ସଳାୟତନୱଗ୍ଗଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ
ସଳାୟତନୱଗ୍ଗଟୀକା
୧. ସଳାୟତନସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧. ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ଞାଣଂ, ୟଥାସଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଜାନନେନ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ମଂସଚକ୍ଖୁ । ତମ୍ପି ହି ରୂପଦସ୍ସନେ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ। ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖୂତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ଅସାଧାରଣତୋ ହି ସତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଅନୁଲୋମିକଞାଣୟଥାଭୂତଞାଣାନଞ୍ଚେୱ କାମରାଗାନୁସୟାଦୀନଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ୱିଭାୱିତଞାଣଂ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ । ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟା ଧମ୍ମେ ଚକ୍ଖୂତି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ, ତଥା ତେସଂ ଫଲାନି ତଂତଂପଟିପକ୍ଖେସୁ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚସାଧନତୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଦେୱାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ୱିୟାତି ତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ଅଭିଞ୍ଞାୱିସେସୋ । ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଆଲୋକଫରଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫) ନୟେନ ଆଗତତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦିଦଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନୀ’’ତି ଅପରେ ।
ପଚ୍ଚୟଭୂତେହି ଏତେହି ଅଭିସମ୍ଭରୀୟନ୍ତୀତି ସମ୍ଭାରା, ଉପତ୍ଥମ୍ଭଭୂତା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପା । ସହ ସମ୍ଭାରେହୀତି ସସମ୍ଭାରଂ। ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସୀଦତୀତି ପସାଦୋ । ଅକ୍ଖିକୂପକେ ଅକ୍ଖିପଟଲେହୀତି ଉଭୋହି ଅକ୍ଖିଦଲେହି । ସମ୍ଭୱୋତି ଆପୋଧାତୁମେୱ ସମ୍ଭୱଭୂତମାହ । ଇଧ ‘‘ତେରସ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୯୬) ପନ ସଣ୍ଠାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସ ସମ୍ଭାରା’’ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ ପରିମଣ୍ଡଲାଦିସଣ୍ଠାନଭୂତଂ । ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ପନ ନେସଂ ତଥାଭୂତାନଂ ଅତଥାଭୂତାନଞ୍ଚ ଆପୋଧାତୁୱଣ୍ଣାୟତନାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ମଂସପିଣ୍ଡେ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ସମ୍ଭୱସ୍ସ ଚତୁଧାତୁନିସ୍ସିତେହି ସହ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଧାତୁତ୍ତୟନିସ୍ସିତତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଦିଟ୍ଠିମଣ୍ଡଲେତି ଅଭିମୁଖଂ ଠିତାନଂ ପଟିବିମ୍ବପଞ୍ଞାୟନଟ୍ଠାନଭୂତେ ଚକ୍ଖୁସଞ୍ଞିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ମଣ୍ଡଲେ । ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ଅନେକକଲାପଗତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଥା ହି ସୋ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱା ୱତ୍ତତି । ୟସ୍ମା ସୋ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତେହି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତେହି କତୂପକାରଂ ତଂନିସ୍ସିତେହେୱ ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦୀହି ଅନୁପାଲିତପରିୱାରିତଂ ତିସନ୍ତତିରୂପସମୁଟ୍ଠାପକେହି ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ରୂପାୟତନଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ । ୱିତ୍ଥାରକଥାତି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ ସୋତାଦୀନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ଚେୱ ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ସମ୍ମସନଚାରଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ । କେଚି ‘‘ୱିପସ୍ସନୁପଗତକିରିୟମୟଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପାପନୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୩. ଅଜ୍ଝତ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨-୩.ଦ୍ୱେଲକ୍ଖଣାନୀତି ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନି । ଏକଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ସେସାନୀତି ୱୁତ୍ତାୱସେସାନି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେହୀତି ୟେହି ଦୁତିୟତତିୟାନି ସୁତ୍ତାନି ଦେସିତାନି, ତେହି । ସଲ୍ଲକ୍ଖିତାନୀତି ସମ୍ମଦେୱ ଉପଧାରିତାନି । ଏତ୍ତକେନାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକସ୍ସେୱ ୱା ଲକ୍ଖଣସ୍ସ କଥନେନ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪-୬. ବାହିରାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୪-୬.ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ । ନୟୋତି ଅତିଦେସନୟୋ ।
ବାହିରାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭-୧୨. ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚାତୀତାନାଗତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୭-୧୨.ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଗାହସ୍ସ ଦଳ୍ହତାୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ବଲୱତା ତଣ୍ହାଦିଗାହେନ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ପଟିପାଦେତୁଂ କିଲମନ୍ତାନଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚାତୀତାନାଗତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ୟମକୱଗ୍ଗୋ
୧-୪. ପଠମପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୩-୧୬. ଦ୍ୱୀସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ଦେସନା ଏକରସାୱାତି ‘‘ପଠମଦୁତିୟେସୂ’’ତି ଏକଜ୍ଝଂ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ । ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଅତ୍ତାନମଧି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଭୱାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି, ତେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ। ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ, ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ, ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ଭୱନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତେସୁପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱୋ ଅଧିକସିନେହୱତ୍ଥୁତାୟାତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତବଲୱତାୟା’’ତି । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ତମତ୍ଥଂ ପଟିୟୋଗିନା ସଦ୍ଧିଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ବାହିରାନୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକତୋ ବହି ଭୱାନି ।
ପଠମପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫-୬. ପଠମନୋଚେଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୭-୧୮.ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ଲୋକତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା । ୱିସଂୟୁତ୍ତା ସଂୟୋଗହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ନୋ ସଂୟୁତ୍ତା । ନୋ ଅଧିମୁତ୍ତାତି ନ ଉସ୍ସୁକ୍କଜାତା । ୱିମରିୟାଦୀ…ପେ॰… ଚେତସାତି ୱିଗତକିଲେସୱଟ୍ଟମରିୟାଦତାୟ ନିମ୍ମରିୟାଦୀକତେନ ଚିତ୍ତେନ । ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସ୍ସାଦାଦିନୋ କଥିତତ୍ତା ।
ପଠମନୋଚେଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭-୧୦. ପଠମାଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୯-୨୨.ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ଅଭିନନ୍ଦନାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅନୁପୁବ୍ବକଥାତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ନେସନ୍ତି ସୁତ୍ତାନଂ ।
ପଠମାଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟମକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ସବ୍ବୱଗ୍ଗୋ
୧. ସବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩. ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ପକରଣୱସେନ କତ୍ଥଚି ସପ୍ପଦେସେପି ପୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅନୱସେସୱିସୟେନ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସବ୍ବ’’ନ୍ତି, ସବ୍ବମେୱ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟତନଭାୱଂ ସବ୍ବଂ ଆୟତନସବ୍ବଂ, ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତସ୍ସ ଅୱିସୟାଭାୱତୋ ନ ଅଦ୍ଦିଟ୍ଠମିଧତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି । ଇଧାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଇଧ ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ, ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଅନୁମାନୱିସୟଂ ନୁ ଖୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଥୋ ଅୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖମ୍ପି ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତୀତମେୱ ଞେୟ୍ୟଂ ଗହିତଂ, ଅନାଗତଂ ନୁ ଖୋ କଥନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜାନିତୁଂ ଞାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ନାମ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞାସୀ’’ତିଆଦି ।
ସକଲସ୍ସ ସକ୍କାୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ । ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ୟସ୍ମା ଛସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଗହିତେସୁ ପଦେସସବ୍ବଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦେସସବ୍ବଂ ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି ତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସସ୍ସ ଅସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ଆୟତନସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ଅସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ଆୟତନସବ୍ବଂ ସବ୍ବସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି । ୟସ୍ମା ଆୟତନସବ୍ବେନ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାୱ ପରିଗ୍ଗହିତା, ନ ଲକ୍ଖଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ, ୟସ୍ମା ସବ୍ବସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣୱିସୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କସ୍ମା…ପେ॰… ନତ୍ଥିତାୟା’’ତି ସବ୍ବଂ ଞାତାରମ୍ମଣେନେୱ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ‘‘ଆୟତନସବ୍ବେପି ଇଧ ୱିପସ୍ସନୁପଗଧମ୍ମାୱ ଗହେତବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିଦ୍ଦେସୱସେନପି ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ । ୱାଚାୟ ୱତ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁମତ୍ତକମେୱାତି ୱଞ୍ଝାପୁତ୍ତଗଗନକୁସୁମାଦିୱାଚା ୱିୟ ଏତସ୍ସ ୱାଚାୟ କେୱଲଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁକମେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଅତ୍ଥୋ, ୱଚନମତ୍ତକମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅନାମସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ୱିଘାତାପଜ୍ଜନଂ କେନ ହେତୁନା । ୟଥା ତଂ ଅୱିସୟସ୍ମିନ୍ତି ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ଅୱିସୟେ ୱାୟମନ୍ତୋ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତକାରଣମେୱ ଉପନୟନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାରଣୋପନୟନଞ୍ଚ କାରଣମେୱାତି ‘‘ୟଥାତି କାରଣୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଅୱିସୟେ’’ତିଆଦି ।
ସବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪.ସବ୍ବସ୍ସାତି ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ । ପହାନାୟାତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପହାନୱସେନ ପଜହନାୟ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଫସ୍ସଂ । ମୂଲପଚ୍ଚୟନ୍ତି ମୂଲଭୂତଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା, ସହଜାତୱେଦନାୟ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଅପଦେସେନ ‘‘ସୋତସମ୍ଫସ୍ସଂ ମୂଲପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ମନୋତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ସହାୱଜ୍ଜନକଜୱନନ୍ତି ସହମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନକଂ ଜୱନଂ । ତଂପୁବ୍ବକତ୍ତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାନଂ ମୂଲପଚ୍ଚୟଭୂତା ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତିତ୍ତା ତଦନୁରୂପତୋ ‘‘ଭୱଙ୍ଗସହଜାତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହାୱଜ୍ଜନୱେଦନାୟ ଜୱନୱେଦନା ‘‘ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଭୱଙ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପନ ୱେଦନାୟ ଗହଣେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଭୱଙ୍ଗତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଦେସନାତି ୟା ଏତ୍ଥ ‘‘ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଦେସନା ସତ୍ଥୁ ଅନସିଟ୍ଠି ଆଣା । ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ନାମ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାରତୋ ଞାପନତୋ । ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବେ ସଭାୱଧମ୍ମା ଗହିତା, ପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ କତମାତି ୱିଚାରଣାୟ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟା ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଅଭିଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫.ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ । ୟ-କାରଲୋପୱସେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮, ୪୦୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୪) ୱିୟ, ତଥା ‘‘ପରିଞ୍ଞା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ସବ୍ବନ୍ତି ଆୟତନସବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା । ପରିଜାନିତ୍ୱାତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ପରିଜାନିତ୍ୱା । ପଜହନତ୍ଥାୟାତି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅନୱସେସତୋ ପଜହନାୟ ।
ଅଭିଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପଠମଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୬. ‘‘ଅଭିଜାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ପଠମଂ କଣ୍ହପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ତେନେତ୍ଥ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।
ପଠମଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଦୁତିୟଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୭. ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଧମ୍ମୋ ନାମ ରୂପାୟତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଗହିତରୂପମେୱା’’ତି । ଇଧ ଅନାପାଥଗତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ଆପାଥଗତମ୍ପି ଅନାପାଥଗତମ୍ପି ଗହିତମେୱ ‘‘ୟେ ଚ ରୂପା’’ତି ଅନୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେ ହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା ସହ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା। ତଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ତେହି ଏକୁପ୍ପାଦଂ ଏକୱତ୍ଥୁକଂ ଏକନିରୋଧଂ ଏକାରମ୍ମଣମେୱ । ସେସପଦେସୂତି ସେସେସୁ ‘‘ୟଞ୍ଚ ସୋତଂ ୟେ ଚ ସଦ୍ଦା’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ପଞ୍ଚସୁ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଛସୁପି ପଦେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଗହିତରୂପମେୱ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସୋ ଏୱ ତତ୍ଥପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଦୁତିୟଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୮. ଗୟାନାମିକାୟ ନଦିୟା ଅୱିଦୂରେ ପୱତ୍ତୋ ଗାମୋ ଗୟା ନାମ, ତସ୍ସଂ ଗୟାୟଂ ୱିହରତୀତି ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଗୟାଗାମସ୍ସ ହି ଆସନ୍ନେ ଗୟାସୀସନାମକେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ଭଗୱା ତଦା ୱିହାସି । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରତୀ’’ତି ।
ତତ୍ରାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ୟଥା ଚାୟଂ ଦେସନା ତେସଂ ସପ୍ପାୟା ଜାତା, ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୱିଭାୱେତବ୍ବେ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପଟିପାଟିକଥା । ଇତୋତି ଇମସ୍ମା କପ୍ପତୋ । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପାରମିତାପରିଭାୱନାୟ ପରିପାକଗତେ । ଞାଣେତି ବୋଧିଞାଣେ । କନିଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ୱେମାତିକଭାତା ଭଗୱତୋ । ୱେଳୁଭିତ୍ତିକୁଟିକାହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା, ଅନ୍ତୋ ପନ ପଟସାଣୀହି ।
ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ । ପୁଞ୍ଞଚେତନଂ ଅନ୍ତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପୱେସେତି। ଭଗୱାପି ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞେ ତୟୋ ପୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱାତି ପରାଜୟେନ ଅୱିପ୍ପକିରିୟ ଅପଲାୟିତ୍ୱା । ପିଦହୀତି ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ତଥା ଅକାସି । ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଗଣ୍ହିଂସୂତି ରାଜକୁଲସ୍ସ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱରଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ ।
ୱିନିୱତ୍ତିତୁନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ନିୱତ୍ତିତୁଂ । ଅନ୍ତରାତି ତୁମ୍ହେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ମତା । ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଉସଭଂ ନାମ । ଉସଭେ ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣେ ଠାନେ । ଦାନଗ୍ଗେ ବ୍ୟାୱଟୋତି ପସୁତୋ ।
ସୋତି ଭଗୱା । ତଥାରୂପଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାପାଟିହାରିୟଂ, ୟଥା ଦେସନାୟ ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନାହ ‘‘ଇମେସଂ…ପେ॰… ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚିରକାଲପରିଚିତାଦିତ୍ତଅଗ୍ଗିକାନଂ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟଦେସନାୱ ସପ୍ପାୟାତି ନିଚ୍ଛୟମକାସି । ପଦିତ୍ତନ୍ତି ପଦୀପିତଂ ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଏକଜାଲୀଭୂତଂ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖମତାୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ।
ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଅଦ୍ଧଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୯. ଅଧିସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଅଧିଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅଦ୍ଧଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୦. ମଞ୍ଞିତଂ ନାମ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ଗହେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିତଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞିତନ୍ତି ସବ୍ବମଞ୍ଞିତଂ, ତସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ସେତୁଘାତୋ, ତଦାୱହଂ ସବ୍ବମଞ୍ଞିତସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପଂ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମଞ୍ଞିତଂ ନାମ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନାଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ଅୱିଲୋମଂ । ଇଧାତି ଇଧେୱ ସାସନେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଦଭାୱତୋ । ‘‘ତଣ୍ହା-ମାନଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ମଞ୍ଞିତତ୍ତୟଂ ସପରସନ୍ତାନେସୁ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅହନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅହ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ଅତ୍ତାଭିନିୱେସାହଂକାରଦୀପନତୋ । ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତଣ୍ହାମଞ୍ଞିତଂ ମାନମଞ୍ଞିତମ୍ପି ୱା, ପରିଗ୍ଗହମୁଖେନପି ସେୟ୍ୟାଦିତୋ ମାନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଇମିନା ନୟେନ ମଞ୍ଞିତୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତାୱ, ସୋ ଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ପରୋ’’ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ମମ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସତି ଲବ୍ଭନତୋ, ଅସତି ନ ମଞ୍ଞତି ତଥାମଞ୍ଞିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଘାତତୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅହଂ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋତି ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋ ତତ୍ଥ ସୁଖୁମାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭନତୋ । ମମ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋ ତସ୍ମିଂ ସତି ଏୱ ଉପଲବ୍ଭନତୋ। ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ପରୋତି ପରୋ ସତ୍ତୋ । ମମ ଚକ୍ଖୂତି ନ ମଞ୍ଞତି ୟସ୍ସ ତଂ ଚକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ମମତ୍ତଭୂତନ୍ତି ମମ କାରଣଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁରୂପ-ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ-ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସ-ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦୁକ୍ଖମସୁଖୱସେନ ସତ୍ତ ୱାରା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ, ତଥା ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୂତି ଛ ସତ୍ତକା ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ । ପୁନ ସକ୍କାୟୱସେନ ‘‘ସବ୍ବଂ ନ ମଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ତେଚତ୍ତାଲୀସ । ପୁନ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାଧିକସତେସୂ’’ତି କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି, ସା ଚ ପମାଦଲେଖା ।
ସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ପଠମସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୧.ଉପକାରଭୂତା ତଦାୱହତ୍ତା । ତତୋତି ମଞ୍ଞିତାକାରତୋ । ତନ୍ତି ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁଂ । ଅଞ୍ଞେନାକାରେନାତି ୟଥା ମଞ୍ଞତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରତୋ, ଅଞ୍ଞେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ଆକାରେନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଂ ୱିପରିଣାମନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୱୟତାୟ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଂ ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବଂ । ତଂ ଉପଗମନେନ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ, ଏୱଂଭୂତୋ ହୁତ୍ୱାପି ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନସଭାୱେସୁ । ଭୱେସୁ ସତ୍ତୋ ଲୋକୋ ଉପରିପି ଭୱଂୟେୱ ଅଭିନନ୍ଦତି । ହେଟ୍ଠା ଗହିତମେୱ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ନ ମଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ଗହିତମେୱ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାତି ଖନ୍ଧାଦିପରିୟାୟେନ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା ପୁନପି ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୱସାନେ ‘‘ତତୋ ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଠାନେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଠମସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଦୁତିୟସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨.ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ ଅୟଂ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ, ହେତୁମ୍ହି ୱା । ଅନାଦିସତ୍ତସନ୍ତାନଗତଗାହତ୍ତୟଲକ୍ଖିତା ହି ସତ୍ଥୁ, ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନା ତଂନିମିତ୍ତଂ ୟାୱଦେୱ ତପ୍ପହାନାୟ ପୱତ୍ତିତଭାୱତୋ । ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା କଥିତା’’ତି ।
ଦୁତିୟସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସବ୍ବୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଜାତିଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୩-୪୨.ନିବ୍ବତ୍ତନସଭାୱନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ଉପ୍ପାଦାନନ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା ଜୀରଣସଭାୱଂ। ୟତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୟୋ, ତତ୍ଥେୱ ୱିସଭାଗସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେନ ବ୍ୟାଧିନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ବ୍ୟାଧିସଭାୱଂ । ମରଣସଭାୱନ୍ତି ୱିନାସସଭାୱଂ । ସୋକସଭାୱନ୍ତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନା ଡୟ୍ହମାନଦୁକ୍ଖସଭାୱଂ । ସଂକିଲେସିକସଭାୱନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ସଂକିଲିସ୍ସନସଭାୱଂ ।
ଜାତିଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସବ୍ବଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୪୩-୫୨.ଞାତପରିଞ୍ଞା ଆଗତା ୱିସୟୱସେନ ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ଇତରା ଦ୍ୱେ ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାପି ଆଗତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତାସଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା ଞାଣସ୍ସ ଚ ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାସମ୍ଭୱତୋ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପଦେ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱ ଆଗତା, ପହାତବ୍ବପଦେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱ ଆଗତାତି ୟୋଜନା । ଇତରାପି ଦ୍ୱେ ଗହିତାୟେୱ ତାହି ୱିନା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ଅୱୁତ୍ତାପି ଗହିତାୟେୱ ପରିଜାନନସ୍ସ ୟାୱଦେୱ ପହାନତ୍ଥତ୍ତା । ଏକସଭାୱେନ ୱିନାଭାୱୋ ଅନେକଗ୍ଗଟ୍ଠୋ। ଉପସଟ୍ଠରୋଗେନ ୱିୟ ଅନ୍ତୋ ଏୱ ଅଭିହତସବ୍ବତା ଉପହତଟ୍ଠୋ।
ସବ୍ବଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।
୬. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୫୩-୬୨.ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହୋ । ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତି, ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି କତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିପକ୍ଖୋୱ ଅୱିଜ୍ଜା। ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅନୱସେସତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା’’ତି ଆହ । ନ କେୱଲଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନେୱ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଅଥ ଖୋ ଇତରାନୁପସ୍ସନାୱସେନପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖା…ପେ॰… ପହୀୟତିୟେୱା’’ତି ଆହ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଉପରିସୁତ୍ତନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତୋ ଅପରେପି ତଂଅତ୍ଥଲକ୍ଖଣୱସେନ କଥିତସୁତ୍ତନ୍ତେପି । ତାନିପି ହି ତଥା ବୁଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲାନମଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗୋ
୧. ପଠମମିଗଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୩. ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତା’’ତି । କମନୀୟାତି କାମେତବ୍ବା । ମନଂ ଅପ୍ପାୟନ୍ତୀତି ମନାପାତି ଆହ ‘‘ମନୱଡ୍ଢନକା’’ତି । ପିୟାୟିତବ୍ବସଭାୱା ପିୟରୂପା । କାମୂପସଂହିତାତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତା । ଆଲମ୍ବିତବ୍ବତା ଏୱ ଚେତ୍ଥ ଉପସଂହିତତାତି ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦୀ ତଣ୍ହାନନ୍ଦୀ, ନ ତୁଟ୍ଠିନନ୍ଦୀୟେୱ ‘‘ନନ୍ଦିଂ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଗାମନ୍ତନ୍ତି ଗାମସମୀପଂ । ‘‘ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ।
ଏତ୍ଥାତି ୟଥାନୀହତେ ପାଠେ । ‘‘ଇମଂ ଏକଂ ପରିୟାୟଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ‘‘ପନ୍ତାନୀ’’ତିପଦେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନୀତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋ ।
ପଠମମିଗଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସମିଦ୍ଧିଲୋକପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୮.ଆୟାଚନସୁତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟସୁତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପଠମସୁତ୍ତେ ପନ ଦୁତିୟକୱିହାରାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ସମିଦ୍ଧିଲୋକପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଉପସେନଆସୀୱିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୯.ଗହେତ୍ୱାତି ପାରୁପନସ୍ସ ସିଥିଲକରଣେନ ୱୀମଂସତୋ ମୋଚେତ୍ୱା । ଲେଣଚ୍ଛାୟାୟାତି ପୁରିମଦିସାୟ ଲେଣଚ୍ଛାୟାୟଂ । ପତିତ୍ୱାତି ଲେଣଚ୍ଛଦନତୋ ଭସ୍ସିତ୍ୱା । ଫୁଟ୍ଠୱିସୋତି ଚତୂସୁ ଆସୀୱିସେସୁ ସୋ ଫୁଟ୍ଠୱିସୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ପରିୟାଦିୟମାନମେୱାତି ଖେପେନ୍ତମେୱ, ୱିନାସେନ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସପରିଚ୍ଛେଦାନୁରୂପଂ । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢଭାୱାଦିପକତିଜହନଂ । ସଭାୱୱିଗମୋତି ୱିନାସୋ ।
ଉପସେନଆସୀୱିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଉପୱାଣସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୦.ରୂପଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୱସେନ । ରୂପରାଗନ୍ତି ନୀଲାଦିଭେଦେ ରୂପଧମ୍ମେ ରାଗଂ । ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି ‘‘ଅୟଂ ମେ ରାଗୋ ଅପ୍ପହୀନୋ’’ତି । ଏତେନ ସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱମ୍ପି ଖୋ, ଉପୱାଣ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ରୂପରାଗଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପେସୁ ରାଗୋ’’ତି ପଜାନାତି । ଅସେକ୍ଖାନଂ ହାୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ।
ଉପୱାଣସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ପଠମଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୧.ଫସ୍ସାକରାନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ଆକରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନାନଂ, ଚକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନଟ୍ଠୋ ନାମ ଅହନ୍ତି ୱଦତି, ୟୋ ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ସମୁଦୟାଦିଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ସୋ ୱୁସିତୱା, ଇତରୋ ଅୱୁସିତୱା ଅହଞ୍ଚ ତାଦିସୋତି । ଅୟମେୱାତି ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ‘‘ନେତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ତିଣ୍ଣଂ ଗାହାନଂ ଅଭାୱୋ ଏୱ ।
ପଠମଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଦୁତିୟଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧. ତତିୟଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୩.ପନସ୍ସସନ୍ତି ଏକଂସେନ ନଟ୍ଠୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅତିନଟ୍ଠୋ’’ତି, ଧୁରତୋ ଏୱ ନଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତିୟଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଗିଲାନୱଗ୍ଗୋ
୧-୫. ପଠମଗିଲାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୭୪-୭୮.ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋତି ନାମଗୋତ୍ତତୋ ଚେୱ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚ ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋ ଅୱିସ୍ସୁତୋ । ଥେରମଜ୍ଝିମଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନୱୋ।
ପଠମଗିଲାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୦. ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଅଭିନିୱିସନଂ ଅଭିନିୱେସୋ, ସୋ ଏୱ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ଆମସନତୋ ପରାମାସୋ, ସୋ ଏୱ ଗାହୋ। ତେନ ଅଭିନିୱେସପରାମାସଗ୍ଗାହେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନି। ୟୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସେନ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ ଅତ୍ତାକାରୋ, ସୋ ନ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞୋ ଅନତ୍ତାକାରୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତୋ ପସ୍ସତି । ପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସୋତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଞାତମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ । ପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସୋତି ୱା ପରିଞ୍ଞାତୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ । ୱିପସ୍ସନାତି ଅରୂପସତ୍ତକୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିଜାନିତବ୍ବା ।
ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ସମ୍ବହୁଲଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୧.କେୱଲନ୍ତି ଇତରଲକ୍ଖଣେହି ଅୱୋମିସ୍ସଂ ।
୧୦. ଫଗ୍ଗୁନପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୩. ତଣ୍ହାୟ ପହୀନାୟ ଦିଟ୍ଠିମାନାପି ପହୀନା ଏୱାତି ‘‘ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନପପଞ୍ଚେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧ ସତ୍ତୱୋହାରୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରିନିବ୍ବୁତାନଞ୍ଚ ୱୋହାରୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ, ନାଞ୍ଞଥାତି ଅତିକ୍କନ୍ତବୁଦ୍ଧେହି ପରିହରିତାନି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନି ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା । ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟେ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ ।
ଫଗ୍ଗୁନପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଗିଲାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଛନ୍ନୱଗ୍ଗୋ
୧. ପଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୪.ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ, ତଞ୍ଚ ପରିୟାୟେନ, ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣେ କଥିତେ ଇତରଲକ୍ଖଣାନି କଥିତାନେୱ ହୋନ୍ତି ବ୍ୟଭିଚାରଭାୱତୋ ।
୨. ସୁଞ୍ଞତଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୫. ଅତ୍ତନୋ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେନା’’ତି ।
୩. ସଂଖିତ୍ତଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୬.ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧୱସେନ ଆଗତଂ, ଇଧ ଆୟତନୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
୪. ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୭. ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ପଟିସଲ୍ଲୀୟତି ଏତେନାତି ପଟିସଲ୍ଲାନଂ, ଫଲସମାପତ୍ତି । ଜୀୱିତହାରକସତ୍ଥଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ହରଣତୋ, ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ସସନତୋ ହିଂସନତୋ। ପରିଚରିତୋତି ପୟିରୁପାସିତୋ । ତେନ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ଦୀପେତି ।
ଅନୁପୱଜ୍ଜନ୍ତି ପରେହି ନ ଉପୱଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନେତ୍ଥ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିଭାୱତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ’’ନ୍ତି । ‘‘ନେତଂ ମମା’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେସି । ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ୱଦତି ଅକତକିଚ୍ଚଭାୱଦୀପନେନ । କିଞ୍ଚାପି ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେସି, ‘‘ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ୱଦନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ନ କଥେସି, ତସ୍ମା ‘‘ଇଦମ୍ପି ମନସି କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
କିଲେସପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କିଲେସପରିଳାହୱୂପସମୋ । ଭୱତ୍ଥାୟ ପୁନ ଭୱତ୍ଥାୟ । ଆଲୟନିକନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନେତି ଭୱନ୍ତରେ ଅପେକ୍ଖାସଞ୍ଞିତେ ଆଲୟେ ନିକନ୍ତିୟା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିୟା । ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅଞ୍ଞଭୱତୋ ଇଧାଗମନଂ ଆଗତି ନାମ । ଚୁତିୱସେନ ଗମନନ୍ତି ଚୱନୱସେନ ଇତୋ ଗତି । ଅନୁରୂପଗମନଂ ଗତି ନାମ ତଦୁଭୟଂ ନ ହୋତି । ଚୁତୂପପାତୋ ଅପରାପରଭୱନୱସେନ ଚୁତି, ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଉପପାତୋ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ ହୋତି । ଏୱଂ ପନ ଚୁତୂପପାତେ ଅସତି ନେୱିଧ ନ ଇଧ ଲୋକେ । ନ ହୁରଂ ନ ପରଲୋକେ ହୋତି । ତତୋ ଏୱ ନ ଉଭୟତ୍ଥ ହୋତି । ଅୟମେୱ ଅନ୍ତୋ ଅୟଂ ଇଧଲୋକେ ପରଲୋକେ ଚ ଅଭାୱୋୟେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ । ଅୟମେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଏୱ – ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ପାଠେ ପରମ୍ପରାଗତୋ ପମାଣଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ।
ୟେ ପନାତି ସମ୍ମୱାଦିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ଭୱେନ ଭୱନ୍ତରସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ନିରତ୍ଥକଂ ଅନ୍ତରାଭୱସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନନ୍ତରଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ପାତୁଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତରାଭୱସ୍ସ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥିତା । ଅଭିଧମ୍ମେ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣେ (କଥା॰ ୫୦୫-୫୦୭) ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ। ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅନ୍ତରେନା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରେନା’’ତିଆଦି । ୱିକପ୍ପତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ, ତସ୍ସ ଦୀପନଂ ‘‘ଅନ୍ତରେନା’’ତି ୱଚନଂ । ନ ଅନ୍ତରାଭୱଦୀପନଂ ତାଦିସସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଚ । ୟତ୍ଥ ହି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସହଭାୱୀନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ସମ୍ଭୱୋତି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି ନାସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଦେସଦୂରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ନେୱ ଇଧ ନ ହୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଦ୍ୱୟତୋ ଅପରଂ ୱିକପ୍ପେନ ‘‘ନ ଉଭୟ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥପି ନ ହୋତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅନ୍ତରେନା’’ତି ୱା ‘‘ୱିନା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ନେୱିଧ, ନ ହୁରଂ, ଉଭୟଂ ୱିନାପି ନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆହରୀତି ଛିନ୍ନୱସେନ ଗଣ୍ହି । ତେନାହ ‘‘କଣ୍ଠନାଳଂ ଛିନ୍ଦୀ’’ତି । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାୟଂ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତଭାୱତୋ । ‘‘ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଛନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସତ୍ଥଂ ଆହରିତ’’ନ୍ତି, କଥେସୀତି ଅସେକ୍ଖକାଲେ ବ୍ୟାକରଣଂ ୱିୟ କତ୍ୱା କଥେସି ।
ଇମିନାତି ‘‘ଉପୱଜ୍ଜକୁଲାନୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ । ଥେରୋତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବକାଲେସୁ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରୀ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀତି ଆସଙ୍କନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫-୬. ପୁଣ୍ଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୮୮-୮୯.ତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁରୂପଦ୍ୱୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି । ନନ୍ଦିସମୁଦୟାତି ନନ୍ଦିୟା ସମୁଦୟତଣ୍ହାୟ ସେସକାରଣେହି ନନ୍ଦିୟା ସମୁଦିତି ସମୋଧାନଂ ନନ୍ଦିସମୁଦୟୋ, ତସ୍ମା ନନ୍ଦିସମୁଦୟା । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ସମୋଧାନେନା’’ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୋଧାନେନ ସମୁଦିତି ପୱତ୍ତିୟେୱାତି ସହ ସମୁଦୟେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୋଧୂପାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା’’ତି । ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ।
ଚଣ୍ଡାତି କୋଧନା । ଦୁଟ୍ଠାତି ଦୋସୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିବ୍ବିସାତି ପାପା । କକ୍ଖଳାତି ଦାରୁଣା । ଘଟିକମୁଗ୍ଗରେନାତି ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଘଟିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତେନ ରସ୍ସଦଣ୍ଡେନ । ସତ୍ତାନଂ ସସନତୋ ସତ୍ଥଂ, ତତୋ ଏୱ ଜୀୱିତସ୍ସ ହରଣତୋ ହାରକଞ୍ଚାତି ସତ୍ଥହାରକଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଦମନତୋ । ପଞ୍ଞା ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା କିଲେସୱିସେୱିତାନଂ ଦମନତୋ ୱୂପସମନତୋ । ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ‘‘ଦମୋ’’ତିୱୁତ୍ତଂ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅସମସ୍ସ ଦମନତୋ । ଖନ୍ତି ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଦମନତୋ ୱୂପସମନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପସମୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାତି ସୁନାପରନ୍ତଜନପଦେ । ଏତେ ଦ୍ୱେତି ଅୟଂ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ତସ୍ସ କନିଟ୍ଠୋତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଭାତରୋ । ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି ଉଳାରଂ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ସତ୍ତ ସୀହନାଦେ ନଦିତ୍ୱାତି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକାନମ୍ପି ଅକ୍କୋସପରିଭାସାନଂ ଖମନେ ସନ୍ତୋସାଭାୱଦୀପନଂ, ପାଣିପ୍ପହାରସ୍ସ, ଲେଡ୍ଡୁପ୍ପହାରସ୍ସ, ଦଣ୍ଡପ୍ପହାରସ୍ସ, ସତ୍ଥପ୍ପହାରସ୍ସ, ଜୀୱିତୱୋରୋପନସ୍ସ, ଖମନେ ସନ୍ତୋସାଭାୱଦୀପନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ସତ୍ତ ସୀହନାଦେ ନଦିତ୍ୱା । ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱସିତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଦ୍ଦେସିକଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁନାପରନ୍ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ୱିହରତି’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚତୂସୁ ଠାନେସୂତି ଅବ୍ବୁହତ୍ଥପବ୍ବତେ, ସମୁଦ୍ଦଗିରିୱିହାରେ, ମାତୁଲଗିରିମ୍ହି, ମକୁଳକାରାମୱିହାରେତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ । ତନ୍ତି ଚଙ୍କମଂ ଆରୁୟ୍ହ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଚଙ୍କମିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ମହତା ସମୁଦ୍ଦପରିସ୍ସୟେନ ଭାୱନାମନସିକାରସ୍ସ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନତୋ । ଉପ୍ପାତିକନ୍ତି ଉପ୍ପାତକରଂ ମହାସଙ୍ଖୋଭଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ସମ୍ମୁଖେତି ଅନିଲପଦେସେ । ପଟିୱେଦେସୁନ୍ତି ପୱେଦେସୁଂ ।
ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ମଣ୍ଡଲମାଳସ୍ସ କାତୁଂ ପଥୱୀମିତକାଲତୋ ପଭୁତି । ସଚ୍ଚବନ୍ଧେନ ପଞ୍ଚସତାନି ପରିପୂରେତୁଂ ‘‘ଏକୂନପଞ୍ଚସତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗନ୍ଧକୁଟିନ୍ତି ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିଂ ।
ସଚ୍ଚବନ୍ଧନାମୋତି ସଚ୍ଚବନ୍ଧେ ପବ୍ବତେ ଚିରନିୱାସିତାୟ ‘‘ସଚ୍ଚବନ୍ଧୋ’’ତ୍ୱେୱ ଲଦ୍ଧନାମୋ । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାପରିୱାରଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛି । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗେନେୱସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା’’ତି ।
ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପତିତା ମହାଜନା କେଚି ସୋତାପନ୍ନା, କେଚି ସକଦାଗାମିନୋ, କେଚି ଅନାଗାମିନୋ, କେଚି ଅରହନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ । ତତ୍ଥାପି କେଚି ତେୱିଜ୍ଜା, କେଚି ଛଳଭିଞ୍ଞା, କେଚି ପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାଜନସ୍ସ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖୋ ଜାତୋ’’ତି । ୟେ ପନ ତତ୍ଥ ସରଣଗମନପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲସମାଦାନେନ ଲଦ୍ଧାନୁଗ୍ଗହା, ତେସଂ ଦେୱତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ‘‘ମହନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ଅହୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅରୁଣଂପନ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱ ଉଟ୍ଠପେସି ଦେୱତାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚେୱ କୁଲାନୁଦୟାୟ ଚ । ଅପାୟମଗ୍ଗେ ଓତାରିତୋ ‘‘କୋଚି ଲୋକସ୍ସ ସଜିତା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତିସଂହାରା ହୋନ୍ତି, ତେନେୱାୟଂ ପଜା ସନାଥା ହୋତି, ତଂ ୟୁଞ୍ଜତି ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ’’ତି ମିଚ୍ଛାଗାହେହି । ପରିଚରିତବ୍ବଂ ୟାଚି ‘‘ଏତ୍ଥ ମୟା ଚିରଂ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଛଟ୍ଠନ୍ତି ବାହିୟସୁତ୍ତଂ । ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ପୁଣ୍ଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭-୮. ପଠମଏଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୯୦-୯୧. ଏଜତି ଛଳାରମ୍ମଣନିମିତ୍ତଂ କମ୍ପତୀତି ଏଜା। ତେନାହ ‘‘ଚଲନଟ୍ଠେନା’’ତି । ଆବାଧନଟ୍ଠେନ ପୀଳନଟ୍ଠେନ । ଅନ୍ତୋ ଦୋସନଟ୍ଠେନାତି ଅନ୍ତୋଚିତ୍ତେ ଏୱ ପଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନ । ନିକନ୍ତନଟ୍ଠେନାତି ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ । ହେଟ୍ଠା ଗହିତମେୱାତି ହେଟ୍ଠା ମଞ୍ଞିତସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପସୁତ୍ତେ ଆଗତମେୱ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ମଞ୍ଞିତସମୁଗ୍ଘାତସୁତ୍ତେ ।
ପଠମଏଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯-୧୦. ପଠମଦ୍ୱୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୯୨-୯୩.ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦୁକଂ । ପାଳିୟଂ ଆମେଡିତଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ’’ତି । ଏୱମେତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ଏତଂ ଚକ୍ଖୁରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟଂ । ଚଲତୀତି ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପଚଲତି । ବ୍ୟଥତୀତି ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ପୱେଧତି । ହେତୁ ଚେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତା । ସହଗତୀତି ସହପ୍ପୱତ୍ତି, ତାୟ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଗତୀ’’ତି ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି । ୟସ୍ମା ଚ ସଂଗଚ୍ଛମାନଧମ୍ମୱିମୁତ୍ତା ସଙ୍ଗତି ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା ସନ୍ନିପାତସମୱାୟା, ତେସଂ ୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି ।
ୱତ୍ଥୂତି ଚକ୍ଖୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେନ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେନ । ସହଜାତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାଦୟୋ, ତେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଅୟଂ ହେତୂତି ଅୟଂ ତିୱିଧୋ ହେତୂ । ଫସ୍ସେନାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ରୂପାରମ୍ମଣେ ଫସ୍ସେ ଅତ୍ତନୋ ଫୁସନକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତେ ଏୱଂ ୱେଦନା ଅନୁଭୱନକିଚ୍ଚଂ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠମେୱା’’ତିଆଦିୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ଭଗୱତା ସମତିଂସାୟ ଆକାରେହି ୱୁତ୍ତା । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ରୁକ୍ଖସାଖାସୁ ରୁକ୍ଖୱୋହାରୋ ୱିୟ ଏକେକଧମ୍ମେପି ଖନ୍ଧୱୋହାରୋ ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୟମ॰ ଖନ୍ଧୟମକ ୨) ।
ପଠମଦ୍ୱୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଛନ୍ନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ସଳୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅଦନ୍ତଅଗୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୪.ଅଦମିତାତି ଦମଂ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱଂ ଅନୀତା । ଅଗୋପିତାତି ସତିସଙ୍ଖାତାୟ ୱତିୟା ନ ରକ୍ଖିତା । ଅପିହିତାତି ସତିକୱାଟେନ ନ ପିହିତା । ଚତୂହିପି ପଦେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନାୱରଣମେୱାହ । ଅଧିକଂ ୱହନ୍ତୀତି ଅଧିୱାହା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିୱାହା ଦୁକ୍ଖାଧିୱାହା। ନିରୟେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ନେରୟିକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସେସପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସଳେୱାତି ଛ-କାରସ୍ସ ସ-କାରୋ, ଳ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ୟତ୍ଥାତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଅନୱସ୍ସୁତା ଅତିନ୍ତାତି ରାଗେନ ଅତେମିତା ।
ଅସ୍ସାଦିତନ୍ତି ଅସ୍ସାଦଂ ଇତଂ ଉପଗତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅସ୍ସାଦୱନ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ । ଅନ୍ୱୟତୀତି ଅନ୍ୱୟୋ, ହେତୁ । ଫସ୍ସୋତି ଅନ୍ୱୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଫସ୍ସନ୍ୱୟନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଫସ୍ସହେତୁକ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅୱିରୁଦ୍ଧ’’ଇତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାତି ତଣ୍ହାଦିସମଧୂପସଂହତସଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘କିଲେସସଞ୍ଞାୟ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା ନାମ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା, ଇତରୀତରା ନରା । ପପଞ୍ଚୟନ୍ତାତି ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚଂ ଚିରାୟନଂ କରୋନ୍ତା । ସଞ୍ଞିନୋତି ଗେହସ୍ସିତସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞାୱନ୍ତୋ । ମନୋମୟଂ ୱିତକ୍କନ୍ତି କେୱଲଂ ମନସା ସମ୍ଭାୱିତଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କଂ । ଇରୀୟତୀତି ଇରିୟଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଇରୀୟତି ପଟିପଜ୍ଜତି ।
ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁଭାୱଂ ସୁଭାୱନଂ ଇତୋ ଭାୱିତଭାୱିତୋ । ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ଅସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ନ ୱିକମ୍ପତେ କ୍ୱଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ନ କମ୍ପତି । ପାରଗାତି ପାରଗାମିନୋ ଭୱଥ ।
ଅଦନ୍ତଅଗୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୫.ଅପସାଦେତୀତି ତଜ୍ଜେତି । ଉସ୍ସାଦେତୀତି ଉକ୍କଂସେତି । ଅୟଂ କିର ଥେରୋ ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତୋ । ପମଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ଅନନୁୟୁଜ୍ଜନେନ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
ୟତ୍ରାତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱଚନାଲଙ୍କାରେ । ନାମାତି ଅସମ୍ଭାୱନେ ଅପସାଦନପକ୍ଖେ, ଉସ୍ସାଦନପକ୍ଖେ ପନ ସମ୍ଭାୱନେ । କିଂ ଜାତନ୍ତି କିଂ ତେନ ମହଲ୍ଲକଭାୱେନ ଜାତନ୍ତି ମହଲ୍ଲକଭାୱଂ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ୟଦି…ପେ॰… ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତି । ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅଚିନ୍ତେନ୍ତୋ । ମାଦିସାନଂ ଭଗୱତୋ ଓୱାଦୋ ଉପକାରାୱହୋତି ଏତରହି ଓୱାଦଞ୍ଚ ପସଂସନ୍ତୋ।
‘‘ଅଦିଟ୍ଠା ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ‘‘ୟଥା ଏତେସୁ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱମିତରେସୁପି ପରିଞ୍ଞାତେସୂ’’ତି ନୟପଟିପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ, ତେସମ୍ପି ଇମେହି ସମାନେତବ୍ବତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁପିନକୂପମା କାମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ୨.୪୬; ପାଚି॰ ୪୧୭; ଚୂଳୱ॰ ୬୫) ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ୟତ୍ତକୋ ଗହଣାକାରୋ, ତତ୍ତକଂ । କିତ୍ତକଂ ପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ତସଂୱେଦିୟଂ ପରସ୍ସ ନ ଦିସିତବ୍ବଂ, କପ୍ପନାମତ୍ତଂ ରୂପଂ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ରୂପେତି ରୂପାୟତନେ । ରୂପମତ୍ତମେୱାତି ନୀଲାଦିଭେଦଂ ରୂପାୟତନମତ୍ତଂ, ନ ନୀଲାଦି । ୱିସେସନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ । ୟଦି ଏୱଂ, ଏୱ-କାରୋ କିମତ୍ଥିୟୋ ? ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ରୂପାୟତନେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନୀଲାଦିୱିସେସଂ ‘‘ଇଦଂ ନୀଲଂ ନାମ, ଇଦଂ ପୀତଂ ନାମା’’ତି ନ ଗଣ୍ହାତି । କୁତୋ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ସଂହିତସ୍ସପି ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏୱକାରଗ୍ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱ’’ନ୍ତି । ସେସୱିଞ୍ଞାଣେହିପୀତି ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣେହିପି ।
ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପାୟତନସ୍ସ ଦସ୍ସନନ୍ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ରୂପେ ରୂପୱିଜାନନ’’ନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱାତି ୟତ୍ତକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପାୟତନେ ଗହଣମତ୍ତଂ, ତଂମତ୍ତମେୱ ମେ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ରାଗାଦିରହେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ପଦତ୍ଥତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେ ରୂପେ । ଚିତ୍ତତ୍ତୟଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ରାଗାଦିୱିରହେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ତ’’ନ୍ତି ଆଦି ।
ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନୱିଞ୍ଞାତାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ରାଗାଦିୱିରହେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଆୱଜ୍ଜନେନା’’ତିଆଦି ।
ତଦାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ, ନ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟେସଂ ରାଗାଦୀନଂ ନିୱତ୍ତନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତେ ‘‘ତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ତ-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚାମସୀୟନ୍ତୀତି ‘‘ତେନ ରାଗେନ ୱା ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ, ୱିସୟଭାୱୋ ଚ ୱିସୟିନା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ।
ସତୀତି ରୂପସ୍ସ ୟଥାସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ସତି ମୁଟ୍ଠା ପିୟନିମିତ୍ତମନସିକାରେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନ ଦିସ୍ସତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ଅଜ୍ଝୋସାତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ । ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନିୟକରଣେନ ।
ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ୱିହେସା ଚାତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଚ ୱିହେସାୟ ଚା’’ତି । ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମୋତି ଆହ – ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାୱିହେସାହୀ’’ତି । ଆଚିନନ୍ତସ୍ସାତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ । ପଟିସ୍ସତୋତି ପତିସ୍ସତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସତିୟା ୟୁତ୍ତୋ । ସେୱତୋ ଚାପୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସେୱନ୍ତସ୍ସ’’ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପରିହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୬.ପରିହାନସଭାୱନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେହି ପରିହାୟନସଭାୱଂ । ଅଭିଭୱିତାନୀତି ଅଭିଭୂତାନି ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱାକାରେନ । ସରସଙ୍କପ୍ପାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଅନୱଟ୍ଠିତଭାୱେନ ସଙ୍କପ୍ପା । ସଂୟୋଜନିୟାତି ସଂୟୋଜେତବ୍ବା । ସଂୟୋଜନାନଞ୍ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସଂ ଦେନ୍ତୋ କିଲେସଜାତଂ ଅଧିୱାସେତି ନାମ । କିଲେସୋ ଏୱ କିଲେସଜାତଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ପନ ଚିତ୍ତେ କରୋନ୍ତୋ ଅଧିୱାସେତି ନାମ । ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ନ ପଜହତି ଆରମ୍ମଣଂ, କିଲେସଂ ପନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଏୱ । ଅଭିଭୱିତଂ ଆୟତନନ୍ତି କଥିତଂ ଅଧିୱାସନାଦିନା । ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିହାନଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତି ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ତଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସିତୋ।
ପରିହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପମାଦୱିହାରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୭.ନପିଦହିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପିଦହିତ୍ୱା ସଞ୍ଛାଦିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ବ୍ୟାସିଞ୍ଚତୀତି କିଲେସେହି ୱିସେସେନ ଆସିଞ୍ଚତି । କିଲେସତିନ୍ତନ୍ତି କିଲେସେହି ଅୱସ୍ସୁତଂ । ଦୁବ୍ବଲପୀତି ତରୁଣା ନ ବଲପ୍ପତ୍ତା । ବଲୱପୀତି ଉବ୍ବେଗା ଫରଣପ୍ପତ୍ତା ଚ ପୀତି । ଦରଥପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା ପସ୍ସଦ୍ଧି । ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରାୟ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପମାଦୱିହାରୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ପାମୋଜ୍ଜଂ ନ ହୋତି, ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ଧମ୍ମେନ ‘‘ପମାଦୱିହାରୀ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀ’’ତି ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦସ୍ସିତୋ।
ପମାଦୱିହାରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସଂୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୮.ଇଦନ୍ତି ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସଂୱରୋ’’ତି ? ଇଦଂ ୱଚନଂ । ପହାତବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖାନୱସେନାତି ପହାତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସେୱ କଥନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସଂୱରୋ ହୋତୀ’’ତି ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ରୂପା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମୋୱ ୱିଭତ୍ତୋ।
ସଂୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୯.ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟାତି ସମଥୱସେନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ । ପରିହାୟମାନେତି ତସ୍ସ ଅଲାଭେନ ପରିହାୟମାନେ । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ସମଥମେୱ ୱା ।
୭. ପଟିସଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୦.କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ।
୮-୯. ପଠମନତୁମ୍ହାକଂସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୦୧-୧୦୨.ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ଉପମଂ ପରିହରିତ୍ୱା । ସୁଦ୍ଧିକୱସେନାତି ଉପମାୟ ୱିନା କେୱଲମେୱ ।
୧୦. ଉଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୩.ଉଦକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ୱେଦଂ ଞାଣଂ । ସବ୍ବଂ ଜିତୱାତି ସବ୍ବଜି । ଅୱଖତନ୍ତି ନିଖତଂ । ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋତି ଉଚ୍ଛାଦେତବ୍ବସଭାୱୋ । ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋତି ପରିମଦ୍ଦିତବ୍ବସଭାୱୋ । ପରିହତୋତି ପରିହରିତୋ । ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟୁଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନପଦେହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉଚ୍ଛାଦନଂ ୱା ପରିମଦ୍ଦନମତ୍ତମେୱାତି କତ୍ୱା ନ ଗହିତଂ ।
ଉଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।
୧୧. ୟୋଗକ୍ଖେମିୱଗ୍ଗୋ
୧. ୟୋଗକ୍ଖେମିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୪.ଚତୂହିୟୋଗେହୀତି କାମୟୋଗାଦୀହି ଚତୂହି ୟୋଗେହି । ଖେମିନୋତି ଖେମୱତୋ କୁସଲିନୋ । କାରଣଭୂତନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବଉପାୟସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ । ପରିୟାୟତି ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଞାପେତୀତି ପରିୟାୟୋ, ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମତ୍ତା ପରିୟାୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମପରିୟାୟୋ, ତଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ। ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ତସ୍ସାଧିଗମସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମକାରଣ’’ନ୍ତି । ୟୁତ୍ତିନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମାନୀତି ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନୀତି ୱା । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା – ‘‘କସ୍ମା’’ତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଅକ୍ଖାତତ୍ତା, ଉଦାହୁ ପହୀନତ୍ତା’’ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ୟସ୍ମା ପନ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ୟୋଗକ୍ଖେମିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ, ନ କଥନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପହୀନତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟୋଗକ୍ଖେମିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୧୦. ଉପାଦାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୦୫-୧୧୩.ୱେଦନାସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାତଂ ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ କଥିତଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ ଚ ସଳାୟତନଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ କଥିତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟସୁଖଂ ଚେତ୍ଥ କଥିତମେୱାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । କାମଂ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା, ନ ଆୟତନୱସେନ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଉପାଦାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟୋଗକ୍ଖେମିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଲୋକକାମଗୁଣୱଗ୍ଗୋ
୧-୨. ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୧୪-୧୧୫. ଆୱସତି ଏତ୍ଥ କିଲେସମାରୋତି ଆୱାସୋ। କାମଗୁଣଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । କିଲେସମାରସ୍ସ ଆୱାସଂ ଗତୋ ୱସଂ ଗତୋ । ତିୱିଧସ୍ସାତି ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସପି ମାରସ୍ସ । ତତୋ ଏୱ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସପି ୱସଂ ଗତୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ।
ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଲୋକନ୍ତଗମନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୬. ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତକାୟଭୂତଗାମାଦୀତି ଲୋକୋ, ଚକ୍କୱାଳୋ । ସଙ୍ଖାରୋ ପନ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ । ଅନ୍ତନ୍ତି ଓସାନଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିୟା ସମାନେତ୍ୱା ଅୱିରୋଧେତ୍ୱା । ଥୋମେସ୍ସାମୀତି ପସଂସିସ୍ସାମି ।
ଏୱଂସମ୍ପତ୍ତିକନ୍ତି ଏୱଂସମ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଏୱଂପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଇଦଂ ମମ ଅଜ୍ଝେସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଈଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବଂ ଜାନାତି ଏୱ । ନ ହି ପଦେସଞ୍ଞାଣେ ଠିତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ହି ଅୱିସେସଗ୍ଗହଣେନ ଚ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିରୱସେସଂ ଞେୟ୍ୟଜାତଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ତବ୍ବିସୟାୟ ଜାନନକିରିୟାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ କରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ପକରଣୱସେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସନ୍ନିଧାନେନ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ପସ୍ସିତବ୍ବମେୱ ପସ୍ସତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ-ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ-ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ-ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ-ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ-ସଙ୍ଖାତେହି ଞାଣଚକ୍ଖୂହି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ସୱିପଲ୍ଲାସା କାମରୂପପରିଞ୍ଞାୱାଦିନୋ ଜାନନ୍ତାପି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଜାନନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି ଏୱ, ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଭାୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନାତି ୟଥା ଚକ୍ଖୁ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିଣେତି ସାଧେତି, ଏୱଂ ଲୋକସ୍ସ ୟାଥାୱଦସ୍ସନସାଧନତୋପି ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମୟତ୍ତା ୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ୱା ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ । ଞାଣଭୂତୋତି ଏତସ୍ସ ଚ ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧମ୍ମା ୱା ବୋଧିପକ୍ଖିୟା, ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ‘‘ବ୍ରହ୍ମା’’ୱୁଚ୍ଚତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତୋ ତଞ୍ଚ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ପତ୍ତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱଦତୀତି ୱତ୍ତା। ଚିରଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୱଦତୀତି ପୱତ୍ତା । ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ପରମତ୍ଥଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୟିତା । ଅମତସଚ୍ଛିକିରିୟଂ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅମତଂ ଦଦାତୀତି ଅମତସ୍ସ ଦାତା। ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ତଦାୟତ୍ତଭାୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ। ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚାପେନ୍ତୋ ଭାରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଗରୁଂ କରୋତି ନାମ, ତଥା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋପି ।
ଚକ୍ଖୁନା ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଲୋକସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ନ ତସ୍ମିଂ ଅସତି । ନ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନୱିରହେନ ଲୋକସମଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ହି ଲୋକୋ’’ତିଆଦି । ଅପ୍ପହୀନଦିଟ୍ଠୀତି ଅସମୂହତସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକୋ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସମୁଦାୟଂ ୱିୟ ଅୱୟୱଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନାତି ଚେୱ ମଞ୍ଞତି ଚ । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ଲୋକୋତି ସଞ୍ଜାନାତି ଚେୱ ମଞ୍ଞତି ଚା’’ତି ପଦତ୍ତୟଂ ଆକଡ୍ଢତି । ତସ୍ସାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ, ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ୱା । ଚକ୍ଖାଦିମେୱ ହି ସହୋକାସେନ ‘‘ଚକ୍କୱାଳୋ’’ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ଗମନେନାତି ପଦସା ଗମନେନ । ନ ସକ୍କା ତେସଂ ଅନନ୍ତତ୍ତା । ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ଅଭିସଙ୍ଖାରଲୋକୱସେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ପନ ଅନ୍ତୋ ନାମ, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଗମନେନ ଅପ୍ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ।
ଇମେହି ପଦେହୀତି ଇମେହି ୱାକ୍ୟୱିଭାଗେହି ପଦେହି । ତାନି ପନ ଅକ୍ଖରସମୁଦାୟଲକ୍ଖଣାନୀତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ଖରସମ୍ପିଣ୍ଡନେହୀ’’ତି । ପାଟିୟେକ୍କଅକ୍ଖରେହୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଦେ ପଟିନିୟତସନ୍ନିୱେସେହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତେନ ଗୟ୍ହମାନେହି ଅକ୍ଖରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗମନଟ୍ଠେନ ‘‘ପଣ୍ଡା’’ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ଇତୋ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ପଣ୍ଡିତୋ, ପଞ୍ଞୱା । ମହାପଞ୍ଞତା ନାମ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ’’ତିଆଦି । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ ପଠମୱିକପ୍ପେ, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ପଚ୍ଚାମସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ।
ଲୋକନ୍ତଗମନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. କାମଗୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୭.ଚେତସୋତି କରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତେନ ସଂଫୁସନଂ ନାମ ଅନୁଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେନ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବା’’ତି । ଉତୁତ୍ତୟାନୁରୂପତାୱସେନ ପାସାଦତ୍ତୟଂ, ତଂ ୱସେନ ତିୱିଧନାଟକଭେଦୋ। ମନୋରମ୍ମତାମତ୍ତେନ କାମଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ନ କାମୱସେନ । ନ ହି ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କାମୱିତକ୍କା ଭୂତପୁବ୍ବା । ତେନାହ ମାରୋ ପାପିମା –
‘‘ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଭଗୱନ୍ତଂ, ଅନୁବନ୍ଧିଂ ପଦାପଦଂ ।
ଓତାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତୀମତୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୮) ।
ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମାତିଆଦି ଅନାଗତାରମ୍ମଣଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅତ୍ତା ପିୟାୟିତବ୍ବରୂପୋ ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ତରୂପୋ, ଉତ୍ତରପଦେ ପୁରିମପଦଲୋପେନାତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ହିତକାମଜାତିକେନା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ତରୂପେନାତି ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ଗହିତସଭାୱେନ ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠେନ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗେନ । ଅପ୍ପମାଦୋତି ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଅଖଣ୍ଡକାରିତାତି ଆହ ‘‘ସାତଚ୍ଚକିରିୟା’’ତି । ଅୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ କାମଗୁଣେସୁ ଅୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଂ । ପୁରିମୋ ୱିକପ୍ପୋ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ, ପଚ୍ଛିମୋ ଅକୁସଲାନଂ ଅକରଣୱସେନ । ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାତି ଅପ୍ପମାଦୋ ସତୀତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା । ଅପ୍ପମାଦୋ ସତି ଚ ତଥା ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ କୁସଲଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । କତ୍ତବ୍ବାତି ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ।
ତସ୍ମିଂ ଆୟତନେତି ତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞିତେ କାରଣେ ପଟିୱେଧେ । ତଂ କାରଣନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ କାରଣଂ । ସଳାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ସଳାୟତନନିରୋଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ। ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି । ନିବ୍ବାନସ୍ମିନ୍ତି ନିବ୍ବାନମ୍ହି ।
କାମଗୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫-୬. ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୧୮-୧୧୯.ଦିଟ୍ଠେତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତେ । ଧମ୍ମେତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେ । ତତ୍ଥ ହି ଅତ୍ତାତି ଭୱତି ସଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞା । ତେନାହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠେୱଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ’’ତି । ‘‘ତନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ହେଟ୍ଠା ଅଭିନନ୍ଦନାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ତଣ୍ହା ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଆହ – ‘‘ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ତଂ ଉପାଦାନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦୁପାଦାନଂ। ତେନାହ – ‘‘ତଂଗହଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଣ୍ହୁପାଦାନସଙ୍ଖାତଂ ଗହଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂଗହଣଂ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ପଞ୍ଚମେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ସାରିପୁତ୍ତସଦ୍ଧିୱିହାରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୨୦.ଘଟେସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଘଟିତଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କରିସ୍ସତି । ୱିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉଚ୍ଛେଦଂ ।
୮. ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୨୧. ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅରହତ୍ତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ସମ୍ଭାରା ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପରିପାଚେନ୍ତୀତି ପରିପାକଂ ପରିଣାମଂ ଗମେନ୍ତି । ଧମ୍ମାତି କାରଣଭୂତା ଧମ୍ମା । ୱିସୁଦ୍ଧିକାରଣୱସେନାତି ୱିସୁଦ୍ଧିକାରଣତାୱସେନ, ସା ପନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ କାରଣତୋ ୱିସୁଦ୍ଧି । ୟଥା ନାମ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଖତ୍ତିୟକୁମାରସ୍ସ ୱିପକ୍ଖୱିଗମେନ ପକ୍ଖସଙ୍ଗହେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରିସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ଏୱମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦୟୋପି ପୁଗ୍ଗଲା ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୟାୱଦେୱ ପରିହାନାୟ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପାରିପୂରିୟାୱ, ତଥା ପସାଦନିୟସୁତ୍ତନ୍ତାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ପସାଦନିୟସୁତ୍ତନ୍ତା ନାମ ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତାଦୟୋ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନେତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନସୁତ୍ତନ୍ତେ । ସତିପଟ୍ଠାନେତି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ । ଝାନୱିମୋକ୍ଖେତି ଝାନାନି ଚେୱ ୱିମୋକ୍ଖେ ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତେ । ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟେତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତେ ।
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସୀଲସଂୱରୋ ଅଭିସଲ୍ଲେଖକଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାତି ଇମେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା, ୟେ ‘‘ଇଧ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଉଦାନେ (ଉଦା॰ ୩୧) କଥିତା । ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତସ୍ସାତି ଆୟସ୍ମତୋ ରାହୁଲସ୍ସ ତାସଞ୍ଚ ଦେୱତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ତତୋ ୟେନ ଅନ୍ଧୱନଂ, ତତ୍ଥ ଦିୱାୱିହାରାୟ ମହାସମାଗମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏତ୍ତକାତି ଗଣନାୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
ରୁକ୍ଖପବ୍ବତନିସ୍ସିତା ଭୂମଟ୍ଠକା, ଆକାସଚାରିୱିମାନୱାସିନୋ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଟ୍ଠକା । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ।
ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲୋକକାମଗୁଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ
୧-୩. ୱେସାଲୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୨୪-୧୨୬.ଦ୍ୱୀସୂତି ଇମସ୍ମିଂ ଗହପତିୱଗ୍ଗେ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ତତିୟେ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ପାଠଜାତଂ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪-୫. ଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୨୭-୧୨୮. କାମଂ ଅଞ୍ଞେପି ପବ୍ବଜିତା ୟୁତ୍ତକାଲେ ପିଣ୍ଡଂ ଉଲମାନା ଚରନ୍ତିୟେୱ, ଅୟଂ ପନ ଓଦରିତୋ, ତେନେୱ କାରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପିଣ୍ଡଂ ଉଲମାନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଘଂସନ୍ତୋୱାତି ଭୂମିୟଂ ଘଂସନ୍ତୋ ଏୱ ପତ୍ତଂ ଠପେତି । ପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖୀଣଂ । ନାଳିକୋ …ପେ॰… ଜାତଂ, ଅତିରେକପତ୍ତଟ୍ଠପନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନ’’ନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଥା ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ କତ୍ୱା ଉପରିୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ କତ୍ୱା ତେନ ସୁଖେନ ଅଭିଞ୍ଞାପହାନାନଂ ସମ୍ପାଦନୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଉପସଙ୍କମତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ସୋ ରାଜା ଉପସଙ୍କମି, ତଂ ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଥେରୋ କିରା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମହାପାନଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ପାନପସୁତୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ତଦନୁରୂପପରିଜନସ୍ସ ସୁରାପିୱନଂ । ତେନାହ ‘‘ମହାପାନଂ ନାମ ପିୱିତ୍ୱା’’ତି । ସାଲିଥୁସେହୀତି ରତ୍ତସାଲିଥୁସେହି । ଡୟ୍ହମାନଂ ୱିୟ କିପିଲ୍ଲିକଦଂସନଜାତାହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାହି । ମୁଖସତ୍ତୀହି ୱିଜ୍ଝିଂସୁ ୱଲ୍ଲଭତାୟ । ଇତ୍ଥିଲୋଲୋ ହି ସୋ ରାଜା ।
ପୱେଣିନ୍ତି ତେସଂ ସମାଦାନପୱେଣିଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପବନ୍ଧଂ । ପଟିପାଦେନ୍ତୀତି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ଗରୁକାରମ୍ମଣନ୍ତି ଗରୁକାତବ୍ବଆରମ୍ମଣଂ, ଅୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ । ଚିତ୍ତଂ ଅନୋତରନ୍ତନ୍ତି ପସାଦୱୀଥିଂ ଅନୋତରନ୍ତଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ୱିହେଠେତୁନ୍ତି ୱିବାଧିତୁଂ ।
ଲୋଭସ୍ସ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ବହୁୱଚନୱସେନ ‘‘ଲୋଭଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟେୱ, ୟସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଲୋଭଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗହାପେନ୍ତୋ ଜାନାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ସହତି ପୱତ୍ତତୀତି । ଇମମେୱ କାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମୂହତ୍ଥେ ଏୱ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗବ୍ଭାସୟାଦିଟ୍ଠାନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମସମୂହୱିସୟତ୍ତା, ଇତରେ ପନ କାୟୂପଲକ୍ଖିତତାୟ ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉତ୍ତାନମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଘୋସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୨୯.ରୂପା ଚ ମନାପାତି ନୀଲାଦିଭେଦା ରୂପଧମ୍ମା ଚ ମନସା ମନୁଞ୍ଞା ପିୟରୂପା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ସୁଖୱେଦନୀୟସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ‘‘ରୂପା ଚ ମନାପା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନିୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ…ପେ॰… ଫସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସୋ ସୁଖୱେଦନୀୟୋ, ନ ସହଜାତକୋଟିୟା । ତେନାହ – ‘‘ଏକଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜୱନୱସେନ ସୁଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜତି ଖୋ, ଗହପତି, ସୋତଧାତୂ’’ତି ଆଗତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ।
ତେୱୀସତିଧାତୁୟୋ କଥିତା ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ୱିଭଜ୍ଜଗହଣେନ । ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱୀସତି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ତିସ୍ସୋ ଏୱଂ ତେୱୀସତି।
ଘୋସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭-୮. ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୩୦-୧୩୧.ତଂଇତ୍ଥେତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁନା ୟଂ ରୂପଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଇତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ସୁଖୱେଦନିୟନ୍ତି ତଂ ସୁଖୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚେୱ, ୟୋ ଚ ୟଥାରହଂ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ୱା, ଅନନ୍ତରୋ ଚେ ଅନନ୍ତରକୋଟିୟା ୱା, ସହଜାତୋ ଚେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୋଟିୟା ୱା, ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଫସ୍ସୋ । ତଂ ସୁଖୱେଦନିୟଞ୍ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନାତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ସେସେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ । ମନୋଧାତୁୟେୱ ୱା ସମାନାତି ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ । ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପନ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଚ ମନୋଧାତୁସମଞ୍ଞଂ ଲଭତେୱ । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଲୋହିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୨.ତେପି ମାଣୱକାତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରା ଏୱ । ସେଲେୟ୍ୟକାନୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସିଲିସ୍ସନଲଙ୍ଘନକୀଳନାନି ।
ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ ଇଭଂ ହରନ୍ତୀତି ଇବ୍ଭା, ହତ୍ଥିଗୋପକା । ତେ ପନ ନିହୀନକୁଟୁମ୍ବସ୍ସ ଭୋଗ୍ଗଂ ଉପାଦାୟ ଗହପତିଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଗହପତିକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗହପତିକା’’ତି । କଣ୍ହାତି କଣ୍ହାଭିଜାତିକା । ରଟ୍ଠଂ ଭରନ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ୱସନ୍ତି, ତସ୍ସ ରଟ୍ଠସ୍ସ ବଲିଂ ଭରଣେନ, ଅତ୍ତନୋ ୱା କୁଟୁମ୍ବସ୍ସ ଭରଣେନ ଭରତା । ପରିୟାୟନ୍ତାତି ପରିତୋ ସଂଚରନ୍ତା କୀଳନ୍ତି ।
ସୀଲଜେଟ୍ଠକାତି ସୀଲପ୍ପଧାନା । ୟେ ପୁରାଣଂ ସରନ୍ତି, ତେ ସୀଲୁତ୍ତମା ଅହେସୁଂ । ଦ୍ୱାରାନି ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରାନି ।
ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଅପେତା ୱିରହିତା ହୁତ୍ୱା । ୱିସମାନୀତି ୱିଗତସମାନି ଦୁଚ୍ଚରିତସଭାୱାନି । ନାନାୱିଧଦଣ୍ଡା ନାନାୱିଧଦଣ୍ଡନିପାତା ।
ଅନାହାରକାତି କିଞ୍ଚି ଅଭୁଞ୍ଜନକା । ପଙ୍କୋ ୱିୟ ପଙ୍କୋ, ମଲଂ । ଦନ୍ତପଙ୍କୋ ପୁରିମପଦଲୋପେନ ପଙ୍କୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ପଙ୍କୋ ନାମ ଦନ୍ତମଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜେହି କାତବ୍ବକାନଂ ଅକୋପେତ୍ୱା କରଣଂ ସମାଦାନୱସେନ ୱତଂ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । କୋହଞ୍ଞଂ ନାମ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅସନ୍ତଗୁଣପକାସନାତି ଆହ – ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ…ପେ॰… କୋହଞ୍ଞଞ୍ଚେୱା’’ତି । ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକୱଣ୍ଣାତି ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡା କପ୍ପକାତି । ତେ ଚ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିକତ୍ଥାୟ ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତନିବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ ଅମୋଚନତ୍ଥାୟ କତା ।
ଅଖିଲନ୍ତି ଚେତୋଖିଲରହିତଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ମୁଦୁ ଅଥଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।
ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଅଭିରତିୱସେନ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋ । ପରିତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ପରିତୋ ଖଣ୍ଡିତଚିତ୍ତୋ । ଅପ୍ପମାଣଚିତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ।
ଲୋହିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ୱେରହଚ୍ଚାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୩. ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଧମ୍ମସୱନାୟ ଚୋଦେନ୍ତୋ ମାଣୱକୋ ‘‘ୟଗ୍ଘେ’’ତି ଅୱୋଚ । ତେନାହ ‘‘ୟଗ୍ଘେତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତି ।
ୱେରହଚ୍ଚାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଗହପତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୋ
୧. ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୪.ମନଂ ରମୟନ୍ତାତି ଆପାଥଗତା ମନସ୍ସ ରମଣୱସେନ ପିୟାୟିତବ୍ବତାୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତା ।
୨. ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୫.ଛଫସ୍ସାୟତନିକାତି ଛହି ଫସ୍ସାୟତନେହି ଅନିଟ୍ଠସଂୱେଦନିୟା । ଛଦ୍ୱାରଫସ୍ସପଟିୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଛହିପି ଦ୍ୱାରେହି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦନା ହୋତିୟେୱ ସବ୍ବସୋ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନତ୍ଥଂ । ତାୱତିଂସପୁରନ୍ତି ସୁଦସ୍ସନମହାନଗରଂ । ଅଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି ସବ୍ବଥା ସୁଖାନୁଭୱନତୋ । ନିରୟେତି ଇମିନା ଦୁଗ୍ଗତି ଭୱସାମଞ୍ଞେନ ଇତରାପାୟାପି ଗହିତା ଏୱ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଇମିନା ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିକଟ୍ଠାନାନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ । ଅପାୟୋପି ପଞ୍ଞାୟତି ଅପାୟଦୁକ୍ଖସଦିସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କଦାଚି ପଟିସଂୱେଦନତୋ । ସଗ୍ଗୋପି ପଞ୍ଞାୟତି ଦେୱଭୋଗସଦିସସମ୍ପତ୍ତିୟା କଦାଚି ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ।
ଅୟଂ କମ୍ମଭୂମୀତି ଅୟଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ପୁରିସଥାମକରଣାୟ କମ୍ମଭୂମି ନାମ ତାସଂ ୟୋଗ୍ୟଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ପଧାନକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତି ଆହ । ଠାନାନୀତି କାରଣାନି । ସଂୱେଜନିୟାନୀତି ସଂୱେଗଜନନାନି ବହୂନି ଜାତିଆଦୀନି । ତଥା ହି ଜାତି, ଜରା, ବ୍ୟାଧି, ମରଣଂ, ଅପାୟଭୱଂ, ତତ୍ଥପି ନିରୟୂପପତ୍ତିହେତୁକଂ, ତିରଚ୍ଛାନୁପପତ୍ତିହେତୁକଂ, ଅସୂରକାୟୂପପତ୍ତିହେତୁକଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକନ୍ତି ବହୂନି ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସଂୱେଗଜାତୋ ସଞ୍ଜାତସଂୱେଗୋ ୟୋନିସୋ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜସ୍ସୁ । ସଂୱେଗାତି ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜସ୍ସୁ ।
ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପଠମରୂପାରାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୬.ସମ୍ମୁଦିତା ସମ୍ମୋଦପ୍ପତ୍ତା, ପମୋଦିତା ସଞ୍ଜାତପମୋଦା । ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖୱନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖା । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖିତା’’ତି । ସୁଖଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଖୋ, ସୁଖୀ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖିତୋ’’ତି । ୟତ୍ତକା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଲୋକେ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ସମ୍ମଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ । ‘‘ପଚ୍ଚନୀକଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚନୀକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁଭାତି ‘‘ଆହୂ’’ତିପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବମେତନ୍ତି ‘‘ସୁଖଂ ଦିଟ୍ଠମରିୟେଭି…ପେ॰… ତଦରିୟା ସୁଖତୋ ୱିଦୂ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବମେତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନମେୱ ହି ଏକନ୍ତତୋ ସୁଖଂ ନାମ ।
ପଞ୍ଚନୱୁତିପାସଣ୍ଡିନୋ ତେସଞ୍ଚ ପାସଣ୍ଡିଭାୱୋ ପପଞ୍ଚସୂଦନିଟ୍ଠକଥାୟଂ ପକାସିତୋ ଏୱ । କିଲେସନୀୱରଣେନ ନିୱୁତାନନ୍ତି କିଲେସଖନ୍ଧା କିଲେସନୀୱରଣଂ, ତେନ ନିୱାରିତାନଂ । ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନଞ୍ଚ କାଳମେଘଅୱଚ୍ଛାଦିତଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ।
ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅସୁଭଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ସମ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଦସ୍ସନେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସ ।
ଅନୁପନ୍ନେହୀତି ଅନୁ ଅନୁ ଅୱିହାୟ ପଟିପନ୍ନେହି । କୋ ନୁ ଅଞ୍ଞୋ ଜାନିତୁଂ ଅରହତି, ଅଞ୍ଞୋ ନ ଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ପଠମରୂପାରାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪-୧୨. ଦୁତିୟରୂପାରାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୩୭-୧୪୫.ସୁଦ୍ଧିକଂ କତ୍ୱା ଗାଥାବନ୍ଧନେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦୱସେନେୱ । ତଥା ତଥାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ବାହିରାନି ଚ ଆୟତନାନି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣେହି ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ।
ଦୁତିୟରୂପାରାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ନୱପୁରାଣୱଗ୍ଗୋ
୧. କମ୍ମନିରୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୪୬. ସମ୍ପତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ତଂନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ନ ଚକ୍ଖୁ ପୁରାଣଂ, କମ୍ମମେୱ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରାଣପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କମ୍ମତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୟନାମେନାତି ପୁରିମଜାତିସଂସିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନାମେନ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ପୁରାଣକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତନ୍ତି ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ସମେଚ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ଚେତନାୟାତି କମ୍ମଚେତନାୟ । ପକପ୍ପିତନ୍ତି ଅଭିସମୀହିତଂ । ୱେଦନାୟାତି ଅତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ । ୱତ୍ଥୂତି ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ପୱତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ । କମ୍ମସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସିଦ୍ଧେନ କମ୍ମସ୍ସ ନିରୋଧେନ । ୱିମୁତ୍ତିଂ ଫୁସତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତି । ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘କମ୍ମନିରୋଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘କମ୍ମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା । ‘‘ଝାୟଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମା ପମାଦତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
କମ୍ମନିରୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୫. ଅନିଚ୍ଚନିବ୍ବାନସପ୍ପାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୪୭-୧୫୦.ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ, କିଲେସନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱା । ଉପକାରପଟିପଦନ୍ତି ଉପକାରାୱହଂ ପଟିପଦଂ । ଚତୂସୂତି ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ । ନିବ୍ବାନସପ୍ପାୟା ପଟିପଦା ଦେସିତାତି କତ୍ୱା ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନିଚ୍ଚନିବ୍ବାନସପ୍ପାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬-୭. ଅନ୍ତେୱାସିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୫୧-୧୫୨. ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ସମୀପତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି ‘‘ଉଦକନ୍ତଂ ୱନନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ, କିଲେସୋ ପନ ଅତିଆସନ୍ନେ ୱସତି ଅବ୍ଭନ୍ତରୱୁତ୍ତିତାୟାତି ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ୱନେକୁସଲୋ, କୂଲେରୁକ୍ଖା’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ଅନନ୍ତେୱାସିକନ୍ତି ଅନ୍ତୋୱସନକିଲେସୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ଆଚରଣକକିଲେସୱିରହିତନ୍ତି ସମୁଦାଚରଣକିଲେସରହିତଂ । ଅନ୍ତୋଅସ୍ସ ୱସନ୍ତୀତି ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚିତ୍ତେ ୱସନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେ ଏତଂ ଅଧିଭୱନ୍ତୀତି ତେ କିଲେସା ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି ୱା’’ତି । ତେହି ଆଚରିୟେହୀତି ତେହି କିଲେସସଙ୍ଖାତେହି ସତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଗତିୟଂ ଠପେନ୍ତେହି ଆଚରିୟେହି । ସତ୍ତମଂ ହେଟ୍ଠା କଥିତନୟମେୱାତି ୟସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା, ଇଧ ଆୟତନୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
ଅନ୍ତେୱାସିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଅତ୍ଥିନୁଖୋପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୫୩. ପରିୟାୟତି ପରିଗଚ୍ଛତି ଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ପରିୟାୟୋ ହେତୂତି ଆହ – ‘‘ୟଂ ପରିୟାୟନ୍ତି ୟଂ କାରଣ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖଦିଟ୍ଠେ ଅୱିପରୀତେ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସଦ୍ଧା ପଚ୍ଚକ୍ଖସଦ୍ଧା ୟଥା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାଖାତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୮) ଚ । ଏୱଂ କିରାତି ଇତି କିରାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦହନାକାରୋ ସଦ୍ଧାପତିରୂପକୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ସଦ୍ଧାୟା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ। ରୁଚାପେତ୍ୱାତି କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ରୋଚେତ୍ୱା । ଖମାପେତ୍ୱାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଚିତ୍ତଂ ତଥା ଖମାପେତ୍ୱା । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥେତନ୍ତି ଗହଣାକାରୋ’’ତି । ପରମ୍ପରାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏୱଂ କିରସ୍ସାତି ଅନୁସ୍ସୱନଂ । କାରଣଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୁତ୍ତିଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପତିଟ୍ଠତି । ଅତ୍ଥେତନ୍ତି ‘‘ଏତଂ କାରଣଂ ଏୱମୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଗହଣଂ । ଆକାରପରିୱିତକ୍କୋତି ୟୁତ୍ତିପରିକପ୍ପନା । ଲଦ୍ଧୀତି ନିଚ୍ଛୟେନ ଗହଣଂ, ସା ଚ ଖୋ ଦିଟ୍ଠି ଅୟାଥାୱଗ୍ଗହଣେନ ଅଞ୍ଞାଣମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ତି ଲଦ୍ଧିଂ । ଅତ୍ଥେସାତି ଏସା ଲଦ୍ଧି ମମ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅତ୍ଥି ୟୁତ୍ତରୂପା ହୁତ୍ୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ଗହଣାକାରୋ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି ନାମ, ପଠମୁପ୍ପନ୍ନଲଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନାକାରୋ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି ନାମ । ପଞ୍ଚ ଠାନାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚ କାରଣାନି । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହୋ’’ତି ଅୟଂ ସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅସେକ୍ଖାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା’’ତି । ‘‘ସନ୍ତଂ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସେକ୍ଖାନଂ, ‘‘ଅସନ୍ତଂ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ଥିନୁଖୋପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯-୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୫୪-୧୫୫. ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪) ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ଥୋ ଇଧ ସମ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନାମ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସତି ସମନ୍ନାଗମସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଆସଙ୍କନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ । ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା, ଇଧ ଆୟତନୱସେନାତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟମେୱା’’ତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନୱପୁରାଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।
୧୬. ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୱଗ୍ଗୋ
୧-୪. ଅଜ୍ଝତ୍ତନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୫୬-୧୫୯.ଅତ୍ଥତୋତି ସଭାୱତୋ । ଞାଣେନ ଅରିୟତୋ ଞାତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋ, ସଭାୱୋତି । ଏୱଞ୍ହି ଅଭିଜ୍ଜନସଭାୱୋ ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀ, ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ । ୱିମୁତ୍ତିୱସେନାତି ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଧିଗମୱସେନ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମସୁତ୍ତେ । ଦୁତିୟାଦୀସୂତି ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ । ଉତ୍ତାନମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫-୬. ଜୀୱକମ୍ବୱନସମାଧିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୦-୧୬୧. ସମାଧିୱିକଲାନଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ ଲଭନ୍ତାନଂ, ପଟିସଲ୍ଲାନୱିକଲାନଂ କାୟୱିୱେକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ପାକଟଂ ହୋତୀତି ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଓକ୍ଖାୟତି ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟତୀତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ୱିଭୂତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦ୍ୱୀସୁପି…ପେ॰… କଥିତା’’ତି ।
ଜୀୱକମ୍ବୱନସମାଧିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭-୯. କୋଟ୍ଠିକଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୨-୧୬୪. ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ଏୱ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ । ଥେରସ୍ସ ତଦା ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନ ପରିପାକଂ ଉପଗତାନି, ଥେରୋ ଇମାହି ଦେସନାହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକମଗମାସି ।
କୋଟ୍ଠିକଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦-୧୨. ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପହାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୫-୧୬୭.ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ।
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପହାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୭. ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ
୧-୬୦. ଅଜ୍ଝତ୍ତଅନିଚ୍ଚଛନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୮-୨୨୭. ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ, ତତ୍ର ୱୋ ଛନ୍ଦୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ସଟ୍ଠି ସୁତ୍ତାନି କଥିତାନି, ତାନି ଚ ପେୟ୍ୟାଲନୟେନ ଦେସନଂ ଆରୁଳ୍ହାନୀତି ‘‘ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟାନି ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଅନିଚ୍ଚଛନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮. ସମୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗୋ
୧. ପଠମସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୨୮. ୟଦି ‘‘ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେନ ସାଗରୋ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱେତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନାତି ପୂରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ । ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନାତି ସବ୍ବସୋ ଉପରୂପରିପକ୍ଖିତ୍ତଗମନେନ । ମହାଗଙ୍ଗାଦିମହାନଦୀନଂ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋପି ହି ସମୁଦ୍ଦୋ ପାରିପୂରିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୟଞ୍ଚ ଭୂମିପଦେସଂ ଓତ୍ଥରତି, ତଂ ସମୁଦ୍ଦଭାୱଂ ନେତି, ଅଭାୱଂ ୱା ପାପୁଣାତି ଅପୟାତେ ସମୁଦ୍ଦୋଦକେ, ତଂ ୱା ଅନୁଦକଭାୱପତ୍ତିୟା ଅତଥମେୱ ହୋତି । କାମଞ୍ଚେସ ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠୋ ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠୋ ସାଗରେ ଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂୟେୱ ୱିସେସତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସମୋସରନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ନୀଲାଦିଭାଗେହି ଓସରନ୍ତଂ, ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଦୁପ୍ପୂରଣୀୟତ୍ତା । ସଦୋସଗମନେନ ଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଦୁସ୍ସନତୋ । ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠତା ଚସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକତଣ୍ହାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ସମୁଦ୍ଦେ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତମାନୋ ଊମିୟା ୱେଗୋ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ପୁରତୋ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତମାନଂ ନୀଲାଦିଭେଦଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପମୟୋ ୱେଗୋ’’ତି । ଅସମପେକ୍ଖିତେତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନେ ରୂପେ ମନାପଭାୱଂ ଅମନାପଭାୱଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇଦଂ ନାମ ମୟା ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଅନୁପଧାରେନ୍ତସ୍ସ କେୱଲଂ ସମୂହଘନୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ ଅସମପେକ୍ଖନଂ । ସହତୀତି ଅଧିଭୱତି, ତଂନିମିତ୍ତଂ କଞ୍ଚି ୱିକାରଂ ନାପଜ୍ଜତି ।
ଊମୀତି ୱୀଚିୟୋ । ଆୱଟ୍ଟୋ ଆୱଟ୍ଟନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଉଦକଂ । ଗାହରକ୍ଖସମକରାଦୟୋ ଗାହରକ୍ଖସୋ। ୟଥା ସମୁଦ୍ଦେ ଊମିୟୋ ଉପରୂପରି ୱତ୍ତମାନା ଅତ୍ତନି ପତିତପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତି, ତଥା ଆୱଟ୍ଟଗାହରକ୍ଖସା । ଏୱମେତେ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନକସତ୍ତେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତି, କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତିହେତୁଭୂତସ୍ସ ଊମିଭୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦୋ ‘‘ସଊମିସାୱଟ୍ଟୋ ସଗାହୋ ସରକ୍ଖସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଊମିଭୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ଊମୀୱ ଭୟଂ ଊମିଭୟଂ । କୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କୋଧୋ। ସ୍ୱେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଭିମଦ୍ଦନୱସେନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥେନ ଦଳ୍ହଂ ଆୟାସନଟ୍ଠେନ ଉପାୟାସୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ସତ୍ତେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନନିପ୍ଫାଦନେନ କୋଧୂପାୟାସସ୍ସ ଊମିସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା କାମଗୁଣା କିଲେସାଭିଭୂତେ ସତ୍ତେ ମାନେ ୱିୟ ରୂପାଦିୱିସୟସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନି ସଂସାରେତ୍ୱା ୟଥା ତତୋ ବହିଭୂତେ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ବ୍ୟସନାପାଦନେନ ଆୱଟ୍ଟସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଦା ପନ ଗାହରକ୍ଖସୋ ଆରକ୍ଖରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରଭୂମିଗତଂ ପୁରିସଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଗହେତ୍ୱା ଅଗୋଚରେ ଠିତମ୍ପି ଗୋଚରଂ ନେତ୍ୱା ଭେରୱରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କମଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱା ୱଣ୍ଣବଲଭୋଗଆୟୁସୁଖେହି ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେତି, ଏୱଂ ମାତୁଗାମୋପି ୟୋନିସୋମନସିକାରରହିତଂ ଅୱୀରପୁରିସଂ ଅତ୍ତନୋ ରୂପାଦୀହି ପଲୋଭନୱସେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଗହେତ୍ୱା ୱା ୱୀରଜାତିୟମ୍ପି ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଭୂତେହି ଅତ୍ତନୋ ହାୱଭାୱୱିଲାସେହି ଇତ୍ଥିମାୟାୟ ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱା ୱା ଅୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସୀଲାଦୟୋ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତୋ ଗୁଣୱଣ୍ଣାଦୀହି ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେତି, ଏୱଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଗାହରକ୍ଖସସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଊମିଭୟନ୍ତି ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ। ୟଥା ହି ଊମି ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭୟଂ, ଏୱଂ ଆୱଟ୍ଟଗାହରକ୍ଖସାପୀତି ଊମିଆଦିଭୟେନ ସଭୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତଂ ଅୱସାନଂ ଗତୋ, ଏୱଂ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଠମସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୩. ଦୁତିୟସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୨୯-୨୩୦. କିଲେସାନଂ ଅଲ୍ଲଭାୱୂପନୟନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେମନଟ୍ଠେନା’’ତି । ଅରିୟସାୱକେତି ଅନାଗାମିନୋ । ତେ ହି କାମଭୱୱସେନ ଅତିନ୍ତତାୟ ନ ସମୁନ୍ନା । ତୟୋ ମଚ୍ଚୂତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମାରେ । ତୀହି ଉପଧୀହୀତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରକାମଗୁଣାନଂ ୱସେନ ତୀହି ଉପଧୀହି । ଖନ୍ଧୁପଧିନା ପନ ସୋ ନ ନିରୂପଧି ସଉପାଦିସେସସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ଗତୋତି ପଟିପତ୍ତିଗମନେନ ଗତୋ ।
ଦୁତିୟସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪-୬. ଖୀରରୁକ୍ଖୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୩୧-୨୩୩.ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନାତି ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତଭାୱେନ । ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜତି । ସତି ପଚ୍ଚୟେ ୱିଜ୍ଜମାନକିଚ୍ଚକରଣତୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପକଂ ମୂସିକାୱିସଂ ୱିୟ ପରିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତ୍ତା । ଏୱରୂପାପୀତି ଅପ୍ପକାପି । ଅସ୍ସାତି ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ । ଅଧିମତ୍ତାନନ୍ତି ଇଟ୍ଠାନଂ ରଜନୀୟାନଂ, ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପରିତ୍ତକମ୍ପି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଅଧିମତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଦହରୋତିଆଦୀନି ତୀଣିପି ପଦାନି । ଆଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ତଂ ଉଭୟନ୍ତି ତଂ ଚକ୍ଖୁରୂପନ୍ତି ଉଭୟମ୍ପି ଆୟତନଂ ।
ଖୀରରୁକ୍ଖୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଉଦାୟୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩୪.ଇତିପୀତି ଇମିନାପି କାରଣେନ । ଅନିଚ୍ଚେନାତି ଅନିଚ୍ଚଭାୱେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ । ୟସ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ସତି ଚ ଉପ୍ପାଦେ ନିରୋଧେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାୟ ଅନିଚ୍ଚଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦି ଚ ଅତ୍ତା ସିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତଥାସ୍ସ ସିଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅନତ୍ତତା କଥିତା ।
ଉଦାୟୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩୫. କିଲେସାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ହତ୍ଥପାଦାଦିଅୱୟୱାତି ଆହ – ‘‘ହତ୍ଥା ସୋଭନା’’ତିଆଦି । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଭୂତୋ ଗାହୋ । ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଗହଣନ୍ତି ଅୱୟୱେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣଂ । ୱିଭତ୍ତିଗହଣନ୍ତି ୱିଭାଗେନ ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣଂ । କୁମ୍ଭୀଲସଦିସୋତି କୁମ୍ଭୀଲଗାହସଦିସୋ । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବମେୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ତଂ ତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହଣଂ ରତ୍ତପାସଦିସୋ ଜଲୂକଗାହସଦିସୋ । ଏକଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦେନ ଗନ୍ଥିତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ନିମିତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦଗାହେନ ଗନ୍ଥିତଂ ସମ୍ବଦ୍ଧଂ । ଭୱଙ୍ଗେନେୱାତି ମୂଲଭୱଙ୍ଗେନେୱ । କିଲେସଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ତଥା କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଅନ୍ତରିତଂ ଚେ ମରଣଚିତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏକନ୍ତତୋ ନିରୟେ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା ୱା ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟାତି କିଲେସାନଂ ଭାୟିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ‘‘ସମୟୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ରତ୍ତଚିତ୍ତଂ ୱାତି ରାଗୱସେନ ରତ୍ତଚିତ୍ତଂ ୱା । ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ କଥଂ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନନ୍ତି ? ଦୋମନସ୍ସୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ସମୟସ୍ସାତି ମରଣସମୟସ୍ସ ।
ଉଭିନ୍ନଂ ନାସଚ୍ଛିଦ୍ଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତ-ଅଟ୍ଠିତୁଦନଂ ସହ ଖୁରଟ୍ଠେନ ଛିନ୍ଦନଂ । ଦଣ୍ଡକୱାସୀତି ଦୀଘଦଣ୍ଡକା ମହାୱାସି । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନନ୍ତି ଇମିନା ପଚଲାୟିକନିଦ୍ଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ଥ ହି କଦାଚି ଅନ୍ତରା ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ସଲ୍ଲକାନଂ ଅୱସରୋ ସିୟା, ନତ୍ଥେୱ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହାନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତକାଲେ । ୱିତକ୍କାନନ୍ତି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ।
ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯-୧୦. ପଠମହତ୍ଥପାଦୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୩୬-୨୩୭. ନୱମଂ ‘‘ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦସମେ ନ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱିସେସୋତି ।
ପଠମହତ୍ଥପାଦୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯. ଆସୀୱିସୱଗ୍ଗୋ
୧. ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩୮. ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ତଦା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, ତେସୁ କେଚି ଏକୱିହାରିନୋ, କେଚି ଅତ୍ତଦୁତିୟା, କେଚି ଅତ୍ତତତିୟା, କେଚି ଅତ୍ତଚତୁତ୍ଥା, କେଚି ଅତ୍ତପଞ୍ଚମା ହୁତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞାୟତନେସୁ ୱିହରନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଚାରିକ…ପେ॰… ପଞ୍ଚଚାରିକେ’’ତି । ସମାନଜ୍ଝାସୟତା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ। କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୁଞ୍ଜନସ୍ସ କାରକେ। ତତୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତେ । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ କାରଣଭୂତେନ । ପଚ୍ଚୟଭୂତନ୍ତି ଅପସ୍ସୟଭୂତଂ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଅୟଂ ମାତିକାନିକ୍ଖେପୋ । ତେସଂ ମାତିକାୟ ୱିତ୍ଥାରଭାଜନଂ । ୱାସନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱାସନାୱହଂ ଭୱିସ୍ସତି । ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟାତିଆଦି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନଂ ।
ମଞ୍ଚଟ୍ଠେସୁ ମଞ୍ଚସମଞ୍ଞା ୱିୟ ମୁଖଟ୍ଠଂ ୱିସଂ ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠସଦିସଭାୱାପାଦନତୋ ‘‘କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି କଟ୍ଠଂ ମୁଖଂ ଏତସ୍ସାତି କଟ୍ଠମୁଖୋ, ଦଂସନାଦିନା କଟ୍ଠସଦିସଭାୱକରୋ ସପ୍ପୋ । ଅଥ ୱା କଟ୍ଠସଦିସଭାୱାପାଦନତୋ କଟ୍ଠଂ ୱିସଂ ୱା ମୁଖେ ଏତସ୍ସାତି କଟ୍ଠମୁଖୋ। ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋତି ଇମେ ୱିସକିଚ୍ଚଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ । ଇଦାନି ତଂ ନେସଂ ୱିସକିଚ୍ଚଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟସୂଲସମପ୍ପିତଂ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅୟସୂଲଂ ଅନୁପ୍ପୱେସିତଂ ୱିୟ । ପକ୍କପୂତିପନସଂ ୱିୟାତି ପଚ୍ଚିତ୍ୱା କାଲାତିକ୍କମେ କୁଥିତପନସଫଲଂ ୱିୟ । ଚଙ୍ଗୱାରେତି ରଜକାନଂ ଖାରପରିସ୍ସାୱନେ ସୁରାପରିସ୍ସାୱନେ ୱା । ଅନୱସେସଂ ଛିଜ୍ଜନେନ ଅସନିପାତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ । ମହାନିଖାଦନେନାତି ମହନ୍ତେନ ନିଖାଦନେନ ।
ୱିସୱେଗୱିକାରେନାତି ୱିସୱେଗଗତେନ ୱିକାରେନ । ୱାତେନାତି ତସ୍ସ ସପ୍ପସ୍ସ ସରୀରଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୱାତେନ । ନାସୱାତେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ପୁଗ୍ଗଲପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାତି ତେସଂୟେୱ ସୋଳସନ୍ନଂ ସପ୍ପାନଂ ଆଗତୱିସୋତିଆଦିପୁଗ୍ଗଲନାମସ୍ସ ୱସେନ ଚତୁସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱତୋ । ଆଗତୱିସୋତି ଆଗଚ୍ଛୱିସୋ, ସୀଘତରଂ ଅଭିରୁହନୱିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଘୋରୱିସୋତି କକ୍ଖଳୱିସୋ, ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛୱିସୋ । ଅୟଂ ସୀତଉଦକଂ ୱିୟ ହୋତି ଗାଳ୍ହଦୁବ୍ବିନିମ୍ମୋଚୟଭାୱେନ । ଉଦକସପ୍ପୋ ହି ଘୋରୱିସୋ ହୋତି ୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଦକସପ୍ପାଦୀନଂ ୱିସଂ ୱିୟା’’ତି । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଗଣ୍ଡପିଳକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅନେଳକସପ୍ପୋ ନାମ ମହାଆସୀୱିସୋ । ନୀଲସପ୍ପୋ ନାମ ସାଖୱଣ୍ଣୋ ରୁକ୍ଖଗ୍ଗାଦୀସୁ ୱିଚରଣକସପ୍ପୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନାତି ୟୋୟଂ କଟ୍ଠମୁଖେସୁ ଦଟ୍ଠୱିସାନଂୟେୱ ‘‘ଆଗତୱିସୋ ନୋ ଘୋରୱିସୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ଉପାୟେନ । କଟ୍ଠମୁଖେ ଦଟ୍ଠୱିସାଦୟୋତି କଟ୍ଠମୁଖେସୁ ଦଟ୍ଠୱିସୋ, ଫୁଟ୍ଠୱିସୋ, ୱାତୱିଭୋତି ତୟୋ, ପୂତିମୁଖାଦୀସୁ ଚ ଦଟ୍ଠୱିସାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏକେକନ୍ତି ଚତୁସଟ୍ଠିୟୋ ଏକେକଂ । ଚତୁଧାତି ଅଣ୍ଡଜାଦିୱିଭାଗେନ ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା । ଛପଣ୍ଣାସାନୀତି ଛପଣ୍ଣାସାଧିକାନି । ଗତମଗ୍ଗସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟାଗତମଗ୍ଗସ୍ସ ପଟିଲୋମତୋ ସଂଖିପ୍ପମାନା ଅନୁକ୍କମେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତି । କୁଲୱସେନାତି କଟ୍ଠମୁଖାଦିଜାତିୱସେନ ।
ସକଲକାୟେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୟ ଠପିତୱିସାତି ହି ତେସଂ ଫୁଟ୍ଠୱିସତା, ୱାତୱିସତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଆସିତ୍ତୱିସା’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥାତି ଆସୀୱିସସଦ୍ଦେ ୱଚନତ୍ଥୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗତତେଜାତି ଉଦଗ୍ଗତେଜା, ଅତ୍ତନୋ ୱିସତେଜେନ ନେସଂ କୁରୂରଦବ୍ବତା ୱା । ଦୁନ୍ନିମ୍ମଦ୍ଦନୱିସାତି ମନ୍ତାଗଦେହି ଅନିମ୍ମଦ୍ଦନୀୟୱିସା । ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନେତ୍ଥ ଅୱସେସପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଆସୀୱିସେସୂତି ଇମେ ଆସୀୱିସା ଦଟ୍ଠୱିସା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସରୀରଟ୍ଠକେସୁୟେୱାତି ତେନ ପୁରିସେନ ତେସଂ କସ୍ସଚି ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ଆୟୁସେସସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନଂ ନ ଦଂସିଂସୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁଚ୍ଛି ୟଥାଭୂତଂ ପୱେଦେତୁକାମୋ । ଦୁରୁପଟ୍ଠାହାତି ଦୁରୁପଟ୍ଠାନା । ସୋତ୍ଥିମଗ୍ଗୋତି ସୋତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଉପାୟୋ ।
ଅନ୍ତରଚରୋତି ଅନ୍ତରଂ ଚରୋ ସୁଖସତ୍ତୁ ୱିସ୍ସାସଘାତୀ । ତେନାହ ‘‘ୱଧକୋ’’ତି । ଇଦାନି ତାସଂ ପେସନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିମୁଖଗତଂ ୱିୟ ଅଭିମୁଖଗତଂ। ଈଦିସୀପି ହି ୱଚୋୟୁତ୍ତି ଲୋକେ ନିରୂପୀୟତି ସନ୍ତିୟଂ ପୁରିସଂ ଠପେତୀତି ୱିୟ । ତସ୍ମା ଅଭିମୁଖଗତନ୍ତି ଅଭିମୁଖଂ ତେନ ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଙ୍କସଣ୍ଠାନଂ ଫଲକଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଆଗତାଗତାନଂ ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ଥତଂ।
ଅରିତ୍ତହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ସନ୍ତାରେତି ଏତାୟାତି ସନ୍ତାରଣୀ। ଓରିମତୀରତୋ ଉତ୍ତରଣାୟ ସେତୁ ଉତ୍ତରସେତୁ। ଏକେନ ଦ୍ୱୀହି ୱା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ରୁକ୍ଖମୟୋ ସେତୁ ରୁକ୍ଖସେତୁ। ଜଙ୍ଘସତ୍ଥେନ ଗମନୟୋଗ୍ଗୋ ସେତୁ ଜଙ୍ଘସେତୁ। ସକଟେନ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ସକଟସେତୁ । ନ ଖୋ ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପରମତ୍ଥତୋ । ତଦତ୍ଥୋ ପନ ଏକଦେସେନ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତକାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ବାହିତତ୍ତା’’ତି ଆହ । ଦେସନନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସଦେସନଂ । ୱିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ପଟିସଂହରନ୍ତୋ । ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତାସୀତି ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତ ଆସି ।
ରାଜା ୱିୟ କମ୍ମଂ ସତ୍ତେସୁ ଇସ୍ସରିୟସ୍ସ ୱତ୍ତାପନତୋ । ରାଜା…ପେ॰… ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାପରାଧତାୟ । ଞାଣପଲାୟନେନାତି ମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିରଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣପଲାୟନେ ମଗ୍ଗାଧିଗମସିଦ୍ଧେନେୱ ଞାଣପଲାୟନେନ । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପିତମେୱ ହୋତି ।
ୟଥେୱ ହୀତିଆଦିନା ଏକଦେସନାସମୁଦାୟସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ୱଚନେନ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଭୱତୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ କଟ୍ଠମୁଖେନ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଉପମତ୍ଥୋ । ୟଥା କଟ୍ଠମୁଖେନ ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠୋ ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ସୋ କାୟୋ କଟ୍ଠମୁଖେୱ ହୋତି, କଟ୍ଠମୁଖଗତୋ ୱିୟ ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । ସୋ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁପକୋପେନ ୱା’’ତି ଏୱଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – କଟ୍ଠମୁଖେନ ଦଟ୍ଠୋପି କାୟୋ ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନେୱ ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅୱିୟୁତ୍ତୋ ସୋ କାୟୋ ସବ୍ବଦା କଟ୍ଠମୁଖଗତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – କଟ୍ଠମୁଖେନ ଦଟ୍ଠୋ କାୟୋ ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି ୱା, ନ ୱା ମନ୍ତାଗଦୱସେନ । ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ପନ ମନ୍ତାଗଦରହିତୋ ସୋ କାୟୋ କଟ୍ଠମୁଖଗତୋ ୱିୟ ହୋତି ଏକନ୍ତପତ୍ଥଦ୍ଧୋତି । ତତ୍ଥ କାୟୋତି ପକତିକାୟୋ । ପୂତିକୋତି କୁଥିତୋ । ସନ୍ତତ୍ତୋତି ସବ୍ବସୋ ତତ୍ତୋ ମହାଦାହପ୍ପତ୍ତୋ । ସଞ୍ଛିନ୍ନୋତି ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ନୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଭୂତୋ । ୟଦା କାୟୋ ପତ୍ଥଦ୍ଧାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତଦା ପୁରିସୋ କଟ୍ଠମୁଖାଦିସପ୍ପସ୍ସ ମୁଖେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିସେସତୋତି କଟ୍ଠମୁଖାଦିୱିସେସତୋ ଚ ପଥୱୀଆଦିୱିସେସତୋ ଚ । ଅନତ୍ଥଗ୍ଗହଣତୋତିଆଦି ଅଚେତନେସୁପି ଭୂତେସୁ ସଚେତନେସୁ ୱିୟ ଅନତ୍ଥାଦୀନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ନିବ୍ବେଦଜନନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଆସୟତୋତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ । ଏତେସନ୍ତି ମହାଭୂତାନଂ । ସଦିସତାତି ୱମ୍ମିକାସୟସୁସିରଗହନସଙ୍କାରଟ୍ଠାନାସୟତାୟ ଚ ସଦିସତା ।
ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ପଥୱୀଆଦୀନଂ କକ୍ଖଳଭାୱାଦି, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କକ୍ଖଳଭାୱାପାଦନାଦିନା ୱିକାରୁପ୍ପାଦନତୋ ୱିସୱେଗୱିକାରତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା।
ଅନତ୍ଥାତି ବ୍ୟସନା । ବ୍ୟାଧିନ୍ତି କୁଟ୍ଠାଦିବ୍ୟାଧିଂ । ଭୱେ ଜାତାଭିନନ୍ଦିନୋତି ଭୱେସୁ ଜାତିୟା ଅଭିନନ୍ଦନସୀଲା । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ହି ଜାତିୟା ଅଭିନନ୍ଦନା ନାମ ମହାଭୂତାଭିନନ୍ଦନା ଏୱ ।
ଦୁରୁପଟ୍ଠାନତରାନୀତି ଦୁପ୍ପଟିକାରତରାନି । ଦୁରାସଦାତି ଦୁରୁପସଙ୍କମନା । ‘‘ଉପଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି। ପରିଜାନାମ କମ୍ମନାମାନି, ଉପକାରା ନାମ ନତ୍ଥି । ଅନନ୍ତଦୋସୂପଦ୍ଦୱତୋତି ଅପରିମାଣଦୋସୂପଦ୍ଦୱହେତୁତୋ । ଏକପକ୍ଖଲନ୍ତି ଏକଦୁକ୍ଖଂ ।
ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋଭିଜ୍ଜମାନୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକନିରୋଧତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁରୂପମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଭିନ୍ନେସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅୱଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଲୋଭୁପ୍ପାଦନମତ୍ତେନ । ପଞ୍ଞା ନାମ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତ୍ତା କୁସଲଧମ୍ମାନଂ, ସତି ଚ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ଞାସୀସଂ ପତିତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ୟୋନିୟୋ ଉପନେତି ତଦୁପଗସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱେ । ‘‘ଜାତିଭୟଂ, ଜରାଭୟଂ, ମରଣଭୟଂ, ଚୋରଭୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଗତାନି ପଞ୍ଚୱୀସତି ମହାଭୟାନି, ‘‘ହତ୍ଥମ୍ପି ଛିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କମ୍ମକାରଣାନି ଆଗତାନେୱ ହୋନ୍ତି କାରଣସ୍ସ ସମୱଟ୍ଠିତତ୍ତା । ନନ୍ଦୀରାଗୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।
ପାଳିୟଂୟେୱ ଆଗତା ‘‘ଚକ୍ଖୁତୋ ଚେପି ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା । କିଞ୍ଚି ଅଲଭିତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ସୁଞ୍ଞଗାମେ ଚୋରାନଂ ଗୟ୍ହୂପଗସ୍ସ ଅଲାଭୱଚନେନେୱ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଟିସରଣସ୍ସ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ପୁରିସଟ୍ଠାନିୟୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଚୋରା ପନ ବାହିରାୟତନଟ୍ଠାନିୟା । ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ କତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନୱସେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାଦାରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନା’’ତି ।
ବାହିରାନନ୍ତି ବାହିରାୟତନାନଂ । ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନୀତି ଚୋରେହି ତଦା କାତବ୍ବାନି ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନି । ହତ୍ଥସାରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ହତ୍ଥେହି ଗହେତବ୍ବସାରଭଣ୍ଡଂ । ପାତନାଦିୱସେନ ହତ୍ଥପରାମାସଂ କରୋନ୍ତି । ପହାରଠାନେତି ପହଟଟ୍ଠାନେ । ଠାନସୋ ତସ୍ମିଂ ଏୱ ଖଣେତି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ସୁଖାୱହଂ କୁସଲଧମ୍ମଂ ପହାୟ ଦୁକ୍ଖାୱହେନ ଅକୁସଲେନ ସମଙ୍ଗିତା ସୁଖାୱହଂ ଭଣ୍ଡଂ ପହାୟ ବହି ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ସୁଖନିସ୍ସୟତ୍ତା ତସ୍ସ । ହତ୍ଥପରା…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜନକାଲୋ ଗୁଣସରୀରସ୍ସ ତଦା ପମାଦେନ ବାଧିତତ୍ତା । ପହାର…ପେ॰… କାଲୋ ତତୋ ଦଳ୍ହତରଂ ଗୁଣସରୀରସ୍ସ ବାଧିତତ୍ତା । ପହାରଂ…ପେ॰… ଅସ୍ସମଣକାଲୋ ଗୁଣସରୀରସ୍ସ ମରଣପ୍ପତ୍ତିସଦିସତ୍ତା । ଅୱସେସଜନସ୍ସ ଦାସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଗିହିଭାୱାପତ୍ତିୟା ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ୟଂ ‘‘ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ପରାୟିକୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
ରୂପାଦୀନୀତି ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାନି । ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଭୂତୁପାଦାରୂପାନଂ । ଲହୁତାଦିୱସେନାତି ତେସଂ ଲହୁତାଦିୱସେନ । ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠୋତି ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱୋ ଓଘଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଚତୁମହାଭୂତାଦୀହୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଚିତ୍ତକିରିୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଚିତ୍ତପୟୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱୁତ୍ତୱାୟାମମେୱାତି ‘‘ସମ୍ମାୱାୟାମୋ’’ତି ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ । ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତାଦୀନୀତି ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚଂ ଆତପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨, ୨୭୫, ୨୭୬) ୱୁତ୍ତାନି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତାଦୀନି ।
କୁଣ୍ଠପାଦୋତି ଛିନ୍ନପାଦୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗତିୱିକଲୋ । ମାନସଂ ବନ୍ଧତୀତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ କିଚ୍ଚଂ ନିବନ୍ଧତି । ‘‘ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମୟ୍ହଂ ଓଘୁତ୍ତରନୁପାୟୋ’’ତି ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତନଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଚିତ୍ତବନ୍ଧନଂ ।
ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ଇମେ ନନ୍ଦୀରାଗାଦୟୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦୟୋତି କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ। ଅରିୟମଗ୍ଗନିବ୍ବାନତଣ୍ହାୱଜ୍ଜୋ ଇଧ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋତି ଚ । ସୋଳସହାକାରେହୀତି ପୀଳନାଦୀହି ସୋଳସହି ଆକାରେହି । ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତନୟେନ ସଟ୍ଠିନୟସହସ୍ସେହି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠହିଂସୂତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ଏୱେତ୍ଥ ଗହଣୱସେନ ଅଧିଗତୱିସେସା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତା । ତେ ହି ତଦା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱେନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ସନ୍ନିସିନ୍ନା । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ ପନ ନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ୱିସେସାଧିଗମୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ରୁଳ୍ହୋତି ଇଧ ନ ଗହିତୋତି ।
ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ରଥୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩୯. ସୁସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱିହରତୋ କିଲେସନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୱସରନ୍ତି ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲତା ୱୁତ୍ତା । ୟୱତି ତେନ ଫଲଂ ମିସ୍ସିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୟୋନି, ଏକନ୍ତିକଂ କାରଣଂ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅୱିକଲଂ । ଅନୱସେସଂ ଆସୱେ ଖେପେତୀତି ଆସୱକ୍ଖୟୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ୟଂ ୟନ୍ତି ଦନ୍ଧଂ ମଜ୍ଝଂ ଜୱୋତି ଜୱାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଗମନଂ । ରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟାତି କିଲେସଚୋରେହି ରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ। ୱେଗନିଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟାତି କିଲେସହେତୁକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେଗସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବିସେୱନତ୍ଥାୟାତି ୱିସେୱନସ୍ସ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତସ୍ସ ନିରୋଧନାୟ । କିଲେସୂପସମତ୍ଥାୟାତି କିଲେସାନଂ ଉପରୂପରି ସମନତ୍ଥାୟ ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ।
ସମଣରତି ନାମ ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସୁଖାନି । ଦନ୍ତାନମ୍ପି ସିନ୍ଧୱାନଂ ସାରଥିନୋ ପୟୋଗେନ ସିୟା କାଚି ୱିସେୱନମତ୍ତାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବିସେୱନେ କତ୍ୱା ପେସେନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅସଙ୍ଗମନଂ ପୱତ୍ତତି ପଗେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାୟ କତତ୍ତା, କିଲେସନିଗ୍ଗହସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଦାୟକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ୱସୋ ଉଳାରୋ ଲାମକୋ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପମାଣଂ ୱସୋ ଅପ୍ପକଂ ବହୁକଞ୍ଚ ।
ମହାମଣ୍ଡପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଲୋହପାସାଦସ୍ସ ପୁରତୋ ଏୱ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ନିପାତକାଲେ ତେସଂ ପହୋନକୱସେନ ମହାମଣ୍ଡପସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଗହଣମାନନ୍ତି ପରିୱିସଗହଣଭାଜନଂ ।
ପକତିୟା ଭତ୍ତକାରକିଚ୍ଚେ ଅଧିଗତୋ ଉପଟ୍ଠାକୁପାସକୋ। ମୁଦୁସମଖରସଞ୍ଞିତେହି, ଦହନପଚନଭଜ୍ଜନସଞ୍ଞିତେହି ୱା ତୀହି ପାକେହି।
ପରିସୋଧେତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭାୱଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା । ଭୂମିୟଂ ଛଡ୍ଡେସି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଦତ୍ୱା ମୟା ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମୁଖେନ ଗଣ୍ହି ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ମତ୍ତଂ ଜାନାପେତୁଂ ପମଜ୍ଜି। ‘‘ତ୍ୱଂ କୁତୋ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନେ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜି । ଅନୁଭାଗୋତି ଅୱସିଟ୍ଠଭାଗୋ । ଇଦମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇଦଂ ପୟୋଜନଂ । ଇତରନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଆହାରେ ପମାଣଜାନନଂ ।
ସୟନଂ ସେୟ୍ୟା, କାମଭୋଗୀନଂ ସେୟ୍ୟା କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା । ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତାତି ଇଦଂ ଅନୁତ୍ରାସସ୍ସେୱ ସୀହସ୍ସ ସୟନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ, ପଚ୍ଛିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ହି ଇଦଂ ପାଦାନଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱକରଣଦସ୍ସନଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ୱଦତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତଥାଗତା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସୟନ୍ତି । ସା ଚ ନେସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ, କିଲେସପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ କତତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି। ଇଧ ସୀହସେୟ୍ୟା ଆଗତା ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଜହିତସଂଲକ୍ଖଣା ସେୟ୍ୟାତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି ।
କଥଂନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି? ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ହି ନିଦ୍ଦୂପଗମନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପ୍ପହାନେନାତି ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ତଦପ୍ପହାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ତେସୁ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନସ୍ସ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ ଅଜହିତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏତଂ ପନାତି ‘‘ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟଂ ୱଦତି । ଞାଣଧାତୁକନ୍ତି ନ ରୋଚୟିଂସୂତି ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେପି ଜାଗରଣେ ପୱତ୍ତଞାଣସଭାୱମେୱାତି ନ ରୋଚୟିଂସୁ ପୋରାଣା । ନିରନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାସମ୍ଭୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ଅସଂୱରୋ, ନ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋତି ଇମେହି ତିୱଙ୍ଗିକା, ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୱଜ୍ଜନାଦି ସବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିକମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତାନେୱାତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି । ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେତବ୍ବା। ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ୟୋନି ଚସ୍ସ ଆରଦ୍ଧା ହୋତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ କଥିତା ।
ରଥୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. କୁମ୍ମୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୦.ଅଟ୍ଠିକୁମ୍ମୋତି ପିଟ୍ଠିୟଂ ତିଖିଣଟ୍ଠିକୋ କୁମ୍ମୋ । ତନ୍ତିବନ୍ଧୋତି ବ୍ୟାୱଟୋ । ସମୁଗ୍ଗେ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କପାଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସମୋଦହନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଓଦହନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଦହନ୍ତୋ । ଆରମ୍ମଣକପାଲେତି ଆରମ୍ମଣକଟାହେ । ସମୋଦହନ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ଗହଣତୋ ମନୋୱିତକ୍କେ ତତ୍ଥେୱ ସମ୍ମଦେୱ ଓଦହନ୍ତୋ । ତଞ୍ହି ୱିସୟୱସେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ । ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମେତି ‘‘କାଲେନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୬୨) ୱୁଚ୍ଚମାନେ ।
କୁମ୍ମୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପଠମଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୧.ୱିଲାସମାନୋ ୱିୟ ସାଗରଂ ପତ୍ୱା । ଅନ୍ତୋସାଖୋତି ଗଙ୍ଗାୟ ତୀରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଓନତସାଖୋ । ତେମେତୀତି ତିନ୍ତୋ ହୋତି । ତିରିୟଂ ପତିତୋ ଦଣ୍ଡସେତୁ ୱିୟ ଠିତତ୍ତା ମହାଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଜାତୋ, ତଥା ମହନ୍ତଭାୱେନ ଗଙ୍ଗାସୋତଂ ଓତରଣାଦି ନତ୍ଥି ।
ଅୟଂହୀତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓରୁୟ୍ହାତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନାମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗିହିବନ୍ଧନଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ତନୋ ଭଜମାନକେତି ଅତ୍ତନୋ ଭଜନ୍ତେ । ଜୀୱିକତ୍ଥାୟ ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପୟୋଗୋ, ଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦି । ତତୋ ପୟୋଗତୋ ଉଟ୍ଠିତଂ ଆୟଂ । କିଞ୍ଚାପି ଭିକ୍ଖୂନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିଂ ଦେତି ଭିକ୍ଖତ୍ଥାୟ ।
ମୁଣ୍ଡଘଟନ୍ତି ଭିନ୍ନୋଟ୍ଠଂ ଘଟଂ । ଖନ୍ଧେତି ଅଂସେ । ସଙ୍ଘଭୋଗନ୍ତି ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ଭୋଗଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୀତି ତଥା ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ୟାଗୁମତ୍ତକେ ୟାଗୁନ୍ତି ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ତାୟ ଅପରିପକ୍କାୟ ଏୱ ଅଞ୍ଞଂ ୟାଗୁଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
କିଲେସାନୁରଞ୍ଜିତୋୱାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ କିଲେସାନୁଗତଚିତ୍ତୋ ଏୱ । ଅକ୍ଖୀନି ନୀହରିତ୍ୱାତି କୋଧୱସେନ ଅକ୍ଖିକେ କରୋନ୍ତୋ ଅକ୍ଖୀନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଚରିସ୍ସତି । ଉଦ୍ଧତୋ ହୋତି ଅୱୂପସନ୍ତୋ ।
ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋତି ସାସନିକୋ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ସାସନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ କତ୍ୱା ଦୀପେନ୍ତୋ ଅରିଟ୍ଠସଦିସୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅରୂପଭୱେ ରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଥା ତତୋ ଚୁତସ୍ସ କୁତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ‘‘ୟୋ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେୟ୍ୟ ସତ୍ତୱସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୭) । ଅନୁସୟୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା । ତେ ଚ ସତ୍ତା ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା କମ୍ମଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ସିୟାତି । ଇତି ୱଦନ୍ତୋ ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱଦନ୍ତୋ ।
ତେମନରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ…ପେ॰… ଦୁଲ୍ଲଭଧମ୍ମସ୍ସୱନୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାସିନେହେନ ଅତେମନତୋ । କତୱିନୟୋ ସିକ୍ଖିତୱିନୟୋ ୟଥା ‘‘କତୱିଜ୍ଜୋ’’ତି । ଧମ୍ମକଥିକାନଂୱିଚାରେଥାତି ଇଦଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତୱସେନ ୱିଚାରେଥାତି ନିୟ୍ୟାତନୱସେନ ୱତ୍ୱା । ଦିୱାକଥିକୋ ସରଭାଣକୋ ସାୟନ୍ହେ କଥେତି, ପୁରିମୟାମଂ କଥେନ୍ତୋ ରତ୍ତିକଥିକୋ ଭାଣକପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ନନ୍ଦନୱନାଭିରାମେତି ନନ୍ଦନୱନଂ ୱିୟ ମନୋରମେ । ଅସ୍ସ ଭାରହାରଭିକ୍ଖୂତି ଅସ୍ସ କିଚ୍ଚୱାହକଭିକ୍ଖୂ ଉପଜ୍ଝାୟାଦୟୋ । ସୁଖନିସିନ୍ନକଥନ୍ତି ପଟିସନ୍ଥାରକଥାପୁବ୍ବକଂ ଉପନିସିନ୍ନକଥଂ ସୁତ୍ୱା।
ଠିତସଣ୍ଠାନେନେୱ ଠିତାକାରେନେୱ ଠିତଂ, ନପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତକମ୍ମମୂଲାଦୀନି ଠିତସଣ୍ଠାନେନେୱ ଠିତାତି ୟୋଜନା । ମୁଦୁତାୟାତି ମୁଦୁହଦୟତାୟ ସାପେକ୍ଖତାୟ ।
ପଟିପଦନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିଂ । ଦୀପେତ୍ୱା ପକାସେତ୍ୱା ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ତତ୍ରୁପ୍ପାଦୋତି ତତ୍ର ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଆୟୁପ୍ପାଦୋ । ଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେଲ…ପେ॰… ହତ୍ଥାତି ତେଲଘଟ-ମଧୁଘଟଫାଣିତଘଟାଦିହତ୍ଥା । ଅପକ୍କମିଂସୁ ଦୁବ୍ବିଚାରିତତ୍ତା । ପୂରେସୀତି ହେଟ୍ଠା ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅତୀତାନି କାଲୱଚନାନି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତତ୍ତା କିର ୱୁତ୍ତାନି ।
ଉପଗମନାନୁପଗମନାଦୀନି ଓରିମସ୍ସ ପାରିମସ୍ସ ଚ ଉପଗମନାନୁପଗମନାନି ଚେୱ ମଜ୍ଝେ ସଂସୀଦନାନି ଚ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ଜାନିତୁଂ । ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁସଭାୱଂ । ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ମନ୍ଦଭାୱପଚ୍ଚୟଂ ଦୋମନସ୍ସଂ । ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋପି ଉପଗଚ୍ଛତି ନାମ ତନ୍ନିମିତ୍ତସଂକିଲେସସ୍ସ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋତିଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ।
ୱାମତୋତି ମିଚ୍ଛା । ଦକ୍ଖିଣତୋତି ସମ୍ମା । ୟଥା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଓରଭାୱତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି ଓରିମଂ ତୀରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ ନେସଂ ପରଭାୱତ୍ତା ବାହିରାନି ଆୟତନାନି ପାରିମଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଅପାୟମଜ୍ଝେ ସଂସରଣହେତୁତାୟ ନନ୍ଦୀରାଗୋୱ ‘‘ମଜ୍ଝେ ସଂସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଉନ୍ନତୋତି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଉନ୍ନତିଂ ଉପଗତୋ । ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନେ ପଂସୁକୂଲିକଭାୱେନ ଅତ୍ତାନଂ ଦହନତୋ ଅଞ୍ଞାକାରତାଗହେତବ୍ବୋ । ପାସାଣୋ ନୁ ଖୋ ଏସ ଖାଣୁକୋତି ଗହେତବ୍ବଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂହୋତି ଆୱଟ୍ଟୱେଗସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ । ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୂତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୱଟ୍ଟେ ପତିତପୁଗ୍ଗଲୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେପି ଗୁଣସରୀରଭେଦନେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ, ତସ୍ସ ତଥା ଆପନ୍ନତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଅପାୟେସୁ ତାଦିସେସୁ ଜାୟତି ।
ସୀଲସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଭାୱତ୍ଥୋ ଇଧ ଦୁ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ନିସ୍ସୀଲୋ’’ତି । ‘‘ପାପଂ ପାପେନ ସୁକର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୪୮) ୱିୟ ପାପ-ସଦ୍ଦୋ ନିହୀନପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଲାମକଧମ୍ମୋ’’ତି । ନ ସୁଚୀତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ନ ସୁଚି । ସଙ୍କାୟ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ସଙ୍କାୟ ପରେସଂ ସମାଚାରକିରିୟଂ ସରତି ଆସଙ୍କତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତାନି କମ୍ମାନି ପୱିସତୀତି ତାନି କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରେ ପୱିସତି । ଗୁଣାନଂ ପୂତିଭାୱେନାତି ଗୁଣଭାୱେନ ଗହିତାନଂ ସୀଲଧମ୍ମାନଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା । କଚୱରଜାତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ସଞ୍ଜାତକଚୱରୋ, କଚୱରଭୂତୋ ୱା ।
ଅଣଣା ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଅଣଣସ୍ସେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଓରିମତୀରାଦୀନଂ ଉପଗମନାନୁପଗମନାଦୀନଂ ଜୋତିତତ୍ତା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ।
ପଠମଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଦୁତିୟଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୨. ୟା ଆପତ୍ତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ଦେସନାଗାମିନୀ, ତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂକିଲିଟ୍ଠା ନାମ ଅନ୍ତରାୟିକଭାୱତୋ । ଆୱୀକତା ପନ ଅନାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠା ନାମ। ତେନାହ – ‘‘ଆୱୀକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱରୂପଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତତାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାୱେନ ୱା ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ।
ଦୁତିୟଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଅୱସ୍ସୁତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୩.ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ସଞ୍ଞାପନାଗାରଂ । ତେନାହ ‘‘ଉୟ୍ୟୋଗକାଲାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଙ୍ଗଲମହାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସନ୍ଥରନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସମନ୍ତି, ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହାତି ସନ୍ନିପାତୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ । ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ନ୍ଥ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସନ୍ଥାଗାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଠମଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ମନ୍ତନୱସେନ ସନ୍ଥରନ୍ତି ୱିଚାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆଗତମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଆଗମନସୀସେନ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ଆଗମନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତିୟାମରତ୍ତିଂ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନଂ ହୋତୀତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଆଗମନଂ ହୋତିୟେୱ ।
ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନାତି ଅଚ୍ଛେନ ଅଲ୍ଲଗୋମୟରସେନ । ଓପୁଞ୍ଜାପେତ୍ୱାତି ୱିଲିମ୍ପେତ୍ୱା । ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେହୀତି କୁଙ୍କୁମତୁରୁକ୍ଖୟୱନପୁପ୍ଫତମାଲପତ୍ତଗନ୍ଧେହି । ନାନାୱଣ୍ଣେତି ନୀଲାଦିୱସେନ ନାନାୱଣ୍ଣେ, ଭିତ୍ତିୱିସେସୱସେନ ନାନାସଣ୍ଠାନରୂପେ । ‘‘ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱେତି ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବତାୟ ‘ମହାପିଟ୍ଠିକା’ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞେ କୋଜୱେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କୁତ୍ତକେ ପନ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକପୁପ୍ଫା ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ହତ୍ଥତ୍ଥରଅସ୍ସତ୍ଥରା ହତ୍ଥିଅସ୍ସପିଟ୍ଠୀସୁ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବା ହତ୍ଥିଅସ୍ସରୂପୱିଚିତ୍ତା ଚ ଅତ୍ଥରକା । ସୀହତ୍ଥରକାଦୟୋ ପନ ସୀହରୂପାଦିୱିଚିତ୍ତା ଏୱ ଅତ୍ଥରକା । ଚିତ୍ତତ୍ଥରକଂ ନାନାୱିଧରୂପେହି ଚେୱ ନାନାୱିଧମାଲାକମ୍ମାଦୀହି ଚ ୱିଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥରକଂ ।
ଉପଧାନନ୍ତି ଅପସ୍ସୟନଂ । ଉପଦହିତ୍ୱାତି ଅପସ୍ସୟୟୋଗ୍ଗଭାୱେନ ଠପେତ୍ୱା । ଗନ୍ଧେହି କତମାଲା ଗନ୍ଧଦାମଂ। ତମାଲପତ୍ତାଦୀହି କତମାଲା ପତ୍ତଦାମଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହିଙ୍ଗୁଲତକ୍କୋଲଜାତିଫଲଜାତିପୁପ୍ଫାଦୀହି କତଦାମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଲ୍ଲଙ୍କାକାରେନ କତପୀଠଂ ପଲ୍ଲଙ୍କପୀଠଂ। ତୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକପସ୍ସେ ଏୱ ୱା ସଉପସ୍ସୟଂ ଅପସ୍ସୟପୀଠଂ। ଅନପସ୍ସୟଂ ମୁଣ୍ଡପୀଠଂ । ୟୋଜନାୱଟ୍ଟେତି ୟୋଜନପରିକ୍ଖେପୋକାସେ ।
ସଂୱିଧାୟାତି ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ କୋଣପଦେସଂ ଇତରପଦେସଞ୍ଚ ସମଂ କତ୍ୱା ୱିଧାୟ । ତେନାହ – ‘‘କତ୍ତରିୟା ପଦୁମଂ କନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି, ‘‘ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ’’ତି ଚ । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପସମ୍ପଦା ୱିୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପଦାପି ପରମୁକ୍କଂସତଂ ଗତା, ତସ୍ମା ତଦା ଭଗୱା ଏୱଂ ସୋଭେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପାମଙ୍ଗେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅସମେନ ବୁଦ୍ଧୱେସେନା’’ତିଆଦିନା ତଦା ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସ୍ସ ନିଗୁହନେ କାରଣାଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତଦେୱମନୁସ୍ସନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀନଂ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱପକତିୟାୱ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପାୱିସୀତି ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟପଭା ନାମ ପକତିୟା ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତପଦେସଂ ୱିସରତୀତି ଆହ ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି । ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ।
ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସାଖଗ୍ଗା ସମନ୍ତତୋ ଫୁଲ୍ଲୋ ୱିକସିତୋ । ପଟିପାଟିୟା ଠପିତାନନ୍ତିଆଦି ପରିକପ୍ପୂପମା, ୟଥା ତଂ…ପେ॰… ଅଲଙ୍କତଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିରୋଚତି, ଏୱଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ସମତିଂସାୟ ପାରମିତାହି ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ଏୱଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଗଙ୍ଗାନନ୍ତି ସତମୁଖା ହୁତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠାୟ ମହାଗଙ୍ଗାୟ ମହନ୍ତମହନ୍ତାନଂ ଗଙ୍ଗାନଂ ପଞ୍ଚୱୀସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୨) ‘‘ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ନଦୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଗଙ୍ଗାଦୀନଂ ଚନ୍ଦଭାଗାପରିୟୋସାନାନଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ମହାନଦୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକପ୍ପୱଚନଞ୍ହେତଂ । ସମ୍ଭିଜ୍ଜାତି ସମ୍ଭେଦଂ ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ପତ୍ୱା ମୁଖଦ୍ୱାରେତି ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ।
ନାଗସୁପଣ୍ଣଗନ୍ଧବ୍ବୟକ୍ଖାଦୀନନ୍ତିଆଦି ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସହସ୍ସେନାତି ପଦସହସ୍ସେନ, ଭାଣୱାରପ୍ପମାଣେନ ଗନ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କମ୍ପୟନ୍ତୋ ୱସୁନ୍ଧରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣୱିସେସେହି ପଥୱୀକମ୍ମଂ ଉନ୍ନାଦେନ୍ତୋ, ଏୱଂଭୂତୋପି ଅହେଠୟନ୍ତୋ ପାଣାନି । ସବ୍ବପଦକ୍ଖିଣତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଠମଂ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ । ସମଂ ସମ୍ଫୁସତେ ଭୂମିଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ । ୟଦିପି ଭୂମିଂ ସମଂ ଫୁସତି, ରଜସା ନୁପଲିପ୍ପତି ସୁଖୁମତ୍ତା ଛୱିୟା । ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଉନ୍ନମତୀତିଆଦି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାସଙ୍ଖାତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିଲାଭସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ । ନାତିଦୂରେ ଉଦ୍ଧରତୀତି ଅତିଦୂରେ ଠପେତୁଂ ନ ଉଦ୍ଧରତି । ନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ଠାନେ ଅନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାତି । ହାସୟନ୍ତୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ତୋସେନ୍ତୋ । ଚତୂହି ପାଦେହି ଚରତୀତି ଚତୁଚାରୀ।
ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସ୍ସ ପକାସନୱସେନ ଗତତ୍ତା ୱଣ୍ଣକାଲୋ ନାମ ଏସ। ସରୀରୱଣ୍ଣେ ୱା ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ୱା କଥିୟମାନେ ଦୁକ୍କଥିତନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ। କସ୍ମା ? ଅପ୍ପମାଣୱଣ୍ଣା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟଥାରଦ୍ଧସଂୱଣ୍ଣନଂୟେୱ ଅନୁପୱିସତି । ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନାତି ଗନ୍ଥିତ୍ୱା ଗହିତଦୁକୂଲୱତ୍ଥେନ ।
ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରଣୋତି ହତ୍ଥିନାଗସଦିସପଦନିକ୍ଖେପୋ । ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋତି ଅନେକସତପୁଞ୍ଞାଭିନିବ୍ବତ୍ତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୋ । ମଣିୱେରୋଚନୋ ୟଥାତି ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସମଣିପରିୱାରିତୋ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚମାନୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ ମଣି ୱିୟ । ‘‘ୱେରୋଚନୋ ନାମ ଏକୋ ମଣୀ’’ତି କେଚି । ମହାସାଲୋୱାତି ମହନ୍ତୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠିତୋ କୋୱିଳାରାଦି ମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ୱା । ପଦୁମୋ କୋକନଦୋ ୟଥାତି କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ମହାପଦୁମଂ ୱିୟ, ୱିକସମାନପଦୁମଂ ୱିୟ ୱା ।
ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟାତିଆଦି ତସ୍ସା ପକିଣ୍ଣକକଥାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନଞ୍ଚେୱ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖାୱହଭାୱଦସ୍ସନଞ୍ଚ । ପଥୱୋଜଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟାତି ନାଳିୟନ୍ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲେ ପପ୍ପଟକୋଜଂ ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖଂ କତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ । ୟୋଜନିକନ୍ତି ୟୋଜନପମାଣଂ । ମଧୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ମଧୁପଟଲଂ ।
ମହନ୍ତନ୍ତି ୱିପୁଲଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞଂ । ସବ୍ବଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି ସବ୍ବମେୱ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଆୱାସଦାୟକେନ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ଆଗତସ୍ସପି ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ଆରାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପଟିସ୍ସୟେ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟେ ବଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ୱାତାତପେହି କିଲମତି, ପଟିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ପତିଟ୍ଠାତି, ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି, ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଦେ କଣ୍ଟକା ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ଖାଣୁ ପହରତି, ସରୀସପାଦିପରିସ୍ସୟା ଚେୱ ଚୋରଭୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେପେତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପୀତିସୁଖଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପସମସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅକ୍ଖୀନି ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସେନାସନଂ ପୱିସନକ୍ଖଣେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖିପସାଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରୱାତପାନମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୱାସଦାନସ୍ମିଞ୍ହି ଦିନ୍ନେ ସବ୍ବଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଭୂମଟ୍ଠକ…ପେ॰… ନସକ୍କାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମହାସୁଦସ୍ସନୱତ୍ଥୁନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ମାତୁକୁଚ୍ଛି ଅସମ୍ବାଧୋୱ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅନ୍ତିମଭୱିକାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
ସୀତନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧା ଉତୁୱିପରିଣାମୱସେନ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୀତଂ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଂ, ତସ୍ସ ଚ ଦୱଦାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିହନ୍ତୀତି ପଟିହନତି । ୟଥା ତଦୁଭୟୱସେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆବାଧୋ ନ ହନତି, ଏୱଂ କରୋତି । ସୀତୁଣ୍ହବ୍ଭାହତେ ହି ସରୀରେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟୋନିସୋ ପଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱାଳମିଗାନୀତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱାଳମିଗେ । ଗୁତ୍ତସେନାସନଞ୍ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସରୀସପେତି ୟେ କେଚି ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦୀଘଜାତିକେ ସପ୍ପାଦିକେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ତଥାରୂପେ । ମକସେତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ଡଂସାଦୀନଂ ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିସିରେତି ସୀତକାଲୱସେନ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାଦିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସିସିରସମ୍ଫସ୍ସେ । ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ୟଦା ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିୟୋ ପଟିହନତୀତି ୟୋଜନା ।
ୱାତାତପୋ ଘୋରୋତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ଉବ୍ବହନଭଞ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସରଜଅରଜାଦିଭେଦୋ ୱାତୋ ଚେୱ ଗିମ୍ହପରିଳାହସମୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସୂରିୟାତପୋ ଚ । ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିବାହୀୟତି । ଲେଣତ୍ଥନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାଣାରାମତ୍ଥଂ । ସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିସ୍ସୟାଭାୱେନ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ । ଝାୟିତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ସମାଦହନୱସେନ ଝାୟିତୁଂ । ୱିପସ୍ସିତୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତୁଂ ।
ୱିହାରେତି ପଟିସ୍ସୟେ । କାରୟେତି କାରାପେୟ୍ୟ । ରମ୍ମେତି ମନୋରମେ । ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେତି କାରେତ୍ୱା ପନ ଏତ୍ଥ ୱିହାରେସୁ ବହୁସ୍ସୁତେ ସୀଲୱନ୍ତେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ନିୱାସେୟ୍ୟ । ତେ ନିୱାସେନ୍ତୋ ପନ ତେସଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଥା ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମଥୋ ନ ହୋତି । ଏୱଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପନ୍ନେସୁ କମ୍ମଫଲାନଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହନେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା। ଇଦାନି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତେତି ବହୁସ୍ସୁତା । ତସ୍ସାତି ଉପାସକସ୍ସ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପନୂଦନଂ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି । ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟାତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଜାନିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି ।
ଆୱାସେତି ଆୱାସଦାନେ । ଆନିସଂସୋତି ଉଦ୍ରୟୋ । ପୂଜାସକ୍କାରୱସେନ ପଠମୟାମୋ ଖେପିତୋ, ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପାୱସେସୋ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ ଗତୋତି ପାଳିୟଂ ‘‘ବହୁଦେୱ ରତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତିରେକତରଂ ଦିୟଡ୍ଢୟାମ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଗହଂ ନାରୋହତି ୱିପୁଲୱିତ୍ଥାରଭାୱତୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଭତ୍ତାନୁମୋଦନାପି ଥୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଦୀଘମଜ୍ଝିମପମାଣାପି ହୋତି । ତଥା ହି ସୁଫୁସିତଂ ଦନ୍ତାୱରଣଂ, ଜିୱ୍ହା ତନୁକା, ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ପରିତ୍ତୋ, ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତଂ, ନତ୍ଥି ୱିତ୍ଥାୟିତଂ, ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହଂ, ଅପରିକ୍ଖୟା ପଟିସମ୍ଭିଦା ।
ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆୱାସଦାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା । ତତୋ ପରଂ, ମହାରାଜ, ଇତିପି ସୀଲଂ, ଇତିପି ସମାଧି, ଇତିପି ପଞ୍ଞାତି ସୀଲାଦିଗୁଣେ ତେସଂ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପକାସେତ୍ୱା । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ଏୱଂ ସୀଲଂ ସମାଦାତବ୍ବଂ, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଏୱଂ ସମାଧିପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବାତି ୟଥା ତେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ସମ୍ମା ଆଦିୟନ୍ତି, ତଥା ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା । ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱାତି ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସମଥୱିପସ୍ସନା ଚ ଭାୱିୟମାନା ୟଥା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧିତା ଉପରୂପରି ୱିସେସାୱହା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ନିସାମନୱସେନ ୱୋଦାପେତ୍ୱା । ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱାତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ଠିତସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମ୍ପତି ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣାନିସଂସେହି ଚେୱ ଉପରିଲଦ୍ଧବ୍ବଫଲୱିସେସେହି ଚ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୋସେତ୍ୱା । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସକ୍ୟରାଜାନୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସାସନେ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦା ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠା ଚ ।
ଉପସଗ୍ଗସଦ୍ଦାନଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଅତି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ।
ତତ୍ର କିରାତିଆଦି କେଚିୱାଦୋତି ବଦ୍ଧୋପି ନ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅକାରଣମେତ’’ନ୍ତିଆଦି । କାୟଚିତ୍ତଲହୁତାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦଂ କାୟିକଚେତସିକଅଞ୍ଞଥାଭାୱସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ, ଲହୁତାଦିଉପ୍ପନ୍ନେ ସୱନାନୁତ୍ତରିୟପଟିଲାଭେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଧମ୍ମତ୍ଥୱେଦସମଧିଗମତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟଥା, ୟଥାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସତ୍ଥା ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନିକୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତଥା ତଥା ସୋ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୨, ୩୫୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ।
ପିଟ୍ଠିୱାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଉପାଦିନ୍ନସରୀରସ୍ସ ତଥାରୂପତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତ୍ତା । ଅକାରଣଂ ୱା ଏତନ୍ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ପହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତୁଂ ପହୋତି ୟଥା ତଂ ୱେଲୁୱଗାମକେ । ଏତ୍ତକେ ଠାନେତି ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଠାନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଞ୍ଚ ଖୋତି ୱୁଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତେ ଠପନଂ । ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣମାନୋ ଧମ୍ମଗାରୱେନ ।
ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସାତି ଅୱସ୍ସୁତଭାୱସ୍ସ ରାଗାଦିୱସେନ । ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ତିନ୍ତଭାୱକାରଣଂ । କିଲେସାଧିମୁଚ୍ଚନେନାତି କିଲେସୱସେନ ପରିପ୍ଫନ୍ଦିତୱସେନ । ନିବ୍ବାପନଂ ୱିୟାତି ୱୂପସମୋ ୱିୟ । ନିବ୍ବିସେୱନାନନ୍ତି ପରିପ୍ଫନ୍ଦନରହିତାନଂ ।
ଅୱସ୍ସୁତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୪.ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖକାରଣାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୱଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କିଂ ଦୁକ୍ଖଂ, କା ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୱଧମ୍ମତ୍ତାତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ତେନ । କରଣେ ହେତଂ ସାମିୱଚନଂ । କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମେ କିଲେସକାମେ ଚ । ପୁନ ଅସ୍ସାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଏୱ ସାମିୱଚନଂ । ଚାରନ୍ତି ଚିତ୍ତାଚାରଂ । ୱିହାରନ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତିଚାରୱିହାରଂ । ‘‘ଏକଟ୍ଠା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚରନ୍ତଂ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଚ ୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତତିୟଜୱନୱାରା ଅନୁ ଅନୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ପକ୍ଖନ୍ଦନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିୱସେନପି କାମାନଂ ପରିୟେସନଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଦାୟତୀତି ଦାୟୋ, ୱନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଟୱି’’ନ୍ତି । କଣ୍ଟକଗବ୍ଭନ୍ତି ଓୱରକସଦିସଂ ୱନଂ । ନାମପଦଂ ନାମ କିରିୟାପଦାପେକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ୱିଜ୍ଝୀ’’ତି ୱଚନସେସେନ କିରିୟାପଦଂ ଗଣ୍ହାତି ।
ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସାନଂ ଅୱଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ତାୟାତି ସତିୟା । କାଚି କିଲେସାତି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେ ଚିତ୍ତସ୍ସ କିଚ୍ଚେ ଜୱନକିଚ୍ଚେ ଏୱ ଚିତ୍ତକିଲେସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ନିଗ୍ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିନ୍ତି ପାଳିୟଂ ତସ୍ସ ପଠମଂ ଗହିତତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ନୟେନ ସେସଦ୍ୱାରାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ରାଗାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ପଠମଜୱନୱାରେ । ସତିସମ୍ମୋସେନ ‘‘କିଲେସା ମେ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଞତ୍ୱା ତଥା ପଚ୍ଚାମାସସତିୟା ଲବ୍ଭନତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ଚେତ’’ନ୍ତି । ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଅୟୋନିସୋ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା । ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୂତି ତତୋ ଏୱ ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ପଚ୍ଚୟସିଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପତ୍ତଂ ପୱତ୍ତନାରହଂ । ନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଦୁତିୟଜୱନୱାରେପି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା । କଥଂ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଭାୱନାପଟିସଙ୍ଖାନେତି ଭାୱନାୟଂ ପଟିସଙ୍ଖାନେ ଚ ୟୋଗିନୋ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋ । ତସ୍ସ ଅୟମାନିସଂସୋ – ୟଂ ପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଲଦ୍ଧୋକାସାପି କିଲେସା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଭାୱନାନୁଭାୱେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ତଥା ତଥା ନିଗ୍ଗହିତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମାୱ ଲଦ୍ଧୋକାସା ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ।
ଅଭିହଟ୍ଠୁନ୍ତି ଅଭିହରିତ୍ୱା । ଅନୁଦହନ୍ତୀତି ଅନୁଦହନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନାୱଟ୍ଟନ୍ତେତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତେ ସାମଞ୍ଞତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପସ୍ସନାବଲମେୱ ଦୀପିତଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଅଜୋତିତତ୍ତା ।
ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. କିଂସୁକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୫. ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ୱିୱିଧଦସ୍ସନନ୍ତି କିଚ୍ଚୱସେନ ନାନାଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦସ୍ସନନ୍ତି ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି। ତୟିଦଂ ଉପରିମଗ୍ଗେସୁ ଭାୱନାପରିୟାୟସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଠମମଗ୍ଗୋ ହୀ’’ତିଆଦି। କୋଚି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣକରଣସ୍ସ ୱସେନ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ରାଜଦସ୍ସନଂ ଉଦାହରନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ଦସ୍ସନମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ, ଭାୱନାପରିୟାୟୋ ପନ ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ପଠମମଗ୍ଗଉପାୟସ୍ସ ଭାୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ଦସ୍ସନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି ଏତ୍ଥାତି ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ଫସ୍ସାୟତନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଫସ୍ସାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ପଦେସୁ ।
ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୂତି ସଙ୍ଖାରେକଦେସେସୁ । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ପଥୱିଆଦିକେ ଧମ୍ମମତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠେ ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିକେ ତଂସହଗତଧମ୍ମମତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠେ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଚ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ କଥେସୀତି ୟେନ ମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ଅକାସି, ତମେୱସ୍ସ ମୁଖଂ କଥେସି । ଅୟଂ ପନାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଇମେସନ୍ତି ଫସ୍ସାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନିକାନଂ ୱଚନଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି ‘‘ପଠମେନା’’ତିଆଦିନା । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ନିପ୍ପଦେସେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥେୱାତି ୟଥେୱ ଫସ୍ସାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକଂ, ତଥେୱ ତଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନିକଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ।
ସମପ୍ପୱତ୍ତା ଧାତୁୟୋତି ରସାଦୟୋ ସରୀରଧାତୁୟୋ ସମପ୍ପୱତ୍ତା, ନ ୱିସମାକାରସଣ୍ଠିତା ଅହେସୁଂ । ତେନାହ ‘‘କଲ୍ଲସରୀରଂ ବଲପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମସନଂ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଚାରିଭୂମିନ୍ତି ଗୋଚରଟ୍ଠାନଂ ।
କାରକଭାୱନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୁଞ୍ଜନଭାୱଂ । ପଣ୍ଡୁରୋଗପୁରିସୋତି ପଣ୍ଡୁରୋଗୀ ପୁରିସୋ । ଅରିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ । ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱାତି ଭେସଜ୍ଜପୟୋଗଂ କତ୍ୱା । କରିସ୍ସାମୀତି ଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମି । ଝାମଥୁଣୋ ୱିୟାତି ଦଡ୍ଢଥୁଣୋ ୱିୟ ଖାରକଜାଲନଦ୍ଧତ୍ତା ତରୁଣମକୁଲସନ୍ତାନସଞ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ।
ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଗାମେତି ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସମୀପେ ଗାମେ । ଲୋହିତକୋତି ଲୋହିତୱଣ୍ଣୋ । ଓଚିରକଜାତୋତି ଜାତଓଲମ୍ବମାନଚିରକୋ ୱିୟ । ଆଦିନ୍ନସିପାଟିକୋତି ଗହିତଫଲପୋତକୋ । ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋତି ବହଲଚ୍ଛାୟୋ । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା ଅୱିରଳା ଘନପ୍ପତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତା, ତସ୍ମା ଛାୟାପିସ୍ସ ତାଦିସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ ନାମ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଚ୍ଛାୟୋ’’ତି, ଘନଚ୍ଛାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।
ୟେନୟେନାକାରେନ ଅଧିମୁତ୍ତାନନ୍ତି ଛଫସ୍ସାୟତନାଦିମୁଖେନ ୟେନ ୟେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅଧିମୁତ୍ତାନଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ପରିଞ୍ଞାତିସମୟାଦିସିଦ୍ଧିୟା । ତେନ ତେନେୱାକାରେନାତି ଅତ୍ତନାଧିମୁତ୍ତାକାରେନ । ଇଦାନି ତଂ ତଂ ଆକାରଂ ଉପମାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଇଦନ୍ତି ନଗରୋପମଂ । ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତନ୍ତି କିଂସୁକୋପମଦୀପିତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ସଚେ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତଂ । ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାସଲ୍ଲକ୍ଖିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ଲଦ୍ଧୱିସେସସ୍ସ ଉପବ୍ରୂହନାୟ । ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ଚୋରାସଙ୍କା ନ ହୋନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଦେସରଜ୍ଜସ୍ସ ପସନ୍ନଭାୱତୋ । ତିପୁରିସୁବ୍ବେଧାନୀତି ଉବ୍ବେଧେନ ତିପୁରିସପ୍ପମାଣାନି ନାନାଭିତ୍ତିୱିଚିତ୍ତାନି ଥମ୍ଭାନଂ ଉପରି ୱିୱିଧମାଲାକମ୍ମାଦିୱିଚିତ୍ତଧନୁରାକାରଲକ୍ଖିତାନି ମନୋରମାନି । ତେନାହ ‘‘ନଗରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ନଗରଦ୍ୱାରସ୍ସ ଥିରଭାୱାପାଦନୱସେନ ଠପେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୋରନିୱାରଣତ୍ଥାନିପି ହୋନ୍ତିୟେୱା’’ତି । ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାତସ୍ସାତି ଦ୍ୱାରବାହସ୍ସ । ‘‘ଇମେ ଆୱାସିକା, ଇମେ ଆଗନ୍ତୁକା, ତତ୍ଥାପି ଚ ଇମେହି ନଗରସ୍ସ ନଗରସାମିକସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୋ । ଇମେସଂ ୱସେନ ଅନତ୍ଥୋ ସିୟା’’ତି ଜାନନଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ। ଅଞ୍ଞାତନିୱାରଣେ ପଟୁଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚେ ତଙ୍ଖଣୁପ୍ପଜ୍ଜନକପଟିଭାନସଙ୍ଖାତାୟ ।
ରଞ୍ଞା ଆୟୁତ୍ତୋ ନିୟୋଜିତୋ ରାଜାୟୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚେ ଠପିତପୁରିସୋ । କତିପାହେୟେୱାତି କତିପୟଦିୱସେୟେୱ ଅକିଚ୍ଚକରଣେନ ତସ୍ସ ଠାନଂ ୱିବ୍ଭମୋ ଜାତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବାନି ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନାଦୀନି ହାରେତ୍ୱା’’ତି ।
ସୀସମସ୍ସ ଛିନ୍ଦାହୀତି ସୀସଭୂତଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ରାଜକିଚ୍ଚଂ ଛିନ୍ଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ତସ୍ସ ପାକତିକେ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ପାଣାତିପାତୋ ଆଣତ୍ତୋ ନାମ ସିୟା । ନ ହି ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ତାଦିସଂ ଆଣାପେତି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତତୋ ନିୱାରକତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଛିନ୍ଦାହୀତି ମମ ଆଣାୟ ଅସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେହି, ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥୋୱାଦପଟିକରତ୍ତପତ୍ତୋ ଓଦମେୟ୍ୟାତି, ତଥା ଚେୱ ଉପରି ପଟିପତ୍ତି ଆଗତା । ତତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମନଗରେ ।
ଉପ୍ପନ୍ନେନାତି ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ।
ତସ୍ସେୱାତି ସକ୍କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ‘‘ଦ୍ୱାରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସୀଘଂ ଦୂତୟୁଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସିଙ୍ଘାଟକଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ମହାଭୂତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁରୂପମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ତଦେୱେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କସ୍ମା ମହାଭୂତଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟାଦିସୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୟାଦିସୋ ଏୱ ପୁବ୍ବେ ଆଗତୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୋ । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତାଦିସୋ ଏୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ‘‘ୟଥାଗତମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଆଭତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଉପମାୟ ଇଦଂ ସଂସନ୍ଦନଂ ।
ଇଦଂ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନଂ ଉପମାୟ ସଂସନ୍ଦନଂ । ନଗରସାମିଉପମା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଭତା । ସିଙ୍ଘାଟକୂପମା ଚତୁମହାଭୂତୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଭତାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତାନି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକଲେନପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ନଗରସମ୍ଭାରୋ ଛଦ୍ୱାରାଦୟୋ । ତେନ ହି ଛଫସ୍ସାୟତନାଦୟୋ ଉପମିତା । ତେ ପନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଗରସମ୍ଭାରେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି ।
କିଂସୁକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ୱୀଣୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୬.ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱାତି କାମଂ ପାଳିୟଂ ପରିସାଦ୍ୱୟମେୱ ଗହିତଂ, ସେସପରିସାନଂ ପନ ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ସବ୍ବସାଧାରଣୋୱାୟଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପମାପୁବ୍ବକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୟଜନ୍ତୋତି ଦଦନ୍ତୋ । ୱିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ, ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଛନ୍ଦୋତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ । ତେନାହ – ‘‘ଦୁବ୍ବଲତଣ୍ହା ସୋ ରଞ୍ଜେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକା ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନା । ସା ହି ଅନାସେୱନତ୍ତା ମନ୍ଦା । ସୋତି ଛନ୍ଦୋ । ରଞ୍ଜେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଲଦ୍ଧାସେୱନତ୍ତା । ଦୋସୋ ନାମ ଚିତ୍ତଦୂସନତ୍ତା । ତାନୀତି ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀନି । ତମ୍ମୂଲକାତି ଲୋଭମୂଲକା ତାୱ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟମାନାତିମାନଦିଟ୍ଠିଚାପଲାଦୟୋ, ଦୋସମୂଲକା ଉପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭାଦୟୋ, ମୋହମୂଲକା ଅହିରିକ-ଅନୋତ୍ତପ୍ପ-ଥିନମିଦ୍ଧୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚ-ୱିପରୀତମନସିକାରାଦୟୋ, ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ତଂମୂଲକତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବେପି ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପେତ୍ଥ ଗହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ରାଗୋତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସଭୟୋ। ଭେରୱଟ୍ଠେନ ସପ୍ପଟିଭୟୋ। କୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ସକଣ୍ଟକୋ। କୁସଲଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେହି ଦୁରୱଗାହଟ୍ଠେନ ସଗହନୋ। ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଭୱନିବ୍ବାନାନଂ ଅପ୍ପଦାନଭାୱତୋ ଉମ୍ମଗ୍ଗୋ। ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିମଗ୍ଗତ୍ତା କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ । ଇରିୟନାତି ୱତ୍ତନା ପଟିପଜ୍ଜନା । ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିତାୟ କିଲେସୋ ଏୱ କିଲେସମଗ୍ଗୋ । ନ ସକ୍କା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ଗନ୍ତୁଂ କୁତୋ ନିବ୍ବାନଗମନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅସୁଭାୱଜ୍ଜନାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନିଚ୍ଚମନସିକାରାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି ସରାଗଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଟିପକ୍ଖମନସିକାରେନ ୱିନୋଦିତତ୍ତା । ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେତି ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖଟ୍ଠାନିୟେ ଆରମ୍ମଣେ । ଉଦ୍ଦେସ…ପେ॰… ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦିସାପନୱସେନ ଉଦ୍ଦେସଂ, ପରିପୁଚ୍ଛାପନୱସେନ ପରିପୁଚ୍ଛଂ, ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକେ ୱସନୱସେନ ଗରୁୱାସଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟ-ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣ-ପଞ୍ଞୱନ୍ତ-ପୁଗ୍ଗଲସେୱନୱସେନ ତଦଧିମୁତ୍ତିସିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି ।
ୟଥା ‘‘ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲଂ ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦), ଏୱଂ କିଟ୍ଠସମ୍ଭୱତ୍ତା ‘‘କିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଟ୍ଠନ୍ତି କିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନସସ୍ସ’’ନ୍ତି ।
ଘଟାତି ସିଙ୍ଗୟୁଗଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସିଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରେ’’ତି । ଘଟାତି ଗୋଣାଦୀନଂ ସିଙ୍ଗନ୍ତରଟ୍ଠସ୍ସ ସମଞ୍ଞାତି ୱଦନ୍ତି । ନାସାରଜ୍ଜୁକେତି ନାସାରଜ୍ଜୁପାତଟ୍ଠାନେ ।
ଦମେତି ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତି । ନନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସୁଭାସିତଂ ମୟା । ତଦସ୍ସାତି ତଦା ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଆରମ୍ମଣେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ ।
ସୁଦୁଜିତନ୍ତି ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱକରଣେନ ଜିତଂ । ସୁତଜ୍ଜିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଦୂରକରଣେନ ଜିତଂ, ତଥାଭୂତଞ୍ଚ ତଜ୍ଜିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତୋ ଗୋଚରୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଞ୍ହି ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱିଧୁରତାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଥୋ ଅନୁରକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସମଥାନୁରକ୍ଖଣଂ । ୟଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ସମଥାନୁରକ୍ଖଣଂ ହୋତି, ତଥା କଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ସମଥସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ସମଥୋପି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ୱାଦିୟମାନାୟ ୱୀଣାୟ । ଚିତ୍ତଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରଜ୍ଜନେନ । ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତାୟ ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧତୀତି ବନ୍ଧନୀୟୋ । ୱେଟ୍ଠକେତି ତନ୍ତୀନଂ ଆସଜ୍ଜନୱେଟ୍ଠକେ । କୋଣନ୍ତି କୱଣତୋ ୱୀଣାୟ ସଦ୍ଦକରଣତୋ କୋଣନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଦାରୁଦଣ୍ଡଂ ସିଙ୍ଗାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି କତଂ ଘଟିକଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁରସ୍ସଂ ସାରଦଣ୍ଡକ’’ନ୍ତି ।
ୟସ୍ମା ସୋ ରାଜା ରାଜମହାମତ୍ତୋ ୱା ସଦ୍ଦଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ନ ଅଞ୍ଞାସି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଅଜାନନାକାରମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଦଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅସତୀ କିରାୟନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥାଲିଙ୍ଗମେୱ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅସା’’ତି ଆହ । ‘‘ଅସତୀତି ଲାମକାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସା ଲୋକିତ୍ଥିୟୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକେ ଇତ୍ଥିୟୋ ନାମ ଅସତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୱେଲା ତାସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ପକତିୟା ଲୋକେ ଜେଟ୍ଠଭାତା କନିଟ୍ଠଭାତା ମାତୁଲୋତିଆଦିକା ୱେଲା ମରିୟାଦା ତାସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି। କସ୍ମା ? ସାରତ୍ତା ଚ ପଗବ୍ବା ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସମ୍ଭୋଗୱସେନ ୱିନିୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କଥଂ ? ସିଖୀ ସବ୍ବଘସୋ ୟଥା। ତେନେୱାହ –
‘‘ସବ୍ବା ନଦୀ ୱଙ୍କଗତୀ, ସବ୍ବେ କଟ୍ଠମୟା ୱନା ।
ସବ୍ବିତ୍ଥିୟୋ କରେ ପାପଂ, ଲଭମାନେ ନିୱାତକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୩୦୮) ।
ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତନ୍ତିବଦ୍ଧଂ ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣୱାଦିତାଦୀନି । ୱୀଣା ୱିୟ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନେକଧମ୍ମସମୂହଭାୱତୋ । ରାଜା ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଧମ୍ମଗୱେସକତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ।
ନିରୟାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଗତି-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଗତିଗତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ରୂପରୂପ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥା, ଗତିସଞ୍ଞିତଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଂସରତି ୱତ୍ତତୀ’’ତି । ସଞ୍ଜାୟନପଦେସୋ ଏୱ ଗତୀତି ସଞ୍ଜାତିଗତି।
ତଂ ପନ ଗତିଂ ସତ୍ତାନଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖସ୍ସ ଗବ୍ଭାସୟସ୍ସ ୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟମସ୍ସ କାୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣଂ ଗତି ନିଟ୍ଠା, ତତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ସଲକ୍ଖଣଗତି । ଅଭାୱୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱୋ । ସନ୍ତାନୱିଚ୍ଛେଦୋ ୱିଭୱଗତି ତଂନିଟ୍ଠାନଭାୱା । ଭେଦୋତି ଖଣନିରୋଧୋ, ଇଧାପି ତଂନିଟ୍ଠାନତାୟେୱ ପରିୟାୟୋ । ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗାତି ୟାୱ ସବ୍ବଭୱଗ୍ଗା । ସଲକ୍ଖଣୱିଭୱଗତିଭେଦଗତିୟୋ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନାୱ ପକାସିତାତି ନ ଗହିତା । ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନ ହୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ।
ସୀଲଂକଥିତଂ ରୂପାଦୀସୁ ଛନ୍ଦାଦିନିୱାରଣସ୍ସ କଥିତତ୍ତା । ମଜ୍ଝେ ସମାଧିଭାୱନା କଥିତା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି…ପେ॰… ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଜୋତିତତ୍ତା । ପରିୟୋସାନେ ଚ ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ‘‘ୟମ୍ପିସ୍ସ…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ।
ୱୀଣୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଛପ୍ପାଣକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୭.ୱଣସରୀରୋତି ୱଣିତସରୀରୋ । ପକ୍କତ୍ତାତି କୁଥିତତ୍ତା । ସରଦଣ୍ଡେସୁ ସରସମଞ୍ଞାତି କଣ୍ଡ-ସଦ୍ଦୋ ସରପରିୟାୟୋତି ଆହ – ‘‘ସରୱନନ୍ତି କଣ୍ଡୱନ’’ନ୍ତି । ଅରୁଗତ୍ତୋ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ ଗୁଣସରୀରସ୍ସ ଖଣ୍ଡଛିଦ୍ଦସୀଲାଦୀହି ହେଟ୍ଠା ମଜ୍ଝେ ଉପରିଭାଗେ ଚ ଭେଦୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନୱିକାରଦୋସତ୍ତା । ଏତ୍ଥ କୁସା ‘‘କଣ୍ଟକା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା କଣ୍ଟକସଦିସତ୍ତା, କୁସତିଣାନଂ ଏୱ ୱା ୱୁତ୍ତାକାରପଦେସୋ ‘‘କୁସକଣ୍ଟକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଗାମୱାସୀନଂ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ନାରହୋୱ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ କାରାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୀଳନଟ୍ଠେନ ।
ପକ୍ଖିନ୍ତି ହତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସକୁଣଂ । ତସ୍ସ କିର ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସଦିସଂ ମୁଖଂ, ତସ୍ମା ‘‘ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସକୁଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ରଜ୍ଜୁୟା ୟଥାବଦ୍ଧଂ ଏୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
ଭୋଗେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଭୋଗେହି । ମଣ୍ଡଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୟଥା ସରୀରଂ ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ କତ୍ୱା । ସୁପିସ୍ସାମୀତି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିସ୍ସାମି । ଡେତୁକାମୋତି ଉପ୍ପତିତୁକାମୋ । ଦିସା ଦିସନ୍ତି ଦିସତୋ ଦିସଂ ।
ଛ ପାଣକା ୱିୟ ଛ ଆୟତନାନି ନାନଜ୍ଝାସୟତ୍ତା, ନାନଜ୍ଝାସୟତା ଚ ନେସଂ ନାନାୱିସୟନିନ୍ନତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦଳ୍ହରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ତଣ୍ହା ତେସଂ ବନ୍ଧନତୋ । ମଜ୍ଝେ ଗଣ୍ଠି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା ବନ୍ଧନସ୍ସ ଦୁବ୍ବିନିମ୍ମୋଚନହେତୁତୋ । ଆରମ୍ମଣଂ ବଲୱଂ ହୋତି ମନୁଞ୍ଞଭାୱେନ ଚେୱ ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଭିନିୱେସସ୍ସ ଦଳ୍ହଭାୱେନ ଚ ।
ସରିକ୍ଖକେନ ୱା ଉପମାୟ ଆହରଣପକ୍ଖେ । ଅପ୍ପନାତି ସଂସନ୍ଦନା । ପାଳିୟଂୟେୱ ଅପ୍ପିତା ଉପମା ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ’’ତିଆଦିନା । ରୂପଚିତ୍ତାଦିୱିସମନିନ୍ନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସମଜ୍ଝାସୟତା। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକୂପକେତି କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦସଞ୍ଞିତେ ଆୱାଟେ । ତସ୍ସାତି ସୋତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ତେନ ୱିନା ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଅଜଟାକାସୋପି ୱଟ୍ଟତି ଏୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଲେଣସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୁପରମ୍ପରା ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋତି ଭୂତପରମ୍ପରାସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ଭୂତପରମ୍ପରାୱସେନ ସଦ୍ଦେ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରତା ହୋତି ସୋତସ୍ସ । ଘାନାଦୀନଂ ୱିୟ ‘‘ଦୂରେ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଜାନନଂ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତଗାହିଭାୱତୋ । ତଥା ତଥା ଜାନନାକାରୋ ହୋତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗହଣାକାରୱିସେସତୋ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ପନ ଉଭୟତ୍ଥ ସମାନାୱ । ଦୂରେ ଠିତୋପି ସଦ୍ଦୋ ତାଦିସେ ଠାନେ ପଟିଘୋସାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅୟୋକନ୍ତୋ ୱିୟ ଅୟୋଚଲନସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମ୍ମତାତି ଧମ୍ମସଭାୱୋ, ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋ ସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ତତୋ ସୱନଂ ହୋତି ଆକାସସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ୟଦି ପନ ସୋତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗାହୀ ସିୟା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ସିୟା । ପଟ୍ଠାନେ ଚ ଅୱିସେସେନ ‘‘ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଚିତ୍ତଜସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ଧାତୁପରମ୍ପରାୟ ସୋତପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତି, ନ ସୋ ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ, ୟୋ ପରମ୍ପରାୟ ପୱତ୍ତୋ । ଉତୁଜୋ ହି ସୋ, ତସ୍ମା ୟଥୁପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦୋ, ତତ୍ଥ ଠିତୋୱ ସୋତପସାଦସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରମେୱେତ’’ନ୍ତି ।
ତଦା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତତଂ ଆପଜ୍ଜତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ଅଭାୱତୋ । ନାସଚ୍ଛିଦ୍ଦସଙ୍ଖାତଆକାସସନ୍ନିସ୍ସୟେ ୱତ୍ତନତୋ ଘାନଂ ଆକାସଜ୍ଝାସୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାତେନ ୱିନା ଗନ୍ଧଗହଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୱାତୂପନିସ୍ସୟଗନ୍ଧଗୋଚରଂ। ତେନାହ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି ।
ଗାମତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଆହାରଂ ଗାମଂ, ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ଗାମଜ୍ଝାସୟତା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା । ନ ସକ୍କା ଖେଳେନ ଅତେମିତସ୍ସ ରସଂ ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ଆପୋସନ୍ନିସ୍ସିତରସାରମ୍ମଣା ଜିୱ୍ହାତି ।
ଆମକସୁସାନତୋ ବହି । ଉପାଦିଣ୍ଣକଜ୍ଝାସୟୋତି ଉପାଦିଣ୍ଣକନିନ୍ନୋ । କାୟପସାଦସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତାୟ ପଥୱିୟା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣେ ଘଟିତେ ଏୱ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀସନ୍ନିସ୍ସିତଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣୋ’’ତି । ତଥା ହୀତିଆଦି କାୟସ୍ସ ଉପାଦିଣ୍ଣକଜ୍ଝାସୟତାୟ ସାଧକଂ। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ବାହିରା ୱା । ଅସ୍ସାତି କାୟସ୍ସ । ସୁସନ୍ଥତସ୍ସାତିଆଦି ତସ୍ସ ପଥୱିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନଂ ।
ନାନଜ୍ଝାସୟୋତି ନାନାରମ୍ମଣନିନ୍ନୋ । ତେନ ମନସ୍ସ ମକ୍କଟସ୍ସ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବେପୀ’’ତିଆଦି । ମୂଲଭୱଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅସ୍ସାତି ମନସ୍ସ । ଏୱଂ କିରିୟମୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାନତ୍ତନ୍ତି ଭେଦୋ ।
ୟଥାରୁଚିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନିୱାରଣୱସେନ ବଦ୍ଧାନଂ । ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱନ୍ତି ଲୋଲତାସଙ୍ଖାତପରିପ୍ଫନ୍ଦସ୍ସ ଅଭାୱଂ । ନାକଡ୍ଢତୀତି ସୱିସୟେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ, ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ନାକଡ୍ଢତି । ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା ଆୟତନମୁଖେନ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।
ଛପ୍ପାଣକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ୟୱକଲାପିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୮.ୟୱପୁଞ୍ଜୋ ସୁପରିପକ୍କୟୱସମୁଦାୟୋ । କାଜହତ୍ଥାତି ଦଣ୍ଡହତ୍ଥା । ପୋଥେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟଥା ୟୱସଙ୍ଖାତଂ ଧଞ୍ଞଂ ୱଣ୍ଟତୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପୋଥେୟ୍ୟୁଂ । ୟୱେ ସାୱେତ୍ୱାତି ୟୱସୀସତୋ ୟୱେ ପୋଥନେନ ମୋଚେତ୍ୱା ୱିୱେଚେତ୍ୱା ।
ଚତୁମହାପଥୋ ୱିୟ ଛ ଆୟତନାନି ଆରମ୍ମଣଦଣ୍ଡକେହି ହନନଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୟୱକଲାପୀ ୱିୟ ସତ୍ତୋ ତେହି ହଞ୍ଞମାନତ୍ତା । ଛ ବ୍ୟାଭଙ୍ଗିୟୋ ୱିୟ ସଭାୱତୋ ଛଧାପି ପଚ୍ଚେକଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ଆରମ୍ମଣାନି ୟୱକଲାପଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ହନନତୋ । ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭୱପତ୍ଥନା କିଲେସା’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ଭୱପତ୍ଥନା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା କିଲେସା ଚାତି ଭୱପତ୍ଥନାକିଲେସାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ସତ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଭୱପତ୍ଥନାମୂଲକଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ସତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଭୱପତ୍ଥନକିଲେସାତି ଚ ଭୱପତ୍ଥନାମୂଲକଂ କିଲେସଂ ।
ଭୁମ୍ମନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଧମ୍ମାୟ ଦ୍ୱାରେ’’ତି । ନ କତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନଂ ନ କତଂ । ନୱଗୂଥସୂକରଂ ୱିୟାତି ନୱଗୂଥଭକ୍ଖସୂକରଂ ୱିୟ । ଚିତ୍ତେନେୱାତି ୟୋ ବଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେନେୱ। ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱେପଚିତ୍ତିବନ୍ଧନସ୍ସ ବନ୍ଧନମୁଚ୍ଚନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ‘‘ୱେପଚିତ୍ତିବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣମୋକ୍ଖଂ ବନ୍ଧନନ୍ତି ଞାଣେନ ମୁଚ୍ଚନଂ ବନ୍ଧନଂ ।
ମଞ୍ଞମାନୋତି ପରିକପ୍ପିତତଣ୍ହାୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ‘‘ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି, ମାନୱସେନ ‘‘ଏସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ । ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଞମାନୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ‘‘ଖନ୍ଧେ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ମାରସ୍ସା’’ତି ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । କିଲେସମାରେନ ବଦ୍ଧୋତି କିଲେସମାରେନ ତେନେୱ କିଲେସବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ । ମୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ସତି ଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାନଂ ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ୟଥା ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ପଦେନ ଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞିତାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ମୀତି ପଦେନ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞିତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୟମହମସ୍ମୀତି ପଦେନ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତନ୍ତି ଏତରହି ଲବ୍ଭମାନଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଅନାଗତଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁପରିକପ୍ପନୱସେନେୱ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଅନାଗତାଲିଙ୍ଗନା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତମେୱାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରୂପୀତିଆଦୀନି ପଦାନି । ସସ୍ସତସ୍ସେୱାତି ସସ୍ସତଗାହସ୍ସେୱ ପଭେଦଦୀପନାନି । ୟସ୍ମା ମଞ୍ଞିତଂ ଆବାଧୱସେନ ରୋଗୋ, ଅନ୍ତୋଦୋସୱସେନ ଗଣ୍ଡୋ, ଅଙ୍ଗନିକନ୍ତୱସେନ ସଲ୍ଲଂ, ତସ୍ମା ଇମେହି ତଣ୍ହାଦୀହି କିଲେସେହି ପାକଟଚଲନୱସେନ ଇଞ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ, ଅପାକଟସଞ୍ଚଲନୱସେନ ଫନ୍ଦନ୍ତି ଚ । ପପଞ୍ଚିତଂ ସଂସାରେ ଚିରାୟନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ୱା ୱିତ୍ଥାରଣଂ । ପମତ୍ତାକାରପ୍ପତ୍ତା ମୁଚ୍ଛନାକାରପ୍ପତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକିଲେସାନଂ । ଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ମାନୋ ନାମ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମାନୱସେନାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ସବ୍ବୋ ମାନୋ ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ? ସତି ହି ବ୍ୟଭିଚାରେ ୱିସେସନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଣ୍ହା ପନ ଅତ୍ଥି ମାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା, ଅତ୍ଥି ମାନସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଭୂତା, ୟତୋ ମାନୋ ଅନିୟତୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ସଂୟୋଜନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଂୟୋଜନୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂୟୋଜନାନି ସଂୟୋଜନେହି ୟଥାଲାଭଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୟୋଜନାୟ ‘‘କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ମାନସଂୟୋଜନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି, ‘‘ମାନସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମରାଗଭୱରାଗସଂୟୋଜନେହି ମାନସ୍ସ ଅନିୟତଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ତତ୍ଥ ୟା ତଣ୍ହା ବଲୱତୀ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମାନୱସେନା’’ତି । ବଲୱତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହି ମାନୋ ସୟମ୍ପି ବଲୱା ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ମୀତି ସୱିସେସଂ ମଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ।
ଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ମାନମୂଲକଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ହି ବହୁଲମାନୁପେତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦୀସୁ ଏକଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅୟମହମସ୍ମୀତି ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ମାନସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ମାନୋପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ମାନମୂଲକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୟମହମସ୍ମୀତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଚୋଦକୋ ପନ ଇମମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନମେୱ ସମ୍ପୟୋଗତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ଆମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମାନସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିନା ପରିହାରମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।
ୟୱକଲାପିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୀୱିସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।
ସଳାୟତନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ
୧. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୯.ୱେଦନାଚ ପଜାନାତୀତି ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୱେଦନାନଂ ପଜାନନଂ ସାତିସୟସମାଧାନପୁବ୍ବକନ୍ତି ଭଗୱତା ‘‘ସମାହିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ସମାହିତୋ’’ତି । ୱେଦନାତି ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭାୱେନ, ପରିଜାନନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭୱନ୍ତି ସମୁଦୟଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାକମ୍ମଫସ୍ସାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ ପଜାନାତୀ’’ତି । ୟତ୍ଥାତି ୟଂନିମିତ୍ତଂ, ୟଂ ଆଗମ୍ମ କାମତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦିନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ, ତେସଂ ଅୟଂ ନିରୋଧୋ । ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ହି ନିବ୍ବାନଂ ୱେଦନାନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଖୟଂ ଗମେତୀତି ଖୟଗାମୀ, ତଂ ଖୟଗାମିନଂ। ଛାତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା କାମାନଂ ପାତୁକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିଂ ଛାତନ୍ତି ନିଚ୍ଛାତୋ। ତେନାହ ‘‘ନିତ୍ତଣ୍ହୋ’’ତି । ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନାତି ସମ୍ମସନୂପଚାରୱେଦନା । ଦ୍ୱୀହି ପଦେହୀତି ‘‘ସମାହିତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି । ‘‘ସତୋ’’ତି ପନ ଇଦଂ ସମ୍ପଜାନପଦସ୍ସେୱ ଉପବ୍ରୂହନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସେହି ଚତୂହି ଚତୁସଚ୍ଚଂ କଥିତଂ, ଇତରେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ଚତୁସଚ୍ଚବୁଜ୍ଝନମେୱ କଥିତଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୋତି ସବ୍ବସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକୋ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।
ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସୁଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୦. ଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତୀତି ଅଦୁକ୍ଖଂ, ସୁଖଂ ନ ହୋତୀତି ଅସୁଖଂ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ୱେଦୟିତସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ସପରସନ୍ତାନଗତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚା’’ତି । ତେନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱେଦୟିତଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ନସ୍ସନସଭାୱନ୍ତି ଇତ୍ତରଖଣତାୟ ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅପସ୍ସିତବ୍ବସଭାୱଂ । ପଲୋକୋ ଭେଦୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଲୋକିନଂ। ତେନାହ ‘‘ଭିଜ୍ଜନସଭାୱ’’ନ୍ତି । ଞାଣେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଅନିଚ୍ଚା ପଭଙ୍ଗୁନୋତି ଆରମ୍ମଣତୋ, ଉତ୍ତରକାଲଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ୱିରଜ୍ଜତୀତି ମଗ୍ଗୱିରାଗେନ ୱିରଜ୍ଜତି । ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନା କଥିତା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନଂ ୱସେନ ଦେସନାତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ଞାଣେହି ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ଞାଣଫୁସନଂ।
ସୁଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୧.ସବ୍ବମ୍ପି ଅଟ୍ଠସତପଭେଦଂ ତଣ୍ହଂ ଛିନ୍ଦି ସମୁଚ୍ଛେଦପହାନୱସେନ ପଜହି । ତେନାହ ‘‘ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦୀ’’ତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହା ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା, ତଦଗ୍ଗେନ ସବ୍ବାନିପି ସଞ୍ଞୋଜନାନୀତି ଆହ ‘‘ଦସୱିଧମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ମାତି ସୁଟ୍ଠୁ । ପହାନଞ୍ଚ ନାମ ଉପାୟେନ ଞାୟେନ ପହାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ହେତୁନା କାରଣେନା’’ତି । ଦସ୍ସନାଭିସମୟାତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧା । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ମାନୋ ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ। ୟଥା ହି ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ଅନ୍ଧକାରୋ ୱିଦ୍ଧଂସିୟମାନୋ ୱିହତୋ, ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ସୋ ସବ୍ବସୋ ପହୀନୋ ଏୱ ହୋତି, ନ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି, ଅୟମସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟୋ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହୀ’’ତିଆଦି । କିଚ୍ଚୱସେନାତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ।
ୟେ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମରିୟାଦନ୍ତୋତି ମରିୟାଦସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସତ୍ତୟେପି । ତେସୂତି ଚତୂସୁ ଅନ୍ତେସୁ । ଅଦୁଂ ଚତୁତ୍ଥକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ଚ ଅକାସୀତି ୟୋଜନା । ସମୁସ୍ସୟୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ।
ନ ରିଞ୍ଚତୀତି ନ ୱିୱେଚେତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ଜହତୀ’’ତି, ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନୋପେତୀତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଅନାସୱୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ଅୱୋଚ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନୱସେନ । ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନୋପେତୀତି ୱା ଦିଟ୍ଠେ-ଧମ୍ମେ ଅନାସୱୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠୋ ୱେଦଗୂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱୋତି ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଉପେତୀତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନୱସେନପି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଖାଦୀସୁ ୱେଦନାସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ରାଗାନୁସୟାଦୟୋ କଥିତାତି ଆହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟୋ କଥିତୋ’’ତି । ୟୋ ହି ରାଗାଦି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଅତିଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନୋ, ସୋ ‘‘ରାଗାନୁସୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ, ଅପ୍ପହୀନତ୍ଥୋ ସୋ ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବୋ, ନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱତ୍ଥୋତି ।
ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପାତାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୨. ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠା ନତ୍ଥି ଏକନ୍ତିକାତି ଏକନ୍ତିକସ୍ସ ମହତୋ ପାତସ୍ସ ଅଲନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠା’’ତି । ଅସମ୍ଭୂତତ୍ଥନ୍ତି ନ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥଂ, ମୁସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ୟଂ ତଂ ଉଦକଂ ପତତୀତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱେରମ୍ଭୱାତସଦିସୋ ମହାୱାତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛାପେତି, ତଂ କଦାଚି ଚକ୍କୱାଳାଭିମୁଖଂ, କଦାଚି ସିନେରୁପାଦାଭିମୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପତିହନତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଲୱାମୁଖଂ ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱାତି ମହତା ୱାତୱେଗେନ ସମୁଦ୍ଧତଂ ତେନେୱ ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା । ମହାନରକପପାତୋ ୱିୟାତି ୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରଗମ୍ଭୀରସୋବ୍ଭପପାତୋ ୱିୟ ହୋତି । ତଥାରୂପାନନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱସିତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ । ଅସନ୍ତନ୍ତି ଅଭୂତଂ । ଅତ୍ଥୱସେନ ହି ୱାଚା ଅଭୂତଂ ନାମ ।
ନ ପତିଟ୍ଠାସୀତି ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭି । ଅନିବଦ୍ଧନ୍ତି ଅନିବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ୟଂକିଞ୍ଚି । ଦୁବ୍ବଲଞାଣୋତି ଞାଣବଲରହିତୋ । ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଧୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେସୁ ଅରିୟସାୱକେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେସଞ୍ହି ୱେଦନା ସୁପରିଞ୍ଞାତା । ବଲୱୱିପସ୍ସକୋ…ପେ॰… ୟୋଗାୱଚରୋପି ୱଟ୍ଟତି ମତ୍ତସୋ ୱେଦନାନଂ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ।
ପାତାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଦଟ୍ଠବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୩.ୱିପରିଣାମନୱସେନଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି କିଞ୍ଚାପି ସୁଖା, ପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା ପନ ସୁଖୱେଦନାୟ ଏକନ୍ତିକାତି । ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ପୀଳନୱସେନ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ହୁତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୟସମାଗମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତେନ ପାକଭାୱପୁବ୍ବକୋ ଅତ୍ତଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭାୱାକାରେନାତି ଭଙ୍ଗୁପଗମନାକାରେନ । ତେନ ୱିଦ୍ଧଂସଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉଭୟେନ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ସିଖପ୍ପତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେତି । ସ୍ୱାୟଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ ଇତରାସୁପି ୱେଦନାସୁ ଲବ୍ଭତେୱ, ଅଧିକୋ ଚ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ । ଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ପୁରିମାନଂ ୱେଦନାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବତାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପଚ୍ଛିମାୟ ୱେଦନାୟ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ଦସ୍ସିତା । ଅଦ୍ଦାତି ଞାଣଗତିୟା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅଦକ୍ଖି । ଞାଣଗମନଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଂ । ସନ୍ତସଭାୱଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋ ଉପସନ୍ତରୂପତ୍ତା ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୪.ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୂତି ସୁତୱନ୍ତଅସ୍ସୁତୱନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୁ । ଅନୁଗତୱେଧନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତୱେଧସ୍ସ ଅନୁଗତୱେଧଂ । ବଲୱତରା ଦିଗୁଣା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଦଳ୍ହତରପୱତ୍ତିୟା । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅନୁୱେଧନା ବଲୱତରା, ଏୱମେୱ । ସମାଧିମଗ୍ଗଫଲାନି ନିସ୍ସରଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ । ସମାଧିସୀସେନ ହେତ୍ଥ ଝାନଞ୍ଚ ଗହିତଂ । ସୋ ନ ଜାନାତି ଅନଧିଗତତ୍ତା । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଜାନାତି ଅନିସ୍ସରଣମେୱ । ତାସଂ ସମଧିଗତାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ । ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସତ୍ତା । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାତଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ତୁଲିତଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟୋୱ କଥିତୋ, ସୋ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପହାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋ ଧୁରଂ । ଅନାଗାମୀପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ ୱିରୋଧପ୍ପହାନଂ ଲବ୍ଭତି ।
ସଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ପଠମଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୫. ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଗିଲାନେ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବେ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୋ ସପ୍ପାୟୋ ୟେସଂ ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସପ୍ପାୟା, ସତିପଟ୍ଠାନରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚତଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋତି କାୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱେଦନାୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ୱୟଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୟନ୍ତି ପନ ତାୟ ଏୱ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ । ୱିରାଗନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନଂ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗନ୍ତି ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ, ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗମ୍ପି ୱା ।
ଆଗମନୀୟପଟିପଦାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗମନଟ୍ଠାନିୟା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ପୁବ୍ବଭାଗାୟେୱ ନ ଲୋକୁତ୍ତରା । ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଭାଗିୟମେୱ । ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ପୁବ୍ବଭାଗାୟେୱ ୱିପସ୍ସନାପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା। ମିସ୍ସକାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା । ଭାୱନାକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ‘‘ନିରୋଧାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ରାଗାନୁସୟୋ ପହୀୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।
ପଠମଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮-୯. ଦୁତିୟଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୫୬-୨୫୭.ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସସୀସେନ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ଗହଣଂ । ନ ହି ଫସ୍ସାୟତନେହି ୱିନା ଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ତେନାହ ‘‘କାୟୋୱ ହି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି, ଫସ୍ସସୀସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୱମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।
ଦୁତିୟଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଫସ୍ସମୂଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୮. ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତଂ ସୁଖୱେଦନିୟଂ। ସୋ ପନେସ ହିତଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେତି ଇମସ୍ମିଂ ନୱମେ ଦସମେ ଚ ସୁତ୍ତେପି । ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନାତି ସମ୍ମସନୀୟୱେଦନା ଏୱ କଥିତା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଫସ୍ସମୂଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଗାଥାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ରହୋଗତୱଗ୍ଗୋ
୧. ରହୋଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୯.ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତନ୍ତି ‘‘ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱେଦୟିତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି ପରିୟାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୟା ଏସାତିଆଦୀସୁ ୟୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାସଙ୍ଖାତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ, ୟା ଖୟସଭାୱତା ୱିନସ୍ସନସଭାୱତା ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମନସଭାୱତା, ଏତଂ ସନ୍ଧାୟ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସବ୍ବଂ ୱେଦୟିତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ସାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା। ୱେଦନାନମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚତା ଏୱ ସଙ୍ଖାରସଭାୱତ୍ତା । ତାସଂ ଅନିଚ୍ଚତା ଚ ନାମ ମରଣଂ ଭଙ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ତତୋ ଉତ୍ତରି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବା ୱେଦନା ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ୟଥା ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ । ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପାତି ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ଚ ଏତସ୍ମିଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱାରେ ।
ରହୋଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଅଗାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୬୨.ପୁରତ୍ଥିମାତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ନିସ୍ସକ୍କେ ୱା ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନାତି ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱସେନ । ଅନୁସ୍ସତିୱସେନାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ଉପଚାରଜ୍ଝାନଗ୍ଗହିତସ୍ସ ସୱିତକ୍କଚାରସ୍ସ ନିରାମିସସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ତସ୍ସପି ୱା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାମହେତୁ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା କାମାମିସେନ ସାମିସା ୱେଦନା । ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖା ନାମ ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ତସ୍ମିଂ ଅନିଜ୍ଝମାନେ ପିହପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନଦୋମନସ୍ସୱେଦନା। ନେକ୍ଖମ୍ମନିସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ନିରାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ । ସୱିସେସଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଗାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫-୮. ପଠମଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୬୩-୨୬୬.ହେଟ୍ଠା କଥିତନୟାନେୱ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ପନ ତେସଂ ଦେସନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱାଚା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି, ତାୱ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପସ୍ସଦ୍ଧିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତାୱ ପରିପୂରଂ କତ୍ୱା ଅଦେସିତତ୍ତା ‘‘ପଚ୍ଛିମାନି ଉପଡ୍ଢପସ୍ସଦ୍ଧିକାନି, ଦେସନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଠମଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯-୧୦. ପଞ୍ଚକଙ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୬୭-୨୬୮.ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରଂ ଅଗ୍ଗସୋଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରଂ । କାଳସୁତ୍ତପକ୍ଖିପନଂ କାଳସୁତ୍ତନାଳି। ୱାସିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋ। ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାୟ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା କତ୍ତବ୍ବନିସ୍ସୟାନି ଠପେତୀତି ଥପତି । ପଣ୍ଡିତଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ, ନ ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ । ଦ୍ୱେପାନନ୍ଦାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ – ‘‘ଦ୍ୱେପି ମୟା ଆନନ୍ଦା’’ତି ପନ ପାଳିୟଂ । ପସାଦକାୟସନ୍ନିସ୍ସିତା କାୟିକା, ଚେତୋସନ୍ନିସ୍ସିତା ଚେତସିକା। ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ସୁଖମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଉପୱିଚାରୱସେନାତି ରୂପାଦୀନି ଉପେଚ୍ଚ ୱିଚରଣୱସେନ । ଅତୀତେ ଆରମ୍ମଣେ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାଧିକଂ ସତଂ ଅଟ୍ଠସତଂ।
ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଆଦୀହି ୱିସୁଂ ତେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ଏକୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ଏକାପି ୱେଦନା କଥିତା ‘‘ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି । ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖାୱେଦନଂ ୱତ୍ୱା – ‘‘ଅତ୍ଥାନନ୍ଦ, ଏତସ୍ମା ସୁଖା ଅଞ୍ଞଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତୋ ଥପତିନୋ ୱାଦଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି ନାମ । ତେନ ହି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରନ୍ତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରଂ ମନୋରମତରଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁନ୍ଦରତର’’ନ୍ତି । ପଣୀତତରନ୍ତି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ଉଳାରତରଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତପ୍ପକତର’’ନ୍ତି । ସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଖାଦନେନ, ସୁକରଂ ଓକାସଦାନମସ୍ସାତି ୱା । ନିରୋଧୋ ସୁଖଂ ନାମ ସବ୍ବସୋ ଉଦୟବ୍ବୟାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସୁଖଟ୍ଠେନା’’ତି ।
ସୁଖସ୍ମିଂୟେୱାତି ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞପେତି । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସୀସଂ କତ୍ୱାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଦେସନାୟ ସୀସଂ ଉତ୍ତମଂ କତ୍ୱା । ଦେସନାୟ ଉଦ୍ଦେସାଧିମୁତ୍ତେ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା ‘‘ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସମଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ।
ପଞ୍ଚକଙ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରହୋଗତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟୱଗ୍ଗୋ
୧. ସୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୬୯. ଚୂଳା ପନ ଅସ୍ସ ମହତୀ ଅତ୍ଥି ସୱିସେସା, ତସ୍ମା ‘‘ମୋଳିୟସୀୱକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋତି କମ୍ବଲାଦିନା କୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦକପରିବ୍ବାଜକୋ । ପିତ୍ତପଚ୍ଚୟାନୀତି ପିତ୍ତହେତୁକାନି। ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତାସଂ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପିତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ପିତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଭେସଜ୍ଜସମ୍ଭରଣତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ତଦତ୍ଥଂ ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖସମ୍ଭରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ପାଣଂ ହନତୀତି ୟୋଜନା । ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ଭେସଜ୍ଜକରଣେ ଉଦାସୀନୋ ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପିତ୍ତାଦିପଚ୍ଚୟହେତୁକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଲୋକସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅତିଧାୱନ୍ତି ୟେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା, ତସ୍ମା ତେସଂ ମିଚ୍ଛା । ପିତ୍ତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସମୋଧାନସନ୍ନିପାତେ ଜାତାନି ସନ୍ନିପାତିକାନି। ପୁରିମଉତୁନୋ ୱିସଦିସୋ ଉତୁୱିପରିଣାମୋତି ଆହ ‘‘ୱିସଭାଗଉତୁତୋ ଜାତାନୀ’’ତି। ଅନୁଦକୋ ଥଦ୍ଧଲୂଖଭୂମିୱିଭାଗୋ ଜଙ୍ଗଲଦେସୋ, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅନୁପଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଲୟଂ ହିମସୀତବହୁଲୋ, ଇତରୋ ଉଣ୍ହବହୁଲୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ପକତିଚରିୟାନଂ ୱିସମଂ କାୟସ୍ସ ପରିହରଣୱସେନ, ଜାତାନି ପନ ଅସୟ୍ହସହନଅଦେସଅକାଲଚରଣାଦିନା ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ମହାଭାରୱହନା’’ତିଆଦି । ପରସ୍ସ ଉପକ୍କମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଓପକ୍କମିକାନୀତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ଚୋରୋ ୱା’’ତିଆଦି । କେୱଲନ୍ତି ବାହିରପଚ୍ଚୟଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲଂ ତେନେୱ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମୱିପାକତୋୱ ଜାତାନୀ’’ତି । ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁଂ ପତୀକାରେନ । ଲୋକୱୋହାରୋ ନାମ କଥିତୋ ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକସିଦ୍ଧତ୍ତା । କାମଂ ସରୀରସନ୍ନିସ୍ସିତା ୱେଦନା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାୱ, ତସ୍ସା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏୱମୟଂ ଲୋକୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଗହେତ୍ୱା ପରୱାଦପଟିସେଧୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୧୦. ଅଟ୍ଠସତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୭୦-୨୭୮. ୱେଦନାନଂ ଅଟ୍ଠାଧିକଂ ସତଂ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠସତସ୍ସ ତବ୍ଭାୱସ୍ସ ପରିୟାୟୋ କାରଣଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟୋ, ସୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠସତସ୍ସ କାରଣଭୂତ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମକାରଣନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଭୂତଂ କାରଣଂ । କାୟିକାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟିକା । ତେନାହ ‘‘କାମାୱଚରେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି, କାମଭୂମିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପାୱଚରେ ନତ୍ଥି, ତିଭୂମିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅରୂପେ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ନ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି । ଇତରା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା । ଉପୱିଚରନ୍ତି ଉପେଚ୍ଚ ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ୱିଚାରସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ।
ପଟିଲାଭତୋତି ପଟିଲଦ୍ଧଭାୱତୋ । ସମନୁପସ୍ସତୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତୋ । ଅତୀତଂ ଖଣତ୍ତୟାତିକ୍କମେନ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ, ନିରୁଦ୍ଧପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଦ୍ଧଂ, ପକତିୱିଜହନେନ ୱିପରିଣତଂ । ସମନୁସ୍ସରତୋତି ଚିନ୍ତୟତୋ । ଗେହସ୍ସିତନ୍ତି କାମଗୁଣନିସ୍ସିତଂ । କାମଗୁଣା ହି ଇଧ ଗେହନିସ୍ସିତଧମ୍ମେନ ଗେହପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ।
ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧନ୍ତି ୱିପରିଣାମନଂ ୱିରଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ ନିରୁଜ୍ଝନଞ୍ଚ ୱିଦିତ୍ୱା । ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତେ । ଏତରହୀତି ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନା । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚେୱ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସତୋ । ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁନ୍ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିୱେଧଂ ପାପେତୁଂ । ନିବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତସୋମନସ୍ସାନି ନାମ । ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନନ୍ତି କାମଗୁଣନିସ୍ସିତାନଂ । ତଦାୟତନନ୍ତି ତଂ ଆୟତନଂ ତଂ କାରଣଂ ଅରହତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୂତି ଅରିୟଫଲଧମ୍ମେସୁ । ପିହନ୍ତି ଅଧିଗମିଚ୍ଛଂ ।
ଉପେକ୍ଖାତି ସୋମନସ୍ସରହିତଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା । ବାଲ୍ୟୟୋଗତୋ ବାଲସ୍ସ, ତତୋ ଏୱ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ। କିଲେସୋଧୀନଂ ମଗ୍ଗୋଧୀହି ଅଜିତତ୍ତା ଅନୋଧିଜିନସ୍ସ। ସତ୍ତମଭୱାଦିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନୱିପାକସ୍ସ ଅଜିତତ୍ତା ଅୱିପାକଜିନସ୍ସ। ଅନେକାଦୀନୱେ ୱଟ୍ଟେ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଅଜାନନେନ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ। ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚାଭାୱେନ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ରୂପଂ ସା ନାତିୱତ୍ତତି ନ ଅତିକ୍କମତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାଭାୱତୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକୋ । ତତିୟାଦୀନି ୟାୱ ଦସମା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ।
ଅଟ୍ଠସତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ନିରାମିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୭୯. ଆରମ୍ମଣତୋ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ କିଲେସାମିସେନ ସାମିସା । ନିରାମିସାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ନିରାମିସତରାୱାତି ଏକଂସୱଚନଂ ତସ୍ସା ତଥା ନିସ୍ସମେତବ୍ବତାୟ । ସା ହି ପୀତି ସବ୍ବସୋ ସନ୍ତକିଲେସାମିସେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱିସୟତାୟ ସୟମ୍ପି ସାତିସୟଂ ସନ୍ତସଭାୱାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟା ନିରାମିସାୟପି ନିରାମିସତରା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅପ୍ପଟିହାରିକନ୍ତି ପଟିହରଣରହିତଂ ଅପ୍ପଟିହାରଂ, କେନଚି ଅନାୱଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସୱାରେସୂତି ସୁଖୱାରଉପେକ୍ଖାୱାରେସୁ ।
ୱିମୋକ୍ଖୱାରୋ ପନ ନ ଅତିଦିଟ୍ଠୋ ଇତରେହି ୱିସଦିସତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖୱାରେ ପନା’’ତିଆଦି । ରୂପପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଭାୱିତରୂପପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ସାମିସୋ ନାମ ୟସ୍ମା ସାମିସରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତି ଚେୱ ସାମିସରୂପପଟିଭାଗଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପାମିସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ରୂପାମିସେନ ସାମିସୋ ନାମ। ଅରୂପାମିସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅରୂପପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନିରାମିସୋ ନାମ।
ନିରାମିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ମାତୁଗାମସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ପଠମପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ
୧-୨. ମାତୁଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୮୦-୨୮୧.ଅଗୁଣଙ୍ଗେହୀତି ଅଗୁଣକୋଟ୍ଠାସେହି । ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ, ସରୀରରୂପଂ । ସରୀରରୂପଂ ପାସଂସଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୱା, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ଚ ରୂପୱା, ସମ୍ପନ୍ନରୂପୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତିକୁଲତୋ ଅଞ୍ଞତୋ ୱା ଆଗତାୟ ଭୋଗସମ୍ପଦାୟ ଅଭାୱେନ ନ ଭୋଗସମ୍ପନ୍ନୋ । ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ନିସ୍ସୀଲତାୟ ଏୱ ଚସ୍ସା ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିତାଦିଆଚାରାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଲସିୟୋତି ଆଲସିୟତାୟ ୟୁତ୍ତୋ । ପଜଞ୍ଚସ୍ସ ନ ଲଭତୀତି ପଜାଭାୱସୀସେନ ତସ୍ସା ପରିୱାରହାନି ୱୁତ୍ତା । ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପୁରିସୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।
ମାତୁଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଆୱେଣିକଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୮୨. ଆୱେଣିତବ୍ବତୋ ମରିୟାଦାୟ ୱିସୁଂ ଅସାଧାରଣତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବତୋ ଆୱେଣିକାନି। ପଟିପଚ୍ଚେକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ନିୟୁତ୍ତାନୀତି ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକାନି । ପରିଚାରିକଭାୱନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାୟିକଭାୱଂ ।
ଆୱେଣିକଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ତୀହିଧମ୍ମେହିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୮୩-୩୦୩.ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତେନାତି ମଚ୍ଛରିୟମଲେନ ଅଭିଭୂତେନ । ତେନାତି କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅଦାନେନ ଚ । ଏତଂ ‘‘ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ୱିଚରତି ଇସ୍ସାପକତଚିତ୍ତତାୟ । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ୟାୱ ଏକାଦସମା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ।
ତୀହିଧମ୍ମେହିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ବଲୱଗ୍ଗୋ
୧. ୱିସାରଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୦୪.ରୂପସମ୍ପତ୍ତିରୂପବଲଂ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ବଲାନି ହି ସତ୍ତାନଂ ୱୁଡ୍ଢିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟଥା ତଂ ଆହାରୋ । ତେନାହ – ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ।
ୱିସାରଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨-୧୦. ପସୟ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୦୫-୩୧୩.ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅନ୍ତୋଜନଂ ସାମିକଞ୍ଚ । ନାସେନ୍ତୀତି ନାସନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ନେନ୍ତି ନୀହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପସୟ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମାତୁଗାମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ନିବ୍ବାନପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୧୪.ନିବ୍ବାନଂଆଗମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ଆଗମ୍ମାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ନିବ୍ବିନ୍ନସ୍ସ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁନା ୱିୱଟ୍ଟିତମାନସସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସଚ୍ଛିକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟମାନଞ୍ହି ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ପରମସ୍ସାସଭାୱେନ ୱିମୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରମଗତିଭାୱେନ ଚ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଖୟସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ ରାଗାଦିକେ ଖେପେତୀତି ତଂସଚ୍ଛିକରଣାଭାୱେ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧଗମନାଭାୱତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗୋ ଖୀୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇମିନାୱ ସୁତ୍ତେନାତି ଇମିନାୱ ଜମ୍ବୁଖାଦକସୁତ୍ତେନ । କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତେ ଆଗତତ୍ତା । ‘‘କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘କସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋତି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପରସ୍ସ କିଲେସକ୍ଖୟେନ ପରସ୍ସ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତା’’ତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣେନ ଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ କିଲେସକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତିତା ଚ ଆପନ୍ନାତି ଆହ – ‘‘କିଂ ପନ ତେସୁ ଅଖୀଣେସୁୟେୱା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତେନ କିଲେସକ୍ଖୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଚିତ୍ତଞ୍ହି ଅତୀତାନାଗତାଦିସବ୍ବଂ ଆଲମ୍ବନଂ କରୋତି, ନ ନିପ୍ଫନ୍ନମେୱାତି । ଗୋତ୍ରଭୂପି ମଗ୍ଗେନ ୟା କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତା କାତବ୍ବା, ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ? ନ, ଅପ୍ପତ୍ତନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଞାଣାଭାୱତୋ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ପନ ଅତିଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅପ୍ପତ୍ତେନ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତେନ ଗୋତ୍ରଭୁନା ପତ୍ତବ୍ବେନ ତିକାଲିକସଭାୱାତିକ୍କନ୍ତଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତତଂ ୱା ଇଚ୍ଛତୋ ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ପୁରେତରଂ ନିପ୍ଫନ୍ନେନ କିଲେସକ୍ଖୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପତ୍ତକିଲେସକ୍ଖୟାରମ୍ମଣକରଣେ ହି ସତି ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ପୁରେତରଚିତ୍ତାନିପି ଆଲମ୍ବେୟ୍ୟୁନ୍ତି ।
ତସ୍ମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । ତଂ ପନେତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମାତିଆଦୀସୂତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଲୋକୁତ୍ତରଅନାସୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରୂପଧମ୍ମାଦିଭାୱଗ୍ଗହଣେନ ଚସ୍ସ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତା ଦୀପିତା । ତେନାହ ‘‘ନ କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତମେୱା’’ତି । କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତତାୟ ହି ସତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁତା ଆପଜ୍ଜତି ‘‘ୟତ୍ତକା କିଲେସା ଖୀୟନ୍ତି, ତତ୍ତକାନି ନିବ୍ବାନାନୀ’’ତି । ଅଭାୱସ୍ସଭାୱତୋ ଗମ୍ଭୀରାଦିଭାୱୋ ଅସଙ୍ଖତାଦିଭାୱୋ ଚ ନ ସିୟା, ୱୁତ୍ତୋ ଚ ସୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଭାୱୋ । ୟସ୍ମା ଚ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସେ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୟତୋ ମହଗ୍ଗତଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ୱା କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ୱା ପଜହତି, ତସ୍ମା ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣେହି ୱିପରୀତସଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସେ ପଜହୀତି ଏୱଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାସଙ୍ଖତସଭାୱଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ନିବ୍ବାନପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩-୧୫. ଧମ୍ମୱାଦୀପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୧୬-୩୨୮.ପହାୟ ଗତତ୍ତାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଜହିତ୍ୱା ଞାଣଗମନେନ ଗତତ୍ତା । ସୁଟ୍ଠୁ ଗତାତି ସମ୍ମା ଗତା ପଟିପନ୍ନାତି ସୁଗତା । ପରିଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନନତ୍ଥଂ । ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାତବ୍ବୋ ୱିଦିତବ୍ବୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ ଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା। ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱିନିମୁତ୍ତସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ସୁଖୱେଦନାୟ ଚ ୟଥା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାତି ଦୁକ୍ଖପରିୟାୟୋ ନିରୁପ୍ପତେୱ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ ଧମ୍ମୋ ଏକେନ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା’’ତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ । ସଙ୍ଖାରଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା। ସୁଖସ୍ସ ୱିପରିଣାମନେନ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା।
ଧମ୍ମୱାଦୀପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଦୁକ୍କରପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨୯.ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ପବ୍ବଜିତପଟିପତ୍ତିୟଂ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପାତନ୍ତି ପାତୋ । ନଚିରସ୍ସନ୍ତି ଖିପ୍ପମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଲହୁୟେୱା’’ତି ।
ଦୁକ୍କରପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସାମଣ୍ଡକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୩୦-୩୩୧.ଇମିନାୱନୟେନାତି ୟୋ ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥନୟୋ, ଇମିନାୱ ନୟେନ । ଇମିନା ହି ଦ୍ୱେ ସଂୟୁତ୍ତାନି ପାଳିତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସାନେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
ସାମଣ୍ଡକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତଂ
୧-୮. ପଠମଜ୍ଝାନପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୩୨-୩୩୯. କାମସହଗତେସୁ ସଞ୍ଞାମନସିକାରେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ବ୍ୟାପାଦାଦିସହଗତାପି ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମସହଗତାତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣସହଗତା’’ତି । ନୀୱରଣାନଞ୍ହେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ୟଦିଦଂ କାମଗ୍ଗହଣଂ । ପହୀନାୱସେସା ଚେତ୍ଥ ନୀୱରଣା ୱେଦିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ ଅଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ । ତେନାହ ‘‘ହାନଭାଗିୟଂ ନାମ ଅହୋସୀ’’ତି । ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ସହଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଇତରେସଂ ଅଭାୱତୋ ।
ପଠମଜ୍ଝାନପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଅନିମିତ୍ତପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୦.ୱିପସ୍ସନାସମାଧିଂୟେୱ, ନ ଫଲସମାଧିଂ । ଛେଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ନିକନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା । ସାଧେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା । ନିମିତ୍ତାନୁସାରୀତି ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତନିମିତ୍ତାନଂ ଅପୂରଣତୋ ରାଗଦୋସମୋହନିମିତ୍ତାନିପେତ୍ଥ ନିମିତ୍ତାନେୱ । ୱୁଟ୍ଠାନ…ପେ॰… ସମାଧିନ୍ତି ଏତେନ ୟାୱ ମଗ୍ଗୋ ନାଧିଗତୋ, ତାୱ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ୟଥାରହଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଚେତୋସମାଧିନ୍ତି ଚିତ୍ତସୀସେନ ୱିପସ୍ସନାସମାଧିମାହ । ଉପରିମଗ୍ଗଫଲସମାଧିନ୍ତି ପଠମମଗ୍ଗସମାଧିସ୍ସ ପଗେୱ ଅଧିଗତତ୍ତା ।
ଅନିମିତ୍ତପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦-୧୧. ସକ୍କସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୪୧-୩୪୨.ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦେନ, ମଗ୍ଗେନାଗତପସାଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ କେନଚି ଅସଂହାରିୟୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀତି ଆହ ‘‘ଅଚଲପ୍ପସାଦେନା’’ତି । ଅଭିଭୱନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ।
ସକ୍କସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୩.ଭୋଗଗାମନ୍ତି ଭୋଗୁପ୍ପତ୍ତିଗାମଂ । ପୱତ୍ତତୀତି ଅପ୍ପଟିହତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପତ୍ତିୟା ।
ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ପଠମଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୪.ଅୱିସାରଦତ୍ତାତି ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟାଭାୱେନ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା । ଉପାସକୋ ଥେରେସୁ ବ୍ୟାକାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେସୁ ସୟଂ ବ୍ୟାକାତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ୱିହେସାଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମୱଚନେନ ଅବ୍ୟାକରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ୱିହେସୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିହେସେତୀ’’ତି ।
ପଠମଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଦୁତିୟଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୫.ଅୱନ୍ତିୟାତି ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠେ, ତଂ ପନ ମଜ୍ଝିମପଦେସତୋ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥେ’’ତି । ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅନୁମୋଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି, ନ ପନ ତତୋ କିଞ୍ଚି ଗହେତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟେନ ।
ଦୁତିୟଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ମହକପାଟିହାରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୬.ତେସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋତି ତେସଂ ଦାସକମ୍ମକରାନଂ ସେସକେ ୟଥାରୁଚି ୱିଚାରଣଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ । କୁଧିତନ୍ତି ବଲୱତା ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ସଙ୍କୁଥିତଂ। ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠା’’ତିଆଦି । ଅତିତିଖିଣନ୍ତି ଅତିୱିୟ ତିକ୍ଖଧାତୁକଂ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତା ତିପିଟକେ ଅୱୋମିସ୍ସକପଦଂ, ଇଧେୱ ଆଗତପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଲୀୟମାନେନାତି ପଟିକଂସେନ ୱିସେସନେନ ୱିଲୀୟମାନେନ କାୟେନ ।
ଏତ୍ଥ ଚାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିକରଣେ । ଅବ୍ଭମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱାତି ସମନ୍ତତୋ ଛାଦନୱସେନ ମଣ୍ଡପଂ ୱିୟ ମେଘପଟଲଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । ଏକମେକଂ ଫୁସିତକଂ ଫୁସାୟତୁ ଜାଲୱିନଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱସ୍ସତୁ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନାନାପରିକମ୍ମଂ ନାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ଏକତୋ ପରିକମ୍ମଂ ଏକତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚତୁକ୍କମେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା । ୟଥା ତଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ପକାରେସୁ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପକାରେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ । କତପରିକମ୍ମସ୍ସାତି ‘‘ଏୱଂ ୱା ଏୱଂ ୱା ହୋତୂ’’ତି ପୱତ୍ତିତପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ । ‘‘ପରିକମ୍ମାନନ୍ତରେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ସମାପନ୍ନପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତପରିକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ମହକପାଟିହାରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ପଠମକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୭. ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ତଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ନେଲଂ, ତଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତସ୍ସାତି ନେଲଙ୍ଗୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲଗୁଣୋ । ତେନାହ ‘‘ନେଲଙ୍ଗନ୍ତି ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସୀଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦୋସାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠେନ କଥେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଲକ୍ଖିତେନ ଅତ୍ଥେନ କଥେସି । ଅୟଂ ପନ ନୟଗ୍ଗାହେନାତି ଅୟଂ ପନ ଗହପତି ଅସୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଆହ ।
ପଠମକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଦୁତିୟକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୮.ନିରୋଧଂୱଲଞ୍ଜେତି ଅନାଗାମିଭାୱତୋ । ଇମେ ସଙ୍ଖାରାତି ଇମେ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ତୟୋ ସଙ୍ଖାରା । ସଦ୍ଦତୋପି, ଅତ୍ଥତୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମିସ୍ସା, ତତୋ ଏୱ ଆଲୁଳିତା ଆକୁଲା, ଅୱିଭୂତା ଦୁବ୍ବିଭାୱନା, ଦୁଦ୍ଦୀପନା ଅସଙ୍କରତୋ ଦୀପେତୁଂ ଦୁକ୍କରା । ତଥା ହି କୁସଲଚେତନା ଏୱ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତିପି, ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତିପି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାପି କତ୍ଥଚି ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାପି ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସଞ୍ଞାୱେଦନାପି ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗହଣଂ ଆଦାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ କରଣଂ ଗହଣଂ, ଗହିତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ମୁଞ୍ଚନଂ, ଫନ୍ଦନଂ ଚୋପନଂ ପାପେତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା । ହନୁସଞ୍ଚୋପନନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ହନୁସଞ୍ଚୋପନଂ କତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ୱଚୀଭେଦକରଣଂ । ଏୱଂ ଇମେତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ ।
ପଦତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି ଇତରସଙ୍ଖାରେହି ପଦତ୍ଥତୋ ୱିସେସଂ କଥାପେସ୍ସାମୀତି । କାୟନିସ୍ସିତାତି ଏତ୍ଥ କାୟନିସ୍ସିତତା ଚ ନେସଂ ତବ୍ଭାୱଭାୱିତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ କାୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ କରଜକାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତାତି ଚିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ।
‘‘ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ସମୀପେ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ‘‘ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଆସନ୍ନାନାଗତକାଲୱାଚୀ ଏୱ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ଇତରନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପଦଦ୍ୱୟେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିକାଲୋ କଥିତୋ’’ତି । ତୟିଦଂ ତସ୍ସ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତସ୍ସ ତଥା ଚିତ୍ତପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ସମାପନ୍ନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁରିମେହୀତି ‘‘ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି । ପଚ୍ଛିମେନାତି ‘‘ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ପଦେନ ।
ଭାୱିତଂ ହୋତି ଉପ୍ପାଦିତଂ ହୋତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନତ୍ଥାୟ । ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତାୟ ନିରୋଧଭାୱନାୟ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱାତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତି। ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ ହେଟ୍ଠା ନିରୋଧୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ତଜ୍ଜା ପରିକମ୍ମସିଦ୍ଧା ୟା ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସଞ୍ଞା’’ତି, ୟା ନେସଂ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ସା ‘‘ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଅନିରୋଧଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱଚନତୋ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ତଂ ୱାଦଂ ନିସେଧେତୁଂ ‘‘ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱାତି ୟଥାଗତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା । ଆଚରିୟାନଂ ନୟେତି ଆଚରିୟାନଂ ପରମ୍ପରାଗତେ ଧମ୍ମନୟେ ଧମ୍ମନେତ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା।
କିରିୟମୟପୱତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ପରିତ୍ତଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମପବନ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେ। ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱତ୍ତମାନେ କାୟିକ-ୱାଚସିକ-କିରିୟସମ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି, ଦସ୍ସନ-ସୱନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ପୱତ୍ତମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣେସୁ ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେନ୍ତେସୂ’’ତି । ମକ୍ଖିତାନି ୱିୟାତି ପୁଞ୍ଛିତାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତି ଘଟ୍ଟନାୟ ୱିବାଧିତତ୍ତା । ଏତେନାୟଂ ଘଟ୍ଟନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱେଗସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାୟ ନ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚନ୍ତୀ’’ତି ।
ତତୋ ପରଂ ସଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ପନ କତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ କାତବ୍ବପରିକମ୍ମଭାୱନାୟ ଏୱ ତସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ।
ସା ପନେସା ନିରୋଧକଥା । ଦ୍ୱୀହି ବଲେହୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେହି । ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା । ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହୀତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣାନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣାନଂ ୱସେନ ଇମାହି ସୋଳସହି ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତୀହି । ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହୀତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅଟ୍ଠ ସମାଧିଚରିୟା, ତାସଂ ଉପଚାରସମାଧି ସମାଧିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକା ସମାଧିଚରିୟାତି ଏୱଂ ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି । ୱସୀଭାୱତାପଞ୍ଞାତି ୱସୀଭାୱତାସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞା । ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଥିତା, ତେ ତାୱ ଆକାରା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ସରୂପମତ୍ତସ୍ସ ପନସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘କୋ ପନାୟଂ ନିରୋଧୋ ନାମା’’ତି । ୟଦି ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଅଥ କିମତ୍ଥମେତଂ ଝାନସୁଖାଦିଂ ୱିୟ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ ଅନାଗାମିଫଲଚିତ୍ତଂ । ‘‘ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘କିଂ ପନ…ପେ॰… ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି । ସମୁଟ୍ଠାପେତି ରୂପସମୁପ୍ପାଦକତ୍ତା । ଇମସ୍ସାତି ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନୋ । ସା ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ଫଲସମାପତ୍ତି ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ । ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଭାୱୋ କଥଂ ନିଚ୍ଛିତୋତି ଆହ – ‘‘କିଂ ୱା ଏତେନା’’ତିଆଦି । ୱକ୍ଖମାନାକାରେନପି ପରିହାରୋ ହୋତୀତି । ସନ୍ତସମାପତ୍ତିତୋତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅବ୍ବୋହାରିକା ହୋନ୍ତି ଅତିସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା, ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗସମୟେନେୱେତଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ।
କିରିୟମୟ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ଭୱଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିକାଲମ୍ପି ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେୱାତି ? କିଞ୍ଚାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱଚୀସଙ୍ଖାରଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା ପନ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂ ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦୟୋ ସଗୁଣେନପି ଆରମ୍ମଣେନାତି ଆରମ୍ମଣଭୂତମେତଂ । ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତି ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତସଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞତ୍ତା । ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଞ୍ଞସଭାୱତ୍ତା । ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତି ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ । ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତି ରାଗପଣିଧିଆଦୀନମଭାୱତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଅନିମିତ୍ତପ୍ପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଫଲସମାପତ୍ତିସମ୍ଫସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ନାମ, ତଦଗ୍ଗେନ ଫଲସମାପତ୍ତିପି ସୁଞ୍ଞତା ନାମ, ଫସ୍ସସୀସେନ ପନ ଦେସନା ଆଗତାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିମିତ୍ତପ୍ପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଆଗମନଂ ଏତ୍ଥ, ଏତାୟାତି ୱା ଆଗମନିକା, ସା ଏୱ ଆଗମନିୟା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ୱୁଟ୍ଠାତି ନିମିତ୍ତତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେନ । ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟନତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନମେୱ ପମାଣଂ, ନ ପରିଗ୍ଗହଦସ୍ସନାନି । ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ ସୁଖପଣିଧିୟା ପଟିପକ୍ଖତୋ । ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନାଗମନତୋ । ଫଲଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ନାମ ମଗ୍ଗାଗମନତୋ । ୱିକପ୍ପୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଆଗମନସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନିମିତ୍ତାଦିନାମଲାଭୋ ଅୱୱତ୍ଥିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ପନ ସା ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଏୱରୂପାପି ହୋତୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ୱିୟ ଫସ୍ସସ୍ସପି ପୱତ୍ତିରୂପତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୱିକପ୍ପୋ ଅନୱସରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତୟୋ ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତୀତି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଏକଂୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତୟୋ ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତି । ‘‘ତିୱିଧୋ ଫସ୍ସୋ ଫୁସତୀ’’ତି ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ନିରୋଧଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତା ତୟୋ ଏୱ ଫସ୍ସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟୋ ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତୀ’’ତି ।
ନିବ୍ବାନଂ ୱିୱେକୋ ନାମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିୱିତ୍ତଭାୱତୋ । ତସ୍ମିଂ ୱିୱେକେ ଏକନ୍ତେନେୱ ନିନ୍ନପୋଣତ୍ତା ଏୱ ହି ତେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବୁସ୍ସୁକ୍କା ଉତ୍ତମପୁରିସା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।
ଦୁତିୟକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଗୋଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୯.ନେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣଚେତୋୱିମୁତ୍ତି-ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିତାନଂ ଝାନାନଂ । ଅତ୍ଥୋପି ନାନାତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଫରଣଅପ୍ପମାଣତାୟ ‘‘ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂମନ୍ତରତୋ’’ତିଆଦି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂମନ୍ତରତୋ’’ତିଆଦି । ୱିପସ୍ସନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ସବ୍ବାପି ୱା । ପମାଣକରଣୋ ନାମ ୟସ୍ସ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଗୁଣାଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପମାଣକରଣତୋ ।
ଫରଣଅପ୍ପମାଣତାୟାତି ଫରଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣଗୋଚରତାୟ । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅପ୍ପମାଣମେୱ ପମାଣଗୋଚରାନଂ କିଲେସାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱସ୍ସପି ଅନାଗମନତୋ । ଖଲନ୍ତି ଖଲେ ପସାରିତସାଲିସୀସାଦିଭଣ୍ଡଂ । କିଞ୍ଚେହୀତି ମଦ୍ଦସ୍ସୁ । ତେନାହ ‘‘ମଦ୍ଦନଟ୍ଠୋ’’ତି । ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ, ପଲିବୁଦ୍ଧକଂ ୱା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅକିଞ୍ଚନମେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ।
ରୂପନିମିତ୍ତସ୍ସାତି କସିଣରୂପନିମିତ୍ତସ୍ସ । ନ ଗହିତାତି ସରୂପତୋ ନ ଗହିତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଗହିତା ଏୱ । ତେନାହ – ‘‘ସା ସୁଞ୍ଞା ରାଗେନାତିଆଦିୱଚନତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁପୱିତ୍ଥାୱା’’ତି ।
ନାନାତି ସଦ୍ଦୱସେନ । ଏକତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଏକସଭାୱା । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପମାଣଂ…ପେ॰… ଏକତ୍ଥା’’ତି । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନିବ୍ବାନପୱିଟ୍ଠତାୟ ଏକତ୍ଥା ଏକାରମ୍ମଣା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେତି ଇଦଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣାଦି ପରିୟାୟୱୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗୋଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୦.ଆଗତାଗମୋତି ୱାଚୁଗ୍ଗତପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧସତ୍ଥୁସାସନୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗାମୀ’’ତିଆଦି । ନଗ୍ଗଭୋଗ୍ଗନ୍ତି ଅୱସନଭାୱେନ ନଗ୍ଗଂ, କୁଟିଲଜ୍ଝାସୟତାୟ ଭୋଗ୍ଗଂ, ତତୋ ଏୱ ନିସ୍ସିରିକଂ। ନଗ୍ଗତାୟ ହି ସୋ ରୂପେନ ନିସ୍ସିରିକୋ, ଭୋଗ୍ଗତାୟ ଚିତ୍ତେନ । ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାୟାତି ଭଗୱତି ସଦ୍ଧାୟ । ତସ୍ମିଂ ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାତିପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ଗଚ୍ଛାମୀତି ଆଗଚ୍ଛାମି, ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ନିଗଣ୍ଠେନ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥମାହ ।
କାୟଂଉନ୍ନାମେତ୍ୱାତି କାୟଂ ଅବ୍ଭୁନ୍ନାମେତ୍ୱା । କୁଚ୍ଛିଂ ନୀହରିତ୍ୱାତି ପିଟ୍ଠିୟା ନିନ୍ନମନେନ କୁଚ୍ଛିଂ ପୁରତୋ ନୀହରିତ୍ୱା । ଗୀୱଂ ପସାରଣୱସେନ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ। ସବ୍ବମିଦଂ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ପହଟ୍ଠାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଇଦାନି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପରି ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୱାତଂ ୱା ସୋ’’ତିଆଦି । ସକାରଣାତି ୟୁତ୍ତିସହିତା । ପଞ୍ହମଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ହସଙ୍ଖାତୋ ୱୀମଂସା, ଏୱଂ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚିତ୍ତେନେୱ ପରିୱୀମଂସା ପଞ୍ହା । ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋତି ଏକଂ ଉଦ୍ଦିସନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତୱଚନଂ । ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଚାରେତ୍ୱା କଥନଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ପଞ୍ହୁଦ୍ଦେସୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୧. ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋ ଅରିୟଭାୱାୟାତି ଅଲମରିୟୋ। ଞେୟ୍ୟଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣମେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଞାଣଦସ୍ସନଂ, ସୋୟେୱ ଅତିସୟଟ୍ଠେନ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ। ପାୱଳା ୱୁଚ୍ଚତି ଆନିସଦପଦେସୋ, ତଂ ପାୱଳଂ ରଜୋହରଣତ୍ଥଂ ନିପ୍ଫୋଟୀୟତି ଏତାୟାତି ପାୱଳନିପ୍ଫୋଟନା, ମୋରପିଞ୍ଛୱତ୍ତି ।
ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଗିଲାନଦସ୍ସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୨. ମତ୍ତରାଜା ନାମ ଏକୋ ଭୁମ୍ମଦେୱୋ ଭୂତାଧିପତି ସୁରାପୋତଲରୁକ୍ଖନିୱାସୀ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମତ୍ତରାଜକାଲେ’’ତି । ‘‘ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତୀସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ୟଥାକ୍କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହରୀତକା…ପେ॰… ରୁକ୍ଖେସୁ ଚା’’ତି ଆହ । ପତ୍ଥନାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଠପେହି । ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି । ତେନ ହୀତି ୟସ୍ମା ତଂ ଦେୱାପି ଆସନ୍ନମରଣଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତସ୍ମା ସା ୱରମେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଗିଲାନଦସ୍ସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୩. ‘‘ୟେନ ମିଧେକଚ୍ଚୋ ଚଣ୍ଡୋ ଚଣ୍ଡୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଚଣ୍ଡୋତି ଗହିତନାମୋ । ପାକଟଂ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ଅତ୍ତନୋ ଚଣ୍ଡଭାୱଂ ।
ଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ତାଲପୁଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୪. ୱାଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ତାଲୋ, ତସ୍ସ ତାଲପୁଟଂ ନାମ । ୟଥା ଆମଲକୀଫଲସମାନକଂ, ସୋ ପନ ତାଲସଦିସମୁଖୱଣ୍ଣତ୍ତା ତାଲପୁଟୋତି ଏୱଂନାମକୋ। ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି । ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅନେକେସୁ କପ୍ପେସୁ ସମ୍ଭତସାୱକବୋଧିସମ୍ଭାରୋ । ତଥା ହେସ ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଜାତୋ । ସହସ୍ସଂ ଦେନ୍ତି ନଚ୍ଚଂ ପସ୍ସିତୁକାମା । ସମଜ୍ଜୱେସନ୍ତି ନେପଚ୍ଚୱେସଂ । କୀଳଂ କତ୍ୱାତି ନଚ୍ଚକୀଳିତଂ କୀଳିତ୍ୱା, ନଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁବ୍ବେ ତଥାପୱତ୍ତୱୁତ୍ତନ୍ତଦସ୍ସନେ ସଚ୍ଚେନ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେ ଅଲିକେନ । ରାଗପଚ୍ଚୟାତି ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତା । ମୁଖତୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସନାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୁଖତୋ ଅଗ୍ଗିଜାଲନିକ୍ଖମଦସ୍ସନାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଞ୍ଞେ ଚ…ପେ॰… ଅଭିନୟାତି କାମସ୍ସାଦସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସିଙ୍ଗାରହସ୍ସଅବ୍ଭୁତରସାନଞ୍ଚେୱ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତସନ୍ତବୀଭଚ୍ଛରସାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନକା ଅଭିନୟା । ଦୋସପଚ୍ଚୟାତି ଦୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତା । ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛେଦାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ରୁଦ୍ଦୱୀରଭୟାନକରସାନଂ ଦସ୍ସନକା ଅଭିନୟା । ମୋହପଚ୍ଚୟାତି ମୋହୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତା । ଏୱମାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ କରୁଣାସନ୍ତଭୟାନକରସାନଂ ଦସ୍ସନକା ଅଭିନୟା । ତେ ହି ରସେ ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ରଜନୀୟା, ୟେ ଧମ୍ମା ଦୋସନୀୟା, ୟେ ଧମ୍ମା ମୋହନୀୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।
ନଟୱେସଂଗହେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଚନ୍ତି କମ୍ମସରିକ୍ଖୱିପାକୱସେନ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚନଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏତଂ ‘‘ପହାସୋ ନାମ ନିରୟୋ, ତତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ୟଥା ଲୋକେ ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ସକମ୍ମକାନିପି ପଦାନି ଅକମ୍ମକାନି ଭୱନ୍ତି ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚତି ପୁରିସୋ’’ତି, ଏୱଂ ଇଧ ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ଅକମ୍ମକଂ ସକମ୍ମକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତଂ ରୋଦାମୀ’’ତି । କୋ ପନ ସୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ? ଅସହନଂ ଅକ୍ଖମନଂ, ତସ୍ମା ନ ରୋଦାମି ନ ସହାମି, ନ ଅକ୍ଖମାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୋଦନକାରଣଞ୍ହି ଅସହନ୍ତୋ ତେନ ଅଭିଭୂତୋ ରୋଦତି । ତମେୱସ୍ସ ସକମ୍ମକଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ‘‘ନ ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନମତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମତଂ ୱା, ଅମ୍ମ, ରୋଦନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ମତଂ ରୋଦନ୍ତି, ତସ୍ସ ମରଣଂ ନ ସହନ୍ତି, ନକ୍ଖମନ୍ତୀତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି ।
ତାଲପୁଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩-୫. ୟୋଧାଜୀୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୫୫-୩୫୭. ୟୁଜ୍ଝନଂ ୟୋଧୋ, ସୋ ଆଜୀୱୋ ଏତସ୍ସାତି ୟୋଧାଜୀୱୋ। ତେନାହ – ‘‘ୟୁଦ୍ଧେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପନକୋ’’ତି, ଉସ୍ସାହଂ ୱାୟାମଂ କରୋତୀତି ୟୁଜ୍ଝନୱସେନ ଉସ୍ସାହଂ ୱାୟାମଂ କରୋତି । ପରିୟାପାଦେନ୍ତୀତି ମରଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଆପଦଂ ପାପେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ମରଣଂ ପଟିପଜ୍ଜାପେନ୍ତୀ’’ତି । ଦୁଟ୍ଠୁ ଠପିତନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠାକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୱହଭାୱଂ ନ ଗତଂ ପଟିପନ୍ନଂ । ପରେହି ସଙ୍ଗାମେ ଜିତା ହତା ଏତ୍ଥ ଜାୟନ୍ତୀତି ପରଜିତୋ ନାମ ନିରୟୋ। ଅସିଧନୁଗଦାୟସଙ୍କୁଚକ୍କାନି ପଞ୍ଚାୱୁଧାନି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ତଂ ୟୋଧାଜୀୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏତଂ ‘‘ୟୋ ସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୂତି ହତ୍ଥାରୋହଅସ୍ସାରୋହସୁତ୍ତେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଏସୋ ତତିୟେ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱିସେସାଭାୱତୋ ।
ୟୋଧାଜୀୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଅସିବନ୍ଧକପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୮.ପଚ୍ଛାଭୂମିୱାସିନୋତି ଅପରଦେସୱାସିନୋ । ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଭାୱଜାନନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଭାୱଂ ଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଲୋକସ୍ସ ଚ ଉଦକେନ ସୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଉପରି ୟାପେନ୍ତୀତି ଉପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ୟାପେନ୍ତି । ସମ୍ମା ଞାପେନ୍ତୀତି ସମ୍ମା ଉଜୁକଂୟେୱ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଗମେନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ସଗ୍ଗଂ ନାମ ଓକ୍କାମେନ୍ତୀ’’ତି, ଅୱକ୍କାମେନ୍ତି ଓଗାହାପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପରିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅନୁପରିତୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ।
ଅସିବନ୍ଧକପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଖେତ୍ତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୯.ଥଦ୍ଧନ୍ତି କଥିନଂ ଲୂଖଂ । ଊସରନ୍ତି ଊସଜାତଂ । ଚତୂହିପି ଓଘେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତାୟ ଅହଂ ଦୀପୋ। ସବ୍ବପରିସ୍ସୟେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତାୟ ଅହଂ ଲେଣୋ। ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପରିତ୍ତାସନତୋ ତାୟନଟ୍ଠେନ ଅହଂ ତାଣଂ। ସବ୍ବଭୟହିଂସନତୋ ଅହଂ ସରଣନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଉଦକମଣିକୋତି ମହନ୍ତଂ ଉଦକଭାଜନଂ । ବହି ୱିସ୍ସନ୍ଦନୱସେନ ଉଦକଂ ନ ହରତୀତି ଅହାରୀ, ପରିତୋ ନ ପଗ୍ଘରତୀତି ଅପରିହାରୀ । ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ଦେସେନ୍ତି ସଦ୍ଧମ୍ମଗାରୱସ୍ସ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମାନରସତ୍ତା । ଚତସ୍ସୋ ପନ ପରିସା ସତ୍ଥୁଗାରୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନତାୟ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଓକପ୍ପେତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ତା ଦେସନାଫଲେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ସତ୍ଥୁ ଦେସନା ତତ୍ଥ ସକ୍କଚ୍ଚଦେସନା ନାମ ଜାତା।
ଖେତ୍ତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ସଙ୍ଖଧମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୦. ‘‘ୟୋ କୋଚି ପୁରିସୋ ପାଣାତିପାତୀ ମୁସାୱାଦୀ, ସବ୍ବୋ ସୋ ଆପାୟିକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୟଂବହୁଲଂ ୟଂବହୁଲଂ କରୋତି, ତେନ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ୟଦି ବହୁସୋ କତେନ ପାପକମ୍ମେନ ଆପାୟିକୋ, ‘‘ୟୋ କୋଚି ପାଣମତିପାତେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ମିଚ୍ଛାତି । ଚତ୍ତାରି ପଦାନୀତି ‘‘ୟୋ କୋଚି ପାଣମତିପାତେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସା । ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ପନ ମୟା’’ତିଆଦିନା ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ବଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ସମତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖଧମକୋତି ସଙ୍ଖସ୍ସ ଧମନକିଚ୍ଚେ ଛେକୋ । ଅଦୁକ୍ଖେନାତି ସୁଖେନ । ଉପଚାରୋପି ଅପ୍ପନାପି ୱଟ୍ଟତି ଉଭିନ୍ନଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଭାୱତୋ । ଅପ୍ପମାଣକତଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତଥା ହି ତଂ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ୱିପୁଲଫଲତାୟ ଚ ‘‘ମହଗ୍ଗତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନ ଓହୀୟତୀତି ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଞ୍ଚ କତୂପଚିତଂ ୱିପାକଦାନେ ଲଦ୍ଧାୱସରଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ, ତେସୁ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ଇତରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୟଂ ତତ୍ଥ ଓହୀୟିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମମେୱ ପନ ଇତରଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି ଗରୁଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ କାମାୱଚରକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । କିଲେସୱସେନାତି ପାପକମ୍ମସ୍ସ ମୂଲଭୂତକିଲେସୱସେନ । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ହି ଦୋସମୋହଲୋଭାଦିମୂଲକିଲେସସମୁଟ୍ଠାନା । କିଲେସୱସେନାତି ୱା କମ୍ମକିଲେସୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, କମ୍ମକିଲେସୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୪୫) । ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଗତନ୍ତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତଅନୁସନ୍ଧିନା ଓସାନଂ ଗତଂ ସଂକିଲେସସମ୍ମୁଖେନ ଉଟ୍ଠିତାୟ ୱୋଦାନଧମ୍ମୱସେନ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ।
ସଙ୍ଖଧମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୧.ଏୱଂ ପୱତ୍ତଈହିତିକାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତଈହିତିକା । ଦ୍ୱୀହିତିକା ଦୁକ୍କରଜୀୱିକପୟୋଗା । ସଲାକମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏତ୍ଥାତି ସଲାକା ୱୁତ୍ତା, ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ । ଉଭତୋକୋଟିକନ୍ତି ୟଦି ‘‘କୁଲାନୁଦୟଂ ନ ୱଣ୍ଣେମୀ’’ତି ୱଦତି, ‘‘ଭୂତା ନିକ୍କରୁଣା ସମଣ ତୁମ୍ହେ’’ତି ୱାଦଂ ଆରୋପେହି । ଅଥ ସବ୍ବଦାପି ‘‘କୁଲାନୁଦୟଂ ୱଣ୍ଣେମୀ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ କାଲେ ମହତିୟା ପରିସାୟ ପରିୱୁତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା କୁଲୂପଚ୍ଛେଦାୟ ପଟିପଜ୍ଜଥା’’ତି ଏୱଂ ଉଭତୋକୋଟିକଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେହୀତି ଗାମଣିଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି ।
ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେତି ଉଭୋ କୋଟିୟୋ । ବହି ନୀହରିତୁନ୍ତି ନ ୱଣ୍ଣେମି ୱଣ୍ଣେମୀତି ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ମୋଚେନ୍ତୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ବହି ନୀହରତି ନାମ । ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତୋ ତଂ ଅପୁଚ୍ଛଂ କରୋନ୍ତୋ ଗିଲିତ୍ୱା ୱିୟ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତି ନାମ ।
ଇତୋ ସୋ ଗାମଣୀତିଆଦି ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକାମାନଂ ଭିକ୍ଖପ୍ପଦାନେନ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଦାନେନ ସମ୍ଭୂତାନୀତି ଦାନମୟେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁନା ସମ୍ମଦେୱ ଭୂତିଂ ୱଡ୍ଢିଂ ପତ୍ତାନି । ସଚ୍ଚେନ ଅରିୟୱୋହାରେନ ସମ୍ମଦେୱ ଭୂତାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି ସଚ୍ଚସମ୍ଭୂତାନୀତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚଂ ନାମ ସଚ୍ଚୱାଦିତା’’ତି । ସେସସୀଲନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଅରିୟୱୋହାରତୋ ଅଞ୍ଞସୀଲଂ । ନିହିତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ପୁବ୍ବପୁରିସେହି ନିଧାନଭାୱେନ ନିହିତଂ । ଦୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୁ ପୟୁତ୍ତା କମ୍ମନ୍ତା । ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନସ୍ସନ୍ତି । କୁଲଙ୍ଗାରୋତି କୁଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାରସଦିସୋ ୱିନାସକପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅନିଚ୍ଚତାତି ମରଣଂ । ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ପଧାନପୁରିସାନଂ ଭୋଗାନଂ ୱା ସବ୍ବସୋ ୱିନାସୋ । ତେନାହ ‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ’’ତିଆଦି ।
କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ମଣିଚୂଳକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୨.ତଂପରିସନ୍ତି ତଂ ରାଜନ୍ତେପୁରେ ନିସିନ୍ନଂ ରାଜପରିସଂ । ନୟଗ୍ଗାହେତି କୁତୋଚିପି ଅସୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ମତିୟା ନୟଗ୍ଗହଣେ ଠତ୍ୱା ।
କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସତି ସମ୍ଭୱେ ପଟିସଙ୍ଖାରସ୍ସ, ସେନାସନୱିନାସୋ ନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତନୋ ଏତ୍ଥ କିଚ୍ଚାୱସାନେ ୟଂ ଗିହୀନଂୟେୱ ସନ୍ତକଂ ତାୱକାଲିକଂ, ତଂ ଗିହିୱିକତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗିହିୱିକତଂ କତ୍ୱା’’ତି । ନ ୱଦାମି ପବ୍ବଜ୍ଜିତାସାରୁପ୍ପତୋ ।
ମଣିଚୂଳକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଭଦ୍ରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୩.ଏୱଂନାମକେତି ମଲ୍ଲା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ନେସଂ ନିୱାସତାୟ ‘‘ମଲ୍ଲା’’ଇଚ୍ଚେୱ ବହୁୱଚନୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମତ୍ତା ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା କାଲନ୍ତରସଞ୍ଞିତୋ କାଲୋତି ଅକାଲୋ, ସୋ ଏୱ ଅକାଲିକୋ। ତେନାହ – ‘‘କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ପତ୍ତେନା’’ତି । ସୋ ପନ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ଛନ୍ଦମୂଲକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଛନ୍ଦମୂଲଭାୱୋ, ଏୱଂ ଛନ୍ଦମୂଲକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭଦ୍ରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ରାସିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୪.ରାସିଂ କତ୍ୱା ମାରପାସୱସେନ, ତତ୍ରାପି ଅନ୍ତରଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବପଞ୍ହେ ଏକତୋ ରାସିଂ କତ୍ୱା । ତପନଂ ଅତ୍ତପରିତାପନଂ ତପୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ, ତଂ ତପସ୍ସିଂ। ସୋ ପନ ତଂ ତପଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତପନିସ୍ସିତକ’’ନ୍ତି । ସୋ ପନ ଅନେକାକାରଭେଦେନ ଲୂଖଂ ଫରୁସଂ ଜୀୱନସୀଲତ୍ତା ଲୂଖଜୀୱୀ ନାମ। ତେନାହ ‘‘ଲୂଖଜୀୱିକ’’ନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପଥଭାୱେନ ଅୱନିୟା ଗନ୍ଧବ୍ବାତି ଅନ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ଲାମକତ୍ତା ଅନ୍ତା। ଲାମକମ୍ପି ‘‘ଅନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନଂ (ଇତିୱୁ॰ ୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦), ଏକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଆଧାରଭାୱଂ ଉରୀକତ୍ୱା ‘‘କୋଟ୍ଠାସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହୀନୋ ଗାମୋତି ପାଳି । ଗାମ-ସଦ୍ଦୋ ହୀନପରିୟାୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଗାମ୍ମୋ’’ତି । ଗାମେ ଭୱୋତି ଗାମ୍ମୋ। ଗାମ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଗାମୱାସିୱିସୟୋ ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେସଂ ଚାରିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସରୀରପରିୟାୟୋ ‘‘ଅତ୍ତନ୍ତପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ସରୀରଦୁକ୍ଖକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ତପନିସ୍ସିତଗରହିତବ୍ବପଦେ କସ୍ମା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଗହଣଂ ? ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ତାୱ ଗୟ୍ହତୁ ଇଦମତ୍ଥିତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମଭୋଗୀତପନିସ୍ସିତକନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନଂ ଦସ୍ସନେ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ କଥିତୋ ।
ତମତ୍ଥନ୍ତି ୟୋ ‘‘କାମଭୋଗୀତପନିସ୍ସିତକେସୁ ଗରହିତବ୍ବେୟେୱ ଗରହତି, ପସଂସିତବ୍ବେୟେୱ ଚ ପସଂସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ, ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ । ସାହସିକକମ୍ମେନାତି ଅୟୁତ୍ତେନ କମ୍ମେନ । ଧମ୍ମେନ ଚ ଅଧମ୍ମେନ ଚାତି ଧମ୍ମିକେନ ଅଧମ୍ମିକେନ ଚ । ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତଂ ବାହିରକଂ ସନ୍ଧାୟ ଚୋଦକୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ନୟିଦଂ ତାଦିସଂ ଅତ୍ତପରିତାପନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତଂ ସାସନିକମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟୱସେନ ଚା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୂ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨.୨୩୭; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସରୀରେନିରପେକ୍ଖୱିପସ୍ସନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କାପନୱସେନ ପୱତ୍ତା ୱୀରିୟଭାୱନା ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଅବ୍ଭୋକାସିକନେସଜ୍ଜିକତପାଦିନିସ୍ସିତାୱ କିଲେସନିମ୍ମଥନୟୋଗ୍ୟା ୱୀରିୟଭାୱନା ‘‘ଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି । ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିସ୍ସେସକିଲେସାନଂ ପଜହନା ନିଜ୍ଜରା। ସା ଚ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା ତିଣ୍ଣଂ ମୂଲକିଲେସାନଂ ପଜହନେନ ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଏକୋପୀ’’ତିଆଦି ।
ରାସିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ପାଟଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୫. ‘‘ମାୟଞ୍ଚାହଂ ପଜାନାମୀ’’ତି ୱଚନଂ କାମଂ ତେସଂ ମାୟାୱୀଭାୱଦସ୍ସନପରଂ, ଭଗୱତୋ ପନ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ପାପଧମ୍ମସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସେତୁଘାତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ପହୀନମାୟୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ମାୟଂ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଞେୟ୍ୟେ ସବ୍ବସୋ ଜାନାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାୟଞ୍ଚାହଂ, ଗାମଣି, ପଜାନାମୀ’’ତିଆଦି । ମାୟଞ୍ଚ ପଜାନାମୀତି ନ କେୱଲମହଂ ମାୟଂ ଏୱ ଜାନାମି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଜାନାମୀତି ।
ଇତ୍ଥିକାମେହୀତି ଇତ୍ଥୀହି ଚେୱ ତଦଞ୍ଞକାମେହି ଚ । ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ଏକେକସ୍ସେୱ ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା । ସତ୍ତିଅନୁରୂପେନାତି ୱିଭୱସତ୍ତିଅନୁରୂପେନ । ବଲାନୁରୂପେନାତି ପରିୱାରବଲାନୁରୂପେନ । ସତ୍ତିଅନୁରୂପେନାତି ୱା ସଦ୍ଧାସତ୍ତିଅନୁରୂପେନ । ବଲାନୁରୂପେନାତି ୱିଭୱବଲାନୁରୂପେନ । ଧମ୍ମେସୁ ସମାଧି ଦସକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ସମାଧାନଂ । ଅଗ୍ଗହିତଚିତ୍ତତା ପରିୟୁଟ୍ଠକାରିତା । ତେନ ଲୋକିୟସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଚାହ – ‘‘କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) । ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଉପରି କତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମସମାଧିସ୍ମିଂ ଠିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପଟିପଦାତି ତସ୍ସ କମ୍ମଫଲୱାଦିନୋ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ସୀଲସଂୱରବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାସଙ୍ଖାତାପଟିପଦା ଅନପରାଧକତାୟ ଏୱ ସଂୱତ୍ତତି । ଜୟଗ୍ଗାହୋତି ଉଭୟଥାପି ମୟ୍ହଂ କାଚି ଜାନି ନତ୍ଥି ।
ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମସମାଧି ନାମ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମମତ୍ତଂ ୱା । ତତିୟୱିକପ୍ପେ ସୀଲାଦିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ୟଥାୱୁତ୍ତତିୱିଧଧମ୍ମାୱହତ୍ତା ଏୱ ଧମ୍ମସମାଧି ନାମ । ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ୱୁତ୍ତଖଣିକଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ସାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନତୋ ‘‘ଚିତ୍ତସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତୀ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧି ଏୱ ୱିସେସେନ ଚିତ୍ତସମାଧି ନାମ ।
ପାଟଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ
୧-୧୧. କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୬୬-୩୭୬.ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ନ ସଙ୍ଖତଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେତି । ତେନାହ ‘‘ଅକତ’’ନ୍ତି । ହିତଂ ଏସନ୍ତେନାତି ମେତ୍ତାୟନ୍ତେନ । ଅନୁକମ୍ପମାନେନାତି କରୁଣାୟନ୍ତେନ । ଉପାଦାୟାତି ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋତିଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନାତି ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନା, ପଟିପତ୍ତିମ୍ପି ସାୱକା ୱିୟ ଗରୁକୋ ଭଗୱା । ଦାୟଜ୍ଜଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ନିୟ୍ୟାତେତି ।
ଭିକ୍ଖାସମ୍ପତ୍ତିକାଲାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସପ୍ପାୟାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭନକାଲେ । ୱିପତ୍ତିକାଲେ ପନ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାରିୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ଦାରୁଣଂ । ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧବ୍ବା । ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀତି ତୁମ୍ହାକଂ ଦାତବ୍ବା ଅନୁସାସନୀ ।
କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ
୨୩-୩୩. ଅସଙ୍ଖତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୭୭-୪୦୯. ତତ୍ଥ ଚ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ନତଂ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋତି ଅନତଂ । ଅନାସୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚ୍ଚଧମ୍ମତାୟ ସଚ୍ଚଂ। ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ପାରମେତୀତି ପାରଂ । ସଣ୍ହଟ୍ଠେନାତି ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ନିପୁଣଂ । ତତୋ ଏୱ ଦୁଦ୍ଦସତାୟ । ଅଜଜ୍ଜରଂ ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱା ଅନିଦସ୍ସନଂ। ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ନତ୍ଥି ସଂସାରେ । ପପଞ୍ଚନ୍ତି ୱା ନିପ୍ପପଞ୍ଚଂ।
ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ୱା ଅମତଂ। ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ୱା ପଣୀତଂ। ସୁଖହେତୁତାୟ ୱା ସିୱଂ। ତଣ୍ହା ଖୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ।
ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱିମ୍ହାପନୀୟତାୟ ଅଭୂତମେୱାତି । କୁତୋଚି ପଚ୍ଚୟତୋ ଅନିବ୍ବତ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ଭୂତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜାତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତ୍ତଂ। ତସ୍ମା ଅନୀତିକଂ ଈତିରହିତଂ । ୱାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ତଦଭାୱେନ ନିବ୍ବାନଂ। ବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦଭାୱେନ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ। ପରମତ୍ଥତୋ ସଚ୍ଚତୋ ସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ । କାମା ଏୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବତୋ ଆଲୟା। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମାନଂ ଦୀପସଦିସଂ ଓଘେହି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୀୟତ୍ତା । ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅରହଭାୱତୋ । ତାୟନଟ୍ଠେନାତି ସପରତାୟନଟ୍ଠେନ । ଭୟସରଣଟ୍ଠେନାତି ଭୟସ୍ସ ହିଂସନଟ୍ଠେନ । ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ । ଗତୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ।
ଅସଙ୍ଖତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଅବ୍ୟାକତସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ଖେମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୧୦.ବିମ୍ବିସାରସ୍ସଉପାସିକାତି ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ଓରୋଧଭୂତା ଉପାସିକା । ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ ସିକ୍ଖିତଭାୱେନ । ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦଭାୱେନ । ୱିସାରଦା ନାମ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିସିଦ୍ଧସାଭାୱିକପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତା ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନାୟ କୁସଲୋତି ନୱନ୍ତଗଣନାୟ କୁସଲୋ । ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦାୟ ଗଣନାୟ କୁସଲୋତି ଅଙ୍ଗୁଲିକାୟ ଏୱ ଗଣନାୟ କୁସଲୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ପାଦସିକା । ପିଣ୍ଡଗଣନାୟାତି ସଙ୍କଲନପଟୁପ୍ପନ୍ନକାରିନୋ ପିଣ୍ଡୱସେନ ଗଣନା । ତଥାଗତୋତି ଖୀଣାସୱୋ, ତଥାଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଖୀଣାସୱୋତି ଚସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲୱସିଭାୱିତଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସତି ଖୀଣାସୱା ସତ୍ତସଙ୍ଖାତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୋହାରେନ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, ଅସନ୍ତେସୁ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ପରଂ ମରଣାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ଅଭାୱା ‘‘ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତେସଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ପୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଆମା’’ତି ପଟିଜାନିତବ୍ବା ସିୟା, ତଂ ପନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ନ ପଟିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେନ ରୂପେନାତି ସତ୍ତତଥାଗତେ ୱୁତ୍ତରୂପଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଥାଗତେ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘‘ତଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଉପାଦାୟାତି ୟଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପାଦାୟ । ତଦଭାୱେନାତି ତସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ତସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ । ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିଦସ୍ସେତି ।
ଖେମାୟ ଥେରିୟା ୱୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ସେଟ୍ଠତ୍ଥଦୀପନତୋ ଅଗ୍ଗପଦାୱଚରଂୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗପଦସ୍ମି’’ନ୍ତି ।
ଖେମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଅନୁରାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୧୧.ଇଧ ସଳାୟତନୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗାୟନୱସେନ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩-୮. ପଠମସାରିପୁତ୍ତକୋଟ୍ଠିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୪୧୨-୪୧୭.ରୂପମତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ । କୋ ପନ ସୋ ୱିସେସୋତି ? ୟୋ ବାହିରପରିକପ୍ପିତୋ ଇଧ ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ତା । ଅନୁପଲବ୍ଭିୟସଭାୱୋତି ଅନୁପଲବ୍ଭିୟତ୍ତା ।
ପଠମସାରିପୁତ୍ତକୋଟ୍ଠିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. କୁତୂହଲସାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୧୮.ନାନାୱିଧନ୍ତି ତଂତଂଦିଟ୍ଠିୱାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱା ନାନାୱିଧଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ । ବହୂନଂ କୁତୂହଲୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋତି ୟୋଜନା । ୟାୱ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗ୍ଗିନା କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମଞ୍ଚ କାୟନ୍ତି ଇମଂ ରୂପକାୟଂ । ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ନିକ୍ଖିପତୀତି ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ଭିଜ୍ଜମାନେନ ନିକ୍ଖିପତି । ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ଓରଂ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ପରଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମରଣଂ ନ ସିୟା, ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଆହାରଜସ୍ସ ଚ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ, ଉତୁଜଂ ପନ ୱତ୍ତତେୱ । ୟସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରଣାୟ ଉପପଜ୍ଜତି ନାମ, ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅଲଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞତରଣାୟ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୁତିକ୍ଖଣେ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ।
କୁତୂହଲସାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୧୯.ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୟାତି ତେସଂ ସସ୍ସତୱାଦାନଂ ଲଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଏକଂ ଅଭୱିସ୍ସ । ତତୋ ଏୱ ଅନୁଲୋମଂ ତଂ ନାଭୱିସ୍ସ ଞାଣସ୍ସାତି ଅସାରଂ ଏତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପି ନୁ ମେତସ୍ସାତି ମେ ଏତସ୍ସ ଅନତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ଅପି ନୁ ଅଭୱିସ୍ସ, ୱିଲୋମକମେୱ ତସ୍ସ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ସଭିୟକଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୨୦. ୟସ୍ସପ’ସ୍ସାତି ପାଠସ୍ସ ଅୟଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଆୱୁସୋ, ୟସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ୱୁଟ୍ଠୋ, ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ସତି ରୂପୀତିଆଦିପଞ୍ଞାପନା ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏତ୍ତକମେୱ ବହୁ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ! ଇତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନାନୟେ ୱାଦୋୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଥେରସ୍ସ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପୱେଦେସି ।
ସଭିୟକଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅବ୍ୟାକତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।