଥା ଅପ୍ପଣିହିତଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚତସ୍ସୋ, ସୁଞ୍ଞତୱିହାରଅନିମିତ୍ତୱିହାରୱସେନ ଦ୍ୱେତି ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ସମଥସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ପନ ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟା ଆସନ୍ନପୁବ୍ବଭାଗେ ବଲପ୍ପତ୍ତଂ ଭାୱନାମୟଞାଣଂ ।

ୟା ପନ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୦) ଏୱମାଗତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସଞ୍ଞିତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହତି, ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) ଏୱମାଗତା ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ତତ୍ଥ ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ପଜହତି । ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀତି ଦିଟ୍ଠସୋୱତ୍ତିକତ୍ତୟସ୍ସ ସପ୍ପସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱିଚିନନେ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଲକ୍ଖଣୱିଚିନନେ ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ୟେୱାପନକେସୁ ଆଗତା ସହଜାତାନଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୩) ଏୱମାଗତା ଅଗ୍ଗସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅପକ୍ଖପାତଜନନୀ ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ଝାନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫) ଏୱମାଗତା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକପରିସୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚନୀକୱୂପସମନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି । ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ପନସ୍ସା ଅୟଂ ଭେଦୋ ଏକସ୍ସପି ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ କୁମାରୟୁୱଥେରସେନାପତିରାଜାଦିୱସେନ ଭେଦୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ତାସୁ ୟତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତାସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାନମ୍ପି । ପଞ୍ଞା ଏୱ ହି ସା କିଚ୍ଚୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା । ୟଥା ହି ପୁରିସସ୍ସ ସାୟଂ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ସପ୍ପଂ ଅଜପଦଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସମାନସ୍ସ ତଂ ଥୁସକୋଟ୍ଠକେ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପୋ ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଅୱଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସୋୱତ୍ତିକତ୍ତୟଂ ଦିସ୍ୱା ନିବ୍ବେମତିକସ୍ସ ‘‘ସପ୍ପୋ, ନ ସପ୍ପୋ’’ତି ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱାଦିୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା। ୟଥା ପନ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ଗାଳ୍ହଂ ସପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ତାହଂ ଇମଂ ସପ୍ପଂ ଅୱିହେଠେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଇମିନା ଅଡଂସାପେନ୍ତୋ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମୁଞ୍ଚନାକାରମେୱ ପରିୟେସତୋ ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ତୟୋ ଭୱେ ପସ୍ସତୋ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା। ଇତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାପି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ଇମିନା ପନେସା ୱିଚିନନଗହଣେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ କିଚ୍ଚେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା । ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ପନ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅୱସେସାହି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନା ଏୱାତି ।

ଇମାସଂ ପନ ଦସନ୍ନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାନଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନ ୱିଭାଗୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱମୟଂ ଦସୱିଧାପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତୋତି ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା କାମାୱଚରା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ରୂପାୱଚରା’’ତି ଏୱମାଦିନା ଭୂମିତୋ। ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ପୁଗ୍ଗଲତୋ। ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତତୋ। ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଛଳାରମ୍ମଣା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣତୋ। ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଏକକ୍ଖଣକୁସଲତ୍ତିକସଙ୍ଖେପୱସେନାତି ‘‘ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଇତରା ନୱ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୱସେନ। ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଝାନପାରିସୁଦ୍ଧିତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା, ତସ୍ମା ଏକକ୍ଖଣେ ତାସୁ ଏକାୟ ସତି ନ ଇତରା, ତଥା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାପି ୱେଦିତବ୍ବା, ୱେଦନାୱୀରିୟୁପେକ୍ଖାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଏକକ୍ଖଣୱସେନ। ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଅବ୍ୟାକତା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା କୁସଲାବ୍ୟାକତା, ତଥା ସେସା, ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ପନ ସିୟା ଅକୁସଲାପୀତି ଏୱଂ କୁସଲତ୍ତିକୱସେନ। ଦସପେତା ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତ୍ତାରୋୱ ଧମ୍ମା ୱୀରିୟୱେଦନାତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାଞାଣୱସେନାତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପୱସେନ।

ଇଦାନି ଇଧାଧିପ୍ପେତାୟ ଝାନୁପେକ୍ଖାୟ ଲକ୍ଖଣାଦିଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅନାଭୋଗରସାତି ପଣୀତସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅୱନତିପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ସତିପି ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତସ୍ମିଂ ସୁଖେ ଅବ୍ୟାୱଟା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାପାରଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଖୋଭଂ ଉପ୍ପିଲୱଞ୍ଚ ଆୱହନ୍ତେହି ୱିତକ୍କାଦୀହି ଅଭିଭୂତତ୍ତା ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ କିଚ୍ଚଂ, ତଦଭାୱତୋ ଇଧ ପରିବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଇଦାନିସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ସରତୀତି ଇମିନା ‘‘ସତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତମାହ । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ମଦେୱ ପଜାନାତି । ପୁଗ୍ଗଲେନାତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ । ସରଣଂ ଚିନ୍ତନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି ସରଣଲକ୍ଖଣା। ସମ୍ମୁସ୍ସନପଟିପକ୍ଖୋ ଅସମ୍ମୁସ୍ସନଂ କିଚ୍ଚଂ ଏତିସ୍ସାତି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା। କିଲେସେହି ଆରକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ତତୋ ୱା ଆରକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପଜାନନଂ, ସମ୍ମୋହପଟିପକ୍ଖୋ ୱା ଅସମ୍ମୋହୋ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ଅସମ୍ମୋହଲକ୍ଖଣଂ । ତୀରଣଂ କିଚ୍ଚସ୍ସ ପାରଗମନଂ । ପୱିଚୟୋ ୱୀମଂସା । କାମଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦିଂ ଉପାଦାୟ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନିପି ସୁଖୁମାନେୱ, ଇମଂ ପନ ଉପରିମଜ୍ଝାନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଓଳାରିକତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଝାନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସା ଚ ଓଳାରିକତା ୱିତକ୍କାଦିଥୂଲଙ୍ଗତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ‘‘ବହୁଚେତସିକତାୟା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଭୂମିୟଂ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସାତି ପୁରିସସ୍ସ ଭୂମିୟଂ ଗତି ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗତି ସୁଖା ହୋତୀତି ତେସୁ ଝାନେସୁ ଗତି ସୁଖା ହୋତି । ଅବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ କରୀୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ପନ ସୁଖୁମତ୍ତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ କାମଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେପି ସମ୍ଭୱତି, ତଥାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନେସୁ ପୀତିସୁଖେସୁ ପୀତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନେନ ସୁଖୁମତାୟ ଇଧ ସାତିସୟୋ ସତିପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିସସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଧେନୁଂ ପିୱତୀତି ଧେନୁପଗୋ, ଧେନୁୟା ଖୀରଂ ପିୱନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁନଦେୱ ପୀତିଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ହାନଭାଗିୟଂ ଝାନଂ ସିୟା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସିୟା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅତିମଧୁରଂ ସୁଖନ୍ତି ତତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଅତିମଧୁରତା ଚସ୍ସ ପହାସୋଦଗ୍ୟସଭାୱାୟ ପୀତିୟା ଅଭାୱେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦନ୍ତି ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥମାଭୋଗେନ ୱିନା ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେସି’’ନ୍ତି ଆହାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ଏୱମାଭୋଗେ ଅସତିପି ନାମକାୟେନ ଚେତସିକସୁଖଂ, କାୟିକସୁଖହେତୁରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେନ କାୟିକସୁଖଞ୍ଚ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତସ୍ସାତି ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ । ୟଂ ୱା ତନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନାତି ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତେନ ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ଅସ୍ସ ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ରୂପକାୟୋ ୟସ୍ମା ଫୁଟୋ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସାତି ରୂପକାୟସ୍ସ । ଫୁଟତ୍ତାତି ବ୍ୟାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଉଦକେନ ଫୁଟ୍ଠସରୀରସ୍ସ ତାଦିସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁଟ୍ଠେ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଏତେହି ଝାନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତେହି ରୂପେହି ଫୁଟ୍ଠସରୀରସ୍ସ । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପୀତି ଝାନମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି । ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତରୂପେହି ଅୱସେସତିସମୁଟ୍ଠିତରୂପସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକାୟୱିଞ୍ଞାଣେନ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ । ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚେତସିକକାୟିକସୁଖପଟିସଂୱେଦନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ।

ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂଝାନହେତୂ’’ତି । ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତିଆଦୀନି ପଦାନି କିତ୍ତନତ୍ଥାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । କିନ୍ତୀତି ପସଂସନାକାରପୁଚ୍ଛା । ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେତି ସୁଖସ୍ସ ପରମଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପତ୍ତେ । ସୁଖାଭିସଙ୍ଗେନାତି ସୁଖସ୍ମିଂ ଆଲୟେନ । ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସତିଗ୍ଗହଣେନେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞମ୍ପି ଗହିତଂ ହୋତୀତି ଇଧ ପାଳିୟଂ ସତିୟା ଏୱ ଗହିତତ୍ତା ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତାୟ ସତିମା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ସମ୍ପଜାନୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱା । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି କିଲେସେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ । ଝାନକ୍ଖଣେ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚେତସିକସୁଖମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସୁଖଂ ନାମକାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ତତିୟନ୍ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥା

‘‘ପୁବ୍ବେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କଦା ପନ ନେସଂ ପହାନଂ ହୋତୀ’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ’’ତି । ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପହାନକ୍କମେନ ଅୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପହାନକ୍କମୋ ନାମ ପହାୟକଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିପାଟି । ତେନ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, କସ୍ମା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ’’ତିଆଦି। ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନାତି ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ।

ଅଥ କସ୍ମା ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । କତ୍ଥ ଚ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧଟ୍ଠାନଂ ନିରୋଧକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନ କତ୍ଥାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଏତ୍ଥାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଝାନାନୁଭାୱନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିସୟନିରୋଧୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପହାନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖେନ ୱୂପସମୋ । ନିରୋଧୋ ପହାନମତ୍ତଂ । ନାନାୱଜ୍ଜନେତି ୟେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଅପ୍ପନାୱୀଥି, ତତୋ ଭିନ୍ନାୱଜ୍ଜନେ ଅନେକାୱଜ୍ଜନେ ୱା । ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଞ୍ହି ଉପଚାରୋ ଏକାୱଜ୍ଜନୋ, ଇତରୋ ଅନେକାୱଜ୍ଜନୋ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ୱିସମନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥୋ ୱିସମାସନୁପତାପୋ । ପୀତିଫରଣେନାତି ପୀତିୟା ଫରଣରସତ୍ତା ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱା ପଣୀତରୂପାନଂ କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବୋ କାୟୋ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି । ପଣୀତରୂପଫୁଟ୍ଠସରୀରସ୍ସ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତକାୟତ୍ତା କୁତୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି ୱିସମାସନୁପତାପାଦିନାତି ଆହ ‘‘ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା’’ତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ପହୀନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ପହୀନସ୍ସପି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏତନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅତିଚିରଂ ୱିତକ୍କୟତୋ ୱିଚାରୟତୋ କାୟୋପି କିଲମି, ଚିତ୍ତମ୍ପି ଊହଞ୍ଞୀ’’ତି ୱଚନତୋ କାୟଚିତ୍ତଖେଦାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଅସ୍ସ ପହୀନସ୍ସପି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତେନ ଝାନଲାଭୀନମ୍ପି ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତେନ ଚ ଅନୀୱରଣସଭାୱୋ ଲୋଭୋ ୱିୟ ଦୋସୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ନ ହି ଦୋସେନ ୱିନା ଦୋମନସ୍ସଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ଚେତ୍ଥ ପଟ୍ଠାନପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିହୀନଜ୍ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଝାନଲାଭୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଦୋମନସ୍ସଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅପି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ନ ହେୱ ଖୋ ସୋ ପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ଅହୋସୀ’’ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଅନୀୱରଣସଭାୱସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ସିୟା, ରୂପାରୂପାୱଚରସତ୍ତାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ବ୍ୟାପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣାନି ଅନୁଦ୍ଧଟାନି, ନ ଚେତ୍ଥ ଅନୀୱରଣତାପରିୟାୟୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ଅନୀୱରଣାନଂୟେୱ ନୀୱରଣସଦିସତାୟ ନୀୱରଣପରିୟାୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅପି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଚ ଦୋମନସ୍ସେନ ଝାନତୋ ପରିହାୟନତୋ । ଲହୁକେନ ପନ ପଚ୍ଚୟେନ ପରିହୀନଂ ତାଦିସା ନଂ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପରିକପ୍ପନୱଚନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟ’’ନ୍ତି । ୟଦି ପନ ତଦା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଠମଜ୍ଝାନମ୍ପିସ୍ସ ପରିହୀନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପହୀନମ୍ପି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୀତି ୱିୟ ନ ଦୂରେତି କତ୍ୱା ‘‘ଆସନ୍ନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନାୱଜ୍ଜନୂପଚାରେ ପହୀନମ୍ପି ପହାନଙ୍ଗଂ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତାଦିସାୟ ଆସେୱନାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୟଥା ମଗ୍ଗୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ସଦିସାନୁପସ୍ସନାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ଅପ୍ପନାୱାରତୋ ପୁବ୍ବେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମାହରୀତି ସମାନେସି, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଭାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୁମାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଅୱିଭୂତତାୟ ସୁଖୁମା, ତତୋ ଏୱ ଅନୁମିନିତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଦୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଦୁଟ୍ଠପୟୋଗସ୍ସ, ଦୁଦ୍ଦମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କା ହୋତି ଏସା ଗାହୟିତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞାପୋହନନୟେନ ସକ୍କା ଗାହୟିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଇଦମେୱ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋ ହି ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟା’’ତି । ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋତି ଚ ସୋପଚାରା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୟୋୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା । ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୨୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତାତି ସୁଖାଦୟୋ ୱେଦନା । ସୁଖଂସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱସନଗନ୍ଧାଲେପନପୁପ୍ଫାଭରଣସମାଲେପନାଦିନିବ୍ବତ୍ତଂ କାୟିକସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘ସୁଖାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ ୱେଦନାୟ, ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ସୁଖାଦିଘାତେନାତି ସୁଖାଦୀନଂ ପହାନେନ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖୱିଦୂରଂ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନା’’ତି । ଅସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେନାତି ଦୁକ୍ଖସୁଖପଟିକ୍ଖେପୱଚନେନ । ପଟିପକ୍ଖଭୂତନ୍ତି ଇଦଂ ଇଧ ତତିୟୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସମତିକ୍କମୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱିୟ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣାତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତଂ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା । ତତୋ ଏୱ ମଜ୍ଝତ୍ତରସା । ଅୱିଭୂତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ନ ୱିଭୂତାକାରା ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ମିଗଗତମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ତେହି ଅନୁମାତବ୍ବାୱିଭୂତାକାରୋପଟ୍ଠାନା । ସୁଖନିରୋଧୋ ନାମ ଇଧ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରୋ, ସୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ସୁଖନିରୋଧପଦଟ୍ଠାନା । ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନେତଂ ସମାସପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚନୀକସମନେପି ଅବ୍ୟାୱଟାୟ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସତି ସମ୍ପହଂସନପଞ୍ଞା ୱିୟ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ସୁୱିସଦା ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଉପେକ୍ଖାୟ କତା ନ ଅଞ୍ଞେନା’’ତି । ୟଦି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ଇଧ ‘‘ଉପେକ୍ଖା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, କଥଂ ସତିୟେୱ ପାରିସୁଦ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ସତିସୀସେନାତି ସତିଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା, ପଧାନଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱମପି କସ୍ମା ଇଧେୱ ସତି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ପଚ୍ଚନୀକାଭିଭୱନତୋ ସହାୟପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ ଚ ଅପାରିସୁଦ୍ଧି, ତଥା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତଦଭାୱତୋ ଇଧ ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପମାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱାତି ସୂରିୟପ୍ପଭାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା । ଅତିକ୍ଖତାୟ ଚନ୍ଦଲେଖା ୱିୟ ରତ୍ତିପି ସୋମ୍ମସଭାୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟମେୱ ଚ ଚନ୍ଦଲେଖା ସମୁଜ୍ଜଲତୀତି ସା ତସ୍ସା ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟା’’ତି ଆହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥା

୧୨. ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସଙ୍ଗହମେୱାତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀ’’ତି । ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥତା ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାପାଦକତାପି ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ସାଧାରଣାତି ତେସଂ ୱସେନ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀ’’ତି ୱଚନଂ, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକତା ପନ ନିରୋଧପାଦକତା ଚ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ଆୱେଣିକା, ସା କଥଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ସାଧାରଣା ୱୁତ୍ତାତି ? ପରମ୍ପରାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ପଦଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନମ୍ପି ହି ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, କାରଣକାରଣମ୍ପି କାରଣନ୍ତି ୟଥା ‘‘ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପୟୋଜନନିଦ୍ଦେସେ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନୀତି ଇତ୍ତସମାଧତ୍ଥାନି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସୀସେନ ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ସୁଖଂ ଦିୱସଂ ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି । ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନୀତି ଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥାନି । ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନତୋ ଆହ ‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା’’ତି । କସ୍ମା ପନ ସତ୍ତାହମେୱ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ତଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦକରଣତୋ, ତଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଏକଦିୱସଂ ଭୁତ୍ତାହାରସ୍ସ ସତ୍ତାହମେୱ ୟାପନତୋ ।

କା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୮୬୭-୮୬୮) ପନାୟଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମ, କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ କା ପନାୟଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମାତି ୟା ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସବ୍ବେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ଚ ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତୋ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପନ ଅନାଗାମିନୋ ଖୀଣାସୱା ଚ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । କତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ । କସ୍ମା ? ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ । କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି । କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା କତପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିରୋଧୟତୋ ଏୱମସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ସମଥୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କତି, ସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟୋପି ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କତି, ସୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟୋ ପନ ଉଭୟୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିରୋଧେତି, ସୋ ତଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି । ୱିପସ୍ସନା ଚ ପନେସା ତିୱିଧା ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକୱିପସ୍ସନା ଫଲସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକୱିପସ୍ସନା ମନ୍ଦା ୱା ତିକ୍ଖା ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତିୟେୱ । ଫଲସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା ତିକ୍ଖାୱ ୱଟ୍ଟତି ମଗ୍ଗଭାୱନାସଦିସା । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା ପନ ନାତିମନ୍ଦନାତିତିକ୍ଖା ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ଏସ ନାତିମନ୍ଦାୟ ନାତିତିକ୍ଖାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତେ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସତି । ତତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତି । ଅଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋତି ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନଂ ସଙ୍ଘପତିମାନନଂ ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନନ୍ତି ୟଂ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ନ ହୋତି, ନାନାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱା ନିୱାସଗେହଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଜାତଂ, ତଂ ୟଥା ନ ୱିକୁପ୍ପତି, ଅଗ୍ଗିଉଦକୱାତଚୋରଉନ୍ଦୂରାଦୀନଂ ୱସେନ ନ ୱିନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧାନଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ମା ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟତୁ, ମା ଉଦକେନ ୱୁୟ୍ହତୁ, ମା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସତୁ, ମା ଚୋରେହି ହରୀୟତୁ, ମା ଉନ୍ଦୂରାଦୀହି ଖଜ୍ଜତୂ’’ତି । ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ତଂ ସତ୍ତାହଂ ତସ୍ସ ନ କୋଚି ପରିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଅନଧିଟ୍ଠହତୋ ପନ ଅଗ୍ଗିଆଦୀହି ନସ୍ସତି, ଇଦଂ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୋତି ନିୱାସନପାରୁପନଂ ୱା ନିସିନ୍ନାସନଂ ୱା, ତତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ସମାପତ୍ତିୟେୱ ନଂ ରକ୍ଖତି ।

ସଙ୍ଘପତିମାନନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପତିମାନନଂ ଉଦିକ୍ଖନଂ, ୟାୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ସଙ୍ଘକମ୍ମସ୍ସ ଅକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପତିମାନନଂ ଏତସ୍ସ ନ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ, ପତିମାନନାୱଜ୍ଜନଂ ପନ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ‘‘ସଚେ ମୟି ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ସଙ୍ଘୋ ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ କମ୍ମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ୟାୱ ମଂ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ ପକ୍କୋସତି, ତାୱଦେୱ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ କତ୍ୱା ସମାପନ୍ନୋ ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱୁଟ୍ଠହତିୟେୱ । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ନ କରୋତି, ସଙ୍ଘୋ ଚେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁହି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁଂ ପେସେତି ‘‘ତଂ ପକ୍କୋସାହୀ’’ତି, ଅଥସ୍ସ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସୱନୂପଚାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘୋ ତଂ ଆୱୁସୋ ପତିମାନେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଗରୁକା ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଣା ନାମ, ତସ୍ମା ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ପଠମମେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନନ୍ତି ଇଧାପି ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନାୱଜ୍ଜନମେୱ ଇମସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଜୀୱିତଦ୍ଧାନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେସୁ କୁସଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ସତ୍ତାହଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି ନ ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେ ହି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ନିରୁଜ୍ଝନକେ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ଅନାୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ମରଣଂ ପଟିବାହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ମରଣସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅନ୍ତରାୱ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ଏତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୱସେସଞ୍ହି ଅନାୱଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ପନ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଏୱଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅଥେକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଚିତ୍ତୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତି, ନିରୋଧଂ ଫୁସତି। କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରି ଚିତ୍ତାନି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା । ଇଦଞ୍ହି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦ୍ୱେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ୟୁଗନଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଆରୋହନଂ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗୋ, ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟାତି ନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରି ଚିତ୍ତାନି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।

ୟସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତେନ ବୋଧିମଣ୍ଡୁପସଙ୍କମନତୋ ପୁବ୍ବେପି ଚରିମଭୱେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତପୁବ୍ବଂ, ତଦା ପନ ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି, ନ ୱିପସ୍ସନାଦିପାଦକଂ । ତସ୍ମା ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ତତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାପାଦକନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭେ ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଂ । ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପଠମାରମ୍ଭେ ଏୱ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ ପୟୋଜନଂ ଅହୋସି, ନ ତତୋ ପରଂ ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମଫଲସମାପତ୍ତିଅଭିଞ୍ଞାୱଳଞ୍ଜନାଦିଅତ୍ଥଂ । ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ସବ୍ବଂ ଞାଣସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ଆକଙ୍ଖାମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧମେୱାତି । ସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକଂ । ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଭିଞ୍ଞାପାଦକତ୍ତା ଏୱ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ତଂପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧି, ତଦଧିଗମସମକାଲମେୱ ଚ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ହତ୍ଥଗତା ଅହେସୁଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଚ ମଗ୍ଗାଧିଗମୋତି ।

‘‘ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସମାହିତେତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ଝାନତ୍ତୟାଧିଗମପଟିପାଟିସିଦ୍ଧସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧାନସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତ’’ନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ତସ୍ସ ଚ ଅଧିଗମମଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ, ୟେନ ସମାଧାନାନୁକ୍କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଲଦ୍ଧୋ, ତଦୁଭୟନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଇମିନା କମେନାତି ଇମିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମାଦିନା କମେନ । ୟଦିପି ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଆଗମନସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧାନଂ ଦୀପେତି, ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିସମାଧି ଏୱ ପନ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ’’ତି । ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୁପକ୍କିଲେସପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚନୀକସମନେପି ଅବ୍ୟାୱଟାୟ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମା ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ସୁୱିସଦା ଚ ହୋନ୍ତି, ସତିସୀସେନ ପନ ତତ୍ଥ ଦେସନା କତାତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ’’ତି, ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧିସମ୍ଭୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସୁଦ୍ଧିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ପରିୟୋଦାତତା ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଘଂସନେନ ପଭସ୍ସରତା ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘାତେନାତି ସୁଖସୋମନସ୍ସାନଂ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ରାଗଦୋସପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ । ‘‘ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ରାଗାଦୟୋ ଚେତସୋ ମଲାସୁଚିଭାୱେନ ‘‘ଅଙ୍ଗଣାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା କିଲେସନଟ୍ଠେନ ଉପକ୍କିଲେସାତି ଆହ ‘‘ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିଗତୁପକ୍କିଲେସେ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତୀ’’ତି, ୱିବାଧୀୟତି ଉପତାପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭାୱିତତ୍ତାତି ପଗୁଣଭାୱାପାଦନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେ’’ତି, ଆୱଜ୍ଜନାଦିନା ପଞ୍ଚଧା ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ୱା ପରିଦମନେନ ୱସଂ ୱତ୍ତିତୁଂ ଉପଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱସେ ୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପଗୁଣଭାୱାପତ୍ତିୟା ସୁପରିମଦ୍ଦିତଂ ୱିୟ ଚମ୍ମଂ ସୁପରିକମ୍ମକତା ୱିୟ ଚ ଲାଖା ମୁଦୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । କମ୍ମକ୍ଖମେତି ୱିକୁବ୍ବନାଦିଇଦ୍ଧିକମ୍ମକ୍ଖମେ । ତଦୁଭୟନ୍ତି ମୁଦୁତାକମ୍ମନିୟଦ୍ୱୟଂ ।

ନାହନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧) ନ-କାରୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋ । ଅହନ୍ତି ସତ୍ଥା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଚିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଏକଧମ୍ମମ୍ପୀତି ଏକମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମଂ । ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ୱସୀଭାୱାପାଦନେନ ଭାୱିତଂ ତଥା ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣେନ ବହୁଲୀକତଂ ଏୱଂ ସୱିସେସମୁଦୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁ କମ୍ମକ୍ଖମତାୟ କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ ହୋତି ୟଥା ଇଦଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି । ଇଦଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ତେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଏୱମାହ ।

ୟଥା ୟଥାୱୁତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧତାଦୟୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ସୁଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଅୱଟ୍ଠିତଂ ଇଧ ‘‘ଠିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁଠିତତ୍ତା ଠିତେ, ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି । ୟଥା ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞତା ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିପି ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞତାହି ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ‘‘ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି କାରଣେନ ଫଲଂ ନିଦ୍ଧାରୀୟତି, ଏୱଂ ଫଲେନପି କାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରୀୟତୀତି ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ମନିୟତାୟ ଚ ସମ୍ଭୱତଂ ସଦ୍ଧାଦିବଲାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ।

ଇଦାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଏୱଂ ସୁଭାୱିତଂ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଂସେନ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାବଲେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନାତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ହେତୁନା । ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ନ ଚଲତି ନ କମ୍ପତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଉପରିୱିସେସାୱହଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠତି । ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୱସୀଭାୱାପାଦନପରିଦମନସାଧନେନ ୱୀରିୟେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ସତିପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଭାୱନାବହୁଲୀକାରେ ଅସମ୍ମୋସାଦିକାୟ କୁସଲାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନାୟ ସତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ଅୱିକ୍ଖେପସାଧନେନ ସମାଧାନେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତସ୍ସା ଏୱ ଭାୱନାୟ ଉପକାରାନୁପକାରଧମ୍ମାନଂ ପଜାନନଲକ୍ଖଣାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ଓଭାସଗତନ୍ତି ଞାଣୋଭାସସହଗତଂ । ଓଭାସଭୂତେନ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧାନସଂୱଦ୍ଧିତେନ ଞାଣେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତତୋ ଉତ୍ରାସନ୍ତୋ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୋ ତଂ ଅଭିଭୱତି, ନ ତେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି । ତେନାହ ‘‘କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତେନ ଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପବଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତତା ପରିସୁଦ୍ଧତା ପରିୟୋଦାତତା ଅନଙ୍ଗଣତା ୱିଗତୁପକ୍କିଲେସତା ମୁଦୁଭାୱୋ କମ୍ମନିୟତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତତାତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ଅଥ ୱା ସମାହିତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଇମାନି ଅଙ୍ଗାନୀତି ‘‘ସମାହିତେ’’ତି ଇମଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତିଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଅତ୍ଥଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ତଦଭିମୁଖକରଣୟୋଗ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’ତି ।

କାମଂ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଏୱ ପଠମଜ୍ଝାନସମଧିଗମୋ, ୱିତକ୍କାଦିୱୂପସମା ଏୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମୋ, ତଥାପି ନ ତଥା ତେ ତେହି ଦୂରୀଭୂତା, ଅପେତା ୱା ୟଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ, ତସ୍ମା ଚେତସୋ ମଲୀନଭାୱସଙ୍ଖୋଭଉପ୍ପିଲାଭାୱକରେହି ନୀୱରଣାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତିୟା ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧିପରିୟୋଦାତତା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନୀୱରଣ…ପେ॰… ପରିୟୋଦାତେ’’ତି । ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପାଠୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ –

‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଝାନପଟିଲାଭହେତୁକାନଂ ଝାନପଟିଲାଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ । ପାପକାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ । ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ‘ଅହୋ ୱତ ମମେୱ ସତ୍ଥା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟା’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ମାନମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦୀନଂ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନପି ତେସଂୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ । ଅଭିଜ୍ଝା ଚେତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା ମାନାଦୟୋ ଚ ତଦେକଟ୍ଠା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା ପନ ନୀୱରଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା । କଥଂ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା ଇଧ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ? ‘ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖା’ତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନସ୍ସ ଅପରାମଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ୟେ ପନେତ୍ଥ ‘ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନ’ନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟକାମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’ନ୍ତି ପାଠଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନ’ନ୍ତି ପାଠୋତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ତଥା ପାଠସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ, ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକା ଚ ନୀୱରଣା ଚେୱ ତଦେକଟ୍ଠା ଚ, ତେସଂ ଦୂରୀଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂୟେୱ ଅଭାୱୱିଗମଚୋଦନାୟ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱତ୍ଥସୁତ୍ତେସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ଓଳାରିକାନଂୟେୱ ପାପଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି । ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁଖୁମାୟେୱ ତେ ଗହିତା, ଅଙ୍ଗଣୁପକ୍କିଲେସତାସାମଞ୍ଞେନ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନଂ ଅପଦିସନଂ । ତଥା ହି ‘ସୁତ୍ତାନୁସାରେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୁତ୍ତୱସେନା’’ତି ।

ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତମେୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅଧିଗତଜ୍ଝାନାନମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋତି। ତେନେୱ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପାଠୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେପି ଚ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସେୱ ପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅତ୍ଥୋପି ଚେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ‘‘ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅୟମ୍ପି ପାଠୋ ଅୟୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅୟଂ ପାଠୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ।

ଇଦ୍ଧିପାଦକଭାୱୂପଗମନେନାତି ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦକଭାୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱସ୍ସ ଉପଗମନେନ । ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ଇତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱୱସେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଭାୱନାୟ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା । ପଣୀତଭାୱୂପଗମନେନାତି ତତୋ ଏୱ ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଅତିତ୍ତିକରଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତଭାୱସ୍ସ ଉପଗମନେନ । ଉଭୟଞ୍ଚେତଂ ଭାୱନାୟ ଠିତିୟା କାରଣୱଚନଂ, ପରିପୁଣ୍ଣାୟ ଭାୱନାୟ ପଣୀତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତେତି । ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେତି ଇଦଂ ଠିତିୟା ୱିସେସନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତେ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ଉଭୟମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ସମାହିତେ’’ତି ପନ ଇଦମ୍ପି ଏକମଙ୍ଗଂ । ତେନେୱସ୍ସ ପଠମୱିକପ୍ପତୋ ୱିସେସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ତସ୍ସ ୱା ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି ତଂନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିମ୍ହି ୟଂ ଞାଣଂତଦତ୍ଥାୟାତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତିଞାଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅତୀତଭୱୱିସୟଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଜାତୀସୂ’’ତି । ନିୱାସସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ, ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଚ ନିୱସିତଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି । ନିୱୁତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତତା, ତଥାଭୂତା ଚ ତେ ଅନୁ ଅନୁ ଭୂତା ଜାତା ପୱତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥାତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥା ଅନୁଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି । ଏୱଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ ନିୱାସସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିସେସେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା ୱା ନିୱୁତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଗୋଚରନିୱାସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋଚରଭୂତାପି ହି ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଆସେୱିତା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅନୁଭୂତା ନିୱୁତ୍ଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେ ପନ ଦୁୱିଧା ସପରୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରତାୟାତି ଉଭୟେପି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି ୱଚନଂ ୟେ ତେ ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା, ନ ତେ କେୱଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ନାମଗୋତ୍ତୱଣ୍ଣଲିଙ୍ଗାହାରାଦୀହି ୱିସେସେହି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତା, ତଥେୱେତଂ ଞାଣଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗଣ୍ହାତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ନିୱୁତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନ, ଅଥ ଖୋ ପରେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ପରେସମ୍ପି ୱା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି । ତସ୍ସ ଚ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ତେ ଚ ଖୋ ୟସ୍ମା ଅତୀତାସୁ ଏୱ ଜାତୀସୁ ଅଞ୍ଞେହି ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ତେ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତାପି ହୋନ୍ତି, ୟେହି ତେ ୱିଞ୍ଞାତା, ତେସଂ ତଦା ୱତ୍ତମାନସନ୍ତାନାନୁସାରେନ ତେସମ୍ପି ଅତୀତେ ପୱତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛିନ୍ନୱଟୁମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣଂ। ‘‘ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନୁସ୍ସରଣାନି ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଛିନ୍ନୱଟୁମକା ପନ ସବ୍ବେୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତା ଛିନ୍ନସଂସାରମଗ୍ଗତ୍ତା, ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ନାମ ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରଣଂ । ସା ପନ ପଟିପତ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଛଳାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣାତି ତାନି ଇଧ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାନି । ତସ୍ମା ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅୱିଞ୍ଞାତାନଂ ପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅୱିଞ୍ଞାତାନଂ ଅପରିନିବ୍ବୁତାନମ୍ପି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସୀହୋକ୍କନ୍ତିକୱସେନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଗହିତଂ, ଇମେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୟୋ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନ ହି ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସିଂସୁ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସୁଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ସଚ୍ଛାକଂସୁ, ଏୱଂ ୱେନେୟ୍ୟେ ୱିନେସୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣସ୍ସ ଗତି ଅତ୍ଥୀତି । ୟେ ପନ ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ଅତ୍ତନୋୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା, ତେ ପରିନିବ୍ବୁତେପି ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ସାୱକା ଅନୁସ୍ସରନ୍ତିୟେୱ । ୟାୟ ସତିୟା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅଭିନୀହରିନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଝାନାରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସାଭିମୁଖଂ ପେସେସିଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସନିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସପୋଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସପବ୍ଭାରଂ ଅକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଭିନିନ୍ନାମେସି’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମପୁରିସପ୍ପୟୋଗତ୍ତା ‘‘ସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅହଂସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ତଦତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ‘‘ସୋ ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନେକୱିଧନ୍ତି ନାନାଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସାଦିୱସେନ ବହୁୱିଧଂ । ପକାରେହୀତି ନାମଗୋତ୍ତାଦିଆକାରେହି ସଦ୍ଧିଂ । ସହୟୋଗେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ । ତେନାହ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି, ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୱାସନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦସାମଞ୍ଞୱଚନମେତନ୍ତି ତେ ଭେଦେ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ଞାଣଗତିୟା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ଅନୁଦେୱାତି ଅନୁ ଏୱ, ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଭିନିନ୍ନାମେସି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନୀହାରସମନନ୍ତରଭାୱସରଣଂ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେ ଏୱ ସରାମୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ପରିକମ୍ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରିତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ପଟିପାଟିୟା ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ନିସଜ୍ଜା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା’’ତି ଏୱମାଦିନା ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମଭୂତଂ ପୁବ୍ବକରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଆରଦ୍ଧପ୍ପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥେତି ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥେ । ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ଭୱଂ । ସୋ ହି ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନ୍ତୋଗଧଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧୋ ଇଧ ‘‘ଜାତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ଜାୟତୀତି ଜାତୀତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଏକମ୍ପି…ପେ॰… ଖନ୍ଧସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ପରିହାୟମାନୋତି ଖୀୟମାନୋ ୱିନସ୍ସମାନୋ । କପ୍ପୋତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋ, ତଦା ପୱତ୍ତମାନସଙ୍ଖାରୱସେନସ୍ସ ପରିହାନି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋ ପନ ‘‘କାଲଂ ଖେପେତି, କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଆଦୀସୁ କାଲସ୍ସପି ଖୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସଂୱଟ୍ଟନଂ ୱିନସ୍ସନଂ ସଂୱଟ୍ଟୋ, ସଂୱଟ୍ଟତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଥାଠାୟୀ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ। ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ତଂପୁବ୍ବକତ୍ତା । ୱିୱଟ୍ଟନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ୱଡ୍ଢନଂ ୱା ୱିୱଟ୍ଟୋ।

ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟୋ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ। ସଂୱଟ୍ଟସୀମାତି ସଂୱଟ୍ଟନମରିୟାଦା । ସଂୱଟ୍ଟତୀତି ୱିନସ୍ସତି । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ, ତୀସୁପି ସଂୱଟ୍ଟକାଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଂ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମ ତିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଞାଣାଦିଞାଣାନୁଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞଫଲସମୁତ୍ତେଜିତୋ ସରସେନେୱ ପରିଜମ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି । ଆନୁଭାୱୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତପରିୟାପନ୍ନେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଗତୋପି କତପରିତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତେ କତେ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତେ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତ୍ୱେୱ ପରିତ୍ତାନୁଭାୱୋ ତତ୍ଥ ଦେୱତାହି ପରିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆନୁଭାୱୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ୟଂ ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସରେନ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପନଂ ଅତ୍ତନୋ ରୂପଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅନନ୍ତାପରିମାଣେ ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତେ । ୟଂ ୟଂ ଆକଙ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଆକଙ୍ଖମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ଏକଂ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତୀତି ଇମିନା ତିରିୟତୋ ସଂୱଟ୍ଟମାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସଣ୍ଠହନ୍ତନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ଜାୟମାନଂ । ତସ୍ସ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅମ୍ହେହିପି ହେଟ୍ଠା ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଧିକାରେ ପସଙ୍ଗତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ନ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏୱଂ ପସଙ୍ଗେନ ସଂୱଟ୍ଟାଦିକେ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାଧିଗତଂ ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ପନେତେ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟା ୱୁତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପସମୁଦାୟତୋ ଅନେକେସଂ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପାଦୀନଂ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନତ୍ତା । ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଚ ଅନିୟମତ୍ଥେନ ଇତରାସଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋତି । ଅଥ ୱା ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ଇଦଂ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପସ୍ସ ଆଦିତୋ ପାଳିୟଂ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ହି ଇମସ୍ସ କତିପୟକାଲଂ ଭୱାଦୀସୁ ସଂସରଣଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ୱା ୱତ୍ତମାନେ ୟେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ଇମସ୍ସ ଉପପତ୍ତି ଅହୋସି, ତଂଦସ୍ସନମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱେ ୱାତିଆଦୀସୁ କାମାଦିଭୱେ ୱା ଅଣ୍ଡଜାଦିୟୋନିୟା ୱା ଦେୱାଦିଗତିୟା ୱା ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀଆଦିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ଖତ୍ତିୟାଦିସତ୍ତନିକାୟେ ୱା । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ୱସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ନାମାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂନାମୋତି ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ୱା ଜୋତିପାଲୋ ୱା’’ତିଆଦି । ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱାତି ଗିହିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱାତି ତାପସାଦିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋତି ସୟମ୍ପତିତଫଲାହାରୋ । ସାମିସନିରାମିସାଦିପ୍ପଭେଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସାମିସା ଗେହସ୍ସିତସୋମନସ୍ସାଦୟୋ, ନିରାମିସା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତସୋମନସ୍ସାଦୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିୱେକଜସମାଧିଜସୁଖାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।

ହେଟ୍ଠା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋୟଂ, ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାଲୋପୋ ୱା, ଅମୁତ୍ର ଅମୁତ୍ର ଆସିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଅନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସାତି ପଟିଲୋମତୋ ଞାଣେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ । ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରିତାନୁସ୍ସରିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସନଂ, ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧୂପପତ୍ତିୟାତି ଇଧ ଚରିମଭୱେ ଉପପତ୍ତିୟା । ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଅତୀତାନନ୍ତରମାହ । ଅମୁତ୍ରାତି ଅମୁକସ୍ମିଂ ଭୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦପାଦିନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂ । ତାହି ଦେୱତାହୀତି ତୁସିତଦେୱତାହି । ଏକଗୋତ୍ତୋତି ତୁସିତଗୋତ୍ତେନ ଏକଗୋତ୍ତୋ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପରିୟୋସାନାୱତ୍ଥାୟଂ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିଜନକଂ ନାମ ଅକୁସଲେନ କମ୍ମୁନା ଅନୁପଦ୍ଦୁତମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖମତ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପୁଞ୍ଞାନମ୍ପି ପନ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକାଲାଦୀସୁ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋ ହୋତିୟେୱାତି ‘‘କଦାଚି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖସ୍ସପି ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ…ପେ॰… ପରିୟନ୍ତୋତି ଇଦଂ ମନୁସ୍ସୱସ୍ସଗଣନାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦେୱାନଂ ୱସ୍ସଗଣନାୟ ପନ ଚତୁସହସ୍ସମେୱ ।

ଇତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥନିଦସ୍ସନମେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୟଥାରହତୋ, ନ ୟଥାନୁପୁବ୍ବତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାମଗୋତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଉଦ୍ଦିସୀୟତୀତି ଦିସ୍ୱାୱ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ କୋ ନାମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଗୋତମୋ’’ତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦିସୀୟତି । ୱଣ୍ଣାଦୀହୀତି ୱଣ୍ଣାହାରୱେଦୟିତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦେହି । ସାମୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ଏୱମାଦିଏୱଂପକାରନାନତ୍ତତୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୋତି ଉଦ୍ଦିସୀୟତି ସତ୍ତୋ ଏତେନାତି ଉଦ୍ଦେସୋ ନାମଗୋତ୍ତଂ । ଇତରେ ଆକାରାତି ଆକରୀୟତି ଦିସ୍ୱାୱ ସତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଏତେହୀତି ଇତରେ ୱଣ୍ଣାଦୟୋ ଆକାରା । ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ଅୱିସେସେନା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥିୟାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ତେ ପନ କମ୍ମୱାଦିନୋ କିରିୟୱାଦିନୋ ତାପସାଦୟୋ । ୟସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଏୱ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱିପସ୍ସନାଭିୟୋଗୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତୋୟେୱ ଚ ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେ ଇତରେ ପକତିସାୱକା କପ୍ପସତମ୍ପି କପ୍ପସହସ୍ସମ୍ପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୨) ‘‘ପକତିସାୱକା କପ୍ପସତମ୍ପି କପ୍ପସହସ୍ସମ୍ପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତିୟେୱ ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି । ଏତ୍ତକୋ ହି ତେସଂ ଅଭିନୀହାରୋତି କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି ତଦଧିକଂ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀତି କାଲୱସେନ ଏୱଂପରିମାଣୋ ୟଥାକ୍କମଂ ତେସଂ ମହାସାୱକଅଗ୍ଗସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣାଭିନୀହାରୋ, ସାୱକପଚ୍ଚେକବୋଧିପାରମିତା ସିଦ୍ଧା । ୟଦି ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣକାଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତେସଂ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱିଭୱୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପିସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦତା ଆପନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନମ୍ପି ସୱିସୟେ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତଂ ଜାନନ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ସତିପି କାଲପରିଚ୍ଛେଦେ କାରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହାଦିନା ସାତିସୟତ୍ତା ମହାବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ପଞ୍ଞାପାରମିତାୟ ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତଂନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅତୀତେ ‘‘ଏତ୍ତକାନଂ କପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତି ଏୱଂ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ତାୱ ସରନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜନାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ କାଲୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣୱସେନସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଖନ୍ଧପଟିପାଟିମେୱ ସରନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧପଟିପାଟି ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ, ସା ଚ ଖୋ ଚୁତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପଟିପାଟିୱସେନ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଇରିୟାପଥପଟିପାଟି ଖନ୍ଧପଟିପାଟୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିପାଟିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତରା କିଞ୍ଚି ଅନାମସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏୱ ଗହଣୱସେନ । ୟଥା ପନ ଅନ୍ଧା ୟଟ୍ଠିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସରନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତେସଞ୍ହି ଅନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତପ୍ପଦେସୋକ୍କମନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସାୱକାତି ପକତିସାୱକାପି ମହାସାୱକାପି ଅଗ୍ଗସାୱକାପି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତା । ପକତିସାୱକାପି ହି ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟାପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି ସଙ୍କମନ୍ତି ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥା ଅସୀତିମହାସାୱକା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଏକସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ପୁନ ଅପରସ୍ସ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଏୱଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି ସଙ୍କମନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ନାମ ସରଦସମୟେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ଚତୁରତନିକେ ଗେହେ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ରୂପଗତଂ ସୁପାକଟମେୱ ହୋତୀତି ଲୋକସିଦ୍ଧମେତଂ । ସିୟା ପନ ତସ୍ସ ସୁଖୁମତରତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପଗତସ୍ସ ଅଗୋଚରତା, ନ ତ୍ୱେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଗୋଚରତା, ଅଥ ଖୋ ତଂ ଞାଣାଲୋକେନ ଓଭାସିତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସୁପାକଟଂ ସୁୱିଭୂତମେୱ ହୋତି, ତଥା ଞେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ପନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନାତି ସୀହଗତିପତନୱସେନ । ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଜାନିତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ସରନ୍ତିୟେୱାତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ସରନ୍ତିୟେୱ, ନ ନ ସରନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ନେୱ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିକିଚ୍ଚଂ, ନ ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସଙ୍କମନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତେସଞ୍ହି ଅନେକାସୁ କପ୍ପକୋଟୀସୁ ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତଂ ପାକଟମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥା ପେୟ୍ୟାଲପାଳିଂ ପଠନ୍ତା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିପରିୟୋସାନମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ନ ଅନୁପଦଂ, ଏୱଂ ଅନେକାପି କପ୍ପକୋଟିୟୋ ପେୟ୍ୟାଲପାଳିଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଞାଣେନ ଓକ୍କମନ୍ତା ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ତେସଂ ଞାଣଂ ୟଥା ନାମ କତୱାଲୱେଧିପରିଚୟସ୍ସ ସରଭଙ୍ଗସଦିସସ୍ସ ଧନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଲକ୍ଖେୟେୱ ପତତି ନ ସଜ୍ଜତି ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରାସୁ ଜାତୀସୁ ନ ସଜ୍ଜତି ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ଅସଜ୍ଜମାନଂ ଅୱିରଜ୍ଝମାନଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଗଣ୍ହାତି ।

ଅତୀତଭୱେ ଖନ୍ଧା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧନାମଗୋତ୍ତାନି ଚ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘କିଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସ’’ନ୍ତି । ମୋହୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ତମୋ ୱିୟ ତମୋତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ’’ତିଆଦି । ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନାତି କାତବ୍ବତୋ କରଣଂ, ଓଭାସୋୱ କରଣଂ ଓଭାସକରଣଂ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଓଭାସଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପସଂସାୱଚନନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପୱତ୍ତିୱିସେସାନଂ ବୋଧନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତାତି ଏତେନ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜା, ପଟିପକ୍ଖତା ଚସ୍ସା ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ପହାୟକଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେତି ଇମିନା ତମୋ ୱିହତୋ ୱିନଟ୍ଠୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ ଆତାପୋତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ’’ତି, ୱୀରିୟୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପେସିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ପତିୱିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସପି କସ୍ସଚି ମାଦିସସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା

୧୩.ଚୁତିୟାତି ଚୱନେ । ଉପପାତେତି ଉପପଜ୍ଜନେ । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଚୁତିକ୍ଖଣସାମନ୍ତା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣସାମନ୍ତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା’’ତିଆଦି । ୟେନ ଞାଣେନାତି ୟେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନେୱ ହି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତି ଚ ଉପପତ୍ତି ଚ ଞାୟତି । ପରିକମ୍ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ତେଜୋକସିଣଂ ଓଦାତକସିଣଂ ଆଲୋକକସିଣନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ କସିଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆସନ୍ନଂ କାତବ୍ବଂ, ଉପଚାରଜ୍ଝାନଗୋଚରଂ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ସୋ ଅହନ୍ତି ସୋ କତଚିତ୍ତାଭିନୀହାରୋ ଅହଂ । ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତାତି ଦିୱି ଭୱନ୍ତି ଦିବ୍ବଂ, ଦେୱାନଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ, ତେନ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ସଦିସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତାତି ଚ ହୀନୂପମାଦସ୍ସନଂ ଦେୱତାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁତୋପି ଇମସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା । ଇଦାନି ତଂ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଦେୱତାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତାଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତତ୍ତା ସୁଚରିତେନ ଦେୱୂପପତ୍ତିଜନକେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱାତରୋଗାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ । ପିତ୍ତାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଉଳାରତାୟ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପକ୍କିଲେସଦୋସରହିତଞ୍ହି କମ୍ମଂ ତିଣାଦିଦୋସରହିତଂ ୱିୟ ସସ୍ସଂ ଉଳାରଫଲଂ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି । କାରଣୂପଚାରେନ ଚସ୍ସ ଫଲଂ ତଥା ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ସୁକ୍କଂ ସୁକ୍କୱିପାକ’’ନ୍ତି । ଦୂରେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଖୁମସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପସାଦଚକ୍ଖୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖୁ । ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ସବ୍ବାପି କୁସଲଭାୱନା ୱୀରିୟଭାୱନା, ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତା ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନା ୱିସେସତୋ ୱୀରିୟଭାୱନା, ତସ୍ସା ଆନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତଂ । ଞାଣମୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଞାଣଚକ୍ଖୁ । ତାଦିସମେୱାତି ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ସୁଖୁମସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥତାୟ ଚ ତଂସଦିସମେୱ ।

ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତାତି ଦିବ୍ବୱିହାରସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା । ଇମିନା କାରଣୱସେନସ୍ସ ଦିବ୍ବଭାୱମାହ । ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଉକ୍କଂସଗତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଂ ଦିବ୍ବୱିହାରଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ଦିବ୍ବୱିହାରପରିୟାପନ୍ନଂ ୱା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବନ୍ତି କସିଣାଲୋକାନୁଗ୍ଗହେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସୟଂ ଞାଣାଲୋକଫରଣଭାୱେନ ଚ ମହାଜୁତିକଭାୱତୋପି ଦିବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଜୁତିକମ୍ପି ହି ଦିବ୍ବନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଦିବ୍ବମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ମହାଗତିକତ୍ତାତି ମହନୀୟଗମନତ୍ତା, ୱିମ୍ହୟନୀୟପ୍ପୱତ୍ତିକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମ୍ହୟନୀୟା ହିସ୍ସ ପୱତ୍ତି ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନତୋ । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥପଞ୍ଚକମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଜୁତିଗତିଅତ୍ଥେସୁପି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଦିୱୁସଦ୍ଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ମହାଜୁତିକତ୍ତା ମହାଗତିକତ୍ତାତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବ’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦିବ୍ବତି ଜୋତୟତୀତି ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବତି ଗଚ୍ଛତି ଅସଜ୍ଜମାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଦିବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ପନ –

‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭାୟ ୟୋଗିନୋ ପରିକମ୍ମକରଣଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ୱିଜୟିଚ୍ଛା ନାମ ହୋତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ଚ ଇଦ୍ଧିମା ଦେୱତାନଂ ୱଚନଗହଣକ୍ଖମନଧମ୍ମଦାନୱସେନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରାଦୟୋ ୱିୟ ଦାନଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣେ ୱୋହାରେ ଚ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ୱିହାରୱିଜୟିଚ୍ଛାୱୋହାରଜୁତିଗତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଇମସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଚ ତେସୁ ଏୱ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିୱୁସଦ୍ଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି –

ଆହ ।

ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ରୂପଦସ୍ସନଭାୱେନ । ଚକ୍ଖୁନା ହି ସତ୍ତା ରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟଥା ମଂସଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ଇଦଂ ପନ ସୟମେୱ ତତୋ ସାତିସୟଂ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକାରୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୂ’’ତି । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ପରତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଏତ୍ଥେ ୱାୟଂ ସତ୍ତୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଏୱମିତରେପୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଝାନଲାଭୀ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୋ ୱିୟ ଗଣ୍ହାତି । ୟଥା ହି ସୋ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭୀ ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଇଧୂପପତ୍ତିମେୱ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରିତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ପୁବ୍ବେ ନାହୋସିଂ, ସୋମ୍ହି ଏତରହି ଅହୁତ୍ୱା ସତ୍ତତାୟ ପରିଣତୋ, ସେସାପି ସତ୍ତା ତାଦିସାୟେୱା’’ତି ଅଭିନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମୟମ୍ପି ଉପପାତମତ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱା ଚୁତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି ।

ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ୱିସୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକାଦସଉପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱା’’ତିଆଦି । ୟଥାହାତି ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତେ ଆଗତପାଳିଂ ନିଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ନନ୍ଦିୟୋ କିମିଲୋତି ଇମେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଅନୁରୁଦ୍ଧା ତୁମ୍ହେ କିଂ ଇମେହି ନ ଆଲୁଳିସ୍ସନ୍ତି, ଅହମ୍ପି ଇମେହି ଉପାଦାୟ ଏକାଦସହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଆଲୁଳିତପୁବ୍ବୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ –

‘‘ଅହମ୍ପି ସୁଦଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧିସତ୍ତୋୱ ସମାନୋ ଓଭାସଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନାମି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଓଭାସୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘କୋ ନୁ ଖୋ ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ମେ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନ’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଖୋ ମେ ଉଦପାଦି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଧିକରଣଞ୍ଚ ମେ ସମାଧି ଚୱି, ସମାଧିମ୍ହି ଚୁତେ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ସୋହଂ ତଥା କରିସ୍ସାମି, ୟଥା ମେ ପୁନ ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ।

‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ଓଭାସଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନାମି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଓଭାସୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘କୋ ନୁ ଖୋ ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ମେ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନ’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘ଅମନସିକାରୋ ଖୋ ମେ ଉଦପାଦି, ଅମନସିକାରାଧିକରଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ସମାଧି ଚୱି, ସମାଧିମ୍ହି ଚୁତେ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ସୋହଂ ତଥା କରିସ୍ସାମି, ୟଥା ମେ ପୁନ ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନ ଅମନସିକାରୋ’’’ତି –

ଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୧) ଦେସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୪୧) ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନୁ ଖୋ କି’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ମନସିକାରୱସେନ ପନ ମେ ରୂପାନି ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ, ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଦାନି କିଞ୍ଚି ନ ମନସି କରିସ୍ସାମୀତି ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି, ତଂ ତୁଣ୍ହୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅମନସିକାରୋ’’ତି । ଥିନମିଦ୍ଧନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଅମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ । ତଥାଭୂତସ୍ସ ହି ସୱିପ୍ଫାରିକମନସିକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୟଥାରଦ୍ଧମନସିକାରୱସେନ ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦାନୱରକ୍ଖସଅଜଗରାଦୟୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ । ଉପ୍ପିଲନ୍ତି ‘‘ମୟା ଦିଟ୍ଠଭୟଂ ପକତିୟା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକିୟମାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅଦିଟ୍ଠେ ପରିକପ୍ପିତସଦିସେ କିଂନାମ ଭୟ’’ନ୍ତି ଭୟସ୍ସ ୱିନୋଦନୱସେନ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକୋସଲ୍ଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି କାୟାଲସିୟଂ । ‘‘ମୟା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତାନଂ ୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଗାଳ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗହିତଂ, ତେନ ମେ ଉପ୍ପିଲସଙ୍ଖାତା ଚିତ୍ତସମାଧିଦୂସିତା ଗେହସ୍ସିତା ବଲୱପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୀରିୟଂ ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହି କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ କାୟଦରଥୋ କାୟାଲସିୟଂ ଉଦପାଦି ।

ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟନ୍ତି ‘‘ମମ ୱୀରିୟଂ ସିଥିଲଂ କରୋତୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପୁନ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ । ଅତିଲୀନୱୀରିୟନ୍ତି ‘‘ମମ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଏୱଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପୁନ ୱୀରିୟଂ ସିଥିଲୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ । ଅଭିଜପ୍ପାତି ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦେୱସଙ୍ଘଂ ପସ୍ସତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ତଣ୍ହା । ‘‘ଏୱଂ ମେ ହୋତୂ’’ତି ହି ଅଭିନିୱିସନୱସେନ ଜପ୍ପତୀତି ଅଭିଜପ୍ପା, ତଣ୍ହା । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକଜାତିକଂ ରୂପଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଭିଜପ୍ପା ଉପ୍ପନ୍ନା, ନାନାୱିଧଂ ରୂପଂ ମନସିକାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲେନ ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ କାଲେନ ମନୁସ୍ସଲୋକାଭିମୁଖଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ମନସିକରୋତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ସଞ୍ଞାତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା । ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତନ୍ତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ନାନାୱିଧାନି ରୂପାନି ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ଉଦପାଦି, ଇଟ୍ଠଂ ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା ଏକଜାତିକମେୱ ରୂପଂ ମନସି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥା ମନସିକରୋତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାନଂ ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ, ଅତିୱିୟ ଉତ୍ତରି କତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନଂ ପେକ୍ଖନଂ ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ । ଓଭାସନ୍ତି ପରିକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ ଓଭାସଂ । ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମୀତି ପରିକମ୍ମୋଭାସମନସିକାରପ୍ପସୁତତାୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ନ ପସ୍ସାମି । ରୂପାନି ହି ଖୋ ପସ୍ସାମୀତି ତେନ ପରିକମ୍ମୋଭାସେନ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ୱିସୟଭୂତାନି ରୂପଗତାନି ପସ୍ସାମି ।

ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ –

‘‘କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିଂ କେୱଲମ୍ପି ଦିୱଂ କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘କୋ ନୁ ଖୋ ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟ୍ୱାହଂ ଓଭାସଞ୍ହି ଖୋ ସଞ୍ଜାନାମି, ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମି, ରୂପାନି ଖୋ ପସ୍ସାମି, ନ ଚ ଓଭାସଂ ସଞ୍ଜାନାମି କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିଂ କେୱଲମ୍ପି ଦିୱଂ କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱ’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏତଦହୋସି ‘ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଖୋ ଅହଂ ସମୟେ ରୂପନିମିତ୍ତଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ଓଭାସନିମିତ୍ତଂ ମନସି କରୋମି । ଓଭାସଞ୍ହି ଖୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଞ୍ଜାନାମି, ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମି । ୟସ୍ମିଂ ପନାହଂ ସମୟେ ଓଭାସନିମିତ୍ତଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ରୂପନିମିତ୍ତଂ ମନସି କରୋମି । ରୂପାନି ହି ଖୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସାମି, ନ ଚ ଓଭାସଂ ସଞ୍ଜାନାମି କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିଂ କେୱଲମ୍ପି ଦିୱଂ କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୩) –

ଏୱମାଦିପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦନ୍ତି ମାନୁସକଂ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଗୋଚରଭୂତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଦିବ୍ବତିରୋକୁଟ୍ଟସୁଖୁମାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ । ଏୱରୂପଂ ତଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସୂପଚାରନ୍ତି ମନୁସ୍ସେହି ଉପଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ପକତିୟା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେନ ଗହେତବ୍ବଂ ୱିସୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ୱିସୟମୁଖେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସୟିମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାନୁସକଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ମଂସଚକ୍ଖାତିକ୍କମୋ ତସ୍ସ କିଚ୍ଚାତିକ୍କମେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନପି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା ଖଣସ୍ସ ଅତିଇତ୍ତରତାୟ ଅତିସୁଖୁମତାୟ କେସଞ୍ଚି ରୂପସ୍ସ, ଅପିଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ତଞ୍ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତଂ, ନ ଚ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମେହି ୱିନା ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଭିଜ୍ଜମାନଂ ୱା, ତସ୍ମା ଚୁତୂପପାତକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କାତି ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ ।

ୟଦି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ରୂପାରମ୍ମଣମେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତେ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତରୂପଦସ୍ସନତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତଗହଣସ୍ସ ୱା କାରଣଭାୱତୋ ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତେ ଚୱମାନାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱରୂପେତି ନ ଚୁତୂପପାତକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମୋହୂପନିସ୍ସୟଂ ନାମ କମ୍ମଂ ନିହୀନଂ ନିହୀନଫଲଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ମୋହୂପନିସ୍ସୟତା ଚ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ମୋହପ୍ପୱତ୍ତିବହୁଲତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ତାୟ ପନ ମୋହପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ନିହୀନମେୱ ଜାତିଆଦିଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ନିହୀନଜାତିଆଦୟୋ ମୋହସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲାନୀତି ଆହ ‘‘ହୀନାନଂ ଜାତିକୁଲଭୋଗାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ହୀଳିତେତି ଗରହିତେ । ଓହୀଳିତେତି ୱିସେସତୋ ଗରହିତେ । ଉଞ୍ଞାତେତି ଲାମକଭାୱେନ ଞାତେ । ଅୱଞ୍ଞାତେତି ୱିସେସତୋ ଲାମକଭାୱେନ ୱିଦିତେ । ଅମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅମୋହୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତୋ କଥିତୋ, ତେନ ଚ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକେ ଦସ୍ସେତି । ତବ୍ବିପରୀତେତି ତସ୍ସ ହୀଳିତାଦିଭାୱସ୍ସ ୱିପରୀତେ, ଅହୀଳିତେ ଅନୋହୀଳିତେ ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଅନୱଞ୍ଞାତେ ଚିତ୍ତୀକତେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁୱଣ୍ଣେତି ସୁନ୍ଦରୱଣ୍ଣେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଅସୁନ୍ଦରୱଣ୍ଣେ । ସା ପନାୟଂ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣତା ୟଥାକ୍କମଂ କମ୍ମସ୍ସ ଅଦୋସଦୋସୂପନିସ୍ସୟତାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଅଦୋସୂପନିସ୍ସୟତା ଚ କମ୍ମସ୍ସ ମେତ୍ତାଦୀହି ପରିଭାୱିତସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିରୂପେ ୱିରୂପେତି ଇଦଂ ସଣ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଣ୍ଠାନୱଚନୋପି ହି ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ହୋତି ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ୱିୟ । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୁନ୍ଦରଂ ଗତିଂ ଗତା ସୁଗତାତି ଆହ ‘‘ସୁଗତିଗତେ’’ତି, ସୁଗତିଂ ଉପପନ୍ନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ସତ୍ତା ୱଦଞ୍ଞୂ ୱିଗତମଚ୍ଛେରା ଅଲୋଭୂପନିସ୍ସୟେନ କମ୍ମୁନା ସୁଗତା ସମିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଗତିଂ ଗତା ଦୁଗ୍ଗତାତି ଆହ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ’’ତି । ଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ସତ୍ତା ଲୁଦ୍ଧା ମଚ୍ଛରିନୋ ଲୋଭୂପନିସ୍ସୟେନ କମ୍ମୁନା ଦୁଗ୍ଗତା ଦୁରୂପା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନେ’’ତି । ଉପଚିତନ୍ତି ଫଲାୱହଭାୱେନ କତଂ । ୟଥା କତଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତଂ । ଚୱମାନେତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସୟମୁଖେନ ୱିସୟିବ୍ୟାପାରମାହ । ପୁରିମେହୀତି ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦିବ୍ବେନ…ପେ॰… ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମେହି ‘‘ଚୱମାନେ’’ତିଆଦୀହି ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାପନ ପଦେନାତି ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାମୀ’’ତି ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ । ପଜ୍ଜତି ଞାୟତି ଅତ୍ଥୋ ଇମିନାତି ହି ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ।

ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱମାନେତି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେନେୱ ଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋତି ନେରୟିକସତ୍ତେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ଠିତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ । ଏୱଂ ମନସି କରୋତୀତି ତେସଂ ନେରୟିକାନଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଞାତୁକାମତାୱସେନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିକମ୍ମୱସେନ ମନସି କରୋତି । କିଂ ନୁ ଖୋତିଆଦି ମନସିକାରୱିଧିଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ପନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ୟେସଂ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ପରିକମ୍ମଉପଚାରାନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁନାମକାନି କାମାୱଚରାନି, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ, ତତ୍ଥ ୟଂ ତେନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ତଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ୱିନା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ମହଗ୍ଗତଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ଦେୱାନଂ ଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନେରୟିକଦେୱଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆକଙ୍ଖମାନୋ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ଅଞ୍ଞଗତିକେସୁପି ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତିୟେୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦି, ‘‘ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି ଚ । ତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣମେତସ୍ସାତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ଫାରୁସକୱନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତଲତାୱନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।

ୟଥାଚିମସ୍ସାତି ୟଥା ଚ ଇମସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପୀତି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମାଭାୱଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ହି ଇମାନୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ନିରୟାଦିଅଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନେରୟିକାଦିକେ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତେହି ପୁବ୍ବେ ଆୟୂହିତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟାଦିକଂ କମ୍ମଂ ତାଦିସେନ ସମାଦାନେନ ତଜ୍ଜେନ ଚ ମନସିକାରେନ ପରିକ୍ଖତେ ଚିତ୍ତେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସମନନ୍ତରଂ ଅନାଗତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଞାତୁକାମୋ, ତଂ ତଂ ଓଦିସ୍ସ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତେନ ତେନ ଅତୀତେ ଏତରହି ୱା ଆୟୂହିତଂ ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ଦିସ୍ୱା ତେନ ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଂ ଅନାଗତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଞାତୁକାମୋ ତାଦିସେନ ସମାଦାନେନ ତଜ୍ଜେନ ଚ ମନସିକାରେନ ପରିକ୍ଖତେ ଚିତ୍ତେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି । ଏସ ନୟୋ ତତୋ ପରେସୁପି ଅତ୍ତଭାୱେସୁ । ଏତଂ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ନାମ । ୟସ୍ମା ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ ସତି ଏୱ ସିଜ୍ଝତି, ନାସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ।

କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି କାୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ଚୋପନକାୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ କତୁପଚିତଂ, ଅସତି ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦେ ୱିପାକାରହସଭାୱସ୍ସ ଅୱିଗଚ୍ଛନତୋ ସୋ ତେନ ସହିତୋୟେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସମନ୍ନାଗତାତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା’’ତି । ଅନତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱାତି ଏତେନ ମାତାପିତରୋ ୱିୟ ପୁତ୍ତାନଂ, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ୱିୟ ଚ ନିସ୍ସିତକାନଂ ଅତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା ଗରହକା ଉପୱାଦକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗୁଣପରିଧଂସନେନାତି ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଗୁଣାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନେନ, ୱିନାସନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନାପି ଉପୱାଦୋ ଗୁଣପରିଧଂସନମେୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଗୁଣାତି ପନେତ୍ଥ ଝାନାଦିୱିସେସା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତାତି ସୀଲପରିଧଂସନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ସମଣଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି । ସମଣଧମ୍ମୋତି ଚ ସୀଲସଂୟମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଜାନଂ ୱାତି ୟଂ ଉପୱଦତି, ତସ୍ସ ଅରିୟଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ୱା । ଅଜାନଂ ୱାତି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱା । ଜାନନାଜାନନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଅରିୟଭାୱୋ ଏୱ ପମାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟଥାପି ଅରିୟୂପୱାଦୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅରିୟୋତି ପନ ଅଜାନତୋ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ଅରିୟଗୁଣଭାୱଂ ପୱେଦେନ୍ତସ୍ସ ଗୁଣପରିଧଂସନଂ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଅରିୟୂପୱାଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଭାରିୟଂ କମ୍ମନ୍ତି ଆନନ୍ତରିୟସଦିସତ୍ତା ଭାରିୟଂ କମ୍ମଂ, ସତେକିଚ୍ଛଂ ପନ ହୋତି ଖମାପନେନ, ନ ଆନନ୍ତରିୟଂ ୱିୟ ଅତେକିଚ୍ଛଂ ।

ତସ୍ସଚ ଆୱିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଭାରିୟାଦିସଭାୱସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥଂ । ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛୀତି ତଂ ଥେରଂ, ତଂ ୱା କିରିୟଂ ଜିଗୁଚ୍ଛି । ଅତିଚ୍ଛାତୋତି ଅତିୱିୟ ଖୁଦାଭିଭୂତୋ । ମହଲ୍ଲକୋତି ସମଣାନଂ ସାରୁପ୍ପମସାରୁପ୍ପଂ, ଲୋକସମୁଦାଚାରମତ୍ତଂ ୱା ନ ଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ଗରହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବକଂ ଅକାସୀତି ‘‘ସମଣେନ ନାମ ଏୱଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ମୟଂ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ଥେରୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ ଆୱୁସୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଇତରୋପି ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଥେରୋ ତଂ କରୁଣାୟମାନୋ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ତୟା ଉପୱଦିତୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଆୱି ଅକାସି । ତେନସ୍ସ ତଂ ପାକତିକଂ ଅହୋସୀତି ତେନ ଅସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ମଗ୍ଗାୱରଣଂ ନାହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେୱ ପନ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ଅପାୟଗାମୀନଂ ସୁପ୍ପହୀନଭାୱତୋ ସଗ୍ଗାୱରଣମସ୍ସ କାତୁମସମତ୍ଥମେୱ ତଂ କମ୍ମଂ । ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଖମାପେତବ୍ବୋ’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଦୋସେନପି ନକ୍ଖମନ୍ତି, ସେସଅରିୟା ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସଂୱରଣତ୍ଥାୟ ନ ଖମାପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚେ ସୋ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି । ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ଠିତକେନେୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସଚେ ଦିସାପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ସୟଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେ ୱା ପେସେତ୍ୱା ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନାପି ଗନ୍ତୁଂ, ନ ପେସେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି, ୟେ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ନୱକତରା ହୋନ୍ତି, ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ସଚେ ୱୁଡ୍ଢତରା, ୱୁଡ୍ଢେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଂ ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ଖମତୁ ମେ ସୋ ଆୟସ୍ମା’ତି ୱତ୍ୱା ଖମାପେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମୁଖା ଅଖମନ୍ତେପି ଏତଦେୱ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଇଦଂ ପନ ପରମ୍ପି ତତ୍ଥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧) ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସଚେ ଏକଚାରିକଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ନେୱସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ନ ଗତଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏକସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଂ ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ଅନୁସ୍ସରତୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ହୋତି, କିଂ କରୋମୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୋ ୱକ୍ଖତି ‘ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଥେରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଖମତି, ଚିତ୍ତଂ ୱୂପସମେଥା’ତି । ତେନପି ଅରିୟସ୍ସ ଗତଦିସାଭିମୁଖେନ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘ଖମତୂ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ପରିନିବ୍ବୁତମଞ୍ଚଟ୍ଠାନନ୍ତି ପୂଜାକରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପାକତିକମେୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ କତେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତୀତି ତଂ କମ୍ମଂ ସଗ୍ଗାୱରଣଂ ମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଚରିୟାପିଟକେ ମାତଙ୍ଗଚରିତସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୪) –

‘‘ପାରମିତାପରିଭାୱନସମିଦ୍ଧାହି ନାନାସମାପତ୍ତିୱିହାରପରିପୂରିତାହି ସୀଲଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାହି ସୁସଙ୍ଖତସନ୍ତାନେ ମହାକରୁଣାଧିୱାସେ ମହାସତ୍ତେ ଅରିୟୂପୱାଦକମ୍ମଅଭିସପସଙ୍ଖାତଂ ଫରୁସୱଚନଂ ସଂୟୁତ୍ତଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଖେତ୍ତୱିସେସଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟଫରୁସତାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ହୁତ୍ୱା ସଚେ ସୋ ମହାସତ୍ତଂ ନ ଖମାପେତି, ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ୱିପଚ୍ଚନସଭାୱଂ ଜାତଂ । ଖମାପିତେ ପନ ମହାସତ୍ତେ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପାକସ୍ସ ପଟିବାହିତତ୍ତା ଅୱିପାକଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜି ଅହୋସିକମ୍ମଭାୱତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟୂପୱାଦପାପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମତା’’ତି –

ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ଖମାପିତେ ତଂ କମ୍ମଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପାକସ୍ସ ପଟିବାହିତତ୍ତା ଅହୋସିକମ୍ମଭାୱେନ ଅୱିପାକଧମ୍ମତଂ ଆପନ୍ନନ୍ତି ନେୱ ସଗ୍ଗାୱରଣଂ ନ ମୋକ୍ଖାୱରଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ୱିପରୀତଂ ଦସ୍ସନମେତେସନ୍ତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା। ସମାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାଦାନାନି, କମ୍ମାନି ସମାଦାନାନି ୟେସଂ ତେ କମ୍ମସମାଦାନା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କମ୍ମସମାଦାନା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା, ହେତୁଅତ୍ଥଂ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରେ କମ୍ମେସୁ ସମାଦାପକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା। ତୟିମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟେ ଚ…ପେ॰… ସମାଦପେନ୍ତି, ତେପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦି ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ସୀଲାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ହି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଏକଂସିକା ଅଞ୍ଞାରାଧନା, ଇତରେସଂ ଅନେକଂସିକା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମ୍ପଦା, ନିପ୍ଫତ୍ତି, ଏୱଂ ଅୱିରଜ୍ଝନକନିପ୍ଫତ୍ତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ତଂ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀ, ଏୱମିଦମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ୟଥା ହି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଏୱମେତଂ ଇମସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ନିରୟେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସକଲସ୍ମିଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନ ଇମାୟ ଉପମାୟ ଗାଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଉପମା ଅତ୍ଥି । ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟାତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୯) ଅରିୟୂପୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱାଚଂ ପଜହତି ନାମ, ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ପଜହତି ନାମ, ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପିଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଜହନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି ନାମ । ତଥା ଅକରୋନ୍ତୋ ନେୱ ପଜହତି ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି । ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେତି ୟଥା ନିରୟପାଲେହି ଆହରିତ୍ୱା ନିରୟେ ଠପିତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ ଠପିତୋୟେୱ, ନାସ୍ସ ନିରୟୂପପତ୍ତିୟା କୋଚି ୱିବନ୍ଧୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୁତ୍ତି – ନିରୟୂପଗୋ ଅରିୟୂପୱାଦୀ ତଦାଦାୟକସ୍ସ ଅୱିଜହନତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟା’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନେନ ତଦାଦାୟକସ୍ସ ଅପ୍ପହାନେନେୱ ଅରିୟୂପୱାଦୋ ଅନ୍ତରାୟିକୋ ଅନତ୍ଥାୱହୋୱ, ପହାନେନ ପନ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ଖମାପନେନ ନ ଅନ୍ତରାୟିକୋ ଅନତ୍ଥାୱହୋ ୟଥା ତଂ ୱୁଟ୍ଠିତା ଦେସିତା ଚ ଆପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ପାପଂ ନତ୍ଥି, ୟତୋ ସଂସାରଖାଣୁଭାୱୋପି ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ।

‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୋ ତିଟ୍ଠତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧. ୧୪୭), ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ଇଧ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା’’ତି । ଅୱୀତରାଗସ୍ସ ମରଣତୋ ପରଂ ନାମ ଭୱନ୍ତରୂପାଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ’’ତି । ୟେନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦେନେୱ କାୟୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା’’ତି । ଏତି ଇମସ୍ମା ସୁଖନ୍ତି ଅୟୋ, ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା’’ତି । ଆୟନ୍ତି ଏତସ୍ମା ସୁଖାନୀତି ଆୟୋ, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁଖସାଧନଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତି । ୱିୱସାତି କମ୍ମସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱିଗତୋ ୱସୋ ଏତେସନ୍ତି ୱିୱସା, ଅୱସୱତ୍ତିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ଅୟୋ, ଅସ୍ସାଦୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋ’’ତି ।

ନାଗରାଜାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅସୁରସଦିସନ୍ତି ପେତାସୁରସଦିସଂ । ସୋ ହୀତି ସୋ ଅସୁରକାୟୋ । ସବ୍ବସମୁସ୍ସୟେହୀତି ସବ୍ବେହି ସମ୍ପତ୍ତିସମୁସ୍ସୟେହି, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିରାସିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନାତି ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, ସୋଭନଂ ୱା ଚରିତଂ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତାତି ସୁଚରିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନାତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପରିୟାୟେନ । ‘‘ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୮୩) ୱଚନତୋ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସୁଗତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥା

୧୪.ୱିପସ୍ସନାପାଦକନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୱିପସ୍ସନା ଚ ତିୱିଧା ୱିପସ୍ସକପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚିନ୍ତାମୟଞାଣସଂୱଦ୍ଧିତତ୍ତା ସୟମ୍ଭୂଞାଣଭୂତା, ଇତରେସଂ ସୁତମୟଞାଣସଂୱଦ୍ଧିତତ୍ତା ପରୋପଦେସସମ୍ଭୂତା । ସା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅୱସେସରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ଅନେକଧା ଅରୂପମୁଖୱସେନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନଂ ଅଞ୍ଞତରମୁଖୱସେନ ଅନେକଧାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ନାନାନୟତୋ ୱିଭାୱିତା । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ପଭେଦଗମନତୋ ନାନାନୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମତରଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ହୋତି । ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ମହାୱଜିରଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସପଭେଦସ୍ସ ପାଦକଭାୱେନ ସମାପଜ୍ଜିୟମାନା ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ଦେୱସିକଂ ସତ୍ଥୁ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସ୍ୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୁସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅତ୍ଥିକେହି ତତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଆସୱାନଂ ଖେପନତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ର ଚେତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଖୟେତି ଚ ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ନ ୱିସୟେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଆହ । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ ତଦା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋତି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନାତି ସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୋତି ଚ ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସରୂପାଦିପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତିକନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ । ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣଭୂତଂ ଆଗମ୍ମ । ତଦୁଭୟୱତୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପତ୍ତି ତଦୁଭୟସ୍ସ ପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ୱାତି ୱା ପାପୁଣନହେତୁ । ଅପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ତେ ୱା ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ । ତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ । ସମ୍ପାପକନ୍ତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ପାପକଂ ।

କିଲେସୱସେନାତି ଆସୱସଙ୍ଖାତକିଲେସୱସେନ । ୟସ୍ମା ଆସୱାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାୟୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ସେସସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ତଂସମୁଦୟାଦିପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟାୟତୋ’’ତି । ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଚ୍ଚାନୀତି ୟୋଜନା । ଆସୱାନଂୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଗହଣଂ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ହି ଆସୱୱିମୁତ୍ତିସୀସେନେୱ ସବ୍ବସଂକିଲେସୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତିଆଦିନା ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ ଇଧ କଥିତୋତି ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ତଦା ଅତୀତକାଲିକତ୍ତା ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ଅଭିସମୟକାଲେ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସୋ ଚ କାମଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପରଂ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଅତୀତକାଲିକୋ ଏୱ, ସବ୍ବପଠମଂ ପନସ୍ସ ଅତୀତକାଲିକତ୍ତଂ ଫଲକ୍ଖଣେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ୱା ହେତୁନିଦ୍ଦେସୋୟଂ । ଜାନନହେତୁ ଦସ୍ସନହେତୁ କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ୟୋଜନା । ଭୱାସୱଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିୟ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାପି ସମୱରୋଧୋତି ଦିଟ୍ଠାସୱସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ଜାନାତି, ୟସ୍ମା ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହି ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତିଆଦିଂ ପଜାନାତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀତି ଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମି’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ । ଭୂମିନ୍ତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କତମା ପନା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନା କତା, ତଂ ପକାସେତ୍ୱା ପରିହାରଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣାତି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ନ ଖୀଣାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା’’ତି । ନ ଅନାଗତା ଅସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣାତି ୟୋଜନା । ନ ଅନାଗତାତି ଚ ଅନାଗତତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଲେସେନ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ହି ପୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତି, ନାୱିଜ୍ଜମାନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନାଗତୱିସେସୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ଚ ଖେପନେ ୱାୟାମୋପି ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ୟା ପନା’’ତି ହି ଆଦିନା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅନାଗତଜାତିୟା ଏୱ ହେତୁୱିନାସନଦ୍ୱାରେନ ଖୀଣଭାୱୋ ପକାସୀୟତି । ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୂତି ଭୱତ୍ତୟଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୱସେସତୋ ଜାତିୟା ଖୀଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଜାତିଂ । ସୋତି ଭଗୱା ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନାମ ଇଧ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାନୁଗୁଣା ପୱତ୍ତି, ଇତରସଚ୍ଚେସୁ ଚ ନେସଂ ପହାନାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତି ପାକଟା ଏୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନା’’ତି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇମେ ପକାରା ଇତ୍ଥଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ପନ ପକାରା ଅରିୟମଗ୍ଗବ୍ୟାପାରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଦୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟା’’ତି । ତେ ହି ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପରିଞ୍ଞାଦୀସୁ ଚ ପହାନମେୱ ପଧାନଂ, ତଦତ୍ଥତ୍ତାୟ ଇତରେସନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା’’ତି । ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାୟମପରୋ ନୟୋ – ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ତେନାୟମତ୍ଥୋ – ଇତ୍ଥତ୍ତାୟ ଇତ୍ଥମ୍ଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ଇମେ ପନ ଚରିମତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟ । ଅପରିଞ୍ଞାତମୂଲକା ହି ପତିଟ୍ଠା । ୟଥାହ ‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହା, ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬; ମହାନି॰ ୭) । ତେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ।

ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ନ ପଠମଦୁତିୟଞାଣଦ୍ୱୟାଧିଗମଂ ୱିୟ କେୱଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ସରୂପତୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତମେୱାତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋତି ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଠମୱିଜ୍ଜାୟ ଜାତୋୟେୱ ପୁରେଜାତସ୍ସ ସହଜାତସ୍ସ ୱା ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଡ୍ଢୋ ମହଲ୍ଲକୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତି ଅତୀତାରମ୍ମଣସଭାଗତାୟ ତବ୍ଭାୱୀଭାୱତୋ ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣଂ ପକାସେତ୍ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତି ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଙ୍ଖାତେ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣତ୍ତା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହିୟେୱ ଚ ଠିତସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସିଦ୍ଧିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ସପରିଭଣ୍ଡେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସୋ ଚ ଅନାଗତଂସୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଂ, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣଂ। ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାଧିଗମେନେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ସେସାସାଧାରଣଞାଣଦସବଲଞାଣଆୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାଦୀନମ୍ପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଇଜ୍ଝନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟେନ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ପକାସେତ୍ୱା’’ତି ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦେସନାନୁମୋଦନକଥା

୧୫.ପୀତିୱିପ୍ଫାରପରିପୁଣ୍ଣଗତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ପୀତିଫରଣେନ ପରିପୁଣ୍ଣକାୟଚିତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୀସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୋଗତୋ ହି ସାମିଅତ୍ଥେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅତିକ୍କନ୍ତା, ୱିଗତାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରୋ ମନୋରମୋ, ତାଦିସୋ ଚ ସୁନ୍ଦରୋ ଭଦ୍ଦକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ କତମୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ୟସସାତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ପରିୱାରେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନୀୟେନ ଅଭିରୂପେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ଦସପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିରୂପେତି ଉଳାରରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନରୂପେ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମାତି ୱଚନଦ୍ୱୟସ୍ସ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଆମେଡିତୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସୟଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭୟେ କୋଧେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚୋରୋ ଚୋରୋ, ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୟେ ଆମେଡିତଂ । ‘‘ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହରା’’ତିଆଦୀସୁ କୋଧେ। ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପସଂସାୟଂ। ‘‘ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ, ଲୁନାହି ଲୁନାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୁରିତେ। ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀସୁ କୋତୂହଲେ। ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୪୪) ଅଚ୍ଛରେ। ‘‘ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ, ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ହାସେ। ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ, କହଂ ଏକପୁତ୍ତକା’’ତିଆଦୀସୁ ସୋକେ। ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦; ଚୂଳୱ॰ ୩୩୨) ପସାଦେ। ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ। ତେନ ଗରହଅସମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାପୋ ପାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗରହାୟଂ। ‘‘ଅଭିରୂପକ ଅଭିରୂପକା’’ତିଆଦୀସୁ ଅସମ୍ମାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନୟିଦଂ ଆମେଡିତୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି । ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୱସେନ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୋସନାସନତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନତୋ । ଗୁଣାଧିଗମନତୋତି ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ସମ୍ପାପନତୋ । ୟେ ଗୁଣେ ଦେସନା ଅଧିଗମେତି, ତେସୁ ପଧାନଭୂତା ଗୁଣା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ତେ ପଧାନଭୂତେ ଗୁଣେ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାଜନନତୋ ପଞ୍ଞାଜନନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାପମୁଖା ହି ଲୋକିୟା ଗୁଣା, ପଞ୍ଞାପମୁଖା ଲୋକୁତ୍ତରା । ସାତ୍ଥତୋତିଆଦୀସୁ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥତୋ, ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ। ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗତାୟ ଉତ୍ତାନପଦତୋ, ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱେନ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥତାୟ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ। ସିନିଦ୍ଧମୁଦୁମଧୁରସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗତାୟ କଣ୍ଣସୁଖତୋ, ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧପେମନୀୟତ୍ଥତାୟ ହଦୟଙ୍ଗମତୋ। ମାନାତିମାନୱିଧମନେନ ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ, ଥମ୍ଭସାରମ୍ଭନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ଅପରୱମ୍ଭନତୋ। ହିତାଧିପ୍ପାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରେସଂ ରାଗପରିଳାହାଦିୱୂପସମନେନ କରୁଣାସୀତଲତୋ, କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ। କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁତାୟ ଆପାଥରମଣୀୟତୋ, ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧସୁୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥତାୟ ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ। ଆପାଥରମଣୀୟତାୟ ଏୱ ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ, ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତାୟ ହିତଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଚ ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଂସାରଚକ୍କନିୱତ୍ତନତୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ମିଚ୍ଛାୱାଦୱିଧମନତୋ, ସମ୍ମାୱାଦପତିଟ୍ଠାପନତୋ, ଅକୁସଲମୂଲସମୁଦ୍ଧରଣତୋ, କୁସଲମୂଲସଂରୋପନତୋ, ଅପାୟଦ୍ୱାରପିଧାନତୋ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନତୋ, ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତନତୋତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଧୋମୁଖଠପିତନ୍ତି କେନଚି ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତଂ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତନ୍ତି ସଭାୱେନେୱ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ଜାତଂ । ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟାତି ୱିୱଟଂ କରେୟ୍ୟ । ହତ୍ଥେଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀନି ଅୱତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନିସ୍ସନ୍ଦେହଂ ଏସ ମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଦସ୍ସେୟ୍ୟ । କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀତି କାଳପକ୍ଖେ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀ । ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନାଧାରଭୂତଂ ଭାଜନଂ ଆଧାରଭାୱାପାଦନୱସେନ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତତାୟ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅଧୋମୁଖଠପିତତାୟ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ । କାମଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋପି ପଟିଚ୍ଛାଦକା ନୀୱରଣଭାୱତୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ସୱିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ସତ୍ତେ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନେନାତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ସବ୍ବୋ ଅପାୟଗାମିମଗ୍ଗୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ କୁଚ୍ଛିତୋ ମଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମା ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗୋ। ତେନେୱ ହି ତଦୁଭୟପଟିପକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସପ୍ପିଆଦିସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ପଦୀପୋ ନ ତଥା, ଉଜ୍ଜଲୋ ୟଥା ତେଲସନ୍ନିସ୍ସୟୋତି ତେଲପଜ୍ଜୋତଗ୍ଗହଣଂ । ଏତେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଏତେହି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୁକ୍କୁଜ୍ଜନପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିୱରଣାଦିଉପମୋପମିତବ୍ବପ୍ପକାରେହି, ଏତେହି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅରସରୂପତାଦୀନଂ ଅତ୍ତନି ଅଞ୍ଞଥା ପଟିପାଦନପରିୟାୟେହି ଅତ୍ତନୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୱିଭାୱନପରିୟାୟେହି ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୱିଭାୱନାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣୱିଭାୱନପରିୟାୟେହି ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋ’’ତି ।

ଦେସନାନୁମୋଦନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପସନ୍ନାକାରକଥା

ପସନ୍ନାକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି କାତବ୍ବଂ ସକ୍କାରଂ । ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ନାୟଂ ଗମିସଦ୍ଦୋ ନୀସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିକମ୍ମକୋ, ତସ୍ମା ୟଥା ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ‘‘ଗୋତମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସରଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ପରାୟଣ’’ନ୍ତି । ପରାୟଣଭାୱୋ ଚ ଅନତ୍ଥନିସେଧନେନ ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପାଦନେନ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଘସ୍ସ ତାତା ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତା’’ତି । ଅଘସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖତୋତି ୱଦନ୍ତି, ପାପତୋତି ପନ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନିସ୍ସକ୍କେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ସରଣନ୍ତି ଗମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଦଧିପ୍ପାୟେନ ଭଜନଂ ତଥା ଜାନନଂ ୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମୀତିଆଦୀସୁ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଭଜନଂ ୱା ସରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଉପସଙ୍କମନଂ, ସେୱନା ସନ୍ତିକାୱଚରତା, ପୟିରୁପାସନଂ ୱତ୍ତପ୍ପଟିୱତ୍ତକରଣେନ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅନଞ୍ଞସରଣତଂୟେୱ ଦୀପେତି । ଗଚ୍ଛାମୀତି ପଦସ୍ସ କଥଂ ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟେସଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଫଲଟ୍ଠା ଏୱ ଦସ୍ସିତା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚା’’ତି ଆହ । ନନୁ ଚ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଏୱ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଇତରେ ନିୟାମୋକ୍କମନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଏୱ ‘‘ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନେନ ହି ଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତସମ୍ଭୱୋ । ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସୁତ୍ତପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ୱା ଇମିନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ, ନିବ୍ବାନଂ ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟାତି ଉଭୟମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ତଥାପି ଅରିୟଫଲାନଂ ‘‘ୟସ୍ମା ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅୱୂପସନ୍ତାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚତାୟ ନିୟ୍ୟାନାନୁଗୁଣତାୟ ନିୟ୍ୟାନପରିୟୋସାନତାୟ ଚ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମସମଧିଗମହେତୁତାୟାତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି ଏୱ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଠାରୁଳ୍ହୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋତି କାମରାଗୋ ଭୱରାଗୋତି ଏୱମାଦିଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ରାଗୋ ୱିରଜ୍ଜତି ପହୀୟତି ଏତେନାତି ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲନ୍ତି ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ କଥିତଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲନ୍ତି ଅୱିରୋଧଦୀପନତୋ କେନଚି ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ, ଇଟ୍ଠଂ ପଣୀତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପଗୁଣରୂପେନ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା, ପକଟ୍ଠଗୁଣୱିଭାୱନତୋ ୱା ପଗୁଣଂ। ୟଥାହ ‘‘ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନଭାସିଂ, ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ମହାୱ॰ ୯) । ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତାତି ୟୋଜନା । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନାତି ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେହି ସୀଲେହି ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୀଲାନଞ୍ଚ ସଂହତଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂହତୋତି ଘଟିତୋ, ସମେତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦୂରେ ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସାମଗ୍ଗିୟା ସଂହତା ଏୱ । ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ଧମ୍ମଦସା ତେତି ପୁରିସୟୁଗଳୱସେନ ଚତ୍ତାରୋପି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅଟ୍ଠେୱ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସାୱିତାୟ ଧମ୍ମଦସା । ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ସରଣନ୍ତି ଗମନେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗମନେନ ଚ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି । ପଟିୱେଦେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ହଦୟଙ୍ଗତଂ ୱାଚାୟ ପୱେଦେସି ।

ପସନ୍ନାକାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସରଣଗମନକଥା

ସରଣଗମନସ୍ସ ୱିସୟପ୍ପଭେଦଫଲସଂକିଲେସଭେଦାନଂ ୱିୟ କତ୍ତୁ ଚ ୱିଭାୱନା ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୟ ହୋତୀତି ‘‘ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତେନ ୱିନା ସରଣଗମନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ସରଣନ୍ତି ପଦତ୍ଥତୋ ତାୱ ହିଂସତୀତି ସରଣଂ । ହିଂସତ୍ଥସ୍ସ ହି ସରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନେତଂ ପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ହନତି, ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରତନତ୍ତୟସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ। ଅଥ ୱା ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪) ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜନେନ ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନ ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଖୋ ପନ ପାପକୋ ୱିପାକୋ, ପାପକଂ ଅଭିସମ୍ପରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ଅନତ୍ଥତୋ ନିୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତି, ହିତାହିତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁକଂ ବ୍ୟସନଂ ଅପୱତ୍ତିକରଣେନ ୱିନାସେତି ବୁଦ୍ଧୋ । ଭୱକନ୍ତାରଉତ୍ତରଣେନ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତି, ଇତରୋ ଅସ୍ସାସଦାନେନ । ଅପ୍ପକାନମ୍ପି ଦାନୱସେନ ପୂଜାୱସେନ ଚ ଉପନୀତାନଂ ସକ୍କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତି ସଙ୍ଘୋ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଇମିନାପି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପରିୟାୟେନ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତରତନତ୍ତୟପସଆଦତଗ୍ଗରୁକତାହି ୱିଧୁତଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ମୋହଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିତାୟ ୱିହତକିଲେସୋ ତଦେୱ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଗତି ତାଣଂ ଲେଣନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସତ୍ତୋ ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ‘‘ଏତାନି ମେ ତୀଣି ରତନାନି ସରଣଂ, ଏତାନି ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପେତି ଭଜତି ସେୱତି ପୟିରୁପାସତି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାତି, ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ସରଣଂ, ସରଣଗମନଂ, ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇଦଂ ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦେ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଗମନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତି । ଅତ୍ଥତୋ ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଗମୋ ଏୱ ହି ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନଂ । ତତ୍ଥ ହି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନୋୟେୱ ସରଣଗମନତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପନ ସାୱକଗୋଚରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ, ତଥା ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି। ଇଜ୍ଝନ୍ତଞ୍ଚ ସହେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଲୋକିୟଂ ୱିୟ ପଟିପାଟିୟା ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ସରଣଗମନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ପନ ଅଧିଗତମେୱ ହୋତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଲୋକିୟୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି, ତେସଂ ଲୋକିୟମେୱ ସରଣଗମନଂ ସିୟା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧସ୍ସପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଲୋକିୟଂ ପନ ସରଣଗମନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଇଜ୍ଝତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଦସସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ’’ତି ଇମିନା ମାତାଦୀହି ଉସ୍ସାହିତଦାରକାଦୀନଂ ୱିୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସରଣଗମନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସରଣଗମନଂ ଦସ୍ସିତଂ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ଲୋକିୟାୱବୋଧୱସେନେୱ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଦସ୍ସନତୋ ।

ତୟିଦଂ ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ତପ୍ପରାୟଣତାୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ ପଣିପାତେନାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନଂ । ତପ୍ପରାୟଣତା ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପରାୟଣୋ ଧମ୍ମପରାୟଣୋ ସଙ୍ଘପରାୟଣୋତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ତପ୍ପରାୟଣଭାୱୋ । ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମୋ । ପଣିପାତୋ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ‘ଅହଂ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କରୋମୀ’ତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପରମନିପଚ୍ଚକାରୋ । ଇମେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ଗହିତଂୟେୱ ହୋତି ସରଣଗମନଂ ।

ଅପିଚ ‘‘ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଧମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋୟେୱ ମେ ଅତ୍ତା, ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ମେ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ମେ ସରଣଂ ଲେଣଂ ତାଣ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସାମି, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସାମି, ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସାମି, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସାମି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସାମି, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଏୱଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ଗାମା ଗାମଂ ପୁରା ପୁରଂ ।

ନମସ୍ସମାନୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତଂ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪) ।

‘‘ତେ ମୟଂ ୱିଚରିସ୍ସାମ, ଗାମା ଗାମଂ ନଗା ନଗଂ…ପେ॰… ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୨) –

ଏୱମ୍ପି ଆଳୱକସାତାଗିରହେମୱତାଦୀନଂ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ତପ୍ପରାୟଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନନୁ ଚେତେ ଆଳୱକାଦୟୋ ମଗ୍ଗେନେୱ ଆଗତସରଣଗମନା, କଥଂ ତେସଂ ତପ୍ପରାୟଣତାସରଣଗମନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ମଗ୍ଗେନାଗତସରଣଗମନେହିପି ‘‘ସୋହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି ଗାମା ଗାମ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪) ତେହି ତପ୍ପରାୟଣତାକାରସ୍ସ ପୱେଦିତତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେସୁ ସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦାନି ମୁଖେନ ଚ ପରିଚୁମ୍ବତି, ପାଣୀହି ଚ ପରିସମ୍ବାହତି, ନାମଞ୍ଚ ସାୱେତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୪) ଏୱମ୍ପି ପଣିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସୋ ପନେସ ଞାତିଭୟାଚରିୟଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାହେତୁକେନ ପଣିପାତେନ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ନ ଇତରେହି ଞାତିଭୟାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତେହି ତୀହି ପଣିପାତେହି । ସେଟ୍ଠୱସେନେୱ ହି ସରଣଂ ଗୟ୍ହତି, ସେଟ୍ଠୱସେନ ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟୋ ସାକିୟୋ ୱା କୋଲିୟୋ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ରାଜପୂଜିତୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୟେନ ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋପି ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି ଉଗ୍ଗହିତଂ ସରମାନୋ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ୱା –

‘‘ଏକେନ ଭୋଗଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମଂ ପୟୋଜୟେ ।

ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ନିଧାପେୟ୍ୟ, ଆପଦାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –

ଏୱରୂପିଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ଅନୁସାସନିଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ, ସମ୍ପରାୟିକଂ ପନ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱା ଅନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତମେୱ କରୋତି । ୟୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ତେନେୱ ଗହିତଂ ହୋତି ସରଣଂ ।

ଏୱଂ ଗହିତସରଣସ୍ସ ଚ ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେସୁ ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ଞାତିଂ ‘‘ଞାତକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋପି ସରଣଗମନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପବ୍ବଜିତଂ । ତଥା ରାଜାନଂ ଭୟୱସେନ ୱନ୍ଦତୋ । ସୋ ହି ରଟ୍ଠପୂଜିତତ୍ତା ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟାତି । ତଥା ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପସିକ୍ଖାପକଂ ତିତ୍ଥିୟମ୍ପି ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋପି ନ ଭିଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସରଣଗମନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସରଣଗମନଫଲକଥା

ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସକଲସ୍ସ ପନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଆନିସଂସଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ॥

‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ଅରିୟଞ୍ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୧୯୨) ।

ଅପିଚ ନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପଗମନାଦିୱସେନ ପେତସ୍ସ ଆନିସଂସଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପିତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଅରହନ୍ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୬) ।

ଲୋକିୟସ୍ସ ପନ ସରଣଗମନସ୍ସ ଭୱସମ୍ପଦାପି ଭୋଗସମ୍ପଦାପି ଫଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ,

ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ,

ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥(ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅସୀତିୟା ଦେୱତାସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମି…ପେ॰… ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଖୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏତଦୱୋଚ ‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧସରଣଗମନଂ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତି ଦିବ୍ବେନ ଆୟୁନା ଦିବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣେନ ସୁଖେନ ୟସେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ ଦିବ୍ବେହି ରୂପେହି ସଦ୍ଦେହି ଗନ୍ଧେହି ରସେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ।

ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଘେ ଚ ।

ଅପିଚ ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦିୱସେନପି ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱେଲାମସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ‘‘କରୀସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣାନଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିରୂପିୟପାତିକଂସପାତୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପିୟସୁୱଣ୍ଣହିରଞ୍ଞପୂରାନଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ଅସ୍ସସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ରଥସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ଧେନୁସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ପଲ୍ଲଙ୍କସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ୱତ୍ଥକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ଅପରିମାଣସ୍ସ ଚ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଭେଦସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ସତ୍ତମାସାଧିକାନି ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତୱେଲାମମହାଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ସତଂ ସୋତାପନ୍ନାନଂ ଦିନ୍ନଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସକଦାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅରହତୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହାରକରଣଂ, ତତୋ ସରଣଗମନଂ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତି ପକାସିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଂ, ଗହପତି, ୱେଲାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦାନଂ ଅଦାସି ମହାଦାନଂ, ୟୋ ଚେକଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) –

ଆଦି । ଏୱଂ ସରଣଗମନଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସରଣଗମନଫଲକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସରଣଗମନସଂକିଲେସଭେଦକଥା

ତତ୍ଥ ଚ ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦୀହି ସଂକିଲିସ୍ସତି, ନ ମହାଜୁତିକଂ, ନ ଉଜ୍ଜଲଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅପରିୟୋଦାତଂ ହୋତି, ନ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ ଅନୁଳାରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ଅଜାନନଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସଂସୟୋ । ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ନାମ ତସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ଅଗୁଣଭାୱପରିକପ୍ପନେନ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ସରଣଗମନସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଂକିଲେସୋ । ଲୋକିୟସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ଭେଦୋ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ଅତ୍ତନିୟ୍ୟାତନାଦୀହି ହୋତି, ସୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ ପନ କାଲକିରିୟାୟ ହୋତି । ଲୋକିୟଞ୍ହି ସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗହିତକାଲପରିଚ୍ଛେଦକଂ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଭେଦୋ, ସୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ନେୱତ୍ଥି ଭେଦୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସତୀତି । ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ଚ ଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱୋଦାନଂ ନ ଗହିତଂ, ନନୁ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାପି ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୟ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂ ପନ ସଂକିଲେସଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ଥତୋ ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ନ ଗହିତଂ । ୟାନି ହି ତେସଂ ସଂକିଲେସକାରଣାନି ଅଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ତେସଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନୁପ୍ପାଦନେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ପହାନେନ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ସରଣଂ ସରଣଗମନ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପପଞ୍ଚୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ସ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତପପଞ୍ଚସ୍ସ ଇଧ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ପନ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସରଣୱଣ୍ଣନତୋତି ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସରଣୱଣ୍ଣନତୋ ।

ସରଣଗମନସଂକିଲେସଭେଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥା

ଏୱଂଧାରେତୂତି ଏୱଂ ଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ମା କିଂଲକ୍ଖଣୋ ଉପାସକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମାତି ହେତୁପୁଚ୍ଛା । ତେନ କେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ଉପାସକସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅଭିଧେୟ୍ୟପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ତବ୍ଭାୱକାରଣଂ । କିମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି କୀଦିସଂ ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସୀଲଂ, କିତ୍ତକେନ ସୀଲେନାୟଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ଆଜୀୱୋତି କୋ ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । ସୋ ପନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ହୋତୀତି ସୋପି ୱିଭଜୀୟତି । କା ୱିପତ୍ତୀତି କସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଆଜୀୱସ୍ସ ୱା ୱିପତ୍ତି । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ହି ୱିଧି ୱା ପଟିସେଧୋ ୱା । ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି କଥଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କୋ ଉପାସକୋତି ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି ତିସରଣଂ ଗତୋ ଗହଟ୍ଠୋ । ସରଣଗମନମେୱ ହେତ୍ଥ କାରଣଂ, ନ ଜାତିଆଦିୱିସେସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି, ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।

କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ରତନତ୍ତୟଉପାସନତୋ । ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଆଦରଗାରୱବହୁମାନାଦିୟୋଗେନ ପୟିରୁପାସନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ହି ବୁଦ୍ଧଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ । ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ ।

କିମସ୍ସସୀଲନ୍ତି ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ । ୱେରମଣିୟୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ମନନତୋ ହନନତୋ ୱିନାସନତୋ ୱେରମଣିୟୋ ପଞ୍ଚ ୱିରତିୟୋ ୱିରତିପ୍ପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା, ମୁସାୱାଦା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।

କୋ ଆଜୀୱୋତି ପଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜା ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପଞ୍ଚିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା । କତମା ପଞ୍ଚ ? ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା ମଂସୱଣିଜ୍ଜା ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା ୱିସୱଣିଜ୍ଜା । ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜାତି ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ୱା କାରେତ୍ୱା ୱା ୟଥାକତଂ ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜାତି ମନୁସ୍ସୱିକ୍କୟୋ । ମଂସୱଣିଜ୍ଜାତି ସୂନକାରାଦୟୋ ୱିୟ ମିଗସୂକରାଦିକେ ପୋସେତ୍ୱା ମଂସଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍କୟୋ । ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମଜ୍ଜଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ୱିସୱଣିଜ୍ଜାତି ୱିସଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା ପରୋପରୋଧନିମିତ୍ତତାୟ ଅକରଣୀୟା ୱୁତ୍ତା, ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା ଅଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ, ମଂସୱିସୱଣିଜ୍ଜା ୱଧହେତୁତୋ, ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା ପମାଦଟ୍ଠାନତୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କା ୱିପତ୍ତୀତି ୟା ତସ୍ସେୱ ସୀଲସ୍ସ ଚ ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ୱିପତ୍ତି ଭେଦୋ କୋପୋ ପକୋପୋ ଚ, ଅୟମସ୍ସ ୱିପତ୍ତି । ଅପିଚ ୟାୟ ଏସ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଚେୱ ହୋତି ମଲଞ୍ଚ ପଟିକୁଟ୍ଠୋ ଚ, ସାପିସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲୋ ଚ ହୋତି ଉପାସକମଲଞ୍ଚ ଉପାସକପଟିକୁଟ୍ଠୋ ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହୋତି, କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତି, ନୋ କମ୍ମଂ, ଇତୋ ଚ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତି, ତତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉପାସକପଟିକୁଟ୍ଠୋତି ଉପାସକନିହୀନୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ କମ୍ମକମ୍ମଫଲେସୁ ଚ ସଦ୍ଧାୱିପରିୟାୟୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ। ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲୱିପତ୍ତିଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ। ‘‘ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିନା ଇଦଂ ନାମ ମଙ୍ଗଲଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତକୋତୂହଲସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ । ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତୀତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିଭେଦଂ ମଙ୍ଗଲମେୱ ପତ୍ତିୟାୟତି । ନୋ କମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତଂ ନୋ ପତ୍ତିୟାୟତି । ଇତୋବହିଦ୍ଧାତି ଇତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ବାହିରକସମୟେ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତୀତି ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣାରହସଞ୍ଞୀ ଗୱେସତି । ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀତି ଦାନମାନନାଦିକଂ କୁସଲକିରିୟଂ ପଠମତରଂ କରୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଅୟେସନପୁବ୍ବକାରେ ଏକଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା ।

କାସମ୍ପତ୍ତୀତି ସାୱ ତସ୍ସ ସୀଲସମ୍ପଦା ଚ ଆଜୀୱସମ୍ପଦା ଚ ସମ୍ପତ୍ତି, ୟେ ଚସ୍ସ ରତନଭାୱାଦିକରା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକରତନଞ୍ଚ ହୋତି ଉପାସକପଦୁମଞ୍ଚ ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକୋ ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୀଲୱା ହୋତି, ନ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେତି, ନୋ ମଙ୍ଗଲଂ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତି, ଇଧ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଉପାସକୋୱ ରତନଂ ଉପାସକରତନଂ, ଗୁଣସୋଭାକିତ୍ତିସଦ୍ଦସୁଗନ୍ଧତାହି ଉପାସକୋୱ ପଦୁମଂ ଉପାସକପଦୁମଂ, ତଥା ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱିପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଏୱମିଦଂ ‘‘କୋ ଉପାସକୋ’’ତିଆଦିକଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ପକିଣ୍ଣକସ୍ସ ଇଧ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ଅତିଭାରିୟକରଣତୋ’’ତିଆଦି ।

ଆଦିମ୍ହୀତି ଆଦିଅତ୍ଥେ । କୋଟିୟନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକୋଟିୟଂ । ୱିହାରଗ୍ଗେନାତି ଓୱରକକୋଟ୍ଠାସେନ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତାନଂ ଇଦଂ ପନସଫଲଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦିନା ତଂତଂୱସନଟ୍ଠାନକୋଟ୍ଠାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଜତନ୍ତି ଅଜ୍ଜ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପାଣେହି ଉପେତନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଆପାଣକୋଟିକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଜୀୱିତେନପହଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ପଟିପୂଜେନ୍ତୋ ସରଣଗମନଞ୍ଚ ରକ୍ଖାମୀତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅହଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପାଣେହି ଉପେତନ୍ତି ହି ୟାୱ ମେ ପାଣା ଧରନ୍ତି, ତାୱ ସରଣଂ ଉପେତଂ, ଉପେନ୍ତୋ ନ ୱାଚାମତ୍ତେନ ନ ଏକୱାରଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ପାଣାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପେତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଧିୱାସେତୂତି ସାଦିୟତୁ, ତଂ ପନ ସାଦିୟନଂ ମନସା ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂ’’ତି । କାୟଙ୍ଗନ୍ତି କାୟମେୱ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, କାୟସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଂ ସୀସାଦି କାୟଙ୍ଗଂ, ସୀସାଦି ସରୀରାୱୟୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱାଚଙ୍ଗନ୍ତି ‘‘ହୋତୁ ସାଧୂ’’ତି ଏୱମାଦିୱାଚାୟ ଅଙ୍ଗଂ ଅୱୟୱଂ । ୱାଚଙ୍ଗସ୍ସ ଚୋପନଂ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତନମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେୟେୱ । ଖନ୍ତିଂ ଚାରେତ୍ୱାତି ଖନ୍ତିଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା, ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଖନ୍ତିଂ ଧାରେତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୁଚିଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଧାରେତ୍ୱା ୱଚୀଭେଦେନ ଅପକାସେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କଥଂ ପନ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ଅଞ୍ଞାସି । ନ ହି ତେନ ସକ୍କା ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? କିଞ୍ଚାପି ତେନ ନ ସକ୍କା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତଥାପି ଆକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣକୁସଲତାୟ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଅନୁମାନତୋ ଅଞ୍ଞାସୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ମେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦି । ଆକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣକୁସଲତାୟାତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରୱିଜାନନେ ଛେକତାୟ, ଅଧିପ୍ପାୟୱିଜାନନେ କୁସଲତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ହତ୍ଥେସୁ ଦସନ୍ନଂ ନଖାନଂ ସମୋଧାନେନ ଏକୀଭାୱେନ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତଂ । ଅଞ୍ଜଲିନ୍ତି ହତ୍ଥପୁଟଂ । ପଟିମୁଖୋୟେୱାତି ଅଭିମୁଖୋୟେୱ, ନ ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ।

ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକଥା

୧୬.ସୁସସ୍ସକାଲେପୀତି ସମ୍ପନ୍ନସସ୍ସକାଲେପି । ଅତିସମଗ୍ଘେପୀତି ଅତିସୟେନ ଅପ୍ପଗ୍ଘେପି, ୟଦା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦତ୍ୱା ବହୁଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତାଦିସେ କାଲେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଲିଆଦି ଧଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ମୁଗ୍ଗମାସାଦି ଅପରଣ୍ଣଂ। ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତଂ ଈହିତଂ ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ମଜ୍ଝପଦଲୋପୀବାହିରତ୍ଥସମାସୋୟମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତଈହିତିକା’’ତି । ଈହନଂ ଈହିତନ୍ତି ଈହିତସଦ୍ଦୋୟଂ ଭାୱସାଧନୋତି ଆହ ‘‘ଈହିତଂ ନାମ ଇରିୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ଇରିୟାତି କିରିୟା । କସ୍ସ ପନେସା କିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଇରିୟା’’ତି, ଚିତ୍ତକିରିୟା ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଚିତ୍ତଈହା’’ତି । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଈହିତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଲଚ୍ଛାମ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲଚ୍ଛାମ ନୁ ଖୋତି ଇଦଂ ଦୁଗ୍ଗତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଜୀୱିତୁଂ ୱା ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ, ନୋତି ଇଦଂ ପନ ଇସ୍ସରାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖମାନାତି ୟାଚମାନା । ‘‘ଦୁହିତିକା’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଦୁ-ସଦ୍ଦାଦେସେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଈହିତଂ ଏତ୍ଥ ନ ସକ୍କା କୋଚି ପୟୋଗୋ ସୁଖେନ କାତୁନ୍ତି ଦୁହିତିକା, ଦୁକ୍କରଜୀୱିତପ୍ପୟୋଗାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁ-ସଦ୍ଦେ ୱା ଉକାରସ୍ସ ୱକାରଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ବ୍ୟାଧି ରୋଗୋତି ଏତାନି ‘‘ଆତୁରତା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱେୱଚନାନି । ତେନ ସେତଟ୍ଟିକା ନାମ ଏକା ରୋଗଜାତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ପନ ରୋଗୋ ପାଣକଦୋସେନ ସମ୍ଭୱତି । ଏକୋ କିର ପାଣକୋ ନାଳମଜ୍ଝଗତଂ ଗଣ୍ଠିଂ ୱିଜ୍ଝତି, ୟେନ ୱିଦ୍ଧତ୍ତା ନିକ୍ଖନ୍ତମ୍ପି ସାଲିସୀସଂ ଖୀରଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଛିନ୍ନଖୀର’’ନ୍ତିଆଦି ।

ୱୁତ୍ତସସ୍ସନ୍ତି ୱପିତସସ୍ସଂ । ତତ୍ଥାତି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ । ସଲାକାମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏତ୍ଥାତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା, ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ସଲାକା ଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୱାପିତଂ, ତଂ ସଲାକାମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି, ଫଲଂ ନ ଜାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ଇମିନା ‘‘ସଲାକାୱୁତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ନିପ୍ଫତ୍ତିଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ସଲାକାୟାତି ୱେଳୁୱିଲୀୱତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି କତସଲାକାୟ । ଧଞ୍ଞୱିକ୍କୟକାନଂ ସନ୍ତିକନ୍ତି ଧଞ୍ଞଂ ୱିକ୍କିଣନ୍ତୀତି ଧଞ୍ଞୱିକ୍କୟକା, ତେସଂ ସମୀପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୟକେସୂତି ଧଞ୍ଞଗଣ୍ହନକେସୁ । କିଣିତ୍ୱାତି ଗହେତ୍ୱା । ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେତି କୋଟ୍ଠାଗାରସ୍ସ ସମୀପଟ୍ଠାନେ, ଧଞ୍ଞମିନନଟ୍ଠାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ୱଣ୍ଣଜ୍ଝକ୍ଖନ୍ତି କହାପଣପରିକ୍ଖକଂ । ନସୁକରା ଉଞ୍ଛେନ ପଗ୍ଗହେନ ୟାପେତୁନ୍ତି ପଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ପଗ୍ଗହୋ, ପତ୍ତୋ । ତେନ ପଗ୍ଗହେନ ପତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ୟାପେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପଗ୍ଗହେନ ୟୋ ଉଞ୍ଛୋ’’ତିଆଦି । ନସୁକରାତି ସୁକରଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ନସୁକରା । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱାତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣହେତୁ । ହେତୁଅତ୍ଥେପି ହି ତ୍ୱାସଦ୍ଦମେକେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଉତ୍ତରାପଥତୋ ଆଗତା, ଉତ୍ତରାପଥୋ ୱା ନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି ଉତ୍ତରାପଥକାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଉତ୍ତରାହକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତରାପଥୱାସିକା’’ତିଆଦି । ‘‘ଉତ୍ତରାପଥକା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱା ପାଳିପାଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଉତ୍ତରଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆହରନ୍ତୀତି ଉତ୍ତରାହକା, ଉତ୍ତରଂ ୱା ଅଧିକଂ ଅଗ୍ଘଂ ନେନ୍ତୀତି ଉତ୍ତରାହକା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅସ୍ସାନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେତି ଅସ୍ସାନଂ ଆକରଟ୍ଠାନେ । ୱେରଞ୍ଜନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ମନ୍ଦିରନ୍ତି ଅସ୍ସସାଲଂ । ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାୟୋତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୂତି ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ କତତ୍ତା ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାୟୋତି ପାକଟା ଅହେସୁଂ । ଏୱଂ କତାନଞ୍ଚ ଅସ୍ସସାଲାନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅସ୍ସାନଂ ୱସନୋକାସୋ ଏକେକା ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦୀଘକାଲଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଖମା ନ ହୋନ୍ତି, ନ ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା ଅପ୍ପତିରୂପଦେସୋ, ଉତ୍ତରା ଦିସା ପତିରୂପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ନ ହି ତେ’’ତିଆଦି । ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣତୀରଜାତା ଦକ୍ଖିଣାପଥମନୁସ୍ସା। ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଂ ମମାୟନ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧମାମକା। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ପଟିୟାଦେତୁନ୍ତି ସମ୍ପାଦେତୁଂ । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତସଙ୍ଖେପେନାତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାକାରେନ । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତିଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥା ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୱା ସମୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ । ନନୁ ଚ ୱିହାରେ ନିସୀଦନ୍ତାପି ଅନ୍ତରୱାସକଂ ନିୱାସେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିୱାସେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନା’’ତିଆଦି । ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନକାଲେ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ପୁନ ଗାମପ୍ପୱେସନସମୟେ ଚାଲେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିୱାସନମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ତେ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱତ୍ଥା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ପତ୍ତଞ୍ଚ ଚୀୱରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା । ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ହତ୍ଥେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଧାରଣମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱମତ୍ଥୟୋଜନଂ କରୋତି ‘‘ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହୀ’’ତିଆଦିନା ।

ଗତଗତଟ୍ଠାନେତି ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାସୁ ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ଉଦୁକ୍ଖଲେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କସ୍ମା ପନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସୟମେୱ ଏୱଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, କିମେୱଂ ଲଦ୍ଧଂ କପ୍ପିୟକାରକେହି ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ପଚାପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱା ପଚିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଥେରାନଂ କୋଚି କପ୍ପିୟକାରକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଭାୱଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱଂ କାତୁଂ ସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅକପ୍ପିୟଭାୱମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଭାଜନାଦିପରିହରଣୱସେନ ବହୁଭଣ୍ଡିକତାୟ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତା’’ତି । ସକଂ ସକଂ ପଟିୱୀସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଂ । ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କାତି ସମଣଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିରୁସ୍ସାହା । ତଦୁପିୟନ୍ତି ତଦନୁରୂପଂ । ପିସତୀତି ଚୁଣ୍ଣେତି । ପୁଞ୍ଞଞାଣୱିସେସେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମସ୍ସ ମନାପତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞୱତା’’ତିଆଦି । ନନ୍ତି ନଂ ପତ୍ଥପୁଲକଂ । ‘‘ନ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଭଗୱତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣମ୍ପି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ‘‘ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ନେୱ ଲଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଦା ପନ ଥେରୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧୯-୨୨୩) – ଏକଦା କିର ଭଗୱା ନାଗସମାଲତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ପତ୍ତୋ । ଥେରୋ ମଗ୍ଗା ଉକ୍କମ୍ମ ‘‘ଭଗୱା ଅହଂ ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୁ, ଇମିନା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ହନ୍ଦ ଭଗୱା ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅହଂ ଇମିନା ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଛମାୟଂ ଠପେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଆହର ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ । ତସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇତରେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛତୋ ଚୋରା ପତ୍ତଚୀୱରଞ୍ଚେୱ ହରିଂସୁ, ସୀସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଭଗୱା ଦାନି ମେ ପଟିସରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଲୋହିତେନ ଗଳନ୍ତେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମି । ‘‘କିମିଦଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟି ଭିକ୍ଖୁ, ଏତଂ କାରଣଂୟେୱ ତେ ନିୱାରୟିମ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ସମସ୍ସାସେସି ।

ଏକଦା ପନ ଭଗୱା ମେଘିୟତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚୀନୱଂସମିଗଦାୟେ ଜନ୍ତୁଗାମଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ରାପି ମେଘିୟୋ ଜନ୍ତୁଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ନଦୀତୀରେ ପାସାଦିକଂ ଅମ୍ବୱନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅହଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅମ୍ବୱନେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱତା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିୱାରିୟମାନୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଅକୁସଲୱିତକ୍କେହି ଅନ୍ୱାସତ୍ତୋ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ତମ୍ପି ଭଗୱା ‘‘ଇଦମେୱ ତେ କାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖୟିତ୍ୱା ନିୱାରୟିମ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନିମ୍ହି ମହଲ୍ଲକୋ, ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛାମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ମୟ୍ହଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ମୟ୍ହଂ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜାନାଥା’’ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଉଦପାଦି । ଅଥାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେୟେୱ ପତ୍ଥୟମାନୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେସିଂ, ନନୁ ମାଦିସୋ ମହାପଞ୍ଞୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ୱଟ୍ଟତି, ଅହଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ଭଗୱା ‘‘ଅଲଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ତ୍ୱଂ ୱିହରସି, ଅସୁଞ୍ଞାୟେୱ ସା ଦିସା, ତୱ ଓୱାଦୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦସଦିସୋ, ନ ମେ ତୟା ଉପଟ୍ଠାକକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅସୀତିମହାସାୱକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସବ୍ବେ ଭଗୱା ପଟିକ୍ଖିପି ।

ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ତୁଣ୍ହୀୟେୱ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ୟାଚତି, ତ୍ୱମ୍ପି ୟାଚାହୀ’’ତି । ୟାଚିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆୱୁସୋ କୀଦିସଂ ହୋତି, କିଂ ମଂ ସତ୍ଥା ନ ପସ୍ସତି, ସଚେ ରୋଚେସ୍ସତି, ‘‘ଆନନ୍ଦୋ ମଂ ଉପଟ୍ଠାତୂ’’ତି ୱକ୍ଖତୀତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେନ ଉସ୍ସାହେତବ୍ବୋ, ସୟମେୱ ଜାନିତ୍ୱା ମଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଉଟ୍ଠେହି ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଦସବଲଂ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ୟାଚାହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପଟିକ୍ଖେପେ ଚ ଚତସ୍ସୋ ଚ ଆୟାଚନାତି ଅଟ୍ଠ ୱରେ ୟାଚି ।

ଚତ୍ତାରୋପଟିକ୍ଖେପା ନାମ ‘‘ସଚେ ମେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ପଣୀତଂ ଚୀୱରଂ ନ ଦସ୍ସତି, ପିଣ୍ଡପାତଂ ନ ଦସ୍ସତି, ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତୁଂ ନ ଦସ୍ସତି, ନିମନ୍ତନଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ଗମିସ୍ସତି, ଏୱାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କଂ ପନେତ୍ଥ, ଆନନ୍ଦ, ଆଦୀନୱଂ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆହ ‘‘ସଚାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି ଲଭିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ ‘ଆନନ୍ଦୋ ଦସବଲେନ ଲଦ୍ଧଂ ପଣୀତଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସତି, ଏକନିମନ୍ତନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏତଂ ଲାଭଂ ଲଭନ୍ତୋ ତଥାଗତଂ ଉପଟ୍ଠାତି, କୋ ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠହତୋ ଭାରୋ’’’ତି । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଟିକ୍ଖେପେ ୟାଚି ।

ଚତସ୍ସୋ ଆୟାଚନା ନାମ ‘‘ସଚେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ମୟା ଗହିତଂ ନିମନ୍ତନଂ ଗମିସ୍ସତି, ସଚାହଂ ତିରୋରଟ୍ଠା ତିରୋଜନପଦା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଆଗତପରିସଂ ଆଗତକ୍ଖଣେ ଏୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲଚ୍ଛାମି, ୟଦା ମେ କଙ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଲଚ୍ଛାମି, ତଥା ୟଂ ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ପରମ୍ମୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ କଥେସ୍ସତି, ଏୱାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କଂ ପନେତ୍ଥ, ଆନନ୍ଦ, ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆହ ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ସଦ୍ଧା କୁଲପୁତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଓକାସଂ ଅଲଭନ୍ତା ମଂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘ସ୍ୱେୱ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଘରେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’ତି । ସଚେ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ନ ଗମିସ୍ସତି, ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେୟେୱ ପରିସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କଙ୍ଖଞ୍ଚ ୱିନୋଦେତୁଂ ଓକାସଂ ନ ଲଚ୍ଛାମି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ ‘କିଂ ଆନନ୍ଦୋ ଦସବଲଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏତ୍ତକମ୍ପିସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଭଗୱା ନ କରୋତୀ’ତି । ଭଗୱତୋ ଚ ପରମ୍ମୁଖା ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ‘ଅୟଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଗାଥା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ଜାତକଂ କତ୍ଥ ଦେସିତ’ନ୍ତି । ସଚାହଂ ତଂ ନ ସମ୍ପାୟିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ ‘ଏତ୍ତକମ୍ପି, ଆୱୁସୋ, ନ ଜାନାସି, କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଛାୟା ୱିୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ୱିଜହନ୍ତୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଚିରଂ ୱିଚରୀ’ତି । ତେନାହଂ ପରମ୍ମୁଖା ଦେସିତସ୍ସପି ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁନ କଥନଂ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଆୟାଚନା ୟାଚି । ଭଗୱାପିସ୍ସ ଅଦାସି । ଏୱଂ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ଗହେତ୍ୱା ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ଅହୋସି ।

ତସ୍ସେୱ ଠାନନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପୂରିତାନଂ ପାରମୀନଂ ଫଲଂ ପାପୁଣି, ପାପୁଣିତ୍ୱା ଚ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହି । ଥେରୋ ହି ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦୁୱିଧେନ ଉଦକେନ ତିୱିଧେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ପାଦପରିକମ୍ମେନ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମେନ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନେନାତି ଏୱମାଦୀହି କିଚ୍ଚେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ୱେଲାୟ ସତ୍ଥୁ ଇଦଂ ନାମ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ନାମ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ ମହତିଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତିଂ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣଂ ନୱ ୱାରେ ଅନୁପରିୟାୟତି । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ସଚେ ମେ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, ଭଗୱତି ପକ୍କୋସନ୍ତେ ପଟିୱଚନଂ ଦାତୁଂ ନାହଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ହତ୍ଥେନ ନ ମୁଞ୍ଚତି, ଏୱମେତସ୍ସ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଲଦ୍ଧଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧା’’ତି । ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନିୟତୁପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅନିୟତୁପଟ୍ଠାକା ପନ ଭଗୱତୋ ପଠମବୋଧିୟଂ ବହୂ ଅହେସୁଂ, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଦାଚି ନାଗସମାଲତ୍ଥେରୋ’’ତିଆଦି । ଞାତି ଚ ସୋ ପସତ୍ଥତମଗୁଣୟୋଗତୋ ସେଟ୍ଠୋ ଚାତି ଞାତିସେଟ୍ଠୋ। ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅୟମେୱ ପତିରୂପୋତି ଆପଦାସୁ ଆମିସସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଦାନଂ ନାମ ଞାତକେନେୱ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମାରାୱଟ୍ଟନାୟାତି ମାରେନ କତଚିତ୍ତାୱଟ୍ଟନାୟ, ମାରାନୁଭାୱେନ ସଞ୍ଜାତଚିତ୍ତସମ୍ମୋହେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୋହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ…ପେ॰… ତମ୍ପି ମାରୋ ଆୱଟ୍ଟେୟ୍ୟାତି ଫୁସ୍ସସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ କତୁପଚିତସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ତଦା ଲଦ୍ଧୋକାସୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅପଦାନେ –

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସାହଂ ପାୱଚନେ, ସାୱକେ ପରିଭାସୟିଂ ।

ୟୱଂ ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥ, ମା ଚ ଭୁଞ୍ଜଥ ସାଲୟୋ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ତେମାସଂ ଖାଦିତଂ ୟୱଂ ।

ନିମନ୍ତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସିଂ ତଦା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୮-୮୯) ।

ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ପରିୟୋନଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ, ଅଭିଭୂତଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱଟ୍ଟିତପରିୟୋସାନେ ଆଗମିଂସୂତି ମାରେନ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗତେ ପଚ୍ଛା ଆଗମିଂସୁ । ଅୱିସହତାୟାତି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ । ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାୟାତି ପଚିତ୍ୱା ଅଭିହରିୟମାନଭିକ୍ଖାୟ । ନିବଦ୍ଧଦାନସ୍ସାତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସାମା’’ତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତଦାନସ୍ସ । ଅପ୍ପିତୱତ୍ଥସ୍ସାତି ‘‘ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱିହାରଂ ନେତ୍ୱା ଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁନୋ । ନ ୱିସହତୀତି ନ ସକ୍କୋତି । ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାସଙ୍ଖେପେନାତି ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାନୀହାରେନ। ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ବ୍ୟାମମତ୍ତାୟ ପଭାୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ଚ ନିପ୍ପଭାକରଣଂ ଅନ୍ତରାୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଦେୱବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ହୀ’’ତିଆଦି । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାପ୍ପଦେସଂ ପତ୍ୱା’’ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ନାମ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ଆୱରଣଂ ।

ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଭଗୱା ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦନ୍ତି କିଂ ସୟମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୀତି ଚେତି ଆହ ‘‘ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ପୟୋଜନସାଧକଂ । ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତେତି ଅନତ୍ଥନିସ୍ସିତେ ୱଚନେ । ଘାତାପେକ୍ଖଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ୟେନ ଘାତୋ ନିପ୍ଫାଦୀୟତି, ତସ୍ସେୱ ତେନ ଘାତୋ କତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେନେୱ ତାଦିସସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଘାତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱଚନସ୍ସ ଚ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ତମ୍ମୂଲକିଲେସାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଆକରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପତାୟ ସମରିୟାଦଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ଫଲଂ ନିପ୍ଫତ୍ତେତୀତି ଆକାରୋ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆକାରେହୀତି କାରଣେହୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ । ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱୀତିକ୍କମଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା କତୱୀତିକ୍କମଂ ପକାସେତ୍ୱା, ୱୀତିକ୍କମପ୍ପକାସନଞ୍ଚ କିମତ୍ଥମିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଅନୁଜାନନତ୍ଥଂ ।

ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ନ କିଞ୍ଚି ଏତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ସାଧୁ ସାଧୂତି ଇଦଂ ପସଂସାୟଂ ଆମେଡିତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସମ୍ପହଂସେନ୍ତୋ’’ତି । ଦ୍ୱୀସୁ ଆକାରେସୂତି ଧମ୍ମଦେସନସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କାରଣେସୁ । ଏକଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଧମ୍ମଂ ୱା ଦେସେସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତକାରଣଂ ଗହେତ୍ୱା । ଏୱଂଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖେନ ଲଭିତବ୍ବା ଭିକ୍ଖା ଏତ୍ଥାତି ଏୱଂଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ କାଲେ, ଦେସେ ୱା । ଦୁଲ୍ଲଭପିଣ୍ଡେତି ଏତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଦୀପନଂ । ଭାଜନାଦିପରିହରଣୱସେନ ବହୁଭଣ୍ଡିକତାୟ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମାୟ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତାୟା’’ତି । ଏତ୍ତକମେୱ ଅଲଂ ୟାପେତୁନ୍ତି ଉତ୍ତରି ପତ୍ଥନାଭାୱତୋ ପନ ‘‘ଇମିନା ଚ ସଲ୍ଲେଖେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ୱିଜିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ଭିକ୍ଖାନଂ ଅଭାୱୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ‘‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଭିକ୍ଖାଭାୱୋୟେୱ ହି ତଂନିମିତ୍ତଚିତ୍ତୱିଘାତାନଂ ଅଭାୱତୋ ଭିକ୍ଖୂହି ୱିଜିତୋ ୱସେ ୱତ୍ତିତୋ । ଲୋଭୋ ୱିଜିତୋତି ଆମିସହେତୁ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱସ୍ସଚ୍ଛେଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଲୋଲୁପ୍ପାଦୋପି ତେସଂ ନାହୋସୀତି ଆମିସଲୋଲତାସଙ୍ଖାତୋ ଲୋଭୋ ୱିଜିତୋ । ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ୱିଜିତୋତି ‘‘ଆମିସହେତୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପ୍ପକାସନୱସେନ ଗୁଣୱଣିଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଇଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ୱିଜିତୋ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତସ୍ସପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚିନ୍ତା ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନପ୍ପୁନାନୁସୋଚନୱସେନ ପନ ଚିତ୍ତପୀଳାପି ନାହୋସୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଘାତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱାତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟୱସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହି ଅରୁଣୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ କତୋ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚୱସେନପି କତ୍ଥଚି ଅଗତତ୍ତା । ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚୱସେନ ୱିପ୍ପୱାସଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୱୋହାରୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୯) ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତକରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଅନିମନ୍ତିତେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତାହକରଣୀୟମେୱ ୱିଭତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ କତୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ସତ୍ତାହକରଣୀୟୱସେନ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ କଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲସଙ୍ଖାତେ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣେ ସତି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦସ୍ସପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟତ୍ଥ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣଂ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦାଧିକାରେ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସ୍ସୂପଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗାମୋ ଚୋରେହି ୱୁଟ୍ଠାସି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ଗାମୋ ତେନ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୧) –

ଏତ୍ଥ ‘‘ସଚେ ଗାମୋ ଅୱିଦୂରଗତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ୱିହାରମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦୂରଗତୋ, ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ । ନ ସକ୍କା ଚେ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ସଭାଗଟ୍ଠାନେ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୧) ଇମିନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନପି ସଂସନ୍ଦନତୋ । ତଥା ହି ଗାମେ ୱୁଟ୍ଠିତେ ଭିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେପି ଅନାପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ଗାମୋ ତେନ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱୋ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଚେ ଦୂରଗତୋ, ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୧) ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକାରଣେ ସତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସାଧେତି ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ କେନଚି –

‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ନ କତୋତି ୱୁତ୍ତଂ କିର ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତସ୍ମା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦସ୍ସ କାରଣେ ସତି ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକେ । ୱିନୟଧରା ପନ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ତଂ ପନ ସୟଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପରେସଂ ମୋହୁପ୍ପାଦନମତ୍ତଂ । ନ ହି ୱିନୟଧରାନଂ ଅନିଚ୍ଛାୟ କାରଣଂ ଦିସ୍ସତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ୟୁତ୍ତିଅଭାୱତୋ ଚ । ୟଞ୍ହି କାରଣଂ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେପି ଅନାପତ୍ତିଂ ସାଧେତି, ତସ୍ମିଂ ସତି ୱିନା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦଂ ସତ୍ତାହକିଚ୍ଚେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କା ନାମ ୟୁତ୍ତି । ‘‘ପଚ୍ଛିମିକାୟ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଇଦଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁରୂପପରିୱିତକ୍କନପଅଦୀପନଂ, ନ ପନ ୱିସେସତ୍ଥପରିଦୀପନଂ । ତଥା ହି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖତାୟ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦକରଣସବ୍ଭାୱତୋ ପୁରିମିକାୟ ତାୱ ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦେପି ଅନାପତ୍ତି । ପଚ୍ଛିମିକାୟଂ ଅନୁପଗନ୍ତୁକାମତାୟ ଗମନେପି ନତ୍ଥି ଦୋସୋ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସସ୍ସ ଅସମ୍ପତ୍ତଭାୱତୋ ।

ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଗୁଣେ ସମ୍ଭାୱନୱସେନ ନ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ପକାସେତ୍ୱାତି ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନାଦିଗୁଣୱସେନ ପକାସେତ୍ୱା । ‘‘ପଚ୍ଛା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାମା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁଚ୍ଛିପଟିଜଗ୍ଗନେ ସତି ତଥାପୱତ୍ତଇଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ ପୁନ ୱାୟମିତ୍ୱା ସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାମା’’ତି ।

କିଂ ଇଦନ୍ତି ଗରହଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସାଲିତଣ୍ଡୁଲେହି ସମ୍ପାଦିତଂ ମଂସେନ ଉପସିତ୍ତଂ ଓଦନଂ ସାଲିମଂସୋଦନଂ। ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ଅୱଞ୍ଞାତକରଣୱସେନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞିସ୍ସତି, ଲାମକଂ ନିହୀନଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ତେନାହ ‘‘ଓଞ୍ଞାତଂ ଅୱଞ୍ଞାତଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି । ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ନିହୀନଂ କତ୍ୱା ଞାତଂ ଓଞ୍ଞାତଂ। ଅୱଞ୍ଞାତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସ୍ୱାୟନ୍ତି ସୋ ଅୟଂ ଜନପଦୋ । ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ପୂରିତାୟ ସୁଦୁକ୍କରାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା । ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟାତି ତୁମ୍ହାକଂ ଇମଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛପଟିପଦଂ ନିସ୍ସାୟ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସଙ୍ଖାତାତି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ତୁମ୍ହାକଂ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓମାନନ୍ତି ଅତିମାନଂ । ଅତିମାନୋୟେୱ ହେତ୍ଥ ନିହୀନତାୟ ‘‘ଓମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ହୀଳେତ୍ୱା ମଞ୍ଞନଂ । ତୁମ୍ହେହି, ଆନନ୍ଦ, ସପ୍ପୁରିସେହି ୱିଜିତଂ ସାଲିମଂସୋଦନଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପାଳିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତେନେୱ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ସାଲିମଂସୋଦନପତ୍ଥନାୟ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଚ ତୁମ୍ହେହି ୱିଜିତଂ ଅଭିଭୂତଂ ସାଲିମଂସୋଦନଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ତତ୍ଥ ପତ୍ଥନଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ।

ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ସୀହନାଦକଥା

୧୭. ଆୟସ୍ମାତି ୱା ଦେୱାନଂପିୟାତି ୱା ଭଦ୍ରଭୱନ୍ତି ୱା ପିୟସମୁଦାଚାରୋ ଏସୋତି ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମାତିପିୟୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକା ହି ପରଂ ପିୟେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତା ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂପିୟା’’ତି ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମା’’ତି ୱା ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମୁଖା ସମ୍ବୋଧନୱସେନ ଆୱୁସୋତି, ତିରୋକ୍ଖଂ ଆୟସ୍ମାତି ଅୟମ୍ପି ସମୁଦାଚାରୋ । ତୟିଦଂ ପିୟୱଚନଂ ଗରୁଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗରୁଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସାଧିୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ଗୁଣମହତ୍ତତାୟ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, ନ ଚୂଳମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ଆହ ‘‘ମହା ଚ ସୋ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟା’’ତି । ପପ୍ପଟକୋଜନ୍ତି ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ ଉଦକଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତେ ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଉଦକୋଘେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ସଞ୍ଜାତକଦ୍ଦମପଟଲସଦିସଂ ଅତିମଧୁରପଥୱୀମଣ୍ଡଂ । ନ ମେ ତଂ ଅସ୍ସ ପତିରୂପନ୍ତି ତଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା କରଣଂ ନ ମେ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାପୁଚ୍ଛା କରୋନ୍ତେନ ଚ ୟଥା ଭଗୱା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ କିଞ୍ଚି ଅନାପୁଚ୍ଛା କରୋତି, ଏୱମହମ୍ପୀତି ଭଗୱତା ସମାନଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ମାନେନ କତଂ ୱିୟ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ ୱିୟ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ କତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ପରେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତାନଂ ୟୁଗଂ ୟୁଗଳଂ ସମାନଂ କତ୍ୱା ଗାହୋ, ତସ୍ସ ମମ ୱା କୋ ୱିସେସୋତି ଗହଣଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ।

ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ । ସା ପନେତ୍ଥ ରସସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ମଧୁରଂ ସାଦୁରସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତିୱିଧଞ୍ହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ପରିପୁଣ୍ଣସମଙ୍ଗୀମଧୁରୱସେନ । ତତ୍ଥ –

‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଲିକେଦାରଂ, ସୁୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି କୋସିୟ ।

ପଟିୱେଦେମି ତେ ବ୍ରହ୍ମେ, ନ ନେ ୱାରେତୁମୁସ୍ସହେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧) –

ଇଦଂ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ପରିପୁଣ୍ଣମ୍ପି ହି ସମନ୍ତତୋ ପନ୍ନଂ ପତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଇଦଂ ସମଙ୍ଗୀସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ସମଙ୍ଗୀପି ହି ସମ୍ମଦେୱ ପନ୍ନୋ ଗତୋ ଉପଗତୋତି ସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତତ୍ରସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନଫଲୋ ଚ ଉପପନ୍ନଫଲୋ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୮) ଇଦଂ ମଧୁରସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ମଧୁରସମ୍ପନ୍ନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପପନ୍ନଫଲୋତି ବହୁଫଲୋ । ଅସ୍ସାତି ପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲସ୍ସ । ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଉପମାୟ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅନୀଳକନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସଂ । ନିଦ୍ଦୋସତା ଚେତ୍ଥ ମକ୍ଖିକାଦିରହିତତାୟାତି ଆହ ‘‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ମକ୍ଖିକାତି ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ । ମକ୍ଖିକାସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ମକ୍ଖିକଣ୍ଡକମ୍ପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକନ୍ତି ଇମସ୍ସେୱତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଣ୍ଡକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମକ୍ଖିକାହି ତାସଂ ଅଣ୍ଡକେହି ଚ ୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି ‘‘ମକ୍ଖିକାନଂ ଅଣ୍ଡାନି ମକ୍ଖିକଣ୍ଡାନି, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ମକ୍ଖିକଣ୍ଡାନୀତି ନିମ୍ମକ୍ଖିକଣ୍ଡନ୍ତି । ଇମିନା ମକ୍ଖିକାନଂ ଅଣ୍ଡେହି ରହିତତା ୱୁତ୍ତା, ‘ନିମ୍ମକ୍ଖିକ’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ମକ୍ଖିକାନଂୟେୱ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଏତଂ କିର ମଧୂତି ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାହି କତମଧୁ । ସବ୍ବମଧୂହୀତି ମହାମକ୍ଖିକଭମରମକ୍ଖିକାଦିକତେହି । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ସେଟ୍ଠନ୍ତି ପସତ୍ଥତମଂ । ସୁରସନ୍ତି ସୋଭନରସଂ । ଓଜୱନ୍ତନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମୋଜସମ୍ପନ୍ନଂ ।

ଆୟାଚନୱଚନମେତନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପହଂସନାଦିଅତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଏକଂ ହତ୍ଥନ୍ତି ଏକଂ ପାଣିତଲଂ । ‘‘ଅଭିନିମ୍ମିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ପଥୱୀସଦିସଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ପଥୱୀ, ଉଦାହୁ ନ ଅୟନ୍ତି ଇମିନା ନିମ୍ମିତପଥୱିୟା ପକତିପଥୱିୟା ଚ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ‘‘ଏସା ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ପଥୱୀ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞା’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତି । ନିବଦ୍ଧୱିପୁଲାଗମୋ ଗାମୋ ନିଗମୋ, ପୱତ୍ତିତମହାଆୟୋ ମହାଗାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ୱା ଏସ ୱିପଲ୍ଲାସୋତି ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ନିଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ପନେସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ’’ତି । ଇଦ୍ଧିବଲେନେୱ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥା ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଗରହନ୍ତାତି ସମ୍ମୁଖା ଗରହନ୍ତା । ଉପୱଦନ୍ତାତି ପରମ୍ମୁଖା ଅକ୍କୋସନ୍ତା ।

ନନୁ ଚ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗମନଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି କାରଣଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କିମେତ୍ଥ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ୟଦିପି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅଧିକତତ୍ତା ତେନେୱ କାରଣେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଉତ୍ତରକୁରୁଗମନମ୍ପି ଭଗୱତା ପଟିସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତଦେୱ କାରଣଂ ଇଧାପି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଇଦଂ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥୋପି ଚସ୍ସ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ‘‘ଏୱଂ ପନ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ଗୁଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପପ୍ପଟକୋଜଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂ’’ତି, ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ତେ ଗୁଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏକେନ ପଦୱୀତିହାରେନାତି ଏତ୍ଥ ପଦସ୍ସ ୱୀତିହରଣଂ ନିକ୍ଖିପନଂ ପଦୱୀତିହାରୋ, ପଦନିକ୍ଖେପୋ, ତସ୍ମା ଏକେନ ପଦନିକ୍ଖେପେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକେନ ପଦୱୀତିହାରେନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସମଗମନେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅନ୍ତରେ ମୁଟ୍ଠିରତନମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ମାତିକାମତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ମୁଟ୍ଠିରତନପ୍ପମାଣଂ ମାତିକାମତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିଟ୍ଠିତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ସୀହନାଦକଥା ।

ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନକଥା

୧୮.ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ପୁବ୍ବେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଥେରୋ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ, ଏତସ୍ସ ସୁଗତ କାଲୋ, ୟଂ ଭଗୱା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୧) ଆହ । ଭଗୱତାପି –

‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପତରାନି ଚେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅହେସୁଂ, ବହୁତରା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହିଂସୁ । କୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ଏତରହି ବହୁତରାନି ଚେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ହୋନ୍ତି, ଅପ୍ପତରା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହନ୍ତୀତି । ଏୱମେତଂ, ଭଦ୍ଦାଲି, ହୋତି, ସତ୍ତେସୁ ହାୟମାନେସୁ ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରଧାୟମାନେ ବହୁତରାନି ଚେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ହୋନ୍ତି, ଅପ୍ପତରା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହନ୍ତୀତି । ନ ତାୱ, ଭଦ୍ଦାଲି, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି, ୟାୱ ନ ଇଧେକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଘେ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି –

ଇମସ୍ମିଂ ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୫) ୱିୟ ଏକଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁପି ତତୋ ପରଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ତାୱ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧେୱ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସାମମ୍ପି ପଚନଂ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ‘‘ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ କତୋ’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସବ୍ଭାୱେ ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ଆୟାଚନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମୂଲତୋ ପଭୁତି ନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହୋ ଜନୱିୱିତ୍ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତସ୍ସ । ତେନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନ ଥେରସ୍ସ କାୟୱିୱେକମାହ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ନାନାରମ୍ମଣଚାରତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତିୟା ପଟି ସମ୍ମଦେୱ ନିଲୀନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅୱିସଟଚିତ୍ତସ୍ସ । ତେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ ଚିତ୍ତୱିୱେକମାହ । ଚିରନ୍ତି କାଲାପେକ୍ଖଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଚିରାତି ଚିରକାଲୟୁତ୍ତା ଠିତି ଅଭେଦେନ ୱୁତ୍ତା ।

ଏତଂନ ସକ୍କୋତୀତି ଏତଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଥେରୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଜାନମାନୋପି ସମ୍ମଦେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋଳସୱିଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତସ୍ସାତି ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ଅନୁପଦସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୩) –

‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ହାସପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଜୱନପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି –

ଏୱମାଗତା ମହାପଞ୍ଞାଦିକା ଛ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିପଞ୍ଞା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞାତି ଇମାସଂ ସୋଳସପ୍ପଭେଦାନଂ ପଞ୍ଞାନଂ ସାୱକୱିସୟେ ଉକ୍କଟ୍ଠକୋଟିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂୟେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକାଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱଂ କଥେସି, ନ ବୁଦ୍ଧୱଂସଦେସନାୟଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ, ତତୋ ୱା ପନ ଭିୟ୍ୟୋତି ? ୟେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିୱେଧସାସନଂ ଏକଂସତୋ ନିଚ୍ଛୟେନ ଅଜ୍ଜାପି ଧରତି, ନ ଅନ୍ତରହିତଂ, ତେ ଏୱ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂୟେୱ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକାଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱଂ ଇଧ କଥେସି । ତେସଂୟେୱ ହି ସାୱକା ତଦା ଚେୱ ଏତରହି ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟଂ ଠିତା, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା । ସିଦ୍ଧତ୍ଥତିସ୍ସଫୁସ୍ସାନଂ କିର ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଉପକାଦୟୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ, ନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସାୱକା ୟାୱତାୟୁକଂ ଅଟ୍ଠଂସୂତି ୱଦନ୍ତି । ଅପୁବ୍ବାଚରିମନିୟମୋ ପନ ଅପରାପରଂ ସଂସରଣକସତ୍ତାୱାସୱସେନ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଇଚ୍ଛିତୋତି ନ ତେନେତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୯. ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ, ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମାଦିୱିଭାଗେନ ଇଧ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଅଚିରଟ୍ଠିତିକତାୟ ଚିରଟ୍ଠିତିକତାୟ ଚ କାରଣପୁଚ୍ଛାପରତ୍ତା ଚୋଦନାୟାତି ଆହ ‘‘ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋତି ଉଭୟମେତଂ କାରଣାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ହିନୋତି ତେନ ଫଲନ୍ତି ହେତୂତି କରଣସାଧନୋୟଂ ହେତୁସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ତେନ ତସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦି । କତ୍ତୁସାଧନୋପି ହେତୁସଦ୍ଦୋ ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ହିନୋତି ଫଲସ୍ସ ହେତୁଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ହେତୂତି । ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ତସ୍ସ ଫଲଂ ଏତି ପୱତ୍ତତି ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଲାସୁନୋଅହେସୁନ୍ତି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ଅହେସୁଂ, ନିରୁସ୍ସାହା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ନିରୁସ୍ସାହତା ନ ଆଲସିୟୱସେନାତି ଆହ ‘‘ନ ଆଲସିୟକିଲାସୁନୋ’’ତି, ଆଲସିୟୱସେନ କିଲାସୁନୋ ନାହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଲସିୟଂ ୱାତି ଇମିନା ଥିନମିଦ୍ଧୱସପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅଭାୱମାହ । ଓସନ୍ନୱୀରିୟତା ୱାତି ଇମିନା ପନ ‘‘ଆଲସିୟାଭାୱେପି ଅନ୍ତମସୋ ଅନ୍ନଭାରନେସାଦାନମ୍ପି ସକ୍କଚ୍ଚଂୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ନିରୁସ୍ସାହତା ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି ସବ୍ବେସଂ ସମକେନେୱ ଉସ୍ସାହେନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ହୀ’’ତିଆଦି । ଓସନ୍ନୱୀରିୟାତି ଓହୀନୱୀରିୟା, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସ୍ସନ୍ନୱୀରିୟାତି ଅଧିକୱୀରିୟା, ମହୁସ୍ସାହାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଗେନାତି ଜୱେନ । ଧମ୍ମେ ଗରୁ ଏତେସନ୍ତି ଧମ୍ମଗରୁନୋ। ଧମ୍ମେ ଗାରୱମେତେସନ୍ତି ଧମ୍ମଗାରୱା। ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅସୀତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ସିଖିସ୍ସ ସତ୍ତତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ୱେସ୍ସଭୁସ୍ସ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେସଂ କିର କାଲେ ଦୀଘାୟୁକା ସତ୍ତା’’ତି । ଅଭିସମେନ୍ତୀତି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ।

ନିଦ୍ଦୋସତାୟାତି ୱୀତିକ୍କମଦୋସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱୀତିକ୍କମେ ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୱସେନ ଅପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮, ୧୯୪) ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ଓୱାଦସିକ୍ଖାପଦାନଂୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଆଣାସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନାତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଓସାନଦିୱସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସକିଂ ସକି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦପେକ୍ଖମିଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ସବ୍ବୋପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଉପୋସଥଂ ଅକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତମଂ ତଂ ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବନ୍ଧୁମତିୟା ରାଜଧାନିୟା’’ତିଆଦି । ଇସିପତନଂ ତେନ ସମୟେନ ଖେମଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ ହୋତି, ମିଗାନଂ ପନ ଅଭୟୱାସତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ମିଗଦାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖେମେ ମିଗଦାୟେ’’ତି ।

ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାନି ଦସପି ୱୀସତିପି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୀତି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲେହି ଅସଂସଟ୍ଠାନି ଦସପି ୱୀସତିପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତି । ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ତେ ସବ୍ବେପି ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁଗଣ୍ହନକା ମହାୱିହାରା ଅଭୟଗିରିଚେତିୟପବ୍ବତଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରସଦିସା ଚ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପୋସଥାରୋଚିକାତି ଉପୋସଥାରୋଚନକା । ତା କିର ଦେୱତା ଏକମ୍ହି ୱସ୍ସେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଖୋ, ମାରିସା, ଏକଂ ୱସ୍ସଂ, ପଞ୍ଚ ଦାନି ୱସ୍ସାନି ସେସାନି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ବନ୍ଧୁମତୀ ରାଜଧାନୀ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାୟା’’ତି । ତଥା ଦ୍ୱୀସୁ ୱସ୍ସେସୁ ନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତାନି ଖୋ, ମାରିସା, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସାନି ସେସାନି, ଚତୁନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ବନ୍ଧୁମତୀ ରାଜଧାନୀ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାୟା’’ତି ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇମିନାୱ ନୟେନ ତୀସୁ ଚତୂସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱସ୍ସେସୁ ଅତିକ୍କନ୍ତେସୁ ଆରୋଚେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାରିସା ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସାନୁଭାୱାତି ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସାନୁଭାୱା । ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପାଚୀନସମୁଦ୍ଦନ୍ତେତି ପାଚୀନସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ସମୀପଦେସେ । ଗମିୟୱତ୍ତନ୍ତି ଗମିକେହି କାତବ୍ବଂ ସେନାସନପଟିଜଗ୍ଗନାଦିୱତ୍ତଂ । ଉପୋସଥଗ୍ଗନ୍ତି ଉପୋସଥକରଣଟ୍ଠାନଂ । ଗତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତେତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଚ ଗତା ସବ୍ବେପି ।

ଖନ୍ତୀ ପରମନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୫) ପରୂପୱାଦଂ ପରାପକାରଂ ସୀତୁଣ୍ହାଦିଭେଦଞ୍ଚ ଗୁଣୋପରୋଧଂ ଖମତି ସହତି ଅଧିୱାସେତୀତି ଖନ୍ତି। ସା ପନ ସୀଲାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ସୱିସେସଂ ତପତି ସନ୍ତପତି ୱିଧମତୀତି ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ତପୋ। ତିତିକ୍ଖନଂ ଖମନଂ ତିତିକ୍ଖା। ଖନ୍ତିୟାୟେୱେତଂ ୱେୱଚନଂ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଖମାୟଂ ତିତିକ୍ଖାସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ତିତିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ନାମ ଉତ୍ତମଂ ତପୋ’’ତି । ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାତି ଭୱେନ ଭୱନ୍ତରଂ ୱିନାତି ଭୱନିକନ୍ତିଭାୱେନ ସଂସିବ୍ବତି, ସତଣ୍ହସ୍ସେୱ ୱା ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱଭାୱତୋ ଫଲେନ ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ୱିନାତି ସଂସିବ୍ବତୀତି ୱାନନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ । ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସନ୍ତପଣୀତନିପୁଣସିୱଖେମାଦିନା ସବ୍ବାକାରେନ ପରମନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ।

ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ ପରୂପଘାତୀତି ୟୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିରହିତତ୍ତା ପରଂ ଉପଘାତେତି ବାଧତି ୱିହିଂସତି, ସୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତି ପବ୍ବାଜେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅପବ୍ବାଜନତୋ । ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ପନ ତତିୟପାଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତ୍ତା । ‘‘ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ହି ‘‘ନ ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି ୱେୱଚନଂ । ‘‘ପରୂପଘାତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ’’ତି ୱେୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ପରୂପଘାତୀତି ସୀଲୂପଘାତୀ । ସୀଲଞ୍ହି ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ‘‘ପର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପରସଦ୍ଦସ୍ସ ସେଟ୍ଠୱାଚକତ୍ତା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପରୋପରଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟୋ ଚ ସମଣୋ ପରଂ ୟଂ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ପରୂପଘାତୀ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲୱିନାସକୋ, ସୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଅଭାୱା ପରୂପଘାତୀ ହୋତି, ପରଂ ଅନ୍ତମସୋ ଡଂସମକସମ୍ପି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ସୋ ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ । କିଂ କାରଣା ? ପାପମଲସ୍ସ ଅପବ୍ବାଜିତତ୍ତା ଅନୀହଟତ୍ତା । ‘‘ପବ୍ବାଜୟମତ୍ତନୋ ମଲଂ, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୮) ଇଦଞ୍ହି ପବ୍ବଜିତଲକ୍ଖଣଂ। ୟୋପି ନହେୱ ଖୋ ଉପଘାତେତି ନ ମାରେତି, ଅପିଚ ଦଣ୍ଡାଦୀହି ୱିହେଠେତି, ସୋପି ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ସମଣୋ ନ ହୋତି । କିଂକାରଣା ? ୱିହେସାୟ ଅସମିତତ୍ତା । ସମିତତ୍ତା ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଞ୍ହି ସମଣଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ସମିତତ୍ତା ହି ପାପାନଂ, ସମଣୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପିଚ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ପାତିମୋକ୍ଖକଥାୟ ଚ ସୀଲପ୍ପଧାନତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ ଚ ୱିସେସତୋ ଦୋସୋ ପଟିପକ୍ଖୋତି ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦିତୋ ‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିହନନୂପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତିତିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଇଟ୍ଠସ୍ସ, ତଦୁଭୟେନପି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅରତିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଣ୍ହାୱାନସ୍ସ ୱୂପସମନତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତିତିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣେନ ଆସୟୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ । ତଥା ଖନ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ପରାପରାଧସହତା, ତିତିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣେନ ପରେସୁ ଅନପରଜ୍ଝନା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ କାରଣମୁଖେନ ଅନ୍ୱୟତୋ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକତୋ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ ପରଂ ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ୱିହେଠନଞ୍ଚ ‘‘ପରୂପଘାତୋ ପରଂ ୱିହେଠନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତେସଂ ସାପତେୟ୍ୟାୱହରଣଂ ପରାମସନଂ ୱିସଂୱାଦନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭେଦନଂ ଫରୁସୱଚନେନ ମମ୍ମଘଟ୍ଟନଂ ନିରତ୍ଥକୱିପ୍ପଲାପୋ ପରସନ୍ତକାଭିଜ୍ଝାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଚିନ୍ତନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନଞ୍ଚ ଉପଘାତୋ ପରୱିହେଠନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମପଥସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଚ କରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋ ସମଣୋ ଚ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସବ୍ବପାପସ୍ସାତି ସବ୍ବାକୁସଲସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲସ୍ସ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମସ୍ସ । ଅକରଣନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । କରଣଞ୍ହି ନାମ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନନ୍ତି ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅକରଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । କୁସଲସ୍ସାତି ଚତୁଭୂମିକକୁସଲସ୍ସ । ‘‘କୁସଲସ୍ସା’’ତି ହି ଇଦଂ ‘‘ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରଭୂତେ ତେଭୂମିକକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ବୋଧେତି । ଉପସମ୍ପଦାତି ଉପସମ୍ପାଦନଂ । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ସମଧିଗମୋ ପଟିଲାଭୋ । ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜୋତନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣଂ ସବ୍ବସୋ ପରିସୋଧନଂ । ତଂ ପନ ଅରହତ୍ତେନ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ପରିୟୋଦପୀୟତି ନାମ, ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ପରିୟୋଦପିତଂ ହୋତି ପୁନ ପରିୟୋଦପେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପରିନିଟ୍ଠିତପରିୟୋଦପନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ପନ ଅରହତ୍ତେନ ହୋତୀ’’ତି । ଇତି ସୀଲସଂୱରେନ ସବ୍ବପାପଂ ପହାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାହି ସମଥୱିପସ୍ସନାହି କୁସଲଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୋଦପେତବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠି ।

ତତିୟଗାଥାୟ ଅନୁପୱାଦୋତି ୱାଚାୟ କସ୍ସଚି ଅନୁପୱଦନଂ । ଅନୁପଘାତୋତି କାୟେନ ମନସା ଚ କସ୍ସଚି ଉପଘାତାକରଣଂ ମନସାପି ପରେସଂ ଅନତ୍ଥଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ଉପଘାତକରଣସ୍ସ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା । ପାତିମୋକ୍ଖେତି ୟଂ ତଂ ପଅତିମୋକ୍ଖଂ ଅତିପମୋକ୍ଖଂ ଉତ୍ତମଂ ସୀଲଂ, ପାତି ୱା ସୁଗତିଭୟେହି ମୋକ୍ଖେତି ଦୁଗ୍ଗତିଭୟେହି, ୟୋ ୱା ନଂ ପାତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ । ସଂୱରୋତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱରୋ । ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ପମାଣଞ୍ଞୁତା । ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନନ୍ତି ଜନସଙ୍ଘଟ୍ଟୱିରହିତଂ ନିଜ୍ଜନସମ୍ବାଧଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହିୟେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସସାମଞ୍ଞେନ ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସପି ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ଜୋତିତଭାୱତୋ । ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତମେୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ଆୟୋଗୋ ଚ, ଅନୁୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନନ୍ତି ଏତଂ ପରସ୍ସ ଅନୁପୱଦନଂ ଅନୁପଘାତନଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ସଂୱରୋ ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ୱିୱିତ୍ତସେନାସନସେୱନଂ ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠି ।

ଇମା ପନ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଗାଥା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଏତେନେୱ ଉପାୟେନା’’ତିଆଦି । ୟାୱ ସାସନପରିୟନ୍ତାତି ଧରମାନକବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସାସନପରିୟନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୟାୱ ବୁଦ୍ଧା ଧରନ୍ତି, ତାୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ସାୱକା । ପଠମବୋଧିୟଂୟେୱ ଉଦ୍ଦେସମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଠମବୋଧି ଚେତ୍ଥ ୱୀସତିୱସ୍ସପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ମହାଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ‘‘ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତରେ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି କଥିତତ୍ତା ‘‘ପଠମବୋଧି ନାମ ୱୀସତିୱସ୍ସାନୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱସ୍ସେସୁ ଆଦିତୋ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଠମବୋଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ମଜ୍ଝେ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ମଜ୍ଝିମବୋଧି, ଅନ୍ତେ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଚ୍ଛିମବୋଧୀତି ତିଣ୍ଣଂ ବୋଧୀନଂ ସମପ୍ପମାଣତା ସିୟାତି ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂ । ପନ୍ନରସତ୍ତିକେନ ହି ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ପୂରେନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପନ୍ନରସୱସ୍ସପ୍ପମାଣାୟ ପଠମବୋଧିୟା ୱୀସତିୱସ୍ସେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ।

ନନୁ ଚ କାନିଚି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱାପି ନ ତାୱ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଚ୍ଛା ଥେରସ୍ସ ଆୟାଚନେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ତସ୍ମା କଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲତୋ ପନ ପଭୁତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ଉଦ୍ଦିସୀୟତୀ’’ତି, ୟଦିପି କାନିଚି ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱାୱ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଥାପି ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେୟେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲତୋ ପନ ପଭୁତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବାରାମେତି ସାୱତ୍ଥିୟା ପାଚୀନଦିସାଭାଗେ କତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧୱୋହାରେ ମହାୱିହାରେ । ମିଗାରମାତୁପାସାଦେତି ମିଗାରସେଟ୍ଠିନୋ ମାତୁଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ମିଗାରମାତାତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାୟ ୱିସାଖାମହାଉପାସିକାୟ କାରିତେ ପାସାଦେ । ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ହେତୁପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅନୱକାସୋତି ପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୋ । ଉଭୟେନପି କାରଣମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ ।

ତେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ । ସମ୍ମୁଖସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତାତି ସବ୍ବନ୍ତିମାନଂ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସାନଂ ସମ୍ମୁଖସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିୱସେନେୱ ୱିୱିଧା କୁଲାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଚ୍ଚନୀଚଉଳାରୁଳାରଭୋଗାଦିକୁଲୱସେନ ୱାତି ଉଚ୍ଚନୀଚକୁଲୱସେନ ଉଳାରୁଳାରଭୋଗାଦିକୁଲୱସେନ ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣୱସେନ ୱା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ୱସେନ ୱା ଉଚ୍ଚକୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା, ସେସାନଂ ୱସେନ ନୀଚକୁଲତା। ଉଳାରୁଳାରଭୋଗାଦିକୁଲୱସେନ ୱାତି ଉଳାରତରତମଉପଭୋଗୱନ୍ତାଦିକୁଲୱସେନ । ଉଳାରାତିସୟଜୋତନତ୍ଥଞ୍ହି ପୁନ ଉଳାରଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଳାରାନୁଳାରାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପକାସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିରଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ପରିହରନ୍ତୀ’’ତି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ୟଦି ସମାନଜାତିଆଦିକା ସିୟୁଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଲାନୁଗତଗନ୍ଥଂ ୱିୟ ନ ନାସେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନ ସମାନଜାତିଆଦିକା, ତସ୍ମା ୱିନାସେସୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଏକନାମା…ପେ॰… ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିହେଠେନ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଚିରଟ୍ଠିତିକୱାରେପି ‘‘ନାନାନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସତିପି ତେସଂ ନାନାଜଚ୍ଚାଦିଭାୱେ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏୱ ସାସନସ୍ସ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନେୱ ସାସନସ୍ସ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତି । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ୱିନେତବ୍ବସତ୍ତସମ୍ଭୱେ ସତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଅସତି ନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତସ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରସଙ୍ଖାତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସାୟେୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହାଦୀହୀତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗମହାୱଗ୍ଗାଦିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୱସେନ ମୂଲପଣ୍ଣାସମଅଝମପଣ୍ଣାସାଦିପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହୱସେନ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଂୟୁତ୍ତାଦିସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂୱିତକ୍କେଥ, ମା ଏୱଂ ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠାୟ ଅନୁସାସନିୟା ୱିଧିୱସେନ ପଟିସେଧନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିତାକାରପରାମସନଂ, ସା ଚ ସମ୍ମାୱିତକ୍କାନଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ଥଆନିସଂସସ୍ସ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେଥା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋଭତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ଅଲୋଭୋ, ନୀୱରଣେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ସବ୍ବାକୁସଲେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ, ଉପନିସ୍ସୟତୋ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ସୋ ଅସୁଭଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ ହୋତି, ଅସୁଭଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅବ୍ୟାପାଦୋ, କଞ୍ଚିପି ନ ବ୍ୟାପାଦେନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ମେତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅବ୍ୟାପାଦେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ସୋ ମେତ୍ତାଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ ହୋତି, ମେତ୍ତାଭାୱନାୱସେନ ଅଧିଗତେ ପଠମଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ୱିହିଂସାୟ ପଟିପକ୍ଖା, ନ ୱିହିଂସନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତେତି ଅୱିହିଂସା, କରୁଣା । ତାୟ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ। ସୋ କରୁଣାଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ, କରୁଣାଭାୱନାୱସେନ ଅଧିଗତେ ପଠମଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ।

ନନୁ ଚ ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିରହତୋ ନେସଂ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ ଇମେସଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ହୋତୀତି ? ନୋ ନ ହୋତି । ୟଦା ହି ଅଲୋଭୋ ପଧାନୋ ହୋତି ନିୟମିତପରିଣତସମୁଦାଚାରାଦିୱସେନ, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି ୟଦା ଅଲୋଭପ୍ପଧାନୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଦା ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ ପତିଟ୍ଠହତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଦୋସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ୱସେନ ୟୋ ତସ୍ସେୱ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଭାୱୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ସତି ଚ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଭାୱେ କସ୍ସଚିପି ଅୱିହେଠନଜାତିକତାୟ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କଭାୱୋ ଚ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ତେ ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତସ୍ସେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କସ୍ସ ଅନୁଗାମିନୋ ସରୂପତୋ ଅଦିସ୍ସନତୋ ତସ୍ମିଂ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅନୁମାନେୟ୍ୟା ଭୱନ୍ତି । ଏୱମେୱ ୟଦା ମେତ୍ତାପଧାନୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି । ୟଦା କରୁଣାପଧାନୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି ।

କାମୱିତକ୍କାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୱିହିଂସାୱିତକ୍କାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ। ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ କିଲେସକାମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ କାମେହି ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ, କିଲେସକାମପକ୍ଖେ ପନ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ କାମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ। ତେସୁ ଦ୍ୱେ ସତ୍ତେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମୱିତକ୍କୋ ହି ପିୟେ ମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ଅପ୍ପିୟେ ଅମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱିନାସନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଖାରୋ ହି ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୁ ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତନକାଲେ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରୋ ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ନନୁ ୟେ ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବାତି ଇଚ୍ଛିତା ସତ୍ତସଞ୍ଞିତା, ତେପି ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଖାରା ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ସୱିଞ୍ଞାଣକତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିସୟା ଇଚ୍ଛିତା ସତ୍ତସଞ୍ଞିତା । ୟେ ପନ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୟୋଗତୋ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ଆସୱେହୀତି କତ୍ଥୁଅତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ଚିତ୍ତାନୀତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ, ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କମ୍ମସାଧନଂ, ତସ୍ମା ଆସୱେହି କତ୍ତୁଭୂତେହି ଅନୁପାଦାୟ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିତାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ତେସଞ୍ହି ଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି । ୟେହି ଆସୱେହୀତି ଏତ୍ଥାପି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଏୱ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କମ୍ମସାଧନଂ । ନ ତେତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ତେ ଆସୱା ତାନି ଚିତ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନ ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ ୱିମୋଚେସୁଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତାନୀତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ, ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି କତ୍ତୁସାଧନଂ । ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝମାନାତି ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଆସୱା । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନି ୱିମୋଚେସୁଂ । ୱିକସିତଚିତ୍ତା ଅହେସୁନ୍ତି ସାତିସୟଞାଣରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସେନ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲଚିତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଭିଂସନକେ ୱନସଣ୍ଡେ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଭିଂସନକେ ୱନସଣ୍ଡେତି, ତତ୍ରା’’ତି । କତନ୍ତି ଭାୱସାଧନୱାଚି ଇଦଂ ପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିଂସନକତସ୍ମିଂହୋତି, ଭିଂସନକକିରିୟାୟା’’ତି । ଭିଂସନସ୍ସ କରଣଂ କିରିୟା ଭିଂସନକତଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ।

ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଭିଂସୟତୀତି ଭିଂସନୋ, ଭିଂସନୋ ଏୱ ଭିଂସନକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଭିଂସନକତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭିଂସନକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭିଂସନକତସ୍ମିନ୍ତି ଭିଂସନକଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି । ୟେଭୁୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଂ ଲୋମୱନ୍ତୱସେନପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ଲୋମୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘ବହୁତରାନଂ ୱା’’ତିଆଦି ।

ପୁରିସୟୁଗୱସେନାତି ପୁରିସକାଲୱସେନ, ପୁରିସାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସୋ’’ତି ତୀସୁପି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦଂ ସକଲମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସତସହସ୍ସଂ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେୟେୱ ପୁରିସୟୁଗାନୀତି ଏତ୍ଥ ପୁରିସାନଂ ୟୁଗପ୍ପୱତ୍ତିକାଲୋ ପୁରିସୟୁଗଂ । ଅଭିଲାପମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପୁରିସୋୱ ପୁରିସୟୁଗଂ । ଧରମାନେ ଭଗୱତି ଏକଂ ପୁରିସୟୁଗଂ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଏକନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ପୁରିସୟୁଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ଭଗୱତି ଏକମେୱ ପୁରିସୟୁଗଂ ଅସୀତିୟେୱ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଟ୍ଠାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୦.ସାୱକୟୁଗାନୀତି ସାୱକା ଏୱ ସାୱକୟୁଗାନି । ଅସମ୍ଭୁଣନ୍ତେନାତି ଅପାପୁଣନ୍ତେନ । ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତସ୍ସାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାୟନତ୍ଥଂ ଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତସ୍ସ ।

୨୧.କୋଅନୁସନ୍ଧୀତି ପୁବ୍ବାପରକଥାନଂ କିଂ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ, କୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନାପେକ୍ଖନ୍ତି ୟାଚୀୟତୀତି ୟାଚନା, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ୟାଚନା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନା, ତଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନାପେକ୍ଖଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ୟାଚିୟମାନସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଅପେକ୍ଖଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାଚନୱିସିଟ୍ଠା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ହି ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ପରାମଟ୍ଠା, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା’’ତି । ୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞପନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟାଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ତସ୍ସଂ ୟାଚିୟମାନସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକାଲନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅକାଲଂ ।

ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଧିକରଣେ ଅନୀୟସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଆସୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତେସୂ’’ତିଆଦି। କେ ପନ ତେ ଆସୱା, କେ ଚ ଧମ୍ମା ତଦଧିକରଣଭୂତାତି ଆହ ‘‘ୟେସୁ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ପରୂପୱାଦାଦୟୋ, ସମ୍ପରାୟିକା ଆପାୟିକା ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱିସେସା । ତେ ଆସୱନ୍ତି ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସୱା । ନେସନ୍ତି ପରୂପୱାଦାଦିଆସୱାନଂ । ତେତି ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମା । ଅସତି ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟେ ଧମ୍ମେ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ କୋ ଦୋସୋ, ୟେନେୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଦି ହି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି, ୱୀତିକ୍କମଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱା ୟଦି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରମ୍ମୁଖା ଅକ୍କୋସନଂ ପରୂପୱାଦୋ, ପରେହି ୱଚନେସୁ ଦୋସାରୋପନଂ ପରୂପାରମ୍ଭୋ, ସମ୍ମୁଖା ଗରହନଂ ଗରହଦୋସୋ।

କଥଞ୍ହି ନାମ ପଲିୱେଠେସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କଥଂ-ସଦ୍ଦୟୋଗେ ଅନାଗତପ୍ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନ୍ୱାୟିକୋତି ଅନୁୱତ୍ତକୋ । ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଭୋଗରାସିଂ । ‘‘ଅମ୍ହାକମେତେ’’ତି ଞାୟନ୍ତୀତି ଞାତୀ, ପିତାମହପିତୁପୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୱଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ ପରିୱଟ୍ଟୋ, ଞାତୀୟେୱ ପରିୱଟ୍ଟୋ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ । ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନେ ପରମତାୟ ଉତ୍ତମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ଘାସଚ୍ଛାଦନପରିୟେସନେ ସଲ୍ଲେଖୱସେନ ପରମତାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱେ ସଣ୍ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଘାସଚ୍ଛାଦନମେୱ ୱା ପରମଂ ପରମା କୋଟି ଏତେସଂ ନ ତତୋ ପରଂ କିଞ୍ଚି ଅସାମିସଜାତଂ ପରିୟେସନ୍ତି ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି ଚାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତା, ତସ୍ସଂ ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା । ତେସୁ ନାମ କୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୱିସିଟ୍ଠେସୁ ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ କୋ ନାମ । ଲୋକାମିସଭୂତନ୍ତି ଲୋକପରିୟାପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକାମିସଭୂତଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପେନେୱାତି ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ’’ତିଆଦିନା ପବ୍ବଜ୍ଜାମୁଖେନେୱ । ଏତନ୍ତି ମେଥୁନାଦୀନଂ ଅକରଣଂ । ଥାମନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞାପନକିରିୟାୟ ସାମତ୍ଥିୟଂ । ବଲନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱେଧସମତ୍ଥଂ ଞାଣବଲଂ । କୁପ୍ପେୟ୍ୟାତି କୁପ୍ପଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ ନ ୟଥାଠାନେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି, ପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁସଲୋତି ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲସ୍ସ ଅପରିଜାନନତୋ ଅକୁସଲୋ ଅଛେକୋ । ଅୱୁଦ୍ଧି ଅନୟୋ, ବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ପଟିକଚ୍ଚେୱାତି ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦନତୋ ପଠମମେୱ । ସଞ୍ଛୱିଂ କତ୍ୱାତି ସୋଭନଚ୍ଛୱିଂ କତ୍ୱା । ବାଲୱେଜ୍ଜୋତି ଅପଣ୍ଡିତୱେଜ୍ଜୋ । ଲୋହିତକ୍ଖୟଞ୍ଚ ମଂ ପାପେତୀତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ରୋଗଂ ୱୂପସମେତ୍ୱାତି ଫାସୁଂ କତ୍ୱା । ସକେ ଆଚରିୟକେତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ଆଚରିୟକଂ, ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଭାୱେ, ଆଚରିୟକମ୍ମେ ୱା । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱିଦିତାନୁଭାୱୋତି ପାକଟାନୁଭାୱୋ ।

ୱିପୁଲଭାୱେନାତି ପବ୍ବଜିତାନଂ ବହୁଭାୱେନ । ସାସନେ ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟସ୍ମା ସେନାସନାନି ପହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟାଦିହେତୁକା ସାସନେ ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନାତି ଏତେନ ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରାଦିଲଭିତବ୍ବପଚ୍ଚୟୋ ଲାଭୋ, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ମହତ୍ତଂ ପଣୀତତା ବହୁଭାୱୋ ୱା । ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଭାୱୋ ବାହୁସଚ୍ଚଂ । ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜମାନାତି ଅନୁପାୟେନ ଅଭିନିୱିସମାନା, ୱିପରୀତତୋ ଜାନମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସଭାୱେନ ସଭାୱଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା, ଅନୁଞ୍ଞାତପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦୀସୁ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସସାମଞ୍ଞତୋ ଉପାଦିନ୍ନଫସ୍ସରସେପି ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାୟ ଅନୁପାଦିନ୍ନଫସ୍ସରସେନ ଉପାଦିନ୍ନଫସ୍ସରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା, ସମାନଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂସତ୍ଥୁସାସନଂ ଦୀପେନ୍ତୀତି ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୧୮) ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କତ୍ୱା ଦୀପେନ୍ତି ।

ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ‘‘ନିରବ୍ବୁଦୋ ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି (ପାରା॰ ୨୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସଞ୍ଞିତେ ଅତ୍ଥେ । କଥଂ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ଚୋରଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ତେ ହି ଅସ୍ସମଣାୱ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି । କାଳକଧମ୍ମୟୋଗାତି ଦୁସ୍ସୀଲତାସଙ୍ଖାତପାପଧମ୍ମୟୋଗତୋ । ପଭସ୍ସରୋତି ପଭସ୍ସରସୀଲୋ । ସାରୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ସାରଭୂତତ୍ତା ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣା ‘‘ସାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ସବ୍ବପରିତ୍ତଗୁଣୋତି ସବ୍ବେହି ନିହୀନଗୁଣୋ, ଅପ୍ପଗୁଣୋ ୱା । ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସୋତଂ ଆପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ । ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଅନୱସେସତୋ ସୱନତୋ ପେଲ୍ଲନତୋ ସୋତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ସୋତୋତି ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ସୋତାପନ୍ନୋତି ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଇମିନା ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ସୋତାପନ୍ନୋତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣେନ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇଧାଧିପ୍ପେତପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଆପନ୍ନସଦ୍ଦୋ ‘‘ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୮୮) ୱିୟ ୱତ୍ତମାନକାଲିକୋତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଫଲସ୍ସ ନାମଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି । ମଗ୍ଗେନ ହି ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱା ସତ୍ତଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ସୋତୋତି ନାମଂ ଦିନ୍ନଂ, ଅତୀତକାଲିକତ୍ତେ ପନ ସରସତୋୱ ନାମଲାଭୋ ସିୟା । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଆପନ୍ନୋ ।

ୱିରୂପଂ ସଦୁକ୍ଖଂ ସଉପାୟାସଂ ନିପାତେତୀତି ୱିନିପାତୋ, ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ ଖିପନକୋ । ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଅତ୍ତାନଂ ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତନସଭାୱୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମୋତି ଅପାୟେସୁ ଖିପନକୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦିକୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା, ସୋ ୟସ୍ମା ଅପାୟେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତନସଭାୱୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଅତ୍ତାନଂ ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତନସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । କସ୍ମାତି ଅୱିନିପାତନଧମ୍ମତାୟ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅପାୟଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଅପାୟଗମନୀୟା । ୱିନିପାତନସଭାୱୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଭାୱୋ । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ମଗ୍ଗେନାତି ସମ୍ମା ଭୱନିୟାମକେନ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗେନ । ନିୟତୋତି ୱା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ସତ୍ତମଭୱତୋ ଉପରି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧୀତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତା ସମ୍ବୋଧି । ସମ୍ବୁଜ୍ଝତୀତି ହି ସମ୍ବୋଧି, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ଚ ଇଧ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅୱସିଟ୍ଠୋ ଏୱ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି । ତେନାହ ‘‘ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅୱସ୍ସଂ ସମ୍ପାପକୋ’’ତି । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅୱସ୍ସଂ ସମ୍ପାପୁଣାତୀତି ସମ୍ପାପକୋ, ସୋତାପନ୍ନୋ ।

ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣକଥା

୨୨.ଅନୁଧମ୍ମତାତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନୁଗତୋ ଧମ୍ମୋ । ଅନପଲୋକେତ୍ୱାତି ପଦସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ‘‘ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି । ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଗମ୍ୟମାନତାୟ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ । ତତ୍ଥ ଜନପଦଚାରିକନ୍ତି ଜନପଦେସୁ ଚରଣଂ, ଚରଣଂ ୱା ଚାରୋ, ସୋ ଏୱ ଚାରିକା, ଜନପଦେସୁ ଚାରିକା ଜନପଦଚାରିକା । ତଂ ପକ୍କମନ୍ତି, ଜନପଦଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍କମନ୍ତିୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନୋ ନ ପକ୍କମନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଚାରିକାପକ୍କମନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା ଚା’’ତିଆଦି । ଚାରିକା ଚ ନାମେସା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୪) ଦୁୱିଧା ତୁରିତଚାରିକା ଚେୱ ଅତୁରିତଚାରିକା ଚ । ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥାୟ ସହସା ଗମନଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ, ସା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭଗୱା ହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତେନ ତିଗାୱୁତମଗମାସି, ଆଳୱକସ୍ସତ୍ଥାୟ ତିଂସୟୋଜନଂ, ତଥା ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସ, ପୁକ୍କୁସାତିସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଂ, ମହାକପ୍ପିନସ୍ସ ୱୀସୟୋଜନସତଂ, ଧନିୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ସତ୍ତୟୋଜନସତାନି ଅଗମାସି, ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ୱନୱାସୀତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ତିଗାୱୁତାଧିକଂ ୱୀସୟୋଜନସତଂ ଅଗମାସି, ଅୟଂ ତୁରିତଚାରିକା । ୟଂ ପନ ଗାମନିଗମନଗରପଟିପାଟିୟା ଦେୱସିକଂ ୟୋଜନଅଡ୍ଢୟୋଜନୱସେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗମନଂ, ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଇମଂ ପନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଭଗୱା ମହାମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଚରତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଜନପଦଚାରିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତୁରିତଚାରିକାୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତମେୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମଣ୍ଡଲଂ, ଇତରେସଂ ୱା ମଣ୍ଡଲାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲଂ, ଅବ୍ଭନ୍ତରିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମେସଂ ପନ ମଣ୍ଡଲାନଂ କିଂ ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ମହାମଣ୍ଡଲଂ ନୱୟୋଜନସତିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ନୱୟୋଜନସତିକମ୍ପି ଠାନଂ ମଜ୍ଝିମଦେସପରିୟାପନ୍ନମେୱ, ତତୋ ପରଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ ତୁରିତଚାରିକାୱସେନ ଅଗମନତୋ । ୟସ୍ମା ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗତଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନସତଂ ଏକକୋଲାହଲଂ ହୋତି, ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଆଗତା ନିମନ୍ତେତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ସକ୍କାରୋ ମହାମଣ୍ଡଲଂ ଓସରତି, ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ତେସୁ ତେସୁ ଗାମନିଗମେସୁ ଏକାହଂ ଦ୍ୱୀହଂ ୱସନ୍ତା ମହାଜନଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଧମ୍ମଦାନେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତଂ କୁସଲଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ମହାଜନଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା’’ତିଆଦି । ସମଥୱିପସ୍ସନା ତରୁଣା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ତରୁଣା ୱିପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦନେ ଞାଣଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣେ ଞାଣଂ ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମଥସ୍ସ ତରୁଣଭାୱୋ ପନ ଉପଚାରସମାଧିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନା ତରୁଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେନପି ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକାଦିକାରଣେନ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ଚାରିକଂ ଚରିତୁକାମା ଚାତୁମାସଂ ୱସିତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି ।

ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନୁମତିଦାନୱସେନ ଦତ୍ୱା । ମାଗସିରସ୍ସ ପଠମଦିୱସେତି ମାଗସିରମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ । ଇଦଞ୍ଚେତରହି ପୱତ୍ତୱୋହାରୱସେନ କତ୍ତିକମାସସ୍ସ ଅପରପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ତେହି ୱିନେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତାତି ଚ ଚାରିକାୟ ୱିନେତବ୍ବସତ୍ତା । ମାଗସିରମାସମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ଫୁସ୍ସମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସେତି ଇଦମ୍ପି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୁମାସୱୁତ୍ଥାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତା ଅପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନା ଅପରମ୍ପି ଏକମାସଂ ୱା ଦ୍ୱିତିଚତୁମାସଂ ୱା ତତ୍ଥେୱୱସିତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ସତ୍ତହି ୱା ଛହି ୱା ପଞ୍ଚହି ୱା ଚତୂହି ୱା ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତି । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଚରନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଇମେସୁ ତୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଚରନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ୟେ ଦୁଗ୍ଗତବାଲଜିଣ୍ଣବ୍ୟାଧିକା, ତେ ‘‘କଦା ତଥାଗତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ମୟି ପନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତେ ମହାଜନୋ ତଥାଗତଦସ୍ସନଂ ଲଭିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ କେଚି ଚିତ୍ତାନି ପସାଦେସ୍ସନ୍ତି, କେଚି ମାଲାଦୀହି ପୂଜେସ୍ସନ୍ତି, କେଚି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସନ୍ତି, କେଚି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ପହାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ନେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ଏୱଂ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ।

ଅପିଚ ଚତୂହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ଜଙ୍ଘୱିହାରୱସେନ ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥାୟ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲାଭିକଙ୍ଖନତ୍ଥାୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିପାକଗତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ବୋଧନତ୍ଥାୟାତି । ଅପରେହିପି ଚତୂହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ମହତା ଧମ୍ମୱସ୍ସେନ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସନ୍ତପ୍ପେସ୍ସାମାତି ୱା । ଅପରେହିପି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ପାଣାତିପାତା ୱିରମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଅଦିନ୍ନାଦାନା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା, ମୁସାୱାଦା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱିରମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା । ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ପଠମଂ ଝାନଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା । ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାତି ।

ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତା ୱିୟ ଚରନ୍ତୀତି ଇମିନା ୟଥା ମାଲାକାରୋ ବହୁଂ ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚିରମ୍ପି ଠତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫସୁଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ତଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ଏୱମେୱ ବୁଦ୍ଧାପି ୟତ୍ଥ ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତା ବହୂ ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚିରମ୍ପି ୱସନ୍ତା ତେ ୱିନେତ୍ୱା ୱିନେୟ୍ୟସୁଞ୍ଞଗାମାଦୀସୁ ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ତଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ବହୁୱିନେୟ୍ୟକେସୁ ଗାମାଦୀସୁ ୱସନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତୋୟେୱ ଚ ଅତିଖୁଦ୍ଦକେପି ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲେ ଉପନିସ୍ସୟୱନ୍ତାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ତାୱ ବହୁମ୍ପି କାଲଂ ସତ୍ତମାସପରିୟନ୍ତଂ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ।

ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା କିଲେସସମଣହେତୁତାୟ ୱା ସନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ସୁଖକାରଣତାୟ ଚ ସୁଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତଂ ସୁଖଂ ନିବ୍ବାନମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେତି ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭୂତାୟ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା । ଇଦଞ୍ଚ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସା ପନ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ବୋଧନେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି । ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତସମୱଲୋକନନ୍ତି ପଠମଂ ମହାକରୁଣାୟ ଫରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ସମୋଲୋକନଂ । ବୁଦ୍ଧା କିର ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ୟେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା ପରିପାକଞାଣା ଅଜ୍ଜୟେୱ ମୟା ୱିନେତବ୍ବା, ତେ ମୟ୍ହଂ ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସମନ୍ନାହରନ୍ତି । ତେସଂ ସହ ସମନ୍ନାହାରା ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂ ୱା ତଦା ୱିନୟୂପଗା ୱେନେୟ୍ୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ଏୱଂ ଆପାଥମାଗତାନଂ ପନ ନେସଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ପୁବ୍ବହେତୁଂ ସମ୍ପତିୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେନ୍ତି । ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଞ୍ହି ସମନ୍ନାହାରେ କତେ ପଠମଂ ନେସଂ ୱେନେୟ୍ୟଭାୱେନେୱ ଉପଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଅଥ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସରଣଗମନାଦିୱସେନ କଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ୱୀମଂସମାନା ପୁବ୍ବୁପନିସ୍ସୟାନି ଓଲୋକେନ୍ତି ।

ଓତିଣ୍ଣେତି ଆରୋଚିତେ, ପରିସମଜ୍ଝଂ ୱା ଓତିଣ୍ଣେ । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ବୁଦ୍ଧକାଲେ କିର ଏକେକସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତନ୍ତି ଉପକଟ୍ଠୱସ୍ସୂପନାୟିକକାଲେ ଚ ପୱାରଣାକାଲେ ଚ । ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ ୱଗ୍ଗୱଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଭଗୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ୱିଚରଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ତେ ‘‘ଭଗୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଆଗତମ୍ହ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନୋ ଦେଥା’’ତି ୟାଚନ୍ତି । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଚରିୟୱସେନ ରାଗଚରିତସ୍ସ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦେତି, ଦୋସଚରିତସ୍ସ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ‘‘ଉଦ୍ଦେସୋ ପରିପୁଚ୍ଛା କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ମୋହଚରିତସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସପ୍ପାୟଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ପନ ଭାଜନଭୂତଂ କାତୁଂ ସମ୍ମୋହୱିଗମାୟ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଧମ୍ମସ୍ସୱନଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାସୁ ନିୟୋଜେତି । ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦେତି । ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ପୁରିମା ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ସପ୍ପାୟା, ତାସଂ ପନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନେ ଅୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତଂ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ପକାସେତି । ଞାଣଚରିତସ୍ସ ପନ ମରଣସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ଆହାରେପଟିକୂଲସଞ୍ଞା ୱିସେସତୋ ସପ୍ପାୟା, ତେସଂ ଉପକାରଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତେ ଗମ୍ଭୀରେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ କଥେତି । ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସଚେ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତି, ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଏୱ ୱସନ୍ତି । ନୋ ଚେ ହୋତି, ସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେପି ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତା ତେମାସିକଂ ପଟିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ହୋନ୍ତି ସକଦାଗାମିନୋପି ଅନାଗାମିନୋପି ଅରହନ୍ତୋପି । ତତୋ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ପୱାରେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତୋ…ପେ॰… ଅହଂ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତି, ଉପରି ଅନଧିଗତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୟାଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଉପରି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ।

ଆୟାମାତି ଏତ୍ଥ ଆ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଆଗଚ୍ଛା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଆୟାମାତି ଆଗଚ୍ଛ ୟାମା’’ତି, ଏହି ଗଚ୍ଛାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆନନ୍ଦାତି ଭଗୱା ସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତା ଥେରଂ ଆଲପତି, ନ ପନ ତଦା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭାୱତୋ । ପଞ୍ଚସତପରିମାଣୋ ହି ତଦା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । ଥେରୋ ପନ ‘‘ଗଣ୍ହଥାୱୁସୋ ପତ୍ତଚୀୱରାନି, ଭଗୱା ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେତି । ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୀ’’ତି ଇଧ ଭଗୱତୋତି ସାମିୱଚନଂ ଆମନ୍ତନୱଚନମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀଅନ୍ତରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପଟିଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋତି ପନ ଇଦଂ ପତିସ୍ସୱସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣୋତୀ’’ତି । ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୀତି ଏତ୍ଥ ପଟି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିମୁଖୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଣୀ’’ତି । ଭଗୱତୋ ମୁଖାଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ସୁଣି, ନ ଉଦାସିନୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତସ୍ସ ପାଟିହାରିୟସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକୱସେନ କତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଗରଦ୍ୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାହି ରସ୍ମୀହୀତି ଏତ୍ଥ ରସ-ସଦ୍ଦୋ ଉଦକପରିୟାୟୋ, ପିଞ୍ଜର-ସଦ୍ଦୋ ହେମୱଣ୍ଣପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ସୁୱଣ୍ଣଜଲଧାରା ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାହି ରସ୍ମୀହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଜ୍ଜୋତୟମାନୋତି ଓଭାସୟମାନୋ । ଅସ୍ସାତି ୱେରଞ୍ଜସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପନିସୀଦିତୁକାମୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁକାମୋ, ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ନିସୀଦିତୁକାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୟା ନିମନ୍ତିତା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ଅମ୍ହାତି ପାଳିୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦାତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ଦାତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନୋ ଅସନ୍ତୋତି ନେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ, କିନ୍ତୁ ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱାତି ଦୀପେତି । ୱିନା ୱା ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ଇମିନା ସାମଞ୍ଞୱଚନତୋ ଏତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ନୋ ନତ୍ଥୀତି ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥି । ନୋତି ୱା ଏତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । କେସଂ ଅଦାତୁକାମତା ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ତୀତି ତୁଟ୍ଠି, ୱିତ୍ତିୟା ଉପକରଣଂ ୱିତ୍ତୂପକରଣଂ, ତୁଟ୍ଠିକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୂତଂ ଧନଧଞ୍ଞଜାତରୂପରଜତନାନାୱିଧାଲଙ୍କାରସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାଦିଭେଦଂ ୱିତ୍ତୂପକରଣମେତେସନ୍ତି ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣା, ତେସଂ ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣାନଂ ମଚ୍ଛରୀନଂ ୟଥା ଅଦାତୁକାମତା, ଏୱଂ ନୋ ଅଦାତୁକାମତାପି ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ତଂ କାରଣଂ, ତଂ କିଚ୍ଚଂ ୱା । ଏତ୍ଥାତି ଘରାୱାସେ । ଦୁତିୟେ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ତନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରାମସନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ, କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା । ଦୁତିୟେ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୟନ୍ତି ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଲଂ ଘରାୱାସପଲିବୋଧଚିନ୍ତାୟାତି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନେତଂ ଘରାୱାସପଲିବୋଧେନ କତଂ, ଅଥ ଖୋ ମାରାୱଟ୍ଟନେନାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟାତି ୟାଦିସୀ ତଦା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତି, ତଦନୁରୂପାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ତଦା ତାଦିସସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଞାଣପରିପାକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କେୱଲଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଭାୱେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ତେଭୂମକେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ । ତତ୍ଥାତି କୁସଲଧମ୍ମେ ୟଥାସମାଦପିତେ । ନନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱାତି ସମ୍ମଦେୱ ଉପରୂପରି ନିୱେସେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱଂ ଆପାଦେତ୍ୱା । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହଜନନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଉସ୍ସାହତୋ ଏୱରୂପଗୁଣସମଙ୍ଗିତା ଚ ନିୟମତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପାଦନନ୍ତି ଏୱଂ ସଉସ୍ସାହତାୟ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ତସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେହି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଆପାଦେତ୍ୱା ।

ୟଦି ଭଗୱା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି, ଅଥ କସ୍ମା ସୋ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛି ? ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଭଗୱା ତସ୍ସ ତଥା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଦିପି ତସ୍ସ ୱିସେସାଧିଗମୋ ନତ୍ଥି, ଆୟତିଂ ପନ ନିବ୍ବାନାଧିଗମତ୍ଥାୟ ୱାସନାଭାଗିୟା ଚ ସବ୍ବା ପୁରିମପଚ୍ଛିମଧମ୍ମକଥା ଅହୋସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ନିରତ୍ଥକା ଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ଥି । ତେମାସିକୋପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋତି ତେମାସଂ ଦାତବ୍ବୋପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ । ୟଂ ଦିୱସନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ।

୨୩.ବୁଦ୍ଧପରିଣାୟକନ୍ତି ବୁଦ୍ଧୋ ପରିଣାୟକୋ ଏତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧପରିଣାୟକୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । ତଂ ବୁଦ୍ଧପରିଣାୟକଂ, ବୁଦ୍ଧଜେଟ୍ଠକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱାତି ୟାୱ ଅତ୍ଥୋ, ତାୱ ଭୋଜନେନ ତଦା କତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦାତୁଂ ଉପନୀତଭିକ୍ଖାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ମୁଖୱିକାରେନ ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓନୀତୋ ପତ୍ତତୋ ପାଣି ଏତସ୍ସାତି ଓନୀତପତ୍ତପାଣୀତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣୱିସୟୋୟଂ ସଦ୍ଦୋ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତତୋ ଓନୀତପାଣି’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଓନିତ୍ତଂ ନାନାଭୂତଂ ୱିନାଭୂତଂ ଆମିସାପନୟନେନ ୱା ସୁଚିକତଂ ପତ୍ତଂ ପାଣିତୋ ଅସ୍ସାତି ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣି, ତଂ ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣିଂ, ହତ୍ଥେ ଚ ପତ୍ତଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ପତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତୁଣ୍ଣପଟ୍ଟପଟେ ଚାତି ପତ୍ତୁଣ୍ଣପଟେ ଚ ପଟ୍ଟପଟେ ଚ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତୁଣ୍ଣପଦେସେ ଭୱା ପତ୍ତୁଣ୍ଣା, କୋସିୟୱିସେସାତିପି ୱଦନ୍ତି । ପଟ୍ଟାନି ପନ ଚୀନପଟାନି । ଆୟୋଗାଦୀସୁ ଆୟୋଗୋତି ପଟିଆୟୋଗୋ, ଅଂସବଦ୍ଧକଂ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀସୁ । ଭେସଜ୍ଜତେଲାନନ୍ତି ଭେସଜ୍ଜସମ୍ପାକେନ ସାଧିତତେଲାନଂ । ତୁମ୍ବାନୀତି ଚମ୍ମମୟତେଲଭାଜନାନି । ଏକମେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ତେଲମଦାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ମହାୟାଗଂ ୟଜିତ୍ୱାତି ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା । ସପୁତ୍ତଦାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନନ୍ତି ପୁତ୍ତଦାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ । ତେମାସନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ତେମାସଂ ସୋତବ୍ବଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଜେୱ ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପଂ କୁରୁମାନୋ’’ତି । ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ।

ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନଭିରତିପରିତସ୍ସିତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୟଥାରୁଚିତଂ ୱାସଂ ୱସିତ୍ୱା’’ତି । ଅଭିରନ୍ତଂ ଅଭିରତୀତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଅଭିରନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ଅଭିରୁଚିପରିୟାୟୋ, ନ ଅସ୍ସାଦପରିୟାୟୋ । ଅସ୍ସାଦୱସେନ ଚ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୱତ୍ଥୁୱିଗମନେନ ସିୟା ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତି, ତୟିଦଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ନତ୍ଥି, ପଗେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ତସ୍ମା ଅଭିରତିୱସେନ କତ୍ଥଚି ୱସିତ୍ୱା ତଦଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି, ୱିନେୟ୍ୟୱିନୟନତ୍ଥଂ ପନ କତ୍ଥଚି ୱସିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ୱିନେୟ୍ୟୱିନୟତ୍ଥମେୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ୟଥାରୁଚି । ସୋରେୟ୍ୟାଦୀନି ଅନୁପଗମ୍ମାତି ମହାମଣ୍ଡଲଚାରିକାୟ ୱୀଥିଭୂତାନି ସୋରେୟ୍ୟନଗରାଦୀନି ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା । ପୟାଗପତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗାମସ୍ସପି ଅଧିୱଚନଂ ତିତ୍ଥସ୍ସପି । ଗଙ୍ଗଂ ନଦିନ୍ତି ଗଙ୍ଗଂ ନାମ ନଦିଂ । ତଦୱସରୀତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେନ ଅୱସରି ତଦୱସରୀ’’ତି ।

ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ପସାଦଂ ଜନେତୀତି ସମନ୍ତପାସାଦିକା, ତସ୍ସା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ । ତତ୍ରିଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ, ଇଦନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନକାରଣୱଚନାପେକ୍ଖଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟା’’ତି, ତତ୍ର ୟା ସା ସମନ୍ତପାସାଦିକାତି ସଂୱଣ୍ଣନା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମିଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକଭାୱେ ସବ୍ବସୋ ପସାଦଜନକତ୍ତେ ଇଦଂ ହୋତି । କିଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ’’ତିଆଦି ।

ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋତି ‘‘ଉପାଲି ଦାସକୋ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩) । ୱୁତ୍ତଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ । ନିଦାନୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋତି ନିଦାନପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋ ୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ବାହିରନିଦାନଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନସିକ୍ଖାପଦନିଦାନଦସ୍ସନୱସେନ ନିଦାନପ୍ପଭେଦଦୀପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଥେରୱାଦପ୍ପକାସନଂ ପନ ୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନଂ । ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋତି ‘‘ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୮୪) ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନାନଂ ପରେସଂ ଲଦ୍ଧିନିରାକରଣତୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସମୟପତିଟ୍ଠାପନେନ ସକସମୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନତୋତି ପାଠସୋଧନେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱା ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଦନିପ୍ଫତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନଂ । ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋତି ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦିପଦଭାଜନସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋ । ସମ୍ପସ୍ସତନ୍ତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପାସାଦିକନ୍ତି ଅପ୍ପସାଦାୱହଂ । ଏତ୍ଥାତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ । ସମ୍ପସ୍ସତଂ ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ସମନ୍ତପାସାଦିକାତ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କସ୍ସ କେନ ଦେସିତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାତି ଆହ ‘‘ୱିନୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ

ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।