ସଗାଥାୱଗ୍ଗଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ସଗାଥାୱଗ୍ଗଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଭୱନିସ୍ସୟୱିସୁଦ୍ଧିପଟିୱେଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ତେସଂ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକ୍କମଲଦ୍ଧବ୍ବାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥନ୍ତି । ଅଥ ୱା ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଭାୱତୋ, ପଣ୍ଡିତେହି ସମାଚରିତଭାୱତୋ, ଆୟତିଂ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମକିରିୟାତି । ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ପୂଜନୀୟପୂଜାପୁଞ୍ଞୱିସେସନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ବଲାନୁପ୍ପଦାନତ୍ଥଂ, ଅନ୍ତରା ଚ ତସ୍ସ ଅସଂକୋଚାପନତ୍ଥଂ, ତଦୁଭୟଂ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ଇଦମେୱ ଚ ପୟୋଜନଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ…ପେ॰… ତସ୍ସାନୁଭାୱେନା’’ତି । ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟପୂଜା ହି ନିରତିସୟପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସଂବୁଦ୍ଧିୟା ଅପରିମେୟ୍ୟପଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନ୍ତରାୟନିବନ୍ଧନସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନାୟ ପହୋତି, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ୟଥାହ ‘‘ପୂଜାରହେ ପୂଜୟତୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୫; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୦.୧), ତଥା ‘‘ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ, କାୟେ ଭୱତି ୟା ପୀତି ।

ୱରମେୱ ହି ସା ପୀତି, କସିଣେନପି ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ।

ଧମ୍ମୋତି…ପେ॰…, ସଙ୍ଘୋତି…ପେ॰…, ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬) ।

ତଥା ‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) । ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା…ପେ॰… ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା ଲୋମହଂସୋ ନ ହେସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଚ ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ୱନ୍ଦନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଗୁଣାତିସୟୟୋଗସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଗାଥତ୍ତୟମାହ । ଗୁଣାତିସୟୟୋଗେନ ହି ୱନ୍ଦନାରହଭାୱୋ, ୱନ୍ଦନାରହେ ଚ କତା ୱନ୍ଦନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ପୟୋଜନଂ ସାଧେତୀତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ନ ୱିନୟଦେସନା ୱିୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନା, ନାପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ୱିୟ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା, ଅଥ ଖୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନାତି ତଦୁଭୟପ୍ପଧାନମେୱ ତାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଥୋମନଂ କାତୁଂ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା। ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା। ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବନ୍ଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୟ ସୀତଲଂ କରୁଣାସୀତଲଂ, କରୁଣାସୀତଲଂ ହଦୟଂ ଅସ୍ସାତି କରୁଣାସୀତଲହଦୟୋ, ତଂ କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପରେସଂ ହିତୋପସଂହାରସୁଖାଦିଅପରିହାନିଚ୍ଛନସଭାୱତାୟ, ବ୍ୟାପାଦାରତୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଚ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତସନ୍ତାପୱିଚ୍ଛେଦନାକାରପୱତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତଲଭାୱକାରଣତା ଉପଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରୂପତାପାସହନରସା ଅୱିହିଂସାଭୂତା କରୁଣାୱ ୱିସେସେନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି ୱିୟ ସୀତିଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି । କରୁଣାମୁଖେନ ୱା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା।

ଅଥ ୱା ଛଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସନିବନ୍ଧନଭୂତା ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସୱିସୟବ୍ୟାପିତାୟ ମହାକରୁଣାଭାୱମୁପଗତା କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ଅଭିସୟେନ ହଦୟସୀତଲଭାୱହେତୂତି ଆହ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ସତିପି ମେତ୍ତାମୁଦିତାନଂ ସାତିସୟେ ହଦୟସୀତିଭାୱନିବନ୍ଧନତ୍ତେ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିସେସକାରଣତାୟ ତାସମ୍ପି କାରଣନ୍ତି କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ‘‘ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାନିଦାନା ହି ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, କରୁଣାନୁଭାୱନିବ୍ବାପିୟମାନସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୟ ଅନେକାନିପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପାନଂ ଅକିଲନ୍ତରୂପସ୍ସେୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମ୍ଭରଣନିୟତସ୍ସ ସମଧିଗତଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ନିହିତେସୁପି ସତ୍ତସଙ୍ଘାଟସମୁପନୀତହଦୟୂପତାପନିମିତ୍ତେସୁ ନ ଈସକମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତିଭାୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତମହୋସୀତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ଭଗୱତୋ କରୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନତୋ ପକାରେହି ଧମ୍ମସଭାୱଜୋତନଟ୍ଠେନ ପଜ୍ଜୋତୋତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ। ସୱାସନପ୍ପହାନତୋ ୱିସେସେନ ହତଂ ସମୁଗ୍ଘାଟିତଂ ୱିହତଂ। ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ୱିହତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତଂ। ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୋହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜା । ସ୍ୱେୱ ୱିସୟସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନକରଣତୋ ଅନ୍ଧକାରସରିକ୍ଖତାୟ ତମୋ ୱିୟାତି ତମୋ। ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତୋ ମୋହତମୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମୋ, ତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ସତିପି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିହତଭାୱେ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେହି ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ସାୱକେହି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ସୱାସନପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସାତିସୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାପ୍ପହାନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ଅନ୍ତରେନ ପରୋପଦେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଗମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା, ତଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ସମଧିଗତତ୍ତା, ପରସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନାତିସୟାନୁଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱାୱ ୱିସେସତୋ ମୋହତମୱିଗମେନ ଥୋମେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ’’ତି ପଦେନ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ୱିୟ ଦେସନାପଞ୍ଞାପି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକତ୍ତା ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱାୱବୋଧନସମତ୍ଥେନ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମିତତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଭଗୱତୋ ମୋହତମୱିନାସୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତେ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନାୱରଣଞାଣଂ କାରଣୂପଚାରେନ ସସନ୍ତାନେ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୱାସନପ୍ପହାନମେୱ ହି କିଲେସାନଂ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପହାନନ୍ତି, ପରସନ୍ତାନେ ପନ ମୋହତମୱିଧମନସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଫଲୂପଚାରେନ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ମୋହତମୱିଧମନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

କିଂ ପନ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱେକୋ ପହାନସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନାନିମିତ୍ତଂ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସକିଲେସପହାନନ୍ତି ? ତପ୍ପହାନୱଚନେନେୱ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତସ୍ସ ଜୋତିତଭାୱତୋ । ନ ହି ସୋ ତାଦିସୋ କିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ନିରୱସେସଅୱିଜ୍ଜାପ୍ପହାନେନ ନ ପହୀୟତୀତି ।

ଅଥ ୱା ୱିଜ୍ଜା ୱିୟ ସକଲକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୱସେସାକୁସଲଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନକାରଣନ୍ତି ତବ୍ବିଘାତୱଚନେନ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।

ନରା ଚ ଅମରା ଚ ନରାମରା, ସହ ନରାମରେହୀତି ସନରାମରୋ, ସନରାମରୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ସନରାମରଲୋକୋ, ତସ୍ସ ଗରୂତି ସନରାମରଲୋକଗରୁ, ତଂ ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ । ଏତେନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତଦୱସିଟ୍ଠସତ୍ତାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଗୁଣୱିସେସାୱହତାୟ ଭଗୱତୋ ଉପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପଧାନାପ୍ପଧାନଭାୱୋ ଚୋଦେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋ । ଏଦିସେସୁ ହି ସମାସପଦେସୁ ପଧାନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା ‘‘ସରାଜିକାୟ ପରିସାୟା’’ତି (ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୮୨) । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୋକାସୱସେନ ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ, ଗରୁଭାୱସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଗରୁକରଣସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପାନି ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା ।

ଅଥ ୱା ସମୂହତ୍ଥୋ ଲୋକ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟୱସେନ ଲୋକୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି । ସହ ନରେହୀତି ସନରା, ସନରା ଚ ତେ ଅମରା ଚାତି ସନରାମରା, ତେସଂ ଲୋକୋତି ସନରାମରଲୋକୋତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅମର-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେ ହି ମରଣାଭାୱତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅମରା, ନରାମରାନଂୟେୱ ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭) । ତଥା ହି ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହରଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମୁପକାରିତାୟ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତି ।

ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ। ଭଗୱତୋ ହି ୱେନେୟ୍ୟଜନୁପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ, ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକକୁଟିଲାକୁଲତାଦି- ଦୋସରହିତମୱହସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ୱିପୁଲନିମ୍ମଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସହିତମଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ନିରୱଜ୍ଜତାୟ ସୋଭନମେୱାତି ।

ଅଥ ୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସକଲମପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ, ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ। ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ (ମହାନି॰ ୩୮) ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ।

ଅଥ ୱା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ। ୟସ୍ମା ୱା ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାରହଂ କାଲୟୁତ୍ତମେୱ ଚ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଗଦତି ୱଦତୀତି ସୁଗତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଇତି ସୋଭନଗମନତାଦୀହି ସୁଗତୋ, ତଂ ସୁଗତଂ ।

ପୁଞ୍ଞପାପକେହି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତିୟୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସା । ତା ପନ ନିରୟାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ତା ହି ସକଲସ୍ସପି ଭୱଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅୱିପାକାରହଭାୱକରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱା ପଞ୍ଚହିପି ଗତୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ଭଗୱତୋ କତ୍ଥଚିପି ଅପରିୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ଭଗୱା ‘‘ଦେୱାତିଦେୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ –

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।

ତଂତଂଗତିସଂୱତ୍ତନକାନଞ୍ହି କମ୍ମକିଲେସାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ଗତିପରିୟାପନ୍ନତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସସତ୍ତନିକାୟେହି ସୁପରିମୁତ୍ତୋ । ତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ଦେତି ନମାମି, ଥୋମେମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ଗତିୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତି । ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତିତୋ ଚ । ତେସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣାଧିଗମତୋ, ସୱାସନାନଂ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପହାନତୋ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନତୋ, ୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନତୋ ଚ । ସା ପନେତ୍ଥ ଆସୟତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ଦୁୱିଧା ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ତିୱିଧା ଚ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତି, କଥଂ ? ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଆସୟତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ସମ୍ମାଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ତିୱିଧାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅୱସିଟ୍ଠତ୍ଥେନ ତେନ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚ ସବ୍ବାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପରହିତପଟିପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତୀତି ।

ଅଥ ୱା ତୀହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା – ହେତୁତୋ ଫଲତୋ ଉପକାରତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ମହାକରୁଣା, ସା ପଠମପଦେନ ଦସ୍ସିତା । ଫଲଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଞାଣସମ୍ପଦା ପହାନସମ୍ପଦା ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ଚାତି । ତାସୁ ଞାଣପହାନସମ୍ପଦା ଦୁତିୟପଦେନ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ପନ ତତିୟପଦେନ, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଗମନସୋଭନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ୱିନା ତଦଭାୱତୋ। ଉପକାରୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅବାହିରଂ କରିତ୍ୱା ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ୱିମୁତ୍ତିଧମ୍ମଦେସନା । ସୋ ସମ୍ମାଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ ଦସ୍ସେତି । ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ହି ଭଗୱା ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସତ୍ତାନଂ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି କରୁଣା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସମ୍ମାଗମନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗ-ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାଦି-ଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତାୟ କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତୋ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । ଇତରେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଧାନାପ୍ପଧାନଭେଦଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂସାରମହୋଘତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାରଣଞ୍ହେତ୍ଥ ପଧାନଂ ପୟୋଜନଂ, ତଦଞ୍ଞମପ୍ପଧାନଂ । ତେସୁ ପଧାନେନ ପରହିତପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତଦୁଭୟେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଭଗୱତୋ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ, ଉତ୍ତମୱନ୍ଦନୀୟଭାୱଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକିୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାସାଧାରଣଗୁଣଦୀପନତୋ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣସିଦ୍ଧୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପଞ୍ଚୀୟତୀତି । କରୁଣାଗହଣେନ ଚ ଉପଗମନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅପଗମନଂ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୋକୱୋହାରୱିସୟତ୍ତା କରୁଣାୟ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସମଞ୍ଞାୟ ଅନତିଧାୱନଂ । ସଭାୱାନୱବୋଧେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସମଞ୍ଞଂ ଅତିଧାୱିତ୍ୱା ସତ୍ତାଦିପରାମସନଂ ହୋତୀତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଂ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ, କରୁଣାଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସେସାଧାରଣଞାଣାନି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣାନି ଦସ ବଲାନି ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି ସୋଳସ ଞାଣଚରିୟା ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ଞାପଭେଦାନଂ ୱସେନ ଞାଣଚାରଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ଚରଣସମ୍ପତ୍ତିଂ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିଂ । କରୁଣାଗହଣେନ ଅତ୍ତାଧିପତିତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଧମ୍ମାଧିପତିତା । କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକନାଥଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅତ୍ତନାଥଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ପୁବ୍ବକାରିଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ କତଞ୍ଞୁତା । କରୁଣାଗହଣେନ ଅପରନ୍ତପତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅନତ୍ତନ୍ତପତା । କରୁଣାଗହଣେନ ୱା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ପରେସଂ ତାରଣଂ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସୟଂ ତାରଣଂ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହଚିତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।

ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କରୁଣା ଆଦି ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ ତତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ । ଇତି ଆଦିପରିୟୋସାନଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କରୁଣାନିଦାନଞ୍ହି ସୀଲଂ ତତୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ସା ଚ ଝାନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗିନୀତି । ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୀଲଞ୍ଚ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଆଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝେ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏସୋ ଏୱ ହି ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ, ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗହଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା କୋ ନାମ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତେନେୱାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪୨୫; ଉଦା॰ ୫୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୫; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା, ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଅପ॰ ୨.୭.୨୦) –

ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନପି ବୁଦ୍ଦଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତି ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ‘‘ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅପି ଚ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ୱୁତ୍ତଂ ।

୨. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଭାୱେତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଚ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୟନ୍ତି ଅନିୟମତୋ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପଗତୋତି ଅପରକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୱନ୍ଦେତି କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ତନ୍ତି ନିୟମନଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଗତମଲଂ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଚ ତବ୍ବିସେସନଂ ।

ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ – ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସନୟେନ (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭) ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୱାସନାୟ ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ କମ୍ମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନେୱ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିହତୱିଦ୍ଧସ୍ତନିରୱସେସକିଲେସୋ ମହାକରୁଣା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨) । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ତେନ ‘‘ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ସୋପି ନାମ ଭଗୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନଗୁଣେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ଭାୱନଂ ଦୀପେତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପଗତୋତି ପତ୍ତୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାୱ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗତମଲନ୍ତି ୱିଗତମଲଂ, ନିଦ୍ଦୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନ୍ଦେତି ପଣମାମି, ଥୋମେମି ୱା । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରରହିତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟତୋ ସଂସାରତୋ ଚ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ।

ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ୱିୱିଧଗୁଣଗଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋପି ଭଗୱା ୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ପନ ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋ, ତମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଭାୱହେତୁଭୂତଂ ସବ୍ବଦୋସମଲରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମଂ ନମାମୀତି । ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସପି ତପ୍ପକାସନତ୍ତା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଭିଧମ୍ମନୟସମୁଦ୍ଦଂ ଅଧିଗଚ୍ଛି, ତୀଣି ପିଟକାନି ସମ୍ମସୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସପି ସଚ୍ଛିକିରିୟସମ୍ମସନପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସୋପି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଥା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମଭୂତାହି ପାରମିତାହି ସହ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋପି ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତାପି ହି ମଲପଟିପକ୍ଖତାୟ ଗତମଲା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରା ଚାତି । ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୟ କତମହାଭିନୀହାରୋ ମହାକରୁଣାଧିୱାସପେସଲଜ୍ଝାସୟୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସପରିଧୋତନିମ୍ମଲାନଂ ଦାନଦମସଞ୍ଞମାଦୀନଂ ଉତ୍ତମଧମ୍ମାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି କପ୍ପାନଂ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସାନଂ ଭାୱନାପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେହି କମ୍ମାଦୀସୁ ଅଧିଗତୱସିଭାୱୋ ଅଚ୍ଛରିୟାଚିନ୍ତେୟ୍ୟମହାନୁଭାୱୋ ଅଧିସୀଲାଧିଚିତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ତଥା ପଠମେନ ଝାନସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱିମୋକ୍ଖସମ୍ପଦାୟ । ପଠମେନ ୱା ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ସମାପତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ଅଥ ୱା ପଠମେନ ଖୟେଞାଣଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅନୁପ୍ପାଦେଞାଣଭାୱେନ । ପୁରିମେନ ୱା ୱିଜ୍ଜୂପମତାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱଜିରୁପମତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ୱିରାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଦୁତିୟେନ ନିରୋଧସମ୍ପତ୍ତିୟା । ତଥା ପଠମେନ ନିୟ୍ୟାନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ହେତୁଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଦସ୍ସନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ୱିୱେକଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଅଧିପତିଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅମତଭାୱେନ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପଗତୋ’’ତି ଏତେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତାୟ । ତଥା ପୁରିମେନ ଅକାଲିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ଏହିପସ୍ସିକତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ଓପନେୟ୍ୟିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ‘‘ଗତମଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂକିଲେସାଭାୱଦୀପନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନେନ ୱିପୁଲପରିପୁଣ୍ଣତଂ । ପଠମେନ ୱା ପହାନସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ସଭାୱସମ୍ପଦଂ । ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ଗତମଲଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଭାୱନାବଲେନ ହି ସୋ ଦୋସାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତକୋ ହୋତୀତି । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ହି ତତୁତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରୋତି । ତଥା ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲାଦୀହି ସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଅସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ।

୩. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ସୁଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଗତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ। ତସ୍ସ ‘‘ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଓରସାନନ୍ତି ପୁତ୍ତୱିସେସନଂ । ମାରସେନମଥନାନନ୍ତି ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ କିଲେସପହାନମେୱ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣଂ ଅନୁଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଚ ସତିପି ତେସଂ ସତ୍ତୱିସେସଭାୱେନ ଅନେକସହସ୍ସସଙ୍ଖାଭାୱେ ଇମଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସମୂହନ୍ତି ସମୁଦାୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସଙ୍ଘାତଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଅସତିପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱତୋ ।

ତତ୍ଥ ଉରସି ଭୱା ଜାତା ସଂବଦ୍ଧା ଚ ଓରସା । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଓରସପୁତ୍ତା ଅତ୍ତଜାତତାୟ ପିତୁ ସନ୍ତକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ୱିସେସେନ ଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଚ ଏକନ୍ତଭାଗିନୋତି ଓରସା ୱିୟ ଓରସା। ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାନୁଭାୱେନେୱ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନା ଓକ୍କନ୍ତା ଚ ଅରିୟସାୱକା ଭଗୱତୋ ଉରେନ ୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତିତାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଓରସା ପୁତ୍ତାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ସାୱକେହି ପୱତ୍ତିୟମାନାପି ହି ଧମ୍ମଦେସନା ‘‘ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ତମ୍ମୂଲିକତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାଦିୱିସେସାଭାୱତୋ ଚ ।

ୟଦିପି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସମୟେ ଭଗୱତୋ ୱିୟ ତଦନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ, ମାରୱାହିନୀ ୱା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅପସାଦେତି, ତେହି ପନ ଅପସାଦେତବ୍ବତାୟ କାରଣେ ୱିମଥିତେ ତେପି ୱିମଥିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ‘‘ମାରମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମାରସେନମଥନାନନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ ୱିୟ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସପି ଗୁଣମାରଣେ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ କିଲେସବଲକାୟୋ ‘‘ସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮) । ସା ଚ ତେହି ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସଭେଦା, ଅନନ୍ତଭେଦା ୱା କିଲେସୱାହିନୀ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟସମଥାଦିଗୁଣପହରଣେହି ଓଧିସୋ ୱିମଥିତା ୱିହତା ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଚାତି ମାରସେନମଥନା, ଅରିୟସାୱକା । ଏତେନ ତେସଂ ଭଗୱତୋ ଅନୁଜାତପୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ଅରିୟା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଅଥ ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା। ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ। ଅରିୟୋ ଚ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚାତି ୱା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ। ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମରତନାନମ୍ପି ସମଧିଗମୋ ସଙ୍ଘରତନାଧୀନୋତି ଅସ୍ସ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ‘‘ସିରସା ୱନ୍ଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପହାନସମ୍ପଦଂ ସକଲସଂକିଲେସପହାନଦୀପନତୋ, ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଞାଣସମ୍ପଦଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱଦୀପନତୋ । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି ସବ୍ବସଙ୍ଘାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱଦୀପନତୋ । ଅଥ ୱା ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନିସ୍ସୟଭାୱଦୀପନଂ । ମାରସେନମଥନାନନ୍ତି ସମ୍ମାଉଜୁଞାୟସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନଭାୱଦୀପନଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହନ୍ତି ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱଦୀପନଂ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞଖେତ୍ତଭାୱଦୀପନଂ । ତଥା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନେନ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା ଜାତା । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପଦାୟ ସିଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । କତାଭିନୀହାରା ହି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ମାରଂ ମାରପରିସଂ ୱା ଅଭିୱିଜିନନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ତୱିପକ୍ଖେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ପକାସିତତ୍ତା । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସରଣଗମନଞ୍ଚ ସାୱକାନଂ ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଆଦି, ସପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ମଜ୍ଝେ, ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେ ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା ପକାସିତା ହୋନ୍ତି ।

୪. ଏୱଂ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲଗୁଣସଂକିତ୍ତନମୁଖେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ପୟୋଜନେ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘା । ତେସଞ୍ହି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାଭୂତଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଅମତାଧିଗମହେତୁଭୂତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭ । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।

ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ୱା ରତନଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) –

ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।

ୱନ୍ଦନାୱ ୱନ୍ଦନାମୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି । ୱନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିନ୍ନତା, ଥୋମନା ୱା । ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନାତୀତି ୱା । ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋତି । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିହତନ୍ତରାୟୋ । ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସ୍ସ ଉପଘାତକଉପଦ୍ଦୱାନଂ ୱିହନନେ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ହୁତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା । ତସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ । ଆନୁଭାୱେନାତି ବଲେନ ।

୫. ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ, ତସ୍ସା ତାୱ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ଉପଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିସଂୟୁତ୍ତେହି ଚେୱ ନଳୱଗ୍ଗାଦିୱଗ୍ଗେହି ଚ ୱିଭୂସିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଂୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ‘‘ସଂୟୋଗୋ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । କେସଂ ସଂୟୁତ୍ତଂ ? ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗାନଂ । ୟଥା ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟୋ ପଦଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ଥେସୁ ଚ କତାୱଧିକୋ ପଦସମୁଦାୟୋ ୱାକ୍ୟଂ, ୱାକ୍ୟସମୁଦାୟୋ ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତସମୁଦାୟେ ୱଗ୍ଗୋତି ସମଞ୍ଞା, ତଥା ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗସମୁଦାୟେ ସଂୟୁତ୍ତସମଞ୍ଞା । ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗାତି ସଂୟୁତ୍ତଂ। ୟଦିପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି, ଅୱୟୱେ ଏୱ ତଂତଂସନ୍ନିୱେସୱିସିଟ୍ଠେ ଉପାଦାୟ ପଦାଦିସମଞ୍ଞା ୱିୟ ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗସମଞ୍ଞା ସଂୟୁତ୍ତସମଞ୍ଞା ଆଗମସମଞ୍ଞା ଚ, ତଥାପି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ସମୁଦାୟୋ ବୁଦ୍ଧିପରିକପ୍ପିତରୂପେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିୟ ଗୟ୍ହମାନୋ ଅୱୟୱାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସା’’ତି ।

ନନୁ ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ଏୱ ଆଗମୋ, ତସ୍ସ ପନ କେହି ମଣ୍ଡନନ୍ତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ଭୱତି ହି ଅଭିନ୍ନେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତୱିସେସାୱବୋଧନତୋ ଭେଦକସମୁଦାଚାରୋ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି । ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ, ଏତସ୍ମା ୱା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୟୋତି ଆଗମୋ, ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ତଂତଂଅଭିପତ୍ଥିତସମିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ପଣ୍ଡିତେହି ୱରିତବ୍ବତୋ ୱରୋ, ଆଗମୋ ଚ ସୋ ୱରୋ ଚାତି ଆଗମୱରୋ। ଆଗମସମ୍ମତେହି ୱା ୱରୋତି ଆଗମୱରୋ, ସଂୟୁତ୍ତୋ ଚ ସୋ ଆଗମୱରୋ ଚାତି ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରୋ, ତସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ଅନୁଗମ୍ମ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚା ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୟୋ ଅରିୟା । ତେହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନାନଂ ୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସ।

ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧା ଚ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନେୱ ହି ୱିନୟସୁତ୍ତଅଭିଧମ୍ମାନଂ ପକିଣ୍ଣକଦେସନାଦିୱସେନ ୟୋ ପଠମଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ପଚ୍ଛା ତେସଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୱସେନ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୟୁତ୍ତାନଂ ୱଗ୍ଗା ସମୂହାତି ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗା, ସଗାଥାୱଗ୍ଗାଦୟୋ । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ସଂୟୁତ୍ତେସୁ ୱଗ୍ଗା ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗା, ନଳୱଗ୍ଗାଦୟୋ । ସଂୟୁତ୍ତାୱ ୱଗ୍ଗା ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗା। ତିୱିଧେପି ତେ ଏକସେସନୟେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସଗାଥାୱଗ୍ଗେ ତାୱ ଏକାଦସ ସଂୟୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠତିଂସ ୱଗ୍ଗା । ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ନୱ ସଂୟୁତ୍ତାନି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ୱଗ୍ଗା । ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗେ ଏକାଦସ ସଂୟୁତ୍ତାନି ଏକୂନସଟ୍ଠି ୱଗ୍ଗା । ସଳାୟତନୱଗ୍ଗେ ନୱ ସଂୟୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠତିଂସ ୱଗ୍ଗା । ମହାୱଗ୍ଗେ ଦ୍ୱାଦସ ସଂୟୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ୱଗ୍ଗା । ଇଦମେତ୍ଥ ସଂୟୁତ୍ତନ୍ତରୱଗ୍ଗାନଂ ପରିମାଣଂ ।

ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଖନ୍ଧାୟତନାଦିକଥାବହୁଲତାୟ ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟାୱିଭାୱନତୋ ପଞ୍ଞାୱିଭାଗସମୁପ୍ପାଦକସ୍ସ । ଇଧ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସା’’ତି ସ୍ୱାୟମାଗମୋ ଥୋମିତୋ, ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଚାୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାନଂ ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣକିତ୍ତନେନ ଥୋମନା । ତଥା ହି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀପପଞ୍ଚସୂଦନୀମନୋରଥପୂରଣୀଅଟ୍ଠସାଲିନୀଆଦୀସୁ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣସ୍ସ, ପରୱାଦମଥନସ୍ସ, ଧମ୍ମକଥିକପୁଙ୍ଗୱାନଂ ୱିଚିତ୍ତପଟିଭାନଜନନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି ଓଗାଳ୍ହସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହସୋ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଥୋମନା କତା ।

୬. ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ଅତ୍ଥକଥା, ଅତ୍ଥକଥାୱ ଅଟ୍ଠକଥା ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତି । ଆଦିତୋତି ଆଦିମ୍ହି ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ । ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସିଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଝାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚୱିଧୱସିତାସମ୍ଭାୱତୋ ଚ ୱସିନୋ, ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ। ତେସଂ ସତେହି ପଞ୍ଚହି । ୟାତି ୟା ଅଟ୍ଠକଥା । ସଙ୍ଗୀତାତି ଅତ୍ଥଂ କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ୟସତ୍ଥେରାଦୀହି ପଚ୍ଛାପି ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀସୁ । ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।

୭. ସୀହସ୍ସ ଲାନତୋ ଗହଣତୋ ସୀହଳୋ, ସୀହକୁମାରୋ, ତବ୍ବଂସଜାତତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିୱାସତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ଚ ସୀହଳଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଭତାତି ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ଆନୀତା । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ଅପରଭାଗେ ହି ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସଙ୍କରତ୍ଥଂ ସୀହଳଭାସାୟ ଅଟ୍ଠକଥା ଠପିତାତି । ତେନ ମୂଲଟ୍ଠକଥା ସବ୍ବସାଧାରଣା ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଏକନ୍ତେନ କରଣୀୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଦୀପୱାସୀନନ୍ତି ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ, ସୀହଳଦୀପୱାସୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତାତି ୟୋଜନା ।

୮.ଅପନେତ୍ୱାତି କଞ୍ଚୁକସଦିସଂ ସୀହଳଭାସଂ ଅପନେତ୍ୱା । ତତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ମନୋରମଂ ଭାସନ୍ତି ମାଗଧଭାସଂ । ସା ହି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭୂତା ପଣ୍ଡିତମନଂ ରମୟତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି, ପାଳିଗତିୟା ଅନୁଲୋମିକଂ ପାଳିଛାୟାନୁୱିଧାୟିନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତଦୋସନ୍ତି ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାସନ୍ତରରହିତଂ ।

୯.ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋତି ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ ଅୱିରୋଧେନ୍ତୋ । ଏତେନ ଅତ୍ଥଦୋସାଭାୱମାହ । ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ହି ଥେରୱାଦାପି ଇଧ ପକାସୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ଥେରୱଂସଦୀପାନନ୍ତି ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରା, ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ । ତେହି ଆଗତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଥେରୱଂସୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ତସ୍ସ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋ ଥେରୱଂସଦୀପା, ମହାୱିହାରୱାସିନୋ, ତେସଂ । ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ନିଚ୍ଛୀୟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖିଲମଦ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନୀ କଥା । ସୁଟ୍ଠୁନିପୁଣୋ ସଣ୍ହୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା। ଅଥ ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିସୟଂ ଞାଣଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ଛେକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ମହାକସ୍ସପାଦିଥେରପରମ୍ପରାଗତୋ, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅୱିପରୀତୋ ସଣ୍ହୋ ସୁଖୁମୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତସ୍ସ ପମାଣଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୦.ସୁଜନସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନମେୱ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଥ ଖୋ ସାଧୁଜନତୋସନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚ ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ଉଗ୍ଗହଣାଦିସୁକରତାୟ ତେସମ୍ପି ବହୁକାରତ୍ତା । ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠିତିଅତ୍ଥଂ, ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଅୱିପରୀତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସୁନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅତ୍ଥସୁନୟସ୍ସ ଚ ଉପାୟଭାୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା ପୱତ୍ତତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଅସମ୍ମୋସାୟ ଅନନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୁନୀତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ।

୧୧-୧୨. ୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ସା ମହତ୍ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ସାୱତ୍ଥିପଭୂତୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ଇଧ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କରିସ୍ସାମି, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ । ସଙ୍ଗୀତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦୀଘମଜ୍ଝିମନିକାୟାନଂ ।

୧୩. ‘‘ନ ଇଧ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତାନଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୪. ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତଦେକଦେସଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଗହେତବ୍ବୋତି କଥିକାନଂ ଉପଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ତ ୱିଚାରିତଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସୀଲକଥାତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱସେନ ସୀଲସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା । ଧୁତଧମ୍ମାତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗାଦୟୋ ତେରସ କିଲେସଧୁନନକଧମ୍ମା । କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାନୀତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ଅଟ୍ଠତ୍ତିଂସ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦ୍ୱେତି ନିରୱସେସାନି ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି । ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋତି ରାଗଚରିୟାଦୀନଂ ସଭାଗାଦିୱିଧାନେନ ସହିତୋ । ଝାନାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ । ଅଟ୍ଠପି ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତାନି ଝାନାନି, ସମାପଜ୍ଜନୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଝାନାନି ୱା ରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋ ।

୧୫. ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦା ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ସବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ। ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ ଏକୱିଧାଦିନା ପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍କଲେତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ନିଚ୍ଛୟୋ ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ।

୧୬. ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ତସ୍ସ ଦେସନା ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରରହିତତାୟ ସୁଟ୍ଠୁପରିସୁଦ୍ଧା, ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଚ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ ନିପୁଣା ସଣ୍ହସୁଖୁମା, ଏକତ୍ତନୟାଦିସହିତା ଚ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତାତି ଆହ ‘‘ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା’’ତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ଆଗତନୟଂ ଅୱିସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିମଗ୍ଗା।

୧୭.ଇତି ପନ ସବ୍ବନ୍ତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ, ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରେ, ଏତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ । ନ ତଂ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୮. ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ଅୱିଚାରଣସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଜ୍ଝଟ୍ଠଭାୱଦୀପନେନ ୱିସେସତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆଗମାନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣଟ୍ଠକଥାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି ଚ ଇଦଂ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି ଏୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯.ଇଚ୍ଚେୱାତି ଇତି ଏୱ । ତମ୍ପୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମ୍ପି । ଏତାୟାତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀହଳଦୀପଂ ଆଭତା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାକରଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ସୁଜନସ୍ସ ଚ ତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏତେହି ପୟୋଜନଂ, ‘‘ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ, ‘‘ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ ସୀହଳଭାସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ସାୱତ୍ଥିପଭୂତୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦିନା ଚ କରଣପ୍ପକାରଂ । ହେଟ୍ଠିମନିକାୟେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଚ ୱିଚାରିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଅୱିଚାରଣମ୍ପି ହି ଇଧ କରଣପ୍ପକାରୋ ଏୱାତି ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନଳୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ପଠମଂ ତାୱ ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ସଂୟୁତ୍ତାଗମସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ତତ୍ଥାତି ୱା ‘‘ଏତାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜାନାଥ ସଂୟୁତ୍ତନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ସଂୟୁତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ତତ୍ଥ । ପଞ୍ଚ ୱଗ୍ଗା ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୋ। ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ତସ୍ସ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନେୱ ପୱତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତସ୍ସ ୱଗ୍ଗେସୁ ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ଆଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ମହାୱିସୟତ୍ତା ପୂଜନିୟତ୍ତା ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି। ପଠମା ମହାସଙ୍ଗୀତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିତକାଲୋ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ।

ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ। ୟୋ ଲୋକେ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଉପୋଗ୍ଘାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସ୍ୱାୟମେତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି-ଆଦିକୋ ଗନ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପନ ‘‘ସନିଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬) ୱିୟ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିଦେସନୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି-ଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦୀ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ପନ ଅତ୍ତନା ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ଇମିସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମହତ୍ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦିମାହ ।

୧. ଏୱଂ ବାହିରନିଦାନେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପଦୱିଭାଗଂ ପଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପଦାନି ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦ’’ନ୍ତି-ଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଦୱିଭାଗୋତି ପଦାନଂ ୱିସେସୋ, ନ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଥ ୱା ପଦାନି ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ। ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋତି ୱା ଏକସେସୱସେନ ପଦପଦୱିଗ୍ଗହା ପଦୱିଭାଗସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ଜେତସ୍ସ ୱନଂ ଜେତୱନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମାସପଦେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥତୋତି ପଦତ୍ଥତୋ । ତଂ ପନ ପଦତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକ୍କମେନ ପଠମଂ ଏୱଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱଧାରଣାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇଦମତ୍ଥପୁଚ୍ଛାପରିମାଣାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଂଗତାନି ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩, ୧୬୫), ଏୱଂୱିଧୋ ଏୱମାକାରୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଗତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରପରିୟାୟୋ, ତଥା ୱିଧାକାର-ସଦ୍ଦୋ ଚ । ତଥା ହି ଗତୱିଧଆକାରସଦ୍ଦେ ଲୋକିୟା ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ ଆମୁତ୍ତମାଲାଭରଣା ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତ୍ୱଂ ଏତରହି ସାଚରିୟକୋତି । ନୋ ହିଦଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୬) ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ‘‘ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮), ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୨) ଚ ଆଦୀସୁ ପରିମାଣେ ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା, ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛନାକାରପରିମାଣାକାରାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ? ନ, ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋ ହି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ, ଆକାରତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ୟଥା ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ନ ପନ ଆକାରୱିସେସୱାଚକୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଉପମାଦୀସୁ ଉଦାହରଣାନି ଉପପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ୟଥାପି…ପେ॰… ବହୁ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ? ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫରାସିଟ୍ଠାନିୟତୋ ମନୁସ୍ସୂପପତ୍ତିସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟ-ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନ- ୟୋନିସୋମନସିକାର-ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟହେତୁସମୁଦାୟତୋ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧତାଦିଗୁଣୟୋଗତୋ ମାଲାଗୁଳସଦିସିୟୋ ପହୂତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ମଚ୍ଚେନ ସତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାତି ଜୋତିତତ୍ତା ପୁପ୍ଫରାସିମାଲାଗୁଳାୱ ଉପମା, ତେସଂ ଉପମାକାରୋ ୟଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାକାରନିଗମନତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ଥୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସୋ ପନ ଉପମାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପମାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି । ତଥା ‘‘ଏୱଂ ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପଦିସିୟମାନାୟ ସମଣସାରୁପ୍ପାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୋ ତତ୍ଥ ଉପଦିସନାକାରୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପଦେସୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଏୱଂ ତେ…ପେ॰… ଉପଦେସେ’’ତି । ତଥା ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନ୍ତେହି କତଂ ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣାନଂ ପକାରେହି ହଂସନଂ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ । ୟୋ ତତ୍ଥ ସମ୍ପହଂସନାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏୱମେୱଂ ପନାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରହଣାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସୋ ଚ ଗରହଣାକାରୋ ୱସଲୀତି-ଆଦିଖୁଂସନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଇଧ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପମାକାରାଦୟୋପି ଉପମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପୁପ୍ଫରାସିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେ ସନ୍ନିୟୋଜିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ତନୋ ତତ୍ଥ ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିଜାନନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ, ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀତି ୟଥାହଂ ୱଦାମି, ଏୱଂ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ୱଦେହୀତି ୟୋ ଏୱଂ ୱଦନାକାରୋ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସୀୟତୀତି ‘‘ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ନୋତି ଏତ୍ଥାପି ନେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁମତିଗହଣୱସେନ ‘‘ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୱା ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାକାରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସୋ ପନ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ଅୱଧାରଣେ’’ତି ।

ନାନାନୟନିପୁଣନ୍ତି ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା, ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଅଙ୍କୁସଦିସାଲୋଚନସଙ୍ଖାତା ୱା ଆଧାରାଦିଭେଦୱସେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା। ନୟା ୱା ପାଳିଗତିୟୋ ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସକାଦିୱସେନ କୁସଲାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଠପନାଦିୱସେନ କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ ତିକପ୍ପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା, ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମନ୍ତି ନାନାନୟନିପୁଣଂ। ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତେ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ ତତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିଭେଦେନ ଅନେକେ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ଏୱ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଂ ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ, ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଟିହାରିୟପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା; ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨) ‘‘ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ନ ସନ୍ତି ୟେ ହରିତବ୍ବା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଇଧ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ସଚେ ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତା ଚ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା, ତେସଂ ହରଣତୋ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଚ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ। ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀହି ହରିତା ଅପନୀତା ହୋନ୍ତୀତି । ପଟୀତି ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୫; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୪) ୱିୟ, ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛାହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ, ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେନ କତକିଚ୍ଚେନ ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହରିତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପତ୍ତିଲେସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଉପକ୍କିଲେସହରଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଟିହାରିୟାନି ଭୱନ୍ତି, ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ। ପଟିହାରିୟେ ୱା ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିସମୁଦାୟେ ଭୱଂ ଏକେକଂ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଜାତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ, ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ। ତସ୍ସ ପନ ଇଦ୍ଧିଆଦିଭେଦେନ ୱିସୟଭେଦେନ ଚ ବହୁୱିଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟଂ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ।

ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି, ଧାରଣବଲଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୁତାକାରଅୱିରଜ୍ଝନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରତାପରିହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକୱିସୟତ୍ତା । ଇତରଥା ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଥା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥୋ ଅସମତ୍ଥୋ ଚାତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

‘‘ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ସସନ୍ତତିୟା ୱତ୍ତନତୋ ତିୱିଧୋପି ମେ-ସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ ଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, କରଣସମ୍ପଦାନସାମିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।

କିଞ୍ଚାପି ଉପସଗ୍ଗୋ କିରିୟଂ ୱିସେସେତି, ଜୋତକଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ତଂ ତଂ ଅତ୍ତଂ ୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସ୍ସାତି ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । କମ୍ମଭାୱସାଧନାନି ଇଧ ସୁତସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱା ଉପଧାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁୱସେନ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦା ।

ସୁତ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଦଭିନୀହଟାନଞ୍ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱାକ୍ୟାନଂ ଏୱକାରତ୍ଥସହିତତ୍ତା ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସୁତମେୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଏତେନ ଅୱଧାରଣେନ ନିରାସଙ୍କତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ସୁତଂ ସୁତମେୱାତି ନିୟମେତବ୍ବଂ, ତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ସୁତନ୍ତି ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିୱିନିୱତ୍ତନଂ କରୋତି ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନ ଇଦଂ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ଅଥ ଖୋ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମଦେୱାତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କରୀୟତୀତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ସୱନସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ସୱନହେତୁସୱନୱିସେସୱସେନ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ଏକେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପକାରନ୍ତରେହି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟା ସା ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି, ତସ୍ସା । ସା ହି ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନା’’ତି । ନାନପ୍ପକାରେନାତି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅନେକୱିହିତାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣାନଂ ନାନାକାରେନ । ଏତେନ ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଦୀପେତି । ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିତାପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥତ୍ତା । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣଂ ‘‘ଅୟଂ ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାତି କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ମୟାତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ।

ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସନନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱଂ ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ । ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାସଦ୍ଦତ୍ତା ସୱନକିରିୟାୟ ଚ ସାଧାରଣୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତୀତି ।

ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସାତିଆଦିପି ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମୟୋଜନାୟ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୁପାଦାନୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋତି ସୋତବ୍ବଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ କସ୍ସଚି କତ୍ତୁ ଅଭାୱେପି ସଦ୍ଦୱୋହାରେନ ବୁଦ୍ଧିପରିକପ୍ପିତଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ ତଂସମଙ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗୀନୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟାୱିସୟୋପି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ କତ୍ତୁଭାୱତୋ, ସୱନୱସେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ୱା ସୱନକିରିୟାଭାୱତୋ ତଂକିରିୟାକତ୍ତୁ ଚ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂସମଙ୍ଗୀନୋ କତ୍ତୁୱିସୟେ’’ତି । ସୁତାକାରସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମାନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ୱା ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁବ୍ବେ ସୁତାନଂ ନାନାୱିହିତାନଂ ସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଉପଧାରିତରୂପସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ, ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନସଭାୱୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ତଦାକାରାଦିଉପଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧବ୍ୟାପାରତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟା ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋପି ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନତ୍ଥୀତି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ ‘‘ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ମେତି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବତୋ ‘‘ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥାତି ତେ ତଥାରୂପ-ପଞ୍ଞତ୍ତି-ଉପାଦାନଭୂତ-ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ, ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କରଣକିରିୟାକତ୍ତୁକମ୍ମ-ୱିସେସପ୍ପକାସନୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରୱିସୟ-ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରନିଦସ୍ସନୱସେନ ଗହଣାକାରଗାହକତବ୍ବିସୟୱିସେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତ୍ତୁକରଣବ୍ୟାପାର-କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଚ ଦୁତିୟାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବସ୍ସପି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାଦିୱସେନ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତେସୁ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆକାରାଦିନୋ ଧମ୍ମାନଂ ଅସଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନାତି ଭୂତତ୍ଥଉତ୍ତମତ୍ଥୱସେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିସଭାୱୋ, ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିସଭାୱୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଥା ଏୱଂ ମେତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋତି । ଏତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କିଞ୍ହେତ୍ଥତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ୟଞ୍ହି ତଂ ଏତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଲଦ୍ଧନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦି ସବ୍ବଂ ଲବ୍ଭତୀତି । ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋତି ସୋତପଥମାଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରାଦିନୋ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ଏୱନ୍ତି, ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ମେତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ପୱତ୍ତମାନୋପି ସୁତୱୋହାରୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦୀନି ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ’’ତି । ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ହି ସୁତନ୍ତି ପକାସିତୋୟମତ୍ଥୋତି ।

ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧା ସୁତ୍ତସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ଏୱନ୍ତି ଥେରେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଏତେନ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରତଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତୀତି ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମୋହେନାତି ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ତଦୁତ୍ତରକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି। ଏୱଂ ଅସମ୍ମୋସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ ୟଥାସୁତଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟନ୍ତି ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତିଆଦି ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚେତ୍ଥ ପଧାନତା ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟ ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତେ ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଏତିସ୍ସାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ, ସଙ୍କାସନ-ପକାସନ-ୱିୱରଣ-ୱିଭଜନ-ଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଦୀପେତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତୀତି ‘‘ଓଘତରଣସୁତ୍ତଂ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପକରଣପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୱନଂ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଦେସକ-ପୟୋଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟେହି ୱିୟ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥେହି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ୱିୟ ଚ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ୟଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଫଲଭୂତେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାନଂ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଅୱିକ୍ଖେପେନେୱ ଫଲଭୂତେନ କାରଣଭୂତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାନଂ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟା ଅସ୍ସୁତୱତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ । ‘‘ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସମତ୍ଥନୱଚନେନ ପନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ କାରଣଭୂତେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ଫଲଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ବାହିରଙ୍ଗତ୍ତା । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ପନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସିଦ୍ଧିଜୋତନା ନ ସମତ୍ଥିତାୱ, ନୋ ନ ସମତ୍ଥିତା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସପୟିରୂପାସନାଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଫଲେନ କାରଣସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିସବ୍ଭାୱସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ କାରଣେନ ଫଲସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଏକନ୍ତୱସ୍ସିନା ୱିୟ ମେଘୱୁଟ୍ଠାନେନ ୱୁଟ୍ଠିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ।

ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପଭେଦ-ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତି-ଓଗାହନାକାରୋ ନିରୱସେସପରହିତ-ପାରିପୂରିକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧି-ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତା-ସଙ୍ଖାତଂ ଗୁଣଦ୍ୱୟଂ । ଅପରାପରୱୁତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଚକ୍କଭାୱୋ, ଚରନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତା, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୂତି ୱା। ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) । ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଦେସନକ୍କମୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟାତି ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ । ସମ୍ମାପଣିହିତତ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି ତଦସୁଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି, ତ୍ୱଂ ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ, ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପୟୋଗସ୍ସ ୱିସଦଭାୱେନ । ତଥା ଚାହ ‘‘ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି, ସବ୍ବସ୍ସ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ । ପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତୀତି ।

ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନାତିଆଦିନା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସଦୀପନତୋ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସୋତବ୍ବଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନାତି ଏତେନ ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ, ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସାମଞ୍ଞେନେୱ ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ଆମସତୀତି ଦୀପେତି । ମନୋଦିଟ୍ଠୀହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପେକ୍ଖନସୁପ୍ପଟିୱେଧା ୱିସେସତୋ ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକେନ ଏୱଂ ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସୱନଧାରଣୱଚୀପରିଚୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସେନ ସୋତାୱଧାନପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିକ୍ଖେପଦୀପକେନ ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତାତି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି ଭୂତାୟ, ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧା ।

ସକଲେନ ୱଚନେନାତି ପୁବ୍ବେ ତୀହି ପଦେହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋତି ‘‘ମମେଦ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନି ଅଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିନ୍ତି ଅକତଞ୍ଞୁତଂ । ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥଂ, ସା ଏୱ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ। ନନୁ ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ‘‘ମମେଦଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନସ୍ସ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଞ୍ଚ ତଦାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମି-ସମତିକ୍କମାଦିୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦସ୍ସନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱତାନଂ ପରିୱିତକ୍କାପେକ୍ଖଂ ତଥାୱଚନନ୍ତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କିର ଖଣେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ଭଗୱା ଚ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ଆୟସ୍ମା ଦେସନାକୁସଲୋ ଇଦାନି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ । କିଂ ନୁ ଖୋ ସୟଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ? ଉଦାହୁ ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱଚନଂ ୟଥାସୁତ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ତଦାସଙ୍କିତପ୍ପକାରତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମୋକ୍କମାଦିତୋ ଅତିକ୍କମାଦି ୱିଭାୱିତନ୍ତି । ଅପ୍ପେତୀତି ନିଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକ-ସମ୍ପରାୟିକ-ପରମତ୍ଥେସୁ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ନେତ୍ତି, ଧମ୍ମୋ ଏୱ ନେତ୍ତି ଧମ୍ମନେତ୍ତି।

ଦଳ୍ହତରନିୱିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଙ୍ଖା, ନାତିସଂସପ୍ପନା ମତିଭେଦମତ୍ତା ୱିମତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତୀତି ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା ସମ୍ମୁଖାୱସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଖଲିତଦୁରୁତ୍ତାଦିଗହଣଦୋସାଭାୱତୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଆକାରାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତତୋ ପରା ଚତସ୍ସୋ ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱିତା । ପଚ୍ଛିମା ପନ ତିସ୍ସୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଆକାରତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞସେଟ୍ଠଅସହାୟସଙ୍ଖୟାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ପାରା॰ ୧୧) ସେଟ୍ଠେ, ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୫) ଅସହାୟେ, ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ସଙ୍ଖୟାୟଂ । ଇଧାପି ସଙ୍ଖୟାୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତିଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚାତି ୟୁତ୍ତକାଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଞ୍ଚ । ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା । ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ, ୟୋ ଖଣୋତି ଚ ସମୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋ ଏୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ସମୟୋପି ଖୋତି ସିକ୍ଖାପଦପୂରଣସ୍ସ ହେତୁପି । ସମୟପ୍ପୱାଦକେତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱାଦକେ । ତତ୍ଥ ହି ନିସିନ୍ନା ତିତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ପୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ହିତପଟିଲାଭା । ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟତ୍ଥୋତି ପୀଳନାଦୀନି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟତ୍ଥୋତି ତାନେୱ ତଥା ଏକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପୀଳନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ, ସନ୍ତାପୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦହନଂ ।

ତତ୍ଥ ସହକାରିକାରଣଂ ସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୱା ସହଜାତାଦୀହି, ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କରଣଂ ୱିୟ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋତି । ଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସମିତି ସଂଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋ ଅପୱତ୍ତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱାୱବୋଧୋ। ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ । କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୱାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଦେସଦେସକପରିସାନଂ ୱିୟ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଭାୱେନ କାଲସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ଚ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନିୟମିତୱସେନେୱ କାଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ? ନ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମିତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନେ ଅୟମ୍ପି ଗୁଣୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱା ଇମେ’’ତିଆଦିମାହ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେୱସିକଂ ଝାନଫଲସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମନକାଲୋ, ୱିସେସତୋ ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି । ସୁପ୍ପକାସାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁପକମ୍ପନ-ଓଭାସପାତୁଭାୱାଦୀହି ପାକଟା । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁ ଏୱ ସମୟେସୁ ଏକଦେସଂ ପକାରନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ଞାଣକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପଟିପତ୍ତିସମୟୋ ଚ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ, ଅରିୟତୁଣ୍ହୀଭାୱସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ, କରୁଣାକିଚ୍ଚପରହିତପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମୀକଥାସମୟା, ଦେସନାସମୟୋ ଏୱ ।

କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମତଦଞ୍ଞସୁତ୍ତପଦୱିନୟେସୁ । ତଥାତି ଭୁମ୍ମକରଣେହି । ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଆଧାରତ୍ଥୋ । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟା, ତାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ। ତତ୍ଥ ୟଥା କାଲୋ ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋ, ସାୟନ୍ହେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ, ସମୂହୋ ଚ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱିସୁଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱରାସିୟଂ ସମ୍ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ହି…ପେ॰… ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଏୱ କାଲେ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ‘‘ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ’’ତି ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱ ହୋତି ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭାୱତୋତି ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା ଫସ୍ସାଦିଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୟସ୍ମିଂ ନୱମେ ଖଣେ, ୟସ୍ମିଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିହେତୁମ୍ହି, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱା ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ, ହେତୁମ୍ହି, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ଲକ୍ଖଣଭୂତଭାୱୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖଣ…ପେ॰… ଲକ୍ଖୀୟତୀ’’ତି ।

ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତି, ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱୀତିକ୍କମଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଓତିଣ୍ଣକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୱିହରତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ ୱିୟ ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେସନାନିଟ୍ଠାନଂ । ପରହିତପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ କରୁଣାୱିହାରେନ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ । ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ମାସଂ ସଜ୍ଝାୟତୀ’’ତି। ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱିସେସୋ । ତେନ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ, ତଥା ‘‘ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ, ଗରୁକରଣାରହତାୟ ୱା ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ନ ପନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଏକଦେସଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୧୪୪) – ଭାଗୱାତି ଭଗୱା, ଭତୱାତି ଭଗୱା, ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା, ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ ॥

ତତ୍ଥ କଥଂ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଗୁଣଭାଗା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ତଥାଗତେ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ, ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସଦ୍ଧା ୱୀରିୟଂ, ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତୀଣି ସୁଚରିତାନି, ତୟୋ ସମ୍ମାୱିତକ୍କା, ତିସ୍ସୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞା, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା, ଚତ୍ତାରି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି, ଛ ଗାରୱା, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ଛ ସତତୱିହାରା, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ଛ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସତ୍ତ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ସତ୍ତଖୀଣାସୱବଲଦେସନା, ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଦେସନା ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମାତିକ୍କମୋ, ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠଅକ୍ଖଣଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କା, ଅଟ୍ଠଅଭିଭାୟତନଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ନୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ନୱସତ୍ତାୱାସଦେସନା, ନୱ ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ନୱ ସଞ୍ଞା, ନୱନାନତ୍ତା, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନାଥକରଣା ଧମ୍ମା, ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଦସ ଅରିୟୱାସା, ଦସ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମା, ଦସ ତଥାଗତବଲାନି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା, ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମାଚକ୍କାକାରା, ତେରସ ଧୁତଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ପଞ୍ଚଦସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି, ସୋଳସ ଅପରନ୍ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ପଞ୍ଞାସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନି, ପରୋପଞ୍ଞାସ କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣଂ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନ-ପୱିଚୟ-ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦେସନାଞାଣାନି, ତଥା ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନଞାଣାନି ଚାତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ଗୁଣଭାଗା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗା ଗୁଣଭାଗା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଭାଗୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା।

‘‘ୟସ୍ମା ସୀଲାଦୟୋ ସବ୍ବେ, ଗୁଣଭାଗା ଅସେସତୋ ।

ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଗତେ ତସ୍ମା, ଭଗୱାତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥

କଥଂ ଭତୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନେହି ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିକେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତମହାଭିନୀହାରେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେହି ପରିପୂରିତବ୍ବା ଦାନପାରମୀ, ସୀଲ, ନେକ୍ଖମ୍ମ, ପଞ୍ଞା, ୱୀରିୟ, ଖନ୍ତି, ସଚ୍ଚ, ଅଧିଟ୍ଠାନ, ମେତ୍ତା, ଉପେକ୍ଖାପାରମୀତି ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ, ଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି, ସଚ୍ଚାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଜୀୱିତ, ରଜ୍ଜ, ପୁତ୍ତ, ଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋତି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା, ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ପୁବ୍ବଚରିୟା, ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ, ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧିଚରିୟାତି ଏୱମାଦୟୋ, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ସବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମା, ତେ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ୟଥା ହାନଭାଗିୟା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୱସେସତୋ ଭତା ସମ୍ଭତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଭତୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ତ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା। ଅଥ ୱା ଭତୱାତି ତେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭରି, ସମ୍ଭରି, ପରିପୂରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଭତୱାତି ଭଗୱା।

‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ସବ୍ବେ, ଦାନପାରମିଆଦିକେ ।

ସମ୍ଭାରେ ଭତୱା ନାଥୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିଭାଗା, ତେ ଅନୱସେସତୋ ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱନି, ଭଜି, ସେୱି, ବହୁଲମକାସୀତି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟେ ତେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ଚତୁବ୍ବିଧା ଅଭିସମୟଭାଗା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ସୋତଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧) ଅନେକେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପହାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁନିରୋଧଗାମିନୀପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକଭେଦା ଭାୱେତବ୍ବଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା, ତେ ସବ୍ବେ ୱନି, ଭଜି, ୟଥାରହଂ ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାନଂ ୱସେନ ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ‘‘ୟେ ଇମେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସାୱକେହି ସାଧାରଣା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ଗୁଣଭାଗା, କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ତେ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମହାକରୁଣାୟ ୱନି ଅଭିପତ୍ଥୟି, ସା ଚସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲାୱହା ଅହୋସି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା।

‘‘ୟସ୍ମା ଞେୟ୍ୟସମାପତ୍ତି-ଗୁଣଭାଗେ ତଥାଗତୋ ।

ଭଜି ପତ୍ଥୟି ସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଭଗୱା ତତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ସମାସତୋ ତାୱ କତପୁଞ୍ଞେହି ପୟୋଗସମ୍ପନ୍ନେହି ୟଥାୱିଭୱଂ ଭଜୀୟନ୍ତୀତି ଭଗା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟେ ତାୱ ତଥାଗତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତେ, ୱନି, ଭଜି, ସେୱି, ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେ ସମନ୍ନାନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେ ପରିପାଚେସି, ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ପନ ତେ ନିରୱଜ୍ଜେସୁ ଉପସଂହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଲୋକୁତ୍ତରେପି, ୱନି, ଭଜି, ସେୱି, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଦେସରଜ୍ଜ-ଇସ୍ସରିୟଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି-ଦେୱରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଆଦିୱସେନ ଝାନ-ୱିମୋକ୍ଖ-ସମାଧିସମାପତ୍ତି-ଞାଣଦସ୍ସନ-ମଗ୍ଗଭାୱନା-ଫଲସଚ୍ଛି-କିରିୟାଦି-ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଅନେକୱିହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ, ଭଗେ, ୱନି, ଭଜି, ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା।

‘‘ୟା ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲୋକେ, ୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରା ପୁଥୁ ।

ସବ୍ବା ତା ଭଜି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

କଥଂ ସତ୍ତୱାତି ଭଗୱା? ଭତ୍ତା ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକା ଅସ୍ସ ବହୂ ଅତ୍ଥୀତି ଭତ୍ତୱା । ତଥାଗତୋ ହି ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦି-ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱ-ଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ, ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୱିସେସପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତେନ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିନା ସୁୱିପୁଲେନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚ ଥୁତିଘୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦି-ନିରତିସୟଗୁଣୱିସେସ-ସମଙ୍ଗୀଭାୱତୋ ଚ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ, ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ, ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋତି ଏୱଂ ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସବ୍ବଥାପି ପସାଦାୱହଭାୱେନ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତା ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଆଦରବହୁମାନଗାରୱାୟତନତାୟ ପରମପେମସମ୍ଭତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟେ ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠିତା ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, କେନଚି ଅସଂହାରିୟା ତେସଂ ପସାଦଭତ୍ତି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା । ତଥା ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେପି ତତ୍ଥ ପସାଦଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱା ଆଣଂ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ ।

ତେନେୱାହ –

‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ ।

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) ଚ । –

ଏୱଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଏକସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା ।

‘‘ଗୁଣାତିସୟୟୁତ୍ତସ୍ସ, ୟସ୍ମା ଲୋକହିତେସିନୋ ।

ସମ୍ଭତ୍ତା ବହୱୋ ସତ୍ଥୁ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋପି ଅପରିମାଣାସୁ ଜାତୀସୁ ପାରମିୟୋ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି, ଚରିମତ୍ତଭାୱେପି ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚସଦିସଂ ଚତୁଦୀପିସ୍ସରିୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଞ୍ଚ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିରପେକ୍ଖୋ ପହାୟ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଇମେ ସିରୀଆଦିକେ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟା ସୋଭା କପ୍ପଟ୍ଠିୟଭାୱତୋ, ତେପି ଭଗୱା ୱମି ତନ୍ନିୱାସିସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା।

‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ୟସ୍ମା, ୟସଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖଂ ।

ପହାସି ଲୋକଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁଗତୋ ଭଗୱା ତତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ଭାଗା ନାମ ସଭାଗଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ରୂପୱେଦନାଦିୱସେନ ପଥୱିୟାଦିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକୱିଧା, ତେ ଚ ଭଗୱା ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚଂ ସବ୍ବଂ ୟୋଗଂ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଥଂ ସବ୍ବଂ ସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅମତଧାତୁଂ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି ନ ପଚ୍ଚାୱମି । ତଥା ହେସ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଥୱିଂ ଆପଂ ତେଜଂ ୱାୟଂ, ଚକ୍ଖୁଂ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହଂ କାୟଂ ମନଂ, ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଧମ୍ମେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ, ରୂପତଣ୍ହଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହଂ, ରୂପୱିତକ୍କଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିତକ୍କଂ, ରୂପୱିଚାରଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିଭାଗୱସେନପି ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ଅନୱସେସତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗେନ ଛଡ୍ଡୟି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ ତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ପହୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ପୁନ ପଚ୍ଚାୱମିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ଭାଗେ ୱମୀତି ସବ୍ବେପି କୁସଲାକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ ହୀନପଣୀତେ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମୁଖେନ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି, ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜି ପଜହି, ପରେସଞ୍ଚ ତଥତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । କୁଲ୍ଲୂପମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ, ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା।

‘‘ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦି-ଧମ୍ମଭାଗା-ମହେସିନା ।

କଣ୍ହସୁକ୍କା ୟତୋ ୱନ୍ତା, ତତୋପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ତି ॥

ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତୀତି ‘‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି ୱଚନତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାୱପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ ପରେହି ଅଭେଜ୍ଜସରୀରତ୍ତା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟେ କେନଚି ସକ୍କା ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁନ୍ତି । ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତୋ । ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତେନ ମୟା ମହାସାୱକେନ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମୟାୱ ସୁତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୁତଂ ନ ପରଂପରାଭତନ୍ତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତୋ । କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଭଗୱାସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତଭାୱଦୀପନତୋ । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ହି କାଲସମ୍ପଦା । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କପ୍ପକସାୟେ କଲିୟୁଗେ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଅହୋ ମହଚ୍ଛରିୟଂ ।

ହୁତାୱହମଜ୍ଝେ ଜାତଂ, ସମୁଦିତମକରନ୍ଦମରୱିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥

ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନତୋ ଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଭାୱତୋ ।

ଅୱିସେସେନାତି ନ ୱିସେସେନ, ୱିହାରଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟାପଥ…ପେ॰… ୱିହାରେସୂତି ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ, ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ, ଅରିୟୱିହାରୋତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିହାରେସୁ । ସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନନ୍ତି ସମଙ୍ଗୀଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଏତଂ ପଦଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଗିହୀହି ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ସହନନ୍ଦୀ ସହସୋକୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଇରିୟାପଥୱିହାରେ ଆଗତଂ । ‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦; ୱିଭ॰ ୬୨୪) ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବୱିହାରେ । ‘‘ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭; ୨.୩୦୯; ୩.୨୩୦) ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ । ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ସାୟେୱ କଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ତସ୍ମିଂ ଏୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି ସନ୍ନିସାଦେମି ଏକୋଦିଂ କରୋମି ସମାଦହାମି, ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅରିୟୱିହାରେ ।

ତତ୍ଥ ଇରିୟନଂ ୱତ୍ତନଂ ଇରିୟା, କାୟପ୍ପୟୋଗୋ । ତସ୍ସା ପୱତ୍ତନୁପାୟଭାୱତୋ ଠାନାଦି ଇରିୟାପଥୋ। ଠାନସମଙ୍ଗୀ ୱା ହି କାୟେନ କିଞ୍ଚି କରେୟ୍ୟ ଗମନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ୱା । ଅଥ ୱା ଇରିୟତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନ ଅତ୍ତଭାୱୋ କାୟକିଚ୍ଚଂ ୱାତି ଇରିୟା, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଉପାୟଭାୱତୋ ଇରିୟା ଚ ସୋ ପଥୋ ଚାତି ଇରିୟାପଥୋ, ଠାନାଦି ଏୱ । ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଗତିନିୱତ୍ତିଆଦିଆକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପବନ୍ଧୋ ଏୱ । ୱିହରଣଂ, ୱିହରତି ଏତେନାତି ୱା ୱିହାରୋ, ଇରିୟାପଥୋ ଏୱ ୱିହାରୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ। ଦିୱି ଭୱୋ ଦିବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ବହୁଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିଦେୱଲୋକେ ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୋ, ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରୱସେନ ମହାଗତିକତ୍ତା ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଦିବ୍ବୋ ଚ ସୋ ୱିହାରୋ ଚାତି ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ଚତସ୍ସୋ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ । ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମୂନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱା ୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ଅରିୟାନଂ, ଅରିୟା ୱା ୱିହାରା ଅରିୟୱିହାରା, ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନନ୍ତିଆଦି ୟଦିପି ଭଗୱା ଏକେନପି ଇରିୟାପଥେନ ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥାପି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରସ୍ସ ନାମ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ। ୟସ୍ମା ୱା ଭଗୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ, ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଚ କାଲଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ୱସତୀତି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱିୱିଧଂ ହିତସୁଖଂ ହରତି ଉପନେତି ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ମା ୱିୱିଧଂ ହରତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ଜିନାତୀତି ଜେତୋ। ଜେତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ସୋତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କତ୍ତୁସାଧନୋପି ଅତ୍ଥୀତି । ରଞ୍ଞୋ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଜିତକାଲେ ଜାତତ୍ତା ଜେତୋ। ରଞ୍ଞୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଜୟଂ ତତ୍ଥ ଆରୋପେତ୍ୱା ଜିତୱାତି ଜେତୋତି କୁମାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ମଙ୍ଗଲକାମତାୟ ୱା ଜେତୋତିସ୍ସ ନାମଂ କତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଜେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଜେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ । ୱନେତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟେୱ ତଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତକନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିତାୟ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଉପଟ୍ଠପିତୋ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ । ୟଦି ଜେତୱନଂ, କଥଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋତି ଆହ ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚୱିଧସେନାସନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତାତି ଆରାମୋ, ତସ୍ମିଂ ଆରାମେ । ୟଦିପି ସୋ ଭୂମିଭାଗୋ କୋଟିସନ୍ଥରେନ ମହାସେଟ୍ଠିନା କୀତୋ, ରୁକ୍ଖା ପନ ଜେତେନ ନ ୱିକ୍କୀତାତି ତଂ ‘‘ଜେତୱନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱା ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସକିତ୍ତନତ୍ଥଂ ଉଭୟୱଚନଂ, ଜେତେନପି ହି ଭୂମିଭାଗୱିକ୍କୟେନ ଲଦ୍ଧଧନଂ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକକରଣୱସେନ ୱିନିୟୁତ୍ତଂ । ସାୱତ୍ଥିଜେତୱନାନଂ ଭୂମିଭାଗୱସେନ ଭିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟଂ ୱିହରିତୁ’’ନ୍ତି ।

ଅପାକଟାତି ସକ୍କୋ ସୁୟାମୋତିଆଦିନା ଅନଭିଞ୍ଞାତା । ଅଭିଞ୍ଞାତାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞତରସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତେୱ ଏକସଦିସାୟତ୍ତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଜାନାତି ନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅହୁନା ଇଦାନେୱ । ସାଧାରଣୱଚନଂ ଦିବ୍ବତଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା । ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା ପୁରିସେପି ୱତ୍ତନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚ ରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ତେ ପୁରିସାତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ ? ୟଦିପି ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନତ୍ଥି, ପୁରିସସଣ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ପୁରିସୱେସସ୍ସ ଚ ୱସେନ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପୁରିସପକତିଭାୱତୋ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା, ୱିଗତାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି ଉପରି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରୋ । ତାଦିସୋ ଚ ସୁନ୍ଦରୋ ଭଦ୍ଦକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ କତମୋ ? ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ୟସସାତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ପରିୱାରେନ ପରିଚ୍ଛଦେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନିୟେନ ଅଭିରୂପେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ସବ୍ବାପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିରୂପେତି ଉଳାରରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନରୂପେ ।

କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭତ୍ତଚତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଛୱିୟ’’ନ୍ତି । ଛୱିଗତା ପନ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଏୱ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ଅପରେ । ୱଣ୍ଣନଂ କିତ୍ତିୟା ଉଗ୍ଘୋସନନ୍ତି ୱଣ୍ଣୋ, ଥୁତି । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥପୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, କୁଲୱଗ୍ଗୋ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଫଲଂ ଏତେନ ୟଥାସଭାୱତୋ ୱିଭାୱୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣନଂ ଦୀଘରସ୍ସାଦିୱସେନ ସଣ୍ଠହନନ୍ତି ୱଣ୍ଣୋ, ସଣ୍ଠାନଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅଣୁମହନ୍ତାଦିୱସେନ ପମୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ପମାଣଂ । ୱଣ୍ଣେତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ରୂପାୟତନଂ । ଏୱଂ ତେନ ତେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦ୍ଧିଂ ମାପେତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରକାୟାଦୀହି ଓଭାସମୁଞ୍ଚନାଦିୱସେନ ଦିବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା । କାମାୱଚରା ଅନଭିସଙ୍ଖତେନପି ଆଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ଓଳାରିକରୂପତ୍ତା । ତଥା ହି ତେ କବଳୀକାରଭକ୍ଖା । ରୂପାୱଚରା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ତତୋ ସୁଖୁମତରରୂପତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତିସୁଖୁମୋ’’ତି ମୂଲପଟିସନ୍ଧିରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନ ତେନ ଇରିୟାପଥକପ୍ପନଂ ହୋତୀତି ଏତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେପି ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିମ୍ମିତରୂପେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇତରଞ୍ହି ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମଂ ରୂପଂ କେୱଲଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ନିସ୍ସୟାଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ଅନୱସେସତ୍ତଂ ସକଲତା । ୟେଭୁୟ୍ୟତା ବହୁଲଭାୱୋ । ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା ୱିଜାତିୟେନ ଅସଙ୍କରୋ । ସୁଖେନ ହି ଅୱୋକିଣ୍ଣତା ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା। ଅନତିରେକତା ତଂପରମତା ୱିସେସାଭାୱୋ । କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି କେୱଲଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘଭେଦାୟାତି ସଙ୍ଘେ ୱିୱାଦାୟ, ୱିୱାଦୁପ୍ପାଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କେୱଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିୱିତ୍ତତ୍ତା, ଏତସ୍ସ ତଂ ଅତ୍ଥୀତି କେୱଲୀ, ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧୋ ଖୀଣାସୱୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିସଂୟୋଗୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଓକପ୍ପନିୟପଦେ ଲବ୍ଭମାନଂ କପ୍ପସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞଥା କପ୍ପପଦଂ ଅନିଦସ୍ସନମେୱ ସିୟା । ସମଣକପ୍ପେହୀତି ୱିନୟସିଦ୍ଧେହି ସମଣୱୋହାରେହି । ନିଚ୍ଚକପ୍ପନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାମଂ । ନାମଞ୍ହେତଂ ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ, ୟଦିଦଂ କପ୍ପୋତି । କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂତି କତ୍ତରିକାୟ ଛେଦିତକେସମସ୍ସୁ । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟ ୱୀତିକ୍କନ୍ତାୟ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତାୱିକପ୍ପୋ । ଲେସୋତି ଅପଦେସୋ । ଅନୱସେସଂ ଫରିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସପି ଓଭାସସ୍ସ କେନଚିପି କାରଣେନ ଏକଦେସଫରଣମ୍ପି ସିୟା, ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବସୋୱ ଫରତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସମନ୍ତତ୍ଥୋ କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ’’ତି । ଈସଂ ଅସମତ୍ତଂ, କେୱଲଂ ୱା କେୱଲକପ୍ପଂ। ଭଗୱତୋ ଆଭାୟ ଅନୋଭାସିତମେୱ ହି ପଦେସଂ ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଓଭାସେନ୍ତି । ନ ହି ଭଗୱତୋ ପଭା କାୟଚି ପଭାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ସୂରିୟାଦୀନମ୍ପି ପଭଂ ସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ।

ୟେନୱା କାରଣେନାତି ହେତୁମ୍ହି ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି କିରିୟାୟ କାରଣଂ, ନ କରଣଂ ୱିୟ କିରିୟତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ନାନପ୍ପକାର-ଗୁଣୱିସେସାଧିଗମନତ୍ଥା ଇଧ ଉପସଙ୍କମନକିରିୟାତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥମେୱ ତଂ କରଣୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ ନ କରଣତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନ ୱା କାରଣେନା’’ତିଆଦି । ଭଗୱତୋ ସତତପ୍ପୱତ୍ତନିରତିସୟ-ସାଦୁୱିପୁଲମତରସ-ସଦ୍ଧମ୍ମଫଲତାୟ ସାଦୁଫଲନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖେନ ଭଗୱା ଉପମିତୋ । ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ସାଦୁଫଲତା ଗହିତାତି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଉପସଙ୍କନ୍ତା । ସମ୍ପତ୍ତକାମତାୟ ହି କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂତଂପଦେସାତିକ୍କମନେନ ଉପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କନ୍ତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, ଉପଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ତା ‘‘ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଉପଗତଟ୍ଠାନତୋ ।

ଗତିନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥତୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ଆସନମ୍ପି ଠାନଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି । ନିସିନ୍ନାପି ହି ଗମନତୋ ନିୱତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି ଠତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବତ୍ତା, ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଦୟୋପି ଆସନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି । ଅତିଦୂରଅଚ୍ଚାସନ୍ନପଟିକ୍ଖେପେନ ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ନାମ ଗହିତଂ । ତଂ ପନ ଅୱକଂସତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ପସାରିତହତ୍ଥସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱାତି ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପସାରେତ୍ୱା ।

କାମଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତି ଅୟମାକାରପୁଚ୍ଛା, ତରଣାକାରୋ ଇଧ ପୁଚ୍ଛିତୋ । ସୋ ପନ ତରଣାକାରୋ ଅତ୍ଥତୋ କାରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘କଥଂ ନୂତି କାରଣପୁଚ୍ଛା’’ତି ? ପାକଟୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ମହାପଥୱୀକମ୍ପନାଦିଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱାଦିନା ।

ମରିସନଟ୍ଠେନ ପାପାନଂ ରୋଗାଦିଅନତ୍ଥାନଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ମାରିସୋ, ଦୁକ୍ଖରହିତୋ । ତେନାହ ‘‘ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ନିରୟପକ୍ଖେ ପିୟାଲପନୱଚନୱସେନ ଉପଚାରୱଚନଞ୍ଚେତଂ ୟଥା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୟଦି ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍କୁନା ସଙ୍କୂତି ମତ୍ଥକତୋ ସମକୋଟ୍ଟିତେନ ୟାୱ ହଦୟପଦେସା ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣେନ ସଙ୍କୁନା ପାଦତଲତୋ ସମକୋଟ୍ଟିତୋ ସଙ୍କୁ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆରୋହନ୍ତୋ ହଦୟେ ହଦୟସ୍ସ ପଦେସେ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅଥ ନେସଂ ସଙ୍କୂନଂ ସମାଗମସମକାଲେ ନଂ ୟଥାତିକ୍କନ୍ତସଙ୍କୁକରଣକାଲଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି । କିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ତନ୍ନିମିତ୍ତରହିତେ ପୱତ୍ତି ରୁଳ୍ହୀ ନାମ ଗମନକିରିୟାରହିତେ ସାସନାଦିମତି ପଟିପିଣ୍ଡେ ୟଥା ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ।

ଓଘମତରୀତି ୟେସଂ ଓଘାନଂ ତରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ, ତେ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସରୂପତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଏୱ ଓଘା ୱୁତ୍ତା, ତେ ଚ କାମାଦୟୋ ଏୱାତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ, ୟସ୍ମା ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱକିଚ୍ଚୱିସେସଞ୍ଞୁନା ଭଗୱତା ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏତ୍ତକାୱ ଓଘା ଦେସିତା, ଇମେ ଏୱ ଚ ଦେସିତାତି । ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓହନନ୍ତି ଓସୀଦାପେନ୍ତୀତି ଓଘା, ଓହନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ହନନ୍ତି ଗାମେନ୍ତି, ତଥାଭୂତା ସତ୍ତେ ଅଧୋ ଗାମେନ୍ତି ନାମ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସବ୍ବୋପି ଚେସା’’ତିଆଦିନା ପରତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଆଗମିସ୍ସତି । କାମନଟ୍ଠେନ କାମୋ, କାମୋ ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଓଘୋ ଚାତି, କାମେସୁ ଓଘୋତି ୱା କାମୋଘୋ। ଭୱୋଘୋ ନାମ ଭୱରାଗୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୧୨) ପନ ‘‘ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ଉପପତ୍ତିଭୱେସୁ ରାଗୋ, ଦୁତିୟୋ କମ୍ମଭୱେ । ଭୱଦିଟ୍ଠିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସବ୍ବସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ’’ତି ଆହ ।

ଇଦାନି ତେସଂ ଓଘସଙ୍ଖାତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପନ କାମଗୁଣାଦୟୋ ଦସ୍ସିତା ଏୱ । ‘‘ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋଘୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୱୋଘଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବୋ ଲୋଭୋ କାମୋଘୋତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ଭୱଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଭୱୋଘୋତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ, ଭୱୋଘୋ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଭୱୋଘୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିସହଗତଲୋଭୋପି କାମୋଘୋତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖାନଞ୍ହି କାରଣଭୂତା କାମାସୱାଦୟୋପି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତା, ଆସୱା ଏୱ ଚ ଓଘା । କାମାସୱନିଦ୍ଦେସେ ଚ କାମେସୂତି କାମରାଗଦିଟ୍ଠିରାଗାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୁ ତେଭୂମକେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ଥ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସାୟଂ ତଣ୍ହା ସବ୍ବାପି ନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନାମଂ ନ ଲଭତୀତି ।

ୟଦି ପନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ଚ ରାଗୋ କାମୋଘୋତି ୱୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିମାନାଦୀସୁ ରାଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିରାଗସ୍ସ ଚ କାମୋଘଭାୱୋ ପଟିସେଧିତବ୍ବୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି କାମୋଘଭୱୋଘୱିନିମୁତ୍ତେନ ନାମ ଲୋଭେନ ଭୱିତବ୍ବଂ। ସୋ ୟଦା ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଦୋମନସ୍ସୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସପି ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା ‘‘ଚତୂସୁପି ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମୋହୋ ସିୟା ଓଘସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସିୟା ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି । ‘‘କାମୋଘୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ‘‘କାମୋଘଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ’’ତି ଚ ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ କାମୋଘୋ ନ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ‘‘ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ଚ ଭୱୋଘୋ ନାମାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ’’ତି ।

ଅଧୋଗମନଟ୍ଠେନାତି ହେଟ୍ଠାପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ । ହେଟ୍ଠାପୱତ୍ତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ଅପାୟଗମନିୟଭାୱେନ, ଅଥ ଖୋ ସଂସାରତରକାୱରୋଧନେନପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପରିଭୱଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅରୂପିଭାୱା ଅଦେସଂ, ନ ତସ୍ସ ଠାନୱସେନ ଉପରିଗହଣଂ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିନିସ୍ସଟତ୍ତା ପନ ସବ୍ବସ୍ସପି ଭୱସ୍ସ ଉପରୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରିଭୱଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ମହାଉଦକୋଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ ରାସଟ୍ଠୋ ଓଘ-ସଦ୍ଦୋତି ‘‘ମହା ହେସୋ କିଲେସରାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସେସେସୁପୀତି ଭୱୋଘାଦୀସୁପି ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋତି କିଲେସାଦୀନଂ ୱସେନ ଅସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଅସଂସୀଦନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାୟୂହନ୍ତୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦିୱସେନ ନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ୱିଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁୟ୍ହନ୍ତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅୱାୟମନ୍ତୋ’’ତି, ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୱସେନ ଅୱାୟମନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୂଳ୍ହନ୍ତି ସଂୱୁତଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅତ୍ଥୱସେନ ୱା ସଂୱୁତ୍ତଂ ଗୂଳ୍ହଂ, ସଦ୍ଦୱସେନପି ଅପାକଟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଅନ୍ତରଦୀପାଦିକେ ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନେ । ଆୟୂହନ୍ତାତି ହତ୍ଥେହି ଚ ପାଦେହି ଚ ୱାୟମନ୍ତା । ଏତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ, ଏତଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।

ଇଦାନି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ତଥାଗୂଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂ ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଗ୍ଗହମୁଖେନାତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟଉପାୟଭୂତନିଗ୍ଗହୱସେନ । ତେନାହ ୟେ ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ’’ତିଆଦି । ପୱୟ୍ହ ପୱୟ୍ହାତି ଓଫୁଣିତ୍ୱା ଓଫୁଣିତ୍ୱା ।

ସୋତି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ନିହତମାନୋ ଅହୋସି ୟଥାୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତୋ । ୟଥାତି ଅନିୟମୱଚନଂ ନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତଂସମ୍ବନ୍ଧଞ୍ଚ କଥନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନନ୍ତି ତଦୁଭୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାହଂ ଜାନାମି, ଏୱଂ ମେ କଥେହୀ’’ତି ଆହ ।

ୟଦାସ୍ୱାହନ୍ତି ୟଦା ସୁ ଅହଂ, ସୁ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ ‘‘ୟଦିଦଂ କଥଂ ସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ତଦାସ୍ସୁ ସଂସୀଦାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁପି ପଦେସୁ । ଅତରନ୍ତୋତି ଓଘାନଂ ଅତିକ୍କମନତ୍ଥଂ ତରଣପ୍ପୟୋଗଂ ଅକରୋନ୍ତୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ଓଘନିୟଓଘେସୁ ଏୱ । ଓସୀଦାମୀତି ନିମୁଜ୍ଜାମି ଓଘେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ହୋମି । ନିବ୍ବୁୟ୍ହାମୀତି ଓଘେହି ନିବ୍ବୂଳ୍ହୋ ହୋମି । ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ । ଅତିୱତ୍ତାମୀତି ଅନୁପୟୋଗଂ ଅତିକ୍କମାମି, ଅପନିଧାନୱସେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ୱିରାଧେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନେ ଚ ୱାୟାମେ ଚାତି ୱକ୍ଖମାନୱିଭାଗେ ପତିଟ୍ଠହନେ ୱାୟାମେ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱାତି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନେସୁ ସଂସୀଦନନିବ୍ବୁୟ୍ହନସଙ୍ଖାତଂ ତରଣସ୍ସ ୱିବନ୍ଧନଭୂତଂ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱାନ । ଇଦଂ ଭଗୱତା ବୋଧିମୂଲେ ଅତ୍ତନା ପୱତ୍ତିତ-ପୁବ୍ବଭାଗ-ମନସିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଅୱାୟମନ୍ତୋତି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକରଣକିଲେସାଦୀନଂ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ ଅନିବ୍ବୁୟ୍ହନ୍ତୋ । ଦେୱତାୟପି ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ତଦତ୍ଥୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତାୟ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମାନଂ ପରିପକ୍କତ୍ତା । ନ ପନ ପାକଟୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂଆଦୀନଂ, ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ ପନ ୟଥା ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ, ତଥା ପାକଟୋ ଏୱାତି । ସତ୍ତ ଦୁକା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନରୂପା ଦସ୍ସିତା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । କିଲେସୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋତି ଲୋଭାଦୀହି ଅଭିଭୂତତାୟ ସଂସାରେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନେନ ତତ୍ଥେୱ ସଂସୀଦତି ନାମ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାତି ତତ୍ଥେୱାଭିସଙ୍ଖାରଚେତନାୟ ଚେତେନ୍ତୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟୋଗ୍ୟସ୍ସ ଖଣସ୍ସ ଅତିୱତ୍ତନେନ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସଦୁକେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱଟ୍ଟମୂଲକା କିଲେସାତି ତେସଂ ୱସେନ ସଂସାରେ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ତଂତଂକମ୍ମୁନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, କିଲେସା ପନ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ଅପରାପରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ସଂସାରେ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ପଠମଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମେ ସତ୍ତା ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ଦୁୱିଧା ତଣ୍ହାଚରିତା ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ଚାତି ତେସଂ ସଂସାରନାୟିକଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠନଂ, ତଦଞ୍ଞେସଂ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଆୟୂହନନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ଦୁତିୟଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନସଭାୱାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ୱିସେସତୋ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ମୁତ୍ତିମଗ୍ଗପରାମାସତୋ ତଥା ଆୟୂହନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତତିୟଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଏୱ ୱିଭାୱିତୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଅରୂପରାଗଂ, ଅସଞ୍ଞୂପଗଂ ୱା ଅୱିମୋକ୍ଖଂୟେୱ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଗହେତ୍ୱା ସଂସାରେ ଏୱ ଓଲୀୟତି । ତେନାହ ‘‘ଓଲୀୟନାଭିନିୱେସା ହି ଭୱଦିଟ୍ଠୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ କାମଭୱାଦୀସୁ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଭୱଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି, ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣାତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖାୱହାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନେନ ତଂ ଅତିୱତ୍ତତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତିଧାୱନାଭିନିୱେସା ୱିଭୱଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ।

ଲୀନୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋତି କୋସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ସଂକୋଚାପଜ୍ଜନେନ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋତି ସମ୍ମାସମାଧିନୋ ଅଭାୱେନ ୱିକ୍ଖେପୱସେନ ପଞ୍ଚମୋ ଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା କାମସୁଖଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ସମାଧାନଂ ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା, ଏୱଂ ଅତ୍ତପରିତାପନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା । ଇତି ଚିତ୍ତକାୟପରିକ୍କିଲେସକରା ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟତାୟ ସଂସୀଦନନିବ୍ବୁୟ୍ହନନିମିତ୍ତା ୱୁତ୍ତା ଛଟ୍ଠଦୁକେ। ପୁବ୍ବେ ସପ୍ପଦେସତୋୱ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ‘‘ସଂସୀଦନନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ଇଦାନି ନିପ୍ପଦେସତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ, ପୁବ୍ବେ ଚ ସାଧାରଣତୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରଧମ୍ମା ‘‘ନିବ୍ବୁୟ୍ହନନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ଇଦାନି ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେ ଏୱ ‘‘ଆୟୂହନନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନୱସେନ ସତ୍ତମଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଦୁଗ୍ଗତିସୁଗତୂପପତ୍ତିୱସେନ ସଂସୀଦନନିବ୍ବୁୟ୍ହନାନି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଧୋଭାଗଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଅଧୋଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା ଅନୁନାସିକଲୋପଂ ଅକତ୍ୱା । ତଥା ଉପରିଭାଗଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା।

ଏତ୍ଥ ଚ ଓଘତରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗମେୱ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗନ୍ତି ? ନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟାୱତା ୟେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ୟେନ ଚ ଆୟୂହନଂ, ତଦୁଭୟପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମଦସ୍ସନମେତନ୍ତି । ନ ହେସ ଅ-କାରୋ କେୱଲଂ ପଟିସେଧେ, ଅଥ ଖୋ ପଟିପକ୍ଖେ ‘‘ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅହିତୋ, ଅଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ତଥାପୱତ୍ତିହେତୂୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଖୋତି ଚ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ୱିୟ । ତେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଏକଂସିକତଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋୟଂ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅନାୟୂହ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅନାୟୂହନମ୍ପି ହି ଏକଂସିକମେୱାତି ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେନ ହି ଓଘତରଣଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ଏୱମୟଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଦେସନା କତା, ଦେୱତା ଚ ସହୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝୀତି ପଠମଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

‘‘ଚିରସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ପଦନ୍ତରମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିରସ୍ସ କାଲସ୍ସା’’ତି ୟଥା ‘‘ମମଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫-୬) ଏତ୍ଥ ‘‘ମମା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ପଦନ୍ତରଂ ମମନ୍ତି । ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାତି ଅଦସ୍ସାୱୀ । ଅଦସ୍ସାୱିତା ଚ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା କା ନାମ ସା ଦେୱତା, ୟା ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ଦିଟ୍ଠୱତୀ ? ତେନାହ ‘‘କିଂ ପନିମାୟା’’ତିଆଦି । ଦସ୍ସନଂ ଉପାଦାୟ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତତୀତି ୟଦା କଦାଚି କଞ୍ଚି ପିୟଜାତିକଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଚିରେନ ୱତ ମୟଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପସ୍ସାମା’’ତି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ୱା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହେ ସମୁଦାଚାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅଣନତୋ ଜାନନତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ। କିଲେସନିବ୍ବାନେନାତି କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତେନ ନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱୂପସନ୍ତ-ସବ୍ବକିଲେସଦରଥ-ପରିଳାହଂ । ଆସତ୍ତୱିସତ୍ତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିସତାଦିଆକାରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୱିସତାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଟାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସାଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସକ୍କତୀତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଂୱାଦିକାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଂ ହରତୀତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସମୂଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଫଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସପରିଭୋଗୋତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସାଲା ୱା ପନ ସା ତଣ୍ହା ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଧମ୍ମେ କୁଲେ ଗଣେ ୱିସତା ୱିତ୍ଥତାତି ୱିସତ୍ତିକା’’ତି (ମହାନି॰ ୩) ।

ତତ୍ଥ ୱିସତାତି ୱିତ୍ଥତା ରୂପାଦୀସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଅଭିବ୍ୟାପନୱସେନ ୱିସଟାତି ପୁରିମୱଚନମେୱ ତ-କାରସ୍ସ ଟ-କାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସାଲାତି ୱିପୁଲା । ୱିସକ୍କତୀତି ପରିସକ୍କତି, ସହତି ୱା । ରତ୍ତୋ ହି ରାଗୱତ୍ଥୁନା ପାଦେନ ତାଳିୟମାନୋପି ସହତୀତି । ଓସକ୍କନଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନଂ ୱା ‘‘ୱିସକ୍କନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅନିଚ୍ଚାଦିଂ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ । ଗଣ୍ହାତୀତି ୱିସଂୱାଦିକା ହୋତି । ୱିସଂ ହରତୀତି ତଥା ତଥା କାମେସୁ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତୀ ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିମୁଖପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତଂ ସଂହରତି ସଂଖିପତି, ୱିସଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ହରତି, ୱହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ୱିସମୂଲା। ୱିସଂ ୱା ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତା ୱେଦନା ମୂଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱିସମୂଲା। ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତା ୱିସଂ ଫଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱିସଫଲା। ତଣ୍ହାୟ ରୂପାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ପରିଭୋଗୋ ହୋତି, ନ ଅମତସ୍ସାତି ୱିସପରିଭୋଗୋତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତିୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଧାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ୱିସାଲା ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱିସତ୍ତିକାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିଣ୍ଣଂ ପଠମଦୁତିୟମଗ୍ଗେହି । ନିତ୍ତିଣ୍ଣଂ ତତିୟମଗ୍ଗେନ । ଉତ୍ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ।

ସମନୁଞ୍ଞୋତି ସମ୍ମଦେୱ କତାନୁଞ୍ଞୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଜ୍ଝାସୟୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସି । ୟଥା ପନ ଅନ୍ତରଧାୟି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖତକାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମାଲେହୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ମାଲାହୀ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ‘‘ମଲ୍ୟେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୟଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ନେତ୍ତିନୟୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ପକରଣନୟେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । ସା ପନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନପ୍ପୟୋଜନଭାଜନେସୁ ପିଣ୍ଡତ୍ଥେସୁ ଚ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ସୁକରା ହୋତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମଂ ନିଦ୍ଧାରୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ଦେସନାନିଦାନଂ, ତଂ ସାଧାରଣଂ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣମ୍ପି ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଲୋକନାଥସ୍ସ ମହାକରୁଣା । ତାୟ ହି ସମୁସ୍ସାହିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଚ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେସୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ହେତୁଅୱତ୍ଥାୟପି ମହାକରୁଣାୟ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟାୱଦେୱ ସଂସାରମହୋଘତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନାହତ୍ଥଦାନେହି ସତ୍ତସନ୍ତାରଣତ୍ଥଂ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଥା ଚ ମହାକରୁଣା, ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଦସବଲଞାଣାଦୀନି ଚ ଦେସନାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ସବ୍ବଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ତେସଂ ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟାଦିଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ଭଗୱା ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ କୋସଲ୍ଲେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଚିତ୍ତନୟଦେସନଂ ପୱତ୍ତେସୀତି । ବାହିରଂ ପନ ସାଧାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଦସସହସ୍ସମହାବ୍ରହ୍ମପରିୱାର-ସହମ୍ପତିମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅଜ୍ଝେସନଂ । ତଦଜ୍ଝେସନୁତ୍ତରକାଲଞ୍ହି ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଜନିତଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ଅହୋସି । ଅସାଧାରଣମ୍ପି ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମେୱ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ ୟେନ ଚ ଦେସନାଞାଣେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଦୁଭୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ବାହିରଂ ପନ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ହେସ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ । ତୟିଦଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ ।

ପୟୋଜନମ୍ପି ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣଂ ଅନୁକ୍କମେନ ୟାୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ୱିମୁତ୍ତିରସତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତଦତ୍ଥା କଥା, ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା’’ତିଆଦି (ପରି॰ ୩୬୬) । ଅସାଧାରଣଂ ପନ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗସମଧିଗମୋ, ଉଭୟମ୍ପେତଂ ବାହିରମେୱ । ସଚେ ପନ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନଗତମ୍ପି ଦେସନାବଲସିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ପୟୋଜନଂ ଅଧିପ୍ପାୟସମିଜ୍ଝନଭାୱତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋପି ପୟୋଜନମେୱାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଇମିନା ପରିୟାୟେନସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରତାପି ସିୟା ।

ଅପିଚ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଓଘତରଣାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅନୱବୋଧୋ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ତଦୱବୋଧୋ ପୟୋଜନଂ । ସୋ ହି ଇମାୟ ଦେସନାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟୋଜେତି ତନ୍ନିପ୍ଫାଦନପରାୟଂ ଦେସନାତି କତ୍ୱା । ୟଞ୍ହି ଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ ଫଲଂ, ତଂ ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ଦେସକଂ ଦେସନାୟ ପୟୋଜେତୀତି ପୟୋଜନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଦେୱତାୟ ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୟୋଜନଂ। ତଥା ସଂସାରଚକ୍କନିୱତ୍ତି-ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଚାର-ନିରାକରଣଂ ସମ୍ମାୱାଦପୁରେକ୍ଖାରୋ ଅକୁସଲମୂଲସମୂହନନଂ କୁସଲମୂଲସମାରୋପନଂ ଅପାୟଦ୍ୱାରପିଦହନଂ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖଦ୍ୱାରୱିୱରଣଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନଂ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତନଂ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରିମପଟିଞ୍ଞାଅୱିସଂୱାଦନଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖମାରମନୋରଥୱିସଂୱାଦନଂ ତିତ୍ଥିୟସମୟନିମ୍ମଥନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମପତିଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନିପି ପୟୋଜନାନି ଇଧ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ୟଥା ଦେୱତା ଓଘତରଣେ ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦା, ତାଦିସା ଅଞ୍ଞେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନ-ଧାରଣ-ପରିଚୟ-ମନସିକାରୱିପଲ୍ଲତ୍ଥବୁଦ୍ଧିକା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନ-ଧାରଣ-ପରିଚୟୱିମୁଖା ଚ ଭୱୱିମୋକ୍ଖେସିନୋ ୱିନେୟ୍ୟା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଭାଜନଂ।

ପିଣ୍ଡତ୍ଥା ପନ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୱସେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ କୁସଲମୂଲସମାୟୋଗୋ ଓଲୀୟନାତିଧାୱନାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉପାୟୱିନିବନ୍ଧୱିଧମନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଦୂରୀଭାୱୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାୱିସୋଧନଂ ୱଟ୍ଟତ୍ତୟୱିଚ୍ଛେଦନୁପାୟୋ ଆସୱୋଘ-ୟୋଗ-ଗନ୍ଥାଗତି-ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନୱିୟୋଗୋ ଚେତୋଖିଲୱିୱେଚନଂ ଅଭିନନ୍ଦନନିୱାରଣଂ ସଂସଗ୍ଗାତିକ୍କମୋ ୱିୱାଦମୂଲପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱିଦ୍ଧଂସନଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତାତିୱତ୍ତନଂ ଅନୁସୟମୂଲଚ୍ଛେଦୋ । ସବ୍ବକିଲେସ-ଦରଥପରିଳାହ-ସାରମ୍ଭପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଦସ୍ସନସୱନନିଦ୍ଦେସୋ ୱିଜ୍ଜୂପମୱଜିରୂପମଧମ୍ମାପଦେସୋ ଅପଚୟଗାମିଧମ୍ମୱିଭାୱନା ପହାନତ୍ତୟଦୀପନା ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁୟୋଗୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାନୁଟ୍ଠାନଂ ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାସିଦ୍ଧି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଏୱମାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ୟେସଂ କିଲେସାଦୀନଂ ୱସେନ ପତିଟ୍ଠାତି ସଂସୀଦତି, ୟେସଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱସେନ ଆୟୂହତି ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି, ଉଭୟମେତଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତପ୍ପଭାୱିତା ତଦୁଭୟନିସ୍ସିତା ଚ ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତଦୁଭୟମତ୍ଥୋ, ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଦେସନା ଉପାୟୋ ମାନନିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ସଚ୍ଚାଭିସମୟକାରଣଭାୱତୋ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନପଟିକ୍ଖେପୋପଦେସେନ ଚତୁରୋଘନିରତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତା ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତୀତି ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ।

ପରସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ ଞାତୁକାମତାୟ ଚ କଥଂ ନୂତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ଅଭିମୁଖଭାୱତୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲଭାୱତୋ ଚ ‘‘ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରମୁକ୍କଂସଗତସ୍ସ ଗରୁଭାୱସ୍ସ ଅନଞ୍ଞୟୋଗ୍ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମଧୁରସ୍ସ ପରିଦୀପନତୋ ସାଧୂତି ମରିସସୀଲାଦିଗୁଣତାୟ ‘‘ମାରିସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅୱହନନତୋ ରାସିଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଓଘ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କତତ୍ତା ପରିୟୋସାପିତତ୍ତା ‘‘ଇତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂସୀଦନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅକାତବ୍ବତୋ ସବ୍ବସୋ ଚ ଅକତତ୍ତା । ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ଅକରଣଂ ଏକଂସିକନ୍ତି ଖୋତି ଅୱଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ସସନ୍ତତିଗତତ୍ତା ‘‘ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଚ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱତାୟ ସମ୍ବୋଧନତୋ ପିୟାଲପନତୋ ଚ, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅକାତବ୍ବତୋ ସବ୍ବସୋ ଚ ଅକତତ୍ତା ଅନାୟୂହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିଣ୍ଣାକାରସ୍ସ ଓଘାନଂ ଅନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ସଂସୟସ୍ସ ଅନପଗତତ୍ତା ଓଘତରଣସ୍ସ ଚ ଅୱିସେସତ୍ତା ‘‘ୟଥା କଥଂ ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସଂସୀଦନଲକ୍ଖଣଂ ପତିଟ୍ଠାନଂ ସଂସାରେ ଚ ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରତ୍ତା ଅଭିନ୍ନକାଲିକଂ । ତଥା ନିବ୍ବୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣଂ ଆୟୂହନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅତିୱତ୍ତନନ୍ତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରତ୍ତା ଅଭିନ୍ନକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦା ସ୍ୱାହଂ…ପେ॰… ତଦାସ୍ସୁ ନିବ୍ବୁୟ୍ହାମୀ’’ତି । ତଦୁଭୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ପଟିବାହନତୋ ଚ ଓଘାତିଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଖ୍ୱାହଂ…ପେ॰… ଓଘମତରି’’ନ୍ତି ।

ଏକବୁଦ୍ଧନ୍ତରନ୍ତରିକତ୍ତା ସୁଦୂରକାଲିକତାୟ ‘‘ଚିରସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରା ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତାୟ ୱିମ୍ହୟନୀୟତାୟ ଚ ‘‘ୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ଉପଲବ୍ଭମାନତାୟ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଚ ‘‘ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିତପାପତୋ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଣନତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଲେସସନ୍ତାପୱୂପସମନତୋ ଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପୱୂପସମନତୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ନିବ୍ବୁତତ୍ତା ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତରଣପୟୋଗସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା ଉପରି ତରିତବ୍ବାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ତିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତବ୍ବତୋ ଲୁଜ୍ଜନତୋ ପଲୁଜ୍ଜନତୋ ଚ ‘‘ଲୋକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୟେସୁ ସଞ୍ଜନତୋ ଜାତଭାୱତୋ ‘‘ୱିସତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ନିଗମନତୋ ଚ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭାସିତତ୍ତା ପରିସମତ୍ତତ୍ତା ଚ ‘‘ଅୱୋଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚାମସନତୋ ଚ ‘‘ସା ଦେୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁମୋଦିତବ୍ବତୋ ‘‘ସମନୁଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ସାସନତୋ ପରମତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁପଥାତିକ୍କମେନ ତିରୋଭାୱୂପଗମନତୋ ‘‘ଅନ୍ତରଧାୟୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଅନୁପଦୱିଚୟତୋ ୱିଚୟହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନେହି ଓଘତରଣଂ ୟୁଜ୍ଜତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱିଜହନେନ ପାରସମ୍ପତ୍ତିସମିଜ୍ଝନତୋ । ସବ୍ବକିଲେସ-ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠି-ତଣ୍ହାୟତନ-ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୋ ସଂସାରେ ସଂସୀଦନଂ ହୋତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି କାରଣସ୍ସ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ । ଅଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସ-ଅତିଧାୱନାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତସ୍ସ ସଂସାରମହୋଘେନ ନିବ୍ବୁୟ୍ହନଂ ହୋତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅତିୱତ୍ତନତୋ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଣନତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜ୍ଜତି ବାହିତପାପତ୍ତା । ସମ୍ମଦେୱ ସନ୍ତଧମ୍ମସମଧିଗମତୋ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ସବ୍ବସୋ ସୱାସନପହୀନକିଲେସତ୍ତା । ତଥା ଚ ୱିସତ୍ତିକାୟ ତିଣ୍ଣଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ୟଥା ୟାୟ ଲେସୋପି ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ତସ୍ସା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ।

କିଲେସୱଟ୍ଟୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ ୱିସେସତୋ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନଞ୍ଚ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନାନି ଓଘତରଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଓଘତରଣଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନସ୍ସ । ତଣ୍ହାୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିତା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସଂୟୋଜନିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୨, ୫୬) ।

ଖନ୍ଧାୱିଜ୍ଜା-ଫସ୍ସ-ସଞ୍ଞା-ୱିତକ୍କାୟୋନିସୋମନସିକାର-ପାପମିତ୍ତପରତୋଘୋସା ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ – ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୪) ‘‘ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଅୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାରହଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିତୋ ଏୱ ସୁନିଦ୍ଧାରିୟଂ । ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନପଟିକ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ନିୟ୍ୟାନାୱହା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଗହିତା ଏକନ୍ତତୋ ଓଘନିତ୍ଥରଣୂପାୟଭାୱତୋ । ତଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଗହିତା ହୋନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣହାରୋ।

ନିଦାନମସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଓଘତରଣାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅନୱବୋଧୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେପି ୟେ ଇମଂ ଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଓଘତରଣୂପାୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତେପି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ନିଦାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରନ୍ତା ସକଲସଂସାରମହୋଘତୋ ନିତ୍ଥରେୟ୍ୟୁଂ, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ପଦନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନିଦାନପଦାନଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିପଦାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତସ୍ସା ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁକରତ୍ତା ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ ।

ପଦ-ପଦତ୍ଥ-ଦେସନା-ନିକ୍ଖେପ-ସୁତ୍ତସନ୍ଧି-ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା ସନ୍ଧି। ତତ୍ଥ ପଦସ୍ସ ପଦନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦସନ୍ଧି। ତଥା ପଦତ୍ଥସ୍ସ ପଦତ୍ଥନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦତ୍ଥସନ୍ଧି, ୟୋ ‘‘କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ତଂତଂଅନୁସନ୍ଧୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ପନ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦେସନାସନ୍ଧି, ୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି ୟଥାନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ତିଧା ୱିଭତ୍ତା । ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିକ୍ଖେପସନ୍ଧି ଚତୁନ୍ନଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନୀଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତସନ୍ଧି ଇଧ ପଠମନିକ୍ଖେପୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଓଘତରଣସୁତ୍ତମେୱ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତ୍ଥଚି ନ ପୱତ୍ତତି ? ଅପିଚ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି’’ନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନମୁଖେନ ୱା ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ୱିଭାୱନତୋ ସବ୍ବପଠମମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସଙ୍କାସନପରଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଏକିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଦେସନନ୍ତରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନଂ, ଅୟମ୍ପି ଦେସନାସନ୍ଧି । ସା ଇଧ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା –

‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ…ପେ॰… ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଦେସନା –

‘‘ସବ୍ବଦା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞୱା ସୁସମାହିତୋ ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋ, ଓଘଂ ତରତି ଦୁତ୍ତରଂ ॥

‘‘ୱିରତୋ କାମସଞ୍ଞାୟ, ରୂପସଂୟୋଜନାତିଗୋ ।

ନନ୍ଦୀରାଗପରିକ୍ଖୀଣୋ, ସୋ ଗମ୍ଭୀରେ ନ ସୀଦତି । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ।

ସଦ୍ଧାୟ ତରତି ଓଘଂ, ଅପ୍ପମାଦେନ ଅଣ୍ଣୱଂ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୬) ।

‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ ପଞ୍ଚ ଜହେ, ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେ ।

ପଞ୍ଚସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଓଘତିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫; ଧ॰ ପ॰ ୩୭୦) ।

‘‘ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ, କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ ।

ତେ ପହାୟ ତରେ ଓଘଂ, ନାୱଂ ସିତ୍ୱାୱ ପାରଗୂ ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୭; ମହାନି॰ ୬; ନେତ୍ତି॰ ୫) ।

‘‘ଏକାୟନଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ, ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।

ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ, ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୪, ୪୦୯; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭; ପଠମୱଗ୍ଗ ୧୨୧; ନେତ୍ତି॰ ୧୭୦) –

ଏୱମାଦୀହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତୀତି ଅୟଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂକିଲେସୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଆୟୂହନଞ୍ଚ । ତେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଦୀପିତୋ, ସନ୍ତକିଲେସୱସେନ ଅନାୟୂହନେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକରୋତୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ପୱଡ୍ଢତି । ତେସୁ ତଣ୍ହାଗହଣେନ ଚ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକଂ ସବ୍ବଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଆୱତ୍ତତି । ୟୋନିସୋମନସିକାରଗ୍ଗହଣେନ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କଂ । ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନପଟିକ୍ଖେପେନ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଦୀପିତା, ସା ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ସୀଲାଦିସଙ୍ଗହା । ତତ୍ଥ ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ଏକାଦସ ସୀଲାନିସଂସା ଆୱତ୍ତନ୍ତି, ସମାଧିଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି ପଞ୍ଚଞ୍ଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି ସମାଧିପରିକ୍ଖାରା ଚ ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ପଞ୍ଞା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁଦସ୍ସନା ସବ୍ବେପି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଆୱତ୍ତୋ ହାରୋ।

ପତିଟ୍ଠାନଂ କିଲେସାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଂ । ଆୟୂହନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଂ । ତଥା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନଂ ଅନାୟୂହନଞ୍ଚ । ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିଭତ୍ତି । ପଦଟ୍ଠାନଭୂମିୱିଭତ୍ତିୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ।

ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଭାୱନଂ ଉସ୍ସକ୍କେନ୍ତୋ କିଲେସାଦୀନଂ ଦୂରୀକରଣତୋ ତେସଂ ୱସେନ ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ ଅନିବ୍ବୁୟ୍ହନ୍ତୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହଂ ଓଘଂ ତରତି । କିଲେସାଦୀନଂ ୱସେନ ପନ ସଂସୀଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହନ୍ତୋ ସଂସାରେ ପତିଟ୍ଠାନତୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଆୟୂହନତୋ ଓଘଂ ନ ତରତୀତି ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ ଅନିବ୍ବିସଂ ଅନୱିନିବ୍ବିସନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ଅନାୟୂହଂ ଅନିବ୍ବୁୟ୍ହନ୍ତୋ ଅଚେତେନ୍ତୋ ଅପକପ୍ପେନ୍ତୋତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ଓଘଂ କିଲେସସମୁଦ୍ଦନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ଅତରି ଅତିକ୍କମି ଅଚ୍ଚୱାୟୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠଂ ଆୟୂହନ୍ତି କିଲେସାନଂ କିଚ୍ଚକରଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱିଭାୱନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିରୁହନପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ଅସ୍ସାଦପଞ୍ଞତ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିନିପ୍ଫନ୍ଦନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଭୱଦିଟ୍ଠିୟା ଭୱାଭିନିୱେସପଞ୍ଞତ୍ତି । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପଲ୍ଲାସପଞ୍ଞତ୍ତି । କାମସୁଖାନୁୟୋଗସ୍ସ କାମେସୁ ଅନୁଗିଜ୍ଝନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅତ୍ତପରିତାପନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ପନ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି । ଓଘମତରିନ୍ତି ପହାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି । ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନଗ୍ଗହଣେନ ଓଘଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହଂ ଅତରିନ୍ତି ପନ ପଦତ୍ତୟେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ, ହେତୁଗହଣେନ ଚ ହେତୁମତୋ ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସଚ୍ଚାନି ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତାନେୱାତି ଅୟଂ ସଚ୍ଚେହି ଓତରଣା । ତତ୍ଥ ୟେ ଲୋକିୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ୟେସଂ ୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନସିଦ୍ଧି । ୟେ ଲୋକୁତ୍ତରା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ୟେସଂ ୱସେନ ଓଘତରଣସିଦ୍ଧି । ଅୟଂ ଖନ୍ଧମୁଖେନ ଓତରଣା । ୟେ ଏୱ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାୟତନାନି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋତି ଅୟଂ ଆୟତନମୁଖେନ ଧାତୁମୁଖେନ ଚ ଓତରଣା । ତଥା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନଗ୍ଗହଣେନ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଓଘା ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ ଚ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନଗ୍ଗହଣେନ ଓଘତରଣୱଚନେନ ଚ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ ଚ ଗହିତାତି ଏୱମ୍ପି ଖନ୍ଧମୁଖେନ ଆୟତନମୁଖେନ ଧାତୁମୁଖେନ ଓତରଣା । ୱିପସ୍ସନା ଚେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଅନିମିତ୍ତମୁଖେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଚେ, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଚେ, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ଓତରଣଂ । ମଗ୍ଗେ ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂ ଅନାସୱା ଚ ଏୱମ୍ପି ଖୋ ଖନ୍ଧାଦିମୁଖେନ ଓତରଣାତି ଅୟଂ ଓତରଣୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠନ୍ତି ଆରମ୍ଭୋ । ଅନାୟୂହନ୍ତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି, ତଥା ଓଘନ୍ତି । ଅତରିନ୍ତି ପନ ପଦସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚାତି ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂଅନାୟୂହନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାନଂ ସାଧାରଣତୋ ପଟିକ୍ଖେପଚୋଦନାତି କତ୍ୱା ଓଘମତରିନ୍ତି ତଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ । ଓଘତରଣଞ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା । ତତ୍ଥ ପଠମଦୁତିୟମଗ୍ଗା ଅୱିସେସେନ ଦିଟ୍ଠୋଘତରଣଂ, ତତିୟମଗ୍ଗୋ କାମୋଘତରଣଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ସେସୋଘତରଣନ୍ତି ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ।

କିଲେସୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ହେତୁ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନସ୍ସ କିଲେସା ହେତୂ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନାନଂ ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରପହାନାନି ହେତୂ । ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନା ତଣ୍ହାୱସେନ ୟଥାରହଂ ତସ୍ସ ହେତୂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସଂୟୋଜନିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି । ଖନ୍ଧାୱିଜ୍ଜାଫସ୍ସସଞ୍ଞାୱିତକ୍କାୟୋନିସୋମନସିକାରପାପମିତ୍ତପରତୋଘୋସା ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୂ । ତେନାହ – ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନା ଅୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନସ୍ସ ହେତୂ । ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାରହଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାନଂ ହେତୁୱିଭାଗୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନାନଂ । କିଲେସୁପ୍ପାଦନେ ହି ସମ୍ମଦେୱ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୂ, ଅଭିସଙ୍ଖରଣେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ଅନାୟୂହନସ୍ସ ହେତୂ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କାପନଂ ଓଘତରଣସ୍ସ ହେତୂତି ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ।

ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗେହି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନେହି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଓଘସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାନାୟୂହନେହି ପନ ସୋତାନଂ ସଂୱରୋ ସବ୍ବସୋ ପିଧାନଞ୍ଚାତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଓଘସ୍ସ ୱିସେସତୋ ପିଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ହି କିଲେସୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ସବ୍ବେପି ଓଘା ତିଣ୍ଣା ସମ୍ମତିଣ୍ଣା ପହୀନା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାଗହଣେନ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ଗହିତା । ତାସଂ ହି ୱସେନ ସତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଆୟୂହନଗ୍ଗହଣେନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅଭିସଙ୍ଖାରଧମ୍ମା ଗହିତା । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ୱିସେସତୋ ରୂପଧମ୍ମା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅରୂପଧମ୍ମା । ତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ପଟିପକ୍ଖା, ତେ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି’’ନ୍ତି ପଦେହି ପକାସିତା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ସମଥସ୍ସ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଫଲଂ, ୱିପସ୍ସନାୟ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । ତଥା ହି ସା ‘‘ରାଗୱିରାଗା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ଓଘତରଣପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତଣ୍ହାଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମାୟା-ସାଠେୟ୍ୟମାନାତିମାନ-ମଦପ୍ପମାଦ-ପାପିଚ୍ଛତା-ପାପମିତ୍ତତା-ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ୱିପରୀତମନସିକାର-କୋଧୂପନାହ-ମକ୍ଖପଳାସ-ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟ-ସାରମ୍ଭ- ଦୋୱଚସ୍ସତା-ଭୱଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅମାୟାଅସାଠେୟ୍ୟାଦିଅୱିପରୀତମନସିକାରାଦିୱସେନ । ତଥା ସମଥପକ୍ଖିୟାନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିୟାନଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି।

ତଥା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତେସୁ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତପ୍ପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ତଣ୍ହା ଲୋଭୋ, ଅୱିଜ୍ଜା ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଲୋହିତେ ସତି ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ସତି ସିଜ୍ଝମାନୋ ଆଘାତୋ ଦୋସୋ ଇତି ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ଗହିତେହି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେହି ଚ ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ଚ ସିଦ୍ଧାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଇଧାପି ଲୋଭୋ ସବ୍ବାନି ସାସୱକୁସଲମୂଲାନି ଆୟୂହନଧମ୍ମା ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଗୋଚରଭୂତା ଚ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଫଲଂ ପନେତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ତୟୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତ-ସଂକିଲେସମଲୱିସମଅକୁସଲସଞ୍ଞା-ୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ, ତଥା ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧସୁଚରିତ-ସମକୁସଲସଞ୍ଞା-ୱିତକ୍କ-ସମାଧି-ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାଦିୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି।

ତଥା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତେସୁ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତପ୍ପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଅୱିଜ୍ଜାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେହି ଚ ଲଦ୍ଧେହି ସତିୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି ସିଦ୍ଧାନେୱ ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଚତୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଦୁୱିଧୋ ହି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି, ତଥା ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ । ତେସୁ ପଠମୋ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ସତିବଲେନ ୟଥାଭୂତଂ କାୟସଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ଦୁତିୟୋ ଅସୁଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ୱୀରିୟସଂୱରଭୂତେନ ୱୀରିୟବଲେନ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ତତିୟୋ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅୟାଥାୱଗ୍ଗାହୀ ସମଥବଲେନ ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ତଙ୍ଖଣିକଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ଚତୁତ୍ଥୋ ସନ୍ତତି-ସମୂହ-କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣ-ଘନୱଞ୍ଚିତତାୟ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତେ ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୀ ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରେନ ତଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ସୁଭସଞ୍ଞାସୁଖସଞ୍ଞାଦୀହି ଚତୂହି ୱା ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତେସମଧିଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲଂ ପନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଚତୂହି ଚେତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସେହି ଚତୁରାସୱୋଘୟୋଗ-କାୟଗନ୍ଥ-ଅଗତି-ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନ-ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି-ଅପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ, ତଥା ଚତୂହି ସତିପଟ୍ଠାନେହି ଚତୁବ୍ବିଧଝାନ-ୱିହାରାଧିଟ୍ଠାନ-ସୁଖଭାଗିୟଧମ୍ମ-ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସମ୍ମପ୍ପଧାନିଦ୍ଧିପାଦାଦିୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି।

ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ସିଦ୍ଧିୟା ୱୋହାରନୟଦ୍ୱୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ଅତ୍ଥନୟାନଂ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମାଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ, ତେସଂ ସମାନୟନଂ ଅଙ୍କୁସୋତି ପଞ୍ଚପି ନୟା ଇଧ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ସୋଳସୱିଧେ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବେଧସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାନି ଗହିତାନୀତି ସଂକିଲେସନିବ୍ବେଧସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ଞାଣଞେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସନଭାୱନଂ ସକୱଚନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ କୁସଲଂ ଅନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨.ପଠମମାଗତନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ପଠମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଠମଂ ଆଗତପଦଂ । ଉତ୍ତାନତ୍ଥନ୍ତି ପାକଟତ୍ଥଂ । ଅପୁବ୍ବଂୟେୱ ହି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ପଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ । ନୋତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ନୁ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ଜାନାସି ନୋତି ଜାନାସି ନୂ’’ତି । ୱଟ୍ଟତୋ ନିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ତେନ ସତ୍ତାତି ନିମୋକ୍ଖୋ, ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ଚ ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି ତେନାତି ପମୋକ୍ଖୋ, ପମୁଚ୍ଚନନ୍ତେ ପନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତାଫଲଂ ‘‘ପମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଅରହତ୍ତଂ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେତି ସତ୍ତା । ୱିୱିଚ୍ଚତୀତି ୱିସୁଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ହୋତି, ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖଂ ଏତସ୍ମାତି ୱିୱେକୋ। ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ସତ୍ତା ନିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱିୱିଚ୍ଚନ୍ତି ଚାତି ନିମୋକ୍ଖୋ ପମୋକ୍ଖୋ ୱିୱେକୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ଚ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ଖୋ-କାରୋ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ନନ୍ଦୀମୂଲକୋ ଭୱୋ ନନ୍ଦୀଭୱୋ ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ସାକଭକ୍ଖୋ ପତ୍ଥୱୋ ସାକପତ୍ଥୱୋ’’ତି ୟଥା । ପଠମଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟପଧାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ କିଲେସକମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଉଭୟପ୍ପଧାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ନନ୍ଦିୟା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁରିମନୟେତି ନନ୍ଦୀମୂଲକୋ କମ୍ମଭୱୋ ନନ୍ଦୀଭୱୋତି ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ । ନନ୍ଦୀଭୱେନାତି ନନ୍ଦୀଭୱପଦେନ । ତିୱିଧକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିୱସେନ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିୱସେନ ଚ ତିପ୍ପକାରସ୍ସ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋ ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ । ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣେହୀତି ‘‘ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଦେହି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମଂ ୟୁତ୍ତା ଏୱ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧାତି ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ।

ନନୁ ଏତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ଗହିତୋତି ? ନୋ ନ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେହି ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତୀହି ଖନ୍ଧେହୀତି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେହି । ଗହିତାୱ ଅୱିନାଭାୱତୋ । ନ ହି ୱେଦନାରହିତୋ କୋଚି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥି । ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକାନନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ । ନ ହେତ୍ଥ କିରିୟାଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନାତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପତ୍ତିୱସେନ । ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ କମ୍ମକିଲେସେହି ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦି, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଉପାଦିନୋ ସେସୋ ଉପାଦିସେସୋ, ସହ ଉପାଦିସେସେନାତି ସଉପାଦିସେସଂ। ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ସକଲକମ୍ମକିଲେସୱୂପସମତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକକ୍ଖନ୍ଧା ଗହିତାତି ‘‘ୱେଦନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପାଦିଣ୍ଣକଗ୍ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପାଦିଣ୍ଣକୱେଦନାନ’’ନ୍ତି । ନିରୋଧେନାତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗନିରୋଧୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝନେନ । ଉପସମେନାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପସମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଚ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତେସନ୍ତି ତସ୍ସା ୱେଦନାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନାତି ୱତ୍ଥୁଭୂତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ।

କସ୍ମା ପନ ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ଗହିତୋତି ? ୱିସେସଭାୱତୋ । ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ହି ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି । ଦୁତିୟନୟେତି ନନ୍ଦିୟା ଚ ଭୱସ୍ସ ଚାତି ଏତମ୍ହି ପକ୍ଖେ । ନନ୍ଦିଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋ ତଂସହଚରଣତୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପଧମ୍ମମେୱ ୱଦତି । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତକାନି ଉତୁଆହାରଜାନି, ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେନ ଚିତ୍ତଜାନୀତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସ୍ସପେତ୍ଥ ଗହିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଞ୍ଞାଦୀହୀତି ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣୱେଦନାଗହଣେହି ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଗହିତା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଉପାଦିଣ୍ଣା ଅନୁପାଦିଣ୍ଣାତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅୱିସେସତୋ । ଅୱିସେସେନ ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ହି ଇଧ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇମମେୱ ଚ ନୟନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟମେୱ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାନିକାୟେ ଧାରେତୀତି ଚତୁନିକାୟିକୋ। ଭଣ୍ଡିକନାମକୋ ଥେରୋ ଭଣ୍ଡିକତ୍ଥେରୋ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ନିବ୍ବାନୱସେନେୱାତି ପଠମନୟେ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ, ଦୁତିୟେ ପନ ‘‘ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବଥାପି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱସେନ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ସମାପେସୀତି ।

ନିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପନୀୟତୀତି ପରିକ୍ଖୀୟତି ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ୱିନସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନୀୟତୀତି ୱା ସରସେନେୱ ଜୀୱିତସ୍ସ ମରଣୂପଗମନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଉପଗଚ୍ଛତି ୱା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମରଣଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଉପନୀୟତୀ’’ତି ପଦଂ ଅପାକଟକମ୍ମୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ‘‘ସବ୍ବଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ବ୍ୟାଧିପରିୟୋସାନଂ, ସବ୍ବଂ ୟୋବ୍ବନଂ ଜରାପରିୟୋସାନଂ, ସବ୍ବଂ ଜୀୱିତଂ ମରଣପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି, ‘‘ଉପନୀୟତି ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମରଣଂ ଉପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମକତ୍ତୁୱସେନ ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି କମ୍ମସାଧନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋପାଲେନ ଗୋଗଣୋ ନୀୟତି ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ଠାନଂ । ଜୀୱନ୍ତି ତେନ ସତ୍ତା, ସହଜାତଧମ୍ମା ୱାତି ଜୀୱିତଂ, ତଦେୱ ତେସଂ ଅନୁପାଲନେ ଆଧିପଚ୍ଚସବ୍ଭାୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ପରିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ତରଂ । ତେନାହ ‘‘ଥୋକ’’ନ୍ତି । ପବନ୍ଧାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଇଧ ଜୀୱିତସ୍ସ ମରଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସରସପରିତ୍ତତାୟ ଚା’’ତିଆଦି । ଆୟୂତି ଚ ପରମାୟୁ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ଅଜ୍ଜକାଲୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଅୟଂ କଥାତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଅତିଇତ୍ତରଭାୱଦୀପନପରା ଅୟଂ ଦେସନା । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତୋୟେୱା’’ତି ଆହ, ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣମତ୍ତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନନ୍ତି ନେମିରଥୀସା ୱତ୍ତନ୍ତୀ ଏକେନେୱ ନେମିପ୍ପଦେସେନ ପୱତ୍ତତି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏକେନେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକନ୍ତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣମତ୍ତୱନ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ । ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେତି ନିରୁଦ୍ଧଭାୱପ୍ପତ୍ତମତ୍ତେ । ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ମତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ତଂସମଙ୍ଗୀ ସତ୍ତୋ ପରମତ୍ଥତୋ । ଅୱିସେସୱିଦୁନୋ ପନ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରେନ ଅନୁସନ୍ଧାନସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧନଂ ନିରୋଧଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ସତ୍ତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱନଂ ମରଣଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଜୀୱିତୱେଦନାୱିଞ୍ଞାଣାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା । ସୁଖଦୁକ୍ଖାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଉପେକ୍ଖାପି ଇଧ ସୁଖଦୁକ୍ଖାସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱତୋ । କେୱଲାତି ଅତ୍ତନା, ନିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱା ଅୱୋମିସ୍ସା । ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତାତି ଏକକେନ ଚିତ୍ତେନ ସହିତା । ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାୟ ଲହୁକୋ ଅତିଇତ୍ତରୋ ଜୀୱିତାଦୀନଂ ଖଣୋ ୱତ୍ତତି ।

ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସାତି ଚୱନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ୟେ ଖନ୍ଧା । ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧାତି ୟେ ୱା ଇଧ ପୱତ୍ତିୟଂ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ଧରନ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଦ୍ଧା ଖନ୍ଧା, ସବ୍ବେପି ସଦିସା ତେ ସବ୍ବେପି ଏକସଦିସା ଗତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧାନାଭାୱେନ ୱିଗତା । ୟଥା ହି ଚୁତିଖନ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ଖନ୍ଧା । ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜାତୋ ନ ହୋତି ‘‘ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱତି ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୱତ୍ତମାନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜୀୱତି ଜୀୱମାନୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱିସ୍ସତି । ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବସ୍ସପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରମତ୍ଥତୋ ମତୋ ନାମ ହୋତି ‘‘ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ, ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା, ୟାୟଂ ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଜୀୱତି, ଫୁସ୍ସୋ ଜୀୱତୀ’’ତି ୱଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିସୟଭୂତା ସନ୍ତାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସା ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥିୟା ପରମତ୍ଥଭୂତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ।

ନସନ୍ତି ତାଣାତି ଜରଂ ଉପଗତସ୍ସ ତତୋ ତଂନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ୱା ପାପକାରିନୋ ପାପକମ୍ମାନଂ ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ ପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନାଦିୱସେନ ୱିତୁଜ୍ଜମାନଂ ଅନପ୍ପକଂ ସରୀରଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ମୋହପ୍ପତ୍ତି ଚ ହୋତି, ତତୋ ତାୟନ୍ତା ନ ସନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ତାଣଂ ଲେଣଂ ସରଣଂ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥା ନାମ କେଚି ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ଭୟନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୟୱତ୍ଥୂ’’ତି । ତଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଲକ୍ଖଣଂ ଭୟଂ ଗହିତମେୱ, ସତି ନିମିତ୍ତେ ନେମିତ୍ତଂ ସନ୍ତମେୱାତି । ପୁବ୍ବଚେତନନ୍ତି ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ସମ୍ପୱତ୍ତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଚେତନଂ । ଅପରଚେତନନ୍ତି ୱସୀଭାୱାପାଦନୱସେନ ପରତୋ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ସମାପତ୍ତିଚେତନଂ । ମୁଞ୍ଚଚେତନନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଠମପ୍ପନାଚେତନଂ । କୁସଲଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିପାକଜ୍ଝାନେୱ ଲବ୍ଭମାନଂ ସୁଖଂ ଝାନସୁଖଂ। ଇଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ଚେତ୍ଥ ସୁଖ-ସଦ୍ଦୋ । ଝାନେ ଅପେକ୍ଖା ଝାନନିକନ୍ତି। ଝାନସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ଝାନସ୍ସାଦୋ। ୟେନ ତେ ତେ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୁନ୍ତି । ୟଥା ଦେୱା ସୁଖବହୁଲା ତିହେତୁପଟିସନ୍ଧିକାୱାତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବା, ନ ଇତରେତି ‘‘କାମାୱଚରଦେୱେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମାୱଚରା ଚ ଉପରିଦେୱା ଚ କାମାୱଚରଦେୱାତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ପତ୍ଥନାପରିକପ୍ପନାୟ ୱିସୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅହୋ ୱତିମେ ଚ…ପେ॰… ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଥୁଲ୍ଲାନି ଫୁସିତାନି ୱିପ୍ଫୁରାନି ଏତ୍ଥାତି ଥୁଲ୍ଲଫୁସିତକୋ, କାଲୋ, ଦେସୋ ୱା । ତସ୍ମିଂ ଥୁଲ୍ଲଫୁସିତକେ।

‘‘ପୁଞ୍ଞାନି କୟିରାଥ ସୁଖାୱହାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଞ୍ଚାତି ଲୋକାମିସଂ। ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସଂ ପନ ଲୋକେ ଆମିସନ୍ତିପି ଲୋକାମିସଂ। ପରିୟାୟେତି ସଭାୱତୋ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଞାପେତି ଏତେନାତି ପରିୟାୟୋ, ଲେସୋ, କାରଣଂ ୱାତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା’’ତି, ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଏକନ୍ତତୋ ବାଲଲୋକେହେୱ ଆମସିତବ୍ବଭାୱତୋ ପରିୟାୟାମିସତା ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପରି..ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱିୱଟ୍ଟପଟିୟୋଗିନୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଚତୁପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖଞ୍ହି ପହାନଂ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସକଲୱଟ୍ଟାପେକ୍ଖପ୍ପହାନସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ୱଟ୍ଟତିୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ୱୂପସମତି ଏତ୍ଥ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସନ୍ତି, ଅସଙ୍ଖତଧାତୂତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ।

ଉପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଚ୍ଚେନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. କାଲୟନ୍ତି ଖେପେନ୍ତୀତି କାଲା। ପୁରେଭତ୍ତାଦୟୋ ହି କାଲା ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାପି ଲୋକସଙ୍କେତମତ୍ତସିଦ୍ଧା ତସ୍ସାୟେୱ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଗତଗତାୟ ଅନିୱତ୍ତନତୋ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଖେପେନ୍ତା ୱିନାସୟନ୍ତା ୱିୟ ସୟଞ୍ଚ ତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଚ୍ଚେନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) । ‘‘ତରୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଏତଂ ଭୟଂ ମରଣେ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲଂ ମରଣୂପଗମନାୟ ତରୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୟୋଗୁଣାତି ଏତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସା ଗୁଣା । ତିତ୍ଥିୟାନଂ ହି ଚରିମଚିତ୍ତେନ ସକଲଚିତ୍ତେ ୱୟସମୂହେ ୱୟସମଞ୍ଞାତି ଆହ – ‘‘ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୱୟାନଂ ଗୁଣା, ରାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଆନିସଂସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ ‘‘ୱାକଚିରଂ ନିୱାସେସିଂ, ଦ୍ୱାଦସଗୁଣମୁପାଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୩୦) ୱିୟ । ‘‘ତନ୍ଦିଗୁଣାହଂ କରିସ୍ସାମି, ଦିଗୁଣଂ ଦିଗୁଣଂ ୱଦ୍ଧେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ପନ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ।

‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।

ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମ ସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୬) –

ଆଦୀସୁ ପସଂସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅଚ୍ଚେନ୍ତି କାଲା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ପଠମମଜ୍ଝିମୱୟାତି ପଠମଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୟସ୍ସ ଗତସ୍ସ ଅପୁନରାୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ମରଣକ୍ଖଣେ ପନ ତୟୋପି ୱୟା ଜହନ୍ତେୱା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଚେନ୍ତି କାଲା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ କାଲସ୍ସ ଅପଗମନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ପୁନ ତଂ ୱିସେସତୋପି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ତରୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କାଲାତି ପୁରେଭତ୍ତାଦୟୋ କାଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତପଠମୟାମ-ମୁହୁତ୍ତକାଲାଦି-କାଲକୋଟ୍ଠାସୋ ଏୱ ଅଣୁପଭେଦୋ କାଲୱିଭାଗୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସନ୍ତି ଇଧ ଦ୍ୱୀସୁ ଗାଥାସୁ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧୋ । ସୋ ହି ଇଧ ଅତ୍ଥତୋ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିଦିସିତୋ ।

ଅଚ୍ଚେନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କତିଛିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫.ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । କତି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି କିତ୍ତକେ ପାପଧମ୍ମେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ପାପେୟ୍ୟ । ସେସପଦେସୁପୀତି ସେସେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ । ଜହନ୍ତୋ କତି ଜହେୟ୍ୟ, ଭାୱେନ୍ତୋ କତି ଉତ୍ତରି ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସତି । ଚତୁତ୍ଥପଦସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥୋ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଅତ୍ଥତୋ ଏକନ୍ତି ଭାୱତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ୟଦି ଏୱଂ କିମତ୍ଥଂ ପରିୟାୟନ୍ତରଂ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗାଥାବନ୍ଧସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥତୋ ଏତ୍ଥ ପୁନରୁତ୍ତି ଅତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଦପୁନରୁତ୍ତିଂ ୱଜ୍ଜୟନ୍ତୀ’’ତି । ସଙ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମୟତୀତି ସଙ୍ଗାତିଗୋତି ଆହ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତଞ୍ଚ ଭଜନ୍ତୀତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି। ତତ୍ଥ ଚ କମ୍ମଂ ତବ୍ବିପାକଂ ସତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଂ, କମ୍ମୁନା ୱିପାକଂ, ସତ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି-ୱିଚିକିଚ୍ଛା-ସୀଲବ୍ବତପରାମାସ-କାମରାଗ-ପଟିଘା । ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପଧାତୁୟୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି, ସଂୟୋଜନାନି ରୂପାରୂପରାଗମାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜା । ଆରୋପିତୱଚନାନୁରୂପେନେୱ ଏୱମାହାତି ‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ ପଞ୍ଚ ଜହେ’’ତି ଏୱଂ କଥେସି ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ନ କେୱଲଂ ତାୟ ଦେୱତାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନାନୁରୂପତୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ତେସୁ ସଂୟୋଜନେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବାକାରତୋପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ନାମ ଗରୂନି ଦୁଚ୍ଛେଦାନି ଗାଳ୍ହବନ୍ଧନଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ପନ ଲହୂନି ସୁଚ୍ଛେଦାନି ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତାନୁକ୍କମେନ ଭାୱନାନୟେନ ପହାତବ୍ବତୋ, ତସ୍ମା ତାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଞ୍ଚ ଜହେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧପାସସକୁଣୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ୱିସେସନ୍ତି ଭାୱନାନଂ ୱିସେସଂ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ୱିପଚ୍ଚେନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଚ । ସଂସାରପଙ୍କେ ସଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ ଏୱ ସଙ୍ଗୋ ‘‘ରାଗସଙ୍ଗୋ’’। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ ରାଗ-ମୋହ-ଦିଟ୍ଠି-ତବ୍ଭାଗିୟସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି-ସୀଲବ୍ବତପରାମାସ-କାମରାଗାୱିଜ୍ଜା ଅତ୍ଥତୋ ଓଘା ଏୱ, ଇତରେ ତଦେକଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନସଙ୍ଗାତିକ୍କମେହି ଓଘତରଣଂ କଥେସି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନି କଥିତାନି ‘‘ଭାୱୟେ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

କତିଛିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬.ଜାଗରତନ୍ତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଜାଗରନ୍ତେସୂ’’ତି । ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ପନା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଚ ଜାଗରତଂ ସୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁତ୍ତା’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଞ୍ଚାତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ଜାଗରତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସାମିୱସେନ ପରିଣାମେତବ୍ବଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜାଗରତ’’ନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଜାଗରନ୍ତେସୂ’’ତି, ଜାଗରନ୍ତେସୁ ବଦ୍ଧାଭାୱେନ ସକିଚ୍ଚପ୍ପସୁତତାୟ ସକିଚ୍ଚସମତ୍ଥତାୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତ୍ତଂୱ ସୁତ୍ତା ପମାଦନିଦ୍ଦାଭାୱତୋ । ତମେୱ ସୁତ୍ତଭାୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପମଜ୍ଜତି, ପମାଦୋ ୱା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପମାଦୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପମାଦତା, ତାୟ, ପମତ୍ତଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଗାଥାୟ ପଠମସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଦୁତିୟସ୍ସ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସୁତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନସୁପନକିରିୟାୱସେନ ସନୀୱରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନରାଗରଜାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ପୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀୱରଣେହେୱ କିଲେସରଜଂ ଆଦିୟତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପୁରିମା’’ତିଆଦି । ପୁରିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେତ୍ଥ ଆଦିୟନଂ । ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ପରିସୁଜ୍ଝତୀତି ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସକଲସଂକିଲେସତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ହି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି, ଇତରାନି ଚ ଅନ୍ୱୟାନୀତି ।

ଜାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅପ୍ପଟିୱିଦିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁୱିଭାଗସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସପି ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଆହ ‘‘ଧମ୍ମାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା’’ତି । ଚତ୍ତାରିପି ହି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧାନି । ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ଅନଭିସମିତା । ଦିଟ୍ଠିଗତୱାଦେସୂତି ଦିଟ୍ଠିଗତସଞ୍ଞିତେସୁ ୱାଦେସୁ । ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ତେ ପୱତ୍ତିତା । ଇତୋ ପରେସନ୍ତି ଇତୋ ସାସନିକେହି ପରେସଂ ଅଞ୍ଞେସଂ । ଧମ୍ମତାୟାତି ସଭାୱେନ, ସୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱାଦଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପରେନାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେନ । ନୀୟନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠିୱାଦସଙ୍ଗଣ୍ହନେ ଉୟ୍ୟୋଜୀୟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ପବୁଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ପମାଦନିଦ୍ଦାୟ ପଟିବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ପଟିପଦା ୟଥାଦେସିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କଥିତତାୟ, ପଟିବୁଜ୍ଝିତୁଂ ୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତିୟମାନତ୍ତା ଭଦ୍ଦିକା।

ହେତୁନାତି ଞାୟେନ । କାରଣେନାତି ଚତୁସଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ବୋଧୟୁତ୍ତିୟା । ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ତେନେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଭିସମ୍ବୋଧେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ। ପଚ୍ଚେକଂ ପରେହି ଅସାଧାରଣତାୟ ୱିସୁଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧୱାତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ। ପରୋପଦେସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ବୁଜ୍ଝତୀତି ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧୋ। ତଥା ହି ସୋ ସୟମ୍ଭୁତାୟ ଅଭାୱତୋ କେୱଲଂ ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁତେନ ସୁତମୟଞାଣେନ ଖନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ଞେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧୱାତି ସୁତବୁଦ୍ଧୋ। ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକାପି ପକତିସାୱକାପି ୱୀତରାଗା ଅୱସେସା ଖୀଣାସୱା । ତୟୋପି ପୁରିମା ୱଟ୍ଟନ୍ତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧାତିଆଦିୱଚନତୋ । ସନ୍ନିୱସତି ଏତେନାତି ସନ୍ନିୱାସୋ, ଚରିତଂ । ଲୋକସ୍ସ ସନ୍ନିୱାସୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ତସ୍ମିଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଭେଦେ ୱିସମେ। ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱିସମେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ। ସୋ ହି ୱିସମୟୋଗତୋ ୱିସମୋ । ରାଗୱିସମାଦିକେ ୱିସମେ ୱା କିଲେସଜାତେ। ତଂ ୱିସମଂ ପହାୟ ତଂ ୱିସମଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଂ ସଦିସଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ, ପୁରିମକେହି ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ସମଂ ସଦିସଂ ଚରନ୍ତି ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଅପ୍ପଟିୱିଦିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮.ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିୱିୟ ସମ୍ମୁଟ୍ଠା । ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ହି ସୁସମ୍ମୁସିତା ୱିନଟ୍ଠା । କଥଂ ପନ ତେ ଅନଧିଗତା ନଟ୍ଠା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଧିଗତସ୍ସାତି ଅଧିଗତୋ ଅସ୍ସ । ସୋ ୱଦନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମାନକାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ସେୟ୍ୟାଦିଭେଦଂ ମାନଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିଚରନ୍ତୋ କାମେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମାନଂ କାମେନ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଦମତି ଚିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ଦମୋ, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିକୋ ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ ଦମୋ । ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦମେତୀତି ଦମୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ । କିଲେସେ ଦମେତି ପଜହତୀତି ଦମୋ, ପଞ୍ଞା । ଉପୱସନୱସେନ କାୟକମ୍ମାଦିଂ ଦମେତୀତି ଦମୋ, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ । କୋଧୂପନାହମକ୍ଖମାନାଦିକେ ଦମେତି ୱିନେତୀତି ଦମୋ, ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି । ତେନେୱାତି ‘‘ଦମୋ’’ତି ସମାଧିପକ୍ଖିକଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା। ‘‘ନ ମୋନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ପାଠୋ । ଅସମାହିତସ୍ସାତି ସମାଧିପଟିକ୍ଖେପୋ ଜୋତିତୋ ।

ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରତରଣସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ମୋନନ୍ତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ତଂ ସମ୍ଭୱତି । ଜାନାତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଚ୍ଚୁ ଧୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ମରଣଧମ୍ମତ୍ତା । ତସ୍ସେୱାତି ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସେୱ । ପାରଂ ପରତୀରଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତରେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ତରଣଂ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟା’’ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଟିୱେଧତରଣଂ ନାମ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ତରେୟ୍ୟ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ନ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଏକୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋତି ଏକାକୀ ହୁତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହିପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମାନସ୍ସ ପହାନଂ ଲବ୍ଭତି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନେୱ ପନ ତସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ପହାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ନୱୱିଧମାନଂ ପଜହିତ୍ୱା’’ତି । ଉପଚାରସମାଧିପୁବ୍ବକୋ ଅପ୍ପନାସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀହୀ’’ତି, ନ ଉପଚାରସମାଧିମତ୍ତେନ ସମାଧିମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚେକଂ ୱାକ୍ୟପରିସମାପନସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ସୁଚେତସୋ’’ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଞାଣସହିତତାୟ ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟା’’ତିଆଦି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୁଚେତସୋତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତେନ ପଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା’’ତି । ‘‘ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ସବ୍ବେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ୱିସଂସଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ସବ୍ବସୋ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟପଟିୱେଧେନ ୱିନା ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ତେଭୂମକ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ମାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଚରଣତୋ ମାନୋ ନାମାୟଂ ସୀଲଭେଦନୋ। ତସ୍ମାତି ମାନସ୍ସ ସୀଲପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ । ଇମିନା ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନକିତ୍ତନେନ । ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା କଥିତା ସରୂପତୋ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତେନାତି ସୁ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତଚିତ୍ତେନ । ତସ୍ମାତି ପଞ୍ଞାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଇମିନାତି ‘‘ସୁଚେତସୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି ସୀଲାଦୀନିପି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଧିସୀଲଞ୍ଚ ନାମ ସୀଲେ ସତି ହୋତୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମନୟୋ ସଙ୍କରୱସେନ ପୱତ୍ତୋତି ଅସଙ୍କରୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସମାପନ୍ନା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭାୱଂ ଅନୁପଗତାପି ତଦତ୍ଥଂ ନିବ୍ବତ୍ତନାଦିୱସେନ ସମାପନ୍ନାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପୁରିମନୟତୋ ୱିସେସୋ । ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମନୟତୋ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ସା ଅନୁଦ୍ଧଟା । ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ପରିୟାୟତୋ ସରୂପତୋ ଚ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ସକଲସାସନନ୍ତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ କଥିତତ୍ତା ଏୱ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲସାସନଂ କଥିତଂ ହୋତୀତି ।

ମାନକାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅରଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦.ସନ୍ତକିଲେସାନନ୍ତି ୱୂପସନ୍ତକିଲେସପରିଳାହାନଂ । ୟସ୍ମା ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ଭୱଂ ତତୋ ଏୱ ଭୟସନ୍ତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ’’ତିଆଦି । ସେଟ୍ଠଚାରୀନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ । ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୁ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସତି ନାମ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ଅରିୟାନଂ ପନ ମୁଖୱଣ୍ଣସ୍ସ ପସୀଦନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ୱିସଭାଗସନ୍ତତୀତି ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତତି । ସା ହି ୱିକ୍ଖେପବ୍ୟାକୁଲତାୟ ଅପ୍ପସନ୍ନା ସମାହିତଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟା ୱିସଭାଗସନ୍ତତି । ଓକ୍କମତୀତି ସମାଧିସଭାଗା ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ସମଥୱୀଥିଂ ଅନୁପୱିସତି । ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନନିରତଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଲୋହିତଂ ପସୀଦତୀତି ଚିତ୍ତକାଲୁସ୍ସିୟସ୍ସାଭାୱତୋ ଲୋହିତଂ ଅନାୱିଲଂ ହୋତି । ପରିସୁଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି କାରଣସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱତୋ । ତାଲଫଲମୁଖସ୍ସ ୱିୟ ମୁଖସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ହୋତୀତି ମୁଖ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ପମୁତ୍ତପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ଚସ୍ସ ପମୁତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ତାଲଫଲମୁଖସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦାସଦିସତ୍ତା । ତିଭୂମକୋ ଏୱ ତେଭୂମକୋ।

ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚନ୍ତି ଅତୀତଂ ପଚ୍ଚୟଲାଭଂ ଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ନ ସୋଚନ୍ତି ନ ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତି । ଜପ୍ପନତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ନ ପରିକପ୍ପନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପତ୍ଥେନ୍ତୀ’’ତି। ୟେନ କେନଚୀତି ଇତରୀତରେନ । ତଙ୍ଖଣେ ଲଦ୍ଧେନାତି ସନ୍ନିଧିକାରପରିଭୋଗାଭାୱମାହ । ତିୱିଧେନପି କାରଣେନାତି ତିପ୍ପକାରେନ ହେତୁନା, ତିଲକ୍ଖଣସନ୍ତୋସନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିନାସନ୍ତି ୱିନାସନହେତୁଂ । ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱିନାସୋ, ଲୋଭଦୋସା ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ପାପଧମ୍ମା। ଅରୂପକାୟସ୍ସ ୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସପି ୱିସେସତୋ ସୁକ୍ଖଭାୱକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେନ କାରଣଦ୍ୱୟେନା’’ତି । ଲୁତୋତି ଲୂନୋ ।

ଅରଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗୋ

୧. ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ‘‘ତତ୍ର ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ସିଲିଟ୍ଠତା, ୟଥା ‘‘ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେତି ଆହ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନା’’ତି । ପରିସଜେଟ୍ଠକେତି ପରିସାୟ ଜେଟ୍ଠକେ, ୟେ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ୱିସେସତୋ ଭାଜନଭୂତା । ପରିସଜେଟ୍ଠକେ ଭିକ୍ଖୂତି ଚତୁପରିସଜେଟ୍ଠକେ ଭିକ୍ଖୂ । ଚତୁନ୍ନଂ ହି ପରିସାନଂ ଜେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୁପରିସା ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ଆମନ୍ତେସୀତି ସମ୍ବୋଧେସି, ସମ୍ବୋଧନଞ୍ଚ ଜାନାପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାନାପେସୀ’’ତି । ଭଦନ୍ତେତି ଗରୁଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସୱୱଚନମେତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଭଦନ୍ତେତି ଭଦ୍ଦଂ ତୱ ହୋତୁ ଅତ୍ତନୋ ନିଟ୍ଠାନପରିୟୋସାନତ୍ତା ପରେସଞ୍ଚ ସନ୍ତତାୱହତ୍ତା । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋତି ସାମିୱଚନଂ ଆମନ୍ତନମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିଅତ୍ଥପଦଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପତିଅସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି । ଭଗୱତୋତି ପନ ଇଦଂ ପତିସ୍ସୱନସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣାତୀ’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନିଦାନୱଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ତାୱତିଂସକାୟୋତି ତାୱତିଂସସଞ୍ଞିତୋ ଦେୱନିକାୟୋ । ଦୁତିୟଦେୱଲୋକୋତି ଛସୁ କାମଲୋକେସୁ ଦୁତିୟୋ ଦେୱଲୋକୋ । ତେତ୍ତିଂସ ଜନା ସହପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂସହଚରିତଟ୍ଠାନଂ ତାୱତିଂସଂ, ତନ୍ନିୱାସିନୋପି ତାୱତିଂସନାମକା ସହଚରଣଞାୟେନାତି ଆହ ‘‘ମଘେନ ମାଣୱେନା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନ କେଚିୱାଦୋ ବ୍ୟାପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ତଂ ଅରୋଚେନ୍ତେନ ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏୱଂ ହି ନିଦ୍ଦୋସଂ ପଦଂ ହୋତୀ’’ତି । ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥନିରପେକ୍ଖତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହସମଞ୍ଞା ଏୱ ।

ତଂ ୱନନ୍ତି ତଂ ଉପୱନଂ । ପୱିଟ୍ଠେ ପୱିଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ନନ୍ଦୟତି, ପଗେୱ ଅଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱେସିତାନନ୍ତି ପକୋଟ୍ଠୱାରେନ ପୱେସିତାନମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୱନକାଲେୟେୱ ଥୋକଂ ଦିସ୍ସମାନୱିକାରା ହୁତ୍ୱା ଚୱନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହିମପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ଅଦିସ୍ସମାନୱିକାରା ସହସା ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦୀପସିଖା ୱିୟ ୱିଜ୍ଝାୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନନ୍ଦୟତି ପକତିୟା ସୋମନସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସିତଞ୍ଚ । ନନ୍ଦନେତି ଏୱଂଅନ୍ୱତ୍ଥନାମକେ ଉୟ୍ୟାନେ । ପରିୱୁତାତି ‘‘ଦେୱତା’’ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହି ସୋ ।

ଦିୱି ଭୱତ୍ତା ଦିବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତେହୀ’’ତି । କାମେତବ୍ବତାୟ କାମବନ୍ଧନେହି, ତଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂକିଣ୍ଣସଭାୱତାୟ କାମକୋଟ୍ଠାସେହି। ଉପେତାତି ଉପଗତା ସମନ୍ନାଗତା । ପରିଚାରୟମାନାତି ପରିରମମାନା । ଇଦଞ୍ହି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘କାମଗୁଣେହୀ’’ତି କତ୍ତରି କରଣୱଚନଂ, ପୁରିମାନି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସହୟୋଗେ । ରମମାନା ଚରନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରମମାନା’’ତି । ପରିଚାରୟମାନାତି ୱା ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଚାରୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଞ୍ଚାରୟମାନା’’ତି । ପଠମନୟେ ହି ଅନୁଭୱନତ୍ଥୋ ପରିଚରଣସଦ୍ଦୋ, ଦୁତିୟନୟେ ପରିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ । ସୋ ପନାତି ‘‘ତାୟଂ ୱେଲାୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ । ଅଧୁନାତି ସମ୍ପତି । ସୋ ୱିଚରୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାମଗୁଣେହୀତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ଓୱୁତୋତି ୟଥା ତଂ ନ ଞାୟତି, ଏୱଂ ପିହିତଚିତ୍ତୋ । ନିୱୁତୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଲୋକାଭିଭୂତୋ’’ତି । ଆସଭିନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ଭାସନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିୟ ।

କେୱଲଂ ଦସ୍ସନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୟେ…ପେ॰… ୱସେନା’’ତି, ତସ୍ମିଂ ନନ୍ଦନୱନେ ଅୱଟ୍ଠିତକାମଭାଗାନୁଭୱନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନରଦେୱାନନ୍ତି ପୁରିସଭୂତଦେୱତାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଦେୱପୁରିସାନ’’ନ୍ତି । ଅପ୍ପକଂ ଅଧିକଂ ଊନଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେତ୍ତିଂସାନ’’ନ୍ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅୟଂ ରୁଳ୍ହୀ । ପରିୱାରସଙ୍ଖାତେନ, ନ କିତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣନେମିତ୍ତିକା ହି କିତ୍ତି । ‘‘ତାୱତିଂସା ଦେୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁଖବହୁଲା’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନେନ ୟସେ ଇଚ୍ଛିତେ ଅୱିସେସେତ୍ୱାୱ ‘‘ୟସେନ ସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ।

ଅରିୟସାୱିକାତି ସୋତାପନ୍ନା । ‘‘ସକଦାଗାମିନୀ’’ତି କେଚି । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଅନ୍ଧବାଲେ ମଞ୍ଞସି, ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଏୱଂ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଏକନ୍ତତୋ ସୁଖଂ ନାମ ନିବ୍ବାନମେୱ । କାମା ହି ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ସା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା। କାମଂ ଚତୁତ୍ଥଭୂମକାପି ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଏୱ, ତେ ପନ ସମ୍ମସନୂପଗା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତେଭୂମକଗ୍ଗହଣଂ ସମ୍ମସନୟୋଗ୍ଗେନ । ହୁତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ଭୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଏତେନ ନେସଂ ଭାୱଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଭାୱତ୍ଥେନାତି ସରସନିରୋଧଭୂତେନ ୱିଦ୍ଧଂସନଭାୱେନ ।

ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା, ତତୋ ଏୱ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇମେ ସୁଖା’’ତି ୱା ନ ଇଚ୍ଚାତି ଅନିଚ୍ଚା। ଉପ୍ପାଦୱୟସଭାୱାତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱା । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପ…ପେ॰… ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ପୁରିମସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଛିମଂ କାରଣୱେୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି । ତଦନନ୍ତରାତି ତେସଂ ଉପ୍ପାଦୱୟାନଂ ଅନ୍ତରେ । ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନନ୍ତି ଠିତିକ୍ଖଣଂ ୱଦତି । ୟେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଠିତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ମିଚ୍ଛା । ୟଥା ହି ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଭିନ୍ନା ଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥା ଇଚ୍ଛିତା, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭଙ୍ଗାଭିମୁଖାୱତ୍ଥା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସାୱ ଠିତିକ୍ଖଣୋ । ନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ୱୂପସମସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସୁଖଂ, ନ ତୟା ଅଧିପ୍ପେତା କାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨.ନନ୍ଦତୀତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ଦନଂ ସପ୍ପୀତିକକାମତଣ୍ହାକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତୁସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ମା କାମପରିତୋସେନ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁତ୍ତିମାତି ପୁତ୍ତୱା । ପହୂତେ ଚାୟଂ ମା-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ବହୁପୁତ୍ତୋ’’ତି । ବହୁପୁତ୍ତତାଗହଣେନ ଇଦଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପୂରେନ୍ତୀତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧଞ୍ଞସ୍ସାତି ସାମିୱଚନଂ । ଇତି ଆହାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଏୱଂଅଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୋସାମିକୋତି ଗୋମା । ଇଧାପି ପହୂତେ ମା-ସଦ୍ଦୋ । ଗୋରସସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଗୋରସେହି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଉପଧୀତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ । ହୀତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନନ୍ଦୟନ୍ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଜନୟନ୍ତୀତି ନନ୍ଦନା। କାମଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ କାମା ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି, ତସ୍ସା ପନ ଦେୱତାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନାହ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ’’ତି । କିଲେସୱତ୍ଥୁହେତୁକତ୍ତା ସେସପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ କିଲେସହେତୁକଂ, ୱିସେସତୋ ପନ ପାପଧମ୍ମା ଅପାୟୂପପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘କିଲେସାପି ଅପାୟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ’’ତି । ଉପସଂହରମାନାତି ଉପନେନ୍ତା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା । ମନୁସ୍ସଜାତିକୋପି ଦୁଲ୍ଲଭଘାସଚ୍ଛାଦନତାୟ ଦୁକ୍ଖବହୁଲୋ ପେତୋ ୱିୟାତି ମନୁସ୍ସପେତୋ। ମନୁସ୍ସଜାତିକୋପି ୱୁତ୍ତରୂପୋ ଅନତ୍ଥପାତିତୋ ପରେହି ହିଂସିତୋ ସମାନୋ ନେରୟିକୋ ୱିୟାତି ମନୁସ୍ସନେରୟିକୋ।

ଫଲେନ ରୁକ୍ଖତୋ ଫଲଂ ପାତେନ୍ତୋ ୱିୟ । ତଥେୱ ନୱହାକାରେହୀତି ୟଥା ତୀସୁ କାଲେସୁ ନାସମରଣଭେଦନୱସେନ ପୁତ୍ତିମା ପୁତ୍ତନିମିତ୍ତଂ, ତଥେୱ ଗୋମା ଗୋନିମିତ୍ତଂ ସୋଚତି ନୱପ୍ପକାରେହି । ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣୋପଧୀପି ନରଂ ସୋଚେନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି ୟୋ ଉତ୍ତରି ଅନୁଗିଜ୍ଝତି ତସ୍ସ । କାମୟାନସ୍ସାତି ଜାତକାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ । ଜନ୍ତୁନୋତି ସତ୍ତସ୍ସ । ପରିହାୟନ୍ତି ଚେ ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚେ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱାତି ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ୱିୟ । ରୁପ୍ପତୀତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସୋଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନରସ୍ସ ସୋଚନା ସୋକଘଟ୍ଟନପଚ୍ଚୟୋ । ଉପଧୟୋ ନତ୍ଥୀତି କାମଂ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୟୋ ତାୱ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନତ୍ଥେୱ ମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ନିରୋଧିତତ୍ତା, ଖନ୍ଧୂପଧୟୋ ପନ କଥନ୍ତି ? ତେପି ତସ୍ସ ସଉପାଦିସେସକାଲେପି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ନ ସନ୍ତେୱ, ଅୟଞ୍ଚ ଅନୁପାଦିସେସକାଲେ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ନିରୁପଧି ମହାଖୀଣାସୱୋ’’ତି ।

ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନତ୍ଥିପୁତ୍ତସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ପୁତ୍ତପେମଂ ପୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାତି ଆହ ‘‘ପୁତ୍ତପେମସମ’’ନ୍ତି । ଗୋସମିତନ୍ତି ଗୋହି ସମଂ କତଂ । ତେନାହ ‘‘ଗୋହି ସମ’’ନ୍ତି । ସୂରିୟସ୍ସ ସମାତି ସୂରିୟସମା। ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅୱୟୱୋ ଚେତ୍ଥ ଆଭା ଏୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଅନନ୍ତରଂ ଆଭା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସୂରିୟାଭାୟ ସମା’’ତିଆଦି । ମହୋଘଭାୱେନ ସରନ୍ତି ସୱନ୍ତୀତି ସରା, ମହନ୍ତା ଜଲାସୟା । ସବ୍ବେ ତେ ସମୁଦ୍ଦପରମା ଓରିମଜନେହି ଅଦିଟ୍ଠପରତୀରତ୍ତା ତସ୍ସ ।

ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମନ୍ତି ଗାଥାୟ ପଠମଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତପେମେନ ସମଂ ପେମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଅନୁଦକକନ୍ତାରେ ଘମ୍ମସନ୍ତାପଂ ଅସହନ୍ତିୟା ଅଙ୍କେ ଠପିତପୁତ୍ତକଂ କନ୍ଦନ୍ତଂ ଭୂମିୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପରି ଠତ୍ୱା ମତଇତ୍ଥିୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ମାତାପିତାଦୟୋ ହି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ପୁତ୍ତଧୀତାଦୟୋ’’ତି । ତଥା ଚାହ –

‘‘ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁପରିଗମ୍ମ ଚେତସା,

ନେୱଜ୍ଝଗା ପିୟତରମତ୍ତନା କ୍ୱଚି ।

ଏୱଂ ପିୟୋ ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ପରେସଂ,

ତସ୍ମା ନ ହିଂସେ ପରମତ୍ତକାମୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୯; ଉଦା॰ ୪୧; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) ।

ଧଞ୍ଞେନ ସମଂ ଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି । ତଥାରୂପେ କାଲେତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ । ଏକଦେସଂୟେୱ ଓଭାସନ୍ତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଓଭାସଂ ଫରିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ସୂରିୟସ୍ସପି, ପଗେୱ ଇତରେସଂ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟସ୍ସ ଞାଣାନୁଭାୱେନ ସକଲଜାତିଖେତ୍ତଂ ଏକାଲୋକଂ ଅହୋସୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞା…ପେ॰… ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ତମଂ ୱିଧମତୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଞା ୟତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତମନୱସେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଏକପ୍ପହାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ‘‘ୱୁଟ୍ଠିୟା ପନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ୟାୱ ଆଭସ୍ସରଭୱନା’’ତି ପଚୁରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନତ୍ଥିପୁତ୍ତସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଖତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଖେତ୍ତତୋ ୱିୱାଦା ସତ୍ତେ ତାୟତୀତି ଖତ୍ତିୟୋ। ୱଦତି ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ଦ୍ୱିପଦାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚତୁପ୍ପଦଭରିୟପୁତ୍ତା ଗହିତା । ବୁଦ୍ଧାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଜାନୀୟସୁସ୍ସୂସଭରିୟସ୍ସୱପୁତ୍ତା । ଦ୍ୱିପଦାନଂ ସେଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଏୱ ସେଟ୍ଠୋତି ନାୟଂ ନିୟମୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ସେଟ୍ଠୋ ଏୱାତି ପନ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ତତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସେଟ୍ଠୋ ଏୱ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପନେସା’’ତିଆଦି । କାରଣାକାରଣଂ ଆଜାନାତୀତି ଆଜାନୀୟୋ । ଗଣ୍ହାପେଥାତି ୟଥା ଉଦକୋ ନ ତେମିସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱାଳଂ ଗଣ୍ହାପେଥ । ‘‘ଅସୁସ୍ସୂସା’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି । ଆସୁଣମାନୋତି ସପ୍ପଟିସ୍ସୱୋ ହୁତ୍ୱା ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛକୋ ।

ଖତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଣମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫.ଠିତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେତି ପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହେ । ସନ୍ନିସୀୱେସୂତି ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ସବ୍ବସୋ ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତେସୁ । ଦ-କାରସ୍ସ ହି ୱ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ନିସିନ୍ନେସୁ ୱିସ୍ସମମାନେସୂ’’ତି । ସବ୍ବସତ୍ତାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଆହାରୂପଜୀୱିତସତ୍ତାନଂ ଘମ୍ମତାପନେ ସନ୍ତତ୍ତକାୟାନଂ ଇରିୟାପଥଦୁବ୍ବଲ୍ୟକାଲୋତି ଠାନାଦିଇରିୟାପଥସ୍ସ ଅସମତ୍ଥକାଲୋ । ସଣତି ୱିୟାତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ୱିୟ, ୟଥା ତଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ମହାୱନଂ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ । ତେନାହ ‘‘ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ଛିଦ୍ଦୱେଣୁପବ୍ବାନନ୍ତି ରନ୍ଧଜାତକୀଚକମହାୱେଳୁପବ୍ବାନଂ । ଦୁତିୟକଂ ସହାୟଂ ଅଲଭନ୍ତୀ ଅନଭିରତିପରିତସ୍ସନାୟ ଏୱମାହ । ଅନପ୍ପକଂ ସୁଖନ୍ତି ୱିପୁଲଂ ଉଳାରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ।

ଏକୱିହାରତାୟ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ। ତେନ କାୟୱିୱେକଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପ୍ପହାନେନ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ। ତେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉଭୟୱିୱେକସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ, ତତୋ ଏୱ ଉତ୍ତରିଂ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ରତିଂ ଲାଭିନୋ । ଅମାନୁସୀ ରତୀତି ଭାୱନାରତି । ପୁରତୋତି ପୁରିମଭାଗେ । ପଚ୍ଛତୋତି ପଚ୍ଛିମଭାଗେ । ଅପରୋତି ଅଞ୍ଞୋ । ପୁରତୋତି ୱା ଅନାଗତେ, ଅନାଗତଂ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛତୋତି ଅତୀତେ ଅତୀତଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିବାଧନତୋ । ପରୋତି କୋଧୋ ଚିତ୍ତପଟିଦୁସ୍ସନତାୟ । ନ ପରୋତି ଅପରୋ, ଲୋଭୋ, ସୋ ଚେ ନ ୱିଜ୍ଜତି। ଏତେନ ଅନାଗତପ୍ପଜପ୍ପନାୟ ଅତୀତାନୁସୋଚନାୟ ଚ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତୀୱ ଫାସୁ ଭୱତୀତି ନୀୱରଣଜେଟ୍ଠକସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱିଗମେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ଅତିୱିୟ ଫାସୁୱିହାରୋ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ୱସତୋ ୱନେତି ତଣ୍ହାଦୁତିୟିକାଭାୱେନ ଏକସ୍ସ ଅରଞ୍ଞେ ୱିୱେକୱାସଂ ୱସତୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଠମଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ସଣମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ନିଦ୍ଦାତନ୍ଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ତକଂ ପାଠଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିରିୟାମୟଚିତ୍ତେହି ଅୱୋମିସ୍ସୋ ଭୱଙ୍ଗସୋତୋ ଅବ୍ୟାକତନିଦ୍ଦା। ସା ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା, ତସ୍ସା ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗେସୁ…ପେ॰… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତା ନିଦ୍ଦା, ସା ଅଖୀଣାସୱାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନିୟତକାଲା, ତବ୍ବିଧୁରନିୟତସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତିଚ୍ଛାତ…ପେ॰… ଆଗନ୍ତୁକଂ ଆଲସିୟ’’ନ୍ତି ଆହ । କାୟାଲସିୟପଚ୍ଚୟା ୱୀରିୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା ତନ୍ଦୀ ନାମ । ତନ୍ଦୀତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ତନ୍ଦିୟନାତି ଆକାରନିଂଦ୍ଦେସୋ । ତନ୍ଦୀମନତାତି ତନ୍ଦୀଭୂତଚିତ୍ତତା । ଆଲସ୍ୟନ୍ତି ଅଲସଭାୱାହରଣଂ । ଆଲସ୍ୟାୟିତତ୍ତନ୍ତି ଅଲସଭାୱପ୍ପତ୍ତି । କାୟୱିଜମ୍ଭନାତି କାୟସ୍ସ ୱିନାମନା । ଅକୁସଲପକ୍ଖା ଉକ୍କଣ୍ଠିତତାତି ଅକୁସଲପକ୍ଖିୟା ଅନଭିରତି । ଭତ୍ତକିଲମଥୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭତ୍ତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ୱସେନ ସରୀରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଖେଦୋ । ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋତି ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସମାହିତତ୍ତା ନିୱାରିତପାତୁଭାୱୋ। ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଜୋତନଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜନମେୱାତି ଆହ ‘‘ନ ଜୋତତି, ନ ପାତୁଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଜୋତିଅଜୋତିନାମୋ ପୱତ୍ତତି ।

ମଗ୍ଗସହଜାତୱୀରିୟେନାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସହଜାତୱୀରିୟେନ । ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ ହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନୀହରିତ୍ୱାତି ନୀହରଣହେତୁ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧) ୱିୟ । ତେନ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି ।

ନିଦ୍ଦାତନ୍ଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦୁକ୍କରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ଦୁକ୍ଖଂ ତିତିକ୍ଖନ୍ତି ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖଂ। ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖମଂ ଦୁସ୍ସହନଂ ଆରମ୍ଭୱସେନ ଦୁକ୍କରଂ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖନ୍ତି । ଅବ୍ୟତ୍ତେନାତି ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରେ ଧମ୍ମେ ଜାନନସମତ୍ଥାୟ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ନ ବ୍ୟତ୍ତେନ । ତେନାହ ‘‘ବାଲେନା’’ତି । ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସତି ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମଣଧମ୍ମୋ’’ତି । ଇମିନାତି ‘‘ଦୁକ୍କରଂ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅବ୍ୟତ୍ତେନ ଚ ସାମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଗାଥଦ୍ଧେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଇଦଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭିଦନ୍ତନ୍ତି ଅଭିଭୱନଦନ୍ତଂ, ଉପରିଦନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଇତରଂ ମୁସଲଂ ୱିୟ ଉଦୁକ୍ଖଲଂ ୱିସେସତୋ କସ୍ସଚି ଖାଦନକାଲେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱତ୍ତତି । ଆଧାୟାତି ନିପ୍ପୀଳନୱସେନେୱ ଠପେତ୍ୱା । ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚାତି ତାଲୁପଦେସମାହନିତ୍ୱା ୱିୟ । ଚେତସାତି କୁସଲଚିତ୍ତେନ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ୟଥା ଅତିସମୁଦାଚାରୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିବାଧନୱସେନ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଆପାଣକୋଟିକନ୍ତି ପାଣକୋଟିପରିୟୋସାନଂ, ପରିଜୀୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ବାଧେତୀତି ସମ୍ବାଧୋ, ଅନ୍ତରାୟିକୋ । ବହୂ ପରିସ୍ସୟାତି ଅୟୋନିସୋ କାମୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ।

ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତମେତ୍ଥାତି ପଦଂ, ଆରମ୍ମଣଂ । ଇରିୟାପଥଂ ଏୱ ପଦଂ ଇରିୟାପଥପଦଂ।

ଗୀୱା ଚତ୍ତାରୋ ପାଦାତି ଗୀୱପଞ୍ଚମାନି । ସମୋଦହନ୍ତି ୱା ସମୋଧାନହେତୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ସମୋଦହିତ୍ୱା ୱା’’ତି, ସମ୍ମା ଓଧାୟ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକେ ଆରମ୍ମଣକପାଲେତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱଦତି । ସମୋଦହନ୍ତି ସମୋଦହନ୍ତୋ । ଅନିସ୍ସିତୋତି ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ କଞ୍ଚିପି ଧମ୍ମଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୱସେନ ଅନିସ୍ସିତୋ । ଅୱିହିଂସମାନୋ ୱିହିଂସାନିମିତ୍ତାନଂ ପଜହନେନ । ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନାତି ସୀଲବ୍ୟସନତୋ ଉଦ୍ଧରଣରୂପେ ସଣ୍ଠିତେନ, କରୁଣାୟୁତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ।

ଦୁକ୍କରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ହିରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮.ନିସେଧେତୀତି ନିୱାରେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତି । ପୁଚ୍ଛତି ଦେୱତା । ଅପହରନ୍ତୋତି ଅପନେନ୍ତୋ, ୟଥା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ପରିହରନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଜ୍ଝତି ସାରଥିୱିଧଂ । ଅତ୍ତନି ନିପାତଂ ନ ଦେତି, ଆଜାନୀୟୋ ହି ୟୁତ୍ତଂ ପଜାନାତି । ଅଭୂତେନ ଅଭୂତକ୍କୋସେନ ପରିମୁତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ବାଲାନଞ୍ଚ ଜନାନଂ ପରାପୱାଦେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ନିନ୍ଦନ୍ତି ତୁଣ୍ହିମାସୀନଂ, ନିନ୍ଦନ୍ତି ବହୁଭାଣିନଂ ।

ମିତଭାଣିମ୍ପି ନିନ୍ଦନ୍ତି, ନତ୍ଥି ଲୋକେ ଅନିନ୍ଦିତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୭) ।

ତନୁୟାତି ୱା କତିପୟା । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପକା’’ତି । ସଦା ସତାତି ହିରିନିସେଧଭାୱେ କାରଣୱଚନଂ । ପପ୍ପୁୟ୍ୟାତି ପତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ, ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ।

ହିରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କୁଟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯.ଅନ୍ତୋତି କୁଚ୍ଛିଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ୱସନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ୱସନଭାୱେନ । କୁଲପୱେଣିନ୍ତି କୁଲାଚାରଂ କୁଲତନ୍ତିଂ । ସନ୍ତାନକଟ୍ଠେନାତି କୁଲସନ୍ତତିୟା ବନ୍ଧନଭାୱେନ। ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେହି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁଜାନନୱସେନ ‘‘ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପାଦିକା ପୋସିକା ମାତୁଚ୍ଛା ମହାପଜାପତି ମାତା ଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ପହାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପହାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱାସାଦୀନଂ ଅଭାୱୱଚନେନେୱ ୱଟ୍ଟମ୍ହି ବନ୍ଧନସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ନ ଗହିତୋ । ଅୟଂ କିର ଦେୱତା ୟଥା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣେ ନ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ମୟା ସନ୍ନାହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

କୁଟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ତପନଭାୱେନ ତପନୋଦକତ୍ତା ତପୋଦାତି ତସ୍ସ ରହଦସ୍ସ ନାମଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ତୋଦକସ୍ସ ରହଦସ୍ସା’’ତି । ତତୋତି ନାଗଭୱନେ ଉଦକରହଦତୋ ତପୋଦା ନାମ ନଦୀ ସନ୍ଦତି । ସା ହି ନଦୀ ଭୂମିତଲଂ ଆରୋହତି । ‘‘ଏଦିସା ଜାତା’’ତି ୱଚନସେସୋ । ପେତଲୋକୋତି ଲୋହକୁମ୍ଭିନିରୟା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ୱଦନ୍ତି । ରହଦସ୍ସ ପନ ଆଦିତୋ ପବ୍ବତପାଦୱନନ୍ତରେସୁ ବହୂ ପେତା ୱିହରନ୍ତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପେତୱତ୍ଥୁପାଳିୟାଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେନ ଚ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟତାୟନ୍ତି ୟତୋ ରହଦତୋ ଅୟଂ । ସାତୋଦକୋତି ମଧୁରୋଦକୋ । ସେତୋଦକୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୋଦକୋ, ଅନାୱିଲୋଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ତପୋଦାନଦିତୋ ।

ସମିଦ୍ଧୋତି ଅୱୟୱାନଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣତାୟ ସଂସିଦ୍ଧିୟାୱ ସମ୍ମା ଇଦ୍ଧୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିରୂପୋ’’ତିଆଦି । ପଧାନେ ସମ୍ମସନଧମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ତଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ପଧାନିକୋ। ସେନାସନଂ ସୁଟ୍ଠପିତଦ୍ୱାରୱାତପାନଂ, ତେସଂ ପିଦହନେନ ଉତୁଂ ଗାହାପେତ୍ୱା।

ପୁବ୍ବାପୟମାନୋତି ନ୍ହାନତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିୟ ୱୋଦକଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜମାନୋ ଗମେନ୍ତୋ । ଅୱତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ…ପେ॰… ନ ଓତରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଦିସାପଲୋକନଂ ୟଥା ନ୍ହାୟନଟ୍ଠାନସ୍ସ ମନୁସ୍ସେହି ୱିୱିତ୍ତଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ । ଖାଣୁଆଦିୱୱତ୍ଥାପନଂ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଠପନତ୍ଥଂ ଉଦକସମୀପେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉକ୍କାସନଂ ଅମନୁସ୍ସାନଂ ଅପଗମନତ୍ଥଂ । ଅୱକୁଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ ତଙ୍ଖଣେପି ଉପରିମକାୟସ୍ସ ଉଜୁକଂ ଅୱିୱଟକରଣତ୍ଥଂ । ଚୀୱରପିଟ୍ଠେୟେୱ ଠପେତବ୍ବଂ ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ଉଦକନ୍ତେତି ଉଦକସମୀପେ । ସିନ୍ନଟ୍ଠାନନ୍ତି ସେଦଗତପଦେସୋ । ପସାରେତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ସୁକ୍ଖାପନତ୍ଥଂ । ସଂହରିତ୍ୱା ଠପନଂ ପୁନ ସୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ନିୱାସନତ୍ଥଂ । ନାଭିପ୍ପମାଣମତ୍ତଂଓତରଣଂ ତାୱତା ଉଦକପଟିଚ୍ଛାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତତୋ । ୱୀଚିଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନାତିଆଦି ସଂୟତକାରିତାଦସ୍ସନଂ । ନିୱାସନଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତରୱାସକଂ କଟିପ୍ପଦେସସ୍ସ ୟଥା ପରିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଖିପିତ୍ୱା ପରିୱସିତ୍ୱା ।

ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ୱିପ୍ପସୀଦି ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱନାନୁସ୍ସତିମ୍ପି ୱିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମନଂ ନିଗ୍ଗହେତୁନ୍ତି କିଲେସୱସଂ ଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ । କାମୂପନୀତାତି କାମଂ ଉପଗତଚିତ୍ତା । ଅଥ ୱା କିଲେସକାମେନ ଥେରେ ଉପନୀତଚିତ୍ତା ।

ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅନନୁଭୋତ୍ୱା । ଅନୁଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେ’’ତି। ଭିକ୍ଖସୀତି ୟାଚସି । ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖାଚରିୟୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରସୀ’’ତି । କାମପରିଭୋଗଗରୁଗମନକାଲୋ ନାମ ୱିସେସତୋ ପଠମୟୋବ୍ବନାୱତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ଦହରୟୋବ୍ବନକାଲୋ’’ତି । ଓଭଗ୍ଗେନାତି ମଜ୍ଝେ ସଂଭଗ୍ଗକାୟେନ । ଜିଣ୍ଣକାଲେ ହି ସତ୍ତାନଂ କଟିୟଂ କାୟୋ ଓଭଗ୍ଗୋ ହୋତି ।

ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସତ୍ତାନନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ, ନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଏୱ । ଦେହନିକ୍ଖେପନନ୍ତି କଳେୱରଟ୍ଠପିତଟ୍ଠାନଂ । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅନିମିତ୍ତା, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଅୟଂ ଜୀୱତୀ’’ତିଆଦିନା ସଞ୍ଜାନନନିମିତ୍ତରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନାୟରେତି ନ ଞାୟନ୍ତି । ଇତୋ ପରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ କାଲଂ । ତେନ ଓରକାଲସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ପରମାୟୁନୋ ଓରକାଲେ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ପରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ତତୋ ପରଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋତି କାଲୱସେନ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ । ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ, ନିଚ୍ଛୟୋ ୱା । ଅବ୍ବୁଦପେସୀତିଆଦୀସୁ ଅବ୍ବୁଦକାଲୋ ପେସିକାଲୋତିଆଦିନା କାଲ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କାଲୋତି ଇଧ ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିୱେଲା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ପୁବ୍ବଣ୍ହେପି ହୀତିଆଦି। ଇଧେୱ ଦେହେନ ପତିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନେକପ୍ପକାରତୋତି ନଗରେ ଜାତାନଂ ଗାମେ, ଗାମେ ଜାତାନଂ ନଗରେ, ୱନେ ଜାତାନଂ ଜନପଦେ, ଜନପଦେ ଜାତାନଂ ୱନେତିଆଦିନା ଅନେକପ୍ପକାରତୋ । ଇତୋ ଚୁତେନାତି ଇତୋ ଗତିତୋ ଚୁତେନ । ଇଧ ଇମିସ୍ସଂ ଗତିୟଂ । ୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟାତି ୟଥା ୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୟନ୍ତଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ କାଲୋ ଗତିପଞ୍ଚକନ୍ତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅୟଂ କାଲୋତି ଅୟଂ ମରଣକାଲୋ । ପଚ୍ଛିମେ କାଲେତି ପଚ୍ଛିମେ ୱୟେ । ତିସ୍ସୋ ୱୟୋସୀମାତି । ପଠମାଦିକା ତିସ୍ସୋ ୱୟସ୍ସ ସୀମା ଅତିକ୍କନ୍ତେନ । ପୁରିମାନଂ ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱୟାନଂ ସବ୍ବସୋ ସୀମା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଆଦିସୀମଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସମଣଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ନ ସକ୍କା କାତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ହିତୁନ୍ତି ପାଳିତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ହଦୟେ ଠପନୱସେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ । ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମପରିହରଣସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ । ଏକସ୍ସ କଥନତୋ ପଠମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଉସ୍ସାରେତି, ତସ୍ମିଂ ନିଟ୍ଠିତେ ଇତରୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ତଂୟେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ କଥେତି, ଅୟଂ ସରଭାଣଧମ୍ମକଥା। ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାନୁସାରେନ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଉସ୍ସାରଣଂ ସରଭଞ୍ଞଧମ୍ମକଥା। ‘‘ମା ମଂ କାଲୋ ଉପଚ୍ଚଗା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣସ୍ସ ଅୟଂ ମେ କାଲୋ’’ତି କଥେତି, ତତୋ ପରୋ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟୋ ଅଞ୍ଞୋ କାଲୋ’’ତି କଥେତି । ‘‘କାଲଂ ୱୋହଂ…ପେ॰… ତସ୍ମା ଅଭୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା କତଂ ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ସହେତୁକଂ ସାନିସଂସଂ କଥେତି ।

ତଂ ଗାରୱକାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅଥ ଖୋ ସା ଦେୱତା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦହରୋ ତ୍ୱନ୍ତିଆଦିମାହ ଲୋଭାଭିଭୂତତାୟ ଅଧିଗତତ୍ତା । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତୋତି ଭୋଗସମ୍ପଦା ପରିୱାରସମ୍ପଦାତି ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ୟୁତ୍ତୋ । ଅଲଙ୍କାରପରିହାରନ୍ତି ଅଲଙ୍କାରକରଣଂ । ଅନିକ୍କୀଳିତାୱୀତି ଅକୀଳିତପୁବ୍ବୋ । କୀଳନଞ୍ଚେତ୍ଥ କାମାନଂ ପରିଭୋଗୋତି ଆହ ‘‘ଅଭୁତ୍ତାୱୀ’’ତି । ଅକତକାମକୀଳୋତି ଅକତକାମାନୁଭୱନପ୍ପୟୋଗୋ । ସୟଂ ଅତ୍ତନା ଏୱ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠା, ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ଏୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା । ପକଟ୍ଠୋ କାଲୋ ପତ୍ତୋ ଏତେସନ୍ତି କାଲିକା, ତେ କାଲିକେ।

ଚିତ୍ତାନନ୍ତରନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତାରମ୍ମଣାକାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବତାୟାତି ଅନନ୍ତରିତସମାଧିଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଫଲତାୟ । ସମୋହିତେସୁପୀତି ସମ୍ଭତେସୁପି । ସମ୍ପନ୍ନକାମସ୍ସାତି ସମିଦ୍ଧକାମସ୍ସ । ଚିତ୍ତକାରା ରୂପଲାଭେନ, ପୋତ୍ଥକାରା ପଟିମାକାରକା, ରୂପକାରା ଦନ୍ତରୂପକଟ୍ଠରୂପ-ଲୋହରୂପାଦିକାରକା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନାନାରୂପୱେସଧାରୀନଂ ନଟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସେସଦ୍ୱାରେସୂତି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଧବ୍ବମାଲାକାରସୂପକାରାଦୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା ।

ସୋତି ସମିଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ । ସମୋହିତସମ୍ପତ୍ତିନାତି ସଙ୍ଗାହଭୋଗୂପକରଣସମ୍ପତ୍ତିନା । ପତ୍ତବ୍ବଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି କାମାନଂ ଆପଜ୍ଜନରକ୍ଖଣୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଉପାୟାସସ୍ସାତି ଦଳ୍ହପରିସ୍ସମସ୍ସ ୱିରତସ୍ସ । ‘‘ୱିସ୍ସାତସ୍ସା’’ତି କେଚି । ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନା’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି । ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ଫଲଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଉଦିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନସ୍ସ କାଲୋତି ଅକାଲୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ନୱସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ । ଏହିପସ୍ସୱିଧିନ୍ତି ‘‘ଏହି ପସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱିଧିୱଚନଂ । ଉପନେତବ୍ବୋତି ୱା ଉପନେୟ୍ୟୋ, ସୋ ଏୱ ଓପନେୟ୍ୟିକୋ । ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ୱିଦୂହି ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚେହି । ତେ ଏକଂସତୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀହୀ’’ତି । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପତିଅତ୍ତନୀତି ଭୁମ୍ମୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନୀ’’ତି ।

ସବ୍ବପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ‘‘କଥଂ ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ, କଥଂ ଅକାଲିକୋ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେହି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନୱୋତି ତରୁଣୋ ନ ଚିରୱସ୍ସୋ । ୟେ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱୀସତିୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ସାସନଂ ନାମ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ପିଟକତ୍ତୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମେନହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟୋ ଏତ୍ଥ ୱିନା ଦଣ୍ଡସତ୍ଥେହୀତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ। ଧମ୍ମାୟ ୱିନୟୋ ଏତ୍ଥ ନ ଆମିସତ୍ଥନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମତୋ ୱିନୟୋ ନ ଅଧମ୍ମତୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମୋ ୱା ଭଗୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ଧମ୍ମକାୟତ୍ତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସଞ୍ଞିତସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ୱିନୟୋ, ନ ତକ୍କିକାନନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମେ ୱିନୟୋ ନ ଅଧମ୍ମେ ୱିନୟୋ । ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ସତ୍ତେ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି, ସବ୍ବେ ସଂକିଲେସତୋ ୱିନେତୀତି ୱିନୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସାସନସ୍ସେୱ ନାମ’’ନ୍ତି ।

ଧମ୍ମୱିନୟୋତି ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତୋ ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଆଜଞ୍ଞରଥୋ ୱିୟ । ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚାତି ୱା ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ। ଧମ୍ମୱିନୟାନଞ୍ହି ସତ୍ଥୁଭାୱୱଚନତୋ ଧମ୍ମୱିନୟତ୍ତସଂସିଦ୍ଧି ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସନତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେପି ୱିନୟୱଚନନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଦେସିତପଞ୍ଞତ୍ତୱଚନତୋ ଧମ୍ମୱିନୟସିଦ୍ଧି । ଧମ୍ମୋ ଚତୁଧା ଦେସିତୋ ସନ୍ଦସ୍ସନ-ସମାଦାପନ-ସମୁତ୍ତେଜନ-ସମ୍ପହଂସନୱସେନ, ୱିନୟୋ ଚତୁଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ସୀଲାଚାରତୋ ପରାଜିତୱସେନ । ଧମ୍ମଚରିୟା ସକୱିସୟୋ, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ । ପରିୟାୟେନ ଦେସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ୱିନୟୋ । ଧମ୍ମଦେସନା ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥପ୍ପଧାନା, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚନତ୍ଥପ୍ପଧାନା । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚପ୍ପଧାନୋ ଧମ୍ମୋ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପ୍ପଧାନୋ ୱିନୟୋ । ଆସୟସୁଦ୍ଧିପଧାନୋ ଧମ୍ମୋ, ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିପଧାନୋ ୱିନୟୋ ।

କିରିୟଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଧମ୍ମୱିନୟସିଦ୍ଧି । ଧମ୍ମେନ ହି ଅନୁସାସନସିଦ୍ଧି, ୱିନୟେନ ଓୱାଦସିଦ୍ଧି । ଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମକଥାସିଦ୍ଧି, ୱିନୟେନ ଅରିୟତୁଣ୍ହୀଭାୱସିଦ୍ଧି । ସାୱଜ୍ଜଦ୍ୱୟପରିୱଜ୍ଜନତୋ ଧମ୍ମୱିନୟସିଦ୍ଧି । ଧମ୍ମେନ ହି ୱିସେସତୋ ପକତିସାୱଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗସିଦ୍ଧି, ୱିନୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିସାୱଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗସିଦ୍ଧି । ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣଗୁଣଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି । ବହୁସ୍ସୁତସୁତପସନ୍ନଦ୍ୱୟତୋ ପରିୟତ୍ତି-ପରିୟାପୁଣନ-ଧମ୍ମୱିହାର-ୱିଭାଗତୋ ଧମ୍ମଧରୱିନୟଧରୱିଭାଗତୋ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସରଣଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଧମ୍ମୱିନୟଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି । ଇଧ ସତ୍ତାନଂ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଂ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସରଣଂ । ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତି (ଥେରଗା॰ ୩୦୩; ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨; ୧.୧୫.୩୮୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତାପି ସରଣଂ ‘‘ଅତ୍ତା ହି ଅତ୍ତନୋ ନାଥୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୦, ୩୮୦) ୱଚନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରଣଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଧମ୍ମୱିନୟସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟତସ୍ସ ଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ୟତୋ ଚ ୱିନୟସିଦ୍ଧି, ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମେନ ହେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପିଟକାନି ୱୁତ୍ତାନି, ୱିନୟେନ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତି । ଅଧୁନା ଆଗତୋ ଇଦାନେୱ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଉପଗତୋ ।

ମହନ୍ତେଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ମହେସକ୍ଖତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେନ ମହନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପିତଭାୱଂ ପୱେଦେତ୍ୱା । ମହତିୟାତି ଉପସଙ୍କମନୱନ୍ଦନାଦିୱଚନାପଜ୍ଜନୱସେନ ସମାଚିଣ୍ଣାୟ । ସବ୍ବେପି କିର ନିସୀଦନ୍ତା ତଂ ଠାନଂ ଠପେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦନ୍ତି । ଥିରକରଣୱସେନାତି ଦଳ୍ହୀକରଣୱସେନ । ଅୟଂ କିର ଦେୱତା ଞାଣସମ୍ପନ୍ନା ମାନଜାତିକା, ତସ୍ମା ନାୟଂ ମାନଂ ଅପ୍ପହାୟ ମମ ଦେସନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ମାନନିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ଆଦିତୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କଥେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦିନା ତାୟ ଞାତୁମିଚ୍ଛିତକାମାନଂ କାଲିକାଦିଭାୱଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାଦିଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି ।

ଅକ୍ଖେୟ୍ୟତୋତି ଗିହିଲିଙ୍ଗପରିୟାୟନାମୱିସେସାଦିୱସେନ ତଥା ତଥା ଅକ୍ଖାତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘କଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତତୋ’’ତି । ଏତେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ପତିଟ୍ଠିତାତି ପୱତ୍ତିତା ଆସତ୍ତା । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାମସଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱସେନ ଆସତ୍ତା ହୋନ୍ତୁ, ଇତରେସଂ ପନ କଥନ୍ତି ? ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋପି ହି ‘‘ଇଦଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା କଙ୍ଖତୋ ତତ୍ଥ ଆସତ୍ତୋ ଏୱ ନାମ ଅୱିଜହନତୋ, ତଥା ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ୱିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ଅନୁସୟାନଂ ପନ ଆସତ୍ତଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ମଚ୍ଚୁନୋ ୟୋଗନ୍ତି, ମଚ୍ଚୁବନ୍ଧନଂ, ମରଣଧମ୍ମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକା ଅନତୀତମରଣତ୍ତା ମଚ୍ଚୁନା ୟଥାରୁଚି ପୟୋଜେତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପରୂପରି ଚ ଖିପିତାୟ ଆଣାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୟୋଗଂ…ପେ॰… ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା, ନେସମ୍ପି କାଲସ୍ସ ଲଦ୍ଧବ୍ବତାୟ କାଲିକତା ଇଧ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟୱଚନେନ ପୱେଦିତା । ତେନାହ – ‘‘ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ କାଲିକା କାମା କଥିତା’’ତି । ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କମନୀୟା, ୟସ୍ମା ଚ କାଲିକାନଂ କାମାନଂ ତଥାସଭାୱତା କଥିତା । ଅୟମ୍ପି ଗାଥା ତଦତ୍ଥମେୱ ଦୀପେତୀତି ଇମାୟ ତେ କଥିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ୟେ ଚ ସତ୍ତା ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାଦିୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତା ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ, ଅହଂ, ମମା’’ତି ଚ ଅଭିନିୱିସିୟ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତେ ମରଣଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ କାମାନଂ କାଲିକତ୍ଥୋ କଥିତୋତି ଆହ ‘‘କାଲିକା କାମା କଥିତା’’ତି ।

ଅୟଂ ଞାତପରିଞ୍ଞାତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଞାତେ କତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନପଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପଦଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଗହିତୋତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତୀରେତି ତୁଲେତି ୱୀମଂସତି । ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହୀତି ଇମିନା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ମହାୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେ ପନ ଆକାରା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେପି ଏକଦେସେନ ପହାନଂ ଲବ୍ଭତେୱ, ଅନୱସେସତୋ ପନ ପହାନୱସେନ ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା’’ତି । ତଥା ଚ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅକ୍ଖାତାରନ୍ତି ଅକ୍ଖାତବ୍ବଂ, ନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟକଂ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମୱସେନ କାରକ’’ନ୍ତିଆଦି । କାରକନ୍ତି ଚ ସାଧନମାହ । ନ ମଞ୍ଞତୀତି ୱା ମଞ୍ଞନଂ ନପ୍ପୱତ୍ତେତି ଅକ୍ଖାତାରନ୍ତି ଖୀଣାସୱଂ । ଅଥ ୱା ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ତଂ କାରଣଂ ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନ ହୋତି ନ ୱିଜ୍ଜତି, ୟେନ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାଦିକାରଣେନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଫୁସ୍ସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସନାଗାଦୀହି ପୂଜନୀୟତ୍ତା ‘‘ୟକ୍ଖୋ’’ତି ସବ୍ବଦେୱାନଂ ସାଧାରଣୱଚନନ୍ତି ଦେୱଧୀତାପି ‘‘ୟକ୍ଖୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଗହିତଂ । ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅସ୍ସ ଫଲପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ କଥିତୋ’’ତି ।

ୱିସେସୀତି ୱିସେସଜାତିଆଦିୱସେନ ସେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୁ ଗହିତେସୂତି ତେସୁ ସେୟ୍ୟମାନାଦୀସୁ ତୀସୁ ମାନେସୁ ଗହିତେସୁ । ତୟୋ ସେୟ୍ୟମାନା, ତୟୋ ସଦିସମାନା, ତୟୋ ହୀନମାନା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସୋ ଅପ୍ପହୀନମଞ୍ଞନପୁଗ୍ଗଲୋ । ତେନେୱ ମାନେନ ହେତୁଭୂତେନ । ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟାତି ପୁରିମଦ୍ଧେନ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କାଲିକା କାମା କଥିତା’’ତି ।

ୱିଧୀୟତି ୱିସଦିସାକାରେନ ଠପୀୟତୀତି ୱିଧା, କୋଟ୍ଠାସୋ । କଥଂୱିଧନ୍ତି କଥଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ, କେନ ପକାରେନ ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦହନତୋ ହୀନାଦିୱସେନ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଦହନତୋ ଉପଧାରଣତୋ ୱିଧା, ମାନୋ । ମାନେସୂତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ମାନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚଲତୀତି ନ ୱେଧତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଂ ଅୱିଜହନତୋ ।

ପଞ୍ଞା ‘‘ସଙ୍ଖା’’ତି ଆଗତା, ପଞ୍ଞାତି ୟୋନିସୋ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ । ସଙ୍ଖାୟକୋତି ସଙ୍କଲନପଦୁପ୍ପାଦନାଦି-ପିଣ୍ଡଗଣନାୱସେନ ଗଣକୋ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ମାନାଦିପପଞ୍ଚଭାଗା । ତେ ତେ ଧମ୍ମା ସମ୍ମା ୟାଥାୱତୋ ସଙ୍ଖାୟନ୍ତି ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତାୟାତି ସଙ୍ଖା, ପଞ୍ଞା । ଏକଂ ଦ୍ୱେତିଆଦିନା ସଙ୍ଖାନଂ ଗଣନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ସଙ୍ଖା, ଗଣନା । ସଙ୍ଖାୟତି ଭାଗସୋ କଥୀୟତୀତି ସଙ୍ଖା, କୋଟ୍ଠାସୋ । ସଙ୍ଖାନଂ ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିନା ସଞ୍ଞାପନନ୍ତି ସଙ୍ଖା, ରତ୍ତୋତିଆଦି ପଣ୍ଣତ୍ତି । ଖୀଣାସୱୋ ଜହି ପଜହି ରାଗାଦୀନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ନୱଭେଦଂ ପଭେଦତୋ, ସଙ୍ଖେପତୋ ତିୱିଧମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱୱିଧନ୍ତି ୱା ପାଠେ ନୱଭେଦତ୍ତା ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ନୱୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଇତ୍ଥିଭାୱାଦିୱିସେସେହି ୱିସେସେନ ମାନୀୟତି ଗବ୍ଭୋ ଏତ୍ଥାତି ୱିମାନଂ, ଗବ୍ଭାସୟୋ । ନ ଉପଗଚ୍ଛୀତି ନ ଉପଗମିସ୍ସତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅତୀତୱଚନ’’ନ୍ତି । ‘‘ନାଜ୍ଝଗା’’ତି ହି ଅତୀତଂ ‘‘ନ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । ଛିନ୍ଦି ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ । ଓଲୋକୟମାନା ଉପପତ୍ତୀସୁ । ସତ୍ତନିୱେସନେସୂତି ସତ୍ତାନଂ ଉପପଜ୍ଜଟ୍ଠାନେସୁ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ କଥେସି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପୱେଦିତତ୍ତା ।

‘‘ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନପୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ କୁସଲଧମ୍ମାନୁୟୋଗେ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥକାରଣ’’ନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ଗାଥାଅତ୍ଥୱଚନେ ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିତ୍ଥାର-ନୟୋ। ତସ୍ମିଂ କିର ଠାନେତି ତସ୍ମିଂ କିର ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ । ଦେୱତାୟ ଞାଣପରିପାକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବିୟା କଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସାମୁକ୍କଂସିକଦେସନା ମହତୀ ଧମ୍ମଦେସନା ଅହୋସି । ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱାତି ସତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ପତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପାଟିପୱତ୍ତଂ ଭାୱନାଞାଣଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ସତ୍ଥୁଦେସନାୱିଲାସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରିପକ୍କଞାଣତ୍ତା ପଠମଂ ଫଲଂ ପତ୍ୱା । ଏୱମାହାତି ଏୱଂ ‘‘ପାପଂ ନ କୟିରା’’ତିଆଦିପ୍ପକାରେନ ଗାଥମାହ । ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ଆଜୀୱୋ ୟଥା କୁପ୍ପମାନୋ ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତୱସେନ କୁପ୍ପତି, ତଥା ସମ୍ପଜ୍ଜମାନୋପୀତି । ସୋ ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତପକ୍ଖିକୋ, ତସ୍ମା ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋୱ ହୋତି । ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ ଗହିତା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପା ଗହିତା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନଂ ଗହିତଂ ସରୂପେନେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତୀତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ

୧.ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧.ଦେସନାସୀସନ୍ତି ଦେସନାପଦେସଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଓମଟ୍ଠୋତି ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନପ୍ପହାରୋ । ଇମିନା ଏୱ ପସଙ୍ଗେନ ପହାରେ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଉପରି ଠତ୍ୱାତି ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଉପରି ଠତ୍ୱା । ଅଧୋମୁଖଂ ଦିନ୍ନପ୍ପହାରୋତି ଖଗ୍ଗକରୱାଲାଦୀନଂ ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା ପହତପହାରୋ । ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିୱିଧପ୍ପହାରୋ ୱିମଟ୍ଠୋ। ‘‘ଓମଟ୍ଠୋ ଗହିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଗହଣେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧକିମିଆଦୀନଂ ୱସେନ ଅନ୍ତୋଦୋସୋ । ମଞ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ମଞ୍ଚେ ୱଣିକପୁଗ୍ଗଲୋ ନିପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ତଂ ସୁବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପାଦଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତେହି ସୀସଟ୍ଠାନଂ ଅଧୋ କାତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଧୋସିରୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି । ପରିବ୍ବଜେତି ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ସା ପନ ପୱତ୍ତି ଭାୱନାୱିହାରେନ ୟୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ।

ସଲ୍ଲସ୍ସ ଉବ୍ବହନଂ ସଲ୍ଲୁବ୍ବହନଂ । ଅତ୍ଥଂ ପରିତ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ଉପମାକାରସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନୁବନ୍ଧୋୱ ହୋତି ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତୋ ଦେୱତାୟ କାମରାଗପ୍ପହାନସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ନନୁ ଭଗୱତା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପେତବ୍ବାତି ? ନ, ଇତରିସ୍ସା ଞାଣବଲାନୁରୂପଦେସନାୟ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ । ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁକୁଲଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ଦେସେତୀତି ।

ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଫୁସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨.କମ୍ମଂ ଅଫୁସନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଫସ୍ସଂ ଅଫୁସନ୍ତଂ, କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକୋ ନ ଫୁସତୀତି ୱିପାକଫସ୍ସୋ ନ ଫୁସତି, ୱିପାକୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ କମ୍ମୱଟ୍ଟେନ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି କେୱଲଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମମେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନାକରୋତୋ କରିୟତୀତି କମ୍ମଂ ଅକୁବ୍ବତୋ ନ କୟିରତି, ଅନଭିସନ୍ଧିକତକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଫୁସନ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତୋତି ଫୁସନହେତୁ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ପରିୱେଠିତୱସେନ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା ଫୁସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମତାତି କାରକସ୍ସେୱ କମ୍ମୱିପାକାନୁବନ୍ଧୋ, ନାକାରକସ୍ସାତି ଅୟଂ କମ୍ମୱିପାକାନଂ ସଭାୱୋ ।

ପଚ୍ଚେତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଅନୁବନ୍ଧତି । ପାପନ୍ତି ପାପକଂ କମ୍ମଂ ଫଲଞ୍ଚ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅରଞ୍ଞେ ଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଉୟ୍ୟୋଜନାୟ ସୁନଖେହି ପରିୱାରିୟମାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭୟେନ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୁଳ୍ହସ୍ସ ଚୀୱରେ ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ଉପରି ପତିତେ ତସ୍ସ ସୁନଖେହି ଖାଦିତ୍ୱା ମାରିତୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବୋତି ।

ଫୁସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ୟେନ ଅତ୍ଥେନ ତଣ୍ହା ‘‘ଜଟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାଲିନିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପଭେଦା ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତା ଏୱ ଜାଲା ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଜାଲିନୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନିସ୍ସା ଜଟାକାରେନ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନମାହ ରୂପାଦିଛଳାରମ୍ମଣୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାୱିସୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନାତି କଦାଚି ରୂପାରମ୍ମଣେ କଦାଚି ୟାୱ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣା, କଦାଚି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ କଦାଚି ୟାୱ ରୂପାରମ୍ମଣାତି ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ପୱତ୍ତିୱସେନ । ଦେସନାକ୍କମେନ ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠୁପରିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା, କାମରାଗାଦିୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକଭାୱତୋ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂସିବ୍ବନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନା’’ତି । ଇଦଂ ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଜଟା ୱିୟାତି ଜଟାତି ଜଟାତଣ୍ହାନଂ ଉପମୂପମେୟ୍ୟତା, ତଂଦସ୍ସନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଥା ଜାଲିନୀ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସ୍ସ ସାଖା, ତାସଂ ସଞ୍ଚୟାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱେହି ସଂସିବ୍ବିତା ୱିନଦ୍ଧା ‘‘ଜଟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାପି ସଂସିବ୍ବନସଭାୱେନାତି ।

ଇମେ ସତ୍ତା ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅତ୍ତନିବ୍ବିସେସଂ ମଞ୍ଞମାନା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ କରୋନ୍ତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠୋ ଚ ଅନ୍ତୋ-ସଦ୍ଦୋତି ସକପରିକ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନମାନାପି ତଣ୍ହା ‘‘ଅନ୍ତୋଜଟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପତ୍ତାଦି, ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ହତ୍ଥିଆଦି ସକପରିକ୍ଖାରୋ। ଅତ୍ତାତି ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଅଭିମାନୋତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ସରୀରନ୍ତି କେଚି । ‘‘ମମ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସୁନ୍ଦରୋ, ଅସୁକସ୍ସ ୱିୟ ମମ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ସକଅତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ରୂପାଦୀନି ବାହିରାୟତନାନି, ପରେସଂ ସବ୍ବାନି ୱା । ସପରସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନି ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି, ତଥା ରୂପାଦୀନି ବାହିରାୟତନାନି। ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଭୱେସୁ ପୱତ୍ତିୟାପି ତଣ୍ହାୟ ଅନ୍ତୋଜଟାବହିଜଟାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଭୱୋ ହି କସ୍ସଚିପି କିଲେସସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା କତ୍ଥଚିପି ଅୱିମୁତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ରୂପାରୂପଭୱୋ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ବହୀ’’ତି ଚ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୭) ।

ୱିସୟଭେଦେନ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ତଣ୍ହଂ ଜଟାଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଜଟାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ପଜାତି ୱୁତ୍ତସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ଜଟେନ୍ତୀ ୱିନନ୍ଧନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା’’ତି । ତଥା ହି ପରମତ୍ଥତୋ ୟଦିପି ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ସମୁଦାୟୋ ନତ୍ଥି, ଏକଦେସୋ ପନ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅୱୟୱତୋ ସମୁଦାୟଂ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉପମୂପମେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମ ୱେଳୁଜଟାଦୀହି…ପେ॰… ସଂସିବ୍ବିତା’’ତି ଆହ । ଇମଂ ଜଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୀସୁ ଧାତୂସୁ ଏକମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ସଂସିବ୍ବନେନ ତେଧାତୁକଂ ଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ। ତେନସ୍ସା ମହାୱିସୟତଂ ୱିଜଟନସ୍ସ ଚ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱମାହ । ୱିଜଟେତୁଂ କୋ ସମତ୍ଥୋତି ଇମିନା ‘‘ୱିଜଟୟେ’’ତି ପଦଂ ସତ୍ତିଅତ୍ଥଂ, ନ ୱିଧିଅତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଜଟା’’ତିଆଦିନା ପୁଟ୍ଠୋ ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ସୀଲେତି କୁସଲସୀଲେ । ତଂ ପନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିଭେଦେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ’’ତି ।

ନରତି ନେତୀତି ନରୋ, ପୁରିସୋ । କାମଂ ଇତ୍ଥୀପି ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନେ ସମତ୍ଥା ଅତ୍ଥି, ପଧାନମେୱ ପନ ସତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନରୋ’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅୱିଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲପରିୟାୟୋ ଅୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନରୋତି ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକଭୂତାୟ ସହ ପଞ୍ଞାୟ ଭୱତୀତି ସପଞ୍ଞୋ। ତାୟ ହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସନ୍ତାନୱସେନ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ସୱିସେସଂ ସପଞ୍ଞୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ୱିପାକପଞ୍ଞାପି ହି ସନ୍ତାନୱିସେସେନ ଭାୱନାପଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକାନଂ ତଦଭାୱତୋ । କମ୍ମଜତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟାତି କମ୍ମଜାୟ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଞ୍ଞାୟାତି ଏୱଂ ତିହେତୁକସଦ୍ଦୋ ପଟିସନ୍ଧିସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ନ ପଞ୍ଞାସଦ୍ଦେନ । ନ ହି ପଞ୍ଞା ତିହେତୁକା ଅତ୍ଥି । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତମାନା ପଞ୍ଞା ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଂମୂଲକତ୍ତା, ନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତା ଏୱ ।

ଚିନ୍ତେତି ଆରମ୍ମଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ସମାଧି । ସୋ ହି ସାତିସୟଂ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚୋ । ନ ହି ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିନା ସମାଧିନା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି, ସମାଧି ପନ ତେହି ୱିନାପି ସାଧେତୀତି । ପଗୁଣବଲୱଭାୱାପାଦନେନ ପଚ୍ଚୟେହି ଚିତ୍ତଂ, ଅତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତିପି ଚିତ୍ତଂ, ସମାଧି । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଚିତ୍ତକରଣେନ ଚ ସମାଧି ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିନାପି ପରୋପଦେସେନସ୍ସ ଚିତ୍ତପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞାଣେ ନିରୁଳ୍ହୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସୀସେନ ହେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ କଥିତା’’ତି । ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା। ସା ୟଦିପି କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ବହୁୱିଧା, ‘‘ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ପନ ୱଚନତୋ ଭାୱେତବ୍ବା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାନାମେନ ୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି । ୟଦିପି କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଆତାପନଂ, ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ, ଆତପ୍ପସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପନ ଆତାପ-ସଦ୍ଦୋ ୱୀରିୟେ ଏୱ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା’’ତି । ୟଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିତୋ ହରୀୟତି ପୱତ୍ତୀୟତି, ଏୱଂ ସାପି ତଦତ୍ଥଂ ୟୋଗିନାତି ଆହ ‘‘ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞା’’ତି । ଅଭିକ୍କମାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ନେତୀତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଣାୟିକା।

ୟସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଗାଥା ଭାସିତା, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁନିସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ନିସିତଂ, ଅତିୱିୟ ତିଖିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥସ୍ସ ନିସିତତରଭାୱକରଣଂ ନିସାନସିଲାୟଂ, ବାହୁବଲେନ ଚସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନନ୍ତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥାପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉପମା ୱୁତ୍ତାତି ତଦୁଭୟଂ ଉପମେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ସମାଧିଗୁଣେନ ହି ପଞ୍ଞାୟ ତିକ୍ଖଭାୱୋ । ୟଥାହ ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧) । ୱୀରିୟଞ୍ଚସ୍ସା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ୱିଜଟେୟ୍ୟାତି ୱିଜଟେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୟ ହି ୱତ୍ତମାନାୟ ୟୋଗାୱଚରୋ ତଣ୍ହାଜଟଂ ୱିଜଟେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ । ୱିଜଟନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସଞ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସମ୍ପଦାଲେୟ୍ୟା’’ତି ।

ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନେସ ୱିଜଟେତି ନାମ, ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ ସବ୍ବସୋ ୱିଜଟିତଜଟୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ଜଟାୟ ୱିଜଟନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଜଟାୟ ୱିଜଟନୋକାସ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ସା ୱିଜଟୀୟତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ନାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଟିଘଂ ରୂପସଞ୍ଞା ଚା’’ତି ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ସାନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ପଟିଘରୂପସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଟିଘସଞ୍ଞାୱସେନ କାମଭୱୋ ଗହିତୋ କାମଭୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତାୟ । ପଥୱୀକସିଣାଦିରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା । ଉଭୟତ୍ଥାପି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ଭୱସଙ୍ଖେପେନାତି ଭୱଭାୱେନ ସଙ୍ଖିପିତବ୍ବତାୟ, ଭୱଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପେ ୱା ୱିରଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଇଧ ରୂପସଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅରୂପଭୱସ୍ସ ଚ ଗହିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଅନୱସେସତୋ ନାମରୂପଂ ଗହିତନ୍ତି ଅରୂପଭୱ-ଅସଞ୍ଞଭୱାନମ୍ପେତ୍ଥ ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅପରେ । ପରିୟାଦିୟନଟ୍ଠାନେତି ପରିୟାଦିୟନକାରଣେ ସବ୍ବସୋ ଖେପନନିମିତ୍ତେ ନିବ୍ବାନେ । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମନୋନିୱାରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪.ଏୱଂଲଦ୍ଧିକାତି ସବ୍ବଥାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ସଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବଥାପି ଅଚିତ୍ତକଭାୱୋ ସେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମା ୟତୋ କୁତୋଚି ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା। ସୋତି ସତ୍ତୋ । ଅନିୟ୍ୟାନିକକଥଂ କଥେତି ଅୟୋନିସୋ ଚିତ୍ତନିୱାରଣଂ ୱଦନ୍ତୀ । ସଂୟତଭାୱଂ ଆଗତନ୍ତି ରାଗୱିସେୱନାଦିତୋ ସମ୍ମଦେୱ ସଂୟତଭାୱଂ ଓତରଭାୱଂ । ଧମ୍ମଚରିୟାୱସେନ ହି ପୱତ୍ତମାନେ ଚିତ୍ତେ ନତ୍ଥି ଈସକମ୍ପି ରାଗାଦିୱିସେୱନଂ, ନ ତସ୍ସ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ କୋଚି ଅନତ୍ଥୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂ ମନୋ ସବ୍ବତୋ ଅନୱଜ୍ଜୱୁତ୍ତିତୋ ନ ନିୱାରେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ୟତୋ ୟତୋତି ୟତୋ ୟତୋ ସାୱଜ୍ଜୱୁତ୍ତିତୋ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରତୋ । ତନ୍ତି ମନୋ ନିୱାରେତବ୍ବଂ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ।

ମନୋନିୱାରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫.କତାୱୀତି କତୱା, ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତକିଚ୍ଚୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅରହନ୍ତିଆଦିସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ‘‘ଅହଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦିଆକାରେନ ପୁଚ୍ଛତି।

ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କୁସଲୋତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ସଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଚ ସମୂହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଛେକୋ ୟଥାଭୂତୱେଦୀ । ଉପଲଦ୍ଧିନିସ୍ସିତକଥନ୍ତି ଅତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିନିସ୍ସିତକଥଂ ହିତ୍ୱା । ୱୋହାରଭେଦଂ ଅକରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଅହଂ ପରମତ୍ଥଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଲୋକୱୋହାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅୱିନାସେନ୍ତୋ ଲୋକେ ଲୋକସମଞ୍ଞମେୱ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଖନ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତିଆଦିନା ୱୋହାରଭେଦଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ମାନୋ ନାମ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମଧୁରୋ । ତଥା ହି ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୀସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପହାନାଭିସମୟସ୍ସ ପଟିୱିପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିପତ୍ତିସିଦ୍ଧି । ତେନାହ ‘‘ୟଦି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ନ ୱଦତି, ମାନୱସେନ ନୁ ଖୋ ୱଦତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି । ୱିଧୂପିତାତି ସନ୍ତାପିତା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢା । ତେ ପନ ୱିଦ୍ଧଂସିତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଧମିତା’’ତି । ମମଙ୍କାରାଦୟୋ ମୟନ୍ତି ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ସତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତେନାତି ମୟୋ, ମଞ୍ଞନା । ମୟୋ ଏୱ ମୟତାତି ଆହ ‘‘ମୟତନ୍ତି ମଞ୍ଞନ’’ନ୍ତି ।

ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬.ଦିୱାରତ୍ତିନ୍ତି ନ ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଦିୱା ଏୱ, ନ ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ରତ୍ତିଂ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପଦେସେ, ନ ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ସକଲଂ ମହାଦିସଂ ଦିସନ୍ତରାଳଞ୍ଚ । ଞାଣାନୁଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନାଲୋକୋ ଞାଣାଲୋକୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି ଞାଣଂ ଉଦପାଦି ପଞ୍ଞା ଉଦପାଦି ୱିଜ୍ଜା ଉଦପାଦି ଆଲୋକୋ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ପନ ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗୋ ଞାଣାଲୋକୋ। ‘‘ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୬; ପାରା॰ ୧୨) ୱା ୱଚନତୋ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟାଲୋକୋ ଞାଣାଲୋକୋ। ପଠମାଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ୱିୟ ସଞ୍ଜାତପୀତିୱିପ୍ଫାରୋ, ୱିସେସତୋ ରତନଘରେ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନୱିଚିନନେ ସଞ୍ଜାତପୀତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସରୀରୋଭାସୋ ୱା ପୀତିଆଲୋକୋ। ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦୱସେନ ସଞ୍ଜାତଆଲୋକୋୱ ପସାଦାଲୋକୋ। ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନେ ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ, ଭୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦାଲୋକୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନା ସତ୍ତାନଂ ହଦୟତମଂ ୱିଧମନ୍ତୀ ଧମ୍ମକଥାଆଲୋକୋ । ସବ୍ବୋପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଲୋକୋତି ଇମିନା ସାୱକାନଂ ଦେସନାୟ ସଞ୍ଜାତଧମ୍ମାଲୋକୋପି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସରଣତୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପଟିପାଟି ସରା। ତେନାହ ‘‘ଇମେ ସଂସାରସରା’’ତି । କୁତୋତି କେନ କାରଣେନ, କିମ୍ହି ୱା ? ତେନାହ ‘‘କିଂ ଆଗମ୍ମା’’ତି ? ନ ପତିଟ୍ଠାତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ । ଆପୋତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନାପଦେସେନ ତତ୍ଥ କାମରୂପଭୱାନଂ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଦୁଭୟାଭାୱଦସ୍ସନେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅରୂପଭୱସ୍ସପି ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋୱ ହୋତି, ୟଥାରୁତୱସେନ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଗହିତା, ଗହିତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥୋ ପୱତ୍ତୋତି ।

ସରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମହଦ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ନିଧୀୟତୀତି ନିଧାନଂ। ନିଧାତବ୍ବତଂ ଗତଂ ନିହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁତ୍ତସାରାଦୀତି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟପୱାଳରଜତଜାତରୂପାଦି । ସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କହାପଣ-ଧଞ୍ଞକୋଟ୍ଠଭଣ୍ଡାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତମ୍ପି ହି ନିଚ୍ଚପରିବ୍ବୟୱସେନ ଭୁଞ୍ଜୀୟତୀତି ‘‘ଭୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପତ୍ଥେନ୍ତୀ’’ତି । ଅନଲଙ୍କତାତି ନ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ କତଚିତ୍ତା, ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାମହିଚ୍ଛତାହି ଅଭିଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ଅତିତ୍ତା ଅପରିୟତ୍ତଜାତା’’ତି । ଉସ୍ସୁକ୍କଜାତେସୂତି ତଂତଂକିଚ୍ଚେ ସଞ୍ଜାତଉସ୍ସୁକ୍କେସୁ । ନାନାକିଚ୍ଚଜାତେସୂତି ନାନାୱିଧକିଚ୍ଚେସୁ, ସଞ୍ଜାତନାନାକିଚ୍ଚେସୁ ୱା । ୱଟ୍ଟଗାମିକପସୁତେନ ୱଟ୍ଟସୋତଂ ଅନୁସରନ୍ତେସୁ। ତଣ୍ହାନିୱାସତାୟ ଗେହନ୍ତିପି ଅଗାରନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗେହ’’ନ୍ତି । ୱିରାଜିୟାତି ହେତୁଅତ୍ଥଦୀପକଂ ପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିରାଜେତ୍ୱା’’ତି, ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋପି ଚାୟଂ ହେତୁଅତ୍ଥୋତି ।

ମହଦ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଚତୁଚକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ଇରିୟା ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେନ କତ୍ତବ୍ବକିରିୟା, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ଗମନାଦି । ତଂ ଅପରାପରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚକ୍କଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁଚକ୍କନ୍ତି ଚତୁଇରିୟାପଥ’’ନ୍ତି । ନୱଦ୍ୱାରନ୍ତି କରଜକାୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ଚ କେସାଦିଅସୁଚିପରିପୂରୋତି ଆହ ‘‘ପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅସୁଚିପୂର’’ନ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ତଣ୍ହାସହିତଂ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ସଭାୱତୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ନିସ୍ସିତଧମ୍ମୋ ଚ ଅସୁଚିଂ ଦସ୍ସେତି । ମାତୁକୁଚ୍ଛିସଙ୍ଖାତେ ଅସୁଚିପଙ୍କେ ଜାତତ୍ତା ପଙ୍କଜାତଂ, କେସାଦିଅସୁଚିପଙ୍କଜାତତ୍ତା ଚ ପଙ୍କଜାତଂ । ୟାତ୍ରାତି ଅପଗମୋ । ତେନ ସଭାୱତୋ ନିସ୍ସିତଧମ୍ମତୋ ଚ ଅସୁଚିସଭାୱତୋ କାୟତୋ କଥଂ ଅପଗମୋ ସିୟାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ନହନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ନଦ୍ଧୀତି ଉପନାହୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ନଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପନାହ’’ନ୍ତି । ସୋ ପନ ଇତୋ ପୁବ୍ବକାଲେ କୋଧୋତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେ’’ତିଆଦି। ପାଳିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେତି ଉପନାହଇଚ୍ଚାଦିକେ ଇଧ ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କିଲେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୟୋ ସତ୍ତ କିଲେସା ଦୁମ୍ମୋଚୟତାୟ ୱରତ୍ତା ୱିୟାତି ୱରତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା। ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣସଭାୱତୋ ଏକୋ ଏୱେସ ଧମ୍ମୋ, ପୱତ୍ତି-ଆକାରଭେଦେନ ପନ ଇଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ପତ୍ଥନଟ୍ଠେନ ଇଚ୍ଛା, ଲୁବ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଗିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଲୋଭୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକାତି ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ, ୱାରେ ୱା ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକୋ । ଅଲଦ୍ଧପତ୍ଥନା ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆସତ୍ତି ଲୋଭୋ । ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱାତି ସସନ୍ତାନତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ।

ଚତୁଚକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଏଣିଜଙ୍ଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦.ଏଣିମିଗସ୍ସ ୱିୟାତି ଏଣିମିଗସ୍ସ ଜଙ୍ଘା ୱିୟ । ଅୱୟୱୀସମ୍ବନ୍ଧେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ପିଣ୍ଡିମଂସସ୍ସ ପରିତୋ ସମସଣ୍ଠିତତ୍ତା ସୁୱଟ୍ଟୀତଜଙ୍ଘୋ । କିସନ୍ତି ଥୂଲଭାୱପଟିକ୍ଖେପପରାଜୋତନା, ନ ସୁଟ୍ଠୁ କିସଭାୱଦୀପନପରାତି ଆହ ‘‘ଅଥୂଲଂ ସମସରୀର’’ନ୍ତି । ଆତପେନ ମିଲାତନ୍ତି ତପସା ମିଲାତକାୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାପନଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତପୋ ମିଲାତ’’ନ୍ତିଆଦି, ତଥା ଚାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅପ୍ପାହାରଂ ଅଲୋଲୁପ’’ନ୍ତି । ୟଥା ‘‘ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି ୱୀରଭାୱେନ ୱୀରିୟଂ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟସମ୍ଭୱେନ ୱୀରଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ୱୀରନ୍ତି ୱୀରିୟୱନ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ’’ତି (ଥେରଗା॰ ୯୮୩; ମି॰ ପ॰ ୬.୫.୧୦) ଧମ୍ମସେନାପତିୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପରିମିତଭୋଜିତାୟ ଅପ୍ପାହାରତା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା । ‘‘ମିତାହାର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଭୋଜିତାୟପି ଅପ୍ପାହାରତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିକାଲ…ପେ॰… ପରିତ୍ତାହାର’’ନ୍ତି ଆହ । ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଲୋଲୁପ୍ପୱିରହିତଂ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସବ୍ବସୋ ଲୋଲୁପ୍ପସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା । ‘‘ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୂ’’ତି ହି ଇମିନାୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୋଲୁପ୍ପୱିଗମୋ ଦୀପିତୋୱାତି । ରସତଣ୍ହାପଟିକ୍ଖେପୋ ୱା ଏସ ‘‘ଅପ୍ପାହାର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଲୋଲୁପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ସୀହଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଏକଚରସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଇୱ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ନାଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା, ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ଆହ – ‘‘ଏକଚରଂ ସୀହଂ ୱିୟ, ଏକଚରଂ ନାଗଂ ୱିୟା’’ତି । ଏକଚରା ଅପ୍ପମତ୍ତା ଏକୀକତାୟ ।

ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ରୂପଂ ଗହିତଂ ତେସଂ ରୂପସଭାୱତ୍ତା । ମନେନ ନାମଂ ଗହିତଂ ମନସ୍ସ ନାମସଭାୱତ୍ତା । ଅୱିନିଭୁତ୍ତଧମ୍ମେତି ଅୱିନାଭାୱଧମ୍ମେ ଗହେତ୍ୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆୟତନଧାତୁଆଦୟୋ ଗହିତା । କାମଗୁଣଗ୍ଗହଣେନ ହେତ୍ଥ ରୂପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି, ମନୋଗହଣେନ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଧାତୁଆଦୀନମ୍ପି ଗହିତତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନପେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ପାଳିୟଂ । କାମୱତ୍ଥୁ ଭୁମ୍ମଂ।

ଏଣିଜଙ୍ଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସବ୍ଭିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ସତଂ ସାଧୂନଂ ସରଣଗମନସୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଲ୍ଲପନତୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟା ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଲ୍ଲପନତୋ କଥନତୋ ସତୁଲ୍ଲପା, ଦେୱତା, ତାସଂ କାୟୋ ସମୂହୋ, ତତ୍ଥ ଭୱାତି ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକା। ତେନାହ ‘‘ସତଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ସମାଦାନୱସେନ ଉଲ୍ଲପେତ୍ୱା, ନ ୱଣ୍ଣନାକଥନମତ୍ତେନ ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକଭାୱେ । ଇଦଂ ୱତ୍ଥୂତି ଇଦଂ କାରଣଂ । ସମୁଦ୍ଦୱାଣିଜାତି ସଂୟତ୍ତିକା । ଖିତ୍ତସରୱେଗେନାତି ଜିୟାମୁତ୍ତସରସଦିସୱେଗେନ, ସୀଘଓଘେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପତତୀତି ଉପ୍ପାତୋ । ଉପ୍ପାତେ ଭୱଂ ବ୍ୟସନଂ ଉପ୍ପାତିକଂ। ପତିଟ୍ଠାତି ହିତପତିଟ୍ଠା । ପରଲୋକେ ହିତସୁଖାୱହଂ ଅଭୟକାରଣଂ । ଜଙ୍ଘସତନ୍ତି ମନୁସ୍ସସତଂ । ଜଙ୍ଘାସୀସେନ ହି ମନୁସ୍ସେ ୱଦତି ସହଚାରିଭାୱତୋ । ଅଗ୍ଗହେସି ପଞ୍ଚସୀଲାନି । ଆସନ୍ନାନାସନ୍ନେସୁ ଆସନ୍ନସ୍ସେୱ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚନତୋ ‘‘ଆସନ୍ନକାଲେ ଗହିତସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଘଟାୱସେନାତି ସମୂହୱସେନ ।

ସବ୍ଭୀତି ସାଧୂହି । ତେ ହି ସପରହିତସାଧନତୋ ପାସଂସତାୟ ସନ୍ତଗୁଣତାୟ ଚ ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଣ୍ଡିତେହୀ’’ତି ଆହ । ସମାସେଥାତି ସଂୱସେଥାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଇରିୟାପଥେ’’ତିଆଦି । ମିତ୍ତସନ୍ଥୱନ୍ତି ମେତ୍ତିସନ୍ଧାନଂ । ସତ୍ତାନଂ ହିତେସିତାଲକ୍ଖଣା ହି ମେତ୍ତି, ସା ଚ ଞାଣସହିତା ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୱାତି ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠୋ, ଇତରୋ ସଂକିଲିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ କାତବ୍ବୋ’’ତି । ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିହିତାୱହଂ ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମଂ । ସେୟ୍ୟୋତି ହିତୱଡ୍ଢନତାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଡ୍ଢୀ’’ତି ।

ସତଂ ସାଧୂନଂ, ପଣ୍ଡିତାନନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତପ୍ପଟିୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ଅଞ୍ଞ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତୋଅନ୍ଧବାଲତୋ’’ତି । ସୋକନିମିତ୍ତଂ ସୋକକାରଣଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଇଧ ସୋକସଦ୍ଦେନ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋକୱତ୍ଥୂନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋକୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଚୋରାଦୟୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନାଦିୱସେନ ପରେସଂ ସୋକକରଣତୋ । ସୋକାନୁଗତା ସୋକପ୍ପତ୍ତା ।

ଥେରସ୍ସାତି ସଂକିଚ୍ଚତ୍ଥେରସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ ଭଗିନିୟା ଜେଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ତୁମ୍ହେ’’ତି ଆହ । ଅୟଂ ‘‘ଇଧ ଚୋରା ପଟିପଜ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଅମ୍ହେ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ମାରେମ ନ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । କରୁଣାୟ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେମା’’ତି ଆହଂସୁ । ମନ୍ତେତ୍ୱାତି ଭାସେତ୍ୱା ।

ଅହୁ ଅହୋସି, ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବ୍ରହାୱନେତି ତାଦିସେ ବ୍ରହାୱନେ, ମହାରଞ୍ଞେ ନିୱାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ଚେତୋତି ବ୍ୟାଧୋ । କୂଟାନୀତି ୱାକୁରାଦୟୋ । ଓଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସସକନ୍ତି ପେଲକଂ ଉବ୍ବିଗ୍ଗାତି ଭୀତତସିତା । ଏକରତ୍ତିନ୍ତି ଏକରତ୍ତେନେୱ । ଧନଜାନୀତି ପରିବ୍ବୟୱସେନ ଅଦ୍ଧିକେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବଧନତୋ ହାନି, ‘‘ସମଣମ୍ପି ନାମ ହନ୍ତି, କିଂ ଅମ୍ହେସୁ ଲଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଧିକାନଂ ଅନାଗମନତୋ ଏକଦିୱସଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବପରିବ୍ବୟମ୍ପି ନ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଞାତୟୋପି ମାତାପିତୁଭାତୁଭଗିନିଆଦିକେ ଞାତକେ । ତେ କିର ଅଧିମୁତ୍ତସ୍ସ ଭଗିନିୟା ସନ୍ତିକଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତେନ ସମାଗତା, ଅଧିମୁତ୍ତୋ ସଚ୍ଚୱାଚଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ ଚୋରଭୟଂ ତେସଂ ନାରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଉପସମ୍ପଦାଚରିୟୋ ହୁତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେ କତ୍ୱା’’ତି । ସଚ୍ଚାନୁରକ୍ଖଣେନ ଅନୁତ୍ତରଗୁଣାଧିଗମେନ ଚ ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱିରୋଚତି।

ସାତତନ୍ତି ସତତଂ । ସ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଇଧ ସାଭାୱୋ ୟଥା ‘‘ସାରାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ସାତଭାୱୋ ୱା ସାତତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଖଂ ୱା’’ତି । କାରଣେନାତି ତେନ ତେନ କାରଣେନ । ସବ୍ବାସଂ ତାସଂ ୱଚନଂ ସୁଭାସିତଂ, ଭଗୱତୋ ପନ ଉକ୍କଂସଗତଂ ସୁଭାସିତମେୱ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ତଂତଂଗାଥାପଦେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସପ୍ପୁରିସୂପସଂସେୱସଦ୍ଧମ୍ମାଭିୟୋଗୋ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢିୟା ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭସ୍ସ ଏକନ୍ତିକଂ କାରଣଂ, ଏୱଂ ସୋକପଚ୍ଚୟେ ସତି ୱିସୋକଭାୱସ୍ସ, ଞାତିମଜ୍ଝେ ସୋଭାୟ, ସୁଗତିଗମନସ୍ସ, ଚିରଂ ସୁଖଟ୍ଠାନସ୍ସ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମୋଚନସ୍ସପି ଅଞ୍ଞାସାଧାରଣଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସବ୍ଭିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ପମଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଅନୁପଲଦ୍ଧି ପମାଦୋ। ତେନ ଏକନ୍ତତୋ ସତିରହିତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତିୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣେନା’’ତି । ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ପମାଦେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ଇଦାନି ୟଥା ମଚ୍ଛରିୟନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପମାଦନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦାନଂ ନ ଦୀୟତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକ୍ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ଭୋଗପରିହାନିଂ ଗମିସ୍ସତି । ଖିଡ୍ଡାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନଛଣନକ୍ଖତ୍ତକିଚ୍ଚବ୍ୟସନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସଦାୟକନ୍ତି କିତ୍ତିୟସସ୍ସ ପରିୱାରୟସସ୍ସ ଚ ଦାୟକଂ । ସିରୀଦାୟକନ୍ତି ସୋଭଗ୍ଗଦାୟକଂ । ସମ୍ପତ୍ତିଦାୟକନ୍ତି କୁଲଭୋଗରୂପଭୋଗସମ୍ପଦାହି ସମ୍ପତ୍ତିଦାୟକଂ । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱା ଇଧ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ୱିୟ । ଅତ୍ଥି ଦାନସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠିତତଂ ବହୁଲସାଧାରଣତଂ, ତଂ ପହାୟ ଗମନୀୟତଂ, ତବ୍ବିସୟାୟ ପୀତିୟା ସାୱଜ୍ଜତଂ, ଦାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତଂ ଅନୁଗାମିକତଂ, ତବ୍ବିସୟାୟ ପୀତିୟା ଅନୱଜ୍ଜତଂ, ଲୋଭାଦିପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିନୋଦନଂ, ସେସପୁଞ୍ଞାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତେନାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ତଂୟେୱ ବାଲନ୍ତି ୟୋ ମଚ୍ଛରୀ, ତମେୱ । ଅଦାନସୀଲା ବାଲା। ଏକଚ୍ଚୋ ଧନସ୍ସ ପରିଭୋଗପରିକ୍ଖୟଭୟେନ ଅତ୍ତନାପି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ଅତିଲୋଭସେଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୂ’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଏକଚ୍ଚୋ ଅଦାନସୀଲୋ ପୁରିସୋ ଅଦ୍ଧିକେ ଦିସ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପସ୍ସତି, ତେସଂ କଥଂ ସୁଣନ୍ତୋପି ନ ସୁଣୋତି, ସୟଂ କିଞ୍ଚି ନ କଥେତି, ଅଦାତୁକମ୍ୟତାଥମ୍ଭେ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ମତଲିଙ୍ଗାନି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଦାନସୀଲତାୟ ମରଣେନ ମତେସୂ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦାନମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ମତେନସ୍ସ ସମତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନସୀଲସ୍ସ ପନ ଅମତଲିଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱଜନ୍ତି ପୁଥୁତ୍ତେ ଏକୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ୱଜନ୍ତା’’ତି । ଦାନସୀଲାଦିଧମ୍ମୋ ପୁରାତନୋ, ନ ଅଜ୍ଜତନୋତି ସନନ୍ତନୋ, ସୋ ଏତେସୁ ଅତ୍ଥୀତି ସନନ୍ତନା, ପଣ୍ଡିତା, ତେସଂ ଧମ୍ମାତି ତେସଂ ୱସେନପି ଧମ୍ମୋ ସନନ୍ତନୋତି ଆହ ‘‘ସନନ୍ତନାନଂ ୱା ପଣ୍ଡିତାନଂ ଏସ ଧମ୍ମୋ’’ତି । ଅପ୍ପସ୍ମିମ୍ପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସତି ଏକେ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତି, ଏକେ ନ ଦଦନ୍ତି ମଚ୍ଛରିଭାୱା । ସହସ୍ସଦାନସଦିସାତି ଏକାପି ଦକ୍ଖିଣା ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନାୟ ଉଳାରଭାୱତୋ ସହସ୍ସଦାନସଦିସା ହୋତି ।

ଦୁରନୁଗମନୋତି ଅସମଙ୍ଗିନା ଅନୁଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍କରୋ । ଅନନୁଗମନଞ୍ଚସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅପୂରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ଦୁପ୍ପୂରୋ’’ତି । ‘‘ଧମ୍ମଂ ଚରେ’’ତି ଅୟଂ ଧମ୍ମଚରିୟା ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱସେନ ଆରଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଂ ଚରତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଦାରଞ୍ଚ ପୋସ’’ନ୍ତି । ସମୁଞ୍ଜକନ୍ତି କସ୍ସକେହି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ୱିସଟ୍ଠଧଞ୍ଞକରଣତୋ ଖଲେ ଉଞ୍ଛାଚରିୟୱସେନ ସମୁଞ୍ଜନିଆଦିନା ଛଡ୍ଡିତଧଞ୍ଞସଂହରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଅପି…ପେ॰… ସମୁଞ୍ଜକଂ ଚରତୀ’’ତି । ଏତେନାତି ସତସହସ୍ସସହସ୍ସୟାଗିଗ୍ଗହଣେନ ଦସନ୍ନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁକୋଟୀନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ‘‘ଦିନ୍ନୋ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଦସନ୍ନଂ ୱା କହାପଣକୋଟୀନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋତି ଦସନ୍ନଂ କହାପଣକୋଟୀନଂ ୱିନିୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ସମ୍ପାଦିତପିଣ୍ଡପାତୋ । ତୟିଦଂ ସତସହସ୍ସଂ ସହସ୍ସୟାଗୀନଂ ଦାନଂ ଏତ୍ତକଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଞ୍ଜକଂ ଚରନ୍ତୋପୀତି ସମୁଞ୍ଜକଂ ଚରିତ୍ୱାପି, ସମୁଞ୍ଜକଚରଣହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଚରତି, ଅପ୍ପକସ୍ମିଂ ଦଦନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ୟୋଜନା । ତଥାୱିଧସ୍ସାତି ତାଦିସସ୍ସ ତଥାଧମ୍ମଚାରିନୋ ୟା ଧମ୍ମଚରିୟା, ତସ୍ସା କଲମ୍ପି ନଗ୍ଘନ୍ତି ଏତେ ସହସ୍ସୟାଗିନୋ ଅତ୍ତନୋ ସହସ୍ସୟାଗିତାୟ । ୟଂ ତେନ ଦଲିଦ୍ଦେନାତିଆଦି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସନ୍ତି ‘‘ସତଂସହସ୍ସାନଂ ସହସ୍ସୟାଗିନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି । ଇତରେସନ୍ତି ‘‘ତଥାୱିଧସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତପୁରିସତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ । ଦସକୋଟିସହସ୍ସଦାନନ୍ତି ଦସକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ତତୋ ଅନେକସହସ୍ସଭେଦତାୟ ସହସ୍ସଦାନଂ ।

‘‘କଲଂ ନଗ୍ଘତୀ’’ତି ଇଦଂ ତେସଂ ଦାନତୋ ଇମସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଉଳାରତରଭାୱେନ ୱିପୁଲତରଭାୱେନ ୱିପୁଲତରଫଲତାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ମହପ୍ଫଲତରନ୍ତି ଜାନନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ମହତ୍ତଂ ଗତୋତି ମହଗ୍ଗତୋ, ଉଳାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିପୁଲସ୍ସେତଂ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ସମେନାତି ଞାୟେନ, ଧମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସମେତି ନ ସମେ ମଚ୍ଛରିୟଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତେ । ଛେତ୍ୱାତି ପୀଳେତ୍ୱା । ତଂ ପନ ପୀଳନଂ ପୋଥନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୋଥେତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ଅସ୍ସୁମୁଖାତି ତିନ୍ତଅସ୍ସୁମୁଖସମ୍ମିସ୍ସା ପରଂ ରୋଦାପେତ୍ୱା । ମହାଦାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ବହୁଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନେନ ମହନ୍ତଦାନଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଗୱେସନାୟ ଚ ସୁଦ୍ଧତାୟ ମଲୀନତ୍ତା । ଇତରଂ ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତଦାନଂ । ପରିତ୍ତଦାନନ୍ତି ପରିତ୍ତସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ପରିତ୍ତଦାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଗୱେସନାୟ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟ । ଏୱନ୍ତିଆଦିମାହାତି ‘‘ଏୱଂ ସହସ୍ସାନଂ ସହସ୍ସୟାଗିନ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ସହସ୍ସାନନ୍ତି ସତଂସହସ୍ସାନଂ । ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ସତଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସାଧୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩.ଉଦାନଂଉଦାନେସୀତି ପୀତିୱେଗେନ ଉଗ୍ଗିରିତବ୍ବତାୟ ଉଦାନଂ ଉଗ୍ଗିରି ଉଚ୍ଚାରେସି । ତୟିଦଂ ୟସ୍ମା ପୀତିସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦାହାରଂ ଉଦାହରୀ’’ତି। ୟଥା ପନ ତଂ ୱଚନଂ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟ-କାରୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନାୟ ହି ସଦ୍ଧା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ‘‘ସାହୂ’’ତି ପଦଂ ସାଧୁସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥନ୍ତି ଦାନୟୁଦ୍ଧାନଂ ୱିପକ୍ଖସଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତଂ ଉଭୟନ୍ତି ଦାନଂ ୟୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ । ଜୀୱିତଭୀରୁକୋତି ଜୀୱିତୱିନାସଭୀରୁକୋ । ଖୟଭୀରୁକୋତି ଭୋଗକ୍ଖୟସ୍ସ ଭୀରୁକୋ । ୱଦନ୍ତୋତି ଜୀୱିତେ ସାଲୟତଂ, ତତୋ ଏୱ ୟୁଜ୍ଝନେ ଅସମତ୍ଥତଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ । ଛେଜ୍ଜନ୍ତି ହତ୍ଥପାଦାଦିଛେଦୋ । ଉସ୍ସହନ୍ତୋତି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ । ଏୱଂ ଭୋଗେ ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀତି ତଥା ଭୋଗେ ଅପରିକ୍ଖୀଣେ କରିସ୍ସାମୀତି । ୱଦନ୍ତୋତି ଇଧ ଭୋଗେସୁ ଲୋଭଂ, ତତୋ ଏୱ ଦାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ଜୀୱିତଭୋଗନିରପେକ୍ଖତାୟ ଦାନଞ୍ଚ ୟୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସମଂ ହୋତି । ସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନୋତି ସଦ୍ଧାଧମ୍ମଜୀୱିତାୱୀମଂସାସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋ ହି ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ପରିତ୍ତକତ୍ତା ଅପ୍ପକମ୍ପି ଦଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପନ ଚିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଖେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ବହୁଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ବହୁୱିଧଂ ଲୋଭ-ଦୋସ-ଇସ୍ସା-ମଚ୍ଛରିୟ-ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିଭେଦଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ଅଭିଭୱତି, ତତୋ ଏୱ ଚ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମଚ୍ଛେରଂ ମଦ୍ଦତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପନ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ।

ପରତ୍ଥାତି ପରଲୋକେ । ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁ ଅନ୍ୱୟୱସେନ, ଅଙ୍କୁରୱତ୍ଥୁ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମୋ ଲଦ୍ଧୋ ଏତେନାତି ଧମ୍ମଲଦ୍ଧୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅଗ୍ଗିଆହିତପଦସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଉଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟିକଂ ୱୀରିୟଂ, ୱୀରିୟନ୍ତି ଚେତସିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭୋଗୁପ୍ପାଦେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା । ୱୀରିୟନ୍ତି ତଜ୍ଜୋ ଉସ୍ସାହୋ । ୟମସ୍ସ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୱେତରଣିମ୍ପି ଇତରେ ନିରୟେ ଚ ଅତିକ୍କମ୍ମ । ତେ ପନ ଅବ୍ବୁଦାଦୀନଂ ୱସେନ ଅୱୀଚିଂ ଦସଧା କତ୍ୱା ଅୱସେସମହାନିରୟେ ସତ୍ତପି ଆୟୁପ୍ପମାଣଭେଦେନ ତୟୋ ତୟୋ କତ୍ୱା ଏକତିଂସାତି ୱଦନ୍ତି । ସଞ୍ଜୀୱାଦିନିରୟସଂୱତ୍ତନସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝମୁଦୁଭାୱେନ ତସ୍ସ ଆୟୁପ୍ପମାଣସ୍ସ ତିୱିଧତା ୱିଭାୱେତବ୍ବା । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠ ମହାନିରୟା ସୋଳସ ଉସ୍ସଦନିରୟା ଆଦିତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସିତନିରୟେ ଏକଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତ ସିତନିରୟାତି ଏୱଂ ଏକତିଂସ ମହାନିରୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମହାନିରୟଗ୍ଗହଣତୋ ଆଦିତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସିତନିରୟା ଏକୋ ନିରୟୋ କତୋତି ।

ତେସନ୍ତି ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗହିତପଚ୍ଚୟାନଂ । ପଞ୍ଚନୱୁତିପାସଣ୍ଡଭେଦା ପପଞ୍ଚସୂଦନିସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଚିନନେସୁ । ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଂ ଆହ, ଉପମାନାନି ହି ନାମ ୟାୱଦେୱ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥୱିଭାୱନତ୍ଥାନି । ଏତେନ ସୁଖେତ୍ତଗହଣତୋପି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପାଣେସୁ ସଂୟମୋତି ଇମିନା ଦସୱିଧମ୍ପି କୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ହି ‘‘ପାଣେସୁ ସଂୟମୋ’’ତି ଇମିନା ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତାୱୋରୋପନତୋ ସଂୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ତେସଂ ସାପତେୟ୍ୟାୱହାରତୋ ପରଦାରାମସନତୋ ୱିସଂୱାଦନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭେଦନତୋ ଫରୁସୱଚନେନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନତୋ ନିରତ୍ଥକୱିପ୍ପଲପନତୋ ପରସନ୍ତକାଭିଜ୍ଝାନତୋ ଉଚ୍ଛେଦଚିନ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନତୋ ଚ ସଂୟମୋ ହୋତୀତି । ତେନାହ ‘‘ସୀଲାନିସଂସଂ କଥେତୁମାରଦ୍ଧା’’ତି । ଫରୁସୱଚନସଂୟମୋ ପନେତ୍ଥ ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପରସ୍ସ ଉପୱାଦଭୟେନାତି ପାପକିରିୟହେତୁ ପରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ତବ୍ବଉପୱାଦଭୟେନ । ଉପୱାଦଭୟାତି ଉପୱାଦଭୟନିମିତ୍ତଂ । ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହେ ପରେ ନ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆସୀସନ୍ତା ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଧମ୍ମପଦମେୱାତି ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋ ସେଟ୍ଠୋ । ୟସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ତଦଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ କାଲୱିସେସୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଚ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧାଦିକାଲେପୀ’’ତିଆଦି । ପୁନ ଅକାଲୱିସେସୋ ଅପାଟିୟେକ୍କୋ ଭୁମ୍ମତ୍ଥୱିସୟୋୱାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେପି ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ୱାତି ଏତେ ସବ୍ବେପି କସ୍ସପବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଲୋକନାଥା ସନ୍ତୋ ନାମ ୱୂପସନ୍ତସବ୍ବକିଲେସସନ୍ତାପା ସନ୍ତସବ୍ଭୂତଗୁଣତ୍ତା ।

ସାଧୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନସନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪.କମନୀୟାନୀତି କନ୍ତାନି । ତତୋ ଏୱ ଏତାନି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନି ସୁଖାରମ୍ମଣାନି ରୂପାଦୀନି, ତେ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମା, ତଦାରମ୍ମଣକିଲେସକାମା ୱା । ‘‘ନ ସନ୍ତି କାମା ମନୁଜେସୂ’’ତି ଦେସନାସୀସମେତଂ, ନିଚ୍ଛୟେନ କାମା ଅନିଚ୍ଚାୟେୱ । ମଚ୍ଚୁ ଧୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ। ନ ପୁନ ଆଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ତଂ ଅପୁନାଗମନଂ । ଅପୁନାଗମନସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ବଦ୍ଧୋତି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ପମତ୍ତୋତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପମାଦଂ ଆପନ୍ନୋ ।

ତଣ୍ହାଛନ୍ଦତୋଜାତଂ ତସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ଇଚ୍ଛିତଂ ହନତୀତି ଅଘଂ, ଦୁକ୍ଖଂ । ଇଧ ପନ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ଛନ୍ଦୱିନୟା ଅଘୱିନୟୋତି ହେତୁନିରୋଧେନ ହି ଫଲନିରୋଧୋ, ଏୱଂ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ୱତ୍ୱା ଅଘୱିନୟା ଦୁକ୍ଖୱିନୟୋତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ୱଦତି ।

ଚିତ୍ରାନୀତି କିଲେସକାମାପି ୱେଦନାଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୋଗଭେଦେନ ହୋନ୍ତି, ଆକାରଭେଦେନ ଚ ଅତ୍ଥି ସୱିଘାତାୱିଘାତାତି ତତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍କପ୍ପିତରାଗୋତି ସୁଭାଦିୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ରାଗୋ । କିଲେସକାମୋ କାମୋତି ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସେୱିଧ ୱିସେସତୋ କାମଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ପସୂରସୁତ୍ତେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ‘‘ନ ତେ କାମା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆଗତତ୍ତା । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ପସୂରପରିବ୍ବାଜକୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ତେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେତି ତେ ଚେ କାମା ନ ହୋନ୍ତି, ୟାନି ଲୋକେ ଚିତ୍ରାନି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନି । ୱେଦେସୀତି କେୱଲଂ ସଙ୍କପ୍ପରାଗଞ୍ଚ କାମଂ କତ୍ୱା ୱଦେସି ଚେ । ହେହିନ୍ତୀତି ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଦାନି ମନୋରମାନି, ସତ୍ଥାପି ତେ ହେହିତି କାମଭୋଗୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ଗାଥା, ଇଧ ପନ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ଧୀରା ନାମ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିତା’’ତି ।

ତସ୍ସାତି ୟୋ ପହୀନକୋଧମାନୋ ସବ୍ବସୋ ସଂୟୋଜନାତିଗୋ ନାମରୂପସ୍ମିଂ ଅସଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନରହିତୋ, ତସ୍ସ । ମୋଘରାଜା ନାମ ଥେରୋ ବାୱରୀବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିଚାରକାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ସାୱସେସ-ଅତ୍ଥୋ, କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ସବ୍ବସୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସା ନମସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସଂ କିଂ ହୋତି ? କିଞ୍ଚିପି ନ ସିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ? ଦସବଲଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । ଅନୁପଟିପତ୍ତିୟାତି ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜନେନ । ନମସ୍ସନ୍ତି ତଂ ପୂଜେନ୍ତି ।

ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ତଥା ଚ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ନିବ୍ବେମତିକା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟା’’ତି । ତତୋ ପରଂ ପନ ଅନୁକ୍କମେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସଙ୍ଗାତିଗାପି ହୋନ୍ତି । ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମପାରିପୂରିୟା ପସଂସିୟା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପସଂସାପି ହୋନ୍ତୀତି ।

ନସନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ଉଜ୍ଝାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥି, ଉଜ୍ଝାନୱସେନ ୱା ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀତି ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀ । କାରୟେତି କତାନଂ ପରିୟନ୍ତଂ କାରୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟନ୍ତକାରିତନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାରିତଂ ପରିମିତୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଂସୁକୂଲାଦିପଟିପକ୍ଖନୟେନ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦୁକୁଲାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମଂ ଗହିତନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିକା’’ତି ଏତ୍ଥ କ-ସଦ୍ଦୋ ସଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ପୱେଦିୟମାନାକାରତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସୁଦ୍ଧେନ ଆକାରେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ଅତ୍ତାନଂ । ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ପଲମ୍ଭେତ୍ୱା । ତସ୍ସ କୁହକସ୍ସ । ତଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ । ପରିଜାନନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନ୍ତି । କାରକୋତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା କତ୍ତା, ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦାତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତାୟ ଅନୁଧମ୍ମଭୂତା ପଟିପଦା । ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେ ଅସିଥିଲତାୟ ଦଳ୍ହା । ଭାସିତମତ୍ତେନ ଚ ସୱନମତ୍ତେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୱିସେସଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଲୋକପରିୟାୟନ୍ତି ଲୋକସ୍ସ ପରିୱିଧମନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପରାୱୁତ୍ତିଂ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାୟା’’ତି। ଏୱଂ ନ କୁବ୍ବନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ଅନାୱୀକରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ତୁମ୍ହେ ୱଦଥ, ଏୱଂ ନ କୁବ୍ବନ୍ତୀ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତଂ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅକାରକମେୱାତି ଦୋସଂ ଅକାରକମେୱ । ଅଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ନାମ ଅଧିୱାସନଂ, ଏୱଂ ସୋ ଦେସକେନ ଦେସିୟମାନୋ ତତୋ ୱିଗତୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂତି ଖମତୂ’’ତି ।

ସଭାୱେନାତି ସଭାୱତୋ । ଏକସଦିସନ୍ତି ପରେସଂ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଜାନନ୍ତମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତେହି ସହ ଏକସଦିସଂ କରୋନ୍ତା । ପରତୋତି ପଚ୍ଛା । କଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟାତି ‘‘କସ୍ସଚ୍ଚୟା ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଥାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧବଲଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା । ଖମିସ୍ସାମୀତି ଅଚ୍ଚୟଦେସନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି । ତପ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ ହି ଇଧ ଖମନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ସତ୍ଥା ପନ ସବ୍ବକାଲଂ ଖମୋ ଏୱ ।

କୋପୋ ଅନ୍ତରେ ଚିତ୍ତେ ଏତସ୍ସାତି କୋପନ୍ତରୋ। ଦୋସୋ ଗରୁ ଗରୁକାତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ଦୋସଗରୁ। ‘‘ପଟିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚାୟିକକମ୍ମନ୍ତି ସହସା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା କିରିୟା । ନୋ ଚିଧାତି ନୋ ଚେ ଇଧ । ଇଧାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅପଗତଂ ଅପନୀତଂ । ଦୋସୋ ନୋ ଚେ ସିୟା, ତେନ ପରିୟାୟେନ ୟଦି ଅପରାଧୋ ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ନ ସମ୍ମେୟ୍ୟୁଂ ନ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁଂ । କୁସଲୋତି ଅନୱଜ୍ଜୋ ।

ଧୀରୋ ସତୋତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱଟ୍ଟଛିନ୍ଦଂ ଆହ । କୋ ନିଚ୍ଚମେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋତି ‘‘କସ୍ସଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିକାୟ ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଦୀଘମଜ୍ଝିମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱମାଦୀହି କାରଣେହି ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି । ବୁଦ୍ଧତ୍ତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ବୋଧେତା ପଜାୟା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭) ନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତକାରଣାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୱିମୋକ୍ଖଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ତତ୍ଥ ଭୱା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ତସ୍ସା ୱସେନ । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧବଲଂ ଦୀପେତି । ଇଦାନି ଖିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖେପେନ ସଂହରାପିତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସଦ୍ଧାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬.ତତ୍ୱସ୍ସାତି ଓ-କାରସ୍ସ ୱ-କାରାଦେସଂ ଅ-କାରସ୍ସ ଚ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ତତୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ‘‘ତତସ୍ସା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତତୋତି ଚ ସଦ୍ଧାହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନୁପତନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତନ୍ତି । ପମାଦଂ କରୋନ୍ତୀତି ପମଜ୍ଜନ୍ତି, ମିଚ୍ଛା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି । ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଉପେଚ୍ଚ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପେକ୍ଖତି, ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହତକିଚ୍ଚଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ସାଧେତୀତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗେପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ତେନ ୱିନା ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । କସିଣାରମ୍ମଣସ୍ସାତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ଅକସିଣାରମ୍ମଣସମାପତ୍ତିୟୋପି ହି ସନ୍ତୀତି । ୟଥା ଚ କସିଣାରମ୍ମଣାନି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅୱସେସାନଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଚିତ୍ତାନଂ, ଏୱଂ ତେନ ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଗହିତାନୀତି ‘‘କସିଣାରମ୍ମଣସ୍ସ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ସୁଖନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ପରମସୁଖଂ ଅରହତ୍ତଂ।

ସଦ୍ଧାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସମୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭.ଉଦାନଂପଟିଚ୍ଚାତି ଉକ୍କାକରଞ୍ଞା ଜାତିସମ୍ଭେଦପରିହାରନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଂସପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ ପୀତିଉଦାହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଗୋତ୍ତୱସେନ ‘‘ସକ୍କା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ। ୟଦି ଏକୋପି ଜନପଦୋ, କଥଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନା’’ତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତିକା ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତେ ୱିୟ ସଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ରୁଳ୍ହୀ ୟଥା ‘‘ଅୱନ୍ତୀ କୁରୂ’’ତି, ତବ୍ବିସେସନେ ପନ ଜନପଦସଦ୍ଦେ ଜାତିସଦ୍ଦତାୟ ଏକୱଚନମେୱ । ଅରୋପିମେତି କେନଚି ନ ରୋପିମେ ।

ଆୱରଣେନାତି ସେତୁନା । ବନ୍ଧାପେତ୍ୱାତି ପଣ୍ଡୁପଲାସପାସାଣମତ୍ତିକଖଣ୍ଡାଦୀହି ଆଲିଂ ଥିରଂ କାରାପେତ୍ୱା । ସସ୍ସାନି କାରେନ୍ତୀତି ଜେଟ୍ଠମାସେ କିର ଘମ୍ମସ୍ସ ବଲୱଭାୱେନ ହିମୱନ୍ତେ ହିମଂ ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ରୋହିଣିଂ ନଦିଂ ପୱିସତି, ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସସ୍ସାନି କାରେନ୍ତି । ‘‘ଜାତିଂଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କଲହଂ ୱଡ୍ଢୟିଂସୂ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କୋଲିୟକମ୍ମକରା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ନିୟୁତ୍ତଅମଚ୍ଚାନନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସସ୍ସପରିପାଲନକମ୍ମେ ନିୟୋଜିତମହାମତ୍ତାନଂ ।

ତୀଣି ଜାତକାନୀତି ‘‘କୁଠାରିହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ଫନ୍ଦନଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୩.୧୪ ଆଦୟୋ) ‘‘ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଦୁଦ୍ଦୁଭଜାତକଂ, (ଜା॰ ୧.୪.୮୫ ଆଦୟୋ) ‘‘ୱନ୍ଦାମି ତଂ କୁଞ୍ଜରା’’ତିଆଦିନା ଲଟୁକିକଜାତକନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୫.୩୯ ଆଦୟୋ) ଇମାନି ତୀଣି ଜାତକାନି । ଦ୍ୱେ ଜାତକାନୀତି –

‘‘ସାଧୁ ସମ୍ବହୁଲା ଞାତୀ, ଅପି ରୁକ୍ଖା ଅରଞ୍ଞଜା ।

ୱାତୋ ୱହତି ଏକଟ୍ଠଂ, ବ୍ରହନ୍ତମ୍ପି ୱନପ୍ପତି’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦିନା ରୁକ୍ଖଧମ୍ମଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧.୭୪) ।

‘‘ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାଲମାଦାୟ ପକ୍ଖିନୋ ।

ୟଦା ତେ ୱିୱଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ଏହିନ୍ତି ମେ ୱସ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୩୩) –

ଆଦିନା ସମ୍ମୋଦମାନଜାତକନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଜାତକାନି ।

‘‘ଅତ୍ତଦଣ୍ଡା ଭୟଂ ଜାତଂ, ଜନଂ ପସ୍ସଥ ମେଧଗଂ ।

ସଂୱେଗଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ୟଥା ସଂୱିଜିତଂ ମୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୪୧) –

ଆଦିନା ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ।

ତେନାତି ଭଗୱତା । କଲହକରଣଭାୱୋତି କଲହକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ । ମହାପଥୱିୟା ମହଗ୍ଘେ ଖତ୍ତିୟେ କସ୍ମା ନାସେଥାତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଲହଂ ୱୂପସମେତୁକାମୋ ଭଗୱା ପଥୱିଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଗଣ୍ହୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଥୱୀ ନାମ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠାନେତି ଅକାରଣେ । ୱେରଂ କତ୍ୱାତି ୱିରୋଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ତଂତଂପଲୋଭନକିରିୟାୟ ପରକ୍କମନ୍ତିୟୋ ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତୂ’’ତି ସାସନଂ ପେସେନ୍ତି। କୁଣାଲଦହେତି କୁଣାଲଦହତୀରେ ପତିଟ୍ଠାୟ । ପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେସି ଅନୁକ୍କମେନ କୁଣାଲସକୁଣରାଜସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାପସଙ୍ଗେନ କୁଣାଲଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୧.କୁଣାଲଜାତକ) କଥେସ୍ସାମୀତି । ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେସି ଇତ୍ଥୀନଂ ଦୋସଦସ୍ସନମୁଖେନ କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋକାରସଂକିଲେସୱିଭାୱନୱସେନ । ପୁରିସପୁରିସେହୀତି କୋସଜ୍ଜଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ପୁରିସଥାମବ୍ରୂହନେନ ଉତ୍ତମପୁରିସେହି ନୋ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତା। ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠସମଣକମ୍ମନ୍ତା ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିୟୋଗାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସୀତି ୟୋଜନା ।

ପଦୁମିନିୟନ୍ତି ପଦୁମୱନେ । ୱିକସିଂସୁ ଗୁଣଗଣୱିବୋଧେନ । ଅୟଂଇମସ୍ସ…ପେ॰… ନ କଥେସୀତି ଇମିନା ସବ୍ବେପି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତାୱଦେୱ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଲଜ୍ଜମାନା ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସଂ ଭଗୱତୋ ନାରୋଚେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଖୀଣାସୱାନନ୍ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ।

ଓସଟମତ୍ତେତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତମତ୍ତେ । ଅରିୟମଣ୍ଡଲେତି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହେ । ପାଚୀନୟୁଗନ୍ଧରପରିକ୍ଖେପତୋତି ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତସ୍ସ ପାଚୀନପରିକ୍ଖେପତୋ, ନ ବାହିରକେହି ୱୁଚ୍ଚମାନଉଦୟପବ୍ବତତୋ । ରାମଣେୟ୍ୟକଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ୱିସେସତୋ ରମଣୀୟସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ରମଣୀୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଏୱରୂପେ ଖଣେ ଲୟେ ମୁହୁତ୍ତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତକ୍ଖଣେ ଉଟ୍ଠିତୱେଲାୟଂ ଉଟ୍ଠିତମୁହୁତ୍ତେତି ଉପରୂପରିକାଲସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଜାତିଆଦିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଅନୁରୂପପରିୱାରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ମହାସମ୍ମତସ୍ସ ୱଂସେ ଉପ୍ପନ୍ନୋତିଆଦି କୁଲୱଂସସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ । ଖତ୍ତିୟଗବ୍ଭେ ଜାତୋତି ଇଦଂ ସତିପି ଜାତିୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ମାତାପିତୂନଂ ୱସେନ ଅୱିସୁଦ୍ଧତା ସିୟାତି ତେସମ୍ପି ‘‘ଅୱିସୁଦ୍ଧତା ନତ୍ଥି ଇମେସ’’ନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ଚ ଗବ୍ଭୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ କତଦୋସେନ ମିସ୍ସକତ୍ତା ଅରଜ୍ଜାରହତାପି ସିୟାତି ‘‘ତମ୍ପି ନତ୍ଥି ଇମେସ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରାଜପବ୍ବଜିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାମନ୍ତାତି ସମୀପେ । ଚଲିଂସୂତି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । କୋସମତ୍ତଂ ଠାନଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, ‘‘ସଦ୍ଦସୱନଟ୍ଠାନମେୱ ସଦ୍ଦନ୍ତର’’ନ୍ତି ଅପରେ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଟ୍ଠିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୂତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ଆଦିତୋ ମହନ୍ତାନି ତେସଟ୍ଠି ନଗରସହସ୍ସାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଟ୍ଠିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୂ’’ତି । ତାନି ପନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସତୋ ପରଂ ନୱସହସ୍ସାଧିକାନି ଅସୀତିସହସ୍ସାନି । ନୱନୱୁତିୟା ଦୋଣମୁଖସତସହସ୍ସେସୂତି ନୱସତସହସ୍ସାଧିକେସୁ ନୱୁତିସତସହସ୍ସେସୁ ଦୋଣମୁଖେସୁ । ଦୋଣମୁଖନ୍ତି ଚ ମହାନଗରସ୍ସ ଆୟୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପାଦନଗରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଛନୱୁତିୟା ପଟ୍ଟନକୋଟିସତସହସ୍ସେସୂତି ଛକୋଟିସତସହସ୍ସଅଧିକେସୁ ନୱୁତିକୋଟିସତସହସ୍ସପଟ୍ଟନେସୁ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପାଦିଛପଣ୍ଣାସାୟ ରତନାକରେସୁ। ଏୱଂ ପନ ନଗର-ଦୋଣମୁଖପଟ୍ଟନ-ରତନାକରାଦିଭାୱେନ କଥନଂ ତଂତଂଅଧିୱତ୍ଥାୟ ୱସନ୍ତୀନଂ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ବହୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଦି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତା । ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଦସହି ଚ ଲୋକଧାତୂହୀ’’ତି ? ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସସହସ୍ସ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ତେନ ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଇଧ ‘‘ଏକା ଲୋକଧାତୂ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଲୋହପାସାଦେତି ସବ୍ବପଠମକତେ ଲୋହପାସାଦେ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ହେଟ୍ଠିମେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ୟଦି ତା ଦେୱତା ଏୱଂ ନିରନ୍ତରା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତା, ପଚ୍ଛା ଆଗତାନଂ ଓକାସୋ ଏୱ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥା ଖୋ ପନା’’ତିଆଦି ।

ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟିକା। ତାସଂ ପନ ୟସ୍ମା ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମି ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସୱାସୀନ’’ନ୍ତି । ଆୱାସାତି ଆୱାସଟ୍ଠାନଭୂତା । ଦେୱତା ପନ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ଇତରେସଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠେନ ସୁଦ୍ଧୋ ଆୱାସୋ ୱିହାରୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସା। ମହାସମାଗମଂ ଞତ୍ୱାତି ମହାସମାଗମଂ ଗତାତି ଞତ୍ୱା ।

ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତରି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନୋ । ଏୱଂ ସେସାପି । ମଣିୱମ୍ମନ୍ତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟଂ କୱଚଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିମୁଖଭାଗୋ ବୁଦ୍ଧୱୀଥି, ସା ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳା ଉତ୍ତରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ମହତିୟା ବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟାୱାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେହି ତେହି ଦେୱବ୍ରହ୍ମେହି ୱଲଞ୍ଜିତବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟାୱ ।

ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସନ୍ନିପାତୋ ସମୟୋ, ମହନ୍ତୋ ସମୟୋ ମହାସମୟୋତି ଆହ ‘‘ମହାସମୂହୋ’’ତି । ପୱଦ୍ଧଂ ୱନଂ ପୱନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱନସଣ୍ଡୋ’’ତି । ଦେୱଘଟାତି ଦେୱସମୂହା । ସମାଦହଂସୂତି ସମାହିତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତଂ ଅକଂସୁ । ତଥା ସମାହିତଂ ପନ ସମାଧିନା ନିୟୋଜିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିନା ୟୋଜେସୁ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କାଦୀନଂ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ଅକରିଂସୁ। ୱିନୟତି ଅସ୍ସେ ଏତେହୀତି ନେତ୍ତାନି, ୟୋତ୍ତାନି । ଅୱୀଥିପଟିପନ୍ନାନଂ ଅସ୍ସାନଂ ୱୀଥିପଟିପାଦନଂ ରସ୍ମିଗ୍ଗହଣେନ ହୋତୀତି ‘‘ୟୋତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଅଚୋଦେନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ଅଚୋଦନଂ ଅୱାରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଚୋଦେନ୍ତୋ ଅୱାରେନ୍ତୋ’’ତି ।

ୟଥା ଖୀଲଂ ଭିତ୍ତିୟଂ, ଭୂମିୟଂ ୱା ଆକୋଟିତଂ ଦୁନ୍ନୀହରଣଂ, ୟଥା ଚ ପଲିଘଂ ନଗରପ୍ପୱେସନିୱାରଣଂ, ୟଥା ଚ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ ଗମ୍ଭୀରନେମି ସୁନିଖାତଂ ଦୁନ୍ନୀହରଣଂ, ଏୱଂ ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଦୁନ୍ନୀହରଣା ନିବ୍ବାନନଗରପ୍ପୱେସନିୱାରଣା ଚାତି ତେ ‘‘ଖୀଲଂ ପଲିଘଂ ଇନ୍ଦଖୀଲ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ଊହଚ୍ଚାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ତଣ୍ହାଏଜାୟ ଅଭାୱେନ ଅନେଜା। ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠଭାୱେନ ଚାତୁଦ୍ଦିସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିହତଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ-ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ-ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ-ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ-ପକତିଚକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି। ସୁଦନ୍ତା କୁତୋତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁତୋପୀ’’ତି । ଛନ୍ଦାଦୀହୀତି ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନ ୱତ୍ତନ୍ତି । ନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ । ଆଗୁନ୍ତି ଅପରାଧଂ ।

ସବ୍ବସଂୟୋଗାତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ସବ୍ବେ ସଂୟୋଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସଜ୍ଜାତି ୱିସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଏୱମ୍ପୀତି ଇମାୟପି ଗାଥାୟ ୱସେନ ‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ପଦେ ।

ଗତାସେତି ଗତା ଏୱ । ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ପରିନିଟ୍ଠିତସରଣଗମନତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବେମତିକସରଣଗମନେନ ଗତା’’ତି । ତେ ହି ନିୟମେନ ଅପାୟଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱକାୟଞ୍ଚ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ପନ ଲୋକିୟେନ ସରଣଗମନେନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା, ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଂ, ସତି ଚ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀତି । ତେନାହ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।

ସମୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮.ତନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନଂ ସଙ୍ଖଂ ଗତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧନୁନା ସରେନ ଗହନ୍ତି ପୋଥୟନ୍ତି ବାଧେନ୍ତୀତି ଧନୁଗ୍ଗହା । ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛୀତି ତସ୍ସା ସିଲାୟ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସତ୍ଥୁ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଉପହତତ୍ତା ସୟମ୍ପି ପରିପତନ୍ତୀ ୱାତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ଅଭିହନି ସତ୍ଥାରା ଅନାୱଜ୍ଜିତତ୍ତା । ତଞ୍ଚ ଖୋ କମ୍ମଫଲୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତୋ ଏୱ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଅଫାସୁ ଜାତନ୍ତି ଏତେନପି ଉପାଦିଣ୍ଣକସରୀରେ ନାମ ଅନିଟ୍ଠାପି ସମ୍ଫସ୍ସକା ପତନ୍ତି ଏୱ ତଥାରୂପେନ କମ୍ମୁନା କତୋକାସେତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂୱିହାରୋତି ଗିଜ୍ଝକୂଟୱିହାରୋ । ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲୋ ନ କତ୍ତବ୍ବପରୋ । ୱିସମୋତି ଭୂମିଭାଗୱସେନ ୱିସମୋ । ସିୱିକାକାରେନ ସଜ୍ଜିତୋ ମଞ୍ଚୋ ଏୱ ମଞ୍ଚସିୱିକା।

ଭୁସାତି ଦଳ୍ହା । ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖମା ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖା । ଖରାତି କକ୍କସା । କଟୁକାତି ଅନିଟ୍ଠା । ଅସାତାତି ନ ସାତା ଅପ୍ପିୟା । ନ ଅପ୍ପେତୀତି ନ ଉପେତି । ନ ଅପ୍ପାୟନ୍ତୀତି ନ ଖମନ୍ତି । ୱେଦନାଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବସତ୍ତଟ୍ଠିତାହାରସମୁଦୟୱତ୍ଥୁଜାତସ୍ସ ଆଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନଂ ପଗେୱ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତତ୍ତା ୟଥା ସମୁଦାଚାରୋ ଚିତ୍ତଂ ନାଭିଭୱତି, ଏୱଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉପଟ୍ଠାପିତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦନାଧିୱାସନ…ପେ॰… ହୁତ୍ୱା’’ତି । ଅପୀଳିୟମାନୋତି ଅବାଧିୟମାନୋ । କାମଂ ଅନିଟ୍ଠାୟ ୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ତାୟ ଅପୀଳିୟମାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ପନ ତସ୍ସା ୱସେ ଅୱତ୍ତମାନୋ ‘‘ଅୱିହଞ୍ଞମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟିତାୟ ୱେଦନାନଂ ୱସଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ।

ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୟନଂ ସେୟ୍ୟା, ସୀହସ୍ସ ୱିୟ ସେୟ୍ୟା ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ । ଅଥ ୱା ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠସେୟ୍ୟଂ ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟଂ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଆଗମିସ୍ସତି । ‘‘ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା। ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥସ୍ସ ସରୀରଗ୍ଗହଣାଦିୟୋଗକ୍ଖମତୋ । ପୁରିସୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକେନ ପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟାତି ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୀହସେୟ୍ୟା । ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତାତି ଇମିନା ସୀହସ୍ସ ଅଭୀତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୀରୁକଜାତିକା ହି ସେସମିଗା ଅତ୍ତନୋ ଆସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉତ୍ରାସବହୁଲା ସନ୍ତାସପୁବ୍ବକଂ ୟଥା ତଥା ସୟନ୍ତି, ସୀହୋ ପନ ଅଭିରୁକଭାୱତୋ ସତୋକାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ସୟତି । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ’’ତିଆଦି । ପୁରିମପାଦେତି ଦକ୍ଖିଣପୁରିମପାଦେ ୱାମସ୍ସ ପୁରିମପାଦସ୍ସ ଠପନୱସେନ ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା । ପଚ୍ଛିମପାଦେତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମପାଦେ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଇଧାପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଠିତୋକାସସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଅଭୀରୁକଭାୱେନେୱ । ସୀସଂ ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସୀହକିରିୟା ଅନୁତ୍ରାସପବୁଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଅଭୀରୁକଭାୱସିଦ୍ଧା ଧମ୍ମତାୱସେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀହୱିଜମ୍ଭିତୱିଜମ୍ଭନଂ ଅତିୱେଲଂ ଏକାକାରେନ ଠପିତାନଂ ସରୀରାୱୟୱାନଂ ଗମନାଦିକିରିୟାସୁ ୟୋଗ୍ଗଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦନଦନଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖମିଗଜାତପରିହରଣତ୍ଥଂ ।

ସେତି ଅବ୍ୟାୱଟଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ସେୟ୍ୟା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟା। କିଂ ପନେତ୍ଥ ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନ୍ତି ? ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ । ତତୋ ହି ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ଜାତୋତି । ‘‘ତୟିଦଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ନ ସେୟ୍ୟା, ତଥାପି ୟସ୍ମା ‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସମନନ୍ତରଂ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’ତି ମହାପରିନିବ୍ବାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୯) ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ଏୱ ତଥାଗତସେୟ୍ୟା’’ତି କେଚି । ଏୱଂ ସତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲିକାୱ ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ଆପଜ୍ଜତି; ନ ଚ ତଥାଗତୋ ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନବହୁଲୋ ୱିହାସି । ଅଗ୍ଗଫଲୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦୁପଗମଲକ୍ଖଣା ସେୟ୍ୟା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତୱସେନ ହୋତି, ସା ଚ ନେସଂ ପଠମଂ ଜାତିସମନ୍ୱୟା ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିକା, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଅରିୟଜାତିସମନ୍ୱୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିକଂ ଅଗ୍ଗଫଲଭୂତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀହସେୟ୍ୟା ନାମ ସେଟ୍ଠସେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା’’ତି ।

‘‘କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ତଦା ମନସିକାରସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ‘‘ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ମନସିକରିତ୍ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞନ୍ତି ପନେତ୍ଥ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଗିଲାନସେୟ୍ୟା ହେସା’’ତି । ସା ହି ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିକା ହୋତି ।

ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ରାସିୱସେନ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ପୁଞ୍ଜୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବାପି ତା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତସତା’’ତି । ୱିକାରମତ୍ତମ୍ପୀତି ୱେଦନାୟ ଅସହନୱସେନ ପୱତ୍ତନାକାରମତ୍ତମ୍ପି । ସୁସମ୍ମଟ୍ଠକଞ୍ଚନଂ ୱିୟାତି ସମ୍ମଟ୍ଠସୁସଜ୍ଜିତସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ।

ଧମ୍ମାଲପନନ୍ତି ଅସଙ୍ଖାରିକସମୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱାଲପନଂ । ସମୁଲ୍ଲପିତଞ୍ହି ଆକାରସମାନୱଚନମେତଂ । ନାଗୋ ୱିୟ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ନାଗୱୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନାଗୱତା। ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ହେସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ମହାନାଗହତ୍ଥିସଦିସତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟତ୍ତୁପରିଚରଣଟ୍ଠେନାତି ବ୍ୟତ୍ତଂ ଉପରୂପରି ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାଚରଣେନ । ଆଜାନୀୟୋତି ସମ୍ମାପତିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକିରିୟଂ ଧୀରୋ ହୁତ୍ୱା ନିତ୍ଥାରକୋ । କାରଣାକାରଣଜାନନେନାତି ନିୟ୍ୟାନିକାନିୟ୍ୟାନିକକରଣଞାତତାୟ । ତେନେୱଟ୍ଠେନାତି ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନେୱ । ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଧୁରୱାହଟ୍ଠେନ । ନିବ୍ବିସେୱନଟ୍ଠେନାତି ରାଗାଦିୱିସୱିଗତଭାୱେନ ।

ଅନିୟମିତାଣତ୍ତୀତି ଅନୁଦ୍ଦେସିକଂ ଆଣାପନଂ । ସାମଞ୍ଞକତୋପି ସମାଧିସଦ୍ଦୋ ପକରଣତୋ ଇଧ ୱିସେସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମାଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି’’ନ୍ତି । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ସବ୍ବକିଲେସେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ସୁୱିମୁତ୍ତଂ । ଅଭିନତଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା । ଅପନତଂ ଅପଗମନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା, ୱିମୁଖତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନା ୱିୟ ଚ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱିକ୍ଖମ୍ଭନପହାନୱସେନ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ନ ଅଧିଗତଂ ନ ଠପିତଂ, କିଞ୍ଚରହି କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ଛିନ୍ନତାୟାତି ଆହ ‘‘ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱତଂ ଫଲସମାଧିନା ସମାହିତ’’ନ୍ତି । ଅତିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚାରାତିକ୍କମୱସେନ ଲଙ୍ଘିତବ୍ବଂ । ସା ପନ ଲଙ୍ଘନା ଆସାଦନା ଘଟ୍ଟନାତି ଆହ ‘‘ଘଟ୍ଟେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚୱେଦା ନାମ – ଇରୁୱେଦୋ, ୟଜୁୱେଦୋ, ସାମୱେଦୋ, ଆଥବ୍ବଣୱେଦୋ, ଇତିହାସୋ ଚାତି ଏୱଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନଂ । ‘‘ଚର’’ନ୍ତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚରନ୍ତା’’ତି, ତପନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀନତ୍ତରୂପାତି ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକତାୟ ନିହୀନଚିତ୍ତସଭାୱା । ୱିମୁତ୍ତିକତାୟ ଅଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଙ୍ଗମା ନ ହୋନ୍ତି। ଅରହତ୍ତାଧିଗମକମ୍ମସ୍ସ ଅଭବ୍ବତାୟ ପରିହୀନତ୍ଥା। ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟାତି ଅଭିଭୂତା । ତାଦିସେହେୱ ସୀଲେହୀତି ଗୋସୀଲାଦୀହି । ବଦ୍ଧାତି ସମାଦପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନୱସେନ ଅନୁବଦ୍ଧା । ଲୂଖଂ ତପନ୍ତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ । ତଂ ପନ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚାତପତାପନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୋ ମୁତ୍ତି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀ ସା ଅତ୍ତତୋ ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ କଥିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ କଥେନ୍ତୀ’’ତି । ଆଦିନ୍ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ।

ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯.ଚାତୁମହାରାଜିକସ୍ସାତି ଚାତୁମହାରାଜିକକାୟିକସ୍ସ । ଧମ୍ମୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱାତି ପରପତ୍ତିୟା ଅହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ କତ୍ୱା ଜାନାମି । ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତା ନାମ ସଦ୍ଦଦୋସୱସେନ ୱା ଅତ୍ଥଦୋସୱସେନ ୱା ଗରହେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହୀନକ୍ଖର…ପେ॰… କୋତିୱା’’ତି ଆହ । ସା ପନ ‘‘ତେସଂ ୱିଗରହା ଦୁମ୍ମେଧତାୟ ମହାନତ୍ଥାୱହାୱା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଦେୱତା ଆହ ‘‘ଦୁମ୍ମେଧା ଉପେନ୍ତି ରୋରୁୱ’’ନ୍ତି । ୱିସୁଂ ହୋତୀତି ଅୱୀଚିମହାନିରୟତୋ ୱିସୁଂ ଏୱ ହୋତି । ଖନ୍ତିୟାତି ଞାଣଖନ୍ତିୟା । ଉପସମେନାତି ରାଗାଦୀନଂ ସବ୍ବସୋ ୱୂପସମେନ । ତେନାହ ‘‘ରୁଚ୍ଚିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ପଠମପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦.ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚଧମ୍ମଞ୍ଚ ନମସ୍ସମାନାତି ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ନମସ୍ସମାନା । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ପସନ୍ନୋ ସଙ୍ଘେ ଚ ପସନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି ତସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଜାନନତୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଗାଥାୟ ଚ-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି ଆହ ଅତ୍ଥୱତିୟୋତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥସଙ୍ଗହିତା ଲୋକିୟକୁସଲଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ୟଂ ଧମ୍ମଂ ସା ଅଭାସୀତି ୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତା, ସା ମହାକୋକନଦା ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପଂ ଅଭାସି । ବହୁନାତି ନାନପ୍ପକାରେନ । ପରିୟାୟେନାତି କାରଣେନ । ତାଦିସୋତି ତଥାରୂପୋ ତଥାପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚୋ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାଦୀସୁ କୁସଲୋ ଏକେକଂ ପଦମ୍ପି ଉଦାହରଣହେତୁନିଗମନାନି ନୀହରନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତି ଦେସେତି ପଞ୍ଞପେତି ପଠପେତି ୱିୱରତି ୱିଭଜତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଏତେନ ଅତିୱିୟ ୱିତ୍ଥାରକ୍ଖମୋ ସୁଗତଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେତି । ପରିୟାପୁଟନ୍ତି ପରିୱତ୍ତିତଂ । ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରକ୍ଖମଂ ଧମ୍ମଂ ୟସ୍ମା ଦେୱଧୀତା ‘‘ସଂଖିତ୍ତମତ୍ଥଂ ଲପୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱୋଚ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଦୁତିୟପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଆଦିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧.ସୀସନ୍ତି ଦେସନାପଦେସୋ, ଦେସନାୟ ଅଞ୍ଞେସୁପି ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ କସ୍ସଚିଦେୱ ସୀସଭାଗେନ ଅପଦିସନଂ । ତେନାହ ‘‘ରାଗାଦୀହୀ’’ତିଆଦି । ଦାନେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚଜନେନ । ତଂ ପନ ପରିଚ୍ଚଜନଂ ଚେତନାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦାନଚେତନାୟା’’ତି ଦାନପୁଞ୍ଞଚେତନାତି ଦାନମୟା ପୁଞ୍ଞଚେତନା ଦାୟକସ୍ସେୱ ହୋତି ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ନୀହତଭଣ୍ଡକନ୍ତି ଆଦିତ୍ତଗେହତୋ ବହି ନିକ୍ଖାମିତଂ ଭଣ୍ଡକଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଅଦିନ୍ନେତି ଦାନମୁଖେ ଅନିୟୁଞ୍ଜିତେ ଭୋଗେ । ‘‘ଅନ୍ତେନା’’ତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ମରଣେନା’’ତି । ମମାତି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ପରିଗ୍ଗହା, ଭୋଗା । ତେପି କେନଚି ଆକାରେନ ୱିନାସଂ ଅନୁପଗତା ମରଣେନ ପହୀୟନ୍ତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୋରାଦୀନଂ ୱସେନ ଅୱିନଟ୍ଠଭୋଗେ’’ତି । ସୋଭନା ଅଗ୍ଗଭୂତା ରୂପାଦୟୋ ଏତ୍ଥାତି ସଗ୍ଗୋ, ତଂ ସଗ୍ଗଂ।

ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କିଂଦଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨.ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭତ୍ତାନି ଅଭୁତ୍ୱାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ଭତ୍ତାନି ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା । ଉଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଉଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତୀ, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ । ଦୁବ୍ବଲୋପି ହୁତ୍ୱାତି ଭୁଞ୍ଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ଦୁବ୍ବଲୋ ହୁତ୍ୱା ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଆହାରସ୍ସ ସରୀରେ ବଲୱତଂ ଆହ । ୟସ୍ମା ଅନ୍ନଦୋ ଦାୟକୋ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ବଲଦୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆୟତିଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ ବଲଦୋ ଅୱିନାସୱସେନ ବଲସ୍ସ ରକ୍ଖକୋ ଚ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ବଲଂ ଖୋ ପନ ଦତ୍ୱା ବଲସ୍ସ ଭାଗୀ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୭) ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁରୂପୋପୀତି ଅଭିରୂପୋପି । ୱିରୂପୋ ହୋତୀତି ବୀଭଚ୍ଛରୂପୋ କୋପୀନସ୍ସ ଅଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା । ଇଦଞ୍ଚ ୟାନନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାହନାତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ଅଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୟାତି ୱତ୍ତତି ଏତେନାତି ୟାନନ୍ତି ଛତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ୟାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟାନଦୋ ସୁଖଦୋ ହୋତୀ’’ତି । ଚକ୍ଖୁଦୋ ନାମ ହୋତି ଚକ୍ଖୁନା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚେ ସହକାରୀକାରଣଭାୱତୋ ଦୀପସ୍ସ ।

‘‘ସବ୍ବେସଂୟେୱ ବଲାଦୀନଂ ଦାୟକୋ ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପତିସ୍ସୟିତବ୍ବତୋ ପତିସ୍ସୟୋ, ୱିହାରୋ । ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି ପରିସ୍ସମସ୍ସ ୱିନୋଦିତତ୍ତା । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସାତି ପତିସ୍ସୟଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ବହି ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ । ଝାୟତୀତି ଝାୟନ୍ତଂ ହୋତି, କିଲମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତୁଣ୍ହାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟୱସେନ ସସନ୍ତାନେ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ସଭାଗସନ୍ତତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁଖଂ ନାମ ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟପରିହାରତୋ ସୁଖପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଚ ହୋତି, ତଦୁଭୟଂ ପତିସ୍ସୟୱସେନ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ପାଦେ’’ତିଆଦିମାହ । ଧମ୍ମପୀତିସୁଖନ୍ତି ଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୁଖଂ । ଉପସମସୁଖନ୍ତି କିଲେସାନଂ ୱୂପସମେନ ପୱତ୍ତସୁଖଂ । ନିୱାତଂ ପିହିତୱାତପାନଂ ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ଠିତସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୂପେ ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି । ତୟିଦଂ ବହିସମାପନ୍ନପରିସ୍ସମଦୋସେନ, ନ ଚ ପତିସ୍ସୟଦୋସେନ । ତେନାହ ‘‘ମୁହୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ନ ମରତି ଏତେନାତି ଅମରଣଂ, ନିବ୍ବାନାଧିଗମାଦୟୋ । ତସ୍ସ ଦାନଂ ଧମ୍ମୂପଦେସୋ, ତଂ ଦେତି । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତୀ’’ତି । ତୟିଦଂ ଧମ୍ମାନୁସାସନଂ କଥଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠକଥଂ କଥେତୀତି ଅୱିୱଟପାଠସ୍ସ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଧୀତିନୋ ପନ ପାଳିଂ ୱାଚେତି। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତଟ୍ଠାନେ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଅୟଂ ତାୱ ଗନ୍ଥଧୁରୋ, ପଟିପତ୍ତିୱାସଧୁରେ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଉଭୟେସମ୍ପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରୋତି । ସବ୍ବଦାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଆମିସଦାନଂ ଅଭୟଦାନଂ । ଧମ୍ମଦାନନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସନା । ଧମ୍ମରତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ଅଭିରତି । ଧମ୍ମରସୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ।

କିଂଦଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩.ପତ୍ଥେନ୍ତୀତି ପିହେନ୍ତି । ୟତ୍ଥସ୍ସ ଉପଗମନଂ ଲୋକେ ପାକଟତରଂ ଅହୋସି, ତେ ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତଗହପତିସୀୱଲିତ୍ଥେରାଦିକେ ୱିୟା’’ତି ଆହ । ଅନ୍ନନ୍ତି ଅନ୍ନସଞ୍ଞିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବେପି ଦାୟକେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକୱସେନ ‘‘ଦାୟକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଚାହ ‘‘କୋ ନାମ ସୋ ୟକ୍ଖୋ, ୟଂ ଅନ୍ନଂ ନାଭିନନ୍ଦତୀ’’ତି ? ତତ୍ଥ ୟକ୍ଖୋତି ସତ୍ତୋ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ଚ ନାମ ୟସ୍ମା ପୁଥୁଅତ୍ଥୱିସୟା, ତସ୍ମା ‘‘ୟେ ନଂ ଦଦନ୍ତି ସଦ୍ଧାୟ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା । ତମେୱ ଅନ୍ନଂ ଭଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ତେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାୟକଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନମେୱ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ଚକ୍କଂ ୱିୟ କୁବ୍ବରଂ ।

ଅନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଏକମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ମୂଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏକମୂଲା । ତଂ ଏକମୂଲଂ। ୟଥା ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତଣ୍ହାସମୁପ୍ପାଦୋ, ଏୱଂ ତଣ୍ହାଭିଭୱୱସେନ ଅନୱବୋଧୋତି ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାୟ ମୂଲଂ, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମୂଲଂ। ଅୟଞ୍ହି ନୟୋ ଉପନିସ୍ସୟତାୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସହଜାତୱସେନ ଚାୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମୂଲଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ । ଇଧ ପନ ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ଏକମୂଲ’’ନ୍ତି ସା ତଣ୍ହା । ତତ୍ଥ ୟା ଭୱତଣ୍ହା, ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଆୱଟ୍ଟତି ପରିୱତ୍ତତି, ୱିଭୱତଣ୍ହା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ, ଏୱଂ ଦ୍ୱିରାୱଟ୍ଟଂ । ସହଜାତକୋଟିୟାତି ସହଜାତକୋଟିୟାପି, ପଗେୱ ସମ୍ମୁୟ୍ହଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ପନ ୱତ୍ତମାନାୟ ତଣ୍ହାୟ ବଲୱଭାୱେନ ମଲୀନତା ସିୟା । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାତି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ସହଜାତକୋଟିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ପତ୍ଥରଣଟ୍ଠାନାତି ୱିତ୍ଥତା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂମି। ତେନାହ ‘‘ତେସୁ ସା ପତ୍ଥରତୀ’’ତି । ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ। ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପତାୟ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତୋତି ପାତାଲୋ, ଅୟଂ ପନ ପାତାଲୋ ୱିୟାତି ପାତାଲୋ। ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନା’’ତି । ଅଗାଧଗମ୍ଭୀରତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅନୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫.ଅନୋମନାମନ୍ତି ଅନୂନନାମଂ । ଗୁଣନେମିତ୍ତିକାନି ଏୱ ହି ଭଗୱତୋ ନାମାନି । ଗୁଣାନଞ୍ଚସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଅନୂନନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଅପିଚ ତଥା ତେୱିଜ୍ଜୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞୋତିଆଦୀନି ନାମାନି ଅନୋମନାମାନି ନ ହୋନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା, ଭଗୱତୋ ପନ ସତ୍ଥା, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତିଆଦୀନି ନାମାନି ଅନୋମନାମାନି ନାମ ମହାୱିସୟତ୍ତା ଅନୂନଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱେକଲ୍ଲନାମ’’ନ୍ତି । ଖନ୍ଧନ୍ତରାଦୟୋତି ଖନ୍ଧୱିସେସାଦିକେ । ଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଅରଣୀୟଟ୍ଠେନ ଅତ୍ଥେ । ଅନ୍ୱୟପଞ୍ଞାଧିଗମାୟାତି ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାପଟିଲାଭାୟ । ପଟିପଦନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପଦଂ । କିଲେସକାମାନଂ ୱସେନ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କାମା ଏୱ ଆଲୟୋ। ଅତୀତକାଲେୟେୱ କମନତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମମାନ’’ନ୍ତି । ନ ଏତରହି ତଦଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଂ ପନ ଉପାଦାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମହାନୁଭାୱତାଦିନା ମହନ୍ତାନଂ।

ଅନୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଚ୍ଛରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ‘‘ଅଚ୍ଛରାଗଣସଙ୍ଘୁଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗାଥା ଦେୱପୁତ୍ତେନ ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ଗାୟିତା, ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୟ ୱିନା ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ତଂ ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାସନେତି ଇମସ୍ସେୱ ସତ୍ଥୁସାସନେ । କମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରତାୟ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚତାୟ ଚ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିକୋ । ସୟନସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସୋତି ଦିୱସଂ ପୁରିମୟାମଞ୍ଚ ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ କିଲନ୍ତକାୟସ୍ସ ସମସ୍ସାସନତ୍ଥଂ ସେୟ୍ୟାୟ ଉପଗମନଭାଗୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ।

ଅବ୍ଭନ୍ତରେତି କୁଚ୍ଛିୟଂ ଭତ୍ତସ୍ସ ପରିତ୍ତତାୟ ସତ୍ଥକୱାତାତି ତିକ୍ଖଭାୱେନ ସତ୍ଥକା ୱିୟ କନ୍ତନକା ୱାତା । ଧୁରସ୍ମିଂୟେୱାତି କିଲେସମାରେନ ୟୁଦ୍ଧେ ଏୱ । ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱା । ଉପନିସ୍ସୟମନ୍ଦତାୟ ଅପରିପକ୍କଞାଣତାୟ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ କାଲଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଉପରି ଠିତନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ ଦିବ୍ବଦୁସ୍ସୂପରି ଠିତଂ । ତଥେୱ ଅଟ୍ଠାସୀତି ତାହି ତଥା ୱୁତ୍ତେପି ୟଥା ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ତଥେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟନ୍ତି ନିବ୍ବୁଦ୍ଧେ ପଟିଜିନିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧବ୍ବସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟଂ । ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନେୱ ସୀଲେନ। ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତାପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମଂସୁ ତସ୍ମା ‘‘ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଘୋସିତନ୍ତି ସଙ୍ଗମ୍ମ ଘୋସିତଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାନଂ ଗୀତସଦ୍ଦୱସେନ ଘୋସିତଂ । ପିସାଚଗଣଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ଅଚ୍ଛନ୍ଦରାଗତାୟ । ନିୟାମଚିତ୍ତତାୟାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେ ନିନ୍ନଚିତ୍ତତାୟ । ଗରୁଭାୱେନାତି ତାସଂ ୱସେ ଅୱତ୍ତନତୋ ଗରୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ୟାତ୍ରାତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ୟାତ୍ରା । ତଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୋ ନିଗ୍ଗମନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କଥଂ ନିଗ୍ଗମନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ଅତିସଲ୍ଲେଖତେୱାତି ଅତିୱିୟ କିଲେସାନଂ ସଲ୍ଲେଖିତୱୁତ୍ତିକୋ । ଅକତାଭିନିୱେସସ୍ସାତି ଭାୱନମନନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅନାରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ । କାରକସ୍ସାତି ସୁଗତୋୱାଦକାରକସ୍ସ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜତୋ । ସୁଞ୍ଞତାୱିପସ୍ସନନ୍ତି ସୁଞ୍ଞତାଦୀପନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତତଣ୍ହାୟ ଦୂରୀକରଣେନ ଏକୱିହାରିତାୟ । ଏକୋ ମଗ୍ଗୋ ଅସ୍ସାତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଅସ୍ସ ଅନାଗତୋ, ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ ପନ କତପରିଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାୟୱଙ୍କାଦୀନନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଭୟଂ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନତ୍ଥି ଭୟନ୍ତି ଅଭୟଂ ନାମ। ସଂସାରକନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଖେମଂ ଅମତଟ୍ଠାନଂ ଗମନେ ସୁଗତସାରଥିନା ସୁସଜ୍ଜିତୟାନଭାୱତୋ ରଥୋ ଅକୂଜନୋତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ। ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତାୟ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଧମ୍ମଚକ୍କେହି।

ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ଅୱିନାଭାୱା । ଅପାଲମ୍ବୋତି ଅୱସ୍ସୟୋ । ପରିୱାରୋତି ପରିକ୍ଖାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ କରଣଟ୍ଠାନେ ଧମ୍ମୋ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ । ସୋଧିତେସୁ ୱଜ୍ଝମାନେସୁ । ଭୂମିଲଦ୍ଧୱଟ୍ଟନ୍ତି ଭୂମିଲଦ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ୱଟ୍ଟଂ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଭୂମି ନାମ, ୱଟ୍ଟମୟକମ୍ମଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ କିଲେସଜାତଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧୱଟ୍ଟଂ । ପରିଜାନମାନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ସମତିକ୍କମୱସେନ ଜାନମାନା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ ।

କସ୍ମା ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାସି, ନନୁ ଚ ସା ଦେସନା ଭଗୱତା ଚତୁମଗ୍ଗପ୍ପଧାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତାତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅଚ୍ଛରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱନରୋପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭.କେସନ୍ତି ସାମିୱସେନ ୱୁତ୍ତକସଦ୍ଦୋ ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନୱସେନ ପରିଣାମେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥୱସେନ ହି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ । କେ ଜନାତି ଏତ୍ଥ ୱା ୱୁତ୍ତକେସଦ୍ଦୋ ସୀହୱିଲୋକନନୟେନ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘କେ ଧମ୍ମଟ୍ଠା, କେ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛତୀତି ଇମିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ । ଫଲାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ଆରାମୋ । ଆରାମେ ରୋପେନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୀତି ଆରାମରୋପା। ୱନୀୟତି ଛାୟାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଭଜୀୟତୀତି ୱନଂ। ତତ୍ଥ ୟଂ ଉପୱନଲକ୍ଖଣଂ ୱନଂ, ତଂ ଆରାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ତପୋୱନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୀମଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସମେତି ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲେନ ୱିସମେ ପଦେସେ । ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପପା, ତଂ ପପଂ। ଉଦକଂ ପୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ପପା । ତଳାକାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମାତିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଇମମତ୍ଥଂସନ୍ଧାୟାତି ଇମିନା କମ୍ମପ୍ପଥପ୍ପତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅତ୍ତନା କତଞ୍ହି ପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ତଂ ଆରବ୍ଭ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି, ନ ପନ ୟଥା କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସୟମେୱ ପୱଡ୍ଢତି । ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଠିତତ୍ତାତି ତସ୍ମିଂ ଆରାମରୋପନାଦିଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ତେନପି ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ କତସୀଲେ ଠତ୍ୱା ଚିଣ୍ଣେନ ତଦଞ୍ଞେନପି କାୟୱାଚସିକସଂୱରଲକ୍ଖଣେନ ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ଦସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ପୂରେନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତପରିୱଜ୍ଜନତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ୱନରୋପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଜେତୱନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଏସିତଗୁଣତ୍ତା ଏସିୟମାନଗୁଣତ୍ତା ଚ ଇସୀ, ଅସେକ୍ଖା ସେକ୍ଖକଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ । ଇସୀନଂ ସଙ୍ଘୋ ଇସିସଙ୍ଘୋ। ଇସିସଙ୍ଘେନ ନିସେୱିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନିସେୱିତ’’ନ୍ତି ।

ତଂ କାରେନ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧକୁଟିପାସାଦକୂଟାଗାରାଦିୱସେନ ସିନିଦ୍ଧସନ୍ଦଚ୍ଛାୟରୁକ୍ଖଲତାୱସେନ ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଅତିରମଣୀୟଂ ତଂ ଜେତୱନଂ ଚିତ୍ତଂ ତୋସେତି, ତଥା ଅରିୟାନଂ ନିୱାସଭାୱେନପୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ଜେତୱନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୯୮; ଥେରଗା॰ ୯୯୧) । ଅପଚୟଗାମିଚେତନା ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଆୱହତି କମ୍ମକ୍ଖୟାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନା’’ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ କିଲେସାନଂ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିଜ୍ଜା। ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା’’ତି । ସମାଧିପକ୍ଖିକା ଧମ୍ମା ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ । ୟଥା ହି ୱିଜ୍ଜାପି ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟା, ଏୱଂ ସମାଧିପି ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ । ସୀଲଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପା । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପକାରଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ସୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା, ଏୱଂ ୱାୟାମସତିୟୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ’’ତି । ଧମ୍ମୋତି ହି ଇଧ ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ୱିୟ । ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାତି ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା । ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ହେତେ ସଙ୍ଗହିତା । ତେନାହ ‘‘ଏତେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗେନା’’ତି ।

ଉପାୟେନ ୱିଧିନା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଭାୱେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ସମାଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମାସମାଧିପକ୍ଖିୟଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଞ୍ଚେୱ ମଗ୍ଗଧମ୍ମଞ୍ଚ । ‘‘ଅରିୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଦେସେସ୍ସାମି ସଉପନିସଂ ସପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ହି ୱଚନତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ସମ୍ମାସମାଧିପରିକ୍ଖାରା । ୱିଚିନେୟ୍ୟାତି ୱୀମଂସେୟ୍ୟ, ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗହେତୁକା ହି ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିପସ୍ସେୟ୍ୟ । ତେସୁ ୱିପସ୍ସିୟମାନେସୁ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉକ୍କଂସଗତାୟ ୟଦଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି, ତଦଗ୍ଗେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପହାନପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି, ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ଏୱଂ ତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଏୱ ଭୁମ୍ମଂ, ତେସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱଧାରଣୱଚନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାପନୱଚନଂ, ଅୱଧାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋୱା’’ତି ଚ ଅୱଧାରଣଂ ସାୱକେସୁ ସାରିପୁତ୍ତୋୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ତସ୍ସେୱୁକ୍କଂସଭାୱତୋ । କିଲେସଉପସମେନାତି ଇମିନା ମହାଥେରସ୍ସ ତାଦିସୋ କିଲେସୱୂପସମୋତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ସାୱକୱିସୟେ ପଞ୍ଞାୟ ପାରମିପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟୋପି ପାରଙ୍ଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଏତାୱପରମୋ ସିୟା’’ତି ଇଦଂ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣୱିସୟେ ପଞ୍ଞାପାରମିପ୍ପତ୍ତାନଂ ୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱଧାରଣମ୍ପି ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନତ୍ତା ତୀହି ୱିମୁତ୍ତୀହି ପାରଙ୍ଗତେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ପାରଂ ଗତୋତି ନିବ୍ବାନଂଗତୋ’’ତିଆଦି । ନ ଥେରେନ ଉତ୍ତରିତରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ଲବ୍ଭତି, ଲବ୍ଭତି ଚେ, ଏୱମେୱ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଜେତୱନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯.ମଚ୍ଛରିନୋତି ମଚ୍ଛେରୱନ୍ତୋ ମଚ୍ଛେରସମଙ୍ଗିନୋତି ଆହ ‘‘ମଚ୍ଛେରେନ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି । ମଚ୍ଛେରଂ ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ନ ୱନ୍ଦତୀତି ୱନ୍ଦନମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି, କୁତୋ ଦାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପଟ୍ଠାନଂ କାତୁନ୍ତି ମଧୁରପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ତାୱ ମୁଦୁମଚ୍ଛରିୟଂ ନ ହଦୟଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି କତ୍ୱା । କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ପାଦା ରୁଜ୍ଜନ୍ତି ନନୁ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ଆଗତଗମନେସୁ ପାଦା ରୁଜ୍ଜନ୍ତି, କିନ୍ତେ ଇମେ ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାମୀଚିମ୍ପି ନ କରୋତି କୁତୋ ଦାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାକମ୍ମଂ ତଂତଂଗତିୟୋ ଅରନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅରିୟା, ସତ୍ତା । ଇମେ ପନ କୁଚ୍ଛିତା ଅରିୟାତି କଦରିୟା, ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିନୋ । ମଚ୍ଛରିୟସଦିସଞ୍ହି କୁଚ୍ଛିତଂ ସବ୍ବହୀନଂ ନତ୍ଥି ସବ୍ବଗୁଣାଭିଭୂତତ୍ତା ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ନିସେଧତୋ । ଇତିଆଦୀହି ୱଚନେହି । ଅତ୍ତନୋ ଉପଘାତକୋତି ମଚ୍ଛରିୟାନୁୟୋଗେନ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ୱିନାସକୋ ।

ପୁଞ୍ଞପାପୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ । କାମଗୁଣରତୀତି କାମଗୁଣସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ଖିଡ୍ଡାତି କାୟିକଖିଡ୍ଡା ୱାଚସିକଖିଡ୍ଡା ଚେତସିକଖିଡ୍ଡାତି ଏୱଂ ତିୱିଧା । ଏସ ୱିପାକୋତି ଚୋଳାଦୀନଂ କିଚ୍ଛଲାଭୋତି ଏସ ଏୱରୂପୋ ୱିପାକୋ । ୟମଲୋକନ୍ତି ପରଲୋକଂ । ଉପପଜ୍ଜରେତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ । ତେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ନିରୟଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୟାଚନ୍ତି ନାମ ଅରିୟୟାଚନାୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୭.୫୯) । ୟେ ସଂୱିଭଜନ୍ତି, ତେ ୱଦଞ୍ଞୂ ନାମ ଞତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକରଣତୋ । ୱିମାନପ୍ପଭାୟାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଉୟ୍ୟାନକପ୍ପରୁକ୍ଖପ୍ପଭାହି ଦେୱତାନଂ ୱତ୍ଥାଭରଣସରୀରପ୍ପଭାହିପି ସଗ୍ଗେ ପକାସେନ୍ତିୟେୱ । ପକାସନ୍ତୀତି ୱା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ନ ଅପାୟଲୋକେ ୱିୟ ଅପାକଟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରସମ୍ଭତେସୂତି ସୟଂ ସମ୍ଭତଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରେହେୱ ସମ୍ଭରିତେସୁ ସୁଖୂପକରଣେସୁ । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱସୱତ୍ତୀୱ ମୋଦରେ’’ତି, ପରନିମ୍ମିତଭୋଗେସୁ ୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱପୁତ୍ତା ୱିୟ ସୁଖସମଙ୍ଗିତାୟ ମୋଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସମ୍ପରାୟୋତି ଏତେ ସଗ୍ଗାତି ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସମ୍ପରାୟୋ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଏତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟସୁକଟକମ୍ମକାରୀନଂ । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତତୋ ନିରୟସଗ୍ଗାଦିତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତେସୁ ୟୋ ମଚ୍ଛରୀ ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବଚରିୟୱସେନ ମଚ୍ଛରୀୟେୱ ହୋନ୍ତୋ ଦାରାଦିଭରଣତ୍ଥଂ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୀନି ହନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଇତରୋ ସୁଦ୍ଧାସୟୋ ସମିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବଚରିୟାୱସେନ ପୁନପି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ପୁନ ସମ୍ପରାୟେପି ଦୁଗ୍ଗତିସୁଗତିୟେୱ ହୋତୀ’’ତି ।

ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଘଟୀକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ‘‘ଉପପନ୍ନାସେ’’ତି ସେ-କାରାଗମଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ଉପପନ୍ନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ଉପଗତା’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅୱିହାନତୋ ଅୱିହା, ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଅୱିହାବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ତସ୍ମିଂ । ଉପପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱାତି ପଠମକୋଟ୍ଠାସେ ଏୱ । ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଅସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତିୟା । ସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତିୟା ପନ ଅୱିହୂପପତ୍ତିତୋ ପଗେୱ ୱିମୁତ୍ତା । ମାନୁସଂ ଦେହଂ ସମତିକ୍କମନ୍ତି ଚିତ୍ତୁପକ୍କିଲେସପହାନୱସେନାତି ଫଲେନ ହେତୁଦସ୍ସନମିଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ମାନୁସଂ ଦେହନ୍ତି ଇଧ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ଦିୱି ଭୱଂ ଦିବ୍ବଂ, ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତତ୍ଥ ସଂୟୋଜନକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିବ୍ବଂ ୟୋଗନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି । ଇମସ୍ସାତି ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ । ‘‘ହିତ୍ୱା ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦିବ୍ବୟୋଗଂ ଉପଚ୍ଚଗୁ’’ନ୍ତି ତେସଂ ତ୍ୱଂ କୁସଲଂ ସବ୍ବାୱଜ୍ଜପ୍ପହାନେନ ଅନୱଜ୍ଜତଂ ଭାସତୀତି କୁସଲୀ ୱଦେସି । ଅତ୍ଥେନ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭେଦୋପଚାରଂ କତ୍ୱା ଗମ୍ଭୀରୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ଗମ୍ଭୀରତୋ, ନ ସଦ୍ଦସ୍ସ । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମରାଗତାୟ ସବ୍ବସୋ କାମୱିସୟପ୍ପହାନେନ ନିରାମିସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନାମ ଅନାଗାମୀ। ନିୱାସନଟ୍ଠାନଭୂତୋ ସମାନୋ ଏକୋ ଗାମୋ ଏତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଏକଗାମୱାସୀ’’ତି ।

ଘଟୀକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆଦିତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜରାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଜରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ହିତସ୍ସ ସାଧନତୋ ସାଧୁ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଜାତଂ । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥକାମେନ ଲଭିତବ୍ବତୋ ଉପସେୱିତବ୍ବତୋ ଲଦ୍ଧକଂ, କଲ୍ୟାଣଟ୍ଠେନ ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ସାଧୂତି ଲଦ୍ଧକଂ ଭଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି । ‘‘ସୀଲଂ ୟାୱ ଜରା ସାଧୂ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ।

ପତିଟ୍ଠିତାତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା, କେନଚି ଅସଂହାରିୟା । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଆଗତା’’ତି । ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠାଦୀହୀତି ପୂଜନୀୟଭାୱାଦୀହି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଚିତ୍ତୀକତନ୍ତି ରତନନ୍ତି ଇଦଂ ରତନଂ ନାମ ଲୋକେ ଚିତ୍ତୀକତଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ସହସ୍ସଗ୍ଘନତାଦିୱସେନ । ୟେପି ଲୋକେ ଚିତ୍ତୀକତା ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତ-ଚତୁମହାରାଜ-ସକ୍କ-ସୁୟାମ-ମହାବ୍ରହ୍ମାଦୟୋ, ତେସଂ ଚିତ୍ତୀକତୋ ତେହି ସରଣନ୍ତି ଉପଗନ୍ତବ୍ବତାଦିୱସେନ । ରତିକରନ୍ତି ପୀତିସୁଖାୱହଂ । ଝାନରତିସୁଖେନାତି ଦୁୱିଧେନପି ଝାନରତିସୁଖେନ । ତୁଲେତୁନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ । ଗୁଣପାରମିନ୍ତି ଗୁଣାନଂ ଉକ୍କଂସପାରମିଂ । ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଅନେକାନି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅତିଧାୱିତ୍ୱାପି ଲଦ୍ଧୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅନୋମୋତି ଅନୂନୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ତତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗତୋ ତେହି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବତୋତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ଅନୋମୋ ସୀଲେନା’’ତିଆଦି ।

ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ‘‘ଇଧ ପନ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା ‘ରତନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁଜ୍ଜଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନାତୀତି ଚ ପୁଞ୍ଞଚେତନା ପୁଞ୍ଞଂ, ସା ପନ ୟସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସେୱ ଆୱେଣିକତାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା କେନଚିପି ଅନାହଟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅରୂପତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଜରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଜରସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨.ଅଜୀରଣେନାତି ଜିଣ୍ଣଭାୱାନାପଜ୍ଜନେନ । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ ଅୱିନାସପ୍ପତ୍ତିୟା । ତେନାହ ‘‘ଅୱିପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନିଦ୍ଧମିତବ୍ବୋତି ନୀହରିତବ୍ବୋ ।

ଅଜରସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତତୀତି ସତ୍ଥୋ, ଭଣ୍ଡମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ୱାଣିଜ୍ଜୱସେନ ଦେସନ୍ତରାଦୀସୁ ୱିଚରଣକଜନସମୂହୋ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧିଂଚରୋ’’ତି, ସହଚରଣକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତନ୍ତି ସିନେହୟୋଗେନ ମିତ୍ତକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତଂ। ଇଧାଧିପ୍ପେତପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାରୂପେତି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟେ, ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛେ ୱା । ୟଥା ଅସଣ୍ଠିତାନଂ ସଣ୍ଠାପନୱସେନ ପୱସତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଭୋଗବ୍ୟସନେ ନାଥତା, ଏୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହୱସେନ ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତୁୟା ଅନ୍ତୋଗେହେ ନାଥତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାତା ମିତ୍ତଂ ସକେ ଘରେ’’ତି । ଅତ୍ଥଜାତସ୍ସାତି ଉପଟ୍ଠିତପୟୋଜନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚସ୍ସା’’ତି । ସମ୍ପରାୟହିତନ୍ତି ସମ୍ପରାୟେ ହିତାୱହଂ ।

ମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪.ପତିଟ୍ଠାତି ଅୱସ୍ସୟୋ । ଗୁୟ୍ହସ୍ସାତି ଗୁହିତବ୍ବସ୍ସ ରହସ୍ସସ୍ସ । ପରମୋ ସଖା ନାମ ଅତିପିୟଟ୍ଠାନତାୟ ।

ୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫.ୱିଧାୱତୀତି ୱିୱିଧଂ ରୂପଂ ପଧାୱତି, ୟଥାକାମଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬.ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ । ସଂସାରୋ ହି କିଲେସକମ୍ମୱିପାକାନଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିତାୟ ୱିଧାୱତି । ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖମତ୍ତାୟ ନାନାୱିଧଦୁକ୍ଖରାସିଭାୱତୋ ।

ଦୁତିୟଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତତିୟଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭.ନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକାନଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ନିପ୍ଫତ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ଅୱସ୍ସୟୋ, ନିପ୍ଫତ୍ତିତୱିପାକସ୍ସ ଅୱସ୍ସୟୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତିୟଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଉପ୍ପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮.ଅମଗ୍ଗୋତି ନ ମଗ୍ଗୋ ଅନୁପାୟୋ । ରତ୍ତିନ୍ଦିୱକ୍ଖୟୋତି ତତ୍ଥ ୱୟକ୍ଖଣସ୍ସ ପାକଟଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତକ୍ଖଣୋପି ହି ସୟଂ ଖୀୟତେୱ । ସେସଂ ବାହିରମଲଂ ୱତ୍ଥସରୀରାଦିଭୂତଂ । ତଥା ହି ‘‘ଭସ୍ମଖାରାଦୀହି ଧୋୱିତ୍ୱା ସକ୍କା ସୋଧେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠୋତି ଦୂସିତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ନ ସକ୍କା ସୁଦ୍ଧୋ ନାମ କାତୁଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରମଲୀନଭାୱାପାଦନତୋ । ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରାୟପି । ପଜାତି ସତ୍ତକାୟୋ ସଜ୍ଜତି ସଙ୍ଗଂ କରୋତି ୟାଥାୱତୋ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦି କିଲେସାନଂ ତାପନତୋ ତପୋ, ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାପୀ’’ତିଆଦି ।

ଉପ୍ପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯.କିସ୍ସାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘କିସ୍ମିଂ ଅଭିରତୋ’’ତି । ସଦ୍ଧା ନାମ ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱା, ତସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରହିତସୁଖାୱହାତି ଆହ ‘‘ସୁଗତିଞ୍ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁତିୟିକା’’ତି । ଅନୁସାସତି ହିତଚରିୟାୟ ପରିଣାୟିକଭାୱତୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦.ଗାୟତ୍ତିଆଦିକୋତି ଛବ୍ବୀସତିୟା ଛନ୍ଦେସୁ ଗାୟତ୍ତିଆଦିକୋ ଉକ୍କତିପରିୟୋସାନୋ ଛନ୍ଦୋ ଗାଥାନଂ ନିଦାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ‘‘ସମୁଟ୍ଠହତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ତେହି ପନ ଅନୁଟ୍ଠୁଭାଦିକୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଗାଥାନଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବପଟ୍ଠାପନଗାଥାତି ଧମ୍ମକଥାୟ ଆଦିତୋ ଆରୋଚନଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ସତିଜନନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିତଗାଥା । ଅକ୍ଖରଞ୍ହି ପଦଂ ଜନେତୀତି ୟସ୍ମା ଅକ୍ଖରସମୁଦାୟୋ ପଦଂ, ପଦସମୁଦାୟୋ ଗାଥା, ସମୁଦାୟୋ ଚ ସମୁଦାୟୀହି ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତି ତଂପୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାୱେ ଠିତଂ ଅକ୍ଖରଂ, ତଂସମୁଦାୟୋ ପଦଂ, ପଦଂ ତଂ ୱିୟଞ୍ଜେତା ଜନେତା ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଅକ୍ଖରଞ୍ହି ପଦଂ ଜନେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକ୍ଖରଂ ହି ଉଚ୍ଚାରିତୱିଦ୍ଧଂସିତାୟ ତଂତଂଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାୟୀପି ପରତୋ ପୱତ୍ତିୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ସଙ୍କଲନୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ପଦଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନଂ ୟଥାସଙ୍କେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତି । ପଦଂ ଗାଥଂ ଜନେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାଥା ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି ଗାଥାସଞ୍ଞିତୋ ପଦସମୁଦାୟୋ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତୋ କତ୍ତୁଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପଂ ଆଲୋଚିତୱିଲୋଚିତଂ ସଂହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ସମୁଦ୍ଦାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିନିସ୍ସିତା ୱୋହାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଗାଥା ଆରଭନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଆସୟୋତି ଅୱସ୍ସୟୋତି ଆହ ‘‘ପତିଟ୍ଠା’’ତି କୱିତୋତି ୱିଚିତ୍ତକଥୀଆଦିତୋ ।

କୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଜରାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ନାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧.ନାମନ୍ତି ସାମଞ୍ଞନାମାଦିଭେଦଂ ନାମଂ । ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥଂ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟପୱତ୍ତିପଥଂ । ଅଦ୍ଧଭୱୀତି କାମଂ ପାଳିୟଂ ଅତୀତକାଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ତଂ ପନ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ । ଅଭିଭୱତି ଅନୁପତତୀତି ଏତେନ ଅଭିଭୱୋ ଅନୁପତନଂ ପୱତ୍ତି ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନସ୍ସ ଅଭିଭୱନଂ ଅପ୍ପୱିସୟେ ଅନାମସିତ୍ୱା ମହାୱିସୟାନଂ ୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓପପାତିକେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ନାମଂ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖପାସାଣାଦିକସ୍ସ ଅନାମକୋଇଚ୍ଚେୱ ସମଞ୍ଞା ହୋତି, ତଥା ନଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଚିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨.ୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟେ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକା, ତେସଂୟେୱ । ଅନୱସେସପରିୟାଦାନନ୍ତି ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣଂ । ନ ହି ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧା ପହୀନକିଲେସା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି ।

ଚିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତଣ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ତତିୟେ ‘‘ସବ୍ବେୱ ୱସମନ୍ୱଗୂ’’ତି ୟେ ତଣ୍ହାୟ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଏୱ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସ୍ସତି ।

ତଣ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪.କିଂସୁ ସଂୟୋଜନୋତି ସୂତି ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଂ-ସଂୟୋଜନୋ’’ତି ? ୱିଚରନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱିଚାରଣା, ପାଦା । ବହୁୱଚନେ ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ କତଂ । ତସ୍ସାତି ଲୋକସ୍ସ ।

ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ବନ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ଚତୁତ୍ଥେ ଆଗତଅତ୍ଥୋ ଏୱ ଅନନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚମେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ।

ବନ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅତ୍ତହତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ‘‘କେନସ୍ସୁବ୍ଭାହତୋ’’ତି ପାଠୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୁ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ, ‘‘କେନସ୍ସବ୍ଭାହତୋ’’ତି ପନ ପାଠେ ଉ-କାରଲୋପେନ ପଦସନ୍ଧି । ଇଚ୍ଛାଧୂପାୟିତୋତି ଅସମ୍ପତ୍ତୱିସୟିଚ୍ଛାଲକ୍ଖଣାୟ ତଣ୍ହାୟ ସନ୍ତାପିତୋ ଦଡ୍ଢୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଚ୍ଛାୟ ଆଦିତ୍ତୋ’’ତି ।

ଅତ୍ତହତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଉଡ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭.ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତୋତି ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଲଙ୍ଘିତୋ । ସଦ୍ଦାଦୀସୂତି ସଦ୍ଦାଦିନାଗଦନ୍ତେସୁ ସୋତାଦୀନି ଉଡ୍ଡିତାନି ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁନା ଦଳ୍ହବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧତ୍ତା ତଦନତିୱତ୍ତନତୋ । ଲୋକୋତି ଆୟତନଲୋକୋ । ତଥା ଅତ୍ଥୟୋଜନାୟ କତତ୍ତା ଖନ୍ଧାଦିଲୋକୱସେନପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ନ ଦୂରଂ ଅନନ୍ତରଭୱକତ୍ତା । ଚୁତିଚିତ୍ତଅନ୍ତରିତତ୍ତା ଏକଚିତ୍ତନ୍ତରଭୱସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅବୁଜ୍ଝନଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ସତ୍ତା ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ବଲୱତିୟା’’ତିଆଦି ।

ଉଡ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପିହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮.ପଞ୍ହୋତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛିତୋତି ସତ୍ତମସୁତ୍ତେ ଗାଥାୟ ପୁରିମଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ପୁରିମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତେ ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେଟ୍ଠୁପରିୟାୟୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି । ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେତନ୍ତି ଅନାହଟଂ ।

ପିହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଇଚ୍ଛାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ ୱିନୟାୟାତି ୱିନୟେନ । କରଣତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । କିସ୍ସସ୍ସୂତି କିସ୍ସ, ସୁ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ଛିନ୍ଦତି ବନ୍ଧନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ନ ହି ତଂ କିଞ୍ଚି କିଲେସବନ୍ଧନଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ଅସ୍ସା ତଣ୍ହାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୟ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱା’’ତି ।

ଇଚ୍ଛାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦.କିସ୍ମିନ୍ତି କିସ୍ମିଂ ସତି ? ତସ୍ସ ପନ ସନ୍ତଭାୱୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘କିସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ’’ତି ? ଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅନୁପାଦାନତ୍ତା ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ । ଛସୂତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ସନ୍ଥୱନ୍ତି ଅଧିକସିନେହଂ କରୋତି ଅଧିକସିନେହୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନଂ । ଉପାଦାୟାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା ଅପରକାଲକିରିୟଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ୱଚନସେସୱସେନ କିରିୟାପଦଂ ଗହିତଂ ‘‘ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । କିଂ ପନ ପୱତ୍ତତି ? ଲୋକୋ, ଲୋକସମଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛସୂତି ଇଦଂ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଛଳାୟତନନିମିତ୍ତଞ୍ହି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ । ଅୟନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି ଛଳାୟତନଂ ନାମ ମୂଲଂ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନନ୍ତି କତ୍ୱା । ବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୁ ସନ୍ଥୱଂ କରୋତି ୱିସେସତୋ ରୂପାଦୀନଂ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁକତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସନ୍ତପ୍ପନୱସେନ ରୂପାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ନିସେୱିତାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛନ୍ନଂ…ପେ॰… ୱିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ।

ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଦ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଛେତ୍ୱାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛେତ୍ୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧.ୱଧିତ୍ୱାତି ହନ୍ତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା । ଅପରିଦୟ୍ହମାନତ୍ତାତି ଅପୀଳିୟମାନତ୍ତା । ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସତ୍ତା ନ ସୋଚତି ଚେତୋଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ । ୱିସଂ ନାମ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ, ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ କୋଧୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୱିସମୂଲସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସା’’ତି । ଅକ୍କୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅକ୍କୋସାପରାଧସ୍ସ । ଅକ୍କୋସପହାରତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧେନ ହି ‘‘କୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୋଧଂ ନସ୍ସତି । ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଏସ କୋଧୋ ‘‘ମଧୁରଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୁଖାୱସାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛେତ୍ୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨.ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୂପାୟୋ । ଦିସ୍ୱାତି ଦସ୍ସନହେତୁ । ‘‘ଚୋଳରଞ୍ଞୋ ରଟ୍ଠଂ ଚୋଳରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ରଟ୍ଠଂ ରଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାୟତି।

ରଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩.ସଦ୍ଧାୟାତି ସଦ୍ଧାହେତୁ । କୁଲସମ୍ପଦାତି ଖତ୍ତିୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିତ୍ତପଟିଲାଭହେତୁତୋ ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତମେୱ। ହେଟ୍ଠା ତିଣ୍ଣଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ‘‘ଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସୁଖନ୍ତି । ନିରାମିସଂ ସୁଖଂ । ତମେୱ ସାମିସଂ ଉପନିଧାୟ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅସଂକିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ଅସେଚନକଭାୱେନ ଅଭିରୁଚିଜନନତୋ ପିୟାକିଚ୍ଛକରଣତୋ ବହୁଂ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଅଦୋସାୱହତୋ ସଚ୍ଚମେୱ ମଧୁରତରଂ। ନ ହି ତଂ ପିୱିତବ୍ବତୋ ସାଦିତବ୍ବତୋ ଅନୁଭୱିତବ୍ବତୋ ରସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ଇଦାନି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେହିପି ମହାରହତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚସ୍ମିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନଦୀନିୱତ୍ତନଂ ମହାକପ୍ପିନୱତ୍ଥୁଆଦୀହି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୧; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ଦୀପେତବ୍ବଂ, ଇତରାନି କଣ୍ହଦୀପାୟନଜାତକ- (ଜା॰ ୧.୧୦.୬୨ ଆଦୟୋ) ସୁତସୋମ- (ଜା॰ ୨.୨୧.୩୭୧ ଆଦୟୋ) ମଚ୍ଛଜାତକେହି (ଜା॰ ୧.୧.୩୪, ୭୫; ୧.୨.୧୩୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବାନି । ନିମ୍ମଦ୍ଦେନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ମଧୁରତରନ୍ତି ସୁନ୍ଦରତରଂ ସେଟ୍ଠେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାଜୀୱୀତି ପଞ୍ଞାୟ ଜୀୱନସୀଲୋତି ପଞ୍ଞାଜୀୱୀ, ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଚରିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାଜୀୱୀତି ଚ ପଞ୍ଞାୱସେନ ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପଞ୍ଞାଜୀୱୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଜୀୱତ’’ନ୍ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ଜୀୱନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ସେଟ୍ଠମାହୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪.ଉପ୍ପତନ୍ତାନନ୍ତି ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ । ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେସଂ ୱା ତଦନୁଲୋମତୋ । ଖେମୋ ହୋତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖୁପଦ୍ଦୱାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁଭିକ୍ଖୋ’’ତି । ନିପତନ୍ତାନନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଂ ପୱତ୍ତନ୍ତାନଂ । ପୱଜମାନାନନ୍ତି ୱଜନସୀଲାନଂ । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଜଙ୍ଗମା ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ୱିୟ ଥାୱରା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଜଙ୍ଗମାନ’’ନ୍ତି । ଗାୱୋତି ଧେନୁୟୋ । ତେନ ମହିଂସାଦିକାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱଦନ୍ତାନନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ।

ଅତ୍ତନୋଖନ୍ତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ତିୟା ରୁଚିୟା ଗହିତଭାୱେନ । ଇତରା ଦେୱତା ତସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅପରିତୁସ୍ସମାନା ଆହ । ୟାୱ ପଧଂସୀତି ଗୁଣଧଂସୀ ସତ୍ଥୁଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବଗୁଣନାସନତୋ । ପଗବ୍ବାତି ପାଗବ୍ବିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା, ୟଥା ୱଚୀପାଗବ୍ବିୟେନ ଅଖରା, ତଥା ୱାଚାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମୁଖରାତି ମୁଖଖରା । ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛି ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ରତନତ୍ତୟସଂହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ସୋତୁକାମା । ଅସ୍ସା ଦେୱତାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ । ଉପ୍ପତମାନାତି ଉପ୍ପତନ୍ତୀ ସମୁଗ୍ଘାଟେତି ଓଧିସୋ । ୱଟ୍ଟମୂଲକମହାଅୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭୂତକଥନୱିସେସନଂ । ଓସୀଦନ୍ତାନନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅଧୋ ସୀଦନ୍ତାନଂ, ଉସ୍ସାଦୟମାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭୂତୋତି ଇଦଂ ‘‘ପଦସା ଚରମାନାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣୱସେନ ଭୂତକଥନୱିସେସନଂ । ୟାଦିସୋ ପୁତ୍ତୋ ୱା ହୋତୂତି ଇଦଂ ପୁରିମପଦେ ଦେୱତାୟ ପୁତ୍ତଗହଣସ୍ସ କତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଭୀତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫.କିଂ ସୂଧ ଭୀତାତି ଏତ୍ଥ ସୁ-ଇଧାତି ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଂ ଭୀତା’’ତି ? ମଗ୍ଗୋ ଚ ନେକାୟତନପ୍ପୱୁତ୍ତୋତି ଅନେକକାରଣଂ ନାନାୱିଧାଧିଗମୋକାସଂ କତ୍ୱା ପୱୁତ୍ତୋ କଥିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣୱସେନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ସବ୍ବସାଧାରଣାନେକାୟତନେହି ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ତୁମ୍ହେହି ପୱେଦିତତ୍ତା ଲବ୍ଭମାନେ ଖେମେ ମଗ୍ଗେ କିଂ ଭୀତାୟଂ ଜନତା ଉପ୍ପଥଭୂତା ୱିପରୀତଦିଟ୍ଠିତୋ ଗଣ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ ? ଏୱଂ ଦେୱତା ୟଥିଚ୍ଛାୟ ପୁରିମଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନା ୟଥାଚିନ୍ତିତମତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ପୱେଦିତା, ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଂ ପୁଚ୍ଛତି । ବହୁପଞ୍ଞାତି ପୁଥୁପଞ୍ଞ । ଉସ୍ସନ୍ନପଞ୍ଞାତି ଅଧିକପଞ୍ଞା । ଠପେତ୍ୱାତି ସଂୟମେତ୍ୱା । ସଂୱିଭାଗୀତି ଆହାରପରିଭୋଗେ ସମ୍ମଦେୱ ୱିଭଜନସୀଲୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଚ୍ଛରାୟା’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ହେଟ୍ଠା ।

ମନେନାତି ମନୋଗହଣେନ । ପୁବ୍ବସୁଦ୍ଧିଅଙ୍ଗନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗସୁଦ୍ଧିଭୂତଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଚତୂସୂତି ୱୁତ୍ତଅଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ । ୟଞ୍ଞଉପକ୍ଖରୋତି ଦାନସ୍ସ ସାଧନଂ । ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଏତେସୁ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣେସୁ । ୟଥା ହି ସଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମଫଲସ୍ସ ପରଲୋକସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ପତ୍ତିୟାୟନତୋ, ଏୱଂ ମୁଦୁହଦୟୋ । ମୁଦୁହଦୟୋ ହି ଅନୁଦୟଂ ପତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରେସଂ ଦେତି । ୟୋ ଚ ସଂୱିଭାଗସୀଲୋ, ସୋ ଅପ୍ପକସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ପରେହି ସାଧାରଣଭୋଗୀ ହୋତି । ୱଦଞ୍ଞୂ ୱଦାନିୟତାୟ ୟାଗିନୋୱ ୟୁତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତକାଲଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ଥିକାନଂ ମନୋରଥଂ ପୂରେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି…ପେ॰… ଚତୂସୂତି ଆହା’’ତି ।

ୱାଚନ୍ତିଆଦୀନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ତିୱିଧସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ । ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋ ହି ପରଲୋକଂ ନ ଭାସେୟ୍ୟ । ସଦ୍ଧୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧିଦୀପନତୋ । ସୁଦ୍ଧାସୟସ୍ସ ସମ୍ମାପୟୋଗେ ଠିତସ୍ସ କଥଂ ପରଲୋକତୋ ଭୟନ୍ତି । ଦୁକୱସେନ ଚତୁରଙ୍ଗୟୋଜନା ଦୁକନୟୋ । ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋତି ଏତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକସଙ୍ଗହେସୁ ଚତୂସୁ ଗୁଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ଭୀତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ନଜୀରତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬.ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି ତିସ୍ସୋ କସ୍ସପୋ ଗୋତମୋତି ଏୱରୂପଂ ନାମଞ୍ଚ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ଜୀରତୀତି ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଉପ୍ପାଦୱୟାଭାୱତୋ ଜରଂ ନ ପାପୁଣାତି । ତେନାହ ‘‘ଜୀରଣସଭାୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ସମଞ୍ଞାଭାୱତୋ କାଲନ୍ତରେପି ତଂ ସମଞ୍ଞାୟତେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଅତୀତବୁଦ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ନ ଜୀରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ ।

ଆଲସିୟନ୍ତି ଅଲସଭାୱୋ ଦଳ୍ହକୋସଜ୍ଜଂ । ତେନାହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ଠିତିନ୍ତି ବ୍ୟାପାରଂ । ନିଦ୍ଦାୱସେନ ପମଜ୍ଜନଂ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣଂ । କିଲେସୱସେନ ପମଜ୍ଜନଂ ଅକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କରଣମ୍ପି । କମ୍ମସମୟେତି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେ । କମ୍ମକରଣୱୀରିୟାଭାୱୋତି ତଂକମ୍ମକିରିୟସମୁଟ୍ଠାପକୱୀରିୟାଭାୱୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱୀରିୟପଟିପକ୍ଖୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତଂ । ସୀଲସଞ୍ଞମାଭାୱୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାଚାରତା ନାମ ଅନାଚାରୋ । ସୋପ୍ପବହୁଲତାତି ନିଦ୍ଦାଲୁତା। ୟତୋ ଗହଣହତ୍ଥୋପି ନ କିଲାସୁପି ପୁରିସୋ ନିଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି । ତେନାହ ‘‘ତାୟା’’ତିଆଦି । ଅତିଚ୍ଛାତାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଗନ୍ତୁକାଲସିୟଂ ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଆଲସ୍ୟଂ ୱିୟ ପକତିସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ତେ ଛିଦ୍ଦେ’’ତି ପାଳିୟଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାନି ଛ ଛିଦ୍ଦାନୀ’’ତି । କୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନୋକାସଭାୱତୋ ଛିଦ୍ଦାନି। ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୟତ୍ଥ ୱିତ୍ତଂ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ସବ୍ବାକାରେନ ଲେସମତ୍ତଂ ଅସେସେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନଜୀରତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଇସ୍ସରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ସତ୍ଥସ୍ସ ମଲନ୍ତି ସତ୍ଥମଲଂ, ୟେନ ସତ୍ଥଂ ମଲୀନଂ ହୋତି, ସତ୍ଥମଲଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମଲୀନଂ ସତ୍ଥମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଲଗ୍ଗହିତସତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଆଣାପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅପ୍ପକେ ୱା ମହନ୍ତେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତନୋ ଆଣାୟ ପୱତ୍ତନୱସେନ ୱସନଂ ଇସ୍ସରିୟତ୍ତମିଚ୍ଛନ୍ତି । ମଣିରତନମ୍ପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟପକ୍ଖିକତ୍ତା ଉତ୍ତମଂ ଭଣ୍ଡଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଇତ୍ଥୀ ପନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତକୁଲାଚାରିତ୍ଥିକାୟପି ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତାୟ ଉତ୍ତମଭଣ୍ଡଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଭଣ୍ଡାନମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ତେସଞ୍ହି ପୁରିସାଜାନୀୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଉତ୍ତମରତନାକରତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ ଭଣ୍ଡାନମୁତ୍ତମଂ । ମଲଗ୍ଗହିତସତ୍ଥସଦିସୋ ଅୱବୋଧକିଚ୍ଚୱିବନ୍ଧନତୋ । ସତ୍ଥମଲଂ ୱିୟ ସତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥସ୍ସ ଗୁଣାଭାୱକରଣତୋ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥମଲଂ। ଅବ୍ବୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପଦ୍ଦୱଂ, ତଂ ଦେତୀତି ଅବ୍ବୁଦଂ, ୱିନାସକାରଣଂ । ନନୁ ହରଣଂ ସମଣସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଇସ୍ସରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ‘‘ଅତ୍ତକାମୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତେ’’ତି । ତେ ହି ସବ୍ବସୋ ପରତ୍ଥାୟ ଏୱ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ମହାକାରୁଣିକା ପରତ୍ଥକାମା, ଅତ୍ଥକାମା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ୟା ଚ ତେସଂ ଅତ୍ତତ୍ଥାୱହା ପଟିପତ୍ତି, ସାପି ୟାୱଦେୱ ପରତ୍ଥା ଏୱାତି । ୱୁତ୍ତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ୟସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତା ପରହିତପଟିପତ୍ତିୟା ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତା ତଥାରୂପଂ କାରଣଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ପରିପୂରଣତୋ, ତସ୍ମା ଇଧାପି ‘‘ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଭଦ୍ଦକଂ । ୱାଚାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସଣ୍ହଂ ମୁଦୁକ’’ନ୍ତି । ପାପିକନ୍ତି ଲାମକଂ ନିହୀନଂ । ତଂ ପନ ଫରୁସଂ ୱାଚନ୍ତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ।

କାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପାଥେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯.ସଦ୍ଧା ବନ୍ଧତି ପାଥେୟ୍ୟନ୍ତି ସଦ୍ଧା ନାମ ସତ୍ତସ୍ସ ମରଣୱସେନ ମହାପଥଂ ସଂୱଜତୋ ମହାକନ୍ତାରଂ ପଟିପଜ୍ଜତୋ ମହାୱିଦୁଗ୍ଗଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୋ ପାଥେୟ୍ୟପୁଟଂ ବନ୍ଧତି ସମ୍ବଲଂ ସଜ୍ଜେତି । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଦ୍ଧା ବନ୍ଧତି ପାଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଗାଥାପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା । ସିରୀତି କତପୁଞ୍ଞେହି ସେୱୀୟତି ତେହି ପଟିଲଭୀୟତୀତି ସିରୀ । ଇସ୍ସରିୟଂ ୱିଭୱୋ । ଆସୟିତବ୍ବତୋ ଆସୟୋ, ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନିକେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକଡ୍ଢତୀତି ଇଚ୍ଛାୱସିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପକଡ୍ଢତି ।

ପାଥେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ତଂ ତଂ ସମୱିସମଂ ପଜ୍ଜୋତତୀତି ପଜ୍ଜୋତୋ। ପଦୀପୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ରୂପଗତଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପରମତ୍ଥଭୂତଂ ରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଜାଗରବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟାତି ଜାଗରଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ । ସୋ ହି ସତିପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଦାପି ଜାଗରୋ ହୋତି । ଗାୱୋତି ଗୋଜାତିୟୋ । ଇଦଂ ଗୁନ୍ନଂ ଗୋଣାନଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହଣଂ । କମ୍ମେତି କରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଜୀୱନଂ ଜୀୱୋ, ସହ ଜୀୱେନାତି ସଜୀୱିନୋ। ତେନାହ ‘‘କମ୍ମେନ ସହ ଜୀୱନ୍ତାନ’’ନ୍ତି, କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୋମଣ୍ଡଲେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଗୋଗଣେନ ସହ । ନ ତେନ ୱିନା କସିକମ୍ମାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଗୋରସସିଦ୍ଧିୟା ଚେୱ କସନଭାରୱହନସିଦ୍ଧିୟା ଚ କସିକମ୍ମଏକଚ୍ଚୱାଣିଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ସତ୍ତକାୟସ୍ସାତି ଆହାରୁପଜୀୱିନୋ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ କସିତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସପି କସିଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟା ମୂଲକାରଣଂ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ । ଇରିୟାପଥୋ ଚ ଇରିୟନକିରିୟାନଂ ପୱତ୍ତନୁପାୟୋ । ‘‘ସୀତନ୍ତି ନଙ୍ଗଲସୀତକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧. ରଣନ୍ତି କନ୍ଦନ୍ତି ଏତେହୀତି ରଣା, ରାଗାଦୟୋ । ତେହି ଅଭିଭୂତତାୟ ହି ସତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରଂ କନ୍ଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି । ତେ ପନ ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ରଣାତି ଅରଣା । ନିକ୍କିଲେସା ଖୀଣାସୱା । ୱୁସିତୱାସୋତି ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ । ଭୋଜିସ୍ସିୟନ୍ତି ଭୁଜିସ୍ସଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଦାସଭାୱୋ’’ତି । ସମଣାତି ସମିତପାପସମଣାତି ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱସମଣା’’ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଲେ ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞାୟ, ସେକ୍ଖା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞାୟ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ତେଭୂମକଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପରିଜାନନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ଖୀଣାସୱା ପନ ପରିଞ୍ଞାତପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ୱନ୍ଦନ୍ତି ନଂ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱନ୍ଦନୀୟଭାୱୋ ଚ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତାୟାତି ଆହ ‘‘ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ଖତ୍ତିୟାତି ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଖତ୍ତିୟାୱା’’ତିଆଦି ।

ଅରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛେତ୍ୱାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ଦେୱସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ। ଦେୱାନଂ ଜନକଜନେତବ୍ବସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱତୋ କଥମୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦେୱାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଅପାକଟୋ ଅଞ୍ଞତରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପାକଟୋପି ହି କତ୍ଥଚି ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହେଟ୍ଠା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ ‘‘ଅପାକଟା ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ପାକଟୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହିସ୍ସ କସ୍ସପୋତି ଗୋତ୍ତନାମଂ ଗହିତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁରିମଜାତିସିଦ୍ଧସମଞ୍ଞାୱସେନ । ଅନୁସାସନଂ ଅନୁସାସୋ, ତଂ ଅନୁସାସଂ । ଭିକ୍ଖୁନିଦ୍ଦେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସଂ । ଭିକ୍ଖୁଓୱାଦନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱାୱହଂ ଓୱାଦଂ । ୟଦି ପନ ନ ଅସ୍ସୋସି, କଥମୟଂ ପଞ୍ହଂ କଥେସୀତି ? ଅଞ୍ଞତୋ ସୁତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ହଂ କଥେସି, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତଭାୱେନ ।

ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ‘‘କଥେତୁକାମୋ ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ହି ଚତୁତ୍ଥଂ ଇଧ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଭଗୱା ପଞ୍ହଂ ଭାରଂ ନ କରୋତି ଏକେକଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲତୋ ଚେୱ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟୱେକଲ୍ଲତୋ ଚ, ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପନ ଉଭୟଙ୍ଗପାରିପୂରତ୍ତା ଭାରଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଗାଥାୟଂ ‘‘ସୁଭାସିତସ୍ସା’’ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଭାସିତଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି । ଚତୁସଚ୍ଚାଦିନିସ୍ସିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀସୁଚରିତଂ ସିକ୍ଖତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚନିସ୍ସିତଂ…ପେ॰… ସିକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି । ଅୱଧାରଣେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ପଟିନିୱତ୍ତେତି । ଉପାସିତବ୍ବନ୍ତି ଆସେୱିତବ୍ବଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ବହୁଲୀକାତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠତିଂସଭେଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପଦଟ୍ଠାନତଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁତିୟପଦେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା କଥିତା’’ତି । ୟେ ପନ ‘‘ଦୁତିୟପଦେନ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଚିତ୍ତୱୂପସମେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ପଦେନ ଅଟ୍ଠତିଂସପ୍ପଭେଦକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ‘‘ତଂ ୱିପସ୍ସନାଧିଟ୍ଠାନାନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦୁତିୟପଦେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ସିକ୍ଖନଂ ନାମ ଆସେୱନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଉପାସନନ୍ତି ପୟିରୁପାସନଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅସ୍ସୁତପରିୟାପୁଣନକମ୍ମଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା କଥିତା ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ । ୱଚୀସୁଚରିତସ୍ସ ହି ସୀଲସଭାୱତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ତଦେକଲକ୍ଖଣଂ କାୟସୁଚରିତମ୍ପି ଇତରମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାୟ ଉପଧିୱିୱେକୋ, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାୟ କାୟୱିୱେକୋ କଥିତୋ, କାୟୱିୱେକୋ ପନ ସରୂପେନେୱ ପାଳିୟଂ ଗହିତୋତି ତିୱିଧସ୍ସପି ୱିୱେକସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଠମକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩.ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହୀତି ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେହି ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି । କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିମୁତ୍ତିୟାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗଲଦ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା । ତେନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟୋ ୱଦତି । ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ହଦୟତ୍ତା ଅବ୍ଭନ୍ତରତ୍ତା ହଦୟସ୍ସ ମାନସସ୍ସ, ଅନୁପତ୍ତିଂ ପଟିଲାଭମାନସଂ । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଂ ପତ୍ତୁକାମେନ ଏକନ୍ତତୋ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂ ଭାୱେ ତସ୍ସ ଅନିଜ୍ଝନତୋ, ତଦଭାୱେ ଇଜ୍ଝନତୋ ଚ ତେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ୟଦଗ୍ଗେନ ନିସ୍ସିତୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ପନାୟମ୍ପି ତେହି ନିସ୍ସିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନିସ୍ସିତୋ’’ତିଆଦି । ଅରହତ୍ତଂ ଆନିସଂସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆନିସଂସଂ ଏତସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତାନିସଂସୋ। ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁକାମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବପଠମୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଅତ୍ତାନୁୟୋଗୋ, ସୋ ଇଧ ନ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ତନ୍ତିଧମ୍ମୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତିଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ।

ଦୁତିୟକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪.ମଘୋତି ସକ୍କସ୍ସେତଂ ନାମଂ ପୁରିମଜାତିଅନୁଗତଂ । ସ୍ୱେୱାତି ସକ୍କୋ ଏୱ । ୱତେନାତି ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନାଦିଚାରିତ୍ତଧମ୍ମେନ। ଅଞ୍ଞେତି ଉପଧିୱେପକ୍କପାପଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଅସୁରନ୍ତି ଇନ୍ଦସତ୍ତୁଭୂତଂ ଅସୁରଂ ।

ମଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମାଗଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫.ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ ସଂୱଣ୍ଣିତତ୍ଥମେୱ, ତସ୍ମା ଇଧ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମାଗଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା

୫. ଦାମଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬.ତେନ କାରଣେନାତି ତେନ ପଧାନେନ କାରଣଭୂତେନ, ପଧାନକରଣନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ମହନ୍ତମ୍ପି ହୀନମ୍ପି ପଣୀତମ୍ପି ଭୱଂ । ଆୟତପଗ୍ଗହୋତି ଦୀଘରତ୍ତସ୍ସ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । କିଚ୍ଚୱୋସାନନ୍ତି କିଚ୍ଚନିଟ୍ଠାନଂ । ତଥେୱାତି ୟଥା ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ, ତତୋ ପଚ୍ଛାପି ତଥେୱ ‘‘ବୁଦ୍ଧିପଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତୂତି କୁପ୍ପଧମ୍ମଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞମାନୋ ୱଦତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାଦିଅତ୍ଥଂ ପନ ୱୀରିୟକରଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ ।

ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ଅୱୋମିସ୍ସା ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱତା ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଇଧେୱ କସ୍ମା ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ପତିଟ୍ଠନ୍ତି ନଦୀ ନାମ ଅନୱଟ୍ଠିତତୀରା, ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ।

ଦାମଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କାମଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭.ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରୋତି ପୁବ୍ବେ ୟୋଗାୱଚରୋ ପୁରିମତ୍ତଭାୱେ ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାୱ ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି, ନ ପନ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ତମତ୍ଥଂ କାରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବହଲକିଲେସତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ୟଥା ୱିସେସାୱହୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଏକନ୍ତେନ ପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠସ୍ସ । ସୀଲେନ ସମାହିତାତି ୟଥା ସୀଲଂ ଉପରୂପରି ୱିସେସାୱହଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତଚିତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତା । ତଥାଭୂତା ତେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁପେତା’’ତି । ପତିଟ୍ଠିତସଭାୱାତି ସେକ୍ଖତ୍ତା ଏୱ ୟଥାଧିଗତଧମ୍ମେନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଅଧିଟ୍ଠିତସଭାୱା । ମୟା ତୁଟ୍ଠିୟା ଗହିତାୟ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭା ତୁଟ୍ଠୀ’’ତି ୱକ୍ଖତୀତି ଭଗୱା ‘‘ତୁଟ୍ଠି ହୋତି ସୁଖାୱହା’’ତି ଅୱୋଚାତି ଆହ ‘‘ଉପରି ପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପବ୍ବଜିତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ ଅବ୍ଭୋକାସିକୋ ୱା ଅନଗାରିୟୁପେତୋ ନାମ ହୋତି, ସେନାସନେ ପନ ୱସନ୍ତୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତଭୂମିକେ’’ତିଆଦି । ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋତି ଭାୱନାଭିୟୋଗସିଦ୍ଧୋ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସନ୍ତୋସୋ । ତେନ ଚିତ୍ତୱୂପସମେନ ତୁଟ୍ଠି ଲଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତୱୂପସମଭାୱନାୟାତି ଚିତ୍ତକିଲେସାନଂ ୱୂପସମକରଭାୱନାୟ, ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱକରଣେନ ସୱିସେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୂପସମକରଭାୱନାୟ ରତୋ ମନୋତି ୟୋଜନା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେନ ଚିତ୍ତସମାଧାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାୟ ଚିତ୍ତସମାଧାନସ୍ସ ଅକାରକାନଂ ଦୂରୀକରଣତୋ । ଅଧିଚିତ୍ତସମାଧାନେନ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ସୱିସେସଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଚ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଲାଭଲାଭେସୁ ପରିଚ୍ଚାଗସଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତଥାଭୂତୋ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତୋ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବସୋ କିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା । କିଂ ନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି? ଗମିସ୍ସନ୍ତେୱାତି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନଂ ପହାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କରଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ପନ ଦୁଗ୍ଗମୋ ଭଗୱା ୱିସମୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ।

ତତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଅୟଂ ପନାତି ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ଭଗୱତୋ ‘ଅରିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘ଦୁଗ୍ଗମୋ ଭଗୱା’ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ‘‘ସଚ୍ଚମେତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିପି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଅରିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ପନ ‘‘ଦୁଗ୍ଗମୋ ଭଗୱା ୱିସମୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ କାମଂ କଦାଚି ଅତିଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୱସେନ, ଅୟଂ ପନ ଅତୀୱ ସୁଗମୋ ସବ୍ବକିଲେସଦୁଗ୍ଗୱିୱଜ୍ଜନତୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱିସମସ୍ସ ରାଗାଦିୱିସମସ୍ସ ଚ ଦୂରୀକରଣତୋ ନ ୱିସମୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ପରିବୁନ୍ଧିତବ୍ବଭାଗେନ ବହୂ ପରିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ଦୁଗ୍ଗମୋ ୱିସମୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅୱଂସିରାତି ଅନୁଟ୍ଠହନେନ ଅଧୋଭୂତଉତ୍ତମଙ୍ଗା । କୁସଲଙ୍ଗେସୁ ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଉତ୍ତମଙ୍ଗା ସବ୍ବସେଟ୍ଠତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ଅନରିୟା ପତନ୍ତି ନ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଞାଣସିରେନା’’ତିଆଦି । ଅନରିୟମଗ୍ଗେତି ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗେ । ତେନାହ ‘‘ୱିସମେ ମଗ୍ଗେ’’ତି । ତଂ ମଗ୍ଗନତୋ ଅନରିୟା ଅରିୟାନଂ ମଗ୍ଗତୋ ଅପାପୁଣନେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଅପାୟେ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ଚ ପତନ୍ତି । ସ୍ୱେୱାତି ସ୍ୱାୟଂ ଅନରିୟେହି କଦାଚିପି ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ମଗ୍ଗୋ ଅରିୟାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବସୋ ସମଧିଗମେନ ସମୋ ହୋତି। କାୟୱିସମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିସମେ ସତ୍ତକାୟେ ତେସଂ ସବ୍ବସୋୱ ପହାନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାୟେୱ।

କାମଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଞ୍ଚାଲଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮.ସମ୍ବାଧେତି ସମ୍ପୀଳିତତଣ୍ହାକିଲେସାଦିନା ସଉପ୍ପୀଳତାୟ ପରମସମ୍ବାଧେ । ଅତିୱିୟ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଭୂତୋ ହି ନୀୱରଣସମ୍ବାଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ଦୁଗ୍ଗହନୋ ତସ୍ମିଂ ଅସତି କାମଗୁଣସମ୍ବାଧୋ ଅନୱସରୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାକସ୍ସପାଦୀନଂ । ଓକାସନ୍ତି ଝାନସ୍ସେତଂ ନାମଂ ନୀୱରଣସମ୍ବାଧାଭାୱତୋ । ଅସମ୍ବାଧଭାୱେନ ହି ଝାନଂ ଇଧ ‘‘ଓକାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତାସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତାୟ ୱିପସ୍ସନାପାଦକତାୟ। ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅୱିନ୍ଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିନ୍ଦୀତି ୱିନ୍ଦି ପଟିଲଭି । ଭୂରିମେଧସୋତି ମହାପଞ୍ଞୋ, ସପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବୁଜ୍ଝୀତି ବୁଜ୍ଝି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ପଟିଲୀନୋ ହୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠୋ, ପଟିଲୀନାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠୋତି ପଟିଲୀନସେଟ୍ଠୋ। ମାନୁସ୍ସୟୱସେନ ଉନ୍ନତଭାୱତୋ ପଟିଲୀନୋ ନାମ ପହୀନମାନୋ। ପଟିଲଭିଂସୂତି କାମଗୁଣସମ୍ବାଧେପି ‘‘ଇମେ କାମଗୁଣା ମାଦିସାନଂ କିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ତେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମାସତିଂ ପଟିଲଭିଂସୁ । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନାପି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତା ।

ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଇତୋ ପୁରିମୱାରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଝାନସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଇଦାନି କାମଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଝାନଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ନାମ ଝାନସୁଖସ୍ସ ଲାଭୀ ଭଗୱା’’ତି ତେନ ଗୁଣେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ବାଧେ ୱତା’’ତି ଗାଥଂ ଅଭାସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସିନେରୁପବ୍ବତରାଜଂ ଉପାଦାୟ ସାସପୋ ନ କିଞ୍ଚି ହୋତି, ଏୱଂ ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଉପାଦାୟ ରୂପାୱଚରପଠମଜ୍ଝାନଂ ନ କିଞ୍ଚି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ସତି’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁତ୍ତରଗୁଣାଧିଗମଂ ପୱେଦେସି । ତତ୍ଥ ସତିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସତିଂ । ସୁସମାହିତାତି ଲୋକିୟସମାଧିନା ଚେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନା ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତା । ତେ ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସୁସମାହିତା, ନ ଝାନମତ୍ତଲାଭିନୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତା । କେଚି ‘‘କମ୍ମନ୍ତେ ସୁସମାହିତା’’ତି ପାଠଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ମଗ୍ଗସମାହିତା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚାଲଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ତାୟନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଅତୀତଜାତିୟଂ ସୟଂକାରୱସେନ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ତିତ୍ଥକରୋ। ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତି । ଅପରେ ଆହୁ ‘‘ଅୟଂ ମେ ସତ୍ଥାତି ଗହଣୱସେନ ତିତ୍ଥକରୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁବ୍ବେ ତିତ୍ଥକରୋ, ଅତୀତତ୍ତଭାୱେ ତିତ୍ଥକରସାୱକୋ’’ତି । ତେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତିତ୍ଥଂ ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତିତ୍ଥେ ନିୟୁତ୍ତାତି ତିତ୍ଥିକା, ତେ ଏୱ ତିତ୍ଥିୟାତି ୱୁତ୍ତା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମସ୍ସ । ନିସ୍ସନ୍ଦେନାତି ଫଲଭାୱେନ । ୱୀରିୟପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ୱୀରିୟଦୀପନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନିୟମିତଆଣତ୍ତୀତି ଅନିୟମୱିଧାନଂ ଅନିୟମୱସେନ ୱିଧିୱଚନଂ । ତଣ୍ହାସୋତନ୍ତି ତଣ୍ହାପ୍ପବନ୍ଧନଂ । ନୀହରାତି ସମେହି ପଜହ । ଏକତ୍ତନ୍ତି ଏକଗ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ଝାନ’’ନ୍ତି । ଉପପଜ୍ଜତୀତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ପାପୁଣାତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ନ ଓସକ୍କେୟ୍ୟାତି ନ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଘରାୱାସତୋ ପରିବ୍ବଜନଂ ପରିତୋ ଅପଗମୋତି ପରିବ୍ବଜୋ। ପବ୍ବଜିତୱତସମାଦାନସ୍ସ ଅଦଳ୍ହତାୟ ଚ ତତ୍ଥ ଚ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସିଥିଲଗହିତା । ଅତିରେକନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପୁରିମକାଲତୋପି ଅଧିକଂ । ଉପରୀତି ଉପରୂପରି । ଦୁକ୍କଟଂ ଅକତମେୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅକତମେୱ ହିତାୱହଂ ।

ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ । ସିଥିଲଂ କତନ୍ତି ଅସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ସିଥିଲଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ । ଏୱରୂପମେୱାତି ଏୱରୂପଂ ପରାମଟ୍ଠସାମଞ୍ଞସଦିସମେୱ ପଚ୍ଛାନୁତାପଚରିୟାଦିପଟିଭାଗତୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠମେୱ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା । ଆସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତନ୍ତିଆଦିତୋ ସମନ୍ତତୋପି ପରେହି ସଙ୍କିତଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତାତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟିକା, ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତା’’ତି । ପୁବ୍ବପଧାନଭୂତାତି ପଠମାରମ୍ଭଭୂତା ।

ତାୟନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଚନ୍ଦିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦. ୱିମାନେ ଗହିତେ ତଂନିୱାସୀପି ଗହିତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚନ୍ଦୱିମାନୱାସୀ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି । ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବସ୍ମା ଦୁଗ୍ଗଟ୍ଠାନା ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋସି ଭଗୱା ତ୍ୱଂ, ତସ୍ମା ମୟ୍ହମ୍ପି ଇତୋ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତୋ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ କରୋହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ମେ ସରଣଂ ଭୱା’’ତି । ଲୋକାନୁକମ୍ପକାତି ସବ୍ବସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହା, ତସ୍ମା ତୁୟ୍ହମ୍ପି ଏତସ୍ସପି ଚନ୍ଦସ୍ସ । ତାଦିସା ଏୱାତି ସମାନା ଏୱ । ପମୁଞ୍ଚସୀତି ପମୁଞ୍ଚିତ୍ଥ । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଚନ୍ଦିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସୂରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧.ଅନ୍ଧଭାୱକରଣେତି ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ଧକରଣେତିପି ଅପରେ । ତେନାହ ‘‘ତମସୀ’’ତି । ୱିରୋଚତୀତି ୱିଜ୍ଜୋତତି । କାମଂ ଦେୱପୁତ୍ତୱସେନ ପଠମଂ ଦେୱତା ଉଦ୍ଧଟା, ରାହୁନୋ ପନ ପୟୋଗୋ ତସ୍ସ ୱିମାନେତି ଆହ ‘‘ମଣ୍ଡଲୀତି ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନୋ’’ତି । ୱଦତି ତଦା ମୁଖେନ ଗହିତତ୍ତା । ମୁଖେନ ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଗିଲୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଚ ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗିଲୀତି ୱଦତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ମୁଖେନ ଗହଣସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାହୁସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତିଆଦି ତସ୍ସ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଗହଣକାରଣଦସ୍ସନଂ । ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତାତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପରିଚାରକଦେୱତା । ୱେଗନ୍ତି ଜୱଂ । ସୋ ହି କେନଚି ଅଭିମୁଖଂ ଅତିଦୁନ୍ନିୱାରୋ କମ୍ମନିୟାମସିଦ୍ଧୋ । ମତ୍ଥକନ୍ତି କଣ୍ଠସ୍ସ ଉପରିମଦେସଂ । କେଚି ‘‘ସୀସମତ୍ଥକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ ୱେଗସ୍ସ ତିକ୍ଖସୀଘଥାମଭାୱତୋ । ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଗମନଦିସାଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା । ନନ୍ତି ରାହୁଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘେତୁକାମମ୍ପି ଓନମେୟ୍ୟ। ପଦଦ୍ୱୟେନପି ସୋ ମହାସରୀରୋ ମହାବଲୋ, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପନ ଗମନୱେଗୋ ତେନ ସବ୍ବଥାପି ଦୁନ୍ନିୱାରିୟୋୱାତି ଦସ୍ସେତି । ୱିମାନେନାତି ଚନ୍ଦଗ୍ଗହେ ଚନ୍ଦୱିମାନେନ, ସୂରିୟଗ୍ଗହେ ସୂରିୟୱିମାନେନ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱିମାନେନ ସହେୱ । ଅମାୱାସିୟଞ୍ହି ଦ୍ୱେ ୱିମାନାନି ୟୋଜନମତ୍ତନ୍ତରିତାନି ହୁତ୍ୱା ସହେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଦି ଦ୍ୱେପି ଦେୱପୁତ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତା, ଅଥ କସ୍ମା ସୂରିୟସୁତ୍ତେ ଏୱ ‘‘ପଜଂ ମମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚନ୍ଦସୁତ୍ତେତି ? ‘‘ସୋ ଚ କିର ନ ଚିରସ୍ସେୱ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞା ଏୱ ଚ ଦେୱତା ତତ୍ଥ ୱସି, ୟସ୍ମିଂ ଚନ୍ଦଗ୍ଗହେ ଭଗୱା ତଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି, ନ ତଥା ସୂରିୟୋ, ଅପରଭାଗେ ପନ ତତ୍ଥପି କାଲେନ କାଲଂ ରାହୁଗ୍ଗହୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୂରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚନ୍ଦିମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ପବ୍ବତତଟା ସନ୍ଦମାନୋ ତଥାରୂପୋ ନଦୀନିୱତ୍ତନପଦେସୋପି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତାୟ କଚ୍ଛୋ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବତକଚ୍ଛେପୀ’’ତି । ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଏକୋ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ଏକଗ୍ଗତା । ତସ୍ମିଂ ୟୋଗତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ଇଧ ଏକୋଦୀ। ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅତ୍ତାନଂ ନିପୟନ୍ତି ୱିସୋଧେନ୍ତୀତି ନିପକା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ଚେୱା’’ତିଆଦି । କାୟାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସାତିସୟାୟ ସତିୟା ସରନ୍ତୀତି ସତା। ତେନାହ ‘‘ସତିମନ୍ତୋ’’ତି । ସୋତ୍ଥିଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେସେ ମଗା ସୋତ୍ଥିମନୁପଦ୍ଦୱେନ ୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଝାନଲାଭିନୋ ସୋତ୍ଥିଂ କିଲେସେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତା ୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି । ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞୀ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅନିବ୍ବାନଗାମୀ ସମାନୋ ନିବ୍ବାନଗାମିସଞ୍ଞୀ, ହନ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବାନଗାମିନୋ ଦସ୍ସେମୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ଚତୁନ୍ନଂ ଓଘାନଂ, ସଂସାରମହୋଘସ୍ସେୱ ୱା ପରତୀରଭାୱତୋ ପରତୀରନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ। ଅମ୍ବୁନି ଜାତୋ ଅମ୍ବୁଜୋ, ମଚ୍ଛୋ । ସୁତ୍ତଜାଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଚ୍ଛା ୱିୟ କିଲେସଜାଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ଚନ୍ଦିମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଣ୍ଡୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩.ପୟିରୁପାସିୟାତି ପୟିରୁପାସହେତୁ । ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ତିସ୍ସୋପି ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖନ୍ତି । ସିଟ୍ଠିପଦେତି କିଲେସାନଂ ସାସନତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିତ୍ତାସନତୋ ଚ ସିଟ୍ଠିସଞ୍ଞିତେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଦେ, ସଦ୍ଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁସିଟ୍ଠିପଦେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । କାଲେତି ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେ । ଅପ୍ପମାଦୋନାମ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ।

ୱେଣ୍ଡୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୀଘଲଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪.ତଥେୱପଞ୍ଞାୟୀତି ଦୀଘଲଟ୍ଠିତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟି, ତଥାସମଞ୍ଞା ଏୱ ଅହୋସି ।

ଦୀଘଲଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟଂ ଆୱରଣନ୍ତି ଅନାୱଟଂ। ରୁକ୍ଖୋ ୱା ପବ୍ବତୋ ୱାତି ସତ୍ତାନଂ ପକତିଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆୱରଣଭୂତୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚ ଅଭିଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଞେୟ୍ୟାୱରଣୋ ନତ୍ଥି । କଥଂୱିଧନ୍ତି କଥଂସଣ୍ଠିତଂ, କଥଂପକାରଂ ୱା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ।

ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬.ହେଟ୍ଠାତି କାମଭୱେ । ତତ୍ଥ ହି ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ଦୁଲ୍ଲଭା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ନିମୁଗ୍ଗା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ସଂସାରୋ । ଉପରୀତି ମହଗ୍ଗତଭୱେ । ତତ୍ଥ ହି ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଂ ଆରୁହିତୁଂ ଆଲମ୍ବନା ଦୁଲ୍ଲଭା, ଝାନାଭିରତିୟା ତତ୍ଥେୱ ନିକନ୍ତି ତେସଂ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉପରି ଅନାଲମ୍ବନୋ ସଂସାରୋ । ପେସିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ତୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ତୟୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରା । ତେନ ‘‘ନନ୍ଦୀପୁବ୍ବକୋ କମ୍ମଭୱୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନନ୍ଦିଂ ଜନେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାମସଞ୍ଞାସୀସେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଂ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦପମୁଖାନି ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘କାମସଞ୍ଞାଗହଣେନ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି । ରୂପଭୱୋ ରୂପଂ ଭୱପଦଲୋପେନ । ରୂପଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ସେସଭୱସ୍ସପି ଗହଣଂ । ତସ୍ସ ସଂୟୋଜନଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଗହିତାନି । ମହୋଘେତି ସଂସାରମହୋଘେ । ତେସନ୍ତି କାମଭୱାଦୀନଂ ଗହଣେନ ଭୱଭାୱେନ ତଦେକଲକ୍ଖଣତାୟ । ଅରୂପଭୱୋ ଗହିତୋ ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ୱାସୁଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୭.ଛଟ୍ଠଂ ହେଟ୍ଠା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ।

ୱାସୁଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୁବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮.ସୁବ୍ରହ୍ମାତି ତସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକୂପସଙ୍କମନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ତଦେୱ ସୋକଂ ତସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋତି ସହସ୍ସମତ୍ତେନ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତୋ । ନନ୍ଦନକୀଳିକନ୍ତି ନନ୍ଦନୱନକୀଳିକଂ । ହତ୍ଥଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ହତ୍ଥଗୟ୍ହୁପଗୋ ହୋତି । ଗନ୍ଥେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ମାଲାୱେଠନମ୍ପି ଖିଡ୍ଡାପସୁତତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପୁପ୍ଫାନିୟେୱ ତାୟ ତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ମାଲାଭାୱେନ ହତ୍ଥଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୱସେନାତି ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ଆୟୁସେସେ ସତି ଏୱ ତସ୍ସ ପନ ଉପଘାତକସ୍ସ ଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ପହାରୋ’’ତି ଦିୱସସ୍ସ ତତିୟୋ ଭାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକୱେଲାୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପିୟୱତ୍ଥୁକସୋକେନାତି ପିୟୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତକେନ ସୋକେନ । ରୁପ୍ପମାନୋତି ପୀଳିୟମାନୋ । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେତି ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବଂ ଇମିନା ତାହି ଚ ସହେୱ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା । ରୁପ୍ପୀତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜି । ନିଦ୍ଧମିତୁନ୍ତି ନୀହରିତୁଂ ଅପନେତୁଂ । ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ତାହି ପଞ୍ଚସତାହି ଅଚ୍ଛରାହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ।

ଇଦନ୍ତିଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସଦା । ସ୍ୱାୟଂ ନିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋତି ତତ୍ଥ ପହାତବ୍ବଂ ଗହେତବ୍ବଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦେୱଲୋକେ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ଗହେତବ୍ବୋ ହେତୁପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ଉତ୍ରାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେସୂତି ଦୁକ୍ଖେସୁ । ତାନି ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି କତ୍ତବ୍ବତୋ ଗାଥାୟଂ ‘‘କିଚ୍ଛେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । କିଚ୍ଛେସୂତି ୱା କିଚ୍ଛନିମିତ୍ତଂ । ୟାସଞ୍ହି ପୟୋଗୱିପତ୍ତୀନଂ ୱସେନସ୍ସ ତାନି ଦୁକ୍ଖାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତଂନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତା ହି ଅସ୍ସ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୟୋ ଗତିୱିପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗମନେନ ହାୟେୟ୍ୟୁଂ । ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠାନୀତି ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦିଟ୍ଠାନି ଦୁକ୍ଖାନି । ତେସୁ ଚ ଦୁକ୍ଖେସୁ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଡୟ୍ହମାନୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପେନ ।

ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ବୋଧି, ସତିଆଦିଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ, ତସ୍ମା ବୋଜ୍ଝା ବୋଧିତୋ । ସା ପନ ବୋଧି ଭାୱନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞତ୍ରସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଚ ‘‘ବୋଜ୍ଝା’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତପୋଗୁଣନ୍ତି ଧୁତଧମ୍ମମାହ । ସୋ ହି ତଣ୍ହାଲୋଲୁପ୍ପସ୍ସ ତପନତୋ ତପୋ, ସୟଂ ଗୁଣସଭାୱତ୍ତା ଗୁଣସନ୍ନିସ୍ସୟତୋ ଚ ଗୁଣନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ତପୋଗୁଣ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରଗତା ନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଅସଙ୍ଖତଧାତୂତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ନିବ୍ବାନତୋ’’ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋୱପଠମଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୱସେନ ତସ୍ସେୱ ପଠମତ୍ତା । ତଂ ପନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଆହ ‘‘ସହୱିପସ୍ସନାୟ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ’’ତି । ତସ୍ସାତି ତଥାଭାୱେନ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ୟସ୍ମା ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥା ତଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଉପରି ଚ ସଚ୍ଚାନି ପକାସେସି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱା ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଦେସନଂ ୱିନିୱତ୍ତେସୀ’’ତି । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହୀତି କାମଂ ତସ୍ସେୱ ୱିସେସାଧିଗମୋ ଇଧାଗତୋ, ପଞ୍ଚସତମତ୍ତାହି ପନ ଅଚ୍ଛରାହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ‘‘ସୋ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚହି ଅଚ୍ଛରାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଥାୱରଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମେୱ ଅଗମାସୀ’’ତି ।

ସୁବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କକୁଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯. ‘‘ନନ୍ଦାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନନ୍ଦୀ ନାମ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ମଲନ୍ତି ଚୋଦେତୁକାମୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ନନ୍ଦସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଲଦ୍ଧା’’ତି ? ଆହ । ତେନ ‘‘ତୟା ମମ ଅଧିପ୍ପେତନନ୍ଦିୟା ଇଧ ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ସା ନନ୍ଦୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତୁଟ୍ଠି ନାମା’’ତିଆଦି । ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ନନ୍ଦିୟା ଅସତି ସୋକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସୋକୋ ଚ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ମଲନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେନ ହି, ସମଣ, ସୋଚସୀ’’ତି । ଭଗୱା ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଜୀୟିତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । କିଂ ମଂ ଜିନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ?

ୟଦି ତେ ନନ୍ଦିସୋକା ନ ସନ୍ତି ହାସୱତ୍ଥୁନୋ ଲାଭସ୍ସ ଜାନିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ, ଏକୱିହାରିନୋ ପନ ଅରତିୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘କଚ୍ଚି ତଂ ଏକମାସୀନଂ, ଅରତୀ ନାଭିକୀରତୀ’’ତି । ତସ୍ମିମ୍ପି ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଥ ନେସମ୍ପି ନନ୍ଦିସୋକାରତୀନଂ ଅଭାୱେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ ? ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ କାରଣଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଅଘଜାତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅଘଜାତସ୍ସାତି ଅଘେ ଜାତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ଠିତସ୍ସା’’ତି । ଜାତତଣ୍ହସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଆଗତମେୱ କାରଣସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା । ତସ୍ସେୱ ହି କାରଣସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖୀ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତୀତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଦୁକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସାପି ତଣ୍ହାପ୍ପୱତ୍ତି ତେନ ଦସ୍ସିତା । ଇତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

କକୁଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉତ୍ତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦.ନୱମନ୍ତି ଉତ୍ତରସୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଉତ୍ତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧. ଦସମେ କାମଂ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେପି ‘‘ଇଦଂ ହି ତଂ ଜେତୱନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଇମା ଏୱ ଗାଥା ଆଗତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା’’ତି ନିଦାନଂ ଆରୋପିତଂ । ହେଟ୍ଠା ଆଗତନୟତ୍ତା ଏୱ ହି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନ ଲିଖିତଂ, ଇଧ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତେ ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି ନିଦାନେ ନିଗମେ ଚ ଆଗତଂ, ତତ୍ଥ ଦେୱପୁତ୍ତେନ ସତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଗୁଣପୱେଦନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ଥା ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତମତ୍ଥଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତଥା ପୱେଦନେ ପନ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଅନୁମାନବୁଦ୍ଧିୟାତି ଅନୁମାନଞାଣସ୍ସ । ଆନୁଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥନ୍ତି ବଲଦୀପନତ୍ଥଂ ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନାନାତିତ୍ଥିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସିୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୨.ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମନ୍ତି ତତିୟୱଗ୍ଗେ ପଠମସୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ହେଟ୍ଠା ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗେ ପଠମସୁତ୍ତେ ।

ସିୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଖେମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୩.ପଠମଂୟେୱାତି ଜରାମରଣାଦିଭାୱତୋ ପଗେୱ । ବଲୱଚିନ୍ତନଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ୟଥା ସାକଟିକୋ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱିସମେ ମଗ୍ଗେ ସକଟଂ ପାଜେନ୍ତୋ ଅକ୍ଖେ ଛିନ୍ନେ ପତିକାତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ବଲୱଚିନ୍ତନଂ ଚିନ୍ତେତି, ମହନ୍ତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ମଚ୍ଚୁମୁଖଂ ପତ୍ତୋ ବଲୱଚିତ୍ତସନ୍ତାପଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ନପ୍ପମଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଖେମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସେରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୪.ୟଂଦାନଂ ଦେମୀତି ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରସ୍ସ ଦେମି । ତସ୍ସ ପତି ହୁତ୍ୱାତି ତବ୍ବିସୟଂ ଲୋଭଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ଦେମି ତେନ ଅନାକଡ୍ଢନୀୟତ୍ତା । ‘‘ନ ଦାସୋ ନ ସହାୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟସ୍ସ ଉପଗତତ୍ତା । ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତସ୍ସ ପିୟଭାୱାୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ସାମିପରିଭୋଗସଦିସା ହେତସ୍ସାୟଂ ପୱତ୍ତତୀତି ।

ଅଥ ୱା ୟୋ ଦାନସୀଲତାୟ ଦାୟକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଦାନେ ପୱତ୍ତିଭେଦେନ ଦାନଦାସୋ ଦାନସହାୟୋ ଦାନପତୀତି ତିପ୍ପକାରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଦସ୍ସ ତିପ୍ପକାରତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦାନଂ, ଅନ୍ନପାନାଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜତି ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନତାୟ, ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ ଦାସୋ ୱିୟ ହୋତି । ୟଂ ପରେସଂ ଦୀୟତି, ତତ୍ଥପି ଅନ୍ନପାନସାମଞ୍ଞେନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତୀ’’ତି । ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ପରେସଂ ଦାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ସମସମଟ୍ଠପନେନ । ପତି ହୁତ୍ୱା ଦେତି ସୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପନତୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟୋ ଅତ୍ତନା ପଣୀତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରେସଂ ନିହୀନଂ ଦେତି, ସୋ ଦାନଦାସୋ ନାମ ତନ୍ନିମିତ୍ତନିହୀନଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୟୋ ୟାଦିସଂ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତାଦିସମେୱ ପରେସଂ ଦେତି, ସୋ ଦାନସହାୟୋ ନାମ ତନ୍ନିମିତ୍ତନିହୀନାଧିକଭାୱୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୟୋ ଅତ୍ତନା ନିହୀନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରେସଂ ପଣୀତଂ ଦେତି, ସୋ ଦାନପତି ନାମ ତନ୍ନିମିତ୍ତସେଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । କମ୍ମସରିକ୍ଖକୋ ହି ୱିପାକୋ, ତସ୍ମା ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଦାନପତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ତାଦିସୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଦାନଂ ଦୀୟିତ୍ଥା’’ତି ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନନ୍ତି ୟିଟ୍ଠଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମଣ…ପେ॰… ୟାଚକାନ’’ନ୍ତି । ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତା । ଭୋୱାଦିନୋତି ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱଦତି । ନାଲତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞତ୍ତା ତଦା ଲୋକସ୍ସ । ଦୁଗ୍ଗତାତି ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକକପ୍ପକା କସିରୱୁତ୍ତିକା । ତେନାହ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା’’ତି । କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିଜୀୱିକଂ ଅନୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଇଧ ‘‘କପଣା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘କାଣକୁଣିଆଦୟୋ’’ତି । ପଥାୱିନୋତି ଅଦ୍ଧିକା । ୱନିବ୍ବକାତି ଦାୟକାନଂ ଗୁଣକିତ୍ତନକମ୍ମଫଲକିତ୍ତନୱସେନ ୟାଚକା ସେୟ୍ୟଥାପି ନଗ୍ଗାଦୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପସତମତ୍ତନ୍ତି ୱୀହିତଣ୍ଡୁଲାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସରାୱମତ୍ତନ୍ତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିୱସେନ । ୟଥା ଗାମଲାଭୋ ଗାମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ଆୟଲାଭୋ, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତସହସ୍ସେ’’ତି । ମହନ୍ତତରଂ ଦାନଂ ଅଦଂସୁ ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ଧନସ୍ସ ୱିନିୟୋଗଂ ଗତତ୍ତା । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ତଂ ମହନ୍ତତରଂ ଦାନଂ କତଂ ସନ୍ଧାୟ । ରଞ୍ଞୋ ହି ତତ୍ଥ ଦାନଂ ଇତ୍ଥାଗାରସ୍ସ ଦାନେନ ମହତା ଅଭିଭୂତଂ ୱିୟ ପଟିନିୱତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିନିୱତ୍ତୀ’’ତି । କୋଚୀତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘କତ୍ଥଚୀ’’ତି । ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସୋ ରାଜା ଦାନମଦାସୀତି ।

ସେରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଘଟୀକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୫.ଚତୁତ୍ଥଂ ହେଟ୍ଠା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ।

ଘଟୀକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଜନ୍ତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୬. ୟେ ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁନୋ ସଂକିଲେସିକେସୁ ୱୋଦାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନ କୁସଲା ୟଂ କିଞ୍ଚି ନ କାରିନୋ ୱିପ୍ପଟିସାରବହୁଲା । ତେସଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟ…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକତିକା’’ତି । ସାରାଭାୱେନ ତୁଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ନଳୋ ୱିୟାତି ନଳୋ, ମାନୋତି ଆହ ‘‘ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଉଟ୍ଠିତତୁଚ୍ଛମାନା’’ତି । ମାନୋ ହି ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋତି ସଦିସୋତି ଚ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସେସତୋ ତୁଚ୍ଛୋ । ଚାପଲ୍ଲେନାତି ଚପଲଭାୱେନ, ତଣ୍ହାଲୋଲୁପ୍ପେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଖଖରାତି ମୁଖେନ ଫରୁସା, ଫରୁସୱାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକିଣ୍ଣୱାଚାତି ୱିସଟୱଚନା, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପତାୟ ଅପରିୟନ୍ତୱଚନା । ତେନାହ ‘‘ଅସଂୟତୱଚନା’’ତିଆଦି । ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧନାୱାସଦିସାତି ଏତେନ ଅନୱଟ୍ଠିତକିରିୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେନ ସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠାତୁଂ ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତି । ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତାତି ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ନ ଅୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା । ୱିୱଟଇନ୍ଦ୍ରିୟାତି ଅସଂୱୁତଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟା ।

ଗୁଣକଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥିୟମାନୋ ନିଗ୍ଗୁଣସ୍ସ ଅଗୁଣୋ ପାକଟୋ ହୋତି ଜାତିମଣିସମୀପେ ଠିତସ୍ସ ୱିୟ କାଚମଣିନୋ ଦୋସୋ । ସୁଖଜୀୱିନୋତି ସୁଖେ ଠିତା । ୟଥା ଦାୟକାନଂ ସୁଭରଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସୁଖେନ ଅକିଚ୍ଛେନ ପୱତ୍ତଜୀୱିକା । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ।

ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ ଗାମକିଚ୍ଚଂ ନେତୀତି ଗାମଣି, ତେ ପନ ହୀଳେନ୍ତୋ ୱଦତି ‘‘ଗାମଣିକା’’ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କିଲେସମୁଚ୍ଛାୟାତି ମହିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛାୟ । ସୀଲୱନ୍ତାନଂୟେୱ ହି ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ୱଦତି । ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକେୟେୱାତି ଓୱାଦେନ ମୟା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବମେୱ । ଛଡ୍ଡିତକାତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀହି । ତତୋ ଏୱ ଅନାଥା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା । ପେତାତି ୱିଗତଜୀୱିତା ମତା । ୟଥା ପେତା, ତଥେୱ ହୋନ୍ତି ଅତ୍ତହିତାସମତ୍ଥତାୟ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବତାୟ ଚ ।

ଜନ୍ତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ରୋହିତସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୭.ଏକୋକାସେତି ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ପରିୟନ୍ତସଞ୍ଞିତେ ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ । ଭୁମ୍ମନ୍ତି ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ‘‘ସୋ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟମେୱ ହୋତି । ‘‘ନ ଜାୟତି ନ ମୀୟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଅପରାପରଂ…ପେ॰… ଗହିତ’’ନ୍ତି । ପଦଗମନେନାତି ପଦସା ଗମନେନ । ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ଉପରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେତୁକାମୋ । ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ହି ଅନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ।

ଦଳ୍ହଂ ଥିରଂ ଧନୁ ଏତସ୍ସାତି ଦଳ୍ହଧନ୍ୱା । ସୋ ଏୱ ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦଳ୍ହଧନୂ’’ତି । ଉତ୍ତମପ୍ପମାଣେନାତି ସହସ୍ସଥାମପ୍ପମାଣେନ । ଧନୁସିପ୍ପସିକ୍ଖିତତାୟ ଧନୁଗ୍ଗହୋ, ନ ଧନୁଗ୍ଗହମତ୍ତେନାତି ଆହ ‘‘ଧନୁଗ୍ଗହୋତି ଧନୁଆଚରିୟୋ’’ତି । ‘‘ଧନୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସିକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଧନୁସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ସିକ୍ଖା ଚ ଏତ୍ତକେ କାଲେ ସମତ୍ଥସ୍ସ ଉକ୍କଂସଗତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଧନୁସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖିତୋ’’ତି । ଉସଭପ୍ପମାଣେପୀତି ୱୀସତିୟଟ୍ଠିୟୋ ଉସଭଂ, ତସ୍ମିଂ ଉସଭପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ । ୱାଲଗ୍ଗନ୍ତି ୱାଳକୋଟିଂ । କତହତ୍ଥୋତି ପରିଚିତହତ୍ଥୋ । କତସରକ୍ଖେପୋତି ୱିୱଟସରକ୍ଖେପପଦେସଦସ୍ସନୱସେନ ସରକ୍ଖେପକତାୱୀ । ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସିତସିପ୍ପୋ’’ତି । ‘‘କତସିପ୍ପୋ’’ତି କେଚି । ଅସନ୍ତି ଏତେନାତି ଅସନଂ, କଣ୍ଡୋ । ତାଲଚ୍ଛାୟନ୍ତି ତାଲଚ୍ଛାଦିଂ, ସା ପନ ରତନମତ୍ତା, ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲା ୱା ।

ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦାତି ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦା । ସମୁଦ୍ଦସୀସେନ ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ୱଦତି । ପଚ୍ଛିମସମୁଦ୍ଦୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିପ୍ପପଞ୍ଚତନ୍ତି ଅଦନ୍ଧକାରିତଂ । ସମ୍ପତ୍ତେତି ତାଦିସେନ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ସମ୍ପତ୍ତେ । ଅନୋତତ୍ତେତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତେ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ‘‘ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତଦାତି ୟଦା ସୋ ଲୋକନ୍ତଗୱେସକୋ ଅହୋସି, ତଦା । ଦୀଘାୟୁକକାଲୋତି ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲୋ । ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସାତି ସାମଞ୍ଞୱସେନ ଏକୱଚନଂ, ଚକ୍କୱାଳଲୋକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ନିବ୍ବତ୍ତି ପୁବ୍ବପରିଚରିୟସିଦ୍ଧାୟ ନିକନ୍ତିୟା । ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେତି ନ ରୂପଧମ୍ମମତ୍ତକେ, ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟେତି ଦସ୍ସେତି । ସମିତପାପୋତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନସଂକିଲେସଧମ୍ମୋ ।

ରୋହିତସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ନନ୍ଦସୁତ୍ତନନ୍ଦିୱିସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୮-୧୦୯. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱିସାଲସୁତ୍ତାନି ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମାନି ହେଟ୍ଠା ସଂୱଣ୍ଣିତରୂପତ୍ତା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ।

ନନ୍ଦସୁତ୍ତନନ୍ଦିୱିସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୦.ତୁୟ୍ହମ୍ପିନୋତି ତୁୟ୍ହମ୍ପି ନୁ, ନୁ-ସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କଥିତୋତି କଥେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ତେନାହ ‘‘ମତ୍ଥକଂ ନ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ତମେୱ ମତ୍ଥକାପାପୁଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟୋଗତୋ ଗୋରୂପସୀଲୋ, ମୂଳ୍ହୋ ଖଲିତପଞ୍ଞୋ, ଗୋରୂପସ୍ସ ୱିୟ ସୀଲଂ ଏତସ୍ସାତି ହି ଗୋରୂପସୀଲୋ । ସଭାଗୋ ଏକରୂପଚିତ୍ତତାୟ । ଅରିୟାନଂ ସଭାଗତା ନାମ ଗୁଣୱନ୍ତୱସେନାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱା’’ତି । ସୋଳସୱିଧଂ ପଞ୍ଞନ୍ତି ମହାପଞ୍ଞାଦିକା ଛ, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିପଞ୍ଞା, ଆସୱକ୍ଖୟପଞ୍ଞାତି ଇମଂ ସୋଳସୱିଧଂ ପଞ୍ଞଂ । ତେସଟ୍ଠି ସାୱକସାଧାରଣଞାଣାନିପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଆନନ୍ଦାତି ଥେରଂ ଆହ । ଆଚାରୋତି ଚାରିତ୍ତସୀଲମାହ । ଗୋଚରୋତି ଗୋଚରସମ୍ପତ୍ତି । ୱିହାରୋତି ସମାପତ୍ତିୱିହାରୋ । ଅଭିକ୍କମୋତିଆଦିନା ଇରିୟାପଥୱିହାରଂ । ତୁୟ୍ହମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଭଗୱତା ଅତ୍ତାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେସଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସବ୍ବେସଂ ଥେରସ୍ସ ରୁଚ୍ଚନସଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତିପି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସପି ଅସୀତିୟା ମହାଥେରାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱେ ‘‘ଅସୀତିୟା ମହାଥେରାନଂ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହମ୍ପି ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚନଂ ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ୱଣ୍ଣଂ କଥାପେତୁକାମତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସାଟକନ୍ତରେତି ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥନ୍ତରେ । ଲଦ୍ଧୋକାସୋତି ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତୋ ସାଟକନ୍ତରେ ଲଦ୍ଧଂ ଗହେତୁଂ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ । ଲଭିସ୍ସାମିନୋତି ଲଭିସ୍ସାମି ୱତ । ଦୀପଧଜଭୂତନ୍ତି ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ଧଜଭୂତଂ । ପୁଗ୍ଗଲପଲାପେତି ଅନ୍ତୋସାରାଭାୱତୋ ପଲାପଭୂତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ହରନ୍ତୋ । ବାଲତାୟାତି ରୁଚିଖନ୍ତିଆଦିଅଭାୱତାୟ । ଦୋସତାୟାତି ଦୁସ୍ସକଭାୱେନ । ମୋହେନାତି ମହାମୂଳ୍ହତାୟ । କେଚି ପନ ‘‘ବାଲୋ ବାଲତାୟାତି ମୂଳ୍ହତାୟ ପକତିବାଲଭାୱେନ ନ ଜାନାତି । ମୂଳ୍ହୋ ମୋହେନାତି ସୟଂ ଅବାଲୋ ସମାନୋପି ୟଦା ମୋହେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ତଦା ମୋହେନ ନ ଜାନାତି, ଅୟଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତୋତି ୟକ୍ଖୁମ୍ମାଦେନ ପିତ୍ତୁମ୍ମାଦେନ ୱା ୱିପରୀତଚିତ୍ତୋ ।

‘‘ଚତୂସୁକୋସଲ୍ଲେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କୋସଲ୍ଲଂ ପାଳିୟା ଏୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଅୟଂ ଧାତୁକୁସଲୋ। ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆୟତନେସୁ କୁସଲୋ ଆୟତନକୁସଲୋ। ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ କୁସଲୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ। ‘‘ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଠାନଂ କାରଣଂ, ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନଂ ଅକାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ, ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନତୋ ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲୋ। ୟୋ ପନ ଇମେସୁ ଧାତୁଆଦୀସୁ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ନିସ୍ସଙ୍ଗଗତିୟା ପଣ୍ଡାତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଞାଣେନ ଇତୋ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ।

ମହନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ମହତୀ ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ମହାପଞ୍ଞୋ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଆହ ‘‘ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନାନତ୍ତନ୍ତି ୟାହି ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରୋ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିନା କିତ୍ତିତୋ, ତାସଂ ମହାପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିସେସତୋ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ମହତ୍ତଂ ନାମ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ତଦସ୍ସ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୁମହନ୍ତତାୟ ପଚ୍ଚୟମହନ୍ତତାୟ ନିସ୍ସୟମହନ୍ତତାୟ ପଭେଦମହନ୍ତତାୟ କିଚ୍ଚମହନ୍ତତାୟ ଫଲମହନ୍ତତାୟ ଆନିସଂସମହନ୍ତତାୟ ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହେତୂ ଅଲୋଭାଦୟୋ । ପଚ୍ଚୟା ହିରୋତ୍ତପ୍ପସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟାଦୟୋ । ନିସ୍ସୟା ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନିୟତତା, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ପୁରିସୱିସେସା । ପଭେଦୋ ଚାରିତ୍ତାଦିୱିଭାଗୋ । କିଚ୍ଚଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ୱିଧମନଂ । ଫଲଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପଦା ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା ଚ । ଆନିସଂସୋ ପିୟମନାପତାଦି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୮-୯) ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ମହନ୍ତତା ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ପନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ମହାୱିସୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଠାନାଟ୍ଠାନାନଂ ମହାୱିସୟତା ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ, ୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିଦ୍ଧାରିତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସକଲସାସନସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ; ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ; ସାମଞ୍ଞଫଲାନଂ ମହତୋ ହିତସ୍ସ ମହତୋ ସୁଖସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଭାୱତୋ ସନ୍ତପଣୀତନିପୁଣଅତକ୍କାୱଚରପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଭାୱତୋ ଚ; ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ମହାସମ୍ଭାରତୋ ମହାୱିସୟତୋ ମହାକିଚ୍ଚତୋ ମହାନୁଭାୱତୋ ମହାନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ଚ; ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିମହତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସଭାୱାଦିତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗଣ୍ହାତି ଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନାତି ମହାପଞ୍ଞତା ।

ପୁଥୁପଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥ ନାନାଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେସୁ ଏକୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାଦସୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକୱିଧାଦିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱସେନପି ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ…ପେ॰… ଇଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମଂ । ତତ୍ଥ ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମକାତି ଏୱଂ ଆୟତନାନଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ନାନାଧାତୂସୂତି ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମକାତି ଏୱଂ ଧାତୁନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଉପାଦିଣ୍ଣଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଞ୍ଚ ଉପାଦିଣ୍ଣଧାତୂସୁ ଏୱ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକଦେସମତ୍ତତୋ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋ, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକଧାତୂନଂ ପନ ନାନାକରଣଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଏୱ । ଇତରସାୱକେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ପନ ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତାୱ ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ କାଳୋ, ଇମସ୍ସ ମଟ୍ଠୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ତନୁତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ; ଇମସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ ପୀତକଂ ଲୋହିତକଂ ଓଦାତଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ; ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ଦୀଘଂ ୱଟ୍ଟଂ ସୁସଣ୍ଠାନଂ ମଟ୍ଠଂ ଫରୁସଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ମଧୁରଂ ତିତ୍ତକଂ ଅମ୍ବିଲଂ କଟୁକଂ କସାୱଂ; କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ ଅତିଖିଣୋ ଉଜୁକୋ କୁଟିଲୋ ତମ୍ବୋ ଲୋହିତୋ ଓଦାତୋ ହୋତୀତି ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।

ଅତ୍ଥେସୂତି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ଚ ସଣ୍ଠାନଭେଦତୋ ଚ ନାନପ୍ପଭେଦେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଙ୍ଗାନଞ୍ହି ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତାତି । ତେନାହ ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି । ନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୂତି ନାନାସଭାୱେସୁ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ସୁଞ୍ଞସଭାୱେସୁ, ତତୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସଅତ୍ତଅତ୍ତନିୟାଦିୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭେସୁ ସଭାୱେସୁ । ମ-କାରୋ ହେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ନାନାଅତ୍ଥେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିଭେଦେସୁ ନାନାୱିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ । ଧମ୍ମେସୂତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟାଦିନାନାଧମ୍ମେସୁ । ନିରୁତ୍ତୀସୂତି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱଚନସଙ୍ଖାତାସୁ ନିରୁତ୍ତୀସୁ । ପଟିଭାନେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ‘‘ଇମାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’’ତି ତଥା ତଥା ପଟିଭାନତୋ ପତିଟ୍ଠାନତୋ ପଟିଭାନାନୀତି ଲଦ୍ଧନାମେସୁ ଞାଣେସୁ । ପୁଥୁ ନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୂତିଆଦୀସୁ ସୀଲସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତଂ ନାନତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇତରେସଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ । ୟଂ ପନ ଅଭିନ୍ନଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଉପଚାରୱସେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁଥୁ ଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି । ତେନସ୍ସ ଇଧ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିପରିୟାୟେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ୱିସୟୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ମହତ୍ତଂ ପୁଥୁତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ହାସଭାୱଂ, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ଜୱନଭାୱଂ, କିଚ୍ଚୱସେନ ତିକ୍ଖାଦିଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମା ହାସପଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହାସବହୁଲୋତି ପୀତିବହୁଲୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସ ୱେୱଚନାନି । ସୀଲଂ ପରିପୂରେତୀତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୀତିସହଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଂ ଠପେତ୍ୱା ହାସନୀୟତରସ୍ସେୱ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଇତରଂ ତିୱିଧଂ ସୀଲଂ ପରିପୂରେତି । ପୀତିସୋମନସ୍ସସହଗତା ହି ପଞ୍ଞା ଅଭିରତିୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣେ ଫୁଲ୍ଲିତା ୱିକସିତା ୱିୟ ୱତ୍ତତି, ନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଥେରୋତିଆଦିନା ଅଭିନୀହାରସିଦ୍ଧା ଥେରସ୍ସ ହାସପଞ୍ଞତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ସବ୍ବଂରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସୀଘୱେଗେନ ପୱତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା ଇନ୍ଦେନ ୱିସଟ୍ଠୱଜିରଂ ୱିୟ ଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ ଅଦନ୍ଧାୟନ୍ତୀ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୱେଗେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସା ଜୱନପଞ୍ଞା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଖଣେନେୱ ଭିଜ୍ଜନତୋ ଖୟସଭାୱତୋ । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭୟାନକତୋ । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ତସାରୱିରହତୋ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ଚ । ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ତୁଲାଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତୁଲୟିତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ତାୟ ଏୱ ତୀରଣଭୂତାୟ ତୀରେତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ୟାଥାୱତୋ ପକାସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ରୂପନିରୋଧେତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ । ଇଦାନି ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱସେନା’’ତି କେଚି ।

ଞାଣତିକ୍ଖଭାୱୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ‘‘ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ପନ କିଲେସେ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ପଟିପଦା ଚସ୍ସ ନ ଚଲତୀତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଥେରୋ ଚାତିଆଦିନା ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞତା ସିଖାପ୍ପତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି କାରଣମୁଖେନ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତସଂୱେଗୋ । ଉତ୍ତାସବହୁଲୋତି ଞାଣୁତ୍ତାସୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ବହୁସୋ ଉତ୍ରସ୍ତମାନସୋ । ତେନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନମାହ । ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋତି ଇମିନା ପନ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନମାହ, ଅରତିବହୁଲୋତିଆଦିନା ତସ୍ସା ଏୱ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ବହିମୁଖୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ବହିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଞାଣମୁଖୋ, ତଥା ୱା ପୱତ୍ତିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖୋ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥି, ନିବ୍ବିଜ୍ଝତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧା, ସା ଏୱ ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବେଧିକା। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ସନ୍ତଗୁଣନିଗୁହନତାତି ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ବାହୁସଚ୍ଚଧୁତଧମ୍ମସୀଲାଦିଗୁଣାନଞ୍ଚେୱ ପଟିୱେଧଗୁଣସ୍ସ ଚ ନିଗୁହନଂ, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ଏତେନେୱ ପରିୟେସନପରିଭୋଗମତ୍ତଞ୍ଞୁତାପି ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ତୀହି ସନ୍ତୋସେହୀତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି, ସବ୍ବେ ପନ ଦ୍ୱାଦସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନ ସଙ୍ଗଣିକାରାମାନଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତାନଂ । ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ୱିଗତଚିତ୍ତସଂକିଲେସାନଂ । ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିସମଧିଗମେନ ଅତିୱିୟ ୱୋଦାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତାନଂ । କିଲେସୁପଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ନିରୁପଧୀନଂ। ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିନିସ୍ସଟତ୍ତା ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଉପଗତାନଂ, ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନଂ ଲାଭୀ ପୱିୱିତ୍ତୋ ‘‘ପକାରେହି ୱିୱିତ୍ତୋ’’ତି କତ୍ୱା । ସମାସଜ୍ଜନଂ ପରିସିନେହୁପ୍ପାଦୋ ସଂସଗ୍ଗୋ, ସୱନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଂସଗ୍ଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସମୁଲ୍ଲପନଂ ଆଲାପସଲ୍ଲପନଂ । ସଂସଗ୍ଗୱତ୍ଥୁନା ଇମିନା ତସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ପରିଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ନାମ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପରିପୁଣ୍ଣକରଣଂ । ତଂ ପନ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଓଧୁନନୱତ୍ତାତି କିଲେସାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ଓଧୁନନୱସେନ ୱତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଓତିଣ୍ଣଂ ନାମ ୱଜ୍ଜଂ ଅଜ୍ଝାଚରିତନ୍ତି ଆରୋଚିତଂ । ଅନୋତିଣ୍ଣଂ ଅନାରୋଚିତଂ । ତନ୍ତିୱସେନାତି ପାଳିଧମ୍ମୱସେନ, ୟୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପେ ଲାମକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଧମ୍ମେ ଚ ଗରହତି ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ପାପଗରହୀ। ତେନାହ ‘‘ପାପପୁଗ୍ଗଲେ’’ତିଆଦି । ଏକଦସ୍ସୀତି ଏକଭୱଦସ୍ସୀ, ଇଧଲୋକମତ୍ତଦସ୍ସୀ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସୁଖମତ୍ତାପେକ୍ଖୀ । ସମନ୍ତାତି ସମନ୍ତତୋ, ପରିତୋ ମେ କତ୍ଥଚି ମା ଅହୂତି ୟୋଜନା ।

ସୋଳସହି ପଦେହୀତି ସୋଳସହି କୋଟ୍ଠାସେହି । ଅକୁପ୍ପନ୍ତି କେନଚି ଅକୋପନୀୟଂ । ଅୟଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଗୁଣକଥା ସତ୍ଥୁ ୱଚନାନୁସାରେନ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳବ୍ୟାପିନୀ ଅହୋସି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁବ୍ବିଧା ୱଣ୍ଣନିଭା ପାତୁଭୱି ଉଳାରପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ସୁଟ୍ଠୁ ଓଭାସତୀତି ସୁଭୋ। ଓଭାସସମ୍ପତ୍ତିୟା ମଣିନୋ ଭଦ୍ଦକତାତି ଆହ ‘‘ସୁଭୋତି ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି । ଜାତିମା ପରିସୁଦ୍ଧଆକରସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । କୁରୁୱିନ୍ଦଜାତିଆଦିଜାତିୱିସେସୋପି ମଣି ଆକରପରିସୁଦ୍ଧମୂଲକୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ଧୋୱନାଦିପରିକମ୍ମେନାତି ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ଧୋୱନଦୋସନୀହରଣତାପନସଣ୍ହକରଣାଦିପରିକମ୍ମେନ । ରତ୍ତକମ୍ବଲସ୍ସ ୱସେନ ସଭାୱୱଣ୍ଣସିଦ୍ଧିୟା ୱେଳୁରିୟମଣି ଅତିୱିୟ ସୋଭତୀତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି । ନିକ୍ଖନ୍ତି ଭଣ୍ଡମାହ । ତଞ୍ଚ ଅପ୍ପକେନ ସୁୱଣ୍ଣେନ କତଂ ଭଣ୍ଡଂ ନ ସୋଭତି ସୋଭାୱିପୁଲେନାତି ଆହ ‘‘ଅତିରେକପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣେନ କତପିଳନ୍ଧନ’’ନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ପଞ୍ଚଧରଣସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚୱୀସତିସୁୱଣ୍ଣସାରିୟା ୱିଚିତ୍ତଆଭରଣଂ ଇଧ ‘‘ନିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ୱିପୁଲଂ ନ ପରିତ୍ତକଂ । ମହାଜମ୍ବୁସାଖାୟ ପୱତ୍ତନଦିୟନ୍ତି ମହାଜମ୍ବୁସାଖାୟ ହେଟ୍ଠା ସଞ୍ଜାତନଦିୟଂ । ତଂ କିର ରତନଂ ରତ୍ତଂ । ସୁକୁସଲେନ…ପେ॰… ସମ୍ପହଟ୍ଠନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ କୁସଲେନ ସୁୱଣ୍ଣକାରେନ ଉକ୍କାୟ ତାପେତ୍ୱା ସମ୍ମା ପହଟ୍ଠଂ ମଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ସୁକତପରିକମ୍ମଂ । ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେତି ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ । କତଭଣ୍ଡନ୍ତି ଆଭରଣଭାୱେନ କତଂ ଭଣ୍ଡଂ ।

ନାତିଉଚ୍ଚୋ ନାତିନୀଚୋ ତରୁଣସୂରିୟୋ ନାମ । ସତ୍ଥାରା ଆଭତୱଣ୍ଣୋ ଉବ୍ଭତଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନେୱ ମରଣଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ତନୋପି ମରଣଂ ନେୱ ଅଭିନନ୍ଦତି ଅତ୍ତୱିନିପାତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜଭାୱତୋ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନ ପରେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରିଚ୍ଚଜତି କରୁଣାୱସେନ, ଏୱଂ ୱୋସଜ୍ଜନଂ ପରମତ୍ଥପାରମୀପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସାୱକା ନ ତଥା କାତୁଂ ସକ୍କା ସିକ୍ଖାପଦତୋ । ନ ଜୀୱିତଂ ପତ୍ଥେତି ଜୀୱିତାସାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଦିୱସସଙ୍ଖେପନ୍ତି ଅଜ୍ଜ ତ୍ୱଂ ଇଦଂ ନାମ କମ୍ମଂ କରୋହି, ଇଦଂ ତେ ୱେତନନ୍ତି ଦିୱସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱେତନଂ । ତାଦିସୋ ହି ଭତକୋ ଦିୱସକ୍ଖୟମେୱ ଉଦିକ୍ଖତି, ନ କମ୍ମନିଟ୍ଠାନଂ । ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥାତି ୱେତନଂ ଭତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ କାଲକ୍ଖୟଂ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ଭତକପୁରିସୋ ୱିୟ ।

ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ନାନାତିତ୍ଥିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୧.ନାନାତିତ୍ଥିୟସାୱକାତି ପୁଥୁତିତ୍ଥିୟାନଂ ସାୱକା । ଛିନ୍ଦିତେତି ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦାଦିୱସେନ ଛେଦେ । ମାରିତେତି ମାରଣେ । ନ ପାପଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତି କିଞ୍ଚି ପାପଂ ଅତ୍ଥୀତି ନ ପସ୍ସତି, ପରେସଞ୍ଚ ତଥା ପୱେଦେତି । ୱିସ୍ସାସନ୍ତି ୱିସ୍ସତ୍ଥଭାୱଂ । ‘‘କତକମ୍ମାନମ୍ପି ୱିପାକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କତପାପାନଂ ଅକତପୁଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ୱିସ୍ସତ୍ଥତଂ ନିରାସଙ୍କତଂ ଜନେତି ।

ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାୟାତି ତପସା ଅଚେଲୱତାଦିନା ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନେନ, ‘‘ପାପଂ ୱିରାଜୟାମା’’ତି ଅଚେଲୱତାଦିସମାଦାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସମାଦାନେ ଠିତେନ ସଂୱରେନ ସଂୱୁତଚିତ୍ତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ପିହିତୋ ଚ ନାମ ହୋତୀତି ‘‘ସୁସଂୱୁତତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ୟାମା ଭାଗା ଚତୁୟାମା, ଚତୁୟାମା ଏୱ ଚାତୁୟାମା। ଭାଗତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ୟାମ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ରତ୍ତିୟଂ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି । ସୋ ପନେତ୍ଥ ଭାଗୋ ସଂୱରଲକ୍ଖଣୋତି ଆହ ‘‘ଚାତୁୟାମେନ ସୁସଂୱୁତୋ’’ତି, ଚତୁକୋଟ୍ଠାସେନ ସଂୱରେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସବ୍ବସୀତୋଦକୋତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସବ୍ବସୀତୁଦକପରିଭୋଗୋ । ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ୟୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସଂୱରଲକ୍ଖଣେନ ପାପୱାରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧୁତପାପୋତି ସବ୍ବେନ ନିଜ୍ଜରଲକ୍ଖଣେନ ପାପୱାରଣେନପି ଧୁତପାପୋ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଖେପନେନ ୱିକ୍ଖେପପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମକ୍ଖୟଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋ, ତଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତୋ । ନ ନିଗୁହନ୍ତୋତି ନ ନିଗୁହନହେତୁ ଦିଟ୍ଠସୁତେ ତଥେୱ କଥେନ୍ତୋ ।

ନାନାତିତ୍ଥିୟାନଂୟେୱଉପଟ୍ଠାକୋତି ପରୱାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉପଟ୍ଠାକୋ, ତେସୁ ସାଧାରଣୱସେନ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ । କୋଟିପ୍ପତ୍ତାତି ମୋକ୍ଖାଧିଗମେନ ସମଣଧମ୍ମେ ପତ୍ତବ୍ବମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତା ।

ସହଚରିତମତ୍ତେନାତି ସୀହନାଦେନ ସହ ୱସ୍ସକରଣମତ୍ତେନ । ସୀହେନ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତେନ ସହେୱ ସିଙ୍ଗାଲେନ ଅତ୍ତନୋ ସିଙ୍ଗାଲରୱକରଣମତ୍ତେନ । କୋତ୍ଥୁକୋତି ଖୁଦ୍ଦକକୋତ୍ଥୁ । ଆସଙ୍କିତସମାଚାରୋତି ଅତ୍ତନା ଚ ପରେହି ଚ ଆସଙ୍କିତବ୍ବସମାଚାରୋ । ସପ୍ପୁରିସାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ।

ତସ୍ସାତି ୱେଗବ୍ଭରିସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ । ସରୀରେ ଅନୁଆୱିସୀତି ସରୀରେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ଆୱିସି । ଅଧିମୁଚ୍ଚୀତି ୟଥା ଗହିତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ତତି, ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ୱସେ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠହି । ଆୟୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସନେନ ସଂୟୁତ୍ତା। ପୱିୱେକିୟନ୍ତି କପ୍ପକୱତ୍ଥଭୁଞ୍ଜନସେନାସନେହି ପୱିୱିତ୍ତଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ତେ କିରା’’ତିଆଦି । ରୂପେ ନିୱିଟ୍ଠାତି ଚକ୍ଖୁରୂପଧମ୍ମେ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି । ଦେୱଲୋକପତ୍ଥନକାମାତି ଦେୱଲୋକସ୍ସେୱ ଅଭିପତ୍ଥନକାମା । ମରଣଧମ୍ମତାୟ ମାତିୟା। ତେନାହ ‘‘ମାତିୟାତି ମଚ୍ଚା’’ତି । ପରଲୋକତ୍ଥାୟାତି ପରସମ୍ପତ୍ତିଭାୱାୟ ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ।

ପଭାସୱଣ୍ଣାତି ପଭାୟ ସମାନୱଣ୍ଣା । କେସଂ ପଭାୟାତି ଆହ ‘‘ଚନ୍ଦୋଭାସା’’ତିଆଦି । ସଜ୍ଝାରାଗପଭାସୱଣ୍ଣା ଇନ୍ଦଧନୁପଭାସୱଣ୍ଣାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜନା । ଆମୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆମିସଂ । ୱଧାୟାତି ୱିଦ୍ଧଂସିତୁଂ । ରୂପାତି ରୂପାୟତନାଦିରୂପିଧମ୍ମା ।

ରାଜଗହସମୀପପ୍ପୱତ୍ତୀନଂ ରାଜଗହିୟାନଂ। ‘‘ସେତୋ’’ତି କେଲାସକୂଟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ସେତୋତି କେଲାସୋ’’ତି । କେନଚି ନ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅଘଂ, ଅନ୍ତଲିକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଘଗାମୀନନ୍ତି ଆକାସଗାମୀନ’’ନ୍ତି । ଉଦକଂ ଧୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଉଦଧି, ମହୋଦଧି । ୱିପୁଲୋତି ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତୋ । ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତାନନ୍ତି ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତଭାଗାନଂ । ବୁଦ୍ଧୋ ସେଟ୍ଠୋ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନାଦୀହି ସବ୍ବଗୁଣେହି ।

ନାନାତିତ୍ଥିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. କୋସଲସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦହରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୨.ଭଗୱତାସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀତି ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅଜାନନ୍ତୋ କୋସଲରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟମାନେନ କେୱଲଂ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦି । ପଠମାଗତେ ହି ସତ୍ଥରି ତସ୍ସ ସମ୍ମୋଦିତାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୟଥା ଭଗୱା ‘‘କଚ୍ଚି ତେ, ମହାରାଜ, ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତେନ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ପଠମଂ ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି ପୁବ୍ବଭାସିତାୟ, ତଦନୁକରଣେନ ଏୱଂ ସୋପି ରାଜା ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସୀତି ୟୋଜନା । ତଂ ପନ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦନଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀତୋଦକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋଦିତନ୍ତି ସଂସନ୍ଦିତଂ ଏକୀଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମୋଦନକିରିୟାୟ ସମାନତଂ ଏକରୂପତଂ, ଖମନୀୟନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ସଭାୱତୋ ଦୁସ୍ସହଂ, କଚ୍ଚି ଖମିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟାପନୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକଂ ଚିରପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ୟାପନାୟ କଚ୍ଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ସୀସରୋଗାଦିଆବାଧାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାବାଧଂ। ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ। ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣେ ଉଟ୍ଠାନସୁଖତାୟ କଚ୍ଚି ଲହୁଟ୍ଠାନଂ। ତଦନୁରୂପବଲୟୋଗତୋ କଚ୍ଚି ବଲଂ। ସୁଖୱିହାରସମ୍ଭୱେନ କଚ୍ଚି ଫାସୁୱିହାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଚ୍ଚି-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବଲୱପ୍ପତ୍ତା ପୀତି ପୀତିୟେୱ । ତରୁଣପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ। ସମ୍ମୋଦନଂ ଜନେତି କରୋତୀତି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ। ସମ୍ମୋଦିତବ୍ବତୋ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ଇମଂ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ’’ତି ଆହ । ସରିତବ୍ବଭାୱତୋତି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ । ‘‘ସରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋତି ଆପାଥମଧୁରତଂ ଆହ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋତି ୱିମଦ୍ଦରମଣୀୟତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱେନ ତସ୍ସା କଥାୟ ୱଚନଚାତୁରିୟମାହ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ । ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଅନେକେହି କାରଣେହି । ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଉପସଙ୍କମନୱସେନ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଗୁଣାଗୁଣୱସେନାତି ଗୁଣୱସେନ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ୱା ଅଗୁଣୱସେନ ଉତ୍ତାନଭାୱଂ ୱା । ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱାତି ଓୱଟ୍ଟିକାୟ ଗହେତବ୍ବସାରୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା । ଲୋକନିସ୍ସରଣଭୱୋକ୍କନ୍ତିପଞ୍ହନ୍ତି ଲୋକତୋ ନିସ୍ସଟଭାୱପଞ୍ହଞ୍ଚେୱ ଆଦିତୋ ଭୱୋକ୍କମନପଞ୍ହଞ୍ଚ । ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ‘‘କିଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ସବ୍ବଲୋକତୋ ନିସ୍ସଟୋ, ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଚ ଜେଟ୍ଠୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛତି ନାମ । ୟଥା ହି ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାୟ ଲୋକତୋ ନିସ୍ସଟତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଜେଟ୍ଠଭାୱତୋ ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଗ୍ଗପସାଦସୁତ୍ତାଦୀହି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । କଥଂ ପନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୧୨୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ରାଜା ସତ୍ଥୁ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ତତୋ ଏୱସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ‘‘ୱୁଡ୍ଢତରେସୁପି ଚିରପବ୍ବଜିତେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେ ଅଲବ୍ଭମାନେ ତବ୍ବିପରୀତେ କଥଂ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘କିଂ ପନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିଂ ୱକ୍ଖତି । ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟା ନ ପୁଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମୁଖା ତେହି ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସେୱ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତେ ମୁସାୱାଦିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକାଦୀନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ମୟ’’ନ୍ତି ପଟିଜାନିଂସୁ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋକେ ମହାଜନେନ ଗହିତପଟିଞ୍ଞାୱସେନ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ଆୱେଣିକଂ ସୀହନାଦଂ । କାମଂ ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ସମ୍ବୋଧିଞାଣେ ପନ ଗହିତେ ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି’’ନ୍ତି ।

ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେନାତି ୟାୟ କାୟଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉପଗମନମତ୍ତେନ ସମଣା, ନ ସମିତପାପତାୟ । ଜାତିୱସେନାତି ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ନ ବାହିତପାପତାୟ । ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ସଙ୍ଘୋତି ପବ୍ବଜିତସମୂହତାମତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ, ନ ନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସାମଞ୍ଞୱସେନ ସଂହତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏତେସଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞାତାନଂ ପରିୱାରଭୂତୋ ଅତ୍ଥି । ସ୍ୱେୱାତି ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ଏୱ । କେଚି ପନ ‘‘ପବ୍ବଜିତସମୂହୱସେନ । ସଙ୍ଘିନୋ, ଗହଟ୍ଠସମୂହୱସେନ ଗଣିନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ଗଣେ ଏୱ ଲୋକେ ସଙ୍ଘସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନାତି ଅଚେଲକୱତଚରିୟାଦି-ଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନ । ପାକଟାତି ସଙ୍ଘୀଆଦିଭାୱେନ ପକାସିତା । ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେସୁ ସାସନିକେସୁ ୱିୟ ସନ୍ତଗୁଣନିଗୁହନା ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ଲବ୍ଭତୀତି । ୟସୋତି କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ । ତରନ୍ତି ଏତେନ ସଂସାରୋଘନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତତ୍ତା ତିତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ତିତ୍ଥକରାତି ଲଦ୍ଧିକରା’’ତି । ସାଧୁସମ୍ମତାତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ମତା, ନ ସାଧୂହି ସମ୍ମତାତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତୋ…ପେ॰… ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ।

କପ୍ପକୋଲାହଲନ୍ତି କପ୍ପତୋ କୋଲାହଲଂ, ‘‘କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱପୁତ୍ତେହି ଉଗ୍ଘୋସିତମହାସଦ୍ଦୋ । ଇମେତି ପୂରଣାଦୟୋ । ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲନ୍ତି ଦେୱତାହି ଘୋସିତଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ । ପୟିରୁପାସିତ୍ୱାତି ପୁରିସସୁତିପରମ୍ପରାୟ ସୁତ୍ୱା । ଚିନ୍ତାମଣିୱିଜ୍ଜା ନାମ ପରଚିତ୍ତଜାନାପନୱିଜ୍ଜା । ସା କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତେ ‘‘ମଣିକା’’ତି ଆଗତା, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ଧାରିସମ୍ଭୱୱିଜ୍ଜାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାରିୟା ୱିକୁବ୍ବନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତଭାୱେତି ସରୀରେ । ରାଜୁସ୍ମାତି ରାଜତେଜୋ ।

ସୁକ୍କଧମ୍ମୋତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ନିକ୍କିଲେସତା । ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ପରମ୍ମୁଖା ‘‘ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମୁଖା ‘‘ନ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି ତେହି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା । ଏୱମାହାତି ‘‘ୟେପି ତେ, ଭୋ ଗୋତମ…ପେ॰… ନୱୋ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟା’’ତି ଏୱଂ ଅୱୋଚ । ଅତ୍ତନୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ନ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁରତୋ ପୱତ୍ତିତଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା । ଈଦିସେ ଠାନେ କିଂ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିସେଧୱାଚକୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନ’’ନ୍ତି, କସ୍ମା ପଟିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ?

ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ନ ଗରହିତବ୍ବା । ଗରହତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଉ-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ଦହରୋ’’ତି ଅଧିକତତ୍ତା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋତି ରାଜକୁମାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉରସା ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ, ୟୋ କୋଚି ସପ୍ପୋ, ଇଧ ପନ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆସୀୱିସୋ’’ତି ଆହ । ସୀଲୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଦସ୍ସେତି ସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘ଭୱମ୍ପି ନୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅକାସି । ୟଦିପି ୱିସେସୋ ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି, ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପକଂ ନୋତି ୱୁତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପନ ତଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଦେସନାକୁସଲତାୟା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ଅୱଞ୍ଞାପରିଭୱେ ପୟୋଗତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତୀକତାକାରୱସେନ ଅୱଞ୍ଞାୟ ପାକଟଭାୱୋ, ୱମ୍ଭନୱସେନ ପରିଭୱସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କାୟପୟୋଗୱସେନ ଅୱଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା, ୱଚୀପୟୋଗୱସେନ ପରିଭୱୋ, ଉଭୟଂ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ପଭେଦତୋ ଗହିତଂ, ଅୱଞ୍ଞପରିଭୱାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉଭୟତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗହୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ଅୱଞ୍ଞାଦି ସବ୍ବମ୍ପି । ଚତୂସୁପି ତଂ ନ କାତବ୍ବମେୱ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ।

ତଦତ୍ଥଦୀପନାତି ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନା । ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନାତି ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥଦୀପନା। ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତୀତି ଖତ୍ତିୟୋତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଖେତ୍ତତୋ ୱିୱାଦା ସତ୍ତେ ତାୟତୀତି ଖତ୍ତିୟୋତି ଲୋକିୟା କଥୟନ୍ତି । ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ, ଖତ୍ତିୟୋ, ରାଜା’’ତି ଏୱମାଗତେସୁ ଇମେସୁ ଦୁତିୟଂ । ଅକ୍ଖରନ୍ତି ସମଞ୍ଞା । ସା ହି ଉଦୟବ୍ବୟାଭାୱତୋ ‘‘ନ କଦାଚି ଖରତୀତି ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି । ଜାତିସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନଜାତିଂ ଅତିୱିସୁଦ୍ଧଜାତିଂ । ତୀଣି କୁଲାନୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦକୁଲାନି । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ।

କେୱଲଂ ନାମପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ଅପେକ୍ଖତେୱାତି ଆହ ‘‘ଠାନଂ ହୀତି କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଉଦ୍ଧଟଦଣ୍ଡେନାତି ସମନ୍ତତୋ ଉବ୍ଭତେନ ଦଣ୍ଡେନ ସାସନେନ, ବଲୱଂ ଉପକ୍କମଂ ଗରୁକଂ ରାଜାନମ୍ପି । ତଂ ଖତ୍ତିୟଂ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଖତ୍ତିୟଂ ଅୱଞ୍ଞାପରିଭୱକରଣତୋ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ନ ଘଟ୍ଟେୟ୍ୟା’’ତି ।

ଉରଗସ୍ସ ଚ ନାନାୱିଧୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱଦତି ‘‘ୟେନ ୟେନ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ବହୁଭକ୍ଖନ୍ତି ମହାଭକ୍ଖଂ ସବ୍ବଭକ୍ଖଖାଦକଂ । ପାୱକଂ ସୋଧନତ୍ଥେନ ଅସୁଦ୍ଧସ୍ସପି ଦହନେନ । ସୋତି ମଗ୍ଗୋ । କଣ୍ହୋ ୱତ୍ତନୀ ଇମସ୍ସାତି କଣ୍ହୱତ୍ତନୀ । ମହନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା । ୟାୱବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ପମାଣୋତି କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଗ୍ଗିନା ଗହିତେ କାଲନ୍ତରେ ଏୱ କଟ୍ଠତିଣରୁକ୍ଖାଦିସମ୍ଭୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାରୋହା’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଡହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ପଚ୍ଚକ୍କୋସନାଦିନା । ୱିନସ୍ସନ୍ତି ସମଣତେଜସା ୱିନାସିତତ୍ତା । ‘‘ନ ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ନ-କାରଂ ‘‘ୱିନ୍ଦରେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି । ୱତ୍ଥୁମତ୍ତାୱସିଟ୍ଠୋତି ଠାନମେୱ ନେସଂ ଅୱସିସ୍ସତି, ସୟଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ସହ ଧନେନ ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ସମ୍ମଦେୱ ସମାଚରେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ରାଜାଦୀସୁ ସମ୍ମା ସମାଚରେୟ୍ୟ, ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖତ୍ତିୟଂ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ତିସ୍ସୋ କୁଲସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଖତ୍ତିୟ-ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତି-ମହାସାଲକୁଲାନି ୱଦତି । ପଞ୍ଚ ରୂପିବ୍ରହ୍ମଲୋକେ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ଏୱଂ ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ କମ୍ମଭୱୱିଭାଗେନ, ସେସାନଂ ଗଣନାନଂ ଉପପତ୍ତିଭୱୱିଭାଗେନ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅତିୱିୟ କମନୀୟଂ । ସା ପନସ୍ସା କନ୍ତତା ଅତିୱିୟ ଇଟ୍ଠତାୟ ମନୱଡ୍ଢନତାୟ ସୋଭନତାୟାତି ଆହ ‘‘ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ୱଚନଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୱସେନ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅଧୋମୁଖଠପିତନ୍ତି କେନଚି ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତଂ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତନ୍ତି ସଭାୱେନେୱ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ଜାତଂ । ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟାତି ୱିୱଟଂ କରେୟ୍ୟ । ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀନି ଅୱତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସନ୍ଦେହଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀତି କାଳପକ୍ଖେ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ । ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନାଧାରଭୂତଂ ଭାଜନଂ ତସ୍ସ ଆଧାରଭାୱାପାଦନୱସେନ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖତ୍ତା ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତତାୟ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ, ତତୋ ଏୱ ଅଧୋମୁଖଭାୱେନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତନ୍ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ୟଥାସଙ୍ଖୟଂ । କାମଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋପି ପଟିଚ୍ଛାଦକା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ସୱିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିକାତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) । ସବ୍ବାପାୟଗାମିମଗ୍ଗୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ ‘‘କୁଚ୍ଛିତୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି କତ୍ୱା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମା ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗୋ। ତେନେୱ ହି ତଦୁଭୟପଟିପକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସପ୍ପିଆଦିସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ପଦୀପୋ ନ ତଥା ଉଜ୍ଜଲୋ, ୟଥା ତେଲସନ୍ନିସ୍ସୟୋତି ତେଲପଜ୍ଜୋତଗ୍ଗହଣଂ । ଏତେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଏତେହି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୁକ୍କୁଜ୍ଜନପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିୱରଣାଦିଉପମୋପମିତବ୍ବପ୍ପକାରେହି ।

ପସନ୍ନାକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି କାତବ୍ବଂ ସକ୍କାରଂ । ସରଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ ପରାୟଣଂ । ଅଜ୍ଜତାତି ଅଜ୍ଜାତି ପଦସ୍ସ ୱଡ୍ଢନମତ୍ତଂ ହେତ୍ଥ ତା-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଦେୱତା’’ତି । ପାଣେହି ଉପେତନ୍ତି ପାଣେହି ସହ ସରଣଂ ଉପେତଂ । ‘‘ୟାୱ ମେ ପାଣା ଧରନ୍ତି, ତାୱ ସରଣଂ ଗତମେୱ ମଂ ଧାରେତୂ’’ତି ଆପାଣକୋଟିକଂ ଅତ୍ତନୋ ସରଣଗମନଂ ପୱେଦେତି । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ମେ’’ତିଆଦି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦହରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୁରିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩.ପୁରିମସୁତ୍ତେତି ପୁରିମସୁତ୍ତଦେସନାୟଂ । ତତ୍ଥ ହି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୱେଲାୟ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ଅଜାନନ୍ତୋ କେୱଲଂ ସମ୍ମୋଦନଂ କରୋତି । ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପନ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ଞତ୍ୱା ସରଣଙ୍ଗତତ୍ତା ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ଅଭିୱାଦେସି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦି । ଅତ୍ତାନଂ ଅଧି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅୱିଜହେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଧମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣୱସେନ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତତି । ତେ ପନେତ୍ଥ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତି, ନିୟକସଙ୍ଖାତଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ’’ତି । ଲୁବ୍ଭନଲକ୍ଖଣୋତି ଗିଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋତି କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ, ବ୍ୟାପଜ୍ଜନସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣୋତି ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣୋ, ଆରମ୍ମଣେ ସଭାୱସମ୍ମୋହଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହେଠେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥନାସନଅନତ୍ଥୁପ୍ପାଦନେହି ୱିବାଧେନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ୟଥା ସଗ୍ଗମଗ୍ଗେସୁ ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନାସେନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତୀ’’ତି । ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତାତି ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତା ।

ପୁରିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଜରାମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୪.ଅଞ୍ଞତ୍ରଜରାମରଣାତି ଜରାମରଣେନ ୱିନା । ଜରାମରଣୱିରହିତୋ ଜାତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ପାଳିୟଂ ଜାତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିୱଚନଂ । ମହାସାଲାତି ଇମିନା ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମହାସାଲା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ୟଥା ‘‘ପୁରତ୍ଥିୟୋତି ପୁଲତ୍ଥିୟୋ’’ତି । ମହାସାରପ୍ପତ୍ତାତି ମହନ୍ତଂ ୱିଭୱସାରଂ ପତ୍ତା । କୋଟିସତଂ ଧନଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘କୁମ୍ଭଂ ନାମ ଦସ ଅମ୍ବଣାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇସ୍ସରାତି ୱିଭୱିସ୍ସରିୟେନ ଇସ୍ସରା । ସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ଥସେୟ୍ୟାୱସଥାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସାଧାରଣଧନାନଂ ନିଧାନଗତତ୍ତା ‘‘ଅନିଧାନଗତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୁଟ୍ଠିକରଣସ୍ସାତି ପାସାଦସିୱିକାଦିସୁଖସାଧନସ୍ସ ।

ଆରକା କିଲେସେହୀତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିମାହ । ଆରକାତି ଚ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତେହି ଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାଦୀନଂ ହତତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋ, ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାଦିପଚ୍ଚୟା ଚ ଅରହଂ। କାମଞ୍ଚାୟଂ ସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା, ଅଭିଧମ୍ମନୟୋ ଏୱ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା’’ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ । ୱୁଟ୍ଠାତି ୱୁଟ୍ଠୱନ୍ତୋ । ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କରଣୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତ୍ତବ୍ବଂ ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟଭାୱନାଭିସମୟଂ । ଏୱଂ ଗତଂ ସୋଳସୱିଧଂ ହୋତି । ଓସୀଦାପନଟ୍ଠେନ ଭାରା ୱିୟାତି ଭାରା। ତେନାହ ‘‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) । ଅତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜହନତୋ ପରମତ୍ଥଦେସନାୟ ଚ ପରମତ୍ଥୋ ଅରହତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚାୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବସମିଦ୍ଧିସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ସମ୍ଭୱତି ଅକୁପ୍ପସଭାୱା, ଅପରିହାନଧମ୍ମେସୁ ପନ ଅଗ୍ଗଭୂତେ ଅରହତ୍ତେ ସାତିସୟୋ, ନ ଇତରେସୂତି ‘‘ଅରହତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଓରମ୍ଭାଗିୟୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟୱିଭାଗଂ ଦସୱିଧମ୍ପି ଭୱେସୁ ସଂୟୋଜନଂ କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ବନ୍ଧତୀତି ଭୱସଂୟୋଜନଂ। ସତିପି ହି ଅଞ୍ଞେସଂ ତପ୍ପକ୍ଖିୟଭାୱେନ ୱିନା ସଂୟୋଜନାନି ତେସଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ଭୱନିୟାମୋ ଓରମ୍ଭାଗିୟୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଙ୍ଗହିତୋତି ତଂତଂଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମନିୟାମୋ ଚ ହୋତି, ନ ଚ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନସଂୟୋଜନସ୍ସ କତାନିପି କମ୍ମାନି ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ତେସଂୟେୱ ସଂୟୋଜନଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମ୍ମାକାରଣେହି ଜାନିତ୍ୱାତି ଞାୟେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ସୋ ୟଥା ଜାନିତବ୍ବୋ; ତଥା ଜାନିତ୍ୱା, ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱିମୁତ୍ତା ହି ଅପରକାଲକିରିୟା ଚ ୟଥା ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭିଜ୍ଜନସଭାୱୋ ଖଣାୟତ୍ତତ୍ତା । ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବସଭାୱୋ ମରଣଧମ୍ମତ୍ତା । ଅୟଂ କାୟୋ ଉସ୍ମାୟୁୱିଞ୍ଞାଣାପଗମୋ ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମୋ, ୟସ୍ମିଂ ୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତାନଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ହି ଅଜୀରଣଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମି ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) । ଅସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ, ‘‘ଜୀରଣଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଜୀରଣଧମ୍ମଂ ଠପେତ୍ୱା ଜୀରଣଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂପାୟଂ କାୟୋ ଭେଦନଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱମାହ । ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସେୱ ହିସ୍ସ ଭେଦନନିକ୍ଖିପିତବ୍ବତାନିୟତେ ଅତ୍ଥେ ସୁତ୍ତଦେସନା ପୱତ୍ତା । ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ । କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥୋ, ତେନ ଅନୁସ୍ସୱାଗତୋୟମତ୍ଥୋ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାଗତୋତି ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ୟେନାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ହେତୁନା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସିୱିକସାଲାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିହରତି ଜେତୱନେ’’ତି ନିଦାନୱଚନେନ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ନିକ୍ଖେପୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୁତ୍ତେକଦେସଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକତାୱଚନଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୟାନଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ରାଜା ଆଗତୋ, ରଞ୍ଞୋ ଆରୋହନୀୟରଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ସରୀରେ ଫେଣପିଣ୍ଡସମେ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ? ସବ୍ଭି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସାଧୂହି ସହ ପୱେଦୟନ୍ତି । ନ ହି କଦାଚି ସାଧୂନଂ ସାଧୂହି ସହ କତ୍ତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୀଦନସଭାୱାନଂ କିଲେସାନଂ ଭିଜ୍ଜନପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରିମପଦସ୍ସାତି ‘‘ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ । କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ । ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନିବ୍ବାନଂ କିଲେସେହି ସଂସୀଦନଭିଜ୍ଜନସଭାୱୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜରଂ ନ ଉପେତି। କିଲେସା ପନ ତନ୍ନିମିତ୍ତକା, ଏୱମୟଂ ୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଜରଂ ନ ଉପେତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁନ୍ଦରାଧିୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ସବ୍ଭୀ’’ତି ପଦଂ ଅପାପତାଦୀପନତୋ, ସବ୍ଭିଧମ୍ମଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪), ନ ତେନ ଧମ୍ମେନ ସମତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୪; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୭) ଚ ।

ଜରାମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫.ରହସି ଗତସ୍ସାତି ଜନସମ୍ବାଧତୋ ଅପକ୍କନ୍ତସ୍ସ । ନିଲୀନସ୍ସ ତେନେୱ ଜନୱିୱେକେନ ଏକମନ୍ତଂ ନିସଜ୍ଜାୟ ଏକୀଭାୱେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ଏକୀଭୂତସ୍ସା’’ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ତଥାପଚ୍ଚନୁଭାସନ୍ତୋ । ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦି ମାନୁସଂ ଭୱଂ ଜହତୋ । ଅନୁଗନ୍ତି ଅନୁଗତଂ, ତମେୱ ଅନୁଗାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଚୟନ୍ତି ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢିୟା ନିଚିତଭୂତଂ । ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟ ହିତଂ ।

ପିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅତ୍ତରକ୍ଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬.ପୀଦହନନ୍ତି ସଂୟମନଂ । କମ୍ମପଥଭେଦଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ସୁପିନକାଲୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ କମ୍ମପଥୱିସେସଂ ଅଗତସ୍ସ । କମ୍ମସ୍ସାତି ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ । ସଂୱରନ୍ତି ସଂୱରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରସ୍ସ ପନ ସଂୱରଭାୱୋ ପୁରିମେହି ତୀହି ପଦେହି ଦସ୍ସିତୋୱାତି । ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ନ ହି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ପାପଉତ୍ରାସରହିତଂ, ଉତ୍ରାସୋ ୱା ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନରହିତୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅତ୍ତରକ୍ଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅପ୍ପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଉଳାରସଦ୍ଦୋ ସେଟ୍ଠେ ବହୁକେ ଚ ଦିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ପଣୀତେ ଚ ବହୁକେ ଚା’’ତି । ମାନମଜ୍ଜନେନାତି ମାନୱସେନ ମଦପ୍ପତ୍ତିୟା । ଅତିକ୍କମନ୍ତି ସାଧୁମରିୟାଦୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ ଦୋସଂ । କୂଟୋ ପାସୋ ।

ଅପ୍ପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଡ୍ଡକରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୮. ୟସ୍ମା କାମନିମିତ୍ତଂ ସତ୍ତୋ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସତି, ତସ୍ମା କାମା ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ପଚ୍ଚୟୋ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘କାମହେତୂ’’ତିଆଦି । ଭଦ୍ରମୁଖସୀସେନ ୱିଟଟୁଭଂ ଭଦ୍ରୋପଚାରେନ ଉପଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କରୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅଡ୍ଡକରଣଂ, ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନଂ । ଖିପ୍ପନ୍ତି କୂଟଂ, ମଚ୍ଛଖିପ୍ପନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଓଡ୍ଡିତନ୍ତି ଓଡ୍ଡନୱସେନ ଫଲଂ ପାପିତଂ ।

ଅଡ୍ଡକରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୯.‘‘କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛାକାରଣଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ସମୁଦୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ କିର ମଲ୍ଲିକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମାଲାରାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ମାଲାରାମଂ ରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଅୱସେସପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା । କାସିଗାମେତି କାସିରଟ୍ଠସ୍ସ ଗାମେ । ସୋ କିର ଗାମୋ ମହାକୋସଲରାଜେନ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ପତିଘରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ପୁପ୍ଫମୂଲତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନୋ, ତଂନିମିତ୍ତଂ । ଭାଗିନେୟ୍ୟେନ ଅଜାତସତ୍ତୁନା । ତସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ ପସେନଦିସ୍ସ । ସାତି ମଲ୍ଲିକା । ନିୱତ୍ତିତୁନ୍ତି ତସ୍ସା ଧମ୍ମତାୟ ନିୱତ୍ତିତୁଂ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ । ନେୱଜ୍ଝଗାତି ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ଅତୀତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ପୁଥୁ ଅତ୍ତାତି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ।

ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୟଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୦.ଥୂଣନ୍ତି ୟଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭଂ । ଉପନୀତାନି ୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତୁଂ ଆରମ୍ଭାୟ । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ…ପେ॰… ରୁଦମାନା ପରିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ପାଠେନ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ନଂ ଇତ୍ଥିଂ ଲଭିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଚ୍ଛୟଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ନ ଞାୟନ୍ତୋ । ଫେଣୁଦ୍ଦେହକନ୍ତି ୟଥା ୟତ୍ଥ କୁଥିତେ ଫେଣଂ ଉଦ୍ଦେହତି ନ ଉପଧୀୟତି, ଏୱଂ ଅନେକୱାରଂ ଫେଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ତଂ ଦିୱସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ରଞ୍ଞା ନିଦ୍ଦଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟଦିୱସେ । ଆଲୋକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଲୋହକୁମ୍ଭିମୁଖୱଟ୍ଟିସୀସେ ପତ୍ତେ ତତ୍ଥ ମହନ୍ତଂ ଆଲୋକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ଅତ୍ତାନୋ ୱଚନଂ ରଞ୍ଞୋ ପୱତ୍ତିଞାପନତ୍ଥଂ । ମହାସଦ୍ଦୋ ଉଦପାଦି ‘‘ଏୱରୂପଂ ୟଞ୍ଞଂ ରାଜା କାରାପେତୀ’’ତି । ୱତ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସି, ୱତ୍ତୁଞ୍ଚ ପନ ଅୱିସହନ୍ତୋ ‘‘ସ’’ ଇତି ୱତ୍ୱା ଲୋହକୁମ୍ଭିୟଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ । ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସୀତି ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି । ଧମ୍ମଭେରିଂ ଚରାପେସୁଂ ‘‘କୋଚି କଞ୍ଚି ପାଣଂ ମା ହନତୂ’’ତି । ସୋ ଇତ୍ଥିସାମିକୋ ପୁରିସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି ଅତ୍ତନୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତୁ ଚ ଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପତ୍ତିୟା, ରାଜା ପନ ମହାବୋଧିନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତ୍ତା କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛି ।

ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନୀତି ଲୋକସ୍ସ ସଙ୍ଗହକାରଣାନି । ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସତୋ ନୱଭାଗେ କସ୍ସକସ୍ସ ଦତ୍ୱା ରଞ୍ଞଂ ଏକଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ଦସମଭାଗଗ୍ଗହଣଂ। ଏୱଂ କସ୍ସକା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ସସ୍ସାନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସସମ୍ପାଦନେ ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତତୋ ଓରଭାଗେ କିର ଛଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ଜାତଂ । ଛମାସିକନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ମାସାନଂ ପହୋନକଂ । ପାସେତୀତି ପାସଗତେ ୱିୟ କରୋତି । ୱାଚାୟ ପିୟସ୍ସ ପିୟକରସ୍ସ କମ୍ମଂ ୱାଚାପେୟ୍ୟଂ। ସବ୍ବସୋ ରଟ୍ଠସ୍ସ ଇଦ୍ଧାଦିଭାୱତୋ ଖେମଂ । ନିରବ୍ବୁଦଂ ଚୋରିୟାଭାୱତୋ । ଇଦଞ୍ହି ରଟ୍ଠଂ ଅଚୋରିୟଂ ନିରଗ୍ଗଳନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅପାରୁତଘରଭାୱତୋ ।

ଉଦ୍ଧଂମୂଲକଂ କତ୍ୱାତି ଉମ୍ମୂଲଂ କତ୍ୱା । ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହୀତି ମହାୟଞ୍ଞସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଚ୍ଛା ଚ ପୱତ୍ତେତବ୍ବେହି ଦ୍ୱୀହି ପରିୱାରୟଞ୍ଞେହି । ସତ୍ତୱୀସତି…ପେ॰… ନସ୍ସାତି ସତ୍ତୱୀସାଧିକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପସୁସତାନଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଅସ୍ସାଦୀହି ଚ ସଟ୍ଠିଅଧିକଦ୍ୱିସତଆରଞ୍ଞକପସୂହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନଂ ପନ ନୱାଧିକଛସତପସୂନଂ ମାରଣେନ ଭେରୱସ୍ସ ପାପଭୀରୁକାନଂ ଭୟାୱହସ୍ସ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଛସତାନି ନିୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ପସୂନଂ ମଜ୍ଝିମେ ହନି,

ଅସ୍ସମେଧସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସ, ଅଧିକାନି ନୱାପି ଚା’’ତି ॥

ସମ୍ମନ୍ତି ୟୁଗଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଦଣ୍ଡକଂ । ପାସେନ୍ତୀତି ଖିପନ୍ତି । ସଂହାରିମେହୀତି ସକଟେହି ୱହିତବ୍ବେହି ୟୂପେହି । ପୁବ୍ବେ କିର ଏକୋ ରାଜା ସମ୍ମାପାସଂ ୟଜନ୍ତୋ ସରସ୍ସତିନଦୀତୀରେ ପଥୱିୟା ୱିୱରେ ଦିନ୍ନେ ନିମୁଗ୍ଗୋୟେୱ ଅହୋସି । ଅନ୍ଧବାଲବ୍ରାହ୍ମଣା ଗତାନୁଗତିଗତା ‘‘ଅୟଂ ତସ୍ସ ସଗ୍ଗଗମନମଗ୍ଗୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପାସୟଞ୍ଞଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତୀ’’ତି । ଅୟୂପୋ ଅପ୍ପକଦିୱସୋ ୟାଗୋ, ସୟୂପୋ ବହୁଦିୱସଂ ସାଧେୟ୍ୟୋ ସତ୍ରୟାଗୋ। ମନ୍ତପଦାଭିସଙ୍ଖତାନଂ ସପ୍ପିମଧୂନଂ ୱାଜମିତି ସମଞ୍ଞା, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଗୋମହିଂ ସାଦିସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ। ସାରଗବ୍ଭକୋଟ୍ଠାଗାରାଦୀସୁ ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳନ୍ତି ନିରଗ୍ଗଳୋ। ତତ୍ଥ କିର ୟଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଅନୱସେସତୋ ଅନିଗୂହିତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତୀୟତି । ମହାରମ୍ଭାତି ବହୁପସୁଘାତକମ୍ମା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିୱିଧା ୟତ୍ଥ ହଞ୍ଞରେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ମହାକିଚ୍ଚା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ‘‘ମହାରମ୍ଭାତି ପପଞ୍ଚୱସେନ ଅଜେଳକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ବହୁପସୁଘାତକମ୍ମା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନିରାରମ୍ଭାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୁଗତଂ କୁଲନ୍ତି ଅନୁକୁଲଂ, କୁଲାନୁଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ୟଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ବନ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୧.ଇଦନ୍ତି ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସୂତି ତେସୁ ରଞ୍ଞା ବନ୍ଧାପିତମନୁସ୍ସେସୁ । ସୁକତକାରଣନ୍ତି ସୁକାରଣକିରିୟଂ ଆରୋଚେସୁଂ, ନ କେୱଲଂ ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ବନ୍ଧାପିତଭାୱଂ। ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରଞ୍ଞୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠୱଙ୍କୋତି ଅଟ୍ଠଂସୋ । ଅନ୍ତୋଘରଚାରିନୋତି ଅନ୍ତେପୁରୱାସିନୋ ।

ଉକ୍କଟ୍ଠେତି ୟୁଦ୍ଧେ । ମନ୍ତୀସୂତି ଗୁତ୍ତମନ୍ତୀସୁ । ଅକୁତୂହଲନ୍ତି ସଞ୍ଞତଂ । ପିୟନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବଂ । ଅନ୍ନପାନମ୍ହି ମଧୁରେ ଅଭୁତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ । ଅତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥେ କିଚ୍ଚେ ଜାତେ ଥିରନ୍ତି ନ କଥେନ୍ତି କାୟବଲମତ୍ତେନ ଅପନେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ସୁଟ୍ଠୁ ରତ୍ତରତ୍ତାତି ଅତିୱିୟ ରତ୍ତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତା । ସାରତ୍ତେନାତି ସାରଭାୱେନ ସାରଭାୱସଞ୍ଞାୟ । ଓହାରିନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ହରଣସୀଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଆକଡ୍ଢନକ’’ନ୍ତି । ସିଥିଲନ୍ତି ସିଥିଲାକାରଂ, ନ ପନ ସିଥିଲଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ।

ବନ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ତଜଟିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୨.ପୁବ୍ବାରାମସଙ୍ଖାତେତି ସାୱତ୍ଥିନଗରସ୍ସ ପୁବ୍ବଦିସାୟ କତତ୍ତା ପୁବ୍ବାରାମେତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ । ତତ୍ରାତି ‘‘ମିଗାରମାତୁୟା ପାସାଦେ’’ତି ତସ୍ମିଂ ସଂଖିତ୍ତୱଚନେ । ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମକଥା । ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକଂ ଏକଂ ଉପାସିକଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୀ । ମେଣ୍ଡକପୁତ୍ତସ୍ସାତି ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ । ମାତିଟ୍ଠାନେଠପେସି ତସ୍ସା ଉପକାରଂ ଗରୁଭାୱଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା । ତାୟ କାରିତେ ପାସାଦେତି ତାୟ ମହାଉପାସିକାୟ ମହାଲତାପସାଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନୱହି କୋଟୀହି କରୀସମତ୍ତେ ଭୂମିଭାଗେ କାରିତେ ସହସ୍ସଗବ୍ଭପଟିମଣ୍ଡିତେ ପାସାଦେ ।

ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛାତି ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛଲୋମା । କମଣ୍ଡଲୁଘଟିକାଦିଂ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଂ । ନଗ୍ଗଭୋଗ୍ଗନିସ୍ସିରିକାନନ୍ତି ନଗ୍ଗାନଞ୍ଚେୱ ଭୋଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସିରିକାନଞ୍ଚ । ତେ ହି ଅନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥତାୟ ନଗ୍ଗା ଚେୱ, ଅଚେଲକୱତାଦିନା ଭୋଗ୍ଗସରୀରତାୟ ଭୋଗ୍ଗା, ସୋଭାରହିତତାୟ ନିସ୍ସିରିକା ଚ । ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠସୁତଂପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନ କଥେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅକାରଣମେତଂ ତେସଂ ରଞ୍ଞା ପୟୁତ୍ତଚରପୁରିସଭାୱତୋ । ଏୱଂ କତେ ପନ ତେ ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ପବ୍ବଜିତା ଅତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ଜାନାତୀ’’ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି କୋହଞ୍ଞଚିତ୍ତୋ ଏୱଂ ଅକାସୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତଥା ହି ତେନତ୍ଥେନ ଅପରିତୋସମାନୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

କାସିକଚନ୍ଦନନ୍ତି ଉଜ୍ଜଲଚନ୍ଦନଂ । ତଂ କିର ୱଣ୍ଣୱସେନ ସମୁଜ୍ଜଲଂ ହୋତି ପଭସ୍ସରଂ, ତଦତ୍ଥମେୱ ନଂ ସଣ୍ହତରଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘କାସିକଚନ୍ଦନନ୍ତି ସଣ୍ହଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତି । ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧତ୍ଥାୟାତି ୱଣ୍ଣସୋଭତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଗନ୍ଧଭାୱତ୍ଥଞ୍ଚ । ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧତ୍ଥାୟାତି ଛୱିରାଗକରଣତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଗନ୍ଧତ୍ଥାୟ ଚ । ‘‘ଗିହିନା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ଏୱଂ ପମାଦୱିହାରିନା ତୟା ଅରହନ୍ତୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି ।

ସଂୱାସୋ ନାମ ଇଧ କାଲେନ ଉପସଙ୍କମନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପସଙ୍କମନ୍ତେନା’’ତି ଆହ । କାୟୱାଚାହି ଅସଂୟତେନପି ସଂୟତାକାରୋ, ଅସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟେନପି ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟାକାରୋ । ପରିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀତି ୱୀମଂସିସ୍ସାମି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି । ସପ୍ପଞ୍ଞେନାତି ସୀଲପରିଗ୍ଗଣ୍ହନପଞ୍ଞାୟ ସପ୍ପଞ୍ଞେନ । ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ସଭାୱସ୍ସ ସତୋ ସୀଲସ୍ସ ଅନୁପଧାରଣତୋ ।

କଥନେନାତି ଅପରାପରଂ କଥନେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅରିୟୱୋହାରୋତି ଦିଟ୍ଠାଦିଲକ୍ଖଣେନ ୱୋହରିତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ଅଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୱୋହାରୋ । ତସ୍ସ ପନ କାରଣମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚେତନା’’ତି ଆହ । ଏସ ନୟୋ ଅନରିୟୱୋହାରେପି। ପରମତ୍ଥତୋ ହି ସଚ୍ଚୱାଚାଦୟୋ ମୁସାୱାଦାଦୟୋ ଚେତନାଲକ୍ଖଣାତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରୋ ତଥା ତଥା ୱୋହରିତବ୍ବତୋ ଏୱମାହ ‘‘ସଂୱୋହାରେନ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଞାଣଥାମୋତି ଞାଣଗୁଣବଲଂ, ୟେନ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନାଦିନା ଅଚ୍ଚାୟିକକିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି ନିଟ୍ଠାପେତି । ସଂକଥାୟାତି ଅତ୍ଥୱୀମଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାକଥାୟ । ଉପ୍ପିଲୱତି ଲହୁକଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠାଚରକାତି ଅୱଚରକା । ୟେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ପରେସଂ ରହସ୍ସୱୀମଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତେସୁ ଓଚରକୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚରା ହୀ’’ତିଆଦି ।

ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନେନାତି ୱଣ୍ଣେନ ୱା ସଣ୍ଠାନେନ ୱା ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ୱା ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା । ସୁଜାନୋ ପେସଲୋ ୱିସ୍ସସେତି ୟୋଜନା । ଲହୁକଦସ୍ସନେନାତି ପରିତ୍ତଦସ୍ସନେନ ୱିଜ୍ଜୁକେନ ୱିୟ । ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକେନାତି ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଭୂତେନ ଭଣ୍ଡକେନ । ଲୋହଡ୍ଢମାସୋତି ଲୋହମୟୋ ଉପଡ୍ଢଗ୍ଘନକମାସୋ ।

ସତ୍ତଜଟିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଞ୍ଚରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.ରୂପାତି ରୂପସଙ୍ଖାତା କାମଗୁଣା । ତେ ପନ ନୀଲାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାପି ରୂପାୟତନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନୀଲପୀତାଦିଭେଦଂ ରୂପାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ତୋ-ସଦ୍ଦୋପି ଦା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କାଲତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟତୋତି ୟଦା’’ତି । ମନଂ ଆପୟତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ମନାପଂ, ମନୋରମଂ । ମନାପନିପ୍ଫତ୍ତିତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମନସା ପିୟାୟିତଂ, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭାୱେନ ପରିୟନ୍ତଂ ପରମଂ କୋଟିଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲମନାପନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଭାୱଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ମନାପଭାୱେନେୱ ଇଟ୍ଠତାୟ ଇଟ୍ଠନ୍ତି । ସମ୍ମୁତୀତି ସମଞ୍ଞା । ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ ନାମ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱିପରୀତମ୍ପି ଗଣ୍ହାତି ଇତରସଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ୟଂ ଏକସ୍ସ…ପେ॰… ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ତଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇଦଂ ପୁଗ୍ଗଲମନାପନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱଂଜାତିକଂ ତେନ ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ମନାପନ୍ତି ଗହେତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ ନାମ ।

ଲୋକେ ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନେନ ଲୋକେନ ମଧୁରଜାତେନପି ପଟିୱିଭତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିଭଜିତ୍ୱା ପନ ଦସ୍ସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଦିବ୍ବକପ୍ପମ୍ପୀତି ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନସଦିସମ୍ପି ଅମନାପଂ ଉପଟ୍ଠାତି ଉଳାରପଣୀତାରମ୍ମଣପରିଚୟତୋ । ମଜ୍ଝିମାନଂ ପନ…ପେ॰… ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ତେସଂ ମନାପସ୍ସ ମନାପତୋ, ଅମନାପସ୍ସ ଅମନାପତୋ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ତତ୍ଥପି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଞ୍ଚ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରଜୱନେସୁ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱସେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ‘‘ରଜ୍ଜତି ଦୁସ୍ସତୀ’’ତି ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ସେସକାମାୱଚରସ୍ସପି ୱସେନ ପୱତ୍ତି ଲବ୍ଭତେୱ । ତଥା ହି ତଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲେପି ପଟିକୂଲାକାରତୋ, ପଟିକୂଲେପି ଅପ୍ପଟିକୂଲାକାରତୋ ପୱତ୍ତତୀତି । ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ ସକ୍କା ୱିପାକଂ ୱଞ୍ଚେତୁନ୍ତି । କୁସଲକମ୍ମଂ ହି ଏକନ୍ତତୋ ଇଟ୍ଠମେୱ, ଅକୁସଲକମ୍ମଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ।

ୟଂ ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ସୋଭନଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଜମ୍ପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ସିୟା । କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଇଟ୍ଠମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ କେସଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସରୂପଂ ଅମନାପଂ, ୟତୋ ତେ ଦିସ୍ୱାୱ ପଲାୟନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱତାନଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ କୁସଲୱିପାକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସସ୍ସ ପନ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅଭିରତି ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ପନ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱିୟ ଅକୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ସୋଭନସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ହତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପି ହି ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ପୱତ୍ତେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେନ ୱୋମିସ୍ସକତ୍ତା ଅପ୍ପକଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ବହୁଲଂ ଅକୁସଲୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ସମ୍ମୁତିମନାପସଂୱିଭାଗତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ନ ତଥା ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ।

ସୋ ଉପାସକୋ ଚନ୍ଦନଙ୍ଗଲଗାମେ ଜାତତ୍ତା ‘‘ଚନ୍ଦନଙ୍ଗଲିକୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ଚନ୍ଦନୱିଲାସୋ’’ତି କେଚି । ତସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ପଟିଭାନଂ ଉଦପାଦୀତି ୟୋଜନା । ତେ ରାଜାନୋ ହତପ୍ପଭେ ହତସୋଭେ ଦିସ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦକାଭିସିତ୍ତେତି ଉଦକେନ ଅଭିସିଞ୍ଚିତେ । ଅଙ୍ଗାରେ ୱିୟାତି ଅଙ୍ଗାରକ୍ଖଣେ ୱିୟ ।

କାଲସ୍ସେୱାତି ପଗେୱ । ଅୱିଗତଗନ୍ଧଂ ତଙ୍ଖଣୱିକସିତତାୟ । ଈଦିସଂ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ଅଚ୍ଛାଦେସୀ’’ତି ଏୱରୂପଂ ୱଚନନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୋଣପାକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪. ‘‘ଦୋଣପାକକୁର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଦୋଣପାକଂ କୁର’’ନ୍ତି । ଦୋଣସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଆଳ୍ହକାନଂ, ସୋଳସନାଳୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦୁପିୟନ୍ତି ତଦନୁରୂପଂ, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତପରିମାଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେତି ତଂଦିୱସତୋ ପୁରିମତରଦିୱସେସୁ । ବଲୱାତି ମହା । ଭତ୍ତପରିଳାହୋତି ଭତ୍ତସମ୍ମଦହେତୁକୋ । ଅସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଗହିତତାଲୱଣ୍ଟା ବୀଜନ୍ତି ୟମକତାଲୱଣ୍ଟେହି। ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବସୁଖୱିହାରଂ । ଭୋଜନମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହି ସୁଖୱିହାରୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତନୁକସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱେଦନା, ସଣିକଂ ଜୀରତି ଆୟୁ ପାଲୟ’’ନ୍ତି ।

ତନୁକସ୍ସାତି ତନୁକା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ୱିସଭାଗୱେଦନା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଣିକନ୍ତି ମନ୍ଦଂ ମୁଦୁକଂ, ଅପରିସ୍ସୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀରତୀତି ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋ ପଚ୍ଚତି । ଆୟୁପାଲୟନ୍ତି ନିରୋଧୋ ଅୱେଦନୋ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ସଣିକଂ ଜୀରତୀତି ସୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିମିତାହାରତାୟ ସଣିକଂ ଚିରେନ ଜୀରତି ଜରଂ ପାପୁଣାତି ଜୀୱିତଂ ପାଲେନ୍ତୋ ।

ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ସବ୍ବଂ ସୋ ପରିୟାପୁଣି, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାୱତକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ହାରେୟ୍ୟାସି ତଦୁପିୟଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପୁରିସଭାଗୋ ଏସାତି ମଜ୍ଝିମେନ ପୁରିସେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭାଗୋ ଏସୋ, ୟଦିଦଂ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଂ । ସଲ୍ଲିଖିତସରୀରତାତି ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲିଖିତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବପରିଳାହୱୂପସମସ୍ସ ପୁଥୁଲତାପଗତସରୀରସ୍ସ । ସୀଲଂ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ, କୁତୋ ପନେତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୋଜନେ’’ତିଆଦି । ସୀଲଙ୍ଗଂ ନାମ ହୋତୀତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ଏକୋ ଭାଗୋ ହୋତି ।

ଦୋଣପାକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୫. ୱେଦେନ ଞାଣେନ ଈହତି ଇରିୟତୀତି ୱେଦେହୀ, କୋସଲରାଜଭଗିନୀ ଅଜାତସତ୍ତୁନୋ ମାତା, ସା କିର ସମ୍ପଜଞ୍ଞଜାତିକା । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି, ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ଏତିସ୍ସନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ। ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରଜ୍ଜାନନ୍ତି କାସିକରଜ୍ଜମଗଧରଜ୍ଜାନଂ ଅନ୍ତରେ, ସୋ ପନ ଗାମୋ କାସିକରଜ୍ଜୋ ।

ପାପାତି ଲାମକା ନିହୀନାଚାରା । ମେଜ୍ଜତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମେତ୍ତି, ସା ଏତେସୁ ଅତ୍ଥୀତି ମିତ୍ତା। ସହ ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସହାୟା। ସମ୍ପୱଙ୍କନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଓନତଂ । ଜୟକାରଣଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ, ତଥା ହି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଇମଂ ରତ୍ତିଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସେତୀ’’ତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରିଘାତୋ ନାମ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲେ ସତୀତି ଆହ ‘‘ୱେରିପୁଗ୍ଗଲଂ ଲଭତୀ’’ତି ।

ପଠମସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୬.ସୁଣାଥାତି ‘‘ୱତ୍ୱା’’ତି ୱଚନସେସୋ । ଉପକପ୍ପତୀତି ସମ୍ଭୱତି । ସୟ୍ହଂ ହୋତୀତି କାତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି । ‘‘ୟଦା ଚଞ୍ଞେ’’ତି ଚ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଦା ଅଞ୍ଞେ’’ତି । ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୀତି ୱିନାସଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ କରୋନ୍ତି । ୱିଲୁମ୍ପୀୟତୀତି ୱିଲୁତ୍ତପରସନ୍ତକସ୍ସ ଅସକତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ କମ୍ମଫଲଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ସୟମ୍ପି ପରେନ ୱିଲୁମ୍ପୀୟତି, ଧନଜାନିଂ ପାପୁଣାତି । ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତି ହି ମଞ୍ଞତୀତି ପାପକିରିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ହିତାୱହଂ କାରଣଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଞତି । ଜୟନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଜିନାମୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସୟମ୍ପି ତତୋ ପରାଜୟଂ ପାପୁଣାତି । ଘଟ୍ଟେତାରନ୍ତି ପାପକମ୍ମୱିପାକଂ । କମ୍ମୱିୱଟ୍ଟେନାତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟନେନ, ପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ଲଦ୍ଧାୱସରେନ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିଗମିତେନ କମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୭.ଏକଚ୍ଚାତି ପଣ୍ଡିତା ସପଞ୍ଞା । ସେୟ୍ୟାତି ୱରା । ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ସସୁରସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସୁଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସୁସସୁରଦେୱତା’’ତି । ଦିସାଜେଟ୍ଠକାତି ଚତୂସୁପି ଦିସାସୁ ଜେଟ୍ଠକସୀସେନ ହି ଲୋକଂ ୱଦତି । ତାଦିସାୟାତି ତଥାରୂପାୟ ମେଧାୱିତାଦିଗୁଣୱୁତ୍ତିୟା । ସୁଭରିୟାୟାତି ସୁଖେତ୍ତଭୂତାୟ ସୁନ୍ଦରିତ୍ଥିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୮.ସମଧିଗ୍ଗୟ୍ହାତି ସମ୍ମା ଅତିୱିୟ ଗହେତ୍ୱା, ଞାୟେନ ୱିସେସତୋ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । କାରାପକଅପ୍ପମାଦୋତି ତିଣ୍ଣଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପୱତ୍ତକଅପ୍ପମାଦୋ । ସମୱଧାନନ୍ତି ସମୱରୋଧଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ଉପକ୍ଖେପନ୍ତି ବହି ଅହୁତ୍ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବତଂ । ସେସପଦଜାତାନି ୱିୟ ଅୱ…ପେ॰… ଧମ୍ମା ସପ୍ପଦେସତ୍ତା । ଅପ୍ପମାଦେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା । ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠଂ ମହନ୍ତଂ ସେସଧମ୍ମାନଂଅପ୍ପମାଦୋ । ପଟିଲାଭକଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଗମହେତୁତାୟ । ଲୋକିୟୋପି ସମାନୋତି କାମାୱଚରୋପି ସମାନୋ । ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତଅପ୍ପମାଦୋ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ।

ପସଂସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାତି ୟୋଜନା । ଅପ୍ପମାଦସ୍ସ ପାସଂସଭାୱେ ଏକନ୍ତତୋ କତ୍ତବ୍ବତାୟ ପନ ‘‘ଏତାନୀ’’ତିଆଦିନା କାରଣଂ ଆହ । ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ‘‘ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୂ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ଆୟୁଆଦୀନି ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଅପ୍ପମାଦୋୱ କାତବ୍ବୋତି । ଦୁତିୟୟୋଜନାୟ ପନ ପଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତି । କତ୍ଥ ? ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଅପ୍ପମତ୍ତୋତିଆଦି । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅତ୍ଥପଟିଲାଭାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିହିତପଟିଲାଭା ।

ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ କଲ୍ୟାଣୋ ଭଦ୍ଦକୋ ମିତ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେୱ ସ୍ୱାଖାତୋ ନାମ ହୋତି ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ସାଧନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପୂରେତୀ’’ତି । ଇତରସ୍ସାତି ପାପମିତ୍ତସ୍ସ । ତେନାତି ଅତ୍ଥପୂରଣେନ । ଏତନ୍ତି ‘‘ସୋ ଚ ଖୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଦେସନାଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ସୋ ହି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ, ଇତରେ ତଦୁପନିସ୍ସୟା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେହି, ତେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସାୱକବୋଧିସତ୍ତୱସେନ ହେସା ଦେସନା ଆଗତା । ନ ହି ସେସବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପରୋପଦେସେନ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ।

ଉପଡ୍ଢଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଗୁଣୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ । ଉପଡ୍ଢଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋତି ଇତରଂ ଉପଡ୍ଢଂ ଞାଣଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସକାରତୋ । ଲୋକେପି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଆଚରିୟତୋ ଉପଡ୍ଢଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋ ଉପଡ୍ଢଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବା ତେୱିଜ୍ଜତା’’ତି, ତସ୍ମା ଥେରୋ ତଥା ଚିନ୍ତେସି । ନିପ୍ପଦେସନ୍ତି ଅନୱସେସତୋ । ତତୋତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ । ଉପଡ୍ଢଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଉପଡ୍ଢଗୁଣୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ବହୂହି ପୁରିସେହି । ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ୱିୱେଚନଂ ନତ୍ଥି ଏକଜ୍ଝଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱେଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଏସାତି ପରତୋଘୋସପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋ ଚ ସିଜ୍ଝମାନୋ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ତକୋ ଭାଗୋ । ୟଦି ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଉପଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାୟା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ। ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ ସକଲମ୍ପି ନ ସମ୍ଭୱତି ପରତୋଘୋସମତ୍ତେନ ତେସଂ ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ପଧାନହେତୁଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ପନ ‘‘ସକଲମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗପଟିଲାଭଙ୍ଗନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଟିଲଦ୍ଧବ୍ବକାରଣଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଉପଦେସେନ ୱିନା ତେନ ଉତ୍ତରି ୱିସେସତୋ ଅଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ପରମତ୍ଥତୋ । ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ସୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପନ ସୀଲାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱା’’ତି ।

ମାହେୱନ୍ତି ମା ଅହ ଏୱନ୍ତି ଛେଦୋ, ଅହାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ । ତେନାହ ‘‘ମା ଏୱଂ ଅଭଣୀ’’ତି । ‘‘ମାହେୱଂ ଆନନ୍ଦା’’ତି ୱଦତୋ ଭଗୱତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ତାଦିସସ୍ସ ନାମ ତେ, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଗୁଣେ ସେୱତୋ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅୟାଥାୱତୋତି ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ୟଥାଭୂତଗୁଣକିତ୍ତନମୁଖେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସକଲମେୱ ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ମାହେୱ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ଜୋତିତଂ, ନ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦାନି…ପେ॰… ଆଦିମାହା’’ତି । ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ, ନ ପଟିକଙ୍ଖାନିମିତ୍ତେନାତି ଆହ ‘‘ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଇଧାତି ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣପଦଂ, ଇଧେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ହି ସାସନେ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନା, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ଆଦିପଦାନଂୟେୱାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଆଦିତୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିପଦାନଂୟେୱ । ସମ୍ମାଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ଦସ୍ସନସଭାୱା । ସମ୍ମାଅଭିରୋପନଲକ୍ଖଣୋତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତେ ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସମ୍ମଦେୱ ଆରୋପନସଭାୱୋ । ସମ୍ମାପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣାତି ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ସିନିଦ୍ଧଭାୱେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସମ୍ମାୱାଚାପଚ୍ଚୟଂ ସୁଭାସିତସୋତାରଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ମାପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା। ୟଥା କାୟିକକିରିୟା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସୟଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠହନଂ ଘଟନଂ ହୋତି, ତଥା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତ ସଙ୍ଖାତା ୱିରତିପୀତି ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ଜୀୱମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା, ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ସୁଦ୍ଧି ୱୋଦାନଂ । ୟଥା ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱଜ୍ଜାନଂ ଧମ୍ମେନ ପହାନାନୁପ୍ପାଦଅତ୍ଥଲାଭାଦିପରିୱୁଡ୍ଢି ହୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପଗ୍ଗହଣସଭାୱୋତି ସମ୍ମାପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ। କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତଗାହାନଞ୍ଚ ୱିଧମନୱସେନ ସମ୍ମାପତିଟ୍ଠାନସଭାୱାତି ସମ୍ମାଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମା ସମାଦହନଂ ଏକଗ୍ଗତାକରଣଂ ସଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ମାସମାଧାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧି । ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି ହୋନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେସୁ, ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଚ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପୱତ୍ତିୱିସେସଭୂତାନି । ଇଦାନି ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତକିଲେସା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଏକଟ୍ଠା ୱା ଅନେକଟ୍ଠା ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ପଜହତି ପହାୟ ନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ନିରୋଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ।

ନ କେୱଲଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅପରେନପି ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ନାନାଖଣା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନାନାରମ୍ମଣା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱତୋ । ଏକକ୍ଖଣା ସକିଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଏକାରମ୍ମଣା ନିବ୍ବାନୱିସୟତ୍ତା । ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା । ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା । ପଟିପକ୍ଖପହାନୱସେନ ହିସ୍ସ ନାମତ୍ତୟଲାଭୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୱିରତିୟୋୱ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନସ୍ସ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚତ୍ତା । ନ ହି ଚେତନା ମଗ୍ଗସଭାୱା । ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନଚତୁବ୍ବିଧସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦୀନଂ କୁସଲାନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢନତୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ୟଥା ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ନାନା । ଏୱଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି । ନ ହି ଏକୋପି ଚ ମଗ୍ଗସମାଧି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିଆଦିନାମାନି ଲଭତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ୱିୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଭେଦାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧିୟେୱା’’ତି ।

ଞତ୍ୱା ଞାତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁଦ୍ଧି ନାମ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନେତୀ’’ତି । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅଭିୱଡ୍ଢଂ ପାପେନ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ୱିୱିତ୍ତତାତି ୱିୱିତ୍ତଭାୱୋ । ସୋ ହି ୱିୱେଚନୀୟତୋ ୱିୱିଚ୍ଚତି, ୟଂ ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇଧ ୱିୱିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ୱିୱିତ୍ତତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ପୁରିମୋ ୱିୱେଚନୀୟତୋ ୱିୱିଚ୍ଚମାନତାୟ ୱିୱିଚ୍ଚନକିରିୟାୟ ସମଙ୍ଗୀ ଧମ୍ମସମୂହୋ ତାୟ ଏୱ ୱିୱିଚ୍ଚନକିରିୟାୟ ୱସେନ ୱିୱେକୋତି ଗହିତୋ । ଇତରୋ ସବ୍ବସୋ ତତୋ ୱିୱିତ୍ତସଭାୱତାୟ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପୱତ୍ତତି, ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱିୱିଚ୍ଚମାନତାୟ ୱିୱେକସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତତି, ଇତରଂ ପନ ତଂନିନ୍ନତାତଂଆରମ୍ମଣତାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୱେକଂ ନିସ୍ସିତଂ, ୱିୱେକେ ୱା ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ।

ୟଥା ୱା ୱିୱେକୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଝାନଂ ‘‘ୱିୱେକଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱିୱେକୱସେନ ପୱତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ‘‘ୱିୱେକନିସ୍ସିତା’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନିସ୍ସୟୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସତିପି ତାସଂ ପୁବ୍ବାପରଭାୱେ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୁପ୍ପାଦନଂ ୱିୟ ଅଭିନ୍ନଧମ୍ମାଧାରା ନିସ୍ସୟଭାୱନା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତସ୍ସ ତଦଙ୍ଗ-ସମୁଚ୍ଛେଦନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତତଂ ୱତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତତାୟ ଅୱଚନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା । ଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ୟେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଧମ୍ମା । ତେସଂ କିଚ୍ଚଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକୋ । ଅଜ୍ଝାସୟତୋତି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ମହନ୍ତଅଜ୍ଝାସୟତୋ । ୟଦିପି ହି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ପନ ଆଦୀନୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ, ଦିସ୍ୱା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ନିବ୍ବାନେ ନିନ୍ନତାୟ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ଉଣ୍ହାଭିଭୂତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୀତନିନ୍ନଚିତ୍ତତା ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଥା ସଭାୱତୋ, ୟଥା ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତତା, ଏୱଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତତାପି ସିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ନିବ୍ବାନନିନ୍ନତା ସିୟା, ତଦଗ୍ଗେନ ଫଲନିନ୍ନତାପି ସିୟା ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ପହାନୱିନୟୋ ୱିୟ ରାଗନିରୋଧୋପି ଇଧାଧିପ୍ପେତୱିୱେକେନ ଅତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ଏସ ନୟୋ ୱିରାଗନିସ୍ସିତାଦୀସୂତି । ତେନାହ ‘‘ୱିୱେକତ୍ଥା ଏୱ ହି ୱିରାଗାଦୟୋ’’ତି ।

ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ପରିଚ୍ଚାଗତ୍ଥୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନତ୍ଥୋ ଚାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ହି ପହାନଂ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କପୱତ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପହାନଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତଥା ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତଂନିନ୍ନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠସଭାୱତା ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଅୟଂ ମିସ୍ସକୱସେନ ୱୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନାତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନପକାରେନ ତଂନିନ୍ନତଦାରମ୍ମଣକରଣପ୍ପକାରେନ ଚ ।

ପୁବ୍ବେ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱଚନସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସକଲେନ ୱଚନେନା’’ତି । ପରିଣମନ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ, ପରିଣତଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ । ପରିଣାମୋ ନାମ ଇଧ ପରିପାକୋତି ଆହ ‘‘ପରିପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିପକ୍କଞ୍ଚା’’ତି । ପରିପାକୋ ଚ ଆସେୱନଲାଭେନ ଲଦ୍ଧସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ନିବ୍ବାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତୁଂ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ‘‘ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସେସେସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ନେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନିସ୍ସାୟ । ଜାତିସଭାୱାତି ଜାୟନସଭାୱା । ସକଲୋତି ଅନୱସେସୋ, ସବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କୋଚି ମଗ୍ଗୋ ସାୱସେସୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱତି । ହେଟ୍ଠିମେ ମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପରିମୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ନାମ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୱୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେତି ୱଚସାୟତ୍ଥେ । ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀତି ଗୁଣୱଣ୍ଣନୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି ।

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୦. ଦିୱ-ସଦ୍ଦୋ ଦିୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଦିୱସପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଦିୱସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା’’ତିଆଦି । ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧନଂ, ତସ୍ସ ପତୀତି ସମ୍ପତି, ଧନସାମିକୋ, ତସ୍ସ ହିତାୱହତ୍ତା ସାପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଧନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ଗେହେ କତାକତଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅତିବହୁଭାୱତୋ ୱିମ୍ହୟପ୍ପତ୍ତୋ ରାଜା ‘‘କୋ ପନ ୱାଦୋ’’ତି ଆହ । କାଳଲୋହଂ ନାମ ଅୟୋଫଲଂ । କଚ୍ଛପାଦିରୂପେହିପି ସୋୱଣ୍ଣାଦୀନି ଠପେନ୍ତି । ସକୁଣ୍ଡକଭତ୍ତନ୍ତି ସକୁଣ୍ଡେହି ୱା ସଥୁସେହି ୱା ପକ୍କଭତ୍ତଂ । ବିଲଙ୍ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧଞ୍ଞବିଲଙ୍ଗଂ, ଆରନାଲନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦୁତିୟଂ ଅସ୍ସାତି ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟଂ। ତଞ୍ହି କଞ୍ଜିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା କଞ୍ଜିକଂ ନାମ । ତୀହି ପକ୍ଖେହି ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡେହି କତନିୱାସନଂ ତିପକ୍ଖୱସନଂ। ତେନାହ ‘‘ତୀଣି…ପେ॰… ନିୱାସନ’’ନ୍ତି ।

ଅସନ୍ତୋ ନୀଚୋ ପୁରିସୋତି ଅସପ୍ପୁରିସୋତି ଆହ ‘‘ଲାମକପୁରିସୋ’’ତି । କମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେନ ଓତରଣତାୟ ଫଲଂ ଅଗ୍ଗଂ ନାମ, ଉପରିଭୂମିଗତତ୍ତା ଉଦ୍ଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକଂ । ଦକ୍ଖିଣନ୍ତି ଦାନମାହ । ସଗ୍ଗୋ ନାମ କାମଭୱୂପପତ୍ତିଭୱୋ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ‘‘ସଗ୍ଗସ୍ସ ହିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରୁପପତ୍ତିଜନନତୋତି ତତ୍ର ଉପପତ୍ତିୟା ଜନନତୋ, ଉପ୍ପାଦନତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସେତଂ ଉଦକଂ ଏତିସ୍ସାତି ସେତୋଦକା। ସୋ ୟେନ ଭାୱେନ ୟତ୍ଥ ପାକଟତରୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୀଚୀନଂ ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ’’ତି ଆହ । ସୁଖୋତରଣଟ୍ଠାନତାୟ କଦ୍ଦମାଦିଦୋସୱିରହତୋ ଚ ସୁନ୍ଦରତିତ୍ଥା । ତଂ ଅପେୟ୍ୟମାନନ୍ତି ତଂ ଉଦକଂ କେନଚି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ । ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରୋତି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକମ୍ମସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚକରୋ, ପରିଭୋଗୱସେନ ଚେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଚ ନିୟୋଜକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲକିଚ୍ଚକରୋତି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବପୁଞ୍ଞକରୋ ।

ପଠମଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୧.ପିଣ୍ଡପାତେନାତି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ । ପଟିପାଦନଂ ତେନ ସହ ୟୋଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୟୋଜେସି, ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘କଣାଜକଂ ଭୁଞ୍ଜତି ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟ’’ନ୍ତି । ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ‘‘ଇମସ୍ସ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ କସ୍ସଚି ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ଦେଥା’’ତି ୱଚନଂ ନ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନୁଭାୱେହି ଲୋକେ ପାକଟା ସଞ୍ଜାତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସେଟ୍ଠିଭରିୟାୟ ‘‘ନ ୟସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି ଚିନ୍ତିତଂ । ତଥା ହି ତେସଂ ଦେନ୍ତାପି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଣୀତମେୱ ଦେନ୍ତି । ନାସାପୁଟଂ ପହରି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ । ସୋ ଲୁଦ୍ଧତାୟ ‘‘ବହୁ ୱତ ଧଞ୍ଞଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ସଂୟମେତୁଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ।

ୱିପ୍ପଟିସାରୁପ୍ପନ୍ନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱରମେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱଦତୋ ନ ଏକାୟ ଏୱ ଜୱନୱୀଥିୟା ୱସେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି । ଅଥ ଖୋ ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପୱତ୍ତଜୱନୱାରୋପି ଅତ୍ଥି ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତଜୱନୱାରୋପି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଚେତନାୱସେନା’’ତି । ଏକା ଚେତନା ଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନ ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ସାକେତପଞ୍ହୱସେନ ନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଚେତନାନଂ ପୁବ୍ବେ ପୁରେତରଂ କତତ୍ତା ପୁରାଣଂ।

ପରିଗୟ୍ହତୀତି ପରିଗ୍ଗହୋତି ଆହ ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ୱାୟ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଅନୁଜୀୱିନୋ । ସବ୍ବମେତନ୍ତି ଧନଧଞ୍ଞାଦିସବ୍ବଂ ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁଂ । ନିକ୍ଖିପ୍ପଗାମିନନ୍ତି ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବତାଗାମିନଂ । ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବସଭାୱଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିକ୍ଖିପ୍ପସଭାୱ’’ନ୍ତି । ପହାୟ ଗମନୀୟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବସଭାୱମେୱା’’ତି ।

ଦୁତିୟଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦି ଅପ୍ପକାସନଭାୱେନ ତମତୀତି ତମୋ, ତେନ ତମେନ ୟୁତ୍ତୋତି ତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂୟୋଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ମଚ୍ଛେରୟୋଗତୋ ମଚ୍ଛେରୋ’’ତି । ତସ୍ମା ତମୋତି ଅପ୍ପକାସନଭାୱେନ ତମୋ ତମଭୂତୋ ଅନ୍ଧକାରୋ ୱିୟ ଜାତୋ, ଅନ୍ଧକାରତ୍ତଂ ୱା ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ତମମେୱ ପରମ୍ପରତୋ ଅୟନଂ ଗତି ନିଟ୍ଠା ଏତସ୍ସାତି ତମପରାୟଣୋ, ତମପରାୟଣତଂ ୱା ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାୟେନପି ତମଗ୍ଗହଣେନ ଖନ୍ଧତମୋୱ କଥିତୋ, ନ ଅନ୍ଧକାରତମୋ । ଖନ୍ଧତମୋତି ଚ ସମ୍ପତ୍ତିରହିତା ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଉଚ୍ଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦି ପକାସନଭାୱେନ ଜୋତେତୀତି ଜୋତି, ତେନ ଜୋତିନା ୟୁତ୍ତୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ତମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତରେ ଦ୍ୱେତି ଜୋତିତମପରାୟଣୋ ଜୋତିଜୋତିପରାୟଣୋତି ଇତରେ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲେ ।

ୱେଣୁୱେତ୍ତାଦିକେହି ପେଳାଦିକାରକା ୱିଲୀୱକାରକା। ମିଗମଚ୍ଛାଦୀନଂ ନିସାଦନତୋ ନେସାଦା, ମାଗୱିକମଚ୍ଛବନ୍ଧାଦୟୋ । ରଥେସୁ ଚମ୍ମେନ ହନନକରଣତୋ ରଥକାରା ଚମ୍ମକାରା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପୁ’’ ଇତି କରୀସସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ କୁସେନ୍ତି ଅପନେନ୍ତୀତି ପୁକ୍କୁସା, ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକା । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ୱିରୂପୋ । ଓକୋଟିମକୋତି ଆରୋହାଭାୱେନ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିକୋ, ରସ୍ସକାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଲକୁଣ୍ଡକୋ’’ତି । ଲକୁ ୱିୟ ଘଟିକା ୱିୟ ଡେତି ପୱତ୍ତତୀତି ହି ଲକୁଣ୍ଡକୋ, ରସ୍ସୋ । କଣତି ନିମୀଲତୀତି କାଣୋ। ତଂ ପନସ୍ସ ନିମୀଲନଂ ଏକେନ ଅକ୍ଖିନା ଦ୍ୱୀହିପି ୱାତି ଆହ ‘‘ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ୱା ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ ୱା’’ତି । କୁଣନଂ କୁଣୋ, ହତ୍ଥୱେକଲ୍ଲଂ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୁଣୀ । ଖଞ୍ଜୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଦୱିକଲୋ । ହେଟ୍ଠିମକାୟସଙ୍ଖାତୋ ସରୀରସ୍ସ ପକ୍ଖୋ ପଦେସୋ ହତୋ ଅସ୍ସାତି ପକ୍ଖହତୋ। ତେନାହ ‘‘ପୀଠସମ୍ପୀ’’ତି । ପଦୀପେ ପଦୀପନେ ଏତବ୍ବଂ ନେତବ୍ବନ୍ତି ପଦୀପେୟ୍ୟଂ, ତେଲକପଲ୍ଲାଦିଉପକରଣଂ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆଗମନୱିପତ୍ତୀତି ଆଗମନଟ୍ଠାନୱସେନ ୱିପତ୍ତି ଆଗମୋ ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତୀତି ପଠମୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିପତ୍ତି । ଚଣ୍ଡାଲାଦିସଭାୱା ହିସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା, ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ପଚ୍ଚୟା, ତେହେୱସ୍ସ ୱିପତ୍ତି ଏୱ, ନ ସମ୍ପତ୍ତି । ପୱତ୍ତପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତୀତି ପୱତ୍ତେ ସୁଖପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି । ତାଦିସେ ନିହୀନକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି କୋଚି ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନୋ ସିୟା, ଅୟଂ ପନ ଦୁଗ୍ଗତୋ ଦୁରୂପୋ ହୋତି । ଆଜୀୱୁପାୟୱିପତ୍ତୀତି ଆଜୀୱନୁପାୟୱସେନ ୱିପତ୍ତି । ସୁଖେନ ହି ଜୀୱିକଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଉପାୟଭୂତା ହତ୍ଥିସିପ୍ପାଦୟୋ ଇମସ୍ସ ନତ୍ଥି, ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକସିଲାକୋଟ୍ଟନାଦିକମ୍ମଂ ପନ କତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ ପୱତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘କସିରୱୁତ୍ତିକେ’’ତି । ଅତ୍ତଭାୱୱିପତ୍ତୀତି ଉପଧିୱିପତ୍ତି । ଦୁକ୍ଖକାରଣସମାୟୋଗୋତି କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟସମୋଧାନଂ । ସୁଖକାରଣୱିପତ୍ତୀତି ସୁଖପଚ୍ଚୟପରିହାନି । ଉପଭୋଗୱିପତ୍ତୀତି ଉପଭୋଗସୁଖସ୍ସ ୱିନାସୋ ଅନୁପଲଦ୍ଧି । ଜୋତି ଚେୱ ଜୋତିପରାୟଣଭାୱୋ ଚ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ।

ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହୀତି ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ଏତଂ ୟଥା ‘‘ୟଦି ମେ ବ୍ୟାଧିତା ହୋନ୍ତି, ଦାତବ୍ବମିଦମୋସଧ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି, ତତ୍ଥ ୱା ୟେନ କେନଚି ପରିଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋତି ଦାନଂ ଦାତୁଂ ଅପେକ୍ଖିତତାୟ ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ।

ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅୟ୍ୟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩.ଜରାଜିଣ୍ଣାତି ଜରାୟ ଜିଣ୍ଣା । ତେନ ପାକଟଜରାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିମାହ । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାତି ୱୟସା ୱୁଡ୍ଢା । ତେନ ପଚ୍ଛିମୱୟସ୍ସ ଓସକ୍କସମ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱଦତି । ଜାତିମହଲ୍ଲିକାତି ଜାତିମହତ୍ତଗତା । ଚିରକାଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ ୱୀତିୱତ୍ତା । ୱୟୋ-ସଦ୍ଦୋ ସାଧାରଣୱଚନୋପି ଜିଣ୍ଣସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଓସାନୱୟଂ ଏୱ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତା’’ତି । ଅୟ୍ୟିକାତି ମାତାମହିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ହତ୍ଥୀ ଏୱ ରତନଭୂତୋ ହତ୍ଥିରତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକେନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବାନି ତାନୀତି କୁମ୍ଭକାରଭାଜନାନି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସୁ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅୟ୍ୟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଇସ୍ସତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫.ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏତ୍ଥ କା ଅସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ? ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଅଲାଭାୟ ଅୟସାୟ ପରିସକ୍କନଂ । ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ତଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ୟମକମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହାଓଘଂ ୱିୟ ସବ୍ବା ପାରମିୟୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରମହୋଘଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ତତୋ ଅନ୍ନପାନୟାନୱତ୍ଥମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିହତ୍ଥା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘କହଂ ଭଗୱା, କହଂ ଦେୱଦେୱୋ ନରାସଭୋ ଲୋକନାଥୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତି, ସକଟସତେହିପି ପଚ୍ଚୟେ ଆହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ସମନ୍ତା ଗାୱୁତପ୍ପମାଣମ୍ପି ସକଟଧୁରେନ ସକଟଧୁରଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୨୮୨) ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଭଗୱତୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସପି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି ଗରୁକତୋ ମାନିତୋ ପୂଜିତୋ ଅପଚିତୋ ଲାଭୀ ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଖୋ’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ୩୮), ତଥା ‘‘ୟାୱତା ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ଏତରହି ସଙ୍ଘୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଂ ସଙ୍ଘମ୍ପି ଏକଂ ଗଣମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ, ୟଥରିୱାୟଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୬) । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ । ନିଜ୍ଝତ୍ତିନ୍ତି ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ନନ୍ତି କଥଂ ।

ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ କଥା ମହାଜନସନ୍ନିପାତେ ନିୟ୍ୟାତିତା ହୋତୀତି । ତସ୍ମିଂ ଦାତବ୍ବଂ, ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦମତ୍ତେନ ଦେନ୍ତେପି ହି ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି । ଆରୋଚିତଂ ଅତ୍ତନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱାତି ସତ୍ଥୁ ଆମନ୍ତନଂ । ଚିତ୍ତଂ ନାମ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ନିଗଣ୍ଠା…ପେ॰… ପସୀଦତି ପସନ୍ନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେ ଅୱିସେସତୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିତଂ, ଇଦାନି ତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ତୟା ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛା’’ତି । ସଲ୍ଲକ୍ଖେହି ଏତଂ। ପଚ୍ଛିମଂ ପୁରିମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆନେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ନାମ ପଞ୍ହସ୍ସ କଥନଂ ମୟ୍ହମେୱ ଭାରୋ । ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ଏକତୋ ସେନାୟ ରାସିୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ରାସିଭୂତୋ’’ତି । ଅସିକ୍ଖିତୋତି ସତ୍ତଟ୍ଠସଂୱଚ୍ଛରାନି ଧନୁସିପ୍ପେନ ସିକ୍ଖିତୋ । ଧନୁସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖିତ୍ୱାପି କୋଚି କତହତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ଅସିକ୍ଖିତୋ ନ କତହତ୍ଥୋ, ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଭାୱୋୟେୱ ବ୍ୟାମମୁଟ୍ଠିବନ୍ଧୋ । ତିଣପୁଞ୍ଜମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଂସୁପୁଞ୍ଜୱାଲୁକପୁଞ୍ଜସାରଫଲକଅୟୋଘନାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅକତପରିଚୟୋତି ତେସଂ ସନ୍ତିକା ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଅକତପରିଚୟୋ । ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦିକେ ଉପେଚ୍ଚ ଅସନଂ ଉପାସନଂ, ନ କତଂ ଉପାସନଂ ଏତେନାତି ଅକତୂପାସନୋ। ଅସିକ୍ଖିତତାଦିନା ଭୀରୁଭାୱେନ ୱା କାୟସ୍ସ ଛମ୍ଭନଂ ସଙ୍କମ୍ପନଂ ଉତ୍ତାସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଛମ୍ଭୀତି ଆହ ‘‘ପୱେଧିତକାୟୋ’’ତି ।

ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀନୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ତତିୟେନେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀନଂ ହୋତି ପଟିଘସମ୍ପୟୋଗଂ । ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଅସେକ୍ଖଂ, ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତୟିଦଂ ନ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ସୀଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅସେକ୍ଖସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଂ ସୀଲଂ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଏୱ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିକ୍ଖାୟ ଜାତତ୍ତା, ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋପୀତି। ସେକ୍ଖସ୍ସ ଏସୋତି ୱା, ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା ସୟମେୱ ସିକ୍ଖତୀତି ୱା ସେକ୍ଖୋ, ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ଚ ତୀସୁ ଫଲେସୁ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଉପରି ସିକ୍ଖିତବ୍ବାଭାୱତୋ ଅସେକ୍ଖୋ। ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ସେକ୍ଖୋତି ଅସେକ୍ଖୋ। ଅଗ୍ଗଫଲଭୂତୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିପସ୍ସକସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତଥା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଅସେକ୍ଖେନା’’ତିଆଦୀସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ମିସ୍ସକା ଅଧିପ୍ପେତା, ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାପୀତି ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିଆଦୟୋପି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତି ଏୱ ।

ୟେନ ସିପ୍ପେନ ଇସ୍ସାସୋ ହୋତି, ତଂ ଇସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉସୁସିପ୍ପ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ସା ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱସେନ ସରୀରଂ ସଞ୍ଜାତଥାମଂ ହୋତି, ତଂ ବଲପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବଲଂ ନାମ ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି । ସମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ହି ୱିସମପ୍ପୱତ୍ତିନିୱାରକଧାତୁ ବଲଂ ନାମ, ତେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ବଲରୂପଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ୟସ୍ମା ଅରହା ଏୱ ଏକନ୍ତତୋ ସୋରତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେ ଦ୍ୱେତି ଖନ୍ତି ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା । ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପପା, ୟୋ କୋଚି ଜଲାସୟୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାନୀୟଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁରସ୍ସପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀନୀ’’ତି । ଉଦକୱିକୂଲାଦୀସୁ କମନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଏତେହୀତି ସଙ୍କମନାନି, ସେତୁଆଦୀନି । ସେତୁକରଣୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସେତୁଂ, ଚଙ୍କମନକରଣୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଚଙ୍କମନଂ, ମଗ୍ଗକରଣୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଣାସା’’ତିଆଦି ।

ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟାନଂ ହିତଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ । ଦେନ୍ତୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦେନ୍ତୋପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଦେନ୍ତେନପି କମ୍ମଫଲଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ୱିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନେୱ ଦାତବ୍ବତ୍ତା । ଥନୟନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ମହାମେଘଭାୱଦସ୍ସନଂ, ୟୋ ହି ମହାୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସତି, ସୋ ଗଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜୁମ୍ମାଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପୱସ୍ସତି । ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ଖାଦନୀୟସ୍ସ ୱିୱିଧଜାତିୟାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ରାସିଂ କତ୍ୱା’’ତି ।

ପକିରଣଂ ନାମ ୱିକିରଣମ୍ପି ହୋତି ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିକିରତୀ’’ତି । ପକିରନ୍ତୋ ୱିୟ ୱା ଦାନଂ ଦେତୀତି ଇମିନା ଗୁଣଖେତ୍ତମେୱ ଅପରିୟେସିତ୍ୱା କରୁଣାଖେତ୍ତେପି ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ‘‘ପକିରେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗତତିତ୍ଥିୟୱାଦେନ ଅପ୍ପଟିସେଧିତତାପି ଦୀପିତା ହୋତି । ପୁଞ୍ଞଧାରାତି ପୁଞ୍ଞମୟଧାରା ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦା । ସିନେହୟନ୍ତୀତି ଥୂଲଧାରେନପି ସିନେହେନ ସିନିଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତୀ । କିଲେଦୟନ୍ତୀତି ଅଲ୍ଲଭାୱଂ ପାପୟନ୍ତୀ । ୟଥାୟଂ ପୁଞ୍ଞଧାରା ଦାତାରଂ ଅନ୍ତୋ ସିନେହେତି ପୂରେତି ଅଭିସନ୍ଦେତି, ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗାହକାନମ୍ପି ଅନ୍ତୋ ସିନେହେତି ପୂରେତି ଅଭିସନ୍ଦେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଦଦଂ ପିୟୋ ହୋତି ଭଜନ୍ତି ନଂ ବହୂ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଦାତାରଂ ଅଭିୱସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦାୟକୱସେନେୱ ‘‘ସିନେହେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ୱା ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ସିନେହୁପ୍ପତ୍ତି ଆମିସନିସ୍ସିତାତି ଦାୟକୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇସ୍ସତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପବ୍ବତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬.ଖତ୍ତିୟାତି ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତା । ଇସ୍ସରିୟମଦୋ କାମଗେଧୋ। ପଥୱିମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମହନ୍ତତା ତଂନିୱାସିନଂ ଅନୁୟନ୍ତତାତି ସବ୍ବମିଦଂ ୟଥିଚ୍ଛିତସ୍ସ ରାଜକିଚ୍ଚସ୍ସ ସୁଖେନ ସମିଜ୍ଝନସ୍ସ କାରଣକିତ୍ତନଂ । ୟାଦିସେ ରାଜକିଚ୍ଚେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏସ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତରଗମନାନୀତି ତିଣ୍ଣଂ ନିରନ୍ତରଗମନାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଗମନାନି । ଚୋରା ଚିନ୍ତୟିଂସୂତି ଏକୋ ଅନ୍ତରଭୋଗିକୋ ରାଜାପରାଧିକୋ ପଞ୍ଚସତମନୁସ୍ସପରିୱାରୋ ଚୋରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ତେ କତ’’ନ୍ତି ସଚାହଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା । ଧୁରୱିହାରେତି ରଥସ୍ସ ଧୁରଂ ୱିୟ ନଗରସ୍ସ ଧୁରଭୂତେ ୱିହାରେ । ସନ୍ଥମ୍ଭିତୁନ୍ତି ୱିସ୍ସାସଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ । ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ସଦ୍ଧାୟ ଅୟିତବ୍ବୋ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧାତବ୍ବୋ’’ତି । ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ଭସମଂ ପୁଥୁଲଭାୱେନ । ନିପ୍ପୋଥେନ୍ତୋତି ନିମ୍ମଦ୍ଦେନ୍ତୋ । ସଣ୍ହକରଣୀୟଂ ଅତିସଣ୍ହଂ ପିସନ୍ତୋ ନିସଦପୋତୋ ୱିୟ ପିସନ୍ତୋ ।

ଧମ୍ମଚରିୟାତିଆଦିତ୍ତମ୍ପି ସୀସଂ ଚେଲଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଏୱ କାତବ୍ବା ତସ୍ସା ଏୱ ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ଆଚିକ୍ଖାମୀତି କଥେମି, କଥେନ୍ତୋ ଚ ୟଥା ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ମଦେୱ ରାଜା ଜାନାତି, ଏୱଂ ଜାନାପେମୀତି। ନିପ୍ଫତ୍ତି ୟୁଦ୍ଧେନ କାତବ୍ବଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି । ୱିସିନୋତି ବନ୍ଧତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ୱିସୟୋ, ସମତ୍ଥଭାୱୋ । ମନ୍ତସମ୍ପନ୍ନାତି ସମ୍ପନ୍ନରାଜମନ୍ତା । ମହାଅମଚ୍ଚାତି ମହୋସଧାଦିସଦିସା ନୀତିସତ୍ଥଛେକା ଅମଚ୍ଚପୁରିସା । ଉପଲାପେତୁନ୍ତି ପରେସଂ ଅନ୍ତରେ ୱିରୋଧତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ।

ଦ୍ୱେୟେୱ ପବ୍ବତାତି ପବ୍ବତସଦିସା ଦ୍ୱେୟେୱ ଗହିତା । ରାଜୋୱାଦେତି ରାଜୋୱାଦସୁତ୍ତେ । ଆଗତାୱ ତତ୍ତନ୍ତିୟା ଅନୁରୂପତ୍ଥଂ । ୱିଲୁମ୍ପମାନାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ୱିପତ୍ତୀତି ଭୋଗପରିହାନାଦିୱିନାସୋ । ହତ୍ଥିୟୁଦ୍ଧାଦୀହି ଜରାମରଣଂ ଜିନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ସତ୍ତସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱତୋ । ୟେନ ପନ ଜିନିତୁଂ ସକ୍କା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧେ…ପେ॰… ନିୱେସୟେ’’ତି ଆହ । ରତନତ୍ତୟେ ହି ସଦ୍ଧା ନିୱିଟ୍ଠା ମୂଲଜାତା ପତିଟ୍ଠିତା ଏକନ୍ତତୋ ଜରାମରଣୱିଜୟାୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ସଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।

ପବ୍ବତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

କୋସଲସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ମାରସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ତପୋକମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୭. ଉରୁୱେଲାୟ ସମୀପେ ଗାମୋ ଉରୁୱେଲଗାମୋ, ତଂ ଉରୁୱେଲଗାମଂ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମ୍ବୋଧି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱସ୍ସେସୁ ଆଦିତୋ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଠମବୋଧି, ଇଧ ପନ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହସ୍ମିଂ ୟେୱା’’ତି । ଅସୁଖଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେହି କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁକ୍କରଂ କରୋତୀତି ଦୁକ୍କରକାରୋ, ସୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଦୁକ୍କରକାରିକା। ତାୟ ମୁତ୍ତୋ ୱତମ୍ହୀତି ଚିନ୍ତେସି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ତଂ ଲୋକନାଥୋ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ସମନୁୟୁଞ୍ଜତି ? କମ୍ମପୀଳିତୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅପଦାନେ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୯୨-୯୪) –

‘‘ଅୱଚାହଂ ଜୋତିପାଲୋ, ସୁଗତଂ କସ୍ସପଂ ତଦା ।

କୁତୋ ନୁ ବୋଧି ମୁଣ୍ଡସ୍ସ, ବୋଧି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଅଚରିଂ ଦୁକ୍କରଂ ବହୁଂ ।

ଛବ୍ବସ୍ସାନୁରୁୱେଲାୟଂ, ତତୋ ବୋଧିମପାପୁଣିଂ ॥

‘‘ନାହଂ ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ, ପାପୁଣିଂ ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ।

କୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଗୱେସିସ୍ସଂ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ୱାରିତୋ’’ତି ॥

ମାରେତୀତି ୱିବାଧେତି । ୱିପତ୍ତିଆଦିସଂୟୋଜନଞ୍ହି ସାଧୂନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ମରଣଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧମାରଣତ୍ତା, ପାପତରତ୍ତା ପାପତମୋତି ପାପିମା। ସା ଚସ୍ସ ପାପତମତା ପାପୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଆହ ‘‘ପାପେନିୟୁତ୍ତୋ’’ତି । ଅଧିପତୀତି କାମାଧିପତି । ଅପ୍ପହୀନକାମରାଗେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ। ତେସଂୟେୱ କୁସଲକମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତକୋ। ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଅପରିମୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ନମୁଚି। ମତ୍ତାନଂ ପମତ୍ତାନଂ ବନ୍ଧୂତି ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ।

ତପୋକମ୍ମାତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗତୋ । ଅପରଦ୍ଧୋତି ୱିରଜ୍ଝସି । ‘‘ଅପରାଧୋ’’ତିପି ଅତ୍ଥି, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । କାୟକିଲମଥଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅମରତ୍ଥାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି, ସୋ ଚ କମ୍ମୱାଦୀହି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ଦେୱତ୍ଥାୟ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଅମରଭାୱତ୍ଥାୟା’’ତି । ସବ୍ବଂ ତପନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତପରିତାପନଂ । ଅତ୍ଥାୱହଂ ନ ଭୱତି ବୋଧିୟା ଅନୁପାୟତ୍ତା । କିଞ୍ଚସ୍ସାତି କିଞ୍ଚି ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଫିୟାରିତ୍ତଂୱ ଧମ୍ମନୀତି ଧମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଣ୍ଣୁ, ସୋ ଇଧ ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଧମ୍ମନି ୱଣ୍ଣୁପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରଞ୍ଞେ’’ତି । ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଫିୟାହି ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ ଚେୱ ଅରିତ୍ତେହି ଉପ୍ପୀଳେୟ୍ୟ ଚ।

ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ଗହିତା ମଗ୍ଗସୀଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସମାଧିନୋ ହି ଗହଣେନ ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ ଗହିତା ଉପକାରଭାୱତୋ । ପଞ୍ଞାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ବୋଧୋ। ମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ବୋଧାୟାତି ମଗ୍ଗତ୍ଥାୟା’’ତି । କଥଂ ପନ ମଗ୍ଗଂ ମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ୟଥା ୟାଗୁପଚନାରମ୍ଭୋ ୟାୱଦେୱ ୟାଗୁଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଭାୱନାରମ୍ଭୋ ମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥାୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଆରମ୍ଭୋତି ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ବନ୍ଧାପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ, ବୋଧାୟାତି ଅରହତ୍ତସମ୍ବୋଧାୟ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘ପତ୍ତୋସ୍ମି ପରମସୁଦ୍ଧି’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ପନ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମ୍ବୋଧାୟାତି । ସୋ ହି ସବ୍ବସ୍ମାପି ବୋଧିତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି । ନିହତୋ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱଂ ପାପିତୋ । ତେନାହ ‘‘ପରାଜିତୋ’’ତି ।

ତପୋକମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୮.ଅନ୍ଧଭାୱକାରକେତି ପଚୁରଜନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଭାୱକାରକେ । ମହାତମେତି ମହତି ତମସି । ପାସାଣଫଲକେ ମହାଚୀୱରଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱାତି ଏତେନ ତଂ ଫଲକଂ ଅପସ୍ସାୟ ନିସିନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତି। ପଧାନନ୍ତି ଭାୱନଂ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହମାନୋତି ସବ୍ବସୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିୟୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଞ୍ଚ ମନସିକରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି । ଅରିଟ୍ଠକୋତି ଅରିଟ୍ଠକୱଣ୍ଣୋ । ତେନାହ ‘‘କାଳକୋ’’ତି ।

ଦୀଘମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଚିରତରଂ କାଲଂ । ସଂସରନ୍ତି ଆସାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ସଞ୍ଚରନ୍ତୋ, ଅଲଂ ତୁୟ୍ହଂ ଏତେନ ନିପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ତେନ ମାରସ୍ସ କାଚି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ।

ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୯.ସୁସଂୱୁତାତି ମଗ୍ଗସଂୱରେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱୁତା । ସୁପିହିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପିହିତା । ୱସାନୁଗାତି କାୟାଦିଦ୍ୱାରୱସାନୁଗା ୱସୱତ୍ତିନୋ ନ ହୋନ୍ତି । ବଦ୍ଧଚରାତି ପଟିବଦ୍ଧଚରିୟାତି ।

ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୦.ଉପାୟମନସିକାରେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରଣେନ । ଉପାୟୱୀରିୟେନାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନାୟ ୱିଧିନା ପୱତ୍ତୱୀରିୟେନ । କାରଣୱୀରିୟେନାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପାଦନାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଭୂତେନ ୱୀରିୟେନ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନପାପକାନୁପ୍ପାଦନାଦିଅତ୍ଥାନି ହି ୱୀରିୟାନି ୟଦତ୍ଥଂ ହୋନ୍ତି, ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତିୟେୱାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକୋ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋ। ୟୋନିସୋସମ୍ମାସଦ୍ଦେନ ହି ଉପାୟକାରଣତ୍ଥଦୀପକତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପାୟୱୀରିୟେନ କାରଣୱୀରିୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । ମାରେନ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାପି ନ ତୁସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ।

କିଲେସପାସେନାତି କିଲେସମାରସ୍ସ ଉପାୟଭୂତେନ । କିଲେସମାରୋ ହି ସତ୍ତେ କାମଗୁଣପାସେହି ନିବନ୍ଧତି, ନ ପନ ସୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟେ ଦିବ୍ବା କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତା’’ତିଆଦି । ମାରବନ୍ଧନେତି କିଲେସମାରସ୍ସ ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ, ଭୱଚାରକେତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀତି ଇଦଂ ମାରୋ ‘‘ଅନୁତ୍ତରା ୱିମୁତ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, ୱିମୁତ୍ତା ସବ୍ବପାସେହୀ’’ତି ଚ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱଦତି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋପି ୱା ‘‘ଏୱମୟଂ ପରେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମୋକ୍ଖାୟ ଉସ୍ସାହଂ ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ କୋହଞ୍ଞେ ଠତ୍ୱା ୱଦତି ।

ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୧.ଅନୁପୁବ୍ବଗମନଚାରିକନ୍ତି ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଅନୁକ୍କମେନ ଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଚାରିକଂ । ଏୱଂ ହି ଗତେସୂତି ଏୱଂ ତୁମ୍ହେସୁ ବହୂସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ଗତେସୁ ।

ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ତଥା ସେସେସୁ । ସାସନସ୍ସ ଆଦି ସୀଲଂ ମୂଲକତ୍ତା । ତସ୍ସ ସମଥାଦୟୋ ମଜ୍ଝଂ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ । ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ ତଦଧିଗମତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ । ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ସୀଲଂ ସମାଧି ଚ ମୂଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମାଧୟୋ ୱା ଆଦୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞା ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧୱସେନ ଦୁୱିଧା, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗା ମଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ଆହ । ପଞ୍ଞାନିପ୍ଫତ୍ତି ଫଲକିଚ୍ଚଂ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନଂ ତତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ହି ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ଗୟ୍ହତି, ଇତରେନ ଇତରଂ, ତଦୁଭୟୱସେନ ପଟିପତ୍ତିୟା ଓସାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) ୱଚନତୋ ସୀଲଦିଟ୍ଠୁଜୁକତାୟ ମତ୍ଥକଭୂତା ୱିପସ୍ସନା, ତଦଧିଟ୍ଠାନା ସୀଲସମାଧୀତି ଇମେ ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା ୱା ଆଦୀ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

କିଞ୍ଚାପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନତ୍ଥି, ୟେସୁ ପନ ଅୱୟୱେସୁ ସମୁଦାୟରୂପେନ ଅପେକ୍ଖିତେସୁ ଗାଥାତି ସମଞ୍ଞା, ତଂ ତତୋ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୟ ତାୱ ପଠମପାଦୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପଞ୍ଚପଦଛପ୍ପଦାନଂ ଗାଥାନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନଗ୍ଗହଣେନ ଇତରେ ଦୁତିୟାଦୟୋ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ମଜ୍ଝନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧମେୱାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସୁତ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ବହୁୱିଭାଗଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରସ୍ସ ପନ ତେୟେୱ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଭାଗା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନିଦାନନ୍ତି କାଲଦେସକପରିସାଦି-ଅପଦିସନଲକ୍ଖଣାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମୱୋଚାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତଦୱସେସନିଗମନପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନେକାନୁସନ୍ଧୀକସ୍ସ ସହ ନିଦାନେନ ପଠମୋ ଅନୁସନ୍ଧି ଆଦି । ସହ ନିଗମନେନ ପଚ୍ଛିମୋ ପରିୟୋସାନଂ, ଇତରେନ ମଜ୍ଝିମନ୍ତିଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସାତ୍ଥକନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥକଂ କତ୍ୱା । ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ସମ୍ପତ୍ତି ଚ ନାମ ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନତାତି ଆହ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି…ପେ॰… ଦେସେତା’’ତି । ସକଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା । ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିଉପକ୍କିଲେସାଭାୱତୋ । ଅୱିସେସତୋ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସକଲେ ସାସନେ ଭୱନ୍ତି । ଧମ୍ମୋତି ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମେସାନଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୮) ୱିୟ । ଦୁକୂଲସାଣିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ୱିୟ, ନ ତୁ ପାକାରସେଲାଦିପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ୱିୟ । ତେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିୟା ସକଲକିଲେସାନଂ ପହାନାନୁଭାୱଂ ୱଦତି । ଅଲାଭପରିହାନିୟା, ନ ଲଦ୍ଧପରିହାନିୟା । ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନୀତି ପଞ୍ଚସତାଧିକାନି ତୀଣି ପାଟିହାରିୟସହସ୍ସାନି । ସାତନ୍ତି ସୁଖଂ ।

ଦୁତିୟମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୨.ସୁରାକାରକାନନ୍ତି ପିଟ୍ଠସୁରାୟୋଜନକାନଂ । କୋସଲାନଂ ଇସ୍ସରୋତି କୋସଲୋ, କୋସଲରାଜସ୍ସ ଅୟନ୍ତି କୋସଲିକା । ପରିଭୋଗପାତୀତି ଭତ୍ତପରିଭୋଜନତ୍ଥାୟ ପାତି ପରିଭୋଗପାତି । କମ୍ମାରୁଦ୍ଧନପଣାଳିୟାତି କମ୍ମାରୁଦ୍ଧନପଣାଳିମୁଖେ । ଧମମାନାୟାତି ଧମିୟମାନାୟ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଭସ୍ତୱାତେହି ପୂରିତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭସ୍ତୱାତେନ ପୂରିୟମାନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟାମଭୂମିୟନ୍ତି ଭଗୱତୋ ପଟିସଲ୍ଲାନଟ୍ଠାନେ ସଞ୍ଚରନ୍ତଂ ମାରଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱ ଦିସ୍ୱା। ତେନାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜୁଲତାଲୋକେନା’’ତି ।

ସେୟ୍ୟତ୍ଥାୟାତି ସେୟ୍ୟାନିସଂସାୟ । ତେନାହ ‘‘ଠସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତସଞ୍ଞତୋତି ଅତ୍ତଭାୱେନ ସଂୟତୋ । ତେନାହ ‘‘ସଂୟତତ୍ତଭାୱୋ’’ତି । ତଂସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚରହିତେ ବୁଦ୍ଧମୁନିସ୍ମିଂ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜ ଚରେୟ୍ୟ ତତ୍ଥ ସୋତି ଇମିନା ଭଗୱା ତଂ ବ୍ୟାକରମାନୋ ୱିଭିଂସିତା ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଂ କରିସ୍ସତି ଭୟାଭାୱତୋ ? କେୱଲଂ ପନ ଅନଟ୍ଠୱଲିକଂ ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତୋ ୱିୟ ତ୍ୱମେୱ ଆୟାସଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସସୀତି ମାରଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେତି ।

ଭେରୱାତି ଅୱୀତରାଗାନଂ ଭୟଜନକା । ତତ୍ଥାତି ତଂନିମିତ୍ତଂ । ଫଲେୟ୍ୟାତି ଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସତ୍ତିସଲ୍ଲନ୍ତି ସତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ପୁଥୁସଲ୍ଲଂ । ଉରସ୍ମିଂ ଚାରୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଫାସୁଂ ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଠପେୟ୍ୟୁଂ ଉଗ୍ଗିରେୟ୍ୟୁଂ । ଖନ୍ଧୁପଧୀସୂତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେସୁ ଉପଧୀସୁ । ତାଣଂ କରୋନ୍ତି ନାମାତି ତତୋ ଭୟନିମିତ୍ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ତାଣଂ କରୋନ୍ତି ନାମ ।

ସପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୁପତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୩.ଉତୁଗାହାପନତ୍ଥଂଧୋୱିତ୍ୱା, ନ ରଜୋଜଲ୍ଲୱିକ୍ଖାଲନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଧୋତପାଦକେ ଗେହେତି ଧୋତପାଦେହି ଅକ୍କମିତବ୍ବକେ । ୱତ୍ତଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଧମ୍ମସ୍ସାମିଭାୱତୋ । ୱତ୍ତସୀସେଠତ୍ୱା ଧୋୱନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ସୋପ୍ପପରିଗ୍ଗାହକେନାତି ଏତ୍ଥ ସୋପ୍ପଂ ନାମ ନିଦ୍ଦାୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତକିରିୟମୟଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିରହିତା ନିରନ୍ତରଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତୀତି ତଂ ସଭାୱତୋ ପୟୋଜନତୋ କାଲପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରିଗ୍ଗାହକଂ ଉପରିନିଦ୍ଦେସସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋପ୍ପପରିଗ୍ଗାହକେନ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନା’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ନିଦ୍ଦାସୋପ୍ପନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଭଗୱତୋ ସୋପ୍ପଂ ହୀଳେନ୍ତୋ ୱଦତି ।

କିଂ ନୂତି ଏତ୍ଥଂ କିନ୍ତି ହେତୁନିସ୍ସକ୍କେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘କସ୍ମା ନୁ ସୁପସୀ’’ତି ? ଦୁବ୍ଭଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିସ୍ସିରିକୋ ଭିନ୍ନଭଗୋ, ସୋ ପନ ମତସଦିସୋ ୱିସଞ୍ଞିସଦିସୋ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମତୋ ୱିୟ ୱିସଞ୍ଞୀ ୱିୟ ଚା’’ତି ।

ଆଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ବାହିରସ୍ସ ଉପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୪୨) ଆଗତଂ ତଣ୍ହାକୋଟ୍ଠାସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିସତ୍ତତାୟାତି ତମ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱିସେସତୋ ଆସତ୍ତଭାୱେନ । ୱିସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ୱିସମୂଲତା ୱିସଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିଭୂତୱେଦନା ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିସମୂଲା, ତଣ୍ହା । ତସ୍ସ ରୂପାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ, ନ ଅମତସ୍ସାତି ୱିସପରିଭୋଗତା । କତ୍ଥଚି ନେତୁନ୍ତି କତ୍ଥଚି ଭୱେ ସବ୍ବଥା ନେତୁଂ ? ପରିକ୍ଖୟାତି ସବ୍ବସୋ ଖୀଣତ୍ତା । ତୁୟ୍ହଂ କିଂ ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବୁପଧିପରିକ୍ଖୟା ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ମମ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ତୁୟ୍ହଂ କିଂ ଉଜ୍ଝାୟନଂ ? କେୱଲଂ ୱିଘାତୋୟେୱ ତେତି ଦସ୍ସେତି ।

ସୁପତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୫.ପଣ୍ଣାସଂୱା ୱସ୍ସାନି ଜୀୱତି ୱସ୍ସସତତୋ ଉପରି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ । ସଟ୍ଠି ୱା ୱସ୍ସାନି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ବାକୁଲୋ । ପଟିହରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚନୀକଭାୱେ ସାତଂ ସୁଖଂ ଏତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚନୀକସାତୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ପଚ୍ଚନୀକସାତତା, ତାୟ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଭାସି ପଟିୱଚନଂ ଜାନମାନୋୱ ।

ନ ହୀଳେୟ୍ୟ ନ ଜିଗୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏୱନ୍ତି ସୋ ଦାରକୋ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ଅଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଚରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଜ୍ଜଲିତସୀସୋ ୱିୟ ଚରେୟ୍ୟାତି ୟଥା ପଜ୍ଜଲିତସୀସୋ ପୁରିସୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅକତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ୱୂପସମାୟ ୱାୟମେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସପ୍ପୁରିସୋ ଆୟୁଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତେନେୱ ନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନମ୍ପି ଓତରିତ୍ୱା ତଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତୋପି ସଙ୍ଖାରୱିଗମାୟ ଚରେୟ୍ୟ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

ପଠମଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬.ନେମୀୱାତି ନେମିସୀସେନ ଚକ୍କଂ ୱଦତି । କୁବ୍ବରଂ ଅନୁପରିୟାୟତୀତି କୁବ୍ବରଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତତି । ତଥାଭୂତୋ ପନ ସୋ ତଂ ଅଜହନ୍ତୋୱାତି ଆହ ‘‘ନ ୱିଜହତୀ’’ତି । ଆୟୁ ଅନୁପରିୟାୟତୀତି ମଚ୍ଚାନଂ ଆୟୁ ଗତମ୍ପି ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ଭଗୱତୋ ପଟାଣି ହୁତ୍ୱା ୱଦତି, ଭଗୱା ପନ ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ‘‘ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଆୟୁନୋ ଅଚ୍ଚୟଗମନମରଣତଂୟେୱ ପୱେଦେସି ।

ଦୁତିୟଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପାସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୭.ପୱିଜ୍ଝୀତି ପବ୍ବତଂ ସବ୍ବତୋ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ତତୋ ତତୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜି । ସକଲନ୍ତି ସବ୍ବଭାଗୱନ୍ତଂ, ନିସ୍ସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କିଂନୁସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୮.ୱିଚକ୍ଖୁକମ୍ମାୟାତି ୱିଚକ୍ଖୁଭାୱକାମତାୟ । ୟଥା ସା ଭଗୱତୋ ଦେସିୟମାନଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ନ ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ କାତୁଂ କାମତାୟ । ତେନାହ ‘‘ପରିସାୟା’’ତିଆଦି । ୱିନାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଭେରୱାରମ୍ମଣେ ଭାୟନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଦସବଲପ୍ପତ୍ତାତି ଦସହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତା ।

କିଂନୁସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୯.ମନ୍ଦଭାୱେନାତି ଜଳଭାୱେନ ମୋମୂହଭାୱେନାତି ମହାମୂଳ୍ହତାୟ । କବ୍ବକରଣେନ ମତ୍ତୋତି କବ୍ବକିରିୟାପସୁତତାଦିୱସେନ ମତ୍ତୋ କବ୍ବଂ କତ୍ୱା । କିମିଦଂ ସୋପ୍ପସେୱାତି ଇଦଂ ତୱ ସୋପ୍ପଂ କିମତ୍ଥଂ, ପୁରିସେନ ନାମ ପୁରିସତ୍ତକରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ସୋପ୍ପତିୟେୱ । ଅତ୍ଥଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ମା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ଅସଙ୍ଗ…ପେ॰… ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥଭାୱତୋ । ଜଗ୍ଗନ୍ତୋତି ଜାଗରନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ, ନ ଭାୟାମି ଭୟହେତୂନଂ ଅଭାୱା । ନାନୁତପନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦାପି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱତୋ, ମାମନ୍ତି ମମଂ । ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଞ୍ହି ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଠିତତ୍ତାତି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତ୍ତା । ହାନିନ୍ତି କସ୍ସଚି ଜାନିଂ ।

ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପତିରୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୦. ଅନୁରୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ଅନୁରୋଧୋ, ରାଗୋ । ୱିରୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ୱିରୋଧୋ, ପଟିଘୋ । ତେସୁ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧେସୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ସଜ୍ଜତି ନାମ ସଙ୍ଗଂ କରୋତି ନାମ, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୁପ୍ପାଦନମେୱ ଚେତ୍ଥ ସଜ୍ଜନଂ । ୟଦଞ୍ଞମନୁସାସତୀତି ୟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅନୁସାସନଂ, ତଂ ତେସଂ ହିତେସନଂ ଅନୁକମ୍ପନଂ, ତସ୍ମା ଅନୁକମ୍ପକେ ହିତେସକେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧେ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିକମ୍ପନତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ୱଦସୀତି ।

ପତିରୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମାନସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୧.ଆକାସେ ଚରନ୍ତେତି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚରନ୍ତେପି କିଚ୍ଚସାଧନତୋ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ। ମନସି ଜାତୋତି ମାନସୋ। ତଂ ପନ ମନସନ୍ତାନସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟାତି ଆହ ‘‘ମନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ମାନସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୨. ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଚେୱ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି ଚ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମା ତେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଆଦିୟିତ୍ୱା’’ତି । ରୁପ୍ପନୱେଦିୟନସଞ୍ଜାନନଅଭିସଙ୍ଖରଣୱିଜାନନାନି ଖନ୍ଧାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣାନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ଚେୱ ସମୁଦୟାଦୀନି ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦସ୍ସେତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତି, ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ପାକଟେ ୱିଭୂତେ କତ୍ୱା ୱିଭାୱେତି । ଗଣ୍ହାପେତୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତେ ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧେ କରୋନ୍ତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି । ସମାଦାନମ୍ହୀତି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିୟନେ ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ସମ୍ମସନୱସେନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମୱସେନ ସମାଦିୟନେ । ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେନାତି ତାୟ ଦେସନାୟ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନ ଚ ତେସଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେନ। ଜୋତାପେତୀତି ତେସଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିକିଲେସମଲୱିଧମନେନ ପଭସ୍ସରଂ କରୋତି । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ତାୟ ଦେସନାୟ ପାପେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ନୋ’’ତିଆଦି । କମ୍ମକାରକଚିତ୍ତଂ ନାମ ଓତରଣଚିତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବକଂ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି କେଚି । ଓହିତସୋତାତି ଅନଞ୍ଞୱିହିତତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ଅପ୍ପିତସୋତା, ତତୋ ଏୱ ତଦତ୍ଥଂ ଠପିତସୋତା।

ଏତେ ରୂପାଦୟୋ ଖନ୍ଧେ ୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଖତଂ ସମିଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେହି କତଂ, ତଞ୍ଚ ‘‘ଏସୋ ଅହଂ ନ ହୋମି, ଏତଂ ମୟ୍ହଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ପସ୍ସନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଖେମୋ ଅତ୍ତାତି ଖେମତ୍ତା, ତଂ ଖେମତ୍ତଂ। ତେନାହ ‘‘ଖେମିଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱ’’ନ୍ତି । ପରିୟେସମାନା ମାରସେନା ।

ପତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ସଞ୍ଜାୟତି ଏତସ୍ମାତି ସଞ୍ଜାତି, ସୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୋ ସମୋସରତି ଏତ୍ଥାତି ସମୋସରଣଂ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠେନ । ଭୟଭେରୱଂ ସଦ୍ଦନ୍ତି ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ତଦେୱ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭେରୱାୱହତ୍ତା ଭେରୱଂ, ଦେୱାଦିସଦ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତୱଲାହକେ ଦେୱେ ଉପ୍ପାତୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଦ୍ଦୋ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭି। ଅସନିପାତାଦିସଦ୍ଦୋ ଅସନିପାତସଦ୍ଦୋ । ଉନ୍ଦ୍ରୀୟତୀତି ୱିପରିୱତ୍ତତି । ଲୋକୋ ଅଧିମୁଚ୍ଛିତୋତି ଅତିଥଦ୍ଧକାୟୋ ୱିୟ ମୁଚ୍ଛଂ ଆପନ୍ନୋ । ମାରସ୍ସାତି କିଲେସମାରସ୍ସ । ଠାନଭୂତନ୍ତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ।

ଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପିଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୪.ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଞାତିମିତ୍ତକୁଲେ । ପାହୁନକାନୀତି ପହିତବ୍ବପଣ୍ଣାକାରାନି । ଆଗନ୍ତୁକପଣ୍ଣାକାରାନୀତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଉପଗତାନଂ ଦାତବ୍ବପଣ୍ଣାକାରାନି । ସୟଂଚରଦିୱସେତି କୁମାରକାନଞ୍ଚ କୁମାରିକାନଞ୍ଚ ସୟଂ ଅତ୍ତନା ଚରିତବ୍ବଛଣଦିୱସେ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୱୟଜାତିଗୋତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ସମୱୟସମଜାତିକସମଗୋତ୍ତାତି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଗୋତ୍ତସମତା ଚ ଆୱାହୱିୱାହୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ଏକଗୋତ୍ତତାୱସେନ । ତତୋ ତତୋ ଗାମତୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦାତବ୍ବେ ଅସତି । ଛଣୱସେନ ପହିଣିତୁଂ ସମ୍ପାଦିତଂ ପୂୱଂ ଛଣପୂୱଂ । ତାସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ତାସଂ ଦାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚାତି ତସ୍ସା ଦୁୱିଧାୟପି ସମ୍ପତ୍ତିୟା ।

ଞାଣଂ ନାମ ଆୱଜ୍ଜନପୁବ୍ବକଂ, ତସ୍ମା ଅଜାନନସ୍ସ ‘‘ଅନାୱଜ୍ଜନତାୟା’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ସେସକାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଉପଚାରଭେଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସେହି କାତବ୍ବଉପଚାରସ୍ସ ଭିନ୍ଦନଂ । ଭିନ୍ଦିତୁନ୍ତି ୱିଧମିତୁଂ ।

ଭଗୱା ପନାତି ପନସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ଭଗୱା ଉପ୍ପଣ୍ଡନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ତଂ ଗାମଂ ନ ପୁନ ପାୱିସି, ଅଥ ଖୋ ମାରଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋତି ଇଦଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି ।

ଜନେସୀତି ଅପୁଞ୍ଞଂ ଜନେସି, ଜନେନ୍ତୋ ଚ ୟଥା ତତୋ ଆୟତିଂ ଥିରତରଂ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଏୱଂ ନିପ୍ଫାଦେସି । ଆସଜ୍ଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚତି ମଦ୍ଦତି ଅଭିଭୱତୀତି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଦ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

ପିଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କସ୍ସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୫.ନିବ୍ବାନଂ ଅପଦିସିତ୍ୱାତି ନିବ୍ବାନଂ ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବାନଗୁଣେ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ହଟହଟକେସୋତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିକିଣ୍ଣତ୍ତା ଆକୁଲାକୁଲକେସୋ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଚକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣେନ ଫସ୍ସୋ ୱିସେସିତୋ, ତେନ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାଣାୟତନଂ । ତଥା ସତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣେନ ୱିସେସିତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଗହଣନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମେନ ଚକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣେନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାୱଜ୍ଜନକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପୀତି ଜୱନଚିତ୍ତେନ ସହ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତମ୍ପି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାୟତନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ନିମ୍ମଲମେୱ ।

‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ମାରସ୍ସ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକ୍କୱିପକ୍କନ୍ତି ଚକ୍ଖୁପାକରୋଗେନ ଉପରି ହେଟ୍ଠା ଚ ସବ୍ବସୋ ପକ୍କଂ କୁଥିତଂ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ୟଂ ଲୋକେ କୁଟ୍ଠକିଲାସଗଣ୍ଡକଚ୍ଛୁଆଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ୱଣପୀଳକାଦିୱସେନ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ଅସୁଚିଂ ଅନ୍ତମସୋ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛରୂପମ୍ପି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତୱେୱ ହୋତୂତି ଏୱମାଦିଂ ଅପଦିସତି ।

ୟଂ ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦିଉପକରଣଂ ଗହଟ୍ଠା, ପବ୍ବଜିତା ଚ ୟଂ ପତ୍ତଚୀୱରାଦିଂ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତାୱ ୱଦନ୍ତି, ଏତେସୁ ପରିଗ୍ଗହତ୍ଥେସୁ ଚ ତେସଂ ପରିଗ୍ଗାହକପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚ ତେ ଚିତ୍ତଂ ୟଦି ଅତ୍ଥି, ତାନି ଆରବ୍ଭ ତୱ ଚିତ୍ତଂ ୟଦି ଭୱତି, ଏୱଂ ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧୋ ଏୱ ହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀ’’ତି ।

ୟଂ ଭଣ୍ଡକଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପକରଣଂ ଲୋକେ ବହୁଜନା ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନ ତଂ ମୟ୍ହନ୍ତି ତଂ ମୟ୍ହଂ ନ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ମମ ତଣ୍ହାୱସେନ ମମନ୍ତି ନତ୍ଥି । ନ ତେ ଅହନ୍ତି ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ଏତ୍ଥ ବଦ୍ଧା, ତେପି ଅହଂ ନ ହୋମି, ତତ୍ଥ ମେ ଦିଟ୍ଠିବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥି । ନ ମେ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଦକ୍ଖସୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ବଦ୍ଧାଭାୱେନ ମୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ଗତମଗ୍ଗମ୍ପି ମାର ତ୍ୱଂ ନ ଦକ୍ଖସି ନ ପସ୍ସିସ୍ସସି, ୟେ ଭୱାଦୟୋ ତୁୟ୍ହଂ ୱିସୟା, ତେସୁ ଭୱୟୋନିଗତିଆଦୀସୁ ମୟ୍ହଂ ଗତମଗ୍ଗଂ ନ ପସ୍ସିସ୍ସସି ଭୱନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାତି ।

କସ୍ସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ରଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୬.ଅହନନ୍ତି କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅହନନ୍ତେନା’’ତି, ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଏୱ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ‘‘ଅହନନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ୱଚନସେସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଜିନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧହେତୁଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ପରସ୍ସ ଧନଜାନିଂ ଅକରୋନ୍ତେନା’’ତି । ଅକାରାପେନ୍ତେନାତି ପରସ୍ସ ଧନଜାନିଂ ଅକାରେନ୍ତେନ । ଅସୋଚନ୍ତେନାତି ଭୋଗବ୍ୟସନାଦିୱସେନ ପରଂ ଅସୋଚନ୍ତେନ । କସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୀତି ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦିନା । ରଜ୍ଜେ ୱିଜିତେ ଦଣ୍ଡକରପୀଳିତେତି ଧନଦଣ୍ଡାଦିଦଣ୍ଡେନ ଚେୱ ବଲିନା ଚ ବାଧିତେ ।

ଇଜ୍ଝନକକୋଟ୍ଠାସାତି ଚେତୋୱସିଭାୱାଦିକସ୍ସ ସାଧନକକୋଟ୍ଠାସା । ୱଡ୍ଢିତାତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ଅନୁବ୍ରୂହିତା । ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାତି ଭାୱନାୟ ବହୁଲୀକରଣେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତା । ୟୁତ୍ତୟାନନ୍ତି ୟଥା ୟୁତ୍ତାନଂ ଆଜଞ୍ଞରଥାନଂ ସାରଥିନା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟଥାରୁଚିପୱତ୍ତିତଂ ଗମିତା । ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୱତ୍ଥୁକତାତି ସବ୍ବସୋ ଉପକ୍କିଲେସସୋଧନେନ ଇଦ୍ଧିୱିସୟତାୟ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସୁୱିସୋଧିତପରିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ଅୱିଜହିତାତି ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ତଂତଂଅଧିଟ୍ଠାନୟୋଗ୍ୟତାୟ ନ ଜହାପିତା । ନିଚ୍ଚାନୁବଦ୍ଧାତି ତତୋ ଏୱ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁବଦ୍ଧା ୱିୟ କତା । ସୁପରିଚିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସବ୍ବଭାଗେନ ଭାୱନାନୁପଚୟଂ ଗମିତା । ଅୱିରାଧିତୱେଧିହତ୍ଥୋ ୱିୟାତି ଅୱିରଜ୍ଝନଭାୱେନ ୱିରଜ୍ଝନହତ୍ଥୋ ୱିୟ । ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାତି ଭାୱନାଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପାଦିତା । ଚିନ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ ।

ପବ୍ବତସ୍ସାତି ପବ୍ବତୋ ଅସ୍ସ । ପବ୍ବତୋ ଅସ୍ସାତି ପବ୍ବତୋ ଭୱେୟ୍ୟ କୀଦିସସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଜାତରୂପସ୍ସାତି ଆତପରୂପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ତାୱ ମହନ୍ତୋତି ୟତ୍ତକୋ ସୋ ପବ୍ବତୋ ହୋତି, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତତ୍ତକୋ । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନାଲଂ ନ ପରିୟତ୍ତୋ ତଣ୍ହାୟ ଦୁପ୍ପୂରଣଭାୱା । ଏୱଂ ଜାନନ୍ତୋତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ଦୁପ୍ପୂରଣଭାୱାଦୀନୱତଂ ଜାନନ୍ତୋ । ସମଂ ଚରେୟ୍ୟାତି ପରୱତ୍ଥୁପରାମାସାଦିଂ ୱିହାୟ କାୟାଦୀହି ସମମେୱ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

ଦୁକ୍ଖଂ ତଣ୍ହାନିଦାନଂ, ତଣ୍ହା କାମଗୁଣନିଦାନା, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟକାମଗୁଣନିଦାନତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ୟତୋନିଦାନଂ ହୋତୀତି ୟଂନିଦାନଂ ୟଂକାରଣଂ ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ୟୋ ଅଦକ୍ଖୀତି ୟୋ ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକୋ ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ନିଦାନଭୂତେ କାମଗୁଣେ ଚ ତଥତୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସି । କେନ କାରଣେନ ନମେୟ୍ୟ? ତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଗୁଣଉପଧିନ୍ତି କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ ଉପଧିଂ । ସଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍ଗୋ ଏସୋ, ଲଗ୍ଗନମେତନ୍ତି ଏୱଂୱିଦିତ୍ୱା। ତମେୱ କାମାଭିଭୂତୋ ନପ୍ପଟିସେୱେୟ୍ୟ ନ ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ୱିନୟାୟ ୱୂପସମାୟ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ।

ରଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୭.ଜଟାଚୁମ୍ବଟକେନାତି ସୀସେ ପଟିମୁକ୍କେନ ଜଟାକଲାପେନ । ଅପରିଗ୍ଗହବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜିତା ହି ଜଟାୟ ଉଞ୍ଛାଚରିୟଂ ଚରନ୍ତି । ଉଦୁମ୍ବରଦଣ୍ଡଞ୍ହି ଅତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗହିତଂ ତେସଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ସୀସଂ ଓକମ୍ପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅତିୱିୟ ସୀସସ୍ସ ଓକମ୍ପିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହନୁକେନ ଉରଂ ପହରନ୍ତୋ ଅଧୋନତଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜିୱ୍ହଂ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଲମ୍ବନଚାଲନୱସେନ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ତିସାଖନ୍ତି ତିଭଙ୍ଗଭକୁଟି ୱିୟ ନଲାଟେ ଜାତତ୍ତା ନଲାଟିକଂ। ତେନାହ ‘‘ନଲାଟେ ଉଟ୍ଠିତଂ ୱଲିତ୍ତୟ’’ନ୍ତି, ତିଭଙ୍ଗୱଲିକଂ ନଲାଟେ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋୱ ତେଲେତି ଅତ୍ତନୋୱ ପାପକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକେ ତେଲେ, ପଚିତବ୍ବଟ୍ଠାନଗେହେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୮.ମୟ୍ହଂଲାଭାତି ଏୱରୂପସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତ୍ଥୁସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ, ଏୱରୂପସ୍ସ ଚ ନାମ ନିୟ୍ୟାନିକସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ, ଏୱରୂପାନଞ୍ଚ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପଟିଲାଭୋ, ଏତେ ମୟ୍ହଂ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭା । ମୟ୍ହଂ ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟଞ୍ଚେତଂ ମମ ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅଭିରତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ମୟା ସୁଲଦ୍ଧଂ । ୟଥା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚରିତାନୁରୂପୱସେନ ଗହିତଂ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ପାସାଦିକନ୍ତି ପସାଦାୱହଂ । ଏୱମହୋସୀତି ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ’’ତିଆଦିନା ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ଅହୋସି । ନିସିନ୍ନସଦିସୋତି ନିସିନ୍ନୋ ୱିୟ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସିନ୍ନଂ ମାରୋ ଉପସଙ୍କମି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ । ତସ୍ସାତି ସମିଦ୍ଧିତ୍ଥେରସ୍ସ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସପ୍ପାୟନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ସପ୍ପାୟଂ ଉପକାରାୱହଂ ଭୱିସ୍ସତି ।

ମୟ୍ହନ୍ତି ମୟା । ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ସତିପଞ୍ଞା, ତା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଜାନନସମତ୍ଥନଭାୱେନ ଅୱବୁଦ୍ଧା । ଥେରୋ କିର ତଦା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେସି । କାମନ୍ତି ୟଥାରୁଚି । କେଚି ‘‘କାମଂ କରସ୍ସୂତି ଆୟସ୍ମତୋ ‘କାମା’ତି ମାରସ୍ସ ଆଲପନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିଭିଂସକାରହାନୀତି ଭୟାନକାରହାନି । ରୂପାନୀତି ୱିପ୍ପକାରାନି । ୱିପ୍ପକାରତ୍ଥୋପି ହି ରୂପସଦ୍ଦୋ ‘‘ରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ନ କମ୍ପେସ୍ସସୀତି ସମଣଧମ୍ମକରଣତୋ ନ ଚଲିସ୍ସସି ।

ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୯.ପବ୍ବତସ୍ସ ପସ୍ସେତି ପବ୍ବତପାଦେ ଉପଚ୍ଚକାୟଂ । ସମୟେ ସମୟେ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ସାମୟିକଂ। ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଲୋକିୟୱିମୁତ୍ତି ହି ଅନଚ୍ଚନ୍ତପହାୟିତାୟ ସମୟୱିମୁତ୍ତି ନାମ, ଲୋକୁତ୍ତରୱିମୁତ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତପହାୟିତାୟ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତି । ତାହି ସମନ୍ନାଗତା ‘‘ସମୟୱିମୁତ୍ତା, ଅସମୟୱିମୁତ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ତାୱ କସ୍ମା ପରିହାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ? ସାବାଧତ୍ତାତି ସରୋଗତ୍ତା । ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହୱସେନାତି କଦାଚି ୱାତପିତ୍ତୱସେନ, କଦାଚି ୱାତସେମ୍ହୱସେନ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସନ୍ନିପାତୱସେନ । ଅନୁସାୟିକୋତି କାୟଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସୟିତୋ, ୟାପ୍ୟାମୟଭାୱେନ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିସ୍ସାତି ସମାଧିଭାୱନାୟ । ଉପକାରକଧମ୍ମେ ଉତୁଭୋଜନାଦିକେ । ପୂରେତୁନ୍ତି ସମୋଧାନେତୁଂ । ପରିହାୟୀତି ସରୀରସ୍ସ ଅକଲ୍ଲଭାୱତୋ ।

ଆହରେୟ୍ୟନ୍ତି ଜୀୱିତହରଣତ୍ଥାୟ ଉପନେୟ୍ୟଂ । ନିବଦ୍ଧା ଗତି ହୋତି କେୱଲଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିତୋ, ନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ୱିୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ।

ଜଲମାନାତି ସମୁଟ୍ଠିତନିୟତଇଦ୍ଧିୟା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଜଲମାନା । ମଂସଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ଆନୁଭାୱଧରାତି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନା । ଆନୁଭାୱପରିୟାୟୋପି ହି ଜୁତି-ସଦ୍ଦୋ ହୋତି ‘‘ଇଦ୍ଧିଜୁତିବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୮୯, ୧୫୯୫) ୱିୟ । ଅନୱସେସତୋ ମାନଂ ସିୟତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ମାନସଂ। ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତନା ପନ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ମାନସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୀଲାଦୀନୀତି ଅନୁତ୍ତରସୀଲାଦୀନି । ସିକ୍ଖମାନୋତି ସିକ୍ଖାନି ଭାୱେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ । ନ ଚିତ୍ତଭାୱନା । ତେନାହ ‘‘ସକରଣୀୟୋ’’ତି । ଜନେତି ସତ୍ତସ୍ସ କାୟେ, ସଦେୱକେ ଲୋକେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସ୍ସୁତାତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱିସ୍ସୁତା ।

ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଅତ୍ତକିଲମଥଂ ଅନୁପ୍ପାଦନୱସେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ତଂୟେୱ ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱିପସ୍ସନା ୱୀଥିମେୱ ଓତରତୀତି କତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଭେଦଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମସୀସୀ ନାମ ତିୱିଧୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇରିୟାପଥୱସେନ ସମସୀସୀ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ। ଏସ ନୟୋ ସେସଦ୍ୱୟେପି ।

ଇରିୟାପଥକୋପନଞ୍ଚାତି ଇରିୟାପଥେହି ଅସମାୟୋଗୋ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକୱେଲାୟମେୱ । ପରିନିବ୍ବାନୱସେନାତି ଅନୁପାଦିସେସପରିନିବ୍ବାନୱସେନ, ନ କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ନୟେସୁ । ଏୱଂ ସତି ତେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ, ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋରୋଗେୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତା ଖୀଣାସୱା ବହୱୋପି ସମସୀସିନୋ ଏୱ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୀସଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେରସ – ପଲିବୋଧସୀସଂ ତଣ୍ହା, ବନ୍ଧନସୀସଂ ମାନୋ, ପରାମାସସୀସଂ ଦିଟ୍ଠି, ୱିକ୍ଖେପସୀସଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜା, ଅଧିମୋକ୍ଖସୀସଂ ସଦ୍ଧା, ପଗ୍ଗହସୀସଂ ୱୀରିୟଂ, ଉପଟ୍ଠାନସୀସଂ ସତି, ଅୱିକ୍ଖେପସୀସଂ ସମାଧି, ଦସ୍ସନସୀସଂ ପଞ୍ଞା, ପୱତ୍ତିସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଗୋଚରସୀସଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସଙ୍ଖାରସୀସଂ ନିରୋଧୋତି । ଇମେସୁ ତେରସସୁ ସୀସେସୁ ପଲିବୋଧସୀସାଦୀନି ପୱତ୍ତିସୀସଞ୍ଚ ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବାନି, ଅଧିମୋକ୍ଖସୀସାଦୀନି ପରିୟାଦାୟକାନି, ପରିୟାଦାୟକଫଲଂ ଗୋଚରସୀସଂ । ତଞ୍ହି ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଂ ଫଲଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ପରିୟାଦାୟକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ସଙ୍ଖାରସୀସଂ ସଙ୍ଖାରୱିୱେକଭୂତୋ ନିରୋଧୋତି ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବାନଂ ପରିୟାଦାୟକଫଲାରମ୍ମଣାନଂ ସହ ୱିୟ ସଂସିଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସନେନ ସମସୀସିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ତେରସ ସୀସାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଇଧ ପନ ‘‘ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଆସୱପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ହୋତି ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଞ୍ଚା’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୬) ୱଚନତୋ ତେସୁ କିଲେସପୱତ୍ତସୀସାନମେୱ ୱସେନ ୟୋଜନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ପୱତ୍ତିସୀସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିସୀସଂ ପୱତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ ୟଦିପି ପରିୟାଦୀୟତି, ୟାୱ ପନ ଚୁତି, ତାୱ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ପୱତ୍ତିସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଖେପେତୀ’’ତି ଆହ । କିଲେସପରିୟାଦାନେନ ପନ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱିୟ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରା ଚ କିଲେସପରିୟାଦାନସ୍ସେୱ ୱାରାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୮; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୨) ୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିସମାପନେନ କିଲେସପରିୟାଦାନଂ ସମାପିତଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ପନ ପରିସମାପନଂ ୟଦି ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ହୋତି, ତେନେୱ ଜୀୱିତପରିସମାପନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଇମାୟ ୱାରଚୁତିସମତାୟ କିଲେସପରିୟାଦାନଜୀୱିତପରିୟାଦାନାନଂ ଅପୁବ୍ବାଚରିମତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ । ତନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପରିପୁଣ୍ଣଜୱନଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟା, ଅପରିପୁଣ୍ଣାନଂ ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟା । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନୀ’’ତି, ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ପନ ଦ୍ୱେ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପାଦିସେସେନାତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନେନ ।

ଧୂମାୟିତତ୍ତନ୍ତି ଧୂମସ୍ସ ୱିୟ ଅୟିତଭାୱଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ । ଧୂମସଦିସା ୱଲାହକା ଧୂମୱଲାହକା, ତିମିରୱଲାହକା, ୟେ ମହିକା ‘‘ତିମିର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେନାତି ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭନ୍ତେନ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଏତଂ କରଣୱଚନଂ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତି ହି ଉପ୍ପାଦେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ସିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟଦେୱ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାନକାରଣଂ, ତଦେୱ ପରିନିବ୍ବାନକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତକାରଣା’’ତି ।

ସୋକେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ‘‘ଅଫଲୋ ୱତ ମେ ୱାୟାମୋ ଜାତୋ’’ତି ସୋକେନ ଅଭିଭୂତସ୍ସ । ଅଭସ୍ସଥାତି ବଲୱସୋକାଭିତୁନ୍ନସ୍ସ ସତିସମ୍ମୋସା ସିଥିଲଂ ଗହିତା ଭସ୍ସି ପତିତା ସା କଚ୍ଛା ।

ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସତ୍ତୱସ୍ସାନୁବନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୦. ୟସ୍ମା କପିଲୱତ୍ଥୁତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମାରୋ ଓତାରାପେକ୍ଖୋ ଲୋକନାଥଂ ଅନୁବନ୍ଧିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରେ ବୋଧିୟା ଛବ୍ବସ୍ସାନୀ’’ତି । ଅତିଗହେତ୍ୱାତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟଥାରୁଚି ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୱତ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ।

ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତୋତି ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ । ଜିତୋ ୱିତ୍ତପରାଜିତୋ ଅସି ନୁ । ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଗରୁତରଂ ।

ଖନିତ୍ୱା ଉମ୍ମୂଲେତ୍ୱା । କାମାସୱାଦୀନି ପଜହନ୍ତୋ ଅନାସୱୋ।

ପେହୀତି ଅପେହି । ପାରଗାମିନୋତି ପାରଙ୍ଗମନସୀଲା । ତେକାଲିକୋ ଅୟଂ ଗାମି-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ୟେପୀ’’ତିଆଦି ।

ମାରୱିସୂକାନୀତି ମାରକଣ୍ଟକାନି କଣ୍ଟକସଦିସାନି ମାରସ୍ସ ଦୁରାଚାରାନି । ୱିରୁଦ୍ଧସେୱିତାନି ୱିରୋଧୱସେନ ତାସଂୟେୱ ୱେୱଚନାନି । ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପମାୟୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବେଜନୀୟାତି ନିବ୍ବେଦଦାୟିକା । ଉକ୍କଣ୍ଠନୀୟାତି ଉକ୍କଣ୍ଠୱହା ।

ୱିକପ୍ପୱସେନୱେଦିତବ୍ବୋ ଓପମ୍ମପରିକପ୍ପୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ସ କିରିୟାପଦସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପରିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ମେଦୱଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ମୁଦୁନ୍ତି ମୁଦୁମଧୁରସଂ ୱିନ୍ଦେୟ୍ୟାମ ପଟିଲଭେୟ୍ୟାମ । ଅସ୍ସାଦୋତି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ ।

ସତ୍ତୱସ୍ସାନୁବନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମାରଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୧.ଚିନ୍ତେସୀତି ସୋକୱସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତୟି । ଗଣିକାରହତ୍ଥିନିୟୋତି ଦୀପକକରେଣୁୟୋ । ଏକସତଂ ଏକସତନ୍ତି ଏକସତଂ ଏକସତଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସତଂ ସତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକେକଂ ସତଂ ସତଂ କତ୍ୱା’’ତି । କୁମାରିୱଣ୍ଣସତନ୍ତି କୁମାରିତ୍ଥୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱାନଂ ସତଂ । ତା କିର ପଠମଂ କଞ୍ଞାରୂପେନ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୁଂ । ଅନୁପଗତପୁପ୍ଫାନଞ୍ହି ସମଞ୍ଞା କଞ୍ଞାତି । ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତକୁମାରିରୂପେନ ଉପଗତପୁପ୍ଫା ହି କୁମାରୀ । ପୁନ ୱଧୁକାରୂପେନ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜାତୱଣ୍ଣସତ’’ନ୍ତି। ତତିୟୱାରେ ୟୁୱତିରୂପେନ । ୱିଜାତା ହି ଇତ୍ଥୀ ଅନତିକ୍କନ୍ତମଜ୍ଝିମୱୟା ୟୁୱତୀ । ଏତ୍ତାୱତା ବାଲା ତରୁଣୀ ପୋରୀତି ତିୱିଧାସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଦସ୍ସିତା, ପରିୟୋସାନୱାରେସୁ ମନୁସ୍ସଜାତିକାନଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟୋୱ ରୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତେନ ମନୁସ୍ସରୂପେନ ତା ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୁଂ ।

ଅତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତିନ୍ତି ଏକନ୍ତତୋ ହିତାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତିନ୍ତି ପରମଚିତ୍ତୁପସମଂ । କିଲେସସେନନ୍ତି କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ ପଠମଂ କିଲେସସେନଂ । ସା ହି କିଲେସସେନା ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସଭାୱାପି ପଟିପତ୍ଥୟମାନା ପିୟାୟିତବ୍ବଇଚ୍ଛିତବ୍ବରୂପଭାୱତୋ ପିୟରୂପସାତରୂପା ନାମ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚୱସେନ । ଏକୋ ଅହଂ ଝାୟନ୍ତୋତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ ଏକୋ ଅସହାୟୋ ଅହଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ । ଅନୁବୁଜ୍ଝିନ୍ତି ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ବୁଜ୍ଝିଂ ପଟିବୁଜ୍ଝିଂ । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିୱେକସୁଖସମଧିଗମନିମିତ୍ତଂ । ଅକରଣେନାତି ମିତ୍ତସନ୍ଥୱସ୍ସ ଅକରଣେନ । ସକ୍ଖୀତି ସକ୍ଖିଭାୱୋ ।

କତମେନୱିହାରେନାତି ଝାନସମାପତ୍ତୀନଂ କତମେନ ୱିହାରେନ । ଇଧ ଦୁତିୟପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅନାମନ୍ତେନ ‘‘ତଂ ପୁଗ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ସମ୍ମୁଖା ଠିତମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅସମ୍ମୁଖା ୱିୟ କତ୍ୱା ୱଦତି, କଥଂ ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅୱିତକ୍କଝାୟୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅୟମେୱେତ୍ଥ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ’’ତି । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକେ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରେ। କାମାଲୟାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅନାଲୟୋ । ନ ସରତୀତି ନ ସୱତି । ରାଗୱସେନ ହି ସତ୍ତା ସଂସାରମନୁସୱନ୍ତି । ନ ଥିନୋତି ନ ଥିନମିଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ମୋହୱସେନ ହି ସତ୍ତା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୪୨, ୯୭୬) ଆଗତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କିଲେସସତେସୁ ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଅପନେତ୍ୱା ସେସା ପଞ୍ଞାସାଧିକଂ ସତଂ କିଲେସା, ତେ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଆଗତାହି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀହି ସହ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାଧିକଂ ସତ୍ତସତଂ ହୋତି; ତା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଦିଗୁଣିତା ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ଦସାଧିକଂ ହୋତି; ତଂ ଅପ୍ପକଂ ପନ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୁପଗଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେସଂ ଅତୀତାଦିଭାୱାମସନତୋ ଅଗ୍ଗହଣଂ ପହାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅନୁଟୀ॰ ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମପଦେନାତି ‘‘ନ କୁପ୍ପତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ । ଦୁତିୟେନାତି ‘‘ନ ସରତୀ’’ତି ପଦେନ । ତତିୟେନାତି ‘‘ନ ଥିନୋ’’ତି ପଦେନ । ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଖୀଣାସୱତଂ ଦସ୍ସେତି, ଅନୱସେସତୋ ନୀୱରଣାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକିଲେସୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋତି ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତନକିଲେସୋଘଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତୋ । କାମୋଘଦିଟ୍ଠୋଘଭୱୋଘଟ୍ଠକିଲେସଭାୱତୋ ‘‘ପଞ୍ଚୋଘଗ୍ଗହଣେନ ୱା ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ଆହ । ରୂପରାଗାଦୟୋ ୱିସେସତୋ ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ।

ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ’’ତି ଆହ । ନୟମାନାନନ୍ତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୟମାନେସୂ’’ତି ।

ଊହଚ୍ଚାତି ବୁଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ । ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଏତେନ ସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଅୟଂ ନିଗମନପାଳି, ହେଟ୍ଠା ଅନାଗତନୟତ୍ତା ପନ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନ ଲିଖୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନାତି ଜଜ୍ଜକାରସ୍ସ ହି ଦଦ୍ଦକାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତିୱିୟ ଜଲମାନା’’ତି । ନୀହରୀତି ତାସଂ କାୟୱଚୀୱିକାରଂ ନ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋୱ ଅନପେକ୍ଖେନେୱ ନୀହରି । ଫଲତୋ ଭଟ୍ଠନ୍ତି ଫଲସିପାଟିକତୋ ଭଟ୍ଠଂ । କୁଣ୍ଡତିଣାଦିଗଚ୍ଛତୂଲଂ ପୋଟକିତୂଲଂ।

ମାରଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ମାରସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଭିକ୍ଖୁନୀସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଆଳୱିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୨.ଆଳୱିୟଂଜାତାତି ଆଳୱିୟଂ ୱିଜାୟିତ୍ୱା ସଂୱଡ୍ଢମାନା । ତେନାହ ‘‘ଆଳୱିନଗରତୋୟେୱ ଚ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତା’’ତି । ଧନଂ ସମାଦପେତ୍ୱାତି ଚେତିୟସ୍ସ ରାଜା ଏକଂ ମୁଖଂ, ରାଜପୁତ୍ତୋ ଏକଂ, ଅମଚ୍ଚାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ସେନାପତି ଏକଂ, ଜନପଦାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠି ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ମୁଖେସୁ ନୱକମ୍ମେ କୟିରମାନେ ସେଟ୍ଠିନା ଗହିତମୁଖେ କମ୍ମେ ଓଲୀୟମାନେ ଏକୋ ଉପାସକୋ ଅରିୟସାୱକୋ ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ୟୋଜାପେତ୍ୱା ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ୟଂ ଦାତୁଂ ଉସ୍ସହତି ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ସତ୍ତୱିଧରତନଂ ୱା ହରିତାଲଂ ୱା ମନୋସିଲଂ ୱା, ସୋ ଧନଂ ଦେତୂ’’ତି ସମାଦପେତ୍ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ପଠମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପେସେତ୍ୱା ‘‘ନୱକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ଏକକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚୋରା ପଲିବୁନ୍ଧିତ୍ୱା ତତୋ କିଞ୍ଚିପି ଧନଂ ଅଲଭନ୍ତା ‘‘ସଚେ ନଂ ମୁଞ୍ଚିସ୍ସାମ, ଅନତ୍ଥଂ ନୋ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୁଂ । ଅନପରାଧେ ଅରିୟସାୱକେ ଅପରାଧକା ତେ ଚୋରା ଅନ୍ଧା ଜାତା, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ‘‘ଅନ୍ଧୱନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଖୀଣାସୱାନଂ ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ହୋତିୟେୱ ଉପଧିୱିୱେକସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘କାୟୱିୱେକତ୍ଥିନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସଟତ୍ତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ, ପଗେୱ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିବ୍ବାନପଦନ୍ତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସଂ । ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ହଦୟଂ ୱିନିୱିଦ୍ଧେନ ହଦୟମ୍ହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଏତେ ପଞ୍ଚ କାମା ସତ୍ତିସୂଲସଦିସା । ଅଧିକୁଟ୍ଟନଭଣ୍ଡିକାତି ଆଘାତନଘଟିକା ।

ଆଳୱିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୋମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୩.ଠାନନ୍ତି ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଂ ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଂ । ଦୁପ୍ପସହଂ ଅକମ୍ପିୟଭାୱତ୍ତା । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପଞ୍ଞାୟାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଦହରକୁମାରିକାକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଦନପଚନୱିଧିଂ ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତିୟୋ ଉକ୍ଖଲିୟଂ ଉଦକଂ ତାପେତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟା ତେସଂ ପାକକାଲପ୍ପମାଣଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ତାନି ଦବ୍ବିୟା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାପି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନ ପକ୍କାପକ୍କଭାୱଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, କେୱଲଂ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଉପ୍ପୀଳିତକାଲେ ଏୱ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗୁଲିକେହି ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଫଲସମାପତ୍ତିଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିକିତ୍ତନେନ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଞାଣମ୍ହି ୱତ୍ତମାନମ୍ହୀତି ଫଲସମାପତ୍ତିଞାଣେ ପୱତ୍ତମାନେ’’ତି । ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧତୋ ୱିସେସେନ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ ସଚ୍ଚାଭିସମୟତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଂ ୱାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ । ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ମାନଦିଟ୍ଠିଗାହତଣ୍ହାଗାହୱସେନ ଗହିତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ମୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତି ।

ସୋମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କିସାଗୋତମୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ‘‘କିସାଗୋତମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କା ପନାୟଂ କିସାଗୋତମୀ, କିସ୍ସ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ହୁତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସୀତି ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ କିରା’’ତିଆଦିମାରଦ୍ଧଂ । ଅଙ୍ଗାରାୱାତି ଅଦ୍ଦାରିଟ୍ଠକୱଣ୍ଣଅଙ୍ଗାରା ଏୱ ଜାତା । ଦାରୁସାକନ୍ତି ଅଦ୍ଧମାସକେନ ଦାରୁଂ ସାକଞ୍ଚ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଅନ୍ତରାପଣେ ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ଗତା ।

ସିଦ୍ଧତ୍ଥକନ୍ତି ସାସପଂ । ସାଲାୟନ୍ତି ଅନାଥସାଲାୟଂ । ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି ଖୁରସିଖେ ଏୱ, କେସୋରୋହନକ୍ଖଣେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକମାସୀତି ଏତ୍ଥ ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ସଂହିତାୱସେନ ଚ ପୁରିମପଦେ ୱା ରସ୍ସତ୍ତଂ । ପରପଦେ ୱା ଦୀଘତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକା ଆସୀ’’ତି । ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପୁତ୍ତମରଣଂ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଇଦାନି ପୁତ୍ତମରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ପୁତ୍ତମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ପୁରିସଂ ଗୱେସିତୁନ୍ତି ୟଥା ମୟ୍ହଂ ପୁରିସଗୱେସନା ନାମ ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ଏୱ ପୁତ୍ତଗୱେସନାପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମେ ପୁତ୍ତମରଣଂ ଏତଦନ୍ତଂ, ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଭୱାଦୀସୁ ଚ ତଣ୍ହାନନ୍ଦିୟା ଅଭାୱକଥନେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହା ସବ୍ବସୋ ୱିସୋସିତା, ତସ୍ସାୟେୱ କାରକଅୱିଜ୍ଜାକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଦାଲିତୋତି ଅତ୍ତନୋ ନିକ୍କିଲେସତଂ ପୱେଦେନ୍ତୀ ଥେରୀ ସୀହନାଦଂ ନଦୀତି ।

କିସାଗୋତମୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱିଜୟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୫. ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗଂ, ପଞ୍ଚଙ୍ଗମେୱ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ, ତେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକେନ । ଆତତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆତତଂ ନାମ ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧେସୁ ଭେରିଆଦୀସୁ ଏକତଲଂ ତୂରିୟଂ । ୱିତତଂ ନାମ ଉଭୟତଲଂ । ଆତତୱିତତଂ ନାମ ତନ୍ତିବଦ୍ଧୱୀଣାଦି । ସୁସିରଂ ୱଂସାଦି । ଘନଂ ସମ୍ମାଦି । ତତଆଦିୱିସେସୋପି ଆତତମେୱାତି ‘‘ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧେସୂ’’ତି ୱିସେସନଂ । ଏକତଲଂ କୁମ୍ଭଥୂଣଦଦ୍ଦରାଦି । ଉଭୟତଲଂ ଭେରିମୁଦିଙ୍ଗାଦି । ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ସେସଂ ତନ୍ତିବଦ୍ଧଂ ସବ୍ବଂ ଆତତୱିତତଂ ନାମ, ଗୋମୁଖୀଆଦୀନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱଂସାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖସିଙ୍ଗାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । ସମ୍ମତାଳ-କଂସତାଳ-ସିଲାତାଳ-ସଲାକତାଳାଦି ସମ୍ମାଦି ନାମ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମତାଳଂ ନାମ ଦଣ୍ଡମୟତାଳଂ, କଂସମୟତାଳଂ କଂସତାଳଂ, ସିଲାୟଂ ଅୟୋପତ୍ତେନ ଚ ତାଳନତାଳଂ । ସବ୍ବେ କାମଗୁଣେ । ଉଗ୍ଘରିତପଗ୍ଘରିତଟ୍ଠେନାତି ଉପରି ଘରଣେନ ଚ ୱିସ୍ସନ୍ଦନେନ ଚ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଇମିନା ପୂତିକାୟେନା’’ତି । ଅରୂପଟ୍ଠାୟିନୋତି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପାରୂପଭୱେସୂ’’ତି । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପାରୂପଭୱାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ଭୱଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ, ତଦଧିଟ୍ଠାନତୋ ଗହିତେ କାମଭୱେ। ଅୱିଜ୍ଜାତମୋ ୱିହତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା ।

ୱିଜୟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୬.ଅଗ୍ଗତୋପଟ୍ଠାୟାତି ସବ୍ବଅଗ୍ଗତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ମୂଲା ଅନ୍ତରାୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ପୁପ୍ଫିତଂ ସାଲରୁକ୍ଖଂ । ୱଣ୍ଣଧାତୁସୀସେନ ୱଣ୍ଣଧାତୁସମ୍ପନ୍ନଂ ଦୁତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ତୟା ସଦିସା ଅଞ୍ଞା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ପଖୁମସୀସେନ ଅକ୍ଖିଭଣ୍ଡଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପଖୁମନ୍ତରିକାୟନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅକ୍ଖୀନଂ ମଜ୍ଝେ’’ତି । ନାସୱଂସେତି ନାସୱଂସମୂଲେ । ‘‘ନ ପସ୍ସସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ଆହ ‘‘ୱସୀଭୂତମ୍ହୀ’’ତି ।

ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୭.ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଦସ୍ସନଂ । ଗାହାପେସୀତି ସମାଦାପେସି ‘‘ଜାତିଂ ମା ରୋଚା’’ତି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ବନ୍ଧୱଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଛେଦନାଦିଂ । ନିୱେସେସୀତି ପୱିସାପେସି ।

ଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଉପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୮.ପୁନପ୍ପୁନଂ…ପେ॰… ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି କାରଣସ୍ସ ଅସମୂହତତ୍ତା । ସନ୍ତାପିତୋ କିଲେସସନ୍ତାପେହି । ଅଗତୀତି ଅୱିସୟୋ ।

ଉପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସୀସୁପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୯.ସମଣିସଦିସାତି ସମଣଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଧାରଣେନ ସମଣିସଦିସା, କସ୍ସଚିପି ପାସଣ୍ଡସ୍ସ ଅରୁଚ୍ଚନତୋ ମୋନମଗ୍ଗସ୍ସ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ତୱ ସମଣିଭାୱଂ ନାନୁପସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାସଂ ଡେନ୍ତୀତି ପାସଂ ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ୟଥା ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିପାସେ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିମୁକ୍କଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସଜ୍ଜେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭୂତା ଚ ତେ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେ ଖିତ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିପାସଂ ଖିପନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପାସେ ମୋଚେତୀତି ଦିଟ୍ଠିପାସେ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ନୀହରତି ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ । ତସ୍ମାତି ପାସମୋଚନତୋ ପାସଣ୍ଡୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧାୟେୱ ପାସଣ୍ଡା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ବାହିରକସମୟେ ସନ୍ଧାୟ ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତେ ‘‘ଛନ୍ନୱୁତି ପାସଣ୍ଡା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପସୀଦନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠିପଙ୍କେ ସଂସାରପଙ୍କେ ଚ ପକାରେହି ଅଗାଧା ଓସୀଦନ୍ତି ।

ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ସବ୍ବସଂକିଲେସପ୍ପହାନେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଅଜିତୋତି ଅଜିନି ଅୱିଜୟତ୍ତା । ସବ୍ବାନି ଅକୁସଲକମ୍ମାନି କୁସଲକମ୍ମାନି ଚ ଖୀଣାନି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖୟୋ, ଅରହତ୍ତଂ । ଉପଧୟୋ ସମ୍ମଦେୱ ଖୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପଧିସଙ୍ଖୟୋ, ନିବ୍ବାନଂ ।

ସୀସୁପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସେଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୦.କେନିଦଂପକତଂ ବିମ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତଂ ବିମ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ୱିସଣୁପୁରିସ-ପଜାପତିଆଦୀସୁ କେନ କତଂ ନିମ୍ମିତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବମୋହଂ ନାମ କାତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତି । ଅଘନ୍ତି ଅଘୱତ୍ଥୁ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି । ହେତୁନିରୋଧେନାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ । ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନାତି ତଦୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱେକଲ୍ଲଭାୱେନ, ଅପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସେଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱଜିରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୧.ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜେତି ରୂପାରୂପୱିଭାଗେ କିଲେସସଙ୍ଖାରସମୂହେ । ପରମତ୍ଥତୋତି ସଭାୱେନ । ୟଥା ନ ହି ସତ୍ତସଞ୍ଞିତସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ନ ଉପଲବ୍ଭତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୱିଜ୍ଜମାନେସୂତି ୟଥାପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭମାନେସୁ । ତେନାକାରେନାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରେନ । ୱୱତ୍ଥିତେସୂତି ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସସମୁଟ୍ଠିତଂ ସଣ୍ଠାନୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିସଙ୍ଗତୋ ପୱତ୍ତେସୁ । ସମ୍ମୁତୀତି ସତ୍ତୋତି ୱୋହାରୋ । ତେନାହ ‘‘ସମଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱା’’ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦; ୩.୩୭୩; ୱିଭ॰ ୨୦୨) ଅଞ୍ଞୋ ନେୱ ସମ୍ଭୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଉପ୍ପାଦତୋ ହୋତି ନିରୋଧୋତି ।

ୱଜିରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଭିକ୍ଖୁନୀସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ବ୍ରହ୍ମାୟାଚନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୨.ପରିୱିତକ୍କୋଉଦପାଦୀତି ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅୟଂ ପରିୱିତକ୍କୋ କସ୍ମା ଉଦପାଦି ? କତ୍ଥ ଚ ଉଦପାଦୀତି ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋତି ଆଚରିତୋ ଚେୱ ଆଚରନ୍ତେହି ଚ ସମ୍ମଦେୱ ଆଚରିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଅୟଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେତି ଇଦଂ ସତ୍ତମସତ୍ତାହତୋ ପରଂ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଇତରେସଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ନାମ ସତ୍ତାହସ୍ସ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା । ସପଚ୍ଚଗ୍ଘେତି ମହଗ୍ଘେ । ‘‘ପଚ୍ଚଗ୍ଘେ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅଭିନୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଲମୟେତି ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣସିଲାମୟେ ।

ପଟିୱିଦ୍ଧୋତି ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିମୁଖଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନୱସେନ ପତ୍ତୋ, ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ମକସତୁଣ୍ଡସୂଚିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୁପଚିତପରିପକ୍କଞାଣସମ୍ଭାରେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତାନପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ୟୋ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠୋ, ସୋ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ସରୂପତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାୱ ଦୁଦ୍ଦସୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି କିଚ୍ଛେନ କେନଚି କଦାଚିଦେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ଓଗାହେତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନକୋ କଦାଚି ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାୱ ଦୁରନୁବୋଧୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଅୱବୋଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ଦୁକ୍କରତରଂ ୱା ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୧୫) ସୁତ୍ତପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସନ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ୱା ସନ୍ତୋ। ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହତାୟ ନିବ୍ବୁତୋ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତୋତି ୱା ପଣୀତୋ। ଅତିତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନ ଅତପ୍ପକୋ ସାଦୁରସଭୋଜନଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଚ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ସନ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ସନ୍ତଂ ସନ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ସନ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱାନଂ କିଲେସାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ ସନ୍ତୋ । ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହତ୍ତା ନିବ୍ବୁତୋ । ସନ୍ତପଣୀତଭାୱେନେୱ ତଦତ୍ଥାୟ ଅସେଚନକତାୟ ଅତପ୍ପକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଉତ୍ତମଞାଣସ୍ସ ୱିସୟତ୍ତା ନ ତକ୍କେନ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ। ତତୋ ଏୱ ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରତାୟ ସଣ୍ହସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା ଚ ନିପୁଣୋ। ବାଲାନଂ ଅୱିସୟତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପଣ୍ଡିତେହି ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋ। ଆଲୀୟନ୍ତି ଅଭିରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସେୱୀୟନ୍ତୀତି ଆଲୟା, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଆଲୟନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଅଭିରମଣୱସେନ ସେୱନ୍ତୀତି ଆଲୟା, ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ରମନ୍ତୀତି ରତିଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି । ଆଲୟରତାତି ଆଲୟନିରତା ।

ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଠାନସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ, ଅତ୍ଥକୋ ପନ ଠାନନ୍ତି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତିଟ୍ଠତି ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ହି ଠାନଂ, ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଇମେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ୟଥା ‘‘ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା’’ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା। ତେନ ପରମତ୍ଥପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଏୱ ୱିଭାୱିତୋ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ। ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୫୭୨-୫୭୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥାଦିଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ । ଇଦାନି ଅସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଆଗମ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟହେତୁ । ସମ୍ମନ୍ତୀତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱୂପସମୱସେନ ସମ୍ମନ୍ତି । ତଥା ସନ୍ତା ଚ ସୱିସେସଂ ଉପସନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱୂପସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତି । ଏତେନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିସଂୟୁତ୍ତେ ହି ନିବ୍ବାନେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱୂପସମପରିୟାୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧି, ଖନ୍ଧାଦୟୋ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବା ତଣ୍ହାତି ଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା । ସବ୍ବେ କିଲେସରାଗାତି କାମରାଗରୂପରାଗାଦିଭେଦା ସବ୍ବେପି କିଲେସଭୂତା ରାଗା, ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସା ଇଧ ‘‘କିଲେସରାଗା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଲୋଭୱିସେସା ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଳାହଭାୱାପାଦନତୋ । ୟଥାହ ‘‘ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ, ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ, ମୂଳ୍ହମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୭୧) । ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ସବ୍ବସୋ ତେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତଭାୱତୋ । ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜରାମରଣାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ । ଭୱେନ ଭୱନ୍ତି ତେନ ତେନ ଭୱେନ ଭୱନ୍ତରଂ ଭୱନିକନ୍ତିଭାୱେନ ସଂସିବ୍ବତି । ଫଲେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ସତଣ୍ହସ୍ସେୱ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱଭାୱତୋ । ତତୋ ୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ । ଚିରନିସଜ୍ଜାଚିରଭାସନେହି ପିଟ୍ଠିଆଗିଲାୟନତାଲୁଗଲସୋସାଦିୱସେନ କାୟକିଲମଥୋ ଚେୱ କାୟୱିହେସା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ଖୋ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥମଜାନନ୍ତାନଂ ଅପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ, ଜାନନ୍ତାନଂ ପନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚ ଦେସନାୟ କାୟପରିସ୍ସମୋପି ସତ୍ଥୁ ଅପରିସ୍ସମୋୟେୱ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନ ଚ ମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିହେସେସୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) । ତେନେୱାହ – ‘‘ୟା ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦେସନା ନାମ, ସୋ ମମ କିଲମଥୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ଉଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତକିଲମଥୋ ଚିତ୍ତୱିହେସା ଚାତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଅନୁବ୍ରୂହନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ସୋତି ଅପିସ୍ସୂତି ନିପାତୋ । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ୱା ଅଚ୍ଛରିୟା ଅନଚ୍ଛରିୟା, ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋପି ହି -କାରୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି । କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଚତ୍ତାରି ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗକରଣତ୍ଥମେୱ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମଧିଗତଧମ୍ମରଜ୍ଜସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିଦୀପନତା ଗାଥତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟତା ତସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥଦ୍ୱାରେନ ହି ଗାଥାନଂ ଅନଚ୍ଛରିୟତା । ଗୋଚରା ଅହେସୁନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱିତକ୍କେତବ୍ବତାୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୱିତକ୍କୟିତବ୍ବତଂ ପାପୁଣିଂସୂ’’ତି ।

ୟଦି ସୁଖାପଟିପଦାୱ, କଥଂ କିଚ୍ଛତାତି ଆହ ‘‘ପାରମୀପୂରଣକାଲେ ପନା’’ତିଆଦି । ଏୱମାଦୀନି ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜାନି ଦେନ୍ତସ୍ସ । ହ-ଇତି ୱା ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ‘‘ଏକଂସତ୍ଥେ’’ତି କେଚି । ହ ବ୍ୟତ୍ତଂ, ଏକଂସେନ ୱା ଅଲଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ଏୱଂ କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗତସ୍ସ ପକାସିତୁଂ ଦେସିତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ହଲନ୍ତି ୱା ଅଲନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥପଦଂ ‘‘ହଲନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ରାଗଦୋସଫୁଟ୍ଠେହୀତି ଫୁଟ୍ଠୱିସେନ ୱିୟ ସପ୍ପେନ ରାଗେନ ଦୋସେନ ଚ ଫୁଟ୍ଠେହି ଅଭିଭୂତେହି । ରାଗଦୋସାନୁଗତେହୀତି ରାଗଦୋସେହି ଅନୁବନ୍ଧେହି ।

ନିଚ୍ଚାଦୀନନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ । ଏୱଂଗତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ଆକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । କାମରାଗରତ୍ତା ଚ ଭୱରାଗରତ୍ତା ଚ ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତଚିତ୍ତତାୟ ଦିଟ୍ଠିରାଗରତ୍ତା ୱିପରୀତାଭିନିୱେସେନ ନ ଦକ୍ଖନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି । ସଭାୱେନାତି ଅୱିପରୀତସଭାୱେନ । ଏୱଂ ଗାହାପେତୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଭାୱେନ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମଂ ଜାନାପେତୁଂ । ରାଗଦୋସପରେତତାପି ନେସଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହଭାୱେନେୱାତି ଆହ ‘‘ତମୋଖନ୍ଧେନ ଆୱୁଟା’’ତି ।

ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିନା ସୟମେୱ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଅଞ୍ଞାତୱେସେନାତି ଇମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକଭାୱୂପଗମନେନ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରତାପସୱେସେନା’’ତି କେଚି, ସୋ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତାଧିଗମନେନେୱ ୱିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତିୱିଧଂ କାରଣଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା, ତତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତୋ ସାତିସୟଂ ଗାରୱନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖା ନାମ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରତ୍ତା । ତେସଂ ବଲୱଭାୱତୋ ଚିରପରିଭାୱନାୟ ସତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧିୟତାୟ ତେ ସତ୍ତେ ମତ୍ତହତ୍ଥିନୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲପୁରିସଂ ଅଧିଭୱିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତା ଅନେକସତୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରଂ ସୁନିଚିତଂ ଘନସନ୍ନିୱେସଂ କଣ୍ଟକଦୁଗ୍ଗମ୍ପି ଅଧିସେନ୍ତି । ଦୂରପଭେଦଦୁଚ୍ଛେଜ୍ଜତାହି ଦୁବ୍ବିସୋଧିୟତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଅନ୍ତୋ ଅମଟ୍ଠତାୟ କଞ୍ଜିୟପୁଣ୍ଣା ଲାବୁ, ଚିରପାରିୱାସିକତାୟ ତକ୍କଭରିତା ଚାଟି, ସ୍ନେହତିନ୍ତଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ୱସାପୀତପିଲୋତିକା, ତେଲମିସ୍ସିତତାୟ ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତହତ୍ଥୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟା ୱୁତ୍ତା । ହୀନୂପମା ଚେତା ରୂପପବନ୍ଧଭାୱତୋ ଅଚିରକାଲିକତ୍ତା ଚ ମଲୀନତାୟ, କିଲେସସଂକିଲେସୋ ଏୱ ପନ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟତରୋ ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା ଅରୂପନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅତିସଂକିଲିଟ୍ଠା’’ତି ।

ୟଥା ଚ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟତରତାୟ, ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରଦୁଦ୍ଦସଦୁରନୁବୋଧାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଉପମା ହୀନୂପମାୱ । ଗମ୍ଭୀରୋପି ଧମ୍ମୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନ ଞାଣେନ ୱିସଦଭାୱଂ ଆପନ୍ନେନ ସୁପାକଟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନଂ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଟିବଦ୍ଧଂ, ସା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଧୀନା, ତଂ ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମେ ଚ ପସାଦାୟତ୍ତଂ । ସୋ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଅଜ୍ଝେସନହେତୁକୋତି ପଣାଲିକାୟ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମସମ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମାୟାଚନାନିମିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଉପକ୍କିଲେସଭୂତଂ ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜଂ ଏତସ୍ସାତି ଅପ୍ପରଜଂ, ଅପ୍ପରଜଂ ଅକ୍ଖି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ୟେସଂ ତେ ତଂସଭାୱାତି କତ୍ୱା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାମୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜଂ ୟେସଂ ତଂସଭାୱା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସୱନତାତି ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୱନତାୟା’’ତି । ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନାତି ଦାନାଦିଦସୱିଧପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ । ତେନାହ ‘‘କତାଧିକାରା’’ତିଆଦି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮୨) ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦାନାଦୀସୁ ସରଣଗମନ-ପରହିତପରିଣାମନାଦିପକ୍ଖିପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ରାଗାଦିମଲେନ ସମଲେହି ପୂରଣାଦୀହି ଛହି ସତ୍ଥାରେହି ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞେହି କବ୍ବରଚନାୱସେନ ଚିନ୍ତାକୱିଆଦିଭାୱେ ଠତ୍ୱା ତକ୍କପରିୟାହତଂ ୱୀମଂସାନୁଚରିତଂ ସୟଂପଟିଭାନଂ ଚିନ୍ତିତୋ । ତେ କିର ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲାନୁସ୍ସୱେନ ସଞ୍ଜାତକୁତୂହଲଂ ଲୋକଂ ୱଞ୍ଚେନ୍ତା କୋହଞ୍ଞେ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିଜାନନ୍ତା ୟଂ କଞ୍ଚି ଅଧମ୍ମମେୱ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଦୀପେସୁଂ । ତେନାହ ‘‘ତେ ହି ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅପାପୁରେତନ୍ତି ଏତଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନତୋ ପଭୁତି ପିହିତଂ ନିବ୍ବାନମହାଦ୍ୱାରଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନାହତ୍ଥେନ ଅପାପୁର ୱିୱର ।

ସେଲୋ ପବ୍ବତୋ ଉଚ୍ଚୋ ହୋତି ଥିରୋ ଚ, ନ ପଂସୁପବ୍ବତୋ ମିସ୍ସକପବ୍ବତୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନୀ’’ତି । ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମାହ । ସୋ ହି ସବ୍ବସୋ ପସାଦାୱହୋ, ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପାସାଦସଦିସୋ ଚ । ପଞ୍ଞାପରିୟାୟୋ ୱା ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାମୟ’’ନ୍ତି । ସା ହି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପାସାଦୋତି ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତା । ତଥା ଚାହ –

‘‘ପଞ୍ଞାପାସାଦମାରୁୟ୍ହ, ଅସୋକୋ ସୋକିନିଂ ପଜଂ ।

ପବ୍ବତଟ୍ଠୋୱ ଭୂମଟ୍ଠେ, ଧୀରୋ ବାଲେ ଅୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮) ।

ୟଥା ହୀତିଆଦୀସୁ ୟଥା ଚ ପବ୍ବତେ ଠତ୍ୱା ଅନ୍ଧକାରେ ହେଟ୍ଠା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଖେତ୍ତକେଦାରପାଳିକୁଟିକାୟୋ ତତ୍ଥ ସୟିତମନୁସ୍ସା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଅନୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ, କୁଟିକାସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିଜାଲା ପଞ୍ଞାୟତି ସମୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଧମ୍ମପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସତ୍ତଲୋକଂ ଓଲୋକୟତୋ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅକତକଲ୍ୟାଣା ସତ୍ତା, ଞାଣଗ୍ଗିନା ଅନୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ ଅନୁଳାରଭାୱତୋ ଚ ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ସରା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, କତକଲ୍ୟାଣା ପନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲା ଦୂରେ ଠିତାପି ଭଗୱତୋ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପରିପକ୍କଞାଣଗ୍ଗିତାୟ ସମୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ ଉଳାରସନ୍ତାନତାୟ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଗରୁତରଂ ପୟୋଜନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ଅଜ୍ଝେସନା, ସାପି ଅତ୍ଥତୋ ୟାଚନାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ୟାଚନ’’ନ୍ତି । ପଦେସୱିସୟଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଆୱେଣିକଭାୱତୋ ଇଦଂ ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଇମେସଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’ତି ନାମ’’ନ୍ତି । ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ନାମଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଦସ୍ସନମତ୍ତଭାୱତୋ । ୟତୋ ତାନି ଞାଣାନି ୱିଜ୍ଜୂପମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ ପନ ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟତୋ ତଂ ୱଜିରୂପମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ୟସ୍ମା ମନ୍ଦକିଲେସା ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ବହଲକିଲେସା ‘‘ମହାରଜକ୍ଖା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନସମତ୍ଥତାୟ ତିକ୍ଖାନି ସୂରାନି ୱିସଦାନି, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ମୁଦୂନି । ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରାତି ସଦ୍ଦହନାଦିପ୍ପକାରେ ୱଦତି । ସୁନ୍ଦରାତି କଲ୍ୟାଣା । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ପନ ‘‘ୟେସଂ ଆସୟାଦୟୋ କୋଟ୍ଠାସା ସୁନ୍ଦରା, ତେ ସ୍ୱାକାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାରଣଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ସଚ୍ଚାନି ୱା । ପରଲୋକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟଂ । ତଂ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ୱଜ୍ଜଂ ୱିୟ ଭୟତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରଲୋକଞ୍ଚେୱ ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତା ୱିପତ୍ତିଭୱୋ ପରଲୋକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପର…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନେ ଅୟଂ ତସ୍ସ ତଥାଭାୱସାଧନପାଳି । ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ହି ୱିମୁତ୍ତପରିପାଚକଧମ୍ମାନଂ ବଲୱଭାୱୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ସତି ହୋତି । ତେସଞ୍ଚ ବଲୱଭାୱୋ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକଧମ୍ମାନଂ ସୱିସେସଂ ଅତ୍ଥିତାନତ୍ଥିତାୱସେନ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା ମହାରଜକ୍ଖାତିଆଦୟୋ ପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଭୂତୋ ଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ସୁଗତିସଙ୍ଖାତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସମ୍ପତ୍ତି ଭୱତି ଏତେନାତି ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ସୁଗତିସଂୱତ୍ତନିୟୋ କମ୍ମଭୱୋ । ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତଉପପତ୍ତିଭୱ-ଦୁଗ୍ଗତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଭୱା ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକ-ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକା। ପୁନ ଏକକଦୁକାଦିୱସେନ ଲୋକଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଆହାରଟ୍ଠିତିକା ସଙ୍ଖାରା ସବ୍ବେ ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ୟାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଏକୋ ଏକୱିଧୋ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଦ୍ୱେ ଲୋକାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ତସ୍ସ ଅଲୋକସଭାୱତ୍ତା ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ମଗ୍ଗଫଲାନମ୍ପି ଲୋକତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଇଧ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ନ ଲୁଜ୍ଜତି ନ ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ଗହିତୋ ତଥା ନ ହୋତି, ସୋ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା। ଅନୁରୋଧାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତା ଲାଭାଦୟୋ ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମା । ଦସାୟତନାନୀତି ଦସ ରୂପାୟତନାନି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକକମ୍ମଂ ଗରହିତବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମା ୱଜ୍ଜା’’ତି। ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଦୁକେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖାଦିଭବ୍ବାଦିୱସେନ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତେ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜାୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ନ ଏକେକା ।

ଉପ୍ପଲାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଲିନୀ। ଉପ୍ପଲଗଚ୍ଛୋପି ଜଲାସୟୋପି ଚ । ଇଧ ପନ ଜଲାସୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଲୱନେ’’ତି । ୟାନି ହି ଉଦକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ହୁତ୍ୱା ପୁସନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତାନି ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନି । ଦୀପିତାନୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପକାସିତାନି, ଇଧେୱ ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞାନିପୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତାନି । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଉଗ୍ଘଟନଂ ନାମ ଞାଣୁଗ୍ଘଟନଂ, ଞାଣେନ ଉଗ୍ଘଟିତମତ୍ତେନେୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ନିଦ୍ଦେସାଦୀହି ଧମ୍ମାଭିସମୟାୟ ନେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ। ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ପଜ୍ଜତେ ଞାୟତେତି ୱା ପଦଂ, ତଦତ୍ଥୋ । ପଦଂ ପରମଂ ଏତସ୍ସ, ନ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧୋତି ପଦପରମୋ।

ଉଦାହଟୱେଲାୟାତି ଉଦାହାରେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସେ ଉଦାହଟମତ୍ତେୟେୱ । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିସମୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଂଖିତ୍ତେନ ମାତିକାୟ ଠପିୟମାନାୟ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସଂଖିତ୍ତେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଦେସତୋତି ଉଦ୍ଦେସହେତୁ । ଉଦ୍ଦିସନ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିପୁଚ୍ଛତୋତି ଅତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଦପରମୋତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଛବ୍ବିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଇଦଂ ପଦମେୱ ପରମଂ ଅସ୍ସାତି ପଦପରମୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱାସନାହୋତୀତି ଦେସନା ଫଲୱୋହାରେନ ୱାସନା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତା । ନ ହି କାଚି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନା ନିରତ୍ଥକା । ୟେତି ୟେ ଦୁୱିଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ୱିଭଙ୍ଗେ କମ୍ମାୱରଣେନାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ । ୱିପାକାୱରଣେନାତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା । ୟସ୍ମା ପନ ଦୁହେତୁକାନମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧିପି ୱିପାକାୱରଣମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିଲେସାୱରଣେନାତି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା । ଅସ୍ସଦ୍ଧାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଦ୍ଧାରହିତା । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦରହିତା । ଉତ୍ତରକୁରୁକା ମନୁସ୍ସା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଟ୍ଠାନଂ ପୱିଟ୍ଠା । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପରିହୀନା । ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟପି ୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚଲନଂ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସୋପି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ଏୱ ନାମ । ଅଭବ୍ବା ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅଭବ୍ବା । ନ କମ୍ମାୱରଣେନାତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ରାଗଚରିତାଦିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୪୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋ ମହାକରୁଣୂପନିସ୍ସୟେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅଧିଗତତ୍ତା । ସଦ୍ଧଂ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୂତି ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୟୋଗ୍ୟଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୁ, ସଦ୍ଦହନାକାରେନ ନଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖେନ ଅକିଚ୍ଛେନ ପୱତ୍ତନୀୟତାୟ ସୁପ୍ପୱତ୍ତିତଂ । ନ ଭାସିଂ ନ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସିଂ ।

ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତାନଂ ଦେୱାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଅନ୍ତରଧାନଂ ନାମ ଅତିଟ୍ଠନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ’’ତି । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଅଥ ୱା ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣା । ଧମ୍ମନ୍ତି ଦେସନା । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ୟଥାହ ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୦-୪୧) । ପୱତ୍ତେସୀତି ପଟ୍ଠପେସି ।

ବ୍ରହ୍ମାୟାଚନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୩.ଅୟଂୱିତକ୍କୋତି ଅୟଂ ‘‘କିନ୍ତାହଂ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତୱିତକ୍କୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ପରସ୍ମିଂ । ଅତ୍ତା ନ ହୋତୀତି ହି ଅଞ୍ଞୋ, ପରୋ । ସୋ ପନେତ୍ଥ ନ ୟୋ କୋଚି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟୋ । ତେନାହ ‘‘କଞ୍ଚି ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ପତିସ୍ସୱତି ଗରୁନୋ ‘‘ଆମା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀତି ପତିସ୍ସୋ, ନ ପତିସ୍ସୋତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ । ପତିସ୍ସୟରହିତୋ ଗରୁପସ୍ସୟରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦେୱକେତି ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ । ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପାରିସେସଞାୟେନ ଇତରେସଂ ପଦନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ମାରୋ ଜାତୋ ତନ୍ନିୱାସୀ ଚ ହୋତି । ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନେୱ । ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟା’’ତି ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଅସମିତପାପାନଂ ଅବାହିତପାପାନଞ୍ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତେନେୱ ୱଚନେନ ଗହିତତ୍ତା । କାମଂ ‘‘ସଦେୱକେ’’ତିଆଦିୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତୱିସୟୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତୁଲ୍ୟୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ । ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗେପି ଅୟଂ ସମାସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନତୋ ପଜାଗହଣନ୍ତି ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ । ଦେୱଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ମାରବ୍ରହ୍ମେସୁ ଗହିତେସୁପି ଇତରେହି ତେସଂ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାରୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ମାରୋ ବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ୱିଚକ୍ଖୁକମ୍ମାୟ ପହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି । ଉପରୀତି ଉପରିଭାୱେ । ବ୍ରହ୍ମାତି ଦସସହସ୍ସିବ୍ରହ୍ମାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଥା ଚାହ ‘‘ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହୀ’’ତିଆଦି । ଇଧ ଦୀଘନିକାୟାଦୟୋ ୱିୟ ବାହିରକାନମ୍ପି ଗନ୍ଥନିକାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଏକନିକାୟାଦିୱସେନା’’ତି ।

ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ୟଥାସକଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ପଜାତତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ପଜା, ସତ୍ତନିକାୟୋ । ତସ୍ସା ପଜାୟ । ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟାତି ୱା ଇମିନା ସମ୍ମୁତିଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ତଦୱସିଟ୍ଠମନୁସ୍ସଲୋକଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ‘‘ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନୀ’’ତି କତ୍ୱା, ପଜାୱସେନ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ପଜାୟତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନତା ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଲିକେଦାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧) ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ଅଧିକତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣମ୍ପି ‘‘ଅଧିକତର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତମରହତି । ସେସେସୂତି ‘‘ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।

କାରଣନ୍ତିଆଦୀସୁ କାରଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତିଂ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ । ୱୁଡ୍ଢିନ୍ତି ଅଭିୱୁଡ୍ଢିନିମିତ୍ତଂ ।

ଇମିନା ୱଚନେନାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତୱଚନେନ । ନ କେୱଲଂ ଇମିନାୱ, ସୁତ୍ତନ୍ତରମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ପଟିବାହିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୬୨) ୱୁତ୍ତମେୱ । ସରନ୍ତି କରଣେ ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସରନ୍ତେନା’’ତି, ସରନ୍ତି ୱା ସରଣହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ବ୍ରହ୍ମଦେୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୪.ଏକକୋତି ୱିୱେକଟ୍ଠିତତାୟ ନିସ୍ସଟୋ । ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଭାୱୋ ତସ୍ସାନେନ ଦୀପିତୋ, କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାଭାୱୋ ପନ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀହି ପକାସିତୋ । ପେସିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ସମ୍ମଦେୱାତି ଞାୟେନେୱ । ସୋ ପନ ୟଦି ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲବ୍ଭତି, ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଅଥ ପଟିପଦାରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲବ୍ଭତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ତଥା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ଫଲଧମ୍ମେସୁପି ସାତିସୟୋ ଅସମ୍ମୋହୋତି ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାମଂ ଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ୟଥା ଜାନନା ପନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାତି ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତଥା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପଟିଲାଭୋତି ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିଲଭିତ୍ୱା’’ତି । ଏତେନାତି ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ।

ଜାତିଖୀଣାତି ଏତ୍ଥ ଜାତିସୀସେନ ତବ୍ବିକାରୱନ୍ତୋ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା । ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତାତି ମଗ୍ଗାଧିଗମନତୋ ପଗେୱ ଅତୀତଭାୱେନେୱ ଖୀଣତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅନାଗତେସୁ । ୱାୟାମାଭାୱତୋତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଅନାଗତଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଲେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନାତି ସିୟାତି ୱଚନସେସୋ । ୟଥା ଅଜାତଫଲତରୁଣରୁକ୍ଖମୂଲେ ଛିନ୍ନେ ଆୟତିଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନି ଫଲାନି ଛେଦନପଚ୍ଚୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ନଟ୍ଠାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା କିଲେସା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜାତି ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପହୀନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିନା । ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଞାଣେନ ଖୀଣରାଗୱସେନ ।

ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟାତି ସୋଳସକିଚ୍ଚତାୟ, ସୋଳସୱିଧସ୍ସ ୱା କିଚ୍ଚସ୍ସ ଭାୱାୟ ଉପ୍ପାଦନାୟ । ପାଳିୟଂ ସପଦାନନ୍ତି ସପଦାନଚାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସେନାତି ଆହ ‘‘ସପଦାନଚାର’’ନ୍ତି । ଅନୁକ୍କମ୍ମାତି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଆହୁତିପିଣ୍ଡନ୍ତି ଜୁହିତବ୍ବପିଣ୍ଡଂ, ଜୁହନୱସେନ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବପାୟାସପିଣ୍ଡନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୂତବଲିକମ୍ମନ୍ତି ତଥା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମକରଣଂ । ହରିତୁପଲିତ୍ତନ୍ତି ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନ କତପରିଭଣ୍ଡଂ । ୱନମାଲପରିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ମନୋହରାହି ୱନପୁପ୍ଫମାଲାହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଧୂମକଟଚ୍ଛୂତି ଧୂମପାନଂ । ସୀଲଗନ୍ଧନ୍ତି ସୀଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନକିତ୍ତିଗନ୍ଧଂ । ଘାୟମାନସ୍ସାତି ଉପଗତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ।

ଇମମ୍ହାଠାନାତି ଇମସ୍ମା ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନା, ମହାପଥୱିତଲତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମୋତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂ ୱାସବ୍ରହ୍ମଲୋକମାହ । ବ୍ରହ୍ମପଥୋ ନାମ ଚତ୍ତାରି କୁସଲଜ୍ଝାନାନି ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗଭାୱତୋ । ଜୀୱିତପଥୋ ନାମ ଜୀୱିତପୱତ୍ତିଉପାୟଭାୱତୋ । ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କିଂ ଜପ୍ପସୀ’’ତିଆଦି । ତିଣବୀଜାନୀତି ସାଲିତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି । ଗୋୟୂସନ୍ତି ଖୀରଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱଦତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ନେତାଦିସୋ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଦୀପିତୋତି ।

ଅତିଦେୱପତ୍ତୋପି ପଞ୍ଚଖନ୍ଧୂପଧୀନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ କିଲେସୂପଧିଆଦୀନଂୟେୱ ୱିରହିତଭାୱୋ ଗହିତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ହି ଭାୱପଚ୍ଚୟଂ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅତିଦେୱଭାୱଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାନୋପି ଦେୱଗତିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦେୱା ଏୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତିବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ।

ଅତ୍ତାନଂଭାୱେତ୍ୱାତି ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ଅତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପରିବ୍ରୂହିତ୍ୱା ଠିତୋ ।

ପୁଥୁଜ୍ଜନା ତସା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପରିତ୍ତାସୱସେନ ତାସନତୋ । ଖୀଣାସୱା ଥାୱରା ନାମ ସବ୍ବସୋ ଗତୀସୁ ସଞ୍ଚରଣାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଭୱଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟସ୍ସ ଭାୱତୋ ଏକଚ୍ଚାସୁ ଗତୀସୁ ସଞ୍ଚରଣସଭାୱତୋ ସେକ୍ଖା ଥାୱରା ନ ହୋନ୍ତି । ଭଜମାନାତି ଭଜାପିୟମାନା । ଥାୱରପକ୍ଖମେୱ ଭଜନ୍ତି ସବ୍ବସେଟ୍ଠପକ୍ଖଂ ଏକନ୍ତପସଟ୍ଠଂ ଭଜମାନଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ।

ପହୀନକିଲେସୋ ଖୀଣାସୱୋ ୱିସେନୋ। ସୁଖଂ ଆୟତି ସୁଖାୟତି, ତସ୍ସ କାରକଂ ସୁଖାୟତିକଂ।

ବ୍ରହ୍ମଦେୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ବକବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୫. ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ସହ କାୟେନାତି ସହ ତେନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେନ । ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମୱତ୍ଥୁଂ । ଅନିଚ୍ଚଂ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅପଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ଥିରନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ, ୱିନାସାଭାୱତୋ ସାରଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦୱିପରିଣାମାଭାୱତୋ ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନଂ । କେୱଲନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଖଣ୍ଡ’’ନ୍ତି । କେୱଲନ୍ତି ୱା ଜାତିଆଦୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ, ୱିରହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଏୱ ଅଚୱନଧମ୍ମଂ । କୋଚି ଜାୟନକୋ…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜନକୋ ୱା ନତ୍ଥି ନିଚ୍ଚଭାୱତୋ ଠାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ତନ୍ନିୱାସୀନଂ । ନିଚ୍ଚଭାୱଞ୍ହି ସୋ ପଟିଜାନାତି । ତିସ୍ସୋ ଝାନଭୂମିୟୋତି ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୟୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୱିସେସା ହି ଅସଞ୍ଞସୁଦ୍ଧାୱାସାରୁପ୍ପଭୱା । ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ନ ପରିସମାପନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… ଭୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିବାହତୀତି ସନ୍ତଂୟେୱ ସମାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋୱ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏକେ ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ।

ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିକୋତି ହେଟ୍ଠା ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଉପପତ୍ତିକୋ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠୁପପତ୍ତିକଂ କତ୍ୱାତି ୟଥାଠିତଭୂମିତୋ ହେଟ୍ଠା ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଉପପତ୍ତିଝାନଂ କତ୍ୱା, ନ ଉପରିଝାନସ୍ସ ୱିୟ ପତ୍ଥନାମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମକାଲେତି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଠମକାଲେ । ଅଞ୍ଞାସି ଆସନ୍ନଭାୱତୋ । ଉଭୟନ୍ତି ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଉଭୟଂ । ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଅନୁପଧାରେନ୍ତୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସହ ପୱତ୍ତୋ । ସହୟୋଗେ ହି ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞାଣୀତି ଅୱିଦ୍ୱା । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱିରହତୋ ଅନ୍ଧୀଭୂତୋ, ଅନ୍ଧଭାୱଂ ଆପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗତେ ସଦ୍ଦୋ ହୋତାୟଂ ‘‘ୱକ୍ଖତୀ’’ତି ୟତ୍ରସଦ୍ଦପୟୋଗେନ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱତ୍ତମାନକାଲିକୋ । ତେନାହ ‘‘ଭଣତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ରା’’ତିଆଦି ।

ମଗ୍ଗଚୋରୋତି ମଗ୍ଗପରିବୁନ୍ଧକଚୋରୋ । ସନ୍ତଜ୍ଜିୟମାନୋତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ୱତ, ଭୋ, ବକୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ତିଆଦିନା ସନ୍ତଜ୍ଜିୟମାନୋ । ସତିଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ତେନେୱ ସନ୍ତଜ୍ଜନେନ ୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିମଜାତିୱିସୟଂ ସତିଂ ଲଭିତ୍ୱା । ନିପ୍ପୀଳିତୁକାମୋତି ଘଂସେତୁକାମୋ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ଇଦଂ ପସ୍ସ ୟାୱଞ୍ଚ ତେ ଅପରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାତି ପୁଞ୍ଞକାରିନୋ । ୱେଦେହି ଞାଣେହି ଗତତ୍ତା ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅନ୍ତିମା ବ୍ରହ୍ମୁପପତ୍ତୀତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ବ୍ରହ୍ମଭାୱପ୍ପତ୍ତି । ଅସ୍ମାଭିଜପ୍ପନ୍ତୀତି ଅସ୍ମେ ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତି । ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ବ୍ରୂହିତଗୁଣତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା। ଅଞ୍ଞେହି ମହନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ମହାବ୍ରହ୍ମା । ଅଭିଭୂତି ତଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅନଭିଭୂତୋତି ଅଞ୍ଞେହି ନ ଅଭିଭୂତୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସୱଚନମେତଂ । ଦସ୍ସନୱସେନ ଦସୋ, ସବ୍ବଂ ପସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱସୱତ୍ତୀତି ସବ୍ବଜନଂ ୱସେ ୱତ୍ତେତି । ଇସ୍ସରୋତି ଲୋକେ ଇସ୍ସରୋ । କତ୍ତା ନିମ୍ମାତାତି ଲୋକସ୍ସ କତ୍ତା ନିମ୍ମାତା । ସେଟ୍ଠୋ ସଜିତାତି ଅୟଂ ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତମୋ ସଂୱିଭଜିତା ଚ । ୱସୀ ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନନ୍ତି ଆଚିଣ୍ଣୱସିତ୍ତା ୱସୀ, ଅୟଂ ପିତା ଭୂତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଭବ୍ୟାନଂ ସମ୍ଭୱେସୀନନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି ୱିକତ୍ଥେନ୍ତି ପିହେନ୍ତି ମାନେନ୍ତି ।

ଏତନ୍ତି ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ନିଚ୍ଚଂ ଇଦଂ ଧୁୱଂ ଇଦଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଏତଂ ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତକନ୍ତି ତଂ ଭଗୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ କୋସଲକେ ତିଲୱାହେ ୱସ୍ସସତେ ୱସ୍ସସତେ ଏକେକତିଲୁଦ୍ଧାରେ କୟିରମାନେ ତିଲାନି ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଅବ୍ବୁଦେ ଆୟୂ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅବ୍ବୁଦୋ, ତଂୱସେନ ୱୀସତିଗୁଣଂ ନିରବ୍ବୁଦୋ, ତେସଂ ନିରବ୍ବୁଦାନଂ ୱସେନ ନିରବ୍ବୁଦସତସହସ୍ସଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଦୁମେ ଆୟୁନୋ ୱସ୍ସଗଣନା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସଂୟୁତ୍ତେ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅନନ୍ତଦସ୍ସୀତି ଅନନ୍ତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସୀ । ୱତସୀଲୱତ୍ତନ୍ତି ସମାଦାନୱସେନ ୱତଭୂତଂ ଚାରିତ୍ତସୀଲୱସେନ ସମାଚିଣ୍ଣତ୍ତା ସୀଲୱତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଏକମେୱାତି ଆହ ‘‘ସୀଲମେୱା’’ତି ।

ଅପାୟେସୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦା ସୋ ପିପାସିତେ ମନୁସ୍ସେ ପାନୀୟଂ ପାୟେସି, ତଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମଜାତିୟଂ । ଏସ ବ୍ରହ୍ମା ‘‘ଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି । ଝାନରତିୟା ୱୀତିନାମେତୀତି ତଦା ତସ୍ସା କିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ । ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସକଟସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ସକଟାନଂ ନିୱତ୍ତନଂ ହୋତୀତି ‘‘ସବ୍ବସକଟାନି ତଥେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କମ୍ମସଜ୍ଜାତି ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା । ୱିଲୋପନ୍ତି ୱିଲୁତ୍ତଭଣ୍ଡଂ । ଏଣିକୂଲସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପନିହତାୟ ନିଚ୍ଚଗଙ୍ଗାୟ ନାମ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଏଣିମିଗବହୁଲତାୟ ସୋ ଗଙ୍ଗାୟ ତୀରପ୍ପଦେସୋ ଏଣିକୂଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟକୋତି ଗଙ୍ଗାସନ୍ନିୱାସୀ ।

ବଦ୍ଧଚରୋତି ପଟିବଦ୍ଧଚରିୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞାସି, ଇଧ ମୟ୍ହଂ ପମୁଟ୍ଠଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଜାନାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଓଭାସୟନ୍ତୋ ସବ୍ବମ୍ପିମଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଭଗୱା ଓଭାସଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଓଭାସଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି ।

ବକବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଞ୍ଞତରବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୬.ତେଜୋକସିଣପରିକମ୍ମଂକତ୍ୱାତି ‘‘ତେଜୋକସିଣପରିକମ୍ମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଏୱେତ୍ଥ ତେଜୋକସିଣପରିକମ୍ମଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଝାନସମାପଜ୍ଜନେନ ପରିକମ୍ମପପଞ୍ଚୋ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସ ପରମୁକ୍କଂସଭାୱପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ସ କିର ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ‘‘ୟଥାହଂ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନତ୍ଥି ସୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା, ୟୋ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପରି ଆକାସେ ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେଜୋଧାତୁଂ…ପେ॰… ତଥାଗତଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି । ଅଟ୍ଠିୱେଧଂ ୱିୟଂ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଅଟ୍ଠିୱେଧୀ, ୟଥା ଅଟ୍ଠିଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠିୱେଧୀ ୱିୟ ଅଟ୍ଠିୱେଧୀ, ୟଥା ସୋ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାନନ୍ତି ମହାକସ୍ସପମହାକପ୍ପିନଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାନଂ ।

ଅଞ୍ଞବ୍ରହ୍ମସରୀରୱିମାନାଲଙ୍କାରାଦୀନଂ ପଭାତି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ସରୀରପ୍ପଭା ୱିମାନପ୍ପଭା ଅଲଙ୍କାରୱତ୍ଥାଦୀନଂ ପଭାତି ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଇମା ସବ୍ବା ପଭା ଅତ୍ତନୋ ପଭସ୍ସରଭାୱେନ ଅଭିଭୱନ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ମେ ସାତି ଇଦାନି ମେ ସା ଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥି, ‘‘ନତ୍ଥି ସୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା, ୟୋ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରାସ୍ସ…ପେ॰… ପହୀନା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ । ୟଥା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସବ୍ବସୋ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ମହନ୍ତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେସି।

‘‘ଅଜ୍ଜାପି ତେ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ତତ୍ତକେନେୱ । ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତାତି ପଠମେନ ପାଦେନ ଚତସ୍ସୋ, ଦୁତିୟେନ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତା । କସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବସୋତଂ ନାଗତନ୍ତି ? ଆହ ‘‘ତାସଂ ୱସେନ ଆଗତମେୱା’’ତି । ୟେନ ଇମା ଲୋକୁତ୍ତରା ଅଭିଞ୍ଞା ଅଧିଗତା, ନ ତସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତସମ୍ପାଦନଂ ଭାରିୟଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ।

ଅଞ୍ଞତରବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ବ୍ରହ୍ମଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୭.ପଚ୍ଚେକଂଦ୍ୱାରବାହନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାରବାହଂ । ପଚ୍ଚେକ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଆୱୁତ୍ତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ; ‘‘ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚେକ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକେକୋ ଏକେକ’’ନ୍ତି । ତେସୁ ହି ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବ୍ରହ୍ମା ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଏକଦ୍ୱାରବାହଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ, ଅପରୋ ଅଞ୍ଞଂ । ପଚ୍ଚେକବ୍ରହ୍ମାତି ଚ ଏକଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମା, ନ ପରିସଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମିଦ୍ଧି ନାମ ସଗ୍ଗେ ସୁଖୁପକରଣେହି, ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ଝାନଂ ସୁଖୁପକରଣନ୍ତି ଝାନସୁଖେନ ସମିଦ୍ଧୋତି । ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତା ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଗୁଣେହି ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଫୀତୋତି ଅଭିଞ୍ଞାପୁପ୍ଫେହି ସୁପୁପ୍ଫିତୋ’’ତି । ଅସହନ୍ତୋତି ନସହନ୍ତୋ ନରୋଚେନ୍ତୋ ।

ସତପଦନ୍ତି ସତସଦ୍ଦୋ । ରୂପୱସେନାତି ରୂପସଦ୍ଦୱସେନ, ରୂପସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ପନ୍ତିୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି । ଏକଚ୍ଚେତି ଏକେ ମିଗାରୀ, ତେସଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୀନିସାରୂପକାନଂ ପଞ୍ଚସତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିମାନସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱିମ୍ହୟକ୍ଖିକୋ ଅହଙ୍କାରୱସେନ ୱଦତି । ରଣନ୍ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି ଏତେହୀତି ରଣା, ଦୋସା । ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ ରୂପସ୍ସ ପୱେଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀତାଦୀହି ଚ ନିଚ୍ଚଂ ପୱେଧିତ’’ନ୍ତି । ସୁମେଧୋ ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ ସୋ ସତ୍ଥା ରୂପେ ନ ରମତି, କିଂ ପନ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ରୂପେ ସରଣଞ୍ଚ ପୱେଧିତଞ୍ଚ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ରମସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୮. ପମାଣକରାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱୋ ରାଗାଦିୱସେନ ନ ସକ୍କା ଇମଂ ପମାତୁନ୍ତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାନି ୱା ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ପମିତଂ ପମେୟ୍ୟଂ ତସ୍ସ କତୋ ପରିମେୟ୍ୟୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି । ତନ୍ତି ଖୀଣାସୱଂ । ପମେତୁଂ ରନ୍ଧଗୱେସୀ ହୁତ୍ୱା ୱଜ୍ଜତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ । ୟଥାସଭାୱତୋ ତସ୍ସ ମିନନେ ନିହୀନପଞ୍ଞତାୟ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞଂ।

କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କତମୋଦକତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୯. କିଂ କୁସଲଗୱେସିତାୟ ‘‘କିଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା କିନ୍ତି ସୁଣାତି ଏତାୟାତି କିସ୍ସ ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା।

କତମୋଦକତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ତୁରୂବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୦. ଆବାଧୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆବାଧିକୋ । ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେତି ଅନାଗତାନନ୍ତରେ ସୁତ୍ତେ । ୱରାକୋତି ଅନୁଗ୍ଗହୱଚନମେୱ, ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ । ପିୟସୀଲାତି ଇମିନା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ପେସଲା’’ତି ପଦସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି । କବରକ୍ଖୀନୀତି ବ୍ୟାଧିବଲେନ ପରିଭିନ୍ନୱଣ୍ଣତାୟ କବରଭୂତାନି ଅକ୍ଖୀନି । ୟତ୍ତକନ୍ତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅଞ୍ଞଥା କରୋସି, ତତ୍ତକଂ ତୟା ଅପରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅନାଗାମିନୋ ନାମ କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦା ପହୀନା ହୋନ୍ତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦୱସେନ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ମା ୟାୱ ତେ ଇଦଂ ଅପରଦ୍ଧନ୍ତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଦିଟ୍ଠିନିମିତ୍ତୋ । ଗିଲୱିସୋ ୱିୟ ୱିସଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଠିତୋ ୱିୟ । କୁଠାରିସଦିସା ମୂଲପଚ୍ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ । ଉତ୍ତମତ୍ଥେତି ଅରହତ୍ତେ । ଖୀଣାସୱୋତି ୱଦତି ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ୱିୟ ଅଚେଲଂ କୋରକ୍ଖତ୍ତିୟଂ । ୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ୱିୟ ପସଂସିତବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ, ତଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୟୋ ୱା ୱଦତି । ସମକୋୱ ୱିପାକୋତି ପସଂସିୟନିନ୍ଦା ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପରିଧଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ୟାୱ ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ କଟୁକତରୱିପାକା, ତାୱ ନିନ୍ଦିୟପସଂସାପି ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ସମୱିପାକା ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣସମାରୋପନେନ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ପସଂସିୟେନ ତସ୍ସ ସମଭାୱକରଣତୋ ଚ । ଲୋକେପି ହି ଅୟଂ ପୁରେ ସମଣଗାରୟ୍ହୋ ହୋତି, ପଗେୱ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ସମଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ସକେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସାପତେୟ୍ୟେନ । ଅୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଅପରାଧୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ତା ସପ୍ପତିକାରତ୍ତା ଚ ତସ୍ସ । ଅୟଂ ମହନ୍ତତରୋ କଲି କତୂପଚିତସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ତା ଅପ୍ପତିକାରତ୍ତା ଚ ।

‘‘ନିରବ୍ବୁଦୋ’’ତି ଗଣନାୱିସେସୋ ଏକୋତି ଆହ ‘‘ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟା’’ତି, ସତସହସ୍ସଂ ନିରବ୍ବୁଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରବ୍ବୁଦପରିଗଣନଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟମରିୟଗରହୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ପାକତିକେନ ଅରିୟୂପୱାଦିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ପନ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ତତୋପି ଅତିୱିୟ ମହନ୍ତତରା ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତୁରୂବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୧. ଦ୍ୱେ କୋକାଲିକନାମକା ଭିକ୍ଖୂ, ତତୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘କୋ ଅୟଂ କୋକାଲିକୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛା । ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘କସ୍ମା ଚ ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛା। ଅୟଂ କିରାତିଆଦି ୟଥାକ୍କମଂ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱିୱେକୱାସଂ ୱସିତୁକାମତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଚ ମା କସ୍ସଚି…ପେ॰… ୱସିଂସୁ।

ପକ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆଘାତଂ ଉପ୍ପାଦେସି ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତନତୋ । ଥେରା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦୟିଂସୁ ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ଅକତତ୍ତା ଥେରେହି ଚ ଅଦୀପିତତ୍ତା । ପୁବ୍ବେପି…ପେ॰… ମଞ୍ଞେତି ଇମିନା ଥେରାନଂ କୋହଞ୍ଞେ ଠିତଭାୱଂ ଆସଙ୍କତି ଅୱଣେ ୱଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ, ସୁଦ୍ଧେ ଆଦାସତଲେ ଲେଖଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ।

ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ‘‘ପାପଭିକ୍ଖୂ ଜାତା’’ତି ୱତ୍ୱା । ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ଆକରୋ ପସାଦାୱହୋ’’ତି । ପୱତ୍ତସଦ୍ଧାୟିକୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାତବ୍ବୱଚନୋ’’ତି ।

ପୀଳକା ନାମ ବାହିରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦତି, ଇମା ପନ ପଠମଂୟେୱ ଅଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତା । ତରୁଣବେଲୁୱମତ୍ତିୟୋତି ତରୁଣବିଲ୍ଲଫଲମତ୍ତିୟୋ । ୱିସଗିଲିତୋତି ଖିତ୍ତପହରଣୋ । ତଞ୍ଚ ବଳିସଂ ୱିସସମଞ୍ଞା ଲୋକେ । ‘‘ଆରକ୍ଖଦେୱତାନଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ମଗଧରଟ୍ଠେ ସଂୱୋହାରତୋ ମାଗଧକୋ ପତ୍ତୋ, ତେନ । ତିଲସକଟଂ ତିଲୱାହାଏତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଚିତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ନିରୟଦୁକ୍ଖେନ ପଚ୍ଚିତବ୍ବପଦେସସ୍ସ । ଏତଂ ‘‘ଅବ୍ବୁଦୋ’’ତି ନାମଂ ।

ୱସ୍ସଗଣନାତି ଏକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସଗୁଣିତଂ ଅବ୍ବୁଦଆୟୁମ୍ହି, ତତୋ ପରଂ ୱୀସତିଗୁଣଂ ନିରବ୍ବୁଦାଦୀସୁ ୱସ୍ସଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅବବାଦୀସୁ ପଦୁମପରିୟୋସାନେସୁ ସବ୍ବେସୁ ନିରୟେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ୱୀସତିଗୁଣତଂ ଅତିଦିସତି ।

କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସନଙ୍କୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୨.ପୋରାଣକତ୍ତାତି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଚିରକାଲତ୍ତା । ଜାତତ୍ତା ଜନୋ, ତଂ ଇତୋ ଜନେତୋ, ତସ୍ମିଂ । ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋ ଲୋକମରିୟାଦପରିପାଲନାଦିନା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ସତ୍ତାନଂ ନିୟୋଜନେନ ବହୁକାରତ୍ତା । ସୋ ହି ପରେ ତଥା ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ସୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ସେଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପଟିପକ୍ଖୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀନଂ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜାତି । ସଦ୍ଧାହିରୋତ୍ତପ୍ପବାହୁସଚ୍ଚୱୀରିୟସତିପଞ୍ଞାତି ଇମେ ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା। ଚରନ୍ତି ଅଗତପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ ଏତେହୀତି ଚରଣାନି, ସୀଲାଦୟୋ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ।

ସନଙ୍କୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୩. ଅପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦେ ଛେଜ୍ଜଗାମିକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ଚ ଠିତତ୍ତା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ସାସନତୋ ପକ୍କନ୍ତୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାସନତୋ ପକ୍କନ୍ତେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଳୁୱନତୋଗୟାସୀସଂ ଗତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକତତ୍ତୋ ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନ ଅପକତତ୍ତୋତି । ୱଳୱାୟାତି ୱଳୱାୟ କୁଚ୍ଛିୟଂ ଜାତଂ ।

ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୪.ଜନତନ୍ତି ଜନାନଂ ସମୂହଂ, ଜନସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରେତି ୟତ୍ତକେ କସନାଦିକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସଞ୍ଚାରୋ ହୋତି, ଏତ୍ତକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁପଚାରେ । ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପମୋକ୍ଖାତି ସଂୟୋଜନୱିମୋକ୍ଖହେତୁ । ୱିୱେକରତିଂ ପୱିୱେକସୁଖଜ୍ଝାନଂ ଅଲଭନ୍ତୋ । ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ମଂ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅରଞ୍ଞୱାସେନ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତି ମଞ୍ଞିଂସୁ, ଇଦାନି ଗାମନ୍ତେ ୱସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ନିୱୁଟ୍ଠୋତି ଅପ୍ପସାଦଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ୟଦିପି ମେ ଇଧ ଅଭିରତି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସାମୀତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେନ ହୁତ୍ୱା ନ ୱସିତବ୍ବଂ, କୋ ଅତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତୱସଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତିପଟ୍ଠାନପରାୟଣୋତି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାରତୋ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଗଣୱାସୋପି ପାସଂସୋ ୱିୱେକୱାସେନ ୱିନା ସମଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ।

ୱଟ୍ଟଭୟତୋ ପମୁତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିସୀଦି ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମିନା ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ୟଥାରୁଚିୟା ତେସଂ ନିସଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି ।

ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଆକାରେନ ଜାତନ୍ତି ନ ଅନୁସ୍ସୱଦସ୍ସନମେତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୱଗ୍ଗହଣଂ । ତକ୍କହେତୁ ନୟହେତୁ ୱା ନ ୱଦାମୀତି ୟୋଜନା । ପିଟକଂ ଗନ୍ଥୋ ସମ୍ପଦୀୟତି ଏତସ୍ସାତି ପିଟକସମ୍ପଦାନଂ, ଗନ୍ଥସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ତେନ ପିଟକସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନକଭାୱେନ, କେନଚି ଗନ୍ଥାନୁସାରେନ ଏୱଂ ନ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ସେଟ୍ଠସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟଂ ୱାଚସିକଂ ପୱତ୍ତତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଧମ୍ମଦେସନା । ଭାୱିତେନ ମରଣସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଭାଗେନ ୱିପ୍ପହାନେନ ମରଣପରିଚ୍ଚାଗୀନଂ। ତେ ଚ ଖୀଣଜାତିକାତି ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱାନ’’ନ୍ତି ।

ଦସଧାଦସାତି ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦସ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପଞ୍ଚସତାଧିକସହସ୍ସତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ପୁଞ୍ଞଭାଗିନୋତି ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗିନୋ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ଏତ୍ତକା ସତ୍ତା ଜାତାତି ଗଣେତୁଂ ଅହଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ଦସ୍ସେତି । ବ୍ରହ୍ମଧମ୍ମଦେସନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱୁତ୍ତଂ ଆହ ।

ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅରୁଣୱତୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫.ଅଭିଭୂ ସମ୍ଭୱୋତି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଥେରାନଂ ନାମାନି । ତେସଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ଦ୍ୱେ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକାତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ଖିୟ୍ୟନ୍ତି ତଂ ଲାମକତୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବତଂ ପାପେନ୍ତି ପାପକତଂ କରୋନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରୟନ୍ତାତି ତମେୱ ଲାମକତୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବତଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପେନ୍ତା । ସବ୍ବେ ପାସଣ୍ଡା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେ ସିଦ୍ଧନ୍ତେ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେ ପଟିଲାଭେ ପଟିଲଦ୍ଧଅତ୍ଥେ ପୁରିସକାରଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

ଆରମ୍ଭୱୀରିୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସେନାସଙ୍ଖାତକିଲେସଧୁନନେ ଆରମ୍ଭୱୀରିୟଂ, ୟା ‘‘ଆରମ୍ଭଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ନିକ୍କମୱୀରିୟନ୍ତି କୋସଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ୱୀରିୟଂ, ୟା ‘‘ନିକ୍କମଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୟୋଗଂ କରୋଥାତି ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତରଂ ଭାୱନାଭିୟୋଗଂ ପୱତ୍ତେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପରକ୍କମଥା’’ତି । କିଲେସସେନା ନାମ ରାଗାଦିକିଲେସସମୂହୋ, ସୋ ମରଣପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ‘‘ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାସେନେନ ମଚ୍ଚୁନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨, ୨୭୫, ୨୭୬) । ଖନ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ତଦଞ୍ଞଂ ପନ ତେସଂ ପଟିପାଟି ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଜାତିଞ୍ଚ ସଂସାରଞ୍ଚା’’ତି । ୟସ୍ମା ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତି ‘‘ଜାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଏୱ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତମାନୋ ସଂସାରୋ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ସଂସରଣ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଜାତିସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସଂସାର’’ନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ । ଓଭାସଂ ଫରୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଲୋକଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ତନା କତଆଲୋକଟ୍ଠାନେ । ଆଲୋକକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନେ ଆଲୋକଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ ଆଲୋକଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ‘‘କିଂ ଆଲୋକୋ ଅୟଂ, କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଆଲୋକୋ’’ତି ? ୱିଚିନନ୍ତାନଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ । ସବ୍ବେତି ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟଂ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା । ଓସଟାୟ ପରିସାୟାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ସବ୍ବୋସଟାୟ ପରିଚିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ପରିସାୟ । ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୂତି ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦମେୱ ସୁଣିଂସୁ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥୋପୀତି ୟଥାଧିପ୍ପେତୋ ତେସଂ ପକତିସୱନୁପଚାରେ ୱିୟ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ତିସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱିଞ୍ଞାପେସୀତି ।

ଅରୁଣୱତୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୬.ଏୱଂ ତଂ କୁସିନାରାୟ ହୋତୀତି ୟଥା ଅନୁରୋଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ, ଏୱଂ ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କୁସିନାରାୟ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ହୋତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନଗରଂ ପୱିସିତୁକାମା ଉୟ୍ୟାନତୋ ଉପେଚ୍ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପୱତ୍ତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା । ତନ୍ତି ସାଲପନ୍ତିଭାୱେନ ଠିତଂ ସାଲୱନଂ । ଅନ୍ତରେନାତି ୱେମଜ୍ଝେ । ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ଅପ୍ପମାଦୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଞାଣୂପସଂହିତା ସତି । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ସାତିସୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଦପଦେୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଭାସି ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ।

ଝାନାଦୀସୁ ଚିତ୍ତେ ଚ ପରମୁକ୍କଂସଗତୱସୀଭାୱତାୟ ‘‘ଏତ୍ତକେ କାଲେ ଏତ୍ତକା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ପରିନିବ୍ବାନପରିକମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଥେରୋତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ।

ଅୟମ୍ପି ଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚସଟ୍ଠିୟା ଝାନାନଂ ସମାପନ୍ନକଥାପି ସଙ୍ଖେପକଥା ଏୱ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଭଗୱା ତଦା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିୟୋ ସବ୍ବାପି ଅପରିହାପେତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜି ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପୱିସନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଚତୁୱୀସତି…ପେ॰… ପୱିସିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ଭଗୱା ଦେୱସିକଂ ଦ୍ୱାଦସକୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱାଦସକୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଦାପି ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘ତଥାଗତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି ଖେମୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ ପୱିୱେକୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୩୮) । ଖେମୋ ହି ୱିତକ୍କୋ ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୋ, ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ହି ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ଲହୁକୋ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତୋ ସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ, ତସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନାନି କତିପୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣେହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱାଦସେତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚେକଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ କୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତଥା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକକସିଣସମାପତ୍ତିୟୋ’’ତି ।

ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଦିୱସେ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗମୁଖେନ ପଟିଲୋମନୟେନ ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭନ୍ତେନ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ସୁୱିଦୁଗ୍ଗଂ ମହାଗହନଂ ମହାୱନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନିସାନସିଲାୟଂ ଫରସୁଂ ନିସିତଂ କରୋତି, ଏୱମେୱଂ ନିସାନସିଲାସଦିସିୟୋ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ଲକ୍ଖକୋଟିସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ସମ୍ମସନଞାଣଂ ପୱତ୍ତେତି, ତଦନୁସାରେନ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଭୂତୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଲକ୍ଖକୋଟିଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ପୱିସିତ୍ୱା’’’ତି ।

ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ସମନନ୍ତରାନେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନାନନ୍ତରିୟକତାୟ ଝାନପକ୍ଖିକଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ତତୋ ତତୋ ଚୱନତୋ ‘‘ଚୁତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ଅୟମେୱ ଭଗୱା, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନେୱ ଚୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନେନ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ କାଲଂ କାଲକିରିୟଂ କରୋନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, କାଲଗମନତୋ ୱା କରୋନ୍ତି ପେଚ୍ଚାତି ।

ପଟିଭାଗପୁଗ୍ଗଲୱିରହିତୋ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଅସଦିସତାୟ ସଦିସପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ । ସଙ୍ଖାରା ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱୂପସମୋତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାତଂ ଞାତଂ କଥିତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସୁଖନ୍ତି । ଲୋମହଂସନକୋତି ଲୋମାନଂ ହଟ୍ଠଭାୱାପାଦନୋ । ଭିଂସନକୋତି ଅୱୀତରାଗାନଂ ଭୟଜନକୋ ଆସି ଅହୋସି । ସବ୍ବାକାରୱରଗୁଣୂପେତେତି ସବ୍ବେହି ଆକାରୱରେହି ଉତ୍ତମକାରଣେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ଅସଙ୍କୁଟିତେନାତି ଅକୁଟିତେନ ୱିପ୍ଫାରିକାଭାୱତୋ । ସୁୱିକସିତେନେୱାତି ପୀତିସୋମନସ୍ସୟୋଗତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକସିତେନ । ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେସି ସଭାୱସମୁଦୟାଦିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଅନାୱରଣୱିମୋକ୍ଖୋ ସବ୍ବସୋ ନିବ୍ବିଦଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୂପଗମୋ’’ତି । ପଜ୍ଜୋତନିବ୍ବାନସଦିସୋତି ପଦୀପସ୍ସ ନିବ୍ବାନସଦିସୋ ତତ୍ଥ ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ।

ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଧନଞ୍ଜାନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୭.ଧନଞ୍ଜାନିଗୋତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବପୁରିସତୋ ଆଗତସ୍ସ କୁଲୱଂସସ୍ସ ନାମାଭିଧାନସଙ୍ଖାତଂ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । (କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମୁଦାଗତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।) ଧନଞ୍ଜାନିଗୋତ୍ତଂ ଏତିସ୍ସନ୍ତି ଧନଞ୍ଜାନିଗୋତ୍ତା। ତସ୍ସା ଉଦାନସ୍ସ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନାରସଭୋଜନଂ ଦେତୀତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚଗୋରସସମ୍ପାଦିତଂ ସାଲିଭତ୍ତଂ ସୂପସାକବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାନାରସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନଂ । ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗଖଗ୍ଗନ୍ତି ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଖଗ୍ଗଂ । ଦୁୱିଧୋ ହି ଖଗ୍ଗୋ ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗୋ ଦୀଘଗ୍ଗୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗୋ ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଠିତୋ, ସୋ ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଅସିପୁତ୍ତିକା ୱିୟ ଦୀଘୋ, ସୋ ଦୀଘଗ୍ଗୋ ।

ସାସନାତି ଅନୁସାସନା । ‘‘ନମୋ…ପେ॰… ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚପଦିକଗାଥା। ସତ୍ଥୁସାସନେ ହି ଲୋକିୟଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏସା ପଞ୍ଚପଦିକଗାଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଓକ୍କାୱରଧରାତି ପୁବ୍ବପୁରିସସଙ୍ଖାତଉକ୍କାକୱଂସୱରଧାରିକା । ସକ୍କାତି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ।

ଏୱନ୍ତି ‘‘ସଚେ ମେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୀ’’ତିଆଦିନା ଇମିନା ପକାରେନ । ‘‘ପଞ୍ଚ ଗାଥାସତାନି ପନ ଅଟ୍ଠକଥଂ ଆରୁଳ୍ହାନି, ଇଧ ପନ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଉଦ୍ଧଟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପହରିତୁଂ ୱାତି ଏକୱାରମ୍ପି ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ପହରିତୁମ୍ପି ପରାମସିତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ତସ୍ସା ଅରିୟସାୱିକାୟ ଆନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ସାମତ୍ଥିୟେନ ୱସେ ୱତ୍ତାପନତ୍ଥଂ ସନ୍ତଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ତଦନୁୱତ୍ତନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସୋ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ଭୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ସାମିକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ଉପନେନ୍ତୀ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥାପରିଚିତଂ ଗୁଣପଦଂ ଅନୁସ୍ସରି । ତେନାହ ‘‘ଦସବଲଂ ସରୀ’’ତି ।

ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚରହିତତାୟ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ସଂୟତାଭାୱତୋ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ମେତ୍ତିଭେଦେନ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ଏତରହି ଅକାରଣେନ, ଏୱମେୱ ଅଞ୍ଞଦାପି ଅକାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍କାରଣତାଦୀପନେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ, ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । ନିକ୍କାରଣତା ଚ ନାମ ନିରତ୍ଥକତା, ନିରତ୍ଥକୱିପ୍ପଲାପଭାୱେନେତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣେ ପୱତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା । ଗରହତ୍ଥୋ ୱାୟଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ନିପାତାନଂ । ଗରହତ୍ଥତା ଚସ୍ସ ୱସଲିସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ପାକଟା ଏୱ ।

ଗାମନିଗମରଟ୍ଠପୂଜିତୋତି ଇମିନା ଗାମନିଗମରଟ୍ଠସାମିକେହି ପୂଜିତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ଗାମାଦୀନଂ ତେସଂ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ । ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ସେସନ୍ତି ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତିଆଦି, ୟମ୍ପି ଚଞ୍ଞଂ ଇଧାଗତଂ ହେଟ୍ଠା ୱଣ୍ଣିତଞ୍ଚ ।

ଧନଞ୍ଜାନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅକ୍କୋସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୮.ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱ ସୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ନାମ ଏୱ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଗୋତ୍ତୱସେନ ହି ତୟିଦଂ ନାମଂ, ୱିସେସେନ ପନେତଂ ଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାନିକତାତି ଞାତିୱଗ୍ଗହାନିକତା । ପକ୍ଖୋ ଭିନ୍ନୋତି ତତୋ ଏୱ ଞାତିପକ୍ଖୋ ନଟ୍ଠୋ । ୟଥା ଦୋମନସ୍ସିତୋ ଅନତ୍ତମନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଲଭତି, ଏୱଂ କୁପିତୋତି ଆହ ‘‘ଦୋମନସ୍ସେନ ଚା’’ତି । ଦସହୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚହି ଗାଥାସତେହି ଅକ୍କୋସନ୍ତୋ ତଥା ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟାତି କତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ପନ ୟେନ କେନଚି ଅକ୍କୋସନ୍ତୋପି ଅକ୍କୋସତିୟେୱ ନାମ । କରୋସି ମମ ଭାତିକସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ।

ସମ୍ଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ଭୋଗଂ କରୋତି । ଅକ୍କୋସାଦୀହି ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜତି। ୱୀତିହରତୀତି ବ୍ୟତିହାରଂ କରୋତି, ଅକ୍କୋସତୋ ପଚ୍ଚକ୍କୋସନାଦିନା ୱିନିମୟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କତସ୍ସ ପଟିକାରଂ କରୋତୀ’’ତି । ଅସ୍ସ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସପତି ମ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିନୋ ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ୟୋଜନା । ଅସ୍ସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ସୁତ୍ୱାତି ପଦଂ ଉଭୟତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ତୱେୱେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ସୁତ୍ୱା, ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ସୁତ୍ୱା’’ତି ଚ । କାମଂ କିସୱଚ୍ଛାଦୟୋ ସପନଂ ନାଦଂସୁ, ଦେୱତାନଂୟେୱ ହି ସୋ ଅତ୍ଥୋ, ସତ୍ତାନଂ ପନ ତଥା ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସୋପି ତଥାସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ଅନୁସ୍ସୱୱସେନା’’ତି ।

ଦନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଦମଥଂ ଉପଗତତ୍ତା । ନିବ୍ବିସେୱନସ୍ସାତି ରାଗଦୋସାଦିହେତୁକୱିପ୍ଫନ୍ଦନରହିତସ୍ସ । ତସ୍ସେୱାତି ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେନ କୋଧେନ ପାପଂ ହୋତି ପାପସ୍ସ ସନ୍ତାନନ୍ତରସଙ୍କନ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସେୱ ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତପୁରିସସ୍ସ ତେନ ପଟିକୁଜ୍ଝନେନ । ପାପିୟୋତି ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଲାମକତରୋ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନେ ଠିତୋ ଅଧିୱାସେତି, ନ ସହୋ ମୂଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଭିନ୍ନଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ଉପ୍ପନ୍ନକୋଧସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସବ୍ୟାଧିଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱୂପସମେନ୍ତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିନା ପୁରିମାସୁ ଗାଥାସୁ ପୱତ୍ତିତାନି ପଦାନି ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୟାଥାୱତୋ ୱିନୀତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ୱା’’ତି ।

ଅକ୍କୋସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅସୁରିନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୯.ତେନେୱାତି ଭାତୁପବ୍ବଜିତେନେୱ । ଅସ୍ସେୱାତି ତିତିକ୍ଖସ୍ସ । ‘‘ତଂ ଜୟଂ ହୋତୀ’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋ ଜୟୋ ହୋତୀ’’ତି, ଦୁଜ୍ଜୟଂ କୋଧଂ ତିତିକ୍ଖାୟ ଜିନନ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ତିତିକ୍ଖାଦୟୋ ନ କୋଧୱସିକଂ ଧୁରଂ, ତଂ ପନ ବାଲାନଂ ମଞ୍ଞନାମତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କତମସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଜାନତୋୱ ଜୟୋ ନ ଅୱିଜାନତୋ ତିତିକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ଅୱିଜାନନ୍ତୋ ଅନ୍ଧବାଲୋ କୋଧଂ ୱିଜେତୁଂ ସକ୍କୋତି । କେୱଲଂ ଜୟଂ ମଞ୍ଞତି କିଲେସେହି ପରାଜିତୋ ସମାନୋପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅସୁରିନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ବିଲଙ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୦.ସୁଦ୍ଧନ୍ତି କେୱଲଂ ସମ୍ଭାରୱିରହିତଂ । ସମ୍ଭାରୟୁତ୍ତନ୍ତି କଟୁକଭଣ୍ଡାଦିସମ୍ଭାରସହିତଂ । କଞ୍ଜିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା କଞ୍ଜିକଂ, ଆରନାଲଂ, ବିଲଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମଂ ଗହିତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ‘‘ବିଲଙ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ୱିସେସନୱସେନ । ତୟୋତି ଧନଞ୍ଜାନିୟା ସାମିକୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଅକ୍କୋସକଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଅସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଆଦିତୋ ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତା ତୟୋ । ମେତି ମୟ୍ହଂ ।

ବିଲଙ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅହିଂସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୧.ଏସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ‘‘ଅହିଂସକୋ ଅହ’’ନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଇଚ୍ଛାୟ କଥେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହିଂସକପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି । ତଥା ଚେ ଅସ୍ସାତି ୟଥା ତେ ନାମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ଚେତଂ ଭୱେୟ୍ୟାସି ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମକୋ ଭୱେୟ୍ୟାସି ଅହିଂସକୋ ଏୱ ସିୟାତି । ନ ଦୁକ୍ଖାପେତି ଦୁକ୍ଖମତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅହିଂସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୨.ଜଟାପଞ୍ହସ୍ସାତି ‘‘ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟା’’ତି ଏୱଂ ଜଟାପରିୟାୟସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ।

ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ସୁଦ୍ଧିକପଞ୍ହସ୍ସାତି ‘‘ନାବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ପଞ୍ଚୱିଧନିୟମଲକ୍ଖଣେନ ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତପୋକମ୍ମନ୍ତି ଅନସନପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନାଦିପରିଭେଦନତପୋକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି । ୱିଜ୍ଜାତି ତୟୋ ୱେଦାତି ୱଦନ୍ତି ‘‘ତାୟ ଇଧଲୋକତ୍ଥଂ ପରଲୋକତ୍ଥଂ ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ଗୋତ୍ତଚରଣନ୍ତି ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଚରଣଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁଜ୍ଝତି ଜେଟ୍ଠଜାତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ସୋ ଏୱ ତପଂ ଆଚରିତୁଂ ଲଭତି, ନ ଇତରୋ । ଅଞ୍ଞା ଲାମିକା ପଜାତି ଇତରୱଣ୍ଣଂ ୱଦତି । ୱଚନସହସ୍ସମ୍ପୀତି ଗାଥାନେକସହସ୍ସମ୍ପି । ଅନ୍ତୋ କିଲେସେହି ପୂତିକୋ ସଭାୱେନ ପୂତିକୋ । କିଲିଟ୍ଠେହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ।

ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଗ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୪.ଅଗ୍ଗିପରିଚରଣୱସେନାତି ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତଜୁହନୱସେନ । ସନ୍ନିହିତୋତି ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ସମ୍ପାପିତୋ । ତଥାଭୂତୋ ଚ ସୋ ସପ୍ପିନା ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଂୟୋଜିତୋ’’ତି । ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ଓକ୍କମତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସମୁପ୍ପାଦନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ଲଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଜାତିୟାତି ସଦୋସକିରିୟାପରାଧସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଜାତିୟା । ନାନପ୍ପକାରେ ଅଟ୍ଠାରସୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତେ ଗନ୍ଥେ । ସୁତୱାତି ସୁତ୍ୱା ନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନାତି ଇଦଂ ଲୋକେ ସାସନେ ଚ ନିରୁଳ୍ହତାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଜାନନ୍ତା ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନେୱ ଜାନନ୍ତି, ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନପି ଜାନାତି । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବସୋ ଜାତି ଖୀୟତି ଏତେନାତି ଜାତିକ୍ଖୟୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ତେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଆପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଜାତିକ୍ଖୟୋ ଅରହତ୍ତଂ । ଜାନିତ୍ୱା ୱୋସିତୱୋସାନୋତି ୱିଜାନିତବ୍ବଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ସୋଳସନ୍ନମ୍ପି କିଚ୍ଚାନଂ ୱୋସିତୱୋସାନୋ ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତ୍ୱାତି ପାୟସଦାନସ୍ସ ଆଗମନଂ ପକାସେତ୍ୱା । ଗାଥାହି ଅଭିଗୀତନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ମୟା ଅଭିଗୀତଂ । ଅଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସୁଦ୍ଧୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ଅଦାତୁକାମୋ ପଚ୍ଛା ଗାଥା ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ତଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନାଗତେ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ପଟିକ୍ଖିପି । ତଥା ହି ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ଚ ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜି । ତେନାହ ‘‘ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି । କିଲଞ୍ଜମ୍ହି…ପେ॰… ପକାସିତାତି ଏତେନ ଗାଥଂ ଉଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନେୱ ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗାୟନେନାତି ଗାୟନକେନ, ଗାନେନ ୱା । ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ହିତଞ୍ଚେୱ ତସ୍ସ କାରଣଞ୍ଚ । ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ । ଧମ୍ମୋତି ପୱେଣିଆଗତୋ ଚାରିତ୍ତଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ଭୋଜନେସୁ ଉକ୍କଂସଗତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଧାଭୋଜନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଧମ୍ମେ ସତୀତି ଅରିୟାନଂ ଆଚାରଧମ୍ମେ ସତି ତଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତାନଂ ଏତଦେୱ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ସୋମଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ପାୟସ’’ନ୍ତି ତଂ ଆରବ୍ଭ କଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ।

ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ସେସା ପଚ୍ଚୟା ନିଦ୍ଦୋସା ତେ ଆରବ୍ଭ କଥାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତତ୍ତା । କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱୂପସନ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଆହିତପଦସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନ୍ନେନ ପାନେନାତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ ୟଥା ‘‘କାକେହି ସପ୍ପି ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଦେସନାମତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି । ବହୁସସ୍ସଫଲଦାୟକଂ ସୁଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ପଟିୟତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ମା କସନବୀଜନଉଦକାନୟନାପନୟନାଦିନା ସୁସଜ୍ଜିତଂ ଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସସମ୍ପାଦନେନ ପଟିୟତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଏତଂ ।

ଅଗ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସୁନ୍ଦରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୫. ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବତୋ ଆହୁତି। ସପ୍ପିମଧୁପାୟସାଦୀହି ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହୋତି ଏତ୍ଥାତି ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତଂ, ସାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଗ୍ୟାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁୱିସୋଧିତୋ ଚସ୍ସାତି ନିହୀନଜାତିକାନଂ ଅନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧିତୋ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ମେ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଫଲଂ କରୋତୀତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେମୀତି ପଦଂ । ତାୱ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗତସଦିସମେୱାତି ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ଠପେସି, ନ ସପ୍ପିସଙ୍ଖାରଟ୍ଠପନଂ । ହିମପାତସ୍ସ ଚ ସୀତୱାତସ୍ସ ଚ ପଟିବାହନତ୍ଥନ୍ତି ଅକାରଣମେତନ୍ତି ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମେୱ ସୁକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିବଲୋୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱାତି ‘‘ନାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ।

ନୀଚକେସନ୍ତନ୍ତି ରସ୍ସକେସନ୍ତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥା ସିଖାତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି, ସିଖଂ ଅଦିସ୍ୱା’’ତି, ‘‘ପରମହଂସପରିକ୍ଖାଦିନା’’ତି କେଚି ।

ଅକାରଣଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ ଜାତି ଅଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱହେତୂନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅପଟିକ୍ଖେପଭାୱତୋ । ଏତନ୍ତି ସୀଲାଦିଭେଦଂ ଚରଣଂ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ଅଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱକାରକପାପଧମ୍ମାନଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଜହନତୋ । ଅସ୍ସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ତମତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ କାରଣତାସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ । ସାଲାଦିକଟ୍ଠା ଜାତୋୱାତି ସାଲାଦିୱିସୁଦ୍ଧକଟ୍ଠାୱ ଜାତୋ । ସାପାନଦୋଣିଆଦିଅୱିସୁଦ୍ଧକଟ୍ଠା ଜାତୋ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ ନ ଚ ନ କରୋତି । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅଗ୍ଗି ୟତୋ କୁତୋଚି ଜାତୋପି ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ କରୋତିୟେୱ, ଏୱଂ ଚଣ୍ଡାଲକୁଲାଦୀସୁ ଜାତୋପି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ନ ନ ହୋତି ଗୁଣସମ୍ପଦାୱସେନ ଅରିୟାନଂ ୱଂସେ ପଜାତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଜାତିମା’’ତି । ଧିତିୟା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମୁଖଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧିତିୟାତି ୱୀରିୟେନ । ତଞ୍ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦନପରିବ୍ରୂହନେହି ତେ ଧାରେତି । ହିରିୟା ଦୋସେ ନିସେଧେତି, ସମ୍ମଦେୱ ପାପାନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନେ ସତି ତେସଂ ପୱତ୍ତିୟା ଅୱସରୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । ମୋନଧମ୍ମେନ ଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଓତ୍ତପ୍ପଧମ୍ମେନ । କାରଣାକାରଣଜାନନକୋତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଠାନଂ, ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱା ୱିପ୍ପକାରସଭାୱଟ୍ଠାନଂ ଜାନନକୋ ।

ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନ ନିବ୍ବାନେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଦନ୍ତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନାତି ତତୋ ଏୱ ଅରିୟେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନ ଉପଗତୋ । ୱିଦନ୍ତି ତେହି ସଚ୍ଚାନୀତି ୱେଦା । ମଗ୍ଗୱେଦାନଂ ଅନ୍ତନ୍ତି ଅରିୟଫଲଂ । କିଲେସାନଂ ଅନ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଟ୍ଠାନଂ । ୟଞ୍ଞୋତି ଅଗ୍ଗଫଲଂ । ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଅଫଲଂ ତେସଂ ଅନାଗମନତୋ, ଆଗତାନମ୍ପି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାଭାୱତୋ । ଜୁହତି ଦେତି ।

ସୁୟିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁଦାନଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଲାଭେନ । ସୁହୁତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ସୁୟିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମଦେୱ ୟିଟ୍ଠଂ ସାରେ ଉପନୀତଂ ମମ ଇଦଂ ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ । ସୁହୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଉପହଟମତ୍ତେତି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱ’’ନ୍ତି ଉପନୀତମତ୍ତେ । ନିବ୍ବତ୍ତିତୋଜମେୱାତି ସୱତ୍ଥୁକଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁତୋ ୱିୱେଚିତଓଜମେୱ । ତେନ ତଂ ସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗତନ୍ତି ତଂ ହବ୍ୟସେସଂ ସବ୍ବସୋ ସୁଖୁମଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ଓଜାୟ ଅନୋଳାରିକତାୟ ପୁରିମାକାରେନେୱ ପଞ୍ଞାୟମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଓଜାୟ ଏୱ କେୱଲାୟ ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ । ସା ହି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତାୟ ୱିସୁଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଦେୱତାହିପି ସୱତ୍ଥୁକା ଗୟ୍ହତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ୱତ୍ଥୂତି କରଜକାୟମାହ । ଓଳାରିକୱତ୍ଥୁତାୟ ଦେୱାନଂ ୱିୟ ଗହଣୀ ନ ତିକ୍ଖାତି ଦିବ୍ବୋଜସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସୁଖୁମାପି ସମାନା ଦିବ୍ବୋଜା ତେନ ପାୟସେନ ମିସ୍ସିତା ଓଳାରିକସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ସୁଖୁମୱତ୍ଥୁକାନଂ ଦେୱାନଂ ସୁଖଦା ନ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଗୋୟୂସେ ପନା’’ତିଆଦିନା । ପରିଭୋଗୱତ୍ଥୁନୋ ଓଳାରିକତାୟ ୱା ଦେୱାନଂ ଦୁକ୍କରଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମେତୁଂ, ଦିବ୍ବୋଜାୟ ଗରୁତରଭାୱେନ ମନୁସ୍ସାନଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନ ଖ୍ୱାହ’’ନ୍ତିଆଦି । ସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତା ତେଜୋଧାତୁ ଝାନାନୁଭାୱସନ୍ତେଜିତା ତିକ୍ଖତରା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ…ପେ॰… ପରିଣାମେୟ୍ୟା’’ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ସୁଦ୍ଧେନେୱ ପରିଣମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାକତିକେନେୱା’’ତି, ଝାନାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତେନ ଝାନେନ ୱିନା ସଭାୱସିଦ୍ଧେନେୱ ।

‘‘ଅପ୍ପହରିତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପହରିତେତି ଅହରିତେ’’ତି । ପାତିସତେପି ପାୟସେ । ନ ଆଲୁଳତୀତି ନ ଆୱିଲଂ ହୋତି । ଅନାଗନ୍ତାୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘‘ଅତ୍ତନାପି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ଦାପେସି, କେୱଲଂ ପାୟସଂ ନାସେସୀ’’ତି ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ।

ଦାରୁସମାଦହାନୋତି ଦାରୁହରିଦ୍ଦି ଦାରୁସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଦହନ୍ତୋ । ୟଦୀତିଆଦି ଦାରୁଝାପନସ୍ସ ବହିଦ୍ଧଭାୱସାଧନଂ ଅସୁଦ୍ଧହେତୂନଂ ପଟିପକ୍ଖାଭାୱତୋ ତସ୍ସ । ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କୁସଲାତି ତେସୁ ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋ ଜାନନତୋ ଛେକା ପଣ୍ଡିତା । ଞାଣଜୋତିନ୍ତି ଞାଣମୟଂ ଜୋତିଂ । ଜାଲେମୀତି ପଜ୍ଜଲିତଂ କରୋମି । ନିଚ୍ଚଂ ପଜ୍ଜଲିତଗ୍ଗି ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ୱିଗତସମ୍ମୋହନ୍ଧକାରତାୟ ଏକୋଭାସଭାୱତୋ । ସବ୍ବସୋ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚସମାହିତତ୍ତୋ । ଏୱଂ ୱଦତୀତି ଚରିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରାମୀତି ଏୱଂ ୱତ୍ତମାନଂ ୱିୟ ୱଦତି ଆସନ୍ନତଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ।

ଖାରିଭାରୋତି ଖାରିଭାରସଦିସୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ଖନ୍ଧେନ ୱୟ୍ହମାନୋତି କାଜେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖନ୍ଧେନ ୱୟ୍ହମାନୋ । ପଥୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଫୁସେତି ଭାରସ୍ସ ଗରୁକଭାୱେନ କାଜସ୍ସ ପରିଣମନେନ । ମାନେନ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଆଦୀନି ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାନି ନ ସହତୀତି ଆହ – ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ’’ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତିଆଦିମାନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗରୁତରଗ୍ଗହଣେନ ସଂସୀଦେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୋଧୋ ଧୂମୋତି ୟଥାପି ଭାସୁରୋ ଅଗ୍ଗି ଧୂମେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ କୋଧେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ । ଞାଣଗ୍ଗୀତି ତସ୍ସ କୋଧୋ ଧୂମୋ । ମୁସାୱାଦୋୱ ମୋସୱଜ୍ଜଂ। ୟଥା ଞାଣେ ସତି ମୁସାୱାଦୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ମୁସାୱାଦେ ସତି ଞାଣମ୍ପୀତି ତେନ ତଂ ନିରୋଧିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ମୁସାୱାଦେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ୟଥା ସୁଜାୟ ୱିନା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୟାଗୋ ନ ଇଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ପହୂତଜିୱ୍ହାୟ ୱିନା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମୟାଗୋ ନ ଇଜ୍ଝତୀତି ଜିୱ୍ହା ସୁଜାପରିୟାୟା ୱୁତ୍ତା । ଜୋତି ଠିୟତି ଏତ୍ଥାତି ଜୋତିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦି, ୟଂ ଅଗ୍ଗିକୁଣ୍ଡଂ । ସତ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ଜୋତିଟ୍ଠାନଂ ଞାଣଗ୍ଗିନୋ ତତ୍ଥ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋ । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା ।

ଧମ୍ମୋ ରହଦୋତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିଆଲସିୟାଭାୱତୋ କିଲେସମଲପକ୍ଖାଲନତୋ ପରମଗ୍ଗିନିବ୍ବୁତାୱହନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ଅନାୱିଲୋ ରହଦୋ । ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱାଲୁକାତି ୱିପରିୱତ୍ତିତୱାଲୁକା ହୁତ୍ୱା । ଆଲୁଳାତି ଆକୁଲଜାତା । ପଣ୍ଡିତାନଂ ପସତ୍ଥୋତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ପୁରତୋ ସେଟ୍ଠୋ । ସେଟ୍ଠଭାୱେନ ସନ୍ତୋ ପାସଂସୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେ ଭିନ୍ଦତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ସବ୍ଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନା’’ତି । ତଥା ଚାହ ଭଗୱା ‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସେଟ୍ଠୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩) ।

ୱଚୀସଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତି ସମ୍ମାୱାଚଂ ଦସ୍ସେତି । ସଚ୍ଚସଂୟମପଦେହି ଦସ୍ସିତା ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଇଧ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମୋତି ଇମିନା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ଅନେକେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ଥତୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତାଦିଅତ୍ଥତୋ । ତାୟ ହି ସକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତିୟା ଇତରେ ସବ୍ବେପି ତଦନୁୱତ୍ତିକା ହୋନ୍ତି । ତଗ୍ଗତିକତ୍ତାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପକାରକଭାୱେନ ତାୟ ସମାନଗତିକତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ୱିତକ୍କେନାହଟଂ ପଞ୍ଞା ୱିଚିନିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତଥା ହି ସୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗତୋ । ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱତୋ ସମାଧି ଗହିତୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦୁପକାରତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ସମାଧି ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ ସବ୍ବେସଂ ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) । ଅତ୍ଥତୋତି ତତୋ ଏୱ ପରମତ୍ଥତୋ, ଅନନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ୱା ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ଗହିତାନି ତାସଂ ମଗ୍ଗଭାୱତୋ । ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମାତି ଏତଂ ନିବ୍ବାନଗାମି ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ । ମଜ୍ଝେ ସିତାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନେନ ମଜ୍ଝେ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭାୱନଂ ନିସ୍ସିତା । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଗ୍ଗହଣଂ ହେତ୍ଥ ପଧାନତାୟ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସେଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୀତି ସେଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତି । ତ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋତି ‘‘ସ ଉଜୁଭୂତେସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଜ୍ଝେ ତ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ‘‘ସ ଦୁଜ୍ଜୁଭୂତେସୂତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ସ-ଇତି ସୁନ୍ଦରିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି, ସୋ ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ସାରିୟୋ ପରିଧାନଭୂତା ଅଲଙ୍କାରା ଏତସ୍ସାତି ଧମ୍ମସାରୀ। ଅଥ ୱା ଧମ୍ମେହି ସାରିତୱାତି ଧମ୍ମସାରୀ, ତେହି ସାରେତ୍ୱା ଠିତୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲଧମ୍ମେହୀ’’ତିଆଦି ।

ସୁନ୍ଦରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ବହୁଧୀତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୬.ସମନ୍ତତୋତି ଦକ୍ଖିଣୱାମାନଂ ୱସେନ ସମନ୍ତତୋ । ଊରୁବଦ୍ଧାସନନ୍ତି ଊରୂନଂ ବନ୍ଧନୱସେନ ନିସଜ୍ଜନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଊରୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞବନ୍ଧନୱସେନ ଆଭୁଜିତାକାରଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି । ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ଅନୁଜୁକଂ ଠପନଂ ନିସଜ୍ଜାୱଚନେନେୱ ବୋଧିତନ୍ତି ‘‘ଉଜୁଂ କାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିମକାୟୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ପନ ଉଜୁକଟ୍ଠପନଂ ସରୂପତୋ ପୟୋଜନତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିମୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖ’’ନ୍ତି, ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ ପୁରେକ୍ଖତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ ‘‘ପରିଣାୟିକା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠୋ ହି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଗହିତସମ୍ମୋସଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତସମ୍ମୋସଂ ସତିଂ କତ୍ୱା ପରମଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛବ୍ବଣ୍ଣା…ପେ॰… ନିସୀଦି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦସଞ୍ଜାନନତ୍ଥଂ । ଅଟୱିମୁଖା ଚରମାନାତି ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ।

ଅଜ୍ଜସଟ୍ଠିନ୍ତି ଅଜ୍ଜ ଛନ୍ନଂ ପୂରଣୀ ସଟ୍ଠୀ ଦିୱସୱୁତ୍ତି, ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଛ ଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଜ୍ଜ ଛଦିୱସମତ୍ତକାତି ଅଜ୍ଜତୋ ଛଟ୍ଠଦିୱସମତ୍ତକା । ଲାମକାତି ନିହୀନା ନିପ୍ଫଲା । ତେନାହ ‘‘ତିଲଖାଣୁକା’’ତିଆଦି ।

ଉସ୍ସାହେନାତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ପସାରେନ ଅଭିଭୱନେନ । ତଂ ପନ ନେସଂ ଅଭିଭୱନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଣ୍ଣନଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ଉପ୍ପାଟକପାଣକା’’ତି ତଚଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ୱିୟ ଖାଦକପାଣକା ଊକାମଙ୍ଗୁଲାଦୟୋ ।

କଳାରପିଙ୍ଗଲାତି ନିକ୍ଖନ୍ତପିଙ୍ଗଲକ୍ଖିକା, କଳାରପିଙ୍ଗଲାତି ୱା ରତ୍ତଗତ୍ତା ଚ ପିଙ୍ଗଲଚକ୍ଖୁକା ଚ । ତିଲକାହତାତି ଆହତତିଲକା, ତିଲପ୍ପମାଣେହି ବିନ୍ଦୂହି ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଥତସରୀରା ।

ପଟିଗାଥାହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସୀତି ପକତିୟା ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା କଥେତବ୍ବଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣକିତ୍ତନୱସେନ ସତ୍ତହି ୱଡ୍ଢେସି । ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ଇଣାୟିକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ତଥା ତଥା ଜାନାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ।

ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ଭଗୱା ପଟିପଜ୍ଜି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନ ଦିୱସେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ତଂ କୁଲଘରଂ ପେସେତ୍ୱାତି ତଂ ତଂ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧୀତରଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସାନୁଚ୍ଛୱିକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦେନ୍ତୋ ତଂ ତଂ କୁଲଘରଂ ପେସେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ଗରୁକରଣାଭାୱତୋ ।

‘‘ନଟ୍ଠେ ମତେ ପବ୍ବଜିତେ, ନପୁଂସକେପି ଭତ୍ତରି ।

ଇତ୍ଥିୟା ପତିସେଟ୍ଠାୟ, ନ ଅଞ୍ଞୋ ପତି ଇଚ୍ଛିୟୋ’’ତି ॥ –

ଅୟଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୋ । ଅୟ୍ୟିକଟ୍ଠାନେତି ମାତାମହିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତାରାଧନୱସେନାତି ।

ବହୁଧୀତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉପାସକୱଗ୍ଗୋ

୧. କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୭.ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣାଗିରିଜନପଦେ, ତସ୍ମିଂ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିଜନପଦେ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିୱିହାରେ । ଖନ୍ଧେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୟୁଗେ ୟୋତ୍ତେହୀତି ୟୋତ୍ତରଜ୍ଜୂହି ୟୁତ୍ତାନି ପୟୋଜିତାନି ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମଦିୱସେତି ୱପନଦିୱସେସୁ ପଠମଦିୱସେ ଆରଦ୍ଧଦିୱସେ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନିପି ପରିପୁଣ୍ଣାନି, ପଗେୱ ଇତରଙ୍ଗାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚଙ୍ଗା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ହରିତାଲମନୋସିଲାଅଞ୍ଜନେହି ଉରତ୍ଥନାଦୀସୁ ଠପିତତ୍ତା ଆଭାୟ ଉଜ୍ଜଲଗତ୍ତା । ଅୱସେସା ବଲୀବଦ୍ଦା । କିଲନ୍ତଗୋଣଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅକିଲନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ କିଲନ୍ତପରିୱତ୍ତନଂ।

ସୀହକୁଣ୍ଡଲାନୀତି ସୀହମୁଖକୁଣ୍ଡଲାନି । ବ୍ରହ୍ମୱେଠନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱେଠନସଦିସଂ, ଅସ୍ସନଖୱେଠନସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଚ୍ଚାନି କାଲୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନି ଭୱନ୍ତି । ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଭତ୍ତତୋ ପୁବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ୱୀତିନାମେତ୍ୱାତି ଫଲସମାପତ୍ତିୟା କାଲଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା । କଦାଚି ଏକୋତିଆଦି ତେସଂ ତେସଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ପକତିୟାତି ପକତିବୁଦ୍ଧୱେସେନ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ହି ରୂପକାୟସ୍ସ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତ-ବାତ୍ତିଂସମହାପୁରିସ- ଲକ୍ଖଣ-କାୟପ୍ପଭା-ବ୍ୟାମପ୍ପଭା-କେତୁମାଲାୱିଚିତ୍ତତା ବୁଦ୍ଧୱେସୋ । କଦାଚି ଅନେକେହି ପାଟିହାରିୟେହି ୱତ୍ତମାନେହୀତି ଇମିନା ପାରମୀନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଭୂତାନି ପାଟିହାରିୟାନି ରୁଚିୱସେନେୱ ପକାସନକାନି ଭୱନ୍ତି, ନ ସବ୍ବଦାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠପିତମତ୍ତେ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଭଗୱତୋ କାୟେ ପୀତରସ୍ମୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣରସସିଞ୍ଚନାନି ୱିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା କାୟମ୍ହି ନୀଲାଦିରସ୍ମୀହି ତହଂ ତହଂ ପୀତମିସ୍ସିତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିଚିତ୍ରପଟପରିକ୍ଖିତ୍ତାନି ୱିୟ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଧୁରେନାକାରେନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି ତୁଟ୍ଠରୱରୱନତୋ ।

ତତ୍ଥାତି ୱିହାରେ । ଗନ୍ଧମଣ୍ଡଲମାଳେତି ହତ୍ଥେନ କତପରିଭଣ୍ଡେ ସମୋସରିତଗନ୍ଧପୁପ୍ଫଦାମେ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ।

ଉପଟ୍ଠାନେତି ପମୁଖେ । ‘‘ଓୱଦତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥୋୱାଦଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟପାରିପୂରି ଚେୱ ହତ୍ଥାଦିସମ୍ପଦା ଚ । ସମସ୍ସାସିତକାୟୋ କିଲମଥୱିନୋଦନେନ । ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମାପଜ୍ଜନେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦୁତିୟଭାଗେତି ଇମିନା ଅପରଭାଗଂ ତୟୋ ଭାଗେ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁରିମଭାଗଂ ସେୟ୍ୟନିସଜ୍ଜାୱସେନ ସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋକନ୍ତି ରାଜଗହାଦୀସୁ ୟଂ ତଦା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି, ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ବୁଜ୍ଝନକଂ ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତଲୋକଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ୱୋଲୋକେତି । କାଲୟୁତ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକକାଲାନୁରୂପଂ । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ତେହି ଆଜାନିତବ୍ବୱିସେସପଟିଲାଭାନୁରୂପଂ ।

ପଟିସଲ୍ଲୀନୋତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋ । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ତଂ ଅୱିରାଧେନ୍ତୋ, ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସକଲ…ପେ॰… ଦେୱତାୟୋତି ଏତ୍ଥ ଲୋକଧାତୁସାକଲ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଦେୱତାସାକଲ୍ୟଂ । ନ ହି ମହାସମୟେ ୱିୟ ସବ୍ବଦା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବା ଦେୱତା ସତ୍ଥୁ ସମୀପଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । କିଲାସୁଭାୱୋ କିଲମଥୋ ।

ୱିହାରଚୀୱରପରିୱତ୍ତନୱସେନାତି ୱିହାରେ ନିୱତ୍ଥନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନ । ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ପାରୁପନୱସେନ ଗହେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଧାରେତ୍ୱା’’ତି । ଭିକ୍ଖାଚାରନ୍ତି ଭିକ୍ଖତ୍ଥଂ ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ।

ଅତିରୋଚମାନନ୍ତି ତଂ ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଦିସାସୁ ୱିରୋଚମାନଂ । ସରୀରପ୍ପଭନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସରୀରପ୍ପଭଂ । ଜଙ୍ଗମଂ ୱିୟ ପଦୁମସରନ୍ତି ରତନମୟକିଞ୍ଜକ୍ଖଂ ରଜତମୟକଣ୍ଣିକଂ ସମନ୍ତତୋ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲିତକଞ୍ଚନପଦୁମଂ ସଞ୍ଚାରିମସରଂ ୱିୟ । ଗଗନତଲନ୍ତି ଅବ୍ଭମହିକାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିଗମେନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଆକାସତଲଂ ୱିୟ । ତମ୍ପି ହି ତାରାଗଣକିରଣଜାଲସମୁଜ୍ଜଲତାୟ ସମନ୍ତତୋ ୱିରୋଚତି । କନକସିଖରନ୍ତି କନକଗିରିସିଖରଂ । ସିରିୟା ଜଲମାନନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଅନୱଜ୍ଜାୟ ସବ୍ବାକାରେନ ପରିପୁଣ୍ଣକାୟତାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟ ରୂପକାୟସିରିୟା ସମୁଜ୍ଜଲଂ, ୟସ୍ସା ରୁଚିରଭାୱୋ ୱିଦ୍ଧେ ୱିଗତୱଲାହକେ ପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣକଲମନୋମମଣ୍ଡଲଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଅତିରୋଚତି, ପଭସ୍ସରଭାୱୋ ସହସ୍ସରଂସିକିରଣତେଜୋଜାଲସମୁଜ୍ଜଲଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଅଭିଭୱତି, ହେମସମୁଜ୍ଜଲଭାୱୋ ତଦୁଭୟେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତମାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୱିଜ୍ଜୋତନସମତ୍ଥ-ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଭାସମୁଦୟଂ ଅଭିୱିହଚ୍ଚ ଭାସତି ତପତି ୱିରୋଚତି ।

ସମନ୍ତପାସାଦିକେତି ସମନ୍ତତୋ ପସାଦାୱହେ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସବ୍ବସୋ ସରିତବ୍ବତାୟାତି ଆହ ‘‘ପସାଦନୀୟେ’’ତି । ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତେତି କାୟୱାଚାହି ଅନୁତ୍ତରଂ ଦନ୍ତଭାୱଞ୍ଚେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ଚିତ୍ତୱୂପସମଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତେ । ଅପ୍ପସାଦେନାତି ପସାଦାଭାୱେନ, ପସାଦପଟିକ୍ଖେପେନ ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ । ଉଭୟଥାପି ନୋତି ଅପ୍ପସାଦୋ ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଉଭୟଥାପି ନୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅନତ୍ତମନତାୟ ଉପାରମ୍ଭାଧିପ୍ପାୟେନ ଅପସାଦେନ୍ତୋ, ଭଗୱତୋ ମୁଖତୋ କିଞ୍ଚି ଦେସେତୁକାମୋ ୱା ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅତିତ୍ତନ୍ତି ତିତ୍ତିଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । କମ୍ମଭଙ୍ଗନ୍ତି କମ୍ମହାନିଂ ।

ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତଥା ହି ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସତି । କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱମାହ – ‘‘ଏୱଂ ଅହଂ ଇମସ୍ସ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ କସନକାରିଭାୱକିତ୍ତନମୁଖେନ ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ।

ଓଳାରିକାନୀତି ପାକତିକାନି । ‘‘ଏସ ଉତ୍ତମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ସଞ୍ଜାତବହୁମାନୋ। ପାଳିୟଂ ‘‘ୟୁଗଂ ୱା ନଙ୍ଗଲଂ ୱା’’ତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ତେନ ବୀଜାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ବୀଜଂ ୱା ଈସଂ ୱା ପରିଗ୍ଗହୟୋତ୍ତାନି ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତଥା ହି ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗତାୟାତି ପଠମଂ ଗହିତଧମ୍ମସଭାଗତାୟ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାରୁଳ୍ହମେୱ ଗହେତବ୍ବଞ୍ଚ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ୱା ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ଅୟଂ, ୟଦିଦଂ ପସଙ୍ଗାଗତଧମ୍ମମୁଖେନ ଦେସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନଂ ।

ଅନନୁସନ୍ଧିକାତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଅନନୁସନ୍ଧିକା । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସା ଦେସନାୟ । ସୋତି ଭଗୱା । ତସ୍ସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ଅନୁକମ୍ପାୟାତି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ ହି ସତିପି ଅନୁକମ୍ପାୟ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ତେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଥା ଜାନନ୍ତୋପି ଅନନୁକମ୍ପକୋ, ଭଗୱା ପନ ଉଭୟଧମ୍ମପାରିପୂରିୟା ‘‘ଇଦଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ଅପରିହାପେତ୍ୱା କଥେତି । ସମୂଲନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୀଜସ୍ସ କସିୟା ମୂଲଭାୱୋ ନାନନ୍ତରିୟତୋ ତପ୍ପମାଣୱିଧାନତୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ…ପେ॰… କତ୍ତବ୍ବତୋ’’ତି । ତେନ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ବୀଜସ୍ସ କସିୟା ମୂଲଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । କୁସଲାତି ଇମିନା ଅକୁସଲା ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି କରୋନ୍ତି, ତଂ ପନ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ତସ୍ସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ବୀଜଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଉପକାରଭାୱତୋ । ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥଭାୱତୋତି ତଥା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଫଲେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତୁଂ ୟୋଜେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସକସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁଟ୍ଠି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତା ନାମ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ବୀଜସ୍ସ ୱପ୍ପକାଲେ ଅନୁରୂପାୟ ୱୁଟ୍ଠିୟା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ, ତସ୍ମା ଅୱସାନେ ମଜ୍ଝେ ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥତା ତସ୍ସା ୱିଭାୱିତା ନ ସିୟା । ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟେତି ଝାନାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ । ପଚ୍ଛାପୀତି କସିସମ୍ଭାରକଥନତୋ ପଚ୍ଛାପି । ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଏକନ୍ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତଦନନ୍ତରଂୟେୱାତି ବୀଜାନନ୍ତରଂୟେୱ । ୱୁଚ୍ଚମାନା ୱୁଟ୍ଠି ସମତ୍ଥା ହୋତି, ବୀଜସ୍ସ ଫଲେନ ସମ୍ବନ୍ଧନେ ସମତ୍ଥାତି ଦୀପିତା ହୋତି ଅନନ୍ତରୱଚନେନେୱ ତସ୍ସା ଆସନ୍ନଉପକାରତ୍ତଦୀପନତୋ ।

ସମ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣାତି ପସୀଦିତବ୍ବେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସମ୍ମଦେୱ ପସୀଦନଲକ୍ଖଣା । ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣାତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ଏୱମେତନ୍ତି ପକ୍ଖନ୍ଦନଲକ୍ଖଣା । ମୂଲବୀଜନ୍ତିଆଦୀସୁ ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ବୀଜଗାମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଭୂତଗାମୋ ପନ ମୂଲଂ ବୀଜଂ ଏତସ୍ସାତି ମୂଲବୀଜନ୍ତିଆଦିନା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବୀଜବୀଜନ୍ତି ପଞ୍ଚମଂ ପନ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସଦିସଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସକାରଣଭାୱତୋ ୱିରୂହନସମତ୍ଥେ ସାରଫଲେ ନିରୁଳ୍ହୋ ବୀଜସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ମୂଲାଦୀସୁପି କେସୁଚି ପୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକେନ ବୀଜ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୀଜବୀଜ’’ନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ରୂପରୂପ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥା । ଏୱମ୍ପି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଇମସ୍ସପି ନିପ୍ପରିୟାୟୋୱ ବୀଜଭାୱୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି କଥଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସଦ୍ଧାୟ ଓପମ୍ମତ୍ତେ ବୀଜେ ସଦ୍ଧାୟ ବୀଜଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କାମଂ ସଦ୍ଧୂପନିସଂ ସୀଲଂ, ତଥାପି ସମାଧିସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ଆଦିମୂଲଭାୱତୋ ସଦ୍ଧାୟପି ପତିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ସୀଲମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଦ୍ଧାୱସେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭୋ, ତସ୍ମା ସା ‘‘ଉପରି ସମଥୱିପସ୍ସନଙ୍କୁରଂ ଉଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତନ୍ତି ଧଞ୍ଞବୀଜଂ । ପଥୱିରସଂ ଆପୋରସନ୍ତି ସସମ୍ଭାରପଥୱୀଆପେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ରସଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରାୟ ଗହେତ୍ୱା । ଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଧଞ୍ଞପରିପାକନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥଂ । ରସନ୍ତି ସଦ୍ଧାସୀଲମୂଲହେତୁସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାରସଂ ଆଦିୟିତ୍ୱା । ଅରିୟମଗ୍ଗନାଳେନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସୋତେନ ଅରିୟଫଲଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଅରିୟଫଲମେୱ ଧନାୟିତବ୍ବତୋ ଧଞ୍ଞଂ ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥଂ । ଧଞ୍ଞନାଳଂ ନାମ କଣ୍ଡସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତୋ ପଚ୍ଛିମଦେସୋ, କଣ୍ଡୋ ତବ୍ଭନ୍ତରୋ ତଂନିସ୍ସୟୋୟେୱ ଦଣ୍ଡୋ । ପସୱୋ ନାମ ପୁପ୍ଫଂ । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅୱୟୱପାରିପୂରିୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ । ୱିରୂଳ୍ହିନ୍ତି ମୂଲସନ୍ତାନଦଳ୍ହତାୟ ୱିରୁଳ୍ହତଂ । ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ପତ୍ତନାଳାଦୀହି ୱିପୁଲଭାୱଂ । ଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱାତି ତରୁଣସଲାଟୁକଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ତଣ୍ଡୁଲସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ବୀଜଭୂତଂ ଖୀରଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଏସାତି ସଦ୍ଧା । ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି କମ୍ମପଥାକମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସହିତେନ ଆଦିତୋ ପୱତ୍ତସୀଲମତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୁପରିସୁଦ୍ଧାହି ସୀଲଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀହି ୱୁଦ୍ଧିଂ, ଦିଟ୍ଠିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧୀହି ୱିରୂଳ୍ହିଂ। ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀହି ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା । ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଖୀରନ୍ତି ସାଦୁରସସୁୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱା । ଅନେକ…ପେ॰… ଫଲନ୍ତି ଅନେକପଟିସମ୍ଭିଦା-ଅନେକାଭିଞ୍ଞାଣପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅରହତ୍ତଫଲସୀସଂ ନିପ୍ଫାଦେତି ।

ବୀଜକିଚ୍ଚକରଣତୋତି ବୀଜକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣତୋ । ୟଞ୍ହି ତଂସଦିସସ୍ସ ୱିସଦିସସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନସମ୍ବନ୍ଧନନିପ୍ଫାଦନସଙ୍ଖାତଂ ବୀଜସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ କରଣତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ‘‘ଏୱଂ ସଦ୍ଧା ବୀଜକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଧାୟ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ବୀଜଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସା ଚାତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାଜାତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୟଥା ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଚ, ଏୱଂ ଅନୱସେସାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧା ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ, ଦୁକ୍କରକାରିକା ଧୁତଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଚେୱ କାୟଞ୍ଚ ତପତି ୱିବାଧତୀତି ତପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ୱୀରିୟସ୍ସ ଧୋରୟ୍ହଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା, ଇତରେସଂ ୱୁଟ୍ଠିଭାୱସ୍ସ ଅନୁୟୁଞ୍ଜମାନତ୍ତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କଲଲଙ୍ଗାରୱୁଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସମନୁଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଉପଗତଂ । ୱିରୁହନାମିଲାୟନନିପ୍ଫତ୍ତିୱଚନେହି ଧଞ୍ଞବୀଜସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିୟ ତେସଂ ୱୁଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧାବୀଜସନ୍ତାନସ୍ସ ତପୋୱୁଟ୍ଠିୟା ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ଉପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁରିମପଦେସୁପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପରପଦେସୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ହିରୀ ମେ ଈସା, ମନୋ ମେ ୟୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ‘‘ସତି ମେ’’ତି ଏତ୍ଥ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଉଦକମ୍ପି ତାୱ ଦାତବ୍ବଂ ହୋତି ନଦୀତଳାକାଦିତୋ ଆନେତ୍ୱା । ୱୀରିୟବଲୀବଦ୍ଦେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ୟୋଜେତ୍ୱା । ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସେସୋ ।

ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା ଅମତପ୍ଫଲାୟ କସିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାଚାତି ଦୁୱିଧାପି ପଞ୍ଞା ଉପନିସ୍ସୟା ହୋତି ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞାତି ପକାରେହି ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା । ପଞ୍ଞୱତଂ ପଞ୍ଞା ପୁରତୋ ହୋତି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ସହଜାତାଧିପତୀସୁ ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱତୋ । ସିରୀତି ସୋଭଗ୍ଗଂ । ସତଂ ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧାଦୟୋ, ଅନ୍ୱାୟିକାତି ଅନୁଗାମିନୋ । ଈସାବଦ୍ଧା ହୋତୀତି ହିରିସଙ୍ଖାତଈସାୟ ବଦ୍ଧା ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ କଦାଚି ଅପ୍ପୟୋଗତୋ ମନୋସୀସେନ ସମାଧି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ମନୋସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମାଧିୟୋତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ସମଂ ଉପନେତ୍ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁକତ୍ତା ସମାଧିୟୋତ୍ତଂ । ଏକତୋ ଗମନନ୍ତି ଲୀନଚ୍ଚାରଦ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ଏକପସ୍ସତୋ ଗମନଂ ୱାରେତି । ମଜ୍ଝିମାୟ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିୟା ପଟିପାଦନତୋ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚତ୍ତଭାୱୱିଗମନେ ପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତିୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା’’ତି ତସ୍ସା ସତିୱିପ୍ପୟୋଗାସବ୍ଭାୱତୋ । ସନ୍ତତିଘନାଦୀନଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଏକୀଭୂତାନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ସନ୍ତତିଘନତା, ଏକସମୂହୱସେନ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ପୱତ୍ତି ସମୂହଘନତା, ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟକିଚ୍ଚଭେଦୱସେନ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ପୱତ୍ତି । କିଚ୍ଚଘନତା, ଏକାରମ୍ମଣୱସେନ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ପୱତ୍ତି ଆରମ୍ମଣଘନତା। ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବାନି ୱା କିଲେସାନଂ ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ସବ୍ବ…ପେ॰… ସନ୍ତାନକାନି। ଅନୁପ୍ପୟୋଗୋ ହି ଅତ୍ଥୋ । ପଦାଲେତୀତି ଭିନ୍ଦତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ସା ଚ ଖୋ ‘‘ପଦାଲେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରାୱ ପଞ୍ଞା ଅନୁସୟପ୍ପହାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସନ୍ତତିଘନାଦିଭେଦନା ପନ ଲୋକିୟାପି ହୋତି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତରା ପନ ଲୋକିକାପି ସିୟା’’ତି ।

ହିରୀୟତୀତି ଲଜ୍ଜତି, ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ‘‘ପାପକେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ହେତୁମ୍ହି ୱା କରଣୱଚନଂ । ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ, ନ ହି ଲଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟଂ ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ରୁକ୍ଖଲଟ୍ଠୀତି ରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡୋ । ତେନ ପଦେସେନ କସନତୋ ୱିସେସତୋ ନଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଈସା ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ଧାରେତୀ’’ତି । କାମଂ ପଞ୍ଞାରହିତା ହିରୀ ଅତ୍ଥି, ହିରିରହିତା ପନ ପଞ୍ଞା ନତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ହିରି…ପେ॰… ଅଭାୱତୋ’’ତି । ସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେ କମ୍ପନାଭାୱତୋ ଅଚଲଂ। ଥିରଭାୱେନ ଅସିଥିଲଂ। ହିରିପଟିବଦ୍ଧପଞ୍ଞା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଚ ଅସିଥିଲଭାୱେନ ଚ ଅଚଲା ଅସିଥିଲାତି ଆହ ‘‘ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଅହିରିକେନା’’ତି । ନାଳିୟା ମିନମାନପୁରିସୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ମୁନାତି ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଜାନାତୀତି ମନୋ । ମନୋସୀସେନାତି ମନସୋ ଅପଦେସେନ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଇମିନା କୁନ୍ତସହଚରଣତୋ ପୁରିସୋ କୁନ୍ତୋ ୱିୟ ମନସହଚରଣସମାଧି ‘‘ମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସାରଥିନାତି କସ୍ସକେନ । ସୋ ହି ଇଧ ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ସାରଣତୋ ପାଚନତୋ ‘‘ସାରଥୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏକାବନ୍ଧନନ୍ତି ଏକାବଦ୍ଧକରଣଂ । ସକକିଚ୍ଚେତି ସକକିଚ୍ଚେନ ୟୁତ୍ତେ । ତେନ ହି ଈସାଦୀସୁ ୟଥାରହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଏକାବଦ୍ଧେସୁ କତେସୁ ନଙ୍ଗଲେସୁ କିଚ୍ଚଂ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ତଂ ‘‘ସକକିଚ୍ଚେ ପଟିପାଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିକ୍ଖେପସଭାୱେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅୱିକ୍ଖେପସଭାୱେନ। ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ସକକିଚ୍ଚେତି ହିରୀଆଦୀହି ୟଥାସକଂ କତ୍ତବ୍ବେ କିଚ୍ଚେ ।

ଚିରକତାଦିମତ୍ଥନ୍ତି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ । ସରତି ଅନୁସ୍ସରତି କାୟାଦିଂ ଅସୁଭାଦିତୋ ନିଜ୍ଝାୟତି । ଫାଲେତୀତି ପଦାଲେତି । ପାଜେନ୍ତି ଗମେନ୍ତୀତି ତଂ ପାଜନଂ। ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘ପାଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଜ-କାରସ୍ସ ଚ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଫାଲପାଚନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ…ପେ॰… ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ନଙ୍ଗଲଂ ଅନୁରକ୍ଖତି ଭିଜ୍ଜନଫାଲନତୋ । ପୁରତୋ ଚସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅସ୍ସ ନଙ୍ଗଲସ୍ସ କସ୍ସନେ ଭୂମିୟା ୱିଲିଖନେ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୋତି । ଗତିୟୋତି ପୱତ୍ତିୟୋ । ସମନ୍ୱେସମାନାତି ସରଣୱସେନ ଗୱେସମାନା । ଆରମ୍ମଣେ ୱା କାୟାଦିକେ ଉପଟ୍ଠାପୟମାନା ଅସୁଭାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖତି। ସଭାୱାସଭାୱୂପଗମେ ଫାଲୋ ୱିୟ ନଙ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ଆରକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବାନତ୍ଥତୋ ସତି ରକ୍ଖତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ତଥା ହେସା ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୱସେନ ସତି ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲସ୍ସ ପୁରତୋ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରତୋଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତି…ପେ॰… ନୋ ପମୁଟ୍ଠେ’’ତି ଆହ । ସତିପରିଚିତେତି ସତିୟା ପଟ୍ଠାପିତେ । ‘‘ଉପଟ୍ଠାପିତେ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ସଂସୀଦିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ସକିଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସଂସୀଦନଂ କାତୁଂ ନ ଦେତି । କୋସଜ୍ଜସଙ୍ଖାତଂ ସଂସୀଦନଂ କୋସଜ୍ଜସଂସୀଦନଂ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ କାୟିକୱାଚସିକସଂୟମସ୍ସ କଥିତତ୍ତା । ଆହାରେ ଉଦରେ ୟତୋତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଆହାରେ ସଂୟତଭାୱଦସ୍ସନେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ଚତୂସୁପି ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଂୟତଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ଆହ ‘‘ଆହାରମୁଖେନା’’ତିଆଦି । ସଂୟତଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ଅନେସନାଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଭୋଜନସଦ୍ଦୋ ଆହାରପରିଭୋଗେ ନିରୁଳ୍ହୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାମୁଖେନା’’ତି । ପରିଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପନ ଭୋଜନସଦ୍ଦମୁଖେନାତି ୱୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାତି କାୟଗୁତ୍ତାତିଆଦିୱଚନେନ । ନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୀତି ‘‘ଦୀପେତୀ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ଅଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଦିଟ୍ଠାଦୀନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେହି । ଅୱିସଂୱାଦନଂ ଅୱିତଥକଥନଂ । ଛେଦନଂ ମୂଲପ୍ପଦେସେ ନିକନ୍ତନଂ । ଲୁନନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛେଦନଂ । ଉପ୍ପାଟନଂ ଉମ୍ମୂଲନଂ । ଅସିତେନାତି ଦତ୍ତେନ, ଲାୟିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସଂୱାଦନସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣାନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅନରିୟୱୋହାରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତି ନାମ ରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ । ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅୱିପରୀତୱୁତ୍ତିକତ୍ତା ‘‘ଛେଦକଂ’’ ଛିନ୍ଦନକଂ । ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ନିଦ୍ଦାୟକଂ । ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଦିଟ୍ଠି ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୂତି ଭାୱକତ୍ତୁସାଧନୱସେନ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ । ‘‘ନିଦ୍ଦାନ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ।

ସୀଲମେୱ ‘‘ସୋରଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଣାତିପାତାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ଓରତସ୍ସ କମ୍ମ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ସୁନ୍ଦରଭାୱତୋ ସୁନ୍ଦରେ ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ରତତ୍ତା ସୁରତୋ, ଅରହା । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚଂ, ଅରହତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମୋଚନମେୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ପମୋଚନଂ ନ ହୋତି ।

ୟଦଗ୍ଗେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତଂସହଗତୱୀରିୟସ୍ସ ଚ ନଙ୍ଗଲଧୋରୟ୍ହତା, ତଥାପୱତ୍ତକୁସଲଭାୱନାୟ ଚ କସିଭାୱୋ ଚ, ତଦଗ୍ଗେନ ତତୋ ପୁରେତରଂ ପୱତ୍ତପଞ୍ଞାୱୀରିୟପାରମୀନଂ ନଙ୍ଗଲଧୋରୟ୍ହତା, ତଥାପୱତ୍ତକୁସଲଭାୱନାୟ ଚ କସିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଧୁରଂ ୱହତୀତି ଧୋରୟ୍ହଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଘନନ୍ତି ଅସ୍ମିମାନାଦିଭେଦଂ ଘନଂ । ୱହିତବ୍ବା ଆଦିଭୂତା ଧୁରା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଧୁରା, ପୁରିମଧୁରୱାହକା । ତଂମୂଲକା ଅପରଂ ଧୁରଂ ୱହନ୍ତା ଧୋରୟ୍ହା । ଧୁରା ଚ ଧୋରୟ୍ହା ଚ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଏକତ୍ତୱସେନ । ୱହନ୍ତନ୍ତି କସନେନ ପୱତ୍ତନ୍ତଂ ।

କାମୟୋଗାଦୀହି ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତା ଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ତା । ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ୱାହୀୟତି ୱିପସ୍ସନାୟ ସହଗତଂ । ଅଭିମୁଖଂ ୱାହୀୟତି ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ । ଖେତ୍ତକୋଟିନ୍ତି ଖେତ୍ତମରିୟାଦଂ । ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତେକଟ୍ଠେ ପହାନେକଟ୍ଠେ ଚ । ଓଳାରିକେତି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାପି ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ଓଳାରିକାତି । ଅଣୁସହଗତେତି ଅଣୁଭୂତେ । ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବକିଲେସେ ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତଂ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁନ ପହାତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ । ଅନିୱତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ନ ନିୱତ୍ତନ୍ତଂ, ୟଥା ନିୱତ୍ତନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନିୱତ୍ତନରହିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତଂ ପନ ତୱ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ।

ଏୱମେସା କସୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ । ତେନାହ ‘‘ନିଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଂ । ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲେନ ସତିଫାଲଂ ଆକୋଟେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ନଙ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତିଫାଲସ୍ସ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱକରଣେନ ଆକୋଟେତ୍ୱା । କଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କସୀ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘କଟ୍ଠା କସୀ’’ତି । କମ୍ମପରିୟୋସାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକସିକମ୍ମସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ । ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ‘‘ପଞ୍ଞା ମେ ୟୁଗନଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକୱସେନାୟଂ ଅମତପ୍ଫଲା କସି ଦସ୍ସିତା, ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ସବ୍ବସ୍ସପି ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ସାଧାରଣା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସା ଖୋ ପନେସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଦିୱସେୟେୱାତି ତଂଦିୱସେ ଏୱ । ଆଦିମାହାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କଥାପରିୟୋସାନେ ପାଠପଦେସୋ ଗହିତୋତି ତଦଞ୍ଞଂ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିପାଠଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତୋ ପରଞ୍ଚା’’ତି ଆହ ।

କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୮.ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଓଦନେନ ପୂରେସୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱିନେତୁକାମତାୟ କିର ଭଗୱା ତଥା ଅକାସି ।

ଉପାରମ୍ଭଭୟେନାତି ପରୂପୱାଦଭୟେନ । ଅୱତ୍ୱାୱ ନିୱତ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ଭାଗତୋପି ପାସଣ୍ଡୋ ୱାଚାମତ୍ତେନପି ନ ପୂଜେତବ୍ବୋ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପକ୍କନ୍ତୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଅୱତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନ ତାୱ ଞାଣଂ ପରିପକ୍କନ୍ତି । ଏତଂ ୱଚନଂ…ପେ॰… ମଗମାସି ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଞ୍ଚେୱ ୱପନ୍ତି ବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଂ କଥେତୁଂ ଅୱସ୍ସଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ । ପକାରତୋ କସ୍ସତୀତି ପକଟ୍ଠକୋ, ରସତଣ୍ହାୟ ପକଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ରସଗିଦ୍ଧୋ’’ତି ।

‘‘ପୁନପ୍ପୁନଞ୍ଚେୱ ୱପନ୍ତି ବୀଜ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବୀଜନ୍ତି ଚ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଓସକ୍କସୀତି ସଙ୍କୋଚସି । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱପନଂ କତଂ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା’’ତି । ‘‘ୱସ୍ସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁଟ୍ଠିଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ।

ଦେସନା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅୟୁତ୍ତୱଚନଂ ପରିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋପି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଭିକ୍ଖାଚରିୟା ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ କାୟଗତା ୱୁତ୍ତୀତି । ଖୀରଂ ହତ୍ଥେନ ନୟନ୍ତୀତି ୱା ଖୀରନିକା । କିଲମତୀତି ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣୱସେନ ଖିଜ୍ଜତି । ଫନ୍ଦତୀତି ଅନତ୍ଥସମାୟୋଗୱସେନ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ମଗ୍ଗୋ ନାମାତି ଉପାୟୋ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ମିଂ ଲଦ୍ଧେ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ବୀଜୱପନାଦୟୋ ପୁନପ୍ପୁନଧମ୍ମା ନାମ ଜାତାତି ଆହ ‘‘ସୋଳସ ପୁନପ୍ପୁନଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତେନା’’ତି ।

ଉଦୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦେୱହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୯.ଉଦରୱାତେହୀତି ୱାତକତୱିଜ୍ଝନତୋଦନାଦିୱସେନ ଅପରାପରଂ ୱତ୍ତମାନେହି ଉଦରୱାତେହି, ତସ୍ସ ୱା ୱିକାରେହି । ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକକାଲେ ପନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋୱ । ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ୱସନଟ୍ଠାନଭୂତଂ ତପୋୱନଂ । ତଂ ନିଦ୍ଧୂମଂ ହୋତି ଉଦକତାପନସ୍ସପି ଅକରଣତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ଉଣ୍ହୋଦକୱିକ୍କିଣନଚରିୟାୟ ଜୀୱିକାକପ୍ପନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ।

ୱତ୍ତମେତଂ ତସ୍ସ ପତିକାରତ୍ଥଂ ପରିକଥାଦୀନମ୍ପି କାତୁଂ ଲବ୍ଭନତୋ । ଇଦାନି ତତ୍ଥ କାରଣମ୍ପି ସୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ହି ଆୟସ୍ମତୋ ଉପୱାଣସ୍ସ ଦେୱହିତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ତଂ ସମ୍ଭାୱିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ତିକିଚ୍ଛାପଟିୟତ୍ତଂ, ତାୟ ଚ ଅତ୍ତନୋ ରୋଗସ୍ସ ୱୂପସମନଂ, ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ଚ ଦେୱହିତବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ସରଣେସୁ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବମିଦଂ ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ‘‘ଇଙ୍ଘ ମେ ତ୍ୱଂ, ଉପୱାଣ, ଉଣ୍ହୋଦକଂ ଜାନାହୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ଆଗମନୀୟପ୍ପଟିପଦଂ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଅନୁତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମତ୍ତା । ସଦେୱକେନ ଲୋକେନାତି ଅନୱସେସତୋ ଲୋକସ୍ସ ଗହଣଂ । ଫଲୱିସେସାକଙ୍ଖାୟ ପୂଜେତବ୍ବାତି ପୂଜନୀୟା, ତେ ଏୱ ଇଧ ‘‘ପୂଜନେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଆଦରେନ ପୂଜେତବ୍ବତାୟ ସକ୍କାରିୟା, ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ରି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ରେ-ଆଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପଚୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅପଚେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ସଦେୱକେନ ପୂଜନେୟ୍ୟାଦୀନଂ । ହରିତୁନ୍ତି ନେତୁଂ ।

ଏତ୍ତକେନପୀତି ଉପସଙ୍କମନାଦିନା ଏତ୍ତକେନ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି କତୱତ୍ତେନ ଅୟଂ କିତ୍ତି…ପେ॰… ସୋମନସ୍ସଜାତୋ।

ୟଜମାନସ୍ସାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଇଜ୍ଝନଂ ନାମ ୱିପୁଲଫଲଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତୀ’’ତି । ୱିଦିତନ୍ତି ପଟିୱିଦ୍ଧପଚ୍ଚକ୍ଖକତଂ । ଆଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ଥଭୱାଦିଂ ପରିୟାଦାୟ ଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଜାନିତ୍ୱାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତତାୟ କତକିଚ୍ଚତଂ ପତ୍ତୋ। ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଅତ୍ତନା କତୋ କାରୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଖୀଣାସୱେ ୟଜନାକାରେନ ୟଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦେୱହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମହାସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୦. ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନିସ୍ସୟସ୍ସ ଜିଣ୍ଣଭାୱେନ ୱିସେସତୋ କାୟୋ ଲୂଖୋ ଜାତୋ, ଜିଣ୍ଣପିଲୋତିକଖଣ୍ଡେହି ସଙ୍ଘଟିତଂ ପାୱୁରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଲୂଖପାୱୁରଣୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଜିଣ୍ଣପାୱୁରଣୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ପୁତ୍ତେସୁ ଏକମେକୋ ଏକମେକାୟ ୱାଚାୟ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ।

ସମ୍ପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ଇଧ ସମ୍ମନ୍ତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟିତ୍ୱା’’ତି । ନନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦିଂ । ଅତୀତତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ଅନାଗତୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ନନ୍ଦିଜାତୋ…ପେ॰… ଅହୋସି’’ନ୍ତି । ଭୁସ୍ସନ୍ତାତି ନିବ୍ଭୁସ୍ସନୱସେନ ରୱନ୍ତା ।

ୱୟୋଗତନ୍ତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଉପଗତଂ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପୁରିମେ ଦ୍ୱେ ୱୟେ ଅତିକ୍କମୱସେନ ଗତୋ । ପଚ୍ଛିମଂ ଏକଦେସତୋ ଅତିକ୍କମନୱସେନ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତୟୋ ୱୟେ ଗତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତ’’ନ୍ତି ।

ନିପ୍ପରିଭୋଗୋତି ଜିଣ୍ଣଭାୱେନ ଜୱପରକ୍କମହାନିୟା ଅପରିଭୋଗୋ ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ଖାଦନା ଅପନୀୟତୀତି ୟୱସଂ ଅଦଦନ୍ତା ତତୋ ନୀହରନ୍ତି ନାମ । ଥେରୋତି ୱୁଡ୍ଢୋ ।

ଅନସ୍ସୱାତି ନ ୱଚନକରା । ଅପ୍ପତିସ୍ସାତି ପତିସ୍ସୟରହିତା । ଅୱସୱତ୍ତିନୋତି ନ ମୟ୍ହଂ ୱସେନ ୱତ୍ତନକା । ସୁନ୍ଦରତରୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାରିଭାୱେନ ସୁନ୍ଦରତରୋ ।

ପୁରତୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱେନ ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ଉଦକେ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠତୋ ଥିରପତିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଅଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ ହି ଦଣ୍ଡୋ ଦଣ୍ଡଧରପୁରିସସ୍ସ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭାପେତି ।

ବ୍ରାହ୍ମଣିୟୋତି ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟୋ । ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଗେହେ ଅସୁକସ୍ସ ଗେହେ’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସିକଂ କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ । ମା ନିୟ୍ୟାଦେହି, ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚନଟ୍ଠାନମେୱାତି ତୱ ପୁତ୍ତାନଂ ଗେହେସୁ ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚନଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥମେୱ ଗମିସ୍ସାମାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଏତେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କାତୁକାମୋ ଭଗୱା ଏୱମାହ ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲପଟିଲାଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟଦତ୍ଥଂ ମୟଂ ଇମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଦାନାଦିନା ଅନୁଗ୍ଗହୋ କତୋ, ସୋ ଚସ୍ସ ପୁତ୍ତପରିଜନସ୍ସପି ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ସତ୍ଥା ନ ସବ୍ବକାଲଂ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତାନଂ ଗେହଂ ଅଗମାସି, ତେ ଏୱ ପନ କାଲେନ କାଲଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାୱିଭୱଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଅକଂସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହାସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମାନତ୍ଥଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୧.ମାନେନଥଦ୍ଧୋତି ‘‘ଅୟଂ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ପଗ୍ଗହିତେନ ମାନେନ ଥଦ୍ଧୋ ବଜ୍ଝିତଚିତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧଅୟୋସଲାକୋ ୱିୟ କସ୍ସଚିପି ଅନୋନତୋ । ନ କିଞ୍ଚି ଜାନାତି ଲୋକେ ପଟିସନ୍ଥାରମତ୍ତସ୍ସପି ଅଜାନନତୋ ।

ଅବ୍ଭୁତୱିତ୍ତଜାତାତି ସଞ୍ଜାତଅବ୍ଭୁତୱିତ୍ତା । ୱିତ୍ତଂ ୱିତ୍ତୀତି ଚ ତୁଟ୍ଠିପରିୟାୟା । ଅଭୂତପୁବ୍ବାୟାତି ୟା ତସ୍ସା ପରିସାୟ ୱିତ୍ତି ତଦା ଭୂତା, ସା ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ଅଭୂତ…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତା’’ତି । ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅନେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ । ଅପଚିତାତି ପରମନିପଚ୍ଚେନ ପୂଜନୀୟସାମଞ୍ଞତୋ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖିପନଂ ଇଧ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲଂ ।

ମାନତ୍ଥଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଚ୍ଚନୀକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୨.‘‘ସବ୍ବଂ ସେତ’’ନ୍ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଅସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ୱିନେତ୍ୱାତି ୱିନାସେତ୍ୱା । ସୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ସୁଣାତୀ’’ତି କିରିୟାପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଜଞ୍ଞା ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ଅସୁତ୍ୱା ଦେସିତଂ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ।

ପଚ୍ଚନୀକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱନକମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୩. ୱନକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ, କିରିୟମାନେନ ୱନକମ୍ମଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱନକମ୍ମିକୋ। ଇମସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେତି ଇମସ୍ମିଂ ଏୱଂମହନ୍ତେ ୱନସଣ୍ଡେ । ନ ମେ ୱନସ୍ମିଂ କରଣୀୟମତ୍ଥି ୟଥା, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରଂ ପନ ୟଂ ମହାକିଲେସୱନଂ, ତଂ ମଗ୍ଗଞାଣଫରସୁନା ସମାଧିମୟସିଲାୟଂ ସୁନିସିତେନ ସବ୍ବସୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲଂ, ତତୋ ଏୱ ନିବ୍ବନଥୋ ନିକ୍କିଲେସଗହନୋ । ୱିୱେକାଭିରତିୟା ଏକକୋ ଅଭିରତୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ । ତେନାହ ‘‘ଅରତିଂ…ପେ॰… ଜହିତ୍ୱା’’ତି ।

ୱନକମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଟ୍ଠହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୪.ଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକାତି କିଞ୍ଚିପି ଧନଂ ଅଦତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା । ତେନାହ ‘‘ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସିପ୍ପୁଗ୍ଗଣ୍ହନକା’’ତି । ଗମ୍ଭୀରସଭାୱେତି ସମନ୍ତତୋ ଦୂରତୋ ଗହନସଚ୍ଛନ୍ନୱିପୁଲତରରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାୟ ଚ, ତଦା ହିମପିଣ୍ଡସିନ୍ନଭାୱେନ ମୟୂରୟାନେହି ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେ ।

ବହୁଭେରୱେତି ବହୁଭୟାନକେ । ଅନିଞ୍ଜମାନେନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ୱତାତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନାମ ଅରଞ୍ଞେ ଏୱଂ ନିଚ୍ଚଲକାୟୋ ନିସିନ୍ନୋ ଝାୟନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ଝାନଂ ଝାୟସୀତି ୱଦତି ।

ଅଚ୍ଛେରରୂପନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟଭାୱଂ । ସେଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟାତି ସେଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ।

‘‘ଲୋକାଧିପତିସହବ୍ୟତଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ’’ତି ଇମିନା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଲୋକାଧିପତିସହୟୋଗଂ ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘କସ୍ମା ଭୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ତଦଞ୍ଞୱିସେସାକଙ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ଅପରେନପି ଆକାରେନ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

କଙ୍ଖାତି ତଣ୍ହା ଅଭିକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତା । ଅନେକସଭାୱେସୂତି ରୂପାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦିୱସେନ ଏୱଂ ନାନାସଭାୱେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ଅସ୍ସାଦରାଗୋ ଲୋଭୋ ଅଭିଜ୍ଝାତି ନାନପ୍ପକାରା । ସେସକିଲେସା ୱା ଦିଟ୍ଠିମାନଦୋସାଦୟୋ । ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅୱସ୍ସିତା ସତ୍ତାନଂ ଅୱସ୍ସୟଭାୱତ୍ତା । ପଜପ୍ପାପନୱସେନାତି ପକାରେହି ତଣ୍ହାୟନୱସେନ । ନିରନ୍ତାତି ଅନ୍ତରହିତା ନିରୱସେସା ।

ଅନୁପଗମନୋତି ଅନୁପାଦାନୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ସ ହି ୱସେନ ଏୱ ନାନାସଭାୱେସୁ ଭଗୱା ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀତି ‘‘ସବ୍ବେ…ପେ॰… ଦସ୍ସନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅରହତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତଞ୍ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

କଟ୍ଠହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମାତୁପୋସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୫.ଇତୋତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱତୋ । ପଟିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅଭିଗନ୍ତ୍ୱା । ସଗ୍ଗେ ହି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ କମ୍ମଫଲେନ ଧମ୍ମତାୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଭିରତିୱସେନ ଅଭିରମତି ଏୱ ନାମାତି ।

ମାତୁପୋସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଭିକ୍ଖକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୬. ୱିରୂପଂ ଗନ୍ଧଂ ପସୱତୀତି ୱିସ୍ସୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ । ବାହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ବହିକତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା । ତଂ ପନ ଅନୱସେସତୋ ପଜହନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଜହିତ୍ୱା’’ତି । ସଙ୍ଖାୟତି ସମ୍ମଦେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ସଙ୍ଖା, ଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନା’’ତି । ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତାତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିମାହ ।

ଭିକ୍ଖକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୭.ପଚ୍ଚେତୀତି ପତ୍ତିୟାୟତି ସଦ୍ଦହତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ତମତ୍ଥଂ ନିକାମେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଚ୍ଛତି ପତ୍ଥେତୀ’’ତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ସାଧୁ-ସଦ୍ଦୋ ଆୟାଚନତ୍ଥୋ, ନ ଅଭିନନ୍ଦନତ୍ଥୋତି ‘‘ଆୟାଚମାନୋ ଆହା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆୟାଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଥେରସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ଉଦକସୁଦ୍ଧିକୋ ନ ଏକଂସେନ ଅପାୟୂପଗୋ, ଲଦ୍ଧିୟା ପନ ସାୱଜ୍ଜକିଲେସଭୂତଭାୱତୋ ଆୟାଚତି । ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଅପଦିସନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଫଲଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସଂ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥାନିସଂସଂ ଅତ୍ଥକାରଣ’’ନ୍ତି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ପନ ଫଲେନେୱ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋ, କାରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୱସୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ କାରଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଖୋମଦୁସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୮. ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀତି ୟୋଜନା । ଏୱମେୱନ୍ତି କେନଚି ଅନିମନ୍ତିତେନ ସୟମେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ । ଅଫାସୁକଧାତୁକନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତରୂପଂ । ସଭାଧମ୍ମନ୍ତି ସଭାୟ ଚରିତବ୍ବଂ ଚାରିତ୍ତଧମ୍ମଂ । ଅସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱାତି ଆସନତୋ ଅୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଉଜୁକମେୱ ଆଗଚ୍ଛତି ଲୋକଗ୍ଗନାୟକୋ ଭଗୱା ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଲୋକସ୍ସ ଅପଚିତିଂ ନ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ସବ୍ବସୋ ସଂକିଲେସେ ପଜହନ୍ତି, ତେୱ ପଣ୍ଡିତେ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏତେ’’ତିଆଦିନା ।

ଖୋମଦୁସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ୱଙ୍ଗୀସସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୯.ଆଳୱିୟନ୍ତି ଆଳୱିନଗରସମୀପେ । ଅଗ୍ଗଚେତିୟେତି ଗୋତମକଚେତିୟାଦୀହି ଉତ୍ତମଚେତିୟେ । ତଂ କିର ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକଭାୱେନ ମନୁଞ୍ଞତାୟ ପଧାନୟୁତ୍ତତାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଇତରଚେତିୟେହି ସେଟ୍ଠସମ୍ମତଂ । କପ୍ପତ୍ଥେରେନାତି ‘‘କପ୍ପୋ’’ତି ଗୋତ୍ତତୋ ଆଗତନାମୋ ଥେରୋ, ସହସ୍ସପୁରାଣଜଟିଲାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ । ଓହୀନକୋତି ଥେରେସୁ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ୱିହାରେ ଏୱ ଅୱହୀନକୋ ଠିତୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୱିହାରପାଲୋ’’ତିଆଦି । ସମଲଙ୍କରିତ୍ୱାତି ସମଂ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା । କୁସଲଚିତ୍ତଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ । ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ରାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ । ‘‘ଏକସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ଏକସ୍ମିଂ ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁକେ ରାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ । ଧମ୍ମୋ ୱାତି ମମ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ୱା । ୟେନ କାରଣେନ ପରୋ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଇଦାନେୱ ଅଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତଂ କାରଣଂ କୁତୋ ଲବ୍ଭାତି ୟୋଜନା, ତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱକାରଣୱଚନଂ ।

ଅନଗାରିୟନ୍ତି ଅଗାରୱିରହତୋ ଅନଗାରଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା । ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନଗାରିୟଂ କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା, ପବ୍ବଜିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଧାୱନ୍ତୀତି ହଦୟଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଧାୱନ୍ତି । ଉଗ୍ଗତାନନ୍ତି ଉଳାରାନଂ ପୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ମହେସକ୍ଖା ରାଜଞ୍ଞଭୂତା’’ତି । ଉତ୍ତମପ୍ପମାଣନ୍ତି ସହସ୍ସପଲଂ ସମନ୍ତାତି ସମନ୍ତତୋ । ପରିକିରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । ଏତସ୍ମା ସହସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଧନୁଗ୍ଗହସହସ୍ସତୋ । ଅତିରେକତରା ଅନେକସହସ୍ସା । ଇତ୍ଥିୟୋ ଓଲୋକନସିତଲପିତରୋଦିତସରେ ଖିପନ୍ତିୟୋ । ନେୱ ମଂ ବ୍ୟାଧୟିସ୍ସନ୍ତି ନେୱ ମଂ ନିଜ୍ଝାୟିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ବ୍ୟାଧୟିସ୍ସତୀ’’ତି ପାଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଧମ୍ମେ ସମ୍ହୀତି ସକେ ସନ୍ତିକେ ପତିଟ୍ଠିତେ ସାସନଧମ୍ମେ । ତେନାହ ‘‘ଅନଭିରତିଂୱିନୋଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ମଗ୍ଗନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗ୍ଗୋ’’ତି ।

ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅରତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୦.ୱିହାରଗରୁକୋକିରେସ ଥେରୋତି ଏତେନ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ୱଙ୍ଗୀସଂ ଓୱଦିତୁଂ ଅନୱସରୋ । ତେନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ରାଗୋ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସାସନେ ଅରତିନ୍ତି ସୀଲପରିପୂରଣେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଚ ଅନଭିରତିଂ । କାମଗୁଣେସୁ ଚ ରତିନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ କାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅସ୍ସାଦଂ । ପାପୱିତକ୍କନ୍ତି କାମସଙ୍କପ୍ପଂ । ସବ୍ବାକାରେନାତି ସବ୍ବେ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନାକାରେନ । ୟଥା ମହନ୍ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ୱନଥନ୍ତି, ଏୱଂ ମହନ୍ତଂ କିଲେସୱନଂ ‘‘ୱନଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଥୱିଞ୍ଚ ୱେହାସନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତସ୍ମା ପଥୱିୟଂ ଆକାସେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପଥୱିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଜଗତୀତି ଚ ପଥୱିୟା ୱେୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତୋପଥୱିୟ’’ନ୍ତି । ପରିଜୀରତୀତି ସବ୍ବ୍ବସୋ ଜରଂ ପାପୁଣାତି । ସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ଞାଣେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମୁତତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତଭାୱା’’ତି ।

ପଟିଘପଦେନ ଗନ୍ଧରସା ଗହିତା ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ପଟିହନନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ମୁତପଦେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଗହିତଂ ମୁତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ । ନ ଲିପ୍ପତୀତି ନ ମକ୍ଖୀୟତି ।

ସଟ୍ଠି-ସଦ୍ଦୋ ଛ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ‘‘ସଟ୍ଠିନିସ୍ସିତା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଛଆରମ୍ମଣନିସ୍ସିତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁଥୂ ଅଧମ୍ମୱିତକ୍କାତି ରୂପୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ବହୂ ନାନାୱିତକ୍କା ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା । ଜନତାୟ ନିୱିଟ୍ଠାତି ମହାଜନେ ପତିଟ୍ଠିତା । ତେସଂ ୱସେନାତି ତେସମ୍ପି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ୱସେନ । ନ କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ । କିଲେସୱଗ୍ଗଗତୋତି କିଲେସସଙ୍ଗଣିକଂ ଉପଗତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, କିଲେସୱିତକ୍କା ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱଚନଂ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା ।

ଦବ୍ବଜାତିକୋତି ଦବ୍ବରୂପୋ । ନେପକ୍କେନାତି କୋସଲ୍ଲେନ । ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଚ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନକାଲଂ ।

ଅରତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପେସଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୧.ଏତେସନ୍ତି ଏତେସଂ ମହଲ୍ଲକାନଂ । ନ ପାଳି ଆଗଚ୍ଛତି ଅପ୍ପଗୁଣଭାୱତୋ । ନ ଚ ପାଳି ଉପଟ୍ଠାତି, ଏକାୟ ପାଳିୟା ସତି ପାଳିଗତିୟା ତଥା ତଥା ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ନେସଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ନ ଅଟ୍ଠକଥାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସିଥିଲଧନିତାଦିତଂତଂବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିଂ ଅହାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରଣଂ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତା । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞତି ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ । ହୀଳନୱସେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପଟିଭାନସୁତେନ ଅତ୍ତାନଂ ପସଂସତି ସମ୍ଭାୱେତି । ମାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିତାୟ ସହଜାତନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ତଂସହଭୁଧମ୍ମା । ମାନୱସେନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୁୱା। ମା ଅହୋସୀତି ୟୋଜନା । ୱଣ୍ଣଭଣନନ୍ତି ପରେହି କିରିୟମାନଂ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱଂ । ଅଖିଲୋତି ପଞ୍ଚଚେତୋଖିଲରହିତୋ । ନିସ୍ସେସଂ ନୱୱିଧନ୍ତି ନୱୱିଧମ୍ପି ମାନଂ କସ୍ସଚି ଏକଦେସସ୍ସପି ଅସେସତୋ । ୱିଜ୍ଜାୟାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସମିତତାୟ ୱୂପସମିତତାୟ ସମିତାୱୀ।

ପେସଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୨.ରାଗୋତି ଏତ୍ଥ ଆୟସ୍ମତୋ ୱଙ୍ଗୀସସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁନ୍ତି କାୟୱେଦନାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସତିଗୋଚରଂ । ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାଦିତୋ, ରୂପାଦିଏକେକମେୱ ୱା ଛଳାରମ୍ମଣଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନିତୁଂ । ଇତ୍ଥିରୂପାରମ୍ମଣେତି ଇତ୍ଥିସନ୍ତାନେ ରୂପସଭାୱେ ଆରମ୍ମଣେ ।

ନିବ୍ବାପନନ୍ତି ନିବ୍ବାପୟତି ଏତେନାତି ନିବ୍ବାପନଂ । ୱିପଲ୍ଲାସେନାତି ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱହେତୁ । ରାଗଟ୍ଠାନିୟନ୍ତି ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣନ୍ତି ସୁଭାରମ୍ମଣଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସୀସେନ ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାକାରଗ୍ଗହଣଂ ୱଦତି । ତଞ୍ହି ୱଜ୍ଜନୀୟଂ । ପରତୋତି ଅୱସୱତ୍ତନତ୍ଥେନ ଅଞ୍ଞତୋ । ସଙ୍ଖାରା ହି ‘‘ମା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛିତାପି ଭିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ତସ୍ମା ତେ ଅୱସୱତ୍ତିତ୍ତା ପରୋ ନାମ, ସା ଚ ନେସଂ ପରତା ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ପାକଟା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରତୋ ପସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସା’’ତି । କାମଂ ୱିପସ୍ସନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ୱତ୍ତନତୋ, ୟେସଂ ପନ ନିମିତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ଅନିମିତ୍ତାତି ଗହିତୁଂ ଅରହତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିମିତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଲକ୍ଖଣ-ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣ-ଦସ୍ସନୱସେନ ମାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ପହାନାଭିସମୟୋ । ‘‘ମଗ୍ଗେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ମଗ୍ଗେନେୱ ପନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୱସେନ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ, ପହାନପଟିୱେଧୱସେନ ପହାନାଭିସମୟୋ । ରାଗାଦିସନ୍ତତାୟାତି ରାଗାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ୱୂପସମେତବ୍ବତୋ ସନ୍ତଭାୱେନ ।

ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୁଭାସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୩. ଅଙ୍ଗୀୟନ୍ତି ହେତୁଭାୱେନ ଆଗମଭାୱେନ ଅୱୟୱଭାୱେନ ୱା ଞାୟନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗାନି, କାରଣାନି, ଅୱୟୱା ୱାତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗେହୀତି କାରଣେହି, ଅୱୟୱେହି ୱା’’ତି । ୱିରତିୟୋ ସୁଭାସିତୱାଚାୟ ପୁବ୍ବଂ ପତିଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ମୁସାୱାଦାୱେରମଣିଆଦୟୋ ତସ୍ସା ୱିସେସହେତୂତି ଆହ ‘‘ମୁସାୱାଦା…ପେ॰… କାରଣାନୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଅରିୟୱୋହାରା ୱିସେସତୋ ଚେତନାସଭାୱା, ତସ୍ମା ୱଚୀସୁଚରିତସମୁଦାୟସ୍ସ ସଚ୍ଚୱାଚାଦୟୋ ଅଙ୍ଗଭୂତାତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚୱଚନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅୱୟୱା’’ତି । ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ସମନୁଆଗତା ପୱତ୍ତା’’ତି । ୱାଚା ହି ତାୟ ୱିରତିୟା ସମ୍ମା ଅନୁରୂପତୋ ଆଗତା ପୱତ୍ତାତି ‘‘ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କରଣୱଚନନ୍ତି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୁତ୍ତା’’ତି । ସହଜାତାପି ହି ଚେତନା ୟଥାସମାଦିନ୍ନାୟ ୱିରତିୟା ସମ୍ମା ଅନୁରୂପତୋ ୟୁତ୍ତାତି ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତି ।

ସମୁଲ୍ଲପନୱାଚାତି ସଦ୍ଦୱାଚା, ସା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱାଚା ନାମ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ୱୁଚ୍ଚତି ଏତାୟାତି ୱାଚା ନାମ, ତଥା ୱିରତି ଚେତନାୱାଚା । ନ ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ସା ଚେତନାୱାଚା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱାଚା ୱିୟ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନ ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ସୁଭାସିତା ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭାସିତବ୍ବତୋ’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତାତି ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଭାସିତା ୱଚୀସୁଚରିତଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥାୱହତନ୍ତି ହିତାୱହକାଲଂ ପତି ଆହ । କାରଣସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ କାରଣୱିସୁଦ୍ଧିଂ । ଦୋସାଭାୱନ୍ତି ଅଗତିଗମନାଦିଦୋସାଭାୱଂ । ରାଗଦୋସାଦିୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ହି ତଂ ଭାସତୋ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିୱଜ୍ଜନତୋ ଅଗତିଗମନଂ ଦୂରସମୁଗ୍ଘାଟିତମେୱାତି । ଅନୁୱାଦୱିମୁତ୍ତାତି ଅପୱାଦୱିରହିତା । ସବ୍ବାକାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି, ଅସତି ହି ସବ୍ବାକାରସମ୍ପତିୟଂ ଅନୁୱଜ୍ଜତାପି ।

କିଞ୍ଚାପି ପୁବ୍ବେ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟତୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ…ପେ॰… ୱଚନମେତଂ। କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞତରନିଦ୍ଦୋସୱଚନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଧମ୍ମଂୟେୱ ଭାସତୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ଅଧମ୍ମଦୋସାଦିରହିତାୟ ୱାଚାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଇଧାପି ସୁଭାସିତା ୱାଚା ଅଧିପ୍ପେତାତି । ‘‘ସୁଭାସିତଂୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ୱାଚଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାସନନିୱାରଣ’’ନ୍ତି । ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ ହି ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ପିସୁଣୱାଚାପଟିକ୍ଖେପୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱା ଇମିନା ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀସୁଚରିତଂ ଗହିତନ୍ତି ‘‘ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ଇମିନା ମିଚ୍ଛାୱାଚପ୍ପହାନଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୱଚୀସୁଚରିତସାଧାରଣୱଚନଞ୍ହି ସୁଭାସିତନ୍ତି । ତେନ ପରଭେଦନାଦିକଂ ଅସବ୍ଭାଦିକଞ୍ଚ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ଅପିସୁଣାଦିୱିସୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭାସିତବ୍ବୱଚନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଭାସିତବ୍ବସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଦି ଏୱଂ ନନୁ ଅଭାସିତବ୍ବଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ଭାସିତବ୍ବଂ ପଚ୍ଛା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ପନା’’ତିଆଦି ।

ପଠମେନାତି ‘‘ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ପଦେନ । ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତସୁଖାୱହଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ । ମନ୍ତାୱଚନନ୍ତି ମନ୍ତାୟ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୱଚନଂ । ପଞ୍ଞୱା ଅୱିକିଣ୍ଣୱାଚୋ ହି ନ ଚ ଅନତ୍ଥାୱହଂ ୱାଚଂ ଭାସତି । ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହୀତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଦେହି । ‘‘ଇମେହି ଖୋତିଆଦୀନୀତି କରଣେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନ’’ନ୍ତି କେଚି । ତଂ ୱାଚନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ । ୟଞ୍ଚ ୱାଚଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେତି ଇତୋ ବାହିରକା ଞାୟୱାଦିନୋ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ଚ । ‘‘ପଟିଞ୍ଞାହେତୁଉଦାହରଣୂପନୟନିଗମନାନି ଅୱୟୱା ୱାକ୍ୟସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନାମାଦୀହୀତି ନାମାଖ୍ୟାତପଦେହି । ଲିଙ୍ଗଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦି ୱଚନଂ ଏକୱଚନାଦି । ପଠମାଦି ୱିଭତ୍ତି ଅତୀତାଦି କାଲଂ। କତ୍ତା ସମ୍ପଦାନଂ ଅପାଦାନଂ କରଣଂ ଅଧିକରଣଂ କମ୍ମଞ୍ଚ କାରକଂ। ସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଏତେ ଅୱୟୱାଦିକେ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପଟିସେଧେତୀତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସମ୍ପି ୱାଚଂ ‘‘ଇମେହି ଖୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ପଟିସେଧେତି । ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱୟୱାଦୀ’’ତିଆଦି । ୟା କାଚି ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣା । ସା ମିଲକ୍ଖୁଭାସା । ସୀହଳକେନେୱାତି ସୀହଳଭାସାୟ ପରିୟାପନ୍ନେନ ୱଚନେନ । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂତି ସଂସାରେ ଅତିୱିୟ ସଞ୍ଜାତସଂୱେଗା ତନ୍ନିସ୍ସରଣେ ନିନ୍ନପୋଣମାନସା ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।

ପାତୋୱ ଫୁଲ୍ଲିତକୋକନଦନ୍ତି ପାତୋୱ ସଂଫୁଲ୍ଲପଦୁମଂ । ଭିଜ୍ଜିୟତେତି ନିବ୍ଭିଜ୍ଜିୟତି ନିବ୍ଭିଗ୍ଗୋ ଜାୟତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଗତାତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ ଉପଗତା ।

ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାନଂ ଅନ୍ତରା । ତଦା ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ, ନ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଦିପ୍ପମାନେ ।

ଜରାୟ ପରିମଦ୍ଦିତନ୍ତି ୟଥା ହତ୍ଥଚରଣାଦିଅଙ୍ଗାନି ସିଥିଲାନି ହୋନ୍ତି, ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୱିସୟଗ୍ଗହଣେ ଅସମତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ୟୋବ୍ବନଂ ସବ୍ବସୋ ୱିଗତଂ, କାୟବଲଂ ଅପଗତଂ, ସତିମତିଧିତିଆଦୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦପଟିକରା ପୁତ୍ତଦାରାଦୟୋପି ଅପସାଦକା, ପରେହି ୱୁଟ୍ଠାପନୀୟସଂୱେସନୀୟତା ପୁନଦେୱ ବାଲଭାୱପ୍ପତ୍ତି ଚ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଜରାୟ ସବ୍ବସୋ ୱିମଦ୍ଦିତଂ । ଏତନ୍ତି ସରୀରଂ ୱଦତି । ମିଲାତଛୱିଚମ୍ମନିସ୍ସିତନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଭାୱେନ ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତତ୍ତା ମିଲାତେହି ଗତୟୋବ୍ବନେହି ଧମ୍ମେହି ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଘାସମାମିସନ୍ତି ଘାସଭୂତଂ ଆମିସଂ ମଚ୍ଚୁନା ଗିଲିତ୍ୱା ୱିୟ ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋ । କେସଲୋମାଦିନାନାକୁଣପପୂରିତଂ। ତତୋ ଏୱ ଅସୁଚିଭାଜନଂ ଏତଂ। ସବ୍ବଥାପି ନିସ୍ସାରତାୟ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସମଂ।

ଅନୁଚ୍ଛୱିକାହୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନୁରୂପାହି । ନ ତାପେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତଞ୍ଚ କାୟଞ୍ଚ ନ ତାପେୟ୍ୟ । ତାପନା ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପତି ଆୟତି ଚ ୱିସାଦନା । ନ ବାଧେୟ୍ୟାତି ‘‘ନାଭିଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ଅପିସୁଣୱାଚାୱସେନାତି ସବ୍ବସୋ ପହୀନପିସୁଣୱାଚତାୱସେନ । ପାପାନୀତି ଲାମକାନି ନିକିଟ୍ଠକାନି । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପିୟାନୀ’’ତିଆଦି । ଅନାଦାୟାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।

ସାଧୁଭାୱେନାତି ନିଦ୍ଦୋସମଧୁରଭାୱେନ । ଅମତସଦିସାତି ସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରୋତି, କାରଣେ ୱାୟଂ କାରିୟୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାନାମତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା’’ତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ହି ସା ତଦା ଦସ୍ସନପ୍ପୱତ୍ତି । ଚରିୟାତି ଚାରିତ୍ତଂ । ପୋରାଣା ନାମ ପଠମକପ୍ପିକା, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ୱା ଅରିୟା ।

ପତିଟ୍ଠିତାତି ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତଭାୱତୋ ଅୱିସଂୱାଦନକା । ଉଭୟଥା ପଟିପତ୍ତିଂ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି । ଅତ୍ଥେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାଦିହିତେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ଧମ୍ମେ ଅୱିହିଂସାଦିଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଅନୁପରୋଧକରନ୍ତି ଏତେନ ହିତପରିୟାୟୋୟଂ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମିକନ୍ତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ, ଅତ୍ଥଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ୱା ।

ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟାତି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟତ୍ଥଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ଅନ୍ତକରଣତ୍ଥଂ । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ ଖେମାୟ ଭାସତି, ତସ୍ମା ଖେମୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁୟା ଖେମା, ତସ୍ମା ସା ସବ୍ବୱାଚାନଂ ଉତ୍ତମାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମନ୍ତାୱଚନୱସେନାତି ସବ୍ବଦୋସରହିତୱସେନ ।

ସୁଭାସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୪. ୱାକ୍କରଣଚାତୁରିୟତୋ ୱଚନଗୁଣହେତୂନଂ ପୂରିୟା ପୂରେ ଭୱାତି ପୋରୀ, ତାୟ ପୋରିୟା। ତେନାହ ‘‘ଅକ୍ଖରାଦିପରିପୁଣ୍ଣାୟା’’ତି । ଅୱିବଦ୍ଧାୟାତି ପିତ୍ତାଦୀହି ନ ୱିବଦ୍ଧାୟ ଅନୁପଦ୍ଦୁତାୟ । ତେନାହ ‘‘ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି । ନିଦ୍ଦୋସାୟାତି ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱିଗତଦୋସାୟ । ଅକ୍ଖଲିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟାତି ଅଗଲିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନିୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧନେ ପରିୟତ୍ତାୟ । ଭିକ୍ଖୁନନ୍ତି ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ସଂଖିତ୍ତେନପି ଦେସେତି, ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସତୀ’’ତି ନୟିଦଂ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କିତ୍ତନୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ଏୱ ହୋତି । ୟା ପନ ଦେସନା କଦାଚି ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପତି, ୟା ଚ କଦାଚି ୱିତ୍ଥାରେନ, ତଦୁଭୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନୀ’’ତିଆଦି । ସଭାୱମଧୁରୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ମଧୁରତରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱିଧାକାରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେତୁଂ ପଟିଭାତୀତି ପଟିଭାନଂ, ଦେସନାପକାରଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଦ୍ଦତୋ’’ତିଆଦି । ଓଦହନ୍ତୀତି ଅୱଜାନନୱସେନ ଗମେନ୍ତି ।

ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପୱାରଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୫.ତସ୍ମିଂ ଅହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହନୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ’’ତି । ଅନସନେନାତି ସବ୍ବସୋ ଆହାରସ୍ସ ଅଭୁଞ୍ଜନେନ । ସାସନିକସୀଲେନ ବାହିରକଅନସନେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଖୀରପାନମଧୁସାୟନାଦୀନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପକାରେହି ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ୱାରେତି କାୟକମ୍ମାଦିକେ ସରାପେତି ଗାରୟ୍ହେ କରୋତି ଏତାୟାତି ପୱାରଣା, ପଟିପତ୍ତିୱିସୋଧନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱଜ୍ଜସୋଧନାୟ ଓକାସଦାନଂ । ୟସ୍ମା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠେହି କାତବ୍ବା ଏସା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେସନା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠପୱାରଣାୟ । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣାତିପି ଏତିସ୍ସାୱ ନାମ’’ନ୍ତି । ତଦା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସ ଅନୱସେସତାୟପି ୱଣ୍ଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟତୋ ୟତୋ…ପେ॰…ନତ୍ଥୀ’’ତି । ହତ୍ଥସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚତା ଅସଂୟମୋ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞକିରିୟା ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ତଥା ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ତଦଞ୍ଞେସମଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ଚପସାଦେହୀତି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପସାଦେହି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥୋ ୟଥାରୁଚି କିରିୟାୟ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେତି ପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନେୱ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନକାରୋ, ମେ କିଞ୍ଚି କିରିୟଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା ନ ଗରହଥ, କିଂ ନୁ ଗରହଥ କାୟୱାଚାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ଦ୍ୱାରାନେୱା’’ତି ଦ୍ୱାରସୀସେନ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଚରିୟଂ ୱଦନ୍ତି । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୟେନ ପୱାରିତଂ, ତେନେୱ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଞାୟତି, ୟେନ ନ ପୱାରିତଂ । କିଂ ନୁ ତଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ସିୟା କସ୍ସଚି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଆସଙ୍କା ? ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ନୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି । ମନୋଦ୍ୱାରଂପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅସୁଚିକାରକଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଦୂରୀକତତ୍ତା । ଇଦାନି ଏତରହି ବୁଦ୍ଧକାଲେ । ଏତ୍ଥାତି ମନୋଦ୍ୱାରପରିସୁଦ୍ଧିୟଂ ।

କାୟୱଚୀସମାଚାରପରିସୁଦ୍ଧିୟା ପୱେଦିତାୟ ମନୋସମାଚାରପରିସୁଦ୍ଧି ଅତ୍ଥତୋ ପୱେଦିତାୱ ହୋତୀତି ‘‘କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା’’ଇଚ୍ଚେୱାହ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱାତି ଇଦଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରକ୍ଖିୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ଆହା’’ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରେମି ୱୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱିସୟତ୍ତା ପୱାରଣାୟ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭାରଂ ୱହନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଖୋ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦି । ଅରକ୍ଖିୟାନୀତି ପରାନୁୱାଦତୋ ନ ଭାୟିତବ୍ବାନି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ।

‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଅଧିପ୍ପାୟିକୱଚନନ୍ତି ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିମାହ । କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋତି ୱିଭତ୍ତେ ନିସ୍ସକ୍କଂ, ତସ୍ମା କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ଓରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି । ଅଞ୍ଞେନାତି ଇତୋ ଭଗୱତୋ ଅଞ୍ଞେନ । ଅନୁପ୍ପାଦିତପୁବ୍ବସ୍ସାତି ପରସନ୍ତାନେ ନ ଉପ୍ପାଦିତପୁବ୍ବସ୍ସ । ସସନ୍ତାନେ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ନ ଉପ୍ପାଦିତୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସମନୁଆଗତାତି ସମ୍ମା ଅନୁ ଉପଗତା । ଭଗୱତୋ ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣାତି ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଗୁଣା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଆଗତା’’ତି । ସବ୍ବଗୁଣାତି ଦସବଲଞାଣାଦୟୋ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ଭନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଇମେସଂ ପନ…ପେ॰… ୱାଚସିକଂ ୱା’’ତି ୟାୱାୟଂ ପାଳିପଦେସୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଥେରୋ…ପେ॰… ପୱାରେନ୍ତୋ ଆହା’’ତି ।

ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧଂ ଚକ୍କରତନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ତେନ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମ, ନ ଇତରନ୍ତି ପଠମନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପୱତ୍ତିତସ୍ସେୱ ଅନୁପୱତ୍ତନଂ, ପଠମନୟୋ ଚ ତଂସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦସୱିଧନ୍ତି ଅନ୍ତୋଜନସ୍ମିଂ, ବଲକାୟେ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ସଂୱିଧାନଂ, ଖତ୍ତିୟେସୁ ଅନୁୟୁତ୍ତେସୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକେସୁ, ନେଗମଜାନପଦେସୁ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ, ମିଗପକ୍ଖୀସୁ ଅଧମ୍ମଚାରପଟିକ୍ଖେପୋ, ଅଧନାନଂ ଧନାନୁପ୍ପଦାନଂ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ଏୱଂ ଦସୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ଗହପତିକେ ପକ୍ଖିଜାତେ ଚ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ । ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାୱହଂ ୱତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୟାଥାୱତୋ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଦନୁରୂପକଂ ପନ ଞାୟେନ ୟୁତ୍ତକେନ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ନୟେନ ହେତୁନା କାରଣେନା’’ତି । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାତି ଉଭୟଭାଗେହି ଉଭୟଭାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତା, ଅରୂପା…ପେ॰… ନାମକାୟତୋ’’ତି ଇମିନା । ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜଛଳଭିଞ୍ଞଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦଭାୱଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତା ହି ତଂ ତିୱିଧଂ ଅପ୍ପତ୍ତା କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱିମୁତ୍ତା ।

ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟାତି ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣତ୍ଥାୟ । ସଂୟୋଜନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନସଙ୍ଖାତେ ଚେୱ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନସଙ୍ଖାତେ ଚ। ୱିଜିତସଙ୍ଗାମନ୍ତି ୟଥା ରାଗାଦୟୋ ପୁନ ନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସେନାୟ ୱସେନ ୱିଜିତସଙ୍ଗାମଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିଜିତରାଗଦୋସମୋହସଙ୍ଗାମ’’ନ୍ତି । ମାରବଲସ୍ସାତି ମାରସେନାୟ, ମାରସ୍ସ ୱା ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ । ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ଥନ୍ତି ୱିନେତବ୍ବଜନସମୂହଂ । ସକଟାଦିସତ୍ଥସଭାଗତୋ ୱିନେୟ୍ୟୋୱ ସତ୍ଥୋତି ତଂ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ଥଂ । ସୀଲସାରାଦିଅଭାୱତୋ ଅନ୍ତୋତୁଚ୍ଛୋ।

ପୱାରଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପରୋସହସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୬. ସହସ୍ସତୋ ପରଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟଭିକ୍ଖୁସତଂ ତଦା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସତୀତି ଆହ ‘‘ପରୋସହସ୍ସନ୍ତି ଅତିରେକସହସ୍ସ’’ନ୍ତି । ନିବ୍ବାନେ କୁତୋଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥୀତି କୁତୋଚିପି କାରଣତୋ ନିବ୍ବାନେ ଭୟଂ ନତ୍ଥି ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ ସବ୍ବସୋ ଖେମତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଖେମଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଖେମଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୭୯-୪୦୮) । ନ କୁତୋଚି ଭୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେତି ଅକୁତୋଭୟଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୱିପସ୍ସିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ନାମୱସେନ ଇସୀନଂ ସତ୍ତମଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ବହୁସୋ କିତ୍ତିତା । ଇସୀନନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକବାହିରକଇସୀନଂ ସତ୍ତମୋ ଉତ୍ତରୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି କାରଣସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ । ତଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଭାନସମ୍ପନ୍ନୱାଚାୟ ଅଞ୍ଞେ ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ୱଙ୍ଗୀସୋ। ତେନାହ ‘‘ପଟିଭାନସମ୍ପତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦି ।

କିଲେସୁମ୍ମୁଜ୍ଜନସତାନୀତି ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦିନୟେହି ସୱିସୟେ ଅୟୋନିସୋ ଉଟ୍ଠାନାନି । ୟଦି ଅନେକାନି ସତାନି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଉମ୍ମଗ୍ଗପଥ’’ନ୍ତି ? ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଟ୍ଟପଥତ୍ତା ପନ ପଥ’’ନ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ରାଗଖିଲାଦୀନି ପଞ୍ଚଖିଲାନି । ୱିଭଜନ୍ତନ୍ତି ୱିଭଜନୱସେନ କଥେନ୍ତଂ । ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ଞାଣେନ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ।

ଅମତେଅକ୍ଖାତେତି ଅମତାୱହେ ଧମ୍ମେ ଦେସିତେ । ଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସିତାରୋ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧେନ । ଅସଂହୀରା ଦିଟ୍ଠିୱାତେହି ।

ଅତିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଅତିକ୍କମଭୂତନ୍ତି ଅତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଭୂତଂ । ଦସଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦସନ୍ନଂ ଉପଡ୍ଢାନଂ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଜାନନ୍ତେନାତି ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଦୁଲ୍ଲଭତଂ ଜାନନ୍ତେନ ।

ପରୋସହସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କୋଣ୍ଡଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୭.ଏୱଂଗହିତନାମୋତି ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ, ଭୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୂହି ଅଞ୍ଞେହି କୋଣ୍ଡଞ୍ଞନାମକେହି ୱିସେସନତ୍ଥଂ ଏୱଂଗହିତନାମୋ । ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ୱସେନ ଚିରସ୍ସଂ । ଛଦ୍ଦନ୍ତଭୱନେତି ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜଭୱନଟ୍ଠାନେ । ପଞ୍ଞୱା ମହାସାୱକୋ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ । ‘‘ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱାନଂ, ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଗ୍ଗନ୍ତିଆଦିତୋ । ତତ୍ଥାତି ମନ୍ଦାକିନିତୀରେ ।

ୱସ୍ସଗ୍ଗେନାତି ୱସ୍ସପଟିପାଟିୟା । ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରଂ । ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିୟ ଲୋକିୟମନୁସ୍ସା ହରାୟନ୍ତି । ପାମୋକ୍ଖଭୂତୋ ଆୟସ୍ମା ଥେରୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜନପଦେ ୱସିତ୍ୱା ତଦନୁକ୍କମେନ ମନ୍ଦାକିନିତୀରଂ ଉପଗତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଜନପଦେ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି ।

ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନା ଦିବ୍ବାୟୁକା ତେ ହତ୍ଥିନାଗାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପାରିଚରିୟାୟ କତପରିଚୟା’’ତି । ଥେରସ୍ସ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନେ ଆୱରଣସାଖା ହରିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା । ମୁଖୋଦକଞ୍ଚେୱ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଠପେତୀତି ସଳଲଦେୱଦାରୁକଟ୍ଠାଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଜାଲେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପାସାଣଖଣ୍ଡାନି ତାପେତ୍ୱା ତାନି ଦଣ୍ଡକେହି ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଳାକାସୁ ଉଦକସୋଣ୍ଡୀସୁ ଖିପିତ୍ୱା ଉଦକସ୍ସ ତତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଉପନେନ୍ତୋ ମୁଖୋଦକଞ୍ଚ ଠପେତି । ୱତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତୋକୁଟିୟା ବହି ଚ ପମୁଖେପି ଅଙ୍ଗଣେପି ସାଖାଭଙ୍ଗେହି ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଆହାରଂ ଉପନେନ୍ତୋ ୱତ୍ତଂ କରୋତି ।

ପତିଟ୍ଠପ୍ପମାଣେତି କଟିପ୍ପମାଣେ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ତାୱ ମହନ୍ତମେୱାତି ୟାୱ ମହନ୍ତଂ ସେତପଦୁମୱନଂ, ତାୱ ମହନ୍ତମେୱ । ଏସେୱ ନୟୋ ରତ୍ତକୁମୁଦୱନାଦୀସୁ । ଖାଦନ୍ତା ମନୁସ୍ସା । ପକ୍କପୟୋଘନିକା ୱିୟାତି ସୁପକ୍କପୟୋଘନଂ ୱିୟ । ଘନଭାୱେନ ପନ ପକ୍ଖିତ୍ତଖୁଦ୍ଦମଧୁ ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଏତଂ ପୋକ୍ଖରମଧୁ ନାମା’’ତି । ମୁଳାଲନ୍ତି ସେତପଦୁମାନଂ ମୂଲଂ । ଭିସନ୍ତି ତେସଂୟେୱ କନ୍ଦଂ । ଏକସ୍ମିଂ ପବ୍ବେତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପବ୍ବନ୍ତରେ । ପାଦଘଟକନ୍ତି ଦୋଣସ୍ସ ଚତୁଭାଗୋ ସଣ୍ଠାନତୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ତସ୍ମା ପାଦଘଟକପ୍ପମାଣନ୍ତି ତୁମ୍ବମତ୍ତଂ । ସୋଣ୍ଡିଆୱାଟେତି ଖୁଦ୍ଦକସୋଣ୍ଡିୟୋ ଚେୱ ଖୁଦ୍ଦକଆୱାଟେ ଚ ।

ଏତଂ ଭୋଜନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିରୁଦକପାୟସଭୋଜନଂ । କେଚି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ୟେ ଥେରା ୱୁଡ୍ଢତରା । କେଚି ନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ୟେ ନୱା ଅଚିରପବ୍ବଜିତା ।

ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ । ବାଳ୍ହୱୀରିୟୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ୱସେନ ଚିରନିଚିତୱୀରିୟୋ । ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକାନଂ ଲାଭୀତି ୟୋଜନା । ଚତସ୍ସୋ ୱଦତି ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୋ ସୟଂପଟିଭାନଂ, ନ ସେସାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଇତରା’’ତିଆଦି । ପରିସା ସନ୍ନିସୀଦି ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱେନ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଜାନାପେସୀତି ପଠମଂ ଅତ୍ତନା ଞାତଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିନିବ୍ବାନକାଲଂ ଅନୁ ପଚ୍ଛା ସତ୍ଥାରଂ ଜାନାପେସୀତି ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତନ୍ତି ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟ ଇସିପତନେ ୟଂ ଦସ୍ସନଂ, ୟଂ ୱା ଦୁକ୍କରଚରିୟାୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଦିତୋ ଦସ୍ସନଂ, ତଂ, ଭନ୍ତେ, ପଠମଦସ୍ସନଂ । ଓନତୱିନତାତି ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ଓନତା ୱିନତା । କମ୍ପେତ୍ୱାତି ଥୋକଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକନିନ୍ନାଦୋ ତେସଂ ହତ୍ଥିନାଗାନଞ୍ଚେୱ ନାଗୟକ୍ଖକୁମ୍ଭଣ୍ଡାନଂ ଦେୱତାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦେନ । ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଦେୱାନଂ ଅଦଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ ପସାଦନୀୟେସୁ ପସାଦୱସେନ ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଭଗୱତି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା । ଧରତିୟେୱାତି ଅଦୁଟ୍ଠତଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତେୱ ।

କୋଣ୍ଡଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୮.ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପତି ଅୱେକ୍ଖତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପବ୍ବତସ୍ସାତି ଇସିଗିଲିପବ୍ବତସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖପାରଂ ଗତନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତଂ। ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସବ୍ବେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ଚ ସାୱକଗୁଣେହି ଚ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଅନେକାକାରସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ରୂପଘୋସଲୂଖଧମ୍ମପ୍ପମାଣିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତେହି ତେହି ଆକାରେହି ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଅନେକେହି ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟେହି ପସୀଦିତବ୍ବାକାରେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ତେ ପନ ଆକାରା ୟସ୍ମା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଏୱ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅନେକେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ।