ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଟୀକା

୧. ଖନ୍ଧସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନକୁଲପିତୁୱଗ୍ଗୋ

୧. ନକୁଲପିତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଭଗ୍ଗା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା । ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ଭଗ୍ଗା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ’’ତି, ଏୱଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେତି ୟୋ ପନ ୱନସଣ୍ଡୋ ପୁବ୍ବେ ମିଗାନଂ ଅଭୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ । ୟସ୍ମା ସୋ ଗହପତି ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ‘‘ନକୁଲପିତା’’ତି ପୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନକୁଲପିତା’’ତି ନକୁଲସ୍ସ ନାମ ଦାରକସ୍ସ ପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭରିୟାପିସ୍ସ ‘‘ନକୁଲମାତା’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ ।

ଜରାଜିଣ୍ଣୋତି ଜରାୱସେନ ଜିଣ୍ଣୋ, ନ ବ୍ୟାଧିଆଦୀନଂ ୱସେନ ଜିଣ୍ଣୋ । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢୋତି ଜିଣ୍ଣତ୍ତା ଏୱ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଡ୍ଢୋ, ନ ସୀଲାଦିୱୁଡ୍ଢିୟା । ଜାତିୟା ମହନ୍ତତାୟ ଚିରରତ୍ତତାୟ ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ । ତିୟଦ୍ଧଗତୋତି ପଠମୋ ମଜ୍ଝିମୋ ପଚ୍ଛିମୋତି ତୟୋ ଅଦ୍ଧେ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଛିମଂ ଉପଗତତ୍ତା ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଆତୁରକାୟୋତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାପୱିସତାୟ ଅନସ୍ସାଦକାୟୋ । ଗେଲଞ୍ଞଂ ପନ ଦୁକ୍ଖଗତିକନ୍ତି ‘‘ଗିଲାନକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧୯୦ ଆଦୟୋ) ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା ବ୍ୟାଧି ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନାତି ସବ୍ବଦା ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣଭାୱେନ । ସୋ ପନସ୍ସ ଆତୁରଭାୱେନାତି ଆହ – ‘‘ଆତୁରଂୟେୱ ନାମା’’ତି । ୱିସେସେନାତି ଅଧିକଭାୱେନ । ଆତୁରତୀତି ଆତୁରୋ । ସଙ୍ଗାମପ୍ପତ୍ତୋ ସନ୍ତତ୍ତକାୟୋ । ଜରାୟ ଆତୁରତା ଜରାତୁରତା। କୁସଲପକ୍ଖୱଡ୍ଢନେନ ମନୋ ଭାୱେନ୍ତୀତି ମନୋଭାୱନୀୟା। ମନସା ୱା ଭାୱନୀୟା ସମ୍ଭାୱନୀୟାତି ମନୋଭାୱନୀୟା । ଅନୁସାସତୂତି ଅନୁ ଅନୁ ସାସତୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ସାସତୂ’’ତି । ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତଂ ହିତୱଚନଂ । ଅନୋତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟୋ ଏୱଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅୟଂ ଗୁଣୋ ଦୋସୋତି ୱଚନଂ । ତନ୍ତିୱସେନାତି ତନ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଅୟଂ ଅନୁସାସନୀ ନାମ । ପୱେଣୀତି ତନ୍ତିୟା ଏୱ ୱେୱଚନଂ ।

ଅଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଅଧିକୋପମା କାୟସ୍ସ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ଅବଲଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଣ୍ଡଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ବାଲୋୟେୱ ତାଦିସତ୍ତଭାୱସମଙ୍ଗୀ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଆରୋଗ୍ୟଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ।

ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି ପକତିମାକାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ପସନ୍ନାନି । ତେନାହ – ‘‘ସୁଉ ପସନ୍ନାନୀ’’ତି । ପସନ୍ନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତରୂପସମ୍ପଦାହି ତାହି ତସ୍ସ ମୁଖୱଣ୍ଣସ୍ସ ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଆହ – ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟା’’ତିଆଦି । ଏତେନେୱସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପସନ୍ନତାକାରଣମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ । ନୟଗ୍ଗାହପଞ୍ଞା କିରେସାତି ଇଦଂ ଅନାୱଜ୍ଜନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ୟଂ ନେୱ ପୁତ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ‘‘ଓୱଦତୁ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ୟଥା ମୟଂ ପରଲୋକେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତମେୱ । ମଧୁରଧମ୍ମଦେସନାୟେୱ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ପଟିଲଦ୍ଧା, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପେମଗାରୱଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅମତାଭିସେକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ।

ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଅନୟେତି ଅୱଡ୍ଢିୟଂ, ଅନତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୟେ ୱା ଅନୁପାୟେ । ନ ଇରିୟନତୋ ଅୱତ୍ତନତୋ । ଅୟେତି ୱଡ୍ଢିୟଂ ଅତ୍ଥେ ଉପାୟେ ଚ । ଅରଣୀୟତୋତି ପୟିରୁପାସିତବ୍ବତୋ । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ପୁରିମେସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ, ପଚ୍ଛିମେ ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱସେନପି । ୟଦିପି ଅରିୟସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫) ୱିସୁଦ୍ଧାସୟପୟୋଗେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁପି ୱଟ୍ଟତି, ଇଧ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଭାୱେନ ଚ ଅରିୟଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ତଥାଗତସାୱକା ଚ ସପ୍ପୁରିସାତି ଇଦଂ ‘‘ଅରିୟା ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅରିୟସପ୍ପୁରିସଭାୱା ଅଭିନ୍ନସଭାୱା, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବେୱ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ହି ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ହି ଏକନ୍ତେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ପରତୋ ଘୋସମନ୍ତରେନ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୱିସେସତୋ ଚସ୍ସ ଭଗୱାୱ ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ମମଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯; ୫.୨) । ସୋ ଏୱ ଚ ଅୱେଚ୍ଚପସାଦାଧିଗମେନ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) । କତଞ୍ଞୁତାଦୀହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧାତି ଏତ୍ଥ କତଂ ଜାନାତୀତି କତଞ୍ଞୂ । କତଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି କତୱେଦୀ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହି ଅନେକେସୁପି କପ୍ପସତସହସ୍ସେସୁ କତଂ ଉପକାରଂ ଜାନନ୍ତି, କତଞ୍ଚ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି ସତିଜନନଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନା । ତଥା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖିତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି କିଚ୍ଚଂ, ୟଂ ଅତ୍ତନା କାତୁଂ ସକ୍କା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ କପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସହସ୍ସେସୁପି କତଂ ଉପକାରଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତି, ପାକଟଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି । ସୀହୋ ୱିୟ ଚ ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆଦରାଭାୱୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନସୀଲତା, ନ ଚ ଦସ୍ସନେ ସାଧୁକାରିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚକ୍ଖୁନା ଅଦସ୍ସାୱୀତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ନାମ ନ ମଂସଚକ୍ଖୁ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପୀତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା’’ତି । ଅରିୟଭାୱୋତି ୟେହି ୟୋଗତୋ ‘‘ଅରିୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତତ୍ରାତି ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନଭାୱେ । ୱତ୍ଥୂତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଞାପନକାରଣଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେପି । ଧମ୍ମନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱା । ଅରିୟକରଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ, ୱିପସ୍ସିୟମାନା ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦୟୋ, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ।

ଅୱିନୀତୋତି ନ ୱିନୀତୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ୱସେନ ନ ସିକ୍ଖିତୋ । ୟେସଂ ସଂୱରୱିନୟାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅୟଂ ‘‘ଅୱିନୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲସଂୱରୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ସତିସଂୱରୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାରକ୍ଖା, ସା ଚ ତଥାପୱତ୍ତା ସତିୟେୱ । ଞାଣସଂୱରୋତି ‘‘ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) ୱତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) ୱଚନତୋ ସୋତସଙ୍ଖାତାନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦୁଚ୍ଚରିତଅୱିଜ୍ଜାଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ସଂୱରୋ ପିଦହନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖନ୍ତିସଂୱରୋତି ଅଧିୱାସନା, ସା ଚ ତଥାପୱତ୍ତା ଖନ୍ଧା, ଅଦୋସୋ ୱା, ‘‘ପଞ୍ଞା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ୱୀରିୟସଂୱରୋ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିନୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟମେୱ । ତେନ ତେନ ଅଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ। ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ। ସେସପଦତ୍ତୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନାତିଆଦି ସୀଲସଂୱରାଦୀନଂ ୱିୱରଣଂ । ତତ୍ଥ ସମୁପେତୋତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଉପଗତୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଆଗତଂ ସଂୱରୱିଭଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସଙ୍ଖାତାନଂ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ, ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ୱା ଅକ୍ଖନ୍ତିଅଞ୍ଞାଣକୋସଜ୍ଜାନଞ୍ଚ । ସଂୱରଣତୋତି ପିଦହନତୋ, ୱିନୟନତୋତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତାନଂ ୱିରୂପପୱତ୍ତିୟା ୱିନୟନତୋ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ୱା ଅପନୟନତୋ, କାୟାଦୀନଂ ୱା ଜିମ୍ହପୱତ୍ତିଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଜୁକନୟନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ତଥା ତଥା ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱ ସଂୱରଣଂ ୱିନୟନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପହାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୂ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହକଙ୍ଖାୱିତରଣାନି ନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନି ସମ୍ମସନାକାରେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନାମରୂପମତ୍ତମିଦଂ, ‘‘ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ। ସତି ୱିଜ୍ଜମାନେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ କାୟେ, ସୟଂ ୱା ସତୀ ତସ୍ମିଂ କାୟେ ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ସା ଚ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି । ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ କମ୍ମାୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ। ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଅହେତୁଦିଟ୍ଠି। ‘‘ଇସ୍ସରପୁରିସପଜାପତିପକତିଅଣୁକାଲାଦୀହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତି ନିୱତ୍ତତି ଚା’’ତି ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠି । ତସ୍ସେୱାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସେୱ । କଙ୍ଖାୱିତରଣେନାତି ୟଥା ଏତରହି ନାମରୂପସ୍ସ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱଂ ଅତୀତେ ଅନାଗତେପୀତି ତୀସୁ କାଲେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପନୟନଞାଣେନ । କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସାତି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସଂସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା । କଲାପସମ୍ମସନେନାତି ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୪୮-୪୯) ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ । ଅହଂ ମମାତି ଗାହସ୍ସାତି ‘‘ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ଗହଣସ୍ସ । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନାତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣୱିସୁଦ୍ଧିୟା । ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟାତି ଅମଗ୍ଗେ ଓଭାସାଦିକେ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ । ୟସ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେତେ ସଙ୍ଖାରା ଅନୁରୂପକାରଣତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ପନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୟଂ ‘‘ୟଦିପିମେ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନା ୱତ୍ତନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନା ପନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେୱା’’ତି ପସ୍ସତୋ କୁତୋ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି । ଭୟଦସ୍ସନେନାତି ଭୟତୂପଟ୍ଠାନଞାଣେନ । ସଭୟେତି ସବ୍ବଭୟାନଂ ଆକରଭାୱତୋ ସକଲଦୁକ୍ଖୱୂପସମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରମସ୍ସାସସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ସଭୟେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ । ଅଭୟସଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଅଭୟଂ ଖେମ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ । ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞା ନାମ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞା, ୟୋ ‘‘ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିରତିସଞ୍ଞା ତତ୍ଥେୱ ଅଭିରମଣୱସେନ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞା, ୟା ‘‘ନନ୍ଦୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମୁଚ୍ଚିତୁକାମତା ଆଦାନଂ । ଅନୁପେକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରେହି ଅନିବ୍ବିନ୍ଦନଂ, ସାଲୟତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ । ପଟିଲୋମଭାୱୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ, ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୋ ୱା । ନିବ୍ବାନେଚ ପଟିଲୋମଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନତି, ନିବ୍ବାନପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୋ ୱା । ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ୟାଦିସସ୍ସ କିଲେସସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତା ୱିପସ୍ସନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି, ସୋ କିଲେସୋ, ୟୋ ‘‘ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ, ଅତିକ୍କମନମେୱ ୱା ପହାନଂ।

ପୱତ୍ତି ଏୱ ପୱତ୍ତିଭାୱୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନୀୱରଣପକ୍ଖିୟା କିଲେସା ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୟୋ ଚ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ୟଂ ପହାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେନ ପନ ପହାନନ୍ତି ? ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗେହେୱା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋୟମତ୍ଥୋ ତେସଂ ଭାୱିତତ୍ତା ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱଚନତୋ । ‘‘ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟାତି କତ୍ୱା ତେହି ପହାତବ୍ବେନ ତେନ ତେନ ସମୁଦୟସଙ୍ଖାତେନ ଲୋଭେନ ସହ ପହାତବ୍ବତ୍ତା ସମୁଦୟସଭାୱତ୍ତା ଚ । ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ସମୁଦୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସମୁଦୟପକ୍ଖିକା’’ତି ଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ ୱୂପସନ୍ତତା ।

ସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତା ସଙ୍ଖାରସଭାୱାଭାୱୋ । ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତନ୍ତି ୱିରହିତସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ, ୱିସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହାନଞ୍ଚ ତଂ ୱିନୟୋ ଚାତି ପହାନୱିନୟୋ ପୁରିମେନ ଅତ୍ଥେନ । ଦୁତିୟେନ ପନ ପହୀୟତୀତି ପହାନଂ, ତସ୍ସ ୱିନୟୋତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ଭିନ୍ନସଂୱରତ୍ତାତି ନଟ୍ଠସଂୱରତ୍ତା, ସଂୱରାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଅସମାଦିନ୍ନସଂୱରୋପି ସଙ୍ଗହିତୋୱ ହୋତି । ସମାଦାନେନ ହି ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ ସଂୱରୋ, ତଦଭାୱେ ନ ହୋତୀତି । ଅରିୟେତି ଅରିୟୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଞ୍ହେତଂ । ଏସେସେତି ଏସୋ ଏସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଜ୍ଜାତେତି ଅତ୍ଥତୋ ତଂସଭାୱୋ, ସପ୍ପୁରିସୋ ଅରିୟସଭାୱୋ, ଅରିୟୋ ଚ ସପ୍ପୁରିସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ୱଦତି । ‘‘ଅହଂବୁଦ୍ଧିନିବନ୍ଧନୋ ଅତ୍ତା’’ତି ହି ଅତ୍ତୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧି । ଅଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦ୍ୱୟତାରହିତଂ । ଅଭିନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣମେୱ ‘‘ଅଚ୍ଚୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଚ୍ଚୀତି ୱଣ୍ଣୋ ଏୱା’’ତି ତେସଂ ଏକତ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ୟଥାପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି, ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୱା ରୂପଂ, ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ଏକତ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମିସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱେପି ରୂପେ ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଚ୍ଚିୟଂ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ‘‘ଅଦ୍ୱୟଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପମାୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାଦିଗହଣନିଦସ୍ସନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି ଅତ୍ତନି ସାମିଭାୱେନ ରୂପଞ୍ଚ ସକିଞ୍ଚନଭାୱେନ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ରୂପସ୍ସ ସଭାୱତୋ ଆଧାରଣଭାୱେନ । ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରଣଭାୱେନ ଦିଟ୍ଠିପସ୍ସନାୟ ପସ୍ସତି । ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତାହି ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାହି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା, ରୂପୱା ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠାନାକାରେନା’’ତିଆଦି । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟୋ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ଏସୋ ଏୱ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୁଦ୍ଧରୂପମେୱାତି ଅରୂପେନ ଅମିସ୍ସିତଂ କେୱଲଂ ରୂପମେୱ । ଅରୂପନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଅରୂପଂ ରୂପସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନାତି ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଗହଣୱସେନ ରୂପାରୂପମିସ୍ସକୋ ଅତ୍ତା କଥିତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଗହଣେ ୱେଦନାଦିୱିନିମୁତ୍ତଅରୂପଧମ୍ମେ କସିଣରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବରୂପଧମ୍ମେ ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣସିଦ୍ଧିତୋ । ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି କଥିତା, ତେ ତେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହଣତୋ ତେସଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛେଦଭାୱତୋ । ଅୱସେସେସୁ ପନ ପନ୍ନରସସୁ ଠାନେସୁ ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱାପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି କସିଣରୂପେନ ତଂ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ତତ୍ଥପି ହୋତିୟେୱ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଗାହୱସେନପି । ମଗ୍ଗାୱରଣା ୱିପରୀତଦସ୍ସନତୋ । ନ ସଗ୍ଗାୱରଣା ଅକମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତତାୟ । ଅକିରିୟାହେତୁକନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ହି କମ୍ମପଥଦିଟ୍ଠିୟୋ ।

କାୟୋତି ରୂପକାୟୋ । ସୋ ଆତୁରୋୟେୱ ଅସୱସଭାୱତୋ । ରାଗଦୋସମୋହାନୁଗତନ୍ତି ଅପ୍ପହୀନରାଗଦୋସମୋହସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଦସ୍ସିତଂ ଆତୁରଭାୱେନ । ନିକ୍କିଲେସତାୟାତି ସୟଂ ପହୀନକିଲେସସନ୍ତାନଗତତାୟ । ସେଖା ନେୱ ଆତୁରଚିତ୍ତା ପହୀନକିଲେସେ ଉପାଦାୟ, ଅପ୍ପହୀନେ ପନ ଉପାଦାୟ ଆତୁରଚିତ୍ତା । ଅନାତୁରଚିତ୍ତତଂୟେୱ ଭଜନ୍ତି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସ ୱିୟ ତେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ କିଲେସୱସେନ ଆତୁରତ୍ତାଭାୱତୋ ।

ନକୁଲପିତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨.ଦେୱାୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରାଜାନୋ ‘‘ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣେହି କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଜୋତନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ତେସଂ ଦହୋତି ଦେୱଦହୋ। ସୟଂଜାତୋ ୱା ସୋ ହୋତି, ତସ୍ମାପି ‘‘ଦେୱଦହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ନିଗମୋ ‘‘ଦେୱଦହ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ ୟଥା ‘‘ୱରଣାନଗରଂ, ଗୋଧାଗାମୋ’’ତି । ପଚ୍ଛାଭୂମିୟଂ ଅପରଦିସାୟଂ ନିୱିଟ୍ଠଜନପଦୋ ପଚ୍ଛାଭୂମଂ, ତଂ ଗନ୍ତୁକାମା ପଚ୍ଛାଭୂମଗମିକା । ତେ ସଭାରେତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରସ୍ସ ୱସେନ ସଭାରେ କାତୁକାମତାୟ । ୟଦି ଥେରୋ ତେସଂ ଭାରୋ, ଥେରସ୍ସପି ତେ ଭାରା ଏୱାତି ‘‘ତେ ସଭାରେ କାତୁକାମତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଥେରୋ ତେ ଓୱଦିତବ୍ବେ ଅନୁସାସିତବ୍ବେ ମଞ୍ଞତୀତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ନିବ୍ଭାରୋ ନାମ କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଂ କତ୍ୱା ଅୱତ୍ତନତୋ ।

ଚତୁବ୍ବିଧେନାତି ଧାତୁକୋସଲ୍ଲଂ ଆୟତନକୋସଲ୍ଲଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୋସଲ୍ଲଂ ଠାନାଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ।

ତେ ମହଲ୍ଲକାବାଧିକାତିଦହରପୁଗ୍ଗଲେ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ତେ ହି ଦିୱସଦ୍ୱୟେନ ୱୂପସନ୍ତପରିସ୍ସମା ଏୱ । ହତ୍ଥିୱାନରତିତ୍ତିରପଟିବଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେତ୍ୱା । ‘‘ଏଳକାଳଗୁମ୍ବେତି କାଳତିଣଗଚ୍ଛମଣ୍ଡପେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ୱିୱିଧଂ ନାନାଭୂତଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ, ୱିରଜ୍ଜମେୱ ୱେରଜ୍ଜଂ, ତତ୍ଥ ଗତଂ, ପରଦେସଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସୁଦତ୍ତାଦୟୋତି ଚିତ୍ତଗହପତିଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ । ୱୀମଂସକାତି ଧମ୍ମୱିଚାରକା । କିନ୍ତି କୀଦିସଂ । ଦସ୍ସନନ୍ତି ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ । ଆଚିକ୍ଖତି କୀଦିସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ଅନୁକୂଲଂ ଅୱିରୁଜ୍ଝନଧମ୍ମଂ । ସୋ ପନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଦେସନାୱିତ୍ଥାରୋତି ଆହ – ‘‘ୱୁତ୍ତବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି । ଧାରେତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନ୍ତି ଧମ୍ମୋ, କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସହଧମ୍ମିକୋତି ସକାରଣୋ’’ତି । ଇମିନାପି ପାଠନ୍ତରେନ ୱାଦୋ ଏୱ ଦୀପିତୋ, ନ ତେନ ପକାସିତା କିରିୟା ।

ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ଛନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୟସ୍ମା ରାଗାଦୟୋ ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାତି । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହା ହୀ’’ତିଆଦି । ୱିହନନ୍ତି କାୟଂ ଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ୱିଘାତୋ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅୱିଘାତୋତିନିଦୁକ୍ଖୋ’’ତି । ଉପାୟାସେତି ଉପତାପେତୀତି ଉପାୟାସୋ, ଉପତାପୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ପନ ଅନୁପାୟାସୋ ନିରୂପତାପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ ।

ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ‘‘ଅୱନ୍ତିଦକ୍ଖିଣାପଥେ’’ତି ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଆଗତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅୱନ୍ତିଦକ୍ଖିଣାପଥସଙ୍ଖାତେ’’ତି । ମଜ୍ଝିମଦେସତୋ ହି ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠଂ । ପୱତ୍ତୟିତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଲଦ୍ଧୀତି ପୱତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲଦ୍ଧିପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ’’ତି । ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ ଧମ୍ମୋତି କତ୍ୱା ରୂପଧାତୂତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ରୂପଧାତୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ରାଗେନ ସହଜାତେନପି ଅସହଜାତେନପି ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେନ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନେୱ ୱିନିବଦ୍ଧଂ ପଟିବଦ୍ଧଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଓକସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ତସ୍ମିଂ ରୂପଧାତୁସଞ୍ଞିତେ ଓକେ ସରତି ପୱତ୍ତତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ଅୱତି ଏତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଓକଂ, ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ – ‘‘ଗେହସାରୀ ଆଲୟସାରୀ’’ତି ।

ଉଗଚ୍ଛତି ୱା ଏତ୍ଥ ୱେଦନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମୱେତୀତି ଓକୋ, ଚକ୍ଖୁରୂପାଦି । ପଚ୍ଚୟୋତି ଆରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାଦିନା ଚେୱ କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟଆରମ୍ମଣାଦିନା ଚ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଖୋ, ଗହପତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ‘‘କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣେସୁ କତରଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ସମ୍ମୋହୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ସ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ୱିଘାତତ୍ଥଂ ଅପଗମନତ୍ଥଂ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୱାତି ଅସଂକିଣ୍ଣାୱ ଦେସନା କତା । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ୱୁତ୍ତା – ‘‘ରୂପୁପୟଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ରୂପାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୩) । ତା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି।

ଦଳ୍ହଂ ଅଭିନିୱେସୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପେନ୍ତୀତି ଉପୟା, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତାତି ପତିଟ୍ଠାନଭୂତା । ଅଭିନିୱେସଭୂତାତି ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତା । ଅନୁସୟଭୂତାତି ରାଗାନୁସୟଦିଟ୍ଠାନୁସୟଭୂତା । ଉପରିମକୋଟିୟାତି ପହାନସ୍ସ ଉପରିମକୋଟିୟା। ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ହି ତେ ସୱାସନା ପହୀନା । ପୁବ୍ବେ ଅଗ୍ଗହିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଗ୍ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା କସ୍ମା ଇଧ ଦେସନା କତାତି ଚୋଦେତି – ‘‘ଇଧୱିଞ୍ଞାଣଂ କସ୍ମା ଗହିତ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁରାଗୱିନିବନ୍ଧଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୟଥା ୟଥା ସମ୍ମୋହୋ ସିୟା ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗସ୍ସ ଦୁକ୍କରତ୍ତା, ଇଧ ପନ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ଓକାସୋୱ ନତ୍ଥି ଅୱିସେସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ କିଲେସପ୍ପହାନୱସେନାତି । ତେନାହ ‘‘କିଲେସପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେନ ଓକଂ ଅସରନ୍ତେନା’’ତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ଅସରନ୍ତେନାତି ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ।

ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନାତି ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକଂ । ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ନିକେତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତେନ ରୂପମେୱ ନିକେତନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତଂ ।

ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୟାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଭାୱେନ ତଂ ‘‘ଓକୋ’’ତି, ବହିଦ୍ଧା ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତାୟ ତାନି ‘‘ନିକେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାନେପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଓକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହମେୱ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ନିକେତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉୟ୍ୟାନାଦି ଦିୱାଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ତତୋ ଦୁବ୍ବଲତରୋ ହୋତି ଛନ୍ଦରାଗୋ ।

ଗେହସ୍ସିତସୁଖେନାତି ଗେହନିସ୍ସିତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି । କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୂତି ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ଚେୱ ମହନ୍ତେସୁ ଚ କତ୍ତବ୍ବତ୍ଥେସୁ । ସୟନ୍ତି ଅତ୍ତନା । ଅନ୍ତୋତି ଚିତ୍ତଜ୍ଝାସୟେ ।

ଏୱଂରୂପୋତି ଈଦିସରୂପୋ । ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ରୂପସଦ୍ଦୋ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱିୟ ସଣ୍ଠାନସ୍ସପି ୱାଚକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦୀଘରସ୍ସ କାଳୋଦାତାଦୀସୁ ରୂପେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖାଦୀସୂତି ସୋମନସ୍ସାଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅଭିଣ୍ହଂ ସୋମନସ୍ସିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନା ସିୟା । ଏୱଂସଞ୍ଞୋ ନାମାତି ୱିସୟୱସେନ ସଞ୍ଞାୱିସେସପତ୍ଥନମାହ । ଏୱଂୱିଞ୍ଞାଣୋତି ପନ ଇଧ ୱିସୟମୁଖେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱିସେସପତ୍ଥନଂ ୱଦତି – ‘‘ଏୱଂନିପୁଣରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ, ଏୱଂପଞ୍ଚପସାଦପଟିମଣ୍ଡିତନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ।

ୱଟ୍ଟଂ ପୁରତୋ ଅକୁରୂମାନୋତି ଲୋକେ ଚିତ୍ତଂ ଅପତ୍ଥେନ୍ତୋ । ଅସିଲିଟ୍ଠଂ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅସମ୍ବଦ୍ଧଂ । ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ, ଦୋସୋତି ଆହ – ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଦୋସୋ’’ତିଆଦି । ଇଧେୱ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସମାଗମେ । ନିବ୍ବେଠେହି ଦୋସତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେହି ।

ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪.ଚୂଳଛକ୍କପଞ୍ହେତି ମୂଲପଣ୍ଣାସେ ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୦ ଆଦୟୋ) । ମହାସକ୍କପଞ୍ହେପୀତି ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତେପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬ ଆଦୟୋ) । ଏତନ୍ତି ‘‘ୟେ ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦଂ । ତଣ୍ହା ସମ୍ମଦେୱ ଖୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୋ, ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୂତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ’’ତି । ଅନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତନିଟ୍ଠାତି ଅନ୍ତରହିତନିଟ୍ଠା । ତେନାହ ‘‘ସତତନିଟ୍ଠା’’ତି । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ।

ଦୁତିୟହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫.ସମାଧୀତି ଅପ୍ପନାସମାଧି, ଉପଚାରସମାଧି ୱା । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମାଧିପାଦକଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପାଠୋ । ପତ୍ଥେତୀତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଈଦିସଂ ରୂପଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଭିୱଦତୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନିୱେସଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ତାୟ ଅଭିନନ୍ଦନାୟା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅହୋ ପିୟଂ ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱଚୀଭେଦେ ଅସତିପି ତଥା ଲୋଭୁପ୍ପାଦେ ସତି ଅଭିୱଦତିୟେୱ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ୱାଚଂ ଅଭିନ୍ଦନ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞଗୋଚରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଗିଲିତ୍ୱାତି ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନନ୍ଦୀ’’ତି ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତୱସେନ । ପଠମେହି ପଦେହି ଅନୁସୟୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କେଚି ‘‘ଗହଣଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ନାଭିନନ୍ଦତି ନାଭିୱଦତୀତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତୀତି ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ନ ୱଦତି, ‘‘କନ୍ତ’’ନ୍ତି ନ ୱଦତି । ନାଭିୱଦତିୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ଅନୁପାଦିୟତ୍ତା ।

ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଟିସଲ୍ଲାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬.ଞତ୍ୱାଆହାତି ‘‘ସତି କାୟୱିୱେକେ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ତସ୍ମିଂ ସତି ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ଇମେସଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ ।

ପଟିସଲ୍ଲାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭.ଗହଣେନଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରିତସ୍ସନନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗହଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିପରିତସ୍ସନଞ୍ଚ । ଅପରିତସ୍ସନନ୍ତି ପରିତସ୍ସନାଭାୱଂ, ପରିତସ୍ସନପଟିପକ୍ଖଂ ୱା । ଅହୁ ୱତ ମେତଂ ବଲୟୋବ୍ବନାଦି । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିପରିଣାମାରମ୍ମଣଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସହଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଦନୁୱତ୍ତି ଚ । ଅନୁପରିୱତ୍ତି ନାମ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପରିଣାମାରମ୍ମଣଚିତ୍ତତୋ’’ତି । ଅକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦାତି ତଣ୍ହାୟ ଅଞ୍ଞାକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦା । ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ଖେପେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା । ସଉତ୍ତାସୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସଉତ୍ତାସୋ । ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହେହି ଗହେତ୍ୱା ତେସଞ୍ଚେୱ ୱସେନ ପରିତସ୍ସକୋ । ରୂପଭେଦାନୁପରିୱତ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତି । ୱଟ୍ଟତୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁତିୟଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮.ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦେସନା କତା ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା । ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୂତି ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

ଦୁତିୟଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କାଲତ୍ତୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ୟଦି ଅତୀତାନାଗତଂ ଏତରହି ନତ୍ଥିଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ତଦା ନତ୍ଥୀତି କୋ ପନ ୱାଦୋ ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତାୟ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି କଥାୱ କା ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତା ୟେ ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୂପମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦) ।

କାଲତ୍ତୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦-୧୧. କାଲତ୍ତୟଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦-୧୧.ତଥାରୂପେନେୱାତି ୟଥାରୂପେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ନୱମଂ ସୁତ୍ତଂ କଥିତଂ, ତଥାରୂପେନେୱାତି । ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଅତୀତାନାଗତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ତଥା ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲମିଂସୁ । ‘‘ଅଥ ନେସ’’ନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

କାଲତ୍ତୟଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନକୁଲପିତୁୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ଅନିଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨-୨୧.ପୁଚ୍ଛାୱସିକଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ।

ଅନିଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଭାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ପରିହାରଭାରିୟଟ୍ଠେନାତି ପରିହାରସ୍ସ ଭାରିୟଭାୱେନ ଗରୁତରଭାୱେନ । ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଏତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଏତାନି ଠାନଗମନାଦୀନି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଙ୍ଗୁଲଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପସ୍ସୟୱସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚେକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏତେସ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସୱଚନଂ କତଂ । ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ୱଦତି । ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ହି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ଖନ୍ଧଭାରଂ ୱହନ୍ତୋ ୱିୟ ଲୋକେ ଖାୟତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି । ଭାରହାରୋତି ଜାତୋତି ଭାରହାରୋ ନାମ ଜାତୋ ।

ପୁନବ୍ଭୱକରଣଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ, ତଂ ଫଲଂ ଅରହତି, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱା ପୋନୋଭୱିକା । ତବ୍ଭାୱସହଗତଂ ୟଥା ‘‘ସନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତି, ନ ସଂସଟ୍ଠସହଗତଂ, ନାପି ଆରମ୍ମଣସହଗତଂ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରା’’ତି ୟଂ ୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱା ପତ୍ୱା ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ। ତେନାହ ‘‘ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାରମ୍ମଣୋ । ରୂପାରୂପୂପପତ୍ତିଭୱେ ରାଗୋ ରୂପାରୂପଭୱରାଗୋ । ଝାନନିକନ୍ତି ଝାନସଙ୍ଖାତେ କମ୍ମଭୱେ ରାଗୋ । ସସ୍ସତାଦିଟ୍ଠୀତି ଭୱଦିଟ୍ଠି, ତଂସହଗତୋ ରାଗୋ । ଅୟନ୍ତି ରାଗୋ ଭୱତଣ୍ହା ନାମ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ନାମ, ତଂସହଗତୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ ୱିଭୱତଣ୍ହା ନାମ । ଏସ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଖନ୍ଧଭାରଂ ଆଦିୟତି ତଣ୍ହାୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ । ‘‘ଅସେସମେତ୍ଥ ତଣ୍ହା ୱିରଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ପହୀୟତୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବପଦାନି ନିବ୍ବାନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଭାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପରିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩.ପରିଜାନିତବ୍ବେତି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନିତବ୍ବେ । ତଥା ପରିଜାନନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ, ତେସଂ ଅତିକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ସମତିକ୍କମିତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିଞ୍ଞନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ସମତିକ୍କମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ପରିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅଭିଜାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪.ଞାତପରିଞ୍ଞାକଥିତା ‘‘ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନନ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ଦୁତିୟପଦେନାତି ‘‘ପରିଜାନ’’ନ୍ତି ପଦେନ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହୀତି ‘‘ୱିରାଜୟଂ ପଜହ’’ନ୍ତି ପଦେହି ।

ଅଭିଜାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୯. ଛନ୍ଦରାଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୫-୩୦.ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି, କେୱଲଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା, ତତ୍ଥ ଧାତୁୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ।

ଛନ୍ଦରାଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅଘମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଅଘଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାପଂ, ଅଘନିମିତ୍ତତାୟ ଅଘଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଇଦଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ୱିସେସତୋ ପାପହେତୁକଂ କମ୍ମଫଲସଞ୍ଞିତଂ । ତଥା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲକତ୍ତା । ଅଘସ୍ସ ନିମିତ୍ତତାୟ ଅଘଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ ମହାଜନୋ ହି ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତୋ ତସ୍ସ ପତିକାରଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତଂ ତଂ କରୋତୀତି ।

ଅଘମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ପଭଙ୍ଗୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨.ପଭିଜ୍ଜନସଭାୱନ୍ତି ଖଣେ ଖଣେ ପଭଙ୍ଗୁସଭାୱଂ ।

ପଭଙ୍ଗୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନତୁମ୍ହାକଂୱଗ୍ଗୋ

୧. ନତୁମ୍ହାକଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩.ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନାତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପଜହନେନ । ଦବ୍ବାଦି ପାକତିକତିଣଂ ପାକଟମେୱାତି ଅପାକଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତାଲନାଳିକେରାଦି ଦସ୍ସିତଂ, ତିଣକଟ୍ଠାନଂ ୱା ଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପିୟାଲୋ ଫାରୁସକଂ ।

ନତୁମ୍ହାକଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫.ୟଦି ରୂପଂ ଅନୁସେତୀତି ରୂପଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ୟଦି ରାଗାଦୟୋ ଅନୁସୟନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ ରାଗାଦିନା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଖାତବ୍ବତଂ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା ୱୋହରିତବ୍ବତଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି । ତେନାହ ‘‘କାମରାଗାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଅଭୂତେନାତି ଅଜାତେନ ଅନୁସୟୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତେନ । ଅନୁସୟସୀସେନ ହେତ୍ଥ ଅଭିଭୱଂ ୱଦତି । ୟତୋ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ହି ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସା ଅନୁସୟୋ ।

ଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬.ତଂ ଅନୁସୟିତଂ ରୂପନ୍ତି ତଂ ରାଗାଦିନା ଅନୁସୟିତଂ ରୂପଂ ମରନ୍ତେନ ଅନୁସୟେନ ଅନୁମରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟେନ ଅନୁସୟେନ ମରନ୍ତେନ ତଂ ଅନୁମରତି । ତେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତଥାଭୂତତୋ ତେନ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱୋହାରଂ ଲଭତି । ୟେନ ଅନୁସୟେନ କାରଣଭୂତେନ ଅନୁମୀୟତି, ତେନ ।

ଦୁତିୟଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୬. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୭-୩୮. ଠିତିୟା ଠିତିକ୍ଖଣେନ ସହିତଂ ଠିତଂ । ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଉପଲବ୍ଭତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଧରମାନତ୍ତା ଏୱ ଜୀୱମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଜରା ପଞ୍ଞାୟତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା । ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଠିତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜୀୱି…ପେ॰… ନାମଂ। ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୧୯) ‘‘ଆୟୁ ଠିତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଜରାୟ ନାମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଖତସଭାୱଲକ୍ଖଣତୋ । ୟୋ କୋଚି ରୂପଧମ୍ମୋ ୱା ଅରୂପଧମ୍ମୋ ୱା ଲୋକିୟୋ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ୱା ସଙ୍ଖାରୋ । ସଙ୍ଖାରୋ, ନ ଲକ୍ଖଣଂ ଉପ୍ପାଦାଦିସଭାୱତ୍ତା । ଲକ୍ଖଣଂ, ନ ସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପାଦାଦିରହିତତ୍ତା । ନ ଚ…ପେ॰… ସକ୍କା ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମତ୍ତା ଲକ୍ଖଣସ୍ସ । ନାପି ଲକ୍ଖଣଂ ୱିନା ସଙ୍ଖାରୋ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କା ସଙ୍ଖାରଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘ଲକ୍ଖଣେନା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି କାଳରତ୍ତସବଲାଦିଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକସ୍ସ ଗାୱୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରୋପି ପଞ୍ଞାୟତି ସଭାୱତୋ ଉପଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାତି କତ୍ୱା । କାଲସଙ୍ଖାତୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକାଲସଙ୍ଖାତୋ । ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ । ଖଣୋପୀତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ଉପ୍ପାଦୋପୀତି ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣୋପି । ଜରାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଜୀରଣଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଖାରୋପି ତଂଲକ୍ଖଣମ୍ପି କାଲସଙ୍ଖାତୋ ତସ୍ସ ଖଣୋପି ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ପାଠୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଜରାପୀ’’ତି ପଦମ୍ପେତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ହି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତରୁଣୋ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରୋ ଭିଜ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ ଜିୟ୍ୟମାନୋ ମହଲ୍ଲକୋ ୱିୟ ଜିଣ୍ଣୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି, ଭଙ୍ଗେନେୱ ପନ ଜରା ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ଖଣସ୍ସ ଅତିଇତ୍ତରଭାୱତୋ ନ ସକ୍କା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ଠିତିୟାତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାନୀତି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣନ୍ତି ଅରୂପଧମ୍ମୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣଂ, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସା ଏୱ ଠିତିୟା । ତମତ୍ଥନ୍ତି ଜରାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱଂ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ସନ୍ତତିୱସେନ ଠାନଂ ଠିତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତୟିଦଂ ଅକାରଣଂ ଅଟ୍ଠାନଂ । ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତେ ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଉପ୍ପାଦୱୟେହି ନିବ୍ବିସେସେନ ଠିତିୟା ଜୋତିତତ୍ତା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅପିଚ ୟଥା ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଭିନ୍ନା ଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥା ଇଚ୍ଛିତା, ଅଞ୍ଞଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥାୟପି ଭିନ୍ନା ଭଙ୍ଗାଭିମୁଖାୱତ୍ଥା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ନ ହି ଅଭଙ୍ଗାଭିମୁଖୋ ଭିଜ୍ଜତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସକ୍କା ଉପ୍ପାଦାଭିମୁଖାୱତ୍ଥଂ ପରିକପ୍ପେତୁଂ ତଦା ତସ୍ସ ଅଲଦ୍ଧତ୍ତଲାଭତ୍ତା । ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଠିତିକ୍ଖଣୋ ନାମ ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ, ନ ଅରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅୟଂ ଈଦିସୋ ୱିସେସୋ । ଆଚରିୟମତି ନାମ ତସ୍ସେୱ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତି, ସା ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୧୦. ଅନୁଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୯-୪୨. ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ ସକଲସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋ, ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି । ତଦନୁଲୋମିକା ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ନିବ୍ବିଦାବହୁଲୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ନିବ୍ବିଦାବହୁଲଂ ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ଆଗତଂ । ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋତି ସବ୍ବଭୱେସୁ ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ । ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହୀତି ଞାତତୀରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାହି । ପରିଜାନାତୀତି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନାତି, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତି । ପରିମୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବସଂକିଲେସତୋ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତିତୋ ପରିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥାତି ଇମିନା ଇତୋ ପରେସୁ ତୀସୁ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଅନିୟମିତାତି ଅଗ୍ଗହିତା । ତେସୁ ନିୟମିତା ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ । ସାତି ଅନୁପସ୍ସନା । ତତ୍ଥ ନିୟମିତୱସେନେୱାତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ୟଦି ମେ ବ୍ୟାଧୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଦାତବ୍ବମିଦମୋସଧ’’ନ୍ତି । ନ ହି ସକ୍କା ଏତିସ୍ସା ଏୱ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ସମ୍ମସନାଚାରଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତୁନ୍ତି ।

ଅନୁଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନତୁମ୍ହାକଂୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅତ୍ତଦୀପୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅତ୍ତଦୀପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଆପୋ ଏତ୍ଥ ଗତାତି ଦୀପୋ, ଦୀପୋ ୱିୟାତି ଦୀପୋ ଓଘେହି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରନୀୟତାୟ । ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅତ୍ତା ଦୀପୋ ଏତେସନ୍ତି ଅତ୍ତଦୀପା। ପଟିସରଣତ୍ଥୋ ଦୀପଟ୍ଠୋତି ଆହ – ‘‘ଅତ୍ତସରଣାତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତା ନାମ ଏକନ୍ତନାଥଭାୱତୋ । ପଠମେନ ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଦୁତିୟପଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି । ୟୱତି ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ପସୱତୀତି ୟୋନି, କାରଣଂ । କିଂ ପଭୁତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି କିଂ ପଭୁତିକା । ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ। ତେନେୱାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଚେୱ…ପେ॰… ତେ ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି । ନ ପରିତସ୍ସତି ତଣ୍ହାପରିତ୍ତାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱିପସ୍ସନଙ୍ଗେନାତି ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ ।

ଅତ୍ତଦୀପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ସଭାୱତୋସନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ କାୟୋ ରୂପାଦିଧମ୍ମସମୂହୋତି ସକ୍କାୟୋତି ଆହ – ‘‘ସକ୍କାୟୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସମନୁପସ୍ସନା, ଦିଟ୍ଠିସହିତା ୱା ସମନୁପସ୍ସନା ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା, ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଇତରମଞ୍ଞନା । ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ ସମନୁପସ୍ସନା ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁରୂପତୋ ପସ୍ସନା’’ତି କତ୍ୱା ।

ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ୱିରାଗୋ ନାମ ମଗ୍ଗୋ, ୱିମୁତ୍ତିଫଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରଜ୍ଜତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଏୱଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନେହି ଆସୱେହି ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱିରତ୍ତଂ, ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଫଲଂ ଗୟ୍ହତି, ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଆହ ‘‘ସହ ଫଲେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଉପରି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାଭାୱେନ ଠିତଂ। ତେନାହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଠିତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱେନ ଅଧିଗତତ୍ତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠଂ ପରିତୁଟ୍ଠଂ ।

ଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬.ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଅତୀତଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସଂ । ଅନୁଗତାତି ସସ୍ସତାଦୀନି କପ୍ପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଅନୁଗତା । ଅଟ୍ଠାରସ ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଚତସ୍ସୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଦିଟ୍ଠିୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପଦିଟ୍ଠିୟୋ, ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଘାତେନ । ଅପରନ୍ତନ୍ତି ଅନାଗତଂ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସଂ ସସ୍ସତାଦିଭାୱଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଅନୁଗତା । ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ପଞ୍ଚ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଘାତେନ । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଥାମସୋ ଚେୱ ସୀଲବ୍ବତଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋ ଚ ନ ହୋତି ପଚ୍ଚୟଘାତେନ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ପଠମମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଅନୱସେସଦିଟ୍ଠିପହାନକିତ୍ତନତୋ । ପହୀନା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା । ଇଦଂ ପନାତି ‘‘ରୂପସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଦୁତିୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସମନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭.ପରିପୁଣ୍ଣଗାହୱସେନାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅସେସେତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହଣୱସେନ । ଏତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ସମନୁପସ୍ସନା ଅତ୍ଥି ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା ସଂୱିଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ।

ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ । ମାନୱସେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଚ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଗାହେ ସିଜ୍ଝନ୍ତେ ତଂସହଗତା ତଣ୍ହାପି ତଗ୍ଗହିତାୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅସ୍ମୀତି ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି । ଗହେତ୍ୱାତି ଅହଂକାରୱତ୍ଥୁୱସେନ ଗହେତ୍ୱା । ଅୟଂ ଅହମସ୍ମୀତି ଅୟଂ ଚକ୍ଖାଦିକୋ, ସୁଖାଦିକୋ ୱା ଅହମସ୍ମି । ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ଏୱମାଦିଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ସସ୍ସତମେୱ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି । ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସତୋ ପୁବ୍ବେ ୟଥେୱାକାରାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅଥ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସତୋ ପରଂ ତେନେୱାକାରେନ ଠିତେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତି ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢଏତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେନ, ଅଥ ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ କମ୍ମସମ୍ଭାରଭାୱତୋ । କମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ହେତୁଫଲସନ୍ଧି । ପୁନ ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ଫଲହେତୁସନ୍ଧିମାହ । ତୟୋ ପପଞ୍ଚା ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା ଅତୀତଭୱଅଦ୍ଧାନଂ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱସେନ । ସୁତୱତୋ ପନ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱୂପସମୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

ସମନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮.ତଥେୱାତି ଆରମ୍ମଣଭାୱେନେୱ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପାଦାନେହି ଉପାଦାତବ୍ବନ୍ତି ଉପାଦାନିୟଂ । ଇଧାପୀତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁପି । ୱିଭାଗତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋପି ସିୟା, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ରାସଟ୍ଠୋ ଏୱ ଆଗତୋ, ‘‘ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୁହିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ରାସଟ୍ଠେନ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ସୋଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୯-୫୦.ୱିସିଟ୍ଠୋତି ପଧାନୋ । ଉତ୍ତମୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠୋ । ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ ତଥା ସମନୁପସ୍ସନାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ୱଚନପରିଟ୍ଠିତିପଭିନ୍ନତୋ । ୱଜିରଭେଦଦେସନଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ତେପରିୱଟ୍ଟଦେସନା ।

ସୋଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୧-୫୨.ନୱମଦସମେସୂତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସହେୱ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ସରିକ୍ଖଭାୱତୋ । ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀ, ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ। ସତିପି ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ଭେଦେ ‘‘ଇମେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣତାୟା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ପହାୟକଧମ୍ମଭେଦେନ ପନ ଲବ୍ଭତେୱ ଭେଦମତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ନନ୍ଦିକ୍ଖୟା ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା । ୱିପସ୍ସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୟୋସାନେନ । ରାଗକ୍ଖୟାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିପରିୟୋସାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ରାଗସ୍ସ ଖେପିତତ୍ତା । ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୋତି । ତେନାହ ‘‘ଇଧ ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି । ଅନନ୍ତରଂ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଅରିୟଫଲେନ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ନନ୍ଦିରାଗକ୍ଖୟା ସବ୍ବଂ ସଂକିଲେସତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଫଲଂ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ।

ନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତ୍ତଦୀପୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୂଲପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୬. ଉପୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଉପୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଉପେତୀତି ଉପୟୋ। କଥମୁପେତି ? ତଣ୍ହାମାନାଦିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତି । କଥମିଦଂ ଲବ୍ଭତୀତି ? ‘‘ଅୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହି ବଦ୍ଧୋ, କିଂ ଉପେତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ’’ତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ତଥା ଉପେତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । କୋ ପନୁପେତୀତି ? ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଉପଗମସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅକୁସଲକମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଜୱାପେତ୍ୱାତି ଗହିତଜୱଂ କତ୍ୱା । ୟଥା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ଏୱଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ‘‘ଓକଂ ପହାୟ ଅନିକେତସାରୀ’’ତି ଗାଥାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । କମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ପତିଟ୍ଠା ନ ହୋତି ସରାଗକାଲେ ୱିୟ ଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ। ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅନଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ।

ଉପୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ବୀଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪.ବୀଜଜାତାନୀତି ଜାତ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୀଜାନୀ’’ତି । ୱଚନ୍ତି ସେତୱଚଂ । ଅଜ୍ଜୁକନ୍ତି ତଚ୍ଛକଂ । ଫଣିଜ୍ଜକଂ ତୁଲସି । ଅଭିନ୍ନାନୀତି ଏକଦେସେନପି ଅଖଣ୍ଡିତାନି । ବୀଜତ୍ଥାୟାତି ବୀଜକିଚ୍ଚାୟ । ନ ଉପକପ୍ପତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ପାପିତାନୀତି ପୂତିତଂ ନ ଉପଗତାନି । ତଣ୍ଡୁଲସାରସ୍ସ ଆଦାନତୋ ସାରାଦାନି। ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣଭାୱୱସେନ । ସିନେହନଟ୍ଠେନାତି ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ସିନିଦ୍ଧତାପାଦନେନ, ୟତୋ ‘‘ନନ୍ଦୂପସେଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱିରୋପିତଂ ତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଂ ହୋତି । ସପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଅୟୋନିସୋନମନସିକାରାଦିପଚ୍ଚୟେହି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ୱିରୁହତି ୱିପାକସନ୍ତାନୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା ।

ବୀଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫.ଉଦାନଂ ଉଦାହରୀତି ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ଏସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଉଦାହାରୋ । ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଦାନମେୱ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଦାନୂପନିସ୍ସୟୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଦାନୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ବଲୱାତି ବଲୱଭାୱେନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉପନିସ୍ସୟବହୁଲୋ କାମରାଗପ୍ପହାନେନେୱ କତପରିଚୟତ୍ତା ୱିପସ୍ସନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପାପୁଣାତି, ତଥା ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୂପନିସ୍ସୟୋ କାମଦୋସଜିଗୁଚ୍ଛନେନ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଇମେ ଦ୍ୱେ ଉପନିସ୍ସୟା ଦୁବ୍ବଲାତି ୱୁତ୍ତା? ୱିଜ୍ଜୂପମଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ସୋପି ଭାୱନୂପନିସ୍ସୟସହାୟଲାଭେନେୱ, ନ କେୱଲଂ । ଭାୱନା ପନ ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସେସହେତୁଭାୱତୋ ବଲୱା ଉପନିସ୍ସୟୋ । ତଥା ହି ସା ୱଜିରୂପମଞାଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଭାୱନୂପନିସ୍ସୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତୀ’’ତି ।

ସୋତି ମିଲକତ୍ଥେରୋ । ୱିହାରନ୍ତି ୱସନଟ୍ଠାନଂ । ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ହି ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଥେରୋ ୱିହରତି । ଉପଟ୍ଠାତି ଏକଲକ୍ଖଣେନ । କୂଟଗୋଣୋ ୱିୟ ଗମନୱୀଥିଂ । ତତ୍ଥାତି ଅଲ୍ଲକଟ୍ଠରାସିମ୍ହି । ଉଦକମଣିକାନନ୍ତି ଉଦକଥେୱାନଂ ।

ଅତ୍ତନିୟେୱଉପନେସି ଉଦାନକଥାୟ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାନଂ ଅତ୍ତନି ସଂୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଉଟ୍ଠାନୱତା’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ହି ମିଲକତ୍ଥେରୋ ସିକ୍ଖାୟ ଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁବ୍ବଲୂପନିସ୍ସୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ଉଦାନେନ୍ତୋ ‘‘ନୋ ଚସ୍ସଂ…ପେ॰… ସଞ୍ଞୋଜନାନୀ’’ତି ।

ସଚେ ଅହଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଦି ଅହଂ ନାମ କୋଚି ନ ଭୱେୟ୍ୟଂ ତାଦିସସ୍ସ ଅହଂସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ମମ ପରିକ୍ଖାରୋପି ନ ଭୱେୟ୍ୟତସ୍ସ ଚ ପଭଙ୍ଗୁଭାୱେନ ଅନୱଟ୍ଠିତଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକଭାୱେନ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି କମ୍ମଫଲୱସେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ସଚେ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସୁଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନି ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି ଏଦିସଂ ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି । ୱିଭୱୋ ହି ୱିନାସୋ । ତେନାହ ‘‘ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ୱିଭୱଦସ୍ସନଂ ୱିଭୱୋତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଭୱଦସ୍ସନେନା’’ତି । ୱିଭୱଦସ୍ସନଂ ନାମ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ୱିନାସସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ତନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହେସା ୱିସେସନିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ତତିୟମଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉପରି ମଗ୍ଗଫଲନ୍ତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲଂ । ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଜାତିୟା ଅନ୍ତରନ୍ତି ଅନନ୍ତରା, ଅନନ୍ତରା ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ । ଗୋତ୍ରଭୂ ପନ ଅନୁଲୋମୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଗତିକଂ ୱା ସିୟା, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ମଗ୍ଗଗତିକଂ ୱାତି ନ ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଅନ୍ତରିକୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନାନନ୍ତରଂ ନାମା’’ତି। ଫଲଂ ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା କିଲେସାନଂ ପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱତୋ ଚ କମ୍ମମଗ୍ଗଗତିକମେୱ, କୁସଲୱିପାକଭାୱେନ ପନ ନେସଂ ଅତ୍ଥୋ ପଭେଦୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଫଲସ୍ସ ସିୟା ଅନନ୍ତରତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫଲସ୍ସ ଦୂରାନନ୍ତରଂ ନାମା’’ତି । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିପସ୍ସନାନଂ ଆସନ୍ନତାୟ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅତସିତାୟେତି ନ ତସିତବ୍ବେ ତାସଂ ଅନାପଜ୍ଜିତବ୍ବେ । ତାସୋତି ତାସହେତୁ ‘‘ତସତି ଏତସ୍ମା’’ତି କତ୍ୱା । ସୋତି ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ତିଲକ୍ଖଣାହତନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଲକ୍ଖିତଂ । ମନମ୍ହି ନଟ୍ଠୋତି ଈସକଂ ନଟ୍ଠୋମ୍ହି, ତତୋ ପରମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅପୂରିତତ୍ତା ଏୱ ମୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନ ତାସୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତାସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣେନ ‘‘ସଭୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ଉତ୍ତସତି ।

ଉଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଉପାଦାନପରିପୱତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬.ଚତୁନ୍ନଂପରିୱଟ୍ଟନୱସେନାତି ପଚ୍ଚେକକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପରିୱଟ୍ଟନୱସେନ । ରୂପଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ସକଲଭୂତୁପାଦାରୂପଂ କୁଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ଚ ତୁଚ୍ଛୱିପଲ୍ଲାସତାୟ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାସିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ । ଆହାରୱସେନ ରୂପକାୟସ୍ସ ହାନିୱୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ପାକଟଭାୱତୋ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ତସ୍ସ ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟକଥା ନାମ ୱଟ୍ଟକଥାତି ‘‘ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦରାଗଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଉପାଦାନକମ୍ମାୱିଜ୍ଜାପି ଗହିତା ଏୱ । ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ତମାନକାଲପ୍ପୟୋଗୋ ହେସ ୟଥା ‘‘କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି । ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭନ୍ତି । କେୱଲିନୋତି ଇଧ ୱିମୁତ୍ତିଗୁଣେନ ପାରିପୂରୀତି ଆହ ‘‘ସକଲିନୋ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚା’’ତି । ୟେନ ତେତି ୟେନ ଅୱସିଟ୍ଠେନ ତେ ଅସେକ୍ଖେ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତା ପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ନେସଂ ୱଟ୍ଟଂ ସେକ୍ଖାନଂ ୱିୟ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟ । ୱଟ୍ଟନ୍ତି କାରଣଂ ୱଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ ଫଲସ୍ସ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ । ଅସେକ୍ଖଭୂମିୱାରୋତି ଅସେକ୍ଖଭୂମିପ୍ପୱତ୍ତି ।

ଉପାଦାନପରିପୱତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସତ୍ତଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭.ସତ୍ତସୁଓକାସେସୂତି ରୂପପଜାନନାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଓକାସେସୁ । ୱୁସିତୱାସୋତି ୱୁସିତଅରିୟୱାସୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଦେସେ । ସେସଂ ନାମ ଇଧ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉସ୍ସଦନନ୍ଦିୟନ୍ତି ଉସ୍ସନ୍ନଗୁଣୱତୋ ତୋସନଂ ସମ୍ମୋଦାପନଂ । ଗୁଣକିତ୍ତନେନ ପଲୋଭନୀୟଂ ସେକ୍ଖକଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ କୋସଲ୍ଲଦୀପନେନ ଏତ୍ତକେନ ଦେସନାକ୍କମେନ । ତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ । ଧାତୁଆଦିମତ୍ତମେୱାତି ଧାତାୟତନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମତ୍ତମେୱ । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଇମେସୁ ଜାତାଦୀସୁ । କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ସମ୍ମସନକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲପୱତ୍ତିୟା ପଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ତିୱିଧୂପପରିକ୍ଖୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି ଧମ୍ମରାଜା ।

ସତ୍ତଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ଅଧିକଂ ସୱିସେସଂ ପୟସତି ପୟୁଞ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅଧିପ୍ପୟାସୋ, ୱିସିଟ୍ଠପୟୋଗୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଧିକପୟୋଗୋ’’ତି । ଇମଞ୍ହି ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗମାହ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଅୱତ୍ତମାନଟ୍ଠେନାତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ । ମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସପୁବ୍ବଭାଗଂ ସସମ୍ଭାରୱିସୟଂ ସଫଲଂ ସଉଦ୍ରୟଂ ଅରିୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଜାନାତି ଅୱବୁଜ୍ଝତୀତି ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ । ୱିଦିତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଞାତଂ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପାକଟଂ ଅକାସି, ତଥା କତ୍ୱା ଦେସେସି । ଅମଗ୍ଗେ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ମଗ୍ଗେ ପଟିପତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ମଗ୍ଗକୁସଲତା ୱିୟ ଅମଗ୍ଗକୁସଲତାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେ ଚ ଅମଗ୍ଗେ ଚ କୋୱିଦୋ’’ତି । ଅହଂ ପଠମଂ ଗତୋତି ଅହଂ ପଠମମଗ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯.ପୁରାଣୁପଟ୍ଠାକେତି ପୁବ୍ବେ ପଧାନପଦହନକାଲେ ଉପଟ୍ଠାକଭୂତେ । ‘‘ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅସ୍ସାମିକଟ୍ଠେନ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନା’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେହି । ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନାତି ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନତ୍ତା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଏୱଂ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ସୁତ୍ତପଦେସେନ । ଅକଥିତସ୍ସେୱ କଥନଂ ଉତ୍ତରଂ, ନ କଥିତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି । ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା । ୱିତ୍ଥାରକଥାତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠକଥା । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱାତି ତବ୍ବହୁଲତାୟ ତପ୍ପଧାନତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନମ୍ପି ହି ତତ୍ଥ ତଂଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦେୱ ଜେଟ୍ଠଂ ପଧାନଂ ତଥା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ।

ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦.ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ସରାଗୋ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ସଂକିଲେସାୟ, ଏୱଂ ସୱିପସ୍ସନୋ ମଗ୍ଗୋ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧.ଏକାଦସହୀତି ରାଗାଦୀହି ଉପାୟାସପରିୟୋସାନେହି ଏକାଦସହି ସନ୍ତାପନଟ୍ଠେନ ଅଗ୍ଗୀହି । ଦ୍ୱୀସୂତି ଅଟ୍ଠମନୱମେସୁ । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱାତି ତବ୍ବହୁଲତାୟ ତପ୍ପଧାନତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨.ନିରୁତ୍ତିୟୋୱ ନିରୁତ୍ତିପଥାତି ପଥ-ସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନମାହ ୟଥା ‘‘ବୀଜାନିୟେୱ ବୀଜଜାତାନୀ’’ତି । ନିରୁତ୍ତିୱସେନାତି ନିବ୍ବଚନୱସେନ । ପଥା ଚ ଅତ୍ଥାନୁରୂପଭାୱତୋ। ତୀଣିପୀତି ନିରୁତ୍ତିଅଧିୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତିପଥପଦାନି । ତଥା ହି ‘‘ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ନୀହରିତ୍ୱା ୱଚନଂ ନିରୁତ୍ତି, ‘‘ସିରୀୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋ’’ତିଆଦିନା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତିଆଦିନା ତଂତଂପକାରେନ ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି। ଅଥ ୱା ତଂତଂଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେନ ନିଚ୍ଛିତଂ, ନିୟତଂ ୱା ୱଚନଂ ନିରୁତ୍ତି। ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାଗେ, ଉପରି ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ। କସ୍ସ ଉପରି ? ପକାସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଅଧୀନଂ ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ। କେନ ଅଧୀନଂ ? ଅତ୍ଥେନ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ନିରୁତ୍ତିଆଦିପଦାନଂ ସବ୍ବୱଚନେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିପ୍ପକାରେନ ନିଦ୍ଧାରଣୱଚନାନଂୟେୱ ନିରୁତ୍ତିତା, ସିରିୱଡ୍ଢକଧନୱଡ୍ଢକପକାରାନମେୱ ଅଭିଲାପନଂ ଅଧିୱଚନତା । ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତି ଏୱଂପକାରାନମେୱ ଏକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଞାପେନ୍ତାନଂ ୱଚନାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ନ ସଂକିଣ୍ଣା । ତେନାହ ‘‘ଅୱିଜହିତା…ପେ॰… ଅଛଡ୍ଡିତା’’ତି । ନ ସଂକୀୟନ୍ତୀତି ନ ସଂକିରୀୟନ୍ତି, ନ ସଂକୀୟିସ୍ସନ୍ତି ନ ସଂକିରୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠାତି ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଭଙ୍ଗଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦାଦି ଅତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଙ୍ଗମେୱା’’ତି । ୟସ୍ମା ଦେସନ୍ତରଂ ସଙ୍କନ୍ତୋପି ଅତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତଦାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେସନ୍ତରଂ ଅସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱିପରିଣମନ୍ତି ୱିନାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପରିଣତନ୍ତି…ପେ॰… ନଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ଅପାକଟୀଭୂତଂ ଅଜାତତ୍ତା ଏୱ ।

ୱସଭଣଗୋତ୍ତତାୟ ୱସ୍ସଭଞ୍ଞା । ମୂଲଦିଟ୍ଠିଗତିକାତି ମୂଲଭୂତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା, ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ସବ୍ବପଠମଂ ତାଦିସଦିଟ୍ଠିସମୁପ୍ପାଦକା । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସାତି ଅହେତୁୱାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତଗନ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣେ ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୂ’’ତିଆଦିୱସେନ ଅନୁସ୍ସୱୂପଲଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ତଦାକାରପରିୱିତକ୍କନେହି ସୱିଗ୍ଗହେ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚିରକାଲପରିଚୟେନ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଭାୱୂପଗମନେନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ତଥାଗହିତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେନ ସମାଦିୟମାନା ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୂପତ୍ଥମ୍ଭିତା ଅତଂସଭାୱଂ ‘‘ତଂସଭାୱ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ମିଚ୍ଛାସତୀତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଂଲଦ୍ଧିସହଗତା ତଣ୍ହା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ୟଥାସକଂ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିଟ୍ଠିତତାୟ ଅନେକଗ୍ଗତଂ ପହାୟ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି ମିଚ୍ଛାସମାଧିନା । ସୋପି ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଲଦ୍ଧଭାୱନାବଲୋ ଈଦିସେ ଠାନେ ସମାଧାନପତିରୂପକିଚ୍ଚକରୋ ହୋତିୟେୱ ୱାଲୱିଜ୍ଝନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେନାକାରେନ ପୁବ୍ବଭାଗିୟେସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେ ଜୱନୱାରେ ସତ୍ତ ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ସତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୁ । ସତ୍ତମେ ପନ ଜୱନେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇମେସୁପୀତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ୟଦେତଂ ଅନାଗତଂ ନାମ, ନୟିଦଂ ଅନାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେପୀତି ତେ ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାପି ନ ମଞ୍ଞିଂସୁ ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଅନତିକ୍କମନୀୟତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଖନ୍ଧାନଂ ଉପରି ନିରୁଳ୍ହା ପଣ୍ଣତ୍ତି।

ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଉପାଦିୟମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩.ଗଣ୍ହମାନୋତି ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ଗଣ୍ହମାନୋ । ପାସେନାତି ରାଗପାସେନ । ତଞ୍ହି ମାରୋ ମାରପାସୋତି ମଞ୍ଞତି । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) । ମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ଅନୁପାଦିୟତୋ ସବ୍ବସୋ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଉପାଦିୟମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୬. ମଞ୍ଞମାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୪-୬୮. ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା । ମଞ୍ଞନା ଅଭିନନ୍ଦନା ଚ । ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋତି ତଣ୍ହା ଏୱ ଛନ୍ଦୋ । ସା ହି ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ଛନ୍ଦିକତଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚମଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମୁଖେନ, ଛଟ୍ଠଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମୁଖେନ । ସେସଂ ତୀସୁପି ସଦିସମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ।

ମଞ୍ଞମାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅନତ୍ତନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯.ଅନତ୍ତନିୟନ୍ତି ନ ଅତ୍ତନିୟଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ।

ଅନତ୍ତନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮-୧୦. ରଜନୀୟସଣ୍ଠିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୦-୭୨.ରଜନୀୟେନାତି ରଜନୀୟେନ ରାଗୁପ୍ପାଦକେନ । ତେନାହ ‘‘ରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନା’’ତି । ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତେ ରାହୁଲତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଆଗତା । ଇଧ ରାଧତ୍ଥେରସ୍ସ ସୁରାଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ, ପାଳି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦିସା । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ।

ରଜନୀୟସଣ୍ଠିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଖଜ୍ଜନୀୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୩. ଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୩-୭୫.ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଞ୍ଚେୱ ସମୁଦୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଅସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଆଦୀନୱୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନିସ୍ସରଣଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ; ଦୁତିୟେ ସମୁଦୟସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଆଦୀନୱୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିସ୍ସରଣଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ; ତତିୟଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬.ୟତ୍ତକା ସତ୍ତାୱାସାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ଆୱସନଟ୍ଠେନ ସତ୍ତା ଏୱ ସତ୍ତାୱାସା । ତେନ ୟତ୍ତକା ସତ୍ତାୱାସା, ତେହି ସବ୍ବେହିପି ଏତେ ଅଗ୍ଗା ଏତେ ସେଟ୍ଠା, ୟେ ଇମେ ଅରହନ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନାହୀତି ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଞ୍ଞାୟ । ତଣ୍ହା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଅସ୍ମିମାନୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନାହି ଚେୱ ‘‘ଅନେଜଂ ତେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, ଚିତ୍ତଂ ତେସଂ ଅନାୱିଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସତ୍ଥପରିଦୀପନାହି ଚ । ଝାନମଗ୍ଗଫଲପରିୟାପନ୍ନଂ ଅତିସୟିତସୁଖଂ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ସୁଖିନୋତି ଆହ ‘‘ଝାନ…ପେ॰… ସୁଖିତା’’ତି । ତଣ୍ହା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ତେସଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଜନିକା ତଣ୍ହା ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟମୂଲିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱା ‘‘ନନ୍ଦୀ ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଇମସ୍ସପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱେନପୀତି ଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟମୂଲିକତଣ୍ହାଭାୱୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ହି ତେ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖିତା ଏୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନୱୱିଧୋ । ଞାଣେନାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣେନ ।

ଅରହତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା । ଅଲିତ୍ତାତି ଅମକ୍ଖିତା । ବ୍ରହ୍ମଭୂତାତି ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ପତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମତୋ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଭୂତା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତା । ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ଗୋଚରୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ସତ୍ତସଦ୍ଧମ୍ମଗୋଚରା।

ନିରାସଙ୍କଚାରୋ ନାମ ଗହିତୋ କୁତୋଚିପି ତେସଂ ଆସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତି-ସମ୍ମାଞାଣପରିୟୋସାନେହି । ‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀହି ଚତୂହି କାରଣେହି । ତଣ୍ହା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇଦମ୍ପି ତଣ୍ହାପହାନସ୍ସ ବହୂପକାରତାଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାସକାରିକା ତଣ୍ହାପି ତେସଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ନୱିକମ୍ପନ୍ତି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ।

ଉଦ୍ଧଂତିରିୟଂ ଅପାଚୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ରୂପମୁଖେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ପଠମନୟୋ । କାଲତ୍ତୟୱସେନ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟନୟୋ । ଠାନୱସେନ ସକଲଲୋକଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ତତିୟନୟୋ । ବୁଦ୍ଧାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧୱନ୍ତୋ ।

ସୀହନାଦସମୋଧାନନ୍ତି ସୀହନାଦାନଂ ସଂକଲନଂ । ଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସାଭାୱା ଅନୁତ୍ତରା। ଉତ୍ତରୋ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ପୁରିସୋ, ସଦିସୋପି ତାୱ ନତ୍ଥୀତି ଅସଦିସା। ସକଲମ୍ପି ଭୱଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଭୱପିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିସୁଖେନ ସୁଖିତତ୍ତାଦିୱସେନ ଏକୱୀସତିୟାକାରେହି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତି।

ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭.ସୁଦ୍ଧିକମେୱାତି ସୁଦ୍ଧସଂଖିତ୍ତବନ୍ଧମେୱ କତ୍ୱା ।

ଦୁତିୟଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮.ସୀହୋତି ପରିସ୍ସୟସହନତୋ ପଟିପକ୍ଖହନନତୋ ଚ ‘‘ସୀହୋ’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ମିଗାଧିପତି । ଚତ୍ତାରୋତି ଚ ସମାନେପି ସୀହଜାତିକଭାୱେ ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦିସିଦ୍ଧେନ ୱିସେସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା । ତେ ଇଦାନି ନାମତୋ ୱଣ୍ଣତୋ ଆହାରତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତସୀହଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତିଣସୀହୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତିଣଭକ୍ଖୋ ସୀହୋ ତିଣସୀହୋ ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ସାକପତ୍ଥିୱୋ’’ତି । କାଳୱଣ୍ଣତାୟ କାଳସୀହୋ। ତଥା ପଣ୍ଡୁସୀହୋ। ତେନାହ ‘‘କାଳସୀହୋ କାଳଗାୱିସଦିସୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣଗାୱିସଦିସୋ’’ତି । ରତ୍ତକମ୍ବଲସ୍ସ ୱିୟ କେସରୋ କେସରକଲାପୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କେସରୀ। ଲାଖାରସପରିକମ୍ମକତେହି ୱିୟ ପାଦପରିୟନ୍ତେହୀତି ୟୋଜନା ।

କମ୍ମାନୁଭାୱସିଦ୍ଧଆଧିପଚ୍ଚମହେସକ୍ଖତାହି ସବ୍ବମିଗଗଣସ୍ସ ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣଗୁହତୋ ୱାତିଆଦି ‘‘ସୀହସ୍ସ ୱିହାରୋ କିରିୟା ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ସବ୍ବଭାଗେହି ସମମେୱ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ପୁରତୋ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା। ଅଭିହରିତ୍ୱାତି ଅଭିମୁଖଂ ହରିତ୍ୱା । ସଙ୍ଘାତନ୍ତି ୱିନାସଂ । ୱୀସତିୟଟ୍ଠିକଂ ଠାନଂ ଉସଭଂ।

ସମସୀହୋତି ସମଜାତିକୋ ସମଭାଗୋ ଚ ସୀହୋ । ସମାନୋସ୍ମୀତି ଦେସନାମତ୍ତଂ, ସମପ୍ପଭାୱତାୟପି ନ ଭାୟତି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିବଲୱତାୟାତି ‘‘କେ ଅଞ୍ଞେ ଅମ୍ହେହି ଉତ୍ତରିତରା, ଅଥ ଖୋ ମୟମେୱ ମହାବଲା’’ତି ଏୱଂ ବଲାତିମାନନିମିତ୍ତାୟ ଅହଙ୍କାରହେତୁଭୂତାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ବଲଭାୱେନ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପହୀନତ୍ତାତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀନତ୍ତା ନିରହଙ୍କାରତ୍ତା ଅତ୍ତସିନେହସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା ନ ଭାୟତି।

ତଥା ତଥାତି ସୀହସଦିସତାଦିନା ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଅତ୍ତାନଂ କଥେସୀତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ବୋଧିୟା ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତଭାୱୀବୁଦ୍ଧଭାୱୋତି କତ୍ୱା ‘‘ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ନିୱାସକାଲୋ, ମଗଧରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞାଦାନକାଲୋ, ପାୟାସସ୍ସ ପରିଭୁତ୍ତକାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁରିମାୱତ୍ଥାପି ସୀହସଦିସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ଭାୱିନି, ଭୂତୋପଚାରୋପି ହି ଲୋକୱୋହାରୋ । ୱିଜ୍ଜାଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଭୂତୱିଜ୍ଜା ଇତରୱିଜ୍ଜାପି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସମ୍ମସନତୋ ତଂ ପୁରେତରଂ ସିଦ୍ଧଂ ୱିପାକଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ୱିସୋଧେତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପୱତ୍ତଞାଣୱସେନ ‘‘ୟମକଞାଣମନ୍ଥନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତସ୍ସାତି ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ । ଏକାଦସମେ ଦିୱସେତି ସତ୍ତସତ୍ତାହତୋ ପରଂ ଏକାଦସମେ ଦିୱସେ । ଅଚଲପଲ୍ଲଙ୍କେତି ଇସିପତନେ ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ନିସିନ୍ନପଲ୍ଲଙ୍କେ । ତମ୍ପି ହି କେନଚି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ନିସଜ୍ଜାତି କତ୍ୱା ୱଜିରାସନଂ ୱିୟ ଅଚଲପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ପଦେତି ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ ସଦ୍ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ । ଧମ୍ମଘୋସୋ…ପେ॰… ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଠିତା ସୁଣନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ । ସୋଳସହାକାରେହୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା, ସମୁଦୟପ୍ପହାନଂ, ନିରୋଧସଚ୍ଛିକିରିୟା, ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ସୋଳସହି ଆକାରେହି ।

ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋତି ଆରଭିତ୍ୱା ଉଦାନଟ୍ଠକଥାଦୀସୁପି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮; ଇତିୱୁ॰ ୩୮) ତଥାଗତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୟଦିପି ଭଗୱା ନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନମତ୍ତୋୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ତଥାପି ତାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ନିସିନ୍ନୋୱ ପନୁଜ୍ଜ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ‘‘ୟାୱ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କା ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ଅପରିତୁସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣା ୱା’’ତି ଆହ ।

ଇତି ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ତେନ ରୂପଂ ସରୂପତୋ ପରିମାଣତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ରୁପ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ହି ଇମିନା ଭୂତୁପାଦାୟଭେଦରୂପଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତଂ । ଏତ୍ତକଂ ରୂପନ୍ତି ଇମିନା ତଂ ପରିମାଣତୋ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ସ ଚ ପରିମାଣସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱଦସ୍ସନେନ ‘‘ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱତୋତି ସଲକ୍ଖଣତୋ । ସରସତୋତି ସକିଚ୍ଚତୋ । ପରିୟନ୍ତତୋତି ପରିମାଣପରିୟନ୍ତତୋ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦନତୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋତି ପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଭାଗେନ । ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନାମାତି ଅୟଂ ଆହାରାଦି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ନିରୋଧୋ । ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା ଆହାରନିରୋଧା’’ତି ଚ ଅସାଧାରଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ସେସେ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ପଣ୍ଣାସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତନ୍ତି ପଣ୍ଣାସଉଦୟବ୍ବୟଲକ୍ଖଣୱିଭୂସିତଂ ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମଗହଣତୋ । ଖୀଣାସୱତ୍ତାତି ଅନୱସେସଂ ସାୱସେସଞ୍ଚ ଆସୱାନଂ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ଅନାଗାମୀନମ୍ପି ହି ଭୟଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ଚ ନ ହୋତୀତି । ଞାଣସଂୱେଗୋ ଭୟତୂପଟ୍ଠାନଞାଣଂ । ଇତରେସଂ ପନ ଦେୱାନନ୍ତି ଅଖୀଣାସୱେ ଦେୱେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନମତ୍ତନ୍ତି ୱାଚସିକଂ ତଥାଲପନମତ୍ତଂ ।

ଚକ୍କନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ଆଣାଚକ୍କଂ, ତଂ ପନ ଧମ୍ମତୋ ଆଗତନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ତତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକାନଂ ପଟିୱେଧଧମ୍ମତୋ ଆଗତନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଇତରେସଂ ଦେସନାଧମ୍ମତୋ ଆଗତନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଦୁୱିଧେପି ଞାଣଂ ପଧାନନ୍ତି ଞାଣସୀସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିୱେଧଞାଣମ୍ପି ଦେସନାଞାଣମ୍ପୀ’’ତି । ଇଦାନି ତଂ ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିୱେଧଞାଣଂ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଭଗୱା ତାନି ସଟ୍ଠି ନୟସହସ୍ସାନି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ତାନି ସଟ୍ଠି ନୟସହସ୍ସାନି ତେନ ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସିଦ୍ଧାନୀତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଟ୍ଠିୟା ଚ ନୟସହସ୍ସେହି ପଟିୱିଜ୍ଝୀ’’ତି ଆହ । ତିପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଚ, ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଚ ଏୱଂ ତିପରିୱଟ୍ଟଂ, ତଂୟେୱ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ । ତନ୍ତି ଦେସନାଞାଣଂ ପୱତ୍ତେତି ଏସ ଭଗୱା । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ପତିନିଧିଭୂତପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ । ଏକସଦିସସ୍ସାତି ନିବ୍ବିକାରସ୍ସ ।

ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଖଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯.ୱିପସ୍ସନାୱସେନାତି ଏତରହି ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବେପାହଂ ଏୱଂୱେଦନୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଅତୀତାନଂ ରୂପୱେଦନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେହି ୱିସେସାଭାୱଦସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନା, ତସ୍ସା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ । ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ନ ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନା’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧା ନାମ ଗୋତ୍ତୱଣ୍ଣହାରାଦୟୋ । ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ । ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ଅନୁସ୍ସରଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସୁଞ୍ଞତାପବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ତେ ଏୱ ରୂପାଦୟୋ ନେୱ ଅତ୍ତା, ନ ଅତ୍ତନିୟା ଅସାରା ଅନିସ୍ସରା, ତସ୍ମା ତତୋ ସୁଞ୍ଞା, ତେସଂ ଭାୱୋ ସୁଞ୍ଞତା, ତସ୍ସା ଲକ୍ଖଣଂ ରୁପ୍ପନାଦିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ।

କିଞ୍ଚାତି ହେତୁଅତ୍ଥଜୋତକେ କାରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାତି କାରଣପୁଚ୍ଛା, କେନ କାରଣେନ ରୂପଂ ୱଦେଥା’’ତି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ଭୂତୁପାଦାୟଭେଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । କେନ କାରଣେନ ରୂପଂ ନାମାତି କିଂ କାରଣଂ ନିସ୍ସାୟ ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣୁଦ୍ଦେସୋତି କାରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସନଂ । ରୁପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ ରୂପଂ ନାମ ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେନ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସୀତେନପୀ’’ତିଆଦି । ପବ୍ବତପାଦେତି ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତପାଦେ, ସୋ ପନ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ପାକାରୋ ୱିୟ ଠିତୋ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ଓଲମ୍ବନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ହତ୍ଥପାସାଗତାତି ହତ୍ଥପାସଂ ଆଗତା ଉପାଗତା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ହତ୍ଥପାସାଗତେ ସତ୍ତେ । ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟା ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେତି ଆତପସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଅତିସୀତଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରତା ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ନ ହି ତଂ କପ୍ପସଣ୍ଠାନଉଦକଂ ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘୱୁଟ୍ଠଂ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ କପ୍ପୱିନାସଉଦକଂ ୱିୟ ଖାରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି, ତଥା ସତି ପଥୱୀପି ୱିଲୀୟେୟ୍ୟାତି । ମହିଂସକରଟ୍ଠଂ ନାମ ହିମୱନ୍ତପଦେସେ ଏକଂ ରଟ୍ଠଂ ।

ଅୱୀଚିମହାନିରୟେତି ସଉସ୍ସଦଂ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଙ୍ଗାପିଟ୍ଠେତି ଗଙ୍ଗାତୀରେ ।

ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସରୀସପପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଏତନ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ । ୟଥା କଠିନତା ପଥୱିୟା ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ଏୱଂ ରୁପ୍ପନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ସଭାୱଭୂତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁରିମସଦିସନ୍ତି ପୁରିମେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତେନ ସଦିସଂ । ତଂ ‘‘କିନ୍ତି କାରଣପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଖଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ । ସୁଖାଦୀନଂ ୱେଦନାନଂ । ପଚ୍ଚୟତୋତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତୋ । ଅୟମତ୍ଥୋତି ‘‘ସୁଖାରମ୍ମଣଂ ସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ହେସ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୱେଦୟତୀତି ଅନୁଭୱତି । ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣାତି ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ।

ନୀଲପୁପ୍ଫେତି ନୀଲୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫେ । ୱତ୍ଥେ ୱାତି ନୀଲୱତ୍ଥେ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱଣ୍ଣଧାତୁଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅପ୍ପନଂ ୱା ଝାନଂ ୱାପେନ୍ତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଞ୍ଞାପୀତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ନୀଲଂ ରୂପାୟତନଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଞ୍ଞାପି, ୟା ପକିଣ୍ଣକସଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ରୂପତ୍ତାୟାତି ରୂପଭାୱାୟ । ୟାଗୁମେୱାତି ୟାଗୁଭାୱିନମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ । ୟାଗୁତ୍ତାୟ ୟାଗୁଭାୱାୟ । ପଚତି ନାମ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ୟାଗୁଆଦିୱତ୍ଥୁଂ ପୁରିସୋ ୟାଗୁଆଦିଅତ୍ଥାୟ ପଚତି ନିପ୍ଫାଦେତି, ଅୟଂ ଏୱଂ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱେ ଧମ୍ମସମୂହେ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖରିୟମାନେ ଚେତନାପଧାନୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ତେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ନିରୋପେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟେହୀ’’ତିଆଦି । ରୂପମେୱାତି ରୂପସଭାୱମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ସଭାୱଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଇତରେହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହି ଅଧିକଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଚ୍ଚୟତଂ କରୋତି । ‘‘ଉପଗଚ୍ଛତି ୟାପେତି ଆୟୂହତୀ’’ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଅଭିସଙ୍ଖରଣମେୱ ହି ଆୟୂହନାଦୀନି । ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନାଦିଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତୟିତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସାତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଭଗୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା ।

ୱାତିଙ୍ଗଣଂ ବ୍ରହତିଫଲଂ । ଚତୁରସ୍ସୱଲ୍ଲୀତି ତିୱୁତାଲତା । ଅଖାରିକନ୍ତି ଖାରରସରହିତଂ, ତଂ ପନ ପଣ୍ଣଫଲାଦି । ୟତ୍ଥ ଲୋଣରସୋ ଅଧିକୋ, ତଂ ଲୋଣିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲୋଣୟାଗୂ’’ତିଆଦି । ଅମ୍ବିଲାଦିଭେଦଂ ରସଂ ।

ଆକାରସଣ୍ଠାନଗହଣୱସେନାତି ନୀଲପୀତାଦିଆକାରଗହଣୱସେନ ଚେୱ ୱଟ୍ଟଚତୁରସ୍ସାଦିସଣ୍ଠାନଗହଣୱସେନ ଚ । ୱିନାପି ଆକାରସଣ୍ଠାନାତି ଆକାରସଣ୍ଠାନେହି ୱିନା, ତେ ଠପେତ୍ୱାପି । ପଚ୍ଚତ୍ତଭେଦଗହଣୱସେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଭେଦଗହଣୱସେନ । ଅସମ୍ମୋହତୋତି ୟାଥାୱତୋ । ୱିସେସୋ ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନତୋ, ଅୱିସେସୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅୱିସେସଦୀପନତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ଜାନନଞ୍ହି ଅୱିସିଟ୍ଠଂ, ତଂ ସମାସପଦତୋ ଉପସଗ୍ଗା ୱିସେସେନ୍ତି । ତଥା ହି ସଞ୍ଜାନନପଦଂ ପଚ୍ଚଭିଞ୍ଞାଣନିମିତ୍ତଂ ଆକାରଗହଣମତ୍ତଂ ବୋଧେତି, ୱିଜାନନପଦଂ ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟଗହଣଂ। ପଜାନନପଦଂ ପନ ତତୋପି ୱିସିଟ୍ଠତରଂ ପକାରତୋ ଅୱବୋଧଂ ବୋଧେତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱାତି ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣମତ୍ତମେୱ । ଅୱଧାରଣେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେହି ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଗୁଣଭାୱେ ସତି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନପି ୱିପସ୍ସନା ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତୀ’’ତି । ପଟିୱେଧନ୍ତି ଚ ଉପଲଦ୍ଧିମେୱ ୱଦତି, ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ । ତେନାହ ‘‘ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି । ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱାତି ଉସ୍ସକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱମ୍ପି ପାପେତି ଅସମ୍ମୋହସଭାୱତ୍ତା । ୟଥା ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧକାଲେ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଞ୍ଞାଣଅନୁରୂପୱସେନେୱ ପୱତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱିଜାନନୱସେନ ୱାୟଂ ଅନୁରୂପୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ହେରଞ୍ଞିକାଦିଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ହିରଞ୍ଞଂ ୱୁଚ୍ଚତି କହାପଣଂ, ହିରଞ୍ଞଜାନନେ ନିୟୁତ୍ତୋ ହେରଞ୍ଞିକୋ। ଲୋକୱୋହାରେ ଅଜାତା ଅସଞ୍ଜାତା ବୁଦ୍ଧି ଏତସ୍ସାତି ଅଜାତବୁଦ୍ଧି, ବାଲଦାରକୋ । ୱୋହାରକୁସଲୋ ଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ଗାମିକପୁରିସୋ। ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାରହତ୍ତା ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ। ତମ୍ବକଂସମୟତ୍ତା କୂଟୋ। ମହାସାରତ୍ତା ଛେକୋ। ଅଡ୍ଢସାରତ୍ତା କରଟୋ। ନିହୀନସାରତ୍ତା ସଣ୍ହୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ହେରଞ୍ଞିକୋ କହାପଣଂ ଚିତ୍ତାଦିଭାୱତୋ ଉଦ୍ଧଂ କୂଟାଦିଭାୱଂ ରୂପଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋପି ଜାନନ୍ତୋ ଅନେକାକାରତୋ ଜାନାତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଆରମ୍ମଣଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତମାନୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୟଥାୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଜାନାତି ।

ଏୱଂ ସ୍ୱାୟଂ ନେସଂ ଜାନନେ ୱିସେସୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ୱିସୟୋତି ଇଦଂ ୱିସେସଂ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ କଥିତତ୍ତା ‘‘ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗା ଚ ୟଦି ଅଧିଗତା, ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ‘‘ଏକଦେସମତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ପବ୍ବମାରଦ୍ଧଂ, ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ଲକ୍ଖଣାନି ତସ୍ସ ପରିହାରଭାୱେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିଦେସନାୟ ତୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଇଦମେୱ ପଧାନଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ, ଇଦଂ ଅପ୍ପଧାନଭାୱେନାତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପଚିନାତୀତି ଅପଚୟଗାମିଧମ୍ମେ ନିୱତ୍ତେତି ଏକଂସତୋ ଅପଚୟଗାମିପଟିପଦାୟ ପରିପୂରଣତୋ । ତେନାହ ‘‘ନୋ ଆଚିନାତୀ’’ତିଆଦି । ୱଟ୍ଟଂ ୱିନାସେତୀତି ୱିଧମତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି । ନେୱ ଚିନାତୀତି ନ ୱଡ୍ଢେତି । ତଦେୱାତି ତଂ ୱଟ୍ଟଂ ଏୱ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଛଡ୍ଡେତି । ୱିକିରତୀତି ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ୱିଧୂପେତୀତି ୱଟ୍ଟତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଗତଧୂମଂ ୱିଗତସନ୍ତାପଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାପେତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତିଆଦି ଅନାଗାମିଫଲେ ଠିତସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମାୟ ଦେସନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଠିତଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅନାଗତଭାୱଦସ୍ସନଂୟେୱ, ସବ୍ବା ଚାୟଂ ହେଟ୍ଠିମା ଦେସନା ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାକଥା, ସହପଠମମଗ୍ଗା ୱା ସହୱିଜ୍ଜୂପମଧମ୍ମା ୱା ୱିପସ୍ସନାକଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ନମସ୍ସନ୍ତିୟେୱ ମହତା ଗାରୱବହୁମାନେନ । ତେନାହ ‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥେରଂ ୱିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଥେରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି କେସୋରୋପନତ୍ଥଂ ଖୁରଧାରାୟ ଅଗ୍ଗେ ସୀସେ ଠପିତେ ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନମୁଖେନ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା । ବ୍ରହ୍ମୱିମାନାତି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ନିୱାସଭୂତା ୱିମାନା ।

ଖଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ଅପକରୀୟତି ଏତେନାତି ଅପକରଣଂ, ପଦଂ । ଅପକରଣଂ ପକରଣଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତେନାହ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କାରଣେ’’ତି । ନୀହରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଚାରଭାୱତୋ ଅପନେତ୍ୱା । ତଥାକରଣଞ୍ଚ ଏୱମେତେ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅପ୍ପଟିରୂପଂ ଅକତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଲଦ୍ଧବଲାତି ଲଦ୍ଧଞାଣବଲା ।

ଏକଦ୍ୱୀହିକାୟାତି ଏକେକସ୍ସ ଚେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଈହିକା ଗତି ଉପସଙ୍କମନା ଏକଦ୍ୱୀହିକା । ତେନାହ ‘‘ଏକେକୋ ଚେୱ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସମୁଦିତାନଂ ନାମ କିରିୟା ତାଦିସୀପି ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେଳିମ୍ପି କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ପରିକପ୍ପନୱସେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂପି ଏୱଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେ ସୀଦନ୍ତରଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ନାମ । ତତ୍ଥ କିର ୱାତୋ ନ ୱାୟତି, ପତିତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚିପି ସୀଦନ୍ତରନଦିୟଂ ୱିଲୀୟନ୍ତା ସୀଦନ୍ତେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ୟୁଗନ୍ଧରାଦୟୋପି ସୀଦପବ୍ବତା ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଦନ୍ତରେ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୱିୟା’’ତି । ଆହାରହେତୂତି ଆମିସହେତୁ ସପ୍ପିତେଲାଦିନିମିତ୍ତଂ, ତେସଂ ପଣାମନା ।

ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ନିହୀନଂ । ତେନାହ ‘‘ଲାମକ’’ନ୍ତି, ଲାମକନ୍ତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ –

‘‘ମିଗାନଂ କୋଟ୍ଠୁକୋ ଅନ୍ତୋ, ପକ୍ଖୀନଂ ପନ ୱାୟସୋ ।

ଏରଣ୍ଡୋ ଅନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖାନଂ, ତୟୋ ଅନ୍ତା ସମାଗତା’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୩.୧୩୫) ୱିୟ । ଉଲତୀତି ଅଭିଚରତି । ଅଭିସପନ୍ତି ଏତେନାତି ଅଭିସାପୋ। ଅଭିସାପୱତ୍ଥୁ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ। ଅତ୍ଥୋ ଫଲଂ ୱସୋ ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସଂ, କାରଣଂ, ତମ୍ପି ତେସୁ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୱସିକା।

ଅନ୍ତୋ ହଦୟସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ସୋକୱତ୍ଥୂହି ।

ଅଭିଜ୍ଝାୟିତାତି ଅଭିଜ୍ଝାୟନସୀଲୋ । ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚେୱ ବହୁଲଭାୱେନ ଚ ବହୁଲରାଗୋ । ପୂତିଭାୱେନାତି କୁଥିତଭାୱେନ । ବ୍ୟାପାଦୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଚିତ୍ତଂ ଅପଗନ୍ଧଂ କରୋତି, ନ ସୁଚିମନୁଞ୍ଞଭାୱଂ । ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକୋ ୱିୟାତି ଇଦଂ ଭତ୍ତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସରଣେନ କାକସ୍ସ ନଟ୍ଠସତିତା ପଞ୍ଞାୟତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତତାୟ । ଅସଣ୍ଠିତୋତି ଅସଣ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ । କଟ୍ଠତ୍ଥନ୍ତି କଟ୍ଠେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ।

ପାପୱିତକ୍କେହି କତୋ, ତସ୍ମା ତେ ଅନୱସେସତୋ ପହାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ। ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ଇତରୋ ମିସ୍ସକୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏୱାତି ଏକେକମିସ୍ସକତାୱସେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ପୋରାଣା । ଉପରି ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନାୟ ଅନିମିତ୍ତସମାଧିୟେୱ ଦୀପିତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦ’’ନ୍ତି । ନିଦ୍ଦୋସୋତି ୱୀତରାଗାଦିନା ନିଦ୍ଦୋସୋ ।

ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପାଲିଲେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧.ପରିୟାଦିଣ୍ଣରୂପଚିତ୍ତାତି ରାଗାଦୀହି ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଖେପେତ୍ୱା ଗହିତଚିତ୍ତା ।

ଭଗୱତୋ ଚାରୋ ୱିଦିତୋ ପରିଚୟୱସେନ । ସତ୍ଥା ପରିଭୋଗଂ କରୋତି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତିମୋକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ୱିନା ।

ନାଗେନାତି ବୁଦ୍ଧନାଗେନ ଅଙ୍କୁସରହିତେନ । ତତୋ ଏୱ ଉଜୁଭୂତେନ ଚିତ୍ତେନ । ଈସାଦନ୍ତସ୍ସ ନଙ୍ଗଲସଦିସଦନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ସମେତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୟଦେକୋ ରମତୀ ୱନେ’’ତି । ଏତେନ କାୟୱିୱେକେନ ରତିସାମଞ୍ଞଂ ୱଦତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟାତି ପକତିୟା ସୟମେୱ ।

ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ଇଧ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାନନ୍ତରମେୱାତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତଫଲ’’ନ୍ତି । ୱିଚୟୋ ଦେସନାପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଚ ଅନେକଧା ପୱତ୍ତା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଚୟସୋ’’ତି, ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତମାନାପି ୱିଚୟୋ ଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିଚୟେନା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସାସନଧମ୍ମୋତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିପରିଦୀପନୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା, ଏୱଂ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଦେସିତେ ମୟା ଧମ୍ମେ କତମସ୍ସ ଜାନନସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀତି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ କଙ୍ଖା ହୋତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସମନୁପସ୍ସନା ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା । ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାରୋତି ଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ । ତତୋ ଏୱ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋଜୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି । ତତୋ ତଣ୍ହାତୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଜାତୋତି ଚତୂସୁ ଏସ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାରୋ ଦିଟ୍ଠୂପନିସ୍ସୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଜାୟତି । ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ସଳାୟତନନାମରୂପୱିଞ୍ଞାଣାନି ସଙ୍ଖାରପକ୍ଖିକାନେୱ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ଏତ୍ତକେ ଠାନେତି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେ ଠାନେ । ଗହିତଗହିତଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ସୋ ଅତ୍ତା, ସୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ, ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ତଥା ତଥା ଗହିତଦିଟ୍ଠିଂ । ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋପି ସଙ୍ଖାରୋ ଅନିଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିଦେସନାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେନ୍ତୋ ଆଗତୋ। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱାସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିୱିୱେଚନତୋ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତତା ୱେଦିତବ୍ବା, ତେୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତପାପନେନ ଦେସନାୱିଲାସୋ । ତତୋଜୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତତଣ୍ହାତୋ ଜାତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରୋ । ୟଦି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ତତୋ ତଣ୍ହାତୋ ଜାତୋତି ତତୋଜୋ ସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଇଦମୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତ…ପେ॰… ଜାୟତୀ’’ତି ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ନ ହି ତଣ୍ହାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି । ୟଦି ଅସତି ସହଜାତକୋଟିୟା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ଦିଟ୍ଠିୟାପୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟାପି । ତେନାହ ‘‘ଚତୂସୁ ହୀ’’ତିଆଦି । ୱୀସତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଞ୍ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପିତାତି ଆହ ‘‘ତେୱୀସତିୟା ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି ।

ପାଲିଲେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ଦିସ୍ସତି ଅପଦିସ୍ସତୀତି ଦେସୋ, କାରଣଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଞାପକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଞ୍ହି ସୋ ଜାନିତୁକାମୋ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱଂ, ପଠମଂ ପନ ସରୂପଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ୱିସେସୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ପଠମଂ ‘‘ଇମେ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛଂ କରୋତି, ଇଧାପି ଚ ସୋ ୱିସେସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛତି ତେସଂ ହେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତଣ୍ହାଛନ୍ଦମୂଲକା ପଭୱତ୍ତା । ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହୁପାଦାନସ୍ସ ଗହଣଂ ଇତରସ୍ସ ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ ତଦୱିନାଭାୱତୋତି ଛନ୍ଦରାଗୋ ଏୱ ଉଦ୍ଧଟୋ । ଇଦନ୍ତି ତପ୍ପଞ୍ହପଟିକ୍ଖିପନଂ । ୟଦିପି ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନେହି ଅସହଜାତାପି ହୋନ୍ତି ଉପାଦାନସ୍ସ ଅନାରମ୍ମଣଭୂତାପି, ଉପାଦାନଂ ପନ ତେହି ସହଜାତମେୱ, ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଅସହଜାତଂ ଅନାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଉପାଦାନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ । ‘‘ଏୱଂରୂପୋ ସିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂପୱତ୍ତସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ‘‘ଏୱଂୱେଦନୋ ସିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନତସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ରୂପୱେଦନାରମ୍ମଣାନଂ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ଥେୱ ଛନ୍ଦରାଗୱେମତ୍ତତା। ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପହାନାଦିୱସେନ ଛନ୍ଦରାଗପଟିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା, ‘‘ଅନୁସନ୍ଧି ନ ଘଟିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନ ଘଟିୟତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତଥାପି ସାନୁସନ୍ଧିକାୱ ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଏୱ ସାନୁସନ୍ଧିକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ। ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ସାନୁସନ୍ଧିକାନେୱ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖଜ୍ଜନୀୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଥେରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩.ପଟିଚ୍ଚାତି ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଏସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ, ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନଗ୍ଗାହୋ ଚ ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାପି ତଥାପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତା ତଥାପୱତ୍ତି ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ମୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚତ୍ତୟଂ ହୋତୀ’’ତି । ଦହରସଦ୍ଦୋ ବାଲଦାରକେପି ପୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୁୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁୱାପି ଏକୋ ଅମଣ୍ଡନସୀଲୋତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ମୁଖନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସ୍ସ ସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତନ୍ତି ଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ଓଲୋକୟତୋ । ପରମ୍ମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି ୟଦି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭିମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ, ମୁଖନିମିତ୍ତମ୍ପି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭିମୁଖମେୱ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିପି ପରସ୍ସ ସଦିସସ୍ସ ମୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥାପି କାଚି ଅସଦିସତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଣ୍ଣାଦୀହି ଅସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟା’’ତି । ନିଭାସରୂପନ୍ତି ପଟିଭାସରୂପଂ । ନିଭାସରୂପଂ ତାୱ କଂସାଦିମୟେ ପଭସ୍ସରେ ମଣ୍ଡଲେ ପଞ୍ଞାୟତୁ, ଉଦକେ ପନ କଥନ୍ତି ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ‘‘ମହାଭୂତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ତତ୍ଥାପି ୟଥାଲଦ୍ଧପଭସ୍ସରଭାୱେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମଣ୍ଡନଜାତିକୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଆଦାସତଲାଦୟୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଗହଣଂ, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ଦିସ୍ସମାନରୂପାଦି ୱିୟ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ସତି ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ‘‘ପରୋସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ଗାହୱିସେସା । ଅଭିସମେତୋତି ଅଭିସମିତୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।

ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪. ମଧୁରକଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ ୱିଭାରନ୍ତି ଆହ – ‘‘ମଧୁରକଜାତୋ ୱିୟାତି ସଞ୍ଜାତଗରୁଭାୱୋ ୱିୟା’’ତି । ଗରୁଭାୱେ ସତି ଲହୁତା ଅନୋକାସାୱ, ତଥା ମୁଦୁତା କମ୍ମଞ୍ଞତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକମ୍ମଞ୍ଞୋ’’ତି । ‘‘କାୟେ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ପକ୍ଖାୟନ୍ତୀତି ପକାସା ହୁତ୍ୱା ନ ଖାୟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ପାକଟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି । ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ମହାୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଚ ୱିମତି । ନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପରିପକ୍କକୁସଲମୂଲତ୍ତା ।

କାମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ନିନ୍ନଂ ପଲ୍ଲଲଂ କାମାନଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଆଭତଂ, ତଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୟମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫. ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ୟଥା । ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନାମ ଜାତଂ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ।

କୁପିତେତି ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତରୋଗେନ କୁପିତେ । ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ୱିୟ ଥେରସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ଏୱଂ ଖ୍ୱାହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଚ୍ଛୟେନ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ।

ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ନାମ ୟେନ ୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଗାହଂ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟାୱ ୟାଥାୱତୋ ପୱେଦନଂ । ଥେରସ୍ସ ଅନୁୟୋଗେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆୱୁସୋ ୟମକା’’ତିଆଦିନା ଥେରେନ କଥିତପୁଚ୍ଛାୟ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ସଚେ ତଂ ଆୱୁସୋତି ଇଦନ୍ତି ‘‘ସଚେ ତଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ । ଏତନ୍ତି ୟମକତ୍ଥେରଂ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ୱତ୍ତବ୍ବାକାରେନ ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି ।

ଏତସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ଇଦାନିୟେୱ ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନାୱସାନେ ତୟା ଅଧିଗତସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ। ଚତୂହି ୟୋଗେହୀତି ଅତ୍ତତୋ ପିୟତୋ ଉଦାସିନତୋ ୱେରିତୋତି ଚତୂହିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନଅନତ୍ଥୟୋଗେହି ।

ଉପେତୀତି ତଣ୍ହୁପୟଦିଟ୍ଠୁପୟେହି ଉପାଦିୟତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁଂ ପପ୍ପୋତି । ଉପାଦିୟତୀତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଧିତିଟ୍ଠତୀତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ତିଟ୍ଠତି । କିନ୍ତି ? ‘‘ଅତ୍ତା ମେ’’ତି । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମେ ଏତେତି ଏତେ ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଞତ୍ୱା । ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଖନ୍ଧେ ୟୋଜେତ୍ୱା ।

ୟମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନୁରାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬.ତସ୍ସେୱ ୱିହାରସ୍ସାତି ମହାୱନେ ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭଗୱା ୱିହରତି, ତସ୍ସେୱ ୱିହାରସ୍ସ । ଇମେତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଥେରୋ ଠପନୀୟଂ ପଞ୍ହଂ ଠପନୀୟଭାୱେନ ନ ଠପେସି, ତସ୍ମା । ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା…ପେ॰… ଏତଦୱୋଚୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକଦେସେନ ସାସନସମୟଂ ଜାନନ୍ତା’’ତି ।

ଗହିତମେୱ ହୋତି ତତୋ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ମୂଲତ୍ତା’’ତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞପେମି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ନିରୋଧ’’ନ୍ତି ଏୱଂ । ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ଖନ୍ଧାନଂ ସମନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଂ, ‘‘ଏୱଂ ପସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତମେୱ ।

ଅନୁରାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ୱକ୍କଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭.ନଗରମଜ୍ଝେ ମହାଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ନଗରମଜ୍ଝେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ ମହନ୍ତୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସମନ୍ତତୋ ଅଧୋସୀତି ସବ୍ବଭାଗେନ ପରିପ୍ଫନ୍ଦି । ଇରିୟାପଥଂ ୟାପେତୁନ୍ତି ସୟନନିସଜ୍ଜାଦିଭେଦଂ ଇରିୟାପଥଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ । ନିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଓସକ୍କନ୍ତି, ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ସତ୍ଥୁ ଗୁଣସରୀରଂ ନାମ ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିଗମମୂଲନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୱୱିଧୋ ହି…ପେ॰… କାୟୋ ନାମା’’ତି, ୟଥା ସତ୍ତାନଂ କାୟୋ ପଟିସନ୍ଧିମୂଲକୋ ।

କାଳସିଲାୟଂ କତୱିହାରୋ କାଳସିଲାୱିହାରୋ । ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମାୟ । ଦେୱତାତି ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱତା । ଅଲାମକଂ ନାମ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟାୟ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଥେରୋ କିରା’’ତିଆଦି। ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଞାଣାନୀତି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ସଭାୱତୋ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମତା । ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ତଂତଂମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏୱ । ଏକଂ ଦ୍ୱେତି ୱଚନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଧୂମାୟନଭାୱୋ ଧୂମାକାରତା, ତଥା ତିମିରାୟନଭାୱୋ।

ୱକ୍କଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅସ୍ସଜିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮.ପସ୍ସମ୍ଭିତ୍ୱାତି ନିରୋଧେତ୍ୱା । ନୋ ଚ ସ୍ୱାହନ୍ତି ନୋ ଚ ସୁ ଅହଂ । ପରିହାୟି କୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତା । ଏତନ୍ତି ସମାଧିମତ୍ତସାରଂ, ସୀଲମତ୍ତେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । କଥଂ ହୋତୀତି କଥଂ ଅଭିନନ୍ଦନା ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱାତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ସୁଖଂ ପତ୍ଥେତି ‘‘ଏୱଂ ମେ ଦୁକ୍ଖପରିଳାହୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ୟଦଗ୍ଗେନାତି ୟେନ ଭାଗେନ । ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ଥେତିୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ସୁଖୱିପରିଣାମେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସୁଖୱିପରିୱତ୍ତେ ସୁଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମ ।

ଅସ୍ସଜିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଖେମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯.ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଜାତ’’ନ୍ତି । ତଣ୍ହାମାନୋ ଅଧିଗତୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା, ନୋ ଦିଟ୍ଠିମାନୋ ଅଧିଗତୋ, ତଥା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାପି । ଅନାଗାମୀ କିର ଖେମକତ୍ଥେରୋ, ‘‘ସକଦାଗାମୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ସନ୍ଧାୱନିକାୟାତି ସଞ୍ଚରଣେନ । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗମନାଗମନେନା’’ତି । ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗମନାଗମନେନାତି ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗମନେନ ଚ ଆଗମନେନ ଚ । ତେନାହ – ‘‘ତଂ ଦିୱସଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଆହିଣ୍ଡୀ’’ତି । ଞତ୍ୱାତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା । ଥେରୋତି ଖେମକତ୍ଥେରୋ ।

ରୂପମେୱ ଅସ୍ମୀତି ୱଦତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମେୱ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ୱଦତି । ଅଧିଗତୋ ତଣ୍ହାମାନୋ ।

ଅଣୁସହଗତୋତି ଅଣୁଭାୱଂ ଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖୁମୋ’’ତି । ତୟୋ ଖାରା ୱିୟ ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ଚିତ୍ତସଂକିଲେସସ୍ସ ୱିସୋଧନତୋ । ସୀଲଗନ୍ଧାଦୀହି ଗୁଣଗନ୍ଧେହି ।

କଥେତୁନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସୱସେନ କଥେତୁଂ । ପକାସେତୁନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ । ଜାନାପେତୁନ୍ତି କାରଣୱସେନ ଜାନାପେତୁଂ । ପତିଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି କଥାପେତୁଂ । ୱିୱଟଂ କାତୁନ୍ତି ଉଦାହରଣଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ପାକଟଂ କାତୁଂ। ସୁୱିଭତ୍ତଂ କାତୁନ୍ତି ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ସୁଟ୍ଠୁ, ୱିଭତ୍ତଂ କାତୁଂ । ଉତ୍ତାନକଂ କାତୁନ୍ତି ଉପନୟନିଗମେହି ତମତ୍ଥଂ ୱିଭୂତଂ କାତୁଂ । ଅଞ୍ଞେନ ନୀହାରେନାତି ୱିପସ୍ସନାୱିମୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତାଭିନୀହାରେନ ।

ଖେମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦.ମକ୍ଖୀତି ଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣେନ ମକ୍ଖେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଳାସୀତି ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣେନ ପଳାସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏତଂ ଅୱୋଚାତି ‘‘ଓୱଦନ୍ତୁ ମଂ…ପେ॰… ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଅୱୋଚ ।

ଥେରନ୍ତି ଛନ୍ନତ୍ଥେରଂ । ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗହଣେନ କଞ୍ଚି ଉପାରମ୍ଭମ୍ପି କରେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ କିର ନେସଂ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦି । ନିଦ୍ଦୋସମେୱସ୍ସ କତ୍ୱାତି ଆଦିତୋ ଅନୁରୂପତ୍ତମେୱ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସାମାତି ।

ପରିତସ୍ସନା ଉପାଦାନନ୍ତି ଭୟପରିତସ୍ସନା ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଅନତ୍ତନି ସତି ଅନତ୍ତକତାନି କମ୍ମାନି କମତ୍ତାନଂ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭୟପରିତସ୍ସନା ଚେୱ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଟିନିୱତ୍ତତୀତି ୟଥାରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାତୋ ପଟିନିୱତ୍ତତି, ନାସକ୍ଖୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନେତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସୀତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦତି ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦିନା । ଏୱନ୍ତି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ନ ହୋତି । ତାୱତିକା ୱିସ୍ସତ୍ଥୀତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୱିସ୍ସାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ କଚ୍ଚାନସତ୍ଥଂ ଅଦ୍ଦସାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋ, କଚ୍ଚାନ, ଲୋକୋ’’ତିଆଦି ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନା। ‘‘ଏତେ ତେ, କଚ୍ଚାନ, ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମା’’ତିଆଦି ବୁଦ୍ଧବଲଦୀପନା।

ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ରାହୁଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୧-୯୨.ଏତାନି ସୁତ୍ତାନି । ଇଧାଗତାନୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ଆନୀତାନି ସଙ୍ଗୀତିକାରେହୀତି ।

ରାହୁଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଥେରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁପ୍ଫୱଗ୍ଗୋ

୧. ନଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩.ପବ୍ବତେୟ୍ୟାତି ପବ୍ବତତୋ ଆଗତା । ତତୋ ଏୱ ଓହାରିନୀ। ତେନସ୍ସା ଚଣ୍ଡସୋତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୂରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦୂରଙ୍ଗମା। ତେନସ୍ସା ମହୋଘତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସୋତେତି ୱଟ୍ଟସୋତେ । ଚତୂହି ଗାହେହୀତି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେହି ଚତୂହି ଗାହେହି । ପଲୁଜ୍ଜନତ୍ତାତି ଛିନ୍ନତ୍ତା । ସୋକାଦିବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତୀତି ସୋକାଦିଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି ।

ନଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୁପ୍ଫସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪.ୱିୱଦତୀତି ୱିୱାଦଂ କରୋତି । ୱଦନ୍ତୋତି ଅୟଥାସଭାୱେନ ୱଦନ୍ତୋ । ୱିୱଦତି ଧମ୍ମତାୟ ୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱଦତି । ଲୋକଧମ୍ମୋତି ଲୁଜ୍ଜନସଭାୱଧମ୍ମୋ । କୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତଂ ହୀ’’ତିଆଦି । କଥଂ କରୋମୀତି କେନ ପକାରେନାହଂ ବାଲଂ ଅଜାନନ୍ତଂ କରୋମି । ତେନାହ ‘‘ମୟ୍ହଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ତଥା ଚାହ ‘‘ଅକ୍ଖାତୋ ୱୋ ମୟା ମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୫) । ‘‘ତୟୋ ଲୋକା କଥିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ପୁପ୍ଫସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. କେନଚି କାରଣେନ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୟୁଜ୍ଝା ନାମ । ନିୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେତି ଉଦକପ୍ପୱାହସ୍ସ ନିୱତ୍ତିତଟ୍ଠାନେ ।

ଅନୁସୋତାଗମନେତି ଅନୁସୋତଂ ଆଗମନହେତୁ, ‘‘ଅନୁସୋତାଗମନେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୱଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତାନଂ ଫେଣପିଣ୍ଡାନଂ ସଂସଗ୍ଗେନ ପକାରତୋ ୱୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ୱା । ଆୱହେୟ୍ୟାତି ଆନେତ୍ୱା ୱହେୟ୍ୟ । କାରଣେନ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଞାଣେନ ୱୀମଂସେୟ୍ୟ । ‘‘ସାରୋ ନାମ କିଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟେୱା’’ତି ଆହ । ତେନ ରୂପମ୍ପି ନିସ୍ସାରତାୟ ଭିଜ୍ଜତେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ହି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅସାରତାସିଦ୍ଧି, ଏୱଂ ଅସାରତାୟପି ଅନିଚ୍ଚତାସିଦ୍ଧୀତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଏୱ ନିଚ୍ଚସାରଂ ଥିରଭାୱସାରଂ ଧୁୱସାରଂ ସାମୀନିୱାସୀକାରକଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ପୱତ୍ତନମ୍ପେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ରୂପମ୍ପି…ପେ॰… ନିସ୍ସାରମେୱା’’ତି । ସୋତି ଫେଣପିଣ୍ଡୋ । ଗହିତୋପି ଉପାୟେନ ତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି ଅନରହତ୍ତା । ଅନେକସନ୍ଧିଘଟିତୋ ତଥା ତଥା ଘଟିତୋ ହୁତ୍ୱା ।

ବ୍ୟାମମତ୍ତମ୍ପି ଏତରହି ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସେନ । ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି ତରଙ୍ଗବ୍ଭାହତଂ ହୁତ୍ୱା ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ହି ପତିତେ । ଉଦକତଲନ୍ତି ଉଦକପିଟ୍ଠିଂ । ଅଞ୍ଞତୋ ପତନ୍ତଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ । ଉଦକଜଲ୍ଲନ୍ତି ସନ୍ତାନକଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ଉଦକମଲଂ । ତଞ୍ହି ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ତତୋ ଉଦକଂ ପୁଟଂ କରୋତି, ତସ୍ମିଂ ପୁଟେ ପୁବ୍ବୁଳସମଞ୍ଞା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ । କିଲେସଜଲ୍ଲନ୍ତି ପୁରିମସିଦ୍ଧଂ, ପଟିଲବ୍ଭମାନଂ ୱା କିଲେସମଲଂ । ଫସ୍ସସଙ୍ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ଫସ୍ସସମୋଧାନଂ । ପୁବ୍ବୁଳସଦିସା ମୁହୁତ୍ତରମଣୀୟତାୟ । ୟସ୍ମା ଘମ୍ମକାଲେ ସୂରିୟାତପସନ୍ତାପାଭିନିବ୍ବତ୍ତରସ୍ମିଜାଲନିପାତେ ତାଦିସେ ଭୂମିପଦେସେ ଇତୋ ଚିତୋ ସମୁଗ୍ଗତୱାତୱେଗସମୁଦ୍ଧଟୱିରୁଳ୍ହସଙ୍ଖାତେସୁ ପରିବ୍ଭମନ୍ତେସୁ ଅଣୁପରମାଣୁତଜ୍ଜାରିପ୍ପକାରେସୁ ଭୂତସଙ୍ଘାତେସୁ ମରୀଚିସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ସାରୱିରହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାପି ଅସାରକଟ୍ଠେନ ମରୀଚିସଦିସା’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉଦକାକାରେନ ଖାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗହେତ୍ୱା ପିୱିତୁଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନୀଲାଦିଅନୁଭୱନତ୍ଥାୟାତି ନୀଲାଦିଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଭୱନତ୍ଥାୟ । ଫନ୍ଦତୀତି ଫନ୍ଦନାକାରପ୍ପତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ନୀଲକ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସତୋ ହି ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ତତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋତି । ୱିପ୍ପଲମ୍ଭନେନାତି ୱିପ୍ପକାରୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଲମ୍ଭନେନ । ୱିପ୍ପକାରୱସେନ ହି ଏତଂ ଲମ୍ଭନଂ, ୟଦିଦଂ ଅନୁଦକମେୱ ଉଦକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ଅନଗରମେୱ ନଗରଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଧବ୍ବନାଟକାଦିଦସ୍ସନଂ ।

କୁକ୍କୁକଂ ୱୁଚ୍ଚତି କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସବ୍ବପତ୍ତୱଟ୍ଟୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦଣ୍ଡକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅକୁକ୍କୁକଜାତନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ଅସଞ୍ଜାତଘନଦଣ୍ଡକ’’ନ୍ତି । ନ ତଥା ହୋତୀତି ୟଦତ୍ଥାୟ ଉପନୀତଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ନ ହୋତି । ନାନାଲକ୍ଖଣୋତି ନାନାସଭାୱୋ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋୱାତି ଏକୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅସ୍ସାତି ପୁରିସସ୍ସ । ଅପଗତପଟଲପିଳକନ୍ତି ଅପଗତପଟଲଦୋସଞ୍ଚେୱ ଅପଗତପିଳକଦୋସଞ୍ଚ । ଅସାରଭାୱଦସ୍ସନସମତ୍ଥନ୍ତି ଅସାରସ୍ସ ଅସାରଭାୱଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ । ଇତ୍ତରାତି ପରିତ୍ତକାଲା, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକା । ତେନାହ ‘‘ଲହୁପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ଅଞ୍ଞଦେୱ ଚ ଆଗମନକାଲେ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ଓଳାରିକୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ମାୟାୟ ଦସ୍ସିତଂ ରୂପଂ ମାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ କପାଲିଟ୍ଠକପାସାଣୱାଲିକାଦିଂ । ୱଞ୍ଚେତୀତି ଅସୁୱଣ୍ଣମେୱ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି, ଅମୁତ୍ତମେୱ ମୁତ୍ତାତିଆଦିନା ୱଞ୍ଚେତି । ନନୁ ଚ ସଞ୍ଞାପି ମରୀଚି ୱିୟ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି ୱଞ୍ଚେତି, ଇଦମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମାୟା ୱିୟ ୱଞ୍ଚେତୀତି କୋ ଇମେସଂ ୱିସେସୋତି ? ୱଚନତ୍ଥୋ ନେସଂ ସାଧାରଣୋ । ତଥାପି ସଞ୍ଞା ଅନୁଦକଂୟେୱ ଉଦକଂ କତ୍ୱା ଗାହାପେନ୍ତୀ, ଅପୁରିସଞ୍ଞେୱ ପୁରିସଂ କତ୍ୱା ଗାହାପେନ୍ତୀ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭନୱସେନ ଅପ୍ପୱିସୟା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତଂସଭାୱଂ ତଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ମାୟା ୱିୟ ମହାୱିସୟା । ତେନାହ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱା’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପୀତି ଅତିୱିୟ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନପି ମାୟାସଦିସନ୍ତି ।

ଦେସିତାତି ଏୱଂ ଦେସିତା ଫେଣପିଣ୍ଡାଦିଉପମାହି ।

ଭୂରି ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ସଣ୍ହଟ୍ଠେନ ୱିପୁଲଟ୍ଠେନ ଚ ଭୂରିସଦିସପଞ୍ଞତାୟ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ। ତେନାହ ‘‘ସଣ୍ହପଞ୍ଞେନ ଚେୱା’’ତିଆଦି । କିମିଗଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନେକଗିଜ୍ଝାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୱେଣୀତି ଧମ୍ମପବନ୍ଧୋ । ବାଲଲାପିନୀ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତିଆଦିନା । ସେସଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତ୍ତା, ୱତ୍ଥୁରୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ନ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ । ୱଧଭାୱତୋତି ୱଧସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ସରଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ ।

ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୬. ଗୋମୟପିଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୬-୯୮. ସସ୍ସତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ୟାୱ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତୀତି ସସ୍ସତିୟୋ, ସିନେରୁଆଦୟୋ । ତାହି ସମଂ ସମକାଲଂ । ଅନେନାତି ଭଗୱତା । ନୟିଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଇଦନ୍ତି ନିପାତପଦଂ । ତଂ ପନ ୟେନ ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତି, ତଂ ତିଲିଙ୍ଗୋୱ ହୋତୀତି ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋତି ୱିନିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତୋ ।

ରାଜଧାନୀତି ରଞ୍ଞୋ ନିୱାସନଗରଂ । ସୁତ୍ତମୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୱଣ୍ଣୱଟ୍ଟିକାମୟଂ ।

ଗୋମୟପିଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯.ୟଂ ମହାସମୁଦ୍ଦୋତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ସମୟସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି । ସୋ ଚ ସମୟୋ ଅୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚମେ ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ’’ତି ଆହ । ପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ୱଦାମି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ ଅନଧିଗତତ୍ତା । ସୁନଖୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ବାଲୋ ଅସୱସଭାୱତୋ । ଗଦ୍ଦୁଲୋ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧୋ । ସକ୍କାୟୋ ତସ୍ସ ଅସୱସଭାୱତୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସକ୍କାୟାନୁପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ‘‘ସନ୍ତାନେ ସତ୍ତୱୋହାରୋ’’ତି ତଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଭେଦେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁତିୟଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦.ଦିଟ୍ଠିଗଦ୍ଦୁଲନିସ୍ସିତାୟାତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗଦ୍ଦୁଲନିସ୍ସିତାୟ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତତି ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଚିତ୍ତସଂକିଲେସେନେୱାତି ଦସୱିଧକିଲେସୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱେନ । ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋଦାନତ୍ତା ୱୋଦାୟନ୍ତି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି।

ୱିଚରଣଚିତ୍ତନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରଣୱସେନ ୱିଚରଣଚିତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାନାମାତି ଏୱଂନାମକା । ବ୍ରାହ୍ମଣପାସଣ୍ଡିକାତି ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା, ଛନ୍ନୱୁତିୟା ପାସଣ୍ଡେସୁ ତଂ ସଙ୍ଖାସଞ୍ଞିତଂ ପାସଣ୍ଡଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିଚରଣକା । ପଟକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ଦୁସ୍ସାପଣକଂ । ଦସ୍ସେନ୍ତାତି ୟଥାଗତିକମ୍ମୱିପାକଚିତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା। ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ପଟକୋଟ୍ଠକଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି । ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କତତ୍ତାତି ‘‘ଇମସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଏୱଂ ହତ୍ଥପାଦା, ଏୱଂ ମୁଖଂ ଲିଖିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଆକାରୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣାନି, ଏୱଂ କିରିୟାୱିସେସା, ଏୱଂ କିରିୟାୱିଭାଗଂ, ସତ୍ତୱିସେସାନଂ ୱିଭାଗଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଉବ୍ବତ୍ତନଖିପନପୱତ୍ତନାଦିପୟୋଜନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବମେତଂ ତଥା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କତତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ମନସା ଚିନ୍ତିତଂ ନାମ । ଉପାୟପରିୟେସନଚିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ହତ୍ଥପାଦା ଏୱଂ ଲିଖିତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଉପାୟସ୍ସ ଚେୱ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୂମିପରିକମ୍ମୱଣ୍ଣଧାତୁସମ୍ମାୟୋଜନୁପାୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ତତୋପି ଚିତ୍ତତରନ୍ତି ତତୋ ଚିତ୍ତକମ୍ମତୋପି ଚିତ୍ତତରଂ ଚିତ୍ତକାରେନ ଚିନ୍ତିତପ୍ପକାରାନଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମେ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ । କମ୍ମଚିତ୍ତେନାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେନ । କମ୍ମଚିତ୍ତେନାତି ୱା କମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତଭାୱେନ । ସୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭାୱୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ଜାୟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀଟୀକାୟଂ ୱିଭାୱିତୋ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତାତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତରୂପୱିସେସା । ୟୋନିଂ ଉପନେତୀତି ତଂ ତଂ ଅଣ୍ଡଜାଦିଭେଦଂ ୟୋନିୱିସେସଂ ପାପେତି ୱଣ୍ଣୱିସେସୋ ୱିୟ ଫଲିକମଣିକଂ । ନ ହି ୱିସେସା ହିତୱିଚିତ୍ତସାମତ୍ଥିୟକମ୍ମଂ ୟୋନିଂ ଉପନେତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟୋନିମୂଲକୋ ତେସଂ ଚିତ୍ତଭାୱୋତି ୟଂ ୟଂ ୟୋନିଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତେ ଉପନେତି, ତଂତଂୟୋନିମୂଲକୋ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୋନିଉପଗତା’’ତିଆଦି । ସଦିସଚିତ୍ତାୱ ସଦିସଚିତ୍ତଭାୱା ଏୱ । ଇତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ନିଗମନଂ ।

ତିରଚ୍ଛାନଗତଚିତ୍ତଭାୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସୱିସେସଂ ଚିତ୍ତଭାୱକରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ନାମେତଂ ଚିତ୍ତତରମେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସହଜାତଧମ୍ମଚିତ୍ତତାୟାତି ରାଗାଦିସଦ୍ଧାଦିଧମ୍ମୱିଚିତ୍ତଭାୱେନ । ଭୂମିଚିତ୍ତତାୟାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତତାୟ । କମ୍ମନାନତ୍ତଂ ମୂଲଂ କାରଣଂ ଏତେସନ୍ତି କମ୍ମନାନତ୍ତମୂଲକା, ତେସଂ । ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିନାନତ୍ତୱସେନ ଚେୱ ତଂତଂସଣ୍ଠାନନାନତ୍ତୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଦେୱମନୁସ୍ସାଦିସଞ୍ଞାନାନତ୍ତୱସେନ। ୱୋହାରନାନତ୍ତଂ ତିସ୍ସୋତିଆଦିୱୋହାରନାନତ୍ତୱସେନ । ଚିତ୍ତାନଂ ୱିଚିତ୍ତାନଂ । ତଂତଂୱୋହାରନାନତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତେନେୱ ପଞ୍ଞପୀୟତି । ରଙ୍ଗଜାତରୂପସମୁଟ୍ଠାପନାଦିନା ୱତ୍ଥଂ ରଞ୍ଜୟତୀତି ରଜକୋ, ୱଣ୍ଣକାରୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତରୂପସମୁଟ୍ଠାପନତା ନିୟତା ଏକନ୍ତିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ଅଭିରୂପଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଦୁତିୟଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱାସିଜଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧.ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ହିତସ୍ସ । ଅସାଧିକା ‘‘ଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅନନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇତରାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖଉପମା । ସାଧିକା ଭାୱନାୟୋଗସ୍ସ ଅନୁୟୁତ୍ତତ୍ତା । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ସାଧିକା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେତି ପରମତ୍ଥସମ୍ଭାୱନେ । ଏୱଞ୍ହି କଣ୍ହପକ୍ଖେପି ଅପିସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେତି ୱା ପରିକପ୍ପନତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ଅନିୟମତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସଙ୍ଖାତୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଊନାଧିକାନୀତି ଊନାନିପି ଅଧିକାନିପି କିଞ୍ଚାପି ହୋନ୍ତି, ଏକଂସୋ ପନ ଗହେତବ୍ବୋତି ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଦନଖସିଖାହି ଅକୋପନୱସେନ ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନି । ଉତୁନ୍ତି ଉଣ୍ହଉତୁଂ କାୟୁସ୍ମାୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଉସ୍ମୀକତାନୀ’’ତି । ଭାୱିତାନୀତି କୁକ୍କୁଟୱାସନାୟ ୱାସିତାନି । ସମ୍ମାଅଧିସୟନାଦିତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଇମଂ ଅପ୍ପମାଦଂ କତ୍ୱା । ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜିତୁନ୍ତି ଅନନ୍ତରାୟେନ ତତୋ ନିକ୍ଖମିତୁଂ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତେ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସୟମ୍ପୀତି ଅଣ୍ଡାନି । ପରିଣାମନ୍ତି ପରିପକ୍କଂ ବହିନିକ୍ଖମନୟୋଗ୍ଗତଂ ।

ତନ୍ତି ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ । ଅତ୍ଥେନାତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥେନ । ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସମ୍ମା ୟୋଜେତ୍ୱା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଞାଣସ୍ସ ହି ସଭାୱତୋ ସତିନେପକ୍କତୋ ଚ ତିକ୍ଖଭାୱୋ, ସମାଧିୱସେନ ସୂରଭାୱୋ, ସଦ୍ଧାୱସେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ, ୱୀରିୟୱସେନ ପରିଣାମଭାୱୋ । ପରିଣାମକାଲୋତି ବଲୱୱିପସ୍ସନାକାଲୋ । ୱଡ୍ଢିତକାଲୋତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାକାଲୋ । ଅନୁଲୋମଟ୍ଠାନସ୍ସ ହି ୱିପସ୍ସନା ଗହିତଗବ୍ଭା ନାମ ତଦା ମଗ୍ଗଗବ୍ଭସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ତଜ୍ଜାତିକନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ । ସତ୍ଥାପି ଗାଥାୟ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପହରତି ଭିନ୍ଦାପେତି ।

ଓଲମ୍ବକସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଓଲମ୍ବକସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ । ପଲନ୍ତି ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ଧାରେତ୍ୱାତି ଦାରୂନଂ ହେୟ୍ୟାଦିଜାନନତ୍ଥଂ ଉପନେତ୍ୱା । ଦାରୂନଂ ଗଣ୍ଡଂ ହରତୀତି ପଲଗଣ୍ଡୋତି ଏତେନ ପଲେନ ଗଣ୍ଡହାରୋ ‘‘ପଲଗଣ୍ଡୋ’’ତି ପଚ୍ଛିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଗହଣଟ୍ଠାନେତି ହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ । ସମ୍ମଦେୱ ଖେପୀୟନ୍ତି ଏତେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ତେନ । ୱିପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଆସୱାନଂ ପରିକ୍ଖୟୋ ଇଧ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟାନିସଂସୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ହେମନ୍ତିକେନ କରଣଭୂତେନ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ କରଣୱଚନଂ, ହେମନ୍ତିକେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଫଲାନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପୂତିକାନି ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।

ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସାସନଂ ସଭାୱଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ । ନାୱା ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ ମହୋଘୁତ୍ତରଣତୋ । ପରିୟାଦାନଂ ୱିୟାତି ପରିତୋ ଅପରିପୂରଣଂ ୱିୟ । ଖଜ୍ଜମାନାନନ୍ତି ସଙ୍ଖାଦନ୍ତେନ ୱିୟ ଉଦକେନ ଖେପିୟମାନାନଂ ବନ୍ଧନାନଂ । ତନୁଭାୱୋତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମତ୍ଥତାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣପୀତିପାମୋଜ୍ଜେହୀତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମୁଟ୍ଠିତେହି ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେହି । ଓକ୍ଖାୟମାନେ ପକ୍ଖାୟମାନେତି ୱିୱିଧପଟିପତ୍ତିୟା ଉକ୍ଖାୟମାନେ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପକ୍ଖାୟମାନେ । ଦୁବ୍ବଲତା ଦୀପିତା ‘‘ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ସଂୟୋଜନାନି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ପୂତିକାନି ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ୱାସିଜଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୨.ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା। ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବଂ କାମରାଗଂ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତିଆଦି । ସନ୍ତାନେତ୍ୱାତି କସନଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବସୋ ୱିତନେତ୍ୱା ପତ୍ଥରିତ୍ୱା । କିଲେସାତି ଉପକ୍କିଲେସପ୍ପଭେଦା କିଲେସା । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଞାଣେନାତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାସହଗତେନ ଞାଣେନ ।

ଲାୟନନ୍ତି ଲାୟନଂ ୱିୟ ନୟନଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଛୋଟନଂ ୱିୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଞାଣଂ । ଇମିନା ଅତ୍ଥେନାତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥେନ, ଉପମା ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବଜଲାୟକୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ଲାୟନାଦିନା ତସ୍ସ ତତ୍ଥ କତକିଚ୍ଚତାୟ ପରିତୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଇମସ୍ସ କିଲେସେ ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ କାଲସ୍ସ ୱୀତିନାମନା ।

କୂଟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପାରିମନ୍ତେନ କୂଟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କୂଟଂ ପୱିସନଭାୱେନାତି କୂଟଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ଅଗ୍ଗେନ ପୱିସନୱସେନ । ସମୋସରିତ୍ୱାତି ଛିଦ୍ଦେ ଅନୁପୱିସନୱସେନ ଚ ଆହଚ୍ଚ ଅୱଟ୍ଠାନେନ ଚ ସମୋସରିତ୍ୱା ଠିତା । କୂଟଂ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅୱଟ୍ଠାନସ୍ସ ମୂଲଭାୱତୋ । ଗୋପାନସିୟୋ ୱିୟ ଚତୁଭୂମକକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାମୂଲକତ୍ତା । କୂଟଂ ଅଗ୍ଗଂ ସବ୍ବଗୋପାନସୀନଂ ତଥାଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଧାନକାରଣତ୍ତା । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଲୋକିୟାତି ଇଦଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାନୁପସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଅଧିଗତଅରିୟମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସବ୍ବଂ କାମରାଗଂ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ (ଧ॰ ସ॰ ୩୫୭, ୩୬୦) ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସଞ୍ଞଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦିନା ସଞ୍ଞାପି ଉଦ୍ଧଟା । ସବ୍ବାସୁ ଉପମାସୂତି ମୂଲସନ୍ତାନଉପମାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉପମାସୁ । ପୁରିମାହୀତି କସ୍ସକପବ୍ବଜଲାୟନଅମ୍ବପିଣ୍ଡିଉପମାହି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ ମୂଲସନ୍ତାନକପଦାଲନପବ୍ବଜଲାୟନୱଣ୍ଟଚ୍ଛେଦନପଦେସେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଛେଦନସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମାହି ବଲଂ ଦସ୍ସିତଂ ପଟିପକ୍ଖାତିଭାୱସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ।

ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁପ୍ଫୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୧୧. ଅନ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂସଟ୍ଠଭାୱେନ ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତୋ, ଭାଗୋତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତାତି କୋଟ୍ଠାସା’’ତି । ‘‘ସକ୍କାୟନିରୋଧନ୍ତୋ’’ତି ନିରୋଧପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି । ଅନ୍ତୋତି…ପେ॰… ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାନୁଲୋମଦେସନତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ।

ଅନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୩. ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୪-୧୦୫.ଦୁତିୟମ୍ପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ପଠମସୁତ୍ତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଦୁତିୟମ୍ପୀତି ।

ତତିୟମ୍ପି ତଥେୱାତି ଇମିନା ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉପସଂହରତି ।

ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୬.ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା ଞାତପରିଞ୍ଞା, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ପହାନପରିଞ୍ଞାତି । ତାସୁ ଞାତପରିଞ୍ଞା ୟାୱଦେୱ ତୀରଣପରିଞ୍ଞତ୍ଥା । ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ୟାୱଦେୱ ପହାନପରିଞ୍ଞତ୍ଥାତି। ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ ପରିଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ପରିଜାନିତବ୍ବେ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବେ’’ତି, ପହାତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଞ୍ଞା ? ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଦୋସକ୍ଖୟୋ, ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି, ତସ୍ମା ସମତିକ୍କମନ୍ତି, ସମତିକ୍କନ୍ତଂ ପହାନସ୍ସ ଉପାୟଂ । ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ପଜହିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୧୦. ସମଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୭-୧୧୨.ଚତ୍ତାରିସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ସମୁଦୟାଦୀନଞ୍ଚ ଦେସିତତ୍ତା ।

କିଲେସପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ରାଗପ୍ପହାନସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ।

ସମଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଧମ୍ମକଥିକୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ଅୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୩-୧୧୪.ୟାୱତାତି ୟସ୍ମା । ଇମାୟ…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ମୋହେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ କାରଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତେନ ଉପଗତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱା ଉପେତୋ ନାମ ହୋତି ।

ଦୁତିୟେପୀତି ୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତେ । ‘‘ୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଦେସନା’’ତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫.ପଠମେନଧମ୍ମକଥିକୋ କଥିତୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦୁତିୟେନ ସେଖଭୂମି କଥିତା ‘‘ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତତିୟେନ ଅସେଖଭୂମି କଥିତା ‘‘ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମକଥିକଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା । ୱିସେସେତ୍ୱାତି ଧମ୍ମକଥିକଭାୱତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ଉକ୍କଂସେତ୍ୱା । ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋତି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିୟୋ ।

ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬.ତୀଣିୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ୟଥାପୁଚ୍ଛଂ ତୀଣି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ।

ଦୁତିୟଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୯. ବନ୍ଧନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୭-୧୨୧.ତୀରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଟ୍ଟଂ ଓରିମତୀରନ୍ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଥାୟଂ ଇତରା ପଜା, ତୀରମେୱାନୁଧାୱତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୮୫) । ପାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ ସଂସାରସ୍ସ ପାରିମନ୍ତି କତ୍ୱା । ବଦ୍ଧୋତି ଅନୁସୟପ୍ପହାନସ୍ସ ଅକତତ୍ତା କିଲେସବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନାୟ ରୂପାଦିବନ୍ଧନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କଥିତନ୍ତି ‘‘ତୀରଦସ୍ସୀ ପାରଦସ୍ସୀ, ପରିମୁତ୍ତୋ ସୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିକନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ।

ଛଟ୍ଠାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।

ବନ୍ଧନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସୀଲୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୨.ଆବାଧଟ୍ଠେନାତି ଆଦିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବାଧନଟ୍ଠେନ ରୁଜନଟ୍ଠେନ । ଅନ୍ତୋଦୋସଟ୍ଠେନାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନ କୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ । ଖଣନଟ୍ଠେନାତି ସସନଟ୍ଠେନ । ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନାତି ଦୁକ୍ଖମତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ଲୋକେ ‘‘ଅଘ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅତିୱିୟ ହନନତୋ । ୱିସଭାଗଂ …ପେ॰… ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନାତି ୟଥାପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧାତାଦୀନଂ ୱିସଭାଗଭୂତମହାଭୂତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଆବାଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଅସକଟ୍ଠେନାତି ଅନତ୍ତନିୟତୋ । ପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ପକାରତୋ ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ । ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନାତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାତଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ । ଅତ୍ତାଭାୱେନାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱେନ । ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନତ୍ତତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପରତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଅନତ୍ତମନସିକାରୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସୀଲୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ସୁତୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.ତଥାଏକାଦସମେତି ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉତ୍ତାନମେୱା’’ତି ଇଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଇଧାତି ଏକାଦସମେ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଧାରଣପରିଚୟମନସିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନସୁତୱସେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁତୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨-୧୩. କପ୍ପସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୪-୧୨୫.ରାହୁଲୋୱାଦସଦିସାନୀତି ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୩ ଆଦୟୋ) ଆଗତସୁତ୍ତସଦିସାନି ।

କପ୍ପସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧମ୍ମକଥିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ସମୁଦୟଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୬-୧୩୫.ଇମସ୍ମିନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗେ । ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସମୁଦୟଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. କୁକ୍କୁଳୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୪. କୁକ୍କୁଳସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୬-୧୪୯. ଅନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗି ମହନ୍ତୋ ଛାରିକରାସି, ତତ୍ଥ ଉକ୍କୁଳୱିକୁଲତୋ ଅକ୍କମନ୍ତଂ ୟାୱ କେସଗ୍ଗଂ ଅନୁଦହତାୟ କୁଚ୍ଛିତଂ କୁଳନ୍ତି କୁକ୍କୁଳଂ, ରୂପୱେଦନାଦି ପନ ତତୋପି କଞ୍ଚି କାଲଂ ଅନୁଦହନତୋ ମହାପରିଳାହନଟ୍ଠେନ ଚ କୁକ୍କୁଳଂ ୱିୟାତି କୁକ୍କୁଳଂ । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀନୀତି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନି ।

କୁକ୍କୁଳସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁକ୍କୁଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ଦିଟ୍ଠିୱଗ୍ଗୋ

୧-୯. ଅଜ୍ଝତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୦-୧୫୮.ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅଭିନିୱେସପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ସଞ୍ଞୋଜନାଭିନିୱେସ-ୱିନିବନ୍ଧଅଜ୍ଝୋସାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଅଭିନିୱେସା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ । ୱିନିବନ୍ଧା ‘‘କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ଆଗତଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧା। ଅଜ୍ଝୋସାନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଜ୍ଝୋସାନାନି । ସେସାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନେୱ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦.ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୯.ଧରମାନକାଲେତି ଜୀୱମାନକାଲେ । ପହାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ଥେରସ୍ସ କିର ଭଗୱତି ପେମଂ ଅଧିମତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେସ୍ସାମି । ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସପଲିବୋଧୋ । ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସମାନୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିବୋଧନୋ । ୱିମୁତ୍ତି…ପେ॰… ଜାତୋ ଆୟତିଂ ପଟିୱେଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ନ ପନ ତଦା ୱିସେସାୱହଭାୱା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୋ ।

ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦିଟ୍ଠିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପରିପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଖନ୍ଧସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ରାଧସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୦. ମାରସଦ୍ଦୋୟଂ ଭାୱସାଧନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାରୋ ୱା ଅସ୍ସାତି ମରଣଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଆହ । ମାରେତାତି ମରିତବ୍ବୋ ମାରଂ ମରଣଂ ଏତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ମାରେତବ୍ବୋ’’ତି । ଅନୁପାଦାନିବ୍ବାନତ୍ଥାତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଅରହତୋ ଅରହନ୍ତତା ନାମ ୟାୱଦେୱ ଅନୁପାଦାନିବ୍ବାନତ୍ଥା । ନିବ୍ବାନବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅନୁପାଦାନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ତତୋ ଓରମେୱ ଇଦଂ ମଗ୍ଗଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି, ନ ତତୋ ପରଂ । ଅସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ।

ମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୧୦. ସତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୧-୧୬୯.ଲଗ୍ଗପୁଚ୍ଛାତି ଲଗ୍ଗନସ୍ସ ବଜ୍ଝନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା । ୟଦି ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତତ୍ତା ସତ୍ତୋ, ଖୀଣାସୱା କଥଂ ସତ୍ତାତି ? ସତ୍ତଭୂତପୁବ୍ବାତି କତ୍ୱା । କୀଳାୱିଗମନ୍ତି କୀଳାୟ ଅପନୟନଂ ଓରମଣଂ । ୟନ୍ତରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ଭୱପବନ୍ଧସ୍ସ ନୟନତୋ ଭୱରଜ୍ଜୂତି ତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା ।

ସତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୨. ମାରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୦-୧୮୧.ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି ରୂପାଦୀନଂୟେୱ ୱିଭୱେ ମରଣସମଞ୍ଞାତି । ମରଣଧମ୍ମୋ ୱିନାସଭାୱୋ ।

ମାରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୪. ଆୟାଚନୱଗ୍ଗାଦି

୧-୧୧. ମାରାଦିସୁତ୍ତଏକାଦସକୱଣ୍ଣନା

୧୮୨-୨୦୫.ସୁଖୁମଂକାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନେସ ଥେରୋ ପଟିଭାନେୟ୍ୟକାନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମୱସେନେୱ, ନ ପଟିୱେଧାୱହଭାୱେନ ।

ମାରାଦିସୁତ୍ତଏକାଦସକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆୟାଚନୱଗ୍ଗାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ରାଧସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସୋତାପତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୬.ନଏତେ ୱାତାତି ୟେ ଇମେ ରୁକ୍ଖସାଖାଦିଭଞ୍ଜନକରା, ଏତେ ସତ୍ତକାୟତ୍ତା ୱାତା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି । ତେ ହି ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା । ତେନାହ ‘‘ୱାତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତେନ ସତ୍ତସୁ କାୟେସୁ ଚତୁତ୍ଥଂ କାୟମାହ । ରୁକ୍ଖସାଖାଦିଭଞ୍ଜନକୋ ଏସୋ ୱାତଲେସୋ ନାମ, ୱାତସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟାତି ଇମିନା ନିଚ୍ଚଲଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି, ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟାତି ଇମିନା ପନ ସସ୍ସତିସମଂୱାପି । ଅୟଞ୍ହି ୱାୟୁ କାୟସ୍ସ ନିଚ୍ଚତଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଠିତୋ ‘‘ମା ଚ ଅନିଚ୍ଚତା ପରୋ ହୋତୂ’’ତି ନ ୱାତା ୱାୟନ୍ତୀତି ବାଧତି । ଏସ ନୟୋ ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ । ଉଦକଂ ପନାତି ଦୁତିୟଂ କାୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଗବ୍ଭୋ ପନ ନ ନିକ୍ଖମତି କୂଟଟ୍ଠାଦିଭାୱେନେୱ ତସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ନେୱ ତେ ଉଦେନ୍ତି ୟଥା ୱାତା, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠନତୋ ଲୋକସ୍ସ ପନ ତଥା ମତିମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୪. ଏତଂମମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୦୭-୨୦୯.ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ । ସୁତଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତେନ ସୋତବ୍ବତୋ । ମୁତଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦି ତିୱିଧଂ ସମ୍ପତ୍ତଗାହୀହି ଘାନାଦୀହି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ । ଅୱସେସାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ସତ୍ତାୟତନାନି ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ କେୱଲଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଜାନିତବ୍ବତୋ । ପତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାପୁଣିତବ୍ବଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଗୱେସିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପରିୟିଟ୍ଠଂ । ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତନ୍ତି ମନସା ଚିନ୍ତିତଂ । ‘‘ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ ଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ପତ୍ତପରିୟେସିତପଦାନି, ତତୋ ମନସା ଅନୁୱିଚରିତଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକସ୍ମିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ନାମ ପରିୟେସନାୟ ପରିଗ୍ଗାହଭାୱତୋ । ପରିୟେସିତଂ ନାମ କେୱଲଂ ପରିୟେସିତମେୱାତି କତ୍ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସାନୁୱିଚରିତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଠମୱିକପ୍ପେ ସଙ୍କରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍କରତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତାଦି । ତଞ୍ହି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗହିତତ୍ତା ମନସା ଅନୁୱିଚରିତଂ ନାମ ନ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ।

ଏତଂମମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନତ୍ଥିଦିନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୦.ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସୀସେନ ଦାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି, ଦିନ୍ନଂ ପନ ଅନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁଂ କଥଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ୟିଟ୍ଠଂ ହୁତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ମହାୟାଗୋତି ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ମହାଦାନଂ । ପହେଣକସକ୍କାରୋତି ପାହୁନକାନଂ କାତବ୍ବସକ୍କାରୋ । ଫଲନ୍ତି ଆନିସଂସଫଲଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଞ୍ଚ । ୱିପାକୋତି ସଦିସଫଲଂ । ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥୀତି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନ ହୋତି । ଇଧଲୋକେ ଠିତସ୍ସପି ପରଲୋକୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଧଲୋକେ ଠିତସ୍ସ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ପରଲୋକୋ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ – ‘‘ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେ ସତ୍ତା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଭୱେ ୟୋନିଆଦୀସୁ ଚ ଠିତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ନସ୍ସନ୍ତି । ଫଲାଭାୱୱସେନାତି ମାତାପିତୂସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀନଂ ଫଲସ୍ସ ଅଭାୱୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ମାତା, ନତ୍ଥି ପିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ନ ମାତାପିତୂନଂ, ନାପି ତେସୁ ଇଦାନି କରିୟମାନସକ୍କାରାସକ୍କାରାନଂ ଅଭାୱୱସେନ ତେସଂ ଲୋକପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତା । ପୁବ୍ବୁଳକସ୍ସ ୱିୟ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ କେୱଲୋ, ନ ଭୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଆଗମନପୁବ୍ବକୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଚୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସମଣେନ ନାମ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତେନ କସ୍ସଚି ଅକଥେତ୍ୱା ସଞ୍ଞତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଆହୋପୁରିସିକା ନାମ ସିୟା । କିଞ୍ହି ପରୋ ପରସ୍ସ କରିସ୍ସତି, ତଥା ଚ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପାଦନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅୱସ୍ସୟୋ ଏୱ ନ ସିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋତି ଆହ ‘‘ୟେ ଇମଞ୍ଚ…ପେ॰… ପୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ।

ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ। ୟଥା ପନ ମତ୍ତିକାୟ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଭାଜନଂ ମତ୍ତିକାମୟଂ, ଏୱମୟଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ’’ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂତି ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତା ପଥୱୀଧାତୁ । ବାହିରଂ ପଥୱୀଧାତୁନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ମହାପଥୱିଂ । ଅନୁୟାତୀତି ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଭାୱେନ ୟାତି ଉପେତି । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ପୁବ୍ବେ ବାହିରପଥୱୀକାୟତୋ ତଦେକଦେସଭୂତା ପଥୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତା ଇଦାନି ଘଟାଦିପଥୱୀ ୱିୟ ତମେୱ ବାହିରପଥୱୀକାୟଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବସୋ ତେନ ନିବ୍ବିସେସତଂ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଜ୍ଜୁନ୍ନେନ ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ଗହିତଆପୋ ୱିୟ ୱସ୍ସୋଦକଭାୱେନ ପୁନପି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ, ସୂରିୟରଂସିତୋ ଗହିତଇନ୍ଦଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତତେଜୋ ୱିୟ ପୁନପି ସୂରିୟରଂସିଂ, ମହାୱାୟୁଖନ୍ଧତୋ ନିଗ୍ଗତମହାୱାୟୋ ୱିୟ ତମେୱ ୱାୟୁଖନ୍ଧଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତି । ଉମ୍ମତ୍ତକପଚ୍ଛିସଦିସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକଦସ୍ସନଂ । ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି ତେସଂ ୱିସୟଭାୱା ୱିସୟାପୀତି ୱଦତି । ୱିସୟିଗ୍ଗହଣେନ ହି ୱିସୟା ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଗୁଣାଗୁଣପଦାନୀତି ଗୁଣଦୋସକୋଟ୍ଠାସା । ସରୀରମେୱ ପଦାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ସରୀରେନ ତଂତଂକିରିୟାୟ ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ଦବ୍ବନ୍ତି ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦତ୍ତୂ, ମୂଳ୍ହପୁଗ୍ଗଲା । ତେହି ଦତ୍ତୂହି ବାଲମନୁସ୍ସେହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ।

ନତ୍ଥିଦିନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କରୋତୋସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୧.ସହତ୍ଥା କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ସହତ୍ଥେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାଦୟୋପି ଇଧ ସହତ୍ଥକରଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ହତ୍ଥାଦୀନୀତି ହତ୍ଥପାଦକଣ୍ଣନାସାଦୀନି । ପଚନଂ ଦହନଂ ୱିବାଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ପୀଳେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘ତଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଚା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ୱିୟ ତଜ୍ଜନଂ ପରିଭାସନଂ ଦଣ୍ଡେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ପୀଳେନ୍ତସ୍ସ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋକଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପରସ୍ସ ସୋକକାରଣଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ସୋକଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପରେହି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରେହି । ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋତି ପରସ୍ସ ୱିବାଧନପ୍ପୟୋଗେନ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋ । ଅତିପାତୟତୋତି ପଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ହେତୁକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ – ‘‘ହନନ୍ତସ୍ସପି ହନାପେନ୍ତସ୍ସପୀ’’ତି । କାରଣୱସେନାତି କାରାପନୱସେନ ।

ଘରସ୍ସ ଭିତ୍ତି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସନ୍ଧିତା ହୁତ୍ୱା ଠିତାୱ ଘରସନ୍ଧି। କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୱସେସୋ ଲୋପୋ ନିଲ୍ଲୋପୋ। ଏକାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଲୋପୋ ଏକାଗାରିକୋ। ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ପନ୍ଥେ ହନନଂ ପରିପନ୍ଥୋ । ପାପଂ ନ କରୀୟତି ପୁବ୍ବେ ଅସତୋ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପାପଂ। ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସତ୍ତା ପାପେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତା ପନ କରୋମାତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ହୋତି ଇମେସଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ହିଂସାଦିକିରିୟା ନ ଅତ୍ତାନଂ ଫୁସତି ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା, ସରୀରଂ ପନ ଅଚେତନଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିକୋପିତେପି ନ କିଞ୍ଚି ପାପନ୍ତି । ଖୁରନେମିନାତି ନିସିତଖୁରମୟନେମିନା, ଖୁରସଦିସନେମିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା ଅପ୍ପତିରୂପଦେସୋ, ଉତ୍ତରଦିସା ପତିରୂପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଞ୍ଚେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣତୀରେ ମନୁସ୍ସା କକ୍ଖଳା’’ତିଆଦି । ମହାୟାଗନ୍ତି ମହାୱିଜିତୟଞ୍ଞସଦିସଂ ମହାୟାଗଂ । ଉପୋସଥକମ୍ମେନାତି ଉପୋସଥକମ୍ମେନ ଚ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଦମସଦ୍ଦୋ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ ଉପୋସଥସୀଲସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଉପୋସଥକମ୍ମେନା’’ତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଉପୋସଥକମ୍ମଭୂତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ସୀଲସଂୟମେନାତି ସୀଲସଂୱରେନ । ସଚ୍ଚୱଚନେନାତି ସଚ୍ଚୱାଚାୟ । ତସ୍ସା ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ଲୋକେ ଗରୁତରପୁଞ୍ଞସମ୍ମତଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ପାପଧମ୍ମେସୁ ମୁସାୱାଦୋ ଗରୁ, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେସୁ ସଚ୍ଚୱାଚା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୨୫) । ପୱତ୍ତୀତି ୟୋ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତି । ସବ୍ବଥାତି ‘‘କରୋତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କିରିୟମେୱ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି।

କରୋତୋସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ହେତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୨.ଉଭୟେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିସେଧୱଚନେନ । ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂକିଲିସନସ୍ସ ମଲୀନଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂକିଲେସତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱୋଦାନସ୍ସ କାରଣଂ । ନତ୍ଥି ବଲନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଆୱହଂ ବଲଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ୟମ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ସଂକିଲେସିକମ୍ପି ଚାୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନୀତି ତସ୍ସା ତସ୍ସା କିରିୟାୟ ଉସ୍ସନ୍ନଟ୍ଠେନ ବଲଂ, ସୂରୱୀରଭାୱାୱହଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ, ତମେୱ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଭାୱତୋ ପୋରିସଂ ଧୁରଂ ୱହନ୍ତେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ ପୁରିସଥାମୋ, ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପୁରିସପରକ୍କମୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସତ୍ୱୟୋଗତୋ, ରୂପାଦୀସୁ ୱା ସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତା, ପାଣନତୋ ଅସ୍ସାସନପସ୍ସାସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପାଣା, ତେ ପନ ସୋ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତିଆଦି । ଅଣ୍ଡକୋସାଦୀସୁ ଭୱନତୋ ଭୂତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଣ୍ଡ…ପେ॰… ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଜୀୱନତୋ ପାଣଂ ଧାରେନ୍ତା ୱିୟ ୱଡ୍ଢନତୋ ଜୀୱାତି ସାଲିୟୱାଦିକେ ୱଦନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱସୋତି ଅୱସା। ନତ୍ଥି ତେସଂ ବଲଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଅବଲା ଅୱୀରିୟା । ନିୟତତାତି ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣିନୋ ୱିୟ ନିୟତପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଗତିଜାତିବନ୍ଧାପୱଗ୍ଗୱସେନ ନିୟମୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଅଭିଜାତୀନଂ ୱସେନ ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ଉପଗମନଂ । ସମୱାୟେନ ସମାଗମୋ ସଙ୍ଗତି । ସଭାୱୋୟେୱାତି ୟଥା କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିକ୍ଖତା, କପିତ୍ଥଫଲାନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ୱିଚିତ୍ତାକାରତା, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ତଥା ତଥା ପରିଣାମୋ, ଅୟଂ ସଭାୱୋ ଏୱ ଅକିତ୍ତିମୋ ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ୟେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ଛଳଭିଜାତିୟୋ ପରତୋ ୱିତ୍ଥାରୀୟନ୍ତି । ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂଭିଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞା ସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂମି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୀ’’ତି ଆହ ।

ହେତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮-୧୦. ମହାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୩-୨୧୫.ଅକତାତି ସମେନ ୱା ୱିସମେନ ୱା କେନଚି ହେତୁନା ନ କତା ଏୱ । କେନଚି କତଂ କରଣଂ ୱିଧାନଂ ନତ୍ଥି ଏତେସନ୍ତି ଅକତୱିଧାନା। ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଲୋକେ କେନଚି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ନେସଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତାତି କସ୍ସଚି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଦେୱସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱା ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତା । ଅନିମ୍ମିତାତି ୱା କସ୍ସଚି ଅନିମ୍ମାପକା । ଅଜନକାତି ଏତେନ ପଥୱୀକାୟାଦୀନଂ ରୂପାଦିଜନକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପସଦ୍ଦାଦୟୋ ହି ପଥୱୀକାୟାଦୀହି ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ୟଥା ପବ୍ବତକୂଟଂ କେନଚି ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କସ୍ସଚି ଚ ଅନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଏୱମେତେପୀତି ଆହ ‘‘କୂଟଟ୍ଠା’’ତି । ୟମିଦଂ ‘‘ବୀଜାଦିତୋ ଅଙ୍କୁରାଦି ଜାୟତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ତତୋ ନିକ୍ଖମତି, ନାୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୟତୋ କୁତୋଚି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଠିତାତି ନିବ୍ବିକାରଭାୱେନ ଠିତା । ନ ଚଲନ୍ତୀତି ନ ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିକାରାଭାୱେନ ହି ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତତା । ଅନିଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ଅୱଟ୍ଠାନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱିପରିଣମନ୍ତୀ’’ତି । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତ୍ତା ଏୱ ଚ ନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତି। ସତି ହି ୱିକାରଂ ଆପାଦେତବ୍ବତାୟ ବ୍ୟାବାଧକତାପି ସିୟା, ତଥା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ ଅନୁଗ୍ଗାହକତାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନାଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱୀ ଏୱ କାୟେକଦେସତ୍ତା ପଥୱିକାୟୋ। ଜୀୱସତ୍ତମାନଂ କାୟାନଂ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରାଭାୱତୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବତା, ନ ଘାଟେତବ୍ବତା ଚାତି ନେୱ କୋଚି ହନ୍ତା ଘାତେତା ୱା । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦି । ୟଦି କୋଚି ହନ୍ତା ନତ୍ଥି, କଥଂ ସତ୍ଥପ୍ପହାରୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ମୁଗ୍ଗରାସିଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । କେୱଲଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ଘାତନାଦି, ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତ୍ୱେୱ କାୟାନଂ ଅୱିକୋପନୀୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପମୁଖୟୋନୀନନ୍ତି ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱସେନ ପଧାନୟୋନୀନଂ । ସଟ୍ଠିସତାନି ଛସହସ୍ସାନି । ‘‘ପଞ୍ଚ ଚ କମ୍ମୁନୋ ସତାନୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ‘‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମସତାନି ଚା’’ତି। ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘କେୱଲଂ ତକ୍କମତ୍ତେନ ନିରତ୍ଥକଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଇମମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତକ୍କମତ୍ତକେନାତି ଇମିନା ୟସ୍ମା ତକ୍କିକା ନିରଙ୍କୁସତାୟ ପରିକପ୍ପନସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ପରିକପ୍ପିତଂ ସାରତୋ ମଞ୍ଞମାନା ତଥେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ତକ୍କଦିଟ୍ଠିଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୂସୁ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଚାରଣା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ତେ ହି ‘‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା, ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀତି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ଓଳାରିକଭାୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧି । ମନୋକମ୍ମଂ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଉପଡ୍ଢକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପଟିପଦା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱଟ୍ଠିପଟିପଦା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେତି ଏକସ୍ମିଂ ମହାକପ୍ପେ । ତତ୍ଥାପି ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିସଞ୍ଞିତେ ଏକସ୍ମିଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପେ।

ଉରବ୍ଭେ ହନନ୍ତୀତି ଓରବ୍ଭିକା। ଏୱଂ ସୂକରିକାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୁଦ୍ଦାତି ଅଞ୍ଞେପି ୟେ କେଚି ମାଗୱିକନେସାଦାଦୟୋ, ତେ ପାପକମ୍ମପସୁତତାୟ କଣ୍ହାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ । ତେ କିର ‘‘ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ତେ ପଣୀତପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ । ଞାୟଲଦ୍ଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନା ଆଜୀୱକସମୟସ୍ସ ୱିଲୋମଗାହିତାୟ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି ନାମାତି ୱଦନ୍ତୀତି ଅପରେ । ଏକେ ପବ୍ବଜିତା, ୟେ ୱିସେସତୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ତେ କଣ୍ଟକେ ୱତ୍ତନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକାତି ୱୁତ୍ତା । ଠତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନନହାନପଟିକ୍ଖେପାଦିୱତସମାୟୋଗେନ ପଣ୍ଡରତରା । ଅଚେଲକସାୱକାତି ଆଜୀୱକସାୱକେ ୱଦତି । ତେ କିର ଆଜୀୱକସମୟେ ଆଜୀୱକଲଦ୍ଧିୟା ଦଳ୍ହଗାହିତାୟ ନିଗଣ୍ଠେହିପି ପଣ୍ଡରତରା । ନନ୍ଦାଦୟୋ କିର ତଥାରୂପଂ ଆଜୀୱକପଟିପତ୍ତିଂ ଉକ୍କଂସଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତା, ତସ୍ମା ନିଗଣ୍ଠେହି ଆଜୀୱକସାୱକେହି ଚ ପଣ୍ଡରତରା ୱୁତ୍ତା । ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ଅୟଂ ତେସଂ ଲଦ୍ଧି ।

ପୁରିସଭୂମିୟୋତି ପଧାନପୁଗ୍ଗଲେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତ୍ଥୀନମ୍ପେତା ଭୂମିୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତେୱ । ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପନ୍ନକୋତିଆଦି ତେସଂ ପାଳି ଏୱ । ତତ୍ଥ ପନ୍ନକୋତି ଭିକ୍ଖାୟ ୱିଚରଣକୋ, ତେସଂ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପନ୍ନକୋ । ଜିନୋତି ଜିଣ୍ଣୋ ଜରାୱସେନ ହୀନଧାତୁକୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖେ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୋ କିର ତଥାଭୂତୋ ଧମ୍ମମ୍ପି କସ୍ସଚି ନ କଥେତି । ତେନାହ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଆହା’’ତି । ନିଟ୍ଠୁହନାଦିୱିପ୍ପକାରେ କେନଚି କତେପି ଖମନୱସେନ ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅଲାଭିନ୍ତି ‘‘ସୋ ନ କୁମ୍ଭିମୁଖା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଅଲାଭହେତୁସମାୟୋଗେନ ଅଲାଭିଂ । ତତୋ ଏୱ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତତାୟ ସୟନପରାୟଣଂ ସମଣଂ ପନ୍ନଭୂମୀତି ୱଦନ୍ତି।

ଆଜୀୱୱୁତ୍ତିସତାନୀତି ସତ୍ତାନଂ ଆଜୀୱଭୂତାନି ଜୀୱିକାୱୁତ୍ତିସତାନି । ପସୁଗ୍ଗହଣେନ ଏଳକଜାତି ଗହିତା, ମିଗଗ୍ଗହଣେନ ରୁରୁଗୱୟାଦିସବ୍ବମିଗଜାତି । ବହୂ ଦେୱାତି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିୱସେନ ତେସଂ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ବହୂ ଦେୱା । ତତ୍ଥ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅନ୍ତରଭେଦା ମହାସମୟସୁତ୍ତୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବା । ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତାତି ଦୀପଦେସକୁଲୱଂସାଜୀୱାଦିୱିଭାଗେନ ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତଭେଦା । ପିସାଚା ଏୱ ପେସାଚା, ତେ ମହନ୍ତମହନ୍ତା ଅଜଗରପେତାଦୟୋ । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହମନ୍ଦାକିନିୟୋ କୁଳୀରମୁଚଲିନ୍ଦନାମେନ ୱଦନ୍ତି ।

ପୱୁଟାତି ସବ୍ବଗଣ୍ଠିକା । ପଣ୍ଡିତୋପି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଂ ନ ଗଚ୍ଛତି। କସ୍ମା ? ସତ୍ତାନଂ ସଂସରଣକାଲସ୍ସ ନିୟତଭାୱତୋ ।

ଅପରିପକ୍କଂ ସଂସରଣନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଦିନା ପରିପାଚେତି ନାମ ସୀଘଂୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା । ପରିପକ୍କଂ କମ୍ମଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପତ୍ୱା ପତ୍ୱା କାଲେ ପରିପକ୍କଭାୱାପାଦନେନ ବ୍ୟନ୍ତୀ କରୋତି ନାମ । ସୁତ୍ତଗୁଳେତି ସୁତ୍ତୱଟ୍ଟିୟଂ । ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ପଲେତୀତି ଉପମାୟ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଖୀୟତେୱ, ନ ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢୀତି ଦସ୍ସେତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପତ୍ତା । ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ସୁତ୍ତଗୁଳଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସୁତ୍ତପମାଣେନ, ସୁତ୍ତେ ପନ ଅସତି କୁତୋ ଗଚ୍ଛତି ସୁତ୍ତଗୁଳଂ । ତେନାହ – ‘‘ସୁତ୍ତେ ଖୀଣେ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତି ସୁତ୍ତପରିୟନ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାଲୱସେନାତି ଅତ୍ତନି ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ୱସେନ ନିବ୍ବେଠିୟମାନୋ ବାଲୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ଚ ପଲେତି ଗଚ୍ଛତି, ନାତିକ୍କମତି ସଂସାରଂ ।

ମହାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧-୧୮. ଅନ୍ତୱାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୬-୨୨୩.ଏକତୋୱଡ୍ଢିତନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏକପସ୍ସେନ ୱଡ୍ଢିତଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ । ଗାହେନାତି ଲାଭୀ ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତ୍ୱା ଗହଣେନ । ତକ୍କେନାତି ନ ଲାଭୀ ତକ୍କମତ୍ତେନ । ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ସବ୍ବତୋ ୱଡ୍ଢିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଅପ୍ପମାଣକସିଣନିମିତ୍ତଂ । ଏକମେୱାତି ‘‘ଏକମେୱ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ଅଟ୍ଠାରସ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀତି ୱେୟ୍ୟାକରଣଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ସୁତ୍ତାନି । ଏକଂ ଗମନନ୍ତି ଏକଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଗମନଂ ।

ଅନ୍ତୱାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଗମନାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୨୪-୩୦୧.ଦୁକ୍ଖୱସେନୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖେ ସତି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦିଦୁକ୍ଖୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସମେୱ ଦୁତିୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଗମନଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରାପି ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’’ତି । ତେହୀତି ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତେହି ୱେୟ୍ୟାକରଣେହି ସଦ୍ଧିଂ । ତନ୍ତି ଦୁତିୟଂ ଗମନଂ ।

ଆରମ୍ମଣମେୱାତି କସିଣସଙ୍ଖାତଂ ଆରମ୍ମଣମେୱ । ତକ୍କିସଦ୍ଦେନ ସୁଦ୍ଧତକ୍କିକାନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱସେନାତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମିଂ ସତି ତଦୁପାଦାୟ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱସେନାତି । ତେହିୟେୱାତି ଦୁତିୟେ ପେୟ୍ୟାଲେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହିୟେୱ । ତିପରିୱଟ୍ଟୱସେନାତି ତେହିୟେୱ ଛବ୍ବୀସତିୟା ସୁତ୍ତେହି ଚତୁତ୍ଥପେୟ୍ୟାଲେ ତିପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

ଦୁତିୟଗମନାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ଓକ୍କନ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧-୧୦. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୦୨-୩୧୧.ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସଦ୍ଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖଂ, ନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖଂ । ଦସ୍ସନମ୍ପି ସମ୍ମତ୍ତଂ, ତଂସିଜ୍ଝାନୱସେନ ପୱତ୍ତନିୟାମୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଅନନ୍ତରାୟତଂ ଦୀପେତି କପ୍ପୱିନାସପଟିଭାଗେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ଚାହ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି । କପ୍ପସୀସେନ ଭାଜନଲୋକଂ ୱଦତି । ସୋ ହି ଉଡ୍ଡୟ୍ହତି, ନ କପ୍ପୋ, ଉଡ୍ଡୟ୍ହନୱେଲାତି ଝାୟନୱେଲା । ଠିତୋ କପ୍ପୋ ଠିତକପ୍ପୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଠିତକପ୍ପୀ, କପ୍ପଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଲୋକନନ୍ତି ସଚ୍ଚାଭିସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଦସ୍ସନଂ । ଖମନ୍ତି ସହନ୍ତି, ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଓକ୍କନ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପ୍ପାଦସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧୨-୩୨୧.ସବ୍ବଂପାକଟମେୱ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଉପ୍ପାଦସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କିଲେସସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨୨-୩୩୧.ଏସୋତି ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଛନ୍ଦରାଗୋ । ଉପେଚ୍ଚ କିଲେସେତୀତି ଉପକ୍କିଲେସୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚୋଦକୋ ‘‘କତରଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଇତରୋ କାମଂ ଉପତାପନମଲୀନଭାୱକରଣୱସେନ ଉପକ୍କିଲେସୋ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନତ୍ଥି, ୱିବାଧନଟ୍ଠୋ ପନ ଅତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଚତୁଭୂମକଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଚୋଦକୋ ‘‘ତେଭୂମକା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି, ଇତରୋ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣତୋ’’ତିଆଦିନା । ଅରିୟଫଲପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସଂକିଲେସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନଂ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମଭାୱୋ ଉକ୍କଂସତୋ ଗହିତୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମନିନ୍ନନ୍ତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ଜାନିତ୍ୱା । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେସୂତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକାତବ୍ବେସୁ । ଛଳଭିଞ୍ଞାଧମ୍ମେସୂତି ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ।

କିଲେସସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସାରିପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧-୯. ୱିୱେକଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୩୨-୩୪୦.ନଏୱଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଅହଂ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ମା ହୋତୁ ତଦା ତାଦିସାଭୋଗାଭାୱତୋ । ‘‘ଅହଂ ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ପନ କସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ? ସବ୍ବଥାପି ନ ହୋତ୍ୱେୱ ଅହଙ୍କାରସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା ।

ୱିୱେକଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସୂଚିମୁଖୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୧.ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେତି – ‘‘ଅଧୋମୁଖୋ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନେ – ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ଭଗିନୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ । ୱାଦନ୍ତି ଦୋସଂ । ଉବ୍ଭମୁଖୋତି ଉପରିମୁଖୋ । ପୁରତ୍ଥିମାଦିକା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା। ଦକ୍ଖିଣପୁରତ୍ଥିମାଦିକା ଚତସ୍ସୋ ୱିଦିସା।

ଆରାମଆରାମୱତ୍ଥୁଆଦୀସୁ ଭୂମିପରିକମ୍ମବୀଜାଭିସଙ୍ଖରଣାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତା ୱିଜ୍ଜା ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ସା ପନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନନ୍ତି ତେସଂ ସାସନହରଣୱସେନ ତଂ ତଂ ଗାମନ୍ତରଦେସନ୍ତରଂ । ଏୱମାରୋଚେସୀତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନରହିତଂ କଣ୍ଣସୁଖଂ ପେମନୀୟଂ ହଦୟଙ୍ଗମଂ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସା ଏୱଂ ‘‘ଧମ୍ମିକଂ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିନା ସାସନସ୍ସ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନୱାଚଂ କୁଲାନଂ ଆରୋଚେସି ।

ସୂଚିମୁଖୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରିପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନାଗସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୨.ଅଣ୍ଡଜାତି ଅଣ୍ଡେ ଜାତା । ୱତ୍ଥିକୋସେତି ୱତ୍ଥିକୋସସଞ୍ଞିତେ ଜରାୟୁପୁଟେ ଜାତା । ସଂସେଦେତି ସଂସିନ୍ନେ କିଲିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଉପପତିତ୍ୱା ୱିୟାତି କୁତୋଚିପି ଅୱପତିତ୍ୱା ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ତଥା ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ।

ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୫୦. ପଣୀତତରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୪୩-୩୯୧.ୱିସ୍ସଟ୍ଠକାୟାତି ‘‘ୟେ ଚମ୍ମେନ ୱା ରୁଧିରେନ ୱା ଅଟ୍ଠିନା ୱା ଅତ୍ଥିକା, ତେ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ତତ୍ଥ ନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତତାୟ ଅଧିଟ୍ଠିତସୀଲତାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତସରୀରା । ଦୁୱିଧକାରିନୋତି ‘‘କାଲେନ କୁସଲଂ, କାଲେନ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲକାରିନୋ । ସହ ବ୍ୟୟତି ପୱତ୍ତତୀତି ସହବ୍ୟୋ, ସହଚାରୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟତା, ତଂ ସହବ୍ୟତଂ। ଅଦନୀୟତୋ ଅନ୍ନଂ। ଖାଦନୀୟତୋ ଖଜ୍ଜଂ। ପାତବ୍ବତୋ ପାନଂ। ନିୱସନୀୟତୋ ୱତ୍ଥଂ। ନିୱସିତବ୍ବଂ ନିୱାସନଂ। ପରିୱରିତବ୍ବଂ ପାୱୁରଣଂ। ୟାନ୍ତି ତେନାତି ୟାନଂ, ଉପାହନାଦିୟାନାନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱୟ୍ହସିୱିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଛତ୍ତମ୍ପି ପରିସ୍ସୟାତପଦୁକ୍ଖପରିରକ୍ଖଣେନ ମଗ୍ଗଗମନସାଧନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଛତ୍ତୁପାହନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗମନପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା…ପେ॰… ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଚମ୍ପେୟ୍ୟନାଗରାଜା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଣୀତତରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନାଗସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସୁପଣ୍ଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯୨-୪୩୭.ପତ୍ତାନନ୍ତି ଉଭୋସୁ ପକ୍ଖେସୁ ପତ୍ତାନଂ । ୱଣ୍ଣୱନ୍ତତାୟାତି ଅତିସୟେନ ୱିଚିତ୍ତୱଣ୍ଣତାୟ । ଅତିସୟତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ୱନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ । ପୁରିମନୟେନାତି ନାଗସଂୟୁତ୍ତେ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଉଦ୍ଧରନ୍ତୀତି ସମୁଦ୍ଦତୋ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି, ପଥୱନ୍ତରପବ୍ବତନ୍ତରତୋ ପନ ତେସଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ ଦୁକ୍କରମେୱ । ପଣୀତତରେତି ବଲେନ ପଣୀତତରେ, ବଲୱନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଦ୍ଧରଣୀୟନାଗାତି ଆନୁଭାୱମହନ୍ତତାୟ ଚ ୱସନଟ୍ଠାନୱିଦୁଗ୍ଗତାୟ ଚ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ନାଗା । ତେ ‘‘ସତ୍ତୱିଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ସରୂପତୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ବଲସ୍ସତରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କମ୍ବଲସ୍ସତରା ଧତରଟ୍ଠାତି ଇମେ ଜାତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ସତ୍ତସୀଦନ୍ତରୱାସିନୋତି ସତ୍ତୱିଧସୀଦସମୁଦ୍ଦୱାସିନୋ । ପଥୱିଟ୍ଠକାତି ପଥୱନ୍ତରୱାସିନୋ, ତଥା ପବ୍ବତଟ୍ଠକା। ତେ ଚ ୱିମାନୱାସିନୋ । ତେ ନାଗେ କୋଚି ସୁପଣ୍ଣୋ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସନ୍ତି ‘‘କାୟେନ ଦ୍ୱୟକାରିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ନାଗସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, ତତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁପଣ୍ଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩୮-୫୪୯. ମୂଲଗନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ଗନ୍ଧଂ ଅୱନ୍ତି ଅପୟୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବା, ତେସଂ କାୟୋ ସମୂହୋ ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟୋ, ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱନିକାୟୋ । ଚାତୁମହାରାଜିକେସୁ ଏକିୟାୱ ତେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତତ୍ଥ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟିକା। ତେସଂ ତେସଂ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାନଂ ମୂଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୋ ଗନ୍ଧୋ ମୂଲଗନ୍ଧୋ, ତସ୍ମିଂ ମୂଲଗନ୍ଧେ । ଅଧିୱତ୍ଥାତି ମୂଲଗନ୍ଧଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱା ୱସନ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ତଂ ମୂଲଗନ୍ଧଂ ରୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା । ନ କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧୋ ଏୱ, ମୂଲମେୱ ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଉପକପ୍ପତୀତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱିନିୟୁଞ୍ଜତି । ଗନ୍ଧଗନ୍ଧେତି ଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧସମୁଦାୟେ । ମୂଲାଦିଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧେତି ମୂଲାଦିଗତଅୱୟୱଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧେ, ତିମୂଲାଦିଗତସମୁଦାୟଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ହି ‘‘ମୂଲଗନ୍ଧେ’’ତିଆଦିନା ରୁକ୍ଖାନଂ ଅୱୟୱଗନ୍ଧୋ ଗହିତୋ, ଇଧ ପନ ସବ୍ବସୋ ଗହିତତ୍ତା ସମୁଦାୟଗନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସ ହି ରୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସୋତି ସୋ ସବ୍ବୋ ମୂଲାଦିଗତୋ ଗନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧସମୁଦାୟୋ ଇଧ ଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋ ନାମ । ତସ୍ସ ଗନ୍ଧସ୍ସ ଗନ୍ଧେତି ତସ୍ସ ସମୁଦାୟଗନ୍ଧସ୍ସ ତଥାଭୂତେ ଗନ୍ଧେ । ସରିକ୍ଖଂ ସଦିସଂ ପଟିଦାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ସରିକ୍ଖଦାନଂ, ପତ୍ଥନା । ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲାନି ସରିକ୍ଖଦାନତ୍ତାୱ ଅଧିପ୍ପେତଫଲଂ ଦେନ୍ତୁ, ଅସରିକ୍ଖଦାନଂ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ଦେତିୟେୱ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ସବ୍ବକାମଦଦତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅସରିକ୍ଖଦାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।

ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ୱଲାହକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫୦-୬୦୬. ଲୋକଂ ୱାଲେନ୍ତା ସଂୱରନ୍ତା ଛାଦେନ୍ତା ଅହନ୍ତି ପରିୟେସନ୍ତୀତି ୱଲାହା, ଦେୱପୁତ୍ତା । ତେସଂ ସମୂହୋ ୱଲାହକଦେୱକାୟୋତି ଆହ ‘‘ୱଲାହକକାୟିକା’’ତିଆଦି । ସୀତକରଣୱଲାହକାତି ସୀତହରଣୱଲାହକା । ସେସପଦେସୂତି ଉଣ୍ହୱଲାହକାଦିପଦେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ଉଣ୍ହକରଣୱଲାହକା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନନ୍ତି ‘‘ସୀତଂ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ । ୱସ୍ସାନେତି ୱସ୍ସକାଲେ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱାତି ପାକତିକସୀତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଣ୍ହେପୀତି ଉଣ୍ହକାଲେ । ଅବ୍ଭମଣ୍ଡପୋତି ମଣ୍ଡପସଦିସଅବ୍ଭପଟଲୱିତାନମାହ । ଅବ୍ଭଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତହଂ ତହଂ ପଟଲଂ ଉଟ୍ଠହତି । ଅବ୍ଭେୟେୱାତି ଅବ୍ଭକାଲେ ଏୱ, ୱସ୍ସାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିଅବ୍ଭନ୍ତି ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲଂ ହୁତ୍ୱା ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠାନଂ । ଚିତ୍ତୱେସାଖମାସେସୂତି ୱସନ୍ତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଦା ହି ୱିଦ୍ଧୋ ୱିଗତୱଲାହକୋ ଦେୱୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଉତ୍ତରଦକ୍ଖିଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଛିମୱାତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପକତିୱାତୋତି ପକତିୟା ସଭାୱେନ ୱାୟନକୱାତୋ । ତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱାତି ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । ଏସ ନୟୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନସୀତୁଣ୍ହୱାତେସୁପି । ତମ୍ପି ହି ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟମେୱାତି ।

ଗୀତନ୍ତି ମେଘଗୀତଂ । ସଚ୍ଚକିରିୟାୟାତି ତାଦିସାନଂ ପୁରିସୱିସେସାନଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ । ଇଦ୍ଧିବଲେନାତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିଆନୁଭାୱେନ । ୱିନାସମେଘେନାତି କପ୍ପୱିନାସକମେଘେନ । ଅଞ୍ଞେନପି କଣ୍ହପାପିକସତ୍ତାନଂ ପାପକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନୱିନାସମେଘେନ ୱୁଟ୍ଠେନ ସୋ ସୋ ଦେସୋ ୱିନସ୍ସତେୱ ।

ୱଲାହକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦୭-୬୬୧.ଅଞ୍ଞାଣାତି ଅଞ୍ଞାଣହେତୁ, ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇମମେୱ ଅତ୍ଥଂ ହେତୁଅତ୍ଥେନ କରଣୱଚନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାନୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞାଣା ଅଦସ୍ସନା ଅନଭିସମୟା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ଏକାଦସସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତାନି, ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ସୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ।

ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ଝାନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସମାଧିମୂଲକସମାପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬୨.ସମାଧିକୁସଲୋତି ସମାଧିସ୍ମିଂ କୁସଲୋ । ତୟିଦଂ ସମାଧିକୋସଲ୍ଲତ୍ତଂ ସହ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଝାନସମାଧି, ତସ୍ମା ତଂ ତଂ ୱିଭାଗଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାୱସେନ ପଠମଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ, ପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାୱସେନ ଦୁତିୟଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ସୁଖେକଗ୍ଗତାୱସେନ ତତିୟଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାୱସେନ ଚତୁତ୍ଥଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱାତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ତଂତଂଅଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାନେ କୁସଲୋ । ସମାପତ୍ତିକୁସଲୋତି ସମାପଜ୍ଜନେ କୁସଲୋ । ହାସେତ୍ୱାତି ତୋସେତ୍ୱା । କଲ୍ଲଂ କତ୍ୱାତି ସମାଧାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଦୂରୀକରଣେନ ସହକାରୀକାରଣଞ୍ଚ ସମାଧାନେନ ସମାପଜ୍ଜନେ ଚିତ୍ତଂ ସମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା । ସେସପଦାନୀତି ସେସା ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସା । ତତିୟାଦୀସୁ ନୟେସୁ ଅକୁସଲୋପି ଝାନତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଝାୟୀତେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ସମାଧିମୂଲକସମାପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୫୫. ସମାଧିମୂଲକଠିତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୬୩-୭୧୬. ଦୁତିୟାଦିସୁତ୍ତେସୁ ଠିତିକୁସଲୋତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧହେତୁଅତ୍ଥୋ ଠିତି-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ କୁସଲୋତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ଅକୁସଲୋ’’ତି । ସତ୍ତଟ୍ଠଅଚ୍ଛରାମତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତଟ୍ଠଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ଖଣଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀଭାୱସ୍ସ ଅନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ କାଲେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀଭାୱସ୍ସ ଅନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା । କଲ୍ଲଂ ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି କଲ୍ଲିତଂ, ତସ୍ମିଂ କଲ୍ଲିତେ କଲ୍ଲିତଭାୱେନ କସିଣାରମ୍ମଣେସୁ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଅସୁକସ୍ସା’’ତି ୱିସୟୱସେନ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଗୋଚରକୁସଲୋତି ସମାଧିସ୍ମିଂ ନିପ୍ଫାଦିତବ୍ବେ ତସ୍ସ ଗୋଚରେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତେ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱିରହିତୋ ଅକୁସଲୋ। କେଚି ପନ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଗୋଚରୋ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକଂ, ‘ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ବହୁଲୀକାତବ୍ବ’ନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅକୁସଲୋ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଭିନୀହରିତୁନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସେସଭାଗିୟତାୟ ଅଭିନୀହରିତୁଂ ଅକୁସଲୋ । ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀତି ଚିତ୍ତୀକାରୀ । ସାତଚ୍ଚକାରୀତି ନିୟତକାରୀ । ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରକଧମ୍ମାତି ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲା । ସମାପତ୍ତିଆଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିପଦାଦୀନଂୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟୋଜେତ୍ୱା ଚତୁକ୍କା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ଲୋକିୟଜ୍ଝାନୱସେନେୱ କଥିତଂ ‘‘ସମାଧିକୁସଲୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ଅକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ଲବ୍ଭତି । ୟଦି ଅକୋସଲ୍ଲଂ, ନ କୁସଲସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବତା ସିୟାତି ।

ସମାଧିମୂଲକଠିତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଝାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।