ଉପରିପଣ୍ଣାସ-ଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ

ଉପରିପଣ୍ଣାସ-ଟୀକା

୧. ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣେହି କୀଳନ୍ତି, ଲଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତି, ୱିଜୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି; ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନାଦିସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣଂ ତଂତଂଅତ୍ଥାନୁସାସନଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା ୱୋହରନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ଜୁତିୟା ଜୋତେନ୍ତି ୱାତି ଦେୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରାଜାନୋ। ତଥା ହି ତେ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଜନଂ ରଞ୍ଜୟନ୍ତା ସୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ୱିସେସେହି ରାଜନ୍ତି ଦିବ୍ବନ୍ତି ସୋଭନ୍ତୀତି ଚ, ‘‘ରାଜାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିଗମଦେସେ । ସାତି ପୋକ୍ଖରଣୀ । ତନ୍ତି ତଂ, ‘‘ଦେୱଦହ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଉପାଦାୟ, ତସ୍ସ ଅଦୂରଭୱତ୍ତାତି କେଚି । ସବ୍ବଂ ସୁଖାଦିଭେଦଂ ୱେଦୟିତଂ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମଜାତିୟଂ । କତକମ୍ମପଚ୍ଚୟାତି କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଜାତଂ କମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ । ତେନ ସବ୍ବାପି ୱେଦନା କମ୍ମଫଲଭୂତା ଏୱ ଅନୁଭୱିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି । ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଏୱଂୱାଦିନୋ’’ତି ଏୱଂ ଇମେ ନାମାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ନିୟମେତ୍ୱାତି, ‘‘ଏୱଂୱାଦିନୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିଗଣ୍ଠା’’ତି ଏୱଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

କଲିସାସନନ୍ତି ପରାଜୟଂ । କଲୀତି ହି ଅନତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, କଲୀତି ସସତି ୱିପ୍ଫରତୀତି କଲିସାସନଂ, ପରାଜୟୋ । କଲୀତି ୱା କୋଧମାନାଦିକିଲେସଜାତି, ତାୟ ପନ ଅୟୁତ୍ତୱାଦିତା କଲିସାସନଂ। ତଂ ଆରୋପେତୁକାମୋ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ। ୟେ କମ୍ମଂ କତଂ ଅକତଂ ୱାତି ନ ଜାନନ୍ତି, ତେ କଥଂ ତଂ ଏଦିସନ୍ତି ଜାନିସ୍ସନ୍ତି। ୟେ ଚ କମ୍ମଂ ପଭେଦତୋ ନ ଜାନନ୍ତି, ତେ କଥଂ ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି; ୱିପାକପରିୟୋସିତଭାୱଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ଚ ପାପସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖମେୱ ନ ଜାନନ୍ତି; ତେ କଥଂ ତସ୍ସ ପହାନଂ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାଦନୱିଧିଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଉତ୍ତରି ପୁଚ୍ଛାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଆହ ।

୨. କିଞ୍ଚାପି ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧେପି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୦) ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ତେସଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ଅଜାନନଭାୱୋ ଏୱ ଉଜୁକଂ ପକାସିତୋ ହେଟ୍ଠା ଦେସନାୟ ତଥା ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୮୦) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ଅଜାନନଭାୱେ ସତୀ’’ତି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ଉପରିଦେସନାୟ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ, ‘‘ମହାନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ୱଚନେ ସଚ୍ଚେ ସନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତକସ୍ସ ଠାନସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚପରିମାଣସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ।

୩. ଅନେକୱାରଂ ୱିସରଞ୍ଜନଂ ଇଧ ଗାଳ୍ହାପଲେପନଂ, ନ ସାଟକସ୍ସ ୱିୟ ଲିତ୍ତତାତି ଆହ – ‘‘ବହଲୂପ…ପେ॰… ଲିତ୍ତେନ ୱିୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତମେୱ, ନ ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇମେସଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ତାଦିସସ୍ସ ତେସଂ ଅଭାୱତୋ, ‘‘ଜାନନକାଲୋ ସିୟା’’ତି ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱଦତି । ତେନ ଏୱଂ ଜାନିତୁଂ ତେହି ସକ୍କା ସିୟା, ତେସଞ୍ଚ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚଂ ସିୟା । ୟସ୍ମା ତେସଂ ଦସ୍ସନଂ ଅସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ତେ ନ ଜାନିଂସୂତି ଦସ୍ସେତି । ଚତୂସୁ କାଲେସୂତି ୱଣମୁଖସ୍ସ ପରିକନ୍ତନକାଲୋ, ସଲ୍ଲସ୍ସ ଏସନକାଲୋ, ଅବ୍ବୁହନକାଲୋ, ୱଣମୁଖେ ଅଗଦଙ୍ଗାରଓଦହନକାଲୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ କାଲେସୁ । ସୁଦ୍ଧନ୍ତେତି ସୁଦ୍ଧକୋଟ୍ଠାସେ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ନିଜ୍ଜୀରଣଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାୟ ଉପମାୟାତି, ‘‘ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ହି ୱିଦ୍ଧକାଲେ ୱେଦନାୟ ପାକଟକାଲୋ ୱିୟା’’ତି ଇମାୟ ଏକାୟ ଉପମାୟ । ତୟୋ ଅତ୍ଥାତି ପୁବ୍ବେ ଅହୁୱମ୍ହା ୱା ନୋ ୱା, ପାପକମ୍ମଂ ଅକରିମ୍ହା ୱା ନୋ ୱା, ଏୱରୂପଂ ୱା ପାପକମ୍ମଂ ଅକରିମ୍ହାତି ଇମେ ତୟୋ ଅତ୍ଥା । ଚତୂହି ଉପମାହୀତି ୱଣମୁଖପରିକନ୍ତନାଦୀହି ଚତୂହି ଉପମାହି । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋତି, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଦୁକ୍ଖନିଜ୍ଜୀରଣଭାୱସାମଞ୍ଞା ଏକୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୪.ଇମେପନ ନିଗଣ୍ଠା । ଆସଙ୍କାୟ ୱିଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ପଚ୍ଚାହରିତୁନ୍ତି ପଚ୍ଚାୱତ୍ତିତୁଂ, ପରିହରିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫.ଅତୀତୱାଦଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତାନନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ, ଭୋ, ନିଗଣ୍ଠା ପୁବ୍ବେ ପାପକମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତୀତଂସଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ମହାନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ୱାଦଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତାନଂ । ଭୂତତ୍ତାତି ୟଥାଭୂତତ୍ତା କିଂ ଅୱିପରୀତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାତି ପୁଚ୍ଛତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସହ ଧମ୍ମେନାତି ସହଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସହଧମ୍ମିକୋ ୟଥା ‘‘ୱେନୟିକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୮) । ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସହେତୁକଂ ସକାରଣ’’ନ୍ତି । ପଟିହରତି ପଟିୱତ୍ତେତୀତି ପଟିହାରୋ, ୱାଦୋ ଏୱ ପଟିହାରୋ ୱାଦପଟିହାରୋ; ତଂ, ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ପଚ୍ଚାଗମନକୱାଦ’’ନ୍ତି, ଚୋଦନଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିପାକତିକକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ଇଦଂ ଆୱୁତ୍ତିୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ତେସଂ ସଦ୍ଧାଛେଦକୱାଦଂ ନାମ ତେସଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।

୬.ଅୱିଜ୍ଜା ଅଞ୍ଞାଣା ସମ୍ମୋହାତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ କରଣଭୂତାୟ । ଅଞ୍ଞାଣେନାତି ଅଜାନନେନ । ସମ୍ମୋହେନାତି ସମ୍ମୁୟ୍ହନେନ ମହାମୁଳ୍ହତାୟ । ସାମଂୟେୱ ଓପକ୍କମିକା ଏତରହି ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କମହେତୁ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନଂ – ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚାୟଂ…ପେ॰… ପୁବ୍ବେକତହେତୂ’’ତି ୱିପରୀତତୋ ସଦ୍ଦହଥ। ପୁବ୍ବେକତହେତୁୱାଦସଞ୍ଞିତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହଥ।

୭.ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ, ତତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ। ତେନାହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଦାୟକ’’ନ୍ତି । ପୟୋଗେନାତି କାୟିକେନ ପୟୋଗେନ ୱା ୱାଚସିକେନ ୱା ପୟୋଗେନ । ପଧାନେନାତି ପଦହନେନ ଚେତସିକେନ ଉସ୍ସାହନେନ । ଆସନ୍ନେ ଭୱନ୍ତରେ ୱିପାଚେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ପଗେୱ ଦୂରେତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଦୁତିୟେ ୱା ତତିୟେ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବତ୍ତକଭାୱତୋ ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତନ୍ତି ସୁଖୱେଦନୀୟଂ। ସା ପନ ୱିପାକୱେଦନାଭାୱତୋ ଏକନ୍ତତୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣା ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱିପାକଦାୟକ’’ନ୍ତି । ୱିପରୀତନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱିପାକଦାୟକଂ । ନିପ୍ଫନ୍ନେତି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ । ସମ୍ପରାୟୱେଦନୀୟସ୍ସାତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟସ୍ସ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟସ୍ସ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି କାମଂ ପରିପକ୍କୱେଦନୀୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ଅତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତିସୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱିସେସଭାୱତୋ ପରିପକ୍କୱେଦନୀୟସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅୟମେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ କତଂ, ତତୋ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପରିପକ୍କୱେଦନୀୟକମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିପାକଦାନେ । ଏକୱାରଂ କସିତ୍ୱା ନିସୀଦି ଛାତଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଆହ – ‘‘ଉସ୍ସୂରେ ଭତ୍ତଂ ଆହରୀୟିତ୍ଥା’’ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୟଥା କତପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁମୋଦତି । ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇଦମ୍ପି ତପ୍ପକାରୋ, ମମ ଚିତ୍ତୱିକପ୍ପମତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ସୁୱଣ୍ଣମେୱା’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ୟଟ୍ଠିୟା ପହରିତ୍ୱା।

ୱାଳୟକ୍ଖସଞ୍ଚରଣତ୍ତା ରାଜଗହୂପଚାରସ୍ସ ନଗରେ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ଚାରେସୁଂ। ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଚୂଳାୟ ଡଂସି । ରଞ୍ଞୋ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା । ମଲ୍ଲିକାୟ ୱତ୍ଥୁ ଧମ୍ମପଦୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ମଲ୍ଲିକାଦେୱୀୱତ୍ଥୁ) ଆଗତେନ ନୟେନ କଥେତବ୍ବଂ ।

ମରଣସନ୍ତିକେପି କତଂ, ପଗେୱ ତତୋ ପୁରେତରଂ ଅତୀତତ୍ତଭାୱେସୁ ଚ କତଂ । ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିତୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତୋ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିଭାୱତୋ । ସମ୍ପରାୟୱେଦନୀୟମେୱ ଭୱନ୍ତରେ ୱିପାକଦାୟକଭାୱତୋ । ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିତଗୁଣୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିତୱିପାକୋତି ୱିମୁତ୍ତିଭାୱତୋ । ପରିପକ୍କୱେଦନୀୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପରିପକ୍କୱେଦନୀୟଲକ୍ଖଣାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସବ୍ବଲହୁଂ ଫଲଦାୟିକାତି ଏତେନ ଫଲୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ କମ୍ମସ୍ସ ପରିପକ୍କୱେଦନୀୟତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚତୁପ୍ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଫଲତାୟ ସଞ୍ଞାଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ ବହୁୱେଦନୀୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଖନ୍ଧଫଲତ୍ତା ଅସଞ୍ଞାଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପୱେଦନୀୟଂ। କେଚି ପନ, ‘‘ଅରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ବହୁକାଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଫଲତ୍ତା ବହୁୱେଦନୀୟଂ, ଇତରଂ ଅପ୍ପୱେଦନୀୟଂ । ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ୱା ବହୁୱେଦନୀୟଂ, ପରିତ୍ତକମ୍ମଂ ଅପ୍ପୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସୱିପାକଂ କମ୍ମନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଂ, ନ ଆରଦ୍ଧୱିପାକମେୱ । ଅୱିପାକଂ କମ୍ମନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ଅହୋସିକମ୍ମାଦିଭେଦଂ ।

୮.ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ଉପକ୍କମେନ କମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞାଥାଭାୱସ୍ସ ଅନାପାଦନୀୟତ୍ତା ୟଥାସଭାୱେନେୱ କମ୍ମାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ଉପକ୍କମୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋତି ଆହ ‘‘ଅଫଲୋ’’ତି । ନିଗଣ୍ଠାନଂ ପଦହନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମସ୍ସ ନିପ୍ଫଲଭାୱପ୍ପୱେଦନୋ ପଧାନଚ୍ଛେଦକୱାଦୋ । ପରେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେହୀତି ୟେହି କାରଣେହି ନିଗଣ୍ଠାନଂ ୱାଦେସୁ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତେହି ପରେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେହି । ନ ହି ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତେନ ହେତୁନା ୱିନା ପରୱାଦେସୁ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସକ୍କା । ତେନାହ ‘‘ସକାରଣା ହୁତ୍ୱା’’ତି । ନିଗଣ୍ଠାନଂ ୱାଦା ଚ ଅନୁୱାଦା ଚାତି ନିଗଣ୍ଠେହି ୱୁଚ୍ଚମାନା ସକସକସମୟପ୍ପୱେଦିକା ୱାଦାଚେୱ ସାୱକେହି ୱୁଚ୍ଚମାନା ତେସଂ ଅନୁୱାଦା ଚ । ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବଂ କାରଣଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି, ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଦୋସୋ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୂହି ପଣ୍ଡିତେହି ଗରହାରହଂ କାରଣଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରେହି ୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ସକାରଣା ହୁତ୍ୱା ଦୋସଦସ୍ସନୱସେନ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ୱାଦା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ତଂ ୱାଦଂ ଅପ୍ପସାଦନୀୟଭାୱଦସ୍ସନେନ ସୋସେନ୍ତା ହେତୁସମ୍ପତ୍ତିୱୋହାରସୁକ୍ଖନେନ ମିଲାପେନ୍ତା ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରିନୋତିଆଦୟୋ ଦସ ଗାରୟ୍ହାପଦେସା ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ।

୯.ସଙ୍ଗତିଭାୱହେତୂତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଦିଚ୍ଛାୟ ସମୁଟ୍ଠିତସଙ୍ଗତିନିମିତ୍ତଂ । ସା ପନ ସଙ୍ଗତି ନିୟତିଲକ୍ଖଣାତି ଆହ ‘‘ନିୟତିଭାୱକାରଣା’’ତି । ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତଅଭେଜ୍ଜମଣି ୱିୟ ହି ପଟିନିୟତତା ନିୟତିପୱତ୍ତୀତି । ଛଳଭିଜାତିହେତୂତି କଣ୍ହାଭିଜାତି ନୀଲାଭିଜାତି ଲୋହିତାଭିଜାତି ହଲିଦ୍ଦାଭିଜାତି ସୁକ୍କାଭିଜାତି ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ଇମାସୁ ଅଭିଜାତୀସୁ ଜାତିନିମିତ୍ତଂ । ପାପସଙ୍ଗତିକାତି ନିହୀନସଙ୍ଗତିକା ।

୧୦.ଅନଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ଅଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ – ‘‘ଅନଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଅନଧିଭୂତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଆପାୟିକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ମହତା ଦୁକ୍ଖେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ନ ତଥା ଅୟନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖେନ ଅନଧିଭୂତୋ ନାମ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪) ୱୁତ୍ତାୟ ନାନପ୍ପକାରାୟ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ କିଲମଥେନ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଧୁତଙ୍ଗଧରାତି ଆହ ‘‘ୟେ ପନା’’ତିଆଦି । ନିୟ୍ୟାନିକସାସନସ୍ମିଞ୍ହି ୱୀରିୟନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ୱୀରିୟଂ ସରୀରଂ ଖେଦନ୍ତମ୍ପି ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ନାମ ହୋତି ଞାୟାରଦ୍ଧଭାୱତୋ ।

ଥେରୋତି ଏତ୍ଥ ଆଗତମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ । ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ମନୁସ୍ସଦେୱନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱା । ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱାତି ଖୁରେ ସୀସଗ୍ଗେ ଏୱ, ଖୁରେ ସୀସଗ୍ଗତୋ ଅପନୀତେ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟନ୍ତି, ‘‘ଇସ୍ସରକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ । ନ ସବ୍ବେ ଏୱ ସକ୍କାରପୁବ୍ବକଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ଦାସିକୁଚ୍ଛିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ରଜତମୁଦ୍ଦିକନ୍ତି ରଜତମୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକଂ । ଗୋରକପିୟଙ୍ଗୁମତ୍ତେନପୀତି କପିତ୍ଥଛଲ୍ଲିକଙ୍ଗୁପୁପ୍ଫଗନ୍ଧମତ୍ତେନପି ।

ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଆଗତସୁଖଂ ଧମ୍ମସୁଖନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ୱା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟସୁଖ’’ନ୍ତି । ଅମୁଚ୍ଛିତୋତି ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋ । ଇଦାନି ତଂ ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନତଂ ତସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମିକଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସାତି ସମୁଦୟସ୍ସ । ସୋ ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରଣଭୂତତ୍ତା ଆସନ୍ନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ୟଥାରଦ୍ଧାୟ ସାତିସୟଂ କରଣତୋ ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ବଲୱୱୀରିୟଂ ଉସ୍ସୋଳ୍ହିଂ । ପଦହତୋତି ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ମଗ୍ଗେନ ୱିରାଗୋ ହୋତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ୱିରଜ୍ଜନା ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଇମିନା ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା କଥିତା ଅକସିରେନେୱ ସୀଘତରଂ ମଗ୍ଗପଜାନତାୟ ବୋଧିତତ୍ତା । ମଜ୍ଝତ୍ତତାକାରୋତି ୱୀରିୟୂପେକ୍ଖମାହ । ସଙ୍ଖାରଂ ତତ୍ଥ ପଦହତୀତି ପଧାନସଙ୍ଖାରଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ୱିରଜ୍ଜନନିମିତ୍ତଂ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ପଦହତି । କଥଂ ? ମଗ୍ଗପ୍ପଧାନେନ ଚତୁକିଚ୍ଚପ୍ପଧାନେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱାୟାମେନ ପଦହତି ୱାୟମତି । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୋତି ୱୀରିୟସ୍ସ ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧନାତିସିଥିଲତାୟ ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନେ ବ୍ୟାପାରାକରଣେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଉପେକ୍ଖାଭାୱନା ଚ ନାମେତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତା ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଭାୱେତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱଂ ପାଳିୟା ପଦୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା, – ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାତି । କଥଂ ? ସଙ୍ଖାରଂ ମେ ପଦହତୋ ସଙ୍ଖାରପଦହନା ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ୱିରାଗୋ ହୋତି, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୋ ମେ ଉପେକ୍ଖନା ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ୱିରାଗୋ ହୋତୀ’’ତି । ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚାୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱୀମଂସସ୍ସାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପ୍ପଧାନାତି ସମ୍ମସନପଦେନ ସୁଖେନେୱ ଖିପ୍ପତରଂ ଭାୱନାଉସ୍ସୁକ୍କାପନୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୋତି ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି ନାତିଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱୀରିୟେନପି ଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ୱିରାଗୋ ହୋତି ୱିପସ୍ସନମନୁୟୁଞ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସିତଂ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଚତୁତ୍ଥୀୟେୱ ପଟିପଦା ୱିଭାୱିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି, ‘‘ୟସ୍ସ ହି ଖ୍ୱାସ୍ସ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖଂ ତତ୍ଥ ଭାୱେତୀ’’ତି ୱାରେହି ତାସଂୟେୱ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପଟିପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିଦାନସ୍ସ ପରିଜିଣ୍ଣଂ ଇମେହି ୱାରେହି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ୱିଭାୱିତୋ ।

୧୧.ବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ସମ୍ବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ବହଲଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ବହଲତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ । ଅତିଚରିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ନଟସତ୍ଥୱିଧିନା ନଚ୍ଚନକା ନଟା, ନଚ୍ଚକା ଇତରେ । ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘‘ଈଦିସଂ ନାମ ଇତ୍ଥିଂ ପରିଚ୍ଚଜି’’ନ୍ତି । ଛିଜ୍ଜାତି ଦ୍ୱିଧା ହୋତୁ । ଭିଜ୍ଜାତି ଭିଜ୍ଜତୁ । ‘‘ଛିଜ୍ଜ ୱା ଭିଜ୍ଜୱା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି ୱିନାସମେୱ ୱଦତି । ଞତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ତଦୁଭୟନ୍ତି ସଙ୍ଖାରପଦହନଉପେକ୍ଖାଭାୱନଂ ।

୧୨.ପେସେନ୍ତସ୍ସାତି ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ନିୟ୍ୟାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ।

ଉସୁକାରୋ ୱିୟ ୟୋଗୀ ତେଜନସ୍ସ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଜୁକରଣତୋ । ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କଂ, ଚନ୍ଦଲେଖାକୁଟିଲଂ, ନଙ୍ଗଲକୋଟିଜିମ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ । ଅଲାତା ୱିୟ ୱୀରିୟଂ ଆତାପନ-ପରିତାପନତୋ । କଞ୍ଚିକତେଲଂୱିୟ ସଦ୍ଧା ସିନେହନତୋ । ନମନଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନାମନତୋ । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଜୁକରଣଂ ଭାୱନାଭିସମୟତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତା ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତୀତି କତ୍ୱା କିଲେସଗଣୱିଜ୍ଝନଂ ପହାନାଭିସମୟୋ । ଇତରା ପନ ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାସୁ କଥିତାସୁ, ଇତରାପି କଥିତାୱ ହୋନ୍ତି ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ପଟିପଦାସାମଞ୍ଞତୋ । ସହାଗମନୀୟାପି ୱା ପଟିପଦା କଥିତାୱ, ‘‘ନ ହେୱ ଅନଦ୍ଧଭୂତଂ ଅତ୍ଥାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ କଥିତତ୍ତା । ‘‘ଆଗମନୀୟପଟିପଦା ପନ ନ କଥିତା’’ତି ଇଦଂ ସୱିସେସଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖସ୍ସ ଅକଥିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିକ୍ଖମନଦେସନନ୍ତି ନିକ୍ଖମନୁପାୟଂ ଦେସନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ପଞ୍ଚତ୍ତୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧.ଏକେତି ଏତ୍ଥ ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ, ନ ଗଣନାଦିଅତ୍ଥୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ’’ତି ଆହ । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତା; ତତୋ ଚ ନେସଂ ମିଚ୍ଛାଗହଣତୋ ସିଥିଲକରଣୱିୱେଚନେହି ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୟ କିଚ୍ଚକାରିତା ଅୱିତଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି । ପରମତ୍ଥସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତାୟ ଲେସୋପି ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ପରିବ୍ବଜୁପଗତଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅପରନ୍ତଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିନୋ, ତେ ଏୱ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକା। ୟସ୍ମା ତେହି ଅପରନ୍ତଂ ପୁରିମତରସିଦ୍ଧେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେହି କପ୍ପେତ୍ୱା ଆସେୱନବଲୱତାୟ ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅପରଭାଗସିଦ୍ଧେହି ଅଭିନିୱେସଭୂତେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହେହି ଗଣ୍ହନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ପରାମସନ୍ତି; ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅପରନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି । ତଣ୍ହୁପାଦାନୱସେନ କପ୍ପନଗହଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ହି ଉପାଦାନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଦାନତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ତଣ୍ହାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ୱସେନ । ଦିଟ୍ଟିୟା ୱା ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାୟ ସହଜାତାୟ ଅଭିନନ୍ଦନକାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ସସ୍ସତାଦିଆକାରେନ ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ସ ଚ ୱସେନ । ଅନାଗତଧମ୍ମୱିସୟାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅନାଗତକାଲୱାଚକୋ ଇଧ ଅପର-ସଦ୍ଦୋ । ରୂପାଦିଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଭାଗୱାଚକୋତି ଆହ – ‘‘ଅନାଗତଂ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସ’’ନ୍ତି । କପ୍ପେତ୍ୱାତି ଚ ତସ୍ମିଂ ଅପରନ୍ତେ ତଣ୍ହାୟ ନାଭିନିୱେସାନଂ ସମତ୍ତନଂ ପରିନିଟ୍ଠାପନମାହ । ଠିତାତି ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ଅୱିଜହନଂ ।

ଅନୁଗତାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅନୁ ଅନୁ ଗତା ଅପରନ୍ତେ ପୱତ୍ତା । ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା । ୱିସୟୋ ହି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପରନ୍ତୋ । ୱିସୟଭାୱତୋ ଏୱ ହି ସୋ ତସ୍ସା ଆଗମନଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । ଅଧିୱଚନପଦାନୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିପଦାନି, ଦାସାଦୀସୁ ସିରିୱଡ୍ଢକାଦିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିୱଚନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାୱେ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଉପରି ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଉପାଦାନଭୂତରୂପାଦୀନଂ ଉପରି ପଞ୍ଞାପିୟମାନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୀପକପଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦିଦଂ, ‘‘ଅତ୍ତା ଲୋକୋ’’ତି ଚ, ନ ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ପରମତ୍ଥୋ । ଅଧିକୱୁତ୍ତିତାୟ ୱା ଅଧିମୁତ୍ତିୟୋତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ଅଧିକଞ୍ହି ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ସସ୍ସତାଦିଂ ପକତିଆଦିଂ ଦ୍ରବ୍ୟାଦିଂ ଜୀୱାଦିଂ କାୟାଦିଞ୍ଚ ଅଭୂତମତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱଦନ୍ତି । ଅଭିୱଦନକିରିୟାୟ ଅଜ୍ଜାପି ଅୱିଚ୍ଛେଦଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନଂ ।

ସଞ୍ଞା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞାସମଙ୍ଗୀ’’ତି । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ରୋଗୋ ଭଙ୍ଗୋତି ଅରୋଗୋତି ଅରୋଗସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଚ୍ଚପରିୟାୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ରୋଗରହିତତାସୀସେନ ୱା ନିବ୍ବିକାରତାୟ ନିଚ୍ଚତଂ ପଟିଜାନାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋତି ଆହ ‘‘ଅରୋଗୋତି ନିଚ୍ଚୋ’’ତି । ଇମିନାତି, ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ । ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦାତି – ରୂପୀଚତୁକ୍କଂ, ଅରୂପୀଚତୁକ୍କଂ, ଅନ୍ତୱାଚତୁକ୍କଂ, ଏକନ୍ତସୁଖୀଚତୁକ୍କନ୍ତି – ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା କଥିତା । ଇମେସୁୟେୱ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ଚ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ କାମାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱେ ରୂପାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଚତୁବ୍ବିଧାରୁପ୍ପତ୍ତଭାୱେ ଚୱିତ୍ୱା ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦପଞ୍ଞାପନୱସେନ ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା କଥିତା । ଅସତୋ ୱିନାସାସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱନିବନ୍ଧନୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତୋତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସା’’ତି । ୟାୱାୟଂ ଅତ୍ତା ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ୱିଜ୍ଜତି ଏୱାତି ଗହଣତୋ ନିରୁଦୟୱିନାସୋ ଇଧ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଉପଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି । ୱିସେସେନ ନାସୋ ୱିନାସୋ, ଅଭାୱୋ, ସୋ ପନ ମଂସଚକ୍ଖୁ-ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ-ଦସ୍ସନପଥାତିକ୍କମୋୱାତି ଆହ ‘‘ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଦସ୍ସନେ ହି ନାସ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହୋ । ଭୱୱିଗମନ୍ତି ସଭାୱାପଗମନଂ ୟୋ ହି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ନ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠତି ।

ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସୁଖମନୁଭୋଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧରୂପଜ୍ଝାନସୁଖପରିଭୋଗୱସେନ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନୱାଦା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ, ସୋପି ସୁପାକଟଭାୱେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତେନେୱ ଚ, ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିଲଦ୍ଧଅତ୍ତଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞୀତି ଆଦିୱସେନ ତୀହାକାରେହି ସନ୍ତନ୍ତି ସଞ୍ଞୀ ଅସଞ୍ଞୀ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀତି ଇମେହି ଆକାରେହି ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ସଦା ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତାତିଆଦୀନି ତୀଣି ଦସ୍ସନାନି । ସନ୍ତଅତ୍ଥୱସେନ ଏକନ୍ତି ସସ୍ସତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ । ଇତରାନି ଦ୍ୱେତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦ-ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦସଞ୍ଞିତାନି ଦ୍ୱେ ଦସ୍ସନାନି । ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ, ‘‘ସନ୍ତଅତ୍ଥୱସେନ ଏକ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞୀତି ଆଦିୱିଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ ।

୨୨.ରୂପୀଂୱାତି ଏତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭୬-୭୭) ୟଦି ରୂପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏୱଂ ସତି ରୂପୱିନିମୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ଭୱିତବ୍ବଂ ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ରୂପସ୍ସପି ଅତ୍ତନିୟତ୍ତା । ନ ହି ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୬-୭୭) ‘‘ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ ସଞ୍ଞାତି ଗହେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ, ‘‘କସିଣରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ – ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ରୁପ୍ପନସୀଲୋ ରୂପୀ’’ତି । ରୁପ୍ପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପସରିକ୍ଖତାୟ କସିଣରୂପସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତାୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ୱିସେସାପତ୍ତି, ସା ଚ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ପରିତ୍ତୱିପୁଲତାଦିୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କାୟଭେଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ତେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ନ ଦୋସୋ । କପ୍ପନାସିଦ୍ଧେନପି ହି ଭେଦେନ ସାମିନିଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତୋ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି। ରୁପ୍ପନଂ ୱା ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ ରୂପଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ, ଅତ୍ତା ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧ ଦୁକମାତିକା) ୱିୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପସଭାୱତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଞାୟାଗତମେୱାତି ‘‘କସିଣରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପିନ୍ତି ଏତ୍ତାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସନ୍ତସୁଖୁମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସ ଗହଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଲାଭୀ, ‘‘କସିଣରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଲାଭିତକ୍କିନୋ ଠପେତ୍ୱା, ସେସତକ୍କୀ ଲାଭିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା । ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କିକୋପି ସୁଦ୍ଧତକ୍କିକୋପି ୱା ନିରଙ୍କୁସତ୍ତା ତକ୍କନସ୍ସ କସିଣରୂପମ୍ପି ଅତ୍ତାତି କଦାଚିପି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଭୋପି ରୂପାନି ଗଣ୍ହାତିୟେୱା’’ତି । ସୁଦ୍ଧତକ୍କିକସ୍ସ ଉଭୟଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ, ତସ୍ମା ସାସଙ୍କୱଚନଂ ।

କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସ-ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣ-ନତ୍ଥିଭାୱଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାନି ଅରୂପସମାପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ଠପେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଇଦଂ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନିୟତଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ରୂପିଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ଅତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ବହିଦ୍ଧା ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମେ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ମିସ୍ସକଗ୍ଗାହୱସେନାତି ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ନିମିତ୍ତାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଏକୋ ଅତ୍ତା’’ତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ, ‘‘ସଞ୍ଞା’’ତି ଗହଣୱସେନ । ଅୟଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିଲାଭିତାୟ ତଂନିମିତ୍ତଂ ରୂପଭାୱେନ ଅରୂପଭାୱେନ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା, ‘‘ରୂପୀ ଅରୂପୀ ଚା’’ତି ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେତି ଅଜ୍ଝତ୍ତୱାଦିନୋ ୱିୟ ତକ୍କମତ୍ତେନେୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ମିସ୍ସକୱସେନ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀଚ ଅତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି । ତକ୍କଗାହେନେୱାତି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତଧମ୍ମା ୱିୟ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱପତ୍ତିୟା ସକିଚ୍ଚସାଧନାସମତ୍ଥତାୟ ଥମ୍ଭକୁଟ୍ଟହତ୍ଥପାଦାନଂ ସଙ୍ଘାତୋ ୱିୟ ନେୱ ରୂପୀ, ରୂପସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ନ ଅରୂପୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତତକ୍କଗାହେନ । ଲାଭିୱସେନପି ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଚତୁତ୍ଥୱାଦେ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ଦେସକାଲଭେଦୱସେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାଦା ଇଚ୍ଛିତା; ଇଧ କାଲୱତ୍ଥୁ ଭେଦୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । କାଲଭେଦୱସେନ ଚେତ୍ଥ ତତିୟୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପନିମିତ୍ତାନଂ ସହ ଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ; ଚତୁତ୍ଥୱାଦସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମୂହତୋ, ‘‘ଏକୋ ଅତ୍ତା’’ତି ତକ୍କୱସେନାତି ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖମାନନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦିପି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱସେନ ସମାପତ୍ତିଭେଦେନ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ ଦୁତିୟଦିଟ୍ଠିପି ସମାପନ୍ନକୱସେନ ଲବ୍ଭତି; ତଥାପି ସମାପତ୍ତିୟଂ ଏକରୂପେନେୱ ସଞ୍ଞାୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ, ‘‘ପଠମଦିଟ୍ଠି ସମାପନ୍ନକୱାରେନ କଥିତା’’ତି ଆହ । ତେନେୱେତ୍ଥ ସମାପନ୍ନକଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଏକସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଏୱ ୱା ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାପତ୍ତି ଭେଦେନ ସଞ୍ଞାଭେଦସମ୍ଭୱେପି ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତେନ ଓଳାରିକେନ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀତି, ‘‘ଦୁତିୟଦିଟ୍ଠି ଅସମାପନ୍ନକୱାରେନା’’ତି ଆହ । ଅୱଡ୍ଢିତକସିଣୱସେନ ପରିତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ, ୱଡ୍ଢିତକସିଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତତିୟଦିଟ୍ଠି ସୁପ୍ପମତ୍ତେନ ୱା ସରାୱମତ୍ତେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପ୍ପମାଣୋ ୱା ଅତ୍ତା ୟୱପ୍ପମାଣୋ, ଅଣୁମତ୍ତୋ ୱା ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନୱସେନ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୪; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭୬-୭୭) ପରିତ୍ତୋ ସଞ୍ଞୀତି ପରିତ୍ତସଞ୍ଞୀ। କପିଲକଣାଦାଦୟୋ (ୱିଭ॰ ଅନୁଟୀ॰ ୧୮୯) ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଗତଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ଅପ୍ପମାଣୋ ସଞ୍ଞୀତି ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତନ୍ତି, ‘‘ରୂପିଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ତୱାଦଂ । ଏକେସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚାନଂ । ଉପାତିୱତ୍ତତନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତାନଂ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣମେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେନାହ – ‘‘ସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସଞ୍ଞଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ତୀଣୀ’’ତି ଇଦଂ ସଞ୍ଞାୟ ଚତୁକ୍କମ୍ପି ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା, ଅପରେ ଅଟ୍ଠକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ତଂ ସଞ୍ଞାଅଟ୍ଠକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉଭୟଂ । ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି, ‘‘ଚତସ୍ସୋ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ଉପରି ପକାସେସ୍ସତି । ୱକ୍ଖତି ହି – ‘‘କୋଟ୍ଠାସତୋ ଅଟ୍ଠ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୨) । ଏତ୍ଥାତି, ‘‘ଏତଂ ୱା ପନା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ । ସମତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ତଦୁଦ୍ଧଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ଚ ବ୍ରୂହିତସଦ୍ଧାଦି ଗୁଣତ୍ତା, ୱିପରିୟାୟେନ ଅସକ୍କୁଣନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତେୱ ଗହିତା ତେସଂୟେୱ ୱସେନ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ସକ୍କୋନ୍ତାନଞ୍ଚ ନେସଂ ଉପାତିୱତ୍ତନଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲାନୁରୂପନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତେସଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୋ, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ଚସ୍ସ ଆଗମନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ଅନନ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ୱା । ନ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଅନନ୍ତନ୍ତି ପରମାନନ୍ତସ୍ସ ପମାଣଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଅନିଞ୍ଜନତୋ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱିସେସତାୟ ଚ ଆନେଞ୍ଜଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ନୋ ଅତ୍ତାତି ଅଭିୱଦନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣମେକେତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଏକେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅପରେ । ତଞ୍ହି କସିଣଂ ମନସିକାରୱସେନ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣ’’ନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ତଂ ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନମେକେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତୟିଦନ୍ତି ୟ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ଇଦ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ । ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ମୁତ୍ତଗତଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧), ସଙ୍ଖାରଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୪୧) ୱିୟ । ଗନ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିପକାରୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ। ଲୋକିୟା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାରସଦ୍ଦେ ସମାନତ୍ଥେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟୋ ଦିଟ୍ଠିକାରଣଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାପି ହି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୭) । ଫସ୍ସୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାହ ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୧୮-୧୨୪) । ସଞ୍ଞାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାହ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦; ମହାନି॰ ୧୦୯) । ୱିତକ୍କୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାହ – ‘‘ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚଂ ମୁସାତି ଦ୍ୱୟଧମ୍ମମାହୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୨; ମହାନି॰ ୧୨୧) । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାହ – ‘‘ତସ୍ସେୱଂ ମନସିକରୋତୋ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତାତି ତସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) । ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତେନାହ – ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦) । ରୂପୱେଦନାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଇଦମେୱ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଇଦଂ ନାମ ଦସ୍ସନଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନାତି ୱା ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଦେୱାତି ଦିଟ୍ଠିଗତଞ୍ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ । ରୂପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ‘‘ୟଦି ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାରେନ ୱୁତ୍ତସଞ୍ଞାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୁପକ୍କିଲେସା ନୀୱରଣାଦି ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତିତୋ । ଉତ୍ତମା ପଣୀତଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ, ତତୋ ଏୱ ସେଟ୍ଠା, ସେଟ୍ଠତ୍ତା ଏୱ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରିୟା । ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଉପଟ୍ଠାତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାୟ ୱିସୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସଞ୍ଞାୟ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଅନୋତରଣତୋ, ‘‘ୟଦି ଆରୁପ୍ପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ଇମିନା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ-ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେହି ପନ ଦ୍ୱୀହୀତି, ‘‘ୟଦି ଏକତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ, ୟଦି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି । ସମାପନ୍ନକୱାରୋ ଚ ତଥା ଇଧ କଥିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୋଟ୍ଠାସତୋ ଅଟ୍ଠ ସଞ୍ଞା ଚତୁକ୍କଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହତୋ । ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀପଦଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ସମାପନ୍ନକ…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତୋୟେୱା’’ତି ।

ସଞ୍ଞାଗତନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱସେନ ଗତଂ, ସଞ୍ଞାସଙ୍ଗହଂ ଗତଂ ୱା । ତସ୍ସ ପନ ଅଦିଟ୍ଠିଗତସ୍ସପି ଉପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଦିଟ୍ଠିଗତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତନ୍ତି ସହ କାରଣଭୂତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ତେନେୱ ସହ କାରଣଭାୱେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ; ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖତତ୍ତା ଓଳାରିକଂ ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତସବ୍ଭାୱତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଭୂତୱିକାରଂ ଓଳାରିକଂ ସିୟା । ନ ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା ତେସଂ ତଥା ଅନନୁପସ୍ସିତବ୍ବତୋ; ତେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଭାୱେନ ଇତରେହି ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତାୟ ଦୁନ୍ନିୱାରୟଭାୱତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତି (ଉଦା॰ ୩) ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସପି ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧୋ’’ତି ନିବ୍ବାନମେୱେତ୍ଥ ପଟିୟୋଗଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଟଂ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା । ନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ, – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତପଦଂ (ଉଦା॰ ୭୩) ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନିବ୍ବାନଦସ୍ସୀତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସୀ, ତତୋ ଏୱ ଇତରାଭିସମୟତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ତଂ ସଙ୍ଖତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ।

୨୩.ଅଟ୍ଠସୁ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେସୂତି ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭୮-୮୦) ଆଗତନୟେନ ୱୁତ୍ତମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ହେଟ୍ଠା, ‘‘ସଞ୍ଞୀତି ଇମିନା ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ୱାଦା ଏୱ ଉଦ୍ଧଟା । ତେନାହ ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋ ପରତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠସୁ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ସଞ୍ଞାୟ ସତି ତାୟ ୱେଦନାଗାହସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଆବାଧନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗତୋ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପକ୍କପଭିଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ; ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଦୋସଦୁଟ୍ଠତାୟ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ସଦୋସଟ୍ଠେନ ଗଣ୍ଡୋ’’ତି । ପୀଳାଜନନତୋ ଅନ୍ତୋତୁଦନତୋ ଦୁରୁଦ୍ଧରଣତୋ ଚ ସଞ୍ଞା ସଲ୍ଲଂ; ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନେନାତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ କୁତୋଚି ଆଗତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତି’’ନ୍ତି । ଗତିନ୍ତି ପୱତ୍ତିଂ । ସା ପନ ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ୱୁତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚୁତିୱସେନ ଗତି’’ନ୍ତି; ୱଡ୍ଢନୱସେନ ଘନପବନ୍ଧୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପରାପର’’ନ୍ତି । ଅପରାପରଞ୍ହି ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନନ୍ଦୂପସେଚନଂ; ଇତରଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ପାପୁଣାତୀତି । ପୱଡ୍ଢୱସେନ ୱା ଗତିଂ, ନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚୁତିଂ, ତତୋ ଅପରାପରଞ୍ଚ ରୂପପୱତ୍ତନୱସେନ ଉପପତ୍ତିଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକୱସେନ ୱୁଡ୍ଢିଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତୂପଚିତଭାୱେନ ୱିରୁଳ୍ହିଂ; ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିୟା ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

କାମଞ୍ଚାତିଆଦିନା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପା’’ତିଆଦିକା ଚୋଦନା ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଚୋଦନାୟ ଅୱିସିଟ୍ଠୱିସୟତାୟ ସିୟା; ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟା ପନାୟଂ ଚୋଦନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅୟଂ ପନ ପଞ୍ହୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତକେ ଖନ୍ଧେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ରୂପୱେଦନାଦିକେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପାତି ଇମିନା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ରୂପେନ ୱିନା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଭୱୱିସେସଚୋଦନାୟ ସଭାୱତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ରୂପସ୍ସପି ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅରୂପଭୱେପି ରୂପଂ, ଅସଞ୍ଞାଭୱେ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଚେ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହସୀତି ୟଦି ସଦ୍ଦତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ନ ଗଣ୍ହସି ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୱସେନ ପଠମୱାଦୋ; ସଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଞ୍ଞଂୟେୱ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସଞ୍ଞୀତି ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟୱାଦୋ; ତଥା ସଞ୍ଞାୟ ସହ ରୂପଧମ୍ମେ ସବ୍ବେ ଏୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ତତିୟୱାଦୋ; ତକ୍କଗ୍ଗାହୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ । ତେସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦେପି ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ; ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ପଠମୱାଦୋ; ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ସଞ୍ଜାନନସଭାୱତାପଟିଜାନନୱସେନ ଚ ଦୁତିୟୱାଦାଦୟୋ ପୱତ୍ତାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଏତେସଂ ୱାଦାନଂ ସବ୍ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୨୪. ୟତ୍ଥ ନ ସଞ୍ଞା, ତତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ଅସଞ୍ଞା ସମ୍ମୋହୋ’’ତି, ଅସଞ୍ଞଭାୱୋ ନାମ ସମ୍ମୋହପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ନିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ନିୟ୍ୟାନିୟାତି ବହୁଲଂ ୱଚନତୋ କତ୍ତୁସାଧନୋ ନିୟ୍ୟାନିୟସଦ୍ଦୋ, ଏୱଂ ଇଧ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବସଦ୍ଦୋତି ଆହ – ‘‘ୱିଜାନାତୀତିୱିଞ୍ଞାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ୱିଜାନନଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତବ୍ବମତ୍ତେନାତି ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପମାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସଞ୍ଞାପୱତ୍ତିମତ୍ତେନା’’ତି, ନିବ୍ବିକପ୍ପଭାୱତୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସଞ୍ଞାପୱତ୍ତିସମେନ ଭାୱନାଭିନୀହାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଳାରିକସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତେନାତି ଓଳାରିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତିୟା । ଓଳାରିକସଙ୍ଖାରାତି ଚେତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନପରିୟୋସାନା ସମାପତ୍ତିଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା । ଉପସମ୍ପଦନ୍ତି ୟେ ସଞ୍ଞାୟ, ଅସଞ୍ଞିଭାୱେ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତାପି ରୂପଜ୍ଝାନପଟିଲାଭମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ସମ୍ପାଦନଂ ପଟିଲାଭଂ ଅଧିଗମଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତେସଂ ତସ୍ସ ବ୍ୟସନଂ ଅକ୍ଖାୟତି ଅନୁପାୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିନାସୋ’’ତିଆଦି । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ସଦିସସମାପଜ୍ଜନପୁବ୍ବକଂ ପରିୱୁଟ୍ଠାନଂ । ସମାପତ୍ତି ଏୱ ତେସଂ ନତ୍ଥି ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଓଳାରିକସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନ୍ତମସୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିୟାପି ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନ ଅକ୍ଖାୟତି ତେପି ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବତୋ । ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଅୱସେସାତି ଇତୋ ପରଂ ସୁଖୁମଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସୁଖୁମଭାୱାପତ୍ତିୟା ଅୱସେସା । ତେନାହ – ‘‘ଭାୱନାୱସେନ ସବ୍ବସୁଖୁମଭାୱଂ ପତ୍ତା ସଙ୍ଖାରା’’ତି । ଏତନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ପତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ହୋତି ତାଦିସସଙ୍ଖାରପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତବ୍ବୋହାରତୋ । ସଙ୍ଖତଂ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତତ୍ତା ।

୨୫. ‘‘ୟେ ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ୱିଭୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ସବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ତତ୍ରା’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତତ୍ରାତି ସତ୍ତସୁ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେସୁ ଭୁମ୍ମ’’ନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଂ ସରନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ଗତଂ ସରନ୍ତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ସରନ୍ତାତି ୟତ୍ଥ ପତ୍ଥେନ୍ତି ନ ଲଭନ୍ତି, ତଂ ଜାନନ୍ତା । ଆସତ୍ତିନ୍ତି ଆସୀସନଂ । ପେଚ୍ଚାତି ପରଲୋକେ । ୱାଣିଜୂପମା ୱିୟାତି ଭୱପରିୟାପନ୍ନଫଲୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ସକ୍କାୟସ୍ସ ଭୟାତି ସନ୍ତୋ କାୟୋତି ସକ୍କାୟୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଧମ୍ମସମୂହୋତି କତ୍ୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତତୋ ଭାୟନେନ । ମା ଖୀୟି ମା ପରିକ୍ଖୟଂ ଅଗମାସି । ମା ଓସୀଦି ମା ହେଟ୍ଠା ଭସ୍ସି । ଅବ୍ଭନ୍ତି ଆକାସଂ ମା ଉନ୍ଦ୍ରିୟି ମା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତି । ଗଦ୍ଦୁଲେନ ବଦ୍ଧୋ ଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧୋ । ଦଳ୍ହଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଖୀଲୋ ୱିୟ ଚ ସକ୍କାୟୋ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟତୋ । ସା ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ତସ୍ସ ଅନୁପରିୱତ୍ତନତୋ । ଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠି ଛେଦନକରଣାୟ ଅସମତ୍ଥଭାୱକରଣତୋ । ରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ତଣ୍ହା ବନ୍ଧନତୋ ଚ, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସମନ୍ନାଗମନୱସେନ ଚ ସମ୍ବଦ୍ଧଭାୱତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦିଟ୍ଠିଦଣ୍ଡକେ ପୱେସିତାୟ ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁୟା’’ତି ।

୨୬. ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ (ଚତୁଚତ୍ତାରୀସ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକୱାଦା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧାତି) ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ପଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥୁଦ୍ଦେସଂ ନିଗମେନ୍ତୋ, ‘‘ଇମାନେୱପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ କାରଣଟ୍ଠେନ ଆୟତନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମାନେୱ ପଞ୍ଚ କାରଣାନୀ’’ତି । ସଞ୍ଞୀଆଦିୱସେନ ତୀଣି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋତି ଚତ୍ତାରି ଭାଜିତାନି। ଇତରଂ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ କୁହିଂ ପୱିଟ୍ଠଂ? ସରୂପତୋ ଅଭାଜିତତ୍ତା ୟଥାଭାଜିତେସୁ ୱାଦେସୁ କତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଉଦ୍ଦେସେ ପନ ସରୂପତୋ ଗହିତମେୱ, ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ୱା ପନେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଇତରୋ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀୱାଦେ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକତ୍ତ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ ୟଥାସୁଖଞ୍ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମୋ ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୋ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ, ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀୱାଦେ ।

୨୭.ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତଂ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମୱିସୟା କପ୍ପନା ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ଅତୀତକାଲୱାଚକୋ ଇଧ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ, ରୂପାଦିଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ କପ୍ପନାୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥି, ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚ କୋଟ୍ଠାସୱାଚକୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତଂ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି ଚ ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବନ୍ତେ ତଣ୍ହାୟନାଭିନିୱିସାନଂ ସମତ୍ଥନଂ ପରିନିଟ୍ଠାପନଂ ୱଦତି । ସେସମ୍ପୀତି ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ‘‘ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ତାତି ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା, ଲୋକୋତି ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପାନି ତବ୍ବିପାକା ଚାତି କତ୍ୱା, ତଂ ତଂ ଗହଣୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ସବ୍ବଦାଭାୱେନ ସସ୍ସତୋ । ଅମରୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ମରଣାଭାୱେନ ଅମରୋ, ଉପ୍ପାଦାଭାୱେନ ସବ୍ବକାଲଂ ୱତ୍ତନତୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଥିରଟ୍ଠେନ ୱିକାରାଭାୱେନ ଧୁୱୋ, ୟଥାହାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳୀହି ୱିଭାୱେତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦-୧୩୧) ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ରୂପୱନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦-୧୩୧) ପନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ, ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଂ – ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ, ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ୟଥା ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ଗହେତ୍ୱା ସସ୍ସତୋ…ପେ॰… ଧୁୱୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ; ଏୱଂ ଅସସ୍ସତୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଧୁୱୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା; ନିଚ୍ଚୋ ଚ ଅନିଚ୍ଚୋ ଚ ନେୱନିଚ୍ଚୋ ନାନିଚ୍ଚୋତି ଏୱମାଦିମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।

ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦାତି ଲାଭୀୱସେନ ତୟୋ, ତକ୍କୀୱସେନ ଏକୋତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଲାଭୀ ତିତ୍ଥିୟୋ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସମତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ମଜ୍ଝିମପଞ୍ଞୋ ଦସ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପାନି, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଚତ୍ତାରୀସ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପାନି, ନ ତତୋ ପରଂ । ସୋ ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଅଭିୱଦତି । ତକ୍କୀ ପନ ତକ୍କପରିୟାହତଂ ୱୀମଂସାନୁଚରିତଂ ସୟଂପଟିଭାନଂ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଅଭିୱଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଲାଭୀୱସେନ ତୟୋ, ତକ୍କୀୱସେନ ଏକୋତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା’’ତି । ଏତେନେୱ ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିକୱାଦୋ ୱିୟ ସସ୍ସତୱାଦୋ କସ୍ମା ଦୁୱିଧେନ ନ ୱିଭତ୍ତୋତି ଚେ ? ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ୱାଦେ ଅୟମୟୁତ୍ତତାୱିଭାୱନା – ୟଦି ହି ପରେନ ପରିକପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ ୱା ସସ୍ସତୋ ସିୟା, ତସ୍ସ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ପୁରିମରୂପାୱିଜହନତୋ କସ୍ସଚି ୱିସେସାଧାନସ୍ସ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅହିତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ହିତେ ଚ ପଟିପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଉପଦେସୋ ଏୱ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ସିୟା ସସ୍ସତୱାଦିନୋ । କଥଂ ୱା ସୋ ଉପଦେସୋ ପୱତ୍ତୀୟତି ୱିକାରାଭାୱତୋ; ଏୱଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅଜଟାକାସସ୍ସ ୱିୟ ଦାନାଦିକିରିୟା ହିଂସାଦିକିରିୟା ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି; ତଥା ସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନୁଭୱନନିବନ୍ଧୋ ଏୱ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମବଦ୍ଧାଭାୱତୋ, ଜାତିଆଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ କୁତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ପନ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚ, ୟସ୍ସ ୱସେନାୟଂ କିରିୟାଦିୱୋହାରୋତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଏୱମ୍ପି ପୁରିମରୂପାୱିଜହନେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମମତ୍ତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ; ତେ ୱା ପନସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅୱତ୍ଥାଭୂତା ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱା ସିୟୁଂ ଅନଞ୍ଞେ ୱା, ୟଦି ଅଞ୍ଞେ, ନ ତାହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାହିପି କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ହି କରୋତି ପଟିସଂୱେଦେତି ଚୱତି ଉପପଜ୍ଜତି ଚାତି ଇଚ୍ଛିତଂ । ତସ୍ମା ତଦୱତ୍ଥୋ ଏୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୋ, କିଞ୍ଚ ଧମ୍ମକପ୍ପନାପି ନିରତ୍ଥକା ସିୟା । ଅଥ ଅନଞ୍ଞେ, ଉପ୍ପାଦୱିନାସୱନ୍ତୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ତାସଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୱିନାସସମ୍ଭୱାପତ୍ତିତୋ କୁତୋ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ । ତାସମ୍ପି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚତାତି ବନ୍ଧନୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ ସସ୍ସତୱାଦୋ; ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି ୱାଦୀ ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱେ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୟୁତ୍ତିଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି; ୟୁତ୍ତିରହିତଞ୍ଚ ୱଚନଂ ନ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଚିତ୍ତମାରାଧେତୀତି ୱିଞ୍ଞୂହି ଛଡ୍ଡିତୋ ଏୱାୟଂ ସସ୍ସତୱାଦୋତି ।

ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାତି ଏତ୍ଥ ତେ ସରୂପମତ୍ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତା ଏୱ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଜନା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଲାଭୀ ଚ ଅଲାଭୀ ଚ । ତତ୍ଥ ଲାଭୀ ନାମ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଅରହତୋ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ଉପପତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ୟୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତି, ପୁବ୍ବୟୋଗାଭାୱେନ ପରିକମ୍ମାକରଣେନ ୱା ଉପପାତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଲାଭୀ – ‘‘କୋ ପରଲୋକଂ ଜାନାତି, ଏତ୍ତକୋ ଜୀୱୱିସୟୋ, ୟାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ହତ୍ଥଗ୍ଗଣ୍ହନକରାଜା ୱିୟ କାମସୁଖଗିଦ୍ଧତାୟ ୱା, ‘‘ୟଥା ରୁକ୍ଖପଣ୍ଣାନି ରୁକ୍ଖତୋ ପତିତାନି ନ ପଟିସନ୍ଧିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକମରଣମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜଲବୁବ୍ବୁଳକୂପମା ସତ୍ତା’’ତି ତକ୍କମତ୍ତୱସେନ ୱା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ କାମାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱେ ରୂପାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଚତୁବ୍ବିଧଅରୂପତ୍ତଭାୱେ ଚୱିତ୍ୱା ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦପଞ୍ଞାପନୱସେନ ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା କଥିତା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାଦେସୁ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ; ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ, ନ ୟୁତ୍ତଂ ଚତୁୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ, ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅରୂପୀନଂ କାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ରୂପଭୱେ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅରୂପଭୱେପି କାୟୱୋହାରମାରୋପେତ୍ୱା ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି । ୟଥା ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥେୱ ଭଗୱା ଦସ୍ସେସୀତି । ଅରୂପକାୟଭାୱତୋ ୱା ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହଭୂତେ ଅରୂପତ୍ତଭାୱେ କାୟନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କାମାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱାଦିନିରୱସେସୱିଭୱପତିଟ୍ଠାପକାନଂ ଦୁତିୟୱାଦାଦୀନଂ ୟୁତ୍ତୋ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକଭାୱୋ ଅନାଗତଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ; ନ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକ-ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତ-ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱ-ସମୁଚ୍ଛେଦପତିଟ୍ଠାପକସ୍ସ ପଠମୱାଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିସୟତ୍ତା’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ୟଥା ହି ଦୁତିୟାଦିୱାଦାନଂ, ପୁରିମପୁରିମୱାଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଭୱୋପପତ୍ତିୟା ସମୁଚ୍ଛେଦନତୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତା, ତଥା ଚ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅନାଗତସ୍ସେୱ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପଠମୱାଦସ୍ସପି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତା ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସପି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଆଗତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦପଞ୍ଞାପନୱସେନ ଇଧ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ଦେସନା ଗତା । ଏତେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ହେଟ୍ଠା ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ଦେସନା ଗତା । ଏତେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ହେଟ୍ଠା ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ଜଲବୁବ୍ବୁଳକୂପମା ହି ସତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।

ଇଧାତି ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ । ଇଧେୱ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱାଦିକେ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନଟ୍ଠୱିନାସୱସେନ । ଏୱଂ ଅନାଗତେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନପରାନଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାନଂ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ଗହଣଂ; ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ପନ ଆଗତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଇଧେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନପରାନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ଗହଣଂ । ଇତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ପନ ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ସତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତନ୍ତି ପୱତ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ। ସୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକ-ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକ-ମନୋପଦୋସିକତ୍ତଭାୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଇଧାଗତାନଂ ତକ୍କିନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା’’ତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ଇଦଂ ତେହି ସସ୍ସତଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକମତଦସ୍ସନୱସେନ । ତସ୍ସ ହି ସସ୍ସତାଭିମତଂ ଅସଙ୍ଖତମେୱାତି ଲଦ୍ଧି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୯) ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ – ‘‘ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱା ମନୋତି ୱା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱା ଅୟଂ ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ସସ୍ସତିସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ନ ହି ୟସ୍ସ ଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି; ତସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚଧୁୱାଦିଭାୱୋ ଅନୁମ୍ମତ୍ତକେନ ନ ସକ୍କା ପଟିଞ୍ଞାତୁଂ । ଏତେନ, ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଧୁୱତାୟୁତ୍ତଭାୱା ସିୟା ନିଚ୍ଚା, ସିୟା ଅନିଚ୍ଚା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱିଭାୱିତା ହୋତି ।

ତତ୍ଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୮) ଅୟୁତ୍ତତାୱିଭାୱନା – ୟଦି, ‘‘ୟେନ ସଭାୱେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେୱ ସଭାୱେନ ସୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସିୟା ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ; ଅଥ ଅଞ୍ଞେନ, ସିୟା ନ ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ; ନ ଚେତ୍ଥ ଦେସନ୍ତରାଦିସମ୍ବଦ୍ଧଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ୱତ୍ତୁଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିୱାଦାଭାୱତୋ । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଘଟେ ମକୁଟେ କତେ ଘଟଭାୱୋ ନସ୍ସତି, ମକୁଟଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ଏୱଂ ସବ୍ବଭାୱାନଂ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନସ୍ସତି, କୋଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଭାୱୋ ପନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – କିଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ୟଂ ଘଟେ ମକୁଟେ ଚ ଅୱଟ୍ଠିତଂ ? ୟଦି ରୂପାଦି, ସୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚୋ, ଅଥ ରୂପାଦିସମୂହୋ, ସମୂହୋ ନାମ ସମ୍ମୁତିମତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ୱୋହାରମତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ନତ୍ଥିତା ନିଚ୍ଚତା ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଭାୱେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋତି ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ ନ ସିୟା । ଧମ୍ମା ଚ ଧମ୍ମିତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱା ସିୟୁଂ ଅନଞ୍ଞେ ୱା । ୟଦି ଅଞ୍ଞେ, ନ ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଧମ୍ମୀ ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ନ ହି ରୂପା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ନ ଚ ରୂପେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଦ୍ଦୋ ହୋତି; କିଞ୍ଚ ଧମ୍ମକପ୍ପନାପି ନିରତ୍ଥିକା ସିୟା ଧମ୍ମିନୋ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚତାୟ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ଅଥ ଅନଞ୍ଞେ; ଉପ୍ପାଦୱିନାସୱନ୍ତେହି ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମିନୋ ତେସଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୱିନାସସବ୍ଭାୱତୋ କୁତୋ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ, ତେସମ୍ପି ୱା ଧମ୍ମିନୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚତାପତ୍ତି ସିୟା । ଅପିଚ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବରୂପୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତାପଟିଜାନନତୋ ୟଥା ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ, ୟଥା ୱା ଦୀପାଦୟୋ । ନ ହି ଦୀପାଦୀନଂ ଉଦୟବ୍ବୟସଭାୱାନଂ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବସଭାୱତା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଜୀୱସ୍ସ ନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ ୱିୟାତି ଏୱଂ ସତ୍ତଭଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ସେସଭଙ୍ଗାନମ୍ପି ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ, ‘‘ଇସ୍ସରୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା; ସେୟ୍ୟଥାପି ଇସ୍ସରୱାଦାଦୟୋ । ‘‘ପରମାଣୱୋ ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା, ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା; ସେୟ୍ୟଥାପି କଣାଦୱାଦାଦୟୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି; ଏତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତତାସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧୋ ଏୱ, ତୟିଦଂ କଥଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି, କୋ ଏୱମାହ – ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ? ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ କେସଞ୍ଚି ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱାଭିନିୱେସୋ ଇଧ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ; ତେନ ପନ ଏକୱାରେ ପୱତ୍ତମାନେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱାୱବୋଧୋ ୱିଦୂସିତୋ ସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋ; ୱିସସଂସଟ୍ଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ସକିଚ୍ଚକାରଣାସମତ୍ତତାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନପକ୍ଖେ ଠପେତବ୍ବତଂ ନାରହତି । ଅଥ ୱା ଅସସ୍ସତଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତାପି ଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ ସମାରୋପିତଜୀୱସଭାୱା ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତି କେହି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଦୱବୋଧସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୯) – ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ୱା…ପେ॰… କାୟୋତି ୱା ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖତାୟ ସଙ୍ଖତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା; ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୋପି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂପକାରା ଚୋଦନା ଅନୋକାସା ହୋତି ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱସମ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ ।

ନ ମରତୀତି ଅମରା । କା ସା ? ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୨) ନୟେନ ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚ ୱାଚା ଚ, ଅମରାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱାଚାୟ ୱିୱିଧୋ ଖେପୋତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ । ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ। ଅଥ ୱା ଅମରାତି ଏକା ମଚ୍ଛଜାତି, ସା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଉଦକେ ସନ୍ଧାୱମାନା ଗାହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି; ଏୱମେୱଂ ଅୟମ୍ପି ୱାଦୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସନ୍ଧାୱତି, ଗାହଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ, ସୋ ଏୱ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ। ସ୍ୱାୟଂ ୱାଦୋ ମୁସାୱାଦଅନୁୟୋଗଛନ୍ଦରାଗମୋହହେତୁକତାୟ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୫-୬୬) ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ କୁସଲାଦିକେ ଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପନମତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକଭାୱୋ । ନ ହି ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ୟୁତ୍ତାତି ? ନ ହେୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ଇଚ୍ଛିତା, ଅଥ ଖୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେନ । ସସ୍ସତୱସେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋୟେୱ ହି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ, ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ମୁସାୱାଦାଦିଭୟେନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତଥା ହିସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ, ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅନୱବୋଧେନ, ଅସଦ୍ଦହନେନ ଚ, ‘‘ତବ୍ବିସୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣଂୟେୱ ୟୁତ୍ତଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚା’’ତି, ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିସୁଂୟେୱେକା ଏସା ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ତଭଙ୍ଗଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧) । କଥଂ ପନସ୍ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ? ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନଭିନିୱେସତୋ । ‘‘ନତ୍ଥି କୋଚି ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତୱେଦୀ ୱିୱାଦବହୁଲତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ; ‘ଏୱମେୱ’ନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ଧମ୍ମେ ନିଜ୍ଝାନନା ଅନାଦିକାଲିକା ଲୋକେ’’ତି ଗାହୱସେନ ସସ୍ସତଲେସୋପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।

ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ସଭାୱୋ ଓସାନନ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ମରିୟାଦୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ତୱା। ତେନାହ ‘‘ସପରିୟନ୍ତୋ’’ତି । ଅୱଡ୍ଢିତକସିଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଦୁତିୟୱାଦୋ ‘‘ଅନନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତି ୱାଦୋ । ତତିୟୱାଦୋ ‘‘ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚା’’ତି ୱାଦୋ । ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ ‘‘ନେୱନ୍ତୱା ନାନନ୍ତୱା’’ତି ୱାଦୋ । ଏତେ ଏୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱାଦିନୋ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୩) – ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ଚତୂହି ୱତ୍ଥୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୫୩) ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଅନନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ତଦୁଭୟପଟିସେଧୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା କଥମନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ତଦୁଭୟପଟିସେଧୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଏୱ । ୟସ୍ମା ପଟିସେଧୱାଦୋପି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱିସୟୋ ଏୱ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅପରେ ଆହୁ – ‘‘ୟଥା ତତିୟୱାଦେ ସମ୍ଭେଦୱସେନ ଏତସ୍ସେୱ ଅନ୍ତୱନ୍ତତା ଅନନ୍ତତା ଚ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ତକ୍କୀୱାଦେପି କାଲଭେଦୱସେନ ଉଭୟସମ୍ଭୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧେନ ଉଭୟଞ୍ଞେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ? ଅନ୍ତୱନ୍ତତାପଟିସେଧେନ ହି ଅନନ୍ତତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନନ୍ତତାପଟିସେଧେନ ଚ ଅନ୍ତୱନ୍ତତା, ଅନ୍ତାନନ୍ତାନଞ୍ଚ ତତିୟୱାଦଭାୱୋ କାଲଭେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଲୋକସଞ୍ଞିତୋ ଅତ୍ତା ଝାୟୀହି ଅଧିଗତୱିସେସେହି ଅନନ୍ତୋ କଦାଚି ସକ୍ଖି ଦିଟ୍ଠୋ ଅନୁସୁୟ୍ୟତି; ତସ୍ମା ନେୱନ୍ତୱା । ୟସ୍ମା ପନ ତେହି ଏୱ କଦାଚି ଅନ୍ତୱା ସକ୍ଖି ଦିଟ୍ଠୋ ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନ ପନ ଅନନ୍ତୱା’’ତି । ୟଥା ଚ ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କୀୱସେନ, ଏୱଂ ଜାତିସ୍ସରତକ୍କିଆଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ତକ୍କିକୋ ଅୱଡ୍ଢିତଭାୱପୁବ୍ବକତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢିତଭାୱସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତାୟ ଅନୁସ୍ସୱାଦିମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା – ‘‘ନେୱନ୍ତୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ପନ ‘‘ନାନନ୍ତୋ’’ତି । ନ ପନ ଅନ୍ତୱନ୍ତତାନନ୍ତତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭାୱେନ ୟଥା ତଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଏତଂ ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖଂୟେୱ ଭଜେୟ୍ୟ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ । ନ ହି ଅନ୍ତୱନ୍ତତାନନ୍ତତାତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପକାରୋ ଅତ୍ଥି, ତକ୍କୀୱାଦୀ ଚ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗକୋ, କାଲଭେଦୱସେନ ଚ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଏକସ୍ମିଂ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଅନନ୍ତରଚତୁକ୍କନ୍ତି ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀତି ଆଗତସଞ୍ଞୀଚତୁକ୍କଂ ।

ଏକନ୍ତସୁଖୀତି ଏକନ୍ତେନେୱ ସୁଖୀ । ତଂ ପନସ୍ସ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱୋମିସ୍ସଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିରନ୍ତରସୁଖୀ’’ତି । ଏକନ୍ତସୁଖମେୱାତି ଇଦଂ ସୁଖବହୁଲତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତାସୁ ସତ୍ତସୁ ଜାତୀସୂତି ଇଦଂ ତତୋ ପରଂ ଜାତିସ୍ସରଞାଣେନ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସମେୱାତି ସୁଖସମଙ୍ଗିମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ । ‘‘ଏୱଂ ସୁଖସମଙ୍ଗୀ’’ତି ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଜାତିସ୍ସରସ୍ସ ଅତୀତଜାତିୟମ୍ପି ଇଧ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ।

ସବ୍ବେସମ୍ପୀତି ଲାଭୀନଂ ତକ୍କୀନମ୍ପି । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ସବ୍ବେସମ୍ପୀ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । କାମାୱଚରଂ ନାମ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଅନୁଳାରଂ ଅୱିଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନା’’ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ କାରଣଭୂତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତେନ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ । ମଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସାତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାବହୁଲସ୍ସ । ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତଟ୍ଠାନମେୱ ଅତ୍ତନୋ ମଜ୍ଝତ୍ତତାପତ୍ତମେୱ ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକାତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦିନୋ ୱୁତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ହି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦୋ ସସ୍ସତୱାଦସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୮.ଦିଟ୍ଠୁଦ୍ଧାରନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପଦୁଦ୍ଧରଣଂ । ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ଞାଣନ୍ତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଅତ୍ତନିୟେୱ ଞାଣଂ । ତଂ ପନ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣ’’ନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ଦୋସାପଗମେନ ଉପକ୍କିଲେସୱିଗମେନ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସ’’ନ୍ତି । କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଗମତୋ ସପ୍ପଭାସମୁଜ୍ଜଲମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରିୟୋଦାତନ୍ତି ପଭସ୍ସର’’ନ୍ତି ବାହିରସମୟସ୍ମିମ୍ପି ହୋନ୍ତି ଝାନସ୍ସ ସମିଜ୍ଝନତୋ । ମୟମିଦଂ ଜାନାମାତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ମିଚ୍ଛାଗାହୱସେନ ଅଞ୍ଞାଣଭାଗମେୱ ପରିବ୍ରୂହେତ୍ୱା ତତୋ ଏୱ ୟଥାଗହିତଂ ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ମୟମିଦଂ ଅତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଜାନାମା’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଗାହେ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଞାଣକୋଟ୍ଠାସଂ ଓତାରେନ୍ତିୟେୱ ଅନୁପ୍ପୱେସେନ୍ତିୟେୱ । ନ ତଂ ଞାଣଂ, ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ନାମେତଂ, କିଂ ପନ ତଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ନାମ ? ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତିଆଦିନା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତଦପି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୟଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ଞାଣଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଜାନନମତ୍ତଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଞାଣଭାଗମତ୍ତମେୱା’’ତି । ଞାଣମ୍ପି ହି ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱ ଲାଭିନୋ ଇତରସ୍ସ ଚ ତଥା ତଥା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସତୋ । ଅନୁପାତିୱତ୍ତନତୋ ଅନତିକ୍କମନତୋ । ଅସାଧାରଣତୋ ନ ଉପାତିୱତ୍ତନ୍ତି ଏତେନାତି ଅନୁପାତିୱତ୍ତନଂ, ତତୋ । ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟତୋତି ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଏତେନ ଫଲୂପଚାରେନେୱ ଉପାଦାନମାହ । ୟଦି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଆଗତା ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଇଧ କଥିତା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତେନ ଏକସଦିସନ୍ତି ଆହ – ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱେଦନା ସକ୍କାୟଂୟେୱ ଅନୁପରିଧାୱନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଇଧ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଆଗତା । ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ କଥିତମେୱ ହୋତି ତତ୍ଥ ଆଗତାନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟାପି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଇଧାଗତତ୍ତା । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସୋ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସପୁବ୍ବକୋ, ‘‘ଅତ୍ତା ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ପୱତ୍ତନତୋ ।

୩୦.ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି କଥଂ ପନାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିପାଳିୟା ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ? ଅପ୍ପହୀନସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତଦିଟ୍ଠିଉପାଦିୟନଜୋତନତୋ । ପରିଚ୍ଚାଗେନାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନିରୋଧା ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ପରିହୀନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଭୱତି, ତତିୟଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଚ ତତିୟଂ ପଟିଲୋମନୟେନ ସମ୍ଭୱତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ପୱିୱେକା ପୀତି ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇଦଂ, ‘‘ନିରାମିସସୁଖସ୍ସନିରୋଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ୱୁଟ୍ଠାନନିରୋଧୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀନଜ୍ଝାନପରିୟାଦାନକଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ନୀୱରଣସହଗତଦୋମନସ୍ସମାହ । ତଞ୍ହି ଝାନପରିୟାଦାନକରଂ । କମ୍ମନୀୟଭାୱୋତି ସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଭାୱେ କମ୍ମକ୍ଖମଭାୱୋ । ସୋମନସ୍ସୱିଧୁରତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସଂ ୱିୟାତି ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱିୱେକା ପୀତୀ’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତା ପୀତି ଝାନଦ୍ୱୟପୀତି । ୟଂ ଠାନଂ ଛାୟା ଜହତୀତି ୟଂ ପଦେସଂ ଆତପେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନଂ ଛାୟା ଜହତି । ତତ୍ଥ ଆତପେ ଛାୟାତି ପଦେସେନ ଆତପସଞ୍ଞିତାନଂ ଭୂତସଙ୍ଖତାନଂ ପହାନଟ୍ଠାନମାହ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ’’ତିଆଦି ।

୩୧.ନିରାମିସଂ ସୁଖନ୍ତି ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତକାମାମିସତ୍ତା ।

୩୨.ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱେଦନଂ, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନଂ ।

୩୩.ନିଗ୍ଗହଣୋତି ମମଂକାରଭାୱେନ କିଞ୍ଚିପି ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱା ଅୱିଲୋମୱସେନ ଏକନ୍ତିକୁପାୟତାୟ ସପ୍ପାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପକାରଭୂତ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମଥଭାୱନାୟ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିକନ୍ତିୟା ଅସୁକ୍ଖାପିତତ୍ତା କଥଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଉପକାରପଟିପଦା ନାମ ଜାତଂ? ନ ଜାୟତେ ୱାତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଆଦିକେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ । ଅଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନାତି ତଣ୍ହାଗାହେନ ଅଗ୍ଗହଣୱସେନ । ୟତ୍ଥ ହି ତଣ୍ହାଗାହୋ ୱିମୋଚିତୋ, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିମାନଗ୍ଗାହା ସୁକ୍ଖା ୱିୟ ହୋନ୍ତି ତଦେକଟ୍ଠଭାୱତୋ । ତାଦିସସ୍ସ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଏୱ ଆସନ୍ନେ, ନ ଦୂରେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପକାରପଟିପଦା ନାମ ଜାତ’’ନ୍ତି । ତାଦିସସ୍ସ ଚ ସନ୍ତୋହମସ୍ମୀତିଆଦିକା ସମନୁପସ୍ସନା ଅଧିମାନପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ – ‘‘ଅଭିୱଦତୀତି ଅଭିମାନେନ ଉପୱଦତୀ’’ତି । ଇଦମେୱ ଉପାଦିୟତୀତି ନିୟମାଭାୱତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସୱିଧମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନେ ସତି ସେସଉପାଦାନସମ୍ଭୱୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋତି ତଦେୱ ଉଦ୍ଧଟଂ ।

ସେ ଆୟତନେ ୱେଦିତବ୍ବେତି ନିରୋଧସ୍ସ କାରଣଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ । ପଟିକ୍ଖେପେନ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ।

ନଗାଧତୀତି ନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଅତୋତି ଅସ୍ମା ନିବ୍ବାନା । ସରାତି ତଣ୍ହା । ସଙ୍ଖାରପଟିକ୍ଖେପେନାତି ସଙ୍ଖାରେକଦେସଭୂତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ।

ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତୋ ଏୱ ଅନିଦସ୍ସନଂ ଅଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଂ । ଅନନ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତରହିତଂ, ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତୋ ପଭନ୍ତି କିଲେସନ୍ଧକାରାଭାୱତୋ ଚ ସମନ୍ତତୋ ପଭସ୍ସରଂ । ‘‘ସବ୍ବତୋ ପପ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ସବ୍ବତୋ ପତତିତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେହି ତିତ୍ଥେହି ଓତରିତ୍ୱା ଅନୁପୱିସିତବ୍ବଂ ଅମତସରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁପାଦା କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ଅନୁପାଦା ୱିମୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକତାୟ ପନ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଞ୍ଚତ୍ତୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. କିନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪.ଭୱୋତି ପରିତ୍ତୋ । ଅଭୱୋତି ମହନ୍ତୋ । ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅ-କାରୋ, ‘‘ସଂୱରାସଂୱରୋ, ଫଲାଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଭୱାଭୱହେତୂତି ଖୁଦ୍ଦକସ୍ସ ମହନ୍ତସ୍ସ ୱା ଭୱସ୍ସ ହେତୁ, ତଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ସୁଖଂ ୱେଦିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି ।

୩୫. ଲୋକୁତ୍ତରବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱିୱାଦୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ – ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୱ କଥିତା’’ତି । ଲୋକିୟାପି ହି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିଗମସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ୟାୱ ଅଞ୍ଞେହି ଲୋକିୟଧମ୍ମେହି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠୋତି କତ୍ୱା, ‘‘ଇମେସୁ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ନାନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ ହୋତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ସମଧିଗତତ୍ତା । ନ ହି କାୟାଦୟୋ ଭାୱେତବ୍ବା, ସତିୟେୱ ପନ ଭାୱେତବ୍ବାତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନଂ ଭେଦଂ । ଇମିନାପି କାରଣେନାତି ଇମାୟପି ୟୁତ୍ତିୟା । ଇଦାନି ତଂ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ – ‘‘ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ସମାନେତ୍ୱାତି ସୁତ୍ତନ୍ତରତୋ ସମାନେତ୍ୱା, ସୁତ୍ତନ୍ତରପଦେହି ଚ ସମାନେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞତୋ, ଭୂତତୋ ଅପଗତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛା ରୋପିତଭାୱୋତି ଅୟାଥାୱତୋ ଠପିତଭାୱୋ । ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପନକାରଣମେୱାତି ଅୱିପରୀତତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ବୁଜ୍ଝନହେତୁତାୟ ।

୩୭. ଇଧ ଧମ୍ମୱିନୟଟ୍ଠାନେ ସତିୟେୱ ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗହିତା, ଅତ୍ଥତୋ ସମେତି ନାମ ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦେନ ୱଚନଭେଦେନ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋତି ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାତି ୱା ମିଚ୍ଛା ରୋପେଥା’’ତି ଆହ । ଅପ୍ପମତ୍ତକନ୍ତି ଅଣୁମତ୍ତଂ ସଲ୍ଲହୁକଂ, ନ ଗରୁତରଂ ଅଧନିତଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଧନିତଂ ଘୋସୱନ୍ତଂ କତ୍ୱା ରୋପିତେ ୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱତୋତି ତେନାହ – ‘‘ନିବ୍ବୁତିଂ ପତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ହୋତୀ’’ତି ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାରୋପନଂ ନ ୱିସେସନ୍ତରାୟକରଂ ହୋତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ, ଚତୁସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ହଂ କଥେତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନା’’ତି ।

୩୮.ଅଥ ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ୱିୱାଦୋ କସ୍ମା ଜାତୋ ? ୟାୱତା ନେସଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଚେୱ ସମେତି ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଞ୍ଞାୟ ୱିୱାଦୋତି କିଞ୍ଚାପି ସମେତି ଅତ୍ଥତୋ ଚେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ, ସଞ୍ଞା ପନ ନେସଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧା, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ୱିୱାଦୋ ଜାତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅହଂ ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଦାମି, ଅୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନୋତି ୱଦତୀତି ଏୱଂ ତେସଂ ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ, ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସତି ।

୩୯.ନ ଚୋଦନତ୍ଥାୟ ୱେଗାୟିତବ୍ବନ୍ତି ସୀଘଂ ସୀଘଂ ନ ଚୋଦନା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏକଚ୍ଚୋ କୋଧନଭାୱେନ ଏୱଂ ପଟିପ୍ଫରି, ତସ୍ମା । ଅନାଦାନଦିଟ୍ଠୀତି ଆଦିୟିତ୍ୱା ଅନଭିନିୱିସନତୋ ଅନାଦାନଦିଟ୍ଠୀ ଅଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୀ । ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟାତି ଗିଲିତ୍ୱା ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ।

ଉପଘାତୋତି ଚିତ୍ତପ୍ପଘାତୋ ଫରସୁପଘାତୋ ୱିୟ । ୱଣଘଟ୍ଟିତସ୍ସ ୱିୟାତି ୱଣେ ଘଟ୍ଟିତସ୍ସ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି । ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱତ୍ୱାପି ୱିସଜ୍ଜେତୀତି ସୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୀ ଏୱଂ ପଗେୱ ଚୋଦିତମତ୍ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ଚେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। କଥନୱସେନ ଚ କାୟଚିତ୍ତକିଲମଥୋ । ଏୱରୂପୋତି ସହସା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ଚୋଦକସ୍ସ ୱିହେସାୱାଦୋ ହୁତ୍ୱାପି ଅକ୍କୋଧନାଦିସଭାୱୋ ।

ଉପେକ୍ଖାତି ସକେନ କମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣା । ଉପେକ୍ଖଂ ଅତିମଞ୍ଞତି ନାମ ତସ୍ସ ଅନାଚାରସ୍ସ ଅନଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣତୋ ।

୪୦.ୱଚନସଞ୍ଚାରୋତି ପେସୁଞ୍ଞୱସେନ ଅଞ୍ଞଥାୱଚନୁପସଂହାରୋ । ଦିଟ୍ଠିପଳାସୋତି ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଲଦ୍ଧି । ସା ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାରାଧନିୟଭାୱୋ ସତ୍ଥୁଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାରାଧକଭାୱୋ । କଲହୋତି ଅଧିକରଣୁପ୍ପାଦୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିଗ୍ଗହୋ ଭଣ୍ଡନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ।

ୟେନ କାରଣେନାତି ୟେନ ଧମ୍ମେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ । ତମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି – ‘‘ଧମ୍ମୋତି ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ ଚାନୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ । ଧମ୍ମୋତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥା ପୱତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ୟଥା ୱିୱାଦାପନ୍ନା ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞତ୍ତିକରଣ’’ନ୍ତି । ତଦେୱ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅନୁଧମ୍ମୋତି ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନୁପୱତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ । ତେନାହ – ‘‘ତଦେୱ ବ୍ୟାକରୋତି ନାମା’’ତି । କୋଚୀତି ୟୋ କୋଚି । ସହଧମ୍ମିକୋ ସକାରଣୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅୟଂ କିଂ ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପନ୍ନଭିକ୍ଖୁନୋ, ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି ନ କେନଚି ଗରହଣୀୟା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କିନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ସାମଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧.ଦ୍ୱେଧିକଜାତାତି ଜାତଦ୍ୱେଧିକା ସଞ୍ଜାତଭେଦା । ଦ୍ୱେଜ୍ଝଜାତାତି ଦୁୱିଧଭାୱଂ ପତ୍ତା । ଭଣ୍ଡନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି ଏତେନାତି ଭଣ୍ଡନଂ, ୱିରୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତା । ତନ୍ତି ଭଣ୍ଡନଂ । ଧମ୍ମୱିନୟନ୍ତି ପାୱଚନଂ । ୱିତୁଜ୍ଜନ୍ତା ମୁଖସତ୍ତୀହି । ସହିତଂ ମେତି ମୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ସହିତଂ ସିଲିଟ୍ଠଂ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧଂ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥସଂହିତ’’ନ୍ତି । ଅଧିଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଆଚିଣ୍ଣଂ । ୱିପରାୱତ୍ତନ୍ତି ୱିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ପରାୱତ୍ତିତଂ, ପରାୱତ୍ତଂ ଦୂସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଚିରକାଲୱସେନ…ପେ॰… ନିୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପରିୟେସମାନୋ ଚର, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ସକ୍କୋସି, ଇଦାନିମେୱ ମୟା ୱେଠିତଦୋସଂ ନିବ୍ବେଠେହି । ମରଣମେୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଘାତୱସେନ ମରଣମେୱ ।

ନାଟପୁତ୍ତସ୍ସ ଇମେତି ନାଟପୁତ୍ତିୟା। ତେ ପନ ତସ୍ସ ସିସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେସୂ’’ତି । ପୁରିମପଟିପତ୍ତିତୋ ପଟିନିୱତ୍ତନଂ ପଟିୱାନଂ, ତଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ପଟିୱାନରୂପା। ତେନାହ ‘‘ନିୱତ୍ତନସଭାୱା’’ତି । କଥନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନଂ । ପୱେଦନଂ ତସ୍ସ ହେତୁଦାହରଣାନି ଆହରିତ୍ୱା ବୋଧନଂ । ନ ଉପସମାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନଂ, ତଦେୱ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକଂ, ତସ୍ମିଂ । ସମୁସ୍ସିତଂ ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାହେତୁଭାୱତୋ ଥୂପଂ ପତିଟ୍ଠାତି ଆହ – ‘‘ଭିନ୍ନଥୂପେତି ଭିନ୍ନପତିଟ୍ଠେ’’ତି । ଥୂପୋତି ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଧମ୍ମେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ । ସୋ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ସମୟେ କେହିଚି ଅଭିନ୍ନସମ୍ମତୋପି ଭିନ୍ନୋ ୱିନଟ୍ଠୋୟେୱ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋତି ଭିନ୍ନଥୂପୋ । ସୋ ଏୱ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମାନଂ ପଟିସରଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅପ୍ପଟିସରଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନଥୂପେ ଅପ୍ପଟିସରଣେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆଚରିୟପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ପମାଣଭୂତଂ । ନାନାନୀହାରେନାତି ନାନାକାରେନ । ‘‘ୱିୱାଦୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସତ୍ଥା ହି…ପେ॰… ଅୱିୱାଦକାରଣଂ କତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଭଗୱତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠା ଚ ଅୱସ୍ସୟୋ ଚ, ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅୟଂ ୱିନୟୋ ଇଦଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’ନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟନେ ମହାପଦେସା, ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାନି ଚ, ୟସ୍ମା ତେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ତେ ଅୱସ୍ସାୟ ଧମ୍ମୱିନୟଧରା ଚ ନିଚ୍ଛୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତମହାପଦେସତୋ ୱିନୟେ କେନଚି ପୁଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାନଂ ୱସେନ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତରୂପୋ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଇଧ ସତ୍ଥୁ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଆହ – ‘‘ତେନେୱା’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ଉଳାରାୟ ଦେସନାୟ ଭାଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୨. ପଟିପୱିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଆହରିତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଚଂ କାରିତବ୍ବତୋ ପାଭତଂ ମୂଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘କଥାପାଭତ’’ନ୍ତି, ଧମ୍ମକଥାୟ ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ୱସେନ ୱିୱାଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତେୟେୱ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ, ତେସଂ ତାୱ ସୋ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତତୁ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ କଥନ୍ତି, ଚୋଦନା ପରମ୍ପରାୟ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁଭାୱତୋତି ପରିହାରୋ । ତେନାହ – ‘‘କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱିୟା’’ତିଆଦି ।

୪୩.ଅଭିଞ୍ଞା ଦେସିତାତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ବୋଧିତା । ପତିସ୍ସୟମାନରୂପାତି ଅପଦିସ୍ସ ପତିସ୍ସୟମାନା ଗରୁକୱସେନ ନିସ୍ସୟମାନସଭାୱା । ତେନାହ – ‘‘ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି, ଗରୁତରଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି, ‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା’’ତି, ଏୱଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପରିୱାରପାଳିୟଂ (ପରି॰ ୩୩୬) ଆସଙ୍କରୱସେନ ଠପିତାନି । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯, ୪୨, ୪୩) ୱିଭଙ୍ଗପାଠୱସେନେୱ ହି ତାନି ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତାନି । ତାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନି ଅଧିପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମାତି, ଇଦଂ ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତେସମ୍ପି ଅଧିପାତିମୋକ୍ଖଭାୱତୋ ।

ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋତି ତସ୍ମିଂ ସୁପ୍ପଜହନାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକଭାୱେ ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନୋ । ତାନୀତି ପଣୀତଭୋଜନାନି । ୟୋ କୋଚୀତି ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୱତ୍ଥୁକଂ । ତେନାତି ସୁପ୍ପଜହନଭାୱେନ ମୂଲାପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅଣୁମତ୍ତତାୟ ।

ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗନ୍ତି ଲୋକିୟମଗ୍ଗଂ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିୱାଦୁପ୍ପାଦେ । ଓଭାସଞାଣନ୍ତି ଓଭାସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ପନ ସୋ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞିଭାୱେନ ମଗ୍ଗୋ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ସୁତତ୍ତା, ‘‘ପଟ୍ଠମମଗ୍ଗୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ଅସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ ଅପରିସଙ୍କିତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଚେତିୟଂ ନ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ସ କତଂ ଥୂପଂ ୱଦତି । ନିନ୍ଦିୟେ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱେ ଠିତଂ ପାସଂସଂ ଅରିୟଭାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତଂ ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧିଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱୋହରଣତୋ ସଗ୍ଗୋପି ମଗ୍ଗୋପି ୱାରିତୋୟେୱାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ନିନ୍ଦିୟଂ ପସଂସତି, ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋ ।

ୱିଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିଂ, କଲିନା ତେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୦-୧୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩; ନେତ୍ତି॰ ୯୨) ।

‘‘ଖଣେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ହି ଇମିନା ତତ୍ଥ କୋହଞ୍ଞମ୍ପି ଦିସ୍ସତି; ଇତରେସୁ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ‘‘ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ସେସଂ ନାମ । ‘‘ଅମତଂ ତେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୦) ୱଚନଂ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା, ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ୱୋ ଅମତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ ।

୪୪.ଏୱନ୍ତି ଆକାରଲକ୍ଖଣମେତଂ, ନ ଆକାରନିୟମନଂ । ତେନ ଇମିନାୱ କାରଣେନ ଚ ୟୋ ୱିୱାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗରୁସ୍ମିଂ ଗରୂତି ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଗରୁୱିସୟତ୍ତା ତଂସହଚରିତତ୍ତା ଗରୁ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଗାରୱଂ, ଗରୁକରଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅଗାରୱୋ। ତେନାହ ‘‘ଗାରୱୱିରହିତୋ’’ତି । ଗରୁସ୍ସ ଗାରୱୱସେନ ପତିସ୍ସୟନଂ ପତିସ୍ସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ନୀଚୱୁତ୍ତିତା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅପ୍ପତିସ୍ସୋତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପତିସ୍ସୟୋ ଅନୀଚୱୁତ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ୟଥାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୀସୁକାଲେସୁ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନ ୟାତୀତିଆଦି ସମୁଦାୟକିତ୍ତନଅନୱସେସଦସ୍ସନଂ, ଅୱୟୱତୋ ପନ ଅଗାରୱସିଦ୍ଧି ୟଥା ତଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନଂ ତବ୍ବିସେସୋ ଭେଦୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆଦରୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସଙ୍ଘେ କତୋୟେୱ ହୋତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ, ୟଥା ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଅପରିପୂରୟମାନୋୱ ସିକ୍ଖାୟ ଅଗାରୱୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସିକ୍ଖାୟ ନ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) । ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱାଦମୂଲଂ ୱିସେସତୋ ଅତ୍ତନା ୱୂପସମେତବ୍ବତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅନତ୍ଥାୱହତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ବହିଦ୍ଧାତି ଏତ୍ଥାପି ।

୪୬.ଛଠାନାନୀତି ଛମୂଲାନି । ୟଥା ସମନୱସେନ ସମଥାନଂ ୱିୱାଦାଦୀସୁ ଅଧିକତ୍ତୁଭାୱୋ, ଏୱଂ ୱିୱାଦାଦୀନଂ ତେହି ଅଧିକତ୍ତବ୍ବତାପୀତି ଆହ – ‘‘ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ଅଧିକରଣାନୀ’’ତି । ତେନ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥତଂ ଆହ । ସମଥା ୱା ସମନୱସେନ ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣାନି, ୱିୱାଦାଦୟୋ ।

ୱିୱାଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ପରତୋ କକ୍ଖଳତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିୱାଦାନୁସାରେନ ମୂଲକଂ ୱିୟ ଅନୁବନ୍ଧରୋଗୋ ତମେୱ ତଦଞ୍ଞଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ପୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ପତ୍ୱା ଉପରି ୱଡ୍ଢତି ନାମ, ଅନୁୱାଦାପତ୍ତିକିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ପତ୍ୱା ୱିୱାଦସ୍ସ ଚ ୱଡ୍ଢନଂ ପାକଟମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି ପତ୍ୱା ଉପରି ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ସୋ ୱିୱାଦୋ’’ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୩୩୧) ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଉଟ୍ଠିତାନଂ । ସମଥତ୍ଥନ୍ତି ସମନତ୍ଥଂ ।

ଅଟ୍ଠାରସହି ୱତ୍ଥୂହୀତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ ୟଥା ‘‘ୟଦି ମେ ବ୍ୟାଧୀ ଦାହେୟ୍ୟୁଂ । ଦାତବ୍ବମିଦମୋସଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୩୯-୪୨; କଙ୍ଖା॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ଅଧିକରଣସମଥୱଣ୍ଣନା), ତସ୍ମା ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱିୱଦନ୍ତା, ‘‘ଅଟ୍ଠାରସହି ୱତ୍ଥୂହି ୱିୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଉପୱଦନାତି ଅକ୍କୋସୋ । ଚୋଦନାତି ଅନୁୟୋଗୋ ।

ଅଧିକରଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାୱ ୱିନୟନତୋ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋ। ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟ ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା । କାରକସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗିୱସେନ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ, ନ ୟଥା ତଥା କାରକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମ୍ମୁଖତାମତ୍ତଂ । ଭୂତତାତି ତଚ୍ଛତା । ସଚ୍ଚପରିୟାୟୋ ହି ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯) ୱିୟ । ୱିନେତି ଏତେନାତି ୱିନୟୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ୱୂପସମାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱିଧି, ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ମୁଖତା ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା। ୱିୱାଦୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ତେସଂ ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ । ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା ପରିହାୟତି ସମ୍ମତପୁଗ୍ଗଲେହେୱ ୱୂପସମନତୋ ।

ନନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ । ‘‘ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା (ପରି॰ ୩୮୩) ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ। ଗୁଳ୍ହକାଦୀସୁ ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ଗୁଳ୍ହକୋ ସଲାକଗ୍ଗାହୋ କାତବ୍ବୋ; ଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନାୟ ୱିୱଟକୋ, ବାଲୁସ୍ସନ୍ନାୟ ସକଣ୍ଣଜପ୍ପକୋ। ୟସ୍ସା କିରିୟାୟ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବହୁତରା, ସା ୟେଭୁୟ୍ୟସିକାତି ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟା’’ତିଆଦି ।

ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ରୋପନୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ, ପଟିକମ୍ମଂ ପନ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସମଥେ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ନ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ଅସ୍ସାମଣକଂ, ସମଣେହି ଅକାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ । ଅଜ୍ଝାଚାରେ ୱୀତିକ୍କମେସତି । ପଟିଚରତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପାପୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ପାପିୟୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ କାତବ୍ବକମ୍ମଂ ତସ୍ସପାପିୟସିକଂ।

ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନେୱ ୱୂପସମୋ ନତ୍ଥି ପଟିଞ୍ଞାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଖନ୍ତିୟା ୱା ୱିନା ଅୱୂପସମନତୋ। ଏତ୍ଥାତି ଆପତ୍ତିଦେସନାୟଂ । ପଟିଞ୍ଞାତେ ଆପନ୍ନଭାୱାଦିକେ କରଣକିରିୟା, ‘‘ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି, ପରିୱାସଦାନାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ।

ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଚତୂହି ତିହି ଏକେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାନୁରୂପଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ସମଥୱିଚାରେ । ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟେ ନୟମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନା’’ତିଆଦି ।

୪୭.ସଙ୍ଖେପତୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱିୟ ୱିତ୍ଥାରତୋ । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି ପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ଏୱମାଦିନା ଇମିନା ପକାରେନାତି ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଏକନ୍ତାନୱଜ୍ଜଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ଅଧମ୍ମଭାୱୋ, ଭଗୱତୋ ଦେସିତାକାରଂ ହାପେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱା କଥନଂ ୟଥାଧମ୍ମଂ ଅକତନ୍ତି କତ୍ୱା ଅଧମ୍ମଭାୱୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।

ନିୟ୍ୟାନିକନ୍ତି ସପାଟିହୀରଂ ଅପ୍ପଟିୱାନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତଥେୱାତି ଇମିନା ‘‘ଏୱଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଭୂତେନ…ପେ॰… କାତବ୍ବକମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ ନାମ ୟଥାଧମ୍ମଂ କରଣତୋ, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ଇତୋ ପରଂ ଅଧମ୍ମୋ । ଅୟଂ ୱିନୟୋ ନାମ ରାଗାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ପହାନତୋ ପଟିସଙ୍ଖାନତୋ ଚ । ଅୟଂ ଅୱିନୟୋ ନାମ ରାଗାଦୀନଂ ଅୱିନୟନତୋ । ଅୟଂ ୱିନୟୋ ନାମ ୟଥାୱିନୟକରଣତୋ, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଇତରୋ ଅୱିନୟୋ। ୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିଆଦିନା ଏୱ ସବ୍ବେସଂ ୱିନୟକମ୍ମାନଂ ଅକୁପ୍ପତାତି ଆହ – ‘‘ୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତି…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିନୟୋ ନାମା’’ତି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅୱିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱିପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ନୟନଟ୍ଠେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ନେତ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ସତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ରଜ୍ଜୁ ଅସିଥିଲପୱତ୍ତିହେତୁତାୟ ଧମ୍ମରଜ୍ଜୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ତାୱ ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ଧମ୍ମୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ସା ଏୱ ୱା ହୋତୁ ଧମ୍ମନେତ୍ତି, ୟୋ ଇଧ ଇମିସ୍ସା ୱଣ୍ଣନାୟ, ‘‘ଛତ୍ତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମେନ ଚ ୱିନୟେନ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ୱା ଧମ୍ମନେତ୍ତି ହୋତୂତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ତାୟ ଧମ୍ମନେତ୍ତିୟା ସମେତି ତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମନେତ୍ତିୟା ସଂସନ୍ଦତି, ଏକଲକ୍ଖଣମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିୱାଦୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଚେ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି, ଅଧମ୍ମୋ ଚେ ‘‘ଅଧମ୍ମୋ’’ତି, ୱିନୟୋ ଚେ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି, ଅୱିନୟୋ ଚେ ‘‘ଅୱିନୟୋ’’ତି ନିଚ୍ଛିନନ୍ତେନ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ତସ୍ସ ୱୂପସମଧମ୍ମାନଂ ଅପରିୟୋସାପିତତ୍ତା ।

୪୮.ତଂ ପନେତନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱାରେ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ପତ୍ତେପି । ଦ୍ୱୀହୀତି ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତ୍ଥ ୱାସୀହି ଦ୍ୱୀହିପି ଭିକ୍ଖୂହି ଅତିରେକତରା।

୪୯.ଖନ୍ଧସାମନ୍ତନ୍ତି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ସମୀପଂ । ଆପତ୍ତିସାମନ୍ତଂ ନାମ ପୁବ୍ବଭାଗା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଆପତ୍ତି । ମେଥୁନରାଗୱସେନ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ଆହ – ‘‘ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ସେସାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାରାଜିକାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ।

୫୦.ପରିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପକ୍କମିତ୍ୱା । ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ତତ୍ଥେୱ ୱିସେସତୋ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରେତବ୍ବତାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ।

୫୨.କମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ ନ ସମଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚାୟଂ ସମଥାଧିକାରୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସମଥସ୍ସ ପନ କାରଣେ ଦସ୍ସିତେ ସମଥୋ ଦସ୍ସିତୋୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୩.ଇଦଂ କମ୍ମନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭଣ୍ଡନଜାତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତକମ୍ମଂ । ତିଣୱତ୍ଥାରକସଦିସତ୍ତାତି ତଂସଦିସତାୟ ତବ୍ବୋହାରୋତି ଦସ୍ସେତି ୟଥା – ‘‘ଏସ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ’’ତି । ଆକାରମତ୍ତମେୱ ତିଣୱତ୍ଥାରକକମ୍ମଂ ନାମ, ନ ପନ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ କରଣୱିଧାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧକେ’’ତିଆଦି । ଗିହୀନଂ ହୀନେନ ଖୁଂସନୱମ୍ଭନଂ ୟଥା ‘‘ତିଲସଂଗୁଳିକା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଧମ୍ମିକପଟିସ୍ସୱେସୁ ୱିସଂୱାଦନୱସେନ ଆପନ୍ନା ଆପତ୍ତି । ଅସ୍ସାତି କିଚ୍ଚାଧିକରଣସ୍ସ । ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନେୱ ୱୂପସମୋ ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତାଦିନାୱ ୱୂପସମନତୋ ।

୫୪. ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟୱଚନତୋ କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨) ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କଥିତା, ଇଧ ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପତା ମହନ୍ତତା ସାୱଜ୍ଜଭାୱସ୍ସ ମୁଦୁତିକ୍ଖଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଅଣୁନ୍ତି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ । ଥୂଲନ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସାମଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ସୁନକ୍ଖତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫. ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଞାତମରିୟାଦାୟ ପଜାନନତୋ ଅଞ୍ଞା, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା । ତସ୍ସ ଫଲଭାୱତୋ ଅଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞା, ତଂସହଗତା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଚତୂହି ପଦେହି କଥିତା, ‘‘ପରିଚିଣ୍ଣା ମେ ଭଗୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ଏକପଦେନେୱ । ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିଗତୋ ମୟା’’ତି ମଞ୍ଞନାମତ୍ତଂ ଅଧିମାନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

୫୬.ଇଦଂ ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ଓଭାସାଦିସମ୍ମୁତିହେତୁଭୂତଂ ଉଳାରତରଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ । ଉଳାରତରଭାୱେନ ହି ତଂ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ୟାଥାୱତୋ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ୱିପସ୍ସକଂ ୱିସଂୱାଦେତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱିଭୂତଂ ଅନ୍ଧକାର’’ନ୍ତି । ଇମଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଲୋକୁତ୍ତରପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ଥଂ । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି କେୱଲଂ ପିଟକସମ୍ପାଦନୱସେନେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ୱିସେୱମାନାତି କିଲେସୱିସେ ଅୱମାନେନ୍ତା, ସାସନସ୍ସ ୱା ଅନୁପକାରୱିରୂପପଚ୍ଚୟେ ସେୱମାନା । ଏୱମସ୍ସାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତେସଂ କରଣହେତୁ ଅସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ଅଦେସେତୁକାମତା ହୋତି। ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ। ଏତନ୍ତି ‘‘ତସ୍ସପି ହୋତି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୮. କିଲେସେହି ଆମସୀୟତୀତି ଆମିସଂ, ଲୋକେପରିୟାପନ୍ନଂ ଆମିସନ୍ତି ଇଧ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଅଧିପ୍ପେତାତି ତେସୁ ୱଟ୍ଟାମିସଭାୱେପି ଲଭିତେ କାମାମିସଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ – ‘‘ୱଟ୍ଟାମିସକାମାମିସଲୋକାମିସଭୂତେସୂ’’ତି । କାମଗୁଣା ହି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱଡ୍ଢନତୋ ୱଟ୍ଟାମିସଂ, କାମେତବ୍ବତୋ କାମତଣ୍ହାୟ ଆମସିତବ୍ବତୋ କାମାମିସଂ, ୟେଭୂୟ୍ୟତୋ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଆମିସଭାୱତୋ ଲୋକାମିସଂ । କାମଗୁଣସଭାଗାତି କାମଗୁଣାନୁଲୋମା କାମଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତା । ଆନେଞ୍ଜସମାପତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି କିଲେସିଞ୍ଜନରହିତତାୟ ଇଧ ଆନେଞ୍ଜାତି ଅଧିପ୍ପେତାହି ହେଟ୍ଠିମାହି ଅରୂପସମାପତ୍ତୀହି ପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ । ଏୱରୂପୋତି ଲୋକାମିସଭୂତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତଗ୍ଗରୁକୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏୱଂ ସଦ୍ଧାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଦସ୍ସନେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତିତାସୟେନ ଚ । ସୀସଂ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ହୋତୀତି ଲାଭାସାୟ ସୀସଂ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଉଦରଂ ଫଲିତନ୍ତି ଅତିବହୁଭଣ୍ଡଂ ପକ୍ଖିପିୟମାନଂ ପସିବ୍ବକଂ ୱିୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ଅତିପହୂତଭାୱେନ ଉଦରଂ ଫୀତଂ ହୋତି ।

୫୯. ୟଥା ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ଅନିଞ୍ଜନତୋ ‘‘ଅନିଞ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଇତରାପି । ତଂ ପୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲୋକାମିସସଂୟୋଜନଂ ୱିଗତଂ ।

୬୦.ନିଘଂସନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଲେସେନାତି ଚମ୍ମକାରସିଲେସାଦିସିଲେସେନ, ୱଜିରଲେପସିଲେସେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତଂ ଭିନ୍ନନ୍ତି ଆନେଞ୍ଜସଂୟୋଜନଂ ଭିନ୍ନଂ ୱିଧମିତଂ ସମତିକ୍କନ୍ତଂ ତାସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଅପେକ୍ଖାଭାୱତୋ । ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଅସମ୍ବଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦ୍ୱେଧାଭିନ୍ନା ସେଲା ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ତଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

୬୧.ୱନ୍ତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଂ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨.ଉପରିସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋତି ଏତ୍ଥ ଉପରିସମାପତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଅରହତୋ ଚ ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ଅନାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତି, ସେକ୍ଖାନଂ ୱିସୟା ହେଟ୍ଠିମା ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା । ଲୋକିୟା ପନ ନିକନ୍ତିପ୍ପହାନେନ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାତି ଆହ – ‘‘ହେଟ୍ଠା…ପେ॰… ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

୬୩. ‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମେ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତ, କାମଗୁଣା’’ତିଆଦିନା ଆରଦ୍ଧଦେସନା, ‘‘ସମ୍ମା ନିବ୍ବାନାଧିମୁତ୍ତୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଅରହତ୍ତକିତ୍ତନେନ ନିଟ୍ଠାପିତାତି ତତୋ ପରଂ, ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିକା ଦେସନା, ‘‘ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋତି ୟୋଜନା, ଏୱଂ ୱା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଅଧିମାନିକୋ ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମୋ ଅପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତସଞ୍ଞିତାୟ ଭେଦାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଖୀଣାସୱୋ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମୋ ଖୀଣାସୱଭାୱେନ ୱିସେସାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସମାପତ୍ତିଲାଭିମ୍ହି କଥିତେ ଇତରୋପି କଥିତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅଧିମାନିକସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତାୱା’’ତିଆଦି ।

ୟଦଗ୍ଗେନାତି ୟେନ ଭାଗେନ । ୟଦିପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟାରମ୍ମଣଂ କିଲେସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ସନ୍ତୱିହାରପରିପନ୍ଥୋ ପନ ସିୟା ୱିସଭାଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସପି ଅସପ୍ପାୟମେୱା’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ୱିସଂ ନାମ…ପେ॰… ୱିସମେୱା’’ତି । ଏତେନ ‘‘ୟଥା ୱିସଜାନନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୱିକାରୁପ୍ପାଦନତୋ ପନ ତଂ ପରିହରିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞାତମ୍ପି ୱତ୍ତୁ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱେନ ଏକରୂପମେୱାତି ତଂ ପରିହରିତବ୍ବମେୱା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ନ ହି ଅସଂୱୁତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅସାରୁପ୍ପଭାୱତୋ । ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତେନେୱାତି ସଭାଗାରମ୍ମଣସ୍ସ ଆଲୋକନାଦୀସୁ ୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି।

୬୪. ୟତ୍ଥ ସୟଂ ନିପତତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନୱସେନ ରୁପ୍ପନତୋ, ୱିସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତୋ ୱିସଦୋସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୁପ୍ପତୀତି କତ୍ତବ୍ବାଦିମୁଚ୍ଛାପାଦନେନ ୱିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ୱିବାଧେୟ୍ୟ । ରାଗୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ କୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଓକାସଂ ଅଦେନ୍ତୋ ତଂ ୱିବାଧତି; ତଥାଭୂତୋ ସଦ୍ଧାସିନେହସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭିୱୁଡ୍ଢିୟା ୱମନେନ ଚ ତଂ ୱିସୋସେତି ମିଲାପେତି । ତେନାହ ‘‘ସୋସେୟ୍ୟ ମିଲାପେୟ୍ୟା’’ତି । ସଗହଣସେସନ୍ତି ଗହେତବ୍ବୱିସଂ ସାୱସେସଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଅଲଂ ନ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଅନଲଂ। ସୂକପରିୟାୟୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ସୁକ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ – ‘‘ୱୀହିସୁକାଦି ଚ ସୂକ’’ନ୍ତି ।

ସଉପାଦାନସଲ୍ଲୁଦ୍ଧାରୋୱିୟ ଅପ୍ପହୀନୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିସଦୋସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ମହାନତ୍ଥୁପ୍ପାଦନତୋ । ଅସପ୍ପାୟ…ପେ॰… ଅସଂୱୁତକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅପରିହରଣଭାୱତୋ । ମରଣଂ ୱିୟ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆୟୁନୋ ଅପେତତ୍ତା । ମରଣମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ଆପତ୍ତିୟା ଆପଜ୍ଜନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁନୋ ଉପପୀଳନକଭାୱତୋ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପାଦିସେସସଲ୍ଲୁଦ୍ଧାରୋ ୱିୟ ପହୀନୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିସଦୋସୋ; ସପ୍ପାୟ…ପେ॰… ସୁସଂୱୁତକାଲୋ, ତଦୁଭୟେନ ୱଣେ ପୁଥୁତ୍ତଂ ନ ଗତେ ମରଣାଭାୱୋ ୱିୟ ସିକ୍ଖାୟ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ମରଣମତ୍ତଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞତରାୟ ସଂକିଲିଟ୍ଠାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଅନାପଜ୍ଜନନ୍ତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୬୫.ସତିୟାତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଅରିୟାୟା’’ତି ନ ୱିସେସିତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସତି ପଞ୍ଞାଗତିକା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞା ଚେତ୍ଥ ଲୋକିୟା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଆହ – ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟା’’ତି ।

ଖୀଣାସୱସ୍ସ ବଲନ୍ତି ଉଳାରତମେସୁ ଦିବ୍ବସଦିସେସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନୁପନମନହେତୁଭୂତଂ ସୁସଂୱୁତକାରିସଙ୍ଖାତଂ ଖୀଣାସୱବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସଂୱୁତକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉକ୍କଂସଗତସତିୱେପୁଲ୍ଲତ୍ତା ୟଥା ଅସଂୱରସ୍ସ ଅସଂୱରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରାନି ସଂୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚକାରୀ । ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ‘‘ଉପଧି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା । ଉପଧୀୟତି ଦୁକ୍ଖଂ ଏତେହୀତି ଉପଧୀ, କିଲେସାତି ଆହ – ‘‘କିଲେସୁପଧିପହାନା ନିରୁପଧୀ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଉପାଦୀୟତି ଦୁକ୍ଖଂ ଏତେହୀତି କିଲେସା ‘‘ଉପାଦାନା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ନିରୁପାଦାନୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଉପଧୀ ସମ୍ମଦେୱ ଖୀୟନ୍ତି ଏତ୍ତାତି ଉପଧିସଙ୍ଖୟୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଉପଧୀନଂ ସଙ୍ଖୟଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ’’ତି । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋ । କାମୁପଧିସ୍ମିଂ କାୟଂ ଉପସଂହରିସ୍ସତୀତି ‘‘କାମେସେୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ କାୟଂ ଉପନାମେସ୍ସତି; କାୟୂପସଂହାରୋ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ତଥା ଚିତ୍ତଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ଏତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସୁନକ୍ଖତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଖଣପଭଙ୍ଗୁତାୟ ନ ନିଚ୍ଚା ନ ଧୁୱାତି ଅନିଚ୍ଚା। ତତୋ ଏୱ ପଣ୍ଡିତେହି ନ ଇଚ୍ଚା ନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତିପି ଅନିଚ୍ଚା। ସୋ ଚାୟଂ ଅନିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଆହ; ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚତା ୱକ୍ଖମାନା ଚ ତୁଚ୍ଛାଦିତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କାମାନଂ ସାଧାରଣୋତି ଆହ – ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମାପି କିଲେସକାମାପୀ’’ତି । ରିତ୍ତା ୱିୱିତ୍ତା, ତେସଂ ନିଚ୍ଚସାରାଦୀନଂ ଅତ୍ତନି ଅଭାୱତୋ ତେହି ୱିସୁଂଭୂତା । ୟଥା ପନ ସବ୍ବସୋ ସଭାୱରହିତମାକାସଂ ‘‘ତୁଚ୍ଛଂ ରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏୱମେତେ । ଏତେ ପନ କେୱଲଂ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ଏୱ ତୁଚ୍ଛା ରିତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ନ ହି ତୁଚ୍ଛମୁଟ୍ଠି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ଲୋକସମଞ୍ଞାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକସମଞ୍ଞା ଲୋକିୟକଥା ନ ଲଙ୍ଘିତବ୍ବା ।

ମୁସାତି ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତାୟ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ମୁସାତି ନାସନକା’’ତି । ୱିସଂୱାଦନଟ୍ଠେନ ୱା ମୁସା। ଏତେ ହି ଅସୁଭାଦିସଭାୱାପି ବାଲାନଂ ସୁଭାଦିଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ସୁଭାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେନ ସତ୍ତେ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତି । ନସ୍ସନସଭାୱାତି ଖଣଭଙ୍ଗତ୍ତା ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତାୟ ଦିସ୍ସମାନା ୱିୟପି ହୁତ୍ୱା ଅପଞ୍ଞାୟନକପକତିକା । ତେନାହ ‘‘ଖେତ୍ତଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୮) ୱିୟ ପକତିପରିୟାୟୋ, ତଥା ସଭାୱସଦ୍ଦୋ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମୋସଧମ୍ମାତି ମୋସନପକତିକା, କୁସଲଭଣ୍ଡହରଣସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମାୟାକତନ୍ତି ମାୟାୟ କତଂ ଉଦକାଦିମଣିଆଦିଆକାରେନ ମାୟାଦିନା ଉପଟ୍ଠାପିତଂ; ମାୟାକତଂ ୱିୟ ମାୟାକତଂ ଅଞ୍ଞସଭାୱା ହୁତ୍ୱା ଅତଥା ଉପଟ୍ଠହନତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ଚକ୍ଖୁପଥେ ଏୱ କତୱିଜ୍ଜାୟ, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସେୱ ତଥା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ତୟିଦଂ ସମ୍ବରୱିଜ୍ଜାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ତାୱକାଲିକଭାୱେନ କାମାନଂ ମାୟାକତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ପକାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱାନଂ କାମାନଂ ନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଦସ୍ସନଂ ୱିପଲ୍ଲାସସହଗତତାୟ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବାଲାନଂ ଲାପନତୋତି ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଂ ଅନ୍ଧବାଲାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁତୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଠତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ୱସେନ ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା କାମାତି ମାନୁସକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି। ତତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ସମ୍ପରାୟିକାତି ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମା ପଚ୍ଚକ୍ଖସଭାୱା ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଏତାସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା। ସମ୍ପରାୟିକେ କାମେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ସମ୍ପରାୟିକା। ତେ ସମେଚ୍ଚ ଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଆଣାତି ଧେୟ୍ୟଂ, ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ମାରସ୍ସ ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ମାରଧେୟ୍ୟଂ ତସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟପୱତ୍ତନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟେହୀ’’ତିଆଦି । ଗହିତନ୍ତି ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱେନ ଗହିତଂ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଚ ଗହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗହଣଂ ନାମ ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅୱିଭାଗେନ ପରିଗ୍ଗହକରଣଂ; ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପନ ଗହଣଂ ଭାଗସୋ ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟସ୍ସପି ପନ ତଣ୍ହାରାଗୱସେନ ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ଉଭୟମେତଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମାରୋତି କିଲେସମାରୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ କିଲେସମାରୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋପି ତେ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଧମ୍ମମୁଖେନ ପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ।

ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସା ହି ପୁଗ୍ଗଲା କାମାଧିମୁତ୍ତା ମାରସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟୱତ୍ତନଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ମାରଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ମାରସ୍ସ ନିୱାପଗୋଚରପରିୟାୟେହିପି ତେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୟଥା ଚୋଳସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ନିୱପତୀତି ନିୱାପୋ, ସୋ ଏୱ ବୀଜନ୍ତି ନିୱାପବୀଜଂ । ତେତି କାମଗୁଣା । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ।

ମନସି ଭୱାତି ମାନସାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ତେ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତା । ଏୱଞ୍ହି ଲୋହିତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁରୋଧୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିରୋଧୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ମମାୟିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେଧାତି ଏତ୍ଥ ଇଧାତି ନିପାତମତ୍ତଂ ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) ୱିୟ । କାମଲୋକନ୍ତି କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ, ୟତ୍ଥ ୱା ଲୋକେ କାମଗୁଣୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ । ଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଝାନାରମ୍ମଣଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ପରିତ୍ତଂ ନାମ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଅସମତ୍ଥତ୍ତା କିଲେସେହି ପରିତୋ ଖଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେନାତି ପରିତ୍ତଭାୱପଟିକ୍ଖେପେନ । ପମାଣନ୍ତିପି କାମାୱଚରମେୱ ପାପକାନଂ ପମାଣକରଣଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଅପ୍ପଜହନତୋ । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅପ୍ପମାଣଂ ନାମ ମହଗ୍ଗତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚର’’ନ୍ତି । ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହାନେନ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନମ୍ପି ସୁଭାୱିତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ପଗେୱ ପରିତ୍ତଜ୍ଝାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସୁଭାୱିତନ୍ତି…ପେ॰… ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସେୱେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ଏତସ୍ସ ୱସେନାତି ‘‘ସୁଭାୱିତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱସେନ ।

ତମେୱ ପଟିପଦନ୍ତି ତମେୱ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପହାନାୱହଂ ଝାନପଟିପଦଂ । ଅରହତ୍ତେ ତସ୍ସ ଉପାୟଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ତସ୍ସ ଉପାୟଭୂତେ ଉପଚାରେ ୱା ସତି ଚିତ୍ତଂ ପସନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ଉପଚାରଂ ୱା’’ତି । ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପସାଦୋତି ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନତ୍ତା; ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଉପଚାରସମାଧିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାହିତତ୍ତା ଅଧିମୁଚ୍ଚନଭୂତୋ ସମ୍ପସାଦୋ । ପଟିଲାଭସମ୍ପସାଦୋତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱା ଅଧିଗମସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ପସାଦୋ । ପଟିଲାଭୋପି ହି କିଲେସକାଲୁସିୟାଭିଭୱନତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁପ୍ପସନ୍ନଭାୱାୱହତ୍ତା ‘‘ସମ୍ପସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୟାତି ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ସବ୍ବଥାତି ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ଆସାତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଆସୀସନା । ତେନାହ – ‘‘ଆସା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଅଧିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି ।

ପାଦକନ୍ତି ପଦଟ୍ଠାନଂ । କିଲେସା ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତୀତି ନୀୱରଣସହଗତା ଏୱ କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱୂପସମନ୍ତି । ସତୀତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନାୱହା ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ସଙ୍ଖାରଗତନ୍ତି ଭାୱନାୟ ସମତାୟ ପୱତ୍ତମାନତ୍ତା, ଇମେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଏକରସା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି, ଭାୱନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ଭାୱନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଲେପପିଣ୍ଡେତି ସିଲେସପିଣ୍ଡେ ଲଗ୍ଗମାନୋ ୱିୟ ଅପ୍ପିତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଉପଚାରେନ ସମାଧିୟତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ ସମାଧିୟତି । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁୱିଧୋପି ଅଧିମୁଚ୍ଚନାକାରୋ ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପସାଦୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପସାଦେ ସତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣେ, ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପସାଦେ ସତି । ୟୋ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ୱା ପଟିଲଭତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱା, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତିୟେୱ, ଅୟଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପଟିଲାଭସମ୍ପସାଦୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇଧାମିପ୍ପେତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନା ହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟାତି ଅରହତ୍ତପଞ୍ଞାୟ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସାତି ସଦ୍ଦହନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପଜ୍ଜନସ୍ସ । ଉପଚାରନ୍ତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ । ଆନେଞ୍ଜସମାପତ୍ତିୟା ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଏତରହି ୱାତି ଇଦାନିମେୱ । ଆନେଞ୍ଜଂ ୱାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱା । ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ହୀତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଅରହତ୍ତସଚ୍ଛିକିରିୟା ନାମ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନା ହୋତି, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଏୱ ତଦତ୍ଥଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପନ୍ତରମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ନାମ ପାସାଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସମାନୀତଦବ୍ବସମ୍ଭାରାୱୟୱେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ କୂଟାଗାରଂ କାତୁଂ ନ ପହୋନ୍ତିୟେୱ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ତଂ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋ ଆନେଞ୍ଜଂ ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ଚତୁସଚ୍ଚଂୱା ସଚ୍ଛିକରୋତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗାଧିଗମନୱସେନ ଆନେଞ୍ଜଂ ୱା ସମାପଜ୍ଜତି ଉଭୟସ୍ସପି ହେତୁପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଅଧିମୁଚ୍ଚତି, ଆନେଞ୍ଜଂ ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ୱିସେସାଧିଗମେ ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୟୋଜନାନୟୋ । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ଚିତ୍ତାଭିନୀହାରୋ ହୋତି । କିଚ୍ଚନ୍ତି ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ । ତତୋତି ଅରହତ୍ତାଧିଗମନତୋ । ଓସକ୍କିତମାନସୋତି ସଂକୁଚିତଚିତ୍ତୋ । ଅନ୍ତରା ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅସମାହିତଭୂମିୟଂ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱନମହିଂସଂ ଗହେତୁଂ ଉସ୍ସାହୱତୋ ଓସକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସସଗୋଧାଦିଗ୍ଗହଣେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଇମସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରହତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ଉସ୍ସାହୱତୋ ତତୋ ଓସକ୍କିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପମଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟୋଜନାୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚସଚ୍ଛିକିରିୟାୟୋଜନାୟଞ୍ଚ ଅତିଦିସତି ।

ହେତୁଅତ୍ଥଜୋତନୋ ୟନ୍ତି ନିପାତୋ, କରଣେ ୱା ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନ କାରଣେନା’’ତି । ତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତନଂ ଅରହତି, ତଂ ୱା ପୟୋଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂସଂୱତ୍ତନିକଂ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଆନେଞ୍ଜସଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଆନେଞ୍ଜୂପଗଂ। ୟଥା କୁସଲଂ ଆନେଞ୍ଜସଭାୱଂ, ଏୱଂ ତଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଆନେଞ୍ଜସଭାୱଂ ଉପଗତଂ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନାହ – ‘‘କାଦିସମେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ତଂ କୁସଲଂ ୱିୟ ୱଦନ୍ତି । ତନ୍ନାମକମେୱାତି କୁସଲଂ ୱିୟ ଆନେଞ୍ଜନାମକମେୱ ସିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମୱିକପ୍ପେ ‘‘ଆନେଞ୍ଜୂପଗ’’ନ୍ତି ତଂସଦିସତା ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ତତୋ ଏୱ ତଂସମଞ୍ଞତା । ସୋ ପନାୟମତ୍ଥୋତି ଆନେଞ୍ଜସଦିସତାୟ ୱିପାକକାଲେପି ତଂନାମକମେୱ ଅସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନାତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଏତ୍ଥ ହି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରହେତୁୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଆନେଞ୍ଜୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂନାମକମେୱ କତ୍ୱା ଦୀପିତଂ । ଅରହତ୍ତସ୍ସାପୀତି ଅପିସଦ୍ଦେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଭାୱନାୟପି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଭାୱନାୟପୀତି ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମାଧିୱସେନ ଓସକ୍କନା କଥିତାତି ‘‘ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଚେତସା ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସମଥନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା କଥିତା ।

୬୭.ଅୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂତି ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅୟଂ ଦୁତିୟାନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟଦେସନାୟ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞୱନ୍ତତରୋତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସମ୍ମସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହି ‘‘ୟେ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା କାମା’’ତିଆଦିନା ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନେୱ ରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ କତୋ, ଇମସ୍ସ ପନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସକଲରୂପଧମ୍ମୱସେନ । ଭଗୱା ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କାରଣବଲାନୁରୂପମେୱ ପଠମଂ ଭାୱନାଭିନିୱେସଂ ଦସ୍ସେତି; ସୋ ପଚ୍ଛା ଞାଣେ ୱିପୁଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନୱସେସତୋ ଧମ୍ମଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ରୂପପଟିବାହନେନାତି ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୟ ସବ୍ବସୋ ସମତିକ୍କମେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ତତିୟାନେଞ୍ଜାଦୀସୁ ।

ପଞ୍ଞୱନ୍ତତରୋତି ପଞ୍ଞୁତ୍ତରୋ । ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱାତି କାମଗୁଣା ସବ୍ବରୂପଧମ୍ମା କାମସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ତିଧା ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ମସନୂପଗଧମ୍ମେ ଏକତୋ କତ୍ୱା, ‘‘ସବ୍ବମେତଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା, ସମ୍ମସତି ୟଥା – ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୬; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪, ୭, ୮; ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୦, ୧୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) । ତେନାହ – ‘‘ଉଭୟମେତଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । କାମରୂପସଞ୍ଞାୱସେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠ ଏକେକକୋଟ୍ଠାସାତି ଏୱଂ କତଂ ଉଭୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକ…ପେ॰… ୱସେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଭୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନାୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି, ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୱସେନ ‘‘ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଅଭିନନ୍ଦିତୁଂ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନନ୍ଦିତୁଂ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଠାତୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । କାମପଟିବାହନେନାତି ଇଦଂ ଆଗମନପଟିପଦାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପପଟିବାହନଂ ହିସ୍ସ ଆସନ୍ନଂ, ତତୋପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମତିକ୍କମୋ, ତଂସମତିକ୍କମେନ ସହେୱ ସବ୍ବେ ତା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଓସକ୍କନା କଥିତା ‘‘ଉଭୟମେତଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ।

୬୮. ଇଧ ଅତ୍ତନୋ ଚାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗନିରୋଧେନ, ସମାପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେ ପନ ଅନୁପ୍ପାଦନେନପି । ତେନାହ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ପତ୍ୱା’’ତି । ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନାତି ଉଳାରତରଭାୱେନ ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଅତିତ୍ତିକରଭାୱେନ । ତମେୱ ପଟିପଦନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଭାୱନମାହ । ସମାଧିୱସେନ ଓସକ୍କନା କଥିତା ତତିୟାରୁପ୍ପକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟତ୍ଥେତା’’ତିଆଦିନା ।

ଇଧ ଅତ୍ତନୋତି ଦ୍ୱିକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରସଙ୍ଖାତଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପଟିପଦନ୍ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ସତି ସମଥଭାୱନାୟଂ ସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରସ୍ସ ଇଧ ସାତିସୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁତିୟାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଓସକ୍କନା କଥିତା’’ତି ।

୭୦. ତତିୟାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ଅତ୍ତନୋତି ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରସଙ୍ଖାତଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାଧିକାରେ । କ୍ୱଚୀତି କତ୍ଥଚି ଠାନେ, କାଲେ, ଧମ୍ମେ ୱା । ଅଥ ୱା କ୍ୱଚୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା ୱା । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ସକତ୍ତାନଂ । ‘‘ଅୟଂ ଖୋ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମା…ପେ॰… ୱସୀ ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ପରପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନଭୂତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ସଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରସ୍ସାତି ‘‘ପରା ପଜା’’ତି ‘‘ପରୋ ପୁରିସୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ଗହିତସ୍ସ । ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନୀତି ଏତ୍ଥ ମମ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ମମସଦ୍ଦଂ ତାୱ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ପରସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ‘‘ପରୋ ପୁରିସୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ମମତ୍ଥାୟ ସଜିତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ମୟ୍ହଂ ସବ୍ବଂ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚଦିଟ୍ଠିଗତିକପରିକପ୍ପିତୱସେନ ପରଂ ଅତ୍ତାନଂ, ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ କିଞ୍ଚନଭୂତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ନ ଚ କ୍ୱଚନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାହଂ କ୍ୱଚନୀତି ସକଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱଂ ପସ୍ସତି । ନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିନ୍ତି ସକଅତ୍ତନୋ ଏୱ କସ୍ସଚି ଅନତ୍ତନିୟତଂ ପସ୍ସତି । ନ ଚ, ମମାତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚେକଂ । ‘‘ନ ଚ କ୍ୱଚନି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ମମ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚନତା ନ ଚତ୍ଥୀ’’ତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ତନିୟତଂ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତା ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜତା ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ଦିଟ୍ଠା ହୋତି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପଟିପଦନ୍ତି ଇଧାପି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ୱଦତି । ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଓସକ୍କନା କଥିତା ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନୱିସେସଭାୱତୋ, ତପ୍ପଧାନତ୍ତା ଚସ୍ସ ମନସିକାରସ୍ସ ।

ଇଧ ଅତ୍ତନୋତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନମାହ । ସବ୍ବସଞ୍ଞାତି ରୂପସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ହେଟ୍ଠିମା ତିସ୍ସୋ ଅରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସବ୍ବସଞ୍ଞା ଅନୱସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା’’ତି ପନ ୱିସେସିତତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଆଗତା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାଦୟୋ ଅପି ସଞ୍ଞାତି ଅପରେ । ତନ୍ତି ସମ୍ମୁତିମତ୍ତଂ କାମସଞ୍ଞାପଟିବାହନୱସେନେୱ ତେସଂ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାଦିନିରୋଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା । ସମାଧିୱସେନ ଓସକ୍କନା କଥିତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭାୱନାୟ ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ।

୭୧.ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱିଧଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟନ୍ତି ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା ନିକନ୍ତିତଣ୍ହା ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ ଚେତନା ଭୱୋତି ଏୱମାଗତୋ ସପରିକ୍ଖାରୋ କମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧୋ । ନ ଆୟୂହିତଂ ଅସ୍ସାତି ନ ଚେତିତଂ ପକପ୍ପିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତରହି ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନାସଙ୍ଖାତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧୋ ନପ୍ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ କାରଣସ୍ସ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା । ସଚେ ଆୟୂହିତଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟଦି ଚେତିତଂ ପକପ୍ପିତଂ ନ ସିୟା । ୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନକଂ । ତେନାହ ‘‘ଭୂତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତତାୟ ‘‘ଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପଜହାମୀତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ତତୋ ଏୱ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନୱସେନ ପଜହାମି ପରିଚ୍ଚଜାମି ।

ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସହ ପରିକପ୍ପନେନ ଅତୀତତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟା’’ତି । ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋତି ୱା ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ନ କିଞ୍ଚି କଥିତନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ୱିସୟଭାୱତୋ ସରୂପତୋ ନ କିଞ୍ଚି କଥିତଂ, ନୟେନ ପନସ୍ସ ୱିସେସଂ ଞାପେତୁକାମତ୍ତା । ଭଗୱତୋ କିର ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ଆନନ୍ଦୋ ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲତାୟ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଇମିନା ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିନା ତମତ୍ଥଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଓସକ୍କନାୟ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଭିନ୍ନରସଦେସନା ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି ପୁଚ୍ଛିତା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଅସତି ଅନୁସନ୍ଧିଭେଦଭିନ୍ନେସା ଦେସନା, ନ ଚ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣା ଭିନ୍ନରସଦେସନାତି । ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସିତନ୍ତି ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଉପାଦିୟତି ଏତେନାତି ଚ ଉପାଦାନଂ । ନ ପରିନିବ୍ବାୟତି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅପ୍ପଜହନତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଧମ୍ମାପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । ଉପାଦାନସେଟ୍ଠନ୍ତି ଇଦଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭୱସ୍ସ ସବ୍ବଭୱଗ୍ଗତାଦସ୍ସନପରଂ, ନ ପନ ଅରିୟଭୱଗ୍ଗସ୍ସ ଉପାଦାନସେଟ୍ଠତାପଟିସେଧପରଂ ।

୭୩.ନିସ୍ସାୟାତି ଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ନାମ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ନାମ ନିସ୍ସାୟ ଓଘନିତ୍ଥରଣା ଭଗୱତା ଅକ୍ଖାତା; ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟମେତଂ, ଅହୋ ଅବ୍ଭୁତମେତନ୍ତି ।

ନୱସୁପି ଠାନେସୁ ସମଥୟାନିକସ୍ସେୱ ୱସେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା, ଇଧ ଚ କସ୍ସଚିପି ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅରିୟସାୱକୋତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି । ନୱନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସମ୍ମସତୀତି ଇଦଂ ଝାନଧମ୍ମେପି ଅନୁସ୍ସୱଲଦ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ; ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରଗତଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୱସେସତୋ ପରିଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱତା ସକ୍କାୟୋ’’ତି ।

ଏତଂଅମତନ୍ତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟା ଏତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅମତରସଂ । ତେନାହ – ‘‘ଏତଂ ଅମତଂ ସନ୍ତଂ, ଏତଂ ପଣୀତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅନୁପାଦାୟ କିଞ୍ଚିପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ଅନୁପାଦା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତିଣ୍ଣଂଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଅଭିନିୱେସଭେଦେନ ତିୱିଧାନଂ । ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଓସକ୍କନାୟ ଅଭାୱେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ସମ୍ମଦେୱ ଓଦହିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା । ସୁକଥିତଂ ନାମ ହୋତି କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅନୱସେସେତ୍ୱା କଥିତତ୍ତା ।

ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ଗଣକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ୟଥା ହେଟ୍ଠିମସୋପାନଫଲକଂ ଓରୋହନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ପଠମଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱ ପଚ୍ଛିମସୋପାନକଳେୱରାତି ୟାୱ ପଠମସୋପାନଫଲକା’’ତି । ୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ପାସାଦୱତ୍ଥୁନୋ ସୋଧନୱିଧିଂ କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥାତି ପାସାଦକରଣେ । ସତ୍ତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲଗ୍ଗସ୍ସ ଅଂସୁକୋଟିୱେଧକୋ ୱାଲୱେଧି ନାମ । ଠାନସମ୍ପାଦନନ୍ତି ୱେସାଖମଣ୍ଡଲାଦୀନଂ ସମ୍ପାଦନଂ । ମୁଟ୍ଠିକରଣାଦୀହୀତି ଉସୁମୁଟ୍ଠିକରଣଜିୟାଗାହଜିୟାୱିଜ୍ଝାଦୀହି । ଏୱଂ ଗଣାପେମାତି ଏକଂ ନାମ ଏକମେୱ, ଦ୍ୱେ ଦୁକା ଚତ୍ତାରି, ତୀଣି ତିକାନି ନୱ, ଚତ୍ତାରି ଚତୁକ୍କାନି ସୋଳସାତିଆଦିନା ଏୱଂ ଗଣନଂ ସିକ୍ଖାପେମ ।

୭୫.କେରାଟିକା ହୋନ୍ତୀତି ସମୟସ୍ସ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠକରଣମାୟାସାଠେୟ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି । ତଂ ଦମନଂ ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମତି, ଅୟମସ୍ସ ଜାତିଦୋସାଭାୱୋ ।

୭୬.ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାହି ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥାୟାତି ସତତୱିହାରିଭାୱସାଧନେହି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେହି ସମନ୍ନାଗମତ୍ଥାୟ । ନନୁ ଚ ଖୀଣାସୱା ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଚ, କଥଂ ତସ୍ସ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପୟୋଗସାଧନୀୟଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ହୀ’’ତିଆଦି । ସତତୱିହାରୀତି ସତତଂ ସମାପତ୍ତିୱିହାରିବହୁଲା, ତସ୍ମା ତେ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ନୋସତତୱିହାରିନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅନାଚିଣ୍ଣଭାୱତୋ ।

ତଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋତି ‘‘ସାମଣେରସ୍ସ ସେନାସନଂ ନତ୍ଥି, ଅରଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୀହାଦୀହି ସପରିସ୍ସୟଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ତସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ । ଏୱରୂପୋତି ଏଦିସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସାମଣେରସଦିସୋ ଖୀଣାସୱୋ । ଇମେ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମେ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲତାଦିଆୱଜ୍ଜନହେତୁ ଏୱ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ।

୭୮.‘‘ୟେମେ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତଥାଗତେ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ୟେମେ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିଆକାରେହି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ।

ଅଜ୍ଜଧମ୍ମେସୂତି ଅପୁରାତନଧମ୍ମେସୁ । ତକ୍କନମତ୍ତାନି ହି ତେହି କପ୍ପେତ୍ୱା ସୟଂପଟିଭାନଂ ୱିରଚିତାନି । ପୁରାତନତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ଚ ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ । ତେନାହ – ‘‘ତେସୁ…ପେ॰… ଉତ୍ତମୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଗଣକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. କମ୍ମଂୟେୱ କମ୍ମନ୍ତୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି କମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନଂ ‘‘କମ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତେହି ଧମ୍ମେହୀତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି । ତେ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପମୁଖାତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମେହୀ’’ତି । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଅନୱସେସଂ, ଏତ୍ତକୋ ଗୁଣାନଂ ପକାରଭେଦୋ, ତେସୁ କିଞ୍ଚିପି ପକାରଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା । ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେହି ସବ୍ବନ୍ତି ୟତ୍ତକା ଗୁଣଭାଗା, ତେହି ସବ୍ବେହି ଅନୱସେସଂ ନିସ୍ସେସମେୱ କତ୍ୱା । ୟୋପି ଅହୋସୀତି ୟୋପି କୋସମ୍ବିୱାସୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ କୋସମ୍ବିୟଂ କଲହୋ ଅହୋସି । ସୋପି ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତୋ ୱୂପସମିତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତକାଲେ ପନସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତକାଲେ ପନ । ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୂ ସମଗ୍ଗା ଜାତା, କଥଞ୍ଚ ସଂୱେଗୋ ଜାତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାତିସୟଂ ଅଭିଣ୍ହଞ୍ଚ ଉପସମପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତିୱିୟ ଉପସନ୍ତୁପସନ୍ତା । ଅନୁସଂୟାୟମାନୋତି ଅନୁ ଅନୁ ସମ୍ମଦେୱ ଜାନନ୍ତୋ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ୱୋସାସମାନୋ । ‘‘ଅନୁସଞ୍ଞାୟମାନୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ୟ-କାରସ୍ସ ଞ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁୱିଚରମାନୋ’’ତି ।

୮୦.ହେଟ୍ଠିମପୁଚ୍ଛମେୱାତି ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛମେୱ । ସୋ ହି ‘‘ତେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅତ୍ଥି କୋଚି ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନସ୍ସ ସାରଭୂତୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅୟଞ୍ଚ ତମେୱ ‘‘ପଟିସରଣୋ’’ତି ପରିୟାୟେନ ପୁଚ୍ଛି । ଅପ୍ପଟିସରଣେତି ୟଂ ତୁମ୍ହେ ଭିକ୍ଖୁଂ ପଟିବୋଧେୟ୍ୟାଥ, ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିସରଣେ । ତଥାଗତେନ ପୱେଦିତୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିସରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଧମ୍ମପଟିସରଣା। ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଅୱସ୍ସୟୋ’’ତି ।

୮୧.ଆଗଚ୍ଛତୀତି ୱାଚୁଗ୍ଗତଭାୱେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତେ ଗରୁଗରୁତରଲହୁଲହୁତରାଦିଭେଦେ ଅଜ୍ଝାଚାରେ ଆପତ୍ତିସମଞ୍ଞାତି ଆହ – ‘‘ଆପତ୍ତି…ପେ॰… ଆଣାତିକ୍କମନମେୱା’’ତି । ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ । ୟଥାସିଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ । ଧମ୍ମୋ ନୋତି ଏତ୍ଥ ନୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ ‘‘ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୬) ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ଧମ୍ମୋୱ କାରେତୀ’’ତି ।

୮୩. ‘‘ୟଥା ତଂ ତୁମ୍ହାଦିସେହି ରକ୍ଖକେହି ଗୋପକେହୀ’’ତି ଏୱଂ ପସନ୍ନୱେସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସାପେତୁକାମୋ। ଅରିୟୂପୱାଦପାପଂ ଖମାପନେ ସତି ଅନ୍ତରାୟାୟ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି । ଗୋନଙ୍ଗଲମକ୍କଟୋତି ଗୋନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମକ୍କଟୋ ।

୮୪. ଅୟଂ ଉକ୍କଂସାପେତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ୟଥାରଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ୱିସଂୱାଦେତି ଅୱଣ୍ଣିତମ୍ପି ୱଣ୍ଣିତଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ; ଇମସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେନ ଇମିନା ଦାତବ୍ବପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ମା ହୋତୂତି ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ଖୋ ପନ ସକ୍କାତି ୟୋଜନା । ଇଦନ୍ତି ‘‘ନ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିଦେସନଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କରିତ୍ୱାତି ନିବ୍ବାନନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା, ଅନ୍ତରଂ ୱା ତସ୍ସ ନିଜ୍ଝାନସ୍ସ କାରଣଂ କତ୍ୱା । କାମରାଗୱସେନ ହି ତଂ ନିଜ୍ଝାନଂ ହୋତୀତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପଦେସେ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଜ୍ଝାନନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ମା ହୋତୂତି ଏୱଂ କତ୍ୱାପି ରୂପାୱଚରସ୍ସ ମଗ୍ଗଝାନସ୍ସ ଫଲଝାନସ୍ସାତି ସବ୍ବସ୍ସପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକଜ୍ଝାନଂ ନାମ କଥିତଂ ।

ୟଂ ନୋ ମୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତଂ ନୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନୋତି ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସୂୟତି ରାଜକିଚ୍ଚପସୁତତାଧୀନତାୟ ଏକତ୍ଥାଭିନିୱେସଭାୱତୋ। ମନ୍ଦପଞ୍ଞତାୟ ୱସ୍ସକାରଗତଇସ୍ସାଭିଭୂତଚିତ୍ତତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପଧାରେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏକଦେସମେୱ କଥେସୀ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫.ତସ୍ମିଂଅହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହନୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ’’ତି । ଅନସନେନାତି ସବ୍ବସୋ ଆହାରସ୍ସ ଅଭୁଞ୍ଜନେନ ସାସନିକସୀଲେନ ବାହିରକଅନସନେନ ଉପେତା ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଖୀରପାନମଧୁସାୟନାଦିୱିଧିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉପେଚ୍ଚ ୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ଉପେତେନ ସମନ୍ନାଗତେନ ହୁତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବତୋ ସନ୍ତାନେ ୱାସେତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ, ସୀଲଂ । ଅନସନାଦିଧମ୍ମାଦିଂ ୱା ଉପେଚ୍ଚ ୱସନଂ ଉପୱାସୋ ଉପୋସଥୋ। ତଥାରୂପେ ହତ୍ଥିଜାତିୱିସେସେ ଉପୋସଥୋତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜାତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ, ଦିୱସୋ । ସୋ ପନେସ ଉପୋସଥୋ । ମାସପୁଣ୍ଣତାୟାତି ମାସସ୍ସ ପୂରିତଭାୱେନ । ସମ୍ପୁଣ୍ଣାତି ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣା । ତାୟ ହି ରତ୍ତିୟା ୱସେନ ମାସୋ ଅନୱସେସତୋ ପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । ମାସଦ୍ଧମାସାଦିଭେଦଂ କାଲଂ ମାତି ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଚ ‘‘ମା’’ଇତି ଚନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସା ରତ୍ତିୟା । ପୁଣ୍ଣୋ ପରିପୁଣ୍ଣକଲୋ ଜାତୋତି ପୁଣ୍ଣମା। ତଞ୍ହି ଚନ୍ଦପାରିପୂରିୟା ମାସପାରିପୂରିୟା ଏୱମାହ । ଏତେନ ତସ୍ସ ଉପୋସଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦିସ୍ସତି ଫଲଂ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଦେସୋ, ହେତୂତି ଆହ ‘‘ଦେସନ୍ତି କାରଣ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଂ କଥେନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନା ପରିଗ୍ଗହିତପ୍ପକାରଂ କଥେନ୍ତି । କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଅୱିସୟତ୍ତା । ପାସାଦପରିୱେଣେତି ପାସାଦସ୍ସ ପୁରତୋ ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସେଖସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୨) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

୮୬.ଇମେ ନୁ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ନୂତି ସଂସୟଜୋତନୋତି ଆହ – ‘‘ୱିମତିପୁଚ୍ଛା ୱିୟ କଥିତା’’ତି । ଜାନନ୍ତେନାତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୱତ୍ତଦସ୍ସନପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ପୁଚ୍ଛକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଅତ୍ତନୋ ଅଜାନନଭାୱଦୀପନପରଂ । ଜାନାତି ହି ଭଗୱା । ଅଜାନନ୍ତେନ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତେ । ୟଥାଭୂତସଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛତି କୋହଞ୍ଞେ ଠତ୍ୱା । ତେନାହ – ‘‘ଥେରୋ ଏୱରୂପଂ ୱଚନଂ କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି କାରଣସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଛନ୍ଦମୂଲକାତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦମୂଲକା । ତଣ୍ହା ହି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ । କୁସଲସଞ୍ଞୋ ୱା ଥିରୱିସଦନିପୁଣସଞ୍ଞୋ ୱା, କୁସଲସଙ୍ଖାରୋ ୱା ତିଖିଣଥିରୱିସଦସଙ୍ଖାରୋ ୱା; ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିପୁଲୋଦାରୱିଞ୍ଞାଣୋ ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ସଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନାଗତକାଲୱସେନେୱ ଦେସନା ଆଗତାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ।

ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଣ୍ଣତ୍ତୀତି ଖନ୍ଧସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟାନଂ ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନସଞ୍ଜାନନାଭିସଙ୍ଖରୱିଜାନନସଭାୱାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ‘‘ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା । କିତ୍ତକେନାତି କିଂପରିମାଣେନ ଅତ୍ଥେନ, ରାସତ୍ଥଭାଗତ୍ଥାଦୀସୁ କୀଦିସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ହେତୁହେତୂତି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ହେତୁ । ୟୋ ହି ଲୋଭାଦୀନଂ ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ମୂଲଟ୍ଠେନୁପକାରକଭାୱୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ହେତୁତ୍ଥୋ; ସୋ ପଥୱୀଆଦୀସୁପି ପଚ୍ଚୟଭାୱମତ୍ତେନ ହେତୁପରିୟାୟଦସ୍ସନତୋ ଦୁତିୟେନ ହେତୁ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ହେତୁହେତୂ’’ତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସାଧାରଣପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସାଧାରଣହେତୁ, ‘‘ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ୱିପାକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକନିୟାମକତ୍ତା କମ୍ମଂ ତସ୍ସ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଦାନେ ଉତ୍ତମହେତୂ’’ତି । ‘‘ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ‘‘ମହାଭୂତା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମିନାପି ୱୁତ୍ତୋତି ହେତୁସଦ୍ଦପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦାନଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟହେତୁ, ୟୋ ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ହେତୁ, ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନାୟ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଇଧ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଠିତିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ତସ୍ସ ଭାୱତୋ ସମଞ୍ଞାତୋ ପଞ୍ଞାପନାୟପି ସୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି । ପାଳିୟଂ ଅୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପନାୟାତି ସହେତୁଅହେତୁକନ୍ତିଆଦିଆକାରେହି ବୋଧନାୟ। ତଂ ପନ ସବ୍ବୋଧନଂ ଞାଣେନ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟା’’ତି ।

ଫସ୍ସୋତି ଫସ୍ସସମଙ୍ଗୀଭାୱୋ । ସୋ ଚେତ୍ଥ ସକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତୋ ହି ଫସ୍ସୋ ତଥାରୂପାୟ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଏତଦତ୍ଥମେୱେତ୍ଥ ଭଗୱତା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତକାଲୱସେନ ଦ୍ୱିକାଲିକୋ ଫସ୍ସସଦ୍ଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଫସ୍ସେ ସତି ୱେଦେତି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥେୱ ହି ୱେଦନାୟ ଏୱଂ ସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରାନମ୍ପି ଫସ୍ସୋ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଅଭାୱତୋ । ଚେତନାଗ୍ଗହଣେନ ଆୟୂହନାନୁରୂପତାୟ ତପ୍ପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମା ଗହିତା । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଭାଜନୀୟେ (ୱିଭ॰ ୨୧, ୨୨) ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା ଚେତନାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଆଦିଭୂତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ତାୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ସଭାୱକସ୍ସ ରୂପପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସମତିଂସତୋ ଉପରି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ରୂପାନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇଦାନି ପୱତ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ଫସ୍ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ, କସ୍ମା ତୟୋ ଏୱ ଖନ୍ଧା ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟଥା ପନ ୱିଞ୍ଞାଣସହିତୋ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୪, ୪୫; ୨.୪.୬୦) ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ୟଥା ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନାମରୂପସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଫସ୍ସସ୍ସ ।

୮୭. ୟାୱ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋ ନତ୍ଥେୱାତି ଅପ୍ପହୀନସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକୋ ୱଟ୍ଟେ ପରିବ୍ଭମତୀତି ଆହ – ‘‘କଥଂ ପନ, ଭନ୍ତେତି ୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି । ୟଥା ଚ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଜୋତନା ୱଟ୍ଟପୁଚ୍ଛା, ଏୱଂ ତବ୍ଭେଦନଜୋତନା ୱିୱଟ୍ଟପୁଚ୍ଛାତି ଆହ – ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ନ ହୋତୀତି ୱିୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ।

୮୮.ଅୟଂରୂପେ ଅସ୍ସାଦୋତି ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୋ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନଞ୍ଚ ରୂପନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଇମିନା ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ କଥିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱୋ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱୋ, ସୋ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ଆଦୀନୱସମତିକ୍କମୋତି ଆଦୀନୱଗ୍ଗହଣେନ ସିଦ୍ଧମତ୍ଥମାହ – ‘‘ପହାନପଟିୱେଧୋ ଚେୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚା’’ତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଇମିନା ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧୋ ଚେୱ ନିରୋଧସଚ୍ଚଞ୍ଚା’’ତି । ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅଭିସମୟଟ୍ଠାନେସୁ । ୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଧମ୍ମାତି ୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗସଞ୍ଞିତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ, ସତ୍ତ ୱା ଧମ୍ମା । ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ସେସପଦେସୁପୀତି, ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତିଆଦିପଦେସୁପି ।

୮୯.ଇମସ୍ମିନ୍ତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ସକଅତ୍ତଭାୱୋ ଗହିତୋ, ତଦେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଖନ୍ଧାତି ତପ୍ପଟିୟୋଗିତାୟ, ‘‘ବହିଦ୍ଧାତି ପରସ୍ସ ସୱିଞ୍ଞାଣକେ କାୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବନିମିତ୍ତେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀସୁପି। ତାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନିପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନିପି ତଂସଭାୱାନୀତି ଆହ ‘‘ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋପି ଗହିତା ଅୱିନାଭାୱତୋତି, ‘‘ସୱିଞ୍ଞାଣକେ କାୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱା ଖନ୍ଧସମୂହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୦.ଅନତ୍ତନି ଠତ୍ୱାତି ଅତ୍ତରହିତେ ଅନତ୍ତସଭାୱେ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସେ ଠତ୍ୱା ତଂ ଆଧାରଂ କତ୍ୱା କତାନି କମ୍ମାନି । କତରସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନି ଠତ୍ୱାତି କୀଦିସେ ଅତ୍ତନି ନିସ୍ସୟୱିପାକଂ ଦସ୍ସନ୍ତି ୱିପଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି । ଏତେନ କାରକୱେଦକରହିତତ୍ତା ଅତ୍ତପକ୍ଖକମ୍ମକାନି ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ଚ କତନାସଅକତବ୍ଭାଗମଦୋସୋ ଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।

ତତ୍ରାୟଂ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୪; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୫) ଚୋଦନାସୋଧନାୱିଧି – ପାଣାତିପାତୱସେନ ତାୱ କମ୍ମପଥସମ୍ବନ୍ଧୱିଭାୱନା, ଖଣେ ଖଣେ ହି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କୋ ହନ୍ତି, କୋ ୱା ହଞ୍ଞତି, ୟଦି ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅରୂପତ୍ତା ନ ଛେଦନଭେଦନାଦିୱସେନ ୱିକୋପନସମତ୍ଥୋ, ନପି ୱିକୋପନୀୟୋ । ଅଥ ରୂପସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅଚେତନତ୍ତା କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋତି ନ ତତ୍ଥ ଛେଦନାଦିନା ପାଣାତିପାତାପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି ୟଥା ମତସରୀରେ । ପୟୋଗୋପି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହରଣପ୍ପହାରାଦିକୋ ଅତୀତେସୁ ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅନାଗତେସୁ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା, ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ସମ୍ଭୱତି ତେସଂ ଅଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତାୟ ୱିନାସାଭିମୁଖେସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପୟୋଗୋ ସିୟା, ୱିନାସସ୍ସ ଚ କାରଣରହିତତ୍ତା ନ ପହରଣପ୍ପହାରାଦିପ୍ପୟୋଗହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହକତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ ? ଖଣିକତ୍ତା ୱଧାଧିପ୍ପାୟସମକାଲଭିଜ୍ଜନକସ୍ସ କିରିୟାପରିୟୋସାନକାଲାନୱଟ୍ଠାନତୋ କସ୍ସ ପାଣାତିପାତକମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ?

ୱୁଚ୍ଚତେୟଥାୱୁତ୍ତୱଧକଚେତନାସହିତୋ ସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହନ୍ତି । ତେନ ପୱତ୍ତିତୱଧପ୍ପୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଅପଗତଉସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମତୱୋହାରପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱପ୍ପୟୋଗକରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ ହଞ୍ଞତି, କେୱଲୋ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ । ୱଧପ୍ପୟୋଗାୱିସୟଭାୱେପି ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପସନ୍ତାନାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପସନ୍ତାନେ ପରେନ ପୟୋଜିତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗୱସେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିତୱିବନ୍ଧକୱିସଦିରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଗତେ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ; ନାପି ଅହେତୁକୋ ପାଣାତିପାତୋ, ନ ଚ ପୟୋଗୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କତପ୍ପୟୋଗୱସେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକଲାପସ୍ସ ତଥା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଖଣିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକମରଣସ୍ସ ଇଧ ମରଣଭାୱେନ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସନ୍ତତିମରଣସ୍ସ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସହେତୁକଭାୱତୋ ନ ଅହେତୁକଂ ମରଣଂ; ନ ଚ କତ୍ତୁରହିତୋ ପାଣାତିପାତପ୍ପୟୋଗୋ ନିରୀହକେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ସନ୍ନିହିତତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପାଦନେ ନିୟତେସୁ କାରଣେସୁ କତ୍ତୁୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ୟଥା – ‘‘ପଦୀପୋ ପକାସେତି, ନିସାକରୋ ଚନ୍ଦିମା’’ତି । ନ ଚ କେୱଲସ୍ସ ୱଚାଧିପ୍ପାୟସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକକଲାପସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ପଟିଜାନନତୋ; ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପଦୀପାଦୀନଂ ଅତ୍ଥକିରିୟସିଦ୍ଧି ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେୱ ପାଣାତିପାତେନ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ; ତତୋ ଏୱ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ପାଣାତିପାତଚେତନା ପୱତ୍ତା; ତତ୍ଥେୱ ସନ୍ତାନେ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନ ଭୱନ୍ତରେ ନିରୟାଦୀସୁ ତସ୍ସା ଫଲପ୍ପୱତ୍ତୀତି ନତ୍ଥେୱ କତୱିନାସୋ ଅକତବ୍ଭାଗମୋ ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟଥାରହଂ କମ୍ମପଥସମ୍ବନ୍ଧୱିଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ସବ୍ବୋ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ ତଣ୍ହାୱସଗତସ୍ସେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟେନା’’ତି । ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ମୟା ଦେସିୟମାନଦସ୍ସନଧମ୍ମେସୁ । ପକତିକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହେତ୍ୱା ପରିହରିୟମାନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ନୱକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଦେସନାନୁସାରେନ ଗହିତଂ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଚୂଳପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧.ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂତୁଣ୍ହୀଭୂତନ୍ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୟଂ ୟଂ ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସଦ୍ଦୋପି ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟମେୱାତି ଅନୁ ଅନୁ ୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତତୋ ତତୋ ୱିଲୋକେତ୍ୱା’’ତି । ଅସନ୍ତୋ ନୀଚୋ ପୁରିସୋତି ଅସପ୍ପୁରିସୋତି ଆହ – ‘‘ପାପପୁରିସୋ ଲାମକପୁରିସୋ’’ତି । ସୋତି ଅସପ୍ପୁରିସୋ । ତନ୍ତି ଅସପ୍ପୁରିସଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଜାନନତୋ । ପାପଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦିଲାମକଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ । ଅସପ୍ପୁରିସେ ଭତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ଅସପ୍ପୁରିସଭତ୍ତି। ତେନାହ – ‘‘ଅସପ୍ପୁରିସସେୱନୋ’’ତି । ଅସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମୋ ଅସପ୍ପୁରିସୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତେସଂ ଚିନ୍ତନସୀଲୋତି ଅସପ୍ପୁରିସଚିନ୍ତୀ। ତେନାହ ‘‘ଅସପ୍ପୁରିସଚିନ୍ତାୟ ଚିନ୍ତକୋ’’ତି, ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସପ୍ପୁରିସମନ୍ତନନ୍ତି ଅସାଧୁଜନୱିଚାରଂ ଅସପ୍ପୁରିସୱୀମଂସଂ । ଅସପ୍ପୁରିସୱାଚନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । ଅସପ୍ପୁରିସକମ୍ମଂ ନାମ ତିୱିଧମ୍ପି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ଅସପ୍ପୁରିସଦିଟ୍ଠି ନାମ ୱିସେସତୋ ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅସପ୍ପୁରିସଦାନଂ ନାମ ଅସକ୍କଚ୍ଚଦାନାଦି । ସବ୍ବୋପାୟମତ୍ଥୋ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

‘‘ପାଣଂ ହନିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିକା ଚେତନା କାମଂ ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ହୋତିୟେୱ, ୟଥା ପନ ସା ଅତ୍ତନୋ ବଲୱତରଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟ ହୋତି, ତଥା ନ ପରସ୍ସାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଚିନ୍ତେତି’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ଅସୁକୋ ଅସୁକନ୍ତିଆଦୀହି ପାପକୋ ପାପୱିପାକେକଦେସଂ ବଲୱଂ ଗରୁତରଂ ୱା ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୋପି ୟଥା ପରୋ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ନ ତଥା ସୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ପରବ୍ୟାବାଧାୟା’’ତି । ଗହେତ୍ୱାତି ପାପକିରିୟାୟ ସହାୟଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ।

ଅସକ୍କଚ୍ଚନ୍ତି ଅନାଦରଂ କତ୍ୱା । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅସକ୍କରଣଂ ଅପ୍ପସନ୍ନାକାରୋ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସକ୍କରଣଂ ଅଗରୁକରଣନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ନ ସକ୍କରୋତି ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଚିତ୍ତୀକତ୍ୱାତି ନ ଚିତ୍ତେ କତ୍ୱା, ନ ପୂଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଜେନ୍ତୋ ହି ପୂଜେତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଚିତ୍ତେ ଠପେତି, ତତୋ ନ ବହି କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ୱା ଅଚ୍ଛରିୟଂ କତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତି ଚିତ୍ତୀକରଣଂ, ସମ୍ଭାୱନକିରିୟା । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅଚିତ୍ତୀକରଣଂ, ଅସମ୍ଭାୱନକିରିୟା । ଅପୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠାଦିଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ୱିୟ ଅୱଖିତ୍ତକଂ । ତେନାହ – ‘‘ଛଡ୍ଡେତୁକାମୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ରୋଗଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋୱିୟାତି ରୋଗିକସରୀରଂ ଓଦନାଦୀହି ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱମ୍ମିକେ ରୋଗଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ । ଅଦ୍ଧା ଇମସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ମମେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ୟସ୍ସ ତଥା ଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଆଗମନଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋତି ଆହ ‘‘ଅନାଗମନଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ନୋ ଫଲପାଟିକଙ୍ଖୀ ହୁତ୍ୱା ଦେତୀ’’ତି ।

କାମଞ୍ଚାୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଦୀହି ପାପଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେହି ପନ ସବ୍ବେହିପି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୟେ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନାତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସଦେୱକଂ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ଦେୱସଦ୍ଦୋ ଛକାମାୱଚରଦେୱେସୁ, ଏୱମିଧାତି ଆହ ‘‘ଛକାମାୱଚରଦେୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା କାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଚେ ? ଇଧ ଦାନଫଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା କାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ତତ୍ଥାପି ଛକାମାୱଚରଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଦେୱମହତ୍ତତାଦିୱଚନତୋ । ତିଣ୍ଣଂ କୁଲାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଖତ୍ତିୟମହତ୍ତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ କୁଲାନଂ ସମ୍ପତ୍ତି, ନ କେୱଲଂ କୁଲସମ୍ପଦା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ଅଥ ଖୋ ତତ୍ଥ ଆୟୁୱଣ୍ଣୟସଭୋଗଇସ୍ସରିୟାଦିସମ୍ପଦାପି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଉଳାରସ୍ସ ଦାନମୟପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ତେସମ୍ପି ସମିଜ୍ଝନତୋ । ସୁଦ୍ଧୱଟ୍ଟୱସେନେୱ କଥିତଂ ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ସବ୍ବସୋ ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା । ସଦ୍ଧାଦୟୋ ହି ଲୋକିୟକୁସଲସମ୍ଭାରା ଏୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚୂଳପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୨. ଅନୁପଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନୁପଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩.ଇଦ୍ଧିମାତିଗୁଣୋ ପାକଟୋ ପରତୋଘୋସେନ ୱିନା ପାସାଦକମ୍ପନଦେୱଚାରିକାଦୀହି ସୟମେୱ ପକାସଭାୱତୋ; ଧୁତୱାଦାଦିଗୁଣାନମ୍ପି ତଥାଭାୱେ ଏତେନେୱ ନୟେନ ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ପାକଟୟୋଗତୋ ଚ ପରେସଂ ନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଚ । ପଞ୍ଞୱତୋ ଗୁଣାତି ପଞ୍ଞାପଭେଦପଭାୱିତେ ଗୁଣୱିସେସେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରେସଂ ଅୱିସୟା । ତେନାହ – ‘‘ନ ସକ୍କା ଅକଥିତା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି । ୱିସଭାଗା ସଭାଗା ନାମ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ, ତେ ପନ ଅପ୍ପହୀନରାଗଦୋସତାୟ ପରସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଅୱଣ୍ଣମେୱ ଘୋସେନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ୱିସଭାଗ…ପେ॰… କଥେନ୍ତୀ’’ତି ।

ୟା ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନା, ଅୟଂ ଧାତୁକୁସଲତା । ଆୟତନକୁସଲତାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ କୋସଲ୍ଲଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲତା। ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଠାନଂ କାରଣଂ, ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନଂ ଅକାରଣନ୍ତି ଏୱଂ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ, ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନା, ଅୟଂ ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲତା। ୟୋ ପନ ଇମେସୁ ଧାତୁଆଦୀସୁ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ନିସ୍ସଙ୍ଗଗତିୟା ପଣ୍ଡାତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଞାଣେନ ଇତୋ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମାତି ଆହ – ‘‘ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି । ମହନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ମହତୀ ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ମହାପଞ୍ଞୋ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଆହ – ‘‘ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ନାନତ୍ତନ୍ତି ୟାହି ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରୋ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିନା କିତ୍ତୀୟତି, ତାସଂ ମହାପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୨୧୬; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୧୦; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୫୮୪) ୱିସେସତୋ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ମହତ୍ତଂ ନାମ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ତଦସ୍ସ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ମହନ୍ତେସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୁମହନ୍ତତାୟ ପଚ୍ଚୟମହନ୍ତତାୟ ନିସ୍ସୟମହନ୍ତତାୟ ପଭେଦମହନ୍ତତାୟ କିଚ୍ଚମହନ୍ତତାୟ ଫଲମହନ୍ତତାୟ ଆନିସଂସମହନ୍ତତାୟ ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହେତୂ ଅଲୋଭାଦୟୋ, ପଚ୍ଚୟା ହିରୋତ୍ତପ୍ପସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟାଦୟୋ । ନିସ୍ସୟା ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନିୟତତା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ପୁରିସୱିସେସା । ପଭେଦୋ ଚାରିତ୍ତାଦିୱିଭାଗୋ । କିଚ୍ଚଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ୱିଧମନଂ । ଫଲଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପଦା ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା ଚ । ଆନିସଂସୋ ପିୟମନାପତାଦି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୯) ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ମହନ୍ତତା ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା, ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ପନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ମହାୱିସୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଠାନାଟ୍ଠାନାନଂ ମହାୱିସୟତା ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪ ଆଦୟୋ) ସୟମେୱ ଆଗମିସ୍ସତି । ୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିଦ୍ଧାରିତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସକଲସାସନସଙ୍ଗହଣତୋ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ । ସାମଞ୍ଞଫଲାନଂ ମହତୋ ହିତସ୍ସ ମହତୋ ସୁଖସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଭାୱତୋ ସନ୍ତପଣୀତନିପୁଣଅତକ୍କାୱଚରପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଭାୱତୋ ଚ । ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ମହାସମ୍ଭାରତୋ ମହାୱିସୟତୋ ମହାକିଚ୍ଚତୋ ମହାନୁଭାୱତୋ ମହାନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ଚ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିମହତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁଥୁପଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ନାନାଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି, ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମା’’ତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେସୁପି ‘‘ଏକୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାଦସୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ଏକୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକୱିଧାଦିୱସେନ ଅତୀତାଦିଭେଦୱସେନପି ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ…ପେ॰… ଇଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମକା’’ତି ଏୱଂ ଆୟତନନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।

ନାନାଧାତୂସୂତି ‘‘ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମକା’’ତି ଏୱଂ ନାନାଧାତୂସୁ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତୟିଦଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକଧାତୂସୁୟେୱ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକଦେସତୋୱ, ନୋ ନିପ୍ପଦେସତୋ, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକଧାତୂନଂ ପନ ନାନାକରଣଂ ନ ଜାନନ୍ତିୟେୱ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ପନ, ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ କଣ୍ହୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ତନୁତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ, ଇମସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ ପୀତଂ ଲୋହିତଂ ଓଦାତଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ଦୀଘଂ ୱଟ୍ଟଂ ସୁସଣ୍ଠାନଂ ମଟ୍ଠଂ ଫରୁସଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ମଧୁରଂ ତିତ୍ତକଂ ଅମ୍ବିଲଂ କଟୁକଂ କସାୱଂ, କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ ଅତିଖିଣୋ ଉଜୁକୋ କୁଟିଲୋ ଲୋହିତୋ ଓଦାତୋ ହୋତୀ’’ତି ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।

ଅତ୍ଥେସୂତି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ସନ୍ତାନଭେଦତୋ ଚ ନାନପ୍ପଭେଦେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଙ୍ଗାନଞ୍ହି ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତାତି । ତେନାହ – ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି । ନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୂତି ନାନାସଭାୱେସୁ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ସୁଞ୍ଞସଭାୱେସୁ, ତତୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସଅତ୍ତଅତ୍ତନିୟାଦିୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭେସୁ ସଭାୱେସୁ । ମ-କାରୋ ହେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ନାନାଅତ୍ଥେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିନାନାଅତ୍ଥେସୁ । ଧମ୍ମେସୂତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟାଦିନାନାଧମ୍ମେସୁ । ନିରୁତ୍ତୀସୂତି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱଚନସଙ୍ଖାତାସୁ ନାନାନିରୁତ୍ତୀସୁ । ପଟିଭାନେସୂତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ, ‘‘ଇମାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୫-୭୪୫) ତଥା ତଥା ପଟିଭାନତୋ ପଟିଭାନାନୀତି ଲଦ୍ଧନାମେସୁ ଞାଣେସୁ । ପୁଥୁ ନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୂତିଆଦୀସୁ ସୀଲସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତଂ ନାନତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇତରେସଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ । ୟଂ ପନ ଅଭିନ୍ନଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଉପଚାରୱସେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପୁଥୁ ନାନାଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି । ତେନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିପରିୟାୟେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ପରିଦୀପିତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ୱିସୟୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ମହତ୍ତଂ ପୁଥୁତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ହାସଭାୱଂ, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ଜୱନଭାୱଂ, କିଚ୍ଚୱସେନ ତିକ୍ଖାଦିଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘କତମା ହାସପଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହାସବହୁଲୋତି ପୀତିବହୁଲୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ସୀଲଂ ପରିପୂରେତୀତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୀତିସହଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ । ପୀତିସୋମନସ୍ସସହଗତା ହି ପଞ୍ଞା ଅଭିରତିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁଲ୍ଲା ୱିକସିତା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି; ନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଂ ଠପେତ୍ୱା ହାସନୀୟଂ ପରଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସୀଲଂ ପରିପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧମାହ । ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ରୂପଂଅନିଚ୍ଚତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସୀଘଂ ୱେଗେନ ପୱତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା ଇନ୍ଦେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱଜିରଂ ୱିୟ ଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ ଅଦନ୍ଧାୟନ୍ତୀ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୱେଗସା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସା ଜୱନପଞ୍ଞା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନତୋ ଖୟସଭାୱତ୍ତା । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭୟାନକଭାୱତୋ । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ତସାରୱିରହତୋ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ଚ । ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ତୁଲାଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ତୁଲେତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ତାୟ ଏୱ ତୀରଣଭୂତାୟ ତୀରେତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ୟାଥାୱତୋ ପକାସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା । ରୂପନିରୋଧେତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୱସେନ । ଇଦାନି ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ପୁନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱସେନାତି କେଚି ।

ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି, ‘‘ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ପନ କିଲେସେ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ହି ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ପଟିପଦା ଚସ୍ସ ନ ଚଲତୀତି ଆହ – ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି କାରଣମୁଖେନ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତସଂୱେଗୋ । ଉତ୍ତାସବହୁଲୋତି ଞାଣୁତ୍ରାସୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ବହୁସୋ ଉତ୍ରସ୍ତମାନସୋ । ତେନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନମାହ । ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋତି ପନ ଇମିନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନଂ ଆହ – ଅରତିବହୁଲୋତିଆଦିନା ତସ୍ସା ଏୱ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ବହିମୁଖୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ବହିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଞାଣମୁଖୋ, ତଥା ୱା ପୱତ୍ତିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖୋ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥି, ନିବ୍ବିଜ୍ଝତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧା, ସାୱ ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବେଧିକା। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଜ୍ଜତି ଏତେନ ୱିପସ୍ସନାଦିକୋତି ପଦଂ, ସମାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନୁପଦନ୍ତି ଅନୁସମାପତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଂ ୱା ସମ୍ମସନୁପଗା ଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱା’’ତି। ଝାନଙ୍ଗୱସେନ ୱାତି ଝାନଙ୍ଗୱସେନାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କମତ୍ଥୋ ଇଧ ପଦସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ଅନୁପଦଂ ଅନୁକ୍କମେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିୟା’’ତି । ଧମ୍ମୱିପସ୍ସନନ୍ତି ତଂତଂସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ । ୱିପସ୍ସତୀତି ସମାପତ୍ତିୟୋ ଝାନମୁଖେନ ତେ ତେ ଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ମସତି । ଅଦ୍ଧମାସେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉକ୍କଂସଗତସ୍ସ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନତ୍ତା, ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ଚ ତଥା ପଟିପାଦେତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ; ଧମ୍ମସେନାପତି ପନ ତତୋ ଚିରେନ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋପି ମହାପଞ୍ଞୋୱ, ତସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋୱ ମହାପଞ୍ଞତରୋତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ, ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମସନଂ ଚରତି ଏତ୍ଥାତି ସମ୍ମସନଚାରୋ, ୱିପସ୍ସନାଭୂମି, ତଂ ସମ୍ମସନଚାରଂ । ଏକଦେସମେୱାତି ସକଅତ୍ତଭାୱେ ସଙ୍ଖାରେ ଅନୱସେସତୋ ପରିଗ୍ଗହେତୁଞ୍ଚ ସମ୍ମସିତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନୀହାରସମୁଦାଗତଞାଣବଲାନୁରୂପଂ ଏକଦେସମେୱ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୬) ୱଚନତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମେନ ସବ୍ବଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଜାନିତବ୍ବମେୱ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମସନୁପଗଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସସନ୍ତାନଗତେ ସବ୍ବଧମ୍ମେ, ପରସନ୍ତାନଗତେ ଚ ତେସଂ ସନ୍ତାନୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧାଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ସମ୍ମସନଂ, ଅୟଂ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମସନଚାରୋ । ଥେରୋ ପନ ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମେପି ସନ୍ତାନୱିଭାଗେନ କେଚି କେଚି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମ୍ମସି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଞାଣେନ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତୋ ୱିୟ ଏକଦେସମେୱ ସମ୍ମସନ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଞାଣେନ ନାମ ୟାୱତା ନେୟ୍ୟଂ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ତଥା ଅପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଏକଦେସମେୱ ସମ୍ମସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମସନଚାରୋ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତା, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ଚ ସଙ୍ଖାରାତି ୱଦନ୍ତି, କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୂତି ଅପରେ । ତଥା ହି ଅଦ୍ଧତ୍ତୟୱସେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଂ ଓସରିତ୍ୱା ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ପୱତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସସନ୍ତାନଗତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଜ୍ଝିମଦେସୱାସିସତ୍ତସନ୍ତାନଗତା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ଚ ସମ୍ମସନଚାରୋତି ୱଦନ୍ତି, ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିସତ୍ତସନ୍ତାନଗତାତି କେଚି । ଧମ୍ମସେନାପତିନୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତସାୱକାନଂ ୱିପସ୍ସନାଭୂମିୟେୱ ସମ୍ମସନଚାରୋ । ତତ୍ଥ ପନ ଥେରୋ ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସଂ ଅନୁପଦଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାୱକାନଂ ସମ୍ମସନଚାରଂ ନିପ୍ପଦେସଂ ସମ୍ମସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସାୱକାନଂ ୱିପସ୍ସନାଭୂମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତା ପକତିସାୱକା ଅଗ୍ଗସାୱକା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଛସୁ ଜନେସୁ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାନଂ ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ଅନଧିଗତପଞ୍ଞାନେପୁଞ୍ଞତ୍ତା ଅନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତପଦେସୋକ୍କମନଂ ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ଇଚ୍ଛିକିଚ୍ଛିତଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା ନତ୍ଥି । ତେ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତଧମ୍ମମତ୍ତେୟେୱ ଠତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତା ପନ ପକତିସାୱକା ୟେନ ମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭନ୍ତି; ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିତ୍ଥାରିକଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ୱିପୁଲଞାଣତ୍ତା । ମହାସାୱକା ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ତତୋ ସାତିସୟଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିତ୍ଥାରିକଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅଗ୍ଗସାୱକେସୁ ଦୁତିୟୋ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମାଧାନସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ତତୋପି ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତି । ପଠମୋ ପନ ତତୋ ମହାପଞ୍ଞତାୟ ସାୱକେହି ଅସାଧାରଣଂ ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତେହିପି ମହାଭିନୀହାରତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ତତୋପି ୱିତ୍ଥାରିକୱିପସ୍ସନଂ କରୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ, ସମ୍ମଦେୱ, ପରିପୂରିତପଞ୍ଞାପାରମିପଭାୱିତ-ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମନସ୍ସ ଅନୁରୂପାୟାତି । ୟଥା ନାମ କତୱାଲୱେଧପରିଚୟେନ ସରଭଙ୍ଗସଦିସେନ ଧନୁଗ୍ଗହେନ ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ଅନ୍ତରା ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଲକ୍ଖଣେୟେୱ ପତତି; ନ ସଜ୍ଜତି ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ଅନ୍ତରା ଅସଜ୍ଜମାନା ଅୱିରଜ୍ଝମାନା ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ମସନୀୟଧମ୍ମେସୁ ୟାଥାୱତୋ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତତି । ୟଂ ମହାଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦୋ ଗଣତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଏତେସୁ ଚ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାନଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ଖଜ୍ଜୋତପଭାସଦିସୋ, ଅଭିଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତପକତିସାୱକାନଂ ଦୀପପଭାସଦିସୋ, ମହାସାୱକାନଂ ଓକ୍କାପଭାସଦିସୋ, ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଓସଧିତାରକାପଭାସଦିସୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଚନ୍ଦପଭାସଦିସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ରସ୍ମିସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତସରଦସୂରିୟମଣ୍ଡଲସଦିସୋ ଉପଟ୍ଠାସି । ତଥା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାନଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ଅନ୍ଧାନଂ ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଗମନସଦିସୋ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତପକତିସାୱକାନଂ ଦଣ୍ଡକସେତୁଗମନସଦିସୋ, ମହାସାୱକାନଂ ଜଙ୍ଘସେତୁଗମନସଦିସୋ, ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ସକଟସେତୁଗମନସଦିସୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାଜଙ୍ଘମଗ୍ଗଗମନସଦିସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାସକମଗ୍ଗଗମନସଦିସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ କିର ପତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁସ୍ସୱଲଦ୍ଧୋୟମତ୍ଥୋତି ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସି ଅତ୍ତନୋ ୱିପସ୍ସନାଚାରସ୍ସ ମହାୱିସୟତ୍ତା ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ । କଥଂ ପନାୟଂ ମହାଥେରୋ ଦନ୍ଧଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ସୀଘଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତାନଂ ସାତିସୟଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସୀତି ଆହ – ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ମହାଜଟନ୍ତି ମହାଜାଲସାଖଂ ଅତିୱିୟ ସିବ୍ବିତଜାଲଂ । ୟଟ୍ଠିଂ ପନ ସାରଂ ୱା ଉଜୁଂ ୱା ନ ଲଭତି ୱେଣୁଗ୍ଗହଣେ ଅନୁଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ୱେଣୁସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ଏୱଂସମ୍ପଦନ୍ତି ୟଥା ତେସୁ ପୁରିସେସୁ ଏକୋ ୱେଳୁଗ୍ଗହଣେ ଅନୁଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ୱେଳୁୟଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏକୋ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା, ଏୱଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିକଂ । ପଧାନନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ।

ସତ୍ତସଟ୍ଠିଞାଣାନୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୩ ମାତିକା) ଆଗତେସୁ ତେସତ୍ତତିୟା ଞାଣେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସୁତମୟଞାଣାଦୀନି ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣପରିୟୋସାନାନି ସତ୍ତସଟ୍ଠି ଞାଣାନି । ତାନି ହି ସାୱକେହି ପୱିଚିତବ୍ବାନି, ନ ଇତରାନି । ସୋଳସୱିଧଂ ପଞ୍ଞନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୩୭୯; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୫.୩୭୯) ମହାପଞ୍ଞାଦିକା, ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିପଞ୍ଞାତି ଇଦଂ ସୋଳସୱିଧଂ ପଞ୍ଞଂ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ସ । ଇଦଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବସମ୍ମସନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନାକୋଟ୍ଠାସନ୍ତି ୱିତକ୍କାଦିସମ୍ମସିତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ୱିଭତ୍ତୱିପସ୍ସନାଭାଗଂ ।

୯୪.ପଠମେ ଝାନେତି ଉପସିଲେସେ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ୟେ ପଠମେ ଝାନେ ଧମ୍ମାତି ୟେ ପଠମଜ୍ଝାନସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ଚ ସମାପତ୍ତିସହଗତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସମାପତ୍ତିସମଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱୱତ୍ଥିତାତି କତୱୱତ୍ଥନା ନିଚ୍ଛିତା । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ସଲକ୍ଖଣତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଞାତା । ଓଲୋକେନ୍ତୋତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଅଭିନିରୋପନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରୋପନଂ । ଅନୁମଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁୱିଚାରଣଂ । ଫରଣଂ ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନଂ, ୱିପ୍ଫାରିକଭାୱୋ ୱା । ସାତନ୍ତି ସାତମଧୁରତା । ଅଧିକ୍ଖେପୋ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ସମାଧାନଂ । ଫୁସନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାକାରେନ ୱିୟ ପୱତ୍ତି । ୱେଦୟିତଂ ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନଂ । ସଞ୍ଜାନନଂ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ । ଚେତୟିତଂ ଚେତସୋ ବ୍ୟାପାରୋ । ୱିଜାନନଂ ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧି । କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତା । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖୋ। କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଗ୍ଗାହୋ, ଅଧିଗ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ। ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସେସୁ ସାରଥି ୱିୟ ସକିଚ୍ଚପସୁତେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତତା। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁନୟନଂ ସଂଚରଣଂ ଅନୁନୟୋ । ସଭାୱତୋତି ୟଥାଭୂତସଭାୱତୋ । ସୋଳସନ୍ନଂ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ତେସଂୟେୱ ଥେରେନ ୱୱତ୍ଥାପିତଭାୱତୋ, ତେ ଏୱସ୍ସ ତଦା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ, ନ ଇତରେତି ୱଦନ୍ତି । ୱୀରିୟସତିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞା; ସତିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଏକନ୍ତାନୱଜ୍ଜଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଛ ୟୁଗଳା; ଅଲୋଭାଦୋସା ଚ ସଙ୍ଗହିତା ଝାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଥେରେନ ଚ ଧମ୍ମା ୱୱତ୍ଥାନସାମଞ୍ଞତୋ ଆରଦ୍ଧା । ତେ ନ ଉପଟ୍ଠହିଂସୂତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅପରେ ।

ୱିଦିତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଦେପି ନେସଂ ୱେଦନାନଂ ପଜାନନଂ ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ଜାନାତୀତି ତଂଞାଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଂଞାଣତା, ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ତସଂୱେଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସମାନୟୋଗକ୍ଖମାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା । ଞାଣବହୁତାତି ଞାଣସ୍ସ ବହୁଭାୱୋ, ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଅନେକଞାଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ, ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ ଆରମ୍ମଣକରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅସମ୍ମୋହାୱବୋଧୋ ଚ ଈଦିସସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ନତ୍ଥି । ଏକେକମେୱ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକସ୍ସେୱ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ନ ଚ ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି, କପ୍ପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂ ।

ନ ତ୍ୱେୱ ତେପି ଜୀୱନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସଂୟୁତା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦, ୩୯) ଚ,

‘‘ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତେ ୟୁଗା ଗହୀ’’ତି ଚ –

ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତତାୟାତି ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୟେ ଝାନଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପଗେୱ ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତତ୍ତା । ୟଥା ନାମ ମିଗସୂକରାଦୀନଂ ଆସୟେପରିଗ୍ଗହିତେ ତତ୍ର ଠିତା ମିଗା ୱା ସୂକରା ୱା ତତୋ ଉଟ୍ଠାନତୋପି ଆଗମନତୋପି ନେସାଦସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ । ତେନାହ ‘‘ଥେରେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ତେନାତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଝାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଉପ୍ପାଦଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ ୟଂ ୟଦେୱ ଆରବ୍ଭ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ପାକଟଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । ନ ହି ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ, ‘‘ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱବୋଧକୋ ହି ଅତ୍ତଲାଭୋ ଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟୋ । ହୁତ୍ୱାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ପଟିୱେନ୍ତୀତି ପଟି ଖଣେ ଖଣେ ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ୱିଦ୍ଧଂସଭାୱବୋଧକୋ ହି ଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତୋ ୱୟୋ ।

ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉପୟୋ ରାଗୱସେନ ଉପଗମନନ୍ତି ଅନୁପୟୋ, ଅନନୁରୋଧୋ । ହୁତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ୟୋଜନା । ତଥା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଅପାୟୋ ପଟିଘୱସେନ ଅପଗମନନ୍ତି ଅନପାୟୋ, ଅୱିରୋଧୋ । ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ଥା’’ତି ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଅଭିନିୱେସାଭାୱତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେହି ଅନିସ୍ସିତୋ । ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋତି ଅନୁପୟାନିସ୍ସିତଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିବନ୍ଧୱସେନ ଛନ୍ଦରାଗେନ ନ ପଟିବଦ୍ଧୋ ନ ୱିବନ୍ଧିତୋ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ତତୋ ଏୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୱସେନ କାମରାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେହି ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ।

କିଲେସମରିୟାଦା ତେନ କତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତେ ସୋଳସ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଚେ ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ; ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିୟା କିଲେସମରିୟାଦା ତେନ ଚିତ୍ତେନ, ଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନା ୱା କତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତେସୂତି ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ଏକୋପୀତି ରାଗାଦୀସୁ ଏକୋପୀତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତାକାରେନ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅନାପାଥଗମନେ ସତି ୱିପସ୍ସନା ନ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣମରିୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତପଚ୍ଚନୀକତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ପଗେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ଇଦାନିପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତବ୍ବା କିଲେସା ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇତୋତି ପଠମଜ୍ଝାନତୋ । ଅନନ୍ତରୋତି ଉପରିମୋ ଝାନାଦିୱିସେସୋ । ତସ୍ସ ପଜାନନସ୍ସାତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ଉତ୍ତରି ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଜାନନସ୍ସ । ବହୁଲୀକରଣେନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦନେନ ।

ସମ୍ପସାଦନଟ୍ଠେନାତି କିଲେସକାଲୁସିୟାପଗମନେନ, ତସ୍ସ ୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିଗମେନ ୱା ଚେତସୋ ସମ୍ମଦେୱ ପାସାଦିକଭାୱେନ ।

ୱୀରିୟଂ ସତି ଉପେକ୍ଖାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପେକ୍ଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୱେଦନାତି ଏତ୍ଥ ଝାନୁପେକ୍ଖାତି, ‘‘ସୁଖଟ୍ଠାନେ ୱେଦନୁପେକ୍ଖାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖଟ୍ଠାନେତି ଚ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ସୁଖସ୍ସ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାତି ସମଧୁରଚେତୟିତଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେ ୱିସଟୱିତ୍ଥତଭାୱତୋ ୟୋ ସୋ ଚେତସୋ ଆଭୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସାମଞ୍ଞଫଲାଦୀସୁ ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଥନ ଅତ୍ଥତୋ ସତିୱିନିମୁତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧାସତିୟେୱା’’ତି । ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପେକ୍ଖା, ନ ଝାନୁପେକ୍ଖାଦୟୋ ।

୯୫. ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସତିୟା ନ କଦାଚିପି ଞାଣୱିରହୋ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ଞାଣେନ ସମ୍ପଜାନୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ତଥା ହି ତତିୟଜ୍ଝାନେ, ‘‘ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି। ନ ସାୱକାନଂ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା ହୋତି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘କଲାପୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହା’’ତି ।

୯୬.ପଞ୍ଞାୟଚସ୍ସଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନସମକାଲଂ ଖୀୟମାନା ଆସୱା, ‘‘ଦିସ୍ୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସମାନକାଲେପି ହି ଏଦିସୋ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି –

‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୫; ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ।

‘‘ନିହନ୍ତ୍ୱା ତିମିରଂ ସବ୍ବଂ, ଉଗ୍ଗତେଜୋ ସମୁଗ୍ଗତୋ ।

ୱେରୋଚନୋ ରସ୍ମିମାଲୀ, ଲୋକଚକ୍ଖୁପଭଙ୍କରୋ’’ତି ॥ (ପଟ୍ଠା॰ ଅନୁଟୀ॰ ୧.୨୫-୩୪; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୫୮୦) ଚ –

ଏୱମାଦୀସୁ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ୱା ଅୟଂ ଦିସ୍ୱାସଦ୍ଦୋ ଅସମାନକତ୍ତୁକୋ ୟଥା – ‘‘ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ହୋତି, ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୮୦୨) । ଦସ୍ସନହେତୁକୋ ହି ଆସୱାନଂ ପରିକ୍ଖୟୋ ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟେ ସତି ପହାନାଭିସମୟସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଆହରିତ୍ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ଝାନଧମ୍ମେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତି । ଏୱଂ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୟଥା ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୱାରୋ ଇଧ ଗହିତୋ’’ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଦୀଘନଖସୁତ୍ତଦେସନାୟ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୫-୨୦୬) ହି ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ତଦା ଚ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ୱଚନଅୱସରୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୱାରୋ ଇଧ ଗହିତୋ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ – ‘‘ସବ୍ବସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଥେରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ପଣ୍ଡିତଗୁଣେ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେତୁଂ । ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନଂ ପନ ଥେରସ୍ସ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣଂ । ତେନାହ ‘‘ନିରୋଧଂ ପନ…ପେ॰… ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ତେନ ଫଲସମାପତ୍ତିମ୍ପି ଅନ୍ତରା ସମାପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱୋମିସ୍ସଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗେନ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଆହରିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ସୀସଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ଆଭୋଗୱସେନ ନିରୋଧସ୍ସ ୱାରୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ଫଲସମାପତ୍ତି ଗୂଳ୍ହୋ ହୋତି, ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଫଲସମାପତ୍ତି ସୀସଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତେନ ଆଭୋଗପଟିବଦ୍ଧମେତେସଂ ଆଗମନନ୍ତି ଦୀପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ଥେରା ପନାତିଆଦି ଅଟ୍ଠକଥାରୁଳ୍ହମେୱ ତଂ ୱଚନଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନକାଲେ । ତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଧମ୍ମେତି ଉତୁକମ୍ମାହାରୱସେନ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଧମ୍ମେ ।

୯୭.ଚିଣ୍ଣୱସିତନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖଦୂରିଭାୱେନ ସୁଭାୱିତୱସୀଭାୱଂ । ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋତି ଉକ୍କଂସପରିନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ । ଉରେ ୱାୟାମଜନିତାୟ ଓରସୋ । ପଭାୱିତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦିତଂ । ଧମ୍ମେନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେନ । ତସ୍ସ ହି ଅଧିଗମେନ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି କତ୍ୱା, ‘‘ଧମ୍ମଜୋ ଧମ୍ମନିମ୍ମିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମଦାୟସ୍ସାତି ନୱୱିଧସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଦାୟସ୍ସ । ଆଦିୟନତୋତି ଗଣ୍ହନତୋ, ସସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅନୁପଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଛବ୍ବିସୋଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮.ଖୀଣାଜାତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକତଂ ହୋତି ଅରହତୋ ତଦଭାୱତୋ । ତଥା ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ମେ ପରିୟୋସିତୋତି ପଟିଜାନନ୍ତେନପି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ସୋଳସୱିଧସ୍ସପି କିଚ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ତନା ନିଟ୍ଠାପିତଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତେନପି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱଂ, ଆୟତିଂ ୱା ପରିଞ୍ଞାଦିକରଣୀୟାଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତେନପୀତି ଆହ – ‘‘ଏକେନପି ପଦେନ ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତାୱ ହୋତୀ’’ତି । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବଦ୍ଧଂ ପନ ସୁବଦ୍ଧଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞାବ୍ୟାକରଣଂ ଚତୂହି ପଦେହି ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ଚେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚେତନାୟ ଦିଟ୍ଠୱାଦିତା ନାମ ଅରିୟୱୋହାରୋ । ସଭାୱୋତି ପକତିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୪-୨୭୫) ୱିୟ ତସ୍ମା, ଅନୁଧମ୍ମୋତି ଅରିୟଭାୱଂ ଅନୁଗତା ପକତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅରିୟା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଅନାୱିକରୋନ୍ତାପି ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱପୱେଦନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଞ୍ଚ ତାଦିସାନଂ ପରିନିବ୍ବାନସମୟେୟେୱ ଆୱିକରୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ – ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ…ପେ॰… କାତବ୍ବୋ’’ତି ।

୯୯.ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଭେଜ୍ଜନୀୟଂ ବଲୱିରହିତଂ, ଅସାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିରାଗୁତନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ୱିଗଚ୍ଛନସଭାୱନ୍ତି ୱିନାସଗମନସଭାୱଂ । ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମତ୍ତା ଅସ୍ସାସଲେସସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ଅସ୍ସାସୱିରହିତଂ। ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସମନ୍ନାଗମନୱସେନ ଚ ୟଥାରହଂ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉପୟା, ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଉପାଦିୟନ୍ତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଉପାଦାନା। ଅଧିତିଟ୍ଠତି ଚେତସୋ ଅଭିନନ୍ଦନଭୂତାତି ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତାହୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି । ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନିୱିସତୀତି ଅଭିରତିୱସେନ ନିୱିସତି, ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ସକ୍କାୟଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସତି ‘‘ଏତଂ ମମଂ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି ଏତାହି ଅଭିନିୱେସାହି, ତଥା ସକ୍କାୟଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁସେତି ଏତାହୀତି ଅନୁସୟା, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ରାଗାଦୟୋ ଅନୁସେନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତଂସହଗତଧମ୍ମା ତତ୍ଥ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ପରିୟାୟେନ, ‘‘ତଂ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖୟା ୱିରାଗାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ‘‘ଖୟେନ ୱିରାଗେନା’’ତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିରାଗେନାତି ଚ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦି ଅତ୍ଥୋ। ତେନ ‘‘ନିରୋଧେନା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଗହିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱ ଉପୟାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସେୱ ବୋଧନତୋ ।

୧୦୦. ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚାତି ପତିଟ୍ଠାନା, ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁଚାତି ପତିଟ୍ଠାନଧାତୁ। ନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣଂ ବାହିରଉଦକଂ ୱିୟ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ଆବନ୍ଧତୀତି ଆବନ୍ଧନଂ। ପଚନୀୟଭତ୍ତଂ ବାହିରତେଜୋ ୱିୟ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ପରିପାଚେତୀତି ପରିପାଚନଂ। ବାହିରୱାତୋ ୱିୟ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ। ଧାତୁସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଧାତୂତି ଅସମ୍ଫୁସିତଭାୱୋ ତେସଂ ୱିପରିମଟ୍ଠତାଭାୱତୋ । ୱିଜାନନଂ ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧି । ଅହଂ ଅତ୍ତାତି ଅହଂ, ‘‘ରୂପଧମ୍ମୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ନ ଉପଗମିଂ ନ ଗଣ୍ହିଂ । ନିସ୍ସିତନିସ୍ସିତାପି ନିସ୍ସିତା ଏୱ ନାମାତି ଆହ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁନିସ୍ସିତାୱା’’ତି । ଅତ୍ତନା ୱା ପନ ତନ୍ନିସ୍ସିତାତି ‘‘ଏକେନ ପରିୟାୟେନା’’ତି । ଉପାଦାରୁପମ୍ପି କାମଂ ନିସ୍ସିତମ୍ପି ହୋତି । ତଥାପି ତଂ ନିସ୍ସିତଂ ହୋତିୟେୱାତି ତଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ପରିଚ୍ଛେଦକରତ୍ତା ପରିଚ୍ଛେଦାକାସସ୍ସ ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଚ ତଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବମ୍ପି ଭୂତୁପାଦାରୂପଂ ଆକାସଧାତୁନିସ୍ସିତଂ ନାମ। ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଉପାଦାରୂପଂ ୱିୟ ଭୂତରୂପାନି, ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ୱିୟ ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପାନି, ‘‘ତଂନିସ୍ସିତରୂପୱତ୍ଥୁକା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆକାସଧାତୁନିସ୍ସିତଚକ୍ଖାଦିରୂପଧମ୍ମୱତ୍ଥୁକା ୱେଦନାଦୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଆକାସଧାତୁନିସ୍ସିତା ନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଉପସଂହରତି । ଇଧାପୀତି ଆକାସଧାତୁନିସ୍ସିତପଦେପି, ନ ପଥୱୀଧାତୁନିସ୍ସିତପଦାଦୀସୁ ଏୱ । ରୂପାରୂପନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପାରୂପଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି, ଅଗ୍ଗହିତଂ ନତ୍ଥି । ସହଜାତା…ପେ॰… ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଇଦଂ ନିପ୍ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସୟତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟାୟସିଦ୍ଧେ ନିସ୍ସୟତ୍ତେ ଗୟ୍ହମାନେ – ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋତି ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୧) ୱଚନତୋ ସବ୍ବଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଂ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ଅନନ୍ତରୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତନତୋ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୧୦୧. ରୁପ୍ପତି ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ରୂପନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଗତେ ରୂପାୟତନେ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଆପାଥମନାଗତେ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଭାୱୋ ପନ ଆପାଥମନାଗତେପି ତସ୍ମିଂ ଲବ୍ଭତେୱ ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ଥନତୋ । ରୂପାୟତନଂ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା । ଥେରୋ ପନ ଆପାଥଂ ଅନାଗତସ୍ସାପି ରୂପାୟତନସ୍ସ ରୂପଭାୱଂ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ ନାନୁଜାନନ୍ତୋ ଛନ୍ନୋୱାଦଂ ନିଦସ୍ସେତି, ‘‘ଉପରି ଛନ୍ନୋୱାଦେ କିନ୍ତି କରିସ୍ସଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ, ଆୱୁସୋ ଛନ୍ନ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୧) ଆଗତଂ, ନ ଚେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗତମେୱ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବପଦେନ ଗହିତଂ, ନ ଆପାଥଂ ଅନାଗତନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଅୱିସେସେନେୱ ରୂପାୟତନେନ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗାହାଭାୱସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ ୟିଦଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ରୂପମେୱାତି ରୂପାୟତନମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ପଦଂ କଥଂ ନେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନା’’ତିଆଦି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେସୂତି ୟେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେସୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋତି ତସ୍ସନସଭାୱୋ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଛନ୍ଦୋୟେୱାତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ । ରଜ୍ଜନୱସେନାତି ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରଞ୍ଜନୱସେନ । ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିରମିତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱସେନ । ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହା ହି ନନ୍ଦୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ତଣ୍ହା।

୧୦୨.ଅହଙ୍କାରୋତି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୧, ୧୨୩୯; ୱିଭ॰ ୮୩୨, ୮୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୦୮; ମହାନି॰ ୨୧, ୧୭୮) ଅହଂକରଣଂ । ୟେନ ହି ମମଂ କରୋତି, ଏତଂ ମମଙ୍କାରୋ । ସ୍ୱେୱାତି ‘‘ଅହଙ୍କାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମାନୋ । ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସବ୍ବାସୁ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନାସୁ ହେଟ୍ଠା ୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ ? ଇତରୋ ଇଧ ସବ୍ବୱାରେସୁପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପୁଚ୍ଛା ଅଧିକତା ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ’’ତିଆଦିନା ତତିୟା ୱିଜ୍ଜା କଥିତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏକୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସୁତ୍ତଂ ନାମେତଂ ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ଆଗତତ୍ତା । ଅରିୟଧମ୍ମୱସେନପିସ୍ସ ସମଞ୍ଞା ଅତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଛବ୍ବିସୋଧନନ୍ତିପିସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧାତି ତସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ସୋଧନୱସେନ ୱିସୋଧିତା । ଏକମେୱ କତ୍ୱାତି ଏକୱାରୱସେନେୱ ପାଳିୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଆଗତତ୍ତା ଏକମେୱ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ୱା ଛବ୍ବିସୋଧନତାତି ଆହ – ‘‘ଚତୂହି ଆହାରେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଗହେତବ୍ବାତି ? କେଚି ତାୱ ଆହୁ – ‘‘ସାଧୂତି ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ହେଟ୍ଠା ଆଗତେନ ନୟେନ ଆହାରୱାରୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ‘‘ବହିଦ୍ଧା ସବ୍ବନିମିତ୍ତେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆହାରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଆହାରା ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତା ଏୱାତି ଅଞ୍ଞେ । ଅପରେ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ଫସ୍ସାହାରୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ସରୂପତୋପି ଗହିତୋତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଛବ୍ବିସୋଧନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମଞ୍ଞାୟ ଅନ୍ୱତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆୟତିମ୍ପି ତାଦିସେନ ବ୍ୟାକରଣେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିପତ୍ତିମ୍ପି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ‘‘ଇମେ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୱିନୟନିଦ୍ଦେସପରିୟାୟେନାତି ୱିନୟନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତେନ କାରଣେନ । ୱିନୟେ ୱା ଆଗତନିଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ।

ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅଧିଗମୋ, ଝାନାଦିଅଧିଗମପୁଚ୍ଛା । ତେନାହ – ‘‘ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଉପାୟପୁଚ୍ଛାତି ଅଧିଗମୋପାୟପୁଚ୍ଛା । କିନ୍ତୀତି କେନ ପକାରେନ ୱିଧିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କତମେସଂ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀତି ଇଦଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ‘‘କିଂ ତେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ଅନିଦ୍ଧାରିତଭେଦା ଝାନାଦିୱିସେସା ପୁଚ୍ଛିତାତି ଇଦାନି ତେସଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଆକାରେହି ଅଧିଗମବ୍ୟାକରଣଂ ସୋଧେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା । ଏତ୍ତାୱତାୱାତି ଏତ୍ତକେନ ବ୍ୟାକରଣମତ୍ତେନେୱ ନ ସକ୍କାରୋ କାତବ୍ବୋ । ବ୍ୟାକରଣଞ୍ହି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅୟାଥାୱତୋପି ହୋତି, ୟଥା ନାମ ଜାତରୂପପତିରୂପଂ ଜାତରୂପଂ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ଜାତରୂପଂ ନିଘଂସନତାପନଛେଦନେହି ସୋଧେତବ୍ବଂ ଏୱମେୱଂ ଇମେସୁ ଇଦାନେୱ ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୋଧନତ୍ଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧି-ସମାପତ୍ତି-ଞାଣଦସ୍ସନ-ମଗ୍ଗଭାୱନା-ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ପାକଟୋ ହୋତି ଅଧିଗତୱିସେସସ୍ସ ସତିସମ୍ମୋସାଭାୱତୋ । ସେସପୁଚ୍ଛାସୁପି ‘‘ପାକଟୋ ହୋତୀ’’ତି ପଦେ ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାକୁସଲାତି ସଜ୍ଝାୟମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ନିପୁଣା । ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତି ଆଗମନପଟିପଦା । ସୋଧେତବ୍ବାତି ସୁଦ୍ଧା ଉଦାହୁ ଅସୁଦ୍ଧାତି ୱିଚାରଣୱସେନ ସୋଧେତବ୍ବା । ନ ସୁଜ୍ଝତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପମାଦପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । ଅପନେତବ୍ବୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଞ୍ଞାୟ । ‘‘ସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୁଜ୍ଝନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଦୀଘରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦୀ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟଦି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତାୟ ପଟିପଦାୟ ୟଦି ପଞ୍ଞାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିସଦିସା ପଟିପଦା ହୋତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତ୍ତା ।

ନଦିୟା ସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନଟ୍ଠାନଂ ନଦୀମୁଖଦ୍ୱାରଂ । ମଦ୍ଦମାନୋତି ବଦରସାଳୱଂ ସରସଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମଦ୍ଦମାନୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଛବ୍ବିସୋଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୫.ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସଭାୱକରଂ ଧମ୍ମଂ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ସପ୍ପୁରିସାନଂ ପୱେଣିକୋ ଧମ୍ମୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି, ଏସ ନୟୋ ଅସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଏୱଂ ପଧାନଂ ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବଞ୍ଚ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟଥାନୁପୁବ୍ବିୟା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତଥା ପନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଉଦାହରଣପୁବ୍ବକଂ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବପରିଚ୍ଚାଗପୁବ୍ବକଂ ଗହେତବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ଞାୟପଟିପତ୍ତି, ତସ୍ମା ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଦୀପେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଅୟଥାନୁପୁବ୍ବିୟା ନିଦ୍ଧାରୀୟତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା’’ତି । ଏତଦେୱ ହି କୁଲଦ୍ୱୟଂ ‘‘ଉଚ୍ଚକୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ । ତଥାହି ଅନ୍ତିମଭୱିକା ବୋଧିସତ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସୋତି ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଅନ୍ତରଂ କରିତ୍ୱାତି ତଂ କାରଣଂ କତ୍ୱା । ପଟିପଦା ହି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପୂଜାୟ କାରଣଂ, ନ ଉଚ୍ଚକୁଲୀନତା । ମହାକୁଲାତି ୱିପୁଲକୁଲା ଉପାଦିତୋଦିତକୁଲସମ୍ପୱତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୬.ୟସସଦ୍ଦୋ ପରିୱାରୱାଚକୋ । ୟସସ୍ସୀତି ଚ ସାତିସୟପରିୱାରୱନ୍ତତା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ଆଧିପତେୟ୍ୟାଭାୱତୋ ପରେସଂ ଉପରିନତ୍ତି ଏତେସଂ ଈସୋ ଈସନଂ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ଅକ୍ଖାତବ୍ବାତି ଅପ୍ପେସକ୍ଖା। ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପପରିୱାରା’’ତି । ଅଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ।

୧୦୭.ନୱେୱ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଆଗତାନୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଉକ୍କଟ୍ଠପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ତେଚୀୱରିକତା ସୁକରା । ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ସପଦାନଚାରିକତା ସୁକରା । ଏକାସନିକସ୍ସ ଚ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକତା ସୁକରା ଏୱାତି – ‘‘ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନେୱ ପାଳିୟା ଅନାଗତାନମ୍ପି ଆଗତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପରିହରଣସୁକରତାୟ ତେସମ୍ପି ସମାଦାନସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତେରସ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

୧୦୮. କାମତଣ୍ହାଦିକାୟ ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତମ୍ମୟା, ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପକତିଭାୱୂପଗମନେନ ତେସଂ ଭାୱୋ ତମ୍ମୟତା, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅତମ୍ମୟତା, ନିତ୍ତଣ୍ହତା । ତଂୟେୱ କାରଣଂ କତ୍ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନେପି ତଣ୍ହାପହାନଂୟେୱ କାରଣଂ କତ୍ୱା । ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତମ୍ମୟତାପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତେ ତଣ୍ହାୟ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା । ନ ମଞ୍ଞତୀତି ମଞ୍ଞନାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଓକାସେ କାମଭୱାଦିକେ କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା ହତ୍ଥିଅସ୍ସଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦିନା ପତ୍ତଚୀୱରୱିହାରପରିୱେଣାଦିନା ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ମଞ୍ଞତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୯.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସେୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ସତ୍ତହି ପଦେହୀତି ସତ୍ତହି ୱାକ୍ୟେହି । ପଜ୍ଜତି ଏତେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋତି ପଦଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଓକାସକରଣଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୧୩. ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତାୟ ଦିଟ୍ଠିପଟିଲାଭୋ । ସଞ୍ଞାପଟିଲାଭେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟୋ…ପେ॰… ନ ଗହିତା କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନୋସମାଚାରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଦିଟ୍ଠି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱାରେ ନ ଗହିତାତି ? କାମଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଅୱୟୱିଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ କମ୍ମପଥକୋଟ୍ଠାସୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ ।

୧୧୫.କାମସଞ୍ଞାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ସଙ୍ଗହିତା, ଏୱଂ ଅନଭିଜ୍ଝାଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ସଙ୍ଗହିତା ପଠମେନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନଭିଜ୍ଝାସହଗତାୟ ସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।

୧୧୭. ତି କାମଭୱାଦୀନଂ ଅପରିୟୋସାନାୟ ପରିୟୋସାନଂ ଇଚ୍ଛତୋପି ତାଦିସସ୍ସ ଭୱାନଂ ଅପରିୟୋସାନମେୱ ହୋତି। ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ହୀ’’ତିଆଦି । ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ତେସଂ ପହାନାୟ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତତୋ ଏୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି। ତେନସ୍ସ କିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ୱିପାକଦୁକ୍ଖେନ ଚ ସଦୁକ୍ଖମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତି। ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ପହାୟ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନାରହୋ ଅନାଗାମୀ କଥଂ…ପେ॰… ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅନାଗାମୀପୀ’’ତିଆଦି । ସଦୁକ୍ଖମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତି, ୟାୟ ଲବ୍ଭମାନଅକୁସଲାଭିୱୁଦ୍ଧିଂ କୁସଲପରିହାନିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଅନାଗାମିନୋପି ସବ୍ୟାବଜ୍ଝଅତ୍ତଭାୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୟଥାଲବ୍ଭମାନଂ ଅକୁସଲପରିହାନିଂ କୁସଲାଭିୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସପି ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଅତ୍ତଭାୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପୀ’’ତିଆଦି । ଅକୁସଲମେୱ ହାୟତି,ନ କୁସଲଂ ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିପକ୍ଖେ ଠିତତ୍ତା । ତତ୍ଥାପି ୱିପସ୍ସନମେୱ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ନ ୱଟ୍ଟଗବ୍ଭଂ ଅନ୍ତିମଭୱିକତାୟ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ, ଞାଣସ୍ସ ଚ ପାକଗମନତୋ ।

୧୧୯.ଏକଚ୍ଚସ୍ସାତି ସାମିୱଚନଂ ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ପରିଣାମେତବ୍ବଂ, ତଥା ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି । ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଭଗୱତୋ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତା ତାୱ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତସୁଖତୋ ପରିବାହିରା ହୋନ୍ତୁ ଜାନନ୍ତାନମ୍ପି ସବ୍ବେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତୀତି ଅନେକଂସିକତଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତିୟେୱାତି, ‘‘ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା’’ତିଆଦିନା ଅନେକଂସିକତଂ ପରିହରତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪.ଭୟନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୧) ଚିତ୍ତସଂସପ୍ପତାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ’’ତି । ଉପଦ୍ଦୱୋତି ଅନ୍ତରାୟୋ । ତସ୍ସ ପନ ୱିକ୍ଖେପକାରଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନେକଗ୍ଗତାକାରୋ’’ତି । ଉପସଗ୍ଗୋତି ଉପସଜ୍ଜନଂ । ତତୋ ଅପ୍ପତୀକାରୱିଘାତାପତ୍ତି ୟସ୍ମା ପତୀକାରାଭାୱେନ ୱିହଞ୍ଞମାନସ୍ସ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ଓସୀଦନକାରଣଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନାକାରୋ’’ତି । ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦିୱସେ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ। ବହି ଅନିକ୍ଖମନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱାରେ ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା।

ନଳେହୀତି ନଳଚ୍ଛନ୍ନସଙ୍ଖେପେନ ଉପରି ଛାଦେତ୍ୱା ତେହିୟେୱ ଦାରୁକଚ୍ଛଦନନିୟାମେନ ପରିତୋପି ଛାଦିତା । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ତିଣେହି ଛନ୍ନତଂ, ସେସସମ୍ଭାରାନଂ ରୁକ୍ଖମୟତଞ୍ଚ ଅତିଦିସତି । ୱିଧୱାପୁତ୍ତେତି ଅଦନ୍ତଭାୱୋପଲକ୍ଖଣଂ । ତେ ହି ନିପ୍ପିତିକା ଅୱିନୀତା ଅସଂୟତା ଅକିଚ୍ଚକାରିନୋ ହୋନ୍ତି ।

ମତ୍ଥକଂ ଅପାପେତ୍ୱାୱ ନିଟ୍ଠାପିତାତି କସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱମକାସୀତି ? ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାକୋସଲ୍ଲଦୀପନତ୍ଥମେୱ, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନାନଂ ସନ୍ନିପତିତଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେସନାୟ ଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ । ତେ କିର ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅନ୍ଧକାରଂ ପୱିଟ୍ଠା ୱିୟ ଠିତା । ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ।

୧୨୫.ରୂପପରିଗ୍ଗହୋୱ କଥିତୋ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତତୋ ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସବ୍ବାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅଦ୍ଧେକାଦସ ଧାତୁୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅଦ୍ଧଟ୍ଠମା ଧାତୁୟୋ ୟଥାରହଂ ୱେଦନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ନିରୋଧପଜାନନାତି ପଞ୍ଞାସୀସେନ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚମାହ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପମୁଖୋ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା କଥିତଂ ହୋତି ସମ୍ମସନସ୍ସ ଭୂମିୟା ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଚ କଥିତତ୍ତା । ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ଇମିନା ଞାଣଦସ୍ସନଂ କଥିତଂ ତଂ ପନ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଦୁୱିଧନ୍ତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ଏତ୍ତାୱତାପି ଖୋତି ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ସତ୍ଥା ଧାତୁକୋସଲ୍ଲଂ ଦେସେତୁକାମୋତି ଥେରୋ, ‘‘ସିୟା ପନ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଭଗୱା ପଥୱୀଧାତୁଆଦିୱସେନପି ଧାତୁକୋସଲ୍ଲଂ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦେସନାକାରଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ, ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତାପି ହି ଆଦିତୋ ଛ ଧାତୁୟୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତୋନୀହରିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା କଥଂ ରୂପଧାତୁୟୋ ନୀହରୀୟନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ତଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁପଥୱୀଧାତୁ ଆଦିୱସେନ ଦେସନାରୁଳମେୱ, କାୟଧାତୁ ପନ ନୀହରିତବ୍ବାତି ଏକଂସମେୱ ନୀହରଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ପୁରିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ମନୋଧାତୂତି ପଚ୍ଛିମଭାଗୱସେନ କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଗହେତବ୍ବା ତସ୍ସାନୁରୂପଭାୱତୋ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ମନୋଧାତୁ ନାମାୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅସଂସଟ୍ଠା, ୱିସୁଂୟେୱ ଚେସା ଧାତୂତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁଦେସନାୟ, ଚିତ୍ତୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦେସେ ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟଦେସନାୟଂ ପନ ସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣକାୟସଙ୍ଗହିତାୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୫୧୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପୁରିମପଚ୍ଛିମୱସେନାତି ପୁରେଚରାନୁଚରୱସେନ । ମନୋଧାତୂତି ୱିପାକମନୋଧାତୁ ଗହେତବ୍ବା ପୁରେଚରଣତୋ, ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରଂ ମନୋଧାତୁୟା, କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚ ।

ଧମ୍ମାନଂ ୟାୱଦେୱ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥୁ ଧାତୁଦେସନାତି ଅଞ୍ଞେସୁ ସଭାୱଧାରଣାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଲବ୍ଭମାନେସୁପି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ପଧାନୋତି ଆହ – ‘‘ଏସନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି । ସପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନାତି ସପ୍ପଟିଭାଗୱସେନ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖେନ ସପ୍ପଟିଭାଗଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖେନ, ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାତି । ୟଥା ସୁଖାଦୀନଂୟେୱ ସମୁଦାଚାରୋ ୱିଭୂତୋ, ନ ଉପେକ୍ଖାୟ, ଏୱଂ ରାଗାଦୀନଂୟେୱ ସମୁଦାଚାରୋ ୱିଭୂତୋ, ନ ମୋହସ୍ସ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଭୂତଭାୱେନା’’ତି । କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପରିଗ୍ଗହିତାୱ ହୋତି ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ସେସାସୁ ସୋମନସ୍ସଧାତୁଆଦୀସୁ, ପରିଗ୍ଗହିତାୱ ହୋତି ଅୱିନାଭାୱତୋ ଏୱ । ନ ହି ସୋମନସ୍ସାଦୟୋ ମନୋଧାତୁୟା ୱିନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାଧାତୁତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ତାସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଭୂତା ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠ ରୂପଧାତୁୟୋ, ମନୋଧାତୁ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଏୱ ଧମ୍ମଧାତୂତି ଏୱଂ ପନ୍ନରସ ଧାତୁୟୋ ଉପେକ୍ଖାଧାତୁତୋ ନୀହରିତବ୍ବା । ସୋମନସ୍ସଧାତୁଆଦୟୋ ପନ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁଅନ୍ତୋଗଧା, ଏୱଂ ସୁଖଧାତୁତୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତସ୍ସା ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଭୂତାନଂ କାୟଧାତୁଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୂନଞ୍ଚ ନୀହରଣା ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟାତି, ‘‘ଉପେକ୍ଖାଧାତୁତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଇଧ କାମଧାତୁଆଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘କାମଧାତୁଆଦୀନଂ ଦ୍ୱେଧାୱିତକ୍କେ କାମୱିତକ୍କାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘କାମୱିତକ୍କୋତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋତି ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋତି ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ, ସୋ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତି । ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ସୋ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତି । ଅୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ସୋ କରୁଣାୟ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଧାତୁତୋ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କାମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ରୂପଧାତୁଆଦୟୋ ଛ, ତଂୱିସୟା ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ପଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସ । ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଆଦୟୋ ପନ ଧମ୍ମଧାତୁଅନ୍ତୋଗଧା ଏୱ ।

କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭୂତା ଧମ୍ମା କାମଧାତୂତି ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଚ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧା କାମଧାତୂ’’ତି । ତଥା ରୂପତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭୂତା ଧମ୍ମା ରୂପଧାତୁ, ଅରୂପତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭୂତା ଧମ୍ମା ଅରୂପଧାତୂତି ଆହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି । କାମତଣ୍ହା କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଏୱଂ ରୂପାରୂପତଣ୍ହା ରୂପାରୂପଂ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ତା ୟତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତି, ତେ କାମାୱଚରାଦୟୋତି ଏୱଂ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ କାମତଣ୍ହାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିନା ନୟେନାତି ଏତେନ ‘‘ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ଏତ୍ଥାୱଚରା’’ତିଆଦିପାଳିଂ (ୱିଭ॰ ୧୦୨୦) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାୱଚରାତି ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସାୟ କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦୋକାସତା ଚ ତଣ୍ହାୟ ତନ୍ନିନ୍ନତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପରିପୁଣ୍ଣଅଟ୍ଠାରସଧାତୁକତ୍ତା କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ‘‘କାମଧାତୁତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁ ଏକଦେସମତ୍ତମେୱ ହି ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମାତି ।

ସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ସହିତା ହୁତ୍ୱା । ୟତ୍ତକଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ କାରଣଂ, ତତ୍ଥ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମାଗତା ୱିୟ ହୋତି ୱେକଲ୍ଲେ ତଦନିବ୍ବତ୍ତନତୋ । ସଙ୍ଖତଧାତୁତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବା ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସଭାୱତୋ ।

୧୨୬. ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନା ମୟଂ ଅତ୍ତାତି ଗହଣଂ ଗମିସ୍ସାମାତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ତେସୁ ଭୱା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି। ତତୋ ବହିଭୂତାନି ବାହିରାନି। ଆୟତନକଥା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୧୦, ୫୭୦, ୫୭୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତା ।

୧୨୭. ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଠାନଂ ଅଟ୍ଠାନଂ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୨୬୮; ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୮୦୯), ନତ୍ଥି ଠାନନ୍ତି ୱା ଅଟ୍ଠାନଂ । ଅନୱକାସୋତି ଏତ୍ଥ ଏସେୱ ନୟୋ । ତଦତ୍ଥନିଗମନମେୱ ହି ‘‘ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟେନପୀ’’ତିଆଦି । ୟନ୍ତି କାରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚ କାରଣତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନା’’ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । କୁତୋ ପନାୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଲିଙ୍ଗତୋ । ଲିଙ୍ଗଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗମନପଟିକ୍ଖେପୋ । ଚତୁଭୂମକେସୂତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଭୂମକସଙ୍ଖାରାନଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ୱୁତ୍ତଂ; ନ ପନ ତେ ଆରବ୍ଭ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗମନସବ୍ଭାୱତୋ । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଭୂମକସଙ୍ଖାରା ପନା’’ତିଆଦିନା । ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରାନଂ ସପ୍ପଦେସତ୍ତା ନିପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସଙ୍ଖାରାନଂ ପନ ନିୱତ୍ତନେ କାରଣଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଏତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥି ସେତୁଘାତତ୍ତା । ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତାତି ସଂକିଲେସୱିଧମନତେଜସ୍ସ ଅଧିକଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ଦୁଦ୍ଦସା । ଅକୁସଲାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ସତ୍ତାନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ତେ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି ।

ଅସୁଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚ ଇଧ ସୁଖତୋ ଉପଗମନସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଏକନ୍ତ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ପଧାନଦିଟ୍ଠିମାହ। ଦିଟ୍ଠିୟା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ‘‘କସିଣାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିସଙ୍ଗହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜଗହଣଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୟେସଂ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଉପଗମନଂ ଭୱତି ତେସଂୟେୱ ୱସେନ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବୱାରେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବୱାରେସୂତି ନିଚ୍ଚାଦିସବ୍ବୱାରେସୁ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଗାହଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନିୱେଠେତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଗାହୋ ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଚତୁତ୍ଥଭୂମକସଙ୍ଖାରା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ନ ଗୟ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୮. ପୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେନ ମାତାପିତୁସମଞ୍ଞା, ଦତ୍ତକିତ୍ତିମାଦିୱସେନପି ପୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ଖୋ ପରିୟାୟତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଜନିକା ୱ ମାତା ଜନକୋ ପିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତୋୱ ଖୀଣାସୱୋ ଅରହାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ମାତୁଆଦୀନଂୟେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଭବ୍ବଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତଦଞ୍ଞଂ ଅରିୟସାୱକୋ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ୱଦତି – ‘‘କିଂ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି? ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ‘‘ଏତମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସଚେପି ହୀ’’ତିଆଦି । ବଲଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦିବଲସମନ୍ନାଗମଦୀପନତ୍ଥଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗେନାଗତସଦ୍ଧାଦିବଲୱସେନ ହି ଅରିୟସାୱକୋ ତାଦିସଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ନ କରୋତି ।

ପଞ୍ଚହି କାରଣେହୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫାଦକାନି ତେସଂ ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନି ଚ କାରଣାନି କାରଣଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହୟୋଗକ୍ଖମତୋ । ଆକାରେହୀତି କାରଣେହି । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ଅନୁରୂପଂ ସାୱନେନ । ଭେଦସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟଥା ଭେଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ସାୱନେନ ୱିଞ୍ଞାପନେନ । ତେନାହ ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦି । କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱାତି ଏତେନ ‘‘ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଭେଦକରୱତ୍ଥୁଦୀପନଂ ୱୋହାରୋ, ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ରହସ୍ସୱସେନ ୱିଞ୍ଞାପନଂ ଅନୁସ୍ସାୱନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣନ୍ତି ତେହି ସଙ୍ଘଭେଦସିଦ୍ଧିତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେ ପନ ତେସଂ ପୁବ୍ବଭାଗଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ୱୋହାରା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ୱୋହାରେ । ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଅନନ୍ତରେ ନିୟୁତ୍ତାନି ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନନ୍ତରକରଣସୀଲାନି, ଅନନ୍ତରପ୍ପୟୋଜନାନି ଚାତି ଆନନ୍ତରିୟାନି, ତାନି ଏୱ ‘‘ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।

କମ୍ମତୋତି ‘‘ଏୱଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମସଦିସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମୱିଭାଗତୋ । ଦ୍ୱାରତୋତି କାୟାଦିଦ୍ୱାରତୋ । କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟତୋତି ‘‘ଇଦଂ କପ୍ପଟ୍ଠିତିକୱିପାକଂ, ଇଦଂ ନ କପ୍ପଟ୍ଠିତିକୱିପାକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟୱିଭାଗତୋ । ପାକାତି ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ୱିପଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱିପଚ୍ଚନୱିଭାଗତୋ । ସାଧାରଣାଦୀହୀତି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେଦନାଦିୱିଭାଗତୋ ଚ ।

ୟସ୍ମା ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱାପତ୍ତି, ୟଥା ତଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସେୱା’’ତି । ପାକତିକମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତି ୱିମାନୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ୱୁତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ସମାନଜାତିୟସ୍ସ ୱିକୋପନେ କମ୍ମଂ ଗରୁତରଂ, ନ ତଥା ୱିଜାତିୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତଂ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା’’ତି । ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଚ ସୋ ଏୱ ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଭୱଙ୍ଗପ୍ପବନ୍ଧୋ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧୋ ଚ, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଆହ ‘‘ଅପି ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଅରହନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସ ୱିପାକନ୍ତିଆଦି କମ୍ମସ୍ସ ଆନନ୍ତରିୟଭାୱସମତ୍ଥନଂ, ଚତୁକୋଟିକଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ଥ ପଠମା କୋଟି ଦସ୍ସିତା, ଇତରାସୁ ୱିସଙ୍କେତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ତତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତୋ, କମ୍ମଂ ପନ ଗରୁତରଂ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସଂ ଭାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଆନନ୍ତରିୟଂ ଆହଚ୍ଚେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋତି ଞାପନିଚ୍ଛାନିବ୍ବତ୍ତା କଥା ।

ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁନୋ ୱିକୋପିତତ୍ତା । ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତି ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁଅଭାୱତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ହି ପୁରିମଂ ଅଭିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୱଧକଚିତ୍ତଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟନାନନ୍ତରିୟଭାୱେ ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍ଗାମଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତେନେୱାତି ତେନେୱ ପୟୋଗେନ । ଅରହନ୍ତଘାତୋ ହୋତିୟେୱ ଅରହତୋ ମାରିତତ୍ତା । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୟସ୍ମା ୟଥା ୱଧକଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣମ୍ପି ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ଚାଗଚେତନା, ସା ହି ଚଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚଜନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସନ୍ତକଭାୱକରଣଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ତଂ ସନ୍ତକଂ କତଂ । ତସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ।

ଲୋହିତଂ ସମୋ ସରତୀତି ଅଭିଘାତେନ ପକୁପ୍ପମାନଂ ସଞ୍ଚିତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତତରନ୍ତି ଗରୁତରଂ । ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନେ ୱିୟାତି ସତ୍ଥୁରୂପକାୟପଟିଜଗ୍ଗନେ ୱିୟ ।

ଅସନ୍ନିପତିତେତି ଇଦଂ ସାମଗ୍ଗିୟଦୀପନଂ । ଭେଦୋ ଚ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦୋ ହୋତି । ୱଟ୍ଟତୀତି ସଞ୍ଞାୟାତି ଈଦିସକରଣଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ନ ହୋତୀତି ସଞ୍ଞାୟ । ନୱତୋ ଊନପରିସାୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଥାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମନ୍ତି’’ ଇମଂ ଆକଡ୍ଢତି, ନ ପନ ‘‘ଭେଦୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ହି ନୱନ୍ନମେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘଭେଦୋ । ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଅନୱଜ୍ଜା ୟଥାଧମ୍ମଂ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ । ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ସଙ୍ଘରାଜି।

କାୟଦ୍ୱାରମେୱ ପୂରେନ୍ତି କାୟକମ୍ମଭାୱେନେୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ।

‘‘ସଣ୍ଠହନ୍ତେ ହି…ପେ॰… ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇଦଂ କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ତଥା ହି କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫୪-୬୫୭) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆପାୟିକୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୟଂ ସୋ ଏକଂ କପ୍ପଂ ଅସୀତିଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଂ ଆୟୁକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କପ୍ପୱିନାସେୟେୱାତି ପନ ଆୟୁକପ୍ପୱିନାସେୟେୱାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ନତ୍ଥି ୱିରୋଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଣ୍ଠହନ୍ତେତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ସ୍ୱେୱୱିନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ୱିୟ ଅଭୂତପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଦିୱସମେୱ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି ତତୋ ପରଂ କପ୍ପାଭାୱେ ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସପି ଅଭାୱତୋତି ଅୱିରୋଧତୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସେସାନୀତି ସଙ୍ଘଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞାନି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ।

ଅହୋସିକମ୍ମଂ…ପେ॰… ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି କଥଂ ନେସଂ ଆନନ୍ତରିୟତା ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ୱିପାକଦାନାଭାୱତୋ । ଅଥ ସତି ଫଲଦାନେ ଚୁତିଅନନ୍ତରୋ ଏୱ ଏତେସଂ ଫଲକାଲୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଫଲକାଲନିୟମେନ ନିୟତତା ନିଚ୍ଛିତା, ନ ଫଲଦାନନିୟମେନ, ଏୱମ୍ପି ନିୟତଫଲକାଲାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାନଞ୍ଚ ନିୟତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକଲତାଦୀହି ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ୱିପାକଧମ୍ମତା ୱିୟ ବଲୱତା ଆନନ୍ତରିୟେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ଫଲଦାନେ ନିୟତସଭାୱା ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଫଲଦାନନିୟମେନେୱ ନିୟତତା ଆନନ୍ତରିୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ତତୋ ଏୱ ନିୟତସଭାୱା ଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବଲୱତୋ ଆନନ୍ତରିୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଏକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ।

ନନୁ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିପାକଦାୟକେ ଅସତି ଚୁତିଅନନ୍ତରମେକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ନିୟତସଭାୱା ଅନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି । ଅସମାନଜାତିକେନ ଚେତୋପଣିଧିୱସେନ ଉପଘାତକେନ ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବୱିପାକତ୍ତା ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତଫଲଦାୟକତ୍ତାଭାୱା । ନ ପନ ଆନନ୍ତରିୟକାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱିୟ ଅସମାନଜାତିକଂ ଫଲନିୱତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବାନନ୍ତରିୟାନଂ ଅୱୀଚିଫଲତ୍ତା । ନ ଚ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତୋ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିୟ ଉପରୂପପତ୍ତିଜନକକମ୍ମଫଲଂ ଆନନ୍ତରିୟଫଲଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଚେତୋପଣିଧି ଅତ୍ଥି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱୀଚିପାତନତୋ, ନ ଚ ଆନନ୍ତରିୟୋପଘାତକଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେସଂୟେୱ ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତୱିପାକଜନକସଭାୱା ପୱତ୍ତୀତି । ଅନେକାନି ଚ ଆନନ୍ତରିୟାନି କତାନି ଏକନ୍ତେନେୱ ୱିପାକେ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ଉପରତାୱିପଚ୍ଚନସଭାୱାସଙ୍କତ୍ତା ନିଚ୍ଛିତାନି ସଭାୱତୋ ନିୟତାନେୱ । ତେସୁ ପନ ସମାନସଭାୱେସୁ ଏକେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରାନି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ତେନେୱ କତତ୍ତା ନ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତି । ନ ସମତ୍ଥତାୱିଘାତତ୍ତାତି ନତ୍ଥି ତେସଂ ଆନନ୍ତରିୟକତା ନିୱତ୍ତି; ଗରୁତରଭାୱୋ ପନ ତେସୁ ଲବ୍ଭତେୱାତି ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ସିୟା ଗରୁତରଭାୱୋତି, ‘‘ୟେନ…ପେ॰… ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ଏକସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞାନି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୱଚନେନ ଇତରେସଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ନୋ ୱା ତଥା ସୀଲୱତୀତି ୟଥା ପିତା ସୀଲୱା, ତଥା ସୀଲୱତୀ ନୋ ୱା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସଚେ ମାତା ସୀଲୱତୀ, ମାତୁଘାତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।

ପକତତ୍ତୋତି ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସମାନସଂୱାସକୋତି ଅପାରାଜିକୋ । ସମାନସୀମାୟନ୍ତି ଏକସୀମାୟଂ ।

ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋତି ୟଂ ସତ୍ଥାରା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅନୁସାସନାଦି, ତଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ । ଅଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥକରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ।

୧୨୯. ଅଭିଜାତିଆଦିସୁ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୨୭୭) ପକପ୍ପନେନ ଦେୱତୂପସଙ୍କମନାଦିନା ଜାତଚକ୍କୱାଳେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଦସସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଠାନଂ ଜାତିଖେତ୍ତଂ, ସରସେନେୱ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଆଣାଖେତ୍ତଂ, ୱିସୟଭୂତଂ ଠାନଂ ୱିସୟଖେତ୍ତଂ । ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୂତି ଇମାୟ ଲୋକଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ । ତତ୍ତକାନଂୟେୱ ଜାତିଖେତ୍ତଭାୱୋ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପରିଗ୍ଗହୱସେନା’’ତି କେଚି । ‘‘ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ତତ୍ତକଂ ଏୱ ଜାତିଖେତ୍ତଂ ତନ୍ନିୱାସୀନଂୟେୱ ଚ ଦେୱତାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଓକ୍କମନକାଲାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଏୱ ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ମହାଭିନୀହାରାଦିକାଲେପି ତସ୍ସ ପକମ୍ପନସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତୋ । ଆଣାଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଂୱଟ୍ଟତି ଚ ୱିୱଟ୍ଟତି ଚ । ଆଣା ୱତ୍ତତି ଆଣାୟ ତନ୍ନିୱାସୀନଂ ଦେୱତାନଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ, ତଞ୍ଚ ଖୋ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱେନେୱ, ନ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ, ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ପନ ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱଚନତୋ ତତୋ ପରମ୍ପି ଆଣା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ ।

ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପନ ଅତ୍ଥୀତି, ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫; ମି॰ ପ॰ ୪.୫.୧୧) ଇମିସ୍ସଂ ଲୋକଧାତୁୟଂ ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା, ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ଅତ୍ଥେତରହି ଅଞ୍ଞେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭଗୱତା ସମସମା ସମ୍ବୋଧିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ନୋତି ୱଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧), ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧; ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏକତୋତି ସହ, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ କାଲୋ କଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ୱଦତି । ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଚରିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏତେସଂ ଅନ୍ତରେ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ନିୱାରିତା, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀଣି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନେନ ହି ସାସନସ୍ସ ଓସକ୍କିତତ୍ତା ଅପରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଲଦ୍ଧାୱସରା ହୋତି । ପଟିପଦାତି ପଟିୱେଧାୱହା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ‘‘ପରିୟତ୍ତି ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ତୟିଦଂ ହୀନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିଞ୍ହି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ମାତିକାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟାତି, ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦପାଳି ମାତିକା, ତାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତେ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟୁପସମ୍ପଦାକମ୍ମେସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ଚ, ଏୱଂ ସତି ତଦୁଭୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ତଦୁଭୟାଭାୱେ ପାତିମୋକ୍ଖାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତୟିଦଂ ତୟଂ ସାସନସ୍ସ ଠିତିହେତୂତି ଆହ – ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାସୁ ଠିତାସୁ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ୱା ଉପସମ୍ପଦାଧୀନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଉପସମ୍ପଦା ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାଧୀନା, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖେ ସିଦ୍ଧେ, ସିଦ୍ଧାସୁ ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତି । ପଚ୍ଛିମପଟିୱେଧତୋ ହି ପରଂ ପଟିୱେଧସାସନଂ, ପଚ୍ଛିମସୀଲତୋ ଚ ପରଂ ପଟିପତ୍ତିସାସନଂ ୱିନଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି । ଓସକ୍କିତଂ ନାମାତି ପଚ୍ଛିମକପଟିୱେଧସୀଲଭେଦଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିନଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେନ କାମଂ ‘‘ସାସନଟ୍ଠିତିୟା ପରିୟତ୍ତି ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟତ୍ତି ପନ ପଟିପତ୍ତିହେତୁକାତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅସତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ତସ୍ମା ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ସାସନୋସକ୍କନସ୍ସ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତୟିଦଂ ସାସନୋସକ୍କନଂ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନୋସାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତୀଣି ପରିନିବ୍ବାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କାରୁଞ୍ଞନ୍ତି ପରିଦେୱନକାରୁଞ୍ଞଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଦୀପନ୍ତରେସୁ ଦେୱନାଗବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ଚ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ଧାତୂନଂ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତନଂ, ରସ୍ମିୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତତ୍ଥ ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଟ୍ଠାନଂ, ଏକଜାଲୀଭାୱୋ ଚାତି ସବ୍ବମେତଂ ସତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତାତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ତାଭାୱଦୋସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଏକସଦିସାତି ତେସଂ ଦେସନାପି ଏକରସା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ଦେସନାୟ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ’’ତି । ଏତେନପି ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତମେୱ ସାଧେତି । ୱିୱାଦଭାୱତୋତି ଏତେନ ୱିୱାଦାଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥାତି ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ । ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଧାରେତୀତି ଏକବୁଦ୍ଧଧାରଣୀ। ଏତେନ ଏୱଂ ସଭାୱା ଏତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୟେନ ଦୁତିୟବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଧାରେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଅୟଂ ଲୋକଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟୱିସେସନିପ୍ଫନ୍ନାନଞ୍ହି ଗୁଣଧମ୍ମାନଂ ଭାରିୟୋ ୱିସେସୋ ନ ସକ୍କା ଧାରେତୁନ୍ତି, ‘‘ନ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅଧାରଣଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନପି ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଚଲେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚଲେୟ୍ୟାତି ପରିପ୍ଫନ୍ଦେୟ୍ୟ । କମ୍ପେୟ୍ୟାତି ପୱେଧେୟ୍ୟ । ନମେୟ୍ୟାତି ଏକପସ୍ସେନ ନମେୟ୍ୟ । ଓନମେୟ୍ୟାତି ଓସୀଦେୟ୍ୟ । ୱିନମେୟ୍ୟାତି ୱିୱିଧଂ ଇତୋଚିତୋ ଚ ନମେୟ୍ୟ । ୱିକିରେୟ୍ୟାତି ୱାତେନ ଥୁସମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ୱିପ୍ପକିରେୟ୍ୟ । ୱିଧମେୟ୍ୟାତି ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ । ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ସବ୍ବସୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତଥାଭୂତା ଚ କତ୍ଥଚି ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ ଠାନମୁପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ।

ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୟଥା, ମହାରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମୁପାଦିକାତି ସମଂ ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମୁପାଦିକା, ଉଦକସ୍ସ ଉପରି ସମଂ ଗାମିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣେନାତି ସଣ୍ଠାନେନ । ପମାଣେନାତି ଆରୋହେନ। କିସଥୂଲେନାତି କିସଥୂଲଭାୱେନ, ପରିଣାହେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛାଦେନ୍ତନ୍ତି ରୋଚେନ୍ତଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ । ତନ୍ଦୀକତୋତି ତେନ ଭୋଜନେନ ତନ୍ଦୀଭୂତୋ । ଅନୋନମିତଦଣ୍ଡଜାତୋତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୋଜନେନ ଓନମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅନୋନମିତଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ସକିଂ ଭୁତ୍ତୋ ୱମେୟ୍ୟାତି ଏକମ୍ପି ଆଲୋପଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ୱମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତିଧମ୍ମଭାରେନ ପଥୱୀ ଚଲତୀତି ଧମ୍ମେନ ନାମ ପଥୱୀ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ସା କିଂ ତେନେୱ ଚଲତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁନ ଥେରୋ ‘‘ରତନଂ ନାମ ଲୋକେ କୁଟୁମ୍ବଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତଂ ଅଭିମତଞ୍ଚ ଲୋକେନ ଅତ୍ତନୋ ଗରୁସଭାୱତାୟ ସକଟଭଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ଅତିଭାରଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଚ ହିତସୁଖୱିସେସେହି ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଅଭିମତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଗମ୍ଭୀରପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱେନ ଗରୁସଭାୱତ୍ତା ଅତିଭାରଭୂତୋ ପଥୱୀଚଲନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଇଧ, ମହାରାଜ, ଦ୍ୱେ ସକଟା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତେନେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଓକ୍କମନାଦିକାଲେ ପଥୱୀକମ୍ପନକାରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକସକଟତୋ ରତନନ୍ତି ଏକସ୍ମା, ଏକସ୍ସ ୱା ସକଟସ୍ସ ରତନଂ, ତସ୍ମା ସକଟତୋ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓସାରିତନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିତଂ, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅଗ୍ଗୋ ।

ସଭାୱପକତୀତି ସଭାୱଭୂତା ଅକିତ୍ତିମା ପକତି । କାରଣମହନ୍ତତାୟାତି ମହନ୍ତେହି ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ପାରମିତାସଙ୍ଖାତେହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱିଆଦୀନି ମହନ୍ତାନି ୱତ୍ଥୂନି, ମହନ୍ତା ଚ ସକ୍କଭାୱାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକେକା ଏୱ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ମହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକୋୱ, କୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ବୁଦ୍ଧଭୂମି, ୟାୱତକଂ ୱା ଞେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ‘‘ଆକାସୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତୱିସୟୋ ଭଗୱା ଏକୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପରଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦୁତିୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଇମିନାୱପଦେନାତି ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ଇମିନା ଏୱ ପଦେନ । ଦସଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଗହିତାନି ଜାତିଖେତ୍ତତ୍ତା । ଏକଚକ୍କୱାଳେନେୱାତି ଇମିନା ଏକଚକ୍କୱାଳେନେୱ । ୟଥା – ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଚକ୍କୱାଳେ ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ, ତତ୍ଥପି ମଜ୍ଝିମପଦେସେ ଏୱାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି; ଏୱଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ଜାତିଖେତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତେପି ଇମିନାୱ ଚକ୍କୱାଳେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ୱିୱାଦୂପଚ୍ଛେଦତୋତି ୱିୱାଦୂପଚ୍ଛେଦକାରଣା । ଦ୍ୱୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟୋ ୱିୱାଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦୋୟେୱେତ୍ଥ ୱିୱାଦୁପଚ୍ଛେଦୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଦୀପେତିଆଦିନା ଦୀପନ୍ତରେପି ଏକଜ୍ଝଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଗେୱ ଏକଦୀପେତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ପରିହାୟେଥାତି ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ପଦେସେ ଏୱ ୱତ୍ତିତବ୍ବତ୍ତା ପରିହାୟେୟ୍ୟ ।

୧୩୦.ମନୁସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ତସ୍ସେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ୟୋଗ୍ଗଭାୱତୋ । ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀତି ପୁରିସଭାୱୋ । ହେତୂତି ମନୋୱଚୀପଣିଧାନପୁବ୍ବିକା ହେତୁସମ୍ପଦା । ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନନ୍ତି ସତ୍ଥୁସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାତି କମ୍ମକିରିୟୱାଦୀସୁ ତାପସେସୁ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପଦା । ଅଧିକାରୋତି ବୁଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଧିକୋ ସକ୍କାରୋ । ଛନ୍ଦତାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାତିସୟୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନାତି ଏତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାୟୋଗେନ । ଅଭିନୀହାରୋତି କାୟପଣିଧାନଂ । ସମିଜ୍ଝତୀତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାୟ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବାକାରପରିପୂରମେୱାତି ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣତାୟ ସତ୍ତୁସ୍ସଦାଦୀହି ସବ୍ବାକାରେହି ସମ୍ପନ୍ନମେୱ । ନ ହି ଇତ୍ଥିୟା କୋସୋହିତୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହତା ସମ୍ଭୱତି, ଦୁତିୟପକତି ଚ ନାମ ପଠମପକତିତୋ ନିହୀନା ଏୱ । ତେନେୱାହ ଅନନ୍ତରୱାରେ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ଇଧ ପୁରିସସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପୁରିସଭୂତସ୍ସ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ । ତେନ ଅସତିପି ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ପୁରିସାକାରା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂୟେୱ ହି ପୁରିସାକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂ ପୁରିସୋ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସମାନେପୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୧୩୧.କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସାତିଆଦିପାଳିୟା କମ୍ମନିୟାମୋ ନାମ କଥିତୋ । ସମଞ୍ଜନଂ ସମଙ୍ଗୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମଙ୍ଗୀ, ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମଞ୍ଜନସୀଲୋ ୱା ସମଙ୍ଗୀ। ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆୟୂହନସମଙ୍ଗିତା, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୱସେନ ଚେତନାସମଙ୍ଗିତା। ଚେତନାସନ୍ତତିୱସେନ ୱା ଆୟୂହନସମଙ୍ଗିତା, ତଂତଂଚେତନାଖଣୱସେନ ଚେତନାସମଙ୍ଗିତା। କତୂପଚିତସ୍ସ ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ କମ୍ମସମଙ୍ଗିତା, କମ୍ମେ ପନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱିପାକସମଙ୍ଗିତା। କମ୍ମାଦୀନଂ ଉପଟ୍ଠାନକାଲୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନସମଙ୍ଗିତା । କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେତି କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଚ ସମୀହନକ୍ଖଣେ । ତଥାତି ଇମିନା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ୟଥା କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତଂ । ୱିପାକାରହନ୍ତି ଦୁତିୟଭୱାଦୀସୁ ୱିପଚ୍ଚନାରହଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୟୋଜନା । ଚଲତୀତି ପରିୱତ୍ତତି । ଏକେନ ହି କମ୍ମୁନା ତଜ୍ଜେ ନିମିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠାପିତେ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱସେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମୁନା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ।

ସୁନଖଜୀୱିକୋତି ସୁନଖେହି ଜୀୱନସୀଲୋ । ତଲସନ୍ଥରଣପୂଜନ୍ତି ଭୂମିତଲସ୍ସ ପୁପ୍ଫେହି ସନ୍ତରଣପୂଜଂ । ଆୟୂହନଚେତନାକମ୍ମସମଙ୍ଗିତାୱସେନାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅପରାପରଂ ଆୟୂହନେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ତସ୍ସେୱ ପକପ୍ପନେ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣେନ ଅଖେପିତତ୍ତା ୟଥୂପଚିତକମ୍ମୁନା ଚ ସମଙ୍ଗିଭାୱସ୍ସ ୱସେନ ।

୧୩୨.ଏୱଂ ସସ୍ସିରିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅନେକଧାତୁୱିଭଜନାଦିନା ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତତାୟ ପରମନିପୁଣଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସସୋଭଂ କତ୍ୱା ।

ନଂ ଧାରେହୀତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଧାତୁଆଦିୱସେନ ପରିୱଟ୍ଟୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥା ଏତେହୀତି ପରିୱଟ୍ଟା, ଦେସନାଭେଦା । ଚତ୍ତାରୋ ପରିୱଟ୍ଟା ଏତସ୍ସ, ଏତସ୍ମିଂ ୱାତି ଚତୁପରିୱଟ୍ଟୋ, ଧମ୍ମପରିୟାୟୋ । ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ପରିୟତ୍ତିଭାୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଆଦାସୋତି ଧମ୍ମାଦାସୋ। ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୟଥାଧମ୍ମାନଂ ଆଦାସୋତିପି ଧମ୍ମାଦାସୋ। ୟଥା ହି ଆଦାସେନ ସତ୍ତାନଂ ମୁଖେ ମଲଦୋସହରଣଂ, ଏୱଂ ଇମିନାପି ସୁତ୍ତେନ ୟୋଗୀନଂ ମୁଖେ ମଲଦୋସହରଣଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ କିଲେସେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସମଥାଧିଗମେନ ୟୋଗିନୋ ଜୟପ୍ପତ୍ତା; ତସ୍ମା ଅମତପୁରପ୍ପୱେସନେ ଉଗ୍ଘୋସନମହାଭେରିତାୟ ଚ ଅମତଦୁନ୍ଦୁଭି । ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତରୋ ସଙ୍ଗାମୱିଜୟୋତି ଅନୁତ୍ତରଭାୱତୋ କିଲେସସଙ୍ଗାମୱିଜୟୋ, ‘‘ୱିଜେତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଇସିଗିଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ସମଞ୍ଞାୟତି ଏତାୟାତି ସମଞ୍ଞା, ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମୟଂ ନାମାତି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି ଏତାୟ, ତଥାପଞ୍ଞାପନମତ୍ତନ୍ତି ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ନାମମେୱ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ସେସେସୁପୀତି ‘‘ପଣ୍ଡୱସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁପି ।

ସମୁଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ କଥେତ୍ୱା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କାତୁଂ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପବ୍ବତେହି ଅତ୍ଥୋତି ନ ଭଗୱତୋ ପବ୍ବତେହି କଥିତେହି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି । ଇସିଗିଲିଭାୱୋତି ଇସିଗିଲିନାମତା । ଇତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ, ଇମଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚେତିୟଗବ୍ଭେତି ଚେତିୟଘରେ ଚେତିୟସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ୟମକମହାଦ୍ୱାରନ୍ତି ୟମକକୱାଟୟୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଦ୍ୱାରଂ । ଦ୍ୱେଧା କତ୍ୱାତି ପବ୍ବତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ମଣ୍ଡପସଙ୍ଖେପେନ ଲେଣଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଦ୍ୱେଧା କତ୍ୱା ତଦା ତେ ତତ୍ଥ ୱସିଂସୁ ।

ୱସିତକାଲଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୋ ତେସଂ ମାତୁୟା ୟାୱ ତତିୟଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମୁଦାଗମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅତୀତେ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ଥେସୀତି ତସ୍ସା କିର ଖେତ୍ତକୁଟିୟା ୱୀହୟୋ ଭଜ୍ଜନ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ମହାକରଞ୍ଜପୁପ୍ଫପ୍ପମାଣା ମହନ୍ତା ମନୋହରା ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ଲାଜା ଜାୟିଂସୁ । ସା ତା ଗହେତ୍ୱା ମହନ୍ତେ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଠପେସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତସ୍ସା ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଅୱିଦୂରେ ଖେତ୍ତପାଳିୟା ଗଚ୍ଛତି । ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସା ସୁପୁପ୍ଫିତଂ ମହନ୍ତଂ ଏକଂ ପଦୁମଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲାଜେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନେ ପଞ୍ଚସତପୁତ୍ତେ ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ତସତାନି ପତ୍ଥେସି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେତି ୟଦା ସା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି; ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପଞ୍ଚସତା ମିଗଲୁଦ୍ଦକା ସମ୍ଭତସମ୍ଭାରା ପରିପକ୍କପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣା ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମଧୁରମଂସଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଏତିସ୍ସା ପୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟାମା’’ତି ପତ୍ଥୟିଂସୁ । ଅତୀତାସୁ ଅନେକଜାତୀସୁ ତସ୍ସା ପୁତ୍ତଭାୱେନ ଆଗତତ୍ତା ତଥା ତେସଂ ଅହୋସୀତି ୱଦନ୍ତି । ପାଦୁଦ୍ଧାରେତି ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ପାଦୁଦ୍ଧାରେ । ପାଦୁଦ୍ଧାରସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ନିକ୍ଖିପନଂ ଆହ ।

ଗବ୍ଭମଲଂ ନିସ୍ସାୟାତି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଗବ୍ଭମଲଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ସଂସେଦଜଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତା। ଓପପାତିକଭାୱେନାତି କେଚି । ଖୟୱୟଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା । ୱିପସ୍ସନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାପୁବ୍ବିକା ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନପୁବ୍ବିକା ଚ, ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠେ, ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି ସେସଲକ୍ଖଣାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନେୱ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୂତି ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିପାରମିତାୟ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକତ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୟମେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୁ । ସବ୍ବେପି ତେ ତଂୟେୱ ଗାଥଂ ଅଭାସିଂସୂତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ତେସଂ ବ୍ୟାକରଣଗାଥା ଅହୋସୀ’’ତି ।

ସରୋରୁହନ୍ତି ସରସି ଜାତଂ । ପଦୁମପଲାସପତ୍ତଜନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତେହି କମଲଦଲେହି ସହଜାତଂ । ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତକମଲଦଲସଙ୍ଖାତାନି ୱା ପଦୁମପଲାସପତ୍ତାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ପଦୁମପଲାସପତ୍ତଂ, ପଦୁମଗଚ୍ଛଂ । ତତ୍ଥ ଜାତନ୍ତି ପଦୁମପଲାସପତ୍ତଜଂ । ସୁପୁପ୍ଫିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୁପ୍ଫିତଂ ସମ୍ମା ୱିକସିତଂ । ଭମରଗଣାନୁଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଭମରଗଣେହି ଅନୁକୁଲଞ୍ଚେୱ ଅନୁପରିବ୍ଭମିତଞ୍ଚ । ଅନିଚ୍ଚତାୟୁପଗତନ୍ତି ଖଣେ ଖଣେ ୱଣ୍ଣଭେଦାଦିୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଉପଗତଂ । ୱିଦିତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା । ଏକୋ ଚରେତି ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ମାଦିସୋ ହୋତୁକାମୋ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।

୧୩୫. ସତିସାରସୀଲସାରାଦିସମନ୍ନାଗମନେନ ସତ୍ତେସୁ ସାରଭୂତା। ସବ୍ବସୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖା। ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହତାୟ ନିତ୍ତଣ୍ହା । ମାନଚ୍ଛିଦୋତି ଥୁତିୱଚନଂ ।

ଏତେସଂ ଏକନାମକାୟେୱାତି ଏତେସଂ ଆଗତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତା ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସମାନନାମକା ଏୱ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଇମେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚେକଂ ସରୂପତୋ ଅୱତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞେ ଚାତି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଆହ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଇସିଗିଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ମହାଚତ୍ତାରୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬. ଦୋସେହି ଆରକାତି ଅରିୟଂ। ତେନାହ ‘‘ନିଦ୍ଦୋସ’’ନ୍ତି । ସା ପନ ନିଦ୍ଦୋସତା ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱେନ ସୱିସେସାତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ସମ୍ମା ସୁନ୍ଦରୋ ପସତ୍ଥୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ସମାଧି ସମ୍ମାସମାଧୀତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାସମାଧିନ୍ତି ମଗ୍ଗସମାଧି’’ନ୍ତି । ଉପନିସୀଦତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଉପନିସଂ, କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସଉପନିସନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ପରିକରୋତି ପରିୱାରେତୀତି ପରିକ୍ଖାରୋତି ଆହ – ‘‘ସପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ସପରିୱାର’’ନ୍ତି ।

ପରିୱାରିତାତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପରିୱାରନ୍ତେହି ୱିୟ ଉପଗତା । ପୁରେଚାରିକାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱନା ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ପୁରସ୍ସରା । ତେନାହ – ‘‘ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚା’’ତି । ଇଦାନି ତାନି କିଚ୍ଚତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରିୱୀମଂସଗ୍ଗହଣଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟେନ ପୱତ୍ତିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନସ୍ସ ମଗ୍ଗସମାଧିସ୍ସ ନାନାଖଣିକଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୀମଂସନପରିୟୋସାନେତି ତଥାପୱତ୍ତଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଓସାନେ । ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ୱଟ୍ଟଂ ସମୁଗ୍ଘାଟୟମାନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅନୁସୟିତଂ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ୱୂପସମୟମାନାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୱୂପସମୟମାନାତି ୱା ତତୋ ଏୱ ଅୱସିଟ୍ଠମ୍ପି ୱଟ୍ଟଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ ୱୂପସମେନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଦୁୱିଧାପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧାପି । ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ।

ଲକ୍ଖଣେ ପଟିୱିଜ୍ଝମାନେ ଲକ୍ଖଣିକୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣତୋ ପଜାନାତୀ’’ତି । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । କିଚ୍ଚତୋତି ଭାୱନାକିଚ୍ଚତୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ତଦଧିଗତଅସମ୍ମୋହତାୟ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଜାନାତି । କିଚ୍ଚତୋତି ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚତୋ । ତଂ ପନ ସବ୍ବଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମୋହତୋ’’ତି । ଏୱଂ ପଜାନନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୋଧୋ । ଅସ୍ସାତି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।

ଦ୍ୱାୟନ୍ତି -କାରୋ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ଦ୍ୱେ ଅୱୟୱା ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁୱିଧକୋଟ୍ଠାସଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଏକୋ ଭାଗୋ ସୋ ଏୱ ପୁଞ୍ଞଭାଗିକୋ, କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସାତି ଖନ୍ଧପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ।

ଅମତଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ପଞ୍ଞପେତୀତି ନିୟ୍ୟାନାଦିପକାରତୋ ପଞ୍ଞପେତି । ତେନାହ ‘‘ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଅମତଦ୍ୱାରପଞ୍ଞାପନେ ଅତ୍ଥେ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱପ୍ପତ୍ତା । ମଗ୍ଗଭାୱେନ ନିୟ୍ୟାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣତ୍ତା ସମୁଦାୟସ୍ସ ଚ ଅୱୟୱୋ ଅଙ୍ଗନ୍ତି କତ୍ୱା ସେସଧମ୍ମେ ଅଙ୍ଗିକଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପଜହନତ୍ଥାୟାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହନାୟ । ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅଧିଗମାୟ । କୁସଲୱାୟାମୋତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତୋ ୱାୟାମୋ । ସରତୀତି ସତୋ, ତଂ ପନସ୍ସ ସରଣଂ ସତିସମଙ୍ଗିତାୟାତି ଆହ ‘‘ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୟଥାଭୂତା ସମ୍ମାୱାୟାମସତିୟୋ ସହଜାତା ଚ ପୁରେଜାତା ଚ ହୁତ୍ୱା ପରିୱାରେନ୍ତି, ‘‘ଇତିୟିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଅନୁପରିଧାୱନ୍ତି ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱଚନତୋ, ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିନା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଏୱ ସେସଧମ୍ମାନଂ ୟଥାରହଂ ସହଚରଣଭାୱେନ ପରିୱାରଣଂ ୟୋଜିତଂ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାନଂ ଗହଣଂ ଇତରେସଂ ପରିୱାରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା। ନ ହି ସକ୍କା ତେ ଏୱ ପରିୱାରେ ପରିୱାରୱନ୍ତେ ଚ କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ସଙ୍କରତୋ ସମ୍ମୋହଜନନତୋ ଚ । ତୟୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱାୟାମସତିୟୋ ସହଜାତପରିୱାରାୱ ହୋନ୍ତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣିକାନଂ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଖଣୱିରତୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

୧୩୭.ତକ୍କନୱସେନ ଲୋକସିଦ୍ଧେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିୱିଧଂ ତକ୍କନଂ କୂପେ ୱିୟ ଉଦକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଂ ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ । ସଙ୍କପ୍ପନୱସେନାତି ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା କପ୍ପନୱସେନ । ତକ୍କନଂ କପ୍ପନନ୍ତି ଚ ଅତଂସହଜାତାନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକଗ୍ଗୋତି ଇମିନା ସମାଧିନା ଲଦ୍ଧୁପକାରସ୍ସେୱ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅପ୍ପନାପରିୟାୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱିସେସେନ ୱା ଅପ୍ପନା ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିରୋପେତି, ୱିତକ୍କେ ଅସତି କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କେ ପନା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଧମ୍ମତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିରୁହତୀତି, ଏତେନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ନାମ ସଭାୱସିଦ୍ଧଂ, ନ ଧମ୍ମନ୍ତରମପେକ୍ଖତି, ୱିତକ୍କୋ ପନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସଭାୱାୱିତକ୍କଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣୱିସେସୋ ୱିତକ୍କେନ ଜାତୋତି କତ୍ୱା ୱିତକ୍କୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ୟଥା କୋଚି ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ମିତ୍ତଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ରାଜଗେହଂ ଆରୋହତି ଅନୁପୱିସତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନସଭାୱତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଂ ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅୱିତକ୍କସଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୭) ।

ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅୱିତକ୍କଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତୀତି ? ୱିତକ୍କବଲେନେୱ । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ପରିଚୟେନ ତେନ ୱିନାପି ନିରାସଙ୍କୋ ରାଜଗେହଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପରିଚୟେନ ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ଅୱିତକ୍କଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ପରିଚୟେନାତି ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୱିତକ୍କଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ ପରିଚୟେନ । ୱିତକ୍କସ୍ସ ହି ସନ୍ତାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିରୁହନଂ ଚିରପରିଚିତଂ; ତେନ ତଂ କଦାଚି ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତତେୱ; ୟଥା ଞାଣସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ଚିରପରିଚିତଂ କଦାଚି ଞାଣରହିତମ୍ପି ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି; ୟଥା ୱା କିଲେସସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସରହିତମ୍ପି ପରିଚୟେନ କିଲେସୱାସନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ୱାଚଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ୱଚୀଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକିୟୱିତକ୍କୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚିତ୍ତସହଗତୋ ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନନତୋ । ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ପନସ୍ସ ନାମଂ ହୋତି ରୁଳ୍ହିତୋ, ତଂସମତ୍ଥତାନିରୋଧତୋ ୱା ସମ୍ଭୱତୋ ପନ ସଙ୍ଖାରୋତି । ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଂ ପରିୱାରେନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତିୱିଧେ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେ କଦାଚି କତମଂ ପରିୱାରେନ୍ତୀତି ? ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି ନାନାସମନ୍ନାହାରହେତୁକତ୍ତା, ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ଚ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି ତିୱିଧସ୍ସପି ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ସାତିସୟଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି କିଚ୍ଚକରଣତୋ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀସୁପି ।

୧୩୮. ୱିରମତି ଏତାୟାତି ୱେରମଣୀ ୱିରତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ମୁସାୱାଦତୋ ୱିରମଣସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଚେତନାପି ୱେରସ୍ସ ମଣନତୋ ୱିନାସନତୋ ୱିରତିପୀତି ଆହ – ‘‘ୱିରତିପି ଚେତନାପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଆରକା ରମତୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେହି ଦୂରତୋ ସମୁସ୍ସାରେତି । ୱିନା ତେହି ରମତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତେହି ୱିନା ଭୱତି । ତତୋ ତତୋତି ଦିଟ୍ଠେ ଅଦିଟ୍ଠୱାଦାଦିତୋ ମୁସାୱାଦା । ୱିସେସତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତ୍ତା ପଟିନିୱତ୍ତା ହୁତ୍ୱା।

୧୪୦.ତିୱିଧେନ କୁହନୱତ୍ଥୁନାତି ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନ-ସାମନ୍ତଜପ୍ପନ-ଇରିୟାପଥପୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତେନ ପାପିଚ୍ଛତା ନିବ୍ବତ୍ତେନ ତିୱିଧେନ କୁହନୱତ୍ଥୁନା । ଏତାୟ କୁହନାୟ କରଣଭୂତାୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୀଲଂ ଏତେସନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ତୱିସୟଲାଭହେତୁ ଅକ୍କୋସନଖୁଂସନୱମ୍ଭନାଦିୱସେନ ପିସନଂ ଘଟ୍ଟନଂ ୱିହେଠନଂ ନିପ୍ପେସୋ। ଇତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ତତୋ ଲଦ୍ଧଂ ପରସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଏୱଂ ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀଂସତୀତି ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀଂସନା । ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ କୁହନାଦିୱସେନ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ। କୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଆଜୀୱହେତୂ’’ତିଆଦି । ତାସଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ, ‘‘ଆଜୀୱୋ କୁପ୍ପମାନୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଏୱ କୁପ୍ପତୀ’’ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୪୧. ସମ୍ମା ପସତ୍ଥା ସୋଭନା ନିୟ୍ୟାନିକା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତସ୍ସ ପନ ୟସ୍ମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସଚ୍ଚାଭିସମୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଅୱସ୍ସୟୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତସ୍ସା’’ତି । ପହୋତି ଭୱତି ତାୟ ସହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଞାଣନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମଗ୍ଗସମାଧିମ୍ହି ଠିତେ ଏୱ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ – ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ମାସମାଧିମ୍ହି…ପେ॰… ସମ୍ମାଞାଣଂ ପହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଇମିନା କିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ? ୟଥା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ଠିତୋ, ‘‘ସମ୍ମାଞାଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ମାସମାଧିପୱତ୍ତିୟା ପହୋତି ସମ୍ମାଞାଣସ୍ସ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିୟା ପହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଫଲସମାଧି ତାୱ ପୱତ୍ତତୁ, ମଗ୍ଗସମାଧି ପନ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ଅକୁପ୍ପଭାୱତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମାଧିଭାୱତୋ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତତେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଫଲଙ୍ଗାନୀତି ଫଲଭୂତାନି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି, ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା । ସମ୍ମାଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ସମ୍ମାଞାଣଂ କତ୍ୱା । ଫଲଂ କାତୁନ୍ତି ଫଲଧମ୍ମସହଚରିତତାୟ ୱିପାକସଭାୱତାୟ ଚ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୩) ‘‘ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସଧମ୍ମା ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

୧୪୨.ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣାତି ନିଜ୍ଜୀରିତା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲଂ କଥିତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ୱାରେନ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ କଥିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ନିଜ୍ଜୀରଣଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିଜ୍ଜୀରଣଂ ପନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି କତ୍ୱା, ମଜ୍ଝିମଭାଣକା…ପେ॰… ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ । ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ୟଥାଦିଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପାକଟକରଣଟ୍ଠେନ । ତଦଧିମୁତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାସଚ୍ଛିକତେ ନିବ୍ବାନେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଭାୱେନ ।

କୁସଲପକ୍ଖାତି ଅନୱଜ୍ଜକୋଟ୍ଠାସା । ମହାୱିପାକଦାନେନାତି ମହତୋ ୱିପୁଲସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସୁଖୱିପାକସ୍ସ ଚେୱ କାୟିକାଦିଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ ଚ ଦାନେନ ।

ୟଥା ମହାୱିପାକସ୍ସ ଦାନେନ ମହାଚତ୍ତାରୀସକଂ, ତଥା ବହୁତାୟପି ମହାଚତ୍ତାରୀସକୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟୋ କଥିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁଅତ୍ଥୋପି ହି ମହା-ସଦ୍ଦୋ ହୋତି ‘‘ମହାଜନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୬୫) । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଦସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା କଥିତା, ୱତ୍ଥୁଭେଦେନେୱ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମାତି ୱୀସତି ହୋତି । ୟଥା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ମଗ୍ଗୱସେନ ଦସ ସମ୍ମତ୍ତଧମ୍ମା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥତୋ ଦସ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମାତି ୱୀସତି, ତଥା ଫଲୱସେନ ତେସୁ ଏୱଂ ୱୀସତି । କଥଂ ୱାରେପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ? ଏୱମେତେ ଦ୍ୱେ ଚତ୍ତାରୀସକାନି ପୁରିମେନ ସଦ୍ଧିଂ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୀସକା ୱିଭାୱିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧୪୩. ପସଂସିୟସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଂ ନିନ୍ଦିୟଂ ପସଂସନ୍ତୋପି ଅତ୍ଥତୋ ପସଂସିୟଂ ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ପସଂସିୟସ୍ସ ଗୁଣପରିଧଂସନମୁଖେନେୱ ହି ନିନ୍ଦିୟସ୍ସ ପସଂସାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି ଆହ – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନାମାୟଂ ସୋଭନାତି ୱଦନ୍ତୋପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଗରହତି ନାମା’’ତିଆଦି । ଏୱମାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୭) ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି; ତସ୍ମା ଏୱଂୱାଦିନୋତି ଏୱଂ ହେତୁ ପଟିକ୍ଖେପୱାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମାତି ଓଗାଳ୍ହମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମା । ଏୱରୂପଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଚୂଳପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏଦିସୋ ହି ‘‘ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅତେକିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ନିନ୍ଦାଭୟେନାତି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ନାମେତେ ଗରହନ୍ତୀ’’ଆଦିନା ଉପରି ପରେହି ୱତ୍ତବ୍ବନିନ୍ଦାଭୟେନ । ଘଟ୍ଟନଭୟେନାତି ତଥା ପରେସଂ ଆସାଦନାଭୟେନ । ସହଧମ୍ମେନ ପରେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି କାତବ୍ବନିଗ୍ଗହୋ ଉପାରମ୍ଭୋ, ଗରହତୋ ପରିତ୍ତାସୋ ଉପାରମ୍ଭଭୟଂ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଉପୱାଦଭୟଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପୱାଦଭୟେନା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାଚତ୍ତାରୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଆନାପାନସ୍ସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪.ପୁବ୍ବେନାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ । ‘‘ଅପରଂ ୱିସେସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସେସୱିସୟୋ ଚ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋତି ଆହ – ‘‘ସୀଲପରିପୂରଣାଦିତୋ ପୁବ୍ବୱିସେସତୋ’’ତି ।

୧୪୫.ଆରଦ୍ଧୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଆରାଧିତୋ । ୟଦତ୍ଥାୟ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ୱିସେସାପତ୍ତି ଚ, ତଦେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ ଝାନୱିପସ୍ସନାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସା’’ତି । କୋମୁଦୀତି କୁମୁଦୱତୀ । ତଦା କିର କୁମୁଦାନି ସୁପୁପ୍ଫିତାନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘କୁମୁଦାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ କୋମୁଦୀ’’ତି । କୁମୁଦାନଂ ସମୂହୋ, କୁମୁଦାନି ଏୱ ୱା କୋମୁଦା, ତେ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି କୋମୁଦୀତି । ପୱାରଣସଙ୍ଗହନ୍ତି ମହାପୱାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ଆଗମନୀୟସଙ୍ଗହଣଂ ।

ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସାତି ଆରଭିତୱିପସ୍ସନସ୍ସ, ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସିସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୂ ଇଧ ଓସରିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ପୱାରିତପୱାରଣା ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେସ୍ସାମ, ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ୱିସେସଞ୍ଚ ପୱେଦିସ୍ସାମା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟେନ । ଇମେ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମେ ତରୁଣସମଥୱିପସ୍ସନା ଭିକ୍ଖୂ । ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ସେନାସନସପ୍ପାୟାଦିଅଲାଭେନ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ । ସେନାସନଂ ଗହେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଭାୱତୋ । ଏକସ୍ସ ଦିନ୍ନୋପି ସବ୍ବେସଂ ଦିନ୍ନୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତସୁତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଏକମାସଂ ୱସିତ୍ୱା ଓସରିଂସୁ ।

୧୪୬.ଅଲନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ, ଓପାୟିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅଲମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪, ୧୨୮, ୧୩୪, ୧୪୩) ୱିୟ । ପୁଟବଦ୍ଧଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଅସିତଂ ପୁଟୋସଂ ଅ-କାରସ୍ସ ଓ-କାରଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ପାଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

୧୪୭.ୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାମୁଖେନେୱ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା କଥିତା । ନ ହି କେୱଲାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚଂ ସମିଜ୍ଝତି । ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ତେ ଚ ୱିତ୍ଥାରରୁଚିକାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

୧୪୯.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ । ‘‘ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ପୀତିପଟିସଂୱେଦିତାଦିୱସେନେୱ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ସୁଖୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାମନସିକାରତାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାଧୁକଂ ମନସିକାର’’ନ୍ତି । ସଞ୍ଞାନାମେନ ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା ତେସଂ ପୟୋଗତ୍ତା । ମନସିକାରନାମେନ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ଭାୱନାୟ ପରିଚିତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ମନସିକାରନ୍ତି କତ୍ୱା । ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରତ୍ତା ତେସଂ ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପି ମନସିକାରପରିୟାପନ୍ନତାୟ ‘‘ମନସିକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ହିସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ସୁଖାଦୀନଂ ୱେଦନାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦିୟତି, ୱେଦନାୟ ଏକନ୍ତଭାୱଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତସ୍ସ ଅନୁୟୋଗସ୍ସ ।

ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆରମ୍ମଣତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚା’’ତି ଆହ । ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେତି ପୀତିସହଗତାନି ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନି ପଟିପାଟିୟା ସମାପଜ୍ଜତି । ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେତି ସମାପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେ । ଝାନପଟିଲାଭେନାତି ଝାନେନ ସମଙ୍ଗୀଭାୱେନ । ଆରମ୍ମଣତୋ ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ତଦାରମ୍ମଣଝାନପରିୟାପନ୍ନା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା । ୟଥା ନାମ ସପ୍ପପରିୟେସନଂ ଚରନ୍ତେନ ତସ୍ସ ଆସୟେ ପଟିସଂୱିଦିତେ ସୋପି ପଟିସଂୱିଦିତୋୱ ହୋତି ମନ୍ତାଗଦବଲେନ ତସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ସୁକରତ୍ତା; ଏୱଂ ପୀତିୟା ଆସୟଭୂତେ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସଂୱିଦିତେ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ଏୱ ହୋତି ସଲକ୍ଖଣତୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ତସ୍ସା ଗହଣସ୍ସ ସୁକରତ୍ତା । ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସତୋ ଦସ୍ସନକ୍ଖଣେ । ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧାତି ପୀତିୟା ସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ୟଞ୍ହି ପୀତିୟା ୱିସେସତୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିଦିତେ ସା ୟାଥାୱତୋ ୱିଦିତା ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଦୀଘସ୍ସ ଅସ୍ସାସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ୱସେନ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋତି ଝାନପରିୟାପନ୍ନଂ ଅୱିକ୍ଖେପୋତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଜାନତୋ । ୟଥେୱ ହି ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ପଟିସଂୱିଦିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତୀତି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପଟ୍ଠିତେ ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ଝାନେପି ଉପଟ୍ଠିତା ଏୱ ନାମ ହୋତି । ତାୟ ସତିୟାତି ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ତାୟ ସତିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ତେନ ଞାଣେନ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣା ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଅୱସେସପଦାନିପୀତି ‘‘ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନା’’ତିଆଦିପଦାନିପି ।

ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାପି ୟୋଗିନା ମନସିକାରେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ପଟିଲାଭୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱେଦନାସଙ୍ଖାତମନସିକାରପଟିଲାଭେନା’’ତି ।

ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଲଦ୍ଧପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କିଞ୍ଚାପି କରୋତି; ସତିଞ୍ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ଆରମ୍ମଣମୁଖେନ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀୟେୱ ନାମେସ ହୋତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାପି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ପଜହତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ପଜହତୀତି ପହାନଂ, ଞାଣଂ । ଦୋମନସ୍ସୱସେନ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ତଦେକଟ୍ଠଭାୱତୋ । ତସ୍ସାତି ନୀୱରଣପବ୍ବସ୍ସ । ପହାନକରଞାଣନ୍ତି ପଜହନଞାଣଂ । ୱିପସ୍ସନାପରମ୍ପରନ୍ତି ପଟିପାଟିୟା ୱିପସ୍ସନମାହ । ସମଥପଟିପନ୍ନନ୍ତି ମଜ୍ଝିମସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ଏକତୋ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ଏକଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ । ସହଜାତାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ହୋତୀତି ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଅନାପଜ୍ଜିତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା, ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ ତଂ ପଜହତି ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ପୱତ୍ତାତି ପଟିପନ୍ନା । କେୱଲଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମେତି ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମେ ଏୱ ପହୀନେ ଦିସ୍ୱା, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ପଜହନଞାଣମ୍ପି ୟାଥାୱତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଧମ୍ମାପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ।

୧୫୦.ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନପୱିଚିନତୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦିପ୍ପକାରେହି ୱିଚିନତି ପସ୍ସତି । ନିରାମିସାତି କିଲେସାମିସରହିତା । କାୟିକଚେତସିକଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟାତି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସାଧୁଭାୱୂପଗମନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା । ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଏକସଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ସହଜାତଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତା ହୋତି।

ତସ୍ମିଂ କାୟେ ପୱତ୍ତା କାୟାରମ୍ମଣା ସତି, ପୁବ୍ବଭାଗିୟୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଚେତଂ ଓକ୍କମନଂ ଓଲିୟନଂ କୋସଜ୍ଜଂ, ତତୋ ଅତିୱତ୍ତନଂ ଅତିଧାୱନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତଦୁଭୟୱିଧୁରା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଭୂତା ଅନୋସକ୍କନଅନତିୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତା ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରତା । ଇଦାନି ୟଥେୱ ହୀତିଆଦିନା ତମେୱ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତି । ତୁଦନଂ ୱା ପତୋଦେନ । ଆକଡ୍ଢନଂ ୱା ରସ୍ମିନା । ନତ୍ଥି ନ କାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା । ନାନାରସଲକ୍ଖଣାତି ନାନାକିଚ୍ଚା ଚେୱ ନାନାସଭାୱା ଚ ।

୧୫୨.ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭) ଆନାପାନାରମ୍ମଣା ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତସତିୟୋ ଆରମ୍ମଣସୀସେନ ତଦାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା ଗହିତା, ତା ପନେକସନ୍ତାନେ ଲୋକିୟଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଲୋକିୟା, ତା ୱଡ୍ଢମାନା ଲୋକିୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପରିପୂରେନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତୀନଂ ଫଲଭୂତଂ ତେହିୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ କିଲେସନିବ୍ବାନଂ, ଅମତମହାନିବ୍ବାନମେୱ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତୀନଂ ଅଧିଗମେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ପରିପୂରଣଞ୍ଚସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅମତସ୍ସାନୁଭୱନମେୱ । ଇଧ ସୁତ୍ତେ ଲୋକିୟାପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା କଥିତା ଲୋକୁତ୍ତରାପୀତି ଏତ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇତି ଲୋକିୟସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଲୋକିୟଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କଥିତଂ । ଥେରୋତି ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଏୱଂ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୋମିସ୍ସକନୟେନ ଆଗତସୁତ୍ତେ ଏୱଂ ଲୋକିୟଂ ଆଗତଂ, ଇଧ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଆଗତନ୍ତି କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଉପରି ଆଗତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଂ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଉପରି ଦେସନାୟଂ ଆଗତଂ; ତସ୍ମା ଲୋକିୟା ଏୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତି ପରିପୂରିକା କଥେତବ୍ବା ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଆନାପାନସ୍ସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩-୪. ତପ୍ପଟିସରଣାନଂ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ପଟିସରଣଟ୍ଠେନ ଗେହା କାମଗୁଣା, ଗେହେ ସିତା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟା ଅଲ୍ଲୀନାତି ଗେହସ୍ସିତା । ସରନ୍ତୀତି ୱେଗସା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱେଗେନ ହି ପୱତ୍ତି ଧାୱତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍କପ୍ପାତି ୟେ କେଚି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା, ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି କାମଗୁଣସିତା ଏୱାତି । ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱାତି ପରିଗ୍ଗହିତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ଭାୱନାୟ ଗୋଚରଭାୱତୋ ‘‘ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ ଗତା ପୱତ୍ତାତି କାୟଗତା, ତଂ କାୟଗତାସତିଂ। ସତିସୀସେନ ତଂସହଗତେ ଭାୱନାଧମ୍ମେ ୱଦତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟାଦିକେ ତଂତଂକୋଟ୍ଠାସେ ସମଥୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା; ତଥାପରିଗ୍ଗହିତେ ୱା ତେ ଆରବ୍ଭ ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତା କାୟାରମ୍ମଣା ସତୀ ସତିଭାୱେନ ୱତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟପରିଗ୍ଗାହିକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ସତିପଟ୍ଠାନେତି ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୧), ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ କାୟାନୁପସ୍ସନା କଥିତା, ଚୁଣ୍ଣକଜାତାନି ଅଟ୍ଠିକାନି ପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା କାୟାନୁପସ୍ସନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇଧ ପନ କେସାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ଉପରିଦେସନାୟ ୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସୱିଧେନ କାୟଗତାସତିଭାୱନା ।

୧୫୬.ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟୋ କାୟଗତାସତିଭାୱନାୟ ୱସୀଭୂତୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱିଜ୍ଜଂ ଭଜନ୍ତୀତି ସହଜାତ-ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ-ନିସ୍ସୟ-ସମ୍ପୟୁତ୍ତ-ଅତ୍ଥି-ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜଂ ଭଜନ୍ତି, ତାୟ ସହ ଏକୀଭାୱମିୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜାଭାଗେ ୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଜାସଭାଗତାୟ ତଦେକଦେସେ ୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଫସ୍ସାଦୟୋ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାନଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟତା ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ନୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ୟାୟ ହି ୱିଜ୍ଜାୟ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟତା, ସା ତଂନିମିତ୍ତାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପଚରୀୟତୀତି । ଏକା ୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜା, ସେସା ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟାତି ଅଟ୍ଠସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ଏକଂ ‘‘ୱିଜ୍ଜା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଇତରା ତସ୍ସା ଭାଗତାୟ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତନସଭାୱାସୁ ଅୟମେୱ ୱିଜ୍ଜାତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନିୟମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜାଭାଗୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟାପି ପୱତ୍ତତି ଏୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଆପୋଫରଣନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତେନ ଆପୋକସିଣେନ ସବ୍ବସୋ ମହାସମୁଦ୍ଦଫରଣଂ ଆପୋଫରଣଂ ନାମ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ଫରଣନ୍ତି କତ୍ୱା, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଅତ୍ଥଂ ୱା ଆଲୋକଫରଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଫରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଭୟସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ସମୁଦ୍ଦଙ୍ଗମାନଂ କୁନ୍ନଦୀନଂ ସମୁଦ୍ଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତେସଂ ଚେତସା ଫୁଟତା ୱେଦିତବ୍ବା । କୁନ୍ନଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ କଞ୍ଚିମେୱ କାଲଂ ସନ୍ଦିତ୍ୱା ତାସଂ ଉଦକସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦପରିୟାପନ୍ନଭାୱୂପଗମନତ୍ତା, ନ ବହି ମହାନଦିୟୋ ୱିୟ ପରିତ୍ତକାଲଟ୍ଠିତିକାତି ।

ଓତାରନ୍ତି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱସରଂ, ତଂ ପନ ୱିୱରଂ ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓଲମ୍ବନଂ । ୟାୱ ପରିୟୋସାନାତି ମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜସ୍ସ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ।

୧୫୮.ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଅଭିଞ୍ଞାୟ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସ୍ସାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ କାତବ୍ବସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକୁବ୍ବନାଦିଧମ୍ମସ୍ସ । ଅଭିଞ୍ଞାୱ କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟାପେକ୍ଖାୟ, ଅଭିଞ୍ଞାକାରଣସ୍ସ ପନ ସିଦ୍ଧିୟା ପାକଟା’’ତି । ମରିୟାଦବଦ୍ଧାତି ଉଦକମାତିକାମୁଖେ କତା ।

ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତାୟ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତେ କାଲେ ସୁଖେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା । ପତିଟ୍ଠାକତାୟାତି ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱଂ ପାପିତାୟ । ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତିତାୟାତି ଭାୱନାବହୁଲୀକାରେହି ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ । ପରିଚୟକତାୟାତି ଆସେୱନଦଳ୍ହତାୟ ସୁଚିରଂ ପରିଚୟାୟ । ସୁସମ୍ପଗ୍ଗହିତାୟାତି ସବ୍ବସୋ ଉକ୍କଂସଂ ପାପିତାୟ । ସୁସମାରଦ୍ଧାୟାତି ଅତିୱିୟ ସମ୍ମଦେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିକତାୟ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ସଙ୍ଖାରୁପପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୦.ସଙ୍ଖାରୁପପତ୍ତିନ୍ତି ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞିତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ, ନିବ୍ବତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅୱଧାରଣଂ ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି, ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂୟେୱ ଉପପତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ନ ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ତେନ ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଧମ୍ମୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପ୍ପତ୍ତିଜନକଧମ୍ମୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମେସୁ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେନପି ଉପପତ୍ତି ହୋତି, ସା ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଗହିତାତି । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥାପେକ୍ଖଣୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥାପେକ୍ଖାୟ ପନ ନ ଆଗତୋ ‘‘ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେନା’’ତି । ଅଥ ୱା ଉପପତ୍ତି ଆଗତା, ଏୱଂ କିଚ୍ଚଂ ଆଗତଂ, ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପନେତ୍ଥ ସରୂପେନ ଅନାଗତୋପି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେନା’’ତି ପଠନ୍ତି । ଭୱୂପଗକ୍ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ସୁଗତିଭୱୂପଗାନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ।

୧୬୧.ଲୋକିକା ୱଟ୍ଟନ୍ତି କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଗହଣତୋ । ଭୱୂପପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଓକପ୍ପନୀୟସଦ୍ଧା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ତାଦିସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନବାହୁସଚ୍ଚଂ ଆମିସପରିଚ୍ଚାଗୋ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ କମ୍ମଫଲଦିଟ୍ଠି ଚ ଇମେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଠପେତୀତି ପଣିଦହନୱସେନ ଠପେତି । ପଣିଦହତୀତି ହି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ତତ୍ଥ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଠପେତି । ସହପତ୍ଥନାୟାତି, ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପତ୍ଥନାୟ ସହ । ସଦ୍ଧାଦୟୋୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଉପପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଖାରା, ତସ୍ମା ଏୱ ଅଞ୍ଞେହି ୱିସିଟ୍ଠଭୱୂପହରଣଟ୍ଠେନ ୱିହାରା ନାମାତି । ତସ୍ମିଂ ଠାନେତି ତସ୍ମିଂ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ।

ପଞ୍ଚଧମ୍ମାୱ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପପତ୍ତିଂ ମଗ୍ଗତି ଗୱେସତି ଏତେନାତି ମଗ୍ଗୋ। ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ପଟିପଦା। ଚେତନା ପନେତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରତାୟ ସଦ୍ଧାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା, ତସ୍ମା ଅୱଧାରଣଂ କତଂ । ଉପପତ୍ତିପକପ୍ପନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତିୟା ପତ୍ଥନାଗହଣେନେୱ ତସ୍ସା ଗହଣନ୍ତି କେଚି । ଚିତ୍ତକରୟୁତ୍ତଗତିନିବ୍ବତ୍ତନଧମ୍ମୱସେନ ଅୱଧାରଣସ୍ସ କତତ୍ତା । ଚେତନା ହି ନାମ କମ୍ମଂ, ତସ୍ସା ଉପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସା ପନ କିଚ୍ଚକରଣା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପତ୍ଥନା ଚାତି ଇମେ ଧମ୍ମା ସହକାରିନୋ ଭୱୂପପତ୍ତିୟା ନିୟାମକା ହୋନ୍ତୀତି ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସଂ ମଗ୍ଗାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ସଦ୍ଧା ପତ୍ଥନା ଚାତି ଉଭୟେ ଧମ୍ମା ସହିତା ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଂ ୱିସେସେନ୍ତା ଗତିଂ ନିୟମେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ଅନିୟତଂ କେୱଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କମ୍ମାୟୂହନତୋ ପନ ପଗେୱ ପତ୍ଥନଂ ଠପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ଚେତ୍ଥ ‘‘ତାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଭୁତ୍ୱା ସୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ କାଲନିୟମୋ, କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୟଦା କଦାଚି ପତ୍ଥନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଚ ଇଦଂ ଚାରିତ୍ତଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଭୱପତ୍ଥନା ୟାୱ ମଗ୍ଗେନ ନ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାଭିନୱକତୂପଚିତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ପୁନ ତଥା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥା ନିୟମେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥି, ନ ପତ୍ଥନା ତସ୍ସ ଗତି ଅନିବଦ୍ଧା’’ତି ।

୧୬୫.ସବ୍ବସୋୱାତି ‘‘ଇଦଂ କାଳକଂ ସାମଂ ସେତଂ ହରିତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ଚତୁରଂସଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବସୋୱ ପାକଟଂ ହୋତି।

୧୬୭.ସୁନ୍ଦରୋତି କାଳକାଦିଦୋସରହିତତାୟ ସୋଭନୋ । ଆକରସମ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ପନ୍ନଆକରୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ଧୋୱନାଦୀହୀତି ଧୋୱନତାପନମଜ୍ଜନାଦୀହି ।

୧୬୮. ଲୋକଧାତୂନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ ସତସହସ୍ସୋ। ତସ୍ସ ପନ ତତ୍ଥ ଓଭାସକରଣଂ ପାକଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଲୋକଫରଣବ୍ରହ୍ମା’’ତି । ଅୟମେୱ ନୟୋ ହେଟ୍ଠା ‘‘ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁପି । ନିକ୍ଖେନ କତନ୍ତି ନିକ୍ଖପରିମାଣେନ ଜମ୍ବୋନଦେନ କତଂ । ନିକ୍ଖଂ ପନ ୱୀସତିସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି କେଚି । ପଞ୍ଚୱୀସତିସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅପରେ । ସୁୱଣ୍ଣଂ ନାମ ଚତୁଧରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଘଟ୍ଟନମଜ୍ଜନକ୍ଖମଂ ନ ହୋତି ପରିତ୍ତଭାୱତୋ । ଅତିରେକେନାତି ପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣଅତିରେକେନ ନିକ୍ଖପ୍ପମାଣଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେନ । ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ପନ ନ ହୋତି ଅୱିପୁଲତାୟ ଉଳାରଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ । ଅୱଣ୍ଣୱନ୍ତତାୟ ଏୱ ଫରୁସଧାତୁକଂ ଖାୟତି । ତାସୂତି ତାସୁ ଭୂମୀସୁ, ୟତ୍ଥ ସାଖା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତା । ତେତି ସୁୱଣ୍ଣଙ୍କୁରା । ପଚିତ୍ୱାତି ତାପେତ୍ୱା । ସମ୍ପହଟ୍ଠନ୍ତି ସମୁଜ୍ଜଲୀକତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଧୋତଘଟ୍ଟିତପମଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି, ତମ୍ବମତ୍ତିକଲେପଂ କତ୍ୱା ଧୋତଞ୍ଚେୱ ପାସାଣାଦିନା ଘଟ୍ଟିତଞ୍ଚ ଏଳକଲୋମାଦିନା ପମଜ୍ଜିତଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତଦେୱାତି ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଆଲୋକଫରଣମେୱ । ଅଥ ୱା ୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଫରଣଂ, ଆଲୋକଫରଣମ୍ପି ଏତଦେୱ। ୟତ୍ତକଞ୍ହି ଠାନଂ ୟୋଗୀ କସିଣାଲୋକେନ ଫରତି; ତତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଫୁସତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଫରଣେ ଦସ୍ସିତେ ଆଲୋକଫରଣଂ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ‘‘ଫରିତ୍ୱା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ । ଅୱିନାସେନ୍ତେନାତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ।

କସିଣଫରଣଂୱିୟାତି କସିଣୋଭାସେନ ଫରଣଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ଉପଟ୍ଠାତି, ମଣିପଭାଫରଣସ୍ସ ୱିୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଧାତୁଫରଣସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସରୀରପଭା ପନ ନିକ୍ଖପଭାସଦିସାତି, ‘‘ନିକ୍ଖୋପମ୍ମେ ସରୀରଫରଣଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପାଳିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ନାମ ନିଚ୍ଛିତାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅୱିନିଚ୍ଛିତାୟ ପନ ନତ୍ଥି ୱିୟାତି ଅକଥନଂ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅନାଚିଣ୍ଣନ୍ତି ତସ୍ସ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା। ୟଥା ହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱିୟା’’ତି ୱଚନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ବ୍ୟାମପ୍ପଦେସେ ସବ୍ବକାଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ୱିୟ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରଫରଣଂ ସରୀରାଭାୟ ପତ୍ଥରଣଂ ସବ୍ବକାଲିକଂ । ଚତ୍ତାରିମାନି ଇତରାନି ଫରଣାନି ଅୱିନାସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ । ଫରଣପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚନେନେୱ ଫରଣ’’ନ୍ତି । ପତ୍ଥରତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଫରଣୱସେନ ପତ୍ଥରତି । ଜାନାତୀତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଜାନାତି ।

୧୬୯.ଆଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଭେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଭାତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକେ ଦେୱେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ସୁଭାତି ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିକେ । ତେନାହ – ‘‘ପାଟିୟେକ୍କା ଦେୱା ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ସାଧାରଣତୋ କତାୟପି ପତ୍ଥନାୟ ଝାନଙ୍ଗଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱିତଞ୍ଚେ, ପରିତ୍ତାଭେସୁ ଉପପତ୍ତି ହୋତି, ମଜ୍ଝିମଞ୍ଚେ, ଅପ୍ପମାଣାଭେସୁ, ପଣୀତଞ୍ଚେ, ଆଭସ୍ସରେସୁ ଉପପତ୍ତି ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁଭାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଆହ – ‘‘ୱେହପ୍ଫଲାଦିୱାରା ପାକଟାୟେୱା’’ତି ।

କାମାୱଚରେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତୂତିଆଦିନା ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନାନଂ କଥଂ ତଦଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଆସଙ୍କତି । ଇତରୋ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝାନସଭାୱତ୍ତେପି ଝାନୱିପସ୍ସନାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆୱହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ସମ୍ଭାରସୀଲଂ । ଅନାଗାମୀ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନୋ ସମାନୋ ସଚେ ସବ୍ବସୋ ଉପପତ୍ତିୟୋ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅରିୟଭୂମୀସୁ ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି ୟଥୂପଚିତଝାନକମ୍ମୁନାତି ଆହ – ‘‘ଅନାଗାମି…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି । ଉପରିମଗ୍ଗନ୍ତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା । ଆସୱକ୍ଖୟନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପହାନଂ ପାପୁଣାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସଙ୍ଖାରୁପପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଅନୁପଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୩. ସୁଞ୍ଞତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚୂଳସୁଞ୍ଞତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୬.କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂକତ୍ୱାତି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତେହି ନାମ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଥେରୋ ପନ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତକରଣତ୍ଥଂ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କରୋତି, ‘‘ଏତ୍ତକେ କାଲେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଇଦଂ ନାମ ଭଗୱତୋ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ତତ୍ଥକଂୟେୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା’’ତି । ସୁଞ୍ଞତାଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱାତି ଏତେନ ଇତରେ, ‘‘ନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି । ସୁଞ୍ଞତୋତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ନିଚ୍ଚସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସେକ୍ଖାନଞ୍ହି ସୁଞ୍ଞତାପଟିୱେଧୋ ପାଦେସିକୋ ସୁଭସୁଖସଞ୍ଞାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା, ତସ୍ମା ସୋ ଥେରୋ ସୁଞ୍ଞତାକଥଂ ସୋତୁକାମୋ ଜାତୋ । ଧୁରେନ ଧୁରଂ ପହରନ୍ତେନ ୱିୟାତି ରଥଧୁରେନ ରଥଧୁରଂ ପହରନ୍ତେନ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ସୁଞ୍ଞତା…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୟୋଜନା । ଏକଂ ପଦନ୍ତି ଏକଂ ସୁଞ୍ଞତାପଦଂ ।

ପୁବ୍ବେପାହନ୍ତିଆଦିନା ଭଗୱା ପଠମବୋଧିୟମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସୁଞ୍ଞତାୱିହାରବାହୁଲ୍ଲଂ ପକାସେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମବୋଧିୟମ୍ପୀ’’ତି ଆହ । ଏକୋତିଆଦି ଥେରସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାକଥାୟ ଭାଜନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସୋତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ସୋତୁମ୍ପି । ଉଗ୍ଗହେତୁମ୍ପିତି ୟଥାଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ଧାରଣପରିପୁଚ୍ଛାପରିଚୟୱସେନ ହଦୟେନ ଉଗ୍ଗହିତଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ଅୱିନଟ୍ଠେ କାତୁମ୍ପି । କଥେତୁମ୍ପୀତି ୱିତ୍ଥାରେନ ପରେସଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ସକ୍କା । ତତ୍ଥାତି ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ । କଟ୍ଠରୂପପୋତ୍ଥକରୂପଚିତ୍ତରୂପୱସେନ କତାତି ଥମ୍ଭାଦୀସୁ ଉତ୍ତିରିତ୍ୱା କତାନଂ କଟ୍ଠରୂପାନଂ, ନିୟ୍ୟୂହାଦୀସୁ ପଟିମାୱସେନ ରଚିତାନଂ ପୋତ୍ଥକରୂପାନଂ, ସିତ୍ତିପସ୍ସେ ଚିତ୍ତକମ୍ମୱସେନ ୱିରଚିତାନଂ ଚିତ୍ତରୂପାନଞ୍ଚ କତା ନିଟ୍ଠପିତା । ୱେସ୍ସୱଣମନ୍ଧାତାଦୀନନ୍ତି ପଟିମାରୂପେନ କତାନଂ ୱେସ୍ସୱଣମନ୍ଧାତୁସକ୍କାଦୀନଂ । ଚିତ୍ତକମ୍ମୱସେନାତି ଆରାମାଦିଚିତ୍ତକମ୍ମୱସେନ । ସଣ୍ଠିତମ୍ପୀତି ଅୱୟୱଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତମ୍ପି । ଜିଣ୍ଣପଟିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥନ୍ତି ଜିଣ୍ଣାନଂ ନିୟ୍ୟୂହକୂଟାଗାରପାସାଦାୱୟୱାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥାୟ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ରହସ୍ସସଞ୍ଞାଣେନ ଠପିତଂ । ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ୱିନିୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ । ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ଅୟଂ ମିଗାରମାତୁପାସାଦୋ ସୁଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ । ଏକଭାୱଂ ଏକଂ ଅସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଏକତ୍ତଂ ଏକୋ ଅସୁଞ୍ଞତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାମୋତି ପୱତ୍ତନୱସେନାତି ଗେହସନ୍ନିୱେସୱୀଥିଚଚ୍ଚରସିଙ୍ଘାଟକାଦିକେ ଉପାଦାୟ ଗାମୋତି ଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ । କିଲେସୱସେନାତି ତତ୍ଥ ଅନୁନୟପଟିଘୱସେନ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ପୱତ୍ତୱସେନ ୱା କିଲେସୱସେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଗାମଗ୍ଗହଣେନ ଘରାଦିସଞ୍ଞା ସଙ୍ଗହିତା, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିସଞ୍ଞା ସଙ୍ଗହିତା । ୟସ୍ମା ରୁକ୍ଖାଦିକେ ପଟିଚ୍ଚ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ପବ୍ବତୱନସଣ୍ଡାଦୟୋ ଅନ୍ତୋଗଧା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ତଂ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ଅରଞ୍ଞଂୟେୱ ପଟିଚ୍ଚ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞଂ ମନସି କରୋତି । ଓତରତୀତି ଅନୁପ୍ପୱିସତି । ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ନିଚ୍ଛିନୋତି । ପୱତ୍ତଦରଥାତି ତଥାରୂପାୟ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଓଳାରିକଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିସିଦ୍ଧା ଦରଥା । କିଲେସଦରଥାତି ଅନୁନୟପଟିଘସମ୍ଭୱା କିଲେସଦରଥା । ଦୁତିୟପଦେତି ‘‘ୟେ ଅସ୍ସୁ ଦରଥା ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ । ମନସିକାରସନ୍ତତାୟ, – ‘‘ନାୟଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଓଳାରିକା, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି ସଙ୍ଖାରଦସ୍ସନଦରଥାନଂ ସୁଖୁମତା ସଲ୍ଲହୁକତା ଚ ଚରିତତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତଦରଥମତ୍ତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

ୟଂ କିଲେସଦରଥଜାତଂ, ତଂ ଇମିସ୍ସା ଦରଥସଞ୍ଞାୟ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପୱତ୍ତଦରଥମତ୍ତଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ଅତ୍ଥି ଇଦନ୍ତି ପଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ସୁଞ୍ଞତା ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ପୱତ୍ତି । ସୁଞ୍ଞତା ସହଚରିତଞ୍ହି ସୁଞ୍ଞଂ, ଇଧ ସୁଞ୍ଞତାତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୭୭.ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ଏୱଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଅହୋସି । ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ‘‘ପରମାନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି । ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ୱିସେସାନଧିଗମନତୋତି, ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ମନସିକାରେନ ଝାନାଦିୱିସେସସ୍ସ ଅଧିଗମାଭାୱତୋ, ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ମନସିକାରେନ ୱିସେସାଧିଗମନତୋ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ୱପିତେ ସାଲିଆଦୟୋ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧୁୱସେୱନନ୍ତି ନିୟତସେୱନଂ ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ପଟିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ଭୂତ’’ନ୍ତି ୱଚନସେସୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂତ’’ନ୍ତି । ପଥୱିଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂତା ହି ସଞ୍ଞାତି ।

ପଥୱୀକସିଣେସୋ ପଥୱୀସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ନ ପକତିପଥୱିୟଂ । ତସ୍ସାତି ପଥୱୀକସିଣସ୍ସ । ତେହୀତି ଗଣ୍ଡାଦୀହି । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିହତନ୍ତି ୟଥା ୱଲୀନଂ ଲେସୋପି ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆକୋଟିତଂ । ନଦୀତଳାକାଦୀନଂ ତୀରପ୍ପଦେସୋ ଉଦକସ୍ସ ଆକରଟ୍ଠେନ କୂଲଂ, ଉନ୍ନତଭାୱତୋ ଉଗ୍ଗତଂ କୂଲଂ ୱିୟାତି ଉକ୍କୂଲଂ, ଭୂମିୟା ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ । ୱିଗତଂ କୂଲନ୍ତି ୱିକ୍କୂଲଂ, ନୀଚଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଚନୀଚ’’ନ୍ତି । ଏକଂ ସଞ୍ଞନ୍ତି ଏକଂ ପଥୱୀତିସଞ୍ଞଂୟେୱ ।

୧୮୨. ସତିପି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତୱିରହେ ୟାଦିସାନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱେନ ‘‘ଅନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିୱିରହିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁମହାଭୂତିକଂ ଚତୁମହାଭୂତନିସ୍ସିତଂ । ସଳାୟତନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିସଳାୟତନସହିତଂ ।

୧୮୩.ୱିପସ୍ସନାୟ ପଟିୱିପସ୍ସନନ୍ତି ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପୁନ ୱିପସ୍ସନଂ । ଇଧାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୟଥାଧିଗତମଗ୍ଗଫଲଂ ୱଦତୀତି ଆହ – ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଅରିୟଫଲେ ଚା’’ତି । ଉପାଦିସେସଦରଥଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସବ୍ବସୋ କିଲେସୁପଧିୟା ପହୀନାୟ ଖନ୍ଧୋପଧି ଅୱିସିଟ୍ଠା, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଦରଥା ଉପାଦିସେସଦରଥା, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ମା ୱିସୟତୋ ଗାମସଞ୍ଞା ଓଳାରିକା, ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞା ସୁଖୁମା, ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞାୟ ଗାମସଞ୍ଞଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା। ୟସ୍ମା ପନ ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞାପି ସଭାଗୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହତୋ ଓଳାରିକା, ସଭାଗୱତ୍ଥୁତୋ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞା ସୁଖୁମା, ତସ୍ମା ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା। ପଥୱୀସଞ୍ଞାଦିନିୱତ୍ତନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା । ନିଚ୍ଚସାରାଦୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଅୱତ୍ଥୁତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଞ୍ଞତା।

୧୮୪.ସୁଞ୍ଞତଫଲସମାପତ୍ତିନ୍ତି ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଫଲଭୂତତ୍ତା, ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ସୁଞ୍ଞତଫଲସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ୟସ୍ମା ଅତୀତେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ, ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଇଦାନି ପନ ବୁଦ୍ଧସାସନସ୍ସ ଧରମାନତ୍ତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣଂ ଅକତ୍ୱା, ‘‘ଏତରହିପି ବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକସଙ୍ଖାତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଧରନ୍ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚୂଳସୁଞ୍ଞତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ମହାସୁଞ୍ଞତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫.ଛୱିୱଣ୍ଣେନସୋ କାଳୋ, ନ ନାମେନ । ପଲାଲସନ୍ଥାରୋତି ଆଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୋଚ୍ଛଚିମିଲିକାକଟସାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଗଣଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଗଣବନ୍ଧନୱସେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ।

ୟଦି ସଂସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ନୁ ଖୋ’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କପୁବ୍ବଭାଗା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଏତିସ୍ସାତି ୱିତକ୍କପୁବ୍ବଭାଗା, ପୁଚ୍ଛା। ସା ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ନୋ ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ୱିତକ୍କୋ ପନ ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ନୁ ଖୋ ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଆକାରେନ ତଦା ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ, ତସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କସ୍ସ ତବ୍ଭାୱଜୋତନୋୟଂ ନୁ-କାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୱିତକ୍କପୁବ୍ବଭାଗେ ଚାୟଂ ନୁ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତୋ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସମ୍ବହୁଲା ନୋ ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ନ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ସୋଭତି ସଙ୍ଗଣିକାରାମୋ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୫) ଉପରିଦେସନାୱସେନ ମତ୍ଥକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅୱିନିଚ୍ଛିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ୱିସୁଂ ୱିନିଚ୍ଛିତୋ ଏୱ ହୋତି, ଦିସ୍ୱା ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାୱ କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ତଥା ପୁଚ୍ଛତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୬) । ତେନାହ ‘‘ଇତୋ କିରା’’ତିଆଦି ।

ୟଥା ନଦୀଓତିଣ୍ଣଂ ଉଦକଂ ୟଥାନିନ୍ନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଏୱଂ ସତ୍ତା ଧାତୁସୋ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗଣୱାସୋ ନଦୀଓତିଣ୍ଣଉଦକସଦିସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁୱିନ୍ଦାଦିନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣାନି ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱତୋ ନାଳିୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି ନିରନ୍ତରାନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ଚୁଣ୍ଣଭରିତା ନାଳି ୱିୟା’’ତି । ସତ୍ତପଣ୍ଣାସ କୁଲସତସହସ୍ସାନୀତି ସତ୍ତସତସହସ୍ସାଧିକାନି ପଞ୍ଞାସ କୁଲାନଂୟେୱ ସତସହସ୍ସାନି, ମନୁସ୍ସାନଂ ପନ ୱସେନ ସତ୍ତ କୋଟିୟୋ ତଦା ତତ୍ଥ ୱସିଂସୁ ।

ତତୋ ଚିନ୍ତେସି, କଥଂ ? କାମଞ୍ଚାୟଂ ଲୋକପକତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ସାସନେ ଅୟୁତ୍ତୋୱ ସୋତି ଆହ – ‘‘ମୟା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମନ୍ତି ସଭାୱସିଦ୍ଧଂ । ସଂୱେଗୋତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ସକ୍କା ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଓୱାଦାନୁସାସନିଆଦିୱସେନ ସମାଗମସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଗଣଭେଦନନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ୱିୱେଚନଂ ।

୧୮୬.କତପରିଭଣ୍ଡନ୍ତି ପୁବ୍ବେ କତସଂୱିଧାନସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ । ନୋତି ଅମ୍ହାକଂ । ଅନତ୍ତମନୋତି ଅନାରାଧିତଚିତ୍ତୋ ।

ସକଗଣେନ ସହଭାୱତୋ ସଙ୍ଗଣିକାତି ଆହ ‘‘ସକପରିସସମୋଧାନ’’ନ୍ତି । ଗଣୋତି ପନ ଇଧ ଜନସମୂହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାଜନସମୋଧାନ’’ନ୍ତି । ସୋଭତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନତୋ । କାମତୋ ନିକ୍ଖମତୀତି ନିକ୍ଖମୋ, ଏୱଂ ନିକ୍ଖମୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖଂ। ଗଣସଙ୍ଗଣିକାକିଲେସସଙ୍ଗଣିକାହି ପୱିୱିତ୍ତି ପୱିୱେକୋ। ପୱିୱେକୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖଂ। ରାଗାଦୀନଂ ଉପସମାୱହଂ ସୁଖଂ ଉପସମସୁଖଂ। ମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧାୱହଂ ସୁଖଂ ସମ୍ବୋଧିସୁଖଂ। ନିକାମେତବ୍ବସ୍ସ, ନିକାମଂ ୱା ଲାଭୀ ନିକାମଲାଭୀ। ନିଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖେନେୱ ଲଭତୀତି ଅଦୁକ୍ଖଲାଭୀ। କସିରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅପ୍ପକନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅକସିରଲାଭୀତି ୱିପୁଲଲାଭୀ’’ତି ।

ସାମାୟିକନ୍ତି ସମୟେ କିଲେସୱିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱାତି ସାମାୟିକଂ ମ-କାରେ ଅ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ – ‘‘ଅପ୍ପିତପ୍ପିତସମୟେ କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କନ୍ତନ୍ତି ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ଚ କମନୀୟଂ ମନୋରମ୍ମଂ । ଅସାମାୟିକଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ତାୱତାତିଆଦିନା ସଙ୍ଗଣିକାରାମସ୍ସ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟିକଭାୱଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସା ଦୁୱିଧା ଅନ୍ତରାୟିକତା ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁକା, ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁକା ଚ ।

ତେ ପଠମଂ ‘‘ସଙ୍ଗଣିକାରାମୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଇତରଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ଇଦାନି ଦୋସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନ୍ହାରୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମଂସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ୱିୟ ଇଧ ରୂପସଦ୍ଦୋ କରଜକାୟପରିୟାୟୋତି ‘‘ରୂପନ୍ତି ସରୀର’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ନାହଂ, ଆନନ୍ଦ…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖଚିତ୍ତାନଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନମ୍ପି ଅସପ୍ପାୟୱଜ୍ଜନସପ୍ପାୟସେୱନୱସେନ କାୟସ୍ସ ପରିହରଣଂ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ ୟୋ କଲ୍ଲସରୀରଂ ନିସ୍ସାୟ ଧମ୍ମସାଧନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସାଧନତାୱସେନ । ଧମ୍ମସାଧନଭାୱଞ୍ହି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅସପ୍ପାୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟୱସେନ ପୋସେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜନତୋ କାୟସ୍ସ ପରିହରଣଂ, ନ ସୋ କାୟେ ଅଭିରତୋ ନାମ ହୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟତ୍ତତ୍ତା ଅପେକ୍ଖାୟ ୱିନୋଦିତବ୍ବୋ ତାଦିସୋତି । ଉପାଲିଗହପତିନୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଦସବଲସାୱକତ୍ତୁପଗମନସଙ୍ଖାତେନା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୧୮୭. ମହାକରୁଣାୱସେନ ପରିୱୁତାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋପି ଏକନ୍ତୱିୱେକଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ଏକକୋୱ। ଏତେନ ସତ୍ଥୁନୋ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ପୱିୱେକତ୍ତେନ ୱିୱିତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ରୂପାରୂପପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେହି ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତନିମିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିୱିୟ ସନ୍ତତରପଣୀତତମଭାୱେନ ୱିସେସତୋ ସିନୋତି ବନ୍ଧତୀତି ୱିସୟୋ, ସୋ ଏୱ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ। କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ସୁଞ୍ଞତଫଲସମାପତ୍ତି’’ନ୍ତି । ଉପଧିୱିୱେକତାୟ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଇଧ ୱିୱେକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ – ‘‘ୱିୱେକନିନ୍ନେନା’’ତିଆଦି । ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ଆସୱଟ୍ଠାନିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ୱିଗତତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ୱିଗତନ୍ତେନ, ଏୱଂଭୂତଂ ତେସଂ ବ୍ୟନ୍ତିଭାୱଂ ପତ୍ତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ବ୍ୟନ୍ତିଭୂତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉୟ୍ୟୋଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଉୟ୍ୟୋଜେତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ୱା ଉୟ୍ୟୋଜନିକଂ । ୟସ୍ମା ନ ସବ୍ବକଥା ଉୟ୍ୟୋଜନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉୟ୍ୟୋଜନିକପଟିସଂୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ତେଲପାକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟାତି ୟଥା ତେଲପାକୋ ନାମ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୋ ନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସମାପତ୍ତିକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ୟଥା ହି କୁସଲୋ ୱେଜ୍ଜୋ ତେଲଂ ପଚନ୍ତୋ ତଂ ତଂ ତେଲକିଚ୍ଚଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଦି ୱା ପତ୍ଥିନ୍ନପାକୋ, ୟଦି ୱା ମଜ୍ଝିମପାକୋ, ୟଦି ୱା ଖରପାକୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ସ କାଲଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ପଚତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ତଂ ତଂ କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ଚ ୱିୱେକନିନ୍ନେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଉୟ୍ୟୋଜେତି । ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନିପି ତଦଭିନୀହତମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନାନେୱ। ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଞ୍ଞାତତାୟ ପଣୀତାନମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ଆପାଥଗମନେ ପଗେୱ ଇତରେସଂ ପଟିକୂଲତାୱ ସୁପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସୀତଜଲଟ୍ଠାନନିନ୍ନତା ନିବ୍ବାନନିନ୍ନମେୱ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱତୋ ।

୧୮୮.ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱାତି ଇଧ ଝାନାରମ୍ମଣଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତମେୱା’’ତି । ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ । ଅପଗୁଣପାଦକଜ୍ଝାନଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱିପସ୍ସନାୱିସେସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ନିଜ୍ଜୀୱନିସ୍ସତ୍ତତଂ, ଅନତ୍ତତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ପଜ୍ଜନଭାୱଜାନନେନାତି ଇଦାନି ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ନ ହୋତି, ଉପ୍ପଥମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଜାନନେନ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱତା ୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ପାଦକେ ଝାନେ ଅୱତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଗହିତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପଗୁଣପାଦକଜ୍ଝାନତୋ’’ତିଆଦି । ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ସମ୍ମା ନ ସମାହିତତ୍ତା । ସୋ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମା ମୟ୍ହଂ ନିଜ୍ଜଟା ନିଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ହନ୍ଦାହଂ ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମେ ମନସି କରେୟ୍ୟଂ ଏକଚ୍ଚେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ଇତରେପି ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟୁମେୱା’’ତି ପରସ୍ସ…ପେ॰… ମନସି କରୋତି। ପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନ ୱିୟ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନୱସେନପି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତିୟେୱାତି ଆହ – ‘‘ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟଂ ନୁ ଖୋ କଥନ୍ତି ଆନେଞ୍ଜଂ ମନସି କରୋତୀ’’ତି । ନ ମେ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ମୟ୍ହଂ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ନ ୱହତୀତି । ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତମେୱ ଝାନଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦତାପାଦନାୟ । ଅୱହନ୍ତେ ନିପୁଣାଭାୱେନ ଛେଦନକିରିୟାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତେ । ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ତିକ୍ଖକମ୍ମକରଣଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱିହାରେନାତି ଆହ – ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ମନସିକାରୋ ୱହତୀ’’ତି ।

୧୮୯.ସମ୍ପଜ୍ଜତି ମେତି ୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସାଭାୱତୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଜାନନେନ । ଇରିୟାପଥଂ ଅହାପେତ୍ୱାତି ୟଥା ପରିସ୍ସମୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପଂ ତସ୍ସ କାଲଂ ନେତ୍ୱା ପମାଣମେୱ ପୱତ୍ତନେନ ଇରିୟାପଥଂ ଅହୋପେତ୍ୱା । ସବ୍ବୱାରେସୂତି ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନୱାରେସୁ । କଥାୱାରେସୁ ପନ ୱିସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ, ‘‘ଇମିନା ୱିହାରେନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୦. କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଓଳାରିକକାମରାଗବ୍ୟାପାଦସଭାଗାତି ଆହ – ‘‘ୱିତକ୍କପହାନେନ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ କଥେତ୍ୱା’’ତି । କାମଗୁଣେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣେତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣମେୱ । ସମୁଦାଚରତୀତି ସମୁଦାଚାରୋତି ଆହ ‘‘ସମୁଦାଚରଣତୋ’’ତି । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚେତସୋ’’ତି । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ଏ-କାରସ୍ସ ଚ ଅକାରୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏତନ୍ତି ।

୧୯୧.ଅନୁସୟୋତି ମାନାନୁସୟୋ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ତିୱିଧୋପି ଅନୁସୟୋ ପହୀୟତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି, ‘‘ତତୋ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲଂ, ଫଲତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ପହୀନଭାୱଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସ ଜାନନେନ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

କୁସଲତୋ ଆୟାତୀତି ଆୟତୋ, ସୋ ଏତେସନ୍ତି କୁସଲାୟତିକା। ତେନାହ ‘‘କୁସଲତୋ ଆଗତା’’ତି । ତଂ ପନ ନେସଂ କୁସଲାୟତିକତ୍ତଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ହୋତି ସହଜାତୱସେନପୀତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ କେଚି ଲୋକିୟା, କେଚି ଲୋକୁତ୍ତରା; ଅଥ କସ୍ମା ୱିସେସେନ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଲୋକେ ଉତ୍ତରା ୱିସିଟ୍ଠା’’ତି । ତେନ ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ଉତ୍ତମଭାୱେନ ଝାନାଦୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରା ୱୁତ୍ତା, ନ ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରଣତୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ ମାରସ୍ସ ଅୱିସୟୋ ଅକାମାୱଚରତ୍ତା, ପଗେୱ ତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତଂ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତମଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ଏକୋ ଆନିସଂସୋ ଅତ୍ଥି ଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ ସପ୍ପାୟଧମ୍ମକଥାପଟିଲାଭୋ ।

୧୯୨.ଏତଦତ୍ଥନ୍ତି କେୱଲସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟୱସେନାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ସପ୍ପାୟୱସେନ ଦସକଥାୱତ୍ଥୂନି ଆଗତାନୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅସପ୍ପାୟକଥାୱଜ୍ଜନପୁବ୍ବିକାୟ ସପ୍ପାୟ କଥାୟ ୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟୱସେନ ଆଗତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତପରିୟତ୍ତିୱସେନାତି ସରୂପେନ ତତ୍ଥ ଅନାଗତାନିପି ଦସକଥାୱତ୍ଥୂନି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ‘‘ସୁତପରିୟତ୍ତିୱସେନ ଆଗତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିପୂରଣୱସେନ ସରୂପତୋ ଆଗତତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନି । ଅତ୍ଥୋତି ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ ।

୧୯୩.ଅନୁଆୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁଅନୁ ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତନ୍ତି, ପୟିରୁପାସନାଦିୱସେନ ଅନୁକୂଲୟନ୍ତି । ମୁଚ୍ଛନତଣ୍ହନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେସୁ ମୁଚ୍ଛନାକାରଂ । ତଣ୍ହାୟ ପତ୍ଥନା ନାମ ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ପତ୍ଥେତି ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି । କିଲେସୂପଦ୍ଦୱେନାତି କିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ଉପଦ୍ଦୱେନ । କିଲେସା ହି ସତ୍ତାନଂ ମହାନତ୍ଥକରଣତୋ ‘‘ଉପଦ୍ଦୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କିଲେସୂପଦ୍ଦୱେନ ଅନ୍ତେୱାସିନୋ, ଉପଦ୍ଦୱୋ ଅନ୍ତେୱାସୂପଦ୍ଦୱୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୁପଦ୍ଦୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ସେସୁପଦ୍ଦୱେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସତି । ଗୁଣମରଣଂ କଥିତଂ, ନ ଜୀୱିତମରଣଂ ।

ଅପ୍ପଲାଭାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଲାଭୀ ୱିସେସାନଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତବ୍ରହ୍ମଚାରୁପଦ୍ଦୱୋ ଦୁକ୍ଖୱିପାକତରୋ ଚେୱ କଟୁକୱିପାକତରୋ ଚାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକୂପଦ୍ଦୱୋ ହି ବାହିରକସମୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୁପଦ୍ଦୱୋ ପନ ସାସନୱସେନ । ଦୁରକ୍ଖାତେ ହି ଧମ୍ମୱିନୟେ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ନ ମହାସାୱଜ୍ଜା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ସିଥିଲୱାୟାମଭାୱତୋ; ସ୍ୱାଖ୍ୟାତେ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜା ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବାହିରଭାୱକରଣତୋ । ତେନାହ ‘‘ସାସନେ ପନା’’ତିଆଦି ।

୧୯୬.ତସ୍ମାତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବପରାପେକ୍ଖଂ ପୁରିମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ମିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମିତ୍ତୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମିତ୍ତୱତା, ତାୟ । ମିତ୍ତୱସେନ ପଟିପଜ୍ଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମିତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା’’ତି । ସପତ୍ତୱତାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତମ୍ପୀତି ଇମିନା ପଗେୱ ଇତରଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସାୱକେସୁ ହିତପରକ୍କମନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନୀହି ପଟିପଜ୍ଜନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତଥା ନ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆମକମତ୍ତନ୍ତି କୁଲାଲଭାଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନାହଂ ତୁମ୍ହେସୁ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି କୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟ ଆମକଭାଜନେସୁ ଅହଂ ତୁମ୍ହେସୁ କେୱଲଂ ଜାନାପେନ୍ତୋ ନ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି । ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । ଲୋକିୟଗୁଣାପି ଇଧ ସାରୋତ୍ୱେୱ ଅଧିପ୍ପେତା ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାସୁଞ୍ଞତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୭. ୱିଭତ୍ତିପତିରୂପକା ଚ ନିପାତା ହୋନ୍ତୀତି ୟଥାରହଂ ତଂତଂୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥଦୀପକା, ଇଧ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୋ ୟତ୍ରସଦ୍ଦୋ, ହିସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ନାମସଦ୍ଦୋ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥୋ, ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ପନ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତାୟ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂସତୋ ପନେତଂ ପଦତ୍ତୟଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି, ‘‘ୟତ୍ରାତି ନିପାତୱସେନ ଅନାଗତୱଚନ’’ନ୍ତି । ପପଞ୍ଚସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ଛିନ୍ନୱଟୁମେତି ଇମିନା ସବ୍ବକିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଆହ – ‘‘ୱଟୁମନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ନିପାତୱସେନ ୟତ୍ରସଦ୍ଦୟୋଗେନ । ଅନାଗତୱଚନନ୍ତି ଇଦଂ ଅନାଗତୱଚନସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଗତତ୍ଥୱାଚୀ ହି ଅନାଗତୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତୋତି । ଅନୁସ୍ସରୀତି ଇଦଂ ଅନୁସ୍ସରିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ଅନୁସ୍ସରିସ୍ସତୀ’’ତି ସଦ୍ଦପୟୋଗସ୍ସ ଅତୀତୱିସୟତ୍ତା । ୟଦା ପନ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୟା କଥା ପୱତ୍ତିତା, ତତୋ ପଚ୍ଛାପି ଭଗୱତୋ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ହୋତିୟେୱ ।

ଖତ୍ତିୟଜଚ୍ଚାତିଆଦିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ଖତ୍ତିୟଜାତିୟା ଉଦିତୋଦିତାୟ । ବ୍ରହ୍ମଜଚ୍ଚାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜଚ୍ଚା । ଏୱଂଗୋତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନାତି ପାରମିତାସମ୍ଭୂତେନ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଲୋକିୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଚ ସୀଲେନ । ଏୱଂସୀଲାତି ଅନୱସେସସୀଲାନଂ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକରଣେନ ଏୱଂସୀଲାତି ଅନୁସ୍ସରିସ୍ସତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ୟଥା ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟା ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ଏୱଂ ସମାଧିପକ୍ଖା ସମାଧିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ସତିୱୀରିୟାଦୟୋତି ଆହ – ‘‘ହେଟ୍ଠା ସମାଧିପକ୍ଖାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗହିତତ୍ତା ୱିହାରୋ ଗହିତୋୱା’’ତି । ତସ୍ମା ସମାଧିପକ୍ଖଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତୋ ଏୱ ଇଧ ୱିହାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ୟଥା ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଗହିତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସମାଧିପଞ୍ଞା ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ଏୱଂପଞ୍ଞା’’ତି ପଦେହି ହେଟ୍ଠା ଗହିତାପି ୟଥାସକଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଏୱଂୱିମୁତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁନ ଗହିତା, ତଥା ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା’’ତି ଏତ୍ଥ ଗହିତାପି ସମାଧିପକ୍ଖଧମ୍ମା ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଆନେଞ୍ଜଅରିୟୱିହାରସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ, ‘‘ଏୱଂୱିହାରୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁନ ଗହିତାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଫଲଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିକାଲେପି କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ନ ତଂଆନୁଭାୱଜାତା, ଅଥ ଖୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ କିଲେସାନଂ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି । ୟୋ ୟଂ ପଜହତି, ସୋ ପହାୟକୋ ପହାତବ୍ବତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋତି ପହାନୱିଭାଗେନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅପହାୟକସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କଥଂ ୱିମୁତ୍ତତା ? ୱିସଂସଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଏୱ । ତଞ୍ହି ପକତିୟାୱ ସବ୍ବସୋ କିଲେସେହି ୱିସଂସଟ୍ଠଂ ୱିନିସ୍ସଟଂ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ତତୋ ନିସ୍ସଟତ୍ତା ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତି ନିସ୍ସରଣପହାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୧୯୯. ଇମେ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମା, ନ ସାୱକୱିସୟା, ମମ ପନ ଦେସନା ତୟା ସୁତା ଏୱାତି ତେ ଥେରସ୍ସେୱ ଭାରଂ କରୋନ୍ତୋ, ‘‘ତଂ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପଟିଭନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ଥ କାଲଭେଦୱସେନ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ସମ୍ପଜାନଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଗତିୱିଭାଗେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଦ୍ୱେ ସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ – ଅଟ୍ଠ ୱରେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ୱରଂ ଦେୱତା ଦେତି, ପରସ୍ସ ଦୀୟମାନଞ୍ଚ ତଂ କଥଂ ପରସ୍ସ ସମିଜ୍ଝତୀତି ? କମ୍ମବଲେନେୱ । ୟଦି ହି ତଂ କମ୍ମଂ କତୋକାସଂ ୟସ୍ସ ତଦପଦେସେନ ଫଲଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଦେୱତାୟ ତସ୍ସ ୱରଂ ଦିନ୍ନଂ, ଇତରେନ ଚ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱୋହାରୋ ହୋତୀତି । ଅପିଚ ପରସ୍ସ ପତ୍ଥିତୱରାନି ନାମ ୱିପଚ୍ଚମାନସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ପୟୋଗୱିସେସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାନି ୱିପଚ୍ଚନେ ଏକନ୍ତିକାନିପି ଅପ୍ପେସକ୍ଖା ଦେୱତା – ‘‘ଅୟମସ୍ସ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୋ’’ତି ନ ଜାନନ୍ତି, ସକ୍କୋ ପନ ପଞ୍ଞୱା ତାନି ଏକଚ୍ଚଂ ଜାନାତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସକ୍କେନ ପସୀଦିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ।

ପଠମଜୱନୱାରେତି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବପଠମଜୱନୱାରେ । ସୋ ହି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆସନ୍ନଭାୱତୋ ଅୱିସଦୋ ହୋତି, ଦେୱଭାୱେ ନିକନ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନ ଜାନାତି । ଅଞ୍ଞାହି ଦେୱତାହି ଅସାଧାରଣଜାନନଂ ହୋତି ଦୁତିୟଜୱନୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତନତୋ ।

ଅଞ୍ଞେପି ଦେୱାତିଆଦିନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନେୱ ଠିତଭାୱଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତି । ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦେନ କାଲଙ୍କରୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେସମ୍ପି ଦିବ୍ବଭୋଗେହି ମୁଚ୍ଛିତତଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନାନଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତାନଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞାଭାୱୋ ହୋତିୟେୱ । କିଂ ତଥାରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂନତ୍ଥୀତି ୟଥାରୂପଂ ଉଳାରଂ ପଣୀତଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେ ଦେୱା ସଂମୁଚ୍ଛିତା ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦମ୍ପି କରୋନ୍ତି, କିଂ ତଥାରୂପଂ ଉଳାରଂ ପଣୀତଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ? ବୋଧିସତ୍ତୋ ହି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତେ ଦସହି ୱିସେସେହି ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପଗେୱ ତତ୍ଥ ଦେୱଭୂତୋ, ତଥାପି ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୨୦୦. ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଦୀଘାୟୁକତା ନାମ ପଞ୍ଞାବଲେନ ହୋତି, ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚ ମହାପଞ୍ଞୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ତେନ ଦୀଘାୟୁକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘ସେସତ୍ତଭାୱେସୁ କିଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ଆମ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା, ‘‘ଅଞ୍ଞଦା ହୀ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ । ‘‘ଇଧ ନ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ କାଲକିରିୟା ଅଧିମୁତ୍ତିକାଲକିରିୟା। ପାରମିଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଉକ୍କଂସପ୍ପତ୍ତିୟା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀହି ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା ଅତ୍ତସିନେହସ୍ସ ତନୁଭାୱେନ ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣାୟ ଉଳାରଭାୱେନ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିୟା ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟା ସମିଜ୍ଝନ୍ତି, ଚିତ୍ତେ ୱିୟ କମ୍ମେସୁ ଚ ତେସଂ ୱସିଭାୱୋ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥୁପପନ୍ନାନଂ ପାରମିୟୋ ସମ୍ମଦେୱ ପରିବ୍ରୂହେନ୍ତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ମହାସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ନାନାଜାତୀସୁ ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅପ୍ପକମେୱ କାଲଂ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅୟଂ କାଲକିରିୟା ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ହୋତୀ’’ତି । ସବ୍ବପାରମୀନଂ ପୂରିତତ୍ତାତି ଇମିନା ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅଧିମୁତ୍ତିକାଲକିରିୟା ନାମ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପିଚ ଚରିମଭୱେ ଚତୁମହାନିଧିସମୁଟ୍ଠାନପୁବ୍ବିକାୟ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସାୟ ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତି ୱିୟ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅସଦିସଦାନାଦିୱସେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଲାଭୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ଚ ଇତୋ ପରଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଅନୁଭୱନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୟାୱତାୟୁକଟ୍ଠାନଂ ଉସ୍ସାହଜାତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।

ମନୁସ୍ସଗଣନାୱସେନ, ନ ଦେୱଗଣନାୱସେନ । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ଚୁତିୟା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି । ଅମିଲାୟିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅମିଲାତଗ୍ଗହଣେନେୱ ତାସଂ ମାଲାନଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦାପି ଗନ୍ଧସମ୍ପଦାପି ସୋଭାସମ୍ପଦାପି ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରାନଂ ରଜୋଜଲ୍ଲାନଂ ଲେସସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ଦେୱାନଂ ସରୀରଗତାନି ୱତ୍ଥାନି ସବ୍ବକାଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧପଭସ୍ସରାନେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ନେୱ ସୀତଂ ନ ଉଣ୍ହନ୍ତି ୟସ୍ସ ସୀତସ୍ସ ପତୀକାରୱସେନ ଅଧିକଂ ସେୱିୟମାନଂ ଉଣ୍ହଂ, ସୟମେୱ ୱା ଖରତରଂ ହୁତ୍ୱା ଅଧିଭୱନ୍ତଂ ସରୀରେ ସେଦଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତାଦିସଂ ନେୱ ସୀତଂ ନ ଉଣ୍ହଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ । ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁୱସେନାତି ମୁତ୍ତଗୁଳିକା ୱିୟ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ହୁତ୍ୱା ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦନ୍ତାନଂ ଖଣ୍ଡିତଭାୱୋ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ। କେସାନଂ ପଲିତଭାୱୋ ପାଲିଚ୍ଚଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଲିତ୍ତଚତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କିଲନ୍ତରୂପୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ ପନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚାଦୀହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉକ୍କଣ୍ଠିତାତି ଅନଭିରତି, ସା ନତ୍ଥି ଉପରୂପରି ଉଳାରୁଳାରାନମେୱ ଭୋଗାନଂ ୱିସେସତୋ ରୁଚିଜନକାନଂ ଉପତିଟ୍ଠନତୋ ।

ପଣ୍ଡିତା ଏୱାତି ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଦେୱତା । ୟଥା ଦେୱତା ‘‘ସମ୍ପତି ଜାତା କୀଦିସେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ଇମିନା ନାମ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତୀତଭୱେ ଅତ୍ତନା କତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଂ ଜାନନ୍ତିୟେୱ ମହାପୁଞ୍ଞାତି ଆହ – ‘‘ୟେ ମହାପୁଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ।

ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଚିରତରକାଲତ୍ତା ପରମାୟୁନୋ । ଅନିୟ୍ୟାନିକନ୍ତି ନ ନିୟ୍ୟାନାୱହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭାଜନଭାୱତୋ । ସତ୍ତା ନ ପରମାୟୁନୋ ହୋନ୍ତି ନାମ ପାପୁସ୍ସନ୍ନତାୟାତି ଆହ – ‘‘ତଦା ହି ସତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କସ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୂ’’ତି । ଦେୱଲୋକେ ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ତଥା ଅନଚ୍ଛରିୟଭାୱତୋ । ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ସା ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମତା ଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଂ ନ ପାକଟା ହୋତି ୟଥା ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂ । ଦେୱଭୂତେ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ସମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦେୱାନୁଭାୱତୋୱ ଲୋକୋ ଦହତି, ନ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱତୋ, ତଥା ସତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ନାଧିମୁଚ୍ଚତି ନ ସମ୍ପସୀଦତି ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଦେୱତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚ ଚିରକାଲପୱତ୍ତନତୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସଗାହୱିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସସୁଗତିୟଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି; ନ ଦେୱସୁଗତିୟଂ, ମନୁସ୍ସସୁଗତିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ଓପପାତିକା ନ ହୋନ୍ତି, ସତି ଚ ଓପପାତିକୂପପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ । ଧମ୍ମୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମତନ୍ତିୟା ଠପନସ୍ସ ୱିୟ ଧାତୁୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧାତୂନଂ ଠପନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ । ନ ହି ଓପପାତିକାନଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସରୀରଧାତୁୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ଓପପାତିକା ହୋନ୍ତି, ଚରିମଭୱେ ଚ ମହାବୋଧିସତ୍ତା, ମନୁସ୍ସଭାୱସ୍ସ ପାକଟକରଣାୟ ଦାରପରିଗ୍ଗହମ୍ପି କରୋନ୍ତା ୟାୱ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପରିପାକଗତସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାଦିପାରମିକାପି ନ ଅଭିନିକ୍ଖମନ୍ତି, କିଂ ୱା ଏତାୟ କାରଣଚିନ୍ତାୟ ? ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣା, ୟଦିଦଂ ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂୟେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନା, ନ ଦେୱଭୂତାନନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ତଥା ହି ତଦତ୍ଥୋ ମହାଭିନୀହାରୋପି ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂୟେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଇତରେସଂ ।

କସ୍ମା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସେସଦୀପେସୂତି ? କେଚି ତାୱ ଆହୁ – ‘‘ୟସ୍ମା ପଥୱିୟା ନାଭିଭୂତା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସହିତା ଅଚଲଟ୍ଠାନଭୂତା ବୋଧିମଣ୍ଡଭୂମି ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି; ‘‘ତଥା ଇତରେସମ୍ପି ଅୱିଜହିତଟ୍ଠାନାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଲବ୍ଭମାନତୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି – ୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସାୱକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାୱକବୋଧିୟା ଅଭିନୀହାରୋ ସାୱକପାରମୀନଂ ସମ୍ଭରଣଂ ପରିପାଚନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତେ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତ୍ଥୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋତି ଅଗ୍ଗସାୱକାଦିୱେନେୟ୍ୟୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ଏକସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ସେସଦୀପେସୁ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋତି ତେସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୁପନିସ୍ସୟତୋ ଅପରାପରଂ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ବୁଦ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଦୀପଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଦେସନିୟମେପି କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଚ ଖତ୍ତିୟକୁଲଂ ଲୋକସମ୍ମତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନମ୍ପି ପୂଜନୀୟଭାୱତୋ । ରାଜା ମେ ପିତା ଭୱିସ୍ସତୀତି କୁଲଂ ପସ୍ସି ପିତୁୱସେନ କୁଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ। ଦସନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଉପରି ସତ୍ତ ଦିୱସାନୀତି ପସ୍ସି ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି, ତସ୍ସା ଚ ତୁସିତଭୱେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚନୁଭୱନଂ ।

ତା ଦେୱତାତି ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳଦେୱତା । କଥଂ ପନ ତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୂରିତପାରମିଭାୱଂ ଭାୱିନଞ୍ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀତି ? ମହେସକ୍ଖାନଂ ଦେୱତାନଂ ୱସେନ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ତା ଦେୱତା ଅଭିସମୟଭାଗିନୋ । ତଥା ହି ଭଗୱତୋ ଚ ଧମ୍ମଦାନସଂୱିଭାଗେ ଅନେକୱାରଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳୱାସିଦେୱତାସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି ।

ଚୱାମୀତି ପଜାନାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନେହି ଞାଣସହିତେହି ଚୁତିୟା ଉପଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ଚୁତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣସ୍ସପି ଅୱିସୟୋ ଏୱ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆୱଜ୍ଜନପରିୟାୟୋତି ଆୱଜ୍ଜନକ୍କମୋ । ୟସ୍ମା ଏକୱାରଂ ଆୱଜ୍ଜିତମତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଚ୍ଛୀୟତି, ଆୱଜ୍ଜନସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଜୱନୱାରୋ ଗହିତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଦୁତିୟତତିୟଚିତ୍ତୱାରେୟେୱ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ଚୁତିୟା ପୁରେତରଂ କତିପୟଚିତ୍ତୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମରଣଂ ମେ ଆସନ୍ନନ୍ତି ଜାନନତୋ, ‘‘ଚୁତିକ୍ଖଣେପି ଚୱାମୀତି ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟା ପନ ଅପୁବ୍ବଭାୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି। ନିକନ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରତୋ ଅସୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ମୟା ପଟିସନ୍ଧି ଗହିତାତି ପଜାନାତି, ଦୁତିୟଜୱନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ । ଦସସହସ୍ସୀ କମ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ କମ୍ପନକାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ମହାକାରୁଣିକା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରତାୟ ବହୁଲଂ ସୋମନସ୍ସିକାୱ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ପଠମମହାୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭; ଧ॰ ସ॰ ୪୯୮; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୯୯) ୱୁତ୍ତଂ । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ୟଦିପି ମହାକାରୁଣିକା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରା, ୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ପନ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣବହୁଲାତି ପଞ୍ଚମେନ ମହାୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣମାହ ।

ପୁରେ ପୁଣ୍ଣମାୟ ସତ୍ତମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପୁଣ୍ଣମାୟ ପୁରେ ସତ୍ତମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେତି ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମାୟ । ଇଦଂ ସୁପିନନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରଂ ସୁପିନଂ । ନେସଂ ଦେୱିୟୋତି ମହାରାଜୂନଂ ଦେୱିୟୋ ।

ସୋ ଚ ଖୋ ପୁରିସଗବ୍ଭୋ, ନ ଇତ୍ଥିଗବ୍ଭୋ, ପୁତ୍ତୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତ୍ତନୋ ସୁପିନସତ୍ଥନୟେନ କଥେସୁଂ । ସଚେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସତୀତିଆଦି ପନ ଦେୱତାୱିଗ୍ଗହେନ ଭାୱିନମତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ପୱେଦେସୁଂ ।

ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତିୟୋତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମାତୁକୁଚ୍ଛି, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅୱକ୍କନ୍ତି, ତାୱ ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତି, ୟାୱ ନ ନିକ୍ଖମତି । ଠିତକାୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି ଧମ୍ମାସନତୋ ଓତରନ୍ତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ୱିୟ ।

୨୦୧. ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନେ ୱିୟ ୱୋହରୀୟତୀତି ଓକ୍କମତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଓକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନା ହୋତି । ନ ଓକ୍କମମାନେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପତ୍ଥରଣେନ ୱା ଅପ୍ପମାଣୋ। ଅତିୱିୟ ସମୁଜ୍ଜଲଭାୱେନ ଉଳାରୋ । ଦେୱାନୁଭାୱନ୍ତି ଦେୱାନଂ ପଭାନୁଭାୱଂ । ଦେୱାନଞ୍ହି ପଭଂସୋ ଓଭାସୋ ଅଧିଭୱତି, ନ ତେସଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘ଦେୱାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିନା କେନଚି ନ ହଞ୍ଞତୀତି ଅଘା, ଅବାଧା । ତେନାହ ‘‘ନିଚ୍ଚୱିୱଟା’’ତି । ଅସଂୱୁତାତି ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ କେନ ଚି ନ ପିହିତା । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠାପି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା’’ତି । ତତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ପିଧାୟିକା ପଥୱୀ ନତ୍ଥୀତି ଅସଂୱୁତା ଲୋକନ୍ତରିକା, ଏୱଂ ଉପରିପି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ୱିୟ ଦେୱୱିମାନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅସଂୱୁତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାତି ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ଧକାରୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ଧକାରା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଜାୟତି ଆଲୋକସ୍ସାଭାୱତୋ, ନ ଚକ୍ଖୁନୋ । ତଥା ହି ‘‘ତେନ ଓଭାସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅପରଗୋୟାନୱାସୀନଂ ଉଗ୍ଗମନୱସେନ, ଏୱଂ ସେସଦୀପେସୁପୀତି ଆହ – ‘‘ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପଞ୍ଞାୟତୀତି । ଏକେକାୟ ଦିସାୟ ନୱ ନୱ ୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନମ୍ପି ଇମିନା ନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଭାୟ ନପ୍ପହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଓଭାସିତୁଂ ନ ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି । ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତମତ୍ଥକପ୍ପମାଣେ ଆକାସେ ୱିଚରଣତୋ, ‘‘ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେନ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱାୱଟାତି ଖାଦନତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଉପକ୍କମନ୍ତା । ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ୱିୱଟ୍ଟିତ୍ୱା । ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଚ୍ଛେଦନୱସେନ ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେତି ଆତପସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଅତିସୀତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରତା ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ନ ହି ତଂ କପ୍ପସଣ୍ଠାନଉଦକଂ ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘୱୁଟ୍ଠଂ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ କପ୍ପୱିନାସକଉଦକଂ ୱିୟ ଖାରଂ ଭୱିତୁମରହତି । ତଥା ହି ସତି ପଥୱୀପି ୱିଲୀୟେୟ୍ୟ । ତେସଂ ୱା ପାପକମ୍ମବଲେନ ପେତାନଂ ପକତିଉଦକସ୍ସ ପୁବ୍ବଖେଳଭାୱାପତ୍ତି ୱିୟ ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ତଦା ଖାରଭାୱାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେ’’ତି । ସମନ୍ତତୋତି ସବ୍ବଭାଗତୋ ଛପ୍ପକାରମ୍ପି ।

୨୦୨.ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜୂନଂ ୱସେନାତି ୱେସ୍ସୱଣାଦିଚତୁମହାରାଜଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ।

୨୦୩.ସଭାୱେନେୱାତି ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହଣେନ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ସୟମେୱ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ।

ମନୁସ୍ସେସୂତି ଇଦଂ ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ନାମ ମନୁସ୍ସପୁରିସେସୁ ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି, ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପନ ଦେୱେସୂପି ତାଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ୟଥା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁ ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନେୱ ସା କେନଚି ପୁରିସେନ ଅନତିକ୍କମନୀୟାତି ଆହ – ‘‘ପାଦା ନ ୱହନ୍ତି, ଦିବ୍ବସଙ୍ଖଲିକା ୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ।

ପୁବ୍ବେ ‘‘କାମଗୁଣୂପସଂହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁନ ‘‘ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥମିଦଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତିଆଦି । ୱତ୍ଥୁପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱତ୍ଥୁପଟିସେଧୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟୱସେନା’’ତି । ଆରମ୍ମଣପଟିଲାଭୋତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ପଟିଲାଭୋ ।

୨୦୪.କିଲମଥୋତି ଖେଦୋ । କାୟସ୍ସ ହି ଗରୁଭାୱକଠିନଭାୱାଦୟୋପି ତସ୍ସା ତଦା ନ ହୋନ୍ତି ଏୱ । ‘‘ତିରୋକୁଚ୍ଛିଗତଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଦା ପଟ୍ଠାୟ ପସ୍ସତୀତି ଆହ – ‘‘କଲଲାଦିକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନଂ ସୟମେୱ ୱଦତି, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କଲଲାଦିକାଲେ ନ ପସ୍ସତି । ପୁତ୍ତେନାତି ଦହରେନ ମନ୍ଦେନ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକେନ । ୟଂ ତଂ ମାତୂତିଆଦି ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭତୋପି ହି ସୱିସେସଂ ବୋଧିସତ୍ତଗବ୍ଭୋ ପରିହାରଂ ଲଭତି ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତମାତା ଅତିୱିୟ ସପ୍ପାୟାହାରାଚାରା ଚ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିହରତି । ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋତି ମାତୁ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ । ଇଦାନି ତିରୋକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ଦିସ୍ସମାନତାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ବାହିରଞ୍ଚ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଦେୱିୟା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି କୁଚ୍ଛିଂ । ଫଲିକଅବ୍ଭପଟଲାଦିନୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁକୁଚ୍ଛିତଚସ୍ସ ପଟଲଭାୱେନ ଆଲୋକସ୍ସ ୱିବନ୍ଧାଭାୱତୋ ୟଥା ବୋଧିସତ୍ତମାତା କୁଚ୍ଛିଗତଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, କିମେୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋପି ମାତରଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ପୁରତୋ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତି, ନୋତି ଆହ, ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦି । କସ୍ମା ପନ ସତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଆଲୋକେ ଚ ନ ପସ୍ସତୀତି ଆହ – ‘‘ନ ହି ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱିୟ ହି ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତଜ୍ଜାସମନ୍ନାହାରସ୍ସାଭାୱତୋ ।

୨୦୫. ୟଥା ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିୟୋ ୱିଜାତପଚ୍ଚୟା ତାଦିସେନ ରୋଗେନ ଅଭିଭୂତାପି ହୁତ୍ୱା ମରନ୍ତି, ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପନ ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ନ କୋଚି ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; କେୱଲଂ ଆୟୁପରିକ୍ଖୟେନେୱ କାଲଂ କରୋତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ବୋଧିସତ୍ତେନ ୱସିତଟ୍ଠାନଂ ହୀତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ । ଅପନେତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନତୋ ନୀହରିତ୍ୱା । ଅନୁରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ମା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ନାନୁୟୁଞ୍ଜତି, ତେନ ଗବ୍ଭୋ ବହ୍ୱାବାଧୋ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁୱିସଦଂ ହୋତୀତି ଗବ୍ଭାସୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି । ମାତୁ ମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋକ୍କମନମ୍ପି ତସ୍ସା ଆୟୁପରିମାଣୱିଲୋକନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ ୱୟୋୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକାରସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନତୋ, ଇତ୍ଥିସଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକାରୋ ପନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନେୱ ୱୂପସମ୍ମତି ।

ସତ୍ତମାସଜାତୋତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ସତ୍ତମେ ମାସେ ଜାତୋ । ସୋ ସୀତୁଣ୍ହକ୍ଖମୋ ନ ହୋତି ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମାଲତାୟ । ଅଟ୍ଠମାସଜାତୋ କାମଂ ସତ୍ତମାସଜାତତୋ ବୁଦ୍ଧିଅୱୟୱୋ, ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଚମ୍ମପଦେସା ବୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତା ଘଟ୍ଟନଂ ନ ସହନ୍ତି, ତେନ ସୋ ନ ଜୀୱତି। ସତ୍ତମାସଜାତସ୍ସ ପନ ନ ତାୱ ତେ ଜାତାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଠିତାୱ ହୁତ୍ୱାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତାୟ ଠିତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହି ବଲୱଭାୱତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅସହମାନା ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିୟୋ ନିସିନ୍ନା ୱା ନିପନ୍ନା ୱା ୱିଜାୟନ୍ତି । ଉପୱିଜଞ୍ଞାତି ଉପଗତୱିଜାୟନକାଲା । ସକଲନଗରୱାସିନୋତି କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଦେୱଦହାଦୀସୁ ଛସୁ ନଗରେସୁ ୱସନ୍ତା ।

ଦେୱା ନଂ ପଠମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଲୋକନାଥଂ ମହାପୁରିସଂ ମୟମେୱ ପଠମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମାତି ସଞ୍ଜାତଗାରୱବହୁମାନା ଅତ୍ତନୋ ପୀତିଂ ପୱେଦେନ୍ତା ଖୀଣାସୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମାନୋ ଆଦିତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସୂତିୱେସନ୍ତି ସୂତିଜଗ୍ଗନଧାତିୱେସଂ । ଏକେତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ମଚ୍ଛକ୍ଖିସଦିସଂ ଛୱିୱସେନ ।

୨୦୬.ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟାତି ଅଜିନଚମ୍ମେହି ସିବ୍ବେତ୍ୱା କତପୱେଣିୟା । ମହାତେଜୋତି ମହାନୁଭାୱୋ । ମହାୟସୋତି ମହାପରିୱାରୋ ୱିପୁଲକିତ୍ତିଘୋସୋ ଚ ।

ଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗାତି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ୱିଭାୱିତତ୍ତା ଭଗ୍ଗା ୱିଭଗ୍ଗା ୱିୟ ଚ ହୁତ୍ୱା । ତେନ ନେସଂ ଅୱିସଦଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଅଲଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱାତି ଗବ୍ଭାସୟେ ୟୋନିପଦେସେ ଚ କତ୍ଥଚି ଅଲଗ୍ଗୋ ଅସତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ଉଦକେନାତି ଗବ୍ଭାସୟଗତେନ ଉଦକେନ ଅମକ୍ଖିତୋ ନିକ୍ଖମତି ସମ୍ମକ୍ଖିତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଉଦକସେମ୍ହାଦିକସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ହି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ପରମସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧକୁଟି ୱିୟ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି । ଉଦକୱଟ୍ଟିୟୋତି ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧା ।

୨୦୭.ମୁହୁତ୍ତଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତେନ ଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ । ଅନୁଧାରିୟମାନେତି ଅନୁକୂଲୱସେନ ନୀୟମାନେ । ଆଗତାନେୱାତି ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତାନି ଏୱ ।

ଅନେକସାଖନ୍ତି ରତନମୟାନେକସତପତିଟ୍ଠାନହୀରକଂ । ସହସ୍ସମଣ୍ଡଲନ୍ତି ତେସଂ ଉପରି ପତିଟ୍ଠିତଂ ଅନେକସହସ୍ସମଣ୍ଡଲହୀରକଂ । ମରୂତି ଦେୱା ।

ନଖୋ ପନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରତୋ ପଗେୱ ଦିସାୱିଲୋକନସ୍ସ କତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ମହାସତ୍ତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏକଙ୍ଗଣାନୀତି ୱିୱଟଭାୱେନ ୱିହାରଙ୍ଗଣପରିୱେଣଙ୍ଗଣାନି ୱିୟ ଏକଙ୍ଗଣସଦିସାନି ଅହେସୁଂ । ସଦିସୋପି ନତ୍ଥୀତି ତୁମ୍ହାକଂ ଇଦଂ ୱିଲୋକନଂ ୱିସିଟ୍ଠେ ପସ୍ସିତୁଂ ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋତି ଆହଂସୁ । ସବ୍ବପଠମୋତି ସବ୍ବପ୍ପଧାନୋ । ପଧାନପରିୟାୟୋ ହି ଇଧ ପଠମସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତରାନୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ମହେସକ୍ଖା ତାୱ ଦେୱା ତଥା ୱଦନ୍ତି, ଇତରେ ପନ କଥନ୍ତି ? ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନେନେୱ । ମହେସକ୍ଖାନଞ୍ହି ଦେୱାନଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ ୱିୟ ତେନ ସଦିସାନମ୍ପି ଆନୁଭାୱୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅହୋସି । ଇତରେ ପନ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦହନ୍ତା ଅନୁମିନନ୍ତା ତଥା ଆହଂସୁ ।

ଜାତମତ୍ତସ୍ସେୱ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଠାନାଦୀନି ୟେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭୂତାନୀତି ତେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଚତୁଇଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସମିଜ୍ଝନତୋ । ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଭାୱୋ ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରଣୱସେନ ଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ସତ୍ତପଦଗମନଂ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ୱିସୁଦ୍ଧଛତ୍ତଧାରଣଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିମୁତ୍ତିଛତ୍ତଧାରଣସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନି ପଞ୍ଚୱିଧୱିମୁତ୍ତିଗୁଣପରିୱାରତାୟ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ଅନାୱଟଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ଅନାୱଟଞାଣତାୟ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ; ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତୀତି ଆୟତିଂ ଜାତିୟା ଅଭାୱକିତ୍ତନା ଅନୁପାଦି…ପେ॰… ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ; ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନାଗତେ ଲଦ୍ଧବ୍ବୱିସେସସ୍ସ ତଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀନିମିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ଆଗତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୱକ୍ଖମାନାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିୟା ଅନାଗତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆହରିତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଆଗତନୟେନ ଆହରିତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ କମ୍ପୀତି ପନ ଇଦଂ ସତିପି ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତେ ୱକ୍ଖମାନାନମଚ୍ଛରିୟାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ତି ବଦ୍ଧା ୱୀଣା, ଚମ୍ମବଦ୍ଧା ଭେରିୟୋତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସ୍ସ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଇତରେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିଜ୍ଜିଂସୂତି ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଭିଜ୍ଜିଂସୁ । ୱିଗଚ୍ଛିଂସୂତି ୱୂପସମିଂସୁ । ସକତେଜୋଭାସିତାନୀତି ଅତିୱିୟ ସମୁଜ୍ଜଲାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଓଭାସିତାନି ଅହେସୁଂ । ନ ପୱତ୍ତୀତି ନ ସନ୍ଦୀ । ୱାତୋ ନ ୱାୟୀତି ଖରୋ ୱାତୋ ନ ୱାୟି, ମୁଦୁସୁଖୋ ପନ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖାୱହୋ ୱାୟି । ପଥୱୀଗତା ଅହେସୁଂ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠାତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତା । ଉତୁସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅନୁଣ୍ହାସୀତତାସଙ୍ଖାତେନ ଉତୁନା ସମ୍ପନ୍ନୋ । ୱାମହତ୍ଥଂ ଉରେ ଠପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପୁଥୁପାଣିନା ହତ୍ଥତାଳନେନ ସଦ୍ଦକରଣଂ ଅପ୍ଫୋଟନଂ। ମୁଖେନ ଉସ୍ସେଳନଂ ସଦ୍ଦମୁଞ୍ଚନଂ ସେଳନଂ । ଏକଦ୍ଧଜମାଲା ଅହୋସୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱିଚିତ୍ତପୁପ୍ଫସୁଗନ୍ଧପୁପ୍ଫୱସ୍ସଦେୱା ୱସ୍ସିଂସୁ, ସୂରିୟେ ଦିବ୍ବମାନେ ଏୱ ତାରକା ଓଭାସିଂସୁ, ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଉଦକଂ ପଥୱିତୋ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜି, ବିଲାସୟା ଦରିସୟା ତିରଚ୍ଛାନା ଆସୟତୋ ନିକ୍ଖମିଂସୁ; ରାଗଦୋସମୋହାପି ତନୁ ଭୱିଂସୁ, ପଥୱିୟଂ ରଜୋ ୱୂପସମି, ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ ୱିଗଚ୍ଛି, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋ ୱାୟି, ରୂପିନୋ ଦେୱା ସରୂପେନେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆପାଥମଗମଂସୁ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୁପପାତା ନାହେସୁନ୍ତି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟାନି ମହାଭିନୀହାରସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି, ତାନି ଅନୱସେସାନି ତଦା ଅହେସୁନ୍ତି ।

ତତ୍ରାପୀତି ତେସୁପି ପଥୱିକମ୍ପାଦୀସୁ ଏୱଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ କେୱଲଂ ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସ ଠାନାଦୀସୁ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ତିତ୍ଥକରମତସ୍ସ ଚ ଚାଲନତୋ । କେନଚି ଅନୁସ୍ସାହିତାନଂୟେୱ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପାତୋ, କେନଚି ଅନୁସ୍ସାହିତାନଂୟେୱ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ପଠମଂ ଦେୱତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଦିବ୍ବୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ, ପଚ୍ଛା ମନୁସ୍ସାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ତତ୍ଥେୱ ଠାନସ୍ସ ନିଚ୍ଚଲସଭାୱତୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ। ୱୀଣାନଂ ସୟଂ ୱଜ୍ଜନଂ ପରୂପଦେସେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ। ଭେରୀନଂ ୱଜ୍ଜନଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟ ପରିସାୟ ପୱେଦନସମତ୍ଥସ୍ସ ଧମ୍ମଭେରିୟା ଅନୁସାୱନସ୍ସ ଅମତଦୁନ୍ଦୁଭିଘୋସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନଂ ଛେଦୋ ମାନୱିନିବନ୍ଧଛେଦନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ; ସୁପଟ୍ଟନସମ୍ପାପୁଣନଂ ଅତ୍ଥାଦି ଅନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ଞାଣସ୍ସ ଭେଦାଧିଗମସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ।

ନିବ୍ବାନରସେନାତି କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବାୟନରସେନ । ଏକରସଭାୱସ୍ସାତି ସାସନସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରସଭାୱସ୍ସ । ୱାତସ୍ସ ଅୱାୟନଂ କିସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଭିନ୍ଦନସ୍ସା’’ତି । ଆକାସାଦିଅପ୍ପତିଟ୍ଠୱିସମଚଞ୍ଚଲଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ସକୁଣାନଂ ପଥୱୀଗମନଂ ତାଦିସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପହାୟ ସତ୍ତାନଂ ପାଣେହି ରତନତ୍ତୟସରଣଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଦେୱତାନଂ ଅପ୍ଫୋଟନାଦୀହି କୀଳନଂ ପମୋଦନୁପ୍ପତ୍ତିଉଦାନସ୍ସ ଭୱୱନ୍ତଗମନେନ ଧମ୍ମସଭାୱବୋଧନେନ ଚ ପମୋଦୱିଭାୱନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୱେଗୱସ୍ସନସ୍ସାତି ଦେସନାଞାଣୱେଗେନ ଧମ୍ମାମତସ୍ସ ୱସ୍ସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ। କାୟଗତାସତିୱସେନ ଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗଫଲସୁଖାନୁଭୱୋ କାୟଗତାସତିଅମତପଟିଲାଭୋ, ତସ୍ସ ପନ କାୟସ୍ସପି ଅତପ୍ପକସୁଖାୱହତ୍ତା ଖୁଦାପିପାସାପୀଳନାଭାୱୋ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅରିୟଦ୍ଧଜମାଲାମାଲିତାୟାତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଧଜମାଲାହି ମାଲିତଭାୱସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସମ୍ପତିଜାତୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋୱ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ଇଧ ଅପୁବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦା ପଥୱିୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ମହାସତ୍ତୋ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାଜନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ନିୟତି ଧମ୍ମନିୟାମୋ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମତାତି ଇଦଂ ନିୟତିୱାଦୱସେନ କଥନଂ । ‘‘ପୁବ୍ବେ ପୁରିମଜାତୀସୁ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମୱାଦୱସେନ କଥନଂ । ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପରି ଈସନସୀଲତାୟ ୟଥାସକଂ କମ୍ମମେୱ ଇସ୍ସରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ନିମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ମହାପୁରିସୋପି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ଉଳାରେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ତେନ ଇସ୍ସରେନ ନିମ୍ମିତୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଚାୟଂ ନିମ୍ମାନୱିସେସୋ, ୟଦିଦଂ ମହାନୁଭାୱତା । ୟାୟ ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଇଦଂ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦୱସେନ କଥନଂ । ଏୱଂ ତଂ ତଂ ବହୁଂ ୱତ୍ୱା କିଂ ଇମାୟ ପରିୟାୟକଥାୟାତି ଅୱସାନେ ଉଜୁକମେୱ ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି। ସମ୍ପତିଜାତୋ ପଥୱିୟଂ କଥଂ ପଦସା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋ ଆକାସେନ ମଞ୍ଞେ ଗଚ୍ଛତୀତି ପରିକପ୍ପନସ୍ସ ୱସେନ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି। ସୀଘତରଂ ପନ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତତ୍ତା ଦିସ୍ସମାନରୂପୋପି ମହାଜନସ୍ସ ଅଦିସ୍ସମାନୋ ୱିୟ ଅହୋସି। ଅଚେଲକଭାୱୋ ଖୁଦ୍ଦକସରୀରତା ଚ ତାଦିସସ୍ସ ଇରିୟାପଥସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକାତି କମ୍ମାନୁଭାୱସଞ୍ଜନିତପାଟିହାରିୟୱସେନ ଅଲଙ୍କାରପଟିୟତ୍ତୋ ୱିୟ; ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱିୟ ଚ ମହାଜନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ; ବୁଦ୍ଧଭାୱାନୁଚ୍ଛୱିକସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତାନୁଭାୱସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ପୱେଦିତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧେନ ୱିୟ…ପେ॰… ଅତ୍ତମନା ଅହୋସି।

ପାକଟା ହୁତ୍ୱାତି ୱିଭୂତା ହୁତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧାନଂ ୟେ ୟେ ସଙ୍ଖାରେ ୱୱତ୍ଥପେତୁକାମା, ତେ ତେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ସବ୍ବସୋ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତା ସୁପାକଟା ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅନୋକାସଗତେତି ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅନୋକାସକାଲେ ପୱତ୍ତେ । ନିପ୍ପଦେସେତି ନିରୱସେସେ । ଓକାସପ୍ପତ୍ତେତି ଠାନଗମନାଦିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନେ, ତେ ହି ସମ୍ମସନସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟକାଲେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସପ୍ପତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାକତିକସମ୍ମସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ପନ ତେ ୟଦା କଦାଚି ଉପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତିୟେୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ବାକୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୯. ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦ୍ୱି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ବା-ଆଦେସଂ କତ୍ୱା ବାତ୍ତିଂସାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ବା-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ବାକୁଲୋତି ସମଞ୍ଞା ଅହୋସି, ସାୟଂ ତସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀସଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱାତି ମଙ୍ଗଲତ୍ଥଂ ମହାଗଙ୍ଗାୟ ସୀସଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା । ନିମୁଜ୍ଜନୱସେନାତି ଜଣ୍ଣୁପମାଣେ ଉଦକେ ଥୋକଂୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜନୱସେନ । ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାତା ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତା । ପହରିୟମାନା ମରନ୍ତି, ନ ଜାଲେନ ବନ୍ଧିତମତ୍ତେନ । ଦାରକସ୍ସ ତେଜେନାତି ଦାରକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ । ନୀହଟମତ୍ତୋୱ ମତୋ, ତସ୍ସ ମରଣତ୍ଥଂ ଉପକ୍କମୋ ନ କତୋ, ୟେନ ଉପକ୍କମେନ ଦାରକସ୍ସ ବାଧୋ ସିୟା । ତନ୍ତି ମଚ୍ଛଂ । ସକଲମେୱାତି ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱମେୱ ।

ନ କେଲାୟତୀତି ନ ମମାୟତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ନ ମଞ୍ଞତି । ଦାରକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ପିଟ୍ଠିତୋ ଫାଲେନ୍ତୀ । ଦାରକଂ ଲଭତୀତି ଉଗ୍ଘୋସନୱସେନ ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା । ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖି, ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଭାୱଂ କଥେସି । କୁଚ୍ଛିୟା ଧାରିତତ୍ତା ଅମାତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କା ଜନନୀଭାୱତୋ । ମଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାପୀତି ମଚ୍ଛଂ କିଣିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତାପି । ତଥା ଗଣ୍ହନ୍ତା ଚ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହାତି ନାମାତି ଆହ – ‘‘ୱକ୍କୟକନାଦୀନି ବହି କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅୟମ୍ପି ଅମାତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କା ସାମିକଭାୱତୋ । ଦାରକୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କୁଲାନଂ ଦାୟାଦୋ ହୋତୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁତ୍ତଭାୱତୋ ।

ଅସୀତିମେତି ଜାତିୟା ଅସୀତିମେ ୱସ୍ସେ । ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ କାମସଞ୍ଞା ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବାତି ପୁଚ୍ଛା ପନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ଖୋ ମଂ, ଆୱୁସୋ କସ୍ସପ, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୨୧୦.ନିୟମେତ୍ୱାତି ତଂ ତଂୱାରେ ସେସୱାରେନ ନିୟମେତ୍ୱା । କମ୍ମପଥଭେଦକୋତି କମ୍ମପଥୱିସେସକରୋ । ତତ୍ଥ କାମୱିତକ୍କୋ ୟଥା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଚୋପନପ୍ପତ୍ତୋ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି; ମନୋଦ୍ୱାରେ ପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନୱସେନ ପୱତ୍ତଅଭିଜ୍ଝାସହଗତୋ; ଏୱଂ କାମସଞ୍ଞାତି, ତଥା ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କସଞ୍ଞାତି ଥେରୋ, ‘‘ଉଭୟମ୍ପେତଂ କମ୍ମପଥଭେଦକମେୱା’’ତି ଆହ। କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତାୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିତକ୍କିତମ୍ପି ସମାନଂ କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତମେୱ, ଉଭୟସ୍ସ ପନ ୱସେନ ସୁତ୍ତପଦଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୧୧.ଆୟୂହନକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଆୟୂହିତବ୍ବକମ୍ମଂ । ଲୋମକିଲିଟ୍ଠାନୀତି କିଲିଟ୍ଠଲୋମାନି, କିଲିଟ୍ଠଂସୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିମେୱଂ ଭୋଗେସୁ ପରନିମ୍ମିତଭୱେ ୱସୱତ୍ତିଦେୱାନଂ ୱିୟ ସବ୍ବସୋ ଆୟୂହନକମ୍ମେନ ୱିନା ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ସୁତପୁବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତି । କୁଲୂପକଥେରାନମେତଂ କମ୍ମଂ, ଥେରୋ ପନ କଦାଚିପି କୁଲୂପକୋ ନାହୋସି ।

ଗଦ୍ଦୁହନମତ୍ତନ୍ତି ଗୋଦୁହନମତ୍ତକାଲଂ । ଇଧ ପନ ସକଲୋ ଗୋଦୁହନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଗାୱିଂ…ପେ॰… କାଲମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ଆହ । ନିବନ୍ଧୀତି ନିବଦ୍ଧଦାତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଠପେସି ।

ସକିଲେସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସେରିଭାୱକରଣେନ ରଣେନ ସଦିସତାୟ ରଣୋ, ସଂକିଲେସୋ । ଅଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀତି ପନାହ, ତସ୍ମା ଅରହତ୍ତଂ ନ ପଟିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ତଥା ୱଚନଂ ପଟିଜାନନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ।

୨୧୨. ଅୱାପୁରତି ଦ୍ୱାରଂ ଏତେନାତି ଅୱାପୁରଣଂ। ପଠମସଙ୍ଗହତୋ ପଚ୍ଛା ଦେସିତତ୍ତା ଦୁତିୟସଙ୍ଗହେ ସଙ୍ଗିତଂ। ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବାକୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଦନ୍ତଭୂମିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୩.ଫୁସେୟ୍ୟାତି ଞାଣଫୁସନା ନାମ ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ଲଭେୟ୍ୟାତି ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋତି, ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ଅଜାନନକୋଟ୍ଠାସେୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ଅତ୍ତନି କତଂ ଦୋସାରୋପନଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

୨୧୪.ଅପ୍ପନାଉପଚାରନ୍ତି ଅପ୍ପନଞ୍ଚେୱ ଉପଚାରଞ୍ଚ ପାପେତ୍ୱା କଥେସୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ଅପ୍ପନାସହିତୋ ପନ ଉପଚାରୋ ଅପ୍ପନାଉପଚାରୋ, ତଂ ପାପେତ୍ୱା କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିକ୍ଖମତୀତି ନିକ୍ଖମୋ, ଅୱଗ୍ଗାହକାମତୋ ନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମୋ ଏୱ ନେକ୍ଖମ୍ମୋ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦି । ସତି କିଲେସକାମେ ଅତ୍ତନୋ ଉପହାରଂ ଉପଚାରେତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି ନାମାତି ଆହ – ‘‘ଦୁୱିଧେପି କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ’’ତି । ଦୁୱିଧେପୀତି ହୀନପଣୀତାଦିୱସେନ ଦୁୱିଧେ ।

୨୧୫.କୂଟାକାରନ୍ତି ଗାଳ୍ହସାଠେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପତିରୂପେ ଠାନେ ଖନ୍ଧଗତପାତନାଦି । ଦନ୍ତଗମନନ୍ତି ଦନ୍ତେହି ନିବ୍ବିସେୱନେହି ଗନ୍ଧବ୍ବଗତିଂ । ପତ୍ତବ୍ବଂ ଭୂମିନ୍ତି ସମ୍ମାକିରିୟାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ।

୨୧୬. ବ୍ୟତିହରଣୱସେନ ଲଙ୍ଘକଂ ୱିଲଙ୍ଘକଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞହତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ । ତେନାହ – ‘‘ହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

୨୧୭.ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଗଣିକାରହତ୍ଥିନୀହି ଉପଲାପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞହତ୍ଥିଂ ୱଚନୱସେନ ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଅତିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅତିଟ୍ଠାନୱସେନ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥଗେଧାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞେ ନାଗୱନେ ପୱତ୍ତଗେଧା । ସୁଖାୟତୀତି ସୁଖଂ ଅୟତି ପୱତ୍ତେତି, ‘‘ସୁଖଂ ହରତୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଡିଣ୍ଡିମୋ ଆନକୋ । ନିହିତସବ୍ବୱଙ୍କଦୋସୋତି ଅପଗତସବ୍ବସାଠେୟ୍ୟଦୋସୋ । ଅପନୀତକସାୱୋତି ଅପେତସାରମ୍ଭକସାୱୋ ।

୨୧୯.ପଞ୍ଚକାମଗୁଣନିସ୍ସିତସୀଲାନନ୍ତି ଅକୁସଲାନଂ । ଗେହସ୍ସିତସୀଲାନନ୍ତି ୱା ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲାନଂ ।

୨୨୨.ଏସନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି, ‘‘ମଜ୍ଝିମୋ, ଦହରୋ’’ତି ଆଗତେସୁ ଉପମାୱାରେସୁ, ‘‘ଥେରୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ଉପମେୟ୍ୟୱାରେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ସଂକିଲେସପକ୍ଖିୟେସୁ ୱାରେସୁ ଏସ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ନୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦନ୍ତଭୂମିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଭୂମିଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୩.ଆସଞ୍ଚେପିକରିତ୍ୱାତି, ‘‘ଇମିନାହଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଦେୱୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟଂ ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା, ଦୁକ୍ଖତୋ ୱା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ଚେପି ଚରନ୍ତି, ଅଭବ୍ବା ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ତଣ୍ହାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱିଦୂସିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନାସଞ୍ଚେପି କରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପତ୍ଥନଂ ଅକତ୍ୱା । ଅଭବ୍ବା ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅନିୟମିତଭାୱତୋ । ପଣିଧାନୱସେନ ହି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ନିୟତଂ ନାମ ହୋତି, ତଦଭାୱତୋ କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ନ ଲଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତିୟପକ୍ଖେ ଉଭୟଟ୍ଠାନେହି ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁତ୍ଥପକ୍ଖୋ ସମ୍ମାୱତାରୋ ଇତି ଚତୁକୋଟିକୋ ପଞ୍ହୋ ଜାଲୱସେନ ଆହଟୋ, ତତ୍ଥ ଆସା ନାମ ପତ୍ଥନା, ମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ମିଂ ସତି ନ ୱିପଚ୍ଚତି, ସମ୍ମାଗାହସ୍ମିଂ ସତି ୱିପଚ୍ଚତି, ଉଭୟଥାପି ଉଭୟାପେକ୍ଖାନାମ, ୟୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମେ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଫଲଂ ସମିଜ୍ଝତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅୟୋନିସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିଣ୍ଣତ୍ତା; ୟୋ ପନ ସମ୍ମତ୍ତଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଫଲଂ ନ ସମିଜ୍ଝତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୟୋନିସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିଣ୍ଣତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆସଞ୍ଚେପି କରିତ୍ୱା ଅୟୋନିସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଭୂମିଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ଅନୁରୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୦.ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାଏୱମାହଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ତସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ଅଫାସୁକକାଲୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଆହ । ଅୱିରାଧିତନ୍ତି ଅୱିରଜ୍ଝନକଂ । ୟଦି ୱା ତେ ଧମ୍ମା ନାନତ୍ଥା, ୟଦି ୱା ଏକତ୍ଥା, ୟଂ ତତ୍ଥ ଅୱିରଜ୍ଝନକଂ, ତଂ ତଂୟେୱ ପଟିଭାତୂତି ୟୋଜନା । ଝାନମେୱାତି ଅପ୍ପମାଣଜ୍ଝାନମେୱ, ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟେୱ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଉପାସକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୩୧. ୟାୱତା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏକରୁକ୍ଖମୂଲପ୍ପମାଣଟ୍ଠାନଂ । କସିଣନିମିତ୍ତେନ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱାତି କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ କସିଣ…ପେ॰… ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥି ଝାନକ୍ଖଣେ । କାମଂ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥି ତତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱା ସିୟା ସୋ ଆଭୋଗୋ, ତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ମହଗ୍ଗତନ୍ତି କେଚି । ଇଦାନି ତାସଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀନଂ ସତିପି କେନଚି ୱିସେସେନ ଅଭେଦେ ୱିସୟାଦିତୋ ଲବ୍ଭମାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତଂ ନ ୱଡ୍ଢତି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ପଥୱୀକସିଣାଦୀନଂ ୱିୟ ଆକାସଭାୱନାୟ ଉଗ୍ଘାଟନଂ ନ ଜାୟତି । ତାନି ଝାନାନୀତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନାନି । ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ପରିଦମନାଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପାଦକାନି ନ ହୋନ୍ତି। ନିମିତ୍ତୁଗ୍ଘାଟସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅନଧିଟ୍ଠାନତାୟ ନିରୋଧସ୍ସ ପାଦକାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି । କମ୍ମୱଟ୍ଟଭାୱେନ କିଲେସୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱଟ୍ଟାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱଟ୍ଟପାଦକତା। ଉପପଜ୍ଜନୱସେନେୱ ତଂ ତଂ ଭୱଂ ଓକ୍କମତି ଏତେହୀତି ଭୱୋକ୍କମନାନି। ଦୁତିୟନୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଘାଟନସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ ଅରୂପଜ୍ଝାନୋପରି ସମତିକ୍କମୋ ହୋତୀତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତାୱଡ୍ଢନନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନାଦିପ୍ପକାରେନ । ନାନତ୍ଥାତି ନାନାସଭାୱା । ଏୱନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣମହଗ୍ଗତସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାୟ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା। କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣସମାପତ୍ତିତୋପି ନୀହରିତ୍ୱା ୱକ୍ଖମାନଭୱୂପପତ୍ତିକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସକ୍କା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କସିଣଝାନତୋୱ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୋଜନା କତାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ମହଗ୍ଗତଗହଣେନେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣାତି ୱୁତ୍ତବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ତସ୍ସା ସମଞ୍ଞାୟ ଉଭୟେସମ୍ପି ସାଧାରଣଭାୱତୋ ।

୨୩୨.ଏୱଂୱୁତ୍ତୋତି ଅସତିପି ତଥାରୂପେ ଆଭୋଗେ ‘‘ପରିତ୍ତାଭାତି ଫରିତ୍ୱା ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅପ୍ପମାଣଂ କତ୍ୱା କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ କସିଣୱଡ୍ଢନୱସେନ ବହୁଲୀକାରସମ୍ଭୱତୋ ସିୟା ଝାନସ୍ସ ବଲୱତରତା, ତଦଭାୱେ ଚ ଦୁବ୍ବଲତା, ଆଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ପନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମା ଅପରିସୋଧନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଝାନସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଝାନସ୍ସ ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ଏୱ ତନ୍ନିମିତ୍ତା ପଭାପି ଅପ୍ପତରା ଅପରିସୁଦ୍ଧାୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ୱଣ୍ଣୋ…ପେ॰… ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ଚା’’ତି । ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାପି କସିଣସ୍ସ ପରିତ୍ତଭାୱେନ ୱଣ୍ଣସ୍ସ ପରିତ୍ତତା, ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଅନୁରୂପତାୟ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ପଭାମଣ୍ଡଲକମ୍ପି ପରିତ୍ତମେୱ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପୁଲପରିକମ୍ମନ୍ତି ୱିପୁଲଭାୱେନ ପରିକମ୍ମଂ । ସେସଂ ତତିୟଚତୁତ୍ଥନୟେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଠମଦୁତିୟନୟେସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ୱଣ୍ଣନାନତ୍ତନ୍ତି ୟଦି ପୀତଂ ୟଦି ଲୋହିତଂ ୟଦି ୱା ଓଦାତନ୍ତି ସରୀରୱଣ୍ଣନାନତ୍ତଂ । ଆଭାନାନତ୍ତନ୍ତି ପରିତ୍ତୱିପୁଲତାୱସେନ ପଭାୟ ନାନତ୍ତଂ । ଅଚ୍ଚିନାନତ୍ତନ୍ତି ତେଜୋଧାତୁସ୍ସ ଦୀଘାଦିୱସେନ ୱେମତ୍ତତା । ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ଅଭିରତିୱସେନ ନିୱିସନ୍ତି ନିସୀଦନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱସନ୍ତୀ’’ତି ।

୨୩୪. ଆଭନ୍ତି ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଆଭାତି ଆହ ‘‘ଆଭାସମ୍ପନ୍ନା’’ତି । ତଦଙ୍ଗେନାତି ୱା ତସ୍ସା ପରିତ୍ତତାୟ ଅପ୍ପମାଣତାୟ ଚ ଆଭାକାରଣଂ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଭୱୂପପତ୍ତିକାରଣମେୱାତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ସା ଭୱୂପପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗେନା’’ତି । କାୟାଲସିୟଭାୱୋ ତନ୍ଦୀଆଦୀନଂ ହେତୁଭୂତା କାୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାୟିତତା ।

୨୩୫.ପାରମିୟୋତି ମହାସାୱକସଂୱତ୍ତନିକା ସାୱକପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭି, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଥେରଗାଥାସୁ । ଅୱୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ସଞ୍ଚରିତନ୍ତି ଅତୀତଭୱେସୁ ଜାତିୱସେନ ସଞ୍ଚରଣଂ ମମ, ସଞ୍ଚରିତନ୍ତି ତଂ ମମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅନୁରୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୬.ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥକାମତ୍ତା ଏୱମାହ, ନ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟନ୍ତୋ । ୟେ ପନ ତଦା ସତ୍ଥୁୱଚନଂ ନ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ମଙ୍କୁଭୂତା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତସ୍ମା ଉଭୟେସମ୍ପି ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱପଟିପତ୍ତି ନାହୋସି ।

ୟେନପି ଜନେନ ନ ଦିଟ୍ଠୋତି ୟେନ ଉଭୟଜନେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତତାୟ କୁଡ୍ଡକୱାଟାଦିଅନ୍ତରିକତାୟ ୱା ନ ଦିଟ୍ଠୋ । ଦମନତ୍ଥନ୍ତି ତେହି ଉପାସକେହି ନିମ୍ମଦଭାୱଂ ଆପାଦିତାନଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦମନତ୍ଥଂ । ଠପୟିଂସୂତି ୟୋ ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ସତଂ ଦଣ୍ଡୋତି, ସହସ୍ସନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

୨୩୭. ୱଗ୍ଗଭାୱେନେୱ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗୋ ୩.୪୬୪) ନାନାସଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସାତି ପୁଥୁସଦ୍ଦୋ । ସମଜନୋତି ଭଣ୍ଡନେ ସମଜ୍ଝାସୟୋ ଜନୋ । ବାଲଲକ୍ଖଣେ ଠିତୋପି ‘‘ଅହଂ ବାଲୋ’’ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ଭିୟ୍ୟୋ ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ବାଲଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନତୋପି ଭିୟ୍ୟୋ ଚ ଭଣ୍ଡନସ୍ସ ଉପରି ଫୋଟୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରଣଭାୱମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ମଞ୍ଞି ନଞ୍ଞାସି ।

କଲହୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଚାୟେୱ ଗୋଚରୋ ଏତେସନ୍ତି ୱାଚାଗୋଚରା ହୁତ୍ୱା । ମୁଖାୟାମନ୍ତି ୱିୱାଦୱସେନ ମୁଖଂ ଆୟମେତ୍ୱା ଭାଣିନୋ । ନ ତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ତଂ କଲହଂ ନ ଜାନନ୍ତି । କଲହଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ ତଂ ନ ଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ନ ଜାନନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ସାଦୀନୱୋ ଅୟ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ କଲହୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଜାପନତୋ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପାଦନତୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ସାଦୀନୱୋ, ସଦୋସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପନୟ୍ହନ୍ତୀତି ଉପନାହୱସେନ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି । ପୋରାଣୋତି ପୁରିମେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣତାୟ ପୁରାତନୋ ।

ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତି ।

ତଥା ପୱତ୍ତୱେରାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଛିନ୍ନାଦିଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପନୟୱସେନ ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତୱେରାନଂ ।

ବାଲସହାୟତାୟ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ କଲହପସୁତା, ପଣ୍ଡିତସହାୟାନଂ ପନ ଇଦଂ ନ ସିୟାତି ପଣ୍ଡିତସହାୟସ୍ସ ବାଲସହାୟସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିକେ ପାକଟପରିସ୍ସୟେ ରାଗଦୋସାଦିକେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିସ୍ସୟେ ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା।

ମାତଙ୍ଗୋ ଅରଞ୍ଞେ ମାତଙ୍ଗରଞ୍ଞେତି ସରଲୋପେନ ସନ୍ଧି । ମାତଙ୍ଗସଦ୍ଦେନେୱ ହତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାଗୱଚନଂ ତସ୍ସ ମହତ୍ତୱିଭାୱନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ – ‘‘ନାଗୋତି ମହନ୍ତାଧିୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ମହନ୍ତପରିୟାୟୋପି ହି ନାଗ-ସଦ୍ଦୋ ହୋତି ‘‘ଏୱଂ ନାଗସ୍ସ ନାଗେନ, ଈସାଦନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୫; ମହାୱ॰ ୪୬୭) ।

୨୩୮.କିରସଦ୍ଦୋ ଅନୁସ୍ସୱସୂଚନତ୍ଥୋ ନିପାତୋ । ତେନ ଅୟମେତ୍ଥ ସୁତିପରମ୍ପରାତି ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱତା ହି ସୋ ଆଦୀନୱୋ ପଗେୱ ପରିଞ୍ଞାତୋ, ନ ତେନ ସତ୍ଥା ନିବ୍ବିଣ୍ଣୋ ହୋତି; ତସ୍ମିଂ ପନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ କେଚି ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ନାହେସୁଂ; ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦମନୁପାୟୋତି ପାଲିଲେୟ୍ୟକଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକୱିହାରିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଭଗୁଂ, ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତେ ଚ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାଦିକେ ସମ୍ପହଂସେତୁଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ । ଇମଂ ଉପକ୍କିଲେସୋୱାଦଂ ଦାତୁଂ ତତ୍ଥ ଗତୋ, ତସ୍ମା କଲହକାରକେ କିରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି କିରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେ ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୫ ଆଦୟୋ) ।

୨୪୧. ‘‘ୟଥା କଥଂ ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାନଂ ପଚ୍ଛିମଭାୱତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ୱୋତି ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପୁନ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ୱୋ’’ତି ପୱତ୍ତନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ସୋ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ । ଥେରାନନ୍ତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାଦୀନଂ ନତ୍ଥି । ପରିକମ୍ମୋଭାସଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ କତାଧିକାରତ୍ତା ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମୋଭାସଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପରିକମ୍ମୋଭାସନ୍ତି ପରିକମ୍ମସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତଂ ଓଭାସଂ, ଉପଚାରଜ୍ଝାନସଞ୍ଜନିତଂ ଓଭାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମତ୍ଥଂ ଓଭାସକସିଣଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଉପଚାରେ ଠପିତୋ ସମାଧି ପରିକମ୍ମସମାଧି, ତତ୍ଥ ଓଭାସୋ ପରିକମ୍ମୋଭାସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଓଭାସଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନାମାତି ପରିକମ୍ମୋଭାସଂ ସଞ୍ଜାନାମା’’ତି । ୟତ୍ତକେ ହି ଠାନେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପଗତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ତତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଓଭାସକସିଣଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତୋ । ତଂ ଓଭାସଂ ତତ୍ଥ ଚ ରୂପଗତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ପସ୍ସତି, ଥେରା ଚ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଓଭାସଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନାମ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପରିକମ୍ମୱାରୋ ଅତିକ୍କମି, ତତୋ ଓଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତମ୍ପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ପରିକମ୍ମନ୍ତି ହି ୟଥାୱୁତ୍ତକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ରୂପଗତଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ କସିଣୋଭାସୱସେନ ରୂପଗତଦସ୍ସନଂ, କସିଣୋଭାସୋ ଚ ପରିକମ୍ମୱସେନାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାହୋସି, ତୟିଦଂ କାରଣଂ ଆଦିକମ୍ମିକଭାୱତୋ ଥେରା ନ ମଞ୍ଞିଂସୁ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝାମା’’ତି ।

ନିମିତ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି କାରଣଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୁୱିସୁଦ୍ଧଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ ଥେରଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମୋ ସତ୍ଥା ୱଦତି । କିଂ ନ ଆଳୁଲେସ୍ସନ୍ତୀତି କିଂ ନ ବ୍ୟାମୋହେସ୍ସନ୍ତି, ବ୍ୟାମୋହେସ୍ସନ୍ତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉଦପାଦୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେସୁ ରୂପଗତେସୁ ଅପୁବ୍ବତାୟ, ‘‘ଇଦଂ ନୁ ଖୋ ରୂପଗତଂ କିଂ, ଇଦଂ ନୁ ଖୋ କି’’ନ୍ତି ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସଂସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସମାଧି ଚୱୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପରିକମ୍ମସମାଧି ୱିଗଚ୍ଛି । ତତୋ ଏୱ ହି ପରିକମ୍ମୋଭାସୋପି ଅନ୍ତରଧାୟି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାପି ରୂପଂ ନ ପସ୍ସି । ନ ମନସି କରିସ୍ସାମୀତି ମନସିକାରୱସେନ ମେ ରୂପାନି ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ, ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଦାନି କିଞ୍ଚି ନ ମନସି କରିସ୍ସାମୀତି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି ତଂ ପନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅମନସିକାରୋ ଉଦପାଦୀ’’ତି ।

ତଥାଭୂତସ୍ସ ଅମନସିକାରସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଆଗମ୍ମ ଉପ୍ପିଲଂ ଉଦପାଦି । ୱୀରିୟଂ ଗାଳ୍ହଂ ପଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧଛମ୍ଭିତତ୍ତାନଂ ୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ ଅହୋସି, ତେନ ଚିତ୍ତେ ସମାଧିଦୂସିକା ଗେହସ୍ସିତା ବଲୱପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପିଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ସିଥିଲୱୀରିୟତ୍ତା । ପତମେୟ୍ୟାତି ଅତିୱିୟ ଖିନ୍ନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ମମାତି ପତ୍ଥନାଅଭିଭୱନୀୟମନସୀସେନ ଜପ୍ପେତୀତି ଅଭିଜପ୍ପା, ତଣ୍ହା । ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା। ଅତିୱିୟ ଉପରି କତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନଂ ପେକ୍ଖନଂ ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ।

୨୪୩.ପରିକମ୍ମୋଭାସମେୱାତି ପରିକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ ଓଭାସମେୱ । ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମୀତି ଓଭାସମନସିକାରପସୁତତାୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ନ ପସ୍ସାମି । ୱିସୟରୂପମେୱାତି ତେନ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ୱିସୟଭୂତଂ ରୂପଗତମେୱ ମନସି କରୋମି ।

କସିଣରୂପାନଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଓଭାସସ୍ସ ପରିତ୍ତତାତି ଆହ ‘‘ପରିତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଓଭାସ’’ନ୍ତି । ପରିତ୍ତାନି ରୂପାନୀତି କତିପୟାନି, ସା ଚ ନେସଂ ପରିତ୍ତତା ଠାନୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘ପରିତ୍ତକଟ୍ଠାନେ ରୂପାନୀ’’ତି । ‘‘ଅପ୍ପମାଣଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟୱାରୋ। ଓଭାସପରିତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିକମ୍ମସମାଧି ‘‘ପରିତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ଓଭାସସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣତାୟ ଅପ୍ପମାଣସମାଧୀତି ୱଚନତୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ପରିତ୍ତସମାଧିନୋ ଉପ୍ପନ୍ନସମୟେ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପି ପରିତ୍ତକଂ ହୋତି ପରିତ୍ତରୂପଗତଦସ୍ସନତୋ ।

୨୪୫.ଦୁକତିକଜ୍ଝାନସମାଧିନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁକଜ୍ଝାନସମାଧିଂ, ପଞ୍ଚକନୟେ ତିକଜ୍ଝାନସମାଧିନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦୁକଜ୍ଝାନସମାଧିନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟେ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱସେନ ଦୁକଜ୍ଝାନସମାଧିଂ, ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମୱସେନ ଦୁକଜ୍ଝାନସମାଧିଂ । ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାଧିନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟେ ତିକଜ୍ଝାନସମାଧିଂ, ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାଧିନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ତିୱିଧନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକୱସେନ ତିପ୍ପକାରଂ ସମାଧିଂ । ତଦନ୍ତୋଗଧାତି ସପ୍ପୀତିକାଦିସଭାୱା । କାମଂ ଭଗୱା ପୁରିମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ, ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋପି ଇମାନି ଞାଣାନି ଭାୱେସିୟେୱ । ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ପନ ଞାଣାନି ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ପଚ୍ଛିମୟାମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସାତି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକସ୍ସ ୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନିକୋ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି । ସୋତି ପଞ୍ଚକନୟୋ ଭଗୱତୋ ଲୋକିୟୋ ଅହୋସି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ, ‘‘ସୱିତକ୍କମ୍ପି ସୱିଚାରଂ ସମାଧିଂ ଭାୱେମୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଲୋକିୟଂ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ୱା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୬.ଏତେହୀତି ଦୁଚିନ୍ତିତାଦୀହି । ଏତେନ ଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣତ୍ଥତମାହ । ତାନେୱାତି ଲକ୍ଖଣାନି ଏୱ । ତସ୍ସାତି ବାଲସ୍ସ । ‘‘ଅୟଂ ବାଲୋ’’ତି ନିମୀୟତି ସଞ୍ଚାନୀୟତି ଏତେହୀତି ବାଲନିମିତ୍ତାନି । ଅପଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଖ୍ୟାତଂ କମ୍ମଂ । ଦୁଚିନ୍ତିତାଦୀନି ଚ ବାଲେ ୱିଖ୍ୟାତାନି, ଅୱଧାରଣଭାୱେ ୱା, ତସ୍ମା ବାଲସ୍ସ ଅପଦାନାନୀତି ବାଲାପଦାନାନି। ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଦୁଟ୍ଠଂ ଦୂସିତଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ଦୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ। ଲୋଭାଦୀହି ଦୁଟ୍ଠଂ ଭାସିତଂ ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଭାସତୀତି ଦୁବ୍ଭାସିତଭାସୀ। ତେସଂ ତେସଂୟେୱ ୱସେନ କତ୍ତବ୍ବତୋ ଦୁକ୍କଟକମ୍ମଂ ପାଣାତିପାତାଦିଂ କରୋତୀତି ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀ। ତେନାହ ‘‘ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତାନି ଉପନିସ୍ସାୟ ଜାତନ୍ତି ତଜ୍ଜଂ । ତତୋ ଏୱ ତେସଂ ସାରୁପ୍ପଂ ଅନୁରୂପନ୍ତି ତସ୍ସାରୁପ୍ପଂ। ତେନାହ ‘‘ତଜ୍ଜାତିକ’’ନ୍ତିଆଦି । କଚ୍ଛମାନାୟାତି କଥିୟମାନାୟ ।

୨୪୮. ୟସ୍ମା ସତ୍ତାନଂ ୟଥୂପଚିତାନି କମ୍ମାନି କତୋକାସାନି ତଦୁପଟ୍ଠାପିତାନି କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାନି ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନକାଲେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନି, ତଦା ଓଲମ୍ବନ୍ତାନି ୱିୟ ଅଭିଭୱନ୍ତାନି ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତାନି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଓଲମ୍ବନାଦିଆକାରେନ ହି ତାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି । ଉପଟ୍ଠାନାକାରୋ ଏୱ ତଦା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ମିଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରେ ଆପାଥଗତେ’’ତି ।

୨୪୯.ନ ସକ୍କାତି ନ ୱଦତୀତି ଏତେନ ଦ୍ୱେପି ପଟିସେଧା ପକତିଅତ୍ଥାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ନ ସୁକରାତି ପନ ଇମିନା ଦୁକ୍କରଭାୱୋ ଦୀପିତୋ, ଦୁକ୍କରଞ୍ଚ ତାୱ ଉପାୟେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନ ସୁକରଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତେନାତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗମନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂୱିଜ୍ଝନେନ । ଅସ୍ସାତି ଚୋରସ୍ସ । ଇତୋ ଉତ୍ତରିପୀତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟଂ ସାୟନ୍ହସମୟଞ୍ଚ ସତ୍ତିସତେନ ।

୨୫୦.ସଙ୍ଖମ୍ପି ନ ଉପେତୀତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାତବ୍ବମତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଗଣନାମତ୍ତମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଉପନିକ୍ଖେପନମତ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଲଭାଗନ୍ତି କଲାନଂ ସଙ୍ଗଣନକୋଟ୍ଠାସଂ । ତେନାହ ‘‘ସତିମଂ କଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ଓଲୋକିତମତ୍ତମ୍ପୀତି ଉପନିକ୍ଖେପନୱସେନ ଓଲୋକନମତ୍ତକମ୍ପି । ତଂ କମ୍ମକାରଣନ୍ତି ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପସ୍ସାନଂ ୱସେନ ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା କରୋନ୍ତିୟେୱ, ପାଳିୟଂ ପନ ଏକପସ୍ସୱସେନ ଆଗତା । ଗେହସ୍ସାତି ମହତୋ ଗେହସ୍ସ । ସବ୍ବତୋତି ସବ୍ବାୱୟୱତୋ । ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତେ ଏକଜାଲୀଭୂତେ । ସୁପକ୍କୁଥିତାୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ନିପକ୍କାୟ ।

ୱିଭତ୍ତୋତି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତକସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୁନା ୱିଭତ୍ତୋ ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଅୟୋପାକାରେନ ପରିତୋ ଅତ୍ତୋ ଗହିତୋତି ଅୟୋପାକାରପରିୟତ୍ତୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।

ୟମକଗୋଳକାତି ଦାରକାନଂ କୀଳନୟୁଗଳା । ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍ଖୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉସ୍ସଦନିରୟୱସେନପି ସୋତ-ଘାନ-ଜିୱ୍ହା-କାୟ-ମନୋ-ଗୋଚରତାୱସେନପି ଇମିନା ଆକାରେନ ଦୁକ୍ଖୋତି ।

୨୫୧.ଦନ୍ତେହି ଉଲ୍ଲେହିତ୍ୱାତି ଉତ୍ତରଦନ୍ତେହି ଅଞ୍ଛିତ୍ୱା । ରସୱସେନ ଅତିତ୍ତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ରସାଦୋ। ତେନାହ ‘‘ରସଗେଧେନ ପରିଭୁତ୍ତରସୋ’’ତି ।

୨୫୨.ଦୁରୂପୋତି ୱିରୂପୋ । ଦୁଦ୍ଦସୋତି ତେନେୱ ୱିରୂପଭାୱେନ ଅନିଟ୍ଠଦସ୍ସନୋ । ଲକୁଣ୍ଠକୋତି ରସ୍ସୋ । ପୱିଟ୍ଠଗୀୱୋତି ଖନ୍ଧନ୍ତରଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଗୀୱୋ । ମହୋଦରୋତି ୱିପୁଲକୁଚ୍ଛି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଲକୁଣ୍ଟକା ସତ୍ତା ରସ୍ସଗୀୱା ପୁଥୁଲକୁଚ୍ଛିକାୱ ହୋନ୍ତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । କାଣୋ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିକଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ୱା ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ ୱା’’ତି । କୁଣୀତି ହତ୍ଥୱିକଲୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ – ‘‘ଏକହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ଉଭୟହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା’’ତି । ୱାତାଦିନା ଉପହତକାୟପକ୍ଖୋ ଇଧ ପକ୍ଖହତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପକ୍ଖିହତୋତି ଆହ – ‘‘ପକ୍ଖହତୋତି ପୀଠସପ୍ପୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖାନୁପବନ୍ଧଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅପରାପରଜାତୀସୁ ୱିପାକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

କଲୀୟତି ଖଲୀୟତି ଅପ୍ପହୀୟତି ସାସନଂ ଏତେନାତି କଲି, ଜୁତପରାଜୟୋ । ସୋ ଏୱ ଗହସଦିସତାୟ ‘‘କଲିଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଧିବନ୍ଧନ୍ତି କୁଟୁମ୍ବସ୍ସ ଅଧିୱୁତ୍ଥସ୍ସ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବନ୍ଧିତବ୍ବତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନାପି ବନ୍ଧଂ ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ବାଲଭୂମିୟା ବାଲଭାୱସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି ନିରୟଗାମିକମ୍ମକାରିତାତି ‘‘ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ପନ ତତୋ ମୁଦୁମୁଦୁତରାଦିକମ୍ମୱସେନ ସେସାପାୟେସୁ ଅପରାପରନିବ୍ବତ୍ତାଦିବାଲଭୂମି ୱିଭାୱିତା ହୋତୀତି ।

୨୫୩.ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନାତି ‘‘ବାଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନସ୍ସ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏତେହି ଲକ୍ଖୀୟତୀତିଆଦିନା ଅନୁସାରେନ । ମନୋସୁଚରିତାଦୀନଂ ୱସେନାତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅନଭିଜ୍ଝା-ଅବ୍ୟାପାଦ-ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ସୁଚିନ୍ତିତମେୱ ଚିନ୍ତେତୀତିଆଦିନା ମନୋସୁଚରିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ଚକ୍କରତନୱଣ୍ଣନା

୨୫୬. ଉପୋସଥଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୨୪୩) ୱୁଚ୍ଚତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସବ୍ବଦିୱସେସୁ ଗହଟ୍ଠେହି ରକ୍ଖିତବ୍ବସୀଲଂ, ସମାଦାନୱସେନ ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉପୋସଥିକୋ, ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ସମାଦିନ୍ନଉପୋସଥଙ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ତଦାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ, ୟସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱସଂୱତ୍ତନିୟ-ଦାନ-ସୀଲାଦି-ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସମୁଦାଗମସମ୍ପନ୍ନୋ ପୂରିତଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତୋ କାଦୀପଦେସୱିସେସପଚ୍ଚାଜାତିୟା ଚେୱ କୁଲରୂପଭୋଗାଧିପତେୟ୍ୟାଦିଗୁଣୱିସେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଦନୁରୂପେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ତାଦିସେ ହି କାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱୀ ପୁରିସୁତ୍ତମୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ଅନୁପୋସଥଂ ସତସହସ୍ସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିନା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ୟଦା ଚକ୍କରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଏୱ । ତେନାହ – ‘‘ପାତୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମତା’’ତି । (ତତ୍ଥ ଦମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ସଂୟମୋ ସୀଲସଂୱରୋ ।)

ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପୁଞ୍ଞକମ୍ମପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାୱହଦାନଦମସଂୟମାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମହେତୁକଂ । ନୀଲମଣିସଙ୍ଘାଟସଦିସନ୍ତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିସଞ୍ଚୟସମାନଂ । ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଦସ୍ସନୀୟତା ମନୁଞ୍ଞଘୋସତା ଆକାସଗାମିତା ଓଭାସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ଅପ୍ପଟିଘାତତା ରଞ୍ଞୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣତାତି ଏୱମାଦୀହି ଦିବ୍ବସଦିସେହି ଆନୁଭାୱେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ସବ୍ବେହି ଆକାରେହୀତି ସବ୍ବେହି ସୁନ୍ଦରେହି ଆକାରେହି । ପରିପୂରନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ସା ଚସ୍ସ ପାରିପୂରି ଇଦାନେୱ ୱିତ୍ଥାରୀୟତି ।

ପନାଳୀତି ଛିଦ୍ଦଂ । ସୁଦ୍ଧସିନିଦ୍ଧଦନ୍ତପନ୍ତିୟା ନିବ୍ବିୱରାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାଭିପନାଳି ପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେସୂତି ନାଭିପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେ ଚେୱ ନାଭିୟା ପନାଳିପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେ ଚ । ସୁୱିଭତ୍ତାୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତା । ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖନ୍ତରେସୁ ମଣିକା ସୁୱିଭତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମାଲାକମ୍ମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁରତ୍ତାତିଆଦୀସୁ ସୁରତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ମହାନାମୱଣ୍ଣତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠତଂ, ସିନିଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ଲୂଖତଂ । କାମଂ ତସ୍ସ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ନେମିମଣ୍ଡଲଂ ଅସନ୍ଧିକଂୱ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପନ କେୱଲଂ ପୱାଳୱଣ୍ଣୋୱ ନ ସୋଭତୀତି ପକତିଚକ୍କସ୍ସ ସନ୍ଧିୟୁତ୍ତେସୁ ଠାନେସୁ ରତ୍ତଜମ୍ବୁନଦପରିକ୍ଖତଂ ଅହୋସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ଧୀସୁ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ନେମିମଣ୍ଡଲପିଟ୍ଠିୟନ୍ତି ନେମିମଣ୍ଡଲସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପଦେସେ । ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନମନ୍ତରେତି ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନଂ ଅନ୍ତରସମୀପେ ପଦେସେ । ଛିଦ୍ଦମଣ୍ଡଲଚିତ୍ତୋତି ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନଛିଦ୍ଦୱିଚିତ୍ତୋ । ସୁକୁସଲସମନ୍ନାହତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ କୁସଲେନ ସିପ୍ପିନା ପହତସ୍ସ, ୱାଦିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଗ୍ଗୂତି ମନୋରମୋ ରଜନୀୟୋତି ସୁଣନ୍ତାନଂ ରାଗୁପ୍ପାଦକୋ । କମନୀୟୋତି କନ୍ତୋ । ସମୋସରିତକୁସୁମଦାମାତି ଓଲମ୍ବିତସୁଗନ୍ଧକୁସୁମଦାମା । ନେମିପରିକ୍ଖେପସ୍ସାତି ନେମିପରିୟନ୍ତପରିକ୍ଖେପସ୍ସ । ନାଭିପନାଳିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପସ୍ସାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନାଭିପନାଳୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକା ଏୱ ହି ସା ପନାଳି । ୟେହୀତି ୟେହି ଦ୍ୱୀହି ସୀହମୁଖେହି । ପୁନ ୟେହୀତି ମୁତ୍ତାକଲାପେହି ।

ଓଧାପୟମାନନ୍ତି ସୋତୁଂ ଅୱହିତାନି କୁରୁମାନଂ । ଚନ୍ଦୋ ପୁରତୋ, ଚକ୍କରତନଂ ପଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ପୁବ୍ବାପରଭାଗେନ ।

ଅନ୍ତେ ପୁରସ୍ସାତି ଅନୁରାଧପୁରେ ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରସ୍ସ ଉତ୍ତରସୀହପଞ୍ଜରଆସନ୍ନେ ତଦା ରଞ୍ଞୋ ପାସାଦେ ତାଦିସସ୍ସ ଉତ୍ତରଦିସାୟ ସୀହପଞ୍ଜରସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖେନ ସକ୍କାତି କିଞ୍ଚି ଅନାରୁହିତ୍ୱା ସରୀରଞ୍ଚ ଅନୁଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୟଥାଠିତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଖିପିତ୍ୱା ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋତି ପୂଜେତୁଂ ।

ନାନାୱିରାଗରତନପ୍ପଭାସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତି ନାନାୱିଧଚିତ୍ତୱଣ୍ଣରତନୋଭାସପଭସ୍ସରଂ । ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତି । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଉପରି ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ।

ସନ୍ନିୱେସକ୍ଖମୋତି ଖନ୍ଧୱାରସନ୍ନିୱେସୟୋଗ୍ୟୋ । ସୁଲଭାହାରୂପକରଣୋତି ସୁଖେନେୱ ଲଦ୍ଧବ୍ବଧଞ୍ଞଗୋରସଦାରୁତିଣାଦିଭୋଜନସାଧନୋ । ପରଚକ୍କନ୍ତି ପରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସେନା, ଆଣା ୱା ।

ଆଗତନନ୍ଦନୋତି ଆଗତୋ ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦିଜନନୋ । ଆଗତଂ ୱା ଆଗମନଂ, ତେନ ନନ୍ଦତୀତି ଆଗତନନ୍ଦନୋ। ଗମନେନ ସୋଚେତୀତି ଗମନସୋଚନୋ । ଉପକପ୍ପେଥାତି ଉପରୂପରି କପ୍ପେଥ ସଂୱିଦହଥ, ଉପନେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ହେତୁତୋପି ସଭାୱତୋପି ଫଲତୋପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଆଦୀନୱତୋପି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ।

ୱିଭାୱେନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭୂତଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱିଭାୱିନୋ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ । ଅନୁୟନ୍ତାତି ଅନୁୱତ୍ତକା । ଓଗଚ୍ଛମାନନ୍ତି ଓସୀଦନ୍ତଂ । ୟୋଜନମତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟୋଜନମତ୍ତଂ ପଦେସଂ । ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ପନ ୟଥା ଭୂମି ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଓଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦତଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନ୍ତେ ଚକ୍କରତନଂ ଉଦକେନ ସେନାୟ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ।

୨୫୭. ପୁରତ୍ଥିମୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ, ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା । ଚାତୁରନ୍ତାୟାତି ଚାତୁସମୁଦ୍ଦନ୍ତାୟ ପୁବ୍ବୱିଦେହାଦିଚତୁକୋଟ୍ଠାସନ୍ତାୟ ।

ହତ୍ଥିରତନୱଣ୍ଣନା

୨୫୮.ହରିଚନ୍ଦନାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେଥାତି ୱଦନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସ୍ସ ପୂରିତତାୟ ପରିଚିତତ୍ତା । ଭୂମିଫୁସନକେହି ୱାଲଧି, ୱରଙ୍ଗଂ ହତ୍ଥୋତି ଇମେହି ଚ ତୀହି, ଚତୂହି ପାଦେହି ଚାତି ସତ୍ତହି ଅୱୟୱେହି ଠିତତ୍ତା ସତ୍ତପତିଟ୍ଠୋ । ଇତରେସଂ ଅମଚ୍ଚାଦୀନଂ ଚିନ୍ତୟନ୍ତାନଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତି । ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅପନେତ୍ୱା । ଗନ୍ଧମେୱ ହି ତସ୍ସ ଇତରେ ହତ୍ଥିନୋ ନ ସହନ୍ତି ।

ଅସ୍ସରତନୱଣ୍ଣନା

ସିନ୍ଧୱକୁଲତୋତି ସିନ୍ଧୱସ୍ସାଜାନୀୟକୁଲତୋ ।

ମଣିରତନୱଣ୍ଣନା

ସକଟନାଭିସମପ୍ପମାଣନ୍ତି ପରିଣାହତୋ ମହାସକଟସ୍ସ ନାଭିୟା ସମପ୍ପମାଣଂ । ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂତି ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଅନ୍ତେସୁ । କଣ୍ଣିକପରିୟନ୍ତତୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଞ୍ଚନପଦୁମାନଂ କଣ୍ଣିକାୟ ପରିୟନ୍ତତୋ । ମୁତ୍ତାଜାଲକେ ଠପେତ୍ୱାତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧେ ମୁତ୍ତାମୟେ ଜାଲକେ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ।

ଇତ୍ଥିରତନୱଣ୍ଣନା

‘‘ଇତ୍ଥିରତନଂପାତୁଭୱତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅସ୍ସ ପାତୁଭୱନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ମଦ୍ଦରାଜକୁଲତୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ କିର ଅଭିରୂପାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ସଣ୍ଠାନପାରିପୂରିୟାତି ହତ୍ଥପାଦାଦିସରୀରାୱୟୱାନଂ ସୁସଣ୍ଠିତତାୟ । ଅୱୟୱପାରିପୂରିୟା ହି ସମୁଦାୟପାରିପୂରିସିଦ୍ଧି । ରୂପନ୍ତି ସରୀରଂ । ଦସ୍ସନୀୟାତି ସୁରୂପଭାୱେନ ପସ୍ସିତବ୍ବୟୁତ୍ତା । ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି ୟୋନିସୋ ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ । ପସାଦାୱହତ୍ତାତି କାରଣୱଚନେନ ୟଥା ପାସାଦିକତାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଦସ୍ସନୀୟତାୟ ପାସାଦିକତାସିଦ୍ଧି, ଅଭିରୂପତାୟ ଚ ଦସ୍ସନୀୟତାସିଦ୍ଧି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ପାସାଦିକତାସିଦ୍ଧି, ପାସାଦିକତାୟ ଦସ୍ସନୀୟତାସିଦ୍ଧି, ଦସ୍ସନୀୟତାୟ ଅଭିରୂପତାସିଦ୍ଧି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଂ ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଭିରୂପତାଦିକେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରୀରେ ଦୋସାଭାୱୱସେନପି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅଭିରୂପା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପମାଣୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଆରୋହପରିଣାହୟୋଗତୋ ଚ ପାସାଦିକା ନାତିଦୀଘତାଦୟୋ । ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଦିବ୍ବରୂପତାସମ୍ପତ୍ତିପୀତି ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୱିପତ୍ତିୟାତି ସରୀରଦୋସସ୍ସ । ଅଭାୱୋତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଦୂରୀଭାୱୋ ।

ସତୱିହତସ୍ସାତି ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିହତସ୍ସ । ସତୱିହତସ୍ସାତି ଚ ଇଦଂ କପ୍ପାସପିଚୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତୂଲପିଚୁନୋ ପନ ୱିହନନମେୱ ନତ୍ଥି । କୁଙ୍କୁମତଗରତୁରୁକ୍ଖୟୱନପୁପ୍ଫାନି ଚତୁଜ୍ଜାତି। ତମାଲତଗରତୁରୁକ୍ଖୟୱନପୁପ୍ଫାନୀତି ଅପରେ ।

ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢା ୱିୟାତି ଆସନଗତେନ ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢା ୱିୟ । ପଠମମେୱାତି ଅଞ୍ଞକିଚ୍ଚତୋ ପଠମମେୱ, ଦସ୍ସନସମକାଲମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା ରଞ୍ଞୋ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କିଂ କରୋମୀତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତାୟ କିଂ କରଣନ୍ତି ପଟିସ୍ସାୱେତୀତି କିଙ୍କାରପଟିସ୍ସାୱିନୀ।

ମାତୁଗାମୋ ନାମ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଠଜାତିକୋ, ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ପନ ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସ୍ୱାସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁଣାତି ରୂପଗୁଣା ଚେୱ ଆଚାରଗୁଣା ଚ । ପୁରିମକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ତସ୍ସା ପୁରିମକମ୍ମାନୁଭାୱେନ । ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ତବ୍ଭାୱସଂୱତ୍ତନିୟପୁରିମକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋପି ପରିୱାରସଂୱତ୍ତନିୟଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ତାଦିସସ୍ସ ଫଲୱିସେସସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ପୁଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତି । ଏତେନ ସେସରତନେସୁପି ତେସଂ ୱିସେସାନଂ ତଦୁପନିସ୍ସୟତା ୱିଭାୱିତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ଏକଦେସୱସେନ ଲବ୍ଭମାନପାରିପୂରୀ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱୂପଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବାକାରପାରିପୂରା ଜାତା।

ଗହପତିରତନୱଣ୍ଣନା

ପକତିୟାୱାତି ସଭାୱେନେୱ, ଚକ୍କରତନପାତୁଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେପି ।

ପରିଣାୟକରତନୱଣ୍ଣନା

ନିସ୍ସାୟାତି ଉପନିସ୍ସାୟ ।

୨୬୦.କଟଗ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଜୟଗ୍ଗହୋ ସକାନଂ ପଣାନଂ କଟଭାୱେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଜୟଗ୍ଗାହେନା’’ତି । ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକପ୍ପୟୋଗେନେୱ ସତସହସ୍ସାନି ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୧.ଦ୍ୱେଅଗାରାତିଆଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସଦ୍ୱାରା…ପେ॰… ଅନୁୱିଚରନ୍ତେପୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୨; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୩୨) ୱିତ୍ଥାରିତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୯୭) ତଥା ୱିତ୍ଥାରିତମ୍ପି ସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା ହୋତୀତି କତ୍ୱା, ‘‘ଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୬୨.ନିରୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନଂ ଦେୱଲୋକେନ ଓସାପେତୀତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମେହି ସଂୱେଜେତ୍ୱା ୱୋଦାନଧମ୍ମେହି ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ । ଦୁତିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଦିଦଂ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ, ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତି ଭଗୱା ।

ଏକଚ୍ଚେଥେରାତି (କଥା॰ ଅନୁଟୀ॰ ୮୬୬-୮୬୮; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୩୬) ଅନ୍ଧକାଦିକେ, ୱିଞ୍ଞାଣୱାଦିନୋ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନେରୟିକେ ନିରୟେ ପାଲେନ୍ତି ତତୋ ନିଗ୍ଗନ୍ତୁମପ୍ପଦାନୱସେନ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ନିରୟପାଲା। ନେରୟିକାନଂ ନରକଦୁକ୍ଖେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧାୟ ଅଲଂ ସମତ୍ଥାତି ୱା ନିରୟପାଲା । ତନ୍ତି ‘‘ନତ୍ଥି ନିରୟପାଲା’’ତିୱଚନଂ । ପଟିସେଧିତମେୱାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନିରୟେ ନିରୟପାଲା, ଅତ୍ଥି ଚ କାରଣିକା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ (କଥା॰ ୮୬୬) ପଟିସେଧିତମେୱ । ୟଦି ନିରୟପାଲା ନାମ ନ ସିୟୁଂ, କମ୍ମକାରଣାପି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ସତି ହି କାରଣିକେ କମ୍ମକାରଣାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କିଂ ପନେତେ ନିରୟପାଲା ନେରୟିକା, ଉଦାହୁ ଅନେରୟିକା’’ତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ନେରୟିକା, ଇମେ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତାତି ସୟମ୍ପି ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଥା ସତି ଅଞ୍ଞେସଂ ନେରୟିକାନଂ ୟାତନାୟ ଅସମତ୍ଥା ସିୟୁଂ, ‘‘ଇମେ ନେରୟିକା, ଇମେ ନିରୟପାଲା’’ତି ୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ନ ସିୟା, ୟେ ଚ ୟେ ୟାତେନ୍ତି, ତେହି ସମାନରୂପବଲପ୍ପମାଣେହି ଇତରେସଂ ଭୟସନ୍ତାସା ନ ସିୟୁଂ । ଅଥ ଅନେରୟିକା, ନେସଂ ତତ୍ଥ କଥଂ ସମ୍ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅନେରୟିକା ନିରୟପାଲା ଅନିରୟଗତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିତୋ । ନିରୟୂପପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମତୋ ହି ଅଞ୍ଞେନେୱ କମ୍ମୁନା ତେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ରକ୍ଖସଜାତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦିନୋ –

‘‘କୋଧନା କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତା, ପାପାଭିରୁଚିନୋ ସଦା ।

ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଚ ନନ୍ଦନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତି ୟମରକ୍ଖସା’’ତି ॥ (କଥା॰ ଅନୁଟୀ॰ ୮୬୬-୮୬୮; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୩୬) ।

ତତ୍ଥ ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟାତନାଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୟାତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦି, ତୟିଦଂ ଅସାରଂ ନିରୟପାଲାନଂ ନେରୟିକଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ୟଦିପି ଅନେରୟିକା ନିରୟପାଲା, ଅୟୋମୟାୟ ପନ ଆଦିତ୍ତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ସଜୋତିଭୂତାୟ ନିରୟଭୂମିୟା ପରିକ୍କମମାନା କଥଂ ଦାହଦୁକ୍ଖଂ ନାନୁଭୱନ୍ତୀତି ? କମ୍ମାନୁଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ନେରୟିକେ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ନିରୟଭୂମିଂ ଉପଗତା ଦାହଦୁକ୍ଖେନ ନ ବାଧୀୟନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋତି ଚେ ? ଇଦମ୍ପି ତଂସମାନଂ କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ତଥାରୂପେନ ହି କମ୍ମୁନା ତେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ୟଥା ନିରୟଦୁକ୍ଖେନ ଅବାଧିତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ନେରୟିକେ ୟାତେନ୍ତି, ନ ଚେତ୍ତକେନ ବାହିରୱିସୟାଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତାୟ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାରପୁରିସେସୁ ୱିଭତ୍ତସଭାୱତ୍ତା । ତଥା ହି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚ ଇଟ୍ଠଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଂ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ନତ୍ଥି କମ୍ମୱସେନ ତେଜସା ପରୂପତାପନ’’ନ୍ତିଆଦି, ତଦପାହତଂ ହୋତି । ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଅନେରୟିକାନଂ ନେସଂ କଥଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ନିରୟେ ନେରୟିକାନଂ ୟାତନାସବ୍ଭାୱତୋ । ନେରୟିକସତ୍ତୟାତନାୟୋଗ୍ୟଞ୍ହି ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ତାଦିସନିକନ୍ତିୱିନାମିତଂ ନିରୟଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେ ଚ ନେରୟିକେହି ଅଧିକତରବଲାରୋହପରିଣାହା ଅତିୱିୟ ଭୟାନକଦସ୍ସନା କୁରୂରତରପୟୋଗା ଚ ହୋନ୍ତି । ଏତେନେୱ ତତ୍ଥ ନେରୟିକାନଂ ୱିବାଧକକାକସୁନଖାଦୀନମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କଥଂ ଅଞ୍ଞଗତିକେହି ଅଞ୍ଞଗତିକବାଧନନ୍ତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ତଥା ଦସ୍ସନତୋ । ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଅସତ୍ତସଭାୱା ଏୱ ନିରୟପାଲା ନିରୟସୁନଖାଦୟୋ ଚା’’ତି ତମ୍ପି ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ । ନ ହି କାଚି ଅତ୍ଥି ତାଦିସୀ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି, ୟା ଅସତ୍ତସଭାୱା, ସମ୍ପତିସତ୍ତେହି ଅପ୍ପୟୋଜିତା ଚ ସତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ପେତାନଂ ପାନୀୟନିୱାରକାନଂ ଦଣ୍ଡାଦିହତ୍ଥପୁରିସାନମ୍ପି ସବ୍ଭାୱେ, ଅସତ୍ତଭାୱେ ଚ ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥି । ସୁପିନୋପଘାତୋପି ଅତ୍ଥି, କିଚ୍ଚସମତ୍ଥତା ପନ ଅପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସନାଦିମତ୍ତେନପି ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ତଥା ହି ସୁପିନେ ଆହାରୂପଭୋଗାଦିନା ନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ଲଦ୍ଧପରିହାରଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ଇଧାପି କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ନେରୟିକାନଂ କମ୍ମୱିପାକତୋ ନିରୟପାଲାତି ଅସିଦ୍ଧମେତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ପାଳିତୋ ଚ ତେସଂ ସତ୍ତଭାୱୋ ଏୱ ସିଦ୍ଧୋତି । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ, ‘‘ସତ୍ତସଙ୍ଖାତା ନିରୟପାଲସଞ୍ଞିତା ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ସାଭିସନ୍ଧିକପରୂପଘାତୀ ଅତ୍ଥି କିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱତୋ ଓଜାହାରାଦିରକ୍ଖସସନ୍ତତି ୱିୟା’’ତି । ଅଭିସନ୍ଧିପୁବ୍ବକତା ଚେତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ତଥା ତଥା ଅଭିସନ୍ଧିୟା ୟାତନତୋ, ତତୋ ଏୱ ନ ସଙ୍ଘାତପବ୍ବତାଦୀହି ଅନେକନ୍ତିକତା । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଭୂତୱିସେସା ଏୱ ଏତେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସୱନ୍ତୋ ଭେରୱାକାରା ‘ନରକପାଲା’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ତଦସିଦ୍ଧଂ ଉଜୁକମେୱ ପାଳିୟଂ, – ‘‘ଅତ୍ଥି ନିରୟେସୁ ନିରୟପାଲା’’ତି (କଥା॰ ୮୬୬) ୱାଦସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ।

ଅପିଚ ୟଥା ଅରିୟୱିନୟେ ନରକପାଲାନଂ ଭୂତମତ୍ତତା ଅସିଦ୍ଧା, ତଥା ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତୱାଦିନୋପି ତେସଂ ଭୂତମତ୍ତତା ଅସିଦ୍ଧାୱ ସବ୍ବସୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥି ଭାୱସ୍ସେୱ ଅପ୍ପଟିଜାନନତୋ । ନ ହି ତସ୍ସ ଭୂତାନି ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ ସନ୍ତି । ୟଦି ପରମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୋହରତି, ଅଥ କସ୍ମା ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନି ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ? ତିଟ୍ଠତେସା ଅନୱଟ୍ଠିତତକ୍କାନଂ ଅପ୍ପହୀନସମ୍ମୋହୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ୱାଦୱୀମଂସା, ଏୱଂ, ‘‘ଅତ୍ଥେୱ ନିରୟେ ନିରୟପାଲା’’ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସତି ଚ ନେସଂ ସବ୍ଭାୱେ, ଅସତିପି ବାହିରେ ୱିସୟେ ନରକେ ୱିୟ ଦେସାଦିନିୟମୋ ହୋତୀତି ୱାଦୋ ନ ସିଜ୍ଝତି, ସତି ଏୱ ପନ ବାହିରେ ୱିସୟେ ଦେସାଦିନିୟମୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦେୱଦୂତସରାପନୱସେନ ସତ୍ତେ ୟଥୂପଚିତେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେ ୟମେତି ନିୟମେତୀତି ୟମୋ, ତସ୍ସ ୟମସ୍ସ ୱେମାନିକପେତାନଂ ରାଜଭାୱତୋ ରଞ୍ଞୋ । ତେନାହ – ‘‘ୟମରାଜା ନାମ ୱେମାନିକପେତରାଜା’’ତି । କମ୍ମୱିପାକନ୍ତି ଅକୁସଲକମ୍ମୱିପାକଂ । ୱେମାନିକପେତାତି କଣ୍ହସୁକ୍କୱସେନ ମିସ୍ସକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱିନିପାତିକଦେୱତା ୱିୟ ସୁକ୍କେନ କମ୍ମୁନା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ମଗ୍ଗଫଲଭାଗିନୋପି ହୋନ୍ତି, ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ କମ୍ମାନୁରୂପଂ କଦାଚି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ, କଦାଚି ଅପୁଞ୍ଞଫଲଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି । ୟେସଂ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ମଗ୍ଗାଧିଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପୁଞ୍ଞଫଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ କଟୁକଂ ନ ହୋତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଂ ମୁଦୁକମେୱ ହୋତୀତି ଅପରେ । ଧମ୍ମିକୋ ରାଜାତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ଧମ୍ମିକଭାୱୋ ଧମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୟମିତଧମ୍ମୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱାରେସୂତି ଅୱୀଚିମହାନରକସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ।

ଜାତିଧମ୍ମୋତି କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ଜାତିପକତିକୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାତିସଭାୱୋ’’ତି । ସଭାୱୋ ଚ ନାମ ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଣ୍ହତା ୱିୟ ନ କଦାଚିପି ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ଅପରିମୁତ୍ତୋ ଜାତିୟା’’ତିଆଦି ।

୨୬୩. ଇଦାନି ଜାତିୟା ଦେୱଦୂତଭାୱଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଦହରକୁମାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମାତି ୱାଚାୟ ଅୱଦନ୍ତୋପି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ଜାତି ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଜେଗୁଚ୍ଛଅସମତ୍ଥଦହରାୱତ୍ଥା ଜାତି ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗମିସ୍ସତି । କାମଞ୍ଚାୟଂ ଆଗତା ଏୱ, ସା ପନ ଅତୀତାନାଗତାୟ ଉପରିପି ଆଗମନାୟ ପୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅନାଗତାୟ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଜାତି ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଇତି ତସ୍ସା…ପେ॰… କରୋଥା’’ତି । ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ୱେଦୱତ୍ଥୁଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଊରୁବଲନ୍ତି ଊରୁବଲୀ । ତେନ ଦୂରେପି ଗମନାଗମନଲଙ୍ଘନାଦିସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି, ବାହୁବଲନ୍ତି ପନ ଇମିନା ହତ୍ଥେହି କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସମତ୍ଥତଂ, ଜୱଗ୍ଗହଣେନ ୱେଗସ୍ସ ପୱତ୍ତିସମତ୍ଥତଂ । ଅନ୍ତରହିତା ନଟ୍ଠା । ସେସଂ ପଠମଦେୱଦୂତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ୱିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆଦହତୀତି ବ୍ୟାଧି, ୱିସେସେନ ୱା ଆଧୀୟତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାଧି, ତେନ ବ୍ୟାଧିନା । ଅଭିହତୋତି ବାଧିତୋ, ଉପଦ୍ଦୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୫. କାରଣା ନାମ ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦାଦିଭେଦା ଅଧିକପୀଳା କରୀୟତି ଏତାୟା’’ତି କତ୍ୱା ୟାତନା, ସା ଏୱ କାରଣିକେହି କାତବ୍ବଟ୍ଠେନ କମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମକାରଣା ୟାତନାକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୬.ବହୁଂ ପାପଂ କତନ୍ତି ବହୁସୋ ପାପଂ କତଂ । ତେନ ପାପସ୍ସ ବହୁଲୀକରଣମାହ । ବହୂତି ୱା ମହନ୍ତଂ । ମହତ୍ଥୋପି ହି ବହୁସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ବହୁ ୱତ କତଂ ଅସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ, ଗରୁକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋତି ଗରୁକଂ ବହୁଲଂ ୱା ପାପଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ, ନ ୟମପୁରିସେହି ୟମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନୀୟତି । ପରିତ୍ତନ୍ତି ପମାଣପରିତ୍ତତାୟ କାଲପରିତ୍ତତାୟ ଚ ପରିତ୍ତଂ, ପୁରିମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅଗରୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ଅବହୁଲନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଦଣ୍ଡମେୱ । ଅନୁୱିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଟ୍ଟକରଣଟ୍ଠାନଂ । ପରିତ୍ତପାପକମ୍ମାତି ଦୁବ୍ବଲପାପକମ୍ମା । ତେ ହି ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ କତୂପଚିତସ୍ସ ଚ ଓକାସାରହକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ସରନ୍ତି ।

ଆକାସଚେତିୟନ୍ତି ଗିରିସିଖରେ ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ କତଚେତିୟଂ । ଅଗ୍ଗିଜାଲସଦ୍ଦନ୍ତି ‘‘ପଟପଟା’’ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ମୟା ତଦା ଆକାସଚେତିୟେ ପୂଜିତରତ୍ତପଟା ୱିୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପୂଜିତପଟଂ ଅନୁସ୍ସରି । ପଞ୍ଚହିପି ନ ସରତୀତି ବଲୱତା ପାପକମ୍ମେନ ବ୍ୟାମୋହିତୋ ପଞ୍ଚ ସଞ୍ଞାଣାନି ନ ଗଣ୍ହାତି । ତୁଣ୍ହୀ ହୋତି କମ୍ମାରହୋ ଅୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ପତୀକାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ।

୨୬୭. ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଉବ୍ବେଧେନପି ୟୋଜନସତମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ନୱନୱୟୋଜନିକା ହୋତି ପୁଥୁଲତୋ । ମହାନିରୟସ୍ସ ମହନ୍ତତ୍ତା ତଥାପି ଭିତ୍ତିସତଂ ୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହୋତୀତି ଉସ୍ସଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପତୋ ‘‘ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୬୮.ଝାୟତୀତି ପଟିପାକତିକଂ ହୋତି । ତାଦିସମେୱାତି ପୁରିମସଦିସତ୍ତା ‘‘ଉବ୍ଭତଂ ସଦିସମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁସମ୍ପତ୍ତୋତି ୱା ବହୁଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଛନ୍ନଂ ଜାଲାନନ୍ତି ଚତୂହି ଦିସାହି ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ଉବ୍ଭତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଜାଲାନଂ । ସତ୍ତାନଂ ନିରନ୍ତରତା ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମକତାନଞ୍ଚ ବହୁଭାୱତୋ ଜାଲାନଂ ତାୱ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରତ୍ତା ଅୱୀଚି ହୋତୁ; ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ କଥଂ ନିରନ୍ତରତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘କାୟଦ୍ୱାରେ…ପେ॰… ଏକଂ ଦୁକ୍ଖସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ସନ୍ତୀରଣଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନୀତି ଛ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପି ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତାନିପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାପି ଲଦ୍ଧାୱସରା; ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ପନ ବଲୱତରା ନିସିତନିସିତେନ ତିଖିଣେନ ସତ୍ଥେନ ନିରନ୍ତରଂ ସରୀରଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପନେନ୍ତୀ ୱିୟ ତା ୱେଦନା ଅଭିଭୱନ୍ତୀ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ ନିରନ୍ତରା ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଦହନବଲୱତାୟା’’ତିଆଦି । ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାତି ୱା ତତ୍ଥ ଅତିୱିୟ ଅନିଟ୍ଠଫଲତାୟ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଇଟ୍ଠଫଲବହୁତାୟ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣା ଝାନାଦିପରିୟାପନ୍ନେ ଚ ସୁଗତିଭୱେ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ସୁଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅୱୀଚୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୬୯.ଏକୋପାଦୋ ମହାନିରୟେ ହୋତି, ଏକୋ ଗୂଥନିରୟେ ନିପତତି, କମ୍ମୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ପଦମାୱହତି ସେସାରମ୍ଭତାୟ । ହତ୍ଥିଗୀୱପ୍ପମାଣା ପରିଣାହେନ । ଏକଦୋଣିକନାୱାପ୍ପମାଣା ଆୟାମେନ ।

ପୋକ୍ଖରପତ୍ତାନୀତି ଖୁରଧାରାସଦିସାନି ତିଖିଣଗ୍ଗାନି ଅୟୋସୂଲମୟାନେୱ ପଦୁମପତ୍ତାନି । ହେଟ୍ଠା ଖୁରଧାରାତି ହେଟ୍ଠାଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ୱେତ୍ତଲତାୟୋ ଚ ତିଖିଣଧାରକଣ୍ଟକା ଅୟୋମୟା ଏୱ । ତେନାହ – ‘‘ସୋ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦି । କୁସତିଣାନୀତି କୁସତିଣଜାତିତାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତାନି । ଖରୱାଲିକାତି ଖରା ତିଖିଣକୋଟିକା ସିଙ୍ଘାଟକସଣ୍ଠାନା ୱାଲିକା ।

୨୭୦.ଦନ୍ତେ ସମ୍ଫୁସେତୀତି ହେଟ୍ଠିମଦନ୍ତେ ୟଥା କିଞ୍ଚି ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ସୁଫୁସିତେ କରୋତି । ତମ୍ବଲୋହପାନତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ପଟିଲୋମତୋପି ଏୱଂ କମ୍ମକାରଣାନଂ କାରଣମାହ । ଦୁତିୟେନାତି କୁଠାରୀହି ତଚ୍ଛନେନ । ତତିୟେନାତି ୱାସୀହି ତଚ୍ଛନେନ । ଅୱିଜହିତମେୱ ସଂୱେଗହେତୁତାୟ ଲୋକସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଂୱତ୍ତନତୋ ।

୨୭୧.ହୀନକାୟଂ ହୀନଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉପଗତା । ଉପାଦାନେତି ଚତୁବ୍ବିଧେପି ଉପାଦାନେ । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗହଣେ’’ତି । ସମ୍ଭୱତି ଜରାମରଣଂ ଏତେନାତି ସମ୍ଭୱୋ, ଉପାଦାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଜାତିୟା ମରଣସ୍ସ ଚ କାରଣଭୂତେ’’ତି । ଅନୁପାଦାତି ଅନୁପାଦାୟ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା’’ତି ।

ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାତିକ୍କନ୍ତା ନାମାତି ସକଲମ୍ପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ଚରିମଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଲେସସ୍ସପି ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସୁଞ୍ଞତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୪. ୱିଭଙ୍ଗୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୨. ଏକା ରତ୍ତି ଏକରତ୍ତୋ, ଭଦ୍ଦୋ ଏକରତ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତଂ, ୱିପସ୍ସନଂ ପରିବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତେନାହ – ‘‘ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗସମନ୍ନାଗତତ୍ତା’’ତି । ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପନ ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସହଚରଣତୋ ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସ୍ସ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଦ୍ଦେସଞ୍ଚ ୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଦିସତି ଏତେନାତି ଉଦ୍ଦେସୋ, ସଙ୍ଖେପଦେସନା ଏୱ । ୟସ୍ମା ପନ ନିଦ୍ଦେସପଦାନଂ ଜନନିଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ମାତା ୱିୟାତି ମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମାହ ‘‘ଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ମାତିକ’’ନ୍ତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ୱିଭଜତି ଏତେନାତି ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱିତ୍ଥାରଦେସନା, ତେନାହ – ‘‘ୱିତ୍ଥାରଭାଜନିୟ’’ନ୍ତି ‘‘ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଭାଜେତି ୱିଭଜତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା ।

ଉପ୍ପାଦାଦିଖଣତ୍ତୟଂ ପତ୍ୱା ଅତିକ୍କମଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତୀତଂ। ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଗତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତୀତେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ’’ତି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନାନୁଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାହି ନାନୁଭୱେୟ୍ୟ, ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୱସେନ ଅତୀତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ମିଚ୍ଛାଅଭିନିୱିସନଂ ପରାମାସୋ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା; ଏୱଂ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୱସେନ ଅନାଗତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ମିଚ୍ଛାଅଭିନିୱିସନଂ ପରାମାସୋ ଦିଟ୍ଠି କମ୍ମସମାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠିପତ୍ଥନାତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟା’’ତି । ୟଦତୀତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଅପତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତମ୍ପି ହି କାରଣୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ଚା’’ତି । ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ, ‘‘ଅତୀତଂ ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ନାଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ ସବ୍ବସୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସସୱିସାଣଂ ୱିୟ, ତଥା ଅନାଗତମ୍ପି ନ ପତ୍ଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସିୟା – ଅତୀତଂ ନାଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଅଭିନନ୍ଦନାୟ ନିପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା, ଅନାଗତପତ୍ଥନା ପନ ସଫଲାପି ସିୟାତି ନ ସବ୍ବସୋ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାତି ? ନ, ତସ୍ସାପି ସୱିଘାତଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପହୀନନ୍ତି ନିସ୍ସଟ୍ଠସଭାୱଂ । ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଭଗ୍ଗଂ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗତନ୍ତି ୱିନାସଂ । ଅପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ସଭାୱଂ ଉପ୍ପାଦାଦିକଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ । ଅଜାତନ୍ତି ନ ଜାତଂ । ଅନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।

ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ୱା ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା । ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତେନ ଅରଞ୍ଞେ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ପବ୍ବତକନ୍ଦରାଦୀସୁ ୱାତି ଠାନନିୟମାଭାୱା ଅନୁପସ୍ସନାୟ ସାତଚ୍ଚକାରିତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟମକାଦିୱସେନ ପରିବ୍ରୂହିୟମାନା ୱିପସ୍ସନା ୱିୟ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକୋପନିୟାୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅସଂହୀରଂ ଅସଂକୁପ୍ପନ୍ତି ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାପଟିୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଗାଥାୟମୟମତ୍ଥୋ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ – ‘‘ୱିପସ୍ସନା ହୀ’’ତିଆଦି । କିଂ ଏତାୟ ପରିୟାୟକଥାୟାତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଅସଂହୀରଂ ଅସଂକୁପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପନ ନିଚ୍ଚସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁବ୍ରୂହନା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତେନ ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ବ୍ରୂହନାୟ, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଅନୁବ୍ରୂହିତଂ ନାମ ହୋତି ବହୁଲଂ ମନସିକାରେନାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଆଦିତୋ ତାପନଂ ଆତାପନଂ, ତେନ ଆରମ୍ଭଧାତୁମାହ । ପରିତୋ ତାପନଂ ପରିତାପନଂ, ତେନ ନିକ୍କମଧାତୁପରକ୍କମଧାତୁୟୋ ଚାତି । ତସ୍ସ ସେନାତି ତସ୍ସ ମଚ୍ଚୁନୋ ସହକରଣଟ୍ଠେନ ସେନା ୱିୟାତି ସେନା । ସଙ୍ଗରୋତିଆଦୀସୁ ମିତ୍ତାକାରଗ୍ଗହଣେନ ସାମପୟୋଗମାହ । ଲଞ୍ଜଗ୍ଗହଣେନ ଲଞ୍ଜଦାନଂ, ତେନ ଦାନପ୍ପୟୋଗଂ । ବଲରାସୀତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିବଲକାୟୋ । ତେନ ଦଣ୍ଡଭେଦାନି ୱଦତି । ଭେଦୋପି ହି ବଲୱତୋ ଏୱ ଇଜ୍ଝତି, ସ୍ୱାୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଉପାୟୟୋଗେନ ସମ୍ପୱତ୍ତୀୟତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଗଂ ଆସତ୍ତିଂ ଅରତି ଦେତୀତି ସଙ୍ଗରୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ସଙ୍ଗରଣୱସେନ ତସ୍ସ ପଟିଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ।

ଉଟ୍ଠାହକଂ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନଂ । ସପରହିତସୀୱନଲକ୍ଖଣେନ ଅସାଧୁଭାୱପରମ୍ମୁଖଭାୱଗମନେନ ୱା ସନ୍ତୋ।

୨୭୩.ମନୁଞ୍ଞରୂପୱସେନେୱ ଏୱଂରୂପୋ ଅହୋସୀନ୍ତି ଅତୀତଂ ଅନ୍ୱାଗମେତି ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିୟାସମନ୍ୱାନୟନତୋ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୁସଲସୁଖସୋମନସ୍ସୱେଦନାୱସେନାତି କୁସଲୱେଦନାୱସେନ ସୁଖୱେଦନାୱସେନ ସୋମନସ୍ସୱେଦନାୱସେନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୱେଦନାସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନାୟ ସତି ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା ସିଦ୍ଧା ଏୱାତି – ‘‘ତଣ୍ହଂ ସମନ୍ୱାନେତି’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ହୀନରୂପାଦି…ପେ॰… ନ ମଞ୍ଞତି ଅମନୁଞ୍ଞୋପି ସମାନୋ ସମନୁଞ୍ଞଭାୱସ୍ସେୱ ୱସେନ ମଞ୍ଞନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ନାନୁପୱତ୍ତୟତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ନନ୍ଦିୟା ଦୂରୀକତତ୍ତା ।

୨୭୪. ଉଳାରସୁନ୍ଦରଭାୱମୁଖେନେୱ ଅନାଗତେସୁପି ରୂପାଦୀସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂରୂପୋ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

୨୭୫.ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ୟଥା ନନ୍ଦିୟା ଅସମନ୍ୱାନୟନଜୋତନଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ପତିଟ୍ଠପେତୁଂ, ‘‘ଅତୀତଂ ନ ନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟା’’ତି ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ, ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତୀତଂ ଅନ୍ୱାଗମେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୩) ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୟୋ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିପସ୍ସନାପଟିକ୍ଖେପୱସେନ, ‘‘କଥଞ୍ଚ…ପେ॰… ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସତ୍ଥୁଦେସନାନୟଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଚୋଦିତଂ, ୟସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୟୋ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନେୱ ୱିପସ୍ସନାପଟିକ୍ଖେପୱସେନ, ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୂ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗଦେସନା ସମ୍ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ଏୱାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ । ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଂହୀରତୀତି ମାତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ମାତିକାୱସେନ ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁତୱା ସୁତୱା’’ତି ଚ ଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱତୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱିତତାୟ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତାୟ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ସପତ୍ତେହି ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠପନାୟ ଆକଡ୍ଢୀୟତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିସୟେ ତତୋ ଏୱ ଅପାୟସମୁଦ୍ଦଂ ସଂସାରସମୁଦ୍ଦଂ ଆନୀୟତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଆନନ୍ଦଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୬. ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଲୟନଂ ଅପ୍ପନଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ, ୟୋ କୋଚି ସମାପତ୍ତିୱିହାରୋ, ଇଧ ପନ ଅରିୟୱିହାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ – ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତିଆଦି । ଜାନନ୍ତୋୱ ଭଗୱା କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାନନ୍ତାପି ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୬) ।

୨୭୮.ସାଧୁକାରମଦାସୀତି ସାଧୁସଦ୍ଦଂ ସାୱେସି । ତଂ ପନ ପସଂସା ହୋତୀତି ପସଂସତ୍ଥୋ ସାଧୁସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଦେସନଂ ପସଂସନ୍ତୋ’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନେହି ୱଣ୍ଣେହି ଗୁଣୱନ୍ତେ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ, କେୱଲଂ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନୱସେନ ଥୋମନା ପସଂସାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଆନନ୍ଦଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ମହାକଚ୍ଚାନଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୯. ଉଣ୍ହଭାୱେନ ତପନତୋ ତପଂ ଉଦକଂ ଏତସ୍ସାତି ତପୋଦା, ରହଦୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ତୋଦକସ୍ସ ରହଦସ୍ସା’’ତି । ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୱେଭାରପବ୍ବତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଉଦକରହଦତୋ, ତଂ ରହଦଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାଗଭୱନାଗତୋପି ହି ସୋ ରହଦୋ ତତୋ ଉପରି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଜଲାସୟେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତପୋଦା ନାମ ନଦୀ ସନ୍ଦତୀ’’ତି । ଏଦିସାତି କୁଥିତା ଉଣ୍ହା, ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମୱସେନ ତପୋଦାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପେତଲୋକୋତି ପେତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚେକନିରୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇମସ୍ସ ପନ ଆରାମସ୍ସାତି ତପୋଦାରାମସ୍ସ । ତତୋତି ତପୋଦାସଙ୍ଖାତନଦିତୋ । ମହାଉଦକରହଦୋତି ମହାଉଦକଭରିତଂ ପଲ୍ଲଲଂ ।

୨୮୦.ସମିଦ୍ଧୋତି ଉଳାରୋ, ପରିପୁଣ୍ଣୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିମ୍ହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମସ୍ସାତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ସୋ ଏୱ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୋ। ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଭୂତୋ’’ତି । ‘‘ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅଦ୍ଧଭେଦମୁଖେନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମବୋଧୱଚନଂ ।

୨୮୨. କାମଂ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ୱିଭଜନଂ ସାଧାରଣଂ, ପଠମଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତେସୁ ପନ ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭଜନଂ କତ୍ୱା ଇଧ ତଥା ଅକତ୍ୱା ଏୱଂ ଦେସନାୟ ଠପନଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଆୟତନୱସେନ ୱିଭଜନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ୱିଭିନ୍ନା ହି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋ ଅନୱସେସା ସମ୍ମସନୁପଗା ଧମ୍ମା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି; ଅୟଂ କିରେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଥେରେନ ନୟତୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନେୱ ମାତିକଂ ଠପେସୀତି ଲୋକିୟାନି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ମାତିକଂ ଠପେସି, ୟଥା ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୟଦି ଭଗୱତା ଇଧାପି ୱିଭଜନଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ତଥା ୱିଭଜେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ପନ ତଥା ଅୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନେୱେତ୍ଥ ୱିଭଜନଂ ଭଗୱତା ଚ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ନୟଗ୍ଗାହେ ଠତ୍ୱା ଥେରୋ ୱିଭଜି । ତେନାହ – ‘‘ନୟଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଏୱମାହା’’ତି । ଭାରିୟଂ କତନ୍ତି ଦୁକ୍କରଂ କତଂ । ଅପଦେ ପଦଂ ଦସ୍ସିତଂ ଆକାସେ ପଦଂ କତଂ ସାଧାରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟତାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ନିକନ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ନିକନ୍ତିତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ‘‘ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ମନୋତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ।

୨୮୩.ପତ୍ଥନାୱସେନ ଠପେସୀତି ପତ୍ଥନାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେସି ।

ମହାକଚ୍ଚାନଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା

ସମତ୍ତା ।

୪. ଲୋମସକକଙ୍ଗିୟଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮୬. ଘନନିଚିତଲୋମୋ ଲୋମସୋ, ଅୟଂ ପନ ଅପ୍ପତାୟ ଲୋମସକୋତି ଆହ – ‘‘ଈସକଲୋମସାକାରତାୟା’’ତି, ଲୋମସକୋ ଅଙ୍ଗିକୋ ଲୋମସକକଙ୍ଗିୟୋ, ପଠମୋ କ-କାରୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟଂ ପନ ପଦୱଡ୍ଢନମେୱ । ରତ୍ତକମ୍ବଲସିଲାୟନ୍ତି ରତ୍ତକମ୍ବଲୱଣ୍ଣସିଲାୟଂ । ଓରୁୟ୍ହାତି ଆକାସତୋ ଓତରିତ୍ୱା । ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦିନ୍ନଲାଭସକ୍କାରସ୍ସ ଅସାଦିୟନତୋ ମନୁସ୍ସପଥେ ନ ୱସନ୍ତି।

ଦସହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ନିପତିତାହି ଦେୱତାହୀତି କରଣୱଚନଂ । ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପାଦନେନ ସମୁତ୍ତେଜେତୁଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଅଭାସି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଦେୱସନ୍ନିପାତେ, ତିସ୍ସଂ ୱା ଦେସନାୟଂ । ଦେୱତ୍ତସ୍ସାତି ଦେୱଭାୱସ୍ସ, ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଏତାତି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତିୟା।

ସୱନମୁଖେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ଅତ୍ଥସୋ ଚ ଉପଧାରଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମା’’ତି । ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ପରିୟାପୁଣନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ପରିୟାପୁଣାତି ନାମା’’ତି । ଗନ୍ଥସ୍ସ ପରିହଣଂ ଧାରଣଂ, ତଂ ପନ ପରେସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ଧାରେତି ନାମା’’ତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଲୋମସକକଙ୍ଗିୟଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା

ସମତ୍ତା ।

୫. ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮୯.ଅଙ୍ଗସୁଭତାୟାତି ଅଙ୍ଗାନଂ ହତ୍ଥପାଦାଦିସରୀରାୱୟୱାନଂ ସୁନ୍ଦରଭାୱେନ । ୟଂ ଅପଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ମୁଦ୍ଧଂ ୱା, ତତ୍ଥ ଲୋକେ ମାଣୱୱୋହାରୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତା ଦହରକାଲେ ସୁଦ୍ଧଧାତୁକା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତରୁଣକାଲେ ୱୋହରିଂସୂ’’ତି । ଅଧିପତିତ୍ତାତି ଇସ୍ସରଭାୱତୋ ।

ସମାହାରନ୍ତି ସନ୍ନିଚୟଂ । ପଣ୍ଡିତୋ ଘରମାୱସେତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପତରେପି ବ୍ୟୟମାନେ ଭୋଗା ଖୀୟନ୍ତି, ଅପ୍ପତରେପି ସଞ୍ଚୟମାନେ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟୟଂ ଅକତ୍ୱା ଅୟମେୱ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଘରାୱାସଂ ଅନୁତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଲୋଭାଦେସିତମତ୍ଥଂ ୱଦତି ।

ଧନଲୋଭେନ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତୋ। ଲୋଭୱସିକସ୍ସ ହି ଗତି ନିରୟୋ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଥିତଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଦଗଥିତଂ ୱା । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାଲଙ୍କରେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗତିଂ ୱଦାମି – ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି କତୋକାସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ ।

ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଅଧୋମୁଖଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓନାମେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣଚାରିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱିତତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ସୁତମେତଂ ମୟା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ପିତା ସୁନଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି, ଏତଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କିମିଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି ।

ତଥେୱ ୱତ୍ୱାତି ୟଥା ସୁନଖସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥେୱ ୱତ୍ୱା । ଅୱିସଂୱାଦନତ୍ଥନ୍ତି, ‘‘ତୋଦେୟ୍ୟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁନଖୋ ଜାତୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତ୍ଥଂ, ୱିସଂୱାଦନାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଞାତୋମ୍ହିଇମିନାତି ଇମିନା ମମ ପୁତ୍ତେନ ମୟ୍ହଂ ପୁରିମଜାତିୟଂ ପିତାତି ଏୱଂ ଞାତୋ ଅମ୍ହୀତି ଜାନିତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ କିର ସୁନଖୋ ତଥା ଦସ୍ସେତି, ନ ଜାତିସ୍ସରତାୟ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୁକ୍କରଣଂ ପନ ପୁରିମଜାତିସିଦ୍ଧୱାସନାୟ । ଭୱପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଭୱନ୍ତରଭାୱେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ପଟିସନ୍ଧିଅନ୍ତରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଜାତିପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ହେଟ୍ଠିମଜାତଂ ଗତିଂ । ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାପାଠକୋ କିରେସ, ତେନ ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକତାଦିୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସ ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରି; ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି, ‘‘ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପାୟୁକତାଦୟୋ ୱିସେସା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିୟନ୍ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ୟାୱ ତେସଂ ତେସଂ କାରଣ’ନ୍ତି; ତସ୍ମା ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେନେୱ କାରଣେନ । ସମଣୋ ଗୋତମୋ ତଂ କାରଣଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥେସ୍ସତି, ଏୱାୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ନିଚ୍ଛୟୋ ମେ ଅପଣ୍ଣକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି, ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତଂ ମନୁସ୍ସଂ ୱା ଆୱିସିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥକସାୱନଂ ନାମ ମହାମନ୍ତୱିଜ୍ଜାୱସେନ ହୋତି; ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ତାୱତା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ସୁନିଚ୍ଛିତା ହୋତି । ୟଂ ନୂନାହଂ କମ୍ମଫଲମସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ତତ୍ଥ ଚ ମେ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ଏୱାୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ସାପତେୟ୍ୟଂ, ସନ୍ତକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମୁନା ଦାତବ୍ବଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି କମ୍ମଦାୟାଦା, ଅତ୍ତନା କତୂପଚିତକମ୍ମଫଲଭାଗୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ କମ୍ମଦାୟଜ୍ଜଂ କାରଣୋପଚାରେନ ୱଦନ୍ତୋ, ‘‘କମ୍ମଂ ଏତେସଂ ଦାୟଜ୍ଜଂ ଭଣ୍ଡକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ – ୟଥା ‘‘କୁସଲାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୁ ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) । ୟୱତି ଫଲଂ ସଭାୱତୋ ଭିନ୍ନମ୍ପି ଅଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ମିସ୍ସିତଂ ହୋତି, ଏତେନାତି ୟୋନୀତି ଆହ – ‘‘କମ୍ମଂ ଏତେସଂ ୟୋନି କାରଣ’’ନ୍ତି । ମମତ୍ତୱସେନ ବଜ୍ଝତି ସଂବଜ୍ଝତୀତି ବନ୍ଧୁ, ଞାତି ସାଲୋହିତୋ ଚ । କମ୍ମଂ ପନ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧମେୱାତି ଆହ – ‘‘କମ୍ମଂ ଏତେସଂ ବନ୍ଧୂ’’ତି । ପତିଟ୍ଠାତି ଅୱସ୍ସୟୋ । କମ୍ମସଦିସୋ ହି ସତ୍ତାନଂ ଅୱସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଇସ୍ସରୋ ବ୍ରହ୍ମା ୱା ନ କରୋତି ତାଦିସଂ କତ୍ତୁଂ ସଜ୍ଜିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କମ୍ମମେୱାତି କସ୍ମା ଅୱଧାରିତଂ, ନନୁ କିଲେସାପି ସତ୍ତାନଂ ହୀନପଣୀତଭାୱକାରଣଂ, ନ କେୱଲନ୍ତି? ସଚ୍ଚମେତଂ, କିଲେସପୟୋଗେନ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ କମ୍ମପୱତ୍ତିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଥିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନ ସଞ୍ଜାନାସୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ୱା ନନୁ ଭଗୱା ମହାକାରୁଣିକୋ ପରେସଂ ଞାପନତ୍ଥମେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଆହ – ‘‘ମାନନିସ୍ସିତୋ କିରେସା’’ତିଆଦି ।

୨୯୦.ସମତ୍ତେନାତି ପରିୟତ୍ତେନ, ୟଥା ତଂ ଫଲଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ଏୱଂ କତେନ, ଉପଚିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ଅନୂନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣେନା’’ତି । ସମାଦିନ୍ନେନାତି ଏତ୍ଥ ସମାଦାନଂ ନାମ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଗହଣଂ ପରାମସନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଗହିତେନ ପରାମଟ୍ଠେନା’’ତି । ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀତି ପଟିପଦା, କମ୍ମଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘କମ୍ମପଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏସାତି ପଟିପଦା । ଦୁବ୍ବଲଂ ଉପଘାତକମେୱ ସିୟାତି ଉପପୀଳକସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ବଲୱକମ୍ମେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବଲୱକମ୍ମେନାତି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ । ୱଦତି ନାମାତି ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି। ନିବ୍ବତ୍ତାପେୟ୍ୟନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଉପପୀଳକସଭାୱଂ କମ୍ମଂ ଜନକସଭାୱଂ ନ ହୋତୀତି ? ସବ୍ବମେତଂ ପରିକପ୍ପନୱଚନଂ, ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ପଟିପକ୍ଖଂ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାପି କେଚି ଆଲମ୍ବନୱସେନ ସମତ୍ଥା ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ୟସ୍ସିଦଂ କମ୍ମସ୍ସୱିପାକଂ ପୀଳେତି, ସଚେ ତସ୍ମିଂ ଅନୋକାସେ ଏୱ ସୟଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ଅପାୟେସୁ ଏୱ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତାପେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ତଂ କମ୍ମଂ ବଲୱଂ ହୁତ୍ୱା ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଇତରଂ ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ୱିବାଧେନ୍ତଂ ଉପପୀଳକଂ ନାମ ଜାତଂ । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ବଲୱକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ବଲୱଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । କିଚ୍ଚୱସେନ ହି ନେସଂ କମ୍ମାନଂ ଏତା ସମଞ୍ଞା, ୟଦିଦଂ ଉପପୀଳକଂ ଉପଚ୍ଛେଦକଂ ଜନକଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକନ୍ତି, ନ କୁସଲାନି ୱିୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭାନି ହୋନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ଥାୟ । ପୀଳେତ୍ୱାତି ୱିହେଠେତ୍ୱା ପଟିଘାଟନାଦିୱସେନ ଉଚ୍ଛୁତେଲୟନ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଛୁତିଲାଦିକେ ୱିବାଧେତ୍ୱା । ନିରୋଜନ୍ତି ନିତ୍ତେଜଂ । ନିୟୂସନ୍ତି ନିରସଂ । କସଟନ୍ତି ନିସ୍ସାରଂ । ପରିସ୍ସୟନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ ।

ଇଦାନି ପରିସ୍ସୟସ୍ସ ଉପନୟନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତତ୍ଥ, ‘‘ଦାରକସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଭୋଗାନଂ ୱିନାସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ପୁନ ‘‘ଦାରକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁମ୍ଭଦୋହନାତି କୁମ୍ଭପୂରଖୀରା । ଗୋମଣ୍ଡଲେତି ଗୋୟୂଥେ ।

ଅଟ୍ଠୁସଭଗମନଂକତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠଉସଭପ୍ପମାଣଂ ପଦେସଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଧନୁଗ୍ଗହୋ ଅନୁୟାୟିଂ କତ୍ୱା । ତନ୍ତି ସରଂ । ଅଞ୍ଞୋତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ । ତତ୍ଥେୱ ପାତେୟ୍ୟ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ କତ୍ୱା ସରସ୍ସ ଖିତ୍ତତ୍ତା । ୱାଳମଚ୍ଛୋଦକନ୍ତି ମକରାଦିୱାଳମଚ୍ଛୱନ୍ତଂ ଉଦକଂ ।

ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ ଜନକକମ୍ମଂ ନାମ ପରିପୁଣ୍ଣୱିପାକଦାୟିଭାୱତୋ, ନ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତକଂ । ଭୋଗସମ୍ପଦାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରୋଗ୍ୟସମ୍ପଦାଦି-ପରିୱାରସମ୍ପଦାଦୀନି ଗଣ୍ହାତି । ନ ଦୀଘାୟୁକତାଦୀନି ହି ଅପ୍ପାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନିକେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତାନି; ଅଞ୍ଞଂ ଦୀଘାୟୁକତାକରଣେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି; ନ ଅତିଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖଂ ନୀଚକୁଲୀନଂ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞଂ ୱା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତତାଦିୱସେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ’’ତିଆଦି, ତଂ ପନ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁରିମାନୀତି ଉପପୀଳକୋପଚ୍ଛେଦକାନି । ଉପପୀଳକୁପଘାତା ନାମ କୁସଲୱିପାକପଟିବାହକାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲାନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ କୁସଲମେୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଜନକଂ ଉଭୟସଭାୱଂ, ଏୱଂ ଇତରେସମ୍ପି ଉଭୟସଭାୱତାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଞ୍ହି ନାଗାଦୀନଂ ଇତୋ ଅନୁପ୍ପୱଚ୍ଛିତାନଂ ପେତାଦୀନଞ୍ଚ ନରକାଦୀସୁ ଅକୁସଲକମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୁପପୀଳନୁପଘାତନାନି ନ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟା ହେଟ୍ଠା ବହୂସୁ ଆନନ୍ତରିୟେସୁ ଏକେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଇତରେସଂ ତସ୍ସ ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିତା ୱୁତ୍ତା, ସାପି ସମତ୍ଥିତା ହୋତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି କମ୍ମେ କତେ ଜନକନିବ୍ବତ୍ତଂ କୁସଲଫଲଂ ୱା ଅକୁସଲଫଲଂ ୱା ବ୍ୟାଧିଧାତୁସମତାଦିନିମିତ୍ତଂ ୱିବାଧୀୟତି, ତମୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ କତେ ଜାତିସମତ୍ଥସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ଜନକଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ କତେ ଅଞ୍ଞେନ ଜନିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱିବାଧାୱିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପବ୍ରୂହନପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଜନକସାମତ୍ଥିୟାନୁରୂପଂ ପରିୱୁତ୍ତିଚିରତରପବନ୍ଧା ହୋତି, ଏତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ତଥା ୟସ୍ମିଂ କତେ ଜନକନିବ୍ବତ୍ତଂ କୁସଲଫଲଂ ଅକୁସଲଫଲଂ ୱା ବ୍ୟାଧିଧାତୁସମତାଦିନିମିତ୍ତଂ ୱିବାଧୀୟତି, ତଂ ଉପପୀଳକଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ କତେ ଜନକସାମତ୍ଥିୟୱସେନ ଚିରତରପବନ୍ଧାରହମ୍ପି ସମାନଂ ଫଲଂ ୱିଚ୍ଛେଦକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତଂ ଉପଘାତକନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସାରୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କମ୍ମେସୁ । ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମେନାତି ଆୟୁନୋ ଉପଘାତକକମ୍ମେନ । ସ୍ୱାୟମୁପଘାତକଭାୱୋ ଦ୍ୱିଧା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଣାତିପାତିନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସକ୍କୋତି ପାଣାତିପାତକମ୍ମୁନା ସନ୍ତାନସ୍ସ ତଥାଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତତା ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ୱିନିବନ୍ଧନତୋ । ଏତେନ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ପାଣାତିପାତୋ ତାଦିସଂ ସାମତ୍ଥିୟୁପଘାତଂ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତତୋ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପଫଲଂ ହୋତି । ‘‘ଦୀଘାୟୁକା’’ତିଆଦିନା ଉପଘାତସାମତ୍ଥିୟେନ ଖେତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନସସ୍ସଂ ୱିୟ ଉପପତ୍ତିନିୟାମକା ଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପପତ୍ତି ନିୟତୱିସେସେ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସେ କରୋନ୍ତେ ଏୱ କୁସଲକମ୍ମେ ଆକଡ୍ଢିୟମାନପଟିସନ୍ଧିକଂ ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ ଅପ୍ପାୟୁକତ୍ଥାୟ ନିୟମେତୀତି ଆହ – ‘‘ପଟିସନ୍ଧିମେୱ ୱା ନିୟାମେତ୍ୱା ଅପ୍ପାୟୁକଂ କରୋତୀ’’ତି । ପାଣାତିପାତଚେତନାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତକଟୁକୱିପାକତ୍ତା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନାୟ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି ତସ୍ସା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଖୀଣାଭାୱତୋ; ଇତରେ ପନ ନ ତଥା ଭାରିୟାତି ଆହ – ‘‘ପୁବ୍ବା…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ଇଧ ପନ ୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସପରିସ୍ସୟାତି ମାନୁସକା ଅମାନୁସକା ଚ ଉପଦ୍ଦୱା । ପୁରତୋତି ପୁବ୍ବଦ୍ୱାରତୋ । ପଚ୍ଛତୋତି ପଚ୍ଛିମୱତ୍ଥୁତୋ । ପୱଟ୍ଟମାନାତି ପରିଜନସ୍ସ, ଦେୱତାନଂ ୱା ଦେସେନ ପୱଟ୍ଟମାନା । ପରେହୀତି ପୁରାତନେହି ପରେହି । ସମ୍ମୁଖୀଭାୱନ୍ତି ସାମିଭାୱୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତଂ । ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି ଇଣାୟିକା । କମ୍ମନ୍ତାତି ୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମାନି । ଅପାଣାତିପାତକମ୍ମନ୍ତି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ କମ୍ମଂ; ପାଣାତିପାତା ୱିରତିୱସେନ ପୱତ୍ତିତକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୀଘାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକଂ ହୋତି ୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସରିକ୍ଖଭାୱତୋ। ଇମିନା ନୟେନାତି ଇମିନା ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକେସୁ କମ୍ମେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ତଂ ସଂୱତ୍ତନିକୱିଭାୱନନୟେନ ।

ୱିହେଠନକମ୍ମାଦୀନିପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ କୋଧଇସ୍ସାମନକମଚ୍ଛେରଥଦ୍ଧଅୱିଦ୍ଦସୁଭାୱୱସେନ ପୱତ୍ତିତକମ୍ମାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥେୱାତି ୟଥା ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥେୱ ୱଦମାନାନି ୱିୟ। ‘‘ୟଂ ୟଦେୱାତିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୦) ୱଚନତୋ ୟଥା ସବ୍ବକୁସଲଂ ସବ୍ବାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋତି, ‘‘ଉପପୀଳନେନ ନିବ୍ଭୋଗତଂ ଆପାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ତଥା ହି ପାଣାତିପାତକମ୍ମୱସେନପି ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅୱିହେଠନାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକ୍କୋଧନ-ଅନିସ୍ସାମନ-ଦାନ-ଅନତିମାନ-ୱିଦ୍ଦସୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତକମ୍ମାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୨୯୩. ଇସ୍ସା ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ଇସ୍ସାମନକୋତି ଆହ ‘‘ଇସ୍ସାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ଉପକ୍କୋସନ୍ତୋତି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତୋ । ଇସ୍ସଂ ବନ୍ଧତୀତି ଇସ୍ସଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ଇସ୍ସାସହିତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପୱତ୍ତେତି । ଅପ୍ପେସକ୍ଖୋତି ଅପ୍ପାନୁଭାୱୋ ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ସା ପନସ୍ସ ଅପ୍ପାନୁଭାୱତା ପରିୱାରାଭାୱେନ ପାକଟା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପପରିୱାରୋ’’ତି ।

୨୯୪.ମଚ୍ଛରିୟୱସେନ ନ ଦାତା ହୋତୀତି ସବ୍ବସୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନ ଦାତା ନ ହୋତି । ଅମଚ୍ଛରୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ୟଥାରହଂ ଦେତିୟେୱ ।

୨୯୫. ଅଭିୱାଦେତବ୍ବଂ ଖେତ୍ତୱସେନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେପି ମାତୁପିତୁଜେଟ୍ଠଭାତରାଦୟୋ ଅଭିୱାଦନାଦିଅରହା ସନ୍ତି, ତେସୁ ଥଦ୍ଧାଦିୱସେନ କରଣଂ ନୀଚକୁଲସଂୱତ୍ତନିକମେୱ । ନ ହି ପୱତ୍ତେ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିନୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିସୟୋ ଏସୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିମେୱ ପନା’’ତିଆଦି ।

୨୯୬.ଅପରିପୁଚ୍ଛନେନାତି ଅପରିପୁଚ୍ଛାମତ୍ତେନ ନିରୟେ ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି; ଅପରିପୁଚ୍ଛାହେତୁ ପନ କତ୍ତବ୍ବାକରଣାଦୀହି ସିୟା ନିରୟନିବ୍ବତ୍ତୀତି ପାଳିୟଂ, ‘‘ନ ପରିପୁଚ୍ଛିତା ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅପରିପୁଚ୍ଛକୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ପାପେସୀତି ଦେସନଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନିଟ୍ଠାନଂ ପାପେସି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯୮. କମ୍ମସ୍ସ ମୋଘଭାୱୋ ନାମ ଫଲେନ ତୁଚ୍ଛତା ଫଲାଭାୱୋତି ଆହ – ‘‘ମୋଘନ୍ତି ତୁଚ୍ଛଂ ଅଫଲ’’ନ୍ତି । ତଥଂ ଭୂତନ୍ତି ସଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ । ପରିବ୍ବାଜକୋ ପନ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତମେୱ ସଫଲନ୍ତି ୱଦତି । ସଫଲଞ୍ହି କମ୍ମଂ ସତ୍ଥୁ ଅଭିମତମନୋକମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ମୋଘଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ପରମ୍ପରାୟ ଗହେତ୍ୱା । ଏସାତି ପୋତଲିପୁତ୍ତୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ । ଅଭିସଞ୍ଞାନିରୋଧକଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି। ସାପି ହି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅନ୍ତରେ ପାକଟା ଜାତାତି । ଥେରୋତି ସମିଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ । ୟଥା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞଥାୱ ଦୋସାରୋପନଭୟେନ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥେରୋ ରକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପରିବ୍ବାଜକୋ, ‘‘ପରିରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱୋଚାତି ଆହ – ‘‘ପରିରକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଗରହତୋ ମୋଚନେନ ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସଞ୍ଚେତନା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଚେତନିକଂ । କମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଚେତନିକସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ପରିବ୍ବାଜକେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରତାୟ ରୂପମେୱ ‘‘ତିଲମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ସମାଗମଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟାତି କତ୍ଥଚିପି ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ପରିଞ୍ଞାଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘କୁତୋ ପନେୱରୂପଂ କଥାସଲ୍ଲାପ’’ନ୍ତି ।

୨୯୯.ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ । କିଲେସଦୁକ୍ଖନ୍ତି କିଲେସସମ୍ଭୱରାଗପରିଳାହଦୁକ୍ଖଂ । ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ । ସଚେ ଭାସିତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଇମଂ ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ଆୟସ୍ମତା ସମିଦ୍ଧିନା ଭାସିତଂ ସିୟା ନୁ ଭଗୱା, ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ବ୍ୟାକରଣଂ ୟୁତ୍ତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୦୦.ଉମ୍ମଙ୍ଗନ୍ତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ, କଥାମୁଳ୍ହେନ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞାଣୱିସୟପଞ୍ହା ଉମ୍ମଙ୍ଗଂ । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ହାଉମ୍ମଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ନେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିସୟନ୍ତି ? କାମଞ୍ଚେତଂ ନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିସୟଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡଞାୱିସୟଂ ପନ ସିୟାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱାତି ଉଦାୟିତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଗୟ୍ହମାନେନ ତଂ ଅୟୋନିୟୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ଅଞ୍ଞାସି । ସନ୍ନିସୀଦିତୁଂ ପୁବ୍ବେ ନିସିନ୍ନାକାରେନ ସନ୍ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି। ସମିଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ଅନଭିସଙ୍ଖତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥିତତ୍ତା, ‘‘ୟଂ ଅଭୂତଂ, ତଦେୱ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପୁଚ୍ଛିତା, ‘‘କିଂ ସୋ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ଅୱିଭାଗେନ ୱେଦିୟମାନସ୍ସ ଜାତିତତ୍ତା । ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ହିତନ୍ତି ସୁଖୱେଦନିୟଂ। ତେନାହ – ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତ’’ନ୍ତି । ସେସେସୂତି, ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।

ହେଟ୍ଠା ତିକଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଏତ୍ଥ, ‘‘କୁସଲତୋ’’ତି ଅଧିକାରତୋ ରୂପାୱଚରକୁସଲତୋ ହେଟ୍ଠା ତିକଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରସୁଖୱେଦନିୟକମ୍ମେସୁ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୁଖମ୍ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ।

ୟଦି କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଜନେତି, ଅଥ କସ୍ମା, ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ଜନନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସା ପନ ୱେଦନା’’ତିଆଦି ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଏତ୍ଥ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନାତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ‘‘କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାଲାଭଗ୍ଗହଣୱସେନ ମନସା ସୁଖୱେଦନିୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନିୟନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲେପି ଲବ୍ଭତୀତି ସୁଖମ୍ପି ଜନେତି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲସ୍ସ ସୋଳସୱିପାକଚିତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ହେଟ୍ଠା, ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖମ୍ପୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ପରିୟାୟତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା ହେସାତି ଇଦାନି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପୁନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟଂ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି । ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏତସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବଂ ସୁଖୱେଦନିୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନିୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଆଲୟୋତି ଅଭିରୁଚି । ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣନ୍ତି ମହତି କମ୍ମୱିଭଜନେ ଞାଣଂ, ମହନ୍ତଂ ୱା କମ୍ମୱିଭଜନଞାଣଂ । ଭାଜନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅୟଂ ପନ ଉଦ୍ଦେସୋତି କତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କତମେ ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰… ମାତିକାଟ୍ଠପନ’’ନ୍ତି ।

୩୦୧.ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଭାଜନଭାୱତୋ, ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧୀସୁ ଚ ଅନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ଇଧ, ‘‘ପାଣାତିପାତିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାୟି’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଂ ଆରବ୍ଭ । ଇମଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଇଦଂ ଦସ୍ସନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଇଦଂ, ‘‘ଅତ୍ଥି କିର, ଭୋ, ପାପକାନି କମ୍ମାନି, ନତ୍ଥି କିର, ଭୋ, ପାପକାନି କମ୍ମାନୀ’’ତି ଚ ଆଦୀନି ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧାୱିୟ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେ ଏୱ ଠତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୱୀରିୟଂ କିଲେସାନଂ ଆତାପନୱସେନ ଆତପ୍ପଂ, ତଦେୱ ପଦହୱସେନ ପଧାନଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ଅନୁୟୋଗୋ, ତଥା ଭାୱନାୟ ନପ୍ପମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅପ୍ପମାଦୋ, ସମ୍ମା ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି ଏତେନାତି ସମ୍ମାମନସିକାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘ପଞ୍ଚପି ୱୀରିୟସ୍ସେୱ ନାମାନୀ’’ତି ଆହ । ଅପ୍ପମାଦୋ ୱା ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ । ୟସ୍ମିଂ ମନସିକାରେ ସତି ତସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଇଜ୍ଝତି, ଅୟମେତ୍ଥ ସମ୍ମାମନସିକାରୋତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚେତୋସମାଧିନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସହଗତଂ ଚିତ୍ତସମାଧିଂ । ତେନାହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସମାଧି’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ଅକୁସଲକମ୍ମକରଣତୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତଂ ପନ କୁସଲକମ୍ମକରଣଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ୟେ ଦସ୍ସନ୍ନଂ କୁସଲାନଂ କମ୍ମପଥାନଂ ପୂରିତତ୍ତା’’ତି ଦିଟ୍ଠିଥାମେନାତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦିଟ୍ଠିବଲେନ । ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନାତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରାମାସେନ । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା । ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା । ୱୋହରତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଗହିତଗ୍ଗହଣଂ ପରେସଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୱୋହରତି ।

୩୦୨.ତତ୍ରାନନ୍ଦାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପୀତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦା’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଭାଜନଂ ତସ୍ସ ଅନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ଅସ୍ସାତି ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣସ୍ସ ମାତିକାଟ୍ଠପନମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନୱସେନ ଉଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ପନାତି ‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦା’’ତିଆଦିପାଠେ । ଏତେସଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଏତେସଂ ହେଟ୍ଠା ଚତୂସୁପି ୱାରେସୁ ଆଗତାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ । ଏତ୍ତକାତି ଏକଚ୍ଚିୟା ସଚ୍ଚଗିରା । ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଅନୁଜାନିତା । ଅନନୁଞ୍ଞାତାତି ପଟିକ୍ଖେପିତା । ଇଧ ଅନନୁଞ୍ଞାତମୁଖେନ ଦୀପିତଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତଭାୱମତ୍ତଂ । ତତ୍ରାନନ୍ଦାତିଆଦିକେ ତତ୍ରାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୂ’’ତି ଆହ । ଇଦଂ ୱଚନଂ ‘‘ଅତ୍ଥି କିର, ଭୋ…ପେ॰… ୱିପାକୋ’’ତି ଇଦଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ତଥାୱାଦିନୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ଅଞ୍ଞେନାକାରେନାତି ‘‘ୟୋ କିର, ଭୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ଅତ୍ଥି କିର, ଭୋ…ପେ॰… ୱିପାକୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଅପାୟଂ…ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପାଠପଦେସେସୁ । ଅନୁଞ୍ଞାତା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ୟୋ କିର, ଭୋ…ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି’’, ‘‘ୟମ୍ପି ସୋ…ପେ॰… ତେ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି’’, ‘‘ୟମ୍ପି ସୋ ୟଦେୱ…ପେ॰… ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ପାଠପଦେସେସୁ । ଅନନୁଞ୍ଞାତା ତଦତ୍ଥସ୍ସାନେକନ୍ତିକତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସତୋ ଚ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ହି, ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତି । ୟଥା ତେ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସା ପଦେସଞାଣସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାୱ ସବ୍ବସୋ ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ତଥା ଆଗମନାଦିଅତ୍ଥେନ ତଥାଗତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୦୩. ଇମିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେନ ୟଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ତତୋ ପୁବ୍ବେତି ୟୋଜନା । ତତୋତି ତତୋ କରିୟମାନକମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବେ । ଖନ୍ଦୋତି କୁମାରୋ । ସିୱୋତି ଇସ୍ସରୋ । ପିତାମହୋତି ବ୍ରହ୍ମା । ଇସ୍ସରାଦୀହୀତି ଇସ୍ସରବ୍ରହ୍ମପଜାପତିଆଦୀହି । ୱିସଟ୍ଠୋତି ନିମ୍ମିତୋ । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେନାତି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନୱସେନ । ୟନ୍ତି ୟଂ କମ୍ମଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତକମ୍ମେସୁ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୟୋଜନା । ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଦୁତିୟଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା । ଅପରସ୍ମିଂ ପରିୟାୟେତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଭୱେ ।

ଏକଂ କମ୍ମରାସିନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିଭେଦେନ ଏକଂ କମ୍ମସମୁଦାୟଂ । ଏକଂ ୱିପାକରାସିନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ଅଙ୍ଗେନ ଏକଂ ୱିପାକସମୁଦାୟଂ । ଇମିନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେନ ସମଣେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଅଦିଟ୍ଠା । ତୟୋତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ତୟୋ । ଦ୍ୱେ ୱିପାକରାସୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନିୟୋ ଅପରାପରିୟାୟୱେଦନିୟୋତି ଦ୍ୱେ ୱିପାକରାସୀ । ଉପପଜ୍ଜୱେଦନିୟଂ ପନ ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠୋ ଏକୋ, ଅଦିଟ୍ଠା ତୟୋତି ଦିଟ୍ଠେ ଚ ଅଦିଟ୍ଠେ ଚ ଚତ୍ତାରୋ କମ୍ମରାସୀ, ତଥା ଦିଟ୍ଠୋ ଏକୋ, ଅଦିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେତି ତୟୋ ୱିପାକରାସୀ । ଇମାନି ସତ୍ତ ଠାନାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ସତ୍ତ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନାନି । ‘‘ଇମସ୍ସ ନାମ କମ୍ମସ୍ସ ଇଦଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ, ଫଲସ୍ସ ୱା ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ‘‘ଦୁତିୟୱାରେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେନ କିଞ୍ଚି ନ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତୟୋ କମ୍ମରାସୀ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଧ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେନ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭୱତି ୱଡ୍ଢତି ଏତେନାତି ଭବ୍ବଂ, ୱଡ୍ଢିନିମିତ୍ତଂ । ନ ଭବ୍ବଂ ଅଭବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂତୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲେ ଭାସନଂ ଦିବ୍ବନଂ ଆଭାସନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଆଭାସତି ଅଭିଭୱତି ପଟିବାହତୀ’’ତି । ବଲୱକମ୍ମନ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜଂ କମ୍ମଂ ଗରୁସମାସେୱିତାଦିଭେଦଂ । ଆସନ୍ନେତି ମରଣେ, ଅଭିଣ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠାନେନ ୱା ତସ୍ସ ମରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଆସନ୍ନେ । ବଲୱକମ୍ମନ୍ତି ଗରୁସମାସେୱିତତାଦିୱସେନ ବଲୱଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ । ଆସନ୍ନେ କୁସଲଂ କତନ୍ତି ଇଧାପି ଆସନ୍ନତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉପଟ୍ଠାନାକାରେନାତି ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନକାଲେ କମ୍ମସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାକାରେନ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ଅକୁସଲନ୍ତି ୟୋଜନା । ତିତ୍ଥିୟା କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରେସୁ ଅକୁସଲତାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିପାକସ୍ସ କାରଣଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତାଭିନିୱେସିନୋତି, ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା…ପେ॰… ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ଭବ୍ବଞ୍ଚେୱ ଭବ୍ବାଭାସଞ୍ଚ, ଭବ୍ବଂ ଅଭବ୍ବାଭାସନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୟେ। ଏସେୱ ନୟୋ ପଠମଦୁତିୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ୟୋଜନାନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଉପଟ୍ଠାନାକାରୱସେନ । ଅୟମେୱ ତତିୟଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ୟୋଜନାନୟୋ । ତତିୟସ୍ସ ହି କମ୍ମସ୍ସ କୁସଲତ୍ତା ତସ୍ସ ଚ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ କାରଣଭୂତଂ କୁସଲଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି; ତଥା ଚତୁତ୍ଥସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ କୁସଲତ୍ତା, ତସ୍ସ ପନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଭୂତଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅକୁସଲଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦୪.ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ୱିଦିତାନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମାୟ ହୋନ୍ତି, ତଥା ୱେଦନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସହୱିପସ୍ସନେନ ମଗ୍ଗେନ ଜାନିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣତୋ ମଗ୍ଗେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଜାନନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋ ସୱିସେସଂ ଉପୱିଚରତି ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତି ଏତେହୀତି ମନୋପୱିଚାରା, ୱିତକ୍କୱିଚାରା । ଆରମ୍ମଣେ ହି ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ସହ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ତବ୍ବିରହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରା’’ତିଆଦି । ସତ୍ତା ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେହି ୟଥାରହଂ ୱଟ୍ଟଂ ୱିୱଟ୍ଟଞ୍ଚାତି ସତ୍ତପଦା, ଗେହନିସ୍ସିତା ୱଟ୍ଟପଦା । ୟୋଗ୍ଗାନଂ ଦମନଆଚରିୟା ୟୋଗ୍ଗାଚରିୟା। ତେନାହ ‘‘ଦମେତବ୍ବଦମକାନ’’ନ୍ତି । ସେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଏକସତ୍ତତିୱିଧୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଫସ୍ସରୂପକସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

୩୦୫.ଇଧାତି ଇମିସ୍ସଂ ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟଦେସନାୟଂ । ମନୋଧାତୁତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତମେୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ । ତେନାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ୟଥା କେୱଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଦସ୍ସନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ କେୱଲେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନା’’ତି । ତେନ ପାଳିୟଂ ଚକ୍ଖୁନାତି ନିସ୍ସୟମୁଖେନ ନିସ୍ସିତକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ‘‘ଉପୱିଚରତି’’ଚ୍ଚେୱ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କବ୍ୟାପାରୋପି ଅତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ସୋ ପନେତ୍ଥ ତଗ୍ଗତିକୋତି ଆହ – ‘‘ୱିତକ୍କୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚା’’ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ଉପୱିଚରଣଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂୟେୱେତ୍ଥ କିଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରସଙ୍ଖାତା ମନୋପୱିଚାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତୋ ଉପୱିଚାରୋ ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରୋ ୟଥା ‘‘ଆଜଞ୍ଞରଥୋ’’ତି ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି ।

୩୦୬. ଉପୱିଚାରାନଂ ଉପସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ଗେହଂ ୱିୟାତି ଗେହଂ, ରୂପାଦୟୋତି ଆହ – ‘‘ଗେହସ୍ସିତାନୀତି କାମଗୁଣନିସ୍ସିତାନୀ’’ତି । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିନିକ୍ଖମନତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସନାତି, ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତାନୀତିୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସିତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଟ୍ଠାନନ୍ତି କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପରିୟିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିୟେସିତାନ’’ନ୍ତି । ପିୟଭାୱୋ ପନ କନ୍ତସଦ୍ଦେନେୱ କଥିତୋତି କାମିତବ୍ବାନଂ ମନୋ ରମେତୀତି ମନୋରମାନଂ। ଲୋକେନ ଆମସୀୟତୀତି ଲୋକାମିସଂ, ତଣ୍ହା । ତାୟ ଗହେତବ୍ବତାୟ ଇଟ୍ଠଭାୱାପାଦନେନ ପଟିସଙ୍ଖତତାୟ ଚ ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ । ଅତୀତେ କତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆରମ୍ମଣିକଅନୁଭୱନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏଦିସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଦିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣାନୁସ୍ସରେନ ଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟଥାହ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନିଚ୍ଚାକାରନ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରଂ । ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧନ୍ତି ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବଞ୍ଚେୱ, ତତୋ ଏୱ ପଲୋକିତଂ ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ତେନେୱାକାରେନ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାସଙ୍ଖାତଂ ପକତିଂ ୱିଜହତି, ୱିଜହିତଞ୍ଚ ଜରାୱତ୍ଥାୟ ତତୋ ୱିଗଚ୍ଛତି, ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତଞ୍ଚ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ପକତିୱିଜହନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନୁବୋଧଞାଣଂ ପନ ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନାତି ‘‘ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପୱିଚାରନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଛସୁଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭେଦଂ ପସ୍ସତୋତି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ପସ୍ସତୋ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରଗତମ୍ହି ତିକ୍ଖେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାଗତମ୍ହୀତି ସଙ୍ଖାରଗତେ ୱିସୟଭୂତେ । ତିକ୍ଖେତି ଭାୱନାବଲେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ସମତାୟ ତିବ୍ବେ । ସୂରେତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୂତତାୟ, ତେସଞ୍ଚ ଅଭିଭୱନସମତ୍ଥତାୟ ୱିସଦେ ପଟୁଭୂତେ ପୱତ୍ତନ୍ତେ ।

କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱୂପସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସଂସାରେ ଭୟସ୍ସ ଇକ୍ଖନତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅମାନୁସୀ ରତୀତି ୱିୱେକରତି ନେକ୍ଖମ୍ମରତି । ୟତୋ ୟତୋତି ୟଥା ୟଥା ନୟୱିପସ୍ସନାଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ସମ୍ମସନାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ । ଅମତନ୍ତଂ ୱିଜାନତନ୍ତି ୱିଜାନନ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାନଂ ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଅମତାଧିଗମହେତୁତାୟ ଅମତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେତି ରୂପାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ୟଥାରହଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାଥଗତେ । ୱିସୟେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

୩୦୭.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ଅରହତ୍ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । କଥଂ ପନ ତତ୍ଥ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେତି, ନ ହି ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପିହା ପୱତ୍ତତୀତି ? କୋ ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି । ଅନୁସ୍ସୁତିଲଦ୍ଧଂ ପନ ପରିକପ୍ପସିଦ୍ଧଂ ଅରହତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପତ୍ଥନଂ ଠପେତି, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆୟତନନ୍ତି ଅରହତ୍ତମେୱ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମାଦିକାରଣଭାୱତୋ, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନେତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପତ୍ଥନାୟ ସହାୱତ୍ତନତୋ । ନ ହି ଲୋଭଦୋସାନଂ ସହ ୱୁତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ପତ୍ଥନାମୂଲକତ୍ତାତି ଇମିନା ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ପଦସ୍ସ ହେତୁଅତ୍ଥଜୋତକତମାହ । ଏୱନ୍ତି ‘‘କୁଦାସ୍ସୁନାମା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ । ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁନ୍ତି ୟଥା ମଗ୍ଗେନ ଘଟେତି, ଏୱଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ।

୩୦୮.ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞାଣସହିତା ଉପେକ୍ଖା ଅସମପେକ୍ଖନପୱତ୍ତା । ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗୋଧିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅପାୟଗମନୀୟକିଲେସୋଧିସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ଜିତତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଓଧିଜିନୋ ନାମ; ତଦଭାୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଅନୋଧିଜିନୋ ନାମ; ସେଖୋ ପନ ସିୟା ପରିୟାୟତୋ ଓଧିଜିନୋତି । ତମ୍ପି ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ, ‘‘ଅଖୀଣାସୱସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଆୟତିଂ ୱିପାକଂ ଜିନିତ୍ୱାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକଂ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱିପାକଜିନୋ ନାମ; ତଦଭାୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅୱିପାକଜିନୋ ନାମ; ସେଖୋ ପନ ସିୟା ପରିୟାୟତୋ ୱିପାକଜିନୋତି । ତମ୍ପି ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଅଖୀଣାସୱସ୍ସେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ରୂପନ୍ତି ପାଳିତୋ ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାୟଂ ଉପେକ୍ଖା, ନ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଗେହସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖା ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁଂ ଅପେକ୍ଖସ୍ସେୱ, ନ ନିରପେକ୍ଖସ୍ସାତି ଇଟ୍ଠେ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱା ଆରମ୍ମଣେ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ’’ତି । ଅଞ୍ଞାଣେନ ପନ ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାକାରପ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଗୁଳପିଣ୍ଡକେ’’ତିଆଦି ।

ଇଟ୍ଠେ ଅରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠେ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠେ ରଜ୍ଜନଂ, ଅନିଟ୍ଠେ ଦୁସ୍ସନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟୋନିୟୋମନସିକାରୋ ହି ତଂତଂଆରମ୍ମଣୱସେନ ନ କତ୍ଥଚିପି ଜୱନନିୟମଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତୱିପରୀତେପି ଆରମ୍ମଣେ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନଂ ସମ୍ଭୱତି, ତଥାପିସ୍ସ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସମପେକ୍ଖନେତି ଅସମଂ ଅୟୁତ୍ତଦସ୍ସନେ ଅୟୋନିସୋ ସମ୍ମୋହପୁବ୍ବକଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣେ ।

୩୦୯.ପୱତ୍ତନୱସେନାତି ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ଚେୱ ବହୁଲୀକରଣୱସେନ ଚ । ନିସ୍ସାୟ ଚେୱ ଆଗମ୍ମଚାତି ଆଗମନଟ୍ଠାନଭୂତେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚ କତ୍ୱା । ଅତିକ୍କନ୍ତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଉସ୍ସାରେନ୍ତା ସମୁସ୍ସାରେନ୍ତା ।

ସୋମନସ୍ସଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ସରିକ୍ଖକେନେୱ ସରିକ୍ଖକଂ ଜହାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ପହାୟକଂ ନାମ ପହାତବ୍ବତୋ ବଲୱମେୱ, ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ ସାତିସୟଂ ପନ ବଲୱଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦାନି ବଲୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବଲୱଭାୱତୋ ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଗମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ହେତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସାନମ୍ପି ପହାନଂ ଜୋତିତଂ ।

ଉପେକ୍ଖାୟ ପହାୟକଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ଉପେକ୍ଖାକଥା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନସ୍ସ ଅଲାଭିନୋ ଚ ଲାଭିନୋ ଚ ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରସମ୍ମସନଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ ଚ ପାଦକେ କତ୍ୱା’’ତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଭାୱନାୟ ପଗୁଣଭାୱଂ ଆଗମ୍ମ କଦାଚି ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନପି ହି ସମ୍ମସନଂ ହୋତୀତି । ପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନ, ସମ୍ମସିତଧମ୍ମୱସେନ ୱା ଆଗମନୱିପସ୍ସନାୟ ବହୁଲଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱତୋ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ପନ ୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତାୱା’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁରିମସଦିସାୱାତି ପୁରିମସଦିସା ଏୱ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ୱା ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଦିପାଦକତୋ ଏୱ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନଂ ନିସ୍ସାୟ ସୋମନସ୍ସସହଗତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ପହାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସମତିକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତଂ ୱିସେସଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ଆସନ୍ନେ ସମାପନ୍ନଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନା ପାଦକଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନା, ସମ୍ମସିତଧମ୍ମୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋତି ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନସ୍ସ ଚ ଭେଦେ ସତି ପଟିପଜ୍ଜନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟ୍ହଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ ଚତୁରଙ୍ଗିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟୋ । ତେସମ୍ପି ୱାଦେତି ଏତ୍ଥ ପଠମଥେରୱାଦେ । ଅୟମେୱ…ପେ॰… ନିୟମେତି ତତୋ ତତୋ ଦୁତିୟାଦିପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ପାଦକଜ୍ଝାନାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତା ୱିରାଗଭାୱନାଭାୱତୋ ଇତରସ୍ସ ଚ ଅତବ୍ଭାୱତୋ । ଏତେନେୱ ହି ପଠମଥେରୱାଦେ ଅପାଦକପଠମଜ୍ଝାନପାଦକମଗ୍ଗା ପଠମଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିମଗ୍ଗା ପାଦକଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନାନିୟମେହି ତଂତଂଝାନିକାୱ । ଏୱଂ ସେସୱାଦେସୁପି ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନାହ – ‘‘ତେସମ୍ପି ୱାଦେ ଅୟମେୱ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱ ନିୟମେତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତାୱ, ତସ୍ମା ନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୧୦.ନାନତ୍ତାଦି କାମାୱଚରାଦିକୁସଲାଦିୱିଭାଗତୋ ନାନାୱିଧା । ତେନାହ ‘‘ଅନେକପ୍ପକାରା’’ତି । ନାନତ୍ତସିତାତି ରୂପସଦ୍ଦାଦିନାନାରମ୍ମଣନିସ୍ସୟା । ଏକତ୍ତା ଏକସଭାୱା ଜାତିଭୂମିଆଦିୱିଭାଗାଭାୱତୋ । ଏକାରମ୍ମଣନିସ୍ସିତାତି ଏକପ୍ପକାରେନେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା ‘‘ବାଲସ୍ସ ମୁଳ୍ହସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮) । ଉପରି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ୱକ୍ଖତି ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) । ଦ୍ୱେ ଉପେକ୍ଖା ଗହିତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକତ୍ତା, ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତବ୍ବତୋ, ନାନତ୍ତସିତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ପକାସିତଭାୱତୋ ଚ ।

ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା ଅଞ୍ଞା ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ରୂପେସୂତି ଚ ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ରୂପାୟତନୱିସେସା ଏୱ ଗହିତା, ଅଥ ଖୋ କସିଣରୂପାନିପୀତି ଆହ – ‘‘ରୂପେ ଉପେକ୍ଖାଭାୱଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞା’’ତିଆଦି । ଏକତ୍ତସିତଭାୱୋପି ଇଧ ଏକତ୍ତୱିସୟସମ୍ପୟୋଗୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନାତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନିସ୍ସୟତୀତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନିସ୍ସିତା, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଖନ୍ଧନିସ୍ସିତା । ସେସାସୁପୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନିସ୍ସିତାଦୀସୁପି ।

ଅରୂପାୱଚରୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟାତି ଅରୂପାୱଚରଧମ୍ମାରମ୍ମଣାୟ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ । ରୂପାୱଚରୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାୟ କାମରୂପାରୂପଭେଦାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତମ୍ମୟା, ତେଭୂମକଧମ୍ମା, ତେସଂ ଭାୱୋ ତମ୍ମୟତା, ତଣ୍ହା ୟସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥେ ସଦ୍ଦନିୱେସୋ, ତଦଭିଧାନକୋତି ଆହ – ‘‘ତମ୍ମୟତା ନାମ ତଣ୍ହା’’ତି। ଅତମ୍ମୟତା ତମ୍ମୟତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋତି କତ୍ୱା । ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖନ୍ତି, ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହତି ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) ଏୱମାଗତଂ ସଙ୍ଖାରୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତଂ ଉପେକ୍ଖଂ ।

୩୧୧.ୟଦରିୟୋତି ଏତ୍ଥ ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଉପୟୋଗପୁଥୁୱଚନେ ଚ ୟ-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୟେ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଅରିୟୋ’’ତି ଆହ । କାମଂ ‘‘ଅରିୟୋ’’ତି ପଦଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚାନଂ ସାଧାରଣଂ, ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ପନ ୱିସେସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକତ୍ତା, ‘‘ଅରିୟୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅୟମାନୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତୀତି ୱା, ଏକଚ୍ଚେ ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତୀତି ୱା, ସୁସ୍ସୂସନ୍ତୀତି ୱା, ପଟିପନ୍ନାପଟିପନ୍ନାନଂ ସାୱକାନଂ ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ । ସତିଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତୋତି ପଟିଘାନୁନୟେହି ଅନୱସ୍ସୁତତ୍ତା ତଦୁଭୟନିୱତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବଦା ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧାନମେୱ ସା ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତା, ନ ଇତରେସଂ ଆୱେଣିକଧମ୍ମଭାୱତୋ । ଆଦରେନ ସୋତୁମିଚ୍ଛା ଇଧ ସୁସ୍ସୂସାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ସୋତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ନ ଅଞ୍ଞାତି ‘‘ନ ଅଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟକାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ନ ଜାନନତ୍ଥାୟା’’ତି । ସତ୍ଥୁ ଓୱାଦସ୍ସ ଅନାଦିୟନମେୱ ୱୋକ୍କମନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା…ପେ॰… ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ।

ଗେହସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସୱସେନାତି ଇଦଂ ଇଧ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମତ୍ତଦସ୍ସନପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସସ୍ସପି ସତ୍ଥୁ ପସଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ନ ଚେୱ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତମନପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନତ୍ତମନତା ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ହୋତୀତି ତଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ – ‘‘ଅପ୍ପତୀତୋ ହୋତୀତି ନ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ତସ୍ସ ସେତୁଘାତୋ ହି ତଥାଗତାନଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଅତ୍ତମନତାପଟିକ୍ଖେପୋତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପଟିପନ୍ନକେସୁ ପନ ଅନତ୍ତମନତାକାରଣସ୍ସ ଅଭାୱେନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଟିଘଅୱସ୍ସୱେନାତି ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ପଟିଘୱିସ୍ସନ୍ଦନେନ, ପଟିଘପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପିଲାୱିତୋତି ନ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ପହୀନତ୍ତା । ପଟିପନ୍ନକେସୂତି ଇଦଂ ଅଧିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଟିପନ୍ନକେସୁପି ତଥାଗତସ୍ସ ଅନତ୍ତମନତାକାରଣଂ ନତ୍ଥେୱ । ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ଅତ୍ତମନୋ ଚେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସତ୍ଥୁ ଅନୱଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତାରାଧନାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ।

୩୧୨.ଦମିତୋତି ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱାପାଦନେନ ସିକ୍ଖାପିତୋ । ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଅପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଏକଦିସାୟ ଏୱ ସତ୍ତଦିସାୱିଧାୱନସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସାରିତାନଂ ହତ୍ଥିଦମ୍ମାଦୀନଂ ଏକଦିସାଧାୱନମ୍ପି ଅନିୱତ୍ତନୱସେନେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଧାୱନ୍ତୋ ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତୀ’’ତି । କାୟେନ ଅନିୱତ୍ତିତ୍ୱାୱାତି କାୟେନ ଅପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଏୱ । ୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଦିସା ୱିଧାୱତି, ନ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୱସେନ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକନୀହାରେନେୱ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଦିୱସେ ଏକଭାଗେନ । ‘‘ପହାରୋ’’ତି ହି ଦିୱସସ୍ସ ତତିୟୋ ଭାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଧାୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଝାନସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଅକଲଙ୍କମପ୍ପତିସାତଂ ଜୱନଚିତ୍ତପୱତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମାପଜ୍ଜତିୟେୱା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଉଦ୍ଦେସୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧୩. ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ୱିଭଜନଂ ୱିଭଙ୍ଗୋତି ଆହ – ‘‘ମାତିକଞ୍ଚ ୱିଭଜନଞ୍ଚା’’ତି ତୁଲେୟ୍ୟାତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରିପି ପଦାନି ପଞ୍ଞାୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ତୁଲେୟ୍ୟାତି ତୁଲନଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଗ୍ଗହାଦିୱିଧିନା ପରିତୁଲେୟ୍ୟ । ତୀରେୟ୍ୟାତି ତୀରଣଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଞାଣକିରିୟାସମାପନୱସେନ ତୀରେୟ୍ୟ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ତଥାସମାପନ୍ନୋ ଆନିସଂସେ ଅସ୍ସାଦଆଦୀନୱେ ଚ ୱିଚିନେୟ୍ୟ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦଭୂତେନ ଞାଣେନ ଅତ୍ଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜାନେୟ୍ୟ । ଆରମ୍ମଣେସୂତି ରୂପାଦିପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ । ନିକନ୍ତିୱସେନାତି ନିକାମନୱସେନ ଅପେକ୍ଖାୱସେନ । ତିଟ୍ଠମାନନ୍ତି ପୱତ୍ତମାନଂ । ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେତି ଝାନାରମ୍ମଣଭୂତେ । ତଞ୍ହି ଭାୱନାଚିତ୍ତେନାଭିଭୁୟ୍ୟ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭାୱନଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟଦି ଭାୱନାରମ୍ମଣେ ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତାୟ ନିକନ୍ତିୟା ଉପରି ଭାୱନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସଂକୋଚୱସେନ ସଣ୍ଠିତଂ ନାମ, ତଦଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠିତଂ ନାମ ହୋତୀତି, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅସଣ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ ନିକନ୍ତିୱସେନ ଅସଣ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ନିକନ୍ତିୱସେନ ହି ଅତିଟ୍ଠମାନଂ ହାନଭାଗିୟଂ ନ ହୋତି, ୱିସେସଭାଗିୟମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ରୂପାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ତଣ୍ହାଦିଗ୍ଗାହୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତଥା ଅଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ତଣ୍ହାପରିତାସାଦିୱସେନ ନ ପରିତସ୍ସେୟ୍ୟ । ଅୱସେସସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଅୱସେସସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱା ଜାତିଜରାମରଣସୀସେନ ୱିପାକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା କିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚେୱ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୧୬. ରୂପମେୱ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱତୋ ରୂପନିମିତ୍ତଂ। ରାଗାଦିୱସେନ ତଂ ଅନୁଧାୱତୀତି ରୂପନିମିତ୍ତାନୁସାରୀ।

୩୧୮.ନିକନ୍ତିୱସେନ ଅସଣ୍ଠିତନ୍ତି ଅପେକ୍ଖାୱସେନ ସଣ୍ଠିତଂ ନିକନ୍ତିଂ ପହାୟ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପରି ୱିସେସାୱହତୋତି । ତେନାହ ‘‘ନିକନ୍ତିୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

୩୨୦.ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପରିତସ୍ସନାତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ, ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଗ୍ଗାହୱସେନ ଉପାଦିୟିତ୍ୱା ତଣ୍ହାପରିତାସାଦିୱସେନ ପରିତସ୍ସନା, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପରିତସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ପନେସା ଅନୁପାଦାପରିତସ୍ସନା ହୋତୀତି ମହାଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁଂ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠପେତି ? ଉପାଦାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ତସ୍ସ ଅନୁପାଦାପରିତସ୍ସନାଭାୱେ କାରଣୱଚନଂ । ୟଦି ହୀତିଆଦି ତସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ଉପାଦାପରିତସ୍ସନାୱ ଅସ୍ସ ତଥା ଉପାଦାତବ୍ବସ୍ସ ତଥେୱ ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତା । ଏୱନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ । ଉପାଦିନ୍ନାପୀତି ଗହିତପରାମଟ୍ଠାପି । ଅନୁପାଦିନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ଗହିତତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞୂସୁ ନିସ୍ସାୟ ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ଚ । ଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣାକାରୱସେନ, ତସ୍ସ ପନ ଅୟଥାଭୂତଗାହିତାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ପରମତ୍ଥତୋ । ଅନୁପାଦାପରିତସ୍ସନାୟେୱ ନାମ ହୋତି ଉପାଦାତବ୍ବାକାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ତଂ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ଏୱ ପରିତସ୍ସନାତି କତ୍ୱା ।

ପରିୱତ୍ତତୀତି ନ ତଦେୱ ରୂପଂ ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ପକତିଜହନେନ ସଭାୱୱିଗମେନ ନସ୍ସତି ଭିଜ୍ଜତି । ୱିପରିଣତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଗତଂ ୱିନଟ୍ଠଂ । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦି ମିଚ୍ଛାଗାହୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ରୂପଭେଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭେଦାନୁପରିୱତ୍ତି ହୋତି। ୱିପରିଣାମଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱିପରିୱତ୍ତନତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ୱିପରିଣାମାନୁପରିୱତ୍ତଂ; ତତୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ପରିତସ୍ସନା ୱିପରିଣାମାନୁପରିୱତ୍ତଜା ପରିତସ୍ସନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୱିପରିଣାମସ୍ସ…ପେ॰… ପରିତସ୍ସନା’’ତି । ଅକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦା ଚାତି, ‘‘ୟଂ ଅହୁ ୱତ ମେ, ତଂ ୱତ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା । ଖେପେତ୍ୱାତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ଖେପେତ୍ୱା । ଭୟତାସେନାତି ଭାୟନୱସେନପି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସେନ । ତଣ୍ହାତାସେନାତି ତସ୍ସନେନ । ସୱିଘାତୋତି ଚିତ୍ତୱିଘାତନୱିଘାତେନ ସୱିଘାତୋ । ତତୋ ଏୱ ଚେତୋଦୁକ୍ଖେନ ସଦୁକ୍ଖୋ । ମଣିକରଣ୍ଡକସଞ୍ଞାୟାତି ରିତ୍ତକରଣ୍ଡଂୟେୱ ମଣିପରିପୁଣ୍ଣକରଣ୍ଡୋତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାୟ । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିତସ୍ସନାତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଗହଣମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖିୟମେୱାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିତସ୍ସନା ନାମ ହୋତି ।

୩୨୧.କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ନତ୍ଥି ସତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେ ରୂପଭେଦାନୁପରିୱତ୍ତି ସିୟାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଉଦ୍ଦେସୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ଅରଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨୩.ଗେହସ୍ସିତୱସେନାତି କିଲେସନିସ୍ସିତୱସେନ ଅନୁରୋଧୱସେନ । ନେୱ ଉକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ନ ଅୱକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଗେହସ୍ସିତୱସେନ ୱିରୋଧୱସେନ ନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଅନୁରୋଧେନ ୱିନା ସମ୍ପହଂସନୱସେନ ୟଥାଭୂତଗୁଣକଥନଂ ନେୱୁସ୍ସାଦନା ୱଜ୍ଜାଭାୱତୋ; ତଥା ୱିରୋଧେନ ୱିନା ୱିୱେଚନୱସେନ ୟଥାଭୂତଦୋସକଥନଂ ନ ଅପସାଦନଂ । ସଭାୱମେୱାତି ୟଥାଭୂତସଭାୱମେୱ କସ୍ସଚି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନାଦେସକରଣୱସେନ କଥେୟ୍ୟ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ସୁଭୂତିତ୍ଥେରୋ । ୱିନିଚ୍ଛିତସୁଖନ୍ତି, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସତୋ ୱିନିଚ୍ଛିତସୁଖାୟ ହୋତି । ପରମ୍ମୁଖା ଅୱଣ୍ଣନ୍ତି ସ୍ୱାୟଂ ରହୋୱାଦୋ ପେସୁଞ୍ଞୂପସଂହାରୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ପିସୁଣୱାଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଖୀଣାତୀତି ଖୀଣୋ, ୟୋ ଭାସତି, ୟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭାସତି, ଦ୍ୱେପି ହିଂସତି ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଖୀଣୱାଦଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୟସ୍ମା କିଲେସେହି ଆକିଣ୍ଣୋ ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ଏୱ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆକିଣ୍ଣଂସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୱାଚ’’ନ୍ତି । ତେନ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତମାହ । ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ । ଆଦାୟାତି ପଗ୍ଗୟ୍ହ । ୱୋହରେୟ୍ୟାତି ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟ । ଲୋକସମଞ୍ଞନ୍ତି ଲୋକସଙ୍କେତଂ ।

୩୨୪. ଆରମ୍ମଣତୋ ସମ୍ପୟୋଗତୋ କାମେହି ପଟିସଂହିତତ୍ତା କାମପଟିସନ୍ଧି, କାମସୁଖଂ । ତେନାହ ‘‘କାମୂପସଂହିତେନ ସୁଖେନା’’ତି । ସଦୁକ୍ଖୋତି ୱିପାକଦୁକ୍ଖେନ ସଂକିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ସଦୁକ୍ଖୋ । ତଥା ସପରିଳାହୋତି ୱିପାକପରିଳାହେନ ଚେୱ କିଲେସପରିଳାହେନ ଚ ସପରିଳାହୋ ।

୩୨୬. ୱଟ୍ଟତୋ ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୀଦାପନତୋ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାଭାୱେନ ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେତୀତି ସଂୟୋଜନଂ, ୱିସେସତୋ ଭୱସଂୟୋଜନଂ ତଣ୍ହାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାୟେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ନ ତଣ୍ହାୟେୱ ମାନାଦୟୋପି ସଂୟୋଜନତ୍ତଂ ସାଧେନ୍ତି ନାମ ସବ୍ବସୋ ସଂୟୋଜନତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ବନ୍ଧନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୫-୧୨୬) ।

ଇମଂ ଚତୁକ୍କନ୍ତି, ‘‘ୟେ କାମପଟିସନ୍ଧିସୁଖିନୋ ସୋମନସ୍ସାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା, ୟେ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଗତଂ ଇମଂ ଚତୁକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ । ‘‘ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ’’ତି, ୱତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତଭାୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉସ୍ସାଦନାଅପସାଦନାପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ତଥାଗତେନ ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱା ନତ୍ଥି ପରେସଂ ଅନୁଦ୍ଦେସକୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ ।

୩୨୯.ପରମ୍ମୁଖା ଅୱଣ୍ଣନ୍ତି ନିନ୍ଦିୟସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ନିନ୍ଦନଂ । ନ ହି କଦାଚି ନିନ୍ଦିୟୋ ପସଂସିୟୋ ହୋତି, ତଂ ପନ କାଲଂ ଞତ୍ୱାୱ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ, ‘‘ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲଂ ଞତ୍ୱାୱା’’ତି । ଖୀଣୱାଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ ତସ୍ସ ରହୋୱାଦେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା ।

୩୩୦.ଘାତୀୟତୀତି ୱଧୀୟତି । ସଦ୍ଦୋପି ଭିଜ୍ଜତି ନସ୍ସତି, ଭେଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗେଲଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତୋତି ଖେଦଂ ପରିସ୍ସମଂ ପତ୍ତୋ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦୋସେହି ଅନନୁପତିତଂ ।

୩୩୧.ଅଭିନିୱିସ୍ସୱୋହରତୀତି ଏୱମେତଂ, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ତଂ ଜନପଦନିରୁତ୍ତିଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ସମୁଦାଚରତି । ଅତିଧାୱନନ୍ତି ସମଞ୍ଞଂ ନାମେତଂ ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପରମତ୍ଥତୋ ଥାମସା ପରାମସ୍ସ ୱୋହରଣଂ ।

୩୩୨.ଅପରାମସନ୍ତୋତି ଅନଭିନିୱିସନ୍ତୋ ସମଞ୍ଞାମତ୍ତତୋୱ ୱୋହରତି।

୩୩୩.ମରିୟାଦଭାଜନୀୟନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍କରଭାୱୱିଭାଜନଂ । ରଣନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେହି କନ୍ଦନ୍ତି ଅକନ୍ଦନ୍ତାପି କନ୍ଦନକାରଣଭାୱତୋତି ରଣା; ରାଗଦୋସମୋହା, ଦସପି ୱା କିଲେସା, ସବ୍ବେପି ୱା ଏକନ୍ତାକୁସଲା, ତେହି ନାନପ୍ପକାରଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକେହି ଅଭିଭୂତା ସତ୍ତା କନ୍ଦନ୍ତି; ସହ ରଣେହୀତି ସରଣୋ। ରଣସଦ୍ଦୋ ୱା ରାଗାଦିରେଣୂସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ । ତେନାହ ‘‘ସରଜୋ ସକିଲେସୋ’’ତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ସଦୁକ୍ଖୋ ଏସୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତତ୍ତା କାମସୁଖାନୁୟୋଗାଦୟୋପି ‘‘ସରଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ରଣଭାୱୋ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତକସଭାୱାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ସରଣତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରଣୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତୀତି ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନେନ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱିସୋଧେତି; ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁୱିସୋଧନଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଂ ଦିନ୍ନଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତଥେୱାତି ଇମିନା ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ’’ତିଆଦିଂ ଉପସଂହରତି । ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ମୁଦୁଭୂତଚିତ୍ତବହୁମାନପୁବ୍ବକଂ ଦେନ୍ତୀତି, ‘‘ସୁଭୂତିତ୍ଥେରୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଦାୟକତୋପି ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ୱତ୍ଥୁସୋଧନଂ ପନ ପଟିଭାଗତୋ । ଏୱଂ ପନ କାତୁଂ ସକ୍କାତି ସାୱକାନମ୍ପି କିମେୱଂ ଲହୁୱୁଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ସାୱକେସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେସୁ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପକତିସାୱକେସୁପି ୱସିପ୍ପତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଆମ ସକ୍କା’’ତିଆଦିମାହ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅରଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୨. ଅପରିକ୍ଖୀଣାୟୁକଂ ପୁକ୍କୁସାତିକୁଲପୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗମନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୁରିତଗମନଚାରିକ’’ନ୍ତି । ମମ ୱାସୁପଗମନେନ ତୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଫାସୁକଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ସଚେ ନତ୍ଥି । ସୋତି ପୁବ୍ବୁପଗତୋ । ଦିନ୍ନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏକୱାରଂ ଦିନ୍ନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ପୁନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କତଂ କତମେୱାତି ସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ କତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକକମ୍ମଂ କତମେୱ, ନ ତଂ ପୁନ ୱିପରିୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପୁକ୍କୁସାତିମ୍ହି ଉଭୟଥାପି କୁଲପୁତ୍ତଭାୱୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋପି ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋପୀ’’ତି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ତକ୍କସୀଲତୋ ଆଗମନେ । ଅଙ୍କେ ନିପନ୍ନଦାରକଂ ୱିୟ ଜନଂ ତୋସେତି ତୁଟ୍ଠିଂ ପାପେତି । ରତନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସସ୍ସ । ଦସ୍ସନୀୟନ୍ତି ଦସ୍ସନେନେୱ ସୁଖାୱହଂ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସନୀୟଂ ସୱନୀୟଞ୍ଚ ।

ଅନଗ୍ଘକମ୍ବଲେ ମହଗ୍ଘକମ୍ବଲେ । ସାରକରଣ୍ଡକେତି ଚନ୍ଦନସାରାଦିସାରମୟକରଣ୍ଡକେ । ଲିଖାପେତ୍ୱା ଉକ୍କିରାପେତ୍ୱା । ଲାଖାୟ ୱଟ୍ଟାପେତ୍ୱାତି ମୁଖଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଲାଖାପରିକମ୍ମଂ କାରେତ୍ୱା ।

ଅନ୍ତୋ ଦୁସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଞ୍ଞାସି ନାତିଗରୁକଭାୱତୋ । ଅନଗ୍ଘା ଅହେସୁନ୍ତି ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଫସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିପମାଣମହତ୍ତଦୁନ୍ନିମ୍ମାପିୟତାହି ମହଗ୍ଘା ଅହେସୁଂ, ମହାପୁଞ୍ଞୋ ରାଜା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଦି ଏୱଂ, ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ପେସେମୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୀମଂସଂ ଆପଜ୍ଜୀତି ଆହ – ‘‘ଅପିଚ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସୋତି ବିମ୍ବିସାରୋ ରାଜା । ୱିଚିନିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ରତନସ୍ସ ଅନେକୱିଧତ୍ତା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିଞ୍ଚ ପଣୀତତରାଦିଭାୱତୋ । ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦୀତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତପୱାଳମଣିମୁତ୍ତାୱେଳୁରିୟାଦି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧଂ । ପଦେସନ୍ତି ଗୁଣୱସେନ ଏକଦେସଂ ନ ପାପୁଣାତି ।

ସାମଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତାସାମଞ୍ଞେନ, ‘‘ବୁଦ୍ଧରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧରତନସମଂ ରତନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରସ୍ମିଂ ୱା ପନ ବୁଦ୍ଧେନ ସଦିସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି । ପଠମବୋଧିୟଂୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଘୋସୋପୀ’’ତିଆଦି ।

ରାଜାତୁଟ୍ଠୋ ଚିନ୍ତେସି, ‘‘ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂୟେୱ ପେସେତୁଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୱାସପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ପୁବ୍ବଦିସାମୁଖନ୍ତି ପୁବ୍ବଦିସାଭିମୁଖଂ ସୀହପଞ୍ଜରଂ । ତେନସ୍ସ ସୁୱିଭୂତାଲୋକତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଈଦିସୋ ସମୁଦାଗମୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଏୱଂ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନସମୁଦାଗମସ୍ସ ତଦନୁରୂପା ଅୟଂ ଫଲସମ୍ପଦାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତୁସିତଭୱନତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅରିୟଧମ୍ମୋ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପଧାନୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟସଙ୍ଗହୋ, ତେ ଚ ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ଗହିତାତି ଆହ – ‘‘ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟେ ଏକଦେସେନ ଲିଖିତ୍ୱା’’ତି । ଚୂଳସୀଲାଦୀନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮-୯) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଛଦ୍ୱାରସଂୱରଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ସଂୱରଣୱସେନ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିକଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଦ୍ୱାଦସପ୍ପଭେଦଂ ଚୀୱରାଦିଚତୁପ୍ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ। ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀନଞ୍ଚ ୱିଭଙ୍ଗଂ ଭାୱନାନୁକୂଲଂ ସେନାସନଂ। ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ । ପରିକମ୍ମନ୍ତି କସିଣାଦିପରିକମ୍ମଂ । ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ଅଟ୍ଠତିଂସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି। ୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପାଟିୟା ୟାୱ ଆସୱକ୍ଖୟା ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଏକଦେସେନ ଲିଖି । ସୋଳସୱିଧନ୍ତି ସୋଳସୱିଧଭାୱନାୟ ପୟୋଗଂ ।

କିଲଞ୍ଜମୟେତି ନାନାୱିଧଭିତ୍ତିୱିଭତ୍ତେ ସଣ୍ହସୁଖୁମରତନପରିସିବ୍ବିତେ କିଲଞ୍ଜମୟସମୁଗ୍ଗେ । ବହି ୱତ୍ଥେନ ୱେଠେତ୍ୱାତି ପଠମଂ ସୁଖୁମକମ୍ବଲେନ ୱେଠେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ତେତ୍ତିଂସାୟ ସମୁଗ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତୋ ବହି ସୁଖୁମୱତ୍ଥେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା । ତିଣଗଚ୍ଛପହାନସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିନା ସୋଧିତମତ୍ତକମେୱ ହୋତୁ, କଦଲିପୁଣ୍ଣଘଟଠପନଧଜପଟାକୁସ୍ସାପନାଦିଅଲଙ୍କରଣେନ ମା ନିଟ୍ଠାପେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜାନୁଭାୱେନ ପଟିୟାଦେଥାତି ମମ ରାଜାନୁରୂପଂ ସଜ୍ଜେଥ, ଅଲଙ୍କରୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରଭୋଗିକାନନ୍ତି ଅନୁୟୁତ୍ତରାଜମହାମତ୍ତାନଂ । ଜୱନଦୂତେତି ଖିପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତକଦୂତପୁରିସେ । ତାଳେହି ସହ ଅୱଚରନ୍ତୀତି ତାଳାୱଚରା।

ରଞ୍ଞା ପଣ୍ଣାକାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତପୂଜାସକ୍କାରସ୍ସ ଅମଚ୍ଚତୋ ସୁତତ୍ତା ପଣ୍ଣାକାରଂ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ନୀଚାସନେ ନିସିନ୍ନୋ । ନାୟଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରତନସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ପରିହାରୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମଣିମୁତ୍ତାଦିଭେଦସ୍ସ ରତନସ୍ସ ନ ଭୱିସ୍ସତି ମଣିମୁତ୍ତାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା । ବଲୱସୋମନସ୍ସଂଉପ୍ପଜ୍ଜି ଚିରତନକାଲଂ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଭାୱିତଭାୱନତାୟ ୱାସିତୱାସନତାୟ ଘଟେ ଦୀପୋ ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ସମୁଜ୍ଜଲମାନପରିପକ୍କତିହେତୁକଭାୱତୋ ।

ଧାରେମୀତି ଇଚ୍ଛାମି, ଗଣ୍ହାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନନ୍ତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଭାୱୋ । ଅନ୍ତରଂ କରୋତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ଅନ୍ତରଂ ତଂ ଲେଖଂ କରୋତି, ଏକେନ ପାଦେନ ଅତିକ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଗତମଗ୍ଗେନାତି ତାୟ ଦେୱିୟା ୱିୱଟ୍ଟମାନାୟ ନାସିତାୟ ଗତମଗ୍ଗେନ । ତଂ ପନ ଲେଖନ୍ତି ପୁକ୍କୁସାତିନା କତଲେଖଂ । ପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତକନ୍ତି ତାଲପତ୍ତମୁଟ୍ଠିଂ ।

ସତ୍ଥୁଗାରୱେନାତି ସତ୍ଥରି ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦପେମବହୁମାନସମ୍ଭୱେନ । ତଦା ସତ୍ଥାରଂୟେୱ ମନସି କତ୍ୱା ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତିପି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସି, ‘‘ଏତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ସତ୍ଥା ୱସତୀ’’ତି ପରିୱିତକ୍କସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ; ରାଜଗହଂ ପନ ପତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପେସିତସାସନୱସେନ ତତ୍ଥ ଚ ୱିହାରସ୍ସ ବହୁଭାୱତୋ ସତ୍ଥା କହଂ ୱସତୀତି ପୁଚ୍ଛି। ସତ୍ଥୁ ଏକକସ୍ସେୱ ନିକ୍ଖମନଂ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୟୋଜନାନି ପଦସା ଗମନଞ୍ଚ ଧମ୍ମପୂଜାୱସେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପୂଜାୟ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ । ବୁଦ୍ଧସୋଭଂ ପନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ତତ୍ଥ ଗମନଂ ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସତ୍ଥୱସେନ ମଗ୍ଗଦରଥପଟିପସ୍ସମ୍ଭନତ୍ଥଂ । ଅପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧମଗ୍ଗଦରଥୋ ହି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଂ ନ ହୋତୀତି । ତଥାହି ୱକ୍ଖତି, ‘‘ନନୁ ଚ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ।

ଉରୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱିସାଲନ୍ତି କେଚି । ଅତିରେକତିୟୋଜନସତନ୍ତିଆଦିନା ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ମଚ୍ଛେରୱିନୟନେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଓୱାଦଦାନଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲୋତିଆଦିନା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଗାରୱେନ ସଦ୍ଧିଂ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସପି ଧମ୍ମଗାରୱଂ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଭଗୱତୋ କତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନସ୍ସ ଠାନଗତଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଭବ୍ବରୂପାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ପମାଣନ୍ତି ଉଚ୍ଚଭାୱେନ । ଆନୁଭାୱେନାତି ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ୟଥା ସୋ ସୋତପଥଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ୱୂପସମେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅୱିବ୍ଭନ୍ତନ୍ତି ୱିବ୍ଭମରହିତଂ ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଂ । ‘‘ଭାୱନପୁଂସକଂ ପନେତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିୱରଣତ୍ଥଂ, ‘‘ପାସାଦିକେନ ଇରିୟାପଥେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଏତଂ କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଇରିୟତୋ’’ତିଆଦି । ଅମନାପୋହୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ । ସୀହସେୟ୍ୟାୟ ନିପନ୍ନସ୍ସପି ହି ଏକଚ୍ଚେ ସରୀରାୱୟୱା ଅଧୋଖିତ୍ତୱିକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି । କଟିୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଊରୁସନ୍ଧୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଜାଣୁସନ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ଚତୁସନ୍ଧିକପଲ୍ଲଙ୍କଂ । ନ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ‘‘କଂସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅପୁଚ୍ଛିତେ କଥାପୱତ୍ତି ଏୱ ନ ହୋତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟ କଥାୟ ନ ସଞ୍ଜାୟତୀତି ତଥା ପନ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ କଥାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଉପରି ଧମ୍ମକଥା ନ ସଞ୍ଜାୟତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତୀତି ତସ୍ମା । କଥାପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ୱା ପୁଚ୍ଛି ।

ସଭାୱମେୱକଥେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଭଗୱତୋ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବକଂ କଥମହଂ ଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସଭାୱମେୱ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟମେୱ କଥେତି; ନ ପନ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସୁପାକଟଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧରୂପକାୟସଭାୱଂ । ଅଥ ୱା ସଭାୱମେୱ କଥେତୀତି ‘‘ଇଦମେୱ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋପି ତଦା ଭଗୱତୋ ରୁଚିୟା ତଥାପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପକାୟସଭାୱମେୱ କଥେତି ଅପ୍ପୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ତଥା ହି ନ’’ନ୍ତିଆଦି, ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣମେୱ ପଟିପଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୪୩.‘‘ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଅକଥେତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଅକଥନେ କାରଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଞ୍ଚ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟପି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ୱିପସ୍ସନା ତଥା ନ କିଚ୍ଚକାରୀ, ପଗେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟାତି, ‘‘ୟସ୍ସ ହି…ପେ॰… ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ଚ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ୍ନରସ ଚରଣଧମ୍ମାତି ଆହ – ‘‘ସୀଲସଂୱରଂ…ପେ॰… ଇମଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି । ୟାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି ମଗ୍ଗଗମନେନ ଅକିଲନ୍ତଭାୱସାଧନତ୍ତା । ଚିରକାଲଂ ପରିଭାୱିତାୟ ପରିପକ୍କଗତାୟ ହେତୁସମ୍ପଦାୟ ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ସାମଣେରସୀଲମ୍ପି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା, ୟଂ ପୁବ୍ବହେତୁତ୍ତା ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଧାତୁୟୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନା, ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ। ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୱିପସ୍ସନଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ଛଧାତୁରୋ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପଧାନଂ ଦେସନଂ ଆରଭୀତି ଆହ – ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି । କତ୍ଥଚି ‘‘ତେୱିଜ୍ଜୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେତି । କତ୍ଥଚି – ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧) ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେତି । କତ୍ଥଚି ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୧୨୧) ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେତି । କତ୍ଥଚି – ‘‘ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୫) ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେତି। ଇଧ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଛଧାତୁରୋ’’ତି ହି ସମାସତ୍ଥୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୱିସୟତ୍ତା, ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ ପନ ଅପ୍ପଧାନତ୍ଥୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ, ସୋ ସଦ୍ଦକ୍କମେନ ଅପ୍ପଧାନୋପି ଅତ୍ଥକ୍କମେନ ପଧାନୋତି ଆହ – ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟେତ୍ଥ ଦେସନାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି – ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିୱେସେୟ୍ୟ ତଥା ସଞ୍ଜାନେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦେହଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅସତି ପୁରିସେ କୋ କରୋତି ? କୋ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଧାତୁୟୋ ଏୱାତି କିଂ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଇଦନ୍ତି ସଂସୟଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ? ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ଅନ୍ଧକାରେ ୱତ୍ତମାନଂ ୱିୟ ଦେସିୟମାନେ ଅତ୍ଥେ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ତଥାଭୂତୋ ଚ ଦେସନାୟ ଅଭାଜନଭୂତତ୍ତା ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଏୱମାହାତି ଏୱଂ ‘‘ଛଧାତୁରୋ’’ତି ଆହ ।

ୟଂ ତ୍ୱଂ ପୁରିସୋତି ସଞ୍ଜାନାସୀତି ୟଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହଂ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିସେସୱିସିଟ୍ଠଂ – ‘‘ପୁରିସୋ ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ତ୍ୱଂ ସଞ୍ଜାନାସି, ସୋ ଛଧାତୁରୋ। ସନ୍ତେସୁପି ଛଧାତୁୱିନିମୁତ୍ତେସୁ ଧାତ୍ୱନ୍ତରେସୁ ସୁଖାୱଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ତେସଂ ଗହେତବ୍ବତୋ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ଛଫସ୍ସାୟତନୋ’’ତିଆଦିପଦେସୁପି । ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି ଚତସ୍ସୋ ପତିଟ୍ଠା ଏତସ୍ସାତି ଚତୁରାଧିଟ୍ଠାନୋ, ଅଧିତିଟ୍ଠତି ପତିଟ୍ଠହତି ଏତେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ୟେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ତୋତି ୱଟ୍ଟତୋ । ୱିୱଟ୍ଟିତ୍ୱାତି ୱିନିୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଅପସକ୍କିତ୍ୱା । ଏତ୍ତୋତି ୱା ଏତେହି ଛଧାତୁଆଦୀହି । ଏତ୍ଥ ହି ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆୟତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତମାୟ ସିଦ୍ଧିୟା ଅସମ୍ଭୱୋତି । ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ମଞ୍ଞସ୍ସୱା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଛହିପି ଦ୍ୱାରେହି ପୱତ୍ତମାନସୋତାୟ ମଗ୍ଗେନ ୱିସୋସିତାୟ ସବ୍ବସୋ ୱିଗତାୟ ସବ୍ବସୋ ୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପତ୍ତିୟା ନ ସନ୍ଦନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ମାନେ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନୁପସନ୍ତୋ କିଲେସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ମୁନି ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀନଂ ନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ।

ପଞ୍ଞଂ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି, ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୩; ୨.୨୪; ୩.୭୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୫; ୱିଭ॰ ୫୧୯; ମହାନି॰ ୧୬୧) ଅପ୍ପମାଦପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ସମାଧିୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞଂ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏତେନ ପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନମାହ । ସଚ୍ଚମନୁରକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ସଚ୍ଚାନୁରକ୍ଖନାପଦେସେନ ସୀଲୱିସୋଧନମାହ; ସଚ୍ଚେ ଠିତୋ ସମାଦିନ୍ନସୀଲଂ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିୟତଂ କରୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱଚୀସଚ୍ଚଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି । କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗଂ ବ୍ରୂହେୟ୍ୟାତି ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ କିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନୱିଧିଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ । କିଲେସୱୂପସମନଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୟଥା ତେ କିଲେସା ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ୟଥାସମୁଦାଚାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସନ୍ତାନେ ପରିଳାହଂ ନ ଜନେନ୍ତି; ଏୱଂ କିଲେସାନଂ ୱୂପସମନୱିଧିଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନଂ । ଅଧିଗମତ୍ଥାୟାତି ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ।

୩୪୭.ପୁବ୍ବେୱୁତ୍ତାନନ୍ତି, ‘‘ଚତୁରାଧିଟ୍ଠାନୋ, ୟତ୍ଥ ଠିତଂ ମଞ୍ଞସ୍ସୱା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୩) ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନଂ ।

୩୪୮.ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଆଦୀହୀତି ଏୱମାଦୀହି । କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି କିଚ୍ଚାଭାୱତୋ । ଉପ୍ପଟିପାଟିଧାତୁକନ୍ତି ଅୟଥାନୁପୁବ୍ବିକଂ । ୟଥାଧମ୍ମୱସେନେୱାତି ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱେନେୱ । ସପ୍ପାୟଂ ଧୁତଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କିଲେସନିଗ୍ଗଣ୍ହନୟୋଗ୍ଗଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ । ଚିତ୍ତରୁଚିତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତପକତିୟା ଆଚରିୟେହି ୱିରୋଚେତବ୍ବଂ, ଚରିୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୩୫୪.ଅୟମ୍ପେତ୍ଥାତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଅଥାପରଂ ଉପେକ୍ଖାୟେୱ ଅୱସିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପରିଦେସନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ସୋପି ହି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି । ନନୁ ଚାୟଂ ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ନିଦ୍ଦେସୋପି ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ? ନ, ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଦେସନାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ’’ତିଆଦି । ୟଂ ୱା ପନାତିଆଦିନା ପନ ଦେସନାୟ ସାନୁସନ୍ଧିତଂ ୱିଭାୱେତି । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଅନନୁସନ୍ଧିକଂ ଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତି । ଆଗମନୀୟୱିପସ୍ସନାୱସେନାତି ୟସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠିତା ୱିପସ୍ସନା, ତସ୍ସା ୱସେନ । କମ୍ମକାରକୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ‘‘ନେତଂ ମମ ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚକାରକଂ ୱିପସ୍ସନାସହିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନାତି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଭାଜନୱସେନ । ସତ୍ଥୁ କଥନତ୍ଥାୟାତି ସତ୍ଥାରା ଉଦ୍ଦେସମେୱ କତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୱସେନ କଥନତ୍ଥାୟ । ଅକଥିତଭାୱୋ ଏୱ ହିସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠତା କଥନତ୍ଥାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଚ । ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧତାତି ଆହ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସ’’ନ୍ତି । ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ପନ ପହୀନଭାୱତୋ ପରିୟୋଦାତଂ। ସମୁଦୟୱସେନ ଉଦୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧୱସେନ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ। କାରଣଭାୱେନ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ହିତନ୍ତି ସୁଖୱେଦନିୟଂ। ତେନାହ ‘‘ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତ’’ନ୍ତି ।

୩୬୦.ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ, ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାମୁଖେନ ପଗୁଣଂ ଜାତଂ।

ସତ୍ଥୁ କଥନତ୍ଥଂୟେୱ ଅୱସିସ୍ସତୀତି, ‘‘କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିସେଧେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେତି କୁଲପୁତ୍ତେନ ଅଧିଗତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ । ତେନାହ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ପଗୁଣଂ ତୱ ଇଦଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୁୱଣ୍ଣତାପନୟୋଗ୍ୟଂ ଅଙ୍ଗାରଭାଜନଂ ଇଧ ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲ’’ନ୍ତି । ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟଥା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ତପ୍ପତି, ଏୱଂ ପଟିୟାଦିୟେୟ୍ୟ । ନୀହଟଦୋସନ୍ତି ୱିଗତୀଭୂତକାଳକଂ । ଅପନୀତକସାୱନ୍ତି ଅପଗତସୁଖୁମକାଳକଂ ।

ଅରିୟମଗ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମେନ ନାମ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଲୋକିୟଧମ୍ମେ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ କଥେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନା କତା । ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲେନ ଭଗୱତା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତାୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖାୟ ୱଣ୍ଣୋ କଥିତୋତି ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ୱଦନ୍ତୋ, ‘‘କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।

୩୬୧.ତଦନୁଧମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଂ, ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ତସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି । ତଗ୍ଗହଣାତି ତସ୍ସ ଗହଣେନ ତସ୍ସା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜମାନେନ । ଇତୋ ଉତ୍ତରିନ୍ତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।

୩୬୨.ତସ୍ସେୱାତି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସ । ଏତଂ ପନ ସୱିପାକଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତତ୍ତା ସଙ୍ଖତଂ । ପକପ୍ପିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ସୱିହିତଂ । ଆୟୂହିତନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ । କରୋନ୍ତେନ କରୀୟତୀତି ପଟିପଜ୍ଜନକେନ ପଟିପଜ୍ଜୀୟତି ସଙ୍ଖରୀୟତି । ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ନ ନିଚ୍ଚଂ ନ ସସ୍ସତଂ । ଅଥ ଖୋ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱତାୟ ତାୱକାଲିକଂ। ତତୋ ଏୱ ଚୱନାଦିସଭାୱନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନଂ । ଦୁକ୍ଖେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଅତାଣନ୍ତି ଚୱନସଭାୱାଦିତାୟ ତାଣରହିତଂ । ଅଲେଣନ୍ତି ତତୋ ଅରକ୍ଖତ୍ତା ଲୀୟନଟ୍ଠାନରହିତଂ । ଅସରଣନ୍ତି ଅପ୍ପଟିସରଣଂ । ଅସରଣୀଭୂତନ୍ତି ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ଅପ୍ପଟିସରଣଂ ।

ସମତ୍ତପତ୍ତୱିସେ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଗହିତେ ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛା ସିୟାତି, ‘‘ଖନ୍ଧଂ ୱା ସୀସଂ ୱା ଗହେତୁଂ ଅଦତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେୱାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନା – ଛେକୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୱିସୱିକାରୋ ୱିୟ କିଲେସଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧୋ, ଭିସକ୍କସ୍ସ ୱିସଂ ଠାନତୋ ଚାୱେତ୍ୱା ଉପରି ଆରୋପନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ଦେସନାନୁଭାୱେନ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ କାମଭୱେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଅରୂପଜ୍ଝାନେ ଭୱନଂ । ଭିସକ୍କସ୍ସ ୱିସଂ ଓତାରେତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପାତନଂ ୱିୟ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଓରମ୍ଭାଗିୟକିଲେସଦୁକ୍ଖାପନୟନଂ ।

ଅସମ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଅନଧିଗତସ୍ସ । ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ସବ୍ବମେତନ୍ତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଅଧୁୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମେତଂ ଆଦୀନୱଂ । ଏକପଦେନେୱ ‘‘ସଙ୍ଖତମେତ’’ନ୍ତି କଥେସି ସଙ୍ଖତପଦେନେୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନତ୍ତା ।

ନାୟୂହତୀତି ଭୱକାରଣଚେତନାୱସେନ ବ୍ୟାପାରଂ ନ ସମୂହେତି ନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତେନାହ – ‘‘ନ ରାସିଂ କରୋତୀ’’ତି । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ନାମ ଚେତନାବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ – ‘‘ନ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟତୀ’’ତି । ତଂ ପନ ଫଲୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୟ ଫଲେନ କପ୍ପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ କପ୍ପେତୀ’’ତି । ସଚେ ଅଭିସଙ୍ଖାରଚେତନା ଉଳାରା, ଫଲମହତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ୱୁଡ୍ଢିୟା ହୋତି, ଅନୁଳାରା ଚ ଅୱୁଡ୍ଢିୟାତି ଆହ – ‘‘ୱୁଡ୍ଢିୟା ୱା ପରିହାନିୟା ୱା’’ତି । ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ଠତ୍ୱାତି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ଦେସନଂ ଉକ୍କଂସତୋ ସାୱକେହି ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱିସେସଂ ଅନୱସେସେନ୍ତୋ ତଥା ୱଦତି, ନ ସାୱକୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟମେୱ ଦେସେନ୍ତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅରହତ୍ତନିକୂଟଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି । ୟଦି କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ପଟିୱିଜ୍ଝି, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତନିକୂଟଂ ଗଣ୍ହୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ।

ଇତୋ ପୁବ୍ବେତି ଇତୋ ଅନାଗାମିଫଲାଧିଗମତୋ ଉତ୍ତରି ଉପରି । ଅସ୍ସାତି କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ । କଥେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମେ ନେୱ କଙ୍ଖା ନ ୱିମତି ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ କଙ୍ଖାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଏକଚ୍ଚେସୁ ଠାନେସୂତି ତଥା ୱିନେୟ୍ୟଠାନେସୁ । ତଥା ହି ଅୟମ୍ପି କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ସଞ୍ଜାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତୋ ଅନେନା’’ତିଆଦି ।

୩୬୩.ଅନଜ୍ଝୋସିତାତି ଅନଜ୍ଝୋସନୀୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତା’’ତି ।

୩୬୪. ରାଗୋୱ ଅନୁସୟୋ ରାଗାନୁସୟୋ, ସୋ ଚ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୁଖୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ନ ପନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅତ୍ଥି ଖଣତ୍ତୟସମାୟୋଗାସମ୍ଭୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଇତରନ୍ତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନଂ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି କେନଚି ସଞ୍ଞୋଜନେନ ଅସଂୟୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ନିୟତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । କାୟସ୍ସ କୋଟି ପରମୋ ଅନ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି କାୟକୋଟିକଂ । ଦୁତିୟପଦେତି ‘‘ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ । ୱିସେୱନସ୍ସାତି ଉପାଦାନସ୍ସ । ସୀତୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, କଥଂ ପନ ୱେଦୟିତାନଂ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ସୀତିଭାୱପ୍ପତ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘କିଲେସା ହୀ’’ତିଆଦି । ସମୁଦୟପଞ୍ହେନାତି ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩) ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିରୋଧପଞ୍ହେନ । ନନୁ ସବ୍ବସୋ କିଲେସପରିଳାହୱିଗମେ ସୀତିଭାୱୋ ନାମ ୱେଦନାନିରୋଧମତ୍ତେନ ଅଧିପ୍ପେତୋ; ତେନ ଇଧ ୱେଦୟିତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ନ କିଲେସାତି ୱେଦୟିତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ସୀତିଭାୱୋପି କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନେୱାତି ଆହ ‘‘ୱେଦୟିତାନିପୀ’’ତିଆଦି ।

୩୬୫.ଇଦଂଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞୋଜନା ଦୀପସିଖା ୱିୟ, ଅଧିଟ୍ଠାନକପଲ୍ଲିକା ୱିୟ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସୟଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ତେଲଂ ୱିୟ କିଲେସା, ୱଟ୍ଟି ୱିୟ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ଉପହରଣକପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟଗାମୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ତସ୍ସ ସୀସଚ୍ଛେଦକପୁରିସୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦକରଣତୋ, ଅନାହାରାୟ ଦୀପସିଖାୟ ନିବ୍ବାୟନଂ ୱିୟ କମ୍ମକିଲେସାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତୋ ଅନାହାରାୟ ୱେଦନାୟ ଅନୁପାଦିସେସୱସେନ ନିବ୍ବାୟନଂ ।

ଆଦିମ୍ହି ସମାଧିୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାହୀତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଭୂତା ତୟା ପଗୁଣସମାଧିତୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାତୋ ଚ । ଉତ୍ତରିତରାତି ୱିସିଟ୍ଠତରା । ଏୱଂ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଇଦଂସଦ୍ଦତ୍ଥୱଚନୋତି ଆହ – ‘‘ଇମିନା ଉତ୍ତମେନ ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେନା’’ତି । ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଖେପେତୀତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ତଂପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟେ ଞାଣଂ ନାମ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅରହତ୍ତଫଲେ ଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟେ ସନ୍ତେ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣନ୍ତି କତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି, ‘‘ଏୱଂ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମିନା ପରମେନ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁନୋ ।

୩୬୬.ହୀତି ୟସ୍ମା । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସଚ୍ଚନ୍ତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନଂ, ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । କାମଂ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକୋପନୀୟତାୟ ଅକୁପ୍ପା, ‘‘ସଚ୍ଚେ ଠିତା’’ତି ପନ ୱଚନତୋ, ‘‘ଅକୁପ୍ପାରମ୍ମଣକରଣେନ ଅକୁପ୍ପାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ୱିତଥନ୍ତି ନଟ୍ଠଂ, ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତାୟ ୟାଦିସଂ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଜାତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞାଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ତଂ ଜରାମରଣେହି ପରିମୁସିତବ୍ବରୂପତାୟ ‘‘ମୁସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ମୋସଧମ୍ମନ୍ତି ନସ୍ସନସଭାୱ’’ନ୍ତି । ତଂ ଅୱିତଥନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିତଥଂ ନାମ, ତଂ ସଭାୱୋ ସବ୍ବକାଲଂ ତେନେୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱଚୀସଚ୍ଚତୋତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମତ୍ତଂ ୱଚୀସଚ୍ଚଂ, ତତୋ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସମୁଦୟସଚ୍ଚେହି ତଚ୍ଛୱିପଲ୍ଲାସଭୂତସଭାୱେହି । ଇତି ନେସଂ ୟଥାସକଂ ସଭାୱେନ ଅୱିତଥଭାୱେ ଅମୋସଧମ୍ମତାୟ ତେହିପି ଅୱିତଥଭାୱା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଉତ୍ତରିତରଂ । ତସ୍ମାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଉତ୍ତରିତରଭାୱତୋ ।

୩୬୭. ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧୀ, ଖନ୍ଧା କାମଗୁଣା ଚ । ଉପଦହନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧୀ, କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରା । ପରିପୂରା ଗହିତା ପରାମଟ୍ଠାତି ପରିୟତ୍ତଭାୱେନ ତଣ୍ହାୟ ଗହିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ପରାମଟ୍ଠା । ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗତୋତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ଚ କିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନତୋ । ଉତ୍ତରିତରୋ ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସ ପହାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

୩୬୮.ଆଘାତକରଣୱସେନାତି ଚେତସିକାଘାତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜନୱସେନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପତ୍ତିଭାୱୱସେନ । ସମ୍ପଦୁସ୍ସନୱସେନାତି ସବ୍ବସୋ ଦୁସ୍ସନୱସେନ । ତୀହି ପଦେହି ୟଦି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ନେସଂ ୱୂପସମୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ୱିସେସେନ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ସମ୍ପଜହନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ ଚାଗୋ, ତଥା ପନ ପରିଚ୍ଚାଗେନ ୟୋ ସୋ ନେସଂ ତଦା ୱୂପସନ୍ତତାୟ ଅଭାୱୋ, ଅୟଂ ଉପସମୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

୩୬୯.ମଞ୍ଞିତନ୍ତି ମଞ୍ଞନା, ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା କପ୍ପନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୱିବନ୍ଧନତଣ୍ହାଗାହାଦୀନଂ ସାଧାରଣଭାୱତୋ ଅୟମହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅହନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାଦସ୍ସନଂ, ସା ପନ ଦିଟ୍ଠି ମାନମଞ୍ଞନାୟ ଅତ୍ତନିୟଗାହୱସେନ ହୋତୀତି ସ୍ୱେୱ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଗହିତୋତି ଆହ – ‘‘ଅୟମହନ୍ତି ଏକଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞିତମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଆବାଧଟ୍ଠେନାତି ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ । ମଞ୍ଞନାୱସେନ ହି ସତ୍ତାନଂ ତଥା ହୋତି । ଅନ୍ତୋଦୋସଟ୍ଠେନାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଦୁଟ୍ଠଭାୱେନ । ମଞ୍ଞନାଦୂସିତତ୍ତା ହି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖତାମୂଲାୟତ୍ତୋ, କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ପକ୍କପଭିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଫଲୂପଚାରେନ ‘‘ମଞ୍ଞିତଂ ଗଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅନୁପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ହଦୟମାହଚ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ । ମଞ୍ଞିତଞ୍ହି ପୀଳାଜନନତୋ ଅନ୍ତୋତୁଦନତୋ ଦୁରୁଦ୍ଧରଣତୋ ସଲ୍ଲଂ । ଖୀଣାସୱମୁନି ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ସନ୍ତତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ପରିଳାହାନଂ ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ୱୂପସନ୍ତତ୍ତା ସନ୍ତୋ ଉପସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟତ୍ଥ ଠିତନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ଠିତଂ । ୟଦି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାଞାଣାନୁରୂପଂ ଦେସନଂ ପୱତ୍ତାପେୟ୍ୟ, ମହାପଥୱିଂ ପତ୍ଥରନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, ଆକାସଂ ପସାରେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଲୋକଧାତୁୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ତେସଂ ଠିତାକାରଂ ଅନୁପ୍ପୂରଂ ୱିଚିନନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଦେସନା ପରିୟୋସାନଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପମେୱ ଦେସନା ପୱତ୍ତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ୱଡ୍ଢତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମଦେସନା ସଂଖିତ୍ତାୱ, ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ନନୁ ସତ୍ତପକରଣଦେସନା ୱିତ୍ଥାରକଥାତି ? ନ ସାପି ୱିତ୍ଥାରକଥାତି ଆହ – ‘‘ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନକଥାପି ସଂଖିତ୍ତାୟେୱା’’ତି । ସନ୍ନିପତିତଦେୱପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପମେୱ ହି ତସ୍ସାପି ପୱତ୍ତି, ନ ସତ୍ଥୁଦେସନାଞାଣାନୁରୂପନ୍ତି । ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂପାପେସି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅନୱସେସତୋ ୱିଭଜନୱସେନ ଦେସନାୟ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା । ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ…ପେ॰… କଥେସି ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ।

୩୭୦.ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ନୟିଦମନୱସେସପରିୟାଦାନଂ, ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ପନେତଂ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ସାତି ୱଚନସେସୋ । ତଥା ହି, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦ୍ଧିମୟପରିକ୍ଖାରଲାଭାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ, ପତ୍ତଂ, ଚୀୱରମେୱ ୱା ଦିନ୍ନେ ଚରିମଭୱେ ଇଦ୍ଧିମୟପରିକ୍ଖାରୋ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅଦିନ୍ନତ୍ତାତି କେଚିୱାଦୋ, ତେନାହ ‘‘କୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଓକାସାଭାୱତୋତି ଉପସମ୍ପଦାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁପରିକ୍ଖୀଣ’’ନ୍ତି । ଉଦକତିତ୍ଥ…ପେ॰… ଆରଦ୍ଧୋ ପରମପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱତୋ ।

ୱିବ୍ଭନ୍ତାତି ଭନ୍ତଚିତ୍ତା । ସିଙ୍ଗେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଘାତେସି ପୁରିମଜାତିବଦ୍ଧାଘାତତାୟାତି ୱଦନ୍ତି ।

ମାନୁସଂ ୟୋଗନ୍ତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ । ଅତ୍ତଭାୱୋ ହି ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ‘‘ୟୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛିଂସୁ । ଉପକୋତିଆଦି ତେସଂ ନାମାନି ।

ଗନ୍ଧକଟ୍ଠେହୀତି ଚନ୍ଦନାଗରୁସଳଲଦେୱଦାରୁଆଦୀହି ଗନ୍ଧଦାରୂହି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୧. ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭୧.ଆଚିକ୍ଖନାତି – ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆଦିତୋ କଥନଂ । ଦେସନାତି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ । ପଞ୍ଞାପନାତି ପକାରେହି ଞାପନା, ସା ପନ ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥମିଦନ୍ତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠାପନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନଂ ଠପନା’’ତି । ପଟ୍ଠପନାତି ପତିଟ୍ଠାପନା । ୟସ୍ମା ପଟ୍ଠପିୟମାନସଭାୱା ଦେସନା ଭାଜନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞାପନା’’ତି, ଜାନାପନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱଟକରଣାତି ଦେସିୟମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱଟଭାୱକରଣଂ । ୱିଭାଗକିରିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାଗସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକରଣଂ । ପାକଟଭାୱକରଣନ୍ତି ଅଗମ୍ଭୀରଭାୱାପାଦନଂ । ଅପରୋ ନୟୋ – ଚତୁସଚ୍ଚସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ ଇଦନ୍ତି ଆଦିତୋ ସିକ୍ଖାପନଂ କଥନଂ ଆଚିକ୍ଖନା, ଏୱଂ ପରସନ୍ତାନେ ପବୋଧନୱସେନ ପୱତ୍ତାପନା ଦେସନା, ଏୱଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସଜନନେନ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧିପରିପାଚନଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ ଚ ସା ଦେସିୟମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ପକାରତୋ ଠପେତି ପତିଟ୍ଠପେତୀତି ‘‘ପଟ୍ଠପନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପକାରତୋ ଠପେନ୍ତୀ ପନ ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଟିୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁନାଭିଧାନତୋ ‘‘ୱିୱରଣା’’ତି, ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାଗକରଣତୋ ‘‘ୱିଭଜନା’’ତି, ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନାଭିଧାନତୋ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ହେତୁଦାହରଣଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ – ‘‘ପାକଟଭାୱକରଣ’’ନ୍ତି, ହେତୂପମାୱସେନତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟଭାୱକରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଗ୍ଗାହକାତି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନକାମା । ସ୍ୱାୟମନୁଗ୍ଗହୋ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁୱସେନ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆମିସସଙ୍ଗହେନା’’ତିଆଦି । ଜନେତା ଜନେତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଜନିକା ମାତା’’ତି । ୱୁଦ୍ଧିଂ ପରିସଂ ଆପାଦେତୀତି ଆପାଦେତା। ତେନାହ ‘‘ପୋସେତା’’ତି । ଇଦାନି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଥେରାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେହି ଜନିକପୋସିକମାତୁଟ୍ଠାନିୟେହି ସଙ୍ଗାହକତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଜନିକମାତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରତୋଘୋସେନ ୱିନାପି ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମୋ ହୋତୀତି ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମମଗ୍ଗୋ ଏୱ ହି ସାୱକାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଘୋସାପେକ୍ଖୋତି । ପତ୍ତେସୁପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ଅପ୍ପତ୍ତେସୂତି ଦସ୍ସେତି । ଭୱସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକତା ନାମ ଇତ୍ତରକାଲତାୟାତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି । ଜନେତାତି ଜନକୋ, ଥେରୋ ପନ ଅରିୟାୟ ଜନୟିତା । ଆପାଦେତାତି ୱଡ୍ଢେତା ପରିବ୍ରୂହେତା । ପୁରିମସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ ସମ୍ମସନଗ୍ଗହଣଂ ଲୋକିୟତ୍ତା ତସ୍ସ, ଇତରସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା ।

କାମେହି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ। ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ତତୋ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥୋ ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ତେହି ୱିସଂସଗ୍ଗତୋ ୱିରଜ୍ଜନତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ସବ୍ବସୋ ୱିୱିତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘କାମପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମପଦଘାତନ୍ତି ୟଥା କାମୋ ପଦଂ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତି, ଏୱଂ ହନନଂ, କାମସମୁଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାମେହି ସବ୍ବସୋ ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା କାମୱିୱିତ୍ତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ଅରିୟଫଲଂ, ତସ୍ମିଂ କାମୱିୱିତ୍ତନ୍ତେ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ବ୍ୟାପାଦପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିୟୋଜନଂ ଅତିଦିସତି । ସବ୍ବେ ଚେତେ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଦି ଏକଚିତ୍ତେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, କଥଂ ତିୱିଧମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ର ହୀ’’ତିଆଦି । ନ ନାନା ଲବ୍ଭତୀତି ଇମିନା ତିୱିଧକିଚ୍ଚକାରିତଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । କିଚ୍ଚୱସେନ ହି ତସ୍ସ ନାମସ୍ସ ଲାଭୋ । ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନମ୍ପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏକଚିତ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନାନମ୍ପି ଚତୁକିଚ୍ଚକାରିତାୟ ଚତୁବ୍ବିଧନାମାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୨. ଦକ୍ଖିଣାୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭୬.ମହାପଜାପତିଗୋତମୀତି ଏତ୍ଥ ଗୋତମୀତି ତସ୍ସ ଗୋତମଗୋତ୍ତତୋ ଆଗତଂ ନାମଂ, ମହାପଜାପତି ପନ ଗୁଣତୋ । ତଂ ୱିୱରିତୁଂ, ‘‘ନାମକରଣଦିୱସେ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମହତିଂ ଉଳାରଂ ପଜଂ ଜନନପୋସନେହି ପରିରକ୍ଖତୀତି ମହାପଜାପତି। ପରିଭୋଗୱସେନ ନ ହଞ୍ଞତୀତି ଅହତଂ । ସିପ୍ପିକାନନ୍ତି ତନ୍ତୱାୟାନଂ । ୱାୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୀନଟ୍ଠାନଂ । ତାନି ମଂ ନ ତୋସେନ୍ତି କାୟିକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ସହତ୍ଥା କତମେୱମଂ ତୋସେତୀ’’ତି । ପିସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନଂ କତ୍ୱା । ପୋଥେତ୍ୱାତି ସୁଖୁମଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ ଧନୁକେନ ନେତ୍ୱା । କାଲାନୁକାଲଞ୍ଚ ଧାତିଗଣପରିୱୁତା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେମକୋଟିଂ ଅଗ୍ଗହେସି ଏକଦିୱସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଏକଦିୱସଂ ପନ…ପେ॰… ଅକାସୀ’’ତି ପୁରିମୱଚନେନ ତଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ ।

ଛ ଚେତନାତି ଛବ୍ବିଧା ଚେତନା । ନ ହି ତା ଛୟେୱ ଚେତନାତି । ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହି…ପେ॰… ସଙ୍ଘୋ ଚାତି ଇଦମେୱ ସୁତ୍ତପଦଂ । ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନାୟ ନିୟୋଜେସି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତରୋତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱନ୍ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ବ୍ୟଭିଚାରଂ ଦସ୍ସେତି । ରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକତୋ ନିଦସ୍ସନଂ ଆହ । ମହନ୍ତତରା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆନୁଭାୱାଦିନା ମହନ୍ତତରା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ତଂ ଅତ୍ଥୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠହେତୁକଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦୀୟମାନସ୍ସ ଦାପନଂ ଲଭତି, ତସ୍ମା । ମା ଏୱଂ ଗଣ୍ହାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ସଙ୍ଘୋୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ମା ଗଣ୍ହ ।

ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଛୟସାଧକଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ନୟିମସ୍ମିଂ ଲୋକେ…ପେ॰… ୱିପୁଲଫଲେସିନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ରତନସୁତ୍ତେ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୬), ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ, ଅଗ୍ଗପସାଦସୁତ୍ତାଦୀହି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ଚ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି । ତେନାହ – ‘‘ସତ୍ଥାରା ଉତ୍ତରିତରୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ଗୋତମିୟା ଅନ୍ତିମଭୱିକତାୟ ଦାନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ ନ ତଂ ଗରୁତରଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାଦାପନେ କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପଚ୍ଛିମାୟ ଜନତାୟା’’ତିଆଦି । ୱଚନତୋପୀତି ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୟୁଗସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଏୱ ପଟିଗ୍ଗହଣାୟ ୱଚନତୋପି । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ସତ୍ଥାସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନୋୱ ଈଦିସେ ଠାନେ ଅଗ୍ଗଫଲଟ୍ଠତାୟ ଅଟ୍ଠ-ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସଚେ ପନସ୍ସ ନ ସୟଂ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନତା, କଥଂ ସଙ୍ଘେ ପୂଜିତେ ସତ୍ଥା ପୂଜିତୋ ନାମ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତୀଣି ସରଣଗମନାନି ତୟୋ ଏୱ ଅଗ୍ଗପସାଦାତି ୱକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୁରୂପାନି ହି ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି । ନ ରୁହତି ଅୟାଥାୱପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ, ନ ଗିହିୱେସଗ୍ଗହଣାଦିନା ଗିହିଭାୱସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପିତତ୍ତା । ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେତଂ ‘‘ସତ୍ଥା ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନୋ’’ତି ସତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ସାୱକସମୂହୋ ହି ସଙ୍ଘୋ। ସଙ୍ଘଗଣେ ହି ସତ୍ଥା ଉତ୍ତରିତରୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତଭାୱତୋ ମୂଲରତନଭାୱତୋ ଚ ।

୩୭୭. ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରଗମନଂ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଜାତଂ, ପରଂ ତଦଞ୍ଞଦହରସଦିସୀ ପଟିପତ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ହତ୍ଥପାଦକିଚ୍ଚଂ ଅସାଧେନ୍ତେସୂ’’ତି ।

୩୭୮.ପଚ୍ଚୂପକାରଂ ନ ସୁକରଂ ୱଦାମି ଅନୁଚ୍ଛୱିକକିରିୟାୟ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅଭିୱାଦେନ୍ତି ଏତେନାତି ଅଭିୱାଦନଂ। ୱନ୍ଦମାନେହି ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ଆଚରିୟଂ ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ଅଭିୱାଦେନ୍ତି ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିୱାଦନ’’ନ୍ତି । ତଦଭିମୁଖୋ…ପେ॰… ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ । କାଲାନୁକାଲଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ବୀଜୟନପାଦସମ୍ବାହନାଦି ଅନୁଚ୍ଛୱିକକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନାମ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କିରିୟଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତିୟେୱ, ୟସ୍ମା ଆଚରିୟେନ କତସ୍ସ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିନା କରିୟମାନୋ ଆମିସାନୁଗ୍ଗହୋ ସଙ୍ଖମ୍ପି କଲମ୍ପି କଲଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେତିୟେୱାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ସୁପ୍ପତିକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତି ।

୩୭୯.ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଆରବ୍ଭ ସମୁଟ୍ଠିତଂ, ‘‘ତଂ ମେ ଭଗୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୂ’’ତି ମହାପଜାପତିଗୋତମିୟା ୱଚନଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସନାୟ ଉଟ୍ଠିତତ୍ତା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତସ୍ସା ଏୱ ୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି…ପେ॰… ସମାଦପେସି, ତସ୍ମା ୱିଭାଗତୋ ଚୁଦ୍ଦସସୁ…ପେ॰… ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି। ତତ୍ଥ ପତିପଚ୍ଚେକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୀୟତୀତି ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ। ପଠମସଦ୍ଦୋ ୟଥା ଅଗ୍ଗତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସେଟ୍ଠପରିୟାୟୋପୀତି ଆହ ‘‘ଜେଟ୍ଠକୱସେନପୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗା ଉତ୍ତମେ ଖେତ୍ତେ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଦୁତିୟତତିୟାପି ପରମଦକ୍ଖିଣାୟେୱ ସବ୍ବସୋ ସମ୍ମାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗାଦିକିଲେସତ୍ତା । ରାଗାଦୟୋ ହି ଅଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତିଣଦୋସାନି ଖେତ୍ତାନି, ରାଗଦୋସା ଅୟଂ ପଜା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୬) । ୟସ୍ମା ପନ ସୱାସନଂ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସେହି ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରେହି ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ସଦିସୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ କୋଚି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ପରମଦକ୍ଖିଣାୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଏୱ ହୋତି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଲୋକିୟପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞେ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିମ୍ହୀ’’ତି ତାୟ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଗୋସୀଲଧାତୁକୋତି ଗୋସୀଲସଭାୱୋ, ସୀଲୱତା ସଦିସସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅସଠୋ’’ତିଆଦି । ତେନ ନ ଅଲଜ୍ଜିଧାତୁକୋ ପକତିସିଦ୍ଧୋ ଇଧ ପୁଥୁଜ୍ଜନସୀଲୱାତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ଏତ୍ତକୋତି ପଚ୍ଚେକପ୍ପମାଣତୋ ତତୋ ଏୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । କଥଂ ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିପାକୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତି ? ସୋପି ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଏୱ ଇତରେହି ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱଦୀପନତୋ, ଏତଦତ୍ଥମେୱ ପୁବ୍ବେ ଅସଙ୍କରଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଗୁଣୱସେନାତି ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନାଦିଗୁଣୱସେନ । ଉପକାରୱସେନାତି ଭୋଗରକ୍ଖାଦିଉପକାରୱସେନ । ୟଂ ପୋସନତ୍ଥଂ ଦିନ୍ନଂ, ଇଦଂ ନ ଗହିତଂ ଦାନଲକ୍ଖଣାୟୋଗତୋ । ଅନୁଗ୍ଗହପୂଜନିଚ୍ଛାୱସେନ ହି ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନଂ ଭୟରାଗଲଦ୍ଧୁକାମକୁଲାଦିୱସେନ ସାୱଜ୍ଜାଭାୱତୋ । ତମ୍ପି ନ ଗହିତଂ ଅୟାୱଦତ୍ଥତାଅପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲଦାନାସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ସନ୍ତିକାଗତସ୍ସ । ତେନ ସମ୍ପତ୍ତିପୟୋଜନେ ଅନପେକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତି । ଫଲଂ ପଟିକଙ୍ଖିତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦଂ ମେ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଆୟତିଂ ସୁଖହିତଭାୱାୟ ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ଫଲଂ ପଚ୍ଚାସୀସିତ୍ୱା । ତେନସ୍ସ ଫଲଦାନେ ନମିୟତଂ ଦସ୍ସେତି, ୟାୱଦତ୍ଥନ୍ତି ଇମିନା ପରିପୁଣ୍ଣଫଲତଂ । ସତଗୁଣାତି ଏତ୍ଥ ଗୁଣସଦ୍ଦୋ ନ ‘‘ଗୁଣେନ ନାମଂ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୬; ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୩୮) ୱିୟ ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ‘‘ତଦ୍ଦିଗୁଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥୋ, ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଲୋକେ, ମନୋଛଟ୍ଠା ପୱେଦିତା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୩) ୱିୟ ନ କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋ, ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ଖୁ॰ ପା॰ ୩) ୱିୟ ନ ଅନ୍ତଭାଗତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ଆନିସଂସତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସତାନିସଂସା’’ତି ଆହ, ତେ ଆନିସଂସେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଆୟୁସତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତଗୁଣାତି ୱା ସତୱଡ୍ଢିକାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିପ୍ପରିତସଂ କରୋତୀତି ଆୟୁଆଦୀନଂ ଆନିସଂସାନଂ ଅପରିତ୍ତାସଂ କରୋତି । ଅଥ ୱା ନିପ୍ପରିତସଂ କରୋତୀତି ଆୟୁଆଦିନିମିତ୍ତଂ ଅପରିତ୍ତାସଂ କରୋତି । ଅଥ ୱା ନିପ୍ପରିତସଂ କରୋତୀତି ଆୟୁଆଦୀନି ତତୋ ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଆହାରାଦିହେତୁ ଅପରିତ୍ତାସଂ କରୋତି । ଅତ୍ତଭାୱୱିନିମୁତ୍ତସଞ୍ଚରଣସ୍ସ ଅଭାୱା, ‘‘ଭୱସତେପି ୱୁତ୍ତେ ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି, ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନଦୁସ୍ସୀଲେ’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବୱାରେସୁ । ନୟୋ ନେତବ୍ବୋତି, ‘‘ଆୟୁସହସ୍ସଂ ୱଣ୍ଣସହସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ନୟୋ ।

ସାସନାୱତରଣଂ ନାମ ୟାୱଦେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ, ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗପଟିୱେଧନଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ସୀଲପରିପୂରଣଂ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାନୁୟୋଗୋ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାତି ସବ୍ବାପେସା ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପତ୍ତି ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ତିସରଣଂ ଗତୋ ଉପାସକୋପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୋ ସମାଧି ତାୱ ନାମ ପରମ୍ପରାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ; ତଥା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୀଲପରିପୂରଣଂ ଉପସମ୍ପଦା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପାସକସ୍ସ ଦସସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ସରଣାଦିଗମନମ୍ପି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱାତି, ‘‘ସବ୍ବାପେସା ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣ-ୱିଜ୍ଜାଚରଣାଦି-ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଅପରିମେୟ୍ୟ-ଗୁଣ-ସମୁଦୟପୂରିତେ ଭଗୱତି ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଉଳାରତରବହୁମାନଗାରୱତଂ ଗତୋ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ତପ୍ପରାୟଣତାଦିଆକାରପ୍ପତ୍ତୋ ଞାଣପରିସୋଧିତୋ ପସାଦୋ ସରଣଗମନନ୍ତି ତେନ ୱତ୍ଥୁଗତେନ ପସାଦେନ ପରିଭାୱିତେ ସନ୍ତାନେ କତଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହପ୍ଫଲଂ ମହାନିସଂସମେୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନଦାନମ୍ପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ସରଣଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟେ ପସାଦଭାୱେନ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ, ତାଦିସସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିଉପଥମ୍ଭିତୋ କାୟୱଚୀସଂୟମୋତି ତତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ତତୋ ଉତ୍ତରି ମହପ୍ଫଲନ୍ତି, ଦସସୀଲଂ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣୁପୋସଥସୀଲଂ, ତତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି, ‘‘ତତୋ ଉତ୍ତରି ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଣେରସୀଲାଦୀନଂ ପନ ଉତ୍ତରି ୱିସିଟ୍ଠତରାଦିଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିନ୍ନସ୍ସ ୱିସେସମହପ୍ଫଲତା ୱୁତ୍ତା ।

ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିତା ନାମ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ କଥଂ ଦାତୁଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦେତି ‘‘କିଂ ପନ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ସକ୍କା ଦାନଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି । ଇତରୋ ତାଦିସେ ସତି ସମୟେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଆମ ସକ୍କା’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା, ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେତି ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖିପନକ୍ଖଣେ । ୟଦି ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ଫଲତୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମେୱ, କୋ ନେସଂ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତେନ ସତିପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭାୱସାମଞ୍ଞେ ଅତ୍ଥି ନେସଂ ଅପ୍ପବହୁଭାୱୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମହାକପ୍ପାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ତେନ ତେନ ଓଧିନା ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ପହୀୟମାନତ୍ତା ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ୱଡ୍ଢମାନତ୍ତା ଅପରିୟୋସିତକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣତା, ପରିୟୋସିତକିଚ୍ଚତ୍ତା ଫଲସମଙ୍ଗୀନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣତାତି ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠେହି ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଖେତ୍ତାତିସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମେହି ପନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠେହି ଉପରିମାନଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଫଲଟ୍ଠେହି ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଉତ୍ତରିତରତା ପାକଟା ଏୱ । ତଥା ହି ଉପରିମାନଂ ଦିନ୍ନଦାନସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତା ୱୁତ୍ତା ।

୩୮୦. କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖେ ଉଭତୋସଙ୍ଘେ କେୱଲେ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଦାନଂ ଅତ୍ଥି ଏୱ, ନ ପନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ, ତଂ ପନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଉଭତୋସଙ୍ଘେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ । ନ ପାପୁଣନ୍ତି ମହପ୍ଫଲଭାୱେନ ସଦିସତମ୍ପି, କୁତୋ ଅଧିକତଂ ।

‘‘ତଥାଗତେ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା – ‘‘କିଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି। ଇତରୋ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତଥାଗତେ ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦିପରିଚ୍ଚାଗୋ ୱିୟ ଚୀୱରାଦିପରିଚ୍ଚାଗୋପି ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତିୟେୱାତି କତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏତ୍ତକାୟେୱ, ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସଥା’’ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅକରଣେନ ଉପଚାରସୀମାପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଖେତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାନଂ ୱସେନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନକମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ।

ଗୋତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଧାରଣନାମଂ, ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ସମଣାତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି ଧାରେନ୍ତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁନୋ। ତେନାହ ‘‘ନାମମତ୍ତସମଣା’’ତି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋ ସମଣଗଣୋ ସଙ୍ଘୋ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଗୁଣସଙ୍ଖାୟାତି ଆନିସଂସଗଣନାୟ, ମହପ୍ଫଲତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କାସାୱ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତା ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ପନ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନଂ ହୋତି, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସଙ୍ଘଗତା ଦକ୍ଖିଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତୀକାରନ୍ତି ଗାରୱଂ ।

ସଙ୍ଘତୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲତୋ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଇମସ୍ସ ମୟା ଦିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ନାମ ଦାତବ୍ବଂ ଜାତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି; ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣା ସଙ୍ଘଗତା ନ ହୋତିୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଣାମିତତ୍ତା । ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୁତ୍ୱାତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମୟା ଇମସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି ୱା ନ ୱା’’ତି ୱିମତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ କରୋତି ।

ତତ୍ଥାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିଦସ୍ସେତି, ‘‘ପରସମୁଦ୍ଦୱାସିନୋ’’ତିଆଦିନା । ଓପୁଞ୍ଜାପେତ୍ୱା ପରିଭଣ୍ଡଂ କାରେତ୍ୱା, ହରିତଗୋମୟେନ ଉପଲିମ୍ପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାସାୱକଣ୍ଠସଙ୍ଘସ୍ସାତି କାସାୱକଣ୍ଠସମୂହସ୍ସ । କୋ ସୋଧେତୀତି ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ କୋ ୱିସୋଧେତି । ମହପ୍ଫଲଭାୱାପତ୍ତିୟା ହି ଦକ୍ଖିଣା ୱିସୁଜ୍ଝତି ନାମ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ହତ୍ଥେ ଦିନ୍ନଂ, ତେସଂ ୱସେନ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା, – ‘‘ତଦାପାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘଗତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କମ୍ମୱସେନେୱ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଦକ୍ଖିଣାୟ ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ୱସେନ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ସାରିପୁତ୍ତ…ପେ॰… ସୋଧେନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ, ‘‘ୟେ କେଚି ଅରହନ୍ତୋ ସୋଧେନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଥେରା ଚିରପରିନିବ୍ବୁତାତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଜତନାନମ୍ପି ଅରିୟାନଂ ସାୱକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକରଣେ ସତି ଅକରଣପ୍ପତ୍ତିୟା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅସୀତିମହାଥେରା ସୋଧେନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା ।

‘‘ସଙ୍ଘଗତାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟା’’ତି କାମଞ୍ଚେତଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ଉପନେତବ୍ବୋ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଗୁଣୱସେନ ଅତିୱିୟ ଉଳାରଭାୱତୋ, ଏତରହି ତଦଭାୱତୋ । ଏତରହି ସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ନ ଉପନେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନ ତେନେୱ ସମୟେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିମୁଖେନ ପଟିପତ୍ତିୟା ଉଳାରତଂ ଅନୁଳାରତଞ୍ଚ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ୟତ୍ଥ ହି ଭିକ୍ଖୂ ଗୁଣେହି ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଙ୍ଘଗତା ଦକ୍ଖିଣା ଇତରସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦକ୍ଖିଣତୋ ମହପ୍ଫଲତରାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସଙ୍ଘେ ଚିତ୍ତୀକାରଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସାତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଂ ସଙ୍ଘେ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଙ୍ଘଗତେନ ପସାଦେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚ ଗାରୱୱସେନ ଦେନ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସମଣେ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ ସଙ୍ଘତୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା, ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମୀ’’ତିୟେୱ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଚ ।

ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା, ‘‘ସୋତାପନ୍ନେ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ଅତିଦିସତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଗହିତୋ ସକଦାଗାମୀ, ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକୋ ଅନାଗାମୀତି ଏୱମାଦି ସଙ୍ଗହିତଂ । ମହପ୍ଫଲତରମେୱ। ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଆନନ୍ଦ, କେନଚି ପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଘଗତାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) । ୟଦି ଖୀଣାସୱେ ଦିନ୍ନଦାନତୋ ସଙ୍ଘତୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଗହିତଦୁସ୍ସୀଲେପି ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ – ‘‘ସୀଲୱତୋ, ମହାରାଜ, ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ନୋ ତଥା ଦୁସ୍ସୀଲେ’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତଂ ଇମଂ ନୟଂ ଗହାୟା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଘତୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଗହଣୱିଧିଂ ପହାୟ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସେୱ ଗହଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହକା ହୋନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ଆଗତଂ ।

୩୮୧.ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ନ କିଲିସ୍ସତି, ମହାଜୁତିକାରୀ ମହାୱିପ୍ଫାରା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଚିଧମ୍ମୋତି ରାଗାଦିଅସୁଚିୱିଧମନେନ ସୁଚିସଭାୱୋ । ନ ପାପଧମ୍ମୋତି ନ ନିହୀନସଭାୱୋ ପାପକିରିୟାୟ । ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ହି ଏକନ୍ତନିହୀନୋ । ଜୂଜକୋ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ସ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାନଂ ଦାନପାରମିୟା ମତ୍ଥକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ମହାପଥୱୀକମ୍ପନସମତ୍ଥଂ ଜାତଂ, ସ୍ୱାୟଂ ଦାନଗୁଣୋ ୱେସ୍ସନ୍ତରମହାରଞ୍ଞା କଥେତବ୍ବୋତି ।

ଉଦ୍ଧରତୀତି ବହୁଲଂ କତପାପକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧୱିନିପାତତୋ ଉଦ୍ଧରତି । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପେତଦକ୍ଖିଣନ୍ତି ପେତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାତବ୍ବଦକ୍ଖିଣଂ । ପାପିତକାଲେୟେୱାତି, ‘‘ଇଦଂ ଦାନଂ ଅସୁକସ୍ସ ପେତସ୍ସ ହୋତୂ’’ତି ଉଦ୍ଦିସନୱସେନ ପତ୍ତେ ପାପିତକାଲେୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ପେତସ୍ସ । ପାପୁଣୀତି ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱସେନ ପାପୁଣି । ଅୟଞ୍ହି ପେତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନେ ଧମ୍ମତା ।

ତଦା କୋସଲରଞ୍ଞୋ ପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ଅତିୱିୟ ଉଳାରଜ୍ଝାସୟତଂ, ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉକ୍କଂସଗତଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ‘‘ଅସଦିସଦାନଂ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଅସାରମ୍ପି ଖେତ୍ତନ୍ତି ସାରହୀନଂ ଦୁକ୍ଖେତ୍ତଂ । ସମୟେତି କସନାରହେ କାଲେ । ପଂସୁଂ ଅପନେତ୍ୱାତି ନିସ୍ସାରଂ ପଂସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା । ସାରବୀଜାନୀତି ସଭାୱତୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରତୋ ଚ ସାରଭୂତାନି ବୀଜାନି । ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୱପିତ୍ୱା । ଏୱନ୍ତି ୟଥା କସ୍ସକୋ ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅସାରେପି ଖେତ୍ତେ ଫଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ସୀଲୱା ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସପି ଦତ୍ୱା ଫଲଂ ମହନ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଇମିନା ଉପାୟେନାତି ଇମିନା ପଠମପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିସୁଜ୍ଝନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟପଦେ ପନ ୱିସୁଜ୍ଝନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ।

୩୮୨. ଅରହତୋ ଦିନ୍ନଦାନମେୱ ଅଗ୍ଗଂ ଦାନଚେତନାୟ କେନଚି ଉପକ୍କିଲେସେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା, ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ଭୱାଲୟସ୍ସ ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅଭାୱତୋ’’ତି, ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପୀ’’ତି ୱଚନସେସୋ । ଖୀଣାସୱୋ ଦାନଫଲଂ ନ ସଦ୍ଦହତୀତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସଜନସ୍ସ ୱିୟ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନଂ ସଦ୍ଦହନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ୟତୋ ଅରହା ‘‘ଅସଦ୍ଧୋ ଅକତଞ୍ଞୂ ଚ…ପେ॰… ପୋରିସୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୯୭) ଥୋମୀୟତି । ଅସଦ୍ଦହନଂ ଅନୁମାନପକ୍ଖିକଂ, ଅନୁମାନଞ୍ଚ ସଂସୟପୁବ୍ବକଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦିଦ୍ଧୋ ଚ କମ୍ମକମ୍ମଫଲେସୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱଂ ଗତୋ । ତମେୱ ହି ନିଚ୍ଛିତଭାୱସିଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସନ୍ଦିଦ୍ଧତଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଦାନଫଲଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତେନ କତକମ୍ମଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱେନା’’ତିଆଦି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗତ୍ତା’’ତି, ଏତଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ, କେନଚି କିଲେସେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସାତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦାନଂ ।

କିଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତିଆଦିନା ଦାୟକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧି ଚୋଦିତା, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାତିଆଦିନା ପନ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋତି ୱଦନ୍ତି; ତଦୟୁତ୍ତଂ, ସାୱକସ୍ସ ମହପ୍ଫଲଭାୱେ ସଂସୟାଭାୱତୋ, ହେଟ୍ଠା ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା ଉଭୟେନପି ଦାୟକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧି ଏୱ ଚୋଦିତା । ସା ହି ଇଧ ସାଧାରଣୱସେନ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଂସୟୱତ୍ଥୁ । ତେନାହ – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ…ପେ॰… ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ହୀତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଦାନସ୍ସ ୱିପାକଂ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମୱିପାକୱିଭାଗଜାନନଞାଣସ୍ସ ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି, ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସ ୱିପାକଂ ୟଥାହଂ ଜାନାମି, ତସ୍ମା ଅଦତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୨୬) । ଏତେନ ଏତ୍ଥ ଞାଣୱିସୋଧନଂ ନାମ କଥିତଂ, ନ ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ଦାୟକତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଚ ୱସେନ ହୋତୀତି; ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ସବ୍ବସୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଞାଣସ୍ସ ଚ ଅତିୱିୟ ଉଳାରତ୍ତା ମହାନୁଭାୱଂ ନାମ ସିୟା ମହାତେଜୱନ୍ତଞ୍ଚ; ନ ମହପ୍ଫଲଂ ତେସଂ ସନ୍ତାନେ ପରିପୁଣ୍ଣଫଲସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଦି ଦିନ୍ନଦାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଫଲଂ ନ ହୋତି ଉଭୟୱିପାକଦାନାଭାୱତୋ, ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟୀ ପନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଦାନଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଚତୂହୀତି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ, ଚତୂହି ସମ୍ପଦାହି ସହଗତା ସହିତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମା ଚତସ୍ସୋ ସମ୍ପଦା ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ୟଥାଧିଗତପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । ତେନାହ – ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେତି ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ତଂ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଚେତନାୟ ମହନ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବଚେତନାଦିୱସେନାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଜୱନୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବାପରୱୀଥିଚେତନାୱସେନ, ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକୱୀଥିୟଂୟେୱ ପୁବ୍ବଚେତନାଦିୱସେନାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ସା ହି ଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭୂତା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି, ନ ଇତରା । ମହତ୍ତତାତି ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଞାଣସମ୍ପୟୋଗାଦିୱସେନ ଚେତନାୟ ଉଳାରତା । ଖୀଣାସୱଭାୱେନାତି ୟସ୍ସ ଦେତି, ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭାୱେନ । ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନତାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ପଟିଘସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ୱିଗମେନ ଦିବ୍ବୱିହାରାନଂ ୱସେନ, ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିଗମେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୱସେନ, ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ୱିଗମେନ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବସୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିମୁଖତାୟ ଅରିୟୱିହାରାନଂ ୱସେନ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନତା ଇଚ୍ଛିତା । ତଂତଂସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ସନ୍ତାନସ୍ସ ନିରୋଧସାଧନତା ତଂ ଦିୱସଂ ନିରୋଧସ୍ସ ସାଧନତା ନାମ । ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନତାତି ସବ୍ବସୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନତା ଇଚ୍ଛିତା; ନ ସବ୍ବସୋ ଅନୱସେସସଞ୍ଞାନିରୋଧତାୟାତି ଆହ – ‘‘ତଂ ଦିୱସଂ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠିତଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନତା’’ତି । ସଞ୍ଞାନିରୋଧସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନତଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ତଂ ଦିୱସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦକ୍ଖିଣାୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ୱିଭଙ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୫. ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮୩.ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନୋତି ଅଧିକାୟ ମତ୍ତାୟ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନତାୟ ଅତିୱିୟ ଗିଲାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମରଣସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତୋ’’ତି । ଅଖଣ୍ଡଂ ଅକାସି ଗହପତିନୋ ସତ୍ଥରି ପରମପେମତ୍ତା । ୟତ୍ତକଂ ଚସ୍ସାତି, ‘‘ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟତ୍ତକଂ ଅସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ।

୩୮୪.ଓସକ୍କନ୍ତୀତି ପରିହାୟନ୍ତି । ଓତ୍ଥରନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ଉସ୍ମା ନାମ କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ, ସା ସହ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନିରୋଧା ପରିୟାଦିୟତି, ୟାୱ ତା ଆୟୁଉସ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତି, ତାୱ ମରଣନ୍ତିକା ୱେଦନା ୱତ୍ତନ୍ତେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ଉସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

୩୮୫.ତୀହି ଗାହେହୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହେହି । ପଟିବାହିତୁଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ । ଚକ୍ଖୁଂ ତୀହି ଗାହେହି ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ମାନଗ୍ଗାହପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାତି ଦସ୍ସେତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ହି ସତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ମାନଗ୍ଗାହୋ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ତଣ୍ହାଗ୍ଗାହୋ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ସତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋତି, ଗାହୋ ଚ ନାମ ଓଳାରିକୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିଗତେପି ନିକନ୍ତି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ତଂ ୱିଜହାପେତୁକାମେନ, – ‘‘ନ ଚ ମେ ଚକ୍ଖୁନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାପି ମେ ଚକ୍ଖୁନିସ୍ସିତଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସବ୍ବଂ କାମଭୱରୂପନ୍ତି କାମଭୂମିପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମାହ – ‘‘କାମରୂପଭୱରୂପ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ସୋ ୟୁତ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ଏୱ ଅନୱସେସପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନତୋ । ତଥା ହି ଉପରି ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ଅନୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୮୬.ଇଧଲୋକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଲୋକୱିସୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମଦୁତିୟୱାରେହି ଇଧଲୋକୋ ଗହିତୋତି କତ୍ୱା । ପଠମଦୁତିୟୱାରେହି ପନ ଇଧଲୋକୋ ପରଲୋକୋତି ୱିଭାଗେନ ୱିନା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ଗହିତୋ; ତଥା ତତିୟୱାରେ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ଚ ଗହିତୋତି ପୁନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସମ୍ପରାୟୱସେନ ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ନ ଇଧଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଇଧଲୋକନ୍ତି ଚ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନେୱ ଗହିତଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖାରୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟମ୍ପି ମେ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ଅପରିତସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପନ ଅଭାୱତୋ, ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ପରଲୋକା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଂ ପନ ‘‘ଇଧଲୋକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସତ୍ତଲୋକସ୍ସପି ଗହଣଂ ଇଚ୍ଛିତଂ । ତେସଂ ମତେନ, ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୟୋଜନା ।

୩୮୭.ଅଲ୍ଲୀୟସୀତି ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୋଗେସୁ ଚ ଅପେକ୍ଖଂ କରୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱରୂପୀତି ୟାଦିସୀ ତଦା ଧମ୍ମସେନାପତିନା କଥିତା, ଏୱରୂପୀ । ଧମ୍ମକଥା ନ ସୁତପୁବ୍ବାତି ୟଥାକଥିତାକାରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ନ ସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତତାସାମଞ୍ଞଂ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ପନା’’ତିଆଦି ।

ମୟା ଗତମଗ୍ଗମେୱ ଅନୁଗଚ୍ଛସୀତି ଦାନମୟପୁଞ୍ଞଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି, ନ ବୋଧିସତ୍ତଦାନଭୂତଂ ଦାନପାରମିତଂ । ନ ପଟିଭାତୀତି ରୁଚ୍ଚନୱସେନ ଚିତ୍ତେ ନ ଉପତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ‘‘ନ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତଥା ହେସ ୱଟ୍ଟାଭିରତୋତି । ଉଜୁମଗ୍ଗାୱହା ୱିପସ୍ସନା ଭଗୱତା ପନସ୍ସ କଥିତପୁବ୍ବା ।

୩୮୮. ଏସିତଗୁଣତ୍ତା ଏସିୟମାନଗୁଣତ୍ତା ଚ ଇସି, ଅସେକ୍ଖା ସେକ୍ଖା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ, ଇସୀନଂ ସଙ୍ଘୋ, ତେନ ନିସେୱିତନ୍ତି ଇସିସଙ୍ଘନିସେୱିତଂ। କାମଂ ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଗନ୍ଧକୁଟିପାସାଦକୂଟାଗାରାଦିୱସେନ ନିସୀଦନନିପଜ୍ଜନାୟ ରୁକ୍ଖଲତାଦିୱସେନ ଭୂମିସୟାଦିୱସେନ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ମହତୀ ରମଣୀୟତା ଅତ୍ଥେୱ, ସା ପନ ଗେହସ୍ସିତଭାୱେନ ଅରିୟାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା ନ ତୋସେତି; ୟଥା ଅରିୟାନଂ ନିସେୱିତଭାୱେନାତି ଆହ – ‘‘ପଠମଗାଥାୟ ଜେତୱନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୯୮; ଥେରଗା॰ ୯୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୬୧) । ଅପଚୟଗାମିନୀ ଚେତନା ସତ୍ତାନଂ ସୁଦ୍ଧିମାୱହତୀତି ଆହ – ‘‘କମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନା’’ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିଜ୍ଜା, ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଆହ – ‘‘ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା’’ତି । ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ । ତଥା ହି ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟୋ ସମାଧିପି ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ । ସୀଲଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପୋତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଉପକାରକଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜାଭାଗୋ। ତଥା ହି ସୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଏୱଂ ୱାୟାମସତିୟୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତାତି । ତେନାହ – ‘‘ଧମ୍ମୋତି ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ’’ତି । ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ହି ଇଧ ସମ୍ମାସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, – ‘‘ଏୱଂ ଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ୱିୟ । ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାତି ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ, ତେ ସବ୍ବେପି ଗହିତାତି । ତେନାହ – ‘‘ଏତେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନା’’ତି ।

ଉପାୟେନାତି ୟେନ ୱିଧିନା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଭାୱେତବ୍ବୋ, ତେନ ସମାଧିପକ୍ଖିୟଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଞ୍ଚେୱ ମଗ୍ଗଧମ୍ମଞ୍ଚ । ‘‘ଅରିୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଦେସେସ୍ସାମି ସଉପନିସଂ ସପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ହି ୱଚନତୋ ସମ୍ମାସମାଧିଆଦୟୋ ମଗ୍ଗଧମ୍ମାପି ସମାଧିପକ୍ଖିୟା । ୱିଚିନେୟ୍ୟାତି ୱୀମଂସେୟ୍ୟ, ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗହେତୁକା ହି ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି । ତେନାହ – ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିପସ୍ସେୟ୍ୟ । ତେସୁ ହି ୱିପସ୍ସିୟମାନେସୁ ୱିପସ୍ସନା ଉକ୍କଂସଗତା । ୟଦଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି, ତଦଗ୍ଗେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପହାନପଟିୱେଧେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି, ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସୁଜ୍ଝତି । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଂ ତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ଇଧାପି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ସଚ୍ଚେସୁ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନେସୂତି ୱଚନସେସୋ ।

ଅୱଧାରଣୱଚନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାପନୱଚନଂ, ଅୱଧାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରିପୁତ୍ତୋୱାତି ଚ ଅୱଧାରଣଂ ତସ୍ସ ସାୱକଭାୱତୋ ସାୱକେସୁ ସାରିପୁତ୍ତୋୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । କିଲେସଉପସମେନାତି ଇମିନା ମହାଥେରସ୍ସ ତାଦିସୋ କିଲେସୂପସମୋତି ଦସ୍ସେତି, ୟସ୍ସ ସାୱକସ୍ସ ୱିସୟେ ପଞ୍ଞାୟ ପାରମିପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି । ୟଦି ଏୱଂ – ‘‘ୟୋପି ପାରଙ୍ଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଏତାୱପରମୋ ସିୟା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ତେସଂ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ପଞ୍ଞାୟ ପାରମିପ୍ପତ୍ତସାୱକୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା – ‘‘ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୧୪୧; ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା) ୱଚନତୋ ସାୱକେହି ୱିମୁତ୍ତିପଞ୍ଞାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ପାରଙ୍ଗତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ’’ତିଆଦି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଛନ୍ନୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮୯.ଛନ୍ନୋତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂନାମକୋ ଥେରୋ’’ତି । ୟସ୍ସ ପନ ସତ୍ଥାରା ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ ଆଣତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ଥେରୋ’’ତି, ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନକାଲେ କପିଲପୁରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗିଲାନପୁଚ୍ଛକାତି ଗିଲାନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନକା, ଗିଲାନଭାୱସ୍ସ ଅୱତ୍ଥଂ ସୋତୁକାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସସନତୋ ହିଂସନତୋ ସତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜୀୱିତହାରକସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

୩୯୦. ଉପୱଜ୍ଜଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ, କରଜକାୟଂ କତ୍ୱା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ।

୩୯୧.ଖୟୱୟଂ ଞତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଖଣଭଙ୍ଗଂ ନେତ୍ୱା ଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା । ନେତଂ ମମାତି ଦୁକ୍ଖତୋ ସମନୁପସ୍ସନା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ମମଂକାରାଭାୱତୋ । ନେସୋହମସ୍ମୀତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ତେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅହଂକାରାଭାୱତୋ । ନ ମେସୋ ଅତ୍ତାତି ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସନା ଅନତ୍ତତୋ ତେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହାଭାୱତୋତି ଆହ – ‘‘ନେତଂ ମମ…ପେ॰… ଅତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ।

୩୯୩.ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ୟସ୍ମା ଅରିୟୋ ସବ୍ବସୋ ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, କେୱଲଂ ପନ ଅଧିମାନେନେୱ – ‘‘ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ, ପରିଚିଣ୍ଣୋ ମେ ସତ୍ଥା, ନିରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦମ୍ପୀତି ଇଦମ୍ପି, ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତଭାୱେନ ହି ଆୟସ୍ମା ଛନ୍ନୋ ମାରଣନ୍ତିକଂ ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ପରିୱତ୍ତନ୍ତୋ ଚଲତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତ’’ନ୍ତିଆଦି ମନସିକାତବ୍ବଂ, ତେନ ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କପ୍ପସଦ୍ଦୋ କାଲପରିୟାୟୋପି ହୋତି, ନ କାଲୱିସେସୱାଚକୋ ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ନିଚ୍ଚକପ୍ପନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂନିସ୍ସିତୋ ଅଲ୍ଲିନୋ, ଏୱଂ ତାହିପି ନିସ୍ସିତୋ ଅମୁତ୍ତଭାୱତୋତି ଆହ – ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନିସ୍ସିତସ୍ସା’’ତି । ଚଲିତନ୍ତି ୟଥା ୟଥା ଅସମାରଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱୱସେନ ଚଲନ୍ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ୱିରୂପଂ ଚଲିତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତାଦିସେ ପନ ପପଞ୍ଚୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚଲିତେ ଅସତି ଭାୱନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନତାୟ କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚଲିତେ ଅସତି ପସ୍ସଦ୍ଧୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କିଲେସପସ୍ସଦ୍ଧି ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।

ଭୱନ୍ତରଂ ଦିସ୍ୱା ନମନଟ୍ଠେନ ନତି। ତେନାହ – ‘‘ନତିୟା ଅସତୀତି ଭୱତ୍ଥାୟ ଆଲୟନିକନ୍ତିପରିୟୁଟ୍ଠାନେସୁ ଅସତୀ’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତି ନାମାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଭୱନ୍ତରତୋ ଇଧେୱ ଆଗମନଂ ନାମ, ଚୁତିୱସେନ ଚୱନୱସେନ ଇତୋ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଗମନଂ ନାମ ନ ହୋତି ଆଗତିଗତିୟା ଅସତି କତୂପଚିତସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିପରିକପ୍ପୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଚୱନୱସେନାତି ନିବ୍ବତ୍ତଭୱତୋ ଚୱନୱସେନ ଚୁତି, ଆୟତିଂ ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଉପପାତୋ ନ ହୋତି । ୟତୋ ଗତି ଆଗତି ଚୱନଂ ଉପପାତୋ ନ ହୋତି, ତତୋ ଏୱ ନେୱିଧ, ନ ହୁରଂ, ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ, କାୟସ୍ସ ଗତିୟା ଆଗତିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଚୁତୂପପାତୋ ନତ୍ଥି; ତେନ ନ ଇଧଲୋକେ ଠିତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ପରଲୋକେ ଠିତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ ଠିତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ନୟିଧ ଲୋକେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଂସରଣପଦେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ‘‘ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଉଭୟପରିୟାପନ୍ନୋ ନ ହୋତୀତି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ‘‘ନ ଉଭୟତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଅୟମେୱ ଅନ୍ତୋତି ୟୋ ଇଧଲୋକେ ପରଲୋକେ ଚ ଅଭାୱୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ଅୟମେୱ ସକଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ।

୩୯୪.କଣ୍ଠନାଳିଂ ଛିନ୍ଦୀତି ନାଳିଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଆରଭି । ତସ୍ମିଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଆରଦ୍ଧକ୍ଖଣେ ଛେଦୋ ଚ ୱତ୍ତତି; ମରଣଭୟଞ୍ଚ ଓକ୍କମି ଅୱୀତରାଗଭାୱତୋ, ତତୋ ଏୱ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତି। ‘‘ସୋପି ନାମ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅନୁପୱଜ୍ଜତଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ସରାଗମରଣଂ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ସଂୱିଗ୍ଗମାନସୋ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ବହୁସୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପାୱିତତ୍ତା ତାୱଦେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ କଣ୍ଠନାଳିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟା ଜୀୱିତନିରୋଧେନ ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି। ନ ହି ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ଥେରସ୍ସାତି ଆୟସ୍ମତୋ ଛନ୍ନତ୍ଥେରସ୍ସ । ବ୍ୟାକରଣେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ ‘‘ବ୍ୟାକରଣେନ ହେତୁନା’’ତି । ତନ୍ନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଥେରୋ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତି । ଇମିନାତି, ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ଥେରୋତି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ । ପୁଚ୍ଛତୀତି, ଭନ୍ତେ, ତଥା କୁଲସଂସଗ୍ଗପସୁତୋ କଥଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ପୁବ୍ବେ କୁଲେସୁ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରୀ’’ତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପଞ୍ଞାତସ୍ସପି ଇମସ୍ମିଂ ‘‘ହୋନ୍ତି ହେତେ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ୱୁତ୍ତ-ଟ୍ଠାନେ ଅସଂସଟ୍ଠଭାୱୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି। ପକ୍କମ୍ପି ନିପକ୍କଂ ୱିୟ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜମାନାପି କେଚି ଅସଞ୍ଞତା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଛନ୍ନୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ପୁଣ୍ଣୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯୫. ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଅରିୟୱିହାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅକତକିଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ନାମ କାୟୱିୱେକୋତି ଆହ – ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ଏକୀଭାୱା’’ତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ରୂପା’’ତି ପନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପଂ ୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଉଭୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ବାହିରଞ୍ଚ ଆୟତନଂ ଅଭିନନ୍ଦିତାଦିସାମଞ୍ଞେନ ତଞ୍ଚେତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ଏକଜ୍ଝଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତଞ୍ଚେତି ତଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦେନ ଜୋତିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାତି ତଦୁଭୟଂ, ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା’’ତି ପଦେନ କଥିତମେୱାତି ଇଧ ନ ଗହିତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସମୋଧାନେନାତି ସହାୱଟ୍ଠାନେନ, ଚିତ୍ତେନ ନନ୍ଦିୟା ତଣ୍ହାୟ ସହ ପୱତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତସହୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନନ୍ଦୀ’’ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୋଧାନନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୱୋକାରେ ସହପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି । ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂୟେୱ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ସମୁଦୟୋତି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଇତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୂ’’ତିଆଦି । କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ କଥିତତ୍ତା ଆହ – ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଦୁତିୟନୟେତି ‘‘ସନ୍ତି ଚ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟେ ଦେସନାନୟେ । ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ନ ୟଥାନୁସନ୍ଧି ନାପି ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସ୍ସ ପନ ଇଧ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି । ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୂତି ଅକ୍କୋସନେ ପରିଭାସନେ ପାଣିପ୍ପହାରେ ଲେଡ୍ଡୁପ୍ପହାରେ ଦଣ୍ଡପ୍ପହାରେ ସତ୍ଥପ୍ପହାରେ ଜୀୱିତାୱୋରୋପନେତି ଇମେସୁ ସତ୍ତସୁ । ‘‘ଭଦ୍ଦକା ୱତିମେ’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୀହନାଦଂ ନଦାପେତୁଂ।

୩୯୬.ଚଣ୍ଡାତି କୋଧନା, ତେନ ଦୂସିତଚିତ୍ତତାୟ ଦୁଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତା । କିବ୍ବିସାତି ପାପା । ଫରୁସାତି ଈସକମ୍ପି ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଲୁଦ୍ଦା । ଫରୁସୱଚନତାୟ ୱା ଫରୁସା, ତଥାଭୂତା ପନ ଲୁଦ୍ଦା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କକ୍ଖଳା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ତେତି, ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦଂ ନାସିକଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ଇଦଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ କରିସ୍ସାମାତି ଭୟଦସ୍ସନେନ ତଜ୍ଜେସ୍ସନ୍ତି ।

ଘଟିକମୁଗ୍ଗରେନାତି ଦଣ୍ଡାନଂ କିର ଅଗ୍ଗପସ୍ସେ ଘଟାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ତେନ ସୋ ‘‘ଘଟିକମୁଗ୍ଗରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକତୋଧାରାଦିନା ସତ୍ଥେନ କରୱାଲଖଗ୍ଗାଦିନା । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୀନଂ ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୟୋ ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ପାଠପଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦିମାହ। ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦମେତି ସଂୱରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ଦମୋ । ରାଗାଦିପାପଧମ୍ମେ ଦମେତି ଉପସମେତୀତି ଦମୋ, ପଞ୍ଞା । ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମକିଲେସେ ଦମେତି ଉପସମେତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀତି ଦମୋ ଉପୋସଥୋ । ବ୍ୟାପାଦୱିହେସାଦିକେ ଦମେତି ୱିନେତୀତି ଦମୋତି ଆହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଖନ୍ତି ‘ଦମୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ଉପସମୋତି ତସ୍ସେୱ ଦମସ୍ସ ୱେୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଦମୋ ଚ ସୋ ବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ୱିନୟନଟ୍ଠେନ ତେସଂୟେୱ ଉପସମନଟ୍ଠେନ ଉପସମୋ ଚାତି ଦମୂପସମୋ, ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ।

୩୯୭. ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିୟଂ କତାଧିକାରୋ ତଂ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଅୱସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦସ୍ସ ଅପଦାନଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘କୋ ପନେସ ପୁଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସୁନାପରନ୍ତଜନପଦେ । ଅସପ୍ପାୟୱିହାରନ୍ତି ଭାୱନାଭିୟୋଗସ୍ସ ନ ସପ୍ପାୟଂ ୱିହାରଂ ।

ଦ୍ୱେ ଭାତରୋତି ଅୱିଭତ୍ତସାପତେୟ୍ୟା ଅୱିଭତ୍ତୱୋହାରସଂୟୋଗା । ତେନାହ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି । ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଜନପଦେସୁ ୱିକ୍କୟଂ କରୋନ୍ତୋ ।

‘‘ବୁଦ୍ଧପୂଜଂ ଧମ୍ମପୂଜଂ ସଙ୍ଘପୂଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ତନ୍ନିନ୍ନା । ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସୀତି, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ଅସ୍ସୁତପୁବ୍ବଂ ସୋତପଥଂ ଉପଗତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପେହି ଛୱିଚମ୍ମାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ୱିକ୍କିଣନୱସେନ ୱିନିୟୋଜିତଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଭାୱନାୱୀଥିଂ ନ ଓତରତି । ମୟ୍ହଂ ଅସପ୍ପାୟୋତି ମୟ୍ହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ସପ୍ପାୟୋ ଉପକାରୋ ନ ହୋତି ।

କୋଚିଚଙ୍କମିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି ମହତା ସମୁଦ୍ଦୱୀଚିସଦ୍ଦେନ ଉପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ଭାୱନାମନସିକାରସ୍ସ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୱୀଚିୟୋ’’ତିଆଦି । ସୋତି ମକୁଳୱିହାରୋ ।

ଉତ୍ତମଜୱେନ ଗଚ୍ଛମାନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦୀପକଂ ପାପୁଣି।

ଉପ୍ପାଦିକଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ମହାୱାତମଣ୍ଡଲସମୁଟ୍ଠାପନେନ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ସଂଖୋଭେନ୍ତୋ ମହନ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱା ।

ଥେରୋ, ‘‘ଅମ୍ହେ ଆୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥା’’ତି କନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱଚନଂ ସରିତ୍ୱା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଆୱଜ୍ଜେତି, ତସ୍ମା ତଦାପି ଆୱଜ୍ଜେତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି । ସମ୍ମୁଖେତି ସୀସଟ୍ଠାନେ । ପଟିୱେଦେସୁନ୍ତି ପୱେଦେସୁଂ, ଉପାସକା ମୟନ୍ତି ପଟିଜାନିଂସୁ । ଇମିନାତି ଇମିନା ମୟ୍ହଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେନ । ମଣ୍ଡଲମାଳନ୍ତି ମୁଣ୍ଡମଣ୍ଡଲମାଳସଦିସଂ ପଟିସ୍ସୟଂ । ପରିଚାରକାତି ଅୱସେସଗାମିନୋ ।

ସଚ୍ଚବନ୍ଧସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏକୂନପଞ୍ଚସତାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଂ ଦିୱସଂ…ପେ॰… ଅଗ୍ଗହେସି, ତେନ ସୋ ଥେରୋ ପଠମଂ ସଲାକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ।

ୱାଣିଜଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱାଣିଜଗାମସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପଗମ୍ମ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୁତୂହଲଂ ।

ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱାତି ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱ । ପରିଚରିତବ୍ବନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ।

ଗନ୍ଧକଟ୍ଠାନୀତି ଚନ୍ଦନଅଗରୁସଲଳାଦୀନି ସୁଗନ୍ଧକଟ୍ଠାନି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପୁଣ୍ଣୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ନନ୍ଦକୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯୮.ସଙ୍ଘସ୍ସଭାରଂ ଅକାସି ଉପାୟେନ ନନ୍ଦକତ୍ଥେରସ୍ସ ଓୱାଦେନ ୱିନେତବ୍ବାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱିନୟତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପରିୟାୟତି ପୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, ପଟିପାଟୀତି ଆହ – ‘‘ପରିୟାୟେନାତି ୱାରେନା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ନନ୍ଦକତ୍ଥେରସ୍ସ । ୱଦାପେସି ଅଞ୍ଞେହି ଅତ୍ତନୋ ଅନୋକାସଭାୱଂ । ପରିୟାୟେନ ଓୱଦନ୍ତୀତି ଓୱଦିତୁଂ ସମତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱାରେନ ଓୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ପରିୟାୟେନ ଓୱଦନଂ । ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି ପସୀଦତି ପୁବ୍ବଚରିୟସିଦ୍ଧେନ ଗାରୱବହୁମାନେନ ଗେହସ୍ସିତପେମୱସେନ ।

ଗୋତମୀତି ମହାପଜାପତିଗୋତମୀ । ସେଟ୍ଠିସ୍ସାତି ବାରାଣସିସେଟ୍ଠିନୋ ।

ତେତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ । କିଂ ନୁ ଖୋତି ପୁଚ୍ଛି ଚିରତରକାଲଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ପରିଭାୱିତସନ୍ତାନତାୟ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ଚ ଗାରୱବହୁମାନତାୟ । ଦୁଗ୍ଗତେହିପି ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତେହିପି ୟଥାୱିଭୱଂ କତା କୁଟି ତୁମ୍ହାକଂ ୱସିତୁଂ ସକ୍କାତି ପୁଚ୍ଛି ।

ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥାତି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆନିସଂସଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ‘‘ତାଦିସାନଂ ମହେସୀନଂ କତଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ହୋତି । ଆୱାସଦାନଞ୍ଚ ନାମ ମହପ୍ଫଲଂ ମହାନିସଂସଂ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଆୱହଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଆନିସଂସଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା । ଗାଳ୍ହେନ ଓୱାଦେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱାତି, ‘‘ଇମେସୁ ନାମ କରୋନ୍ତେସୁ ତ୍ୱଂ କସ୍ମା ନ କରୋସି, ମମ ଜେଟ୍ଠକଦାସସ୍ସ ଭରିୟଭାୱଂ ନ ଜାନାସି । ସବ୍ବେହିପି କରିୟମାନସ୍ସ ହତ୍ଥକମ୍ମସ୍ସ ଅକରଣେ ତୁୟ୍ହଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସତଂ ସତଂ ହୁତ୍ୱାତି ସତଂ ସତଂ ଦାସପୁତ୍ତା ଏକଜ୍ଝଂ ହୁତ୍ୱା ଏକଞ୍ଚ ଏକଞ୍ଚ କୁଟିଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି । ଚଙ୍କମନାଦିପରିୱାରନ୍ତି ଚଙ୍କମନରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଭୋଜନାଦିପରିୱାରଟ୍ଠାନସହିତଂ । ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସୀତି ପରିଚ୍ଚଜାପେସି । ପରିୱତ୍ତାପେତ୍ୱାତି ଚେତାପେତ୍ୱା । ତିଚୀୱରାନୀତି ସହସ୍ସଗ୍ଘନିକାନି ତିଚୀୱରାନି କତ୍ୱା ଅଦାସି । କାଲେନ କାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ରଜ୍ଜେ ଠିତସ୍ସାତି ସବ୍ବଭୂତୂପକାରରଜ୍ଜେ ଠିତସ୍ସ ।

ନନ୍ଦକତ୍ଥେରୋପୀତି ତଦା ଜେଟ୍ଠକଦାସୋ ଏତରହି ନନ୍ଦକତ୍ଥେରୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଜେଟ୍ଠକଦାସିଧୀତା …ପେ॰… ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠିତାତି ମହାପଜାପତିଗୋତମିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅୟମାୟସ୍ମା ନନ୍ଦକୋତି ଅୟମେୱ ସମୁଦାଗମତୋ ଆୟସ୍ମା ନନ୍ଦକତ୍ଥେରୋ । ଏତାୱ ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋତି ଏତାୱତା ସମୁଦାଗମତୋ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ।

୩୯୯.ହେତୁନାତି ଞାୟେନ ଅୱିପରୀତପଟିପତ୍ତିୟା । ପୁବ୍ବଭାଗା ହି ପୁରିମା ପୁରିମା ପଟିପଦା ପଚ୍ଛିମାୟ କାରଣଂ । ୟାଥାୱସରସତୋ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥାଭୂତସଭାୱତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ ।

୪୦୧.ତଂ ସଭାୱଂ ତଂସଭାୱନ୍ତି ତସ୍ସା ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅନୁରୂପଂ ।

୪୦୩.ପଠମତରଂୟେୱ ଅନିଚ୍ଚାତି ତସ୍ସାପି ଛାୟାୟ ଅନିଚ୍ଚଭାୱୋ ପଠମତରଂୟେୱ ସିଦ୍ଧୋ । ନ ହି କଦାଚି ଅନିଚ୍ଚଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ।

୪୦୪.ଅନୁପହନିତ୍ୱାତି ଅୱିନାସେତ୍ୱା । କଥଂ ପନ ମଂସକାୟଂ ଚମ୍ମକାୟଞ୍ଚ ଅୱିନାସେତ୍ୱା ଇତରେସଂ କନ୍ତନଂ ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚମ୍ମଂ ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋତି ଚମ୍ମେ ଲଗ୍ଗାପେନ୍ତୋ ଚମ୍ମପଟିବଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତୋ । ଚମ୍ମଂ ବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ୱିୱରକାଲେ ନ ଫାଲେନ୍ତୋ ଚମ୍ମବଦ୍ଧେ କତ୍ୱା । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱାତି ଏୱଂ ମଂସଚମ୍ମକାୟାନଂ ୱିନାସନଂ ଅକତ୍ୱା, ୱିଲିମଂସାଦିୱିକନ୍ତନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱେଚେତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ୱିଲିମଂସନ୍ତି ଚମ୍ମନିସ୍ସିତମଂସଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ନ୍ହାରୂତି ସୁଖୁମନ୍ହାରୁ । ବନ୍ଧନନ୍ତି ଚମ୍ମମଂସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବଚମ୍ମେ ଲଗ୍ଗୱିଲିପନମଂସମେୱା’’ତି । ଅନ୍ତରକିଲେସମେୱାତି ଅନ୍ତରେ ଚିତ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ସତ୍ତସନ୍ତାନନ୍ତୋଗଧତାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭୂତକିଲେସମେୱ ।

୪୦୫.ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁରିସେନ କୁଠାରିନା ଛେଜ୍ଜଂ ଛିନ୍ଦିତେ ଛେଜ୍ଜଟ୍ଠାନସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ପଟିଘାତଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, କାୟପରିଳାହାଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, କିଚ୍ଚନ୍ତରେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୟ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ୱୀରିୟବଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତି-ପୀତି-ପସ୍ସଦ୍ଧି-ସମାଧି-ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ନ ୱିନା ଛହି…ପେ॰… ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।

୪୦୭.ତେନ କାରଣେନାତି ୟେନ ତାସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସା ଧମ୍ମଦେସନା ସପ୍ପାୟା, ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟ ପନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପା ନ ଜାତାୟେୱ; ପୁନ ତଥା ଦେସନାୟ ସତି ଆସେୱନବଲୱତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି; ତେନ କାରଣେନ ତ୍ୱମ୍ପି ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ତେନେୱ ଓୱାଦେନ ଓୱଦେୟ୍ୟାସୀତି ।

୪୧୫.ସବ୍ବପଚ୍ଛିମିକାତି ସବ୍ବାସଂ କନିଟ୍ଠା ସୋତାପନ୍ନା, ଅନରିୟା ତତ୍ଥ କାଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ସେସା ପନ…ପେ॰… ଖୀଣାସୱା ଚା’’ତି । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ଅଖୀଣାସୱାପି ତାଦିସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଭାୱେନପି ସତି ଖୀଣାସୱଭାୱେ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ଅପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦେତି, ‘‘କଥଂ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପା’’ତି ? ଇତରୋ ଅଜ୍ଝାସୟପାରିପୂରିୟାତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା, ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଅଜ୍ଝାସୟପାରିପୂରିୟାତି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟପାରିପୂରିୟା, ନ ସବ୍ବସୋ ଗୁଣପାରିପୂରିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦି । ଏତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନାନଂ ୱିସଦିସତାୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ପୱତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱିସେସତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ନନ୍ଦକୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୬.ୱିମୁତ୍ତିଂପରିପାଚେନ୍ତୀତି କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ପାଚେନ୍ତି ସାଧେନ୍ତି ନିବ୍ବାପେନ୍ତୀତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା । ଧମ୍ମାତି କାରଣଧମ୍ମା । ତେନାହ – ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିକାରଣୱସେନା’’ତି, ଅରହତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପାଦନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ୱିସୁଜ୍ଝମାନା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାୱ ସବ୍ବସୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୋଚେନ୍ତା ଅଗ୍ଗଫଲୱିମୁତ୍ତିଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ତେସଂ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧି ବାଲପରିୱଜ୍ଜନେନ ପଣ୍ଡିତପୟିରୁପାସନେନ ପସାଦାୱହଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ହୋତି । ତତୋ ଇଧ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସଦ୍ଧାରହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ତେ ହି ନିସ୍ସାୟ ନ କଦାଚି ସଦ୍ଧା ସମ୍ଭୱତି, ତେସଂ ପନ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେନ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅସଦ୍ଧିୟମେୱ ୱଡ୍ଢତି, ତସ୍ମା ତେ ପଟିଭୟମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟନ୍ତି ଚ ସଦ୍ଧାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଅସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ତେ ହି ନିସ୍ସାୟ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଭିୟ୍ୟୋଭାୱଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂତି ଚ ବୁଦ୍ଧାଦୀନି ରତନାନି କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନି ଚ । ସେୱତୋତି ଲବ୍ଭମାନଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୱଡ୍ଢେତୁଞ୍ଚ ନିସେୱତୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ସେୱତୋ ଉପସଙ୍କମତୋ । ଭଜତୋ ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଭତ୍ତିଂ କୁବ୍ବତୋ । ପୟିରୁପାସତୋତି ତେସଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିକରଣୱସେନ ଉପଟ୍ଠହତୋ । ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତା ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତା ପସାଦାୱହା ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତାଦୟୋ । ତେ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ପସନ୍ନା ଉପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଭିୟ୍ୟୋଭାୱଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଇମେହି ତୀହାକାରେହୀତି ଇମେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତୀହି କାରଣେହି । ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ସୂପହାରତୋ ଚ ଆସେୱନଂ ଭାୱନଂ ଲଭନ୍ତି । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ମଗ୍ଗଫଲାୱହଭାୱେନ ଅଚ୍ଛତି ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – କୁସୀତେତି ଅଲସେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରେ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟେ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନେ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନେତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଉପାୟପ୍ପଧାନେ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅୱେକ୍ଖତୋ । ତେ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଲୀନଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିଧିନା ସତିସମ୍ପଦାୟ ଉପ୍ପାଦାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଅସମାହିତେ ଭନ୍ତମିଗଭନ୍ତଗୋଣସପ୍ପଟିଭାଗେ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତେ । ସମାହିତେ ଉପଚାରସମାଧିନା ଅପ୍ପନାସମାଧିନା ଚ ସମ୍ମଦେୱ ସମାହିତଚିତ୍ତେ । ଝାନୱିମୋକ୍ଖେତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିଝାନାନି ପଠମାଦିୱିମୋକ୍ଖେ ଚ । ତେସଞ୍ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଉପରୂପରି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସମାଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେତି ନିପ୍ପଞ୍ଞେ, ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାସୱନସମ୍ମସନାଭାୱେନ ସବ୍ବସୋ ପଞ୍ଞାରହିତେ ଚ । ପଞ୍ଞୱନ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚେୱ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତେ । ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦଂ ଞାଣସ୍ସ ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ୱା ଗମ୍ଭୀରଞାଣସ୍ସ ଚରିୟଂ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସମ୍ମୋହଂ ୱିଧମତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପାଦାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସୁତ୍ତନ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେତି ସୁତ୍ତସମୂହେ ।

ପୁବ୍ବେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକାରଣାନି, ‘‘ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଇଧ ସଦ୍ଧାଦିକେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅପରେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟତା ଦସ୍ସିତା ଏୱ, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟତାୟ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ୱିପସ୍ସନାଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା’’ତି । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସୀଲସଂୱରୋ ଅଭିସଲ୍ଲେଖକଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ନିବ୍ବେଧିକା ପଞ୍ଞା ଇମେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ‘‘ମେଘିୟସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ’’ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତଲୋକଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ୱିସେସତୋ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ।

୪୧୯. ଆୟସ୍ମତୋ ରାହୁଲସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପକ୍କତ୍ତା ସଦ୍ଧିଂ ପଟ୍ଠପିତପତ୍ଥନା ଦେୱତା ଉଦିକ୍ଖମାନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, – ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଉତ୍ତରି ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେସ୍ସତୀ’’ତି । ୟଦା ପନ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କେସି, ତାୱଦେୱ ସମାନଜ୍ଝାସୟତାୟ ସବ୍ବକାଲଂ ତଙ୍ଖଣଂ ଆଗମେନ୍ତିୟୋ ତା ଦେୱତାୟୋ ତଂ ସମୱାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ଧୱନସ୍ମିଂୟେୱ ସନ୍ନିପତିତା । ଉପାଲିସ୍ସ ଗହପତିନୋ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚେନ ପୱତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋତି ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୩୦) ପଠମମଗ୍ଗୋ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମାୟୁନୋ ପନ ଫଲଞାଣାନି ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ସାତିସୟାନୀତି ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତେ(ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୩ ଆଦୟୋ) ତୀଣି ଫଲାନି ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି। ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଆୟସ୍ମତୋ ରାହୁଲସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଫଲଞାଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ସାତିସୟୋ, ତାହି ଚ ଦେୱତାହି ୟଂ ଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ, ତଂ ସାତିସୟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତିୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି । କିଂ ପନ ସାୱକାନଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟଞାଣେ ଅତ୍ଥି କୋଚି ୱିସେସୋତି ? ଆମ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିୟାକାରୱିସେସେନ ଲଭେୟ୍ୟ କାଚି ୱିସେସମତ୍ତା । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପତି ୱିସେସକିତ୍ତନେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । କିଂ ପନ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ୱିୟ ତା ଦେୱତା ସବ୍ବା ଏକଚିତ୍ତା ପଗେୱ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ଅଧିଗଣ୍ହିଂସୂତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କିତ୍ତକା ପନ ତା ଦେୱତାତି ଆହ ‘‘ତାସଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦି ।

ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଛଛକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୦.ଆଦିମ୍ହିକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଆଦିକୋଟ୍ଠାସେ କଲ୍ୟାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ତଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ଆଦିକଲ୍ୟାଣଭାୱୋ ଚ ଦୋସୱିଗମେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ୟଞ୍ହି ସବ୍ବସୋ ୱିଗତଦୋସଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ନିଦ୍ଦୋସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କତ୍ୱାତି ଚ ପଦଂ, ‘‘କଲ୍ୟାଣଂ କତ୍ୱା ଭଦ୍ଦକଂ କତ୍ୱା’’ତି ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟେନପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦେସନାକାରୋ ହି ଇଧ କଲ୍ୟାଣସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ କଲ୍ୟାଣତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀ’’ତି, ଦୁତିୟେ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ କଲ୍ୟାଣତା ମୁଖ୍ୟେନେୱ କଥିତା ଇତରସ୍ସ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ । ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଦେସନାୟ ଥୋମନା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣାୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଇତି ଭଗୱା ଅରିୟୱଂସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣମ୍ପି ଦେସନାୟ ଥୋମନା ଏୱାତି ‘‘ନୱହି ପଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱେଦନା ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ, ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ଉପାୟୋ ୱିପସ୍ସନାତିଆହ – ‘‘ସହୱିପସ୍ସନେନ ମଗ୍ଗେନ ଜାନିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିକିଚ୍ଚେନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ତେଭୂମକଚିତ୍ତମେୱ କଥିତଂ ସମ୍ମସନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମାୟତନାଦୀସୁପି । ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ୱା ଆୟତନଭାୱତୋ ବହିଦ୍ଧାଗହଣଂ, ନ ସବ୍ବସୋ ଅନଜ୍ଝତ୍ତଭାୱତୋ । ୱିପାକୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଜୱନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହାତି ଛତ୍ତିଂସୱିପାକୱେଦନଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅକୁସଲଜୱନକ୍ଖଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହା ।

୪୨୨.ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିଆଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠାତି ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାତଣ୍ହାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାଦସ୍ସନେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ରୂପାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ଦୀପିତା ଅପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ, ୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକଂ, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦସମ୍ଭୱତୋ, ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତାତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଚ ଛନ୍ନଂ ଛକ୍କାନଂ ୱସେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗକରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱିତଂ । ନ ସରୂପତୋତି ସରୂପତୋପି ତଂ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ ତେନେୱ ଛଛକ୍କାନଂ ୱସେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗନୟେନ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା – ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହାତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିକାୱ ଦେସନା ୱିଭାୱିତା । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠା କଥିତାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ହେଟ୍ଠା ପନ ଛନ୍ନଂ ଛକ୍କାନଂ ୱସେନ ୱିନିବ୍ଭୋଗଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱିତଂ, ଇଧ ପନ ସରୂପତୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅନୁସନ୍ଧନ୍ତରଭାୱଜୋତନା । ୟଦିପି ଅନତ୍ତଭାୱୋ ନାମ ଚତୂସୁପି ସଚ୍ଚେସୁ ଲବ୍ଭତେୱ, ସବ୍ବେପି ହି ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା, ଇମେ ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେପି ନୟା ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଉପପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୟୁତ୍ତିୟା ନ ସମେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅତ୍ତୱାଦିନା – ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅଭିମତୋ, ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତତାୟ ଅନିଚ୍ଚଂ, ୟଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ଥୱୁତ୍ତିତା, ତସ୍ମା ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ସକ୍କାୟୱତ୍ଥୁ ଚକ୍ଖୁ ଅନତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚଭାୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ଘଟୋ, ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ଘଟୋ, ଚକ୍ଖୁ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତି ଉପ୍ପାଦାଦିସମ୍ଭୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ଘଟୋ । ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଭାୱାୱିଗମେନ ୱିଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।

୪୨୪. ୟସ୍ମା କିଲେସୱଟ୍ଟମୂଲକଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, କମ୍ମୱଟ୍ଟମୂଲକଞ୍ଚ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ । କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ତଣ୍ହାଦିଗ୍ଗାହପୁବ୍ବିକା, ତସ୍ମା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଗାହାନଂ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ପନ ତଣ୍ହାପକ୍ଖିକା ଧମ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହାୱ ୱେଦିତବ୍ବା ସକ୍କାୟଗାମିନିପଟିପଦାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ଗହଣମେୱେତ୍ଥ ଅନୁପସ୍ସନାତି ଆହ – ‘‘ଗାହତ୍ତୟୱସେନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ଗାହାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନାତି ତଣ୍ହାଦିଗ୍ଗାହପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ ଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ, ତାହି ୱା ତିଣ୍ଣଂ ଗାହାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱିନିୱେଠନୱସେନ ଅନୁପ୍ପାଦନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ସକ୍କାୟନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ଏତ୍ଥ ନିରୋଧଧମ୍ମୋ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ – ‘‘ନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ପଟିସେଧୱଚନାନୀତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନାନି ।

୪୨୫. ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଅନୁପାଦିୟନୱଚନାନି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତାନି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂୟେୱ ଅଭିନନ୍ଦନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ଅପ୍ପହୀନତ୍ଥୋ ଅନୁସୟତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ଅନୁସେତୀତି ଅପ୍ପହୀନୋ ହୋତୀ’’ତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ହି ଅପ୍ପହୀନୋ ଥାମଗତୋ ରାଗାଦିକିଲେସୋ ଅନୁସୟୋ କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଭାୱତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖକିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚେୱ କିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ । ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଞ୍ହି କିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକରଣଂ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ।

୪୨୬.ତେସନ୍ତି ଅନୁସୟାନଂ । ପଟିକ୍ଖେପୱସେନାତି ପଜହନୱସେନ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅନୱସେସତୋ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେତ୍ୱା । କାମଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜାପହାୟିନୀ ୱିଜ୍ଜା ଏୱ, ତଂ ପନ ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୱସେସପ୍ପହାୟକଂ ନ ହୋତି, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଲେସୋପି ନାୱସିସ୍ସତୀତି ତଦେୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହାୟକନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତି ।

୪୨୭. ସୟମେୱ ତଥାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଦେସେନ୍ତେ ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତାତି ଅନଚ୍ଛରିୟମେତଂ, ଅଥ କିଂ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି । କଥେନ୍ତେପୀତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ଇମିନାୱ ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତା ଏୱାତି ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ଏୱାତି ୟୋଜନା । ଏତମ୍ପି ଅନଚ୍ଛରିୟଂ, ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ସାୱକା ସମୁଦାଗମା ମହାଭିଞ୍ଞା ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦା ତଥା ତଥା ସପ୍ପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି । ତେନାହ – ‘‘ମହାଭିଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତା ହି ତେ ସାୱକା’’ତି ।

ମହାମଣ୍ଡପେତି ଲୋହପାସାଦସ୍ସ ପୁରତୋ ଏୱ ମହାଭିକ୍ଖୁସନ୍ନିପାତୋ ଜାତୋତି ତେସଂ ପହୋନକୱସେନ କତେ ମହତି ସାଣିମଣ୍ଡପେତି ୱଦନ୍ତି । ତେସୁପି ଠାନେସୂତି ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତମହାମଣ୍ଡପାଦୀସୁ ଠାନେସୁ । ମହାଥେରୋ ଅତ୍ଥୀତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଦେୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଗୁଣେ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ମହାଥେରୋ, ତଥାପି ୱତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ ନ୍ହାପେହୀ’’ତି ଆହ ।

ହେଟ୍ଠାପାସାଦେତି ଚ କଲ୍ୟାଣିୟମହାୱିହାରେ ଉପୋସଥାଗାରେ ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ଏକଦା ଉପରିପାସାଦେ ଏକଦା, କଥେସୀତି । ଚୂଳନାଗସ୍ସ ତଥା ମହତୀ ପରିସା ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦନଂ ଅହୋସୀତି କେଚି। ଥେରୋ ପନ ମହିଦ୍ଧିକୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ତାୱ ମହତିଂ ପରିସଂ ଅଭିଞ୍ଞାପେସୀତି ଅପରେ ।

ତତୋ ତତୋତି ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ । ଏକୋୱାତି ଏକଚ୍ଚୋ ଏୱ, ନ ବହୁସୋ, କତିପୟାୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଛଛକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ମହାସଳାୟତନିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୮. ମହନ୍ତାନି ସଳାୟତନାନି ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ମହାସଳାୟତନିକଂ, ମହନ୍ତତା ଚ ତେସଂ ମହନ୍ତଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଅୟୋନିସୋ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ମହତୋ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ, ୟୋନିସୋ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଜୋତକନ୍ତି ବୋଧକଂ ।

୪୨୯. ସିଖାପ୍ପତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଜାନନମ୍ପି ୟଥାଭୂତଜାନନମେୱ ମଗ୍ଗେନ ଜାନନସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣଭାୱତୋତି ଆହ – ‘‘ସହୱିପସ୍ସନେନ ମଗ୍ଗେନ ଅଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ୱୁଡ୍ଢିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟସମୋଧାନେନ ଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସପାଳିୟା ଅପରାପରଂ ପରିୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂଭୂତା ପଗୁଣଭାୱମାପାଦିତା ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱସୀଭାୱଂ ପାପିତା ଝାନାଭିଞ୍ଞା ୱିୟ ଚ ୱସୀଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପରୂପରି ବ୍ରୂହେନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ୱସୀଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ହି ତେ କଦାଚି ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅନୁପ୍ପାଦିତାୟପି ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନେୱସ୍ସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦସ୍ସନାୟତନେନ ୱିନାସଦସ୍ସନତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ପରିୱଡ୍ଢନ୍ତି ଚ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଦରଥାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନସହଗତା ଅକୁସଲଦରଥା । ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଦରଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ତାପାତି ଦରଥେହି ବଲୱନ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ତାପନକରା । ପରିଳାହାତି ତତୋପି ବଲୱତରା ତେସଂୟେୱ ପରିଦହନକରା ।

୪୩୦.ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସୁଖଂ, ନ କାୟପ୍ପସାଦସନ୍ନିସ୍ସିତସୁଖମେୱ । ମନୋଦ୍ୱାରିକସୁଖନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତସୁଖଂ, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚେତସିକସୁଖଂ ତସ୍ସ କାୟିକସୁଖଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେନ ସମାପଜ୍ଜନଂ ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେନ ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତପ୍ପସଙ୍ଗସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତମ୍ପି ଜନେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ କଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ତଥାପି ତସ୍ସ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ତାଦିସସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭୋଗସ୍ସ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏତେନେୱ ୟା କେସଞ୍ଚି ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୋୱିଦାନଂ ଘଟସଭାୱାଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧିତୁଲ୍ୟକାରିତାପତ୍ତିଚୋଦନା; ସା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ତଂତଂପୁରିମାଭୋଗୱସେନ ତେନ ତେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାଭିନିୟତମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପରତୋ ପୱତ୍ତମାନମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବତୋ । ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତକମେୱ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ତାଦିସଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, କେୱଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଅୟନ୍ତି ‘‘ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସିନୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ।

୪୩୧.କୁସଲଚିତ୍ତ…ପେ॰… ଭୂତସ୍ସାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାସହଗତକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତୋସୁଖସମଙ୍ଗୀଭୂତସ୍ସ । ପୁବ୍ବସୁଦ୍ଧିକାତି ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭତୋପି ୱା ପୁବ୍ବେୱ ସୁଦ୍ଧା । ତେନାହ – ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥକକାରାପକଙ୍ଗାନୀତି ସୀଲୱିସୋଧନସ୍ସ ଚିତ୍ତସମାଧାନସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଭିୟୋଗସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସପହାନସ୍ସାତି ସବ୍ବସ୍ସପି ମଗ୍ଗସମ୍ଭାରକିଚ୍ଚସ୍ସ କାରାପକଙ୍ଗାନି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନିକୋ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକୋ ୱା ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ ହୋତି।

ଇମମେୱ ସୁତ୍ତପଦେସଂ ଗହେତ୍ୱାତି, ‘‘ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂୟେୱ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗହିତତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋତି ୱଦତି । ସୋତି ତଥା ୱଦନ୍ତୋ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ । ଅନନ୍ତରୱଚନେନେୱାତି, ‘‘ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ, ‘‘ଏୱମସ୍ସାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତରୱଚନେନ । ପଟିସେଧିତବ୍ବୋତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ହି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଭାୱଂ ଉଜୁକମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏୱ ଅଙ୍ଗାନଂ ଗହଣଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରି ଚା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମାୱାଚଂ ଭାୱେତି ଅରିୟମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ । ତେନାହ ‘‘ମିଚ୍ଛାୱାଚଂ ପଜହତୀ’’ତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ସମ୍ମାୱାଚା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ମିଚ୍ଛାୱାଚା ପଜହୀୟତୀତି । ସହେୱ ୱିରତିୟା ପୂରେନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୟା ୱିନା ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାନେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ଭାୱନାୟ ଇଜ୍ଝନତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଗନ୍ଥନ୍ତରେନପି ସମତ୍ଥେତୁଂ, ‘‘ସୁଭଦ୍ଦସୁତ୍ତେପି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତସତେସୁ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋୱ ମଗ୍ଗୋ ଆଗତୋ, ନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସମ୍ମାସତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିଚତୁକିଚ୍ଚସାଧିକା ହୋତୀତି ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଆହ । ନ ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୱସେନ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀସୁପି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତମାନା ୟୁଗନଦ୍ଧା ୟୁତ୍ତା ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୟୁଗନଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିବଦ୍ଧାତି ୟୁଗନଦ୍ଧା । ତେନାହ – ‘‘ଏକକ୍ଖଣିକୟୁଗନନ୍ଧା’’ତି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ହି ସମଥୱିପସ୍ସନା ଏକକ୍ଖଣିକା ହୁତ୍ୱା ସମଧୁରଂ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଖଣେ ସମାପତ୍ତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାତି ଇଦଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚତୋ ଅଧିକଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ପଞ୍ଞାରହିତା ସମାପତ୍ତି, ସମାଧିରହିତା ଚ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ଥି । ଅରିୟମଗ୍ଗେ ପନ ଏକକ୍ଖଣିକା ସମଧୁରତାୟ ଏକରସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାସଳାୟତନିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ନଗରୱିନ୍ଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩୫.ସମୱିସମଂଚରନ୍ତୀତି କାୟସମାଦିଂ ସମଞ୍ଞେୱ, କାୟୱିସମାଦିଂ ୱିସମଞ୍ଞେୱ ଚରନ୍ତି କରୋନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଂ ପନ ସମୱିସମଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସଦିସତ୍ତା ନ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ – ‘‘କାଲେନ ସମଂ କାଲେନ ୱିସମ’’ନ୍ତି । ସମଚରିୟମ୍ପି ହି ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ସମଚରିୟାୟ ଜୋତିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୩୭. ଆକରୋନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ଞାପେନ୍ତି ପବୋଧେନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଞାପକକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘କେ ଆକାରାତି କାନି କାରଣାନୀ’’ତି । ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟୋତି ଅନୁମାନଞାଣାନି । ତଞ୍ହି ୟଥାଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ଦିଟ୍ଠଭାୱେନ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଅନ୍ୱୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହରିତତିଣଚମ୍ପକୱନାଦିୱସେନାତି ହରିତକମ୍ବଲାଦିସଦିସତିଣାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରିତକନକପଟାଦିସଦିୱିକସିତଚମ୍ପକୱନାଦିୱସେନ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ କୀଚକୱେଣୁସଦ୍ଦମଧୁରସଫଲାଫଲୱସେନ ସଦ୍ଦରସାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଚମ୍ପକୱସେନେୱ ପନ ଫସ୍ସଗନ୍ଧାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ତେନାହ – ‘‘ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ସନ୍ଧାୟେତଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା ହୋନ୍ତୁ ରୂପାଦୟୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା, ସବ୍ବେପି ଚେତେ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ କାମଗୁଣା ଏୱାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିସଭାଗିତ୍ଥିଗତା ରୂପାଦୟୋ ସୱିସେସଂ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ତାନି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ତାନୀତି ରୂପାଦୀନି । ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି, ‘‘ୟସ୍ମା ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ କଥିତ’’ନ୍ତି । ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପୁରିସସ୍ସ ଚତୁଭୂମକଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଟ୍ଠିଗତଂ ୱିୟ କତ୍ୱା । ‘‘ହତ୍ଥିକାୟଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୬) ହି ଗହଣଂ ପରିୟାଦାନଂ ନାମ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସବ୍ବଂ କାମରାଗଂ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨) ଖେପନଂ ପରିୟାଦାନଂ, ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନେୱ ସାଧେତୁଂ, ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ନ-କାରୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋ । ଅହନ୍ତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇତ୍ଥିରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଏକରୂପମ୍ପୀତି ଏକମ୍ପି ରୂପଂ । ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ଞାଣସ୍ସ ସମନୁପସ୍ସନା ଅଧିପ୍ପେତା, ହେଟ୍ଠା ନ-କାରଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସବ୍ବସୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଏକରୂପମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟଂ ଏୱଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟଂ ରୂପଂ ରୂପଗରୁକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଖେପେତ୍ୱା ଚ ତିଟ୍ଠତି । ୟଥୟିଦଂ ଇତ୍ଥିରୂପନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ରୂପକାୟଂ । ରୂପସଦ୍ଦୋ ଖନ୍ଧାଦିଅନେକତ୍ଥୱାଚକୋ, ଇଧ ପନ ଇତ୍ଥିୟା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେ ରୂପାୟତନେ ୱଣ୍ଣଧାତୁୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଂ ‘‘ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇତ୍ଥିରୂପ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଓପମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପରିୟାଦାନଭାୱେ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ନଗରୱିନ୍ଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ପିଣ୍ଡପାତପାରିସୁଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩୮. ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ପଟିସଲ୍ଲୀୟନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଉପରି ଚ ପାଳିୟଂ, ‘‘ସୁଞ୍ଞତାୱିହାରେନ ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତରହି ବହୁଲଂ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ’’ତି ଆହ ।

ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି ୱିସେସତୋ ପସନ୍ନାନି । ଓକାସୱସେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୱସେନ । ନନୁ ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଭାୱତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ହୋନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ହୋନ୍ତି । ନ ହିଦଂ ତାଦିସଂ ପସନ୍ନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ସନ୍ତପଣୀତସମାପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ୱସେନ ସେସତିସନ୍ତତିରୂପାନଂ ସେଟ୍ଠତରଂ ପଣୀତଭାୱାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଫଲସମାପତ୍ତିତୋତି ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସମାପନ୍ନଫଲସମାପତ୍ତିତୋ । ମହନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ପୁରିସାନଂ ୱିହାରୋ ମହାପୁରିସୱିହାରୋ। ତେନାହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧ…ପେ॰… ୱିହାରୋ’’ତି । ୱିହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଚ ୱିହାରେ ପରିକ୍ଖେପତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଚ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । କେଚି ପନ ‘‘ୱିହାରବ୍ଭନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟାୱ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲାତି ଗାମସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରିନ୍ଦଖୀଲୋ । ଗେହପଟିପାଟିୟାଚରିତ୍ୱାତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା । ୟାୱ ନଗରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମନାତି ନଗରଦ୍ୱାରେନ ୟାୱ ନିକ୍ଖମନପଦେସା । ୟାୱ ୱିହାରାତି ୟାୱ ୱିହାରବ୍ଭନ୍ତରା । ପଟିକ୍କନ୍ତମଗ୍ଗୋତି ନିୱତ୍ତନମଗ୍ଗୋ । ଆରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେ ପଟିହନନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ – ‘‘ଚିତ୍ତେ ପଟିହଞ୍ଞନକିଲେସଜାତ’’ନ୍ତି । ଦିୱସଞ୍ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତେନାତି ଏତଂୟେୱ ରାଗାଦିପ୍ପହାୟିନିଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁ ଅନୁ ସିକ୍ଖନ୍ତେନ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢେନ୍ତେନ ।

୪୪୦.ପହୀନା ନୁ ଖୋ ମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣାତି ଏତ୍ଥ କାମଗୁଣପ୍ପହାନଂ ନାମ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚିତ୍ରାନି ତଥେୱ ଲୋକେ, ଅଥେତ୍ଥ ଧୀରା ୱିନୟନ୍ତି ଛନ୍ଦ’’ନ୍ତି । ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାନାତି ଏକସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ‘‘ପହୀନା ନୁ ଖୋ ମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ଆଗତା ନାନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତି । ନାନାଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅନେକେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାନାତି ୱୁତ୍ତନାନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ଇଦାନି ତମେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ଆହ ‘‘ପହୀନା ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦି । ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱାତି ୱଚନସେସୋ । ଫଲାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଠିତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ନ ଚିରେନେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନିରୋଧଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସାଭାୱତୋ ଫଲାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ।

ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟାତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରତୋ ହି ୱୁଟ୍ଠିତୋ ମଗ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଫଲାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ଏତସ୍ସାତି ଫଲାନନ୍ତରଂ । ‘‘ଫଲାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଫଲାନି ଚେୱ ୱଦତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନୀୱରଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ, ‘‘ପହୀନା ନୁ ଖୋ ମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏତେସଂ ନୀୱରଣପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ । ପହାନାଦୀନୀତି ପହାନପରିଞ୍ଞାଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟା । ନାନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହୋତୀତି ତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତାସୁ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସୂତି ଏତାସୁ କାମଗୁଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସୁ । ଏକଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ନୟେସୁ ଏକେନେୱ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଏକନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଏକସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇତ୍ଥେକେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧, ୨୭) ୱିୟାତି । ନାନାଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଏକା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ନାନାଭିକ୍ଖୂନଂ ନାନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଏୱଂ ଚତୁକ୍କପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମ୍ପି ଏତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱସେନ ଅଭିସମୟୋ ନତ୍ଥୀତି ତଦୁଭୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପିଣ୍ଡପାତପାରିସୁଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫୩.ଏୱଂନାମକେତି ‘‘ଗଜଙ୍ଗଲା’’ତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମକେ ମଜ୍ଝିମପଦେସସ୍ସ ମରିୟାଦଟ୍ଠାନଭୂତେ ନିଗମେ । ସୁୱେଳୁ ନାମ ନିଚଲରୁକ୍ଖୋତି ୱଦନ୍ତି । ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଏୱାତି ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏକା ରୁକ୍ଖଜାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୟଥାସକୱିସୟତୋ ନିୱାରଣଂ ଦମନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସବ୍ବସୋ ଅଦସ୍ସନେନ ଅସୱନେନାତି ଆହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି, ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ନ ସୁଣାତୀ’’ତି । ସତି ହି ଦସ୍ସନେ ସୱନେ ଚ ତାନି ଅଦନ୍ତାନି ଅଭାୱିତାନେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଚ ଅସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହିତାୟ ଦୁରକ୍ଖିତାନୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେସଂୟେୱ ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ପଟିକ୍ଖିପି । ଅସଦିସାୟାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମୟେହି ଅସାଧାରଣାୟ । ଆଲୟନ୍ତି କଥେତୁକାମତାକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୫୪.ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାତି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱାଦିୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖା । ସା ପନ ୟସ୍ମା ଭାୱନାୱିସେସପ୍ପତ୍ତିୟା ହେଟ୍ଠିମେହି ୱିପସ୍ସନାୱାରେହି ସନ୍ତା ଚେୱ ପଣୀତା ଚ, ପଗେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସହଗତାହି ଉପେକ୍ଖାହି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଏସା ସନ୍ତା ଏସା ପଣୀତା’’ତି । ଅତପ୍ପିକାତି ସନ୍ତପଣୀତଭାୱନାରସୱସେନ ତିତ୍ତିଂ ନ ଜନେତି । ତେନେୱାହ –

‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩) ।

ଇତୀତି ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି ଅୟଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋଜନା । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ରୂପାରମ୍ମଣମ୍ହୀତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଗତେ ରୂପାରମ୍ମଣେ । ମନାପନ୍ତି ମନାପଭାୱେନ ପୱତ୍ତନକଂ । ମଜ୍ଝତ୍ତେ ମନାପାମନାପନ୍ତି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ମନାପଭାୱେନ ଅମନାପଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତନକଂ ମନାପାମନାପଂ ନାମାତି । ତେନାହ (‘‘ନେୱ ମନାପଂ ନ ଅମନାପ’’ନ୍ତି) । ଇମିନା ମନାପଭାୱୋ ଗହିତୋ, ‘‘ନେୱ ମନାପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମନାପଭାୱୋ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ଚ ଉଭୟଂ ଏକଦେସତୋ ଲବ୍ଭତୀତି, ‘‘ମନାପାମନାପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣେ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପାକତିକଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତପ୍ପଟିସେଧେନ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ଅନୁତ୍ତରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତସ୍ସ ରଜ୍ଜିତୁଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ରଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ଅନିଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ଦୁସ୍ସିତୁଂ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣେ ମୁୟ୍ହିତୁଂ ୱା । ଅଦତ୍ୱାତି ନିସେଧେତ୍ୱା । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ପରିଜାନନୱସେନ ଞାଣେନ ଗହେତ୍ୱା ଞାତତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ୱିପସ୍ସନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତେ ଠପେତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପେତି । ଚକ୍ଖୁମାତି ନ ପସାଦଚକ୍ଖୁନୋ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଜୋତନଂ; ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ଅତିସୟେନ ଅତ୍ଥିତାଜୋତନଂ, ‘‘ସୀଲୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁମାତି ସମ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖୁ ୱିସୁଦ୍ଧନେତ୍ତୋ’’ତି ।

୪୫୬.ଈସକଂ ପୋଣେତି ମଜ୍ଝେ ଉଚ୍ଚଂ ହୁତ୍ୱା ଈସକଂ ପୋଣେ, ନ ଅନ୍ତନ୍ତେନ ୱଙ୍କେ । ତେନାହ – ‘‘ରଥୀସା ୱିୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠିତେ’’ତି ।

୪୬୧.ପଟିକୂଲେତି ଅମନୁଞ୍ଞେ ଆରମ୍ମଣେ । ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀତି ନ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ । ତଂ ପନ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ମେତ୍ତାଫରଣେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଟିକୂଲେ ଅନିଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତେ ମେତ୍ତାଫରଣେନ ୱା ଧାତୁସୋ ଉପସଂହାରେନ ୱା ସଙ୍ଖାରସଞ୍ଞିତେ ପନ ଧାତୁସୋ ଉପସଂହାରେନ ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତୀତି ହିତେସିତାୟ ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତନାୟ ଚ ନପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି । ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ଇଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତେ କେସାଦିଅସୁଚିକୋଟ୍ଠାସମତ୍ତମେୱାତି ଅସୁଭଫରଣେନ ୱାତି ଅସୁଭତୋ ମନସିକାରୱସେନ । ଇଦଂ ରୂପାରୂପମତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପସଂହାରେନ ୱା। ତତୋ ଏୱ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ମନସି କରୋନ୍ତୋ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ସେସପଦେସୂତି, ‘‘ପଟିକୂଲେ ଚ ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ଚା’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ସେସେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ । ତତ୍ଥ ହି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱତ୍ଥୂନି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ପଠମଂ ପଟିକୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠିତମେୱ ପଚ୍ଛା ଗହଣାକାରୱସେନ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରେନ ୱା ଅପ୍ପଟିକୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିକୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠିତମେୱ ପଚ୍ଛା ପଟିକୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦୁଭୟେପି ଖୀଣାସୱୋ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱାତି ।

ତଦୁଭୟଂଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ସଭାୱତୋ ଭାୱନାନୁଭାୱତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିକୂଲସଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଭାୱଂ ୱାତି ତଂ ଉଭୟଂ ପହାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପନ, ‘‘ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିତୁକାମୋ କିଂ କରୋତୀ’’ତି, ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିୟା ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ସତୋତି ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସତିମା । ସମ୍ପଜାନୋତି ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପଜାନକାରୀ । ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି କାରଣୱସେନ ଚକ୍ଖୂତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ, ଚକ୍ଖୁନା ୱା କରଣଭୂତେନ ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ଗେହସ୍ସିତସୋମନସ୍ସପଟିକ୍ଖେପେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପକ୍ଖିକାୟ କିରିୟାସୋମନସ୍ସୱେଦନାୟ ।

ଇମେସୁ ଚାତି ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ଚ ପନାନନ୍ଦ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ଅନୁତ୍ତରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୫୩), – ‘‘କଥଞ୍ଚାନନ୍ଦ, ସେଖୋ ହୋତି ପଟିପଦୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୬୦); – ‘‘କଥଞ୍ଚାନନ୍ଦ, ଅରିୟୋ ହୋତି ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୬୧) ଚ ଆଗତେସୁ ତିୱିଧେସୁ ନୟେସୁ । ମନାପଂ ଅମନାପଂ ମନାପାମନାପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମନାପଗ୍ଗହଣେନ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତକୁସଲାକୁସଲାନଂ, ଅମନାପଗ୍ଗହଣେନ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଅକୁସଲାନଂ, ମନାପାମନାପଗ୍ଗହଣେନ ତବ୍ବିଧୁରୁପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପଠମନୟେ ‘‘ସଂକିଲେସଂ ୱଟ୍ଟତି, ନିକ୍କିଲେସଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମନୟେ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସଂକିଲେସକିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଦୁତିୟନୟେ ପନ ‘‘ସୋ…ପେ॰… ଅଡ୍ଡୀୟତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ‘‘ପଠମଂ ସଂକିଲେସଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଚସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସୱସେନ, ‘‘ସଂକିଲେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟନୟେ ଅରହତୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ‘‘ତତିୟଂ ନିକ୍କିଲେସମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖୱାରେ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିକା ଉପମା ଏକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତୁଂ ଆହ । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନେ ରାଗାଦିକେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଅରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାତି । ପଠମନୟୋ ୱିପସ୍ସକୱସେନ ଆଗତୋ, ଦୁତିୟୋ ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱସେନ, ପଠମଦୁତିୟୋ ଚ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ, ତତିୟୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅରିୟୱିହାରୱସେନ ଆଗତୋ । ପଠମନୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱସେନ, ଦୁତିୟନୟେ ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱସେନ କୁସଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟନୟେ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ୱସେନ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

ଉପରିପଣ୍ଣାସଟୀକା ସମତ୍ତା ।