ନିଦାନୱଗ୍ଗଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ନିଦାନୱଗ୍ଗଟୀକା

୧. ନିଦାନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଦୁତିୟସୁତ୍ତାଦୀନିପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ଦେସିତାନୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ରାତି ପଦଂ ୟେ ଦେସକାଲା ଇଧ ୱିହରଣକିରିୟାୟ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ପରିଦୀପନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସମୟଂ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି ଆହ । ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ଦେସସ୍ସ କାଲସ୍ସ ୱା ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଅୟଂ ତାୱ ତତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସଭାୱେ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ୟସ୍ମା ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ତତ୍ରସଦ୍ଦୋ ଧମ୍ମଦେସନାୱିସିଟ୍ଠଂ ଦେସଂ କାଲଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭାସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ ୱା ଦେସକାଲେ’’ତି। ତେନ ତତ୍ରାତି ୟତ୍ଥ ଭଗୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପି ଅଭାସି, ତାଦିସେ ଦେସେ, କାଲେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ।

ନନୁ ଚ ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱା’’ତିଆଦିନା ବାହିୟସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ପଟିକ୍ଖିପି, ତତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତୋୱ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ଅଦେସେତବ୍ବକାଲେ ଅଦେସନାୟ ହି ଇଦଂ ଉଦାହରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱା’’ତି । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠମ୍ହା’’ତି, ତମ୍ପି ତସ୍ସ ଅକାଲଭାୱସ୍ସେୱ ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ତଦା ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମେନ ରୂପକାୟେ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଅହୋସି, ବଲୱପୀତିୱେଗେନ ନାମକାୟେ । ତଦୁଭୟସ୍ସ ୱୂପସମଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ପପଞ୍ଚପରିହାରତ୍ଥଂ ଭଗୱା ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ’’ତି ପରିୟାୟେନ ପଟିକ୍ଖିପି । ଅଦେସେତବ୍ବଦେସେ ଅଦେସନାୟ ପନ ଉଦାହରଣଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି, ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱିହାରପଚ୍ଛାୟାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଇଧ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ‘‘ସ ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ବାଲୋ ଇଧ ପାପାନି କମ୍ମାନି କରିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଖୋ ଅଗାରୱୋ ୱିହରତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ଅୱଧାରଣେ, ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ସାୱକା ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଆଦିକାଲତ୍ଥେ, ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଦପୂରଣେନ ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ କତଂ ହୋତି, ଆଦିକାଲତ୍ଥେନ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଉପଞ୍ଞାସମତ୍ତଂ, ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ପନ ନିୟମଦସ୍ସନଂ । ‘‘ତସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ଏୱା’’ତି ଆମନ୍ତନେ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ।

‘‘ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିହରଣକିରିୟାୟ କତ୍ତୁୱିସେସଦସ୍ସନପରଂ, ନ ଆମନ୍ତନକିରିୟାୟ, ଇଧ ପନ ଆମନ୍ତନକିରିୟାୟ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ପୁନ ଭଗୱାତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନ’’ନ୍ତି ଆହ । କଥାସୱନୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱଚନନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟ ସୱନୟୋଗ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱଚନଂ । ଚତୂସୁପି ପରିସାସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଏଦିସାନଂ ଦେସନାନଂ ୱିସେସେନ ଭାଜନଭୂତାତି ସାତିସୟେନ ସାସନସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖକୋତି ଭିକ୍ଖୂତି ଭିକ୍ଖନସୀଲତ୍ତା ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହିପି ଅଜ୍ଝୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଉଞ୍ଛାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ଅନୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ । ୟୋ ହି କୋଚି ଅପ୍ପଂ ୱା ମହନ୍ତଂ ୱା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ସୋ କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ ହିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନେୱ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ । ପରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ କାଜଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉସ୍ସାହଜାତତ୍ତା ୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଆଦିନା ନୟେନାତି ‘‘ଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିନ୍ଦତି ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିନ୍ନତ୍ତା ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୦୯) ଆଗତନୟେନ । ଞାପନେତି ଅୱବୋଧନେ, ପଟିୱେଦନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖନସୀଲତା, ନ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦୀହି ଜୀୱନସୀଲତା । ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତା ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି (ଜା॰ ୧.୭.୫୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖନସଭାୱତା, ନ ୟାଚନାକୋହଞ୍ଞସଭାୱତା । ଭିକ୍ଖନେ ସାଧୁକାରିତା ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମଜ୍ଜତା । ଅଥ ୱା ସୀଲଂ ନାମ ପକତିସଭାୱୋ । ଇଧ ପନ ତଥାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଧମ୍ମୋତି ୱତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସୀଲଂ ନାମ ୱତୱସେନ ସମାଦାନଂ । ଧମ୍ମୋ ନାମ ପୱେଣି-ଆଗତଂ ଚାରିତ୍ତଂ । ସାଧୁକାରିତା ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ଆଦରକିରିୟା’’ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ।

ହୀନାଧିକଜନସେୱିତୱୁତ୍ତିନ୍ତି ୟେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତାପି ଜାତିମଦାଦିୱସେନ ଉଦ୍ଧତା ଉନ୍ନଳା, ୟେ ଚ ଗିହିଭାୱେ ପରେସୁ ଅତ୍ଥିକଭାୱମ୍ପି ଅନୁପଗତତାୟ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ପରମକାପଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେସଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଚନେନ ହୀନଜନେହି ଦଲିଦ୍ଦେହି ପରମକାପଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତେହି ପରକୁଲେସୁ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେହି ସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି, ଅଧିକଜନେହି ଉଳାରଭୋଗଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିତୋ ପବ୍ବଜିତେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଆଜୀୱସୋଧନତ୍ଥଂ ସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଚନଂ ଆମନ୍ତନଭାୱତୋ ଅଭିମୁଖୀକରଣଂ, ପକରଣତୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ସୁସ୍ସୂସାଜନନଂ, ସକ୍କଚ୍ଚସୱନମନସିକାରନିୟୋଜନଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋତି ଇମିନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ସାଧୁକଂ ମନସିକାରେପୀତି ସାଧୁକଂ ସୱନେ ସାଧୁକଂ ମନସିକାରେ ଚ । କଥଂ ପୱତ୍ତିତା ସୱନାଦୟୋ ସାଧୁକଂ ପୱତ୍ତିତା ହୋନ୍ତୀତି ? ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତି ହତ୍ଥଗତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଦରଗାରୱୟୋଗେନ କଥାଦୀସୁ ଅପରିଭୱାଦିନା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ନ କଥଂ ପରିଭୋତି, ନ କଥିକଂ ପରିଭୋତି, ନ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଭୋତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ୟୋନିସୋ ଚ ମନସି କରୋତି । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୫୧) । ତେନାହ ‘‘ସାଧୁକଂ ମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି । ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ସୀଲାଦିନିପ୍ଫତ୍ତି । ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅଧିଗମୱସେନ । ସତ୍ଥୁଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ସୀଲାଦିଗୁଣାନୁଟ୍ଠାନେନ । ତିଣ୍ଣଂ ୟାନାନଂ ୱସେନ ଅନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ସକଲସାସନପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା।

ସନ୍ତିକତ୍ତାତି ସମୀପଭାୱତୋ । ସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତାତି ସବ୍ବକାଲଂ ସଂୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ଅନୁସାସନିୟାନୁରୂପଂ, ଅନୁସାସନିଂ ଅନୱସେସତୋ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଧମ୍ମେ ଦେସନାପସୁତା, ତେ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣା ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱ ଆମନ୍ତନକାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱାତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତା । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାତି ଅସମାହିତଚିତ୍ତା । ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାତି ହିୟ୍ୟୋ ତତୋ ପରଦିୱସେସୁ ୱା ସୁତଧମ୍ମଂ ପତି ମନସା ଅୱେକ୍ଖନ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭିକ୍ଖୱୋତି ଚ ସନ୍ଧିୱସେନ ଇ-କାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ ଇତୀ’’ତି, ଅୟଞ୍ହି ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିସମାପନାଦିପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟପକାରାୱଧାରଣନିଦସ୍ସନାଦିଅନେକତ୍ଥପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ହେତୁମ୍ହି ଦିସ୍ସତି, ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ପରିସମାପନେ, ‘‘ଇତି ୱା ଏୱରୂପା ୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୩) ଆଦିଅତ୍ଥେ ‘‘ମାଗଣ୍ଡିୟୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅଭିଲାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୭୩, ୭୫) ପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟେ, ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) ପକାରେ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା, ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ଥୀତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ । କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୬) ଅୱଧାରଣେ, ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ନିଦସ୍ସନେ। ଇଧାପି ନିଦସ୍ସନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତନାକାରୋ ତମେସ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସେତି ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଭଦ୍ଦନ୍ତେତିଆଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୁବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ଇଧ ଭଗୱତୋତି ସାମିୱଚନଂ ଆମନ୍ତନମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀଅନ୍ତରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଭଗୱତୋ ଆମନ୍ତନଂ ପଟିଅସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋତି ଇଦଂ ପନ ପଟିସ୍ସୱସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାହ – କିମତ୍ଥଂ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କରିୟମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ, ନନୁ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକନିମିତ୍ତପରିସାପଦେସେହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ, ଦେସକାଲକତ୍ତୁସୋତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବନ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନେୱ ଚାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବରଚନାନୁମାନାଗମତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବରଚନାଦୀହି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସତ୍ଥୁସାୱକାନୁରୋଧାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱତ୍ତସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସବ୍ବସୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧା ଚସ୍ସ ପରାନୁଗ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ ଦେସକସଂକିଲେସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସମ୍ପଦାଦୂସକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱସଂସୂଚକେହି ଞାଣସମ୍ପଦାପହାନସମ୍ପଦାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକେହି ଚ ସଂବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ନିଦାନୱଚନେନ ପକାସିତା ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ, ଇଧ ପନ ମୂଲଦ୍ୱୟୱସେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତସ୍ସ ତିସନ୍ଧିକାଲବନ୍ଧସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧନୟସଙ୍ଖେପଗମ୍ଭୀରଭାୱୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ବୋଧିୟା ନିଦସ୍ସନତୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ତଥା ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥିକା ପୱତ୍ତି, ଅତ୍ତହିତତ୍ଥା ୱା, ତସ୍ମା ପରେସଂ ଏୱ ଅତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନଂ, ନ କବ୍ବରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁଚରିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେହି ୟଥାରହଂ ପକାସୀୟତି, ଇଧ ପନ ଦ୍ୱାଦସପଦିକପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭାୱନେନ ତେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇମିନା ପଦେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇମିନା ତଥାଗତସ୍ସ ରାଗଦୋସମୋହାଦି-ସବ୍ବସଂକିଲେସମଲଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଦୋସପ୍ପହାନଦୀପନେନ ୱଚନେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସୁପରିସୁଦ୍ଧଞାଣକରୁଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗପରିଦୀପନେନ ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବଥା ପକାସିତୋ ହୋତୀତି । ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେ ପୟୋଜନନିଦସ୍ସନଂ ।

ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ । ଦେସନାପି ହି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ନିକ୍ଖିପନତୋ ‘‘ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ତାୱ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥାୟଂ ଦେସନା ଏୱଂସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସିତେ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ନିଦାନପରିଜାନନେନ ୱଣ୍ଣନାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ହେଟ୍ଠା ‘‘କସ୍ମା ଭଗୱତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା’’ତି କେନଚି ଚୋଦନାୟ କତାୟ ‘‘ପରଜ୍ଝାସୟୋୟଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ପରିହାରୋ ସୁକଥିତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଧାନନୟେନ ସୋଳସୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋ, ଏୱଂ ୟଦିପି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଜ୍ଝାସୟେନପି ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୀହି ପନ ପୁରତୋ ଠିତେହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି । ନୟିଧ ନିରୱସେସୋ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ଦସ୍ସିତା, ତଥାଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅୟଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଂ ଏୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି କାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ। ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି, ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ। ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି ଏୱ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ । ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଞାତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକଂ, ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖତ୍ତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା । ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅନୱରୋଧୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମଜାଲଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଏୱ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋୱାୟମତ୍ଥୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତି ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦସବଲସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋତି ଦସବଲୱଗ୍ଗେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଆୱଲି, ତଥା ଚନ୍ଦୋପମହାରକାଦୟୋ ।

ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ । ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତିଂ । ଖନ୍ତିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ । ମନନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନୀହାରନ୍ତି ପଣିଧାନଂ । ବୁଜ୍ଝନଭାୱନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନସଭାୱଂ, ପଟିୱିଜ୍ଝନାକାରଂ ୱା ।

ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଉଗ୍ଘଟନଂ ନାମ ଞାଣୁଗ୍ଘଟନଂ, ଞାଣେନ ଉଗ୍ଘଟିତମତ୍ତେ ଏୱ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ନେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ। ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଂ ପରମଂ ଅସ୍ସାତି ପଦପରମୋ । ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟାତି ଉଦାହାରଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସେ ଉଦାହଟମତ୍ତେ ଏୱ । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିସମାୟୋଗୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଂଖିତ୍ତେନ ମାତିକାୟ ଠପିୟମାନାୟ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଦେସତୋତି ଉଦ୍ଦେସହେତୁ, ଉଦ୍ଦିସନ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଉଦ୍ଦିସତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ପରିପୁଚ୍ଛତୋତି ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦମେୱ ପରମଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ପଦପରମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏକଚରାତି ୱିୱେକାଭିରତିୟା ଏକୱିହାରିନୋ । ଦ୍ୱିଚରାତି ଦ୍ୱେ ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ଞାଣଚରିୟାଦିୱସେନ ୱିଚରନ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାପକାସନେନ ସୁଞ୍ଞତଂ। ତତୋ ଏୱ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ। ‘‘ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଭଗୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆରଭୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ପନ ‘‘ପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା ଅପରିକମ୍ମିକା ସୁପରିସୋଧିତପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ଚାତି ଦୁୱିଧା, ତଦୁଭୟେସୁ ସତ୍ଥୁ ପଟିପତ୍ତିଂ ଉପମାମୁଖେନ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଥା ହୀତିଆଦିମାହ । ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଲିଖନୱସେନ ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅକତାଭିନିୱେସନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଅକତାନୁୟୋଗଂ । ସୀଲ…ପେ॰… ସମ୍ପଦାୟାତି ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲଂ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ, ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଅନୁଜୁକତଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାୟ ୟୋଜେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

ୟନ୍ତି ୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ସୀଲନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ଦିଟ୍ଠି ଚାତି କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଟ୍ଠି ଚେୱ କମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ । ତିୱିଧେନାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ୱିସୟଭାୱତୋ ତିପ୍ପକାରେନ । ୟଥାୱୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସେସପଚ୍ଚୟଂ ସୀଲଂୟେୱ ଭାୱନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି ।

ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣଂ ଅପଗତସବ୍ବକାଳକଂ । ଚତୁରସ୍ସାଦିଧୋତୋ ସୁପରିମଜ୍ଜିତମଣିକ୍ଖନ୍ଧୋ। ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାର’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

କାମଂ ୱୋ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପରଟ୍ଠିତୋ ପଟିୟୋଗୀଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକୋ, ନାମପରଭୂତୋ ପନ ତଂ ତଂ କତ୍ତୁକମ୍ମକରଣାଦିସାଧନୱିସିଟ୍ଠମେୱ ପବୋଧେତି, ହି-ନିପାତପରଭୂତୋ ପନ ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତମେୱାତି ଆହ ‘‘ୱୋତି…ପେ॰… ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଂଦେସନନ୍ତି ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନଂ । ସା ହି ଇଧ ତ-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚାମସୀୟତି । ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୱଚନତୋ ନ କେୱଲଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ।

ଏକତ୍ଥମେତଂ ପଦଂ କ-ସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନମତ୍ତସ୍ସ କତତ୍ତା, ତସ୍ମା ସାଧୁସଦ୍ଦସ୍ସ କତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ସାଧୁକସଦ୍ଦସ୍ସପି କତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାଧୁ ଭନ୍ତେତି ୟାଚାମହଂ ଭନ୍ତେତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଆୟାଚନେ’’ତି । ପୁନ ସାଧୁ ଭନ୍ତେତି ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ’’ତି । ସାଧୁ ସାଧୂତି ଅହୋ ଅହୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପହଂସନେ’’ତି । ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚୀତି ପୁଞ୍ଞକାମୋ ସୁନ୍ଦରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାଣୱାତି ପଞ୍ଞୱା । ଅଦ୍ଦୁବ୍ଭୋତି ଅଦୂସକୋ । ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେତି ଥିରୀକରଣେ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟଂ । ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତି ଆଣାପନେ । ‘‘ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ସାଧୁକସଦ୍ଦେନ ସୱନମନସିକାରାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟା ୱିୟ ତଦାଣାପନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟାଚନତ୍ଥତା ୱିୟ ଚସ୍ସ ଆଣାପନତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପନିୱାରଣଂ ସୱନେ ନିୟୋଜନୱସେନ କିରିୟନ୍ତରପଟିସେଧନଭାୱତୋ, ସୋତଂ ଓଦହଥାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପନିୱାରଣଂ ଅଞ୍ଞଚିନ୍ତାପଟିସେଧନତୋ । ପୁରିମନ୍ତି ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ପଦଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସୁଣାଥ, ମନସି କରୋଥା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିକାରେ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହନିୱାରଣଂ ସୋତଦ୍ୱାରେ ୱିକ୍ଖେପପଟିବାହକତ୍ତା । ନ ହି ୟାଥାୱତୋ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦତୋ ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହନିୱାରଣଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପପଟିବାହକତ୍ତା । ନ ହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ଉପଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୋ ହୋତି । ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ନିୟୋଜେତି ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ୱିଦହନତୋ । ଧାରଣୂପପରିକ୍ଖାସୂତି ଏତ୍ଥ ଉପପରିକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନେୱ ତୁଲନତୀରଣାଦିକେ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସୁପ୍ପଟିୱେଧଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସଭାୱନିରୁତ୍ତି । ସହ ବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିକୋ । ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରୋତିଆଦୀସୁ ଧମ୍ମୋ ନାମ ତନ୍ତି । ଦେସନା ନାମ ତସ୍ସା ମନସା ୱୱତ୍ଥପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନା କଥନଂ । ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ୟସ୍ମା ଚେତେ ଧମ୍ମଦେସନାଅତ୍ଥପଟିୱେଧା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାଳ୍ହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା, ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତବ୍ବିସୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦେସନଂ ନାମ ଉଦ୍ଦିସନଂ ସଙ୍ଖେପଦସ୍ସନସଦିସଂ । ତଥା ହି ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ‘‘ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସନଂ ଭାସନନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋପି ନଂ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ କଥନଂ ୱା ଭାସନଂ।

ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋତି ସାଳିକାୟ ଆଲାପୋ ୱିୟ ମଧୁରୋ କଣ୍ଣସୁଖୋ ପେମନୀୟୋ । ପଟିଭାନଂ ସଦ୍ଦୋ । ଉଦୀରୟୀତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତି, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉସ୍ସାହଜାତାତି ଏୱଂ ‘‘ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ, ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ କିର ସତ୍ଥା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେସେସ୍ସତି, ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ।

କତମୋତି ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁଚ୍ଛାଭାୱୋ ଞାୟତି, ନ ୱିସେସତୋତି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସେସଭାୱଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନେୱ ପସଙ୍ଗେନ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା ସବ୍ବାପି ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତେତି ଏତାୟାତି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା। ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା। ସଂସନ୍ଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାକଚ୍ଛାୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ । ୱିମତିଂ ଛିନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା। ଅନୁମତିୟା ପୁଚ୍ଛନଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା। ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ହି ‘‘କା ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁମତୀ’’ତି ଅନୁମତି ପୁଚ୍ଛିତା ହୋତି । କଥେତୁକମ୍ୟତା କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ।

ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଞାତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ୟୋ କୋଚି ସଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ୟେନ କେନଚି ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାତଭାୱମାହ । ଅଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ନ ଦିଟ୍ଠତଂ । ଅତୁଲିତନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ତୁଲନଭୂତେନ ଞାଣେନ ନ ତୁଲିତତଂ । ଅତୀରିତନ୍ତି ତୀରଣଭୂତେନ ଞାଣେନ ଅକତଞାଣକିରିୟାସମାପନତଂ । ଅୱିଭୂତନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଅପାକଟଭାୱଂ । ଅୱିଭାୱିତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅପାକଟୀକତଭାୱଂ ।

ପଞ୍ଚସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବତୋ ନ ସନ୍ତି, ତା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତପୁଚ୍ଛଂ ନିଗମେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ୟଦି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା କଥିତାତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି କଥେତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଦସ୍ସନେନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ କଥିତଭାୱତୋ । ଆହାରୱଗ୍ଗସ୍ସାତିଆଦି ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତଂ କିରିୟାପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତି, ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍ଖାରା କିଂ କତାତି ୱା କରୋନ୍ତୀତି ୱା ନ ଞାୟେୟ୍ୟ । ପୱତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିକା ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା।

‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦିକା ପନ ତସ୍ସ ୱିଲୋମତୋ ପଟିଲୋମକଥା। ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସଙ୍ଖାରେ ୱିରଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ୱିରାଗୋ, ମଗ୍ଗୋ । ଅସେସନିରୋଧାତି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୋଧା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନା । ଏୱଂ ନିରୋଧାନନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧା । ଇତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧୱଚନେନ ଅରହତ୍ତଂ ୱଦତି । ସକଲସ୍ସାତି ଅନୱସେସସ୍ସ । ସତ୍ତୱିରହିତସ୍ସାତି ପରପରିକପ୍ପିତଜୀୱରହିତସ୍ସ । ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ।

ଅତ୍ତମନାତି ପୀତିସୋମନସ୍ସେନ ଗହିତଚିତ୍ତା । ତଥାଭୂତା ଚ ହଟ୍ଠଚିତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା’’ତି । ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିନନ୍ଦନସଦ୍ଦୋ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ଉଭୟତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁମୋଦିଂସୁ ଚେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ ଚା’’ତି ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨.ଦୁତିୟେପୀତି ଦୁତିୟସୁତ୍ତେପି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ତଦଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତେସୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା ଏୱା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ତଦେକଦେସଂ ଇଧ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ମୂଲଂ । ୱିତ୍ଥାରଦେସନନ୍ତି ‘‘ୱିଭଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିଭଙ୍ଗଦେସନଂ । ଉଦ୍ଦେସଦେସନା ପଠମସୁତ୍ତେ ଅନୁଲୋମଦେସନାସଦିସାୱ । ପୁନ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ପଠମଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭଜନୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତତୋ ଏୱ ବ୍ୟତିରେକନୟେନ ୱିୱଟ୍ଟମ୍ପି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତୀତି ପୁନଗ୍ଗହଣଂ ।

ତେସଂତେସଂ ସତ୍ତାନନ୍ତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚି ପକାରତୋ ଅନାମସିତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ସାମଞ୍ଞତୋ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ…ପେ॰… ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଗତିଜାତିୱସେନାତି ପଞ୍ଚଗତିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ଏକେକାୟ ଗତିୟା ଖତ୍ତିୟାଦିଭୁମ୍ମଦେୱାଦିହତ୍ଥିଆଦିଜାତିୱସେନ ଚ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କିଚ୍ଚୱିସେସଂ, ‘‘ମାନସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମାନେ ଅତ୍ଥେ ସଦ୍ଦୱିସେସଂ, ‘‘ପଣ୍ଡର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଗୁଣୱିସେସଂ, ‘‘ଚେତସିକଂ ହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିସ୍ସୟୱିସେସଂ, ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱତ୍ଥାଭାୱୱିସେସଂ, ‘‘ଅଲୁବ୍ଭନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କିରିୟାଭାୱୱିସେସଂ, ‘‘ଅଲୁବ୍ଭିତତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତାୱିସେସନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ୱା ଦୀପନା ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ଜୀରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନାକାରୋ ଜୀରଣତାତି ଆହ ‘‘ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ।

କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସାତି କଲଲକାଲତୋ ପଭୁତି ପୁରିମରୂପାନଂ ଜରାପତ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ପଚ୍ଛିମରୂପାନି ପରିପକ୍କରୂପାନୁରୂପାନି ପରିଣତପରିଣତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ସୁପରିଣତରୂପାନଂ ପରିପାକକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିସଭାୱାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ ଜରାୟ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା । ପକତିନିଦ୍ଦେସାତି ଫଲୱିପଚ୍ଚନପକତିୟା ନିଦ୍ଦେସା, ଜରାୟ ୱା ପାପୁଣିତବ୍ବଫଲମେୱ ପକତି, ତସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସା, ନ ଚ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀନେୱ ଜରାତି ଉଦକାଦିଗତମଗ୍ଗେସୁ ତିଣରୁକ୍ଖସଂଭଗ୍ଗତାଦୟୋ ୱିୟ ପରିପାକଗତମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେସୁ ପରିପୁଣ୍ଣରୂପେସୁ ଲବ୍ଭମାନା ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୟୋ ଜରାୟ ଗତମଗ୍ଗାଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଜରାତି ।

ୟସ୍ମା ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁ ହାୟତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜଜ୍ଜରାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆୟୁହାନାଦୟୋ ପକତିନିଦ୍ଦେସା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଇମେହି ପନା’’ତିଆଦି ।

ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରତ୍ତା ଅୱୀଚିଜରା ମଣିଆଦୀସୁ ମନ୍ଦଦସକାଦୀସୁ ଏକେକଦସକେସୁ ଚ ଖଣେ ଖଣେ ଜିଣ୍ଣୱିକାରାଦୀନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୂତି ମଣିଆଦିତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକାଦୀସୁ, ପାଣୀନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନେ ସକଲଆୟୁସ୍ମିଂ ଗହିତତରୁଣୟୁୱାଜରାକାଲେସୁ, ଏକଦ୍ୱିତ୍ତିଦିୱସାତିକ୍କମେସୁ ପୁପ୍ଫାଦୀସୁ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହି ଜରାୱିସେସସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ସୱୀଚିଜରା ନାମ।

ଚୱନକୱସେନାତି ଚୱନକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ । ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଚୁତିୟା ଚୱନମେୱ ଚୱନତାତି ଆହ ‘‘ଭାୱୱଚନେନ ଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି, ପାଳିୟଂ ‘‘ଚୁତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ସଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତି ଭିଜ୍ଜମାନତା । ତେନ ‘‘ଭେଦୋ’’ତି ଇମିନା ଖନ୍ଧାନଂ ଭିଜ୍ଜମାନତା ଭେଦସମଙ୍ଗିତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଠାନାଭାୱପରିଦୀପନନ୍ତି କେନଚିପି ଆକାରେନ ଅୱଟ୍ଠାନାଭାୱଦୀପନଂ । ଘଟସ୍ସେୱାତି ହି ୱିସଦିସୂଦାହରଣଂ । ୟଥା ଘଟେ ଭିନ୍ନେ କପାଲାଦିଅୱୟୱସେସୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଏୱଂ ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଭଙ୍ଗେସୁ, ନ କୋଚି ୱିସେସୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତରଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତଂ ମରଣନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସଞ୍ଞିତଂ ମରଣଂ । ‘‘କାଲମରଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦଭୂତଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ମରଣଂ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖଣିକମରଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ କିରିୟାତି ଅନ୍ତକସ୍ସ କିରିୟା, ୟା ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମଚ୍ଚୂ’’ତି, ମରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୱନକାଲୋ ଏୱ ୱା ଅନତିକ୍କମନୀୟତ୍ତା ୱିସେସେନ କାଲୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ତସ୍ସ କିରିୟା ଅତ୍ଥତୋ ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦପୱତ୍ତିୟେୱ । ‘‘ମଚ୍ଚୁ ମରଣ’’ନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ମଚ୍ଚୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଭେଦୋ, ତମେୱ ମରଣଂ ‘‘ପାଣଚାଗୋ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଚତୁୱୋକାରୱସେନାତି ଚତୁୱୋକାରଭୱୱସେନ । ତତ୍ଥ ହି ରୂପକାୟସଞ୍ଞିତୋ କଳେୱରୋ ନତ୍ଥି, ୟଂ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚାପି ଏକୱୋକାରଭୱେପି କଳେୱରନିକ୍ଖେପୋ ନତ୍ଥି, ରୂପକାୟସ୍ସ ପନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକୱୋକାରୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସେସଦ୍ୱୟୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଖନ୍ଧଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ । ସେସଦ୍ୱୟୱସେନାତି ସେସଭୱଦ୍ୱୟୱସେନେୱ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ୟଦିପି ଏକୱୋକାରଭୱେ ରୂପକାୟୋ ୱିଜ୍ଜତି, କଳେୱରନିକ୍ଖେପୋ ପନ ନତ୍ଥୀତି ‘‘କଳେୱରସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ କଳେୱରନିକ୍ଖେପୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋତି ୟୋଜନା । କଳେୱରଂ ନିକ୍ଖିପୀୟତି ଏତେନାତି ମରଣଂ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା, ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣମତ୍ତେନ ।

ଜାୟନଟ୍ଠେନାତିଆଦି ଆୟତନୱସେନ ୟୋନିୱସେନ ଚ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜାତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘କତ୍ତୁଭାୱୱସେନ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜାତି ସଞ୍ଜାତୀ’’ତି ପନ କତ୍ତରି ସାମିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା ଉଭୟତ୍ଥାପି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ସମ୍ପୁଣ୍ଣା ଜାତି ସଞ୍ଜାତି। ପାକଟା ନିବ୍ବତ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି । ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ସତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱୋହାରଦେସନା ।

ତତ୍ର ତତ୍ରାତି ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେସରୂପଧାତୁୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, କାମଧାତୁୟଂ ୱିକଲାୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ନୱନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁନ ଦସନ୍ନଂ ଏକାଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସନ୍ତତିୟନ୍ତି ୟେନ କମ୍ମୁନା ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ, ତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତସନ୍ତତିୟଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମଂୟେୱ କମ୍ମଭୱୋ ‘‘ଭୱତି ଏତସ୍ମା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି କତ୍ୱା । କମ୍ମେନ ନିୟ୍ୟାଦିତଅତ୍ତଭାୱୁପପତ୍ତିୱସେନ ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ତଥା ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତୱିପାକୋ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ଭୱୋ’’ତି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘କମ୍ମଂ ଫଲୱୋହାରେନ ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କଥିତଂ ।

ଉପାଦିୟନ୍ତି ସତ୍ତା ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତେନ କିଲେସକାମେନ । ନ କେୱଲଂ ଇଧ କରଣସାଧନମେୱ, ଅଥ ଖୋ କତ୍ତୁସାଧନମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂ ୱା’’ତି । ତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମଂ । କାମୋ ଚ ସୋ କାମନଟ୍ଠେନ, ଉପାଦାନଞ୍ଚ ଭୁସମାଦାନଟ୍ଠେନାତି କାମୁପାଦାନଂ । ଏତନ୍ତି କାମୁପାଦାନପଦଂ । ପୁନ ଏତନ୍ତି କାମୁପାଦାନସଙ୍ଖାତଂ ।

ସସ୍ସତୋଅତ୍ତାତି ଇଦଂ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟମାନଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଏସା ଦିଟ୍ଠି ଦଳ୍ହୀକରଣୱସେନ ପୁରିମଂ ଉତ୍ତରା ଉପାଦିୟତି, ଏୱଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାପୀତି । ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲୋକୋ ଚାତି ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣୱିନିମୁତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଭୂତଂ ଇଧ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିୱଚନେହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେନ ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦିଂ ସମାଦିୟତି ଚେୱ ଅନୁତିଟ୍ଠତି ଚ, ସୋ ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀନୀତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ତେନାହ ‘‘ଗୋସୀଲ…ପେ॰… ସୟମେୱ ଉପାଦାନାନୀ’’ତି । ଅଭିନିୱେସତୋତି ଅଭିନିୱେସନତୋ ।

ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱାଦସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ କାରଣଭୂତା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନମତ୍ତମେୱ । ଉପାଦିୟନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟାତି ଇଦଂ ତଣ୍ହାୟ ରୂପତଣ୍ହାଦିଭାୱସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ ଛଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣିକଧମ୍ମାନଂ ପଟିନିୟତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଜୱନୱୀଥିୟା ପୱତ୍ତାୟାତି ଇଦଂ ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ । ସଭାୱେନେୱ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ୱେଳୁ ୱିୟ ନିସ୍ସୟୋ ଅହୁତ୍ୱା ଓଲୁମ୍ଭକଭାୱେନ ଭାୱୋ ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂସଦିସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପେତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ । ସା ତିୱିଧା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାମତଣ୍ହା କାମସ୍ସାଦଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା । ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ସଂସଟ୍ଠତ୍ତା ନିଚ୍ଚଧୁୱସସ୍ସତାଭିନିୱେସମୁଖେନ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ । ଭୱସହଗତା ତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା। ଭୱତି ତିଟ୍ଠତି ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ହି ଭୱଦିଟ୍ଠି ଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଭୱସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଭୱତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ୱିଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ଏୱଂ ତାନି ଅଟ୍ଠାରସାତି ୟା ଛ କାମତଣ୍ହା, ଛ ଭୱତଣ୍ହା, ଛ ୱିଭୱତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା, ଏତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସକସନ୍ତତିୟଂ । ବହିଦ୍ଧାତି ତତୋ ବହିଦ୍ଧା । ଅତୀତାରମ୍ମଣାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଇତରାରମ୍ମଣାନି ୱା, ସୟଂ ପନ ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦାନି ଅପରେନପି ପକାରେନ ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ଉପାଦାୟାତି ଗହେତ୍ୱା । ଅସ୍ମୀତି ହୋତୀତି ୟଦେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପାଦାୟ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମୁଦାୟଗ୍ଗାହତୋ ଅସ୍ମୀତି ଗାହୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତ୍ଥମସ୍ମୀତି ହୋତୀତି ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ‘‘ଇଦଂପକାରୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ତାୱ ଅନୁପନିଧାୟ ଗହଣଂ ।

ଏୱମାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏୱମସ୍ମି, ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମି, ଅହଂ ଭୱିସ୍ସଂ, ଇତ୍ଥଂ ଭୱିସ୍ସଂ, ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଭୱିସ୍ସଂ, ଅସସ୍ମି, ସତସ୍ମି, ଅହଂ ସିୟଂ, ଇତ୍ଥଂ ସିୟଂ, ଏୱଂ ସିୟଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସିୟଂ, ଅପାହଂ ସିୟଂ, ଅପାହଂ ଇତ୍ଥଂ ସିୟଂ, ଅପାହଂ ଏୱଂ ସିୟଂ, ଅପାହଂ ଅଞ୍ଞଥା ସିୟ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଉପନିଧାୟ ଗହଣମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସମତୋ ଅସମତୋ ୱାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମସ୍ମି, ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱମସ୍ମୀତି ଇଦଂ ସମତୋ ଉପନିଧାୟ ଗହଣଂ, ୟଥା ଅୟଂ ଖତ୍ତିୟୋ, ଏୱଂ ଅହମସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀତି ଇଦଂ ପନ ଅସମତୋ ଗହଣଂ, ୟଥାୟଂ ଖତ୍ତିୟୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅହଂ ହୀନୋ ୱା ଅଧିକୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ତାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ଭୱିସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଅନାଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସସ୍ମୀତି ସସ୍ସତୋ ଅସ୍ମି, ନିଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସତସ୍ମୀତି ଅସସ୍ସତୋ ଅସ୍ମି, ଅନିଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଇତୋ ପରାନି ସିୟନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଂସୟପରିୱିତକ୍କୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅପାହଂ ସିୟନ୍ତିଆଦୀନି ପନ ଚତ୍ତାରି ‘‘ଅପି ନାମାହଂ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପତ୍ଥନାକପ୍ପନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନିପି ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱମେତେସୁ –

ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିସୀସା ଚତ୍ତାରୋ, ସୁଦ୍ଧସୀସା ସୀସମୂଲକା ।

ତୟୋ ତୟୋତି ଏତାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ୱିଭାୱୟେ ॥

ଏତେ ହି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିସୀସା ନାମ, ‘‘ଅସ୍ମି, ଭୱିସ୍ସଂ ସିୟଂ, ଅପାହଂ ସିୟ’’ନ୍ତି ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ସୁଦ୍ଧସୀସା ନାମ, ‘‘ଇତ୍ଥମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ତୟୋତି ଦ୍ୱାଦସ ସୀସମୂଲକା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପାଳିୟଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ତଣ୍ହା ଆଗତାତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ଅସ୍ମୀତି ଇମିନା ଅଭିସେକସେନାପଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ଅହ’’ନ୍ତି ମୂଲଭାୱତୋ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ହୋତି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଗହେତି ତଣ୍ହାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗସ୍ସ ସଂଖିପନୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନେ କରିୟମାନେ । ‘‘ଛୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଣ୍ହାକାୟା’’ତିଆଦି ନିଦ୍ଦେସୋ। ‘‘ରୂପେ ତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା’’ତିଆଦି ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୋ। ‘‘କାମରାଗଭାୱେନା’’ତିଆଦିକୋ, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟା’’ତିଆଦିକୋ ଚ ନିଦ୍ଦେସୱିତ୍ଥାରୋ। ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଛଳେୱା’’ତିଆଦିକୋ ସଙ୍ଗହୋ।

ୟସ୍ମା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିଞ୍ଞାଣାନି ୱିୟ ଅନେକା ଏୱ ୱେଦନା, ତସ୍ମା ତା ରାସିୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଛ ୱେଦନାକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱେଦନାସମୂହା’’ତି । ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଭାୱେନ ନାନାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ, ତା କୁଚ୍ଛିନା ଧାରେନ୍ତିୟୋ ୱିୟ ପୋସେନ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତାସଂ ମାତୁସଦିସତା ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସହେତୂତି ନିସ୍ସୟାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ୱେଦନା ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱେଦନାପଦେ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକାତି କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା । ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତନୟେନ ସାଧାରଣତୋ ୱତ୍ୱାପି ଇଧାଧିପ୍ପେତୱେଦନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପାକୱସେନ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ନିସ୍ସୟଭୂତେ ଉପ୍ପନ୍ନଫସ୍ସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ୟସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗତୋ, ଆୟତନନିଦ୍ଦେସେ ୱିସେସତୋ, ସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ୱିଭାୱିତାନି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତମେୱା’’ତି ଆହ ।

ନମନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ନମନସଭାୱଂ ତେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ପନ ଏକାୱ ୱେଦନା । ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଚିତ୍ତାନି ନାମ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି। ନନୁ ତତ୍ଥ ଜୀୱିତଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିୟୋ ଚ ସନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତାସଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ନ ତଥା ପାକଟଂ, ୟଥା ଚେତନାଦୀନନ୍ତି ତେ ଏୱେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଉଦ୍ଧଟା । ୟେନ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦିନା କାରଣେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ମହାଭୂତନିଦ୍ଦେସେ । ଅଞ୍ଞୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋତି ‘‘ୱଚନତ୍ଥତୋ କଲାପତୋ’’ତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣାଦିନିଚ୍ଛୟତୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ । ନନୁ ସୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେତି ? ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ଅତିଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ । ଭୂତାନି ହି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପାଦାରୂପଂ ‘‘ତାନି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ନିସ୍ସାୟାତିପି ଏକେ ତେସଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା ନାମ ଏକଂସତୋ ଅପରକାଲକିରିୟାପେକ୍ଖାତି ପାଠସେସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱିନା ଏୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମୂହତ୍ଥେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୂହସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିନିଦ୍ଦେସେନ ସମୂହତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମୂହଂ ଉପାଦାୟା’’ତି । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ଆଗତନୟେନ ‘‘ତେୱୀସତିୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱା ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠାନ॰ ୧.୧.୮) ଆଗତତ୍ତା ହଦୟୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଜାତିରୂପଭାୱେନ ଉପଚୟସନ୍ତତିୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ତେୱୀସତିୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଅସାଧାରଣକାରଣେନ ଚାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେଭୂମକୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣୋତି ଆୟୂହନସଭାୱୋ । ଚୋପନୱସେନାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଂଚୋପନୱସେନ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚନଭେଦୱସେନାତି ୱଚୀଭେଦୁପ୍ପାଦୱସେନ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚୋପନଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୂନତିଂସାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୱିନିମୁତ୍ତା ଏୱ ଏକୂନତିଂସ ଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା ତସ୍ସା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ।

ଦୁକ୍ଖେତି ଏକମ୍ପି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ସଂସିଲେସନନିସ୍ସୟୱିସୟବ୍ୟାପନୱସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିନିୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଚତୂହି କାରଣେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୋପି ହି ୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୋ ଅନେକଧା ୱିନିୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି ୟଥା ତଦ୍ଧିତତ୍ଥେ ଉତ୍ତରପଦସମାହାରେତି । ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଅସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟଭାୱେନ । ସହଜାତନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପନ ତଂସହଜାତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଅସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଉପୟୋଗଏକୱଚନଂ। ଏତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ । ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାଥାୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନପି ଏକଦେସେନ ୟାଥାୱତୋ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୋ ହୋତିୟେୱାତି ‘‘ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନିୱାରଣେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଞାଣପୱତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପଦାନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁରିମଂ ପନ ପଟିୱେଧଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିସେଧକଥାଦସ୍ସନଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅନୁବୋଧଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ।

ସହଜାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ’’ତି । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ୟସ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ଏକେନେୱ କାରଣେନ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ, କିଂ ପନ ଏତଂ ଏକଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ’’ତି । ଇଦଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନିରୋଧପଟିପଦାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାରବ୍ଭାତି ତଂ ଆରବ୍ଭ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ପଚ୍ଛିମଞ୍ହି ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟନ୍ତି ନିରୋଧୋ ମଗ୍ଗୋ । ତଞ୍ହି ନୟଗମ୍ଭୀରତ୍ତା । ଦୁଦ୍ଦସନ୍ତି ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମତ୍ତା ସଭାୱେନେୱ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଦୁଦ୍ଦସଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଦୁରୱଗ୍ଗାହଂ । ତତ୍ଥାତି ପୁରିମେ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ । ଅନ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଅନ୍ଧକାରଭୂତଂ । ନ ପୱତ୍ତତି ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ନ ୱିସହତି । ୱଚନୀୟତ୍ତେନାତି ୱାଚକଭାୱେନ ତଥା ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ସଭାୱଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାତି ପୀଳନାଦିଆୟୂହନାଦିୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୟଂ ସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୪୮୪; ୩.୧୦୪) ୟାଥାୱତୋ ସଭାୱଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପୁରିମଦ୍ୱୟଂ ଗମ୍ଭୀରଂ । ତତ୍ଥାତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ । ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ସୁଭାଦିୱିପରୀତଗ୍ଗାହାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନ ଅଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।

ଇଦାନି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପକାରନ୍ତରେନପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖେତି ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଦୁକ୍ଖେ’’ତି ଏତ୍ତକେନ । ସଙ୍ଗହତୋତି ସମୋଧାନତୋ । କିଚ୍ଚତୋତି ଅସମ୍ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚତୋ । ଅଞ୍ଞାଣମିୱାତି ୱିସୟସଭାୱଂ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନକିଚ୍ଚମିୱ । ‘‘ଦୁକ୍ଖେ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ପୱତ୍ତତି, ୱିସେସତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ତଥା ଅୱିସିଟ୍ଠସଭାୱଦସ୍ସନଂ ଇଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିସେସତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଖଣିକନିରୋଧସ୍ସ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱିରାଗଗ୍ଗହଣତୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପଟିବାହନଂ ଇଧ ‘‘ନିରୋଧୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ନେସଂ ସବ୍ବସୋ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନମେୱାତି ଆହ ‘‘ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ, ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବେହି ଏତେହି ନିରୋଧପଦେହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟଞ୍ଚ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସହୀ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅନୁଲୋମତୋ ଦ୍ୱାଦସହି ପଦେହି ୱଟ୍ଟଂ, ପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱାଦସହି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଇଧ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ।

ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ମିଚ୍ଛା ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା, ୱଟ୍ଟଗାମିମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖାୱହତ୍ତା । ତଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦଂ। ତେନାହ ‘‘ଅନିୟ୍ୟାନିକପଟିପଦା’’ତି । ସୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ କଥଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା ହୋତୀତି ? ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ସୁଖାୱହୋୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଟ୍ଟସୀସତ୍ତାତି ୱଟ୍ଟପକ୍ଖିୟାନଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଭାୱତୋ । ଅନ୍ତମସୋତି ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ଅୱକଂସପରିୟନ୍ତତୋ । ‘‘ଇଦଂ ମେ ପୁଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ । ପଣ୍ଣମୁଟ୍ଠିଦାନମତ୍ତନ୍ତି ସାକପଣ୍ଣମୁଟ୍ଠିଦାନମତ୍ତଂ । ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋଗଧହେତୁ ଏସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅପାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ୱା ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତଦାୱହା ପଟିପଦାପି ପତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଅପ୍ପତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଲୋମୱସେନାତି ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ । ପଟିଲୋମୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିପଦା ପୁଚ୍ଛିତାତି ଏତେନ ପଟିପଦା ଦେସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ୟଥାରଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାୟ ଇଧାଗତତ୍ତା । ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟମ୍ପେତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦିନିରୋଧା ପନ ୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ହୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଭାଜିତ’’ନ୍ତି । ସରୂପେନ ପନ ତାୟ ୱଟ୍ଟମେୱ ପକାସିତଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ପରିୟୋସାନେ ‘‘ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି । ନିୟ୍ୟାତନେତି ନିଗମନେ । ଫଲେନାତି ପତ୍ତବ୍ବଫଲେନ ପଟିପଦାୟ ସମ୍ପାପକହେତୁନୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା। ୟଥା ହି ତିୱିଧୋ ହେତୁ ଞାପକୋ, ନିବ୍ବତ୍ତକୋ, ସମ୍ପାପକୋତି, ଏୱଂ ତିୱିଧଂ ଫଲଂ ଞାପେତବ୍ବଂ, ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଂ, ସମ୍ପାପେତବ୍ବନ୍ତି । ତସ୍ମା ପତ୍ତବ୍ବଫଲେନ ନିବ୍ବାନେନ ତଂସମ୍ପାପକହେତୁଭୂତାୟ ପଟିପଦାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଫଲେନ ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଫଲା ଅୟଂ ‘‘ସମ୍ମାପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସେସୱିରାଗା ଅସେସନିରୋଧାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସେସୱିରଜ୍ଜନତୋ ଅସେସନିରୁଜ୍ଝନତୋ ଚ । ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧମେୱ ୱଦତି । ତଞ୍ହି ନିବ୍ବାନଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଅୟଂ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟେନ ମଗ୍ଗେନ କରଣଭୂତେନ ଅସେସନିରୋଧୋ ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସେସନିରୋଧୋ ୟଂ ଆଗମ୍ମ ହୋତି, ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି । ଏୱଞ୍ହି ସତୀତି ଏୱଂ ପଦଭାଜନସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଦତ୍ଥେ ସତି । ସାନୁଭାୱା ପଟିପଦା ୱିଭତ୍ତା ହୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସେସନିରୋଧହେତୁପଟିପଦା ତତ୍ଥ ସାତିସୟସାମତ୍ଥିୟସମାୟୋଗତୋ ସାନୁଭାୱା ୱିଭତ୍ତା ହୋତି । ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାଗହଣେନେତ୍ଥ ୱଟ୍ଟସ୍ସପି ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି ।

ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱିପସ୍ସୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪.ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତୀତି ନିମିସନୱସେନ । ଅନିମିସେହୀତି ୱିଗତନିମିସେହି ଉମ୍ମୀଲନ୍ତେହେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ମହାପଦାନେ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ୱିପସ୍ସୀ’’ତି ପଦେ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ‘‘ଅନିମିସେହୀ’’ତିଆଦିକେ ୟଥାଗତେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ।

ମହାପୁରିସସ୍ସ ଅନିମିସଲୋଚନତୋ ‘‘ୱିପସ୍ସୀ’’ତି ସମଞ୍ଞାପଟିଲାଭସ୍ସ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅକାରଣଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ମହାସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ଅନିମିସଲୋଚନତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ପନ ଅଞ୍ଞମେୱ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଲାଳୟମାନସ୍ସାତି ତୋସେନ୍ତସ୍ସ । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଟ୍ଟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ।

ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସଙ୍ଖାତୋ ଭଗୋ ଅସ୍ସ ଅତିସୟେନ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱାତି ‘‘ଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାତି ସମ୍ମଦେୱ ୟାଥାୱତୋ, ଞାୟେନ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନୟେନ ହେତୁନା’’ତି । ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସାମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସାମଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନା’’ତି, ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା, ସାମଂ ବୁଜ୍ଝି ଏତେନାତି ସମ୍ବୋଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା ଇଧ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ । ବୋଧିମା ସତ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ୟଥା ‘‘ସାକପତ୍ଥୱୋ’’ତି । ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପଦାୟ ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧି ଚ ସୋ ସତ୍ତୱିସେସୟୋଗତୋ ସତ୍ତୋ ଚାତି ବୋଧିସତ୍ତୋ । ପତ୍ଥୟମାନୋ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମ ମହନ୍ତଂ ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ । କାମଂ ଚୁତୁପପାତାପି ମରଣଜାତିୟୋ, ‘‘ଜାୟତି ମୀୟତୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ଚୱତି ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ତେସଂ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନାନାଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ତସ୍ସ ଜରାମରଣସ୍ସ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ମହାସତ୍ତୋ ଜିଣ୍ଣବ୍ୟାଧିମତେ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଜରାମରଣମେୱ ଆଦିତୋ ଉପଟ୍ଠାସି ।

ଉପାୟମନସିକାରେନାତି ଉପାୟେନ ୱିଧିନା ଞାୟେନ ମନସିକାରେନ ପଥେନ ମନସିକାରସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ସମାୟୋଗୋ ଅହୋସୀତି ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ସମାଗମୋ ଅହୋସି । ୟୋନିସୋ ମନସିକାରାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ତସ୍ସ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନା’’ତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନେନ ଆହ । ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣନ୍ତି ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଜରାମରଣେ କାରଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରଜାତିକାରଣପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ‘‘ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ୟା ଜରାମରଣସ୍ସ କାରଣପରିଗ୍ଗାହିକା ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ଚସ୍ସ ଅଭିସମୟୋ ପଟିୱେଧୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଏୱମିଦ’’ନ୍ତି । ଇଧ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମୁଦୟସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଏକାଦସସୁ ଠାନେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସମୁଦୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅନେକୱାରଞ୍ହି ସମୁଦୟଦସ୍ସନୱସେନ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ କେୱଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନପରଂ, ଅଥ ଖୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ଇଧ ସମୁଦୟସଦ୍ଦୋ ନିବ୍ବତ୍ତିମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୱଦତି । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ ୟାୱନ୍ତୋ ଇଧ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ସାମଞ୍ଞରୂପେନ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଅୱୋଚ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂତି ସମୁଦୟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁ । ଞାତଟ୍ଠେନାତି ଞାତଭାୱେନ । ପଜାନନଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିତଂତଂପଚ୍ଚୟଧମ୍ମପୱତ୍ତିୟା ଏତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ’’ତି ପକାରତୋ ୱା ଜାନନଟ୍ଠେନ । ପଟିୱେଧନଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଇମସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ଓଭାସନଟ୍ଠେନାତି ସମୁଦୟଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ କିଲେସନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମନୱସେନ ଅୱଭାସନୱସେନ । ତଂ ପନେତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ । ନିରୋଧୱାରେତି ପଟିଲୋମୱାରେ । ସୋ ହି ‘‘କିସ୍ସ ନିରୋଧା ଜରାମରଣନିରୋଧୋ’’ତି ନିରୋଧକିତ୍ତନୱସେନ ଆଗତୋ ।

ୱିପସ୍ସୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୧୦. ସିଖୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫-୧୦.ନଏୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ‘‘ସିଖିସ୍ସପୀ’’ତିଆଦିନା ସମୁଚ୍ଚୟୱସେନ ଏୱଂ ନ ୟୋଜେତ୍ୱା । କସ୍ମାତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦତି । ଏକାସନେ ଅଦେସିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ନାନାଠାନେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ତାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ଦେସିତାନି, ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏକସଦିସା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ବୁଦ୍ଧା ଜାତା’’ତି ନ ଅଞ୍ଞୋ ଆଚିକ୍ଖତୀତି ୟୋଜନା । ନ ହି ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଛିମଭୱେ ପରୋପଦେସେନ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ଗତମଗ୍ଗେନେୱାତି ପଟିପତ୍ତିଗମନେନ ଗତମଗ୍ଗେନେୱ ପଚ୍ଛିମମହାବୋଧିସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ୟାଥାୱତୋ ଭାୱେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ତେସଂ ପଠମୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧଭାୱାନଂ ୱିପସ୍ସନା, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ ୱା ୱିପସ୍ସନା ବୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନା।

ସିଖୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଆହାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧.ଆହରନ୍ତୀତି ଆନେନ୍ତି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବତ୍ତାତି ପସୁତା । ଭୂତା ନାମ ୟସ୍ମା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲୋକେ ଜାତୱୋହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ, ଏସ ତାୱ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ଭୂତସମ୍ଭୱେସିୱିଭାଗୋ, ଇତରେସୁ ପନ ପଠମଚିତ୍ତାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସମ୍ଭୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ପସୂତିପରିୟାୟୋ, ଇତରେସଂ ୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୋ । ପଠମଚିତ୍ତପଠମଇରିୟାପଥକ୍ଖଣେସୁ ହି ତେ ସମ୍ଭୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଏସନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ, ନ ତାୱ ଭୂତା ଉପପତ୍ତିୟା ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା, ଭୂତା ଏୱ ସବ୍ବସୋ ଭୱେସନାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟୋ ଚ ‘‘କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୂତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଖୀଣାସୱୱାଚିତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ‘‘ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଉଦକେନ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପଠପନମେୱେତ୍ଥ ଆହାରେହି କାତବ୍ବଅନୁଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱଚନଭେଦୋ…ପେ॰… ଏକୋ ୟେୱା’’ତି । ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନନ୍ତି ସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ । ୟଥା ‘‘ୱସ୍ସସତଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତିୟାତି ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ସା ପନ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିଚ୍ଛେଦାୟା’’ତି । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧଧମ୍ମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତି । ଏତାନୀତି ଠିତିଅନୁଗ୍ଗହପଦାନି । ଉଭୟତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ନ ୟଥାସମ୍ବନ୍ଧତୋ ।

ୱତ୍ଥୁଗତା ଓଜା ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବକୋ ଆହାରୋ’’ତି, ନିବ୍ବତ୍ତିତଓଜଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ଓଳାରିକତା ଅପ୍ପୋଜତାୟ ନ ୱତ୍ଥୁନୋ ଥୂଲତାୟ କଥିନତାୟ ୱା, ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପରିତ୍ତା ଓଜା ହୋତି, ତଂ ଓଳାରିକଂ । ସପ୍ପାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦକତାୟ ଓଳାରିକା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସାଣାଦୀନଂ ତିୱସ୍ସଛଡ୍ଡିତାନଂ ପୂତିଭୂତତ୍ତା ମୁଦୁକତାତି ୱଦନ୍ତି । ତରଚ୍ଛଖେଳତେମିତତାୟ ପନ ତଥାଭୂତାନଂ ତେସଂ ମୁଦୁକତା । ଧମ୍ମସଭାୱୋ ହେସ । ସସାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ ତରୁଣତିଣସସ୍ସଖାଦନତୋ । ସକୁଣାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ ତିଣବୀଜାଦିଖାଦନତୋ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ ମାସମୁଗ୍ଗକୁରାଦିଭୋଜନତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ । ସୁଖୁମୋତ୍ୱେୱାତି ନ କିଞ୍ଚି ଉପାଦାୟ, ଅଥ ଖୋ ସୁଖୁମୋଇଚ୍ଚେୱ ନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତୋ ତତୋ ପରମସୁଖୁମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଆହାରସ୍ସ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଚସ୍ସ ଅପ୍ପୋଜମହୋଜତାହି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ପରିସ୍ସୟନ୍ତି ଖୁଦାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିହିଂସଂ ସରୀରଦରଥଂ । ୱିନୋଦେତୀତି ୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ୱିନୋଦନମତ୍ତଂ କରୋତି । ନ ପନ ସକ୍କୋତି ପାଲେତୁନ୍ତି ସରୀରଂ ୟାପେତୁଂ ନପ୍ପହୋତି ନିରୋଜତ୍ତା । ନ ସକ୍କୋତି ପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ଆମାସୟସ୍ସ ଅପୂରଣତୋ ।

ଛବ୍ବିଧୋପୀତି ଇମିନା କସ୍ସଚି ଫସ୍ସସ୍ସ ଅନୱସେସିତବ୍ବତମାହ । ଦେସନକ୍କମେନେୱେତ୍ଥ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଦୁତିୟାଦିତା, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନାତି ଆହ ‘‘ଦେସନାନୟୋ ଏୱ ଚେସା’’ତିଆଦି । ମନସୋ ସଞ୍ଚେତନା ନ ସତ୍ତସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମନୋଗହଣଂ ୟଥା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଚା’’ତି ଆହ ‘‘ମନୋସଞ୍ଚେତନାତି ଚେତନାୱା’’ତି । ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତମେୱ । ଏକରାସିଂ କତ୍ୱାତି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା, ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକାଦିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରତ୍ଥଂ ନ ସାଧେନ୍ତୀତି ତାଦିସସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଅନାହରଣତୋ । ତଦାପୀତି ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତକାଲେପି । ଉପାଦିଣ୍ଣକାହାରୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି କେଚି । ଇଦଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି ତଦା ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନେୱ ସହଜାତାତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ, ସବ୍ବାୟପି କମ୍ମଜରୂପପରିୟାପନ୍ନାୟ ଓଜାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମାତି ଉପ୍ପନ୍ନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସତ୍ତମଦିୱସାପି । ରୂପସନ୍ତତିଂ ପାଲେତି ପୱେଣିଘଟନୱସେନ । ଅୟମେୱାତି କମ୍ମଜଓଜା । କମ୍ମଜଓଜଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଓଜା ଅକମ୍ମଜତ୍ତା ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଆହାରୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକା ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକୁତ୍ତରା ଫସ୍ସାଦୟୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ କଥିତା’’ତି । ୟସ୍ମା ତେସଂ କୁସଲାନଂ ଉପେତପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱିପାକାନଂ ଉପାଦିଣ୍ଣପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥେୱାତି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣପରିୟାୟୋପି ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୁବ୍ବେ ‘‘ଆହାରାତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଦି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଆହାରଟ୍ଠୋତିଆଦିନା ଚୋଦେତି, ଅଥ କସ୍ମା ଇମେ ଏୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତାତି ଅଥ କସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା । ଇମେ ଏୱ ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ଏତେନ ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାୱ ହୋନ୍ତି, ଇମେ ପନ ତଥା ଚ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥା ଚାତି ସମାନେପି ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ଅତିରେକପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆହାରାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତଂ ଅତିରେକପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ରୂପକାୟସ୍ସ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଉପଥମ୍ଭକଭାୱତୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ରୂପାରୂପାନଂ ଉପଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ଉପକାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୦୮; ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା) । ଉପଥମ୍ଭକତ୍ତଞ୍ହି ସତୀପି ଜନକତ୍ତେ ଅରୂପୀନଂ ଆହାରାନଂ ଆହାରଜରୂପସମୁଟ୍ଠାନକରୂପାହାରସ୍ସ ଚ ହୋତି, ଅସତି ପନ ଉପଥମ୍ଭକତ୍ତେ ଆହାରାନଂ ଜନକତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଉପଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ପଧାନଂ । ଜନୟମାନୋପି ହି ଆହାରୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପଥମ୍ଭୟମାନୋ ଏୱ ଜନେତୀତି ଉପଥମ୍ଭକଭାୱୋ ଏୱ ଆହାରଭାୱୋ । ୱେଦନାୟ ଫସ୍ସୋ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ମନୋସଞ୍ଚେତନା। ‘‘ଚେତନା ତିୱିଧଂ ଭୱଂ ଜନେତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ପନ ୱଚନତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ଓକ୍କନ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱେ ନାମରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସମ୍ଭୱୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ହି, ଆନନ୍ଦ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନ ଓକ୍କମିସ୍ସଥ, ଅପି ନୁ ଖୋ ନାମରୂପଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସମୁଚ୍ଚିସ୍ସଥା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୧୫) । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ୟଦିପି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଆହାରତ୍ଥୋ, ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ପନ ଇମେୱ ଆହାରାତି ୱୁତ୍ତାତି ତଂ ନେସଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତଂ ଅୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମୁଖେ ଠପିତମତ୍ତୋ ଏୱ ଅସଙ୍ଖାଦିତୋ, ତତ୍ତକେନାପି ଅବ୍ଭନ୍ତରସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି । ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତୋ ସୁଖୱେଦନୀୟୋ । ସବ୍ବଥାପୀତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିୱସେନ । ୟତ୍ତକା ଫସ୍ସସ୍ସ ପକାରଭେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରୋପି ଫସ୍ସାହାରୋ ୟଥାରହଂ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତି, ଅନାହାରକୋ ନତ୍ଥି ।

ସବ୍ବଥାପୀତି ଇଧାପି ଫସ୍ସାହାରେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିସନ୍ତତିୱସେନାତି କାୟଦସକଂ ଭାୱଦସକଂ ୱତ୍ଥୁଦସକନ୍ତି ତିୱିଧସନ୍ତତିୱସେନ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟନୟେନାତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱିଧିନା । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତନାମସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟତାୟ ତଂ ଆହାରେତି ୱୁତ୍ତଂ, ସହଜାତରୂପେସୁ ପନ ୱତ୍ଥୁନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ, ସେସରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତାନୀତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଅନପୁଂସକାନମ୍ପି ନପୁଂସକେହି ସହ ୱଚନତୋ । ସାସୱକୁସଲାକୁସଲଚେତନାୱ ୱୁତ୍ତା ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନଂ ହେତନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ଅୱିସେସେନ ପନା’’ତିଆଦି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚୟତାୟ ଏତେସଂ ଆହାରତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ଅୱିସେସତୋପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିସେସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂସମୁଟ୍ଠାନଧମ୍ମାନନ୍ତି ତେହି ଫସ୍ସାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୟଥାରହତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣଂ ପନ ଅୱିସେସତୋ ।

ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଏୱ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଓଜଟ୍ଠମକସମୁଟ୍ଠାପନେନେୱ ପନସ୍ସ ଉପଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି । ଫୁସନ୍ତୋୟେୱାତି ଫୁସନକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋ ଏୱ । ଆୟୂହମାନାୱାତି ଚେତୟମାନା ଏୱ ଅଭିସନ୍ଦହନ୍ତୀ ଏୱ । ୱିଜାନନ୍ତମେୱାତି ଉପପତ୍ତିପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱିଜାନନ୍ତମେୱ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଆହାରକିଚ୍ଚସାଧନଞ୍ଚ ତେସଂ ୱେଦନାଦିଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତନମେୱ । କାୟଟ୍ଠପନେନାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ କମ୍ମଜାଦିରୂପଂ କମ୍ମାଦିନାୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କମ୍ମଜନିତୋପୀ’’ତିଆଦି ।

ଉପାଦିଣ୍ଣରୂପସନ୍ତତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନେନେୱ ଉତୁଚିତ୍ତଜରୂପସନ୍ତତୀନମ୍ପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପସନ୍ତତୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନୁପାଲକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପକାୟସ୍ସ ଠିତିହେତୁତା ହି ୟାପନା ଅନୁପାଲନା । ସୁଖାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତନ୍ତି ସୁଖାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ୱସତି ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମାତି ୱତ୍ଥୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫୁସନ୍ତୋୟେୱାତି ଇଦଂ ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନସଭାୱତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱେନ ୱିନା ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ୱେଦନାପୱତ୍ତିୟା ୱିନା ସତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୱନତା ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସୁଖାଦି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞୀଭୱକଥାୟଂ ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ, ତସ୍ସାପି ୱା କାରଣଭୂତୱେଦନାପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ଠିତିୟା ହେତୁନୋ ଅବ୍ୟାପିତତ୍ତା, ତଥା ହି ‘‘ମନୋସଞ୍ଚେତନା…ପେ॰… ଭୱମୂଲନିପ୍ଫାଦନତୋ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନ୍ତମେୱାତି ଉପପତ୍ତିପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱିଜାନନ୍ତମେୱାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ଆଦୀନୱୱିଭାୱନତୋ । ନିକନ୍ତୀତି ନିକାମନା, ରସତଣ୍ହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସା ହି କବଳୀକାରେ ଆହାରେ ବଲୱତୀ, ତେନେୱେତ୍ଥ ଅୱଧାରଣଂ କତଂ । ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ନିକନ୍ତିୟେୱଭୟଂ ମହାନତ୍ଥହେତୁତୋ । ଉପଗମନଂ ୱିସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱିସୟୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଚ ସଙ୍ଗତିୱସେନ ପୱତ୍ତି, ତଂ ୱେଦନାଦିଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱଧାରଣେ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆୟୂହନଂ ଅଭିସନ୍ଦହନଂ, ସଂୱିଧାନନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଭୱୂପପତ୍ତିହେତୁତାୟ ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନିପାତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଭୱୂପପତ୍ତିହେତୁକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ମୂଲକାରଣତାୟ ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ନିକନ୍ତିଆଦୀନଂ ସପ୍ପଟିଭୟତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ କତ୍ୱାତି ଆଲୟଂ ଜନେତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତାଦୀନଂ ପୁରକ୍ଖତାତି ସୀତାଦୀନଂ ପୁରତୋ ଠିତା, ସୀତାଦୀହି ବାଧିୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଫସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଭେଦଂ ଫସ୍ସଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତା । ଫସ୍ସସ୍ସାଦିନୋତି କାୟସମ୍ଫସ୍ସୱସେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନସୀଲା । କାୟସମ୍ଫସ୍ସୱସେନ ହି ସତ୍ତାନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବତଣ୍ହା ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଫସ୍ସାହାରାଦୀନୱଦସ୍ସନେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ‘‘ପରେସଂ ରକ୍ଖିତଗୋପିତେସୂ’’ତିଆଦିନା । ଫସ୍ସସ୍ସାଦିନୋତି ୱା ଫସ୍ସାହାରସ୍ସାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସତି ହି ଫସ୍ସାହାରେ ସତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାରମ୍ମଣେ ଅସ୍ସାଦୋ, ନାସତି, ତେନାହ ‘‘ଫସ୍ସସ୍ସାଦମୂଲକ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଜାତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଭୟସ୍ସ ଅଭିନିପାତସଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ତମ୍ମୂଲକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମାୟୂହନନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟଂ ସବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୀସତି, ତିୱିଧମହାଭୟଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ସବ୍ବଭୟଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି ଭୟାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋ ।

ଅଭିନିପତତୀତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତତି । ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହି ସତ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗାରକାସୁସଦିସେ ଭୱେ ଅଭିନିପାତସଦିସୀ । ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ନାମରୂପନିବ୍ବତ୍ତିମୂଲକତ୍ତା । ସବ୍ବଭୟାନଂ ଅଭିନିପାତୋୟେୱ ଭୟଂ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି କତ୍ୱା ।

ଅପ୍ପେତି ୱିୟାତି ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ତଲାଭହେତୁଭାୱତୋ କାରଣଂ, ତଂ ନିୟ୍ୟାଦେତି ୱିୟ । ତନ୍ତି ଫଲଂ । ତତୋତି କାରଣତୋ । ଏତେସନ୍ତି ଆହାରାନଂ। ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ‘‘ଫଲଂ ନିଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅତ୍ଥେନ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ୱେଦନାନିରୋଧେନା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ପଦେସୁ ।

ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ଉପାଦିଣ୍ଣକଆହାରେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତାନଂ ଆହାରାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ତଣ୍ହାନିଦାନା । ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସତ୍ତସନ୍ତତିୱସେନାତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସଭାୱକାନଂ ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ଭାୱୋ ୱତ୍ଥୂତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସନ୍ତତୀନଂ ୱସେନ । ସେସାନଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ଅନ୍ଧବଧିରଅଭାୱକାନଂ । ଊନଊନସନ୍ତତିୱସେନାତି ଚକ୍ଖୁନା, ସୋତେନ, ତଦୁଭୟେନ, ଭାୱେନ ଚ ଊନଊନସନ୍ତତିୱସେନ । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଜାତା ପଟିସନ୍ଧିକା । ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତଣ୍ହାୟପି ନିଦାନଂ ଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ତଣ୍ହାନିଦାନନ୍ତିପି ପାଠୋ । ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସରୂପତୋ ନୟତୋ ଚ ସକଲମେୱ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ଠାନେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତୀତାଭିମୁଖଂ ଦେସନଂ କତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତୀତଧମ୍ମାଭିମୁଖଂ ତବ୍ବିସୟଂ ଦେସନଂ କତ୍ୱା ତଥାକାରଣେନ । ଅତୀତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅତୀତଭୱେନ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଅତୀତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ‘‘ଅତୀତେନେୱା’’ତି ଅନୱଧାରଣତୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତୀତାଭିମୁଖଗ୍ଗହଣଂ ଜନକକମ୍ମଂ ଗହିତଂ, ତଣ୍ହାସୀସେନ ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ । ନ ହି କମ୍ମୁନା ୱିନା ତଣ୍ହା ଭୱନେତ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ତଣ୍ହାସୀସେନ ୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ତଂ ଅତୀତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକଂ । ତତୋ ପରମ୍ପି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଆୟୂହିତଂ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ନାମ ତଣ୍ହା ୱିୟ କମ୍ମତ୍ତାତି କମ୍ମସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୂତି ଆହାରଗ୍ଗହଣେନ ୱେଦନାଦିଗ୍ଗହଣେନାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକୋ ଅତୀତକାଲିକୋ ଚ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ପୁନ ଦ୍ୱୀସୂତି ତଣ୍ହାଗ୍ଗହଣେ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ । ତସ୍ସ ଜନକନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚେୱ ଅତୀତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା। କମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ତଂ କମ୍ମଂ ଆୟୂହିତଂ, ସା ଅତୀତା ଜାତି ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ତେନ ସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନମତଗ୍ଗତଂ ଦୀପେତି । ସଙ୍ଖେପେନାତି ସଙ୍ଖେପେନ ହେତୁପଞ୍ଚକଫଲପଞ୍ଚକଗ୍ଗହଣମ୍ପି ହି ସଙ୍ଖେପୋ ଏୱ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅନେକୱିଧତ୍ତା ।

ୟଦି ଅତୀତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ସତି ସପ୍ପଦେସା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଧମ୍ମଦେସନା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନ ହି ୟଦିପି ସରୂପତୋ ଅନାଗତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ନୟତୋ ପନ ତସ୍ସପି ଦସ୍ସିତତ୍ତା ନିପ୍ପଦେସା ଏୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦକପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନନ୍ତି ଉଦକଂ ପରିପ୍ଲୱୱସେନ ନିପନ୍ନଂ । ପରଭାଗନ୍ତି ପରଉତ୍ତମଙ୍ଗଭାଗଂ । ଓରତୋତି ତତୋ ଅପରଭାଗତୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ । ଅପରିପୁଣ୍ଣୋତି ୱିକଲାୱୟୱୋ । ଏୱଂସମ୍ପଦନ୍ତିଆଦି ଉପମାୟ ସଂସନ୍ଦନଂ ।

ୟଥା ହି ଗୀୱା ସରୀରସନ୍ଧାରକକଣ୍ଡରାନଂ ମୂଲଟ୍ଠାନଭୂତା, ଏୱଂ ଅତ୍ତଭାୱସନ୍ଧାରକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ମୂଲଭୂତା ତଣ୍ହାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୀୱାୟ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ’’ତି । ୟଥା ୱେଦନାଦିଅନେକାୱୟୱସମୁଦାୟଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଏୱଂ ଫାସୁକପିଟ୍ଠିକଣ୍ଡକାଦିଅନେକାୱୟୱସମୁଦାୟଭୂତା ପିଟ୍ଠୀତି ‘‘ପିଟ୍ଠିୟା…ପେ॰… ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ କଥିତଂ । ଇଧ ଦେସନାୟ ପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ୱେଦିତବ୍ବାତି ‘‘ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମୂଲସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପରିୟୋସାନେ ‘‘ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମୂଲଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ଉପମାଦସ୍ସନଂ କତଂ । ନୟତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ଅନାଗତସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୱଟ୍ଟସ୍ସ ହେତୁୱସେନ ଫଲୱସେନ ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନୀୟତ୍ତା ଆଦିତୋ ଫଲହେତୁସନ୍ଧି, ମଜ୍ଝେ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି, ଅନ୍ତେପି ଫଲହେତୁସନ୍ଧୀତି ଏୱଂ ତିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଚତୁସଙ୍ଖେପମେୱ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ।

ଆହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨.ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଆହାରା’’ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଅନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସିତେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ । ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ଚତୁଆହାରୱିଭାଗଦୀପକଂ ଦେସନଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନେୱ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଉପରି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦି । ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋତି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ । ୱରଗନ୍ଧୱାସିତନ୍ତି ସଭାୱସିଦ୍ଧେନ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧେନ ଚେୱ ତଦଞ୍ଞନାନାଗନ୍ଧେନ ଚ ପରିଭାୱିତତ୍ତା ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ। ରତନଚଙ୍କୋଟୱରେନାତି ରତନମୟେନ ଉତ୍ତମଚଙ୍କୋଟକେନ । ଦେସନାନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେନ୍ତୋତି ୟଥାଦେସିତାୟ ଦେସନାୟ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେନ୍ତୋ, ୟଥା ଉପରିଦେସନା ୱଦ୍ଧେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଆହାରେତୀତି ତସ୍ସ ଆହାରଣକିରିୟାୟ ୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାୟ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ଏତଂ…ପେ॰… ଭୁଞ୍ଜତି ୱା’’ତି ଆହ ।

ୱିଞ୍ଞାଣାହାରେ ନାମ ଇଚ୍ଛିତେ ତସ୍ସ ଉପଭୁଞ୍ଜକେନପି ଭୱିତବ୍ବଂ, ସୋ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉତୁସମୟେତି ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନସମୟେ । ସୋ ହି ଉତୁସମୟସ୍ସ ମତ୍ତକସମୟତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଉଦକେନ ଅଣ୍ଡାନି ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା। ଗିଜ୍ଝପୋତକା ୱିୟ ଆହାରସଞ୍ଚେତନାୟ ତାନି କଚ୍ଛପଣ୍ଡାନି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେନ ୟାପେନ୍ତୀତି ଅୟଂ ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧୀତି ଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଥେରସ୍ସ ୟୁତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତା ୱା ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି । ଇମଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଆହାରେତୀ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଏତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ନ ପନ ପୁଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ସତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିୟା ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ । ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଉମ୍ମତ୍ତକସଦିସତ୍ତା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୟ କତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଆହାରେତୀତି ନାହଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦି ।

ତସ୍ମିଂ ମୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ମୟା ‘‘ଆହାରେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋତି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଆହାରେତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତେ ପଞ୍ହେତି ସତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିଂ ଅନାଦାୟ ‘‘କତମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମପୱତ୍ତୱସେନେୱ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ । ତେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ତେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଅତୀତଭୱେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱସେନ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ନାମରୂପେ ଜାତେ ସତୀତି ନାମରୂପେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଳାୟତନଂ ହୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗୋ – ନାମନ୍ତି ୱେଦନାଦିଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ରୂପଂ ପନ ସତ୍ତସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଂ, ନିୟମତୋ ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି ଛ ୱତ୍ଥୂନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆହାରୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୱିପାକନାମଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରେସଂ ପନ ପଞ୍ଚାୟତନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ସହଜାତନିସ୍ସୟୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସଂ । ପୱତ୍ତେ ୱିପାକନାମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୱିପାକଂ ପନ ଅୱିପାକସ୍ସ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ତତୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିୱତ୍ଥୁକମ୍ପି ଇତରମ୍ପି ୱିପାକନାମଂ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଅୱିପାକମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପତୋ ପନ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତ୍ତାରି ପନ ଭୂତାନି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଜୀୱିତଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ତିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୯୪) ଗହେତବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ହସ୍ସ ଓକାସଂ ଦେନ୍ତୋତି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଫୁସତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକପଞ୍ହସ୍ସ ଓକାସଂ ଦେନ୍ତୋ । ତତୋ ୱିୱେଚେତୁକାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେନ ଭଗୱତା ଚ ୱୁତ୍ତପଦେସୁ । ସତ୍ତୋତି ଅତ୍ତା । ସୋ ପନ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋପି ୟାୱ ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଅତ୍ଥେୱାତି ଲଦ୍ଧି, ପଗେୱ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ । ଭୂତୋତି ୱିଜ୍ଜମାନୋ । ନିପ୍ଫତ୍ତୋତି ନିପ୍ଫନ୍ନୋ । ନ ତସ୍ସ ଦାନି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଇଦନ୍ତି ଇମସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣାହାରପଚ୍ଚୟା ଇଦଂ ନାମରୂପଂ । ପୁନ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଇଦନ୍ତି ଇମସ୍ମା ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଇଦଂ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା କଥିତତ୍ତା ୟଥା ପଚ୍ଚୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରମତ୍ତମିଦନ୍ତି ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପଗତୋ । ତେନାପୀତି ସଞ୍ଞତ୍ତୁପଗତେନାପି । ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ୟଥା ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୱସରୋ ନ ହୋତି, ତଥା ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ଦେସନାରୁଳ୍ହନ୍ତି ୟତୋ ସଳାୟତନପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ଦେସନା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱୀଥିଂ ଆରୁଳ୍ହମେୱ । ତମେୱାତି ସଳାୟତନପଦମେୱ ଗହେତ୍ୱା । ୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋତି ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ । ଏୱମାହାତି ‘‘ଛନ୍ନଂତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦିଆକାରେନ ଏୱଂ ଦେସିତେ, ‘‘ୱିନେୟ୍ୟଜନୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱମାହ । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ଏୱଂ ପୁରିମଭୱତୋ ଆୟତିଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ମୂଲକାରଣୱସେନ ଚ ଦେସିତତ୍ତା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦମିନା ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ୟେ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ତେନତ୍ତଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେ ବାହିରକଲିଙ୍ଗେ ଠିତାପି ତେନେୱ ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଭାୱିନଂ ସମିତବାହିତପାପତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଣସମ୍ମତାୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସମ୍ମତାୟେୱାତି ତେ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନାତି ଦୁକ୍ଖଅରିୟସଚ୍ଚୱସେନ । ଅଞ୍ଞଥା କଥଂ ବାହିରକାପି ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନ ଜାନନ୍ତି । ସଚ୍ଚଦେସନାଭାୱତୋ ‘‘ସହ ତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ଇଧ ଜାତୀତି ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଚ ତଣ୍ହା ଏୱ ସନ୍ତାନେନ, ତଣ୍ହେୱ ସା ଜାତି । ଜରାମରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଖଣିକଂ, ତସ୍ମା ସତଣ୍ହା ଏୱ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଭୂତକଥନମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ସବ୍ବପଦେସୂତି ୟତ୍ଥ ତଣ୍ହା ୱିସେସନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ । ୟେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରମତ୍ଥତୋ ସମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସାମଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ଅରିୟ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚା’’ତି । ୟେନ ହି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ସମଣ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ସକେ ଅତ୍ଥେ ନିରୁଳ୍ହୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଅଭିନ୍ନୋପି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥାପୀ’’ତି । ଏକାଦସସୁ ଠାନେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥେସି ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ।

ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪.ଇମେଧମ୍ମେ କତମେ ଧମ୍ମେତି ଚ ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କତମେସଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏତାନି ହି ପଦାନି ଜରାମରଣାଦୀନଂ ସାଧାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପପଞ୍ଚଭୂତାନୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ପପଞ୍ଚଂ କତ୍ୱା କଥିତଂ, ଦେସନଂ…ପେ॰… ଅଜ୍ଝାସୟେନା’’ତି । ଇମିନା ତାନେୱ ଜରାମରଣାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଆଦିତୋ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବପଦସାଧାରଣତୋ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ୟଥାନୁଲୋମସାସନଞ୍ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା, ନ ୟଥାଧମ୍ମସାସନନ୍ତି ।

ଦୁତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କଚ୍ଚାନଗୋତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ୟସ୍ମା ଇଧ ଜାନନ୍ତାପି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତାପି ବାହିରକାପି ସାସନିକାପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନପି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖେନପି, ତସ୍ମା ତଂ ବହୂନଂ ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ଆମେଡିତୱସେନ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ତଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହିସ୍ସ ଅୟଂ ଆମେଡିତପୟୋଗୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅପରେହିପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ପନାୟଂ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱଚନେ ୟସ୍ମା ୱିଞ୍ଞୂ ଏୱ ପମାଣଂ, ନ ଅୱିଞ୍ଞୂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ଅୱୟୱା ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱୟଂ, ଦୁୱିଧଂ ଦିଟ୍ଠିଗାହୱତ୍ଥୁ, ଦ୍ୱୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ ନିସ୍ସିତୋ ଅପସ୍ସିତୋତି ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋ। ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ନିସ୍ସିତୋ’’ତି । ୟାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ସବ୍ବୋୟଂ ଲୋକୋ ଅତ୍ଥି ୱିଜ୍ଜତି ସବ୍ବକାଲଂ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଗଣ୍ହାତି, ସା ଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ଥିତା, ସା ଏୱ ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତଗାହତାୟ ସସ୍ସତୋ, ତଂ ସସ୍ସତଂ। ୟାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ସବ୍ବୋୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥି ନ ହୋତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଗଣ୍ହାତି, ସା ଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥିତା, ସା ଏୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନଗାହତାୟ ଉଚ୍ଛେଦୋ, ତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଲୋକୋ ନାମ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ତମ୍ହି ଗହେତବ୍ବତୋ । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟାତି ଅୱିପରୀତପଞ୍ଞାୟ ୟଥାଭୂତପଞ୍ଞାୟ । ତେନାହ ‘‘ସୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା’’ତି । ନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୟଥା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ । ପଞ୍ଞାୟନ୍ତେ ସ୍ୱେୱାତି ସନ୍ତାନନିବନ୍ଧନୱସେନ ପଞ୍ଞାୟମାନେସୁ ଏୱ । ୟା ନତ୍ଥୀତି ୟା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ ୱିନସ୍ସନତୋ କୋଚି ଠିତୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ପୱତ୍ତମାନାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତଥାପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାୱ । ସା ନ ହୋତୀତି କମ୍ମାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିଭେଦଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ସମୁଦୟନିବ୍ବତ୍ତିଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ, ସା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି, ନ ହୋତି, ନପ୍ପୱତ୍ତତି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଖଣିକନିରୋଧଂ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ୟା ଅତ୍ଥୀତି ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ୟା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ସବ୍ବକାଲଂ ଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସା ନ ହୋତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ନୱନୱାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ନ ହୋତି ।

ଲୋକୋ ସମୁଦେତି ଏତସ୍ମାତି ଲୋକସମୁଦୟୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାର’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୋ । ପଟିଲୋମଂ ପଚ୍ଚୟାକାରନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂତଂହେତୁନିରୋଧତୋ ତଂତଂଫଲନିରୋଧୋ ହି ପଟିଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୋ । ୟୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଲୋକସମୁଦୟୋ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିକସ୍ସ । ଅନୁଚ୍ଛେଦଂ ପସ୍ସତୋତି ଅନୁଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନସ୍ସ ହେତୁ । ଅୟମ୍ପୀତି ନ କେୱଲଂ ଖଣତୋ ଉଦୟୱୟନୀହରଣନୟୋ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟୱୟନୀହରଣନୟୋପି ।

ଉପଗମନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାୱ ଉପୟୋ। ତଥା ଦିଟ୍ଠୁପୟୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ଉପୟେହି ଉପାଦାନାଦୀନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତଂ ଅତିଦିସତି । ତଥା ଚ ପନ ତେସୁ ଦୁୱିଧତା ଉପାଦୀୟତି । ନନୁ ଚ ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦ୍ୱେ ଏୱାତି ଇଧ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଅୟଥାନୁକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାନୁକ୍କମଂୟେୱ ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରୋପରସ୍ସ ସୁଭଂ ଅସୁଭନ୍ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ଧମ୍ମେତି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ । ୱିନିୱିସନ୍ତୀତି ୱିରୂପଂ ନିୱିସନ୍ତି, ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାହୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି । ୱିନିବଦ୍ଧୋତି ୱିରୂପଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁଂ ୱା ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ବଦ୍ଧୋ ।

‘‘ଅଭିନିୱେସୋ’’ତି ଉପୟୁପାଦାନାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତଞ୍ଚାୟନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଉପୟୁପାଦାନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ । ପତିଟ୍ଠାନଭୂତନ୍ତି ଆଧାରଭୂତଂ । ଦୋସମୋହୱସେନପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୂପନିସ୍ସୟା ଏୱାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମିନ୍ତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେ । ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଅଭିନିୱେସନଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଥାମଗତା ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପହାନଭାୱେନ ଅନୁସେନ୍ତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦ୍ୱୟଂ । ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗତିୟା ନ ଉପସଙ୍କମତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ନ ଉପାଦିୟତୀତି ନ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । ନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗାହେନ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତତି । ଅତ୍ତନିୟଗାହୋ ନାମ ସତି ଅତ୍ତଗାହେ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତା ମେ’’ତି । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାପସ୍ସୟଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱାତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱା’’ତି । ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦; ୩.୩୭୩; ୱିଭ॰ ୧୯୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ । କଙ୍ଖଂ ନ କରୋତୀତି ସଂସୟଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି ସବ୍ବସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ।

ନ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନାତି ପରସ୍ସ ଅସଦ୍ଦହନେନ । ମିସ୍ସକସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଆହାତି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱୋଚ । ନିକୂଟନ୍ତୋତି ନିହୀନନ୍ତୋ । ନିହୀନପରିୟାୟୋ ହି ଅୟଂ ନିକୂଟ-ସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଲାମକନ୍ତୋ’’ତି । ପଠମକନ୍ତି ଚ ଗରହାୟଂ କ-ସଦ୍ଦୋ । ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ୟଥାସଙ୍ଖତଂ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନତ୍ଥି ଏୱ, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଚ ୟଥା ଅସଙ୍ଖତଂ ଅତ୍ଥି ୱିଜ୍ଜତି, ସବ୍ବକାଲଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱିୟ । ତଞ୍ହି ପରିଞ୍ଞାଞାଣାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ । କିଂ ନିଦସ୍ସେତି ? ଅତ୍ଥି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ନିଚ୍ଚତଂ । ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ହି ଇଧ ପଠମୋ ଅନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ ଦୁତିୟୋତି ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତା ଚ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନନିରୋଧକଥନତୋ ସସ୍ସତତଂ, ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅସତି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୁନୂପଗମନକଥନତୋ ଉଚ୍ଛେଦତଞ୍ଚ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମେନ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାନୟେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେ…ପେ॰… ଅନ୍ତେ’’ତିଆଦି ।

କଚ୍ଚାନଗୋତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬.ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟାତି ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାପଟିଲାଭାୟ । ସା ହି ଜରାମରଣସୀସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତତି । ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାପଟିଲାଭାୟ । ସୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସମାଦାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଉପାସକୋପି ପଗେୱ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ପଟିପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନାୱହସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ । ଅନୁରୂପସଭାୱଭୂତନ୍ତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକସଭାୱଭୂତଂ । ନିବ୍ବିଦାତି ଇମିନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିପରିୟୋସାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଦତି । ୱିରାଗା ନିରୋଧାତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ, ଇତରେନ ଫଲଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଏକେନ ନୟେନାତି ପଠମେନ ନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ଭଗୱା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଧମ୍ମକଥିକଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ତଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ୟୋ ହି ୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗଂ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିଂ ପାପେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଏକନ୍ତଧମ୍ମକଥିକୋ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା କଥିତା’’ତି । ଦ୍ୱୀହୀତି ଦୁତିୟତତିୟନୟେହି । ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛଂ । ୱିସେସେତ୍ୱାତି ୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା । ୟଥାପୁଚ୍ଛିତମତ୍ତମେୱ ଅକଥେତ୍ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦାୟ ୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱିସେସଂ ପାପେତ୍ୱା । ଭଗୱା ହି ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତୋ ବହୁଂ ଦେନ୍ତୋ ଉଳାରପୁରିସୋ ୱିୟ ଧମ୍ମକଥିକଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ତଞ୍ଚେୱ ତତୋ ଚ ଉତ୍ତରିଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତତ୍ଥ ‘‘ନିବ୍ବିଦାୟ…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ‘‘ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ, ‘‘ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଦେସନଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ତେନାହ ‘‘ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ।

ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭.ଲିଙ୍ଗେନଅଚେଲକୋତି ପବ୍ବଜିତଲିଙ୍ଗେନ ଅଚେଲକୋ । ତେନ ଅଚେଲକଚରଣେନ ଅଚେଲୋ, ନ ନିଚ୍ଚେଲତାମତ୍ତେନାତି ଦସ୍ସେତି । ନାମେନାତି ଗୋତ୍ତନାମେନ କସ୍ସପୋତି । ଦେସେତି ପୱେଦେତି ସଂସୟୱିଗମନଂ ଏତେନାତି ଦେସୋ, ନିଚ୍ଛୟହେତୂତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋ ହି ସଂସୟୱିଗମନଂ କରୋତୀତି କାରଣଂ । ଓକାସନ୍ତି ଅୱସଂସନ୍ଦନପଦେସଂ । ତେନାହ ‘‘ଖଣଂ କାଲ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ତରଘରଂ ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ । ଅନ୍ତରେ ଘରାନି ଏତସ୍ସାତି ଅନ୍ତରଘରଂ, ଅନ୍ତୋଗାମୋ । ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି । ଇତି ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣାୟ ପୱାରେତି । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛସୀ’’ତି । ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି, କସ୍ସପ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋପି ପୁଚ୍ଛସି, ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି, ତମେୱ ପୁଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ୟାୱତତିୟଂ ପଟିକ୍ଖିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତତିୟମ୍ପି ଖୋ’’ତିଆଦିନା ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସୋ ପନ ନୟୱସେନ ସଂଖିତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ କାରଣେନ ଭଗୱା ଅଚେଲକସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା ଚସ୍ସ ପଞ୍ହଂ କଥେସି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଗାରୱଜନନତ୍ଥଂ ୟାୱତତିୟଂ ପଟିକ୍ଖିପି ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁସ୍ସୂସାୟ । ଧମ୍ମଗରୁକା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ସତ୍ତାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେତୀତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୱସେନ ସାଧାରଣତୋ ପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏତ୍ତକେନ କାଲେନା’’ତି କସ୍ସପସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ । ଭଣୀତି ପୁନୱଚନୱସେନ କିରିୟାପଦଂ ୱଦତି । ମା ଏୱଂ ଭଣି, କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତି ପନ ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଂ । ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପୁରିସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଦୁକ୍ଖଂ, ତେନ କତଂ ନାମ ତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ତେନେୱ କମ୍ମସ୍ସ ଉପଚିତତ୍ତାତି ଅୟଂ ନୟୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ କାରକୱେଦକଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଭଗୱା ‘‘ମା ହେୱ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ, ତେନାହ ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି ବାହିରକେହି ପରିକପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଚ ନିଚ୍ଚୋ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବିକାରତାୟ, ପୁରିମରୂପାୱିଜହନତୋ କସ୍ସଚି ୱିସେସାଧାନସ୍ସ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅହିତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ହିତେ ଚ ୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଉପଦେସୋ ଚ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ସିୟା ଅତ୍ତୱାଦିନୋ । କଥଂ ୱା ସୋ ଉପଦେସୋ ପୱତ୍ତୀୟତି ? ୱିକାରାଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅଜଟାକାସସ୍ସ ୱିୟ ଦାନାଦିକିରିୟା ହିଂସାଦିକିରିୟା ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନୁଭୱନବନ୍ଧୋ ଏୱ ଅତ୍ତୱାଦିନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମବନ୍ଧାଭାୱତୋ । ଜାତିଆଦୀନଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ କୁତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ପନ ‘‘ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚ । ୟସ୍ସ ୱସେନାୟଂ କିରିୟାୱୋହାରୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ପୁରିମରୂପାୱିଜହନେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମମତ୍ତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ । ତେ ୱା ପନସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅୱତ୍ଥାଭୂତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱା ସିୟୁଂ ଅନଞ୍ଞେ ୱା । ୟଦି ଅଞ୍ଞେ, ନ ତାହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାହିପି କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ହି କରୋତି ପଟିସଂୱେଦେତି ଚୱତି ଉପପଜ୍ଜତି ଚାତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥୋ ଏୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୋ । କିଞ୍ଚ ଧମ୍ମକପ୍ପନାପି ନିରତ୍ଥିକା ସିୟା । ଅଥ ଅନଞ୍ଞେ, ଉପ୍ପାଦୱିନାସୱନ୍ତୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ତାସଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୱିନାସସମ୍ଭୱତୋ କୁତୋ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ । ତାସମ୍ପି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚତାପତ୍ତୀତି ବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱାୟଂ ଅତ୍ତୱାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତୀ’’ତି । ପରତୋତି ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ପରସ୍ମିଂ ତିୱିଧେପି ନୟେ । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଧିଚ୍ଚ ୟଦିଚ୍ଛାୟ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ କସ୍ସଚି ୱା ପୁବ୍ବଂ ୱିନା ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅକାରଣେନ ୟଦିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ଏୱମାହାତି ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସାତି ଅଚେଲସ୍ସ । ଅୟନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସୋଧେନ୍ତୋତି ସୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ଲଦ୍ଧିୟା ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଗହଣସ୍ସ ପଟିସେଧନତ୍ଥାୟ ।

ସୋ କରୋତୀତି ସୋ କମ୍ମଂ କରୋତି । ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀତି କାରକୱେଦକାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଦସ୍ସନପରଂ ଏତଂ, ନ ପନ କମ୍ମକିରିୟାଫଲାନଂ ପଟିସଂୱେଦନାନଂ ସମାନକାଲତାଦସ୍ସନପରଂ । ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ‘‘ସୋ ଏୱା’’ତି ଦସ୍ସିତୋ । ଅନିୟତାଦେସା ହି ଏତେ ନିପାତା । ଆଦିତୋତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଦିମ୍ହିୟେୱା’’ତି । ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଗେୱ ‘‘ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ଭୱନ୍ତି । ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସତୋ ହି ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ, ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ସତି ପଚ୍ଛା ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ବ୍ରୂହିତୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ, ୟଦିଦଂ ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି । ତସ୍ମା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସୟଂକତଂ…ପେ॰… ଏତଂ ପରେତୀ’’ତି । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଅୱିସେସତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସସ୍ସତଂ ସସ୍ସତଗାହଂ ଦୀପେତି ପରେସଂ ପକାସେତି, ତଥାଭୂତୋ ଚ ସସ୍ସତଂ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତୀତି । ତସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ । ତଂ ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଂ । ଏତଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗହଣଂ । ପରେତି ଉପେତି । ତେନାହ ‘‘କାରକଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏକମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତନ୍ତି ସତିପି ୱତ୍ଥୁଭେଦେ ଅୟୋନିସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନ ଏକମେୱ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ।

ଇଧ ‘‘ଆଦିମ୍ହିୟେୱା’’ତି ପଦେ । ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଗେୱାତିଆଦିନା ହେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଗେୱ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ଭୱନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସତୀତି ଏୱଂ ମୁଦୁକେ ଉଚ୍ଛେଦୱିପଲ୍ଲାସେ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନେ ସତି ପଚ୍ଛା ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାରକୋତି କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ । ତେନ କତନ୍ତି କମ୍ମକାରକେନ କତଂ । କମ୍ମୁନା ହି ଫଲସ୍ସ ୱୋହାରୋ ଅଭେଦୋପଚାରକତ୍ତା । ଏୱନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସହଗତା ୱେଦନା ସାତସଭାୱା କିଲେସପରିଳାହାଦିନା ସପରିସ୍ସୟା ସଉପାୟାସା, ଏୱଂ । ‘‘ପଗେୱ ଇତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତୱେଦନାୟ ଅଭିତୁନ୍ନସ୍ସ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ। ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଉଚ୍ଛେଦନ୍ତି ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ, ୱିଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତୋ ହି ୱିନାସାସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱନିବନ୍ଧନୋ ଉଚ୍ଛେଦୋ । ୟଥା ହେତୁଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ସତିପି ଏକସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତତିପତିତେହି ୱିସେସେ ହେତୁଫଲାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିନାଭାୱତ୍ତା ଭିନ୍ନସନ୍ତାନପତିତାନଂ ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭେଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗହଣଂ ଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସସ୍ସ କାରଣଂ । ଏୱଂ ହେତୁଫଲଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଭାୱଭେଦେ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଏକତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭେଦଗହଣମ୍ପି କାରଣମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ । ସନ୍ତାନୱସେନ ହି ୱତ୍ତମାନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱେନ ଏକତ୍ତଗହଣନିବନ୍ଧନୋ ସତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ସତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱଗ୍ଗାହନିବନ୍ଧନୋ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ, ୟାୱାୟଂ ଅତ୍ତା ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱାୟଂ ୱିଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଗହଣତୋ ନିରୁଦୟୱିନାସୋ ଇଧ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ‘‘ଉଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସେନ ନାସୋ ୱିନାସୋ, ଅଭାୱୋ । ସୋ ପନ ମଂସଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନପଥାତିକ୍କମୋୟେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଦସ୍ସନେ ହି ନାସସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହୋତି । ସଭାୱୱିଗମୋ ସଭାୱାପଗମୋ ୱିଭୱୋ । ୟୋ ହି ନିରୁଦୟୱିନାସେନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ନ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି ।

ଏତେ ତେତି ୱା ୟେ ଇମେ ତୟା ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚ ପୁଟ୍ଠେନ ମୟା ‘‘ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତା ଅନ୍ତା, ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେତି ୟୋଜନା । ଅଥ ୱା ଏତେ ତେତି ୟତ୍ଥ ପୁଥୂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଅନୁପଚିତଞାଣସମ୍ଭାରତାୟ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅପ୍ପଜାନନ୍ତା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦେ ନିମୁଗ୍ଗା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱିସହନ୍ତି, ଏତେ ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମାତି ୟୋଜନା । ଦେସେତୀତି ପଠମଂ ତାୱ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେ ଞାଣାନୁଭାୱେନ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଠିତୋ, କରୁଣାନୁଭାୱେନ ଦେସନାଧମ୍ମେ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଠିତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଏତ୍ଥ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା କାରଣତୋ…ପେ॰… ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଠିତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୟୋଜନା । କାରଣତୋ ଫଲଂ ଦୀପିତନ୍ତି ୟୋଜନା, ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୁରୂପଞ୍ହି ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ହୋନ୍ତି । ଅସ୍ସାତି ଫଲସ୍ସ । ନ କୋଚି କାରକୋ ୱା ୱେଦକୋ ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହେତୁଫଲମତ୍ତତାଦସ୍ସନତୋ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଗହଣତୋତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଏତେ ତେ, କସ୍ସପ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ତାୱ ପଦେନ । ସେସପଞ୍ହାତି ‘‘ସୟଂକତଞ୍ଚ ପରଂକତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିକା ସେସା ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମ, ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହୋ ପାଳିୟଂ ସରୂପେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନ ଉଦ୍ଧତୋ । ପଟିସେଧିତା ହୋନ୍ତୀତି ତତିୟପଞ୍ହୋ, ତାୱ ପଠମଦୁତିୟପଞ୍ହପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ସୋ ହି ପଞ୍ହୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ଏକଜ୍ଝଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଉଭୋ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ ଅତ୍ତା କାରକୋ ୱେଦକୋ ୱା ଇଚ୍ଛିତୋ, ତେନ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ତଥା ଚ ସତି ଅନୁପୁବ୍ବଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ, ସୁଖାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତତା ଆପଜ୍ଜତି । ଉପ୍ପାଦେ ଚ ସତି ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ ନିରୋଧୋତି ଅନୱକାସା ନିଚ୍ଚତାତି । ତସ୍ସ ‘‘ସୟଂକତ’’ନ୍ତି ପଠମପଞ୍ହପଟିକ୍ଖେପୋ ପଚ୍ଛା ଚେ ଅତ୍ତନୋ ନିରୁଳ୍ହସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱା ପଚ୍ଛାପି । ସେସପଞ୍ହାତି ତତିୟପଞ୍ହାଦୟୋ । ତତିୟପଞ୍ହୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଏୱଞ୍ଚ ତତିୟପଞ୍ହୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ସତତଂ ସମିତଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତସ୍ସ ଦୀପନେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଅଜାନନଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୯-୪୦; ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ।

ୟଂ ପରିୱାସଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପରିୱସତୀତି ୟୋଜନା । ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନାତି ‘‘ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭେୟ୍ୟଂ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ୟାଚନ୍ତେନ ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ । ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନାତିଦିୱାପଟିକ୍କମନଂ, ନୱେସିୟାଦିଗୋଚରତା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ କିଚ୍ଚେସୁ ଦକ୍ଖତାଦି, ଉଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦତା, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱଣ୍ଣଭଣନେ ଅତ୍ତମନତା, ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅୱଣ୍ଣଭଣନେ ଅନତ୍ତମନତା, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନେ ଅନତ୍ତମନତା, ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନେ ଅତ୍ତମନତାତି (ମହାୱ॰ ୮୭) ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅଟ୍ଠ ୱତ୍ତାନୀତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତାନି ପୂରେନ୍ତେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାତିକାଲେନ ଗାମପ୍ପୱେସନା ତତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀସମାଚାରେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ନାତିଦିୱାପଟିକ୍କମନନ୍ତି ଇଦମେକଂ ୱତ୍ତଂ ।

ଅୟମେତ୍ଥ ପାଠୋତି ଏତସ୍ମିଂ କସ୍ସପସୁତ୍ତେ ଅୟଂ ପାଠୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ସୀହନାଦସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୨-୪୦୩) । ଘଂସିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଂ ନିଘଂସିତ୍ୱା ଅଧିକରଣିୟା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋସମେୱ ଗୟ୍ହତି, ଏୱଂ ପରିୱାସୱତ୍ତଚରଣେନ ଘଂସିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଭାୱୱୀମଂସନେନ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଇଧ ଗୟ୍ହତି । ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦତନ୍ତି ସାସନଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସେ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦତଂ ଦଳ୍ହତରାଭିରୁଚିତଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସୀତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେସି ଏହିଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପନିସ୍ସୟାଭାୱତୋ । ଗଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ପତ୍ତାସନୱସେନ ଗଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ।

ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ତିମ୍ବରୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ୟସ୍ମା ତିମ୍ବରୁକୋ ‘‘ୱେଦନା ଅତ୍ତା । ଅତ୍ତାୱ ୱେଦୟତୀ’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକୋ, ତସ୍ମା ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ତଂ ପଟିସଂହରିତୁଂ ଭଗୱା ‘‘ସା ୱେଦନା’’ତିଆଦିଂ ଅୱୋଚ । ତେନାହ ‘‘ସା ୱେଦନାତିଆଦି ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ନିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାପୀତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ । ତତ୍ରାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ୱେଦନା…ପେ॰… ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ପାଠେ । ଆଦିମ୍ହିୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ‘‘ଆଦିତୋ’’ତି ତୋ-ସଦ୍ଦୋ ନ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନେ । ଏୱ-କାରେନ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ୱେଦନାତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା, ୱେଦନାୟ କାରକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱାଦୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଇଧ ‘‘ୱେଦନା ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକସ୍ସାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ସତି ୱେଦନାୟ ଏୱ ୱେଦନା କତା ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଇମିସ୍ସାତି ୟାୟ ୱେଦନାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ କତଂ, ଇମିସ୍ସା । ପୁବ୍ବେପୀତି ସସ୍ସତାକାରତୋ ପୁବ୍ବେପି । ପୁରିମଞ୍ହି ଅତ୍ଥନ୍ତି ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତନ୍ତି ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ । ୟସ୍ମା ତିମ୍ବରୁକୋ ‘‘ୱେଦନାୱ ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହଂ ସା ୱେଦନା…ପେ॰… ନ ୱଦାମୀ’’ତି ।

ଅଞ୍ଞା ୱେଦନାତିଆଦୀସୁପି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କାରକୱେଦନାତି କତ୍ତୁଭୂତୱେଦନା । ୱେଦନାସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦନାଭୂତସୁଖଦୁକ୍ଖଂ କଥିତଂ, ନ ୱଟ୍ଟସୁଖଦୁକ୍ଖଂ । ‘‘ୱିପାକସୁଖଦୁକ୍ଖମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ।

ତିମ୍ବରୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ଅୱିଜ୍ଜା ନୀୱରଣା ଭୱାଦି-ଆଦୀନୱସ୍ସ ନିୱାରିତପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଏତସ୍ସାତି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱାରିତସ୍ସା’’ତି । ଅୟଂ କାୟୋତି ବାଲସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ଅୟାଥାୱଦସ୍ସନୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ପଟିଲଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଭୱୂପଗା ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତି । ତେହି ଚ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୟଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି । ଅସ୍ସାତି ବାଲସ୍ସ । ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ନାମରୂପନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଳାୟତନସଙ୍ଗହତୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଏୱମେତଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱାରିତତ୍ତା, ତଣ୍ହାୟ ଚ ସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ସପରସନ୍ତାନଗତସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟସଙ୍ଖାତଂ ଦ୍ୱୟଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫-୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୫; ୪.୬୦-୬୧; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋ’’ତି, ତସ୍ମା ମହାଦ୍ୱୟଂ ନାମ କିରେତଂ ଅନୱସେସତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ହି ସଳାୟତନାନି ସଙ୍ଗହିତାନେୱ । ଫସ୍ସକାରଣାନୀତି ଫସ୍ସପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟାନି । ୟେହୀତି ହେତୁଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେହି କାରଣଭୂତେହୀ’’ତି । ଫସ୍ସୋ ଏୱ ଫୁସନକିଚ୍ଚୋ, ନ ଫସ୍ସାୟତନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣୱସେନାତି ଅୱେକଲ୍ଲୱସେନ । ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ହୀନାନି ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱିୟାତି ‘‘ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟନିବ୍ବତ୍ତନାଦିମ୍ହୀତି ସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ କାୟନିବ୍ବତ୍ତନଂ, କାୟୋ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି ଏତେନାତି କାୟନିବ୍ବତ୍ତନଂ, କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଫସ୍ସସଳାୟତନାଦିସଙ୍ଗହୋ । ଅଧିକଂ ପୟସତି ପୟୁଞ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅଧିପ୍ପୟାସୋ, ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଧିକପୟୋଗୋ’’ତି ।

ଭଗୱା ଅମ୍ହାକଂ ଉପ୍ପାଦକଭାୱେନ ମୂଲଭାୱେନ ଭଗୱଂମୂଲକା । ଇମେ ଧମ୍ମାତି ଇମେ କାରଣଧମ୍ମା । ୟେହି ମୟଂ ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ ସମାନେପି କାୟନିବ୍ବତ୍ତନାଦିମ୍ହି ୱିସେସଂ ଜାନେୟ୍ୟାମ, ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଉପ୍ପାଦିତା’’ତିଆଦି । ଆଜାନାମାତି ଅଭିମୁଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନାମ । ପଟିୱିଜ୍ଝାମାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅଧିଗଚ୍ଛାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ନେତାତି ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତାନେ ପାପେତା । ୱିନେତାତି ୟଥା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିସେସତୋ ନେତା, ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦିୱସେନ ୱା ୱିନେତା । ଅନୁନେତାତି ଅନୁରୂପଂ ନେତା । ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୟଥାଧମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାପିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାସଭାୱତୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତା’’ତି । ଆପାଥଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଭଗୱା ପଟିସରଣଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା ଧମ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ପଟିସରତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ପଟିସରଣଂ, ତସ୍ମା ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ଭଗୱା ପଟିସରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା। ତେନାହ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦି । ଫସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ପଟିୱିଜ୍ଝନକୱସେନ ଫସ୍ସୋ ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ଅହଂ କିନ୍ନାମୋ’’ତି ନାମଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ, ଭଗୱା ଚସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଉପଟ୍ଠାତୂତି ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୁ । ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପଟିଭାତୂତି ଭଗୱତୋ ଏୱ ଭାଗୋ ହୋତୁ, ଭଗୱାୱ ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୂତି ଅତ୍ଥୋ, ଭଗୱତୋ ଭାଗୋ ୟଦିଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକ୍ଖାନଂ, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ସୱନଂ ଭାଗୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ସମେତି । କେଚି ପନ ପଟିଭାତୂତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ଞାଣେନ ଦିସ୍ସତୁ ଦେସୀୟତୂତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତୁମ୍ହେୟେୱ ନୋ କଥେତ୍ୱା ଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ବାଲସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଚ କାୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ତଣ୍ହା ଚ। ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଂ…ପେ॰… ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି । ଜୱାପେତ୍ୱାତି ଗହିତଜୱନଂ କତ୍ୱା, ୟଥା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ଏୱଂ କତ୍ୱା । ୟଦି ନିରୁଦ୍ଧା, କଥଂ ଅପ୍ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେପି ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନେୱ ଓସଧାନି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି ଚ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ତଦତ୍ଥୱିସେସନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖୟତ୍ଥାୟା’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିକାୟନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଗହଣପୁବ୍ବକଂ କାୟଂ । ପାଳିୟଂ ‘‘ବାଲେନା’’ତି କରଣୱଚନଂ ନିସ୍ସକ୍କେତି ଆହ ‘‘ବାଲତୋ’’ତି । ଭାୱିନା ସହ ପଟିସନ୍ଧିନା ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ। ୟୋ ପନ ଏକନ୍ତତୋ ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଭବ୍ବୋ, ସୋ ଭାୱିନା ପଟିସନ୍ଧିନା ‘‘ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ’’ତି, ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ଚ ୟାୱ ଅରିୟଭୂମିଂ ନ ଓକ୍କମତି, ତାୱ ବାଲଧମ୍ମସମଙ୍ଗୀ ଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ବାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ ଖୀଣାସୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଖୀଣାସୱ-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ ୱିସେସିତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ସେକ୍ଖା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନା’’ତିଆଦି । ତେ ହି ସିଖାପତ୍ତପଣ୍ଡିଚ୍ଚଭାୱଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ ପଣ୍ଡିତାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଖୀଣାସୱା ୱିୟ, ବଲୱତରାନଂ ପନ ବାଲଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା ବାଲାତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିୟ । ଭଜିୟମାନା ପନ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧଂ ଉପାଦାୟ ପଣ୍ଡିତପକ୍ଖଂ ଭଜନ୍ତି, ନ ବାଲପକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତକାରଣେନାତି ।

ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖତଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ଉପାଦାୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତଥା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉପାଦାୟ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋତି ୟଥାରହଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା । ୟେସଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟେୱ ସୁବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେସଂ ୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ । ୟେସଂ ପନ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ତଦୁଭୟସ୍ମିଂ ୱିଭଜ୍ଜ ସୁତେ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ତଦୁଭୟଂ ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ଧମ୍ମେ’’ତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ଥା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତତା । ଅସଭାୱଧମ୍ମେ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସଭାୱଧମ୍ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଜାତି ଜରା ମରଣଞ୍ଚ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି, ୟେସଂ ପନ ଖନ୍ଧାନଂ ଜାତି ଜରା ମରଣଞ୍ଚ, ତେ ଏୱ ସଭାୱଧମ୍ମା, ଅଥ କସ୍ମା ଦେସନାୟ ତେ ଗହିତାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ଜାତି ଜରା ମରଣଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରମତ୍ତଂ, ନଞ୍ଞେସଂ, ତସ୍ମା ତେ ଗହିତାତି । ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନନ୍ତି ନ ୱିନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣୁପ୍ପତ୍ତି ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାୟତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ସା ତଥାଗତାନଂ ଉପ୍ପାଦେପି ଅନୁପ୍ପାଦେପି ହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ସା କାମଂ ଅସଙ୍ଖତା ୱିୟ ଧାତୁ ନ ନିଚ୍ଚା, ତଥାପି ‘‘ସବ୍ବକାଲିକା’’ତି ଏତେନ ଜାତିପଚ୍ଚୟତୋ ଜରାମରଣୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଜାତିୟେୱ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଜାତିପଚ୍ଚୟାତି ଚ ଜାତିସଙ୍ଖାତପଚ୍ଚୟା । ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ, ୟାୟଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଜାତିୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତା ତସ୍ସ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱତୋ । ଇଦାନି ନ କଦାଚି ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ହୋତିୟେୱାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ନିୟମେତି । ଉଭୟେନପି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟତ୍ଥ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତି । ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୟସ୍ସ ୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତି, ସା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା । ଧମ୍ମେତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ । ନିୟମେତି ୱିସେସେତି । ହେତୁଗତୱିସେସସମାୟୋଗୋ ହି ହେତୁଫଲସ୍ସ ଏୱଂ ଧମ୍ମତାନିୟାମୋ ଏୱାତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଠିତାୱ ସା ଧାତୂତି ୟାୟଂ ଜରାମରଣସ୍ସ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି, ଏସା ଧାତୁ ଏସ ସଭାୱୋ । ତଥାଗତାନଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନୋ, ମଜ୍ଝେ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନୋ ନ ତଥାଗତେହି ଉପ୍ପାଦିତୋ, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଜରାମରଣସ୍ସ ସବ୍ବକାଲଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତୋ ସମ୍ଭୱୋତି ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ, କେୱଲଂ ପନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପୱେଦନତୋ ଚ ତଥାଗତୋ ‘‘ଧମ୍ମସାମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତି । ସା ଏୱ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସାଭାୱତୋ ଏୱଂ ଅୱବୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ଏତସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ, ହେତୁନୋ ୱା ତଥେୱ ଭାୱତୋ ଠିତତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା, ଜାତି ୱା ଜରାମରଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ପୱତ୍ତଆୟୂହନ-ସଂୟୋଗ-ପଲିବୋଧ-ସମୁଦୟ-ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତୀତି ତଦୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱେନସ୍ସା ଠିତତା ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା’’ତି ଫଲଂ ପତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ହେତୁମେୱ ୱଦତି । ଧାରୀୟତି ପଚ୍ଚୟେହୀତି ୱା ଧମ୍ମୋ, ତିଟ୍ଠତି ତତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଫଲନ୍ତି ଠିତି, ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି। ଧମ୍ମୋତି ୱା କାରଣଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଫଲସ୍ସ ଧାରଣତୋ, ତସ୍ସ ଠିତି ସଭାୱୋ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ପଚ୍ଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୪) । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି ଏୱ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା। ସା ଏୱ ଧାତୁ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ, ହେତୁନୋ ୱା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ, ‘‘ନ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ ଚ ତବ୍ଭାୱାଭାୱତୋ ନିୟାମତା ୱୱତ୍ଥିତଭାୱୋତି ଧମ୍ମନିୟାମତା। ଫଲସ୍ସ ୱା ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିୟା ସତି ସମ୍ଭୱୋ ଧମ୍ମେ ହେତୁମ୍ହି ଠିତତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା, ଅସତି ଅସମ୍ଭୱୋ ଧମ୍ମନିୟାମତାତି ଏୱଂ ଫଲେନ ହେତୁଂ ୱିଭାୱେତି, ତଂ ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସଂ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟତାସଙ୍ଖାତଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଅଭିମୁଖଂ ବୁଜ୍ଝତି ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତତୋ ଏୱ ଅଭିସମେତି ଅଭିମୁଖଂ ସମାଗଚ୍ଛତି, ଆଦିତୋ କଥେନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତି, ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ଉଦ୍ଦେସଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତୋ ଦେସେତି। ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସନୱସେନ ପକାରେହି ଞାପେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାପେତି। ପକାରେହି ଏୱ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ପଟ୍ଠପେତି। ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିୱରତି ୱିଭଜତି। ୱିୱଟଞ୍ହି ୱିଭତ୍ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ହେତୂଦାହରଣଦସ୍ସନେହି ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତାନୀକରୋତି। ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତୋ ତଥା ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ କତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ପସ୍ସଥାତି ଚାହ।

ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତିଆଦୀସୂତି ଜାତିଆଦୀନଂ ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟଭାୱେସୁ । ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହୀତି ୟାୱତକେହି ପଚ୍ଚୟେହି ୟଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହଂ, ଅୱିକଲେହି ତେହେୱ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ଊନାଧିକେହୀତି । ତେନାହ ‘‘ଅନୂନାଧିକେହେୱା’’ତି । ୟଥା ତଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି । ତେନ ତଂତଂଫଲନିପ୍ଫାଦନେ ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ତପ୍ପକାରତା ତଥତାତି ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ସାମଗ୍ଗିନ୍ତି ସମୋଧାନଂ, ସମୱାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତଥାୱିଧପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଞ୍ହି ସତିପି ଫଲସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନେ ତସ୍ସାୱିତଥତା ସିୟା । ଅଞ୍ଞଧମ୍ମପଚ୍ଚୟେହୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହି । ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି କଦାଚି ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରେହି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ତସ୍ସା ସାମଗ୍ଗିୟା ଅଞ୍ଞଥତା ନାମ ସିୟା, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅନଞ୍ଞଥତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟତୋତି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟସମୂହତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ତା-ସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ୟଥା ‘‘ଦେୱୋୟେୱ ଦେୱତା’’ତି, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ସମୂହତ୍ଥୋ ତାସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଜନାନଂ ସମୂହୋ ଜନତା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଲକ୍ଖଣଂ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ନ ନିଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ । ଜରାମରଣଂ ନ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିକାରଭାୱତୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା, ତଥାପି ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସଙ୍ଖତାଦୀସୁପି । ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତଂ ସହିତେହେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତୋ ୟଥାସଭାୱଂ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ। ପଚ୍ଚୟାରହଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ ୱିନା ତେନ ସହିତସମେତମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ। ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଖୟସଭାୱନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ୱିଗଚ୍ଛନକସଭାୱନ୍ତି ସକଭାୱତୋ ଅପଗଚ୍ଛନକସଭାୱଂ । ୱିରଜ୍ଜନକସଭାୱନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନକସଭାୱଂ । ନିରୁଜ୍ଝନକସଭାୱନ୍ତି ଖଣଭଙ୍ଗୱସେନ ପଭଙ୍ଗୁସଭାୱଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଜରାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଜନକପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ କମ୍ମାଦୀନଂ । କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେତି ଏତ୍ଥ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱୋ ନାମ ୟଥା ପୱତ୍ତମାନେ ପଚ୍ଚୟେ ତସ୍ସ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପାଦନଂ ପତି ବ୍ୟାୱଟୋ ନାମ ହୋତି, ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ୟେ ଧମ୍ମା ରୂପାଦୟୋ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନା, ତେସଂ ତତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ନିଦ୍ଧାରୀୟତି, ଏୱଂ ଜାତିୟାପି ସା ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା ତଂଖଣୂପଲଦ୍ଧତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଜାତିୟା କୁତୋଚି ଉପ୍ପତ୍ତି ସିଦ୍ଧି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଏକେନ ପରିୟାୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଜାୟମାନଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରଭାୱେନ ଉପଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା । ୟଦି ନିପ୍ଫନ୍ନଧମ୍ମା ୱିୟ ଜାତି ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ତସ୍ସା କୁତୋଚି ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ନ ଚେୱଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ୱିକାରଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏକେନ ପରିୟାୟେନେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦୀନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପନ ଜରାମରଣେ, ଜନକପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନତୋ । ତେନେୱ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ଅନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୱିପସ୍ସନାୟାତି ଏତ୍ଥ ସହ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପଧାନଭାୱଦୀପନୋ ‘‘ସମକ୍ଖିକଂ, ସମକସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅପ୍ପଧାନଭୂତା ହି ୱିପସ୍ସନା, ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ପଜାନାତି । ‘‘ପୁରିମଂ ଅନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସପି ଗହଣଂ ସିୟାତି ‘‘ପୁରିମଂ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚାତି ସସ୍ସତାସଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆସଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୟତୋ ପଭୁତି ଅହଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । କସ୍ମା ? ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଆକାରଦ୍ୱୟାୱଲମ୍ବନତୋ । ତସ୍ସା ପନ ଅତୀତୱତ୍ଥୁତାୟ ଗହିତତ୍ତା ସସ୍ସତାଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରନିସ୍ସିତତା ଦସ୍ସିତା ଏୱ । ଆସପ୍ପନପରିସପ୍ପନପୱତ୍ତିକଂ କତ୍ଥଚିପି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ କସ୍ମା ଉପ୍ପାଦେତୀତି ନ ୱିଚାରେତବ୍ବମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଂକାରଣନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି। କାରଣଂ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ, ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱିତା ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜାତିଲିଙ୍ଗୁପପତ୍ତିୟୋତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଜାତିଂ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାଦିଲିଙ୍ଗଂ, ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଉପପତ୍ତିଞ୍ଚ । ନିସ୍ସାୟାତି ଉପାଦାୟ । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୟଂ ସନ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ପମାଣଂ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ ପମାଣିକୋ, ତଦଭାୱତୋ ଅଧିକଭାୱତୋ ୱା ‘‘ଅପ୍ପମାଣିକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚୀତି ସାରସମାସାଚରିୟା । ତେ ହି ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଇସ୍ସରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା ପୁବ୍ବକତେନ ୱା ଅହେତୁତୋ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଚିନ୍ତେତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅହେତୁତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିକଙ୍ଖାପି ହି ହେତୁପରାମସନମେୱାତି । ପରମ୍ପରନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି କାଲାଧିୱଚନଂ, ତଞ୍ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚାତି ସସ୍ସତାସଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଉଚ୍ଛେଦାସଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉଚ୍ଛେଦନକଙ୍ଖା, ତତୋ ପରଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ପଟିସନ୍ଧିମାଦିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ କଥଂ, ଇଦଂ କଥ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତନତୋ କଥଂକଥା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଥଂକଥୀ। ତେନାହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛୀ’’ତି । କା ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତା ? ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ମହାମାତାୟ ପୁତ୍ତଂ । ମୁଣ୍ଡେସୁନ୍ତି ମୁଣ୍ଡେନ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତଂ ଜାଗରଣକାଲେ ନ ସକ୍କାତି ସୁତ୍ତଂ ମୁଣ୍ଡେସୁଂ କୁଲଧମ୍ମୱସେନ ୟଥା ଏକଚ୍ଚେ କୁଲତାପସା । ରାଜଭୟେନାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ସୀତିଭୂତନ୍ତି ଇଦଂ ମଧୁରକଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣୱଚନଂ । ‘‘ସେତଭୂତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଉଦକେ ଚିରଟ୍ଠାନେନ ସେତଭାୱଂ ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ କଙ୍ଖତି କଣ୍ଣୋ ୱିୟ ସୂତପୁତ୍ତସଞ୍ଞୀ, ସୂତପୁତ୍ତସଞ୍ଞୀତି ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞୀ । ଜାତିୟା ୱିଭାୱିୟମାନାୟ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରାମସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏୱମ୍ପି ସିୟା କଙ୍ଖା’’ତି । ମନୁସ୍ସାପି ଚ ରାଜାନୋ ୱିୟାତି ମନୁସ୍ସାପି ଚ କେଚି ଏକଚ୍ଚେ ରାଜାନୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ‘‘ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀ’’ତି ପଦେ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱୋତି ପରପରିକପ୍ପିତଂ ଅନ୍ତରତ୍ତାନଂ ୱଦତି । ସୋଳସଂସାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସରୀରପରିମାଣଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠ-ୟୱପରମାଣୁପରିମାଣତାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ଜୀୱୱିସୟାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ମତିମତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ସା ଅତ୍ତଭାୱୱିସୟାୱାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଗତିଗତିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ୟତାୟଂ ଆଗତୋ, ୟତ୍ଥ ଚ ଗମିସ୍ସତି, ତଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପହାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଇତରେପି ତୟୋତି ସକଦାଗାମୀଆଦୟୋ ଅୱାରିତା ଏୱ । ‘‘ଅୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ସୁଦିଟ୍ଠା’’ତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ସଚ୍ଚସଂପଟିୱେଧସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ।

ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆହାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦସବଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧.ପଠମଂଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସଙ୍ଖେପୋ ପଠମସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖେପୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦୁତିୟସୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ପନ ଭଗୱା ପଠମସୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସେସି, ଦୁତିୟଂ ତତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ । ପଠମଂ ୱା ସଂଖିତ୍ତରୁଚୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସେସି, ଦୁତିୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ତତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ । ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିକା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା କଥେନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତାୱ କଥେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ, ତସ୍ମିଂ ସଂୱଣ୍ଣିତେ ପଠମଂ ସଂୱଣ୍ଣିତମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨.ତତ୍ଥାତି ଦୁତିୟସୁତ୍ତେ । ଦସହି ବଲେହୀତି ଦସହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେହି ଞାଣବଲେହି, ତାନି ତଥାଗତସ୍ସେୱ ବଲାନୀତି ତଥାଗତବଲାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କାମଞ୍ଚ ତାନି ଏକଚ୍ଚାନଂ ସାୱକାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟାଦିସାନି ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତାଦିସାନି ତଦଞ୍ଞେସଂ କଦାଚିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନାତି ୱକ୍ଖମାନହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନ । କାଳାୱକନ୍ତି କୁଲସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପକତିହତ୍ଥିକୁଲନ୍ତି ଗିରିଚରନଦିଚରୱନଚରାଦିପ୍ପଭେଦା ଗୋଚରିୟକାଳାୱକନାମା ସବ୍ବାପି ବଲେନ ପାକତିକା ହତ୍ଥିଜାତି । ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନନ୍ତି ଥାମମଜ୍ଝିମାନଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ । ଏକସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକସ୍ସାତି ଚ ତଥା ହେଟ୍ଠାକଥାୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଦେସନାସୋତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରସ୍ମିୟୋ, ତା ବହୂ ନାନାୱିଧା ଇତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନାରାୟନଂ, ୱଜିରଂ, ତସ୍ମା ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ୱଜିରସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ ପାକତିକକାୟବଲଂ । ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ ବଲାଭାୱତୋ, ତତୋ ଏୱସ୍ସ ବାହିରକତା ଲାମକତା ଚ। ତଦୁଭୟଂ ପନସ୍ସ କାରଣେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି କାୟବଲତୋ ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ୱିସୁଂୟେୱ । ଦସସୁ ଠାନେସୁ ଦସସୁ ଞାତବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ । ୟାଥାୱପଟିୱେଧତୋ ସୟଞ୍ଚ ଅକମ୍ପୟଂ, ପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଚ ତଂସମଙ୍ଗିଂ ନେୟ୍ୟେସୁ ଅଧିବଲଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅକମ୍ପନଟ୍ଠେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି ।

ଠାନଞ୍ଚଠାନତୋତି କାରଣଞ୍ଚ କାରଣତୋ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପରିୟାୟେନ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅକାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦୁଭୟଂ ଭଗୱା ୟେନ ଞାଣେନ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୂ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପାଦାୟ, ତଂ ତଂ ଠାନଂ, ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ନ ହେତୂ ନ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପାଦାୟ, ତଂ ତଂ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଜାନାତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଠାନଞ୍ଚ…ପେ॰… ଜାନନଂ ଏକ’’ନ୍ତି । କମ୍ମସମାଦାନାନନ୍ତି କମ୍ମଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନଂ, କମ୍ମଞ୍ଞେୱ ୱା କମ୍ମସମାଦାନଂ । ଠାନସୋ ହେତୁସୋତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ହେତୁତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗା ୱିପାକସ୍ସ ଠାନଂ, କମ୍ମଂ ହେତୁ । ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀପଟିପଦାଜାନନନ୍ତି ସବ୍ବଗତିଗାମିନିୟା ଅଗତିଗାମିନିୟା ଚ ପଟିପଦାୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଜାନନଂ, ବହୂସୁପି ମନୁସ୍ସେସୁ ଏକମେୱ ପାଣଂ ହନନ୍ତେସୁ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚେତନା ନିରୟଗାମିନୀ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗାମିନୀ’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ଏକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଚେତନାସଙ୍ଖାତାନଂ ପଟିପତ୍ତୀନଂ ଅୱିପରୀତତୋ ସଭାୱଜାନନଂ। ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଜାନନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀହି କାମଧାତୁଆଦୀହି ୱା ବହୁଧାତୁନୋ, ତାସଂୟେୱ ଧାତୂନଂ ୱିପରୀତତାୟ ନାନପ୍ପକାରଧାତୁନୋ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଲୋକସ୍ସ ଜାନନଂ । ପରସତ୍ତାନନ୍ତି ପରେସଂ ସତ୍ତାନଂ । ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଜାନନନ୍ତି ହୀନାଦୀହି ଅଧିମୁତ୍ତୀହି ନାନାଧିମୁତ୍ତିକଭାୱସ୍ସ ଜାନନଂ । ତେସଂୟେୱାତି ପରସତ୍ତାନଂୟେୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଜାନନନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଭାୱସ୍ସ ଅପରଭାୱସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିୟା ଚେୱ ହାନିୟା ଚ ଜାନନଂ । ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ପଠମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ, ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ, ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମାଧୀନଂ, ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତୀନଂ । ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନଜାନନନ୍ତି ହାନଭାଗିୟସ୍ସ, ୱିସେସଭାଗିୟସ୍ସ ‘‘ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଗୁଣଜ୍ଝାନସ୍ସ ଚେୱ ଭୱଙ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତୀନଞ୍ଚ ଜାନନଂ । ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଞ୍ହି ପଗୁଣଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୋଦାନମ୍ପି ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱଙ୍ଗେନ ପନ ସବ୍ବଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସଜାନନନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ନିୱୁଟ୍ଠକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଜାନନଂ । ଚୁତୂପପାତଜାନନନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିୟା ଉପପତ୍ତିୟା ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆସୱକ୍ଖୟଜାନନଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ ପନେତାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତାନି ସଂୱଣ୍ଣିତାନି, ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ବ୍ୟାମୋହଭୟୱସେନ ସରଣପରିୟେସନଂ ସାରଜ୍ଜନଂ ସାରଦୋ, ବ୍ୟାମୋହଭୟଂ । ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଏତସ୍ସାତି ୱିସାରଦୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେସାରଜ୍ଜଂ। ତଂ ପନ ଞାଣସମ୍ପଦଂ ପହାନସମ୍ପଦଂ ଦେସନାୱିସେସସମ୍ପଦଂ ଖେମଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୂସୁ ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି । ଚତୂସୂତି ପରପରିକପ୍ପିତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ପରପରିକପ୍ପିତେସୁ ୱା ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେସୁ ଚୋଦନାକାରଣେସୁ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ତୟା । ଇମେ ଧମ୍ମାତି ‘‘ଇଦଂ ପଞ୍ଚମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଛଟ୍ଠୋ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଇଦଂ ତେରସମଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ଇମେ ଧମ୍ମା । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେ ଚୋଦନାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । କୋଚୀତି ସମଣାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ୱା ୟୋ କୋଚି । ସହ ଧମ୍ମେନାତି ସହ ହେତୁନା । ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁପରିୟାୟୋ ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ । ହେତୂତି ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିସାଧନହେତୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ କାରକୋ ସମ୍ପାପକୋ ୱା । ନିମିତ୍ତନ୍ତି କାରଣଂ, ତଂ ପନେତ୍ଥ ଚୋଦନାୱତ୍ଥୁମେୱ । ନ ସମନୁପସ୍ସାମି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱତୋ । ଖେମପ୍ପତ୍ତୋତି ଅଖେମପ୍ପତ୍ତରୂପାୟ ଚୋଦନାୟ ଅନୁପଦ୍ଦୱଂ ପତ୍ତୋ ନିଚ୍ଚଲଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋତି ୱିସାରଦଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଇମେ ଆସୱାତି କାମାସୱାଦୀସୁ ଇମେ ନାମ ଆସୱା ନ ପରିକ୍ଖୀଣାତି ଆସୱକ୍ଖୟୱଚନେନେତ୍ଥ ସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସୋ କିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ସବ୍ବସୋ ଆସୱେସୁ ଖୀଣେସୁ ନପ୍ପହୀୟେୟ୍ୟ । ଅନ୍ତରାୟିକାତି ଅନ୍ତରାୟକରା, ସଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ୟୋ ସଂକିଲେସତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ସୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମେ ନିୟ୍ୟନ୍ତେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋତି ୱୋହରିତୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ଆହ । କଥଂ ପନ ଦେସନାଧମ୍ମୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ନିୟ୍ୟାନତ୍ଥସମାଧାନତୋ, ସୋ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ‘‘ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ’’ତି ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ।

ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ, ଅସନ୍ତସନଟ୍ଠେନ ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ । ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିତାୟ ଆସଭା ନାମ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା। ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପଟିଜାନନୱସେନ ଅଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଚତସ୍ସୋ ୱା ପରିସା ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଆସଭା। ଚତସ୍ସୋପି ହି ପରିସା ବୁଦ୍ଧାଭିମୁଖା ଏୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ପରମ୍ମୁଖା । ଇଦମ୍ପୀତି ‘‘ଉସଭୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ପଦଂ । ତସ୍ସାତି ନିସଭସ୍ସ । ୟେସଂ ବଲୁପ୍ପାଦାୱଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ ଉସଭସ୍ସ ଆସଭଣ୍ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତତୋ ସାତିସୟାନଂ ଏୱ ତେସଂ ୱସେନ ଆସଭଣ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପମଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିହୀନମେୱ । ତିଟ୍ଠମାନୋ ଚାତି ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠମାନୋ ଏୱ ପଟିଜାନାତି ନାମ । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁଜାନାତି ।

ଅଟ୍ଠଖୋ ଇମାତି ଇଦଂ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସ୍ସ ବଲଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ହି ବ୍ୟତ୍ତଂ ପରିସଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧନସମତ୍ଥାୟ କଥାୟ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଛେକଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଇମା ଅଟ୍ଠ ପରିସା ପତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସ୍ସ ବଲଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିସାସୂ’’ତି । ଖତ୍ତିୟପରିସାତି ଖତ୍ତିୟାନଂ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସମୂହୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ମାରପରିସାତି ମାରକାୟିକାନଂ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସମୂହୋ । ମାରସଦିସାନଂ ମାରାନଂ ପରିସାତି ମାରପରିସା । ସବ୍ବା ଚେତା ପରିସା ଉଗ୍ଗଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ ଗହିତା । ମନୁସ୍ସା ହି ‘‘ଏତ୍ଥ ରାଜା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପକତିୱଚନମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଗା ଖତ୍ତିୟପରିସା, ବ୍ରାହ୍ମଣା ତୀସୁ ୱେଦେସୁ କୁସଲା ହୋନ୍ତି, ଗହପତୟୋ ନାନାୱୋହାରେସୁ ଚ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତାୟ ଚ କୁସଲା, ସମଣା ସକୱାଦପରୱାଦେସୁ କୁସଲା, ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମକଥାକଥନଂ ନାମ ଅତିୱିୟ ଭାରିୟଂ । ଦେୱାନଂ ଉଗ୍ଗଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅମନୁସ୍ସୋତି ହି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେ ମନୁସ୍ସାନଂ ସକଲସରୀରଂ କମ୍ପତି, ତେସଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାପି ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି ସତ୍ତା ୱିସଞ୍ଞିତାପି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଅମନୁସ୍ସପରିସା ଉଗ୍ଗା । ଇତି ଚେତା ପରିସା ଉଗ୍ଗଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟାମାଦିପରିସା ନ ଗହିତାତି ? ଭୁସଂ କାମାଭିଗିଦ୍ଧତାୟ ୟୋନିସୋମନସିକାରୱିରହତୋ । ୟାମାଦୟୋ ହି ଉଳାରୁଳାରେ କାମେ ପଟିସେୱନ୍ତା ତତ୍ଥାଭିଗିଦ୍ଧତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ସଭାୱେନ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଆନୁଭାୱେନ ଆକଡ୍ଢିୟମାନା କଦାଚି ନେସଂ ପୟିରୁପାସନାଦୀନି କରୋନ୍ତି ତାଦିସେ ମହାସମୟେ । ତେନେୱ ହି ୱିମାନୱତ୍ଥୁଦେସନାପି ତଂନିମିତ୍ତା ବହୁଲା ନାହୋସି । ସେଟ୍ଠନାଦନ୍ତି କେନଚି ଅପ୍ପଟିହତଭାୱେନ ଉତ୍ତମନାଦଂ । ଅଭୀତନାଦନ୍ତି ୱେସାରଜ୍ଜୟୋଗତୋ କୁତୋଚି ନିବ୍ଭୟନାଦଂ । ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନାତି ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଆଗତେନ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ । ସହନତୋତି ଖମନତୋ । ହନନତୋତି ୱିଧମନତୋ ୱିଦ୍ଧଂସନତୋ । ୟଥା ୱାତିଆଦି ‘‘ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନଂ ।

ଏତନ୍ତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତି ଏତଂ ପଦଂ । ପଞ୍ଞାପଭାୱିତନ୍ତି ଚିରକାଲପରିଭାୱିତାୟ ପାରମିତାପଞ୍ଞାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚ ଉପ୍ପାଦିତଂ । କରୁଣାପଭାୱିତନ୍ତି ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ମହାକରୁଣାୟ ଉପ୍ପାଦିତଂ । ୟଥା ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପଭୁତି ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମନୱିରୋଧିନୀ ପଟିପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ତୁସିତଭୱନତୋ ନିୟତଭାୱାପତ୍ତିତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦୁତିୟତତିୟନୟା ଚ ଗହିତା । ଫଲକ୍ଖଣେତି ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ । ପଟିୱେଧନିଟ୍ଠତ୍ତା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱଜିରୂପମତାୟେୱ ସାତିସୟୋ ପଟିୱେଧୋତି ‘‘ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସପି ଦେସନାଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ପରସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନମତ୍ତେନ ହୋତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତି…ପେ॰… ଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ଦେସନାଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି, ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିତଚକ୍କସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଠାନଂ ୱିୟ । ଉଭୟମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକିୟଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଇତରେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୱସେନ ସମାନତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଉରସି ଜାତତାୟ ଉରସୋ ସମ୍ଭୂତନ୍ତି ଓରସଂ ଞାଣଂ ।

ଇତି ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସତୋ ରୂପସ୍ସ ସରୂପନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସାଧାରଣତୋ ଚ ସରୂପନିଦସ୍ସନମାହ । ଏତ୍ତକଂ ରୂପନ୍ତି ଏତେନ ଅନୱସେସତୋ ‘‘ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱଂ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୁପ୍ପନସଭାୱଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଂ ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାଦିଭେଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲକ୍ଖଣ…ପେ॰… ୱସେନାତି କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିଲକ୍ଖଣୱସେନ ସନ୍ଧାରଣାଦିରସୱସେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଭୂତତ୍ତୟାଦିପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ । ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସାତି ଏୱଂ ସାଧାରଣତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଚ ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା, ଅତ୍ଥିଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧୱିରୋଧୀ ହି ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିରୋଧେ ଅସତି ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁରିମଭୱେ ସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାସମୁଦୟା କମ୍ମସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଚ ତୀହି ଅତୀତକାଲିକତ୍ତା ତେସଂ ସହକାରୀକାରଣଭୂତଂ ଉପାଦାନମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ କବଳୀକାରଆହାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ, ସୋ ଏୱ ଗହିତୋ, ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି ପନ ଗହିତେନ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାମତ୍ତେନ ଉତୁଚିତ୍ତାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱାଦସସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଭୱିତବ୍ବମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣନ୍ତିଆଦିନା କାଲୱସେନ ଉଦୟଦସ୍ସନମାହ । ତତ୍ଥ ଭୂତୱସେନ ମଗ୍ଗେ ଉଦୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତୋ ଇଧ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତୋ ଅନାଗତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧଭାୱେନ । ତଣ୍ହାନିରୋଧାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆହାରନିରୋଧାତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱା । ରୂପନିରୋଧାତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଭୱକାଲୱସେନ ହେତୁଦ୍ୱୟଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ପଗେୱ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତୋ ଇଧ ସନ୍ତତିୱସେନ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି ।

ଇତି ୱେଦନାତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁଖାଦିଭେଦନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାଦିୱିଭାଗଂ । ରୂପସଞ୍ଞାଦିଭେଦନ୍ତି ରୂପସଞ୍ଞା, ସଦ୍ଦ… ଗନ୍ଧ… ରସ… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବ … ଧମ୍ମସଞ୍ଞାଦିୱିଭାଗଂ । ଫସ୍ସାଦିଭେଦନ୍ତି ଫସ୍ସଚେତନାମନସିକାରାଦିୱିଭାଗଂ । ଲକ୍ଖଣ…ପେ॰… ୱସେନାତି ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣାଦିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସାଦିରସୱସେନ କାୟିକଅସ୍ସାଦାଦିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦିପଦଟ୍ଠାନୱସେନ । ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ଚେତେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ୱଚନତୋ ତୀସୁ ୱେଦନାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଫସ୍ସସମୁଦୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ନାମରୂପସମୁଦୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେସଂୟେୱ ୱସେନାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ ୱେଦନାନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ତେସଂୟେୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମୱସେନ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟୋପି ସପ୍ପଦେସୋ ସୀହନାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ନିପ୍ପଦେସୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିସୟୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଦସ୍ସୀୟତୀତି ଆହ, ‘‘ଅୟମ୍ପି ଅପରୋ ସୀହନାଦୋ’’ତି । ତସ୍ସାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପାଳିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଝ୍ତୀ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଭାୱେ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଭାୱସ୍ସ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧେ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ନିରୋଧସ୍ସ କଥନେନ ପୁରିମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣେ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଏୱ, ନାସତି, ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଏୱ, ନାନୁପ୍ପାଦା, ନିରୋଧା ଏୱ, ନାନିରୋଧା’’ତି । ତେନେଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମଂ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରୋଧୋତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱିରାଗା ୱିଗମେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତିଆଦି । ନିରୋଧୱିରୋଧୀ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ, ୟେନ ସୋ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅସତି ନିରୋଧେ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ହି ଲକ୍ଖଣଂ । ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପରେନ ପୁରିମଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତମାନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ମଗ୍ଗେନ ଅନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଧାପି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସଂ ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥିଭାୱୋପି ନିରୋଧୋ ଏୱାତି ନତ୍ଥିଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅନିରୋଧୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତେନ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦଂ ୱିସେସେତି । ତତୋ ଇଧ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥିଭାୱମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି । ଏୱମେତଂ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୋ ପନାୟଂ ଅନିରୋଧୋ ନାମ, ୟୋ ‘‘ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅପ୍ପହୀନଭାୱୋ ଚ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲଭାୱେନ ଫଲୁପ୍ପାଦନାରହତା ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) । ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଜନାଦିୱସେନାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱାଦସପଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିଭଜନୱସେନ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଦସବଲସୁତ୍ତେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସିତାକାରୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପଚ୍ଚୟାକାରମତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପଚ୍ଚୟାକାରଧମ୍ମୋ’’ତି । ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିୟା ଅକରଣେନ ୱିଭୂତୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସଦ୍ଦତୋ ଚ ପିହିତୋ ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତୋ ୱା ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନିକୁଜ୍ଜିତୋ’’ତି । ୱିୱଟୋତି ୱିଭାୱିତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋ’’ତି। ପକାସିତୋତି ଞାଣୋଭାସେନ ଓଭାସିତୋ ଆଦୀପିତୋତି ଆହ ‘‘ଦୀପିତୋ ଜୋତିତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ । ସିବ୍ବିତଗଣ୍ଠିତନ୍ତି ୱାକଂ ଗହେତ୍ୱା ସିବ୍ବିତଂ, ସିବ୍ବିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନେ ୱାକେନ ଗଣ୍ଠିତଞ୍ଚ । ଛିନ୍ନପିଲୋତିକାଭାୱେନ ୱିଗତପିଲୋତିକୋ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଛିନ୍ନପିଲୋତିକସ୍ସ ପଟିଲୋମତା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନତାଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ନିୱାସନପାରୁପନଂ ପରିଗ୍ଗହଣଂ। ସୟଂ ପଟିଭାନଂ କପ୍ପେତ୍ୱା । ୱଡ୍ଢେନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ । ସମଣକଚୱରନ୍ତି ସମଣୱେସଧାରଣୱସେନ ସମଣପଟିରୂପତାୟ ସମଣାନଂ କଚୱରଭୂତଂ । ଅତ୍ତନୋ ରୂପପୱତ୍ତିୟା କରଣ୍ଡଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଧୁତ୍ତଂ ୱାତି ପୱତ୍ତେତୀତି କାରଣ୍ଡୱୋ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ତଂ କାରଣ୍ଡୱଂ । ନିଦ୍ଧମଥାତି ନୀହରଥ । କସମ୍ବୁନ୍ତି ସମଣକସଟଂ । ଅପକସ୍ସଥାତି ଅପକଡ୍ଢଥ ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଲାପେତି ପଲାପସଦିସେ । ତଥା ହି ତଣ୍ଡୁଲସାରରହିତୋ ଧଞ୍ଞପଟିରୂପକୋ ଥୁସମତ୍ତକୋ ପଲାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସୀଲାଦିସାରରହିତୋ ସମଣପଟିରୂପକୋ ପଲାପୋ ୱିୟାତି ପଲାପୋ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ତେ ପଲାପେ । ୱାହେଥାତି ଅପନେଥ । ପତିସ୍ସତାତି ବାଳ୍ହସତିତାୟ ପତିସ୍ସତା ହୋଥାତି ।

ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତେନାତି ରାଜୂପଦ୍ଦୱାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତେନ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ତଂ ଓତିଣ୍ଣଂ ଜାତିଆଦିସଂସାରଭୟଂ ୱିଜିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଟ୍ଟନିସ୍ସରଣତ୍ଥଂ ଆଗତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ ପବ୍ବଜିତେନ । ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋତି ଆଚାରେନ ଅଭିଜାତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟତୋ କୁତୋଚୀ’’ତିଆଦି । ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋତି ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିଜାତୋ । ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅଙ୍ଗାନି ସମ୍ମାପଧାନିୟଙ୍ଗଭାୱେନ, କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ନିରପେକ୍ଖଭାୱେନ ୱୀରିୟଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ତଥାପୱତ୍ତୱୀରିୟୱସେନ ‘‘ତଚୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ନୱସୁ ଠାନେସୁ ସମାଧାତବ୍ବନ୍ତି ‘‘କାଲୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ, ଇରିୟାପଥୱସେନ ଚତୂସୂ’’ତି ଏୱଂ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ୱୀରିୟଂ ସମାଧାତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।

ସୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତୀତି କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲୋ ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଅକରଣେନ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି । ସକଂ ୱା ଅତ୍ଥଂ ସଦତ୍ଥଂ କ-କାରସ୍ସ ଦ-କାରଂ କତ୍ୱା। କୁସୀତସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିହାୟନଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛ ଦ୍ୱାରାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସଜ୍ଜାୱସେନ ପୀଠମଦ୍ଦନତୋ ପୀଠମଦ୍ଦନୋ, ନିରସ୍ସନୱଚନଂ ତସ୍ସ, କସ୍ସଚିପତ୍ଥସ୍ସ ଅଧାରଣତୋ କେୱଲଂ ପୀଠଭାରଭୂତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ମଖମଦ୍ଦନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ଦାନମିଚ୍ଛାୟ ପରେସଂ ମଖଂ ପସ୍ସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଣ୍ଡପୂରକୋତି କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱଚ୍ଚକୁଟିପୂରକୋ ।

‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘କୁସୀତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଆସୀସାୟ ୱସେନ ଥୋମିତୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟେ । ପହିତତ୍ତେତି ନିବ୍ବାନଂ ପତିପେସିତଚିତ୍ତେ । ଏତେନ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ସତ୍ଥୁୱନ୍ଦନାନିସଂସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସି ।

ହୀନେନାତି ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତେନ ଧମ୍ମେନ । ତେନାହ ‘‘ହୀନାୟ ସଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗେନାତି ସେଟ୍ଠେନ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତେନ ଧମ୍ମେନ, ଈସକମ୍ପି କତକାଲୁସିୟୱିଗତଟ୍ଠେନ ମଣ୍ଡଟ୍ଠେନ ଚ ପସନ୍ନମ୍ପି ସୁରାଦି ନ ପାତବ୍ବଂ । ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣଂ ସାସନଂ । ପସନ୍ନଂ ୱିଗତଦୋସମଲତ୍ତା ପସାଦନିୟତ୍ତା ଚ । ପାତବ୍ବଞ୍ଚ ପତ୍ତେନ ୱିୟ ସୁଖେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଦୁଚ୍ଚରିତସବ୍ବକିଲେସକସାୱମଲପଙ୍କଦୋସରହିତତ୍ତା ଚ ।

ମଣ୍ଡଭୂତା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମଦେସନାପି ଦେସନାମଣ୍ଡୋ। ତସ୍ସ ଏକସ୍ସେୱ ପନ ଦେସନାମଣ୍ଡସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହକା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଦୋସରହିତା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ପଟିଗ୍ଗହମଣ୍ଡୋ। ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା ସକଲୋପି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମରାସି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଣ୍ଡୋ। ତେନାହ ‘‘କତମୋ ଦେସନାମଣ୍ଡୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତାରୋତି ସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମେତାୱିନୋ । ତଥା ହି ଆଦିତୋ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଆଚିକ୍ଖଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ଇଧଲୋକପରଲୋକଗତସମ୍ମୋସୱିଗମେନ ପୱତ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋୱ ଅଧିମୋକ୍ଖମଣ୍ଡୋ । ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିଜହିତ୍ୱା । ଚତୁଭୂମକସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖମଣ୍ଡେନ ମଣ୍ଡଭୂତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଗ୍ଗହମଣ୍ଡୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କୋସଜ୍ଜକସଟ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସାସନେ, ‘‘ମଣ୍ଡସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱା ୱଚନେ । କାରଣୱଚନଂ, ତେନ ‘‘ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ’’ତି ସମ୍ମୁଖଭାୱନାୟୋଗୋ ନିରାସଙ୍କଫଲାୱହୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା’’ତିଆଦି । ପମାଣନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ପମାଣଂ । ଉଗ୍ଗମନନ୍ତି ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ୱମନଂ ୱିରେଚନଂ, ତସ୍ସ ୱା ୱସେନ ଦୋସଧାତୂନଂ ୱମନଂ ୱିରେଚନଂ । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ଭେସଜ୍ଜମଣ୍ଡଂ ୱେଜ୍ଜସମ୍ମୁଖା ନିରାସଙ୍କା ପିୱନ୍ତି, ଏୱମେୱ ‘‘ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ’’ତି ନିରାସଙ୍କା ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା, ମଣ୍ଡପେୟ୍ୟ ସାସନଂ ପିୱଥାତି ୟୋଜନା । ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭେନ ସାନିସଂସା। ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମନେନ ସୱଡ୍ଢି। ପରତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପତ୍ତିୟା, ତଥା ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପରେସଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉପନିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩.ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସନଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନାୱ ଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ମଂସଚକ୍ଖୁନାତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେପି ପଦାନି ଏକତ୍ଥାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକତ୍ଥତ୍ତେପି ଞାଣଲକ୍ଖଣଞାଣପ୍ପଭାୱୱିସୟସ୍ସ୍ସ ତଥାଦସ୍ସନଭାୱାୱିରୋଧନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାନନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଞାଣପ୍ପଭାୱନ୍ତି ଞାଣାନୁଭାୱେନ ଞାଣକିଚ୍ଚୱିସୟୋଭାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଞାଣେନ ୱିୱଟ୍ଟେ ଧମ୍ମେ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ଚ ଜାନନଦସ୍ସନମୁଖେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦି । ଜାନତୋତି ୱା ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣେନ ଜାନତୋ, ଅପରଭାଗେନ ଞାଣେନ ପସ୍ସତୋ । ଜାନତୋତି ୱା ୱତ୍ୱା ନ ଜାନନଂ ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କମତ୍ତୱସେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ରୂପାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପାଦୀନି ତେସଞ୍ଚ ସମୁଦୟାଦିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ଆସୱାନଂ ଖୟନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ । ସୋ ପନ ତେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ଖୀଣାକାରୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ’’ତି । ଆସୱକ୍ଖୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଖୀଣାକାରାଦୀସୁ ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋତି କିଲେସୱଙ୍କକାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ପହାନେନ ଉଜୁଭୂତେ ସୱିପସ୍ସନାହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ । ୟଦେୱ ହିସ୍ସ ପରିକ୍ଖୀଣଂ । ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ ‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ଖୟସଙ୍ଖାତେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନମେୱ ଞାଣଂ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ଅଞ୍ଞା ଅରହତ୍ତନ୍ତି । ୟଦିପି ଗାଥାୟ ‘‘ଖୟସ୍ମିଂ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପନ ‘‘ଆସୱେ ଖୀଣେ ମଗ୍ଗୋ ଖୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ସମଣୋତି ସମିତପାପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ପନ ଖୀଣାସୱୋ ହୋତୀତି । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା’’ତି ଇଧ ଫଲଂ, ପରିୟାୟେନ ପନ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ମଗ୍ଗୋ, ତେନ ପତ୍ତବ୍ବତୋ ଫଲଂ । ଏତେନେୱ ନିବ୍ବାନସ୍ସପି ଆସୱକ୍ଖୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଜାନତୋ ଏୱ ପସ୍ସତୋ ଏୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନିୟମୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ୱିସେସାଭାୱତୋ ଅନିଟ୍ଠାପନ୍ନୋୱାତି ତସ୍ସ ନିୟମସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୋ ଅଜାନତୋ ନୋ ଅପସ୍ସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ ପନ ନ ଜାନାତି, ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ନୋ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଇମିନା ଖନ୍ଧାନଂ ପରିଞ୍ଞା ଆସୱକ୍ଖୟସ୍ସ ଏକନ୍ତିକକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେନାତି ‘‘ନୋ ଅଜାନତୋ, ନୋ ଅପସ୍ସତୋ’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ । ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି କେ ପନ ତେତି ? ‘‘ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୮) ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୧, ୨୨୭) ଏୱମାଦିୱାଦା । ତେସୁ କେଚି ଅଭିଜାତିସଙ୍କନ୍ତିମତ୍ତେନ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ ପଟିଜାନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଇସ୍ସରପଜାପତିକାରଣାଦିୱସେନ । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ସଂସାରାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମେନ ପଦଦ୍ୱୟେନାତି ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ । ଉପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ଅଧିକାରତୋ । ଇମିନାତି ‘‘ନୋ ଅଜାନତୋ, ନୋ ଅପସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ । ଅନୁପାୟୋ ହୋତି ଏସ ଆସୱାନଂ ଖୟସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପରିଞ୍ଞାତି ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନାୱ ଅନିୟମୱଚନେନ ଅନୁପାୟପଟିସେଧୋପି ଅତ୍ଥତୋ ବୋଧିତୋ ହୋତୀତି । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥତୋ ବୋଧିତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦବ୍ବଜାତିକୋତି ଦବ୍ବରୂପୋ । ସୋ ହି ‘‘ଦ୍ରବ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଦ୍ରବ୍ୟଂ ୱିନସ୍ସତି ନାଦ୍ରବ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଦବ୍ବଜାତିକୋ ୱା ସାରସଭାୱୋ, ସାରୁପ୍ପସୀଲାଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ନ ଖୋ ଦବ୍ବ ଦବ୍ବା ଏୱଂ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୪) । ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱାତି ୱତ୍ତଂ ଉତ୍ତମଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା । ୟୋ ହି ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ କାତୁଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ୱସ୍ସୱାତାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଛତ୍ତାଦୀନି କରୋତି, ସୋ ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା କରୋତି ନାମ । ପଦଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନାଥକରଣଧମ୍ମଭାୱେନ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ୟାନି ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି, ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୫) । ଏୱଂ ଜାନତୋତି ଏୱଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀନଂ ଜାନନହେତୁ ମିଚ୍ଛାଜୀୱପଚ୍ଚୟା କାମାସୱାଦୟୋ ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ, ନ ପହୀୟନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ଖୋ…ପେ॰… ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଅରହତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ହେତୁନୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା’’ତି ।

ଆଗମନଂ ଆଗମୋ, ତଂ ଆୱହତୀତି ଆଗମନୀୟା, ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ଖୟସ୍ମିନ୍ତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ଖୟେତି ପନ ୱିସୟେ । ତେନାହ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ’’ତି । ଉପନିସୀଦତି ଫଲଂ ଏତ୍ଥାତି କାରଣଂ ଉପନିସା । ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋ । ସାତି ୱିମୁତ୍ତି । ଅସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ । ମନସ୍ମିଂ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତେ ପନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାପି ପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ‘‘ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିରଜ୍ଜତି ଅସେସସଙ୍ଖାରତୋ ଏତେନାତି ୱିରାଗୋ, ମଗ୍ଗୋ । ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ନିବ୍ବିଦା, ବଲୱୱିପସ୍ସନା । ତେନାହ ‘‘ଏତେନା’’ତିଆଦି । ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାପି ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାପକ୍ଖିକା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟାୱ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ତାୱ ତରୁଣୱିପସ୍ସନା’’ତି ହି ୱଚନତୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣତୋ ପରଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନା । ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସଭୂତୋ ସାମଞ୍ଞଭୂତୋ ଚ ୟୋ ୟୋ ସଭାୱୋ ୟଥାସଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଜାନନଂ ୟଥାସଭାୱଜାନନଂ। ତଦେୱ ଦସ୍ସନଂ। ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥେନ ଞାତପରିଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ଗହିତା ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତରୁଣୱିପସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦେଞାଣନ୍ତି ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହଞାଣଂ ୱଦତି । କଙ୍ଖାୱିତରଣଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ନୟୱିପସ୍ସନାଦିକଂ ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ସମ୍ମସନଂ । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗେଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ । ସୋ ହି ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧି ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫.; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁବ୍ବଭାଗସୁଖନ୍ତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନସହିତସୁଖଂ । ଦରଥ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକିଲେସଦରଥସ୍ସ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନଂ । ‘‘ସୁଖଂପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଉପନିସଂ ୱଦାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତସୁଖଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗସ୍ସ ସୁଖସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬;୩.୩୫୯; ଅ॰ନି॰ ୧.୩.୯୬) ୱୁତ୍ତଅପ୍ପନାସୁଖସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବଲୱପୀତୀତି ଫରଣଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା ପୀତି । ତାଦିସା ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରସୁଖସମାଧୀହି ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟା ନୀୱରଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତୀ ତଂନିମିତ୍ତଂ ଦରଥଂ ପରିଳାହଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭେତି । ତେନାହ ‘‘ସା ହି ଦରଥପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଦୁବ୍ବଲପୀତୀତି ତରୁଣପୀତି । ତେନାହ ‘‘ସା ହି ବଲୱପୀତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ସଦ୍ଧାତି ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଂ କମ୍ମଫଲସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ସା ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏକୱାରମେୱ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଦ୍ଧା’’ତି । ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପମୁଦିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ସା ହି ଦୁବ୍ବଲପୀତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିଭେଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତସ୍ସ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଜରାମରଣଦୁକ୍ଖନ୍ତି କେଚି, ସୋକାଦୟୋ ଚାତି ଅପରେ । ତଦୁଭୟସ୍ସପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ପଠମୋ ଏୱତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲାନି ସଦ୍ଦହତି, ରତନତ୍ତୟେ ଚ ପସାଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଞ୍ହି ଅପରାପରସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ‘‘ଆଚରିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ‘‘ଏକନ୍ତତୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମତିକ୍କମାୟ ହୋତୀ’’ତି ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧) । ସୱିକାରାତି ଉପ୍ପାଦୱିକାରେନ ସୱିକାରା ଖନ୍ଧଜାତି ଜାୟନଟ୍ଠେନ । ଜାତିୟା ପନ ଅସତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ସା ହି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । କମ୍ମଭୱୋତି କମ୍ମଭୱାଦିକୋ ତିୱିଧୋପି କମ୍ମଭୱୋ । ସୋ ହି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏତେନୁପାୟେନା’’ତି । ସେସପଦାନୀତି ଉପାଦାନାଦିପଦାନି । ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାପକ୍ଖିକତ୍ତା ନିବ୍ବାନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ, ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଂ । ସୋ ହି ତେନ ୱିପସ୍ସନାୟ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ୱିସେସଟ୍ଠାନଂ କୟିରତୀତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦୂପନିସୋ ୱିରାଗୋତି ‘‘ୱିରାଗୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

କେନ ଉଦକେନ ୱିଦାରୟିତ୍ୱା ଗତପଦେସୋତି କତ୍ୱା କନ୍ଦରୋ । ନିତମ୍ବୋତିପି ଉଦକସ୍ସ । ୟଥା ନିନ୍ନଂ ଉଦକଂ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ନିୱତ୍ତନଭାୱେନ ନଦୀକୁଞ୍ଛୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି। ହେମନ୍ତଗିମ୍ହଉତୁୱସେନ ଅଟ୍ଠ ମାସେ ପୱତ୍ତୋ ପଥୱୀୱିୱରୋତି କତ୍ୱା ପଦରୋ। ଖୁଦ୍ଦିକା ଉଦକୱାହିନିୟୋ ସାଖା ୱିୟାତି ସାଖା, ଖୁଦ୍ଦକା ସୋବ୍ଭା କୁସୁବ୍ଭା ଓ-କାରସ୍ସ ଉ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଏୱମେୱ ଖୋତିଆଦି ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ଉପନୀତାୟ ଉପମାୟ ଉପମେୟ୍ୟେନ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି, ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପବ୍ବତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସନ୍ତାନୱସେନ ଚିରଂତନକାଲପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପଚୁରଜନେହି ଦୁପ୍ପଜହନତୋ ‘‘ପବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଲୋକତ୍ତୟାଭିବ୍ୟାପନତୋ ଅଭିସନ୍ଦନତୋ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ମେଘସଦିସା । ଅଭିସଙ୍ଖାରା ମେଘୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି । ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱଟ୍ଟଂ ଅନୁପୱତ୍ତିତୋ ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟତୋ ଚ କନ୍ଦରାଦିସଦିସା । ୱିମୁତ୍ତି ଏକରସତ୍ତା, ହାନିୱୁଦ୍ଧିଅଭାୱତୋ ଚ ସାଗରସଦିସାତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁରିମସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଅଭିସଙ୍ଖାରା, ନାସତି, ତସ୍ମା ତେ ଉପରିପବ୍ବତେ ପୱତ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା…ପେ॰… ୱସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସୁତୱା ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଲାସଂ କତ୍ୱାତି ଏତେନ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱୁଟ୍ଠିତେମନତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ତଣ୍ହା ହି ‘‘ସ୍ନେହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସ ଅନ୍ତଭୱନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ନିବ୍ବାନଂ ନ ପତ୍ତୋ, ତଦନ୍ତସ୍ସ ଭାଗସ୍ସ ନିବ୍ବାନଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତକାଲୋ ୱିୟା’’ତି ଉପମାନିଦସ୍ସନଂ କତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱଟ୍ଟଂ ପୂରେତ୍ୱାପି ଇମିନାପି ହି ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ସା ହି ପୂରିତାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ତତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱଟ୍ଟସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଜାତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ୟଦିପି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନ ଆଗତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ପନ ଆଗତମେୱାତି ତତୋ ଆହରିତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତୟିଦଂ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱସେନାୟଂ ଦେସନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେସଂ ପନ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ୟା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପାଳିୟା ୱସେନ ଗହିତମେୱାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସନଂ । ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତମାନା ଖନ୍ଧା ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ସୱିକାରା’’ତି । ଅନିଚ୍ଚତାଲକ୍ଖଣାଦିଦୀପନତୋ ଲକ୍ଖଣାହଟଂ । କମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ନିଜ୍ଜଟନ୍ତି ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ, ସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ କମ୍ମଂ ଆରଭତୀତିଆଦି ପାଳିୟଂ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ୱିପସ୍ସନା ଦସ୍ସିତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ। ଏୱଞ୍ହି ପାମୋଜ୍ଜାଦିଦସ୍ସନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଦେୱସ୍ସାତି ମେଘସ୍ସ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ…ପେ॰… ଠିତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପୁବ୍ବେ ଦେୱଟ୍ଠାନିୟୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଖୀଣାସୱୋତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, କାରଣୂପଚାରେନ ଫଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଭିସଙ୍ଖାରମୂଲକୋ ହି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ଚ ଉଚ୍ଛିନ୍ନସଂୟୋଗେ ଖୀଣାସୱସମଞ୍ଞାତି ।

ଉପନିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪.ସୋତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ । ୟଦି ନ ତାୱ ପୱିଟ୍ଠୋ, କସ୍ମା ‘‘ପାୱିସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୱିସିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନି ଭୂତେ ୱିୟ ଉପଚାରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା କି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅତିପ୍ପଗୋୟେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତଦିୱସୋତି ପକତିୟା ଭିକ୍ଖାଚରଣୱେଲାୟ ଅତିୱିୟ ପାତୋ ଏୱ ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଦିୱସଭାଗୋ । ଏତଦହୋସୀତି ଏତଂ ‘‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ’’ତିଆଦିକଂ ଚିନ୍ତନଂ ଅହୋସି । ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସ୍ସାତି ରାଜଗହନଗରେ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱେଳୁୱନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଅହୋସି, ତସ୍ମା ‘‘ତେନୁପସଙ୍କମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତନା ଅହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂ ୱାଦୀତି ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ କତରଂ ୱାଦଂ ୱଦସି । କିମକ୍ଖାୟୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କିଂ ୱଦତୀତି ପନ ଚତ୍ତାରୋ ୱାଦେ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହେତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱଦତି ୟଥା କିଂ ତେ ଜାତଲିଙ୍ଗଂ । ସବ୍ବନାମଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ । ୱଦତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ, ଦସ୍ସନଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ…ପେ॰… ଦସ୍ସନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ଅନୁକାରଣ’’ନ୍ତି । ୱାଦସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱାଦପ୍ପୱତ୍ତି।

ଇଦଂ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ଏକମିଦାହ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ସାତି ‘‘ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା କମ୍ମୱାଦା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତକଥା । ଅଚ୍ଛରଂ ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନଂ ଅରହତୀତି ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ଅବ୍ଭୁତନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବୱାଦାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁବ୍ବିଧୱାଦାନଂ । ପଠମୋ ହେତ୍ଥ ସସ୍ସତୱାଦୋ, ଦୁତିୟୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ, ତତିୟୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦୋ, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ପଟିକ୍ଖେପତୋ ପଟିକ୍ଖେପକାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକିତ୍ତନଂ ୱା ପଚୁରଜନଞାଣସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠତାୟ ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚେୱ, ତଥା ଅୱଭାସନତୋ ଚେତସି ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ । ତଦେୱ ପଦନ୍ତି ଫସ୍ସପଦଂୟେୱ ଆଦିଭୂତଂ ଗହେତ୍ୱା ।

ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଭୂମିଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫.ପୁରିମସୁତ୍ତେତି ଅନନ୍ତରେ ପୁରିମେ ସୁତ୍ତେ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ପଦତ୍ଥେ ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇତରଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ ଫସ୍ସସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭୂତଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କାୟେନାତି ଚୋପନକାୟେନ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ହି କାମଂ ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଚେତନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ କାୟେ ସତି ଏୱ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ନାସତି, ତସ୍ମା ସା ତସ୍ସା ସାମଗ୍ଗିୟଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟେନପି କରିୟମାନଂ କରୀୟତୀ’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘କାୟେ ୱା, ହାନନ୍ଦ, ସତି କାୟସଞ୍ଚେତନାହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ୱାଚାୟପୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନସାତି ପାତୁଭୂତେନ ମନସା, ନ ମନମତ୍ତେନାତି । ଅତ୍ତନା ପରେହି ଅନୁସ୍ସାହିତେନ । ପରେନାତି ପରେନ ଅନୁସ୍ସାହେନ । ସମ୍ପଜାନେନାତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନ ପଜାନନ୍ତେନ । ଅସମ୍ପଜାନେନାତି ତଥା ନ ସମ୍ପଜାନନ୍ତେନ । ତସ୍ସାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖସ୍ସ । କାୟସଞ୍ଚେତନାହେତୂତି କାୟକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ, କାୟିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସସଞ୍ଚେତନାସୁପି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚେତନା ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିପାକଂ ଦେତିୟେୱାତି ‘‘ୱୀସତି ଚେତନା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱଚୀଦ୍ୱାରେତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲୱସେନ ୱୀସତି ଚେତନା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଉପସଂହରତି । ରୂପାରୂପଚେତନାହୀତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନାହି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୟଥାରହନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାପି ଚେତନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଏକୂନୱୀସତି ଚେତନା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କୁସଲାନମ୍ପି ପଗେୱ ଇତରାଧିଟ୍ଠହିତାୱିଜ୍ଜସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଚେତନାଭେଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାୟଚେତନାଦିୱିଭାଗଂ । ପରେହି ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ସରସେନେୱ ପୱତ୍ତମାନୋ । ପରେହି କାରିୟମାନୋତି ପରେହି ଉସ୍ସାହିତୋ ହୁତ୍ୱା କୟିରମାନୋ । ଜାନନ୍ତୋପୀତି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଜାନନ୍ତୋପି । କମ୍ମମେୱ ଜାନନ୍ତୋତି ତଦା ଅତ୍ତନା କରିୟମାନକମ୍ମମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ।

ଚତୂସୂତି ‘‘ସାମଂ ୱା ପରେ ୱା ସମ୍ପଜାନୋ ୱା ଅସମ୍ପଜାନୋ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ । ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଏକୂନୱୀସତିଚେତନାଧମ୍ମେ ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକଭାୱେନ ସମ୍ପଜାନକତାସମ୍ପଜାନକତଭାୱେନ ଚତୁଗୁଣେ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛସତ୍ତତି ଦ୍ୱେସତା ଚେତନାଧମ୍ମା’’ତି । ୟେସଂ ସହଜାତକୋଟି ଲବ୍ଭତି, ତେସମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି ଲବ୍ଭତେୱାତି ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଅନୁପତିତା’’ତିଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା । ସୋ କାୟୋ ନ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପସାଦକାୟୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ କାୟେ ସତୀ’’ତିଆଦି । ସୋ କାୟୋ ନ ହୋତୀତି ସୋ କାୟୋ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ନ ହୋତି । ୱାଚାତି ସଦ୍ଦୱାଚା । ମନୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଇଦାନି କମ୍ମୱସେନେୱ ୟୋଜେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ୱାଚାପି ଦ୍ୱାରଭୂତା ମନୋପି ଦ୍ୱାରଭୂତୋ’’ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ କଥଂ କାୟୋ ନ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିପାକତ୍ତାତି ଅୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅକମ୍ମକରଣଭାୱତୋ ।

ତନ୍ତି କମ୍ମଂ । ଖେତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୱିରୁହନଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୱିରୁହନଟ୍ଠାନାଦୟୋ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ ହୋତୀ’’ତି । କାରଣଟ୍ଠେନାତି ଆଧାରଭୂତକାରଣଭାୱେନ । ସଞ୍ଚେତନାମୂଲକନ୍ତି ସଞ୍ଚେତନାନିମିତ୍ତଂ । ୱିରୁହନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନନ୍ତି ‘‘ୱିରୁହନଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ । ଇମିନା ୱିରୁହନାଦିଭାୱେନ ୱେଦନା ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା’’ତି କଥିତା, ନୟିଧ ଜେଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ନିପ୍ପୟୋଜକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାପେତ୍ଥ ସୁଖସଣ୍ହସଭାୱୱିପାକଭୂତା ୱେଦନାୱ ।

ଭୂମିଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଉପୱାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬.ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମେୱକଥିତଂ ଇତରଦୁକ୍ଖସ୍ସପି ୱିପାକସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ।

ଉପୱାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭.ପଟିପାଟିୟାତି ପଟିପାଟିୟା ଠପନେନ । ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରିୟୋସାନ…ପେ॰… ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନାତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୱସେନ । ଜରାମରଣାପଦେସେନ ହି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, ତେ ଚସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟଂ ଜାନାତୀ’’ତି । ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହେତ୍ଥ ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ସମ୍ପନ୍ନୋତି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଆଗତୋତି ଉପଗତୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତି, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପସ୍ସତି । ମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ, ନ ଫଲଞାଣେନ । ଧମ୍ମସୋତଂ ସମାପନ୍ନୋତି ଅରିୟଧମ୍ମସୋତଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆପନ୍ନୋ ପତ୍ତୋ । ଅନୟେ ନଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଚ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅକରଣୀୟତୋ ଅରିୟପକ୍ଖଂ ଭଜନ୍ତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାୟାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନକପଞ୍ଞାୟ । ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ଆହଚ୍ଚ ଠିତୋ ନାମ ।

ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮.ଉତ୍ତାନମେୱ ସବ୍ବସୋୱ ସତ୍ତମେ ଆଗତନୟତ୍ତା, ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ଥାରା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆସନେ ଦେସିତଂ, ପରିସାୟ ୱିୱଟ୍ଟେନ ସାତ୍ଥିକାତି ସତ୍ଥୁ ଦେସନା ଆଗତାତି ଅୟଂ ପଟିଗ୍ଗାହକାଧୀନା ହୋତୀତି ଧମ୍ମଗାରୱେନ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେନ୍ତିୟେୱ ।

ଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯.ଅକ୍ଖରଭାଣକାନନ୍ତି ଅକ୍ଖରରୁଚୀନଂ । ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦୱଡ୍ଢନମ୍ପି ରୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତେ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦.ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୂତି ନୱମଦସମସୁତ୍ତେସୁ ।

ଦୁତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦସବଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କଳାରଖତ୍ତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧.ଅଜିତମାଣୱେନାତି ସୋଳସସୁ ବାୱରିୟବ୍ରାହ୍ମଣପରିଚାରକେସୁ ‘‘ଅଜିତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ମାଣୱେନ । ସଙ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାତା ପରିଞ୍ଞାତା ଧମ୍ମା ୟେସଂ ତେ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମା, ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚା ଖୀଣାସୱା । ସେକ୍ଖା ପନ ୱିପାକସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସେକ୍ଖଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ତେ ସେକ୍ଖା। ତେ ପନ କାମଂ ପୁଗ୍ଗଲପଟିଲାଭୱସେନ ଅନେକସହସ୍ସାୱ ହୋନ୍ତି, ଚତୁମଗ୍ଗହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟସ୍ସ ପନ ୱସେନ ତଂସମଙ୍ଗିତାସାମଞ୍ଞେନ ନ ସତ୍ତଜନତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତ ଜନେ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱିସେସେତି । ସଂକିଲେସୱଜ୍ଜଂ, ତତୋ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱିୟ ୱିନେୟ୍ୟଲୋକଂ ନିପାତି ରକ୍ଖତୀତି ନିପକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନେପକ୍କଂ, ଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିପକୋ’’ତି ।

‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ପଞ୍ହାୟ କଙ୍ଖତି ନାମ । ‘‘କଥଂ ବ୍ୟାକରମାନୋ ନୁ ଖୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ନ ୱିରୋଧେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କଙ୍ଖତି ନାମ । ସୁଜାନନୀୟତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଚିନ୍ତନା ହେତ୍ଥ ‘‘କଙ୍ଖା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି । ପହୀନୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ହି ମହାଥେରୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଅସ୍ସଜିମହାଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ, ୱିଚିନନଭୂତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସଦିସଂ ପନେତଂ ୱୀମଂସନମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଚରନ୍ତୋତି ପବ୍ବଜିତଭାୱଲକ୍ଖଣଂ । ଧମ୍ମସେନାପତିଭାୱେନ ୱା ମମ ପତ୍ତଧମ୍ମଦେସନାୱାରଂ ଆଦାୟ ଚରନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଜାତନ୍ତି ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ପଞ୍ହସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣତା ପଟିଭାସି । ‘‘ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତି ପାଠୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ‘‘ଭୂତନ୍ତି…ପେ॰… ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ୟଥାଦସ୍ସିତପାଠୋ ଏୱ ୟୁତ୍ତୋ । ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ନିବ୍ବିଦାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ସମିତାପେକ୍ଖଧମ୍ମୱସା ପଦଂ ୱଦନ୍ତି । ଆହାରସମ୍ଭୱନ୍ତି ପଚ୍ଚୟହେତୁକଂ । ସେକ୍ଖପଟିପଦା କଥିତା ‘‘ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ଏସ ନୟୋ ନିରୋଧୱାରେପି । ନିବ୍ବିଦାତି କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ୱିରାଗା ନିରୋଧାତି କରଣେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବାନି କାରଣୱଚନାନୀ’’ତି । ଅନୁପାଦାତି ଅନୁପାଦାୟ । ଭୂତମିଦନ୍ତିଆଦିମାହ ସବ୍ବସୁତ୍ତଂ ଆହଚ୍ଚଭାସିତଂ ଜିନୱଚନମେୱ କରୋନ୍ତୋ ।

ଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨.ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ ଜାତିସମୁଦାଗତଂ । ନିୱତ୍ତୋତି ପୁବ୍ବେ ୱଟ୍ଟସୋତସ୍ସ ପଟିସୋତଂ ଗନ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ତଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଅନୁସୋତମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ତତୋ ନିୱତ୍ତୋ ପରିକ୍ଲେସୱିଧମେ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ୱିୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚେତନାତି ୱା ଅସ୍ସାସୋ । ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ ନାମ କାମେସୁ ସାପେକ୍ଖତାୟ, ତତ୍ଥ ଚ ନିରପେକ୍ଖତା ତତିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୟୋ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିମାହ । ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତାଧିଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତଂ ଉପରିମକୋଟିୟା ଅସ୍ସାସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉଗ୍ଘାଟିତାତି ୱିୱଟା, ୱୂପସମିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟଂ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଭାୱନ୍ତି ନିବ୍ବେମତିକତଂ ।

ନଏୱଂ ବ୍ୟାକତାତି ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦିକା ଏୱଂ ଉତ୍ତାନକଂ ନ ବ୍ୟାକତା, ପରିୟାୟେନ ପନ ବ୍ୟାକତା । କେନଚୀତି କେନଚିପି କାରଣେନ । ଏୱଂ ଉତ୍ତାନକଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି।

ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଖୟାତି ତସ୍ସ କମ୍ମଭୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସହକାରିତାୟଂ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଖୟା ଅନୁପ୍ପାଦା ନିରୋଧା । ଖୀଣସ୍ମିନ୍ତି ଖୀଣେ । ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧେ ଜାତିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ । ଜାତିସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ଖୀଣଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତନ୍ତି । ୱିଦିତଂ ଞାତଂ । ଆଜାନାତି ଚତୁସଚ୍ଚଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଞାତଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ତଦୁପଚାରେନ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞା’’ ନାମ । ପଚ୍ଚୟୋତି ଭୱୂପପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ।

ମେତି ମୟା । ଅଞ୍ଞାସି ଆକାରଗ୍ଗହଣେନ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଜାନାତି । ତେନାତି ଭଗୱତା । ବ୍ୟାକରଣଂ ଅନୁମୋଦିତଂ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ୱିସୟକତଭାୱତୋ ।

ଅୟମସ୍ସ ୱିସୟୋତି ଅୟଂ ୱେଦନା ଅସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସୱିସୟୋ ତତ୍ଥ ୱିସୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପୀତି କିଞ୍ଚାପି ସୁଖା ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ୱିପରିଣାମସୁଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା । ୱିପରିଣାମକୋଟିୟାତି ଅନିଚ୍ଚଭାୱେନ ସବ୍ବାୱ ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖା ନାମ। ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋପି ହି ସୁଖପୀତିୟା ଫରଣତାୟ ସୁଖାତି ତିକ୍ଖମତ୍ତେନ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖାତି ୱିପରିଣାମତୋ ଅଭାୱାଧିଗମେନ ସୁଖନିରୋଧକ୍ଖଣମତ୍ତେନ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି । ସୁଖକାମୋ ଦୁକ୍ଖଂ ତିତିକ୍ଖତି । ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଞ୍ହି ସୁଖୱେଦନୁପରମୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମାୟମତ୍ଥୋ ୱିୟୋଗେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମସୁଖା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥାଚାହ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖୱେଦନୁପରମୋ ହି ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁଖତୋ ଉପଟ୍ଠାତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ୟୋଗସ୍ସ ୱୂପସମେନ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାୟ ଜାନନଭାୱୋ ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନଂ ସୁଖଂ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାପି ୱେଦନା ୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ସୁଖଂ ହୋତି ତସ୍ସ ସୁଖୁମତାୟ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ୟଥା ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣତୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ସମ୍ମଦେୱ ଅୱବୋଧୋ ପରମଂ ସୁଖଂ । ତେନାହ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।

ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖାତି ଅଜାନନଭାୱୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖଂ । ସମ୍ମା ୱିଭାଗଜାନନସଭାୱୋ ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହି ଞାଣୂପନିସ୍ସୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ପସତ୍ଥାକାରା, ୟତୋ ସା ଇଟ୍ଠା ଚେୱ ଇଟ୍ଠଫଲା ଚାତି । ଅଜାନନଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିଦିତୋ’’ତି ପାଳି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିଦିତନ୍ତି ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ, ତଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱେଦନାପରିଚ୍ଛେଦଜାନନେତି ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା ୱେଦନା’’ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଜାନନେ । ଅଞ୍ଞାସୀତି କଦା ଅଞ୍ଞାସି ? ଇମସ୍ମିଂ ଦେସନାକାଲେତି ୱଦନ୍ତି, ପଟିୱେଧକାଲେତି ପନ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଥାପଟିୱିଦ୍ଧା ହି ୱେଦନା ଇଧ ଥେରେନ ଦେସିତାତି । ଇମିନା କାରଣେନାତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱେଦନାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖଭାୱଜାନନସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ । ତଂନିମିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ ୱେଦନାସୁ ତଣ୍ହା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋତି ଅତିୱିତ୍ଥାରୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ଦୁକ୍ଖପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସବ୍ବଂ ୱେଦୟିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ । ଞାତମତ୍ତେତି ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନମତ୍ତେ । ତଣ୍ହା ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି ।

କଥଂ ୱିମୋକ୍ଖାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦେସୁ ୱିମୁତ୍ତା । ହେତୁମ୍ହି ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେନ କରଣୱଚନେନ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘କତରେନ ୱିମୋକ୍ଖେନା’’ତି । କରଣତ୍ଥେପି ୱା ଏତଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନିୱେସୋତି ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭୋ । ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାୟେୱ ସବ୍ବସ୍ସପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଜାନିତବ୍ବତୋ । ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା । ତେତି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେ । ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାତି ସଲକ୍ଖଣତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ବହିଦ୍ଧା ଓତାରେତୀତି ବହିଦ୍ଧାସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଓତାରେତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି । ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ । ତେସଂ ୱୱତ୍ଥାନକାଲେତି ତେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ।

ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟାତି ସବ୍ବସୋ ଉପାଦାନାନଂ ଖୟା । କାମଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲବ୍ବତଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନାନି ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ଖୀୟନ୍ତି, କାମୁପାଦାନଂ ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନାତି ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପତ୍ତିଂ ବ୍ୟାକରୋତି । ତେନାହ ‘‘ଆସୱା ନାନୁସ୍ସୱନ୍ତୀ’’ତି । ସତୋତି ଇମିନା ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁତୋ ରୂପେ ସୱନ୍ତୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟଂ ତଦନୁଗତମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟଞ୍ଚ ରୂପାରମ୍ମଣା ଆସୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥ କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, କାମାସୱାଦୟୋ ଏୱ ୱଣତୋ ୟୂସଂ ୱିୟ ପଗ୍ଘରଣକଅସୁଚିଭାୱେନ ସନ୍ଦନ୍ତି, ତଥା ସେସୱାରେସୁ । ତେନାହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ‘‘ଆସୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ପଗ୍ଘରଣକଅସୁଚିମ୍ହି ନିରୁଳ୍ହୋ ଆସୱସଦ୍ଦୋ । ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ନାୱଜାନାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଓମାନପହାନଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ଆସୱେସୁ ସମୁଦାୟୁପଲକ୍ଖଣଂ କଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ସେୟ୍ୟମାନାଦିପ୍ପହାନେନ ୱିନା ହୀନମାନଂୟେୱ ପଜହତି । ପଜାନନାତି ‘‘ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତପଜାନନସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ।

ସରୂପଭେଦତୋପୀତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିମାଣପରିଚ୍ଛେଦତୋପି । ଇଦଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦନ୍ତି ଚ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ଏୱାତି ୟଥାନିସିନ୍ନାୟ ଏୱ, ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥନ୍ତି ଦେସନାକୁସଲାନଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପସଂସନତ୍ଥଂ ଉକ୍କଂସନତ୍ଥଂ । ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥନ୍ତି ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ପସଂସନତ୍ଥଂ । ତେପୀତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୟୋ ଭିକ୍ଖୂପି । ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ଭିକ୍ଖୂ । ଅତ୍ଥେତି ସୀଲାଦିଅତ୍ଥେ । ଧମ୍ମେତି ପାଳିଧମ୍ମେ ।

ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ଆନୁଭାୱଂ କରିସ୍ସତି ‘‘ଦିୱସଞ୍ଚେପି ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା । ନନ୍ତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ । ଅହମ୍ପି ତଥେୱ ଥୋମେସ୍ସାମି ‘‘ସା ହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା । ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୀତି ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନେନ ଧମ୍ମଦାୟାଦଦେସନାୟ ଚିନ୍ତିତାକାରେନ ଚିନ୍ତେସି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ଏକଜ୍ଝାସୟାୟାତି ସମାନାଧିପ୍ପାୟାୟ । ମତିୟାତି ପଞ୍ଞାୟ । ଅୟଂ ଦେସନା ଅଗ୍ଗାତି ଭଗୱା ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଗୁଣତୋ ଏୱଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ପକାସେତ୍ୱାତି ଗୁଣତୋ ପାକଟଂ ପଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବସାୱକେହି ସେଟ୍ଠଭାୱେ ଠପେତୁକାମୋ । ଚିତ୍ତଗତିୟା ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟସ୍ସ ପରିଣାମନେନ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି କାୟସମାନଗତିକତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ । କଥଂ ପନ କାୟୋ ଦନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିକୋ ଲହୁପରିୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମାନଗତିକୋ ହୋତୀତି ? ନ ସବ୍ବଥା ସମାନଗତିକୋ । ୟଥେୱ ହି କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତୱିପରିଣାମନେ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବଥା କାୟେନ ସମାନଗତିକଂ ହୋତି । ନ ହି ତଦା ଚିତ୍ତଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ଖଣେନ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦନ୍ଧୱୁତ୍ତିକସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ଖଣେନ ୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ‘‘ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୟଂ କାୟୋ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ପନାଧିଟ୍ଠାନେନ ଦନ୍ଧଗତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତନତୋ ୟାୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତାୱ କାୟଗତିଅନୁଲୋମେନେୱ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତଂ କାୟଗତିୟା ପରିଣାମିତଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ପଗେୱ ସୁଖଲହୁସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପାଦିତତ୍ତା ଅଭାୱିତିଦ୍ଧିପାଦାନଂ ୱିୟ ଦନ୍ଧଂ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟଥା ଲହୁକତିପୟଚିତ୍ତୱାରେହେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତି ହୋତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତରୂପତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପମେୱ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଥୋମନାୟ କତତ୍ତା । ଇଦଂ ନାମ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବେ ମୟା ଅୱିଦିତଂ ଅପସ୍ସଂ । ଆସୟଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତେନ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଗହିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥଂ । ଦୁତିୟଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱା ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ ଅନୁମୋଦି ଦୁତିୟଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନେୱ ପଠମପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ।

ଏତଂ ଅହୋସୀତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି । ଅସ୍ସାତି କଳାରଖତ୍ତିୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଧମ୍ମେ ଦହତୀତି ଧମ୍ମଧାତୁ, ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ, ସାୱକୱିସୟେ ଧମ୍ମେ ଦହତି ୟାଥାୱତୋ ଅଜିତେ କତ୍ୱା ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମଧାତୂ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିକମେୱ ୱିସୟେ । ଗୋଚରଧମ୍ମେତି ଗୋଚରଭୂତେ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ।

କଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩.ଞାଣମେୱ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ କାରଣଭାୱତୋ । ଚତୂସୂତି ଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ବୋଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଞାଣେସୁ । ପଠମନ୍ତି ‘‘ଜରାମରଣେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ, ୟେନ ଧାରଣପରିଚୟମନସିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହି । ସନ୍ନିଚୟଞାଣମୟଂ ସୱନମୟଂ ନାମତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଞାଣଂ ସମ୍ମସନଞାଣଂତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜରାମରଣସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଜରାମରଣୱନ୍ତୋୱ ଧମ୍ମା ଗହିତା । ପଟିୱେଧଞାଣନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନଞାଣଂ । ଇମିନା ଧମ୍ମେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଗମହେତୁ ଅୟଂ ଅରିୟୋ ଅତୀତାନାଗତେ ନୟେନପି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି । ମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ପନ ଅତୀତାନାଗତେ ନୟନସଦିସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣଧମ୍ମେନ ୱା’’ତି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅକାଲିକ’’ନ୍ତି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠେନାତି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଭୂତେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠେନ । ପଞ୍ଞାୟ ୱିଦିତେନାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ତଥେୱ ୱିଦିତେନ । ୟସ୍ମା ତଥା ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଦିତଂ ସବ୍ବସୋ ପତ୍ତଂ ମହାଉପାୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହେନା’’ତି । ଦିଟ୍ଠେନାତି ୱା ଦସ୍ସନେନ, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦିତେନାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିଦିତ୍ୱା ପାକଟାନି କତ୍ୱା ଠିତେନ । ଅକାଲିକେନାତି ନ କାଲନ୍ତରୱିପାକଦାୟିନା । ପତ୍ତେନାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପତ୍ତେନ । ପରିୟୋଗାଳ୍ହେନାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ପରିୟୋଗାହିତ୍ୱା ଠିତେନ । ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତୀତି ଅତୀତେ ଚ ଅନାଗତେ ଚ ନୟଂ ନେତି ହରତି ପେସେତି । ଇଦଂ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ସତ୍ଥାରା ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତେ ନୟନସଦିସଂ କତଂ ତଂମୂଲକତ୍ତା । ଅତୀତମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନୟନସଦିସଂ କତଂ ନାମ ହୋତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ପନ ନୟଂ ନେତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ୟଥା ପନ ତେନ ନୟଂ ନେତି । ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ନୟନୁପ୍ପାଦନଂ ନୟଞାଣସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଇମିନାତି ମଗ୍ଗଞାଣଧମ୍ମେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁୱିଧଂ ପନ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣଂ ସମ୍ମସନଞାଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ମୂଲକାରଣଂ, ନ ନୟନସ୍ସାତି ଦୁୱିଧେନ ଞାଣଧମ୍ମେନାତି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାତତ୍ତା ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତତ୍ତା ‘‘ନୟନଂ ହୋତୂ’’ତି ତେନ ‘‘ଇମିନା ଧମ୍ମେନା’’ତି ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଞାଣସମ୍ପୟୋଗେନ ତଦଞାତେନାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନୁଅୟେତି ଧମ୍ମଞାଣସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ଅୟେ ବୁଜ୍ଝନଞାଣେ ଦିଟ୍ଠାନଂ ଅଦିଟ୍ଠାନୟନତୋ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତାୟ ଞାପନତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମଞାଣସ୍ସ ଅନୁଗମନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସେକ୍ଖଭୂମି ନାମ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣୋ। କସ୍ମା ପନେତଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଏୱଂ ଜରାମରଣଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତମାନୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ।

ଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪.ସତ୍ତରୀତି ତ-କାରସ୍ସ ର-କାରାଦେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତତିସଦ୍ଦେନ ୱା ସମାନତ୍ଥୋ ସତ୍ତରିସଦ୍ଦୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନରୁଚିୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଭଣନ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାଣକା। ତେନାହ ‘‘ବହୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତିଟ୍ଠତି ତତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠିତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମୋତି କାରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ଠିତିସଭାୱୋ, ସୋୱ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ। ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି – ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୪) । ତଥା ଚାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ । ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିକାରଣତ୍ତାତି ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଠିତିୟା କାରଣତ୍ତା । ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ । ଖୟୋ ନାମ ୱିନାସୋ, ସୋୱ ଭେଦୋତି । ୱିରଜ୍ଜନଂ ପଲୁଜ୍ଜନଂ । ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଅନ୍ତରଧାନଂ । ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଜରାମରଣାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟଥାଭୂତଞାଣ’’ନ୍ତି ତରୁଣୱିପସ୍ସନଂ ଆହ । ତସ୍ମା ଇଧାପି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱିପସ୍ସନାପଟିୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫.ଦେସନଂ ଓସାପେସୀତି ୟଥାରଦ୍ଧକଥଂ ଠପେସି । ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟା ଭିନ୍ଦନୱସେନ ଉପରି କଥେତୁକାମୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଦେସନାୱାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଦୁପ୍ପଞ୍ହୋ ଏସୋ ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିୟା ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା। ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିୱାଦପଦେନାତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଦିଟ୍ଠିଦୀପକପଦୱସେନ । ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ। ଦିଟ୍ଠି-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାତି ଆହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗୱାସୋ’’ତି । ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ଅନଞ୍ଞେ ସରୀରଜୀୱାତି ଦିଟ୍ଠି । ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ଚ ଜୀୱିତମେୱ ୱଦନ୍ତି । ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ୱଟ୍ଟଂ । ନିରୋଧେନ୍ତୋତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ପାପନେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । ତଦେତଂ ମଗ୍ଗେନ ନିରୋଧେତବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ୱିନାସଂ ଅଭାୱଂ ପତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତାକାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ ସଚ୍ଚଭାୱେ ସତି । ନ ହୋତୀତି ସାତ୍ଥକୋ ନ ହୋତି ।

ଗଚ୍ଛତୀତି ସରୀରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ନିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିଜ୍ଝତି ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନୱସେନ ତଥା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ଚ ପଜହିତବ୍ବାପଜହନୱସେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିଜ୍ଝତି । ୱିସୂକମିୱାତି କଣ୍ଡକୋ ୱିୟ । ନ କେୱଲଂ ଅନନୁୱତ୍ତକୋୱ, ଅଥ ଖୋ ୱିରୋଧୋପି ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତନଧମ୍ମତାୟ ୱିଞ୍ଞାପନତୋ । ୱିରୂପଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ ଫନ୍ଦିତଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ। ପଣ୍ଣପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାନଂ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତାଲୋ ଏୱ ତାଲାୱତ୍ଥୁ ‘‘ଅସିୱେ ସିୱା’’ତି ୱୋହାରୋ ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୁକତାନୀ’’ତି ପଠନ୍ତି, ଅୱତ୍ଥୁଭୂତତାୟ ତାଲୋ ୱିୟ କତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟା’’ତି । ଅନୁଅଭାୱନ୍ତି ୱିନାସଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬.ଇତି ୱାତି ଏୱଂ ୱା । ଜରାମରଣସ୍ସ ଚେୱ ଜରାମରଣସାମିକସ୍ସ ଚ ଖଣୱସେନ ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ । ଅୱିସାରଦଧାତୁକୋ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅଚ୍ଛେକତାୟ ମଙ୍କୁଭାୱେନ ଜାତୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।

ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନତୁମ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭.ନତୁମ୍ହାକନ୍ତି କାୟସ୍ସ ଅନତ୍ତନିୟଭାୱଦସ୍ସନମେୱ ପନେତନ୍ତି ୟା ତସ୍ସ ଅନତ୍ତନିୟତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ନ ଅତ୍ତନିୟଂ, ପରକିୟଂ ନାମ ସିୟାତି, ତମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାପି ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଆହ । ନୟିଦଂ ପୁରାଣକମ୍ମମେୱାତି ‘‘ଇଦଂ କାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସରୀରଂ ପୁରାଣକମ୍ମମେୱ ନ ହୋତି । ନ ହି କାୟୋ ୱେଦନାସଭାୱୋ । ପଚ୍ଚୟୱୋହାରେନାତି କାରଣୋପଚାରେନ । ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱଚନଂ । ପୁରିମଲିଙ୍ଗସଭାଗତାୟାତି ‘‘ପୁରାଣମିଦଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପୁରିମନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସଭାଗତାୟ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିମୁଖେହି ସମେଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେହି କତୋ ଅଭିସଙ୍ଖତୋତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟେହି କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ତଥା ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ଚେତୟିତଂ ପକପ୍ପିତଂ, ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାୱତ୍ଥୁକୋତି ଚେତନାହେତୁକୋ । ୱେଦନିୟନ୍ତି ୱେଦନାୟ ହିତଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱେଦନିୟୱତ୍ଥୂ’’ତି ।

ନତୁମ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮.ୟଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନେ । ତେନ ଚେତନାୟ ୱିୟ ପକପ୍ପାନାନୁସୟାନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ୱକ୍ଖମାନଂୟେୱ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଜୋତେତି । କାମଂ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ‘‘ପୱତ୍ତେତି’’ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୱତ୍ତନତ୍ଥୋ ପନ ଚେତନାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଚେତୟନପକପ୍ପନାନୁସୟନରୂପୋ ୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଗହିତା କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଧାରଣମେତନ୍ତି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପା ଗହିତା ୟଥାରହନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠସୁପି ହି ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାକପ୍ପୋ, ତତ୍ଥ ଚତୂସ୍ୱେୱ ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପୋତି । କାମଂ ଅନୁସୟା ଲୋକିୟକୁସଲଚେତନାସୁପି ଅନୁସେନ୍ତିୟେୱ, ଅକୁସଲେସୁ ପନ ପୱତ୍ତି ପାକଟାତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଚେତନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହଜାତକୋଟିୟାତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାପି କାମରାଗାଦୟୋ ଅନୁସୟାୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତଂସଦିସତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି କାଲଭେଦେନ ଲକ୍ଖଣପ୍ପଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଅନାଗତା ଏୱ ହି କାମରାଗାଦୟୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତତ୍ଥନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୟା । ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ଚେତନାପକପ୍ପନାନୁସୟସଞ୍ଞିତେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋତି। ସନ୍ତାନେ ଫଲଦାନସମତ୍ଥତାୟେୱ ହୋତୀତି ‘‘ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୱସେନ ୱିରୁଳ୍ହେତି । ପତିଟ୍ଠିତେତି ହି ଇମିନା କମ୍ମସ୍ସ କତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ୱିରୁଳ୍ହେ’’ତି ଇମିନା ଉପଚିତଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାହି କମ୍ମଚେତନାହି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ବଲପ୍ପତ୍ତାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠଂ ୱିରୁଳ୍ହମୂଲଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତମୂଲେ ଜାତେ’’ତି । ତଥା ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତଂ ଅନନ୍ତରେ ଜାତିୱସେନ ଦେତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମନ୍ତି ।

ତେଭୂମକଚେତନାୟାତି ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ । ଅପ୍ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣୋତି ଇଧ ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣୋ ଜାୟମାନକ୍ଖଣୋ । ନ ଜାୟମାନକ୍ଖଣୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣୋ ନ କେୱଲଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣୋ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟାତି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ । ତଦିଦଂ ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନାସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାସୁ ଅନୁସୟାନଂ ସହଜାତକୋଟିଆଦିନା ପୱତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ୱିପାକାଦୀସୁ ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟା ପୱତ୍ତତି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱାରିତତ୍ତାତି ପଟିପକ୍ଖେତି ଅୱାରିତବ୍ବତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ।

ପଠମଦୁତିୟୱାରେହି ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ‘‘ନୋ ଚେ’’ତିଆଦିନା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ପଠମପଦେ ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ନିୱତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିୱତ୍ତାତି ଅକରଣତୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅପଗତା । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିୱତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୂତି ‘‘ତେଭୂମକୱିପାକେସୂ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ।

ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଏତ୍ଥ ଚେତନାପକପ୍ପନାନଂ ପୱତ୍ତନୱସେନ ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ‘‘ଚେତେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଗହିତା’’ତିଆଦିନୟୋ ଇଧେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତୋ । ଚତସ୍ସୋତି ପଟିଘଦ୍ୱୟମୋହମୂଲସମାଗତା ଚତସ୍ସୋ ଅକୁସଲଚେତନା । ଚତୂସୁ ଅକୁସଲଚେତନାସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ଏୱ ଚତୂସୁ ଅକୁସଲଚେତନାସୁ, ଇତରା ପନ ‘‘ନ ପକପ୍ପେତୀ’’ତି ଇମିନା ପଟିକ୍ଖେପେନ ନିୱତ୍ତାତି । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ୱାରେତ୍ୱାତି ‘‘ନୋ ଚ ପକପ୍ପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ‘‘ନ ପକପ୍ପେତୀ’’ତି ହି ଇମିନା ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ସହଜାତକୋଟିୟା ପୱତ୍ତଅନୁସୟୋ ନିୱତ୍ତିତୋ ତେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମସଦିସୋୱ ପୁରିମନୟେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦତ୍ତା ।

ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠିତେତି ସମାସଭାୱତୋ ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଦ-କାରାଗମୋ, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତସ୍ମିଂ ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠିତେତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମାସପଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ତତିୟୱାରେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ କଥିତଂ ସବ୍ବସୋ ଅନୁସୟନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦନତୋ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଚ୍ଚକରଣନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସବ୍ବସୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖେପଭାୱତୋ । ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାଟନତୋ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରାନି ଫଲାନି, ତଦୁଭୟାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ପୁନବ୍ଭୱସୀସେନ ଅନନ୍ତରଭୱସଙ୍ଗହିତଂ ନାମରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ୱା ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧୀ’’ତି । ଭୱଜାତୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁତିୟଭୱସ୍ସ ତତିୟଭୱେ ଜାତିୟା’’ତି ଏୱଂ ପରମ୍ପରୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଗହଣେନ ପନ ନାନନ୍ତରିୟତୋ କମ୍ମଭୱୋ ଗହିତୋ, ଜାତିହେତୁଫଲସିଦ୍ଧିପେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନୋ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତେତି ନୋ ଚ ପକପ୍ପେତି, ଅଥ ଖୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ଦୁତିୟନୟେ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକୁସଲାକୁସଲାୟୂହନଂ, ପକପ୍ପନଞ୍ଚ ୱିନାପି ଭୱେସୁ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଅନୁସୟପଚ୍ଚୟା ୱିପସ୍ସନାଚେତନାପି ପଟିସନ୍ଧିଜନକା ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଚେପି, ତଦା ୱିଜ୍ଜମାନତେଭୂମକୱିପାକାଦିଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟା ଅନୁସୟିତକିଲେସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଭୱୱଜ୍ଜସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତତା ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ନ ଚେତେତି ପକପ୍ପେତି ଅନୁସେତୀ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ନ ଗହିତୋ ଚେତନଂ ୱିନା ପକପ୍ପନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯.ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ହେତୁଫଲସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେନ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ନାମରୂପଂ ପନ ୱିପାକନାମରୂପମେୱାତି ପାକଟମେୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦୁତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ତତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦.ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ତେନ ଚେତ୍ଥ ଭୱତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଛଳାରମ୍ମଣପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ତସ୍ସେୱ ଭୱତ୍ତୟସ୍ସ ପତ୍ଥନା ପଣିଧାନାଦିୱସେନ ନତି ନାମ । ଆଗତିମ୍ହି ଗତୀତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଭିମୁଖଂ ଗତି ପୱତ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଆଗତି, କମ୍ମାଦିନିମିତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗତି ପୱତ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଆଗତେ’’ତିଆଦି । ଚୁତୂପପାତୋତି ଚୱନଂ ଚୁତି, ମରଣଂ । ଉପପଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଉପପାତୋ । ଚୁତିତୋ ଉପପାତୋ ପୁନରୁପ୍ପାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତଭୱତୋ । ତତ୍ଥାତି ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତେ ଆୟତିଭୱେ । ଏକୋୱ ସନ୍ଧୀତି ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି ଏୱ କଥିତୋ ।

ତତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଳାରଖତ୍ତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧.ୟତୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ଅୟଞ୍ହି ତୋ-ସଦ୍ଦୋ ଦା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଇଧ କାଲୱିସୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଦା’’ତି । ଭୟୱେରଚେତନାୟୋତି ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭୟଂ, ୱେରପସୱନଟ୍ଠେନ ୱେରନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମା ଚେତନାୟୋ । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ହି ୟସ୍ସ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି, ଉଭୟେ ସଭୟଭେରୱାତି ତେ ଏୱ ଭାୟିତବ୍ବଭୟୱେରଜନକାୱାତି । ସୋତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିପତ୍ତିଅଧିଗମୋ ସୋତାପତ୍ତି, ତଦତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଚ ଅଙ୍ଗାନି ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି, ତଦୁଭୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦୁୱିଧଂ ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି, ସୋତାପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗେତି ୟଂ ସୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲପଟିଲାଭତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସପ୍ପୁରିସସଂସେୱୋ’’ତିଆଦି । ସପ୍ପୁରିସାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟଞାଣସଞ୍ଞାଣଜାତା ପୟିରୁପାସନା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ୟୋନିସୋ ଉପାୟେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସି କରଣଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ, ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମପଟିପଜ୍ଜନଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତୀତି ଏତାନି ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗାନି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସୋତାପତ୍ତିଅଙ୍ଗନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଆଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଠିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ। ସୋତାପନ୍ନୋ ଅଙ୍ଗୀୟତି ଞାୟତି ଏତେନାତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଦୋସେହି ଆରକାତି ଅରିୟୋତି ଆହ ‘‘ନିଦ୍ଦୋସୋ’’ତି । କଥଂ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିନା କେନଚିପି ଅନୁପାରମ୍ଭିୟତ୍ତା ନିରୁପାରମ୍ଭୋ। ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିଦ୍ଦୋସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିରୁପାରମ୍ଭୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟମ୍ପି ପନ ସନ୍ଧାୟ ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅପରେ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ନ ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାତି । ସମ୍ମା ଉପାୟତ୍ତା ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେ ୟାଥାୱତୋ ଞାୟତୀତି ଞାୟୋ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଞାଣଂ ପନ ଞାୟତି ସୋ ଏତେନାତି ଞାୟୋ।

ତତ୍ଥାତି ନିରୟେ । ମଗ୍ଗସୋତନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସୋତଂ । ଆପନ୍ନୋତି ଅଧିଗତୋ । ଅପାୟେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତୋ ୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ଏତସ୍ସାତି ୱିନିପାତଧମ୍ମୋ, ନ ୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ। ପରଂ ଅୟନନ୍ତି ଅତିୱିୟ ସୱିସୟେ ଅୟିତବ୍ବଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକୋ’’ତି ।

ପାଣାତିପାତକମ୍ମକାରଣାତି ପାଣାତିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ କରଣହେତୁ । ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିରୋଧୋ, ତଦେୱ ଭାୟିତବ୍ବତୋ ଭୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୟଂ ୱେରନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ବାହିରଂ ୱେରଂ ନାମ ତସ୍ସ ୱେରସ୍ସ ମୂଲଭୂତତୋ ୱେରକାରପୁଗ୍ଗଲତୋ ବହିଭାୱତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ତସ୍ସ ୱେରକାରପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱେରଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ୱେରସ୍ସ ମୂଲଭୂତା ୱେରକାରପୁଗ୍ଗଲଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପହରିତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ନେରୟିକା ନିରୟପାଲେସୁ ପଟିପହରିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ନିରୟପାଲସ୍ସ ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ନିରୟେ ନିରୟପାଲା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନେତଂ ବାହିରୱେରନ୍ତି ୟମିଦଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ବାହିରଂ ୱେରଂ । ପୁଗ୍ଗଲୱେରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କେୱଲଂ ପରପୁଗ୍ଗଲେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ ୱେରନ୍ତି କତ୍ୱା । ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ ‘‘ଚେତସିକ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ସେସକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଅତ୍ଥୋ ଭଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ଧଂସିତୋ। ଅଧିଗତେନାତି ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗତେନ । ‘‘ଅଭିଗତେନା’’ତିପି ପାଠୋ, ଅଧିୱୁତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଚଲପ୍ପସାଦେନା’’ତି ।

ପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨.ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିତଭାୱମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋତି ଏତେନ ୟା ସତ୍ଥାରା ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେସିତଦେସନା, ପୁନ ତଦଞ୍ଞେସଂ ୱେନେୟ୍ୟଦମକୁସଲେନ କାଲନ୍ତରେ ତେନେୱ ଦେସିତା, ସା ଧମ୍ମସଂଗାହକେହି ‘‘ମା ନୋ ସତ୍ଥୁଦେସନା ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହଂ ୱିନା ନସ୍ସତୂ’’ତି ୱିସୁଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦୁତିୟପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ସମୁଦୟନଂ ସମୁଦୟୋ, ସମୁଦେତି ଏତମ୍ହାତି ସମୁଦୟୋ, ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସମୁଦୟାନମତ୍ଥତୋପି ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟାୱ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟୋ। ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ‘‘ଇମଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇମେ ଧମ୍ମା ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଖଣିକସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ନିବ୍ବତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ସୋ ପନ ଖଣେ ଖଣେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ‘‘ଇମେହି ନାମ ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ପସ୍ସତି । ‘‘ସୋ ଖଣିକସମୁଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ପଚ୍ଚୟତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଖଣତୋ ତେସଂ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ଖଣତୋ ଏତେସଂ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତୋ ପଗେୱ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟତୋ ଦସ୍ସନଂ ସୁଖେନ ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି । ଭେଦତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଖଣିକନିରୋଧୋ । ତଦୁଭୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଦସ୍ସନେ ଇତରଦସ୍ସନମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଖୟତୋ ୱୟସମ୍ମସନାଦିକାଲେ ଭେଦତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତିରେକୱସେନ ଅନୁସ୍ସୱାଦିତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନାରମ୍ମଣତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଅତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସତି, ଅସମ୍ମୋହତୋ ଇତରମ୍ପି ପସ୍ସତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦି । ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦନ୍ତି ସମୁଦୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମସଙ୍ଖାତଂ ଭେଦଞ୍ଚ । ନିସ୍ସୟୱସେନାତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ରୂପେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମଧୁପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋତି ‘‘ଚକ୍ଖୁ ରୂପାନି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ସମାଗମେ ନିବ୍ବତ୍ତି ଫସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚ ପାକଟପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦଞ୍ଞେପି ପନ ମନସିକାରାଦୟୋ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏୱନ୍ତି ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧକ୍କମେନ । ଭିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି ।

ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪.ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି ‘‘ଅୟଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମାନଂ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତେ ତତିୟସୁତ୍ତତୋ ୱିସେସୋ।

ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଞାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାତୀନଂ ଗାମୋ ଞାତିକୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାତକାନଂ ଗାମେ’’ତି । ଗିଞ୍ଜକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଟ୍ଠକା, ଗିଞ୍ଜକାହି ଏୱ କତୋ ଆୱସଥୋ ଗିଞ୍ଜକାୱସଥୋ। ସୋ କିର ଆୱାସୋ ୟଥା ସୁଧାପରିକମ୍ମେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠକାହି ଏୱ ଚିନିତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା କତୋ । ତାଦିସଞ୍ହି ଛଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ଇଟ୍ଠକାଛଦନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଟ୍ଠକାହି କତେ ମହାପାସାଦେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧକୱାଟଫଲକାଦୀନି ପନ ଦାରୁମୟାନିୟେୱ । ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମପରିୟାୟନ୍ତି ଧମ୍ମକାରଣ’’ନ୍ତି, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଭୂତଂ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ହେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପେଚ୍ଚ ସୁୟ୍ୟତି ଏତ୍ଥାତି ଉପସ୍ସୁତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପସ୍ସୁତୀତି ଉପସ୍ସୁତିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମନ୍ତି ୟଦତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଗତୋ, ତଂ ପରିୱେଣସମଜ୍ଜନକିରିୟଂ । ପହାୟାତି ଅକତ୍ୱା । ଏୱଂ ମହତ୍ଥଞ୍ହି ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସୀତି ସବ୍ବଂ ୱିୱଟଂ ଅହୋସି । ତୀସୁ ହି ଭୱେସୁ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ମନସିକରୋତୋ ଭଗୱତୋ କିଞ୍ଚି ଅସେସେତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଉପଗଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱଭୱଗ୍ଗା ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସୀ’’ତି । ତନ୍ତିୱସେନ ତମତ୍ଥଂ ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୋ ‘‘ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ତେସଂ ନିରୋଧେନ ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ଆହତତ୍ତା ‘‘ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଦସ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ।

ମନସା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ ପଗୁଣଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଦାନୁପଦନ୍ତି ପଦଞ୍ଚ ଅନୁପଦଞ୍ଚ । ପୁରିମଞ୍ହି ପଦଂ ନାମ, ତଦନନ୍ତରଂ ଅନୁପଦଂ । ଘଟେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ପରିୟାପୁଣାତୀତି ଅଜ୍ଝୟତି । ଆଧାରପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଆଧାରଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନପ୍ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପମୁଟ୍ଠଂ ଗତତ୍ତା ଆଧାରପ୍ପତ୍ତଂ ନାମ । କାରଣନିସ୍ସିତୋତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ କାରଣସନ୍ନିସ୍ସିତୋ । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୋତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତଦେୱ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ। ଧମ୍ମପରିୟାୟାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ତୀସୁପି ଇମେସୂତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ।

ଞାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଞ୍ଞତରବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬.ନାମୱସେନାତି ଗୋତ୍ତନାମୱସେନ ଚ କିତ୍ତିୱସେନ ଚ ଅପାକଟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଜାତିୱସେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଞ୍ଞତରବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଜାଣୁସ୍ସୋଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭.ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋତି ‘‘ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀ’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକା ଅଧିଗତନାମୋ ।

ଜାଣୁସ୍ସୋଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଲୋକାୟତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଆୟତିଂ ହିତଂ ତେନ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତୀତି ଲୋକାୟତଂ । ନ ହି ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, କୁତୋ ପୟୋଗୋ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱା ନିୟୁତ୍ତୋତି ଲୋକାୟତିକୋ। ପଠମସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଜେଟ୍ଠୱେୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ଲୋକାୟତ’’ନ୍ତି । ସାଧାରଣୱଚନୋପି ଲୋକସଦ୍ଦୋ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନଲୋକସ୍ସା’’ତି । ଇତ୍ତରଭାୱେନ ଲକୁଣ୍ଡକଭାୱେନ ତସ୍ସ ୱିପୁଲାଦିଭାୱେନ ବାଲାନଂ ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୟତଂ ମହନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଂ । ଏକସଭାୱନ୍ତି ଏକଂ ସଭାୱଂ । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତାୟାତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚସଭାୱମେୱାତି ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ପୁରିମସଭାୱେନ ନାନାସଭାୱନ୍ତି ପୁରିମସଭାୱତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱଂ । ପଚ୍ଛା ନ ହୋତୀତି ପଚ୍ଛା କିଞ୍ଚି ନ ହୋତି ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଏକତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ । ତଥା ଚେୱ ଗହଣେନ ଦ୍ୱେପି ୱାଦା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ ହୋନ୍ତି । ନତ୍ଥି ନ ହୋତି । ପୁଥୁତ୍ତଂ ନାନାସଭାୱଂ, ଏକରୂପଂ ନ ହୋତୀତି ୱା ଗହଣେନ ଦ୍ୱେପି ୱାଦା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋତି ।

ଲୋକାୟତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯.ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନନ୍ତି ‘‘କସ୍ମିଂ ସତି କିଂ ହୋତୀ’’ତି କାରଣସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚାମସନେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ସଂସୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରଦସ୍ସନଂ । ସମୁଦୟତି ସମୁଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

ଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦.ଦ୍ୱେପି ନୟା ଏକତୋ ୱୁତ୍ତାତି ଇଦଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ ସତି ନାମରୂପଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୱମେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଦସମେ ୱୁତ୍ତନୟେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ନାନତ୍ତନ୍ତି ପୁରିମତୋ ନୱମତୋ ଦସମସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ ।

ଦୁତିୟଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଗହପତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁକ୍ଖୱଗ୍ଗୋ

୧. ପରିୱୀମଂସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧.ଉପପରିକ୍ଖମାନୋତି ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁଂ, ନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ପରିତୁଲେନ୍ତୋ । କୁତୋ ପନେତନ୍ତି ? ‘‘ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟା’’ତି ୱଚନତୋ । ନ ହି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପରିୱୀମଂସଂ ୱିନା ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ସମ୍ଭୱତି । କସ୍ମାତିଆଦିନା ଜରାମରଣସ୍ସେୱ ଗହଣେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଜାତିଆଦୀନମ୍ପି ପୱତ୍ତି ଦୁକ୍ଖଭାୱିନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ଜରାମରଣେ ଗହିତେ ସତି ଜାତିପି ଗହିତା ହୋତି, ତସ୍ସା ଅଭାୱେ ଜରାମରଣସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ଭୱାଦୀସୁପି । ଏୱଂ ୟାୱ ଜାତିଧମ୍ମୋ ଜରାମରଣେ ଗହିତେ ଗହିତୋୱ ହୋତି, ଜରାମରଣପଦେସେନ ତବ୍ବିକାରୱନ୍ତୋ ସବ୍ବେ ତେଭୂମକା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତାତି ଏୱମ୍ପି ଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା’’ତି । ଅନେକୱିଧନ୍ତି ବହୁୱିଧଂ ବହୁକୋଟ୍ଠାସଂ । ‘‘ଅନେକ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ। ଅନେକନ୍ତି ବହୁଲୱଚନଂ । ୱିଧନ୍ତି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପରୀତକୋଟ୍ଠାସଂ । ନାନପ୍ପକାରକନ୍ତି ତତୋ ଏୱ ନାନପ୍ପକାରଂ । ନ୍ହତ୍ୱା ଠିତଂ ପୁରିସଂ ୱିୟାତି ବାଲାନଂ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସୁଭାକାରେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

‘‘ସାରୁପ୍ପଭାୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ସବ୍ବଥା ସାରୁପ୍ପଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ନିକ୍କିଲେସତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧତାୟା’’ତି । ନ ହି ତସ୍ସେସା ଅସଙ୍ଖତତାଦିଭାୱେନ ସଦିସା । ପଟିପନ୍ନୋତି ପଟିମୁଖୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ପନ୍ନୋ ଅଧିଗତୋ । ଅନୁଗତନ୍ତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭାୱେନ ଗତଂ, ୟଥା ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତଦନୁରୂପଭାୱେନ ଗତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ପଜାନାତୀ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ପଜାନନା ୱୁତ୍ତା, ‘‘ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ହୋତୀ’’ତି ନିୟତୱସେନ । ‘‘ଅପରଭାଗୱସେନା’’ତି ଅପରେ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଥା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଜରାମରଣଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପଦୱୀମଂସନା ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣୱସେନ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧାୟାତି ଏତ୍ଥ ନୟିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୋଧତ୍ଥାୟା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା କଥିତା’’ତି ।

‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ଅରହତ୍ତଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ‘‘ସୋ ସୁଖଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦିନା ସତତୱିହାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା ସବ୍ବଥାୱ ୱଟ୍ଟଦେସନାତୋ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବା ସିୟା । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ଏୱମାଦିକଂ ଇଦଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକଥନଂ ପୁନ ଗଣ୍ହାତି । ପୁଗ୍ଗଲସଦ୍ଦୋ ଇତରାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପକତୀନଂ ୱାଚକୋତି ତତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ଗହଣେ ପଠମପକତିମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଅୱୋଚାତି ଆହ ‘‘ପୁରିସୋୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଉଭୟେନାତି ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗହଣେନ । ସମ୍ମୁତିୟା ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟ କଥା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିକଥା। ପରମତ୍ଥସ୍ସ କଥା ଦେସନା ପରମତ୍ଥକଥା । ତତ୍ଥାତି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥକଥାସୁ, ନ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥେସୁ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ରିଦଂ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅୱୟୱୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେ ନ ତଂସମଞ୍ଞା, ସା ଘଟପଟାଦିପ୍ପଭେଦା ସମ୍ମୁତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ପରମତ୍ଥୋ । ନ ହି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱେ ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ରୂପାଦିଧମ୍ମଂ ସମୂହସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତୋ ନରୋ…ପେ॰… ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମା’’ତି। ୟସ୍ମା ରୂପାଦୟୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମା ‘‘ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ପରମତ୍ଥକଥା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଖନ୍ଧକଥାପି ସମ୍ମୁତିକଥାୱ, ସମ୍ମୁତି ହି ସଙ୍କେତୋ ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ ରାସଟ୍ଠୋ ୱା କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠୋ ୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ଖନ୍ଧସମଞ୍ଞା ଫସ୍ସାଦୀସୁ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ପରମତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟା ତସ୍ସ ଆସନ୍ନତରା ପୁଗ୍ଗଲସମଞ୍ଞାଦୟୋ ୱିୟ ନ ଦୂରେତି ପରମତ୍ଥସଙ୍ଗହତା ୱୁତ୍ତା । ଖନ୍ଧସୀସେନ ୱା ତଦୁପାଦାନା ସଭାୱଧମ୍ମା ଏୱ ଗହିତା । ନନୁ ଚ ସବ୍ବେପି ସଭାୱଧମ୍ମା ସମ୍ମୁତିମୁଖେନେୱ ଦେସନଂ ଆରୋହନ୍ତି, ନ ସମ୍ମୁଖେନାତି ସବ୍ବାପି ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନାୱ ସିୟାତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଦେସନାୱିଭାଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ନ ଚ ସଦ୍ଦୋ କେନଚି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ୱିନା ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି । ତେନାହ ‘‘ପରମତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତାପି ସମ୍ମୁତିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ କଥେନ୍ତୀ’’ତି । ସଚ୍ଚମେୱ ଅୱିପରୀତମେୱ କଥେନ୍ତି।

ସମ୍ମୁତୀତି ସମଞ୍ଞା । ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରମତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱୋ । ତଂ ପରମତ୍ଥଂ, ସମ୍ମୁତି ପନ ଲୋକସ୍ସ ସଙ୍କେତମତ୍ତସିଦ୍ଧା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସମ୍ମୁତିକଥାୟ ସଚ୍ଚତାତି ଆହ ‘‘ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣ’’ନ୍ତି ଲୋକସମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ହି ଅଭିନିୱେସନଂ ୱିନା ପଞ୍ଞାପନା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ସାୱନା ୱିୟ, ନ ମୁସା ଅନତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ ତସ୍ସା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଜନପଦନିରୁତ୍ତିଂ ନାଭିନିୱେସେୟ୍ୟ, ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ । ଭୂତଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ।

ତେରସଚେତନାଭେଦନ୍ତି ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲଚେତନାପଞ୍ଚରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନାଭେଦଂ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁନନତୋ ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ । କମ୍ମପୁଞ୍ଞେନାତି କମ୍ମଭୂତେନ । ୱିପାକପୁଞ୍ଞେନାତି ୱିପାକସଙ୍ଖାତେନ । ପୁଞ୍ଞଫଲମ୍ପି ହି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ଅପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ନ ଉଦ୍ଧତଂ । ଅପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଅପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଗହିତୋ, ‘‘ପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଗହିତେ ନାମରୂପାଦି ସବ୍ବଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପଦିକୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଗହିତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ।

ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । ତସ୍ସା ହି ଉପ୍ପାଦା ସବ୍ବସୋ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀନା ହୋତି । ପଠମମେୱାତି ଇଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପହାନୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାନଂ ସମାନକାଲତାଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି । ପଦୀପୁଜ୍ଜଲେନାତି ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନହେତୁନା ସହେୱ । ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାତି ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦହେତୁ, ଏୱଂ ସତୀପି ସମକାଲତ୍ତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ନ ଗଣ୍ହାତି । ନ ତଣ୍ହାୟତି ନ ଭାୟତି ତଣ୍ହାୱୁତ୍ତିନୋ ଅଭାୱା, ତତୋ ଏୱ ଭୟୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ଅଭାୱା ।

ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଗିଲିତ୍ୱା ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱିସୟଂ ୱିୟ କରଣେନ ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ସାମିସସୁଖସ୍ସ ଅନେକଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧଭାୱତୋ, ସୁଖାଭିନନ୍ଦସ୍ସ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱତୋ ଚ ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଧୂମଦୁକ୍ଖାନୁଞ୍ଞାତୋ ୱିୟ । ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ପତ୍ଥନତୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲଗହଣିକାଦୟୋ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ୟାୱ ସାୟନ୍ହସମୟାପି ଅଭୁତ୍ୱା ସାୟମାସାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ଜିଘଚ୍ଛାଦିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନାଦୀନି କରୋନ୍ତି । ସୁଖସ୍ସ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତୋ ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମାତି ୟୋଜନା । କେଚି ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱିପରିଣାମସୁଖତୋ ତଂ ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ, ନ ହି ତାଦିସଂ ସୁଖନିମିତ୍ତଂ କୋଚି ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୁକ୍ଖହେତୁଂ ପନ ସାମିସଂ ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ଦୁକ୍ଖହେତୁଂ ସାମିସଂ ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । କାୟୋତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟୋ, ସୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ ଏତସ୍ସାତି କାୟପରିୟନ୍ତିକଂ। ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟୋ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନାତୋ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ଏୱ ସିଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନା ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟାୱ ତେତ୍ତିଂସୱସ୍ସାପି ପଠମୱୟୋ । ପଣ୍ଣାସୱସ୍ସକାଲେତି ପଠମୱୟତୋ ୟାୱ ପଞ୍ଞାସୱସ୍ସକାଲା, ତାୱ ଠିତା ହୋତୀତି ୱୁଡ୍ଢିହାନିୟୋ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ସରୂପେନେୱ ଠିତା ହୋତି । ମନ୍ଦାତି ମୁଦୁକା ଅତିଖିଣା । ତଦାତି ଅସୀତିନୱୁତିୱସ୍ସକାଲେ । ତଥା ଚିରପରିୱିତକ୍କେପି । ଭଗ୍ଗା ନିତ୍ତେଜା ଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗା ଦୁବ୍ବଲା । ହଦୟକୋଟିଂୟେୱାତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ଅୱତ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ଖୀଣତ୍ତା କୋଟିଭୂତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂୟେୱ । ୟାୱ ଏସା ୱେଦନା ୱତ୍ତତି ।

ୱାପିୟାତି ମହାତଳାକେନ । ପଞ୍ଚଉଦକମଗ୍ଗସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଞ୍ଚହି ଉଦକସ୍ସ ପୱିସନନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତଂ । ତତୋ ତତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନଂ ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ।

ପଠମଂଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ଇମଂ ୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଇମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱିନାସତୋ । ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା’’ତି ପାଳି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ । ପରଲୋକୱସେନ ଅଗନ୍ତ୍ୱା। ୱେଦନାନଂ ସୀତିଭାୱୋ ନାମ ସଙ୍ଖାରଦରଥପରିଳାହଭାୱୋ, ସୋ ପନାୟଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତି…ପେ॰… ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଧାତୁସରୀରାନୀତି ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲସଙ୍ଖାତଧାତୁସରୀରାନି । ସରୀରେକଦେସେ ହି ସରୀରସମଞ୍ଞା ।

କୁମ୍ଭକାରପାକାତି କୁମ୍ଭକାରପାକତୋ । ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚତୀତି ପାକୋ, ପଚନଟ୍ଠାନଂ । ତଦେୱ ପାଚନୱସେନ ଆୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୱାସୋ, ତସ୍ମା କୁମ୍ଭକାରାୱାସତୋ । ଅୱିଗତୱୂପସମଂ ସଙ୍ଖରିତଂ କୁମ୍ଭଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତୋ ଛାରିକାୟ ସତି ପିଧାନୱସେନ ଠପେତି । ତଥା ଠପନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସିସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି । କୁମ୍ଭସ୍ସ ପଦେସଭୂତତାୟ ଆବଦ୍ଧା ଅୱୟୱା ‘‘କୁମ୍ଭକପାଲାନୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ନ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନାନି । ଅୱୟୱମୁଖେନ ହି ସମୁଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ କପାଲସମୁଦାୟୋ ହି ଘଟୋ । ତେନାହ ‘‘ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଏକବଦ୍ଧାନୀ’’ତି । ଅୱସିସ୍ସେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱଣ୍ଣୱିସେସଉଣ୍ହଭାୱାପଗତା ଘଟକାରାନେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ଆଦିତ୍ତ…ପେ॰… ତୟୋ ଭୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଭାୱତୋ । ୟଥା କୁମ୍ଭକାରୋ କୁମ୍ଭକାରାୱାସଂ ଆଦିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋପେସ ଭୱତ୍ତୟଂ ରାଗାଦୀହି ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ’’ତି । ନୀହରଣଦଣ୍ଡକୋୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଭୱତ୍ତୟପାକତୋ ନୀହରଣତୋ । ସମୋ ଭୂମିଭାଗୋ ୱିୟ ନିବ୍ବାନତଲଂ ସବ୍ବୱିସମା ନିୱତ୍ତନତୋ ।

‘‘ଆଦାନନିକ୍ଖେପନତୋ, ୱୟୋୱୁଦ୍ଧତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ, ଆହାରମୟତୋ, ଉତୁମୟତୋ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତୋ, କମ୍ମଜତୋ, ଧମ୍ମତାରୂପତୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୦୬) ଇମେହି ସତ୍ତହି ଆକାରେହି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ରୂପସତ୍ତକଂ ୱିପସ୍ସତି ନାମ । ‘‘କଲାପତୋ, ୟମକତୋ, ଖଣିକତୋ, ପଟିପାଟିତୋ, ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନତୋ, ମାନସମୁଗ୍ଘାଟତୋ, ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୧୭) ଇମେହି ସତ୍ତହି ଆକାରେହି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରୂପସତ୍ତକଂ ୱିପସ୍ସତି ନାମ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଇମଂ ରୂପସତ୍ତକଂ ଅରୂପସତ୍ତକଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ। ୟଦିପି ଅରହତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସବ୍ବଭୱେହିପି ଉଦ୍ଧଟୋ, ୟାୱ ପନ ଅନୁପାଦିସେସପରିନିବ୍ବାନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ତସ୍ମିମ୍ପି ସୁଗତିଭୱେ ଠିତୋୟେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଚତୂହି ଅପାୟେହି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ୱଟ୍ଟୱୂପସମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ନ ପରିନିବ୍ବାତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସଉପାଦିସେସାୟ ପନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ଅଭିସଙ୍ଖାରହେତୁତୋ ହେତ୍ଥ ପରିଳାହୱୂପସମସ୍ସ ଉପସମଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଉଣ୍ହକୁମ୍ଭନିବ୍ବାନନିଦସ୍ସନମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅନୁପାଦିନ୍ନକସରୀରାନୀତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକଲାପେ ୱଦନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ । ଅନୁୟୋଗାରୋପନତ୍ଥନ୍ତି କାୟପରିୟନ୍ତିକଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅପି ନୁ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟାତି ପଞ୍ହଂ କାତୁଂ । ଅଥ ୱା ଅନୁୟୋଗାରୋପନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଅପି ନୁ ଖୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ୱା ଅଭିସଙ୍ଖରେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ଅନୁୟୋଗଂ ଆରୋପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତାୱ ୟଥାରଦ୍ଧଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେ ସିଦ୍ଧେ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସିୟା ସମ୍ଭୱୋ, ନାସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥା’’ତି । ସବ୍ବସୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅପି ନୁ ଖୋ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଅପଞ୍ଞାୟମାନେ ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଥେରାନନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଲପିତତ୍ଥେରାନଂ। ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସତି ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦନତୋ । ଅପ୍ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅପ୍ପଞ୍ଞାୟନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅସତି ନାମରୂପସ୍ସ ଅପ୍ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତନ୍ତି ସଦ୍ଦହନାକାରେନ ପୱତ୍ତସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ । ଅଧିମୋକ୍ଖନ୍ତି ନିଚ୍ଛୟାକାରୱିମୋକ୍ଖଂ ସଦ୍ଧାୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ସଦ୍ଦହଥ ମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି । ସଦ୍ଧାସହିତଞ୍ହି ନିଚ୍ଛୟାକାରୱିମୋକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ତୋତି ପରିୟନ୍ତୋ । ପରିତୋ ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ପରିଚ୍ଛେଦୋ।

ପରିୱୀମଂସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉପାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ଆରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ସଂୱତ୍ତନତୋ ଉପାଦାନାନଂ ହିତାନି ଉପାଦାନିୟାନି, ତେସୁ ଉପାଦାନିୟେସୁ। ତେନାହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟେସୂ’’ତି । ଅସ୍ସାଦଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଅସାଦେତବ୍ବଂ ମିଚ୍ଛାଞାଣେନ ଅନୁପସ୍ସତୋ । ତଦାହାରୋତି ସୋଳସ ୱା ୱୀସଂ ତିଂସଂ ଚତ୍ତାଲୀସଂ ପଞ୍ଞାସଂ ୱା ଆହାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତଦାହାରୋ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଭାୱତୋ ଏତଦେୱ ଭୱତ୍ତୟଂ । ଅଗ୍ଗି…ପେ॰… ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସସ୍ସ ଭୱତ୍ତୟସ୍ସ ପରିବନ୍ଧନତୋ ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ଧମ୍ମପାସାଦନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପାସାଦଂ । ସୋ ହି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ‘‘ପାସାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସତିପଟ୍ଠାନମହାୱୀଥିୟଂ ଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତାୟାତି ।

ଉପାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୪. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୫୩-୫୪. ମହନ୍ତୱଟ୍ଟପ୍ପବନ୍ଧଓପମ୍ମଭାୱେନ ତେଲପଦୀପସ୍ସ ଆହତତ୍ତା ‘‘ମହନ୍ତଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟିକପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଉପାଦାନିୟସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ତଥା ୱିନେତବ୍ବାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହି ଇମେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ୱଚନଂ ଏୱଂ ଦେସନା । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ।

ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୬. ମହାରୁକ୍ଖସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୫୫-୫୬.ଓଜଂ ଅଭିହରନ୍ତୀତି ରସହରଣିୟୋ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ସରୀରେ ରୁକ୍ଖମୂଲାନି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପଥୱୀଆପୋରସେ ଉପରି ଆରୋପେନ୍ତି । ତେସଂ ତଥା ଆରୋପନଂ ‘‘ଓଜାୟା’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତି । ହତ୍ଥସତୁବ୍ବେଧମସ୍ସାତି ହତ୍ଥସତୁବ୍ବେଧୋ, ହତ୍ଥସତଂ ଉବ୍ବିଦ୍ଧସ୍ସପି । ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ ୱଟ୍ଟକଥାୟଂ । କମ୍ମାରୋହନନ୍ତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ।

ପୁନ ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ ୱିୱଟ୍ଟକଥାୟଂ । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନାସେତୁକାମସ୍ସ ଦଳ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୁଦ୍ଦାଲୋ ୱିୟା’’ତି ଆହ । ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତଞାଣଂ ସମାଧିପଚ୍ଛିୟା ଠିତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭଞାଣଂ । ରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦନଫରସୁ ୱିୟାତି ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଏକନ୍ତତୋ ୱଟ୍ଟଚ୍ଛେଦାୟ ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ରୁକ୍ଖସ୍ସ…ପେ॰… ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞା’’ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱୀସତି ପଥୱୀକୋଟ୍ଠାସା, ଦ୍ୱାଦସ ଆପୋକୋଟ୍ଠାସା, ଚତ୍ତାରୋ ତେଜୋକୋଟ୍ଠାସା, ଛ ୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସାତି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସାୟ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ପକାରତ୍ଥୋ ଚ । ତେନ ଭୂତରୂପାନି ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସତ୍ତସୁ ସପ୍ପାୟେସୁ ୟସ୍ସ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଞ୍ଞତରଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାରୁକ୍ଖସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତରୁଣରୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭-୫୯.ପଲିମଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଲ୍ଲକରଣୱସେନ ପରିତୋ ପାଳିଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ । ତଥା କରୋନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଚ ତତ୍ଥ ତିଣଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ମୂଲସନ୍ତାନଗ୍ଗହଣେନ ତଂ ଠାନଂ ସୋଧେତି ନାମ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଧେୟ୍ୟା’’ତି । ପଂସୁନ୍ତି ଅସ୍ସ ପୱଡ୍ଢକାରକଂ, ଆଗନ୍ତୁକଂ ପଂସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଦେୟ୍ୟାତି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ଥଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ନାସେତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଅଟ୍ଠମନୱମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।

ତରୁଣରୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦.ବହୁୱଚନୱସେନାତି କୁରୂ ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘କୁରୂ’’ତି ଏୱଂ ବହୁୱଚନୱସେନ। ୟତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱସନୋକାସଭୂତୋ କୋଚି ୱିହାରୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ କେୱଲଂ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନଂ ନିଦାନକଥାୟ ପକତି ୟଥା ‘‘ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି ଦେୱଦହଂ ନାମ ସକ୍ୟାନଂ ନିଗମୋ’’ତି । ‘‘ଆୟସ୍ମା’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟୋ’’ତି ୱା ଭୱନ୍ତି ୱା ପିୟସମୁଦାହାରୋ ଏସୋତି ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ପିୟୱଚନଂ ଗାରୱୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗରୁୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ଅତିଦୂରଂ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଅତିସମ୍ମୁଖା ଅତିପଚ୍ଛତୋ ଉପରିୱାତୋ ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସୋତି ଇମେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସା। ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣାନଂ।

କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟାତି କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୱସେନ କୁଲାନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ । ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖାପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ତେସଂ ଅଭିୱାଦନାଦିସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦସ୍ସ ଜନନେନ । ପଟିସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ପୁନ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଉଭୟନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝନ୍ତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱେଦନଂ, ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ୱେଦନଂ ପାପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନମାହ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଚତୁରାକାରୁପସଂହିତେ ତୟୋ ୱାରେ । ତେନ ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସମ୍ମସନମାହ । ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତା ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନେୱ କଥିତତ୍ତା ସେସବୁଦ୍ଧେହିପି ଏୱମେୱ କଥିତୋତି ଧମ୍ମନ୍ୱୟେ ଠତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି…ପେ॰… କଥିତୋ’’ତି ।

ପମାଣାତିକ୍କମେତି ଅପରିମାଣତ୍ଥେ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ତେନ ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩) ୱିୟ । ଅତିରେକଭାୱଜୋତନୋ ହି ୟଂ ୟାୱ-ସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତିଗମ୍ଭୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୱଭାସତି ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି ଞାଣସ୍ସ । ତଥା ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଏସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରୋୱ, ଅଥ କସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସତା ଜୋତିତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ପନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଗ୍ଗହଣଂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଚାତୁକୋଟିକଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱା ତମେୱସ୍ସ ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏକଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଗମ୍ଭୀରୋ ଅଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚାତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ନତ୍ଥି । ତେନ ୟଥାଦସ୍ସିତେ ଚାତୁକୋଟିକେ ପଚ୍ଛିମା ଏକକୋଟି ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ୟେହି ଗମ୍ଭୀରଭାୱେହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ଚତୂହି ଉପମାହି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତୋ ‘‘ଭୱଗ୍ଗଗ୍ଗହଣାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ଭୱଗ୍ଗଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଦୂରଭାୱତୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତତ୍ଥୋ ପକତିଞାଣେନ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ସିନେରୁଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମିଞ୍ଜଂ ପବ୍ବତରସଂ ପାକତିକପୁରିସେନ ନୀହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗତେ ଧମ୍ମତ୍ଥାଦିକେ ପକତିଞାଣେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପକତିପୁରିସସ୍ସ ବାହୁଦ୍ୱୟୱସେନ ପାରଂ ତରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଏୱଂ ୱେପୁଲ୍ଲଟ୍ଠେନ ମହାସମୁଦ୍ଦସଦିସଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପକତିଞାଣେନ ଦେସନାୱସେନ ପରିହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପାକତିକପୁରିସସ୍ସ ପଥୱୋଜଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଇତ୍ଥଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଭାୱୋ ପାକତିକଞାଣେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଗମ୍ଭୀରତାୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଉପମା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପାକତିକଞାଣୱସେନ ଚାୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତା ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧସବ୍ଭାୱତୋ, ତଥାପି ୟସ୍ମା ସାୱକାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସପ୍ପଦେସମେୱ ଞାଣଂ, ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ନିପ୍ପଦେସଂ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟଂ ପଞ୍ହ’’ନ୍ତି ।

ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ଉତ୍ତାନକୁତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ମା ଭଣୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱସେନ ଉକ୍କଂସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପସାଦେନ୍ତୋତି ନିବ୍ଭଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ମହାପଞ୍ଞଭାୱେନ ।

ତତ୍ଥାତି ଥେରସ୍ସ ସତିପି ଉତ୍ତାନଭାୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେ । ସୁଭୋଜନରସପୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ସୁନ୍ଦରେନ ଭୋଜନରସେନ ପୋସିତସ୍ସ । କତୟୋଗସ୍ସାତି ନିବ୍ବୁଦ୍ଧପୟୋଗେ କତପରିଚୟସ୍ସ । ମଲ୍ଲପାସାଣନ୍ତି ମଲ୍ଲେହି ମହାବଲେହେୱ ଖିପିତବ୍ବପାସାଣଂ । କୁହିଂ ଇମସ୍ସ ଭାରିୟଟ୍ଠାନନ୍ତି କସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ଇମସ୍ସ ପାସାଣସ୍ସ ଗରୁତରପଦେସୋତି ତସ୍ସ ସଲ୍ଲହୁକଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୱଦତି ।

ତିମିରପିଙ୍ଗଲେନେୱଦୀପେନ୍ତି ତସ୍ସ ମହାୱିପ୍ଫାରଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି । ପକ୍କୁଥତୀତି ପକ୍କୁଥନ୍ତଂ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତତି ପରିତୋ ୱତ୍ତତି । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ହେତଂ । ପିଟ୍ଠିୟଂ ସକଲିକଅଟ୍ଠିକା ପିଟ୍ଠିପତ୍ତଂ । କାୟୂପପନ୍ନସ୍ସାତି ମହତା କାୟେନ ଉପେତସ୍ସ, ମହାକାୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଞ୍ଛ ୱଟ୍ଟୀତି ପିଞ୍ଛ କଲାପୋ । ସୁପଣ୍ଣୱାତନ୍ତି ନାଗଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ପକ୍ଖପପ୍ଫୋଟନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାତଂ ।

‘‘ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଇତୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତୋତି ଇତୋ ଭଦ୍ଦକପ୍ପତୋ । ସତସହସ୍ସିମେତି ସତସହସ୍ସମେ । ହଂସୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି ଜାତନଗରଂ । ଧୁରପତ୍ତାନୀତି ବାହିରପତ୍ତାନି, ୟାନି ଦୀଘତମାନି ।

କନିଟ୍ଠଭାତାତି ୱେମାତିକଭାତା କନିଟ୍ଠୋ ୟଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସହୋଦରା ଭାତରୋ ନାମ ନ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠା ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କନିଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ଭୋଗନ୍ତି ୱିଭୱଂ । ଉପସନ୍ତୋତି ଚୋରଜନିତସଙ୍ଖୋଭୱୂପସମେନ ଉପସନ୍ତୋ ଜନପଦୋ ।

ଦ୍ୱେସାଟକେ ନିୱାସେତ୍ୱାତି ସାଟକଦ୍ୱୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ କାୟପରିହାରିୟଂ କତ୍ୱା, ଇତରଂ ସବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ଅତ୍ତନା ମୋଚେତ୍ୱା ।

ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଅନ୍ତୋପକ୍ଖିତ୍ତଉଣ୍ହଭୋଜନତ୍ତା ପତ୍ତସ୍ସ ଅପରାପରଂ ହତ୍ଥେ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ଉତ୍ତରିସାଟକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିୟଂ ସାଟକଂ । ଏତାନି ପାକଟଟ୍ଠାନାନୀତି ଏତାନି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ପାକଟାନି ବୁଦ୍ଧେ ବୁଦ୍ଧସାୱକେ ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନାନି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ପନ ବୋଧିସତ୍ତଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନାନି ବହୂନିୟେୱ ।

ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଦିୱସେୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ।

ଉଗ୍ଗହନଂ ପାଳିୟା ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ସୱନଂ ଅତ୍ଥସୱନଂ, ପରିପୁଚ୍ଛନଂ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛନଂ, ଧାରଣଂ ପାଳିୟା ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତେ ଠପନଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସବ୍ବସ୍ସପି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ୱସେନାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ସୋତାପନ୍ନାନଞ୍ଚ…ପେ॰… ଉପଟ୍ଠାତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୱିଗମେନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ। ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋତି ସହ ପଚ୍ଚୟେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଅୱବୋଧୋ । ଚତୂହୀତି ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରାଦୀହି ଚତୂହି ଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ବାପି ଗମ୍ଭୀରତା।

ସାୱକେହି ଦେସିତା ଦେସନାପି ପନ ସତ୍ଥୁ ଏୱ ଦେସନାତି ଆହ ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସେକ୍ଖେନ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ନ ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତାତି ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠା ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଇଦଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଗମ୍ଭୀରଂ, ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ପନ ଉତ୍ତାନକୋ ଜାତୋ’’ତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ସବ୍ବେପି ଅସେକ୍ଖା ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ଅନୱସେସତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଇତରେ । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ଅପରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଥେରଂ ଅପସାଦେନ୍ତେନ । ତମେୱ ହିସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ପଟିୱେଧାଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅଥ କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସତିପି ଧମ୍ମତୋ ଭେଦେ ସଂୟୋଜନତ୍ଥଅନୁସୟତ୍ଥୱସେନ ପନ ତେସଂ ଲବ୍ଭମାନଭେଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ତେସଂ ବନ୍ଧନତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଥାମଗମନଟ୍ଠୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଇତି ଇମେସଂ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ତଥାରୂପଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦଂ ଅଭାୱୟତୋୱ ଅନୁତ୍ତାନମେୱ ଧମ୍ମଂ ଉତ୍ତାନନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠ ସୋଳସ ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀତି ଇଦଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାନେ ବୋଧିପରିପାଚକଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱସିଦ୍ଧକାଲୱିସେସଦସ୍ସନଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱଦନ୍ତି । ଏତେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତବୁଦ୍ଧସାୱକଅଗ୍ଗସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିସେସାଧିଗମେହି । ପଚ୍ଚନୀକନ୍ତି ପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ । ସବ୍ବଥା ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟାଧିଗମୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି । ନୱହି ଆକାରେହୀତି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ନୱହି ପଚ୍ଚୟାକାରେହି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) –

‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ଚ ପୱତ୍ତଟ୍ଠିତି ଚ ନିମିତ୍ତଟ୍ଠିତି ଚ ଆୟୂହନଟ୍ଠିତି ଚ ସଂୟୋଗଟ୍ଠିତି ଚ ପଲିବୋଧଟ୍ଠିତି ଚ ସମୁଦୟଟ୍ଠିତି ଚ ହେତୁଟ୍ଠିତି ଚ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତି ଚ, ଇମେହି ନୱହାକାରେହି ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ନୱହାକାରେହୀତି ନୱହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନେହି ଆକାରେହି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱୋ । ସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାସତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ନିମିୟନ୍ତି ଚ । ୟଥା ଚ ଭୱାଦୀସୁ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଆୟୂହନ୍ତି ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟେନ୍ତି ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ପଲିବୁନ୍ଧନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ଉଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ହିନୋତି ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ସଙ୍ଖାରା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱୂପଗମନୱିସେସା ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତୀତି ଚ ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ଠିତି, କାରଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଠିତି ଉପ୍ପାଦଠିତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରଦସ୍ସନଂ ୟଥା ପୁରିମେହି ମହାବୋଧିମୂଲେ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତାପି ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟୱେଗାଭିହତା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୁ । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି। ଜାତିଆଦୀନଂ ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ନ ପଠମାଭିନିୱେସମତ୍ତେନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତତ୍ଥ ଅପରାପରଂ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିସଞ୍ଞିତେନ ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନେନ । ତଦୁଭୟଭାୱଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଞାତପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅନନୁବୁଜ୍ଝନା’’ତି ଆହ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ଏୱ ନାମ ହୋତି ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ତଦଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ପରିଞ୍ଞାପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ତୀରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଗହୋ ଚାତି ତଦୁଭୟପଟିୱେଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନା’’ତି ଆହ । ତନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଟୱୀନନତ୍ଥଂ ତନ୍ତୱାୟେତି ତନ୍ତଂ ଆୱଞ୍ଛିତ୍ୱା ପସାରିତସୁତ୍ତୱଟ୍ଟିତଂ ନୀୟତୀତି କତ୍ୱା, ତଂ ପନ ତନ୍ତାକୁଲତାୟ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଆକୁଲମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତନ୍ତଂ ୱିୟ ଆକୁଲଜାତା’’ତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନେତୁନ୍ତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସମଂ କତ୍ୱା ଆନେତୁଂ, ଅୱିସମଂ ଉଜୁଂ କାତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତମେୱ ୱା ଆକୁଲଂ ତନ୍ତାକୁଲଂ, ତନ୍ତାକୁଲଂ ୱିୟ ଜାତା ଭୂତା ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା। ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପକ୍ଖନ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଖଲିତ୍ୱା ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲା ହୋନ୍ତି, ତେନେୱ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପକ୍ଖନ୍ଦେନ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ଉଜୁକଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିତନ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଉଜୁଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ବୋଧିସତ୍ତେତି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତମହାବୋଧିସତ୍ତେ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ, ପରୋପଦେସେନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗୁଳକଜାତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଜାତଗୁଳକଂ ପିଣ୍ଡିସୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟେସୁ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱାତି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାଦିସଭାୱେସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱୱସେନ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୟେ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ତସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚାଦିଗାହସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥୱସେନ ଗଣ୍ଠିକଜାତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି…ପେ॰… ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧା’’ତି ।

ୟେ ହି କେଚି ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଆଦି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିସ୍ସିତା ଅଲ୍ଲୀନା, ୱିନନତୋ କୁଲାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ଗଣ୍ଠିକଂ ନାମ ଆକୁଲଭାୱେନ ଅଗ୍ଗତୋ ୱା ମୂଲତୋ ୱା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱୟୱଂ ଖଲିତବନ୍ଧସୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କୁଲାଗଣ୍ଠିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପେସକାରକଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସକୁଣିକାତି ୱଟ୍ଟଚାଟକସକୁଣିକା । ସା ହି ରୁକ୍ଖସାଖାସୁ ଓଲମ୍ବନକୁଲାୱକା ହୋତି । ତଞ୍ହି ସା କୁଲାୱକଂ ତତୋ ତତୋ ତିଣହୀରାଦିକେ ଆନେତ୍ୱା ତଥା ତଥା ୱିନନ୍ଧତି, ୟଥା ତେସଂ ପେସକାରକଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗେନ ୱା ଅଗ୍ଗଂ, ମୂଲେନ ୱା ମୂଲଂ ସମାନେତୁଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ତଦୁଭୟମ୍ପୀତି କୁଲାଗଣ୍ଠିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ କଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତଂ କୁଲାୱକଞ୍ଚ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଏୱମେୱ ସତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

କାମଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜତିଣାନି ୟଥାଜାତାନିପି ଦୀଘଭାୱେନ ପତିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ଆକୁଲାନି ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାନି ପନ ତଥା ଦୁବ୍ବିୱେଚିୟାନି ୟଥା ରଜ୍ଜୁଭୂତାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅପାୟୋତି ଅୟେନ ସୁଖେନ, ସୁଖହେତୁନା ୱା ୱିରହିତୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତିଭାୱତୋତି ଅପାୟିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋତି ‘‘ଅବ୍ଭୁଦୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା’’ତି ୱିରୂପଂ ନିପତିତତ୍ତା ୟଥା ତେନତ୍ତଭାୱେନ ସୁଖସମୁସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନିପତିତତ୍ତା । ଇତରୋତି ସଂସାରୋ ନନୁ ‘‘ଅପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋପି ସଂସାରୋ ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ନିରୟାଦୀନଂ ପନ ଅଧିମତ୍ତଦୁକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅପାୟାଦିଗ୍ଗହଣଂ ଗୋବଲିବଦ୍ଦଞାୟେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତି । ଅବ୍ଭୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତମାନା ।

ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ‘‘ଅପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ । ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱାତକ୍ଖିତ୍ତା ନାୱା ୱିୟାତି ଇଦଂ ପରିବ୍ଭମନଟ୍ଠାନସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପରିବ୍ଭମନସ୍ସ ଅନୱତ୍ତିତଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକ୍ଖୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧.‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ତି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତଂ, ଉପଧାରଣଂ ୱା ସୁତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁତୱା, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ସୁତୱାତି ଅସ୍ସୁତୱା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ପସଂସାୟଂ, ଅତିସୟସ୍ସ ୱା ବୋଧନକୋ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ପସଂସିତଂ, ଅତିସୟେନ ୱା ସୁତଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ‘‘ସୁତୱା’’ତି ସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପରିଚୟୋ ‘‘ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତି ଚ ସୁତୱା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ପକାସିତୋ । ଅଥ ୱା ସୋତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସୁଣୀତି ସୁତୱା । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ସୁତୱାତି ଅସ୍ସୁତୱା । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା, ଞେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସୁତୱା ଇତୀ’’ତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁ…ପେ॰… ୱିନିଚ୍ଛୟରହିତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ, ତତ୍ଥ ପରିପୁଚ୍ଛନଂ ପରିପୁଚ୍ଛା, କୁସଲେହି ସହ ଚୋଦନାପରିହରଣୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ କାରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ପୁଥୂନନ୍ତି ବହୂନଂ । କିଲେସାଦୀନଂ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସେସୁ (ମହାନି॰ ୫୧, ୯୪) ଆଗତନୟେନ । ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଗହିତୋ ‘‘ନାଲଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ । ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱାଚୀ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକାୟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ। ୟଥା ପନ ମହାମତ୍ତିକାୟ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ମତ୍ତିକାମୟଂ, ଏୱମୟଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ‘‘ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ନିବ୍ବିନ୍ଦନମ୍ପି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନିବ୍ବିନ୍ଦନା ନାମ ଉକ୍କଣ୍ଠନା ଅନଭିରତିଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି । ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୀତରାଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ନ ରଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଇଧ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଚତୂହି ଚ ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟେହି ଆଗତୋ ଚୟୋତି, ଆଚୟୋ, ୱୁଦ୍ଧି । ଚୟତୋ ଅପକ୍କମୋତି ଅପଚୟୋ, ପରିହାନି । ଆଦାନନ୍ତି ଗହଣଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭେଦୋତି ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ । ସୋ ହି କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ଭେଦୋ’’ତି ।

ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ପକାରତୋ ଞାୟନ୍ତି । ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନପି ରୂପଂ ଆଲମ୍ବିତୁଂ । ଅୟୁତ୍ତରୂପଂ କତ୍ୱା ତଣ୍ହାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ କରୋତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସପ୍ପାୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି । ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୋତି ତତୋ ଗାହତୋ ନୀହରନ୍ତୋ ।

ମନାୟତନସ୍ସେୱନାମଂ, ନ ସମାଧିପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୧.୯.୯), ଚିତ୍ତୋ ଗହପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୪) ୱିୟ । ଚିତ୍ତୀକାତବ୍ବଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଚିତ୍ତୱତ୍ଥୁତା, ତେନ କାରଣେନ ଚିତ୍ତଭାୱମାହ । ଚିତ୍ତଗୋଚରତାୟାତି ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତୱିସୟତାୟ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଚିତ୍ତତାୟାତି ରାଗାଦିସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଚିତ୍ତସଭାୱତ୍ତା । ତେନ ଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତତ୍ତମାହ । ୱିଜାନନଟ୍ଠେନାତି ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ଅଜ୍ଝୋସିତନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋସାଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାୟା’’ତିଆଦି । ପରାମସିତ୍ୱାତି ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଆମସିତ୍ୱା । ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାଧିକଂ ସତଂ । ନୱ ମାନାତି ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତା ନୱୱିଧମାନା । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଆଗତା ସସ୍ସତୱାଦାଦୟୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ । ୟସ୍ମା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସମତ୍ଥୋ।

ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ୱର’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇଦଂ ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନଂ ‘‘କସ୍ମା ଆହା’’ତି କଥେତୁକାମତାୟ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ପଠମଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସୁତୱତା ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ । ତେନାତି ଭଗୱତା । ଅୟୁତ୍ତରୂପଂ କତଂ ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱସ୍ସ ୱିଭାୱିତତ୍ତା । ଅରୂପେ ପନ ତଥା ଆଦୀନୱସ୍ସ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପ’’ନ୍ତି, ୟୁତ୍ତରୂପଂ ୱିୟ କତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗାହୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ । ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରୂପଂ ଗତୋ’’ତି ଇଦଂ ଭଗୱତା ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ରୂପେ ଗାହୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ନ ଅରୂପେ, ତସ୍ମା ‘‘କାତବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ ତତ୍ଥା’’ତି ମିଚ୍ଛାଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ସୋ ତତୋ ରୂପତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରୂପଂ ଗତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତିଟ୍ଠମାନନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ । ‘‘ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ସଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ‘‘ପଠମୱୟେ’’ତିଆଦିନା ରୂପସ୍ସ ଭେଦଂ ୱୟାଦୀହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ପାଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣେତି ୟଥା ଠପିତସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନେ । ଅତିହରଣନ୍ତି ୟଥାଉଦ୍ଧତଂ ୟଥାଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ହରଣଂ । ୱୀତିହରଣନ୍ତି ଉଦ୍ଧତୋ ପାଦୋ ୟଥାଟ୍ଠିତଂ ପାଦଂ ୟଥା ନ ଘଟ୍ଟେତି, ଏୱଂ ଥୋକଂ ପସ୍ସତୋ ପରିଣାମେତ୍ୱା ହରଣଂ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ତଥା ପରପାଦଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ ଅୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସନ୍ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ୱୋସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ସମଂ ନିକ୍ଖିପନଂ ଠପନଂ । ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନନ୍ତି ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଉପ୍ପୀଳନଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଠମୱୟାଦିକେ ଏୱ । ଅୱଧାରଣେନ ତେସଂ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରସଙ୍କମନାଭାୱମାହ । ଓଧୀତି ଭାୱୋ, ପବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ଧି । ପଠମୱୟାଦୟୋ ଏୱ ହେତ୍ଥ ଓଧି ପବ୍ବନ୍ତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତା । ପଟପଟାୟନ୍ତାତି ‘‘ପଟପଟା’’ଇତି କରୋନ୍ତା ୱିୟ, ତେନ ନେସଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ । ୱଟ୍ଟିପ୍ପଦେସନ୍ତି ୱଟ୍ଟିୟା ପୁଲକଂ ବରହଂ । ତଞ୍ହି ୱଟ୍ଟିୟା ପୁଲକଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ସା ଦୀପଜାଲା ଭିଜ୍ଜତି । ପୱେଣିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନାତି ସନ୍ତତିୱସେନ ।

ରତ୍ତିନ୍ତି ରତ୍ତିୟଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିରୋଧାଭାୱତୋ । ପୁରିମପୱେଣିତୋତି ରୂପେ ୱୁତ୍ତପୱେଣିତୋ । ଅନେକାନି ଚିତ୍ତକୋଟିସତସହସ୍ସାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଥେରୱାଦେନ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଡ୍ଢଚୂଳନ୍ତି ଥୋକେନ ଊନଂ ଉପଡ୍ଢଂ, ତସ୍ସ ପନ ଉପଡ୍ଢଂ ଅଧିକାରତୋ ୱାହସତସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅଡ୍ଢଚୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି କେଚି, ‘‘ଅଡ୍ଢଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ସାଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ୱାହା’’ତି ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୀତି ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଚତୁନାଳିକୋ ତୁମ୍ବୋ । ମହାରଞ୍ଞତାୟ ପୱଦ୍ଧଂ ୱନଂ ପୱନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୱନେତି ମହାୱନେ’’ତି । ତନ୍ତି ପଠମଂ ଗହିତସାଖଂ । ଅୟମତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଭୂମିଂ ଅନୋତରିତ୍ୱା ଠିତସାଖାୟ ଏୱ ଗହଣସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞେ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ପୱନେ’’ତି ଆହ ।

ଅରଞ୍ଞମହାୱନଂ ୱିୟାତି ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ ବ୍ରହାରଞ୍ଞେ ୱିୟ । ଆରମ୍ମଣୋଲମ୍ବନନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱଲମ୍ବନଂ । ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଏକଜାତିୟନ୍ତି ରୂପାଦିନୀଲାଦିଏକସଭାୱଂ । ‘‘ଦିସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ସ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆଚୟୋପି ଅପଚୟୋପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଅରୂପେ ଗାହୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ନାମ, ‘‘ୱରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତେନ ଅରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ରୂପେ ଗାହୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ନାମ ।

ନନ୍ତି ଗାହଂ । ଉଭୟତୋତି ରୂପତୋ ଚ ଅରୂପତୋ ଚ । ହରିସ୍ସାମୀତି ନୀହରିସ୍ସାମି । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ମନ୍ତଂ ଜପ୍ପିତ୍ୱା । କଣ୍ଣେ ଧୁମେତ୍ୱାତି କଣ୍ଣେ ଧମେତ୍ୱା । ଅସ୍ସାତି ୱିସସ୍ସ । ନିମ୍ମଥେତ୍ୱାତି ନିମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱା, ନୀହରିତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମଗ୍ଗୋତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ । ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବଲୱୱିପସ୍ସନା କଥିତା ।

ଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତନ୍ତି ସୁଖୱେଦନିୟଂ। ତେନାହ ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, ନ ସହଜାତକୋଟିୟା । ତେନାହ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି । ଜୱନୱେଦନାୟାତି ଜୱନଚିତ୍ତସହଗତାୟ ୱେଦନାୟ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ତଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ନନୁ ଚ ସୋତସମ୍ଫସ୍ସୋ ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଅତିଦିସତି । ସୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଜାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଜ୍ଜାତିକଂ, ୱେଦୟିତଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସାରୁପ୍ପଂ ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିଧିଅନୁସାରେନ । ଅଧରାରଣିୟଂ ଉତ୍ତରାରଣିୟା ମନ୍ତନୱସେନ ଘଟ୍ଟନଂ ଇୱ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଫସ୍ସେନ ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ, ତସ୍ସ ପନ ଘଟ୍ଟନସ୍ସ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପିଣ୍ଡିତଭାୱୋ ଇଧ ସମୋଧାନଂ, ନ କେସଞ୍ଚି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ସହାୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସମ୍ପିଣ୍ଡନେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଗ୍ଗିଚୁଣ୍ଣୋତି ୱିପ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଂ । ୱତ୍ଥୂତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁ ୱିସୟସଙ୍ଘଟ୍ଟନତୋ । ଲବ୍ଭମାନୋୱ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଫସ୍ସୋ’’ତି । ଉସ୍ମାଧାତୁ ୱିୟ ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ।

ଦୁତିୟଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପୁତ୍ତମଂସୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩.ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ହେଟ୍ଠା ଆହାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଲାଭସକ୍କାରେନାତି ଲାଭସକ୍କାରସଙ୍ଖାତାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି କେଚି । ଲାଭସକ୍କାରେ ୱା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅପରେ । ୟୋ ହି ଲାଭସକ୍କାରନିମିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଗେଧେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ଜାତୋ, ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ନିକ୍ଖିପି । ୟମକମହାମେଘୋତି ହେଟ୍ଠା ଓଲମ୍ବନଉପରିଉଗ୍ଗମନୱସେନ ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲୋ ୟୁଗଳମହାମେଘୋ ।

ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଭଗୱତି କତ୍ଥଚି ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସନ୍ତେ, ଚାରିକମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି ଚ । ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ପୂରିତଦାନପାରମିସଞ୍ଚୟତ୍ତା ତଦା ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସପୀ’’ତି । ସକ୍କତୋତି ସକ୍କାରପ୍ପତ୍ତୋ । ଗରୁକତୋତି ଗରୁକାରପ୍ପତ୍ତୋ । ମାନିତୋତି ବହୁମତୋ ମନସା ପିୟାୟିତୋ ଚ । ପୂଜିତୋତି ମାଲାଦିପୂଜାୟ ଚେୱ ଚତୁପଚ୍ଚୟାଭିପୂଜାୟ ଚ ପୂଜିତୋ । ଅପଚିତୋତି ଅପଚାୟନପ୍ପତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସକ୍କତ୍ୱା ସୁଅଭିସଙ୍ଖତେ ପଣୀତପଣୀତେ ଉପନେନ୍ତି, ସୋ ସକ୍କତୋ । ୟସ୍ମିଂ ଗରୁଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ଗରୁକତୋ । ୟଂ ମନସା ପିୟାୟନ୍ତି ବହୁମଞ୍ଞନ୍ତି, ସୋ ବହୁମତୋ । ୟସ୍ସ ସବ୍ବମେତଂ ପୂଜାୱସେନ କରୋନ୍ତି, ସୋ ପୂଜିତୋ । ୟସ୍ସ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦିୱସେନ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଅପଚିତୋ । ଭଗୱତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ଲୋକୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୧୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୭୦) । ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଲାଭସ୍ସ ଚ ୟସସ୍ସ ଚ ଅଗ୍ଗଂ ଉକ୍କଂସଂ ପତ୍ତଂ ।

ପଠମାହାରୱଣ୍ଣନା

ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ। ଧୁୱପଟିସେୱନଟ୍ଠାନଞ୍ହେତଂ ସତ୍ତାନଂ, ୟଦିଦଂ ଆହାରପରିଭୋଗୋ, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆହାରାତି ‘‘ପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ଆହାରେସୁ ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ଆହ ‘‘ଆହାରା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦୋସଂ । ଜାୟାତି ଭରିୟା । ପତୀତି ଭତ୍ତା । ଅପେକ୍ଖାସଦ୍ଦା ଚେତେ ପିତାପୁତ୍ତସଦ୍ଦା ୱିୟ, ପାଳିୟଂ ପନ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ସାନୁନାସିକଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାୟମ୍ପତିକା’’ତି । ସମ୍ମା ଫଲଂ ୱହତୀତି ସମ୍ବଲଂ, ସୁଖାୱହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ପଥେ ହିତନ୍ତି ପାଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଗ୍ଗସ୍ସ କନ୍ତାରପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କନ୍ତାରଭୂତଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଦୁଲ୍ଲଭତାୟ ତଂ ଉଦକଂ ତତ୍ଥ ତାରେତୀତି କନ୍ତାରଂ, ନିରୁଦକଂ ମହାୱନଂ । ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଇତରମ୍ପି ମହାୱନଂ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଚୋରକନ୍ତାର’’ନ୍ତିଆଦି । ପରରାଜୂନଂ ୱେରିଆଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ସପ୍ପଟିଭୟମ୍ପି ଅରଞ୍ଞଂ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧ’’ନ୍ତି ।

ଘନଘନଟ୍ଠାନତୋତି ମଂସସ୍ସ ବହଲବହଲଂ ଥୂଲଥୂଲଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ । ‘‘ତାଦିସଞ୍ହି ମଂସଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପିତଂ ୱଲ୍ଲୂରଂ। ସୂଲେ ଆୱୁନିତ୍ୱା ପକ୍କମଂସଂ ସୂଲମଂସଂ । ୱିରଳଚ୍ଛାୟାୟଂ ନିସୀଦିଂସୁ ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା । ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତଦେୱତାୟାଚନାଦୀହୀତି ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତାଦିୱତଚରଣେହି ଚେୱ ଦେୱତାୟାଚନାଦୀହି ପଣିଧିକମ୍ମେହି ଚ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୂତଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆହାରପରିଭୋଗସ୍ସ ଓପମ୍ମଭାୱେନ ତେସଂ ଜାୟମ୍ପତିକାନଂ ପୁତ୍ତମଂସପରିଭୋଗୋ ଇଧ ଭଗୱତା ଆନୀତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ନାନାକାରେହି ଓପମ୍ମତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ସୋ ପୁତ୍ତମଂସାହାରୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସଜାତିମଂସତାୟାତି ସମାନଜାତିକମଂସଭାୱେନ, ମନୁସ୍ସମଂସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମସୁସ୍ସମଂସଞ୍ହି କୁଲପ୍ପସୁତମନୁସ୍ସାନଂ ଅମନୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ଅପରିଚିତଭାୱତୋ ଗାରୟ୍ହଭାୱତୋ ଚ, ତତୋ ଏୱ ଞାତିଆଦିମଂସତାୟାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତରୁଣମଂସତାୟାତିଆଦି ପନ ସଭାୱତୋ ଅନଭିସଙ୍ଖାରତୋ ଚ ଅମନୁଞ୍ଞାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧୂପିତତାୟାତି ଅଧୂପିତଭାୱତୋ । ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେୟେୱ ଠିତା। ତତୋ ଏୱ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେ ଠିତାତି ୱୁତ୍ତଂ କନ୍ତାରତୋ ନିତ୍ଥରଣଜ୍ଝାସୟତାୟ । ଇଦାନି ୟେ ଚ ତେ ଅନପନୀତାହାରୋ, ନ ୟାୱଦତ୍ଥପରିଭୋଗୋ ୱିଗତମଚ୍ଛେରମଲତା ସମ୍ମୋହାଭାୱୋ ଆୟତିଂ ତତ୍ଥ ପତ୍ଥନାଭାୱୋ ସନ୍ନିଧିକାରାଭାୱୋ ଅପରିଚ୍ଚଜନମଦତ୍ଥାଭାୱୋ ଅହୀଳନା ଅୱିୱାଦପରିଭୋଗୋ ଚାତି ଉପମାୟଂ ଲବ୍ଭମାନା ପକାରୱିସେସା, ତେ ତଥା ନୀହରିତ୍ୱା ଉପମେୟ୍ୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନଅଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଚମ୍ମନିସ୍ସିତଟ୍ଠାନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କାରଣନ୍ତି ତଂ ତେସଂ ଜାୟମ୍ପତୀନଂ ୟାୱଦେୱ କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୁତ୍ତମଂସପରିଭୋଗସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ।

ନିସ୍ସନ୍ଦପାଟିକୁଲ୍ୟତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିୱୀମଂସତି । ୟଥା ତେ ଜାୟମ୍ପତିକାତିଆଦିପି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ । ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ଆହାରୋ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ଅପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅନପନେତ୍ୱା । ୱଟ୍ଟକେନ ୱିୟ କୁକ୍କୁଟେନ ୱିୟ ଚାତି ୱିସଦିସୂଦାହରଣଂ । ଓଧିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ମହନ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ଓଧିଂ ଅକତ୍ୱା । ସୀହେନ ୱିୟାତି ସଦିସୂଦାହରଣଂ । ସୋ କିର ସପଦାନମେୱ ଖାଦତି ।

ଅଗଧିତଅମୁଚ୍ଛିତାଦିଭାୱେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ‘‘ଅମଚ୍ଛରାୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ତୂପଲଦ୍ଧି, ତଂସହଗତେନ ସମ୍ମୋହେନ ଅତ୍ତା ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନପୀତି ‘‘ଅସିତେ ପୀତେ ଖାୟିତେ ସାୟିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନପି ।

‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟଂ…ପେ॰… ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ୱା, ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ୱିୟ…ପେ॰… ନ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଅନୁସୋଚନଂ ୱା ଅକତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।

‘‘ସନ୍ନିଧିଂ ନ ଅକଂସୁ, ଭୂମିୟଂ ୱା ନିଖଣିଂସୁ, ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଝାପୟିଂସୂ’’ତି ନ-କାରଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ପିଣ୍ଡପାତଂ ୱା ଅହୀଳେନ୍ତେନ ଦାୟକଂ ୱା ଅହୀଳେନ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସ ପତ୍ତପାଣୀତି ସୋ ପତ୍ତହତ୍ଥୋ । ନାୱଜାନିୟାତି ନ ଅୱଜାନିୟା । ଅତିମଞ୍ଞତୀତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞତି, ଅୱଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ତାହି କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ପରିଜାନନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୱତ୍ଥୁକୱସେନାତି ସସମ୍ଭାରୱସେନ, ସଭାୱତୋ ପନ ରୂପାହରଣଂ ଓଜମତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । କାମଂ ରସାରମ୍ମଣଂ ଜିୱ୍ହାପସାଦେ ପଟିହଞ୍ଞତି, ତେନ ପନ ଅୱିନାଭାୱତୋ ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗାହିତାୟ ଚ ଜିୱ୍ହାପସାଦସ୍ସ ‘‘ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ କତ୍ଥ ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଜିୱ୍ହାପସାଦସ୍ସ। ଇମେ ଧମ୍ମାତି ଇମେ ୟଥାୱୁତ୍ତଭୂତୁପାଦାୟଧମ୍ମା । ତନ୍ତି ରୂପଖନ୍ଧଂ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ଉପ୍ପନ୍ନା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମାତି ସବ୍ବେପି ୟେ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତା, ତେହି ସହପ୍ପୱତ୍ତାୱ ସବ୍ବେପି ଇମେ । ସରସଲକ୍ଖଣତୋତି ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚତୋ ଲକ୍ଖଣତୋ ଚ । ତେସଂ ନାମରୂପଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥପିତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରା ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହନୱସେନ ପଚ୍ଚୟଂ। ଅଧୋଓରୋହନୱସେନ ପନ ସଳାୟତନାଦିକେ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପସ୍ସତି। ସଳାୟତନାଦୟୋପି ହି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବାତି । ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ, ଇଦଂ ନାମଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାତି ଇମାସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ । ସୋତି କବଳୀକାରାହାରୋ । ତିଲକ୍ଖଣ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାତାୟାତି ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ଲକ୍ଖଣୱନ୍ତସମ୍ମସନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ । ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି ଅନୱସେସତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ଞାତତ୍ତା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଆହାରସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୟେୱା’’ତିଆଦି । ଛନ୍ଦରାଗାୱକଡ୍ଢନେନାତି ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପଜହନେନ ।

ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା କାରଣଭୂତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ। ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସମ୍ଭୱୋ’’ତି । ଏକିସ୍ସା ତଣ୍ହାୟ ପରିଞ୍ଞା ଏକପରିଞ୍ଞା। ସବ୍ବସ୍ସ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ପରିଞ୍ଞା, ସବ୍ବପରିଞ୍ଞା। ତଦୁଭୟସ୍ସପି ମୂଲଭୂତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପରିଞ୍ଞା ମୂଲପରିଞ୍ଞା। ଇଦାନି ଇମା ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞାୟୋ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ଏକରସତଣ୍ହଂ ପରିଜାନାତୀତି ଜିୱ୍ହାୟ ରସଂ ସାୟିତ୍ୱା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ୟୋ ୟମେତ୍ଥ ରସୋ, ସୋ ୱତ୍ଥୁକାମୱସେନ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ ହୋତି ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ପସାଦୋ । ସୋ କିଂ ନିସ୍ସିତୋ ? ଚତୁମହାଭୂତନିସ୍ସିତୋ । ତଂସହଜାତୋ ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇମେ ଧମ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ୟୋ ତସ୍ମିଂ ରସେ ଅସ୍ସାଦୋ, ଅୟଂ ରସତଣ୍ହା । ତଂସହଗତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିୱସେନ । ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ତେନାତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ରସତଣ୍ହଂ ପରିଜାନାତି, ତେନ । କଥଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ତଣ୍ହଂ ପରିଜାନତୋ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାୟେୱାତି ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ତଣ୍ହାସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ରୂପରାଗାଦିଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଲୋଭୋ ଏୱ ହି ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ତଣ୍ହା’’ତିପି, ରଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ‘‘ରାଗୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ସାୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିନା ଉପମାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ପଞ୍ଚମଗ୍ଗେ ହନତୋତି ପଞ୍ଚସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତେନ ମଗ୍ଗଗାମିନୋ ହନନ୍ତୋ ‘‘ମଗ୍ଗେ ହନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ସବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପିଣ୍ଡପାତସଞ୍ଞିତେ ଭତ୍ତସମୂହେ ମନୁଞ୍ଞେ ରୂପେ ରୂପସଦ୍ଦାଦୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରାଗସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ସବ୍ବଭାଗିୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିପାଲକେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେନାତି ମଗ୍ଗାଧିଗମସିଦ୍ଧେନ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁତ୍ତେ । ସୋତି କାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ।

ତସ୍ମିଂ ସତୀତି କବଳୀକାରାହାରେ ସତି । ତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ । ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି ଆହାରାଲାଭେନ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତସ୍ସ କାମପରିଭୋଗିଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି । ଉପନିଜ୍ଝାନଚିତ୍ତନ୍ତି ରାଗୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଓଲୋକନଚିତ୍ତଂ ।

ନତ୍ଥି ତଂ ସଂୟୋଜନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ରାଗେନ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେନାତି କାମରାଗେନ । ଏତ୍ତକେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ । କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇମଂ ପଠମାହାରକଥଂ କଥେନ୍ତେନ ଧମ୍ମକଥିକେନ ।

ପଠମାହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟାହାରୱଣ୍ଣନା

ଦୁତିୟେତି ଦୁତିୟେ ଆହାରେ । ଉଦ୍ଦାଲିତଚମ୍ମାତି ଉପ୍ପାଟିତଚମ୍ମା, ସବ୍ବସୋ ଅପନୀତଚମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ସକ୍କୋତି ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ, ତଥା ହି ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଅବଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସିଲାକୁଟ୍ଟାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇଟ୍ଠକକୁଟ୍ଟମତ୍ତିକାକୁଟ୍ଟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଉଣ୍ଣନାଭୀତି ମକ୍କଟକଂ । ସରବୂତି ଘରଗୋଳିକା। ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକା ନାମ ଲୋମସା ପାଣକା । ଆକାସନିସ୍ସିତାତି ଆକାସଚାରିନୋ । ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ।

ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଞାତପରିଞ୍ଞାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା । ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ଫସ୍ସମୂଲକତ୍ତା । ଦେସନା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କଥିତା ସବ୍ବସୋ ୱେଦନାସୁ ପରିଞ୍ଞାତାସୁ କିଲେସାନଂ ଲେସସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ।

ଦୁତିୟାହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟାହାରୱଣ୍ଣନା

ଅଙ୍ଗାରକାସୁନ୍ତି ଅଙ୍ଗାରରାସିଂ । ଫୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ସୟମେୱ ଆକିରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନରା ରୁଦନ୍ତା ପରିଦଡ୍ଢଗତ୍ତା’’ତି । ନରାତି ପୁରିସାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ମନୁସ୍ସା । ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଭୟସ୍ସ ୱସେନ କରୋନ୍ତୋ ଭୟଂ ଲଭତି ନାମ । ସନ୍ତରମାନୋୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ତରମାନୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା । ପୋରିସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁରିସପ୍ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ଅତିରେକପୋରିସା ପୁରିସପ୍ପମାଣତୋ ଅଧିକା । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚରତନପ୍ପମାଣା’’ତି । ଅସ୍ସାତି କାସୁୟା । ତଦଭାୱେତି ତେସଂ ଜାଲାଧୂମାନଂ ଅଭାୱେ । ଆରକାୱସ୍ସାତି ଆରକା ଏୱ ଅସ୍ସ ।

ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗୀନଂ ୱସେନ ମହାପରିଳାହତୋ । ଜିୱି…ପେ॰… ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତେହି ଅଗ୍ଗୀହି ଦହିତବ୍ବତୋ । ଦ୍ୱେ ବଲ…ପେ॰… କମ୍ମଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ପାତନତୋ । ଆୟୂହନୂପକଡ୍ଢନାନଂ କାଲଭେଦୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ଏକନ୍ତଭାୱିନୋ ଫଲସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଫସ୍ସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ତତ୍ଥ ‘‘ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ମନୋସଞ୍ଚେତନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ୱଚନତୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ତଣ୍ହା ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାମୂଲକତ୍ତା ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ ୟସ୍ମା ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଫଲଭୂତଂ ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତିୟାହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥାହାରୱଣ୍ଣନା

ଅନିଟ୍ଠପାପନୱସେନ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଆଗୁ, ପାପଂ, ତଂ ଚରତି ସୀଲେନାତି ଆଗୁଚାରୀ। ତେନାହ ‘‘ପାପଚାରି’’ନ୍ତି ।

ରାଜା ୱିୟ କମ୍ମଂ ପରମିସ୍ସରଭାୱତୋ । ଆଗୁଚାରୀ ପୁରିସୋ ୱିୟ…ପେ॰… ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ଆଦିନ୍ନପ୍ପହାରୱଣାନି ତୀଣି ସତ୍ତିସତାନି ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଆତୁରମାନମହାଦୁକ୍ଖପତିଟ୍ଠଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତେନାହ ସତ୍ତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମୂଲକତ୍ତା ଇତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତନାମରୂପସ୍ସ ।

ଚତୁତ୍ଥାହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁତ୍ତମଂସୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତ୍ଥିରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସୋତି ଲୋଭୋ । ରଞ୍ଜନୱସେନାତି ରଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରଞ୍ଜନୱସେନ । ନନ୍ଦନୱସେନାତି ସପ୍ପୀତିକତାୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନ । ତଣ୍ହାୟନୱସେନାତି ୱିସୟକତ୍ତୁକାମତାୟ ୱସେନ । ଏକୋ ଏୱ ହି ଲୋଭୋ ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଲଦ୍ଧସଭାୱଂ । ତତ୍ଥାତି ୱଟ୍ଟେ । ଆହାରେତି କେଚି । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱିରୁଳ୍ହନ୍ତି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିୟା ୱିରୁଳ୍ହିପ୍ପତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଜୱାପେତ୍ୱାତି ଫଲଂ ଗାହାପେତ୍ୱା । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଚେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପାଦନେ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ତା ୱିରୁଳ୍ହିପ୍ପତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଂ ସନ୍ତାନେ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ୱିରୁଳ୍ହିପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି । ୱଟ୍ଟକଥା ଏସାତି କତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ଥାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ଭୁମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ । ପୁରିମପଦେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ‘‘ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥା’’ତି ଆଗତଂ ଏତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ପୁରିମସ୍ମିଂ ପୁରିମସ୍ମିଂ ପଦେ ୱିସୟଭୂତେ । ତଞ୍ହି ଆରବ୍ଭ ଏତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥା’’ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ । ଆୟତିଂ ୱଟ୍ଟହେତୁକେ ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ। ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଚ ପଟିସନ୍ଧି ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣ’’ନ୍ତି । ଜାତୀତି ଚେତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଠାନେତି ୟସ୍ମିଂ କାରଣେ ସତି ।

କାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ହେତୂ, ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାୟୋ, କାଲଗତିଆଦୟୋ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ଭାରା । କେଚି ପନ କିଲେସୱଟ୍ଟକମ୍ମଗତିକାଲା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କାଲଗତିଆଦୟୋ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂତଂଭୱପତ୍ଥନାୟ ତଥା ତଥା ଗତୋ ତିୱିଧୋ ଭୱୋୱ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ। ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ’’ତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ସସମ୍ଭାରକକମ୍ମଂ ଭୱେସୁ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି । ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ।

ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ତୀସୁ ଅକତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଏକସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି । ୱିପାକୱିଧିନ୍ତି ସଳାୟତନାଦିକଂ ୱେଦନାୱସାନଂ ୱିପାକୱିଧିଂ । ‘‘ନାମରୂପେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନାମରୂପେନାତି ୱା ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ । ଇଧ ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି । ଆୟତିଭୱସ୍ସାତି ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ । ତେନ ଚେତ୍ଥ ଏକୋ ସନ୍ଧି ହେତୁଫଲସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମନତୋୱ ପୱତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସହାୟୱେକଲ୍ଲସ୍ସ କତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ସୂରିୟରସ୍ମିସମନ୍ତି ତତୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତସୂରିୟରସ୍ମିସମଂ । ସାତି ରସ୍ମି । କାୟାଦୟୋତି କାୟଦ୍ୱାରାଦୟୋ । କତକମ୍ମନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କମ୍ମଲକ୍ଖଣପତ୍ତତୋ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି । କିରିୟମତ୍ତେତି ଅୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତା କାୟିକାଦିପୟୋଗମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା । ଅୱିପାକଂ ହୋତି ତେସଂ ଅୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତା ।

ଅତ୍ଥିରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତେ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ବୋଧା’’ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ସଂୱଣ୍ଣିତମେୱାତି ଅୱୁତ୍ତମେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ନାମରୂପେ ଖୋ ସତୀ’’ତି ଆରଦ୍ଧୋ। ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସପଦିକେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୟାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଅଗ୍ଗହିତାନି, ନେସଂ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମୋ ତେସଂ ଗହେତବ୍ବକାରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୱଂ ପଠମଂ ଗହେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅନାଗତସ୍ସ ‘‘ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ଗହଣେ ଅତୀତୋ ତତିୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ହି ତତିୟୋ ଭୱୋ’’ତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅନାଗତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୱସେନ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, କାରଣେ ପନ ଗହିତେ ଫଲଂ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ ୟତୋ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନାଗତଦ୍ଧସଂଗାହିତା ଦେସନା ପୱତ୍ତା, ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମନ୍ତି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେହୀତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେହି ଆରମ୍ମଣଭୂତେହି । ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନାତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତୱିପସ୍ସନା । ନ ଘଟୀୟତୀତି ନ ସମିଜ୍ଝତି । ମହା…ପେ॰… ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋତି ନ ଘଟନେ କାରଣମାହ, ହେଟ୍ଠା ଗହିତତ୍ତା ପାଟିୟେକ୍କଂ ସମ୍ମସନୀୟଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଦିଟ୍ଠେସୂତି ଅନୱବୁଦ୍ଧେସୁ । ଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁବୋଧେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ସକ୍କା ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁ’’ନ୍ତି । ଇମିନାତି ମହାସତ୍ତେନ । ତେତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା । ଭୱଉପାଦାନତଣ୍ହାୱସେନାତି ଭୱଉପାଦାନତଣ୍ହାଦସ୍ସନୱସେନ । ଦିଟ୍ଠାୱ ‘‘ତଂସହଗତା’’ତି ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା । ନ ପରଭାଗଂ ଖନେୟ୍ୟ ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ପରଭାଗେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘କସ୍ସଚି ନତ୍ଥିତାୟା’’ତି । ପଟିନିୱତ୍ତେସୀତି ପଟିସଂହରି । ପଟିନିୱତ୍ତନେ ପନ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନ୍ନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଖଣିତଟ୍ଠାନଂ ।

ପଚ୍ଚୟତୋତି ହେତୁତୋ, ସଙ୍ଖାରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ହେତୁପରମ୍ପରୱସେନ ଫଲପରମ୍ପରାୟ କିତ୍ତମାନାୟ, କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଚ ୱିଚାରଣାୟ ସଙ୍ଖାରେ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସେସତୋ କାରଣଭୂତୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଅଗ୍ଗହିତୋ, ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିନିୱତ୍ତତି ନାମ, ନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାମରୂପେ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି । କିଂ ନାମ ହେତ୍ଥ ସହଜାତାଦିୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଆରମ୍ମଣତୋ, ଅତୀତଭୱସଙ୍ଖାତଆରମ୍ମଣତୋ । ଅତୀତଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ହି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା । ତତୋ ପଟିନିୱତ୍ତମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତଭୱୋପି ପଟିନିୱତ୍ତତି ନାମ । ଉଭୟମ୍ପୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି । ନାମରୂପଂ ନ ଅତିକ୍କମତୀତି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ନ ଅତିକ୍କମତି ତେନ ୱିନା ଅୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ନାମରୂପତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ । ନାମରୂପେ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେତି ନାମରୂପେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ । ଚତୁୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦ୍ୱୀସୁପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ହୋନ୍ତେସୂତି ପନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ । ଏତ୍ତକେନାତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା । ଜାୟେଥ ୱା ଉପପଜ୍ଜେଥ ୱାତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଜାୟତି ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ସମଞ୍ଞା ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏତଦେୱାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟମେୱ ।

ଅପରାପରଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀହୀତି ଅପରାପରଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଦୀପକେହି ‘‘ଚୱତି, ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି । ପଞ୍ଚ ପଦାନୀତି ‘‘ଜାୟେଥ ୱା’’ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି । ନନୁ ତତ୍ଥ ପଠମତତିୟେହି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନାନୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପରାପରଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀହୀ’’ତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥନ୍ତି ୟୋ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ପଦେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ, ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ପୁନ ୱତ୍ୱା । ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଦସ୍ସନପୁବ୍ବକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ସୋ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମନତୋ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ।

ଆପତୋତି ପରିଖାଗତଉଦକତୋ । ଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନଂ ପୱେସନନିଗ୍ଗମନଫାସୁତାୟ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ସରୀରଚିତ୍ତସୁଖତାୟ ନଗରସ୍ସ ମନୁଞ୍ଞତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତା …ପେ॰… ରମଣୀୟ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଞ୍ଞଭାୱେନ ଅରଞ୍ଞସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ଜନୱାସଂ କରୋନ୍ତେ ନଗରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ଅପରେନ ସମୟେନ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଅସ୍ସ ଫୀତଞ୍ଚା’’ତି ।

‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ଚ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତୀହି ୱିରତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୱୋହାରଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ଚିଣ୍ଣନ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାୟ ସଞ୍ଚରିତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତୀରିତେ ପରିୟେସିତେ । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନୁମାନାଦିୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ତଥା ହି ନିବ୍ବାନନଗରସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠକାଲୋତି ଅଧିଗମୱସେନ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ । ମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ପରୋପଣ୍ଣାସ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ପନ ତେସଂ ୱୱତ୍ଥାପକଂ । ୟାପେତ୍ୱାତି ଚରାପେତ୍ୱା।

ଅୱତ୍ତମାନକଟ୍ଠେନାତି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେ ଲୋକେ କସ୍ସଚି ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋୱ ଉପ୍ପାଦାଦିୱସେନ ୱତ୍ତମାନୱସେନ । ତଥା ହି ଭଗୱା ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତା’’ତିଆଦିକେହି ଥୋମିତୋ । ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି ପଟିପନ୍ନୋ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଇତରେହି ଅନ୍ତରା କେହିଚି ଅୱଳଞ୍ଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପୁରାଣମଗ୍ଗୋ’’ତି । ଝାନସ୍ସାଦେନାତି ଝାନସୁଖେନ ଝାନପୀତିୟା । ସୁଭିକ୍ଖଂ ପଣୀତଧମ୍ମାମତତାୟ ତିତ୍ତିଆୱହଂ । ପୁପ୍ଫିତଂ ଉପସୋଭିତଂ । ୟାୱ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ଏତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ।

ନଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମ୍ମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମପରିଦୀପନତୋ ସୁଖୁମା। ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଅଙ୍କିୟତ୍ତା ତିଲକ୍ଖଣାହତା, ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣପରିଦୀପିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟଧମ୍ମାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେନ ହେତୁନା ସହେତୁକା। ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ପାଟିହାରିୟପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ନ କେୱଲଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟେୱ, ବାହିରଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିପି ନେସମତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସିନିଦ୍ଧାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟସମ୍ମସନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟୱୀମଂସଂ ।

ଆରମ୍ଭାନୁରୂପା ଅନୁସନ୍ଧି ୟଥାନୁସନ୍ଧି । ନ ଗତାତି ନ ସମ୍ପତ୍ତା । ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦନ୍ତି ଅୱୋମିସ୍ସକପଦଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଏୱଂ ଅନାଗତଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ତେନହାନନ୍ଦା’’ତି ଏକୱଚନଂ, ‘‘ସୁଣାଥ ମନସି କରୋଥା’’ତି ବହୁୱଚନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତେନହାନନ୍ଦା’’ତି ଇଧାପି ବହୁୱଚନମେୱ କତ୍ୱା ପଠନ୍ତି ‘‘ସାଧୁ ଅନୁରୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଉପଧୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଉଦୟଂ ପଟିଲଭତି ‘‘ପାକଟଭାୱୋ ଠିତିକୋ, ଅତ୍ତଲାଭୋ ଉଦୟୋ’’ତି । ନିୱିସତି ନିୱେସଂ ଓକାସଂ ପଟିଲଭତି । ଏକୱାରମେୱ ହି ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତେନ ଓକାସେ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠହନଂ ନତ୍ଥି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନଂ ନିୱିଟ୍ଠଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନିୱିସତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପତିଟ୍ଠହତୀ’’ତି ।

ପିୟସଭାୱନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବଜାତିକଂ । ମଧୁରସଭାୱନ୍ତି ଇଟ୍ଠଜାତିକଂ । ଅଭିନିୱିଟ୍ଠାତି ତଣ୍ହାଭିନିୱେସେନ ଓତିଣ୍ଣା । ସମ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନାତି ପଟିବିମ୍ବଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନ । କଣ୍ଣସ୍ସ ଛିଦ୍ଦପଦେସଂ ରଜତନାଳିକଂ ୱିୟ, କଣ୍ଣବଦ୍ଧଂ ପନ ପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ । ତୁଙ୍ଗା ଉଚ୍ଚା ଦୀଘା ନାସିକା ତୁଙ୍ଗନାସା। ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଅତ୍ତନୋ ଘାନଂ। ‘‘ଲଦ୍ଧୱୋହାରା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତସ୍ମିଂ ସତି ତୁଙ୍ଗା ନାସା ୟେସଂ ତେ ତୁଙ୍ଗନାସା । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଘାନନ୍ତି ୟୋଜନା ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ରତ୍ତକମ୍ବଲପଟଲଂ ୱିୟ। ସମ୍ଫସ୍ସତୋ ମୁଦୁସିନିଦ୍ଧଂ କିଚ୍ଚତୋ ସିନିଦ୍ଧମଧୁରରସଦଂ । ସାଲଲଟ୍ଠିନ୍ତି ସାଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ।

ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ପସ୍ସିଂସୁ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘କଂସେ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱୋହାରେନ ।

ସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ୱଣ୍ଣାଦିଗୁଣଂ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ମରଣଗ୍ଗତତୋ ।

ସତ୍ତୁପାନୀୟେନାତି ସତ୍ତୁଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଲୋଲିତପାନୀୟେନ । ଚତ୍ତାରି ପାନାନି ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ତଣ୍ହାପିପାସାୱୂପସମନତୋ ।

ସମ୍ମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନଳକଲାପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତୀତି ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରୋ ସୟଂ ତତ୍ଥ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ସମାନୋ କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ମହାସାୱକସ୍ସ ପରଚିତ୍ତଜାନନେନ ଅପ୍ପାଟିହୀରଂ ସିୟା, ତେନ ତଂ ଅପରିତୁସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକାତି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଉତ୍ତମସାୱକାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ହି ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରୋ ଅଗ୍ଗସାୱକଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ମହାସାୱକଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ । ଇଦାନେୱ ଖୋ ମୟନ୍ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନାଲୋଳେନ୍ତେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା ଆହଟା, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାୱସେନ, ଇଧ ପନ ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ତଂ ଆଲୋଳେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କଥିତଂ ମହାଥେରେନ, ତମେୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ତେନେୱ ପକାସେତୁକାମୋ ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଇଦାନେୱ ଖୋ ମୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଥେରୋ’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ତକେ ଠାନେତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ପଠମାରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ‘‘ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ପଦଂ, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ । ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ଦେସନା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଫଲେ ଗହିତେ କାରଣଂ ଗହିତମେୱା’’ତି ୱିଞ୍ଞାଣେ ଗହିତେ ସଙ୍ଖାରା, ତେସଞ୍ଚ କାରଣଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତା ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଦେସୂ’’ତି । ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପଦେ । ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନାତି ‘‘ନିରୋଧାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ନିରୋଧା ଅନୁପାଦାୱିନିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଗତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ । ‘‘ଅଟ୍ଠାରସହି ୱତ୍ଥୂହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୪୬୮) ୱିୟ ଇଧ ୱତ୍ଥୁସଦ୍ଦୋ କାରଣପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଛତ୍ତିଂସାୟ କାରଣେହୀ’’ତି । ପଠମୋ ଅନୁମୋଦନାୱିଧି । ଧମ୍ମକଥିକଗୁଣୋତି ୱିପସ୍ସନାୱିସୟୋ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁତିୟୋ ଅନୁମୋଦନା, ତତିୟଂ ଅନୁମୋଦନନ୍ତି ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୁରୂପଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତି କଥିତା ‘‘ନିବ୍ବିଦାୟ…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସେକ୍ଖଭୂମି କଥିତା ‘‘ନିବ୍ବିଦାୟ…ପେ॰… ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅସେକ୍ଖଭୂମି କଥିତା ‘‘ନିବ୍ବିଦା …ପେ॰… ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ନଳକଲାପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କୋସମ୍ବିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାତି ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ଏସ ଭଣତି, ତଂ ଭୂତନ୍ତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ପରପତ୍ତିୟୋ ହି ଏସୋ ପରନେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧିକୋ । ୟଂ କାରଣନ୍ତି ୟଂ ଅତ୍ତନା ଚିନ୍ତିତୱତ୍ଥୁ । ରୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଏୱମେତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ରୁଚ୍ଚତି । ରୁଚିୟା ଗଣ୍ହାତୀତି ପରପତ୍ତିୟୋ ଅହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ତଥା ରୋଚେନ୍ତୋ ଗଣ୍ହାତି । ଅନୁସ୍ସୱୋତି ‘‘ଅନୁ ଅନୁ ସୁତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚିରକାଲଗତାୟ ଅନୁସ୍ସୁତିୟା ଲବ୍ଭମାନଂ ‘‘କଥମିଦଂ ସିୟା, କସ୍ମା ଭୂତମେତ’’ନ୍ତି ଅନୁସ୍ସୱେନ ଗଣ୍ହାତି । ୱିତକ୍କୟତୋତି ‘‘ଏୱମେତଂ ସିୟା’’ତି ପରିକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ । ଏକଂ କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୟଥାପରିକପ୍ପିତୱତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାତି । ଆକାରପରିୱିତକ୍କେନାତି ଅତ୍ତନା କପ୍ପିତାକାରେନା ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏକା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ୟଥାପରିକପ୍ପିତଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଏୱମେତଂ, ନାଞ୍ଞଥା’’ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଏକୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟାୟସ୍ସାତି ୟାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ ନିରୂପେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ଖମତୀତି ତଥା ଗହଣକ୍ଖମୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ…ପେ॰… ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଏତାନୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନି । ତାନି ହି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଗହଣହେତୁଭାୱତୋ ‘‘କାରଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନୱୱିଧୋପି ଭୱୋ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେତି ଭୱନିରୋଧୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଭୱୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାମାତି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଭୱନିରୋଧୋ’’ତି ଏସ ପଞ୍ହୋ ସେକ୍ଖେହିପି ଜାନିତବ୍ବୋ, ନ ଅସେକ୍ଖେହେୱ । ଇମଂ ଠାନନ୍ତି ଇମଂ ୟାଥାୱକାରଣଂ ।

ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ମୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠଂ, ଭୱସ୍ସ ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠାନଂ, ଭୱନିରୋଧସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତାମତଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଅନାଗାମିଫଲେ ଠିତୋ ହି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଠିତୋ ଏୱ ନାମ ଉପରିମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଠିତତ୍ତା’’ତି । ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମ୍ପି ଥେରସ୍ସେତଂ ଞାଣଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଞାଣଂ ୱିୟ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୂନୱୀସତିୟା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ଏତଂ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱିୟ ନ ହୋତି ସପ୍ପଦେସଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇଧ ଉଦପାନନିଦସ୍ସନମ୍ପି ସମତ୍ଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନାତି ଅୱସେସକିଲେସାନଂ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ । ଉପରି ଅରହତ୍ତଫଲସମୟୋତି ଉପରି ସିଜ୍ଝନତୋ ଅରହତ୍ତପଟିଲାଭୋ ତଥା ଅତ୍ଥି। ‘‘ୟେନାହଂ ତଂ ପରିୟେସତୋ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଜାନାତି।

କୋସମ୍ବିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉପୟନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ ଉଦକୱଡ୍ଢନସମୟେତି ସବ୍ବଦିୱସେସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ମହନ୍ତଚନ୍ଦକନ୍ତମଣିପବ୍ବତାନଂ ଜୁଣ୍ହସମ୍ଫସ୍ସେନ ପହତତ୍ତା ଜଲାଭିସନ୍ଦନୱସେନ ଉଦକସ୍ସ ୱଡ୍ଢନସମୟେ । ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ପକତିୟା ଉଦକସ୍ସ ତିଟ୍ଠଟ୍ଠାନସ୍ସ ତତୋ ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପରି ୟାପେତୀତି ଉଦକଂ ତତ୍ଥ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢେତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ତଂ ବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ପୂରେନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୱଡ୍ଢେତି ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମୱାୟପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ ତସ୍ସ ଉପରି ଠିତୋ ୱିୟ ହୋତି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପନତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହି ସା ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀ’’ତି । ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟାୟନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଓସରନ୍ତୋ’’ତି, ଅୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ପରିହୀୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପୟନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ ଗରୁକତୋତି ଗରୁଭାୱହେତୂନଂ ଉତ୍ତମଗୁଣାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଗରୁକାରେନ ଗରୁକତୋ । ମାନିତୋତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ମାନିତୋ । ତାୟ ହି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ମନାପତାତି ଆହ ‘‘ମନେନ ପିୟାୟିତୋ’’ତି । ଚତୁପଚ୍ଚୟପୂଜାୟ ଚ ପୂଜିତୋତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ୟଦତ୍ଥଂ ସଂଗୀତିକାରେହି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ଅଂସକୂଟତୋତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଉଭୋ ଅଂସକୂଟେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତା ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟତୋ, ଉଭୟତୋ ୱା ଅପନେନ୍ତି । ପରିଚିତଗନ୍ଥୱସେନ ପଣ୍ଡିତପରିବ୍ବାଜକୋ, ୟତୋ ପଚ୍ଛା ୱିସେସଭାଗୀ ଜାତୋ । ୱିଚିତ୍ତନୟାୟ ଧମ୍ମକଥାୟ କଥନତୋ ‘‘କୱିସେଟ୍ଠୋ’’ତି ଆହଂସୁ ।

ତେଜୁସ୍ସଦୋତି ମହାତେଜୋ । ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିୟତଭାୱେନ ନିୟମମନୁୟୁତ୍ତୋ । ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣମ୍ହୀତି ଞାଣଂ ତତ୍ଥ କଥିତଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ପରିସାୟଂ ଥେରସ୍ସ ଅସମ୍ମୁଖା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ । ଆହରିତ୍ୱା କଥେତି ତଥା ୱରସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ।

କିଞ୍ଚାପି ସୁସିମୋ ପୂରଣାଦୟୋ ୱିୟ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞୋ ନ ହୋତି, ତିତ୍ଥିୟେହି ପନ ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜିତୋ ପଞ୍ଞୱା ୱେଦଙ୍ଗକୁସଲୋ’’ତି ଗଣାଚରିୟଟ୍ଠାନେ ଠପିତୋ, ତଥା ଚସ୍ସ ସମ୍ଭାୱିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହଂ ସତ୍ଥାତି ପଟିଜାନନ୍ତୋ’’ତି, ନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକତ୍ତା । ତଥା ହେସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଉପଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍ଖି ।

ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚିଣ୍ଣନ୍ତେ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି ୟଂ ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁତ୍ୱା । ଅସ୍ସ ସୁସିମସ୍ସ, ପରମପ୍ପମାଣନ୍ତି ଉତ୍ତମକୋଟି । ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠୀତି ଆଚରିୟସ୍ସ ମୁଟ୍ଠିକତଧମ୍ମୋ ।

ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟାତି ନୀୱରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ୱିଦୂରଭାୱେନ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱୂପସନ୍ତତାୟ । ନିବ୍ବୁତସବ୍ବଦରଥପରିଳାହତାୟ ହି ତେସଂ ଝାନାନଂ ପଣୀତତରଭାୱୋ । ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟାତି ରୂପପତିଭାଗୱିଗମେନ ସଣ୍ହସୁଖୁମାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତଭାୱେନ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ତେସଂ ଭାୱନାତିସୟସମ୍ଭାୱିତସଣ୍ହସୁଖୁମପ୍ପକାରାନି ଆରମ୍ମଣାନି ସନ୍ତାନି, ତଦଗ୍ଗେନ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ସନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତତା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାରମ୍ମଣାହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାହି ଦୀପେତବ୍ବା । ଆରୁପ୍ପୱିମୋକ୍ଖାତି ଅରୂପଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା । ପଞ୍ଞାମତ୍ତେନେୱ ୱିମୁତ୍ତା, ନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା । ଧମ୍ମାନଂ ଠିତତା ତଂସଭାୱତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତତା, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି । ଏୱମାହାତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ, ସୁସିମ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ।

ୱିନାପିସମାଧିନ୍ତି ସମଥଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରିମସିଦ୍ଧଂ ୱିନାପି ସମାଧିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟାନିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ । ନ ସମାଧିନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା ୱିୟ । ନ ସମାଧିଆନିସଂସୋ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ୱିୟ । ନ ସମାଧିସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି ସବ୍ବଭୱଗ୍ଗଂ ୱିୟ । ୱିପସ୍ସନାୟ ନିପ୍ଫତ୍ତି ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱାତି ୟୋଜନା ।

ରୂପାଦୀସୁ ଚେତେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଦେସନା ତେପରିୱଟ୍ଟଦେସନା । ଅନୁୟୋଗଂ ଆରୋପେନ୍ତୋତି ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁସିମ, ଇଦାନି ଅରହତ୍ତାଧିଗମେନ ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିଗତସମ୍ମୋହୋତି ଅନୁୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ । ପାକଟକରଣତ୍ଥନ୍ତି ୟଥା ତ୍ୱଂ, ସୁସିମ, ନିଜ୍ଝାନକୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଆସୱାନଂ ଖୟସମ୍ମସନେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଏୱମେତେପି ଭିକ୍ଖୂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପି ପନ ତୁମ୍ହେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନ ତେ ତୟା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବାତି ।

ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ଜରାମରଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୧-୭୨.ଏକେକଂ ସୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଏକାଦସ ସୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱସେନ ଦେସନାୟ ଅନାଗତତ୍ତା, ତଥାନାଗମନଞ୍ଚସ୍ସା ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା । କାମଞ୍ଚ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି ଅତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସୁତ୍ତପଦଂ, ଇଧ ପନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତଥା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଜରାମରଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ଥୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୩.ଅୟଂସତ୍ଥା ନାମାତି ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସାସତି ୱିମୁତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା ନାମ । ଅଧିସୀଲାଦିୱସେନ ତିୱିଧାପି ସିକ୍ଖା । ୟୋଗୋତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ । ଛନ୍ଦୋତି ନିୟ୍ୟାନେତା କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ। ସବ୍ବଂ ଭାୱନାୟ ପରିସ୍ସୟଂ ସହତି, ସବ୍ବଂ ୱାସ୍ସ ଉପକାରାୱହଂ ସହତି ୱାହେତୀତି ସବ୍ବସହଂ । ଅପ୍ପଟିୱାନୀତି ନ ପଟିନିୱତ୍ତତୀତି ଅପ୍ପଟିୱାନୀ । ଅନ୍ତରାୟ ସହନଂ ମୋହନାସନୱୀରିୟଂ ଆତପ୍ପତି କିଲେସେତି ଆତପ୍ପଂ। ୱିଧିନା ଈରେତବ୍ବତ୍ତା ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ୱୀରିୟଂ। ସତତଂ ପୱତ୍ତିୟମାନଭାୱନାନୁୟୋଗକମ୍ମଂ ସାତଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତତକିରିୟ’’ନ୍ତି । ତାଦିସମେୱାତି ୟାଦିସୀ ସତି ୱୁତ୍ତା, ତାଦିସମେୱ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣାଦିୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହକଂ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ନିଦାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନଖସିଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪.ସୁଖୁମାତି ତରୁଣା ପରିତ୍ତା କେସଗ୍ଗମତ୍ତଭାୱତୋ । ୟଥା କେସା ଦୀଘସୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତାୟ ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ଏତପ୍ପମାଣାୱ, ନ ତଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ଏୱଂ ନଖଗ୍ଗାପି କେସଗ୍ଗମତ୍ତାୱ, ନ ତେସଂ ଛିନ୍ଦନଂ ଅୱଡ୍ଢନତୋ । ପରତୋତି ‘‘ସହସ୍ସିମଂ ସତସହସ୍ସିମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ଅଭିସମେତ୍ୱାତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା, ତସ୍ମା ଅଭିସମେତାୱିନୋ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଂ ପୁରିମପଦଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅତୀତଭାୱଂ ଉପାଦାୟପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ପୁରେତରଂୟେୱ ପନ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଂ ନାମ ପଚ୍ଛିମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା । ପୁରିମପଚ୍ଛିମତା ହି ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ପୁରିମଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତୀତମ୍ପି ପରିକ୍ଖୀଣ’’ନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ପରିକ୍ଖୀଣମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କତମଂ ପନ ପରିକ୍ଖୀଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ଇଧ ଚୋଦିତୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘କତମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ୟଂ ଅପାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଅଟ୍ଠମଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅପାୟେସୁ ଚାତି ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ୟଂ ପରିମାଣଂ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଉପପାତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହା ଅତ୍ଥୋ ଗୁଣୋ ମହତ୍ଥୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମହତ୍ଥିୟୋ କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦକୋ’’ତି ।

ନଖସିଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୋକ୍ଖରଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫.ଉବ୍ବେଧେନାତି ଅୱୱେଧେନ ଅଧୋଦିସତାୟ । ତେନାହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତାୟା’’ତି ।

ପୋକ୍ଖରଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଂଭେଜ୍ଜଉଦକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୬-୭୭.ସମ୍ଭିଜ୍ଜଟ୍ଠାନେତି ସମ୍ଭିଜ୍ଜସମୋଧାନଗତଟ୍ଠାନେ । ସମେନ୍ତି ସମେତା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀଣି ୱା’’ତି ଆହ । ସମ୍ଭିଜ୍ଜତି ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି ସମ୍ଭେଜ୍ଜଂ, ମିସ୍ସିତଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ଉଦକଂ ସମ୍ଭେଜ୍ଜଉଦକଂ। ତେନାହ ‘‘ସମ୍ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉଦକ’’ନ୍ତି ।

ସଂଭେଜ୍ଜଉଦକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଥୱୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୮-୮୪.ଚକ୍କୱାଳବ୍ଭନ୍ତରାୟାତି ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧାୟ ।

ଛଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଇଧ ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଠମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିସେସାଭାୱତୋ ।

ପରିୟୋସାନେତି ଇମସ୍ସ ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ଓସାନଟ୍ଠାନେ । ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ । ଗୁଣାଧିଗମୋତି ଝାନାଭିଞ୍ଞାସହିତୋ ଗୁଣାଧିଗମୋ । ସତଭାଗମ୍ପି…ପେ॰… ନ ଉପଗଚ୍ଛତି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖସବ୍ବଧମ୍ମୋ ‘‘ଏୱଂ ମହାଧିଗମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱଂ ମହାଭିଞ୍ଞୋ’’ତି ।

ପଥୱୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନାନତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫.ପଠମନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ସଂୟୁତ୍ତାନଂ ପଠମଂ ସଂଗୀତତ୍ତା । ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠସଙ୍ଖାତେନାତି ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ ନିସ୍ସତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେନ ନିଚ୍ଚସୁଭସୁଖଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତତ୍ଥସଙ୍ଖାତେନ । ସଭାୱଟ୍ଠେନାତି ୟଥାଭୂତସଭାୱଟ୍ଠେନ । ତତୋ ଏୱ ସଭାୱସ୍ସ ଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ । ନାନାସଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସତା ଧାତୁନାନତ୍ତଂ। ଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତୋ ପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ। ସୋ ଏୱ ଚକ୍ଖନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ, ନିସ୍ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଧାତୁ ଚାତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ। ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁୟୋ, ଏକା କିରିୟା ମନୋଧାତୂତି ତିସ୍ସୋ ମନୋଧାତୁୟୋ ମନୋଧାତୁ ‘‘ମନନମତ୍ତା ଧାତୂ’’ତି କତ୍ୱା । ୱେଦନାଦୟୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ହେତେ ଧମ୍ମା ଆୟତନଦେସନାୟ ‘‘ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତେୱ ଦେସିତା । ନ ହି ନେସଂ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣେହି ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗହେତବ୍ବତାକାରୋ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ଛସତ୍ତତିୱିଧଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । କାମାୱଚରା କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଅୱସାନେ ଦ୍ୱେତି ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ଜାତିପସୁତିଆରମ୍ମଣାଦିଭେଦେନ ନାନାଭାୱୋ ଫସ୍ସୋ। ଜାତିପଚ୍ଚୟଭେଦେନ ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭେଦୋ ହୋତିୟେୱ । ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଧାତୁଦେସନାୟଂ ତିସ୍ସୋ ମନନମତ୍ତା ଧାତୁୟୋୱ ମନୋଧାତୁୟୋ । କିରିୟାମୟସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱିଭାଗେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱସେନ ଧାତୁଦେସନାୟଂ ମନନଟ୍ଠେନ ଧାତୁତାୟ ସାମଞ୍ଞତୋ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ‘‘ମନୋଧାତୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଠମଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କାମଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସନ୍ତୀରଣୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋପି ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ଏୱ ନାମ, ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ପନ ସୋ ସବ୍ବଭୱେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଗହିତୋ ଅନୱସେସତୋ ଗହଣଂ ନ ହୋତୀତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଜୱନସମ୍ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା । ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁଗତୋ ଅତ୍ଥୋ ।

ଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନୋଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭.ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଠମଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ, ତଂ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ । ମନୋଧାତୂତି ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟମନୋଧାତୁ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୂତି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ…ପେ॰… ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବାନି ଚେତାନୀ’’ତିଆଦି ।

ନୋଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮.ସବ୍ବାପି ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ୱେଦନା ୱତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୱେଦନା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱିତା । ନିବ୍ବତ୍ତିଫାସୁକତ୍ଥନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନସୁଖତ୍ଥଂ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱେଦନମେୱ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତାୟ ଗହିତାୟ ଇତରାସଂ ଗହଣଂ ଞାୟାଗତମେୱାତି । ୱୁତ୍ତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ । ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଠମଜୱନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯.ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁୱୁତ୍ତନୟାୱାତି ‘‘ନୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟୋ, ଚତୁତ୍ଥେ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟୋ ଚ । ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଦେସିତା । କସ୍ମା ପନ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଏୱଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବାନି ଚେତାନୀ’’ତିଆଦି । ପଟିସେଧୋ ପନ ତେସଂ ୱେଦନାନାନତ୍ତାଦୀନଂ ଫସ୍ସନାନତ୍ତାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ତଥାଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇତୋ ପରେସୂତି ‘‘ନୋ ପରିୟେସନାନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପରିଳାହନାନତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।

ଦୁତିୟୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ବାହିରଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦.ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା ରୂପସଭାୱତ୍ତା ।

ବାହିରଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧.ଆପାଥେ ପତିତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଗତଂ ସାଟକୱେଠନାଦିସଞ୍ଞିତଂ ଭୂତସଙ୍ଘାତଂ ସମ୍ମା ନିସ୍ସିତଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ସଙ୍କପ୍ପଗତିକତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସଞ୍ଞାଗହଣେନେୱ ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ଏତେନେୱ ହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋତି ଇଦମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ସଞ୍ଞାସଙ୍କପ୍ପଛନ୍ଦା ଏକଜୱନୱାରେପି ନାନାଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଛନ୍ଦଗତିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି । ଛନ୍ଦିକତଟ୍ଠେନାତି ଛନ୍ଦକରଣଟ୍ଠେନ, ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଡହନଟ୍ଠେନାତି ପରିଡହନଟ୍ଠେନ । ସନ୍ନିସ୍ସୟଡାହରସା ହି ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ‘‘ରୂପେ’’ତି ପନ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଦସ୍ସନମେତଂ । ପରିଳାହୋତି ପରିଳାହସୀସେନ ଅପେକ୍ଖଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ପରିଳାହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ’’ତିଆଦି । ‘‘ପରିଳାହୋ’’ତି ଦଳ୍ହଜ୍ଝୋସାନା ବଲୱାକାରପ୍ପତ୍ତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପରିଳାହପରିୟେସନା ପନ ନାନାଜୱନୱାରେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ତାସଂ ଲଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ନୟେନାତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାଦିନାନାସଭାୱଂ ସଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିନାନାସଭାୱୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନୋପରିୟେସନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨.ପଟିସେଧମତ୍ତମେୱ ନାନଂ, ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନୋପରିୟେସନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ବାହିରଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୩.ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେଆରମ୍ମଣେତି ‘‘ଆପାଥେ ପତିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ରୂପାରମ୍ମଣେ । ସଞ୍ଞାତି ରୂପସଞ୍ଞାୱ । ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଫୁସନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସମାନୋ’’ତି । ତଣ୍ହାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂୟେୱ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ରୂପଲାଭୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ରୂପଲାଭୋ’’ତି । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକନୟୋତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ସବ୍ବେସଂ ସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଦସ୍ସିତନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକନୟୋତି ୱା ଧୁୱପରିଭୋଗୱସେନ ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱା ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱା ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକନୟୋ । ଅପରୋ ନୟୋ । ମିସ୍ସକୋତି ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣେ ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣେ ଚ ୱିସୟତୋ ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣେନ ମିସ୍ସକୋ । ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାନଂ କିଲେସୋ ମନ୍ଦୋ ହୋତି । ତଥା ହି ସଞ୍ଞାସଙ୍କପ୍ପଫସ୍ସୱେଦନାୱ ଦସ୍ସିତା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିୟାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୟ । ଖୋଭେତ୍ୱାତି କୁତୂହଲୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଖୋଭେତ୍ୱା ।

ଉପାସିକାତି ତସ୍ସ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତସ୍ସ ଭରିୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣେ । ଲାଭୋ ନାମ ‘‘ଲବ୍ଭତୀ’’ତି କତ୍ୱା ।

ଉରୁୱଲ୍ଲିୟୱାସୀତି ଉରୁୱଲ୍ଲିୟଲେଣୱାସୀ, ଉରୁୱଲ୍ଲିୟୱିହାରୱାସୀତି ୱଦନ୍ତି । ପାଳିୟାତି ‘‘ଧାତୁନାନତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତାୟ ଇମିସ୍ସା ସୁତ୍ତପାଳିୟା । ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ମଜ୍ଝେ ଗହିତଫସ୍ସୱେଦନାପରିୟୋସାନେ ଠପନୱସେନ ପାଳିଂ ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେତିଆଦି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେତି ଆପାଥଗତରୂପାରମ୍ମଣେ । ଅୱିଭୂତୱାରନ୍ତି ଅୱିଭୂତାରମ୍ମଣୱାରଂ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଗଣ୍ହନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ଏକଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି ଚିରତରନିୱେସାଭାୱା । ନାନାଜୱନୱାରେୟେୱ ଦଳ୍ହତରନିୱେସତାୟ ।

୯୪.ଦସମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ନୱମେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା । ପଟିସେଧମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନତ୍ତନ୍ତି ।

ବାହିରଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନାନତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ତଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ଆଭାତୀତି ଆଭା, ଆଲୋକଭାୱେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ଆଭାଧାତୁ । ଆଲୋକସ୍ସାତି ଆଲୋକକସିଣସ୍ସ । ସୁଟ୍ଠୁ, ସୋଭନଂ ୱା ଭାତୀତି ସୁଭଂ। କସିଣସହଚରଣତୋ ଝାନଂ ସୁଭଂ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସୁପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣଂ କସିଣଂ। ଆକାସାନଞ୍ଚାଦୟୋପି ସୁଭାରମ୍ମଣଂ ଏୱାତି କେଚି । ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ଦେସନଂ ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେ ଏୱ ଠପେସି । ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନ୍ଧକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆରମ୍ମଣମେୱ ଗହିତଂ, ତଥା ‘‘ଅୟଂ ଧାତୁ ଅସୁଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ୟଥା ହି ଇଧ ସୁୱଣ୍ଣଂ କସିଣଂ ସୁଭନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଏୱଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଅସୁଭନ୍ତି ।

ଅନ୍ଧକାରଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଅନ୍ଧକାରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦକପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପାକଟୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ଧକାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଲୋକୋପି, ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅନ୍ଧକାରୋ ତାୱ ଆଲୋକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୁ ‘‘ୟତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରୋ’’ତି ଆଲୋକୋ କଥଂ ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ଧକାରେନ ହି ସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀ’’ତି । ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାୟ ୱିୟ ଚିତ୍ତରୂପଂ ଅନ୍ଧକାରେନ ହି ପରିତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତି, ୟଥା ତଂ ଛାୟାୟ ଆତପୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଅସୁଭସୁଭାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁଭେ ସତି ସୁଭଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱମାହାତି ‘‘ଅସୁଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଭଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । ତାୟ ହି ସତି ଅଧିଗତାୟ । ରୂପସମତିକ୍କମା ୱା ହୋତୀତି ସଭାୱାରମ୍ମଣାନଂ ରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ସମତିକ୍କମା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତି ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମତିକ୍କମା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତି ନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱେପି ପକାରେ ଅତିଦିସତି । ପଟିସଙ୍ଖାତି ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣେନ । ଅପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ । ଏତେନ ଖଣନିରୋଧାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

କଥଂ ସମାପତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବାତି ଇମାସୁ ସତ୍ତସୁ ଧାତୂସୁ କା ପକାରା ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତି ନାନା ହୁତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘କୀଦିସା ସମାପତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି । ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱେନାତି ପଟୁକିଚ୍ଚାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ । ସୁଖୁମସଙ୍ଖାରାନଂ ତତ୍ଥ ସମାପତ୍ତିୟଂ ଅୱସିସ୍ସତାୟ । ନିରୋଧୋୱାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧୋ ଏୱ ।

ସତ୍ତଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬.ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ସନିଦାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦଦାତୀତି ନିଦାନଂ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନିଦାନୋସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି କାମରାଗସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱା କାମପଟିବଦ୍ଧୋ ୱା । ତକ୍କେତୀତି ତକ୍କୋ। ଅଭୂତକାରଂ ସମାରୋପେତ୍ୱା କପ୍ପେତୀତି ସଙ୍କପ୍ପୋ। ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତୀତି ଅପ୍ପନା। ୱିସେସେନ ଅପ୍ପେତୀତି ବ୍ୟପ୍ପନା। ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନା। ମିଚ୍ଛା ୱିପରୀତୋ ପାପକୋ ସଙ୍କପ୍ପୋତି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ। ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱିତକ୍କୋ ଏୱ କାମଧାତୁସଦ୍ଦେନ ନିରୁଳ୍ହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ କାମପସଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିସାତିସୟତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଆଦୀସୁପି । ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଧାତୁ ହୀନଜ୍ଝାସୟେହି କାମେତବ୍ବଧାତୁଭାୱତୋ ।

କିଲେସକାମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱତ୍ତା ସବ୍ବାକୁସଲସଂଗାହିକାୟ କାମଧାତୁୟା ଇତରା ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କଥନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା। ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ କଥା ଅସମ୍ଭିନ୍ନା । ଇମଂ କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତଂ କାମୱିତକ୍କସଞ୍ଞିତଞ୍ଚ କାମଧାତୁଂ । ପଟିଚ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଭିତ୍ୱା । ତୀହି କାରଣେହୀତି ତୀହି ସାରଭୂତେହି କାରଣେହି ।

ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ସୋ ଏୱ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ସଭାୱଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ। ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ବ୍ୟାପାଦୋ, ଦୋସୋ । ବ୍ୟାପାଦୋପି ଧାତୂତି ୟୋଜନା । ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନାତି ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନ । ୱିସେସେନ ହି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦୁକ୍ଖାପନଂ ୱିହିଂସା, ସା ଏୱ ଧାତୁ, ଅତ୍ଥତୋ ରୋସନା ପରୂପଘାତୋ, ତଥା ପୱତ୍ତୋ ୱା ଦୋସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ।

ତିଣଗହନେ ଅରଞ୍ଞେତି ତିଣେହି ଗହନଭୂତେ ଅରଞ୍ଞେ । ଅନୟବ୍ୟସନନ୍ତି ଅପାୟବ୍ୟସନଂ, ପରିହରଣୂପାୟରହିତଂ ୱିପତ୍ତିନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଡ୍ଢିଂ ୱିନାସନ୍ତି ଅୱଡ୍ଢିଞ୍ଚେୱ ୱିନାସଞ୍ଚାତି ୱଦନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ୱଡ୍ଢିରହିତଂ । ସୁକ୍ଖତିଣଦାୟୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ କିଲେସଗ୍ଗିସଂୱଦ୍ଧନଟ୍ଠେନ । ତିଣୁକ୍କା ୱିୟଅକୁସଲସଞ୍ଞା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ । ତିଣକଟ୍ଠ…ପେ॰… ସତ୍ତା ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତିତୋ । ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା’’ତି ହି ଅୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ସୁକ୍ଖତିଣଦାୟେ’’ତିଆଦି ।

ସମତାଭାୱତୋ ସମତାୱିରୋଧତୋ ୱିସମତାହେତୁତୋ ଚ ୱିସମା ରାଗାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ରାଗୱିସମାଦୀନି ଅନୁଗତ’’ନ୍ତି । ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଅୱସ୍ସଂଭାୱିନିଭାୱେନ ।

ସଂକିଲେସତୋ ନିକ୍ଖମନଟ୍ଠେନ ନେକ୍ଖମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ। ସ୍ୱାୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀସୁ କୁସଲୱିତକ୍କେ ଚ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋପି ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୂ’’ତି । ଇତରାପି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋତି ଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାଧାତୁୟୋ ୱଦତି । ୱିସୁଂ ଦୀପେତବ୍ବା ସରୂପେନ ଆଗତତ୍ତା । ୱିତକ୍କାଦୟୋତି ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପଚ୍ଛନ୍ଦପରିଳାହପରିୟେସନା । ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପଂ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ପରିଳାହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଙ୍ଖାରପରିଳାହମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋଳସସୁ ଆକାରେସୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ, ୟସ୍ସ ୱିଗମେନ ଅରହତୋ ସୀତିଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୟଂ ନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି, ତେନ ୱା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ନ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟାପାଦେତୀତି ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ୱିହିଂସାୟ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେହି ସା ୱେଦିତବ୍ବା । ହିତେସିଭାୱେନ ମିଜ୍ଜତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମିତ୍ତୋ, ମିତ୍ତସ୍ସ ଏସାତି ମେତ୍ତି, ଅବ୍ୟାପାଦୋ । ମେତ୍ତାୟନାତି ମେତ୍ତାକାରଣଂ, ମେତ୍ତାୟ ୱା ଅୟନା ପୱତ୍ତନା । ମେତ୍ତାୟିତତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାୟିତସ୍ସ ମେତ୍ତାୟ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ । ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତସମାଧି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୭.ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଇମସ୍ମା ତତିୟସୁତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟାୱ କମ୍ମୱଗ୍ଗୋ, ତାୱ ନେତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସେତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ, ହୀନାଦିଭାୱେନ ଅଧୀନୋ ଆସୟୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ, ଅଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ ହୀନାଦିଭେଦଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ହୀନାଦିଭେଦା ସଞ୍ଞା, ତନ୍ନିସ୍ସୟଦିଟ୍ଠିୱିକପ୍ପନା, ୱିତକ୍କୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସହଜାତକୋଟିୟା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ । ସତ୍ଥାରେସୂତି ତେସଂ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସତ୍ଥୁଲକ୍ଖଣସବ୍ଭାୱତୋ । ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୂତି ଆଧାରେ ୱିସୟେ ଚ ଭୁମ୍ମଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଠମଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଇତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଏତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତେସଂ ‘‘ମୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି ଇଧ ମୂଲଭାୱେନ ପୁଚ୍ଛିତା, ଇତରା ଅନୁସଙ୍କିତାତି ପୁଚ୍ଛତିୟେୱାତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି ।

‘‘ମହତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ମହାସଦ୍ଦୋ ‘‘ମହାଜନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ବହୁଅତ୍ଥୱାଚକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପି ହୀନହୀନତରହୀନତମାଦିଭେଦେନ ବହୁପକାରା । ତସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠିୟା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଧାତୂ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ହୀନଂ ଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି, ୟତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୀସେନ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଏୱ ଗହିତା । ଅୱିଜ୍ଜାଗହିତୋ ହି ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟୋ ହୀନାଦିଭେଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାଧାତୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତତୋ ସଞ୍ଞାଦିଟ୍ଠିଆଦିକେ ସଙ୍କପ୍ପେତି । ପଣିଧି ପତ୍ଥନା, ସା ପନ ତଥା ତଥା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠପନୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦି । ଏତେତି ହୀନପଚ୍ଚୟା ସଞ୍ଞାଦିଟ୍ଠିୱିତକ୍କଚେତନା ପତ୍ଥନା ପଣିଧିସଙ୍ଖାତା ହୀନା ଧମ୍ମା । ହୀନୋ ନାମ ହୀନଧମ୍ମସମାୟୋଗତୋ । ସବ୍ବପଦାନୀତି ‘‘ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ହୀନସଦ୍ଦେନ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମଟ୍ଠାନନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଉପପଜ୍ଜନଂ ‘‘ଉପପତ୍ତୀ’’ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ଉପପତ୍ତିୟୋ ପଟିଲାଭୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତି ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ହୀନକୁଲାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହୀନରୂପଭୋଗପରିସାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ହୀନତ୍ତିକୱସେନାତି ହୀନତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତତ୍ତିକପଦୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ହୀନତ୍ତିକପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚସୁ ନୀଚକୁଲେସୂତି ଚଣ୍ଡାଲୱେନନେସାଦରଥକାରପୁକ୍କୁସକୁଲେସୁ । ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ପନ ୟୋ କୋଚି ପଟିଲାଭୋ ହୀନୋତି ୟୋଜନା । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେତି ‘‘ୟାୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । ‘‘ଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତିୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ପଟିଲାଭୋ ।

ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮.ଏକତୋହୋନ୍ତୀତି ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ଏକତୋ ହୋନ୍ତି । ନିରନ୍ତରା ହୋନ୍ତୀତି ତାୟ ଏୱ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ ଚିତ୍ତେନ ନିବ୍ବିସେସା ହୋନ୍ତି । ଇଧ ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୂତି ଆହ ‘‘ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକାତି ହୀନଜ୍ଝାସୟା’’ତି ।

ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚଙ୍କମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯.ମହାପଞ୍ଞେସୂତି ୱିପୁଲପଞ୍ଞେସୁ । ନନ୍ତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ । ଖନ୍ଧନ୍ତରନ୍ତି ଖନ୍ଧୱିଭାଗଂ, ଖନ୍ଧାନଂ ୱା ଅନ୍ତରଂ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଖନ୍ଧନ୍ତରୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଧିଗମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପରିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରପରିକମ୍ମଞ୍ଚ । ଆନିସଂସନ୍ତି ଇଦ୍ଧାନିସଂସଞ୍ଚେୱ ଆନିସଂସଞ୍ଚ । ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିକୁବ୍ବନନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧାନଞ୍ଚେୱ ୱିକୁବ୍ବନୱିଧାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ପଥୱିଂ ପତ୍ଥରନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ।

ଧୁତଙ୍ଗପରିହାରନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗାନଂ ପରିହରଣୱିଧିଂ । ପରିହରଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ସମାଦାନଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ତଂ ନ ଗହିତଂ । ଆନିସଂସନ୍ତି ତଂତଂଧୁତଙ୍ଗପରିହରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଆନିସଂସମେୱ । ସମୋଧାନନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକା ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତା, ଏତ୍ତକା ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧିଂ । ଭେଦନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠାଦିଭେଦଞ୍ଚେୱ ଭିନ୍ନାକାରଞ୍ଚ ।

ପରିକମ୍ମନ୍ତି ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱିସୋଧେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିକମ୍ମୱିଧାନଂ । ଆନିସଂସନ୍ତି ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପାୟତନାଦିଆନିସଂସପଭେଦଂ । ଉପକ୍କିଲେସନ୍ତି ସାଧାରଣଂ ଅସାଧାରଣଂ ଦୁୱିଧଂ ଉପକ୍କିଲେସଂ । ୱିପସ୍ସନାଭାୱନୁପକ୍କିଲେସା ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରଗମ୍ଭୀରୁତ୍ତାନୱିଚିତ୍ରକଥାଦୀସୂତି ସଙ୍ଖେପୋ ୱିତ୍ଥାରୋ ଗମ୍ଭୀରତା ଉତ୍ତାନତା ୱିଚିତ୍ରଭାୱୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥତା ନୀତତ୍ଥତାତି ଏୱମାଦୀସୁ ଧମ୍ମସ୍ସ କଥେତବ୍ବପ୍ପକାରେସୁ ତଂ ତଂ କଥେତବ୍ବାକାରଂ ।

ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ –

‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦେସେୟ୍ୟ, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୧)

ମଜ୍ଝେ ଚିତ୍ତଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।

ଅନ୍ତେ ପଞ୍ଞା କଥେତବ୍ବା,

ଏସୋ ଧମ୍ମକଥାୱିଧୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ କଥେତବ୍ବାକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ, ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୧; ପରି॰ ୪୮୫) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିଂ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଜାତକସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ଅନୁସନ୍ଧିନ୍ତି ପଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଆଦିଅନୁସନ୍ଧିଂ । ପୁବ୍ବାପରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ । ଇଦଂ ପଦଂ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ପୁବ୍ବାପରଂ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ।

କୁଲସଙ୍ଗଣ୍ହନପରିହାରନ୍ତି ଲାଭୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ କୁଲାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱିଧିନୋ ପରିହରଣଂ ତନ୍ନିୟମିତଂ ଏକନ୍ତିକଂ କୁଲସଙ୍ଗହଣୱିଧିଂ ।

ଚଙ୍କମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସଗାଥାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ‘‘ଧାତୁସୋ ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ସରିକ୍ଖତାଦସ୍ସନଂ, ନ କାୟେନ ମିସ୍ସୀଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମୁଦ୍ଦନ୍ତରେ’’ତିଆଦି । ନିରନ୍ତରୋତି ନିବ୍ବିସେସୋ । ସଂସଗ୍ଗାତି ପଞ୍ଚୱିଧସଂସଗ୍ଗହେତୁ । ସଂସଗ୍ଗଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗୱତ୍ଥୁକା ତଣ୍ହା ଗହିତା । ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସନ…ପେ॰… ସ୍ନେହେନା’’ତି ।

ୱନତି ଭଜତି ସଜ୍ଜତି ତେନାତି ୱନଂ, ୱନଥୋତି ଚ କିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୱନଥୋ ଜାତୋତି କିଲେସୱନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । ଇତରେ ସଂସଗ୍ଗମୂଲକାତି ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଦସ୍ସନେନା’’ତି । ସାଧୁଜୀୱୀତି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଜୀୱୀ, ତଂଜୀୱନସୀଲୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଜୀୱିତଂ ଜୀୱମାନୋ’’ତି ।

ସଗାଥାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅସ୍ସଦ୍ଧସଂସନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧.ନିରୋଜାତି ସଦ୍ଧାସ୍ନେହାଭାୱେନ ନିସ୍ନେହା । ତତୋ ଏୱ ଅରସଭାୱେନ ନିରସା । ଏକସଦିସାତି ସମସମା ନିବ୍ବିସେସା । ତେନାହ ‘‘ନିରନ୍ତରା’’ତି । ଅଲଜ୍ଜିତାୟ ଏକସୀମକତା ଭିନ୍ନମରିୟାଦା। ସଦ୍ଧା ତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଧା । ତନ୍ତିପାଲକାତି ସଦ୍ଧମ୍ମତନ୍ତିୟା ପାଲକା । ୱଂସାନୁରକ୍ଖକାତି ଅରିୟୱଂସସ୍ସ ଅନୁରକ୍ଖକା । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟାତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟା । ୟସ୍ମା ତାଦିସାନଂ ୱୀରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତି କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପରକ୍କମା’’ତି । ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହିକାୟାତି ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଭାୱନାକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ।

ଅସ୍ସଦ୍ଧସଂସନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮-୧୨. ଅସ୍ସଦ୍ଧମୂଲକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୨-୧୦୬.ଅଟ୍ଠମାଦୀନୀତି ଅଟ୍ଠମଂ ନୱମଂ ଦସମଂ ଏକାଦସମଂ ଦ୍ୱାଦସମନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନୀତି ଏକେ । ଅପରେ ପନ ନୱ ସୁତ୍ତାନୀତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ପାଳିୟଞ୍ଚ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖୀୟତି ।

ଅସ୍ସଦ୍ଧମୂଲକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କମ୍ମପଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ଅସମାହିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୭-୧୦୮.ଇତୋ ପରେସୂତି ଇତୋ ଦୁତିୟୱଗ୍ଗତୋ ପରେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ପଠମନ୍ତି ପଠମୱଗ୍ଗେ ପଠମଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେ’’ତିଆଦି ।

ଅସମାହିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୫. ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୯-୧୧୧.ସୁରାମେରୟସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପିଟ୍ଠସୁରାଦିସୁରାସଙ୍ଖାତଂ ପୁପ୍ଫାସୱାଦିମେରୟସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ । ମଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମଜ୍ଜତି ତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ତସ୍ମିଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ପମାଦେ ପମଜ୍ଜନୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପଞ୍ଚମେ ତାନି ପଦାନି ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚମେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପାଣୋ ନାମ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଂ ପାଣଂ ଅତିପାତେନ୍ତି ଅତିଚ୍ଚ ଅନ୍ତରେୟେୱ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱା ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତେନ୍ତି ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେନ ୱାଚାୟ ୱା ଅଦିନ୍ନଂ ପରସନ୍ତକଂ । ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ମିଚ୍ଛାତି ନ ସମ୍ମା, ଗାରୟ୍ହୱସେନ । ମୁସାତି ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱଦନ୍ତୀତି ୱିସଂୱାଦନୱସେନ ୱଦନ୍ତି । ପିୟସୁଞ୍ଞକରଣତୋ ପିସୁଣା, ପିସତି ୱା ପରେ ସତ୍ତେ, ହିଂସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମମ୍ମଚ୍ଛେଦିକାତି ଏତେନ ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦୱସେନ ଏକନ୍ତଫରୁସସଞ୍ଚେତନା ଫରୁସୱାଚା ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଭିଜ୍ଝାସଦ୍ଦୋ ଲୁବ୍ଭନେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ପରଭଣ୍ଡେ ଲୁବ୍ଭନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ବ୍ୟାପନ୍ନନ୍ତି ଦୋସୱସେନ ୱିପନ୍ନଂ । ପକତିୱିଜହନେନ ପୂତିଭୂତଂ। ସାଧୂହି ଗରହିତବ୍ବତଂ ପତ୍ତା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ନତ୍ଥିକାହେତୁକଅକିରିୟଦିଟ୍ଠି କମ୍ମପଥପରିୟାପନ୍ନା ନାମ । ମିଚ୍ଛତ୍ତପରିୟାପନ୍ନା ସବ୍ବାପି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗପଟିପକ୍ଖା ୱିପରୀତଦିଟ୍ଠି ।

ତେସନ୍ତି କମ୍ମପଥାନଂ । ୱୋହାରତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତୋ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପେତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପୟୋଗୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାଦୀହି ମହାସାୱଜ୍ଜତା ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୱିପରିୟାୟେପି ତଂତଂପଚ୍ଚୟେହି ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦ୍ଧିମୟୋତି କମ୍ମୱିପାକିଦ୍ଧିମୟୋ ଦାଠାକୋଟନାଦୀନଂ ୱିୟ ।

ମେଥୁନସମାଚାରେସୂତି ସଦାରପରଦାରଗମନୱସେନ ଦୁୱିଧେସୁ ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ । ତେପି ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି କତ୍ତବ୍ବତୋ କାମା ନାମ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଗାରୟ୍ହାଚାରୋ । ଗାରୟ୍ହତା ଚସ୍ସ ଏକନ୍ତନିହୀନତାୟାତି ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ’’ତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନାତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ । ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତାତି ସଗୋତ୍ତେହି ରକ୍ଖିତା । ଧମ୍ମରକ୍ଖିତାତି ସହଧମ୍ମେହି ରକ୍ଖିତା । ସସ୍ସାମିକା ନାମ ସାରକ୍ଖା। ୟସ୍ସା ଗମନେ ଦଣ୍ଡୋ ଠପିତୋ, ସା ସପରିଦଣ୍ଡା। ଭରିୟଭାୱାୟ ଧନେନ କୀତା ଧନକ୍କୀତା। ଛନ୍ଦେନ ୱସତୀତି ଛନ୍ଦୱାସିନୀ। ଭୋଗତ୍ଥଂ ୱସତୀତି ଭୋଗୱାସିନୀ। ପଟତ୍ଥଂ ୱସତୀତି ପଟୱାସିନୀ। ଉଦକପତ୍ତଂ ଆମସିତ୍ୱା ଗହିତା ଓଦପତ୍ତକିନୀ। ଚୁମ୍ବଟଂ ଅପନେତ୍ୱା ଗହିତା ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା। କରମରାନୀତା ଧଜାହଟା। ତଙ୍ଖଣିକଂ ଗହିତା ମୁହୁତ୍ତିକା। ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ନ ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନେ ସତିପି ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନେ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସେୱନାଭିସନ୍ଧିପୟୋଗାଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ହୋତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି । ସେୱନାଚିତ୍ତେ ସତି ପୟୋଗାଭାୱୋ ଅପ୍ପମାଣଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତ୍ଥିୟା ସେୱନାପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତଥା ସତି ପୁରେତରଂ ସେୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନେପି ତସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟା, ତଥା ପୁରିସସ୍ସପି ସେୱନାପୟୋଗାଭାୱେ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ୱସେନ ତୟୋ, ବଲକ୍କାରେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ୱସେନ ତୟୋତି ସବ୍ବେପି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟାତି ୟାୟ ଅକୁସଲଚେତନାୟ ସମ୍ଫଂ ପଲପତି, ତସ୍ସା ଇତ୍ତରକାଲତାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଅନାସେୱନାତି ପରିଦୁବ୍ବଲା ହୋତି ଚେତନା ।

ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚିନୋ ଧାତୁସଦ୍ଦାତି ଅଭିଜ୍ଝାୟତୀତି ପଦସ୍ସ ପରଭଣ୍ଡାଭିମୁଖୀତିଆଦିଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତନ୍ନିନ୍ନତାୟାତି ତସ୍ମିଂ ପରଭଣ୍ଡେ ଲୁବ୍ଭନୱସେନ ନିନ୍ନତାୟ । ଅଭିପୁବ୍ବୋ ଝେ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁବ୍ଭନେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜାତିଆଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଂ ଚିତ୍ତେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦୟତୀତି ୟୋ ନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ସ ସତି ସମୱାୟେ ହିତସୁଖଂ ୱିନାସେତି । ଅହୋ ୱତାତି ଇମିନା ୟଥା ଅଭିଜ୍ଝାନେ ୱତ୍ଥୁନୋ ଏକନ୍ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱମିଧାପି ୱତ୍ଥୁନୋ ‘‘ଅହୋ ୱତା’’ତି ଇମିନା ପରସ୍ସ ୱିନାସଚିନ୍ତାୟ ଏକନ୍ତତୋ ନିୟମିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହି ନେସଂ ଦାରୁଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା କମ୍ମପଥପ୍ପୱତ୍ତି ।

ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗହଣାଭାୱେନାତି ୟଥାତଚ୍ଛଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱସ୍ସ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଗହଣେନ । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ୱିତଥଂ ପସ୍ସତି । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ୱିୟାତି ଇମିନା ଆସେୱନସ୍ସ ଅପ୍ପମହନ୍ତତାହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା । ୱତ୍ଥୁନୋତି ଗହିତୱତ୍ଥୁନୋ । ଗହିତାକାରୱିପରୀତତାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତାକାରସ୍ସ ୱିପରୀତତା । ତଥାଭାୱେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଗହିତାକାରେନେୱ ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା, ଗହିତସ୍ସ ୱା ୱତ୍ଥୁନୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଏୱମେତଂ, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ।

ଧମ୍ମତୋତି ସଭାୱତୋ । କୋଟ୍ଠାସତୋତି ଚିତ୍ତଙ୍ଗକୋଟ୍ଠାସତୋ, ୟଂକୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି, ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାଧମ୍ମାୱାତି ଚେତନାସଭାୱା ଏୱ । ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ନନୁ ଚେତନା ଅଭିଧମ୍ମେ କମ୍ମପଥେସୁ ନ ୱୁତ୍ତାତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତନ୍ନଂ କମ୍ମପଥଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ? ନ, ଅୱଚନସ୍ସ ଅଞ୍ଞହେତୁକତ୍ତା । ନ ହି ତତ୍ଥ ଚେତନାୟ ଅକମ୍ମପଥତ୍ତା କମ୍ମପଥରାସିମ୍ହି ଅୱଚନଂ, କଦାଚି ପନ କମ୍ମପଥୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବଦାତି କମ୍ମପଥଭାୱସ୍ସ ଅନିୟତତ୍ତା ଅୱଚନଂ । ୟଦା, ପନସ୍ସ କମ୍ମପଥଭାୱୋ ହୋତି, ତଦା କମ୍ମପଥରାସିସଙ୍ଗହୋ ନ ନିୱାରିତୋ । ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ଚେତନାୟ ସବ୍ବଦା କମ୍ମପଥଭାୱାଭାୱତୋ ଅନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି କମ୍ମପଥରାସିମ୍ହି ଅୱଚନଂ, ନନୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନମ୍ପି କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି ତେସମ୍ପି କମ୍ମପଥରାସିମ୍ହି ଅୱଚନଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, କମ୍ମପଥତାତଂସଭାଗତାହି ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ଚେତନାପି ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ସା ପନ ପାଣାତିପାତାଦିକାତି ପାକଟୋ ତସ୍ସା କମ୍ମପଥଭାୱୋତି ନ ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ଚେତନାୟ ହି ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩; କଥା॰ ୫୩୯) ତିୱିଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସଞ୍ଚେତନା ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (କଥା॰ ୫୩୯) କମ୍ମଭାୱୋ ପାକଟୋ । କମ୍ମଂୟେୱ ଚ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ତତ୍ଥୁପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ପଥଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ କମ୍ମପଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପାକଟୋ, ତସ୍ସା କମ୍ମପଥଭାୱୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ପନ ଚେତନାସମୀହନଭାୱେନ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଭାୱୋ, ଚେତନାଜନିତପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକଭାୱେନ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିତଦୁପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଥଭାୱୋ ଚାତି, ନ ତଥା ପାକଟୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି, ତେ ଏୱ ତେନ ସଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କମ୍ମପଥରାସିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତଥାଜାତିୟକତ୍ତା ୱା ଚେତନା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମୂଲଂ ପତ୍ୱାତି ମୂଲଦେସନଂ ପତ୍ୱା, ମୂଲସଭାୱେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଦେସିୟମାନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଏୱା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ୟଞ୍ହି ପାଣାତିପାତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଦେୱ ତଂ ୱେରମଣିୟା ଆରମ୍ମଣଂ । ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ଏୱ ହି ୱିରତୀତି । ‘‘ସତ୍ତାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱା ସତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୪) ‘‘ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଏତ୍ଥ ‘ସତ୍ତାରମ୍ମଣାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ୟସ୍ମା ‘ସତ୍ତୋତି’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ସଙ୍ଖାରେୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁନୋ ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସା’’ତି ଗହେତବ୍ବତୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋତିପି ଏକେ। ‘‘ଏକୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଦ୍ୱେ ସୁତା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ଫପ୍ପଲପନେ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତୱସେନ । ତଥା ଅଭିଜ୍ଝାତି ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତୱସେନା’’ତି ଇଦମ୍ପି ଉପସଂହରତି, ନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତଂ ଏୱ ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଅଭିଜ୍ଝାୟନତୋ । ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ପୱତ୍ତମାନାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତେଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ସା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । କଥଂ ପନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ମହଗ୍ଗତପ୍ପତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତୀତି ? ସାଧାରଣତୋ । ନତ୍ଥି ସୁକଟଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ହି ପୱତ୍ତମାନାୟ ଅତ୍ଥତୋ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମାପି ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

ସୁଖବହୁଲତାୟ ରାଜାନୋ ହସମାନାପି ‘‘ଚୋରଂ ଘାତେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ହାସୋ ପନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ନେସଂ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ହୋତୀ’’ତି । ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନୋ ନ ହୋତି, ସୁଖୱେଦନୋୱ । ତତ୍ଥ ‘‘କାମାନଂ ସମୁଦୟା’’ତିଆଦିନା ୱେଦନାଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନୋ ମୁସାୱାଦୋ ସୁଖୱେଦନୋ ୱା ସିୟା ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନୋ ୱା, ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ ୱାତି ମୁସାୱାଦୋ ତିୱେଦନୋ ସିୟା । ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ ୱେଦନାନଂ ‘‘ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟା’’ତିଆଦିନା ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପାଣାତିପାତୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲକୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରଭାୱୋ ଦୋସୱିସେସୋ, ନିଦାନମୂଲେ ପନ ଗୟ୍ହମାନେ ଲୋଭମୋହୱସେନପି ୱଟ୍ଟତି । ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖକାମୋପି ହି ପାଣଂ ହନତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୪) । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତତୋ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି। ସମାଦାନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି। କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି। କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ୱିରତିୟୋୱ ଆଗତା, ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଚେତନାପି ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଚେତନାପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱିରତିୟୋପୀ’’ତି ଆହ ।

ଅଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାରମ୍ମଣା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଆରମ୍ମଣା କଥଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପଜହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରମଣୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନେୱ ତାନି ପଜହନ୍ତି । ନ ହି ତଦେୱ ଆରବ୍ଭ ତଂ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କା ତତୋ ଅନିସ୍ସଟଭାୱତୋ ।

ଅନଭିଜ୍ଝା…ପେ॰… ୱିରମନ୍ତସ୍ସାତି ଅଭିଜ୍ଝଂ ପଜହନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତି ଅତ୍ଥି ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀହେୱ ତପ୍ପହାନସିଦ୍ଧିତୋ ।

ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦସଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩.ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଭାୱୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତଂ, ତଥା ସମ୍ମାଭାୱୋ ସମ୍ମତ୍ତଂ। ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାୱ ମିଚ୍ଛାସତି, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାଞାଣମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଞାଣସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭାୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ମିଚ୍ଛାଞାଣିନୋତି ମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞାଣାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମିଚ୍ଛାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ମିଚ୍ଛା ଅୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ । କୁସଲୱିମୁତ୍ତୀତି ପକତିପୁରିସସନ୍ତରଜାନନଂ, ଗୁଣୱିୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକତ୍ତନି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ଅକୁସଲପୱତ୍ତିଂ ‘‘କୁସଲୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିକା । ସମ୍ମାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ପୱତ୍ତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ।

ଦସଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚତୁଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୪.ପତିଟ୍ଠାଧାତୂତି ସହଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭୂତା ଧାତୁ । ଆବନ୍ଧନଧାତୂତି ନହାନିୟଚୁଣ୍ଣସ୍ସ ଉଦକଂ ୱିୟ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଆବନ୍ଧନଭୂତା ଧାତୁ । ପରିପାଚନଧାତୂତି ସୂରିୟୋ ଫଲାଦୀନଂ ୱିୟ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ପରିପାଚନଭୂତା ଧାତୁ । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଧାତୂତି ଦୁତିୟୋ ୱିୟ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଭୂତା ଧାତୁ । କେସାଦୟୋ ୱୀସତି କୋଟ୍ଠାସା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପିତ୍ତାଦୟୋ ସନ୍ତପ୍ପନାଦୟୋ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତାଦୟୋ ଗହିତା । ଏତାତି ଧାତୁୟୋ ।

ଚତୁଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫. ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱଂ କାୟେ ପଭାୱସ୍ସ ପୱେଦନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତାନଂ । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନାତି ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଭଙ୍ଗୁପଗମନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଭାୱାକାରେନ । ନ ନିଚ୍ଚାତି ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱତ୍ତା, ଧୁୱଂ ନିଚ୍ଚଂ । ପଟିପୀଳନାକାରେନାତି ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀଳନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନ । ସଭାୱୱିଗମାକାରେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱସ୍ସ ୱିଗଚ୍ଛନାକାରେନ । ସଭାୱଧମ୍ମା ହି ଅପ୍ପମତ୍ତଂ ଖଣଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ‘‘ଜରାୟ ମରଣେନ ଚା’’ତି ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣମନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି । ଆଦୀନଂ ୱାତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଆଦୀନୱୋ, ପରମକାପଞ୍ଞତା । ୱିନୀୟତୀତି ୱୂପସମୀୟତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନୱସେନ ନିସ୍ସରତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ।

ସାୟଂ ନିପନ୍ନା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଖେପେତ୍ୱା ପାତୋ ଉଟ୍ଠହାମ, ମାସପୁଣ୍ଣଘଟୋ ୱିୟ ନୋ ସରୀରଂ ନିସ୍ସନ୍ଦାଭାୱତୋ ।

ଫୁସିତମତ୍ତେସୁପୀତି ଉଦକସ୍ସ ଫୁସିତମତ୍ତେସୁପି ।

ଅତିନାମେନ୍ତି କାଲଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ଏତା ପଥୱୀଧାତୁଆଦୟୋ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ନାମ ଅଭିରତିୱସେନ ତତ୍ଥ ଆକଙ୍ଖୁପ୍ପାଦନତୋ ।

ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ । ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା । ମଗ୍ଗୋ ବୋଧି ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ବୋଧି ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଜ୍ଝନତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ବୋଧି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବତୋ । ତେସନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ସାୱକପାରମୀଞାଣନ୍ତି ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନୱତ୍ଥୁ ।

ଅକୁପ୍ପାତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକୋପେତବ୍ବୋ । କାରଣତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ । ତତୋ ହିସ୍ସ ଅକୁପ୍ପତା । ତେନାହ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦୀ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନଂ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ।

ୱିତ୍ଥାରୱସେନାତି ଏକେକଧାତୁୱସେନାତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେକିସ୍ସା ପନ ଧାତୁୟା ଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ । ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାଦେତି ଏତେନାତି ଅସ୍ସାଦୋ, ତଣ୍ହା । ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପହାନପଟିୱେଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ‘‘ଅୟଂ ପହାନପଟିୱେଧୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସସଚ୍ଚେସୁପି । ୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାଦୋ ଆଦୀନୱୋ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ପୱତ୍ତା ୟା ଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ୟୋ ସମାଧି, ଅୟଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅଚରିଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ୟଥା ୟାୱତା ନିସ୍ସରଣପରିୟେସନଟ୍ଠାନେ ଆଦୀନୱପରିୟେସନା, ଏୱଂ ୟାୱତା ଆଦୀନୱପରିୟେସନଟ୍ଠାନେ ଅସ୍ସାଦପରିୟେସନା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚରିନ୍ତି ଞାଣଚାରେନ ଅଚରିଂ, ଅନୁଭୱନଚାରେନା’’ତି ।

ଅଚରିଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନୋଚେଦଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭.ନିସ୍ସଟାତିଆଦୀନି ପଦାନି, ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତପଟିସେଧେନାତି ‘‘ନେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେନ ନକାରେନ । ତେନାହ ‘‘ନ ନିସ୍ସଟା’’ତିଆଦି । ୱିମରିୟାଦିକତେନାତିଆଦି ଚ ଏତ୍ଥ ୱିହରଣପେକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ଦୁତିୟନୟେତି ‘‘ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେ । କିଲେସୱଟ୍ଟମରିୟାଦାୟ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ ନିମ୍ମରିୟାଦିକତେନ ଚିତ୍ତେନ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତୀସୂତି ଦୁତିୟାଦୀସୁ ତୀସୁ ।

ନୋଚେଦଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୮.ଏକନ୍ତେନେୱ ଦୁକ୍ଖାତି ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ୱିୟ ଏକନ୍ତତୋ ଦୁକ୍ଖା ଏୱ ସୁଖେନ ଅୱୋମିସ୍ସା । ଦୁକ୍ଖେନ ଅନୁପତିତାତି ଦୁକ୍ଖେନେୱ ସବ୍ବସୋ ଉପଗତା । ଦୁକ୍ଖେନ ଓକ୍କନ୍ତାତି ବହିଦ୍ଧା ୱିୟ ଅନ୍ତୋପି ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱକ୍କନ୍ତା ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ସୁଖୱେଦନାପଚ୍ଚୟତାୟ ଇମାସଂ ଧାତୂନଂ ସୁଖତା ୱିୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାପଚ୍ଚୟତାପି ୱେଦିତବ୍ବା, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚରିତା ଏୱ। ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବାସୁ ଧାତୂସୁ, ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ୱା । ପଠମଂ ସୁଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬-୧୦. ଅଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୯-୧୨୩. ଛଟ୍ଠସତ୍ତମେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ଚତୁସଚ୍ଚମେୱାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସମାହଟାନି ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତି ତେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣଂ, ନିୟମୋ ପନ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଅଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ତିଣକଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪. ଉପସଗ୍ଗୋ ସମାସୱିସୟେ ସସାଧନଂ କିରିୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଞାଣେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାପୀ’’ତି । ୱସ୍ସସତଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗୋ ଏୱ ସଂସାରୋ । ଅଗ୍ଗ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ମରିୟାଦୱଚନୋ, ଅନୁଦ୍ଦେସିକଞ୍ଚେତଂ ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପୁବ୍ବାପରକୋଟିକୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଅନ୍ତିମଭୱିକପରିଚ୍ଛିନ୍ନକତୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମାଦୀନଂ ୱସେନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପୁବ୍ବାପରକୋଟି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସଂସରଣଂ ସଂସାରୋ । ପଚ୍ଛିମାପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅନ୍ଧବାଲାନଂ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଦୀଘୋ ବାଲାନ ସଂସାରୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୬୦) । ୱେମଜ୍ଝେୟେୱ ପନ ସତ୍ତା ସଂସରନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରକୋଟୀନଂ ଅଲବ୍ଭନୀୟତ୍ତା । ଅତ୍ଥୋ ପରିତ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାଭୂତାୱବୋଧାଭାୱତୋ । ବୁଦ୍ଧସମୟେତି ସାସନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋ ମହା ୟଥାଭୂତାୱବୋଧିସମ୍ଭୱତୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପୁଲତାୟ ତଂସଦିସା ଉପମା ନତ୍ଥୀତି ପରିତ୍ତଂୟେୱ ଉପମଂ ଆହରନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ପାଳିୟଂ ହୀ’’ତିଆଦିନା ସମତ୍ଥେତି । ମାତୁ ମାତରୋତି ମାତୁ ମାତାମହିୟୋ । ତସ୍ସେୱାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ । ତିବ୍ବନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପରିୟାୟୋତି ।

ତିଣକଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଥୱୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୫.ମହାପଥୱିନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ଅନୱସେସପରିୟାଦାୟିନୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି । ପରିକପ୍ପୱଚନଞ୍ଚେତଂ ।

ପଥୱୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅସ୍ସୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୬. କନ୍ଦନଂ ସସଦ୍ଦଂ, ରୋଦନଂ ପନ କେୱଲମେୱାତି ଆହ ‘‘କନ୍ଦନ୍ତାନନ୍ତି ସସଦ୍ଦଂ ରୁଦମାନାନ’’ନ୍ତି । ପୱତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ । ‘‘ସିନେରୁରସ୍ମୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୂ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସିନେରୁସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ମଣିମୟନ୍ତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟଂ । ସିନେରୁସ୍ସ ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣକୋଣସମପଦେସା ‘‘ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣପସ୍ସା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେହି ନିକ୍ଖନ୍ତରଜତରସ୍ମିୟୋ ଇନ୍ଦନୀଲରସ୍ମିୟୋ ଚ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା । ତାସଂ ରସ୍ମୀନଂ ଅନ୍ତରେସୂତି ତାସଂ ଚତୂହି କୋଣେହି ନିକ୍ଖନ୍ତରସ୍ମୀନଂ ଚତୂସୁ ଅନ୍ତରେସୁ । ଚତ୍ତାରୋତି ଦକ୍ଖିଣାଦିଭେଦା ଚତ୍ତାରୋ ମହାସମୁଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି । ୱିଅସନନ୍ତି ୱିସେସେନ ଖେପନଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଅସ୍ସୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଖୀରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୭.ମାତୁଥଞ୍ଞନ୍ତି ପୀତଂ ମାତୁୟା ଥନତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଖୀରଂ ବହୁତରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଖୀରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୮. ‘‘ଅନମତଗ୍ଗସ୍ସ ସଂସାରସ୍ସ ଦୀଘତମତ୍ତା ନ ସୁକରଂ ନସୁକର’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । କଥଂ ନଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି କଥଂ ନ ପରିୟୋସାପେତି, କାୟଚିପି ଗହଣତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତୟୋ କପ୍ପାସଂସୂତି ତୟୋ ଏକକପ୍ପାସଂସୂ । ୟେହି ନଂ ଫୁଟ୍ଠଂ, ତତୋପି ସୁଖୁମତରଂ ସାସପମତ୍ତଂ ଖୀୟେୟ୍ୟ ପବ୍ବତଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ଅତିଚିରୱେଲଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତେ ।

ପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସାସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯.ନଗରନ୍ତି ନଗରସଙ୍ଖେପେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋ ପନ ସବ୍ବସୋ ୱିଚିତ୍ତସାସପେହି ଏୱ ପୁଣ୍ଣଂ, ଏୱଂ ଚୁଣ୍ଣିକାବଦ୍ଧଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ପନ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ସାସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୦.ତସ୍ସଠିତଟ୍ଠାନତୋତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ, ତେନ ଅନୁସ୍ସରିତସ୍ସ ସତସହସ୍ସକପ୍ପସ୍ସ ଅନନ୍ତରକପ୍ପତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଚତ୍ତାରୋପି ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିନୋ । ଚତ୍ତାରି କପ୍ପସତସହସ୍ସାନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱଦନ୍ତି ।

ସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଗଙ୍ଗାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୧.ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ଏତସ୍ମିଂ ପଭୱସମୁଦ୍ଦପଦେସପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଆୟାମତୋ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକେ ଅତିରେକୟୋଜନସତିକେ ୱା ଠାନେ ।

ଗଙ୍ଗାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ନୱମେ ଖିତ୍ତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଖିତ୍ତୋ । ଏକୱାରଞ୍ହି ଖିତ୍ତୋ ମୂଲାଦୀସୁ ଏକେନେୱ ନିପତେୟ୍ୟ । ତଥା ସତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ପାତସ୍ସ ଅନିୟମୋ ନ ନିଦସ୍ସିତୋ ସିୟା । ତତ୍ଥ ଚ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସ୍ମା ଲୋକା’’ତି ଆହ, ତଦଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପରଲୋକ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ତଦଞ୍ଞୋ ପରଲୋକୋ ।

ଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩.ସମଟ୍ଠିକାଲୋତି ସମେନ ଆକାରେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଅଟ୍ଠିକାଲୋ । ଗିରିପରିକ୍ଖେପେତି ପଞ୍ଚହି ଗିରୀହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗିରିପରିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ରାଜଗହେ ।

ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦୁଗ୍ଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୪.ଦୁଗ୍ଗତନ୍ତି କିଚ୍ଛଜୀୱିକତ୍ତା ସବ୍ବଥା ଦୁକ୍ଖଂ ଗତଂ ଉପଗତଂ । ତଥାଭୂତୋ ପନ ଦଲିଦ୍ଦୋ ୱରାକୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦଂ କପଣ’’ନ୍ତି । ହତ୍ଥପାଦେହୀତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେହିପି ସରୀରାୱୟୱେହି ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନେହି ଉପେତୋ ଦୁରୁପେତୋ ଏୱାତି ।

ଦୁଗ୍ଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫.ସୁଖିତନ୍ତି ସଞ୍ଜାତସୁଖଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖସମପ୍ପିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁସଜ୍ଜିତନ୍ତି ସୁଖୁମୁପକରଣେହି ସବ୍ବଥା ସଜ୍ଜିତଂ ।

ସୁଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତିଂସମତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬.ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନୱସେନ, ନ ଅରଞ୍ଞୱାସାଦିମତ୍ତେନ । ସସଂୟୋଜନା ସବ୍ବସୋ ସଂୟୋଜନାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା, ନ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱତୋ । ଏକେକୱଣ୍ଣକାଲୋୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଏତେନ ମହିଂସାଦୀନଂ ରସ୍ସଦୀଘପିଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ଏକେକାନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ତିଂସମତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୯. ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୭-୧୪୨.ଲିଙ୍ଗନିୟମେନଚେୱ ଚକ୍କୱାଳନିୟମେନ ଚାତି ‘‘ପୁରିସାନଞ୍ହି ମାତୁଗାମକାଲୋ, ମାତୁଗାମାନଞ୍ଚ ପୁରିସକାଲୋ’’ତି ୟଥା ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଲିଙ୍ଗନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ କଦାଚି ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, କଦାଚି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିନ୍ତି ଚକ୍କୱାଳନିୟମୋପି ନତ୍ଥି । ଏୱମେୱ ଠିତେ

ଚକ୍କୱାଳେ ମାତୁଗାମକାଲେ ନମାତାଭୂତପୁବ୍ବୋ ନତ୍ଥୀତିଆଦିନା ଲିଙ୍ଗନିୟମେନ ଚକ୍କୱାଳନିୟମୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ।

ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୩.ଏକଂ ଅପଦାନଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱଂ ସଂୱେଗଂ ଜନେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱିସେସଂ ପାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଚତୂହେନ ଆରୋହନ୍ତି ଚତୁୟୋଜନୁବ୍ବେଧତ୍ତା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି କକୁସନ୍ଧସ୍ସ କୋଣାଗମନସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ‘‘ତିୱରା ରୋହିତସ୍ସା ସୁପ୍ପିୟା’’ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସମଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଦେସନାମୱସେନ ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ୟଥା ଏତରହି ମାଗଧାତି ।

ପୁନ ୱସ୍ସସତନ୍ତି ପଠମୱସ୍ସସତତୋ ଉପରିୱସ୍ସସତଂ ଜୀୱନକୋ ନାମ ମନୁସ୍ସୋ ନତ୍ଥି । ପରିହୀନସଦିସଂ କତଂ ଦେସନାୟ । ୱଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଦସୱସ୍ସାୟୁକଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକଭାୱା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା । ‘‘ପରିହୀନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପରିହୀନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣେସୂତି ୟତ୍ତକଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣେସୂତି ।

ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସନ୍ତୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪.ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ସକେନ ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସମମେୱ ଚ ତୁସ୍ସନକୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତରୀତରେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଇତରୀତରଂ – ପାକତିକଂ, ଞାଣସଞ୍ଜନିତଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ପାକତିକଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଞାଣସଞ୍ଜନିତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଥୂଲସୁଖୁମା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହୀନଂ ପଣୀତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ତଥା ପଣୀତମ୍ପି ଇତରଂ ହୀନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ଅପେକ୍ଖାସଦ୍ଦା ହି ଇତରୀତରାତି । ଇତି ୟେନ କେନଚି ହୀନେନ ୱା ପଣୀତେନ ୱା ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସିତୋ ତଥାପୱତ୍ତୋ ଅଲୋଭୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ତଂସମଙ୍ଗିତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ୟଥାଲାଭଂ ଅତ୍ତନୋ ଲାଭାନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲବ୍ଭତୀତି ୱା ଲାଭୋ, ୟୋ ୟୋ ଲାଭୋ ୟଥାଲାଭୋ, ତେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ । ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା ।

ୟଥାଲଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପତ୍ଥନା ନାମ ସିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ତତୋ ୱିନିୱତ୍ତିତମେୱ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପକତିଦୁବ୍ବଲାଦୀନଂ ଗରୁଚୀୱରଂ ନ ଫାସୁଭାୱାୱହଂ ସରୀରବାଧାୱହଞ୍ଚ ହୋତୀତି ପୟୋଜନୱସେନ, ନାତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗେ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧି ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା ତାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପନୟେ ଠିତତ୍ତା ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସେସୁ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପକତୀତି ୱାଚାପକତିଆଦିକା । ଅୱସେସନିଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ ସହସା ପାପକା ୱିତକ୍କା ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ।

ମୁତ୍ତହରୀତକନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତପରିଭାୱିତଂ, ପୂତିଭାୱେନ ୱା ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ମୁତ୍ତହରୀତକଂ । ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ୟା ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସତ୍ଥଂ ।

ଏକୋ ଏକଚ୍ଚୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ବାକୁଲତ୍ଥେରୋ । ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଟୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ । ନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଲାଳୁଦାୟୀ । ଅୟନ୍ତି ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ । ଅନେସନନ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱସେନ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ । ଉତ୍ତସତୀତି ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଜାତୁତ୍ତାସେନ ଉତ୍ତସତି । ତଥା ପରିତସ୍ସତି। ଅୟନ୍ତି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଏକଚ୍ଚଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ନ ପରିତସ୍ସତି, ଅଲାଭପରିତ୍ତାସେନ ୱିଘାତପ୍ପତ୍ତିୟା ନ ପରିତ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଲୋଭୋୟେୱ ଆରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ଥନଟ୍ଠେନ ବଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଗେଧୋ ଲୋଭଗେଧୋ । ମୁଚ୍ଛନ୍ତି ଗେଧଂ ମୋମୂହତ୍ତଭାୱଂ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦୋସଂ । ନିସ୍ସରଣମେୱାତି ଚୀୱରେ ଇଦମତ୍ଥିତାଦସ୍ସନପୁବ୍ବକଂ ଅଲଗ୍ଗଭାୱସଙ୍ଖାତନିୟ୍ୟାନମେୱ ପଜାନନ୍ତୋ । ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ୟଥାଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ ।

ୟଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋତି ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବନିୟାମେନ ୱଦତି, ଭଗୱତା ପନ ୱତ୍ତବ୍ବନିୟାମେନ ‘‘ୟଥା କସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭୱିତବ୍ବଂ । କସ୍ସପେନ ନିଦସ୍ସନଭୂତେନ । କଥନଂ ନାମ ଭାରୋ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପତ୍ତା । ପଟିପତ୍ତିଂ ପରିପୂରଂ କତ୍ୱା ପୂରଣଂ ଭାରୋ ସତ୍ଥୁ ଆଣାୟ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ ।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୫.ତେନ ରହିତୋତି ତେନ ସମ୍ମାୱାୟାମେନ ରହିତୋ । ନିବ୍ଭୟୋତି ଭୟରହିତୋ । କୁସଲାନୁପ୍ପାଦନମ୍ପି ହି ସାୱଜ୍ଜମେୱ ଅଞ୍ଞାଣାଲସିୟହେତୁକତ୍ତା । ସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସମ୍ବୁଜ୍ଝନାୟ । ୟୋଗେହି ଖେମଂ ତେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ।

ମନୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୁନ୍ତି ମନୋରମଂ ଲୋଭୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ୟଥା ୱା ତଥା ୱାତି ସୁଭସୁଖାଦିୱସେନ । ତେତି ଲୋଭାଦୟୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ତଥାରୂପେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେ ତଥା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେହି ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନେ । ୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଉପଟ୍ଠାକାଦିଚୀୱରାଦିୱତ୍ଥୁମ୍ହି । ଆରମ୍ମଣେତି ମନାପିୟାଦିଭେଦେ ଆରମ୍ମଣେ । ତାଦିସେନ ପଚ୍ଚୟେନାତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗାଦିପଚ୍ଚୟେନ। ଇମେତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପାଳିୟଂ ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତାୟ ନପ୍ପହୀୟନ୍ତି ନାମ। ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ପହାନଂ କଥିତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କଥିତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲାଦିଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା । ପଟିଲଦ୍ଧାତି ଅଧିଗତା । ‘‘ସୀଲାଦିଧମ୍ମା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ମଗ୍ଗଫଲାନିପି ଗହିତାନି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ପରିହାନିୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ସ ପନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସ୍ସାତି ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସ୍ସ ୱସେନ । ଅୟଂ ଦେସନାତି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ମେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଦେସନା କତା । ଦୁତିୟମଗ୍ଗୋ ୱା…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ଆୟତିଂ ସତ୍ତସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆତାପୀ ଓତ୍ତପ୍ପୀ ଭବ୍ବୋ ସମ୍ବୋଧାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୱସେନ କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଚନ୍ଦୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬. ପିୟମନାପନିଚ୍ଚନୱକାଦିଗୁଣେହି ଚନ୍ଦୋ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଚନ୍ଦୂପମା । ସନ୍ଥୱାଦୀନି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ଚିତ୍ତେ କିଲେସାଧିଗମୋ । ସବ୍ବେହିପି ପଦେହି କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେ ଅନୁରୋଧରୋଧାଭାୱମାହ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ସୋମ୍ମଭାୱେନ ମହାଜନସ୍ସ ପିୟୋ ମନାପୋ। ୟଦତ୍ଥମେତ୍ଥ ଚନ୍ଦୂପମା ଆହଟା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ନ କେୱଲଂ ଚନ୍ଦୂପମତାୟ ଏତ୍ତକୋ ଏୱ ଗୁଣୋ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ସନ୍ତୀତି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା । ଚନ୍ଦୋ ଲୋକାନୁଗ୍ଗହେନ ଅଜୱୀଥିଆଦିକା ନାନାୱୀଥିୟୋ ପଟିପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ତଂ ଦିସଂ ଉପଗଚ୍ଛତି କୁଲାନୁଦ୍ଦୟାୟ । ୟଥା ଚନ୍ଦୋ କଣ୍ହପକ୍ଖତୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କଲାହି ୱଡ୍ଢମାନୋ ହୁତ୍ୱା ନିଚ୍ଚନୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ କଣ୍ହପକ୍ଖଂ ପହାୟ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଗୁଣେହି ୱଡ୍ଢମାନୋ ଲୋକସ୍ସ ୱା ପାମୋଜ୍ଜପାସଂସତ୍ଥୋ ନିଚ୍ଚନୱତାୟ ଚନ୍ଦସମଚିତ୍ତୋ ଅଧୁନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିୟ ଚ ନିଚ୍ଚନୱୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି ।

ଅପକସ୍ସିତ୍ୱାତି କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱେଚେତ୍ୱା । ତଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିମୁଖଂ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆକଡ୍ଢନଂ କାୟତୋ ଅପନୟନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଚତୁକ୍କଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଚ୍ଚନୱୟାତି ‘‘ନିଚ୍ଚନୱକା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କ-ସଦ୍ଦେନ ହି ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ, କ-କାରସ୍ସ ଚ ୟ-କାରାଦେସୋ । ଏୱଂ ୱିଚରିଂସୂତି କିଞ୍ଜକ୍ଖୱସେନ ପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ୟଥା ଇମେ, ଏୱଂ ୱିଚରିଂସୁ ଅଞ୍ଞେତି ଅନୁକମ୍ପମାନା ।

ଦ୍ୱେଭାତିକୱତ୍ଥୂତି ଦ୍ୱେଭାତିକତ୍ଥେରପଟିବଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥୁଂ । ଅପ୍ପତିରୂପକରଣନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅସାରୁପ୍ପକରଣଂ । ଆଧାୟିତ୍ୱାତି ଆରୋପନଂ ଠପେତ୍ୱା । ତଥାତି ୟଥା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଗଣମଜ୍ଝେ ଚ, ତଥା ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅପ୍ପତିରୂପକରଣଂ । ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅସାରୁପ୍ପକିରିୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥେୱାତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଗଣମଜ୍ଝେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ସନ୍ତିକେ।

ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ତେସୁ ଠାନେସୁ । ପାପିଚ୍ଛତାପି ମନୋପାଗବ୍ଭିୟନ୍ତି ଏତେନେୱ କୋଧୂପନାହାଦୀନଂ ସମୁଦାଚାରୋ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଏକତୋ ଭାରିୟନ୍ତି ପିଟ୍ଠିପସ୍ସତୋ ଓନତଂ । ୱାୟୁପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୁନା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ । ଅନୁବ୍ବେଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ତତୋ ଅନୁବ୍ବେଜନଂ ତଦନୁନୟନଂ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ଓଲୋକେତୀ’’ତି । ୱାୟୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ଗାହାପେତ୍ୱାତି କାୟଂ ତଥା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ କତ୍ୱା ।

ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । କାମଗିଦ୍ଧତାୟ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ଅୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଚାରତାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ।

ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ନିକ୍ଖନ୍ତପଭା ଆକାସସଞ୍ଚଲନେନ ଦିଗୁଣା ହୁତ୍ୱା ଆକାସେ ୱିଚରିଂସୂତି ଆହ ‘‘ୟମକୱିଜ୍ଜୁତଂ ଚାରୟମାନୋ ୱିୟା’’ତି । ‘‘ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେସୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତା ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତମନୋତି ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ଗହିତମନୋ । ୟଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସସହିତଂ, ତଂ ସସନ୍ତକଂ ହିତସୁଖାୱହତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ସକମନୋ’’ତିଆଦି । ନ ଦୋମନସ୍ସେନ…ପେ॰… ଗହିତମନୋ ସକଚିତ୍ତସ୍ସ ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଇଦାନି ୟୋ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

ପସନ୍ନାକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି କାତବ୍ବକିରିୟଂ । ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତଥଭାୱାୟାତି ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ୟଦତ୍ଥଞ୍ଚ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଦତ୍ଥାୟ। ରକ୍ଖଣଭାୱନ୍ତି ଅପାୟଭୟତୋ ଚ ରକ୍ଖଣଜ୍ଝାସୟଂ । ଚନ୍ଦୋପମାଦିୱସେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆକାସେ ଚଲିତପାଣି ୱିୟ କତ୍ଥଚି ଅଲଗ୍ଗତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଜ୍ଝାସୟତା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।

ଚନ୍ଦୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କୁଲୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୭. କୁଲାନି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି କୁଲୂପକୋ । ସନ୍ଦୀୟତୀତି ସବ୍ବସୋ ଦୀୟତି, ଅୱଖଣ୍ଡୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ଅୱଖଣ୍ଡିୟନା ଦୁକ୍ଖାପନା ଅଟ୍ଟିୟନା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଟୀୟତୀ’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସୋ ତତୋନିଦାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଅନୁସରଣେନ ।

କୁଲୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଜିଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୮.ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ଅପୁଥୁଲତ୍ତା ଅଗ୍ଗଳଂ ଅଦତ୍ୱାୱ ସୁତ୍ତେନ ସଂସିବ୍ବନମତ୍ତେନ ଅଗ୍ଗଳଦାନେନ ଚ ଛିଦ୍ଦେ ପୁଥୁଲେ । ନିବ୍ବସନାନୀତି ଚିରନିସେୱିତୱସନକିଚ୍ଚାନି, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ…ପେ॰… ଲଦ୍ଧନାମାନୀ’’ତି, ସଞ୍ଞାପୁବ୍ବକୋ ୱିଧି ଅନିଚ୍ଚୋତି ‘‘ଗହପତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି ।

ସେନାପତିନ୍ତି ସେନାପତିଭାୱିନଂ, ସେନାପଚ୍ଚାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନାତି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକମ୍ମେନ । ସୋତି ସତ୍ଥା । ତସ୍ମିନ୍ତି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦି ସତ୍ଥା ଧୁତଙ୍ଗାନି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୁକାମୋ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଜିଣ୍ଣୋସି ଦାନି ତ୍ୱ’’ନ୍ତିଆଦିମୱୋଚାତି ଆହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫାସୁୱିହାରଂ । ଅମାନୁସିକା ସୱନରତୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟ ଅରଞ୍ଞସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅରଞ୍ଞେହଂ ୱସାମୀତି ୱିୱେକୱାସୂପନିସ୍ସୟାଧୀନସଦ୍ଦସୱନପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପରୋତି ଅଞ୍ଞୋ, ଦୁତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଏକସ୍ସ ୱିହରଣଟ୍ଠାନେ ୱିହରଣସମୟେ ଚ ଫାସୁ ଭୱତି ଚିତ୍ତୱିୱେକସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ସ ରମତୋ ୱନେ’’ତି ।

ତଥାତି ୟଥା ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ ରତି, ତଥା ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଲବ୍ଭତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ଅପିଣ୍ଡପାତିକାଧୀନୋ ଇତରସ୍ସ ୱିସେସଜୋତକୋତି ତମେୱସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକାଲଚାରୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅମ୍ହାକଂ ସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱା ଭତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗେହଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତାହଂ ନ ପାତେତବ୍ବନ୍ତି ସାମିକେହି ଦିନ୍ନତ୍ତା ସତ୍ତାହଂ ସଲାକଂ ନ ଲଭତି, ନ କତିକୱସେନ । ପିଣ୍ଡଚାରିକୱତ୍ତେ ଅୱତ୍ତନତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ଚେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମତରଂ କାତବ୍ବଂ ୟଂ, ତଂ ୱତ୍ତଂ, ଇତରଂ ପଟିୱତ୍ତଂ। ମହନ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ତଂ, ଖୁଦ୍ଦକଂ ପଟିୱତ୍ତଂ। କେଚି ‘‘ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତି’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ୱତ୍ତସ୍ସ କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧରଣ-ଅତିହରଣ-ୱୀତିହରଣୱୋସ୍ସଜ୍ଜନ-ସନ୍ନିକ୍ଖେପନ-ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନାନଂ ୱସେନ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ । ଗରୁଭାୱେନାତି ଥିରଭାୱେନ ।

‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ସେନାସନେ ୱସନ୍ତା ବହୁଂ ୱସ୍ସୱାସିକଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ତଥା ନ ୱସ୍ସୱାସିକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚରତି ୱସ୍ସୱାସିକସ୍ସେୱ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ତସ୍ମା ସେନାସନଫାସୁକଂୟେୱ ଚିନ୍ତେତି । ତେନ ବହୁପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ ଫାସୁୱିହାରୋ ନତ୍ଥି ପରିକ୍ଖାରାନଂ ରକ୍ଖଣପଟିଜଗ୍ଗନାଦିଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛାଦୀନନ୍ତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠାଦୀନଂୟେୱ ଲବ୍ଭତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ ।

ଜିଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୯.ଅତ୍ତନୋ ଠାନେତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଓୱାଦକୱିଞ୍ଞାପକଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ମହାସାୱକଟ୍ଠାନେ ଠପନତ୍ଥଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ଅହଂ ଦାନି ନ ଚିରଂ ଠସ୍ସାମି, ତଥା ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା, ଅୟଂ ପନ ୱୀସଂୱସ୍ସତାୟୁକୋ, ଓୱଦନ୍ତୋ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମୟା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଠାନେତି ସତ୍ଥାରା କାତବ୍ବଓୱାଦଦାୟକଟ୍ଠାନେ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୟଥାହ ଭଗୱା ‘‘ଓୱଦ, କସ୍ସପ…ପେ॰… ତ୍ୱଂ ୱା’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିଭାୱତୋ । ଦୁବ୍ବଚଭାୱକରଣେହୀତି କୋଧୂପନାହାଦୀହି । ଅନୁସାସନିୟା ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ଅନୁଧମ୍ମଚରଣଂ, ଛିନ୍ନପଟିପତ୍ତି କତା ୱାମଗ୍ଗାହୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅନୁସାସନି’’ନ୍ତିଆଦି । ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱଦନ୍ତେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତିମଞ୍ଞିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେ । ବହୁଂ ଭାସିସ୍ସତୀତି ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ କୋ ୱିପୁଲଂ କତ୍ୱା କଥେସ୍ସତି । ଅସହିତନ୍ତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ନସହିତଂ ହେତୁପମାୱିରହିତଂ । ଅମଧୁରନ୍ତି ନ ମଧୁରଂ ନ କଣ୍ଣସୁଖଂ ନ ପେମନୀୟଂ । ଲହୁଞ୍ଞେୱ ଉଟ୍ଠାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତନେନ କୂଲଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ କଥନଂ ।

ଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦୁତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୦.ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ଓଗାହିତ୍ୱା ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି କପ୍ପନସଦ୍ଧା । କୁସଲଧମ୍ମଜାନନପଞ୍ଞାତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବସୋ ଜାନନପଞ୍ଞା । ପରିହାନନ୍ତି ସବ୍ବାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ପରିହାନଂ । ନ ହି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତରହିତସ୍ସ କାଚି ସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଦୁତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ତତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୧.ପୁବ୍ବେତି ପଠମବୋଧିୟଂ । ଏତରହୀତି ତତୋ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ । କାରଣପଟ୍ଠପନେତି କାରଣାରମ୍ଭେ । ତେସୁ ୱୁତ୍ତଗୁଣୟୁତ୍ତେସୁ ଥେରେସୁ । ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୟୁତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଏୱଂ ସକ୍କାରେ କୟିରମାନେତି ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆଦରଜାତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସକ୍କାରେ କୟିରମାନେ । ଇମେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖଂ କରୋନ୍ତା ୱଦନ୍ତି । ୟଞ୍ହି ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ ଉପଦ୍ଦୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅନତ୍ଥଜନନତୋ । ପତ୍ଥୟତି ଭଜତି ବଜ୍ଝତୀତି ପତ୍ଥନା, ଅଭିସଙ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିପତ୍ଥନାତି ଅଧିମତ୍ତପତ୍ଥନା’’ତି ।

ତତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଝାନାଭିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୨.ୟାୱଦେୱାତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ‘‘ୟାୱଦେ’’ତି ଇଦଂ ପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ୟଦିଚ୍ଛକଂ ଝାନସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦେତଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଆସୱାନଂ ଖୟହେତୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଆସୱାନଂ ଖେପିତତ୍ତା । ଅପଚ୍ଚୟଭୂତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ।

ଝାନାଭିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉପସ୍ସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ଲାଭସକ୍କାରହେତୁପି ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଅୟଂ ପନ ଥେରୋ ନ ଲାଭସକ୍କାରହେତୁ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଗମନଂ ୟାଚତି, ଅଥ କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥିକା’’ତିଆଦି । ଏସୋ ହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିପକାସନିୟା ଧମ୍ମକଥାୟ ୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେସି । ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି ଚେୱ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିକେ ଚ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେସି । ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେସି । ସମାଦପେସୀତି ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନଂ ସମାଦପେସି । ୟଥା ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଗଣ୍ହାପେସି । ସମୁତ୍ତେଜେସୀତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ୟଥାକାଲଂ ପଗ୍ଗହସମୁପେକ୍ଖଣେହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅନୁପୱତ୍ତନେନ ଭାୱନାମଜ୍ଝିମୱୀଥିଂ ପାପେତ୍ୱା ୟଥା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି, ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣେନ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ଉତ୍ତେଜେସି, ନିବ୍ବାନୱସେନ ୱା ସମାଦପେସି । ସମ୍ପହଂସେସୀତି ତଥା ପୱତ୍ତିୟମାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତଭାୱନାୱସେନ ଉପରି ଲଦ୍ଧବ୍ବଭାୱନାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେସି, ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୋସେସି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମନୁତେ ପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତୀତି ମୁନି । ତେତି ତଂ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ଉତ୍ତରୀତି ଉପରି, ତୱ ୟଥାଭୂତସଭାୱତୋ ପରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍ଖପତିତୋ ଅଗତିଗମନଂ ଅତିରେକଓକାସୋ । ଉପପରିକ୍ଖୀତି ଅନୁୱିଚ୍ଚ ନିୱାରକୋ ନ ବହୁମତୋ । ବୁଦ୍ଧପଟିଭାଗୋ ଥେରୋ । ‘‘ବାଲା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆହା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଖମଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପକ୍ଖପାତେନ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନ ୱାରିତା’’ତିଆଦି ।

ଚୁତା ସଲିଙ୍ଗତୋ ନଟ୍ଠା, ଦେସନ୍ତରପକ୍କମେନ ଅଦସ୍ସନଂ ନ ଗତା । କଣ୍ଟକସାଖା ୱିୟାତି କୁରଣ୍ଟକଅପାମଗ୍ଗକଣ୍ଟକଲସିକାହି ସାଖା ୱିୟ ।

ଉପସ୍ସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଚୀୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୪. ରାଜଗହସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ଗିରି ଦକ୍ଖିଣାଗିରି ଣ-କାରେ ଅ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ଜନପଦୋପି ‘‘ଦକ୍ଖିଣାଗିରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଗିରିତୋ ଦକ୍ଖିଣଭାଗୋ’’ତି କତ୍ୱା । ଏକଦିୱସେନାତି ଏକେନ ଦିୱସେନ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସୁଂ ତେସଂ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାଭାୱତୋ ।

ୟତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଉତ୍ତରି ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭୋଜନଂ ଏକତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ଗଣଭୋଜନଂ ନାମ, ତଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ତିକଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଗଣଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତୟୋ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାପି ‘‘ତିକଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ନିଗ୍ଗହୋ ଏୱ ପେସଲାନଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତି ଇଦଂ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ନିଗ୍ଗହେନେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା କାରଣେନ ତିକଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ।

ଅଥ କିଞ୍ଚରହୀତି ଅଥ କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଅସମ୍ପନ୍ନଗଣଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚରସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସମ୍ପନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ଚାରିକାଚରଣଂ କୁଲାନୁଦ୍ଦୟାୟ ନ ହୋତି, କୁଲାନଂ ଘାତିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଥେରୋ ‘‘ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀ’’ତିଆଦିମୱୋଚ ।

ସୋଧେନ୍ତୋ ତସ୍ସା ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନେନ । ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ନ ଜାନାମି ତଥା ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା । କିଞ୍ଚନଂ କିଲେସୱତ୍ଥୁ । ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ପଲିବୋଧୋ, ଆଲୟୋ ଅପେକ୍ଖା । ଓକାସାଭାୱତୋତି ବହୁକିଚ୍ଚକରଣୀୟତାୟ କୁସଲକିରିୟାୟ ଓକାସାଭାୱତୋ । ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋତି ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା ୱିୟ କିଲେସରଜାନଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିଜ୍ଝପୱତ୍ତନତୋ ।

ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଚରିୟଂ । ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନେନ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା। ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ହେତଂ । କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖେକଦେସଂ ଅସେସେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନେୱ ପରିପୂରେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସମଲଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପରିହରିତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ। ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଖଂ ୱିୟ ଲିଖିତନ୍ତି ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ। ତେନାହ ‘‘ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସ’’ନ୍ତି । ଦାଠିକାପି ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମସ୍ସୁ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏତ୍ଥ କେୱଲଂ ମସ୍ସୁୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କସାୟେନ ରତ୍ତାନି କାସାୟାନି।

ୱଙ୍ଗସାଟକୋତି ୱଙ୍ଗଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନସାଟକୋ । ଏସାତି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ । ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଣିଧାନତୋ ପଭୁତି, ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା । ଅଗ୍ଗସାୱକଦ୍ୱୟଂ ଉପାଦାୟ ତତିୟତ୍ତା ‘‘ତତିୟସାୱକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚେୱ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ଚ ଅଟ୍ଠ ଚ ସହସ୍ସାନି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚ ଗୁଣୋତି ସୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗଫଲା ଗୁଣୋତି କିତ୍ତେନ୍ତୋ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିୟ କଥେସି ।

କୋଲାହଲନ୍ତି ଦେୱତାହି ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ କୋଲାହଲୋ ।

ଖୁଦ୍ଦକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା । ତରଣଂ ୱା ହୋତୁ ମରଣଂ ୱାତି ମହୋଘଂ ଓଗାହନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ମଚ୍ଛେରସମୁଦ୍ଦଂ ଉତ୍ତରନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାପି…ପେ॰… ପାଦମୂଲେ ଠପେସି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ମଚ୍ଛେରପହାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ।

ସତ୍ଥୁ ଗୁଣା କଥିତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ତଦା ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।

ତଥାଗତମଞ୍ଚସ୍ସାତି ତଥାଗତସ୍ସ ପରିଭୋଗମଞ୍ଚସ୍ସ । ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ତାଦିସସ୍ସେୱ ସେଟ୍ଠିନୋ ଧୀତା ହୁତ୍ୱା।

ଅଦିନ୍ନୱିପାକସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ନ ଦିନ୍ନୱିପାକସ୍ସ । ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପତ୍ତେ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କଲଲପୂରଣକମ୍ମସ୍ସ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସରୀରତାୟ ପଟିନିୱତ୍ତିତା । ଇଟ୍ଠକପନ୍ତୀତି ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକପନ୍ତି । ଘଟନିଟ୍ଠକାୟାତି ତସ୍ସ ପନ୍ତିୟଂ ପଠମଂ ଠପିତଇଟ୍ଠକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟେତବ୍ବଇଟ୍ଠକାୟ ଊନା ହୋତି । ଭଦ୍ଦକେ କାଲେତି ଈଦିସିୟା ଇଟ୍ଠକାୟ ଇଚ୍ଛିତକାଲେୟେୱ ଆଗତାସି । ତେନ ବନ୍ଧନେନାତି ତେନ ସିଲେସସମ୍ବନ୍ଧେନ ।

ଓଲମ୍ବକାତି ମୁତ୍ତାମଣିମୟା ଓଲମ୍ବକା । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ନତ୍ଥି ନୋ ପୁଞ୍ଞଂ ତଂ, ୟଂ ନିମିତ୍ତଂ ୟଂ କାରଣା ଇତୋ ସୁଖୁମତରସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞନିୟାମେନାତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧେନ ନିୟାମେନ । ସୋ ଚ ଅସ୍ସ ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ଦାତୁଂ କତୋକାସୋ ।

ଫୁସ୍ସରଥନ୍ତି ମଙ୍ଗଲରଥଂ । ଉଣ୍ହୀସଂ ୱାଲବୀଜନୀ ଖଗ୍ଗୋ ମଣିପାଦୁକା ସେତଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡଂ। ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ । ଦିବ୍ବୱତ୍ଥଂ ସାଦିୟିତୁଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱଚୋଦିତୋ ‘‘ନନୁ ତାତା ଥୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ପଞ୍ଚ ଚଙ୍କମନସତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିଅତ୍ଥେନ ଅଗ୍ଗିସାଲାଦୀନି ପବ୍ବଜିତସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସାଧୁକୀଳିତନ୍ତି ଅରିୟାନଂ ପରିନିବ୍ବୁତଟ୍ଠାନେ କାତବ୍ବସକ୍କାରଂ ୱଦତି ।

ନପ୍ପମଜ୍ଜି ନିରୋଗା ଅୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛିତାକାରଦସ୍ସନଂ । ପରିନିବ୍ବୁତା ଦେୱାତି ଦେୱୀ ପଟିୱଚନଂ ଅଦାସି । ପଟିୟାଦେତ୍ୱାତି ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା । ସମଣକପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ସମିତପାପେହି ଅରିୟେହି ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ସୋ ହି ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱେସସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଇଦମେୱ ଭଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ତାଦିସଂୟେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହି ।

ତତ୍ଥେୱାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେୟେୱ । ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେତି ଆହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଧିକାରସ୍ସ ଚିରକାଲଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଏୱରୂପଂ କଥଂ ମା କଥେଥା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୱୀସତି ଧରଣାନି ‘‘ନିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ୱସାମୀତି ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତ୍ଥାକରୋତି ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଅୟ୍ୟଧୀତାତି ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଧୀତା, ଭଦ୍ଦକାପିଲାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସାଦରୂପେନ ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠତାୟ ‘‘ମହାଗୀୱ’’ନ୍ତି ପଟିମାୟ ସଦିସଭାୱମାହ । ତେନାହ ‘‘ଅୟ୍ୟଧୀତାୟା’’ତିଆଦି ।

ସମାନପଣ୍ଣନ୍ତି ସଦିସପଣ୍ଣଂ, କୁମାରସ୍ସ କୁମାରିୟା ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତପଣ୍ଣଂ । ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚାତି ତେ ପୁରିସା ସମାଗମଟ୍ଠାନତୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥଗାମଂ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପକ୍କମନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ପେସେସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ପୁପ୍ଫଦାମନ୍ତି ହତ୍ଥିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ । ତାନି ପୁପ୍ଫଦାମାନି । ତେତି ଉଭୋ ଭଦ୍ଦା ଚେୱ ପିପ୍ପଲିକୁମାରୋ ଚ । ଲୋକାମିସେନାତି ଗେହସ୍ସିତପେମେନ, କାମସ୍ସାଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଂସଟ୍ଠାତି ନ ସଂସଟ୍ଠା। ୱିଚାରୟିଂସୁ ଘଟେ ଜଲନ୍ତେନ ୱିୟ ପଦୀପେନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତେନ ୱିମୋକ୍ଖବୀଜେନ ସମୁସ୍ସାହିତଚିତ୍ତା । ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନୀତି ସସ୍ସସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠକଦ୍ୱାରକୱାଟୟୋଜନୱସେନ ୟନ୍ତବଦ୍ଧଉଦକନିକ୍ଖମନତୁମ୍ବାନି । କମ୍ମନ୍ତୋତି କସିକମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନଂ । ଦାସଗାମାତି ଦାସାନଂ ୱସନଗାମା ।

ଓସାପେତ୍ୱାତି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଆକପ୍ପକୁତ୍ତୱସେନାତି ଆକାରୱସେନ କିରିୟାୱସେନ ଚ । ଅନନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ପବ୍ବଜିତୱେସସ୍ସ ଅନନୁରୂପଂ । ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେତି ଦ୍ୱେଧାପଥସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାଭୂତଟ୍ଠାନେ ।

ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ନିସୀଦୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସା ପନ ସତ୍ଥୁ ତତ୍ଥ ନିସଜ୍ଜା ଏଦିସୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିସୀଦନ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅପରିମିତକାଲସଙ୍ଗହିତା ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୂପଚୟନିବ୍ବତ୍ତା ନିରୂପିତସଭାୱବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଜ୍ଜୋତିତା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଜ୍ଜଲା ବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାଲଙ୍କତା ସଭାୱସିଦ୍ଧତାୟ ଅକିତ୍ତିମା ରୂପକାୟସିରୀ, ତଂୟେୱ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ପସାଦସଂୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଅନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା…ପେ॰… ନିସୀଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ପଦେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସତସାଖୋତି ବହୁସାଖୋ ଅନେକସାଖୋ । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି ନିରନ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧରସ୍ମୀହି ସମନ୍ତତୋ ସମୋକିଣ୍ଣତ୍ତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା।

ରାଜଗହଂ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ଚ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୟୋଗତୋତି ଆହ ‘‘ରାଜଗହସ୍ସ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚା’’ତି । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସତ୍ଥାରା ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ସତ୍ତାନଂ ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସନସମତ୍ଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଦେୱକେ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସୁଗତେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା ସୋଭନଗମନଗୁଣଗଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା ସମ୍ମା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଇମିନାତି ‘‘ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ।

ଅଜାନମାନୋୱ ସବ୍ବଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଚେତସାତି ସବ୍ବଅଜ୍ଝତ୍ତିକଙ୍ଗପରିପୁଣ୍ଣଚେତସା । ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁ ଅନୁ ଆଗତଂ ଉପଗତଂ । ଫଲେୟ୍ୟାତି ୱିଦାଲେୟ୍ୟ । ୱିଲୟନ୍ତି ୱିନାସଂ ।

ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ବହଲତା ନାମ ୱିପୁଲତାତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଠମତରମେୱାତି ପଗେୱ ଉପସଙ୍କମନତୋ । ତଥା ଅତିମାନପହୀନୋ ଅସ୍ସ, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପଂ ୟଥା ସଣ୍ଠାତି । କୁସଲସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ତେନ ଧମ୍ମେନ ଅଟ୍ଠିକଂ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ସୱନଚିତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଚେତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥୋକମ୍ପି ବହି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ’’ତି । ତେନ ସମୋଧାନଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବେନ…ପେ॰… ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଆରମ୍ଭତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଦେସନା ନିପ୍ଫନ୍ନା, ତାୱ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତେନ ସବ୍ବେନ ସମନ୍ନାହାରଚିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂୟେୱ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା । ଠପିତସୋତୋତି ଧମ୍ମେ ନିହିତସୋତୋ । ଓଦହିତ୍ୱାତି ଅପିହିତଂ କତ୍ୱା । ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନାତି ଇଦଂ ଅସୁଭେସୁ ତସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତୋ, ଇତରତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା ।

ସଂସାରସାଗରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ଇଣଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି କିଲେସା ଆସୱସଭାୱାପାଦନତୋତି ଆହ ‘‘ସରଣୋତି ସକିଲେସୋ’’ତି । ଚତ୍ତାରୋ ହି ପରିଭୋଗାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱା ପଠମଂ ଓୱାଦଂ ଥେରସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକତ୍ତା ଜାତିମାନପହାନତ୍ଥମଭାସି, ଦୁତିୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅହଂକାରପହାନତ୍ଥଂ, ତତିୟଂ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅତ୍ତସିନେହପହାନତ୍ଥଂ । ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେତି ଭଗୱତା ସମାଗତଦିୱସତୋ ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ।

ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମନଂ ପଠମତରଂ ଭଗୱତା ସମାଗତଦିୱସେୟେୱ ଅହୋସି । ୟଦି ଅରହତ୍ତାଧିଗମୋ ପଚ୍ଛା, ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୱାରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ‘‘ସତ୍ତାହମେୱ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ ସରଣୋ, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅୱସରପ୍ପତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠମିୟା ଅଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀ’’ତି ଆହ । ଅୟମେତ୍ଥ ଦେସନାୱାରସ୍ସ ଆଗମୋ । ତତୋ ପରଂ ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ କତଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅନ୍ତନ୍ତେନାତି ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାୟ ସଙ୍ଘାଟିୟା ଅନ୍ତନ୍ତେନ । ଜାତିପଂସୁକୂଲିକେନ…ପେ॰… ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତେନ ପୁବ୍ବେ ଜାତିଆରଞ୍ଞକଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗା ଗହିତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ । ଥେରୋ ପାରୁପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଭଗୱତୋ ଓୱାଦଂ ଭଗୱତୋ ୱା ଧମ୍ମକାୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଉରସ୍ସ ୱସେନ ଜାତୋତି ଓରସୋ। ଭଗୱତୋ ୱା ଧମ୍ମସରୀରସ୍ସ ମୁଖତୋ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟତୋ ଜାତୋ । ତେନେୱ ଧମ୍ମଜାତଧମ୍ମନିମ୍ମିତଭାୱୋପି ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଓୱାଦଧମ୍ମୋ ଏୱ ସତ୍ଥାରା ଦାତବ୍ବତୋ ଥେରେନ ଆଦାତବ୍ବତୋ ଓୱାଦଧମ୍ମଦାୟାଦୋ, ଓୱାଦଧମ୍ମଦାୟଜ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଅରହତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି ।

‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ପରିସୋଧିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ସମ୍ମଦେୱ ସୋଧିତଭାୱଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅହଂ ଲଭିଂ, ଏୱଂ ସୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ସୀହନାଦଂ ନଦିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ସୀହନାଦନଦନା ନାମ ଦେସନାୱ, ଥେରୋ ସତ୍ଥାରା ଅତ୍ତନୋ କତାନୁଗ୍ଗହମେୱ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ମହାଥେରୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ସେସନ୍ତି ୟଂ ଇଧ ଅସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

ଚୀୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ପରଂମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୫. ୟଥା ଅତୀତକପ୍ପେ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ଆଗତୋ, ତଥା ଏତରହିପି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ୟଥା ୟଥା ୱା ପନ କମ୍ମଂ କତୂପଚିତଂ, ତଥା ତଂ ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଆଗତୋ ଉପଗତୋ ଉପପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ, ସତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ’’ତି । ଏତନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ହୋତି ଭୱତି ତିଟ୍ଠତି ସସ୍ସତିସମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନ ହୋତୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥତୋ ସୁଖନ୍ତି ପସତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନ ହୋତି । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ତସ୍ସ ପଧାନଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ପନ ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଆଦିପଟିପଦାମତ୍ତଂ ନ ହୋତି ଅନୁପକାରକତ୍ତା ୱିଲୋମନତୋ ଚ । ତତୋ ଏୱ ଇତରବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସପି ଅନିସ୍ସୟୋୱ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରଂମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୬. ଆଜାନାତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଞାତମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅଞ୍ଞା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞା । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞା, ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ତେନାହ ‘‘ଅରହତ୍ତେ’’ତି ।

ଓଭାସେତି ଓଭାସନିମିତ୍ତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓଭାସେତି ୱିସୟଭୂତେ । ଉପକ୍କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତୀତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ୟେହି ଚିତ୍ତଂ ପୱେଧତୀ’’ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଉପଟ୍ଠାନେତି ସତିୟଂ । ଉପେକ୍ଖାୟ ଚାତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସନ୍ତାନୱିନିମୁତ୍ତଂ ପଭାସନଂ ରୂପାୟତନଂ ଓଭାସୋ । ଞାଣାଦୟୋ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ । ସକସକକିଚ୍ଚେ ସୱିସେସୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖୋ । ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି । ଉପେକ୍ଖାତି ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା । ସା ହି ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା । ଆୱଜ୍ଜନଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଇଧ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁନ ଉପେକ୍ଖାୟାତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୱ ଅନେନ ସମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ନିକନ୍ତି ନାମ ୱିପସ୍ସନାୟ ନିକାମନା ଅପେକ୍ଖା । ସୁଖୁମତରକିଲେସୋ ୱା ସିୟା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ।

ଇମାନି ଦସ ଠାନାନୀତି ଇମାନି ଓଭାସାଦୀନି ଉପକ୍କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଠାନାନି ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୂନି । ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ପରିଚିତାତି ୟସ୍ସ ପଞ୍ଞା ପରିଚିତୱତୀ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି । ‘‘ଇମାନି ନିସ୍ସାୟ ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଫଲପ୍ପତ୍ତୋ ଅହ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଅଧିମାନୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିକ୍ଖେପୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ହି ତଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ନ ଚ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହଂ ଗଚ୍ଛତି।

ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକଂନାମ ଅନଧିଗତେ ଅଧିଗତମାନିଭାୱାୱହତ୍ତା । ୟଦଗ୍ଗେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକୋତିପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଧାତୁକଥାତି ମହାଧାତୁକଥଂ ୱଦତି । ୱେଦଲ୍ଲପିଟକନ୍ତି ୱେତୁଲ୍ଲପିଟକଂ । ତଂ ନାଗଭୱନତୋ ଆନୀତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱାଦଭାସିତନ୍ତି ଅପରେ । ଅବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ । ନ ହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ସଲ୍ଲଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି କିଲେସୱିନୟଂ ନ ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ଅୱିକ୍କୟମାନନ୍ତି ୱିକ୍କୟଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ତନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଭଣ୍ଡଂ ।

ନ ସକ୍ଖିଂସୁ ଞାଣସ୍ସ ଅୱିସଦଭାୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ।

ଇଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ କାରଣତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ପୁନ ‘‘ପଠମବୋଧିୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରୟିଂସୂତି ଅତୀତେ କଦା ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱହଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରୟିଂସୁ ? ପଠମବୋଧିକାଲିକା ଭିକ୍ଖୂ । ନ ହି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିୟା ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ୱିନା ତାଦିସଂ ଭୱତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ତଦା ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଅନ୍ତରହିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଆସନ୍ନା ଏୱ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦ୍ୱୀସୂତି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକେସୁ ଅନ୍ତରହିତେସୁପି । ଅନନ୍ତରହିତମେୱ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଇତରସିକ୍ଖାଦ୍ୱୟସମୁଟ୍ଠାପିତତୋ । କିଂ କାରଣାତି କେନ କାରଣେନ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରହିତେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅନୱସେସତୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମସ୍ସ ପରିଦୀପନତୋ । ପଟିପତ୍ତି ଅଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ୱିସେସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଭାୱତୋ । ପରିୟତ୍ତିୟେୱ ପମାଣଂ ସାସନସ୍ସ ଠିତିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନନୁ ଚ ସାସନଂ ଓସକ୍କିତଂ ପରିୟତ୍ତିୟା ୱତ୍ତମାନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନାରାଧକଭିକ୍ଖୂତି ସୀଲମତ୍ତସ୍ସପି ନ ଆରାଧକୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ଇମସ୍ମିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ । ୱତ୍ତନ୍ତାତି ‘‘ସୀଲଂ ଅକୋପେତ୍ୱା ଠିତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ।

ଏତେସୂତି ଏୱଂ ମହନ୍ତେସୁ ସକଲଂ ଲୋକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତୁଂ ସମତ୍ଥେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ଅତିମହନ୍ତେନପି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ସମୟନ୍ତରେନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ଏୱମାହାତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରଂ ୱଦତି ।

ଆଦାନଂ ଆଦି, ଆଦି ଏୱ ଆଦିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଦିକେନାତି ଆଦାନେନା’’ତି । ହେଟ୍ଠାଗମନୀୟାତି ଅଧୋଭାଗଗମନୀୟା, ଅପାୟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାରୱରହିତାତି ଗରୁକାରରହିତା । ପତିସ୍ସୟନଂ ନୀଚଭାୱେନ ପତିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା, ପତିସ୍ସୋ ପତିସ୍ସୟୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ସୋ ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପତିସ୍ସାତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୟା ଅନୀଚୱୁତ୍ତିକା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଲାଭସକ୍କାରସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦାରୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୭.ଥଦ୍ଧୋତି କକ୍ଖଳୋ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ପଦାନତୋ । ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିଲାଭୋ । ସକ୍କାରୋତି ତେହିୟେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ସୁସଙ୍ଖତେହି ପୂଜନା, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ତେସଂୟେୱ…ପେ॰… ଲାଭୋ’’ତି । ୱଣ୍ଣଘୋସୋତି ଗୁଣକିତ୍ତନା । ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ଅନତିୱତ୍ତନତୋ ଅନ୍ତରାୟିକୋ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ।

ଦାରୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ବଳିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୮. ବଳିସେନ ଚରତି, ତେନ ୱା ଜୀୱତୀତି ବାଳିସିକୋ। ତେନାହ ‘‘ବଳିସଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରମାନୋ’’ତି । ଆମିସଗତନ୍ତି ଆମିସୂପଗତଂ ଆମିସପତିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଆମିସମକ୍ଖିତ’’ନ୍ତି । ଭିନ୍ନାଧିକରଣାନମ୍ପି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ହୋତେୱାତି ଆହ ‘‘ଆମିସେ ଚକ୍ଖୁଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ, ତବ୍ବିଧୁରତାୟ ଅନୟୋ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଏତେନ । କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । ୟଥା କିଲେସା ୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଲେସୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା କିଲେସମାରସ୍ସ କାମୋ, ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ।

ବଳିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୪. କୁମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୯-୧୬୦. ଅଟ୍ଠିକଚ୍ଛପା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୟେସଂ କପାଲମତ୍ଥକେ ତିଖିଣା ଅଟ୍ଠିକୋଟି ହୋତି, ତେସଂ ସମୂହୋ ଅଟ୍ଠିକଚ୍ଛପକୁଲଂ। ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୀନଂ ସରୀରେ ଲମ୍ବନ୍ତୀ ପପତତୀତି ପପତା, ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରୋ ଅୟକଣ୍ଟକୋ । ଅୟକୋସକେତି ଅୟୋମୟକୋସକେ । କଣ୍ଣିକସଲ୍ଲସଣ୍ଠାନୋତି ଅତ୍ତନିକାପନସଲ୍ଲସଣ୍ଠାନୋ । ଅୟକଣ୍ଟକୋତି ଅୟୋମୟୱଙ୍କକଣ୍ଟକୋ । ନିକ୍ଖମତି ଏତ୍ଥ ଅଥାୱରତୋ । ପୱେସିତମତ୍ତୋ ହି ସୋ । ଇଦାନି ତ୍ୱଂ ‘‘ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇତୋ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେତି ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତମାହ ।

କୁମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମୀଳ୍ହକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୧.ମୀଳ୍ହକାତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା । ଗୂଥପାଣକାତି ଗୂଥଭକ୍ଖପାଣକା । ଅନ୍ତୋତି କୁଚ୍ଛିୟଂ ।

ମୀଳ୍ହକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅସନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ‘‘ଇମେ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଅନାହରନ୍ତା ଜିଘଚ୍ଛାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ ନ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖକାମତାୟ ଏୱମାହାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ।

ଅସନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦିଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୩. ଅଚ୍ଛୱିସୟୁତ୍ତାତି ୱା ଦିଦ୍ଧେ ଗତେନ ଗତଦିଦ୍ଧେନ। ତେନାହ ‘‘ୱିସମକ୍ଖିତେନା’’ତି ।

ଦିଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୪.ଜରସିଙ୍ଗାଲୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରସୋଭାୟ ଅଭାୱତୋ । ସରୀରସ୍ସ ଉଗ୍ଗତକଣ୍ଟକତ୍ତା ଉକ୍କଣ୍ଟକେନ ନାମ । ଫୁଟତୀତି ଫଲତି ଭିଜ୍ଜତି ।

ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱେରମ୍ଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୫.କାୟଂନ ରକ୍ଖତି ନାମ ଛବ୍ବୀସତିୟା ସାରୁପ୍ପାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନତୋ । ୱାଚଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ ରାଗସାମନ୍ତା ଚ କୋଧସାମନ୍ତା ଚ ୟାୱ ନିଚ୍ଛାରଣତୋ ।

ୱେରମ୍ଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସଗାଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୬.‘‘ୟସ୍ସ ସକ୍କରିୟମାନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅସକ୍କାରେନ ଚୂଭୟନ୍ତି ଅସକ୍କାରେନ ଚ ଉଭୟଞ୍ଚ, କଦାଚି ସକ୍କାରେନ, କଦାଚି ଅସକ୍କାରେନ କଦାଚି ଉଭୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅସକ୍କାରେନା’’ତିଆଦି । ସତତୱିହାରାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତତିକୋତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତ…ପେ॰… ସୁଖୁମଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି । ତଥା ହି ସା ‘‘ୱଜିରୂପମଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଗତତ୍ତାତି ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ତସ୍ସା ପୁବ୍ବପରିକମ୍ମଂ ଉପଗତତ୍ତା ।

ସଗାଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ସୁୱଣ୍ଣପାତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୭-୧୬୮.ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ସୀଲପବ୍ବତସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଚ୍ଚଂ କରୋତି ପଗେୱ ସୀଲସ୍ସ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା । ତତିୟାଦୀସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

ସୁୱଣ୍ଣପାତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ମାତୁଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୦. ୟଂ ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ୱିସେସତୋ ଲାଭସକ୍କାରୋୱ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ନ ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମୱୋଚାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ମାତୁଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କଲ୍ୟାଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୧.ଦୁତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱ, ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ କେୱଲଂ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

କଲ୍ୟାଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୬. ଏକପୁତ୍ତକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୨-୧୭୫.ସଦ୍ଧାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଆଗତସଦ୍ଧା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନା’’ତି ।

ଏକପୁତ୍ତକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୬.ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବାହୁସଚ୍ଚସଂୱରସୀଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଲାଭସକ୍କାରସ୍ସ ସମୁଦୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୱସେନ ।

ତତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଛୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୭.ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋନରକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋତି ଇଦଂ ତନ୍ନିସ୍ସୟଂ କିଲେସଗଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତାପେନ୍ତୋ । ଇମଂ ମନୁସ୍ସଅତ୍ତଭାୱଂ ନାସେତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ପୁନ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ । ତସ୍ମାତି ଦୁଗ୍ଗତିନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ ଇଧ ମରଣଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ ।

ଛୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରଜ୍ଜୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୮.ଖରା ଫରୁସା ଛୱିଆଦୀନି ଛିନ୍ଦନେ ସମତ୍ଥା ।

ରଜ୍ଜୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୯.ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ ଓକାସାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ।

ଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ଭିନ୍ଦିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୦-୧୮୩.ଦେୱଦତ୍ତୋ ସଗ୍ଗେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତିଆଦି ପରିକପ୍ପୱଚନଂ । ନ ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟଂ ନିୟତଗତିକୋ ଅନ୍ତରା ମଗ୍ଗଫଲାନି ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବୋତି । ସୋତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ । ଅସ୍ସାତି ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ । ସମୁଚ୍ଛେଦମଗମା କତୂପଚିତସ୍ସ ମହତୋ ପାପଧମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ସମୁଚ୍ଛେଦଭାୱତୋ, ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ । ଅକୁସଲଂ ନାମେତଂ ଅବଲଂ, କୁସଲଂ ୱିୟ ନ ମହାବଲଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ତାଦିସାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତେକିଚ୍ଛତା, ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ ସିୟା । ୟଦି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଜୋତନା କଥନ୍ତି ? ଆସେୱନାୱସେନ, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋ ଏୱ ବାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଜୋତନା । ୟାଦିସେ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଗଣ୍ହି, ତଥା ଚ ପଟିପନ୍ନୋ, ପୁନ ଅଚିନ୍ତପ୍ପତିୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପତିତତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନମସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଭିନ୍ଦିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୪.କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେତି ଗବ୍ଭସ୍ସ ପରିପାକଗତତ୍ତା ୱିଜାୟନକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ । ପୋତନ୍ତି ଅସ୍ସତରିୟା ପୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସତରିଂ ୟଥା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ।

ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଞ୍ଚରଥସତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫. ଅଭିହରୀୟତୀତି ଅଭିହାରୋ, ଭତ୍ତଂୟେୱ ଅଭିହାରୋ ଭତ୍ତାଭିହାରୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିହରିତବ୍ବଂ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମଚ୍ଛପିତ୍ତନ୍ତି ୱାଳମଚ୍ଛପିତ୍ତଂ । ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଉରଗାଦିନା ଓସିଞ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ ।

ପଞ୍ଚରଥସତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୧୩. ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୬-୧୮୭.ମାତୁପି ହେତୂତି ଅତ୍ତନୋ ମାତୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନଅନତ୍ଥାୱହସ୍ସ ପହାନହେତୁପି । ଇତୋ ପରେସୂତି ‘‘ପିତୁପି ହେତୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ।

ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଲାଭସକ୍କାରସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧-୮. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୮-୧୯୫.ଏକୱିହାରୀତି ଚତୂସୁପି ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକାକୀ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ । ୱିୱେକଟ୍ଠୋତି ୱିୱିତ୍ତଟ୍ଠୋ, ତେନାହ ‘‘ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ’’ତି । ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱସନ୍ତୋତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଠିତୋ, ସବ୍ବଦା ଅୱିଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନୱସେନ ପୱତ୍ତୱୀରିୟସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ । ପହିତତ୍ତୋତି ତସ୍ମିଂ ୱିସେସାଧିଗମେ ପେସିତଚିତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନାତି ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଙ୍ଗୁପରମସଙ୍ଖାତେନ ଅଭାୱାକାରେନ । ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ନିଚ୍ଚଧୁୱତାଭାୱତୋ । ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାୟାତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ତାୱକାଲିକତାୟାତି ତଙ୍ଖଣିକତାୟ । ୱିପରିଣାମକୋଟିୟାତି ୱିପରିଣାମୱନ୍ତତାୟ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ହି ଉପାଦାୟ ୱିକାରାପଜ୍ଜନେନ ୱିପରିଣମନ୍ତଂ ୱିନାସଂ ପଟିପୀଳଂ ପାପୁଣାତି । ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋତି ନିଚ୍ଚତାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତୋ ଲେସମତ୍ତସ୍ସପି ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ । ଦୁକ୍ଖମନଟ୍ଠେନାତି ନିରନ୍ତରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖେନ ଖମିତବ୍ବତୋ । ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁକଟ୍ଠେନାତି ନାନପ୍ପକାରଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନତୋ । ସତତସମ୍ପୀଳନଟ୍ଠେନାତି ଅଭିଣ୍ହତାପସଭାୱତୋ । ସୁଖପଟିକ୍ଖେପେନାତି ସୁଖଭାୱସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତୋ । ତଣ୍ହାଗାହୋ ମମଂକାରଭାୱତୋ । ମାନଗାହୋ ଅହଂକାରଭାୱତୋ । ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ ‘‘ଅତ୍ତା ମେ’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱତୋ । ୱିରାଗୱସେନାତି ୱିରାଗଗ୍ଗହଣେନ । ତଥା ୱିମୁତ୍ତିୱସେନାତି ୱିମୁତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ।

ପସାଦାୱ ଗହିତା ଦ୍ୱାରଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସମ୍ମସନଚାରଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଛଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ତେଭୂମକଧମ୍ମା ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଥା ପଠମସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଗହିତା, ନ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ, ଏୱଂ ତତିୟସୁତ୍ତେ ନ ପସାଦୱତ୍ଥୁକଚିତ୍ତମେୱ ଗହିତଂ । ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଏୱଞ୍ହି ଅୱଧାରଣଂ ସାତ୍ଥକଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥା ତେନ ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତାଦୀସୁ । ଜୱନପ୍ପତ୍ତାତି ଜୱନଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତା ।

ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୬. ଆକାସଧାତୁ ରୂପପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ରୂପପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସେସାହି ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମରୂପନ୍ତି ତେଭୂମକଂ ନାମଂ ରୂପଞ୍ଚ କଥିତଂ ।

ଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୭.ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣ୍ହନପରିୟାୟେନ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ତେଭୂମକାତି ଗହେତବ୍ବା ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧୧. ଅନୁସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୦. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗେ ଅତ୍ତନୋତି ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ଅତ୍ତନୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ କାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପରସ୍ସାତି ପରସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାଣକକାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପରସନ୍ତାନେ ୱା ଅରୂପେ ଧମ୍ମେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ରୂପକାୟମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱଦତି । ଅପରେ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁରିମେନାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକେ କାୟେ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ । ପଚ୍ଛିମେନାତି ‘‘ବହିଦ୍ଧା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ । ଏତେ କିଲେସାତି ଏତେ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାମାନସଞ୍ଞିତା କିଲେସା । ଏତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୂସୁ । ସମ୍ମ…ପେ॰… ପସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ସମ୍ମସନୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅଭିସମୟୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ଞାଣେନ ପସ୍ସତି ।

ଅନୁସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଅପଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ‘‘ଅହମେତ’’ନ୍ତି ଅହଂକାରାଦୀନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅପଗତଂ।

ଅପଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦ୍ୱୀସୂତି ପଠମୱଗ୍ଗାଦୀସୁ । ଦେସନାୟ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟା ଦେସିତତ୍ତା ଅସେକ୍ଖଭୂମି କଥିତା । ପଠମୋତି ପଠମୱଗ୍ଗୋ ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଆୟାଚନ୍ତସ୍ସ, ଦୁତିୟୋ ଅନାୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତୋ । ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମା ନାମ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ । ତେନ ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ କଥିତତ୍ତା କଥିତା ଏୱାତି । ତଂତଂଦେସନାନୁସାରେନ ହି ଥେରୋ ତେ ଧମ୍ମେ ପରିପାକଂ ପାପେସି । ତଥା ହି ଭଗୱା ଦୁତିୟୱଗ୍ଗଂ ଅନାୟାଚିତୋପି ଦେସେସି ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୨.ଆୟସ୍ମାଚ ଲକ୍ଖଣୋତିଆଦୀସୁ ‘‘କୋ ନାମାୟସ୍ମା ଲକ୍ଖଣୋ, କସ୍ମା ଚ ‘ଲକ୍ଖଣୋ’ତି ନାମଂ ଅହୋସି, କୋ ଚାୟସ୍ମା ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, କସ୍ମା ଚ ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀ’’ତି ତଂ ସବ୍ବଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନେନାତି ପୁରିସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନେନ ।

ଈସଂ ହସିତଂ ‘‘ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ମନ୍ଦହସିତ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକନ୍ତି ନୟିଦଂ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକମତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକୋ ପେତୋତି ଆହ ‘‘ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେ ଅତ୍ତଭାୱାତି ପେତତ୍ତଭାୱା । ନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦେୱତ୍ତଭାୱା ୱିୟ ନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପକତିୟା । ତେସଂ ପନ ରୁଚିୟା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ମନୁସ୍ସାନଂ । ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତାନଂ ଅନାଥଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା କରୁଣାତି ଆହ ‘‘କାରୁଞ୍ଞେ କତ୍ତବ୍ବେ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଦୁଭୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମଧାତୂତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଧମ୍ମଧାତୂତି ୱା ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ ।

ଇତରୋତି ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ । ଉପପତ୍ତୀତି ଜାତି । ଉପପତ୍ତିସୀସେନ ହି ତଥାରୂପଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱଦତି । ଲୋହତୁଣ୍ଡକେହୀତି ଲୋହମୟେହେୱ ତୁଣ୍ଡକେହି । ଚରନ୍ତୀତି ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତାତି ଗରହଚ୍ଛରିୟଂ ନାମେତଂ । ଚକ୍ଖୁଭୂତାତି ସମ୍ପତ୍ତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା, ଲୋକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଭୂତାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟତ୍ରାତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ରାତି କାରଣୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ହି ‘‘ୟତ୍ର ହି ନାମା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପ୍ପମାଣେ ସତ୍ତନିକାୟେ ତେ ଚ ଖୋ ୱିଭାଗେନ କାମଭୱାଦିଭେଦେ ଭୱେ, ନିରୟାଦିଭେଦା ଗତିୟୋ, ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞିଆଦିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ତଥାରୂପେ ସତ୍ତାୱାସେ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ମେ ଉପନେତୁଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତେନ।

ଗୋଘାତକୋତି ଗୁନ୍ନଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ହନନକୋ । ତେନାହ ‘‘ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା’’ତି । ତସ୍ସାତି ଗୁନ୍ନଂ ୱଧକକମ୍ମସ୍ସ । ଅପରାପରିୟକମ୍ମସ୍ସାତି ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟକମ୍ମସ୍ସ । ବଲୱତା ଗୋଘାତକକମ୍ମେନ ୱିପାକେ ଦୀୟମାନେ ଅଲଦ୍ଧୋକାସଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ ତସ୍ମିଂ ୱିପକ୍କୱିପାକେ ଇଦାନି ଲଦ୍ଧୋକାସଂ ‘‘ଅୱସେସକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧୀତି ପାପକମ୍ମଜନିତା ପଟିସନ୍ଧି । କମ୍ମସଭାଗତାୟାତି କମ୍ମସଦିସଭାୱେନ । ଆରମ୍ମଣସଭାଗତାୟାତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଭାଗଭାୱେନ ସଦିସଭାୱେନ । ୟାଦିସେ ହି ଆରମ୍ମଣେ ପୁବ୍ବେ ତଂ କମ୍ମଂ ତସ୍ସ ଚ ୱିପାକୋ ପୱତ୍ତୋ, ତାଦିସେୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଇଦଂ କମ୍ମଂ ଇମସ୍ସ ୱିପାକୋ ଚ ପୱତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେପି ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ସୋ ଏୱ ତିତ୍ତିରୋ, ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତି ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତସ୍ସ ପେତୂପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ କତୋକାସସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ଇଦାନି ତଥା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତଂ ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅହୋସି । ସୋତି ଗୋଘାତକୋ । ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକପେତୋ ଜାତୋ କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱିପାକତାୱସେନ ।

ଅଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପେସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.ଗୋମଂସପେସିୟୋ କତ୍ୱାତି ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ଗୋମଂସଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପେସିୟୋ କତ୍ୱା । ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱାତି କାଲନ୍ତରଂ ଠପନତ୍ଥଂ ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା । ସୁକ୍ଖାପିୟମାନାନଂ ମଂସପେସୀନଞ୍ହି ୱଲ୍ଲୂରସମଞ୍ଞା ।

ପେସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପିଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୪.ନିପ୍ପକ୍ଖଚମ୍ମେତି ୱିଗତପକ୍ଖଚମ୍ମେ ।

୪. ନିଚ୍ଛୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୫. ଉରବ୍ଭେ ହନତୀତି ଓରବ୍ଭିକୋ । ଏଳକେତି ଅଜେ ।

୫. ଅସିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୬.ନିୱାପପୁଟ୍ଠେତି ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନନିୱାପେନ ପୋସିତେ । ଅସିନା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ।

୬. ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୭.ଏକଂ ମିଗନ୍ତି ଏକଂ ଦୀପକମିଗଂ ।

୭. ଉସୁଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୮.କାରଣାହୀତି ୟାତନାହି । ଞତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଞତ୍ୱା ।

୮. ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୯. ସୁଣୋତି ପୂରେତୀତି ସୂତୋ, ଅସ୍ସଦମକାଦିକୋ ।

୯. ଦୁତିୟସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୦. ପେସୁଞ୍ଞୂପସଂହାରୱସେନ ଇତୋ ସୁତଂ ଅମୁତ୍ର, ଅମୁତ୍ର ୱା ସୁତଂ ଇଧ ସୂଚେତୀତି ସୂଚକୋ। ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସି ମନୁସ୍ସେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୦. କୁମ୍ଭଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୧.ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚୋତି ରଞ୍ଞା ଅଡ୍ଡକରଣେ ଠପିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟମହାମତ୍ତୋ । ସୋ ହି ଗାମଜନକାୟଂ କୂଟେତି ୱଞ୍ଚେତୀତି ଗାମକୂଟକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଚି ‘‘ତାଦିସୋ ଏୱ ଗାମଜେଟ୍ଠକୋ ଗାମକୂଟକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସମେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ରହସ୍ସଙ୍ଗେ ନିସୀଦନୱସେନ ୱିସମା ନିସଜ୍ଜାୱ ଅହୋସି।

କୁମ୍ଭଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସସୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୨.ଫୁସନ୍ତୋତି ଥେୟ୍ୟାୟ ଫୁସନ୍ତୋ ।

୩. ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୪.ମାତୁଗାମୋ ସସ୍ସାମିକୋ ଅତ୍ତନୋ ଫସ୍ସେ ଅନିସ୍ସରୋ । ୱଟ୍ଟିତ୍ୱାତି ଭସ୍ସିତ୍ୱା ଅପରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ।

୪. ମଙ୍ଗୁଲିତ୍ଥିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୫. ମଙ୍ଗନୱସେନ ଉଲତୀତି ମଙ୍ଗୁଲି, ୱିରୂପବୀଭଚ୍ଛଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିରୂପଂ ଦୁଦ୍ଦସିକଂ ବୀଭଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ।

୫. ଓକିଲିନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୬. ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଅଗ୍ଗିନା ପକ୍କସରୀରତାୟ ଉପ୍ପକ୍କଂ। ହେଟ୍ଠତୋ ପଗ୍ଘରଣୱସେନ କିଲିନ୍ନସରୀରତାୟ ଓକିଲିନୀ। ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅଙ୍ଗାରସମ୍ପରିକିଣ୍ଣତାୟ ଓକିରିନୀ। ତେନାହ ‘‘ସା କିରା’’ତିଆଦି । ଅଙ୍ଗାରଚିତକେତି ଅଙ୍ଗାରସଞ୍ଚୟେ । ସରୀରତୋ ପଗ୍ଘରନ୍ତି ଅସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛାନି ସେଦଗତାନି । ତସ୍ସ କିର ରଞ୍ଞୋତି ତସ୍ସ କାଲିଙ୍ଗସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ । ନାଟକିନୀତି ନଚ୍ଚେ ଅଧିକତା ଇତ୍ଥୀ । ସେଦନ୍ତି ସେଦନଂ, ତାପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓକିଲିନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅସୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୭.ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି କମ୍ମାୟୂହନକାଲେ ତଥା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣପରିଚୟତୋ ।

୭-୧୧. ପାପଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୮-୨୨୨.ଲାମକଭିକ୍ଖୂତି ହୀନାଚାରତାୟ ଲାମକୋ, ଭିକ୍ଖୁୱେସତାୟ, ଭିକ୍ଖାହାରେନ ଜୀୱନତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ । ଚିତ୍ତକେଳିନ୍ତି ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ ତଂ ତଂ କୀଳନ୍ତୋ । ଅୟମେୱାତି ଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ।

ପାପଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ଓପମ୍ମସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. କୂଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୩.କୂଟଂଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କୂଟଚ୍ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁପୱିସନୱସେନ କୂଟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟା ଚ ଗୋପାନସିୟୋ ଗୋପାନସନ୍ତରଗତା, ତାପି କୂଟଂ ଆହଚ୍ଚ ଠାନେନ କୂଟଙ୍ଗମା। ଦୁୱିଧାପି କୂଟେ ସମୋସରଣା । କୂଟସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତେନ ୱିନାସେନ ଭିଜ୍ଜନେନ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମୁଗ୍ଘାତେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ତେନ ଚ ମୋକ୍ଖଧମ୍ମାଧିଗମେନ ତଦନୁରୂପଧମ୍ମାଧିଗମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତାତି ପନ ଇମିନା ତସ୍ସ ଉପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

କୂଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନଖସିଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୪.ଏୱଂ ଅପ୍ପକା ୟଥା ନଖସିଖାୟ ଆରୋପିତପଂସୁ, ସୁଗତିସଂୱତ୍ତନିୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପକତ୍ତା ଏୱଂ ଦେୱେସୁପୀତି ହୀନୂଦାହରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପତରା ହି ସତ୍ତା ୟେ ଦେୱେସୁ ଜାୟନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ କାମଦେୱେସୁ । ଇତରେସୁ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ନଖସିଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୫.ୱିଧଂସୟନ୍ତି ୱିହେଠୟନ୍ତି । ୱଡ୍ଢିତାତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ପରିବ୍ରୂହିତା । ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାତି ଭାୱନାୟ ବହୁଲୀକରଣେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତା ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତାତି ୟଥା ୟୁତ୍ତଂ ଆଜଞ୍ଞରଥଂ ଛେକେନ ସାରଥିନା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତିୟା ଗମିତା । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା ସବ୍ବସୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିସୋଧନେନ ସୁୱିସୋଧିତମରିୟାଦଂ ୱିୟ କତା । ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ଅୱିକମ୍ପନେୟ୍ୟତାୟ ଠପିତା। ସମନ୍ତତୋ ଚିତାତି ସବ୍ବଭାଗେନ ଭାୱନୂପଚୟଂ ଗମିତା । ତେନାହ ‘‘ସୁୱଡ୍ଢିତା’’ତି। ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାତି ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପାଦିତା ।

କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଓକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୬.ମହାମୁଖଉକ୍ଖଲୀନନ୍ତି ମହାମୁଖାନଂ ମହନ୍ତକୋଳୁମ୍ବାନଂ ସତଂ । ପଣୀତଭୋଜନଭରିତାନନ୍ତି ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରାଦୀହି ଉପନୀତପଣୀତଭୋଜନେହି ପରିପୁଣ୍ଣାନଂ । ତସ୍ସାତି ପାଠସ୍ସ । ଗୋଦୁହନମତ୍ତନ୍ତି ଗୋଦୋହନୱେଲାମତ୍ତଂ । ତଂ ପନ କିତ୍ତକଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗାୱିୟା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ହିତଫରଣନ୍ତି ଅନୋଧିସୋମେତ୍ତାଭାୱନମାହ – ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଂ ଭାୱେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତମ୍ପି ତତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦାନତୋ ମହପ୍ଫଲତରନ୍ତି ।

ଓକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୭.ଅଗ୍ଗେ ପହରିତ୍ୱାତି ତିଣ୍ହଫଲସତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗେ ହତ୍ଥେନ ୱା ମୁଟ୍ଠିନା ୱା ପହାରଂ ଦତ୍ୱା । କପ୍ପାସୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟାତି ପହତକପ୍ପାସପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ । ନିୟ୍ୟାସୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟାତି ଫଲସଣ୍ଠାନଂ ନିୟ୍ୟାସପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ । ଏକତୋ କତ୍ୱାତି କଲିକାଦିଭାୱେନ ୱୀସତିଂସପିଣ୍ଡାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା । ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡଂ କରୋନ୍ତୋ । ପଟିଲେଣେତୀତି ପଟିଲୀନୟତି ନାମେତି । ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋ ତେ ଦ୍ୱେପି ଧାରା ଏକତୋ ସମ୍ଫୁସାପେନ୍ତୋ । ପଟିକୋଟ୍ଟେତୀତି ପଟିପହରତି । ତତ୍ଥ ଖଣ୍ଡଂ ୱିୟ ନିୟ୍ୟାସୋ । କପ୍ପାସୱଟ୍ଟନକରଣୀୟନ୍ତି ୱିହତସ୍ସ କପ୍ପାସସ୍ସ ପଟିସଂହରଣୱସେନ ବନ୍ଧନଦଣ୍ଡଂ । ପୱତ୍ତେନ୍ତୋତି କପ୍ପାସସ୍ସ ସଂୱେଲ୍ଲନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ।

ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଧନୁଗ୍ଗହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୮.ଦଳ୍ହଧନୁନୋତି ଥିରତରଧନୁନୋ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ଥିରତରଭାୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦଳ୍ହଧନୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମନ୍ତି ପଲାନଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ଧନୁନୋ । ଆରୋପିତସ୍ସାତି ଜିୟଂ ଆରୋପିତସ୍ସ । ଜିୟାବଦ୍ଧୋତି ଜିୟାୟ ବଦ୍ଧୋ । ପଥୱିତୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଏତଂ ‘‘ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଲୋହସୀସାଦୀନନ୍ତି କାଳଲୋହତମ୍ବଲୋହସୀସାଦୀନଂ । ଭାରୋତି ପୁରିସଭାରୋ, ସୋ ପନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଏଦିସଂ ତସ୍ସ ବଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପା ଧନୁୱେଦସିକ୍ଖାୱସେନ । ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱା ଲକ୍ଖେସୁ ଅୱିରଜ୍ଝନସରକ୍ଖେପୱସେନ । କତଂ ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅସନଂ ସରକ୍ଖେପୋ ଏତେହୀତି କତୂପସନାତି ଆହ ‘‘ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପା’’ତି ।

‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚତ୍ତାରି କଣ୍ଡାନି ଆହରୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜୱିସ୍ସାମାତି ଧାୱିସ୍ସାମ । ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠହୀତି ସୀଘପତନସନ୍ତାପେନ ଚ ସୂରିୟରସ୍ମିସନ୍ତାପସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ଚ ଉସୁମା ଉଟ୍ଠହି । ପକ୍ଖପଞ୍ଜରେନାତି ପକ୍ଖଜାଲନ୍ତରେନ ।

ନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ‘‘ନିପ୍ପୟୋଜନମିଦଂ ଜୱନ’’ନ୍ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ପତ୍ତକଟାହେନ ଓତ୍ଥଟପତ୍ତୋ ୱିୟାତି ପିହିତପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ୱେଗସା ପତନେନ ନଗରସ୍ସ ଉପରି ଆକାସସ୍ସ ନିରିକ୍ଖଣଂ ଅହୋସି । ସଞ୍ଚାରିତତ୍ତା ଅନେକହଂସସହସ୍ସସଦିସୋ ପଞ୍ଞାୟି ସେୟ୍ୟଥାପି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଧନୁଗ୍ଗହକାଲେ ସରକୂଟାଦିଦସ୍ସନେ ।

ଦୁକ୍କରନ୍ତି ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ନ ଅତ୍ତନୋ ପତନଂ । ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଞ୍ହି ଅତିସୀଘେନ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପୁଲତାୟ ପଭସ୍ସରତାୟ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ଜୱନହଂସୋ ପନ ତାଦିସେନ ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ସକ୍କା ତୟା ପସ୍ସିତୁ’’ନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ଅକ୍ଖଣୱେଧିନୋ । ଗନ୍ତ୍ୱା ଗହିତେ ସୋତୁଂ ଘଣ୍ଡଂ ପିଳନ୍ଧାପେତ୍ୱା ସୟଂ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ନିସିନ୍ନୋ । ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭିମୁଖଂ ଗତକଣ୍ଡଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଠମକଣ୍ଡେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା’’ତି । ତେ ଚତ୍ତାରି କଣ୍ଡାନି ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଖିପିଂସୁ ।

ଆୟୁଂ ସଙ୍ଖରୋତି ଏତେନାତି ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ। ୟଥା ହି କମ୍ମଜରୂପାନଂ ପୱତ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧା, ଏୱଂ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ପାଳିୟଂ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନେକସତସଙ୍ଖସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଲବ୍ଭନତୋ । ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦେୱତାନଂ ଜୱତୋ ସୀଘତରଂ ଖୀୟତି ଇତ୍ତରଖଣତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।

ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦) ।

ଭେଦୋତି ଭଙ୍ଗୋ । ନ ସକ୍କା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ତତୋପି ଅତିୱିୟ ଇତ୍ତରଖଣତ୍ତା ।

ଧନୁଗ୍ଗହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଆଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୯. ଅଞ୍ଞେ ରାଜାନୋ ଚ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଇମେ ୱିୟ ଦସଭାଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ତେସମୟଂ ଅନୁଗତି ପଞ୍ଞାୟତି । ମହାଜନସ୍ସ ଆନୟନତୋ ଆନକୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ’’ତି । ଇଦାନି ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗମନାନୁକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହିମୱନ୍ତେ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । କରେଣୁନ୍ତି କରେଣୁକଂ, ହତ୍ଥିନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କରିଂସୂତି ଅନତ୍ଥପରିହରଣୱସେନ ପସତ୍ଥୂପହାରୱସେନ ଚ ପୂଜେସୁଂ । ଓତରୀତି କୁଳୀରଦହଂ ପାୱିସି । ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଠପନୱସେନ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ପତି।

ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟନ୍ତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଛିଦ୍ଦେ ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ରଜତମୟଂ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଫଲିକମୟଂ ଆଣିଂ ଘଟୟିଂସୁ ବନ୍ଧିଂସୁ । ପୁବ୍ବେ ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ ୟୋଜନାନି ପମାଣୋ ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ, ସଦ୍ଦୋ । ଅଥସ୍ସ ଅନେକସତକାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନ୍ତୋସାଲାୟମ୍ପି ଦୁକ୍ଖେନ ସୁୟ୍ୟିତ୍ଥ ଆଣିସଙ୍ଘାଟମତ୍ତତ୍ତା ।

ଗମ୍ଭୀରାତି ଅଗାଧା ଦୁକ୍ଖୋଗାଳ୍ହା । ସଲ୍ଲସୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅନିମିତ୍ତମନଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୱସେନ ଗମ୍ଭୀରଂ, ନ ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରଂ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ତା ତା ଗାଥା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖୋଗାହନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଗମ୍ଭୀର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବାପରମ୍ପେତ୍ଥ କାସଞ୍ଚି ଗାଥାନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହମେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ପାଳିୱସେନ ‘‘ଗମ୍ଭୀର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଳିୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା ସଲ୍ଲସୁତ୍ତସଦିସା’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ଅତ୍ଥୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱସେନ ଗମ୍ଭୀରତା ପାକଟାୟେୱ । ଲୋକଂ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ନୱୱିଧଅପ୍ପମାଣଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ଥଭୂତୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଲୋକୁତ୍ତରା। ତେନାହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥଦୀପକା’’ତି । ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମମତ୍ତମେୱାତି ସତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ସୁଞ୍ଞତଂ କେୱଲଂ ଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ । ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ଚ ଲିଙ୍ଗୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ଚ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବେ ଚା’’ତି । କୱିତାତି କୱିନୋ କମ୍ମଂ କୱିକତା । ୟସ୍ସ ପନ ୟଂ କମ୍ମଂ, ତଂ ତେନ କତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘କୱିତାତି କୱୀହି କତା’’ତି । ଇତରଂ ‘‘କାୱେୟ୍ୟା’’ତି ପଦଂ, କବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ କୱିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତକ୍ଖରାତି ୱିଚିତ୍ରାକାରଅକ୍ଖରା । ସାସନତୋ ବହିଭୂତାତି ନ ସାସନାୱଚରା । ତେସଂ ସାୱକେହୀତି ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକା’’ତି ଅପଞ୍ଞାତାନଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସାୱକେହି । ଅନୁଗ୍ଗୟ୍ହମାନାତି ନ ଉଗ୍ଗୟ୍ହମାନା ସୱନଧାରଣପରିଚୟଅତ୍ଥୂପପରିକ୍ଖାଦିୱସେନ ଅନୁଗ୍ଗୟ୍ହମାନା । ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଆଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଲିଙ୍ଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୦. କଲିଙ୍ଗରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଖୁଦ୍ଦକଦାରୁଖଣ୍ଡଂ, ତଂ ଉପଧାନଂ ଏତେସନ୍ତି କଲିଙ୍ଗରୂପଧାନା। ଲିଚ୍ଛୱୀ ପନ ଖଦିରଦଣ୍ଡଂ ଉପଧାନଂ କତ୍ୱା ତଦା ୱିହରିଂସୁ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖଦିରଘଟିକାସୂ’’ତିଆଦି । ପକତିୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଞିତୋ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଖଣୋ ୱିଜ୍ଝନେତି ଅକ୍ଖଣୱେଧିନୋ ତତୋ ସୀଘତରଂ ୱିଜ୍ଝନତୋ । ‘‘ଅକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଇତ୍ତରଖଣତ୍ତା । ଅକ୍ଖଣୋଭାସେନ ଲକ୍ଖଣୱେଧକା ଅକ୍ଖଣୱେଧିନୋ। ଅନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନେନ ୱାଲୱେଧିନୋ। ୱାଲେକଦେସୋ ହି ଇଧ ‘‘ୱାଲୋ’’ତି ଗହିତୋ ।

ବହୁଦେୱ ଦିୱସଭାଗଂ ପଧାନାନୁୟୋଗତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଦରଥପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା । ତେ ସନ୍ଧାୟାତି ତେ ତଥାରୂପେ ପଧାନକମ୍ମିକଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ । ଇଦଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଅୟମ୍ପି ଦୀପୋତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମାହ । ପଧାନାନୁୟୁଞ୍ଜନୱେଲାୟ ନିୱେଦନୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଏକଜ୍ଝଂ ପହତଘଣ୍ଡିନିଗ୍ଘୋସେନେୱ ଏକଘଣ୍ଡିନିଗ୍ଘୋସୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣସାଲାଦୀସୁ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଏକପଧାନଭୂତୋ । ନାନାମୁଖୋତି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ଏକୋ ୱିହାରୋ, ପିଲିଚ୍ଛିକୋଳିନଗରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟଂ । ଉଭୟତ୍ଥ ପୱତ୍ତଘଣ୍ଡିସଦ୍ଦା ଅନ୍ତରାପୱତ୍ତଘଣ୍ଡିସଦ୍ଦେହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଓସରନ୍ତି । କଲ୍ୟାଣିୟଂ ପୱତ୍ତଘଣ୍ଡିସଦ୍ଦୋ ତଥା ନାଗଦୀପେ ।

କଲିଙ୍ଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୧.ଅତିକ୍କନ୍ତୱେଲନ୍ତି ଭତ୍ତାନୁମୋଦନଉପନିସିନ୍ନକଥାୱେଲତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୱେଲଂ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନାତି ସରସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ, ସରସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିସୁଦ୍ଧାସୟତାୟ ନେୱ ଗୁଣୱଣ୍ଣାୟ ନ ଞାଣବଲାୟ ହୋତି । ତନ୍ତି ତଂ ତଥା ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ, ତଂ ତଥା ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜନଂ ।

ନାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ବିଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୨.ଘରାନଂସନ୍ଧୀତି ଘରେନ ଘରସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ । ସହ ମଲେନ ୱତ୍ତତୀତି ସମଲଂ। ଗେହତୋ ଗାମତୋ ଚ ନିକ୍ଖମନଚନ୍ଦନିକଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନନ୍ତି ସଙ୍କାରକୂଟଂ । କେଚି ‘‘ସନ୍ଧିସଙ୍କାରକୂଟଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆପନ୍ନଆପତ୍ତିତୋ, ନ କିଲେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ପନ ୟଥାଆପନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ‘‘ଦେସନା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦେସନା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ।

ବିଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୩.ଏତ୍ତକମ୍ପୀତି ଇମିନା ଜରସିଙ୍ଗାଲେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭିସ୍ସତି ସକଲମେୱ କପ୍ପଂ ସବ୍ବସୋ ଅୱୀଚିଜାଲାହି ନିରନ୍ତରଂ ଝାୟମାନତାୟ ନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାତୁରଭାୱତୋ ।

ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦୁତିୟସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୪.କତଜାନନନ୍ତି କତୂପକାରଜାନନଂ । କତୱେଦିତାତି ତସ୍ସେୱ ପରେସଂ ପାକଟକରଣୱସେନ ଜାନନମେୱ । ଆଚାରମେୱାତି କତାପରାଧମେୱ ।

ଦୁତିୟସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଓପମ୍ମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଭିକ୍ଖୁସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. କୋଲିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୫.ସାୱକାନଂଆଲାପୋତି ସାୱକାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଲାପୋ । ବୁଦ୍ଧେହି ସଦିସା ମା ହୋମାତି ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ସମୁଦାଚାରଂ ଅକଥେନ୍ତେହି ସାୱକେହି, ‘‘ଆୱୁସୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଲପିତା ଭିକ୍ଖୂ, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତି, ନ, ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ତେସଂ ନିରୋଧେନେୱ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ । ୟେସଂ ନିରୋଧାତି ୟେସଂ ୱଚୀସଙ୍ଗାରାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ନିରୁଜ୍ଝନେନ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଭାୱେନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି କାରଣସ୍ସ ଦୂରତୋ ପସ୍ସମ୍ଭିତତ୍ତା । ଅରିୟୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ । ପରିସୁଦ୍ଧୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ, ନ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମୂଗବ୍ବତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ୱିତକ୍କେନ ସହ ଗତା ପୱତ୍ତାତି ୱିତକ୍କସହଗତାତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣା’’ତି । ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣତା ଚ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ସୁଖୁମଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ନ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠହିଂସୂ’’ତି । ନ ପଗୁଣଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ଅନାପାଦିତତ୍ତା । ସଞ୍ଞାମନସିକାରାପୀତି ତତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ପୱତ୍ତିୟମାନା ସଞ୍ଞାମନସିକାରାପି ହାନଭାଗିୟାୱ ଅହେସୁଂ, ନ ୱିସେସଭାଗିୟା । ସମ୍ମା ଠପେହୀତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଂ ପହାୟ ସମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେହି । ଏକଗ୍ଗଂ କରୋହୀତି ତେନେୱ ୱିକ୍ଖେପପଟିବାହନେନ ଅୱିହତମାନସତାୟ ଚିତ୍ତସମାଧାନୱସେନ ଏକଗ୍ଗଂ କରୋହି । ଆରୋପେହୀତି ଈସକମ୍ପି ବହୁମ୍ପି ଅପତିତଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ ଆରୋପେହି । ଦୁତିୟଅଗ୍ଗସାୱକଭୂମିୟା ପାରିପୂରିୟା ଆୟସ୍ମା ମହାଭିଞ୍ଞୋ, ନ ୟଥା ତଥାତି ଆହ ‘‘ମହାଭିଞ୍ଞତନ୍ତି ଛଳଭିଞ୍ଞତ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନାତି ଇମିନା ‘‘ଅଥ ଖୋ ମଂ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ଉପାୟେନ । ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଉତ୍ତରି ଉତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟଭାୱାପାଦନେନ ସମାଧିଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ।

କୋଲିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉପତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୬.ଅତିଉଳାରମ୍ପିସତ୍ତଂ ୱା ସଙ୍ଖାରଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥମେୱ ସବ୍ବସୋ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ଜାନନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି ସତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ଅତିୱିୟ ଉଳାରତମଭାୱତୋ ।

ଉପତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଘଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୭.ପରିୱେଣଗ୍ଗେନାତି ପରିୱେଣଭାଗେନ । କେଚି ‘‘ଏକୱିହାରେତି ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଏକସ୍ମିଂ ଆୱାସେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେତି ତେ ଦ୍ୱେପି ଥେରା । ପାଟିୟେକ୍କେସୁ ଠାନେସୂତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠାନେସୁ । ନିସୀଦନ୍ତୀତି ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦନ୍ତି । ଓଳାରିକୋ ନାମ ଜାତୋ ପରିତ୍ତଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ତସ୍ସ । ତେତି ଥେରୋ ଭଗୱା ଚ ।

ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟୋତି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୱୀରିୟୋ । ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋତି ଈସକମ୍ପି ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱୀରିୟୋ । ଉପନିକ୍ଖେପନମତ୍ତସ୍ସେୱାତି ସମୀପେ ଠପନମତ୍ତସ୍ସେୱ ।

ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ‘‘ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାଧି ଏୱ ସମାଧିଲକ୍ଖଣଂ। ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନାନାଲକ୍ଖଣାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଇତରସ୍ସ । ଧୁରନ୍ତି ୱହିତବ୍ବଭାରଂ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଏତେସୂତି ସମାଧିଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତୋ ।

ଘଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୮. ଅଭିଚେତସି ନିସ୍ସିତା ଆଭିଚେତସିକା। ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଚିତ୍ତଂ। ୟସ୍ମା ଝାନାନଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ନିସ୍ସିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିକାମଲାଭୀତି ୟଥିଚ୍ଛିତଲାଭୀ। ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ୟଥାକତେନ କାଲପରିଚ୍ଛେଦେନ । ୱିପୁଲଲାଭୀତି ଅପ୍ପମାଣଲାଭୀ । ‘‘କସିର’’ନ୍ତି ହି ପରିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅକସିରଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ପଗୁଣଜ୍ଝାନୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସିଥିଲମାରବ୍ଭାତି ସିଥିଲଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସିଥିଲଂ ୱୀରିୟଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।

ନୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୁଜାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୯.ଅଞ୍ଞାନି ରୂପାନୀତି ପରେସଂ ରୂପାନି । ଅତିକ୍କନ୍ତରୂପୋତି ଅତ୍ତନୋ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା ରୂପସୋଭାୟ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତରୂପୋ, ସୁଚିରମ୍ପି ୱେଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ତୁଟ୍ଠିଆୱହୋ । ଦସ୍ସନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ହିତୋତି ଦସ୍ସନୀୟୋ। ପସାଦଂ ଆୱହତୀତି ପାସାଦିକୋ । ଛୱିୱଣ୍ଣସୁନ୍ଦରତାୟାତି ଛୱିୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚେୱ ସରୀରସଣ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ସୋଭନଭାୱେନ ।

ସୁଜାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୦.ୱିରୂପସରୀରୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅସୁନ୍ଦରଛୱିୱଣ୍ଣଞ୍ଚେୱ ଅସୁନ୍ଦରସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ । ପମାଣୱସେନାତି ସରୀରପ୍ପମାଣୱସେନ । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ । ମହାସାରଜ୍ଜନ୍ତି ମହନ୍ତୋ ମଙ୍କୁଭାୱୋ ।

ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା ଜାନନକନିୟାମେନ ସତ୍ଥୁନୋ କାୟଗୁଣେ ଚ ଚାରିତ୍ତଗୁଣେ ଚ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ।

ୟୋଜନାୱଟ୍ଟନ୍ତି ୟୋଜନପରିକ୍ଖେପଂ ।

‘‘କାୟସ୍ମୀ’’ତି ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ନିରନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟସ୍ମି’’ନ୍ତି । ଅକାରଣଂ କାୟପ୍ପମାଣନ୍ତି ସରୀରପ୍ପମାଣଂ ନାମ ଅପ୍ପମାଣଂ, ସୀଲାଦିଗୁଣାୱ ପମାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିସାଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୧. ପୁରସ୍ସ ଏସାତି ପୋରୀ, ଚାତୁରିୟୟୁତ୍ତତା । ତେନାହ ‘‘ପୁରୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସା ପନ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତୱସେନ ଅପ୍ପସନ୍ନଲୂଖତାଦିଦୋସରହିତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁର…ପେ॰… ୱାଚାୟା’’ତି । ଅସନ୍ଦିଦ୍ଧାୟାତି ମୁତ୍ତୱାଚାୟ । ତେନାହ ‘‘ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି । ନ ଏଲଂ ଦୋସଂ ଗଲେତୀତି ଅନେଲଗଲା, ଅୱିରୁଜ୍ଝନୱାଚା । ତେନାହ ‘‘ନିଦ୍ଦୋସାୟା’’ତି । ଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ପକାସକା, ନ କଦାଚି ସଚ୍ଚୱିମୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନାୟା’’ତି । ତା ହି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଆପାଦେନ୍ତି ପଟିପାଦେନ୍ତି ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟା’’ତି । ଧଜୋ ନାମ ସବ୍ବଧମ୍ମେହି ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ।

ୱିସାଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣ୍ଣନା

୨୪୨.ଆରଞ୍ଞିକୋତିଆଦୀସୁ ଅରଞ୍ଞକଥାସୀସେନ ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଧୁତଙ୍ଗାନଂ, ପିଣ୍ଡପାତକଥାସୀସେନ ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ, ପଂସୁକୂଲିକସୀସେନ ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ, ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ୱୀରିୟନିସ୍ସିତଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନଂ ଦୀପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଗତେନ ଭଗୱତା ଅପରଭାଗେ କଥିତଂ।

ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ପତ୍ତଚୀୱରଂ । ନିସୀଦିୟେୱ ୱତ୍ତସ୍ସ ଅସିକ୍ଖିତତ୍ତା । ତୁଜ୍ଜନତ୍ଥେନ ୱାଚା ଏୱ ସତ୍ତିୟୋତି ଆହ ‘‘ୱାଚାସତ୍ତୀହୀ’’ତି ।

ୱାଚାୟ ସନ୍ନିତୋଦକେନାତି ୱଚନସଙ୍ଖାତେନ ସମନ୍ତତୋ ନିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଉପତୁଦନତୋ ସନ୍ନିତୁଦକେନ । ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ ସୋ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ୱଚନପତୋଦେନା’’ତି ।

ଉଚ୍ଚକୁଲେ ଜାତି ଏତସ୍ସାତି ଜାତିମା, ବ୍ରହ୍ମଜାତିକୋ ଇସି । ମାତଙ୍ଗୋତି ଚଣ୍ଡାଲୋ । ତତ୍ଥାତି କୁମ୍ଭକାରସାଲାୟଂ । ଓକାସଂ ୟାଚି କୁମ୍ଭକାରଂ । ମହନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପଠମତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ସାୟେୱ ସାଲାୟ ଦ୍ୱାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱାରସମୀପେ । ମେତି ମୟା । ଖମ ମୟ୍ହନ୍ତି ମୟ୍ହଂ ଅପରାଧଂ ଖମସ୍ସୁ । ତେତି ତୟା । ପୁନ ତେତି ତୱ । ଗଣ୍ହି ଉଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ନାସ୍ସ ଉଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ଅଦାସୀ’’ତି । ପବୁଜ୍ଝିଂସୂତି ନିଦ୍ଦାୟ ପବୁଜ୍ଝିଂସୁ ପକତିୟା ପବୁଜ୍ଝନୱେଲାୟ ଉପଗତତ୍ତା ।

ଛୱୋତି ନିହୀନୋ । ଅନନ୍ତମାୟୋତି ୱିୱିଧମାୟୋ ମାୟାୱୀ ।

ସୋତି ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡୋ । ‘‘ସତ୍ତଧା ଭିଜ୍ଜୀ’’ତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ତେନ ତାପସେନ ପାରମିତାପରିଭାୱନସମିଦ୍ଧାହି ନାନାୱିହାରସମାପତ୍ତିପରିପୂରିତାହି ସୀଲଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାଦୀହି ସୁସଙ୍ଖତସନ୍ତାନେ ମହାକରୁଣାଧିୱାସେ ମହାସତ୍ତେ ବୋଧିସତ୍ତେ ଅରିୟୂପୱାଦକମ୍ମଂ ଅଭିସପସଙ୍ଖାତଂ ଫରୁସୱଚନଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଖେତ୍ତୱିସେସଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟଫରୁସତାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ହୁତ୍ୱା ସଚେ ସୋ ମହାସତ୍ତଂ ନ ଖମାପେତି, ତଂ କକ୍ଖଳଂ ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚନସଭାୱଂ ଜାତଂ, ଖମାପିତେ ପନ ମହାସତ୍ତେ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାହିତତ୍ତା ଅୱିପାକଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅହୋସିକମ୍ମଭାୱତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟୂପୱାଦପାପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମତା । ୟଂ ତଂ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନନିୱାରଣଂ କତଂ, ଅୟଂ ବୋଧିସତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଉପାୟୋ । ତେନ ହି ଉବ୍ବାଳ୍ହା ମନୁସ୍ସା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତାପସଂ ଆନେତ୍ୱା ଖମାପେସୁଂ । ସୋପି ଚ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେସି । ୟଂ ପନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡସ୍ସ ଠପନଂ ତସ୍ସ ସତ୍ତଧା ଫାଲନଂ କତଂ, ତଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଇମେ ପବ୍ବଜିତା ସମାନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ପନ ଚିତ୍ତମତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେନ୍ତୀତି ମହାସତ୍ତମ୍ପି ତେନ ସଦିସଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ତଦସ୍ସ ନେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟାତି । ପତିରୂପନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଥେରନାମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୪.ଅତୀତେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେତି ଅତୀତେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନାତି ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଜହନେନ । ପହୀନଂ ନାମ ହୋତି ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି ସବ୍ବସୋ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା । ତୟୋଭୱେତି ଇମିନା ଉପାଦିଣ୍ଣକଧମ୍ମାନଂୟେୱ ଗହଣଂ । ସବ୍ବା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ଚାତି ଇମିନା ଉପାଦିଣ୍ଣାନମ୍ପି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣାନମ୍ପି ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତଲୋକିୟଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଠିତଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ । ତେସ୍ୱେୱାତି ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଏୱ । ଅନୁପଲିତ୍ତଂ ଅମଥିତଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସାଭାୱତୋ । ତଦେୱ ସବ୍ବନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ତୀସୁପି ପଦେସୁ ଇଧ ସବ୍ବଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ଜହିତ୍ୱାତି ପହାନାଭିସମୟୱସେନ । ତଣ୍ହା ଖୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ହକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ୱିମୁତ୍ତଂ । ତମହନ୍ତି ତଂ ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲଂ ଏକୱିହାରିଂ ବ୍ରୂମି ତଣ୍ହାଦୁତିୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିଞ୍ଞାପହାନାଭିସମୟକଥନେନ ଇତରମ୍ପି ଅଭିସମୟଂ ଅତ୍ଥତୋ କଥିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଥେରନାମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ମହାକପ୍ପିନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୫.ମହାକପ୍ପିନୋତି ପୂଜାୱଚନମେତଂ ୟଥା ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି । ତଥାରୂପନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିକଂ ଗୁଣୱିସେସୱନ୍ତପଟିବଦ୍ଧଂ । ସାସନନ୍ତି ଦେସନ୍ତରତୋ ଆଗତୱଚନଂ । ଜଙ୍ଘୱାଣିଜାତି ଜଙ୍ଘଚାରିନୋ ୱାଣିଜା । କିଞ୍ଚି ସାସନନ୍ତି ଅପୁବ୍ବପୱତ୍ତିଦୀପକଂ କିଞ୍ଚି ୱଚନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି ୟଥା ତଂ ସୁଚିରଂ କତାଭିନୀହାରତାୟ ପରିପକ୍କଞାଣସ୍ସ । ଅପରିମାଣଂ ଗୁଣସ୍ସ ଅପରିମାଣତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣପରିଦୀପନତୋ, ସେସରତନଦ୍ୱୟେ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦୀପନତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱଦୀପନତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖତୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ଅପତନ୍ତେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ। ସୁପରିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋତି । ରତନତ୍ଥୋ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସଦିସୋ ଏୱାତି ।

ନୱସତସହସ୍ସାନି ଅଦାସି ଦେୱୀ । ତୁମ୍ହେତି ରାଜିନିଂ ଗାରୱେନ ବହୁୱଚନେନ ୱଦତି । ରାଗୋତି ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତରାଗୋ ।

ଜନିତେତି କମ୍ମକିଲେସେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତେ । କମ୍ମକିଲେସେହି ପଜାତତ୍ତା ପଜାତି ପଜାସଦ୍ଦୋ ଜନିତସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ଜନିତେ, ପଜାୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଟ୍ଠହି ୱିଜ୍ଜାହୀତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୮) ଆଗତନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣମନୋମୟିଦ୍ଧୀହି ସହ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା’’ତି ଆଗତା। ତପତି ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନ ୱିଜ୍ଜୋତତି, ତଂ ସୂରିୟସ୍ସ ୱିରୋଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତପତୀତି ୱିରୋଚତୀ’’ତି । ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋତି ଆହ – ‘‘ଦୁୱିଧେନ ଝାନେନ ଝାୟମାନୋ’’ତି । ସବ୍ବମଙ୍ଗଲଗାଥାତି ସବ୍ବମଙ୍ଗଲାୱିରୋଧୀ ଗାଥାତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ମଙ୍ଗଲଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ ମଙ୍ଗଲଂ ।

ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ସତ୍ତାନଂ, ସ ପୁଞ୍ଞୱିତମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ॥

ପୂଜଂ କାରେତ୍ୱା ଏକଂ ଅଗାରିକଧମ୍ମକଥିକଂ ଉପାସକଂ ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଝାୟୀ ତପତୀ’’ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଧମ୍ମରତନଂ ଗହିତମେୱ । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘରତନଂ ଗହିତମେୱ । ବୁଦ୍ଧରତନଂ ପନ ସରୂପେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ।

ମହାକପ୍ପିନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ସହାୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ସମ୍ମା ସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମେତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦି । ସମ୍ମା ଚିରରତ୍ତଂ ଚିରକାଲଂ ସମେତି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚିରରତ୍ତଂସମେତିକା। ତେନାହ ‘‘ଦୀଘରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଦାନି ଇମେସନ୍ତି ଏତରହି ଏତେସଂ । ଅୟଂ ସାସନଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ସମ୍ମା ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ତସ୍ମା ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ସମମେୱ ନ ୱିସଦିସଂ । କିଞ୍ଚ ତତୋ ଏୱ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ପୱେଦିତଧମ୍ମୱିନୟେ ଏତେସଂ ପଟିପତ୍ତିସାସନଧମ୍ମୋ ସୋଭତି ୱିରୋଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେତି ଅରିୟେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସମ୍ମଦେୱ ପକାସିତେ ଅରିୟଧମ୍ମେ । ସମ୍ମଦେୱ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିନୟାନଂ ୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନୀତା ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପରିଳାହାନଂ ୱୂପସମେନ ।

ସହାୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଭିକ୍ଖୁସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନିଦାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।