ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ

ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସଟୀକା

୧. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ

୧. କନ୍ଦରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧.ଆରାମପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀସୂତି ଆରାମପୋକ୍ଖରଣୀଉୟ୍ୟାନଚେତିୟଟ୍ଠାନାଦୀସୁ । ଉସ୍ସନ୍ନାତି ବହୁଲା । ଅସୋକକଣିକାରକୋୱିଳାରକୁମ୍ଭୀରାଜରୁକ୍ଖେହି ସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ତଂ ଚମ୍ପକୱନଂ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମପଟିମଣ୍ଡିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖାନଂୟେୱ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମତାୟାତି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱା କୁସୁମଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧେ ଚମ୍ପକୱନେ ୱିହରତୀତି ଇମିନା ନ ମାପନକାଲେ ଏୱ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖା ଉସ୍ସନ୍ନା, ଅଥ ଖୋ ଅପରଭାଗେପୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଞ୍ଚସତମତ୍ତେହି ଅଡ୍ଢତେଳସେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଦସ୍ସିତପରିଚ୍ଛେଦେନ। ହତ୍ଥିନୋ ଚାରେତି ସିକ୍ଖାପେତୀତି ହତ୍ଥାଚରିୟୋ ହତ୍ଥୀନଂ ସିକ୍ଖାପକୋ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥାଚରିୟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି । ତଦା ଭଗୱା ତେସଂ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଅନିଗୁହିତ୍ୱାୱ ନିସିନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଛବ୍ବଣ୍ଣାନଂ ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱତୋ ଚେୱ ଗାରୱେନାତି ଭଗୱତୋ ଗରୁଭାୱେନ, ଭଗୱତି ଗାରୱେନାତି ୱା ପାଠୋ ।

ନିଚ୍ଚଂନ ହୋତୀତି ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ହୋତି, କଦାଚିଦେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଣ୍ହନିଚ୍ଚତା ହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ କୂଟଟ୍ଠନିଚ୍ଚତା । ଲୋକେ କିଞ୍ଚି ୱିମ୍ହୟାୱହଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥୱିକାରମ୍ପି କରୋନ୍ତି, ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ୱା ଫୋଟୟନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତନ୍ତି ଅୟଂ ନିରୁତ୍ତିନୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପାଦାୟ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ୟେପି ତେ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅହେସୁଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚି ଅକତ୍ତବ୍ବମ୍ପି କରିୟମାନଂ ଦୁକ୍କରଭାୱେନ ୱିମ୍ହୟାୱହଂ ହୋତି, ତଥା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ, ପୁରିମଂ ଗରହଚ୍ଛରିୟଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ପସଂସଚ୍ଛରିୟଂ, ତଦୁଭୟଂ ସୁତ୍ତପଦସୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମ୍ମା ପଟିପାଦିତୋତି ସମ୍ମାପଟିପଦାୟଂ ଠପିତୋ । ଏସା ପଟିପଦା ପରମାତି ଏତପରମଂ, ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋୟଂ ୟଥା ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ପଟିପଦାୟ ତୁମ୍ହେହି ପଟିପାଦିତୋ, ଅତୀତେପି କାଲେ ବୁଦ୍ଧା ଏତପରମଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସମ୍ମା ପଟିପାଦେସୁଂ, ଅନାଗତେପି କାଲେ ଏତପରମଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସମ୍ମା ପଟିପାଦେସ୍ସନ୍ତୀତି ପରିବ୍ବାଜକୋ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅନୁମିନନ୍ତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ସମସମଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚ ତେସଂ ସୁଧମ୍ମତଞ୍ଚ ତଥା ଦସ୍ସେତି ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତା ପନ ନେସଂ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତାତି । ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋତି ଇମିନା ପାଳିୟଂ ଏତପରମଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି ସୀଲପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ସମାଧିସ୍ସ, ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚ ପଞ୍ଞାୟ ସୀଲେପି ଚ ଅଭିସମାଚାରିକପୁବ୍ବକତ୍ତା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଭିସମାଚାରିକୱତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି ।

୨. ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଆଦୀସୁ ଅନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ପାଟିଏକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଭଗୱା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପସନ୍ତକାରଣନ୍ତି ଉପସନ୍ତଭାୱକାରଣଂ । ତଞ୍ହି ଅରିୟାନଂୟେୱ ୱିସୟୋ, ତତ୍ଥାପି ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ଅନୱସେସତୋ ୱିସୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ହି ତ୍ୱନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଞାତତ୍ଥଚରିୟା କାକଜାତକାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା ତଂତଂପାରମିପୂରଣୱସେନ, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟା ମହାବୋଧିଜାତକାଦିୱସେନ । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଭୋ ଗୋତମାତିଆଦିନା କନ୍ଦରକେନ କତଂ ପସାଦପୱେଦନଂ ଦସ୍ସେତି ।

ୟେପି ତେତିଆଦିନା ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚନୁଭାସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଚରିତତ୍ତା ଆହ – ‘‘ସନ୍ତି ହି କନ୍ଦରକାତି ଅୟମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି। ୟୋ ହି କନ୍ଦରକେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପସନ୍ତଭାୱୋ କିତ୍ତିତୋ, ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ତେନ ଅପୁଚ୍ଛିତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଭଗୱା ‘‘ସନ୍ତି ହୀ’’ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ଆରଭି । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱତୋ କିର ଏତଦହୋସୀ’’ ତିଆଦି । କପ୍ପେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞଥା ୱିଧାୟ । ପକପ୍ପେତ୍ୱାତି ସନିଦସ୍ସନୱସେନ ଗହେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘କୁହକଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ପଟିପଦଂ ପୂରୟମାନାତି କାମଂ ଅୱିସେସେନ ସେକ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ପନ ଅଧିଗତମଗ୍ଗୱସେନ ‘‘ପୂରୟମାନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା କିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ମଗ୍ଗୋ ହି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋତି ଆହ ‘‘ଉପରିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପସନ୍ତା’’ତି । ଇତୋ ମୁତ୍ତାତି ମଗ୍ଗେନାଗତୂପସମତୋ ମୁତ୍ତା । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଚତୂହି ସତିପଟ୍ଠାନେହି ଉପସନ୍ତା’’ତି ।

ସତତସୀଲାତି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସୀଲା । ସାତିସୟୋ ହି ଏତେସଂ ସୀଲସ୍ସ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ । ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲତାୱସେନ ସନ୍ତତା ୱୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ସନ୍ତତୱୁତ୍ତିନୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସୀଲୱୁତ୍ତିୱସେନ ‘‘ସନ୍ତତୱୁତ୍ତିନୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତତଜୀୱିକାୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ସାସନସ୍ସ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି ସୀଲସନ୍ନିସ୍ସିତା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ।

ନିପୟତି ୱିସୋସେତି ରାଗାଦିସଂକିଲେସଂ, ତତୋ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିପାତୀତି ନିପକୋ, ପଞ୍ଞୱା । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ’’ତି । ପଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱା ଜୀୱିକାକପ୍ପନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ସମ୍ମାଜୀୱେନ ଜୀୱନନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୧୪) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରଥୱିନୀତପଟିପଦାଦୟୋ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମହାଗୋପାଲକସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୬ ଆଦୟୋ) ଲୋକୁତ୍ତରସତିପଟ୍ଠାନା କଥିତାତି ଆହ – ‘‘ଇଧ ପନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା ସତିପଟ୍ଠାନା କଥିତା’’ତି, ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩-୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬ ଆଦୟୋ) ୱୋମିସ୍ସକାୱ କଥିତାତି । ଏତ୍ତକେନାତି ଏତ୍ତକାୟ ଦେସନାୟ ।

୩.କାରକଭାୱନ୍ତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ପଟିପଜ୍ଜନକଭାୱଂ । ମୟମ୍ପି ନାମ ଗିହୀ ବହୁକିଚ୍ଚା ସମାନା କାଲେନ କାଲଂ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା ୱିହରାମ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ୱିୱେକୱାସିନୋତି ଅତ୍ତନୋ କାରକଭାୱଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିପତି। ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦି । ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ଘନଜଟିତସଙ୍ଖାତାକାରେନ ପୱତ୍ତି କିଲେସଗହନେନ ଗହନତା, ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତୋ ଜଟା ବହି ଜଟା, ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨) । ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଗହଣେନ ସାଠେୟ୍ୟମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କସଟସାଠେୟ୍ୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ୟଥା ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ କଚୱରଭାୱୋ, ସୋ କସଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସନ୍ତାନେ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ସଂକିଲେସଭାୱୋ କସଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ କସଟତା’’ତି । ଅତ୍ତନି ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଂ କେରାଟିୟଟ୍ଠୋ । ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ଅହିତଂ ନ ସେୱିତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ହିତଂ ସେୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିଚାରେତି ଦେସେତି । ୱିଚାରଣତ୍ଥୋପି ହି ହୋତି ଜାନାତି-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଆୟସ୍ମା ଜାନାତୀ’’ତି । ସବ୍ବାପି…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ପସୁପାଲକା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଇଧ ଅନ୍ତର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ୱିୟ ଖଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକେନ ଖଣେନା’’ତି । ତେନାତି ହତ୍ଥିନା । ତାନୀତି ସାଠେୟ୍ୟାଦୀନି ।

ଅତ୍ଥତୋ କାୟଚିତ୍ତୁଜୁକତାପଟିପକ୍ଖଭୂତାୱ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସାତି ତାନି ପୱତ୍ତିଆକାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ପାଣଭୂତସ୍ସ ଅସ୍ସସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥିନୋ ୱା । ଠସ୍ସାମୀତି ତତ୍ଥେୱ ସପ୍ପଟିଭୟେ ଠାନେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଠସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ସାଠେୟ୍ୟତାୟ ପାକଟକରଣଂ ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟଭାୱତୋ । ତଥା ହି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ‘‘ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନିଗୁହନ୍ତୋ ପନ ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆରୋହିତୁକାମସ୍ସାତି ଆଗତମଗ୍ଗମେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ । ଲେଣ୍ଡୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦୀସୁ କାଲନ୍ତରାପେକ୍ଖାଭାୱଂ ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ଉପସଂହରତି ।

ଅନ୍ତୋଜାତକାତି ଅତ୍ତନୋ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଜାତା । ଧନକ୍କୀତାତି ଧନଂ ଦତ୍ୱା ଦାସଭାୱେନ ଗହିତା । କରମରାନୀତାତି ଦାସଭାୱେନ କରମରଗ୍ଗାହଗହିତା । ଦାସବ୍ୟନ୍ତି ଦାସଭାୱଂ । ପେସ୍ସାତି ଅଦାସା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା । ଇମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଇମଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଇମଂଗଣ୍ହନ୍ତାତି ଇମଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥଗତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା । ସମ୍ମୁଖତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପରମ୍ମୁଖକାଲେ କାୟୱାଚାସମୁଦାଚାରଦସ୍ସନେନେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନେସଂ ଅଞ୍ଞଥା ଠିତଭାୱୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪.ଅୟମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥାପି ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଚତୁତ୍ଥୋ ହିତପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ୟୋଜନା । ପୁଗ୍ଗଲସୀସେନ ପୁଗ୍ଗଲପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲେ ପହାୟା’’ତି ଆହ । ପଟିପତ୍ତି ହି ଇଧ ପହାତବ୍ବା, ନ ପୁଗ୍ଗଲା । ୟଥା ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱନା ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନେନ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା ୱଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଆହ – ‘‘ପୁରିମେ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲେ ପହାୟା’’ତି । ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ୱୁତ୍ତଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହିତପଟିପତ୍ତିୟଂୟେୱ ପଟିପାଦେମି ପୱତ୍ତେମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ସନ୍ତାତି ସମଂ ୱିନାସଂ ନିରୋଧଂ ପତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିରୁଦ୍ଧା ସନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ପୁନ ସନ୍ତାତି ଭାୱନାୱସେନ କିଲେସପରିଳାହୱିଗମତୋ ସନ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବୁତା’’ତି । ସନ୍ତାତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ସନ୍ତୋ ହୱେତି ଏତ୍ଥ ସମଭାୱକରେନ ସାଧୁଭାୱସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟା ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ…ପେ॰… ପଣ୍ଡିତା’’ତି ।

ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪.୧୯୮) ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା, ତଂ ଅତ୍ତାନଂ । ପରନ୍ତି ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଛାତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା ଜିଘଚ୍ଛାହେତୁତାୟ । ଅନ୍ତୋ ତାପନକିଲେସାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅତ୍ତପରିଳାହଜନନସନ୍ତପ୍ପନକିଲେସାନଂ । ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତୀତି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ସମ୍ପହଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତଥାଭୂତୋ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତୀ’’ତିଆଦି ।

୫. ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିକ୍କୂଲଂ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖପଟିକ୍କୂଲୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖପଟିକ୍କୂଲଂ। ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତା ହି କାମଚାରା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟେନ ହି ଭାଗେନ ପୁରିସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିକ୍କୂଲଂ, ତେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁରିସୋପୀତି । ତେନାହ – ‘‘ପଚ୍ଚନୀକସଣ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ।

୬.ଚତୂହିକାରଣେହୀତି ଧାତୁକୁସଲତାଦୀହି ଚତୂହି କାରଣେହି । କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ୟୋଗକମ୍ମଂ କରୋତି । ୟସ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧା ପରେସଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହଜାତା, ତତ୍ଥ ନିରନ୍ତରଂ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତେ ପଟିଚ୍ଚ ତେସଂ ଅନ୍ତରାୟୋ ନ ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ନ ପନ ବୁଦ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । କିରିୟପରିହାନିୟା ଦେସକସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଜ୍ଜପୟୋଗାଭାୱତୋ । ‘‘ଦେସକସ୍ସ ୱା’’ତି ଇଦଂ ସାୱକାନଂ ୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହତା ଅତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଆନିସଂସପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଆନିସଂସେହୀ’’ତି । ପସାଦଂ ପଟିଲଭତି ‘‘ଅରହନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ସୁତତ୍ତା । ଅଭିନୱୋ ନୟୋ ଉଦପାଦି ସନ୍ତତସୀଲତାଦିୱସେନ ଅନତ୍ତନ୍ତପତାଦିୱସେନ, ସୋପି ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦାସାଦୀସୁ ସୱିସେସଂ ଲଜ୍ଜୀ ଦୟାପନ୍ନୋ ହିତାନୁକମ୍ପୀ ହୁତ୍ୱା ସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ସୀଲଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ପରିବ୍ରୂହେତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ମହତା ଅତ୍ଥେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ।

୮. ପରେସଂ ହନନଘାତନାଦିନା ରୋଦାପନତୋ ଲୁଦ୍ଦୋ, ତଥା ୱିଘାତକଭାୱେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ୱିଦାରଣତୋ ଦାରୁଣୋ, ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦତାୟ କକ୍ଖଳୋ, ବନ୍ଧନାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ବନ୍ଧନାଗାରିକୋ।

୯.ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନାତି ଖତ୍ତିୟାନଂ କତ୍ତବ୍ବଅଭିସେକେନ । ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ସନ୍ଥାରୱସେନ କତଂ ଅଗାରଂ ୟଞ୍ଞାୱାଟଂ । ସପ୍ପିତେଲେନାତି ସପ୍ପିମୟେନ ତେଲେନ, ୟମକସ୍ନେହେନ ହି ତଦା କାୟଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜତି । ୱଚ୍ଛଭାୱଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତୋ ୱଚ୍ଛତରୋ । ପରିକ୍ଖେପକରଣତ୍ଥାୟାତି ୱନମାଲାହି ସଦ୍ଧିଂ ଦବ୍ଭେହି ୱେଦିୟା ପରିକ୍ଖେପନତ୍ଥାୟ । ୟଞ୍ଞଭୂମିୟନ୍ତି ଅୱସେସୟଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କନ୍ଦରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭.ଅୱିଦୂରେତି ଇମିନା ପାଳିୟଂ ‘‘ୱେସାଲିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସମୀପେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସାରପ୍ପତ୍ତକୁଲଗଣନାୟାତି (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୧୧.୧୬) ମହାସାରମହପ୍ପତ୍ତକୁଲଗଣନାୟ । ଦସମେ ଠାନେତି ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞେତି ଦସଗଣନଟ୍ଠାନେ । ଅଟ୍ଠକନଗରେ ଜାତୋ ଭୱୋ ଅଟ୍ଠକନାଗରୋ । କୁକ୍କୁଟାରାମୋତି ପାଟଲିପୁତ୍ତେ କୁକ୍କୁଟାରାମୋ, ନ କୋସମ୍ବିୟଂ ।

୧୮. ପକତତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ତ-ସଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଭଗୱା ପକତୋ ଅଧିଗତୋ ସୁପାକଟୋ ଚ, ତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ସୋ…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ସତିପି ଞାଣଦସ୍ସନ-ସଦ୍ଦାନଂ ଇଧ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନଭାୱେ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ତେସଂ ୱିସୟୱିସେସେ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସୱସେନ ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜାଅଭିଞ୍ଞାନାୱରଣଞାଣୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣମଂସଚକ୍ଖୁୱସେନ ପଟିୱେଧଦେସନାଞାଣୱସେନ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟଂ ଜାନତା ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣେହି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାସୱକ୍ଖୟଞାଣେହି । ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତାତି ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଧିମୁତ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସତା । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧମାରାନଂ ୱା, ସାସନସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ତେସଂ ପନ ହନନଂ ପାଟିହାରିୟେହି ଅଭିଭୱନଂ ଅପ୍ପଟିଭାନତାକରଣଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନମେୱ ୱା, କେସିୱିନୟସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ତଥା ଠାନାଟ୍ଠାନାଦିୱିଭାଗଂ ଜାନତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗସତ୍ତେ ପସ୍ସତା, ସୱାସନାନଂ ଆସୱାନଂ ଖୀଣତ୍ତା ଅରହତା, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିତୋ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ। ଅଥ ୱା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାୟ ଜାନତା, କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତୋ ନିସମ୍ମକାରିତାୟ ପସ୍ସତା, ଦୱାଦୀନଂ ଅଭାୱସାଧିକାୟ ପହାନସମ୍ପଦାୟ ଅରହତା, ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅହାନିହେତୁଭୂତାୟ ଅକ୍ଖୟପଟିଭାନସାଧିକାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଏୱଂ ଦସବଲଅଟ୍ଠାରସଆୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱସେନପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

୧୯.ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସମ୍ମୁଖଭାୱେନ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ୍ୟ କତଂ, ସ୍ୱସ୍ସ କତଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖରଣେନାତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପାଦିତ’’ନ୍ତି । ତେ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ଚେତନାପଧାନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଚେତୟିତଂ ପକପ୍ପିତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ଚ ଝାନସ୍ସ ପାତୁଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱିଦ୍ଧଂସନଭାୱଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି ୟଞ୍ହି ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେତି । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘ଅଭିସଙ୍ଖତ’ନ୍ତିଆଦି । ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ଠିତୋତି ସମଥଧମ୍ମେ ଠିତତ୍ତା ସମାହିତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ତଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ପାପେତା ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ଠିତୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀତି । ତତ୍ଥ ସୁଖୁମା ଅପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ୟା ‘‘ନିକନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ୟଥାରୁତୱସେନ ଚ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଗହେତବ୍ବେ ସତି । ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ କତ୍ତବ୍ବୋତି ଅନାଗାମିଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାପି ଅନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗୋ କତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱିସ୍ସତି । କସ୍ମା ? ତେସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗମତ୍ତେନ ଅନାଗାମିନା ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ଅଲଦ୍ଧାନାଗାମିଫଲେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା ତଥା ସତି ତେନ ଅନାଗାମିଫଲମ୍ପି ଲଦ୍ଧବ୍ବମେୱ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଅନାଗାମିଫଲଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସଭାୱତୋ ରସିତବ୍ବତ୍ତା ଅୱିପରୀତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ଅତ୍ଥରସୋ । ଅଞ୍ଞାପି କାଚି ସୁଗତିୟୋତି ୱିନିପାତିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅଞ୍ଞାପି କାଚି ଦୁଗ୍ଗତିୟୋତି ଅସୁରକାୟମାହ ।

ସମଥଧୁରମେୱ ଧୁରଂ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ୱସେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା । ମହାମାଲୁକ୍ୟୋୱାଦେ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୋ ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ହୋତି ରୂପଗତଂ ୱେଦନାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ‘‘ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩) ଆଗତତ୍ତା ‘‘ମହାମାଲୁକ୍ୟୋୱାଦେ ୱିପସ୍ସନାୱ ଧୁର’’ନ୍ତି ଆହ । ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬ ଆଦୟୋ) ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ତିକ୍ଖତରାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନୁତ୍ତରଂ କଥିତ’’ନ୍ତି । କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୩-୧୫୪) ଆନାପାନଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ସୱିସେସଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଥୁତ୍ତରଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ।

ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତେନ ବହୁଂ ଦେନ୍ତେନ ଉଳାରପୁରିସେନ ୱିୟ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଏକଧମ୍ମୋ’’ତିକଥିତତ୍ତା ଏକାଦସପି ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଏକଧମ୍ମୋ ନାମ ଜାତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୱାକ୍ୟପରିସମାପନଞାୟେନ । ଏକୱୀସତି ପବ୍ବାନି ତେହି ବୋଧିୟମାନାୟ ପଟିପଦାୟ ଏକରୂପତ୍ତା ପଟିପଦାୱସେନ ଏକଧମ୍ମୋ ନାମ ଜାତୋତି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତେ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତତାୟ ତତ୍ଥ ସାୱକାନଂ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ନ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପୱସେନେତ୍ଥ ଦେସନା ଆଗତାତି ଚତୁନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ, ହେଟ୍ଠିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆରୁପ୍ପାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଏକାଦସ । ପୁଚ୍ଛାୱସେନାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ତେନ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଏକଧମ୍ମୋ ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ଏୱଂ ପୱତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ । ଅମତୁପ୍ପତ୍ତିୟତ୍ଥେନାତି ଅମତଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ, ସବ୍ବାନିପି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଏକରସମ୍ପି ଅମତାଧିଗମପଟିପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଫଲଭୂମି ଅନାଗାମିଫଲଭୂମୀତି ଦ୍ୱେୱ ଭୂମିୟୋ ସରୂପତୋ ଆଗତା, ନାନନ୍ତରିୟତାୟ ପନ ହେଟ୍ଠିମାପି ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୨୧. ପଞ୍ଚ ସତାନି ଅଗ୍ଘୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚସତଂ। ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ସେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨.ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ଅତ୍ଥାନୁସାସନାଗାରଂ । ତେନାହ – ‘‘ଉୟ୍ୟୋଗକାଲାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଙ୍ଗଲମହାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସନ୍ଥମ୍ଭନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସମନ୍ତି, ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହାତି ସନ୍ନିୱେସୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ । ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ନ୍ଥ-କାରଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସନ୍ଥରନ୍ତୀତି ସମ୍ମନ୍ତନୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆଗତମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଆଗମନସୀସେନ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ଆଗମନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ତିୟାମରତ୍ତିଂ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନଂ ହୋତୀତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଚେ ? ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଗମନଂ ହୋତିୟେୱ ।

ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନାତି ଅଚ୍ଛେନ ଅଲ୍ଲଗୋମୟରସେନ । ଓପୁଞ୍ଛାପେତ୍ୱାତି ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା । ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେହୀତି ତଗରକୁଙ୍କୁମୟୱନପୁପ୍ଫତମାଲପତ୍ତାନି ପିସିତ୍ୱା କତଗନ୍ଧେହି ନାନାୱଣ୍ଣେତି ନୀଲାଦିୱସେନ ନାନାୱଣ୍ଣେ, ନ ଭିତ୍ତିୱିସେସୱସେନ । ଭିତ୍ତିୱିସେସୱସେନ ପନ ନାନାସଣ୍ଠାନରୂପମେୱ । ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱକେତି ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠୀସୁ ଅତ୍ଥରିତବ୍ବତାୟ ମହାପିଟ୍ଠିକାତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞେ କୋଜୱେତି ୱଦନ୍ତି । କୁତ୍ତକେ ପନ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥତ୍ଥରଣା ହତ୍ଥିରୂପୱିଚିତ୍ତା । ଅସ୍ସତ୍ଥରକସୀହତ୍ଥରକାଦୟୋପି ଅସ୍ସସୀହରୂପାଦିୱିଚିତ୍ତା ଏୱ ଅତ୍ଥରକା, ଚିତ୍ତତ୍ଥରକଂ ନାନାରୂପେହି ଚେୱ ନାନାୱିଧମାଲାକମ୍ମାଦୀହି ଚ ୱିଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥରକଂ ।

ଉପଧାନନ୍ତି ଅପସ୍ସୟନଂ ଉପଦହିତ୍ୱାତି ଅପସ୍ସୟୟୋଗ୍ଗଭାୱେନ ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧେହି କତମାଲା ଗନ୍ଧଦାମଂ, ତମାଲପତ୍ତାଦୀହି କତଂ ପତ୍ତଦାମଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହିଙ୍ଗୁଲତକ୍କୋଲଜାତିଫଲଜାତିପୁପ୍ଫାଦୀହି କତଦାମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଲ୍ଲଙ୍କାକାରେନ କତପୀଠଂ ପଲ୍ଲଙ୍କପୀଠଂ, ତୀସୁ ପସ୍ସେସୁ, ଏକପସ୍ସେ ଏୱ ୱା ସଉପସ୍ସୟଂ ଅପସ୍ସୟପୀଠଂ, ଅନପସ୍ସୟଂ ମୁଣ୍ଡପୀଠଂ ୟୋଜନାୱଟ୍ଟେତି ୟୋଜନପରିକ୍ଖେପେ ।

ସଂୱିଧାୟାତି ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ କୋଣପଦେସଞ୍ଚ ଇତରପଦେସଞ୍ଚ ସମଂ କତ୍ୱା ୱିଧାୟ । ତେନାହ – ‘‘କତ୍ତରିୟା ପଦୁମଂ କନ୍ତନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପସମ୍ପଦା ୱିୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପଦାପି ପରମୁକ୍କଂସଗତା, ତସ୍ମା ତଦା ଭଗୱା ଏୱଂ ସୋଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପାମଙ୍ଗେନା’’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ଅସମେନ ବୁଦ୍ଧୱେସେନାତିଆଦିନା ତଦା ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସ୍ସ ନିଗୁହଣେ କାରଣାଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତଦେୱମନୁସ୍ସନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀନଂ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱପକତିକିରିୟାୟେୱ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପାୱିସୀତି ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟପ୍ପଭା ନାମ ପକତିୟା ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ପଦେସଂ ଫରତୀତି ଆହ – ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ।

ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ଫୁଲ୍ଲୋ ୱିକସିତୋ । ପଟିପାଟିୟା ଠପିତାନନ୍ତିଆଦି ପରିକପ୍ପୂପମା । ୟଥା ତଂ…ପେ॰… ଅଲଙ୍କତଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱିରୋଚତି, ଏୱଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ସମତିଂସାୟ ପାରମିତାହି ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ଏୱଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ନଦୀନନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଦୀନଂ ଚନ୍ଦଭାଗାପରିୟୋସାନାନଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ମହାନଦୀନଂ । ସମ୍ଭିଜ୍ଜାତି ସମ୍ଭେଦଂ ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ପତ୍ୱା ମୁଖଦ୍ୱାରେତି ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ।

ଦେୱମନୁସ୍ସନାଗସୁପଣ୍ଣଗନ୍ଧବ୍ବୟକ୍ଖାଦୀନଂ ଅକ୍ଖୀନୀତି ଚେତଂ ପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସହସ୍ସେନାତି ପଦସହସ୍ସେନ, ଭାଣୱାରପ୍ପମାଣେନ ଗନ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ପୟନ୍ତୋ ୱସୁନ୍ଧରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣୱିସେସେହି ପଥୱୀକମ୍ପଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ, ଏୱଂଭୂତୋପି ଅହେଠୟନ୍ତୋ ପାଣାନି। ସବ୍ବଦକ୍ଖିଣତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଠମଂ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ । ସମଂ ସମ୍ଫୁସତେ ଭୂମିଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ । ୟଦିପି ଭୂମିଂ ସମଂ ଫୁସତି, ରଜସାନୁପଲିପ୍ପତି ସୁଖୁମତ୍ତା ଛୱିୟା । ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଉନ୍ନମତୀତିଆଦି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିଲାଭସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ । ନାତିଦୂରେ ଉଦ୍ଧରତୀତି ଅତିଦୂରେ ଠପେତୁଂ ନ ଉଦ୍ଧରତି । ନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ଠାନେ ଅନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାତି । ହାସୟନ୍ତୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ତୋସୟନ୍ତୋ । ଚତୂହି ପାଦେହି ଚରତୀତି ଚତୁଚାରୀ।

ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସ୍ସ ପକାସନୱସେନ ଗତତ୍ତା ୱଣ୍ଣକାଲୋ ନାମ କିରେସ। ସରୀରୱଣ୍ଣେ ୱା ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ୱା କଥିୟମାନେ ଦୁକ୍କଥିତନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ। କସ୍ମା ? ଅପରିମାଣୱଣ୍ଣା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନା ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନଂୟେୱ ଅନୁପୱିସତୀତି ।

ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନାତି ଗନ୍ଥିତ୍ୱା ଗହିତଦୁକୂଲୱତ୍ଥେନ, ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚରଣୋତି ହତ୍ଥିନାଗସଦିସପଦନିକ୍ଖେପୋ । ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋତି ଅନେକସତପୁଞ୍ଞନିମ୍ମିତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୋ ମଣିୱେରୋଚନୋ ୟଥାତି ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚମାନୋ ମଣି ୱିୟ ୱେରୋଚନୋ ନାମ ଏକୋ ମଣିୱିସେସୋତି କେଚି ମହାସାଲୋୱାତି ମହନ୍ତୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ, କୋୱିଳାରାଦିମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ୱା ପଦୁମୋ କୋକନଦୋ ୟଥାତି କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ମହାପଦୁମଂ ୱିୟ, ୱିକସମାନପଦୁମଂ ୱିୟ ୱା ।

ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟାତିଆଦି ତସ୍ସା ପକିଣ୍ଣକକଥାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନଞ୍ଚେୱ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖାୱହଭାୱଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଥୱୀଜଂ ଆକଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିୟାତି ନାଳିୟନ୍ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲେ ପପ୍ପଟକୋଜଂ ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ କତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିୟ ୟୋଜନିକନ୍ତି ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ମଧୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ମଧୁପଟଲଂ ।

ମହନ୍ତନ୍ତି ଉଳାରଂ । ସବ୍ବଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି ସବ୍ବମେୱ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଆୱାସଦାୟକେନ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ତଥାହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ଆଗତସ୍ସପି ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ଆରାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପଟିସ୍ସୟେ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟେ ବଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ୱାତାତପେହି କିଲମତି, ପଟିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ପତିଟ୍ଠାତି, ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି, ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଦେ କଣ୍ଟକୋ ୱିଜ୍ଝତି, ଖାଣୁ ପହରତି, ସରୀସପାଦିପରିସ୍ସୟୋ ଚେୱ ଚୋରଭୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିପନ୍ନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଜ୍ଝୟନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପୀତିସୁଖଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପସମସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ, ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅକ୍ଖୀନି ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସେନାସନଂ ପୱିସନକ୍ଖଣେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖିପସାଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରୱାତପାନମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏତସ୍ମିମ୍ପି ଚ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୱାସଦାନସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନେ ସବ୍ବଂ ଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଭୂମଟ୍ଠକ…ପେ॰… ନ ସକ୍କାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମହାସୁଦସ୍ସନୱତ୍ଥୁନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ସୀତନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪.୨୪୩) ଅଜ୍ଝତ୍ତଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧଉତୁୱିପରିଣାମୱସେନ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୀତଂ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଂ । ତସ୍ସ ପନ ଦୱଦାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିହନ୍ତୀତି ପଟିବାହତି । ୟଥା ତଦୁଭୟୱସେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ବାଧନାନି ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ କରୋତି । ସୀତୁଣ୍ହବ୍ଭାହତେ ହି ସରୀରେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟୋନିସୋ ପଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱାଳମିଗାନୀତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱାଳମିଗେ । ଗୁତ୍ତସେନାସନଞ୍ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି। ସରୀସପେତି ୟେ କେଚି ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦୀଘଜାତିକେ । ମକସେତି ନିଦସ୍ସନମେତଂ, ଡଂସାଦୀନଂ ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିସିରେତି ସୀତକାଲୱସେନ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାଦିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସିସିରସମ୍ଫସ୍ସେ । ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ୟଦା ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିୟୋ ପଟିହନତୀତି ୟୋଜନା ।

ୱାତାତପୋ ଘୋରୋତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ଉମ୍ମୂଲଭଞ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସରଜଅରଜାଦିଭେଦୋ ୱାତୋ ଚେୱ ଗିମ୍ହପରିଳାହସମୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସୂରିୟାତପୋ ଚ । ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିବାହୀୟତି । ଲେଣତ୍ଥନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମତ୍ଥଂ । ସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିସ୍ସୟାଭାୱେନ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ । ଝାୟିତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟିତୁଂ । ୱିପସ୍ସିତୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତୁଂ ।

ୱିହାରେତି ପଟିସ୍ସୟେ । କାରୟେତି କାରାପେୟ୍ୟ । ରମ୍ମେତି ମନୋରମେ ନିୱାସସୁଖେ । ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେତି କାରେତ୍ୱା ପନ ଏତ୍ଥ ୱିହାରେସୁ ବହୁସ୍ସୁତେ ସୀଲୱନ୍ତେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ନିୱାସେୟ୍ୟ । ତେ ନିୱାସେନ୍ତୋ ପନ ତେସଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଥା ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମଥୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପନ୍ନେସୁ କମ୍ମଫଲାନଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହନେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା।

ଇଦାନି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତେତି ବହୁସ୍ସୁତା ତସ୍ସାତି ଉପାସକସ୍ସ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପନୁଦନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟାତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଜାନିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି ।

ପୂଜାସକ୍କାରୱସେନେୱ ପଠମୟାମୋ ଖେପିତୋ, ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଅପ୍ପାୱସେସୋ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ ଗତୋତି ପାଳିୟଂ ‘‘ବହୁଦେୱ ରତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତିରେକତରଂ ଦିୟଡ୍ଢୟାମ’’ନ୍ତି । ସନ୍ଦସ୍ସେସୀତି ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେସି, ଆୱାସଦାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ, ‘‘ମହାରାଜ, ଇତିପି ସୀଲଂ, ଇତିପି ସମାଧି, ଇତିପି ପଞ୍ଞା’’ତି ସୀଲାଦିଗୁଣେ ତେସଂ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେସି, ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପକାସେସି । ସମାଦପେସୀତି ‘‘ଏୱଂ ସୀଲଂ ସମାଦାତବ୍ବଂ, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଏୱଂ ସମାଧି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ୟଥା ତେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ଆଦିୟନ୍ତି, ତଥା ଗଣ୍ହାପେସି । ସମୁତ୍ତେଜେସୀତି ୟଥା ସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସମଥୱିପସ୍ସନା ଚ ଭାୱିୟମାନା ୟଥା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧିତା ଉପରିୱିସେସାୱହା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ସମୁତ୍ତେଜେସି ନିସାମନୱସେନ ୱୋଦାପେସି । ସମ୍ପହଂସେସୀତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ଠିତସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମ୍ପତି ଲଦ୍ଧଗୁଣାନିସଂସେହି ଚେୱ ଉପରି ଲଦ୍ଧବ୍ବଫଲୱିସେସେହି ଚ ଉପରିଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ପହଂସେସି, ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୋସେସି । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସମୁଦାୟୱଚନୋପି ଅସୀତିମହାଥେର-ସଦ୍ଦୋ ତଦେକଦେସେପି ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଅସୀତିମହାଥେରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୂ’’ତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ହି ଅନ୍ତୋଗଧୋ ଏୱାତି । ସାକିୟମଣ୍ଡଲେତି ସାକିୟରାଜସମୂହେ ।

ପଟିପଦାୟ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା ପାଟିପଦୋ। ତେନାହ – ‘‘ପଟିପନ୍ନକୋ’’ତି । ସିକ୍ଖନସୀଲତାଦିନା ସେଖୋ, ଓଧିସୋ ସମିତପାପତାୟ ସମଣୋ। ସେଖୋ ପାଟିପଦୋ ପଟିପଜ୍ଜନପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ପଟିପଦାଦେସନଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ପଟିପଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିୟମେତି ନାମାତି ‘‘ପଟିପଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ସେଖପ୍ପଟିପଦା ସାସନେ ମଙ୍ଗଲପଟିପଦା ସମ୍ମଦେୱ ଅସେୱିତବ୍ବପରିୱଜ୍ଜନେନ ସେୱିତବ୍ବସମାଦାନେନ ଉକ୍କଂସୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଭାୱତୋ ଅସେଖଧମ୍ମପାରିପୂରିୟା ଆୱହତ୍ତା ଚ ୱଡ୍ଢମାନକପଟିପଦା। ଅକିଲମନ୍ତାୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସନ୍ତୀତି ଇଦଂ ତଦା ତେସଂ ଅସେଖଭୂମିଅଧିଗମାୟ ଅୟୋଗ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକିଲମନ୍ତାୱାତି ଇମିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତସ୍ସପି ଅନଧିଗତମଗ୍ଗସଞ୍ଞାପନା ଭାରିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଓସଟାତି ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠା । ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ କଥିତମେୱ ହୋତି ତସ୍ସ ସୀଲକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତୀହି ପିଟକେହୀତି କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତେନ ତଂତଂପିଟକାନଂ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ସିକ୍ଖାୟ ସାଧକତମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପିଟ୍ଠିୱାତୋଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରସ୍ସ ତଥାରୂପତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତ୍ତା । ଅକାରଣଂ ୱା ଏତନ୍ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ପହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି ସକ୍ୟରାଜୂନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସତ୍ଥାପି ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜୀତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପିଟ୍ଠି ମେ ଆଗିଲାୟତୀ’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଞ୍ଚ ନାମା’’ତିଆଦି ।

୨୩. ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ…ପେ॰… ସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ସମନ୍ନାଗତତ୍ଥୋ ସମ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦୋ, ଇଧ ପନ ପାରିପୂରିଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋୟେୱ, ସୋ ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲୋ । ପରିସୁଦ୍ଧଞ୍ହି ସୀଲଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସବଲଂ କମ୍ମାସଂ ୱା । ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମେହୀତି ସୋଭନଧମ୍ମେହି । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନା ତସ୍ସ ସୋଭନଭାୱତୋ । ତେହି ସପ୍ପୁରିସଭାୱସାଧନତୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମେହି ।

୨୪.ଇମିନାଏତ୍ତକେନ ଠାନେନାତି ‘‘ଇଧ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଅକସିରଲାଭୀ’’ତି ପଦଂ ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ଉଦ୍ଦେସପଦେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା । ପଟିପାଟିୟାତି ଉଦ୍ଦେସପଟିପାଟିୟା । ଏୱମାହାତି ‘‘ଏୱଂ କଥଞ୍ଚ, ମହାନାମା’’ତିଆଦିନା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନେନ ଦସ୍ସିତାକାରେନ ଆହ ।

୨୫.ହିରୀୟତୀତି ଲଜ୍ଜୀୟତି ପୀଳୀୟତି । ୟସ୍ମା ହିରୀ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା, ତସ୍ମା ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଉତ୍ତପ୍ପତି । ପାପୁତ୍ରାସଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋତି ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପନ୍ନୱୀରିୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୋସକ୍କିତମାନସୋ’’ତି । ପହାନତ୍ଥାୟାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦା ନାମ ଅଧିଗମୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟା’’ତି । ସତିନେପକ୍କେନାତି ସତିୟା ନେପକ୍କେନ ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱେନ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନେପକ୍କଂ ନାମ ପଞ୍ଞାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସତିୟା ଚ ନିପକଭାୱେନ ଚା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସତି ଅଞ୍ଞୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି । ସତିମାତି ଚ ଇମିନାୱ ୱିସେସା ସତି ଗହିତା, ପରତୋ ‘‘ଚିରକତମ୍ପି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ସରିତା ଅନୁସ୍ସରିତା’’ତି ସତିକିଚ୍ଚମେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ସତିନେପକ୍କେନାତି ସତିୟା ନେପକ୍କଭାୱେନାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତେନେୱ ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱସେନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିରପେକ୍ଖୋ ସତିୟା ବଲୱଭାୱୋ । ତଥା ହି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନପି ଅଜ୍ଝୟନସମ୍ମସନାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି ।

ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସୀତିମହାୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିପୂରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସୀତିୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ମହାୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିପୂରଣନ୍ତି ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିପୂରଣ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ମହାୱତ୍ତାନି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୪୦୬) ନାମ ୱତ୍ତଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାନି ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଆୱାସିକଂ ଗମିକଂ ଅନୁମୋଦନଂ ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ ପିଣ୍ଡଚାରିକଂ ଆରଞ୍ଞିକଂ ସେନାସନଂ ଜନ୍ତାଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଉପଜ୍ଝାୟଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଆଚରିୟଂ ଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତନ୍ତି ଚୁଦ୍ଦସ । ତତୋ ଅଞ୍ଞାନି ପନ କଦାଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେ ପାରିୱାସିକାଦିକାଲେ ଚ ଚରିତବ୍ବାନି ଅସୀତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ତାନି ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ନ ଚରିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ମହାୱତ୍ତେସୁ, ଅଗ୍ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ପାରିୱାସିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୮୧) ୱୁତ୍ତାନି ପକଭତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବୱତ୍ତାୱସାନାନି ଛସଟ୍ଠି, ତତୋ ପରଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ ମାନତ୍ତାରହେନ ମାନତ୍ତଚାରିକେନ ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୮୨) ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବେହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଗଣିତବ୍ବାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକସତ୍ତତିୱତ୍ତାନି, ଉକ୍ଖେପନିୟକମ୍ମକତୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତପଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ନ୍ହାନେ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅସାଦିୟନଂ ଏକଂ, ‘‘ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀନି ଚ ଦସାତି ଏୱମେତାନି ଦ୍ୱାସୀତି । ଏତେସ୍ୱେୱ ପନ କାନିଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦିୱତ୍ତାନି କାନିଚି ପାରିୱାସିକାଦିୱତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାସୀତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପକଂ ପନ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୁପଗଂ ନ ହୋତୀତି ଇଧ ‘‘ଅସୀତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସେ ‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସକ୍କଚ୍ଚଂଉଦ୍ଦିସନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଦ୍ଦିସାପନନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣଂ । ଧମ୍ମୋସାରଣଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରଣଂ । ଧମ୍ମଦେସନା –

‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦେସେୟ୍ୟ, ମଜ୍ଝେ ଝାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ।

ପରିୟୋସାନେ ଚ ନିବ୍ବାନଂ, ଏସା କଥିକସଣ୍ଠିତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪.୨୪୬) –

ଏୱଂ କଥିତଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମକଥା । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପା ଧମ୍ମୀ କଥା ଉପନିସିନ୍ନକଥା। ଭତ୍ତାନୁମୋଦନକଥା ଅନୁମୋଦନିୟା । ସରିତାତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ସରଣମନୁସ୍ସରଣମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ତଥାପୱତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ପରିଗ୍ଗହମୁଖେନ ପୱତ୍ତୱିପସ୍ସନାଚାରେ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ କାୟେନ ଚିରକତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସକିମ୍ପି ସରଣେନାତି ଏକୱାରଂ ସରଣେନ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରଣେନାତି ଅନୁ ଅନୁ ସରଣେନ । ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମ୍ପି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସଗ୍ଗପରିଣାମିଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସରନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜୱନୱାରେ ସରଣଜୱନୱାରେ ପରିତ୍ତଜୱନୱସେନ ଅନୁସ୍ସରିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା।

ଗତିଅତ୍ଥା ଧାତୁସଦ୍ଦା ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥାୟା’’ତି । ମିସ୍ସକନୟେନାୟଂ ଦେସନା ଆଗତାତି ଆହ – ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚେୱା’’ତିଆଦି । ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବେଧିକପରିୟାୟତୋ । ସା ଚ ଖୋ ପଦେସିକାତି ନିପ୍ପଦେସିକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଗାମିନିଭାୱେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ମାତି ୟାଥାୱତୋ । ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାୟ ହି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଖେପିତଖେପନାୟ ନ ପୁନ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି ଉପାୟେନ ଞାୟେନ ୟା ପୱତ୍ତି ସା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ହେତୁନା ନୟେନା’’ତି ।

୨୬. ଅଧିକଂ ଚେତୋ ଅଭିଚେତୋ, ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପନ ଅଧିକତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତି, ତନ୍ନିସ୍ସିତାନି ଆଭିଚେତସିକାନି। ତେନାହ ‘‘ଅଭିଚିତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ସିତାନ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫାସୁୱିହାରଭୂତାନଂ । ତେହି ପନ ସମଙ୍ଗିତକ୍ଖଣେ ୟସ୍ମା ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଅପୀତିଜଂ ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଞାଣସୁଖଞ୍ଚ ପଟିଲଭତି ୱିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ସୁଖପଟିଲାଭହେତୂନ’’ନ୍ତି । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତାତି ଇମିନା ତେସୁ ଝାନେସୁ ସମାପଜ୍ଜନୱସୀଭାୱମାହ, ‘‘ନିକାମଲାଭୀ’’ତି ପନ ୱଚନତୋ ଆୱଜ୍ଜନାଧିଟ୍ଠାନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନିଦୁକ୍ଖଲାଭୀତି ଇମିନା ତେସଂ ଝାନାନଂ ସୁଖପଟିପଦାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତି, ୱିପୁଲଲାଭୀତି ଇମିନା ପଗୁଣତଂ ତପ୍ପମାଣଦସ୍ସିତଭାୱଦୀପନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଗୁଣଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି ସମାପଜ୍ଜନୱସୀଭାୱତାୟ ସାଧିତତ୍ତା । ସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକଧମ୍ମେତି ୱସୀଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ । ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମା ପଗେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ଅଞ୍ଞଥା ଝାନାଧିଗମୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ଅକିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି କିଚ୍ଛେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି ୱିସୋଧେତି, କାମାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକାନଂ ଦୂରସମୁସ୍ସାରଣଂ ଇଧ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ୱିସୋଧନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୨୭. ୱିପସ୍ସନାହିତାୟ ଉପରୂପରିୱିସେସାୱହତ୍ତା ୱଡ୍ଢମାନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲାଦିପଟିପଦାୟ। ସା ଏୱ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ୟଥାଭାୱିତତାୟ ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱିନଂ ୱିସେସଂ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅଣ୍ଡଂ ୱିୟାତି ଅଣ୍ଡଂ, କିଲେସେହି ଅଦୂସିତତାୟ ଅପୂତି ଅଣ୍ଡଂ ଏତସ୍ସାତି ଅପୁଚ୍ଚଣ୍ଡୋ, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଠିତପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅପୁଚ୍ଚଣ୍ଡତା । ୱିପସ୍ସନାଦିଞାଣପ୍ପଭେଦାୟାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣାଦିଞାଣପଭେଦାୟ । ତତ୍ଥାତି ଚେତୋଖିଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫) ‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ଉସ୍ସୋଳ୍ହିପନ୍ନରସଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭବ୍ବୋ ଅଭିନିବ୍ବିଦାୟା’’ତି ଆଗତତ୍ତା ଉସ୍ସୋଳ୍ହିପନ୍ନରସେହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଭାୱୋତି ଏୱଂ ୟଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ଆଗତଂ, ତଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସେଖସୁତ୍ତେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୮. ମହଗ୍ଗତାଦିଭାୱେନ ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଝାନାନଂ ଅନୁରୂପମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସେନ ତେ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାନ ଠିତନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ, ତେନାହ – ‘‘ପଠମାଦିଜ୍ଝାନେହି ଅସଦିସଂ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ଅଭିନିବ୍ଭିଦାସୁ । ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟପଟିଚ୍ଛାଦକଂ କିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ କରୋନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ – ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ପଠମଂ ଜାୟତୀ’’ତି, ସେସଞାଣଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୨୯.ଚରଣସ୍ମିନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚରଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତେନାତି କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ଅଗତପୁବ୍ବଦିସାଗମନେ ତେସଂ ସାଧକତମଭାୱତୋ ।

ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନୀତି ଇଧ ଆଗତାନି ଚ ଅନାଗତାନି ଚ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୪ ଆଦୟୋ) ଆଗତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସପଟିଚ୍ଛାଦକାଦିକିଲେସତମଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦାଲେତ୍ୱା ।

୩୦.ସନଙ୍କୁମାରେନାତି ସନନ୍ତନକୁମାରେନ । ତଦେୱ ହି ତସ୍ସ ସନନ୍ତନକୁମାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ୟେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ମନୁସ୍ସପଥେ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି, ସୋ କୁମାରତ୍ତଭାୱୋ, ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋପି ତାଦିସେନ କୁମାରତ୍ତଭାୱେନ ଚରତି ।

ଜନିତସ୍ମିଂ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ଇ-କାରସ୍ସ ଏ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଜନେତସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି ଚ ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେପି ୟତ୍ଥ ଚତୁୱଣ୍ଣସମଞ୍ଞା, ତତ୍ଥେୱ ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଲୋକସମଞ୍ଞାପି ମନୁସ୍ସଲୋକେୟେୱ, ନ ଦେୱକାୟେ ବ୍ରହ୍ମକାୟେ ୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସରନ୍ତୀତି ‘‘ଅହଂ ଗୋତମୋ, ଅହଂ କସ୍ସପୋ’’ତି ପତି ପତି ଅତ୍ତନୋ ଗୋତ୍ତଂ ଅନୁସରନ୍ତି ପଟିଜାନନ୍ତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଆନନ୍ଦା’’ତି ଏତ୍ତକେନ ସାଧୁକାରଦାନେନ । ଜିନଭାସିତଂ ନାମ ଜାତନ୍ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଥେରଭାସିତଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତମେୱ ନାମ ଜାତଂ । ‘‘କିମ୍ପନିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ଥୁଦେସନାନୁୱିଧାନତୋ ଜିନଭାସିତଂ, ଉଦାହୁ ସାଧୁକାରଦାନମତ୍ତେନା’’ତି ଏୱରୂପା ଚୋଦନା ଇଧ ଅନୋକାସା ଥେରସ୍ସ ଦେସନାୟ ଭଗୱତୋ ଦେସନାନୁୱିଧାନହେତୁକତ୍ତା ସାଧୁକାରଦାନସ୍ସାତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ପୋତଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଅଙ୍ଗା ନାମ ଜନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ଅଙ୍ଗାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗାୟେୱ ସୋ ଜନପଦୋ’’ତି । ମହିୟା ପନସ୍ସ ଉତ୍ତରେନ ୟା ଆପୋତି ମହିୟା ନଦିୟା ୟା ଆପୋ ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରେନ ହୋନ୍ତି । ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ସୋ ଜନପଦୋ ଉତ୍ତରାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି। ସା ପନ ମହୀ କତ୍ଥଚି କତ୍ଥଚି ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତାତି ଆହ ‘‘କତରମହିୟା ଉତ୍ତରେନ ୟା ଆପୋ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସା ମହିୟା ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୟଂ ଆୱିଭାୱକଥା। ୟସ୍ମା (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୮.୧୯) ଲୋକିୟା ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ହିମୱା ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସମୁଦ୍ଦଦହପବ୍ବତନଦିୟୋତି ଏତେସୁ ୟଂ ୟଂ ନ ମନୁସ୍ସଗୋଚରଂ, ତତ୍ଥ ସୟଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହା ଅଞ୍ଞେପି ସମ୍ମୋହୟନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୱିଧମନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ କିର ଜମ୍ବୁଦୀପୋ’’ତିଆଦିମାରଦ୍ଧଂ । ଦସସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ତଦୁପଭୋଗିସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ।

ସୁନ୍ଦରଦସ୍ସନଂ କୂଟନ୍ତି ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ହେମକୂଟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୂଲଗନ୍ଧୋ କାଳାନୁସାରିୟାଦି । ସାରଗନ୍ଧୋ ଚନ୍ଦନାଦି । ଫେଗ୍ଗୁଗନ୍ଧୋ ସଲଲାଦି । ତଚଗନ୍ଧୋ ଲୱଙ୍ଗାଦି । ପପଟିକଗନ୍ଧୋ କବିତ୍ଥାଦି । ରସଗନ୍ଧୋ ସଜ୍ଜାଦି, ପତ୍ତଗନ୍ଧୋ ତମାଲହିରିୱେରାଦି । ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ନାଗକୁଙ୍କୁମାଦି । ଫଲଗନ୍ଧୋ ଜାତିଫଲାଦି । ଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋ ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସ ହି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ମୂଲାଦୀନଂ ଗନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଇଧ ଗନ୍ଧୋ ନାମ । ତସ୍ସ ଗନ୍ଧସ୍ସ ଗନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋ । ସବ୍ବାନି ପୁଥୁଲତୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାନି, ଆୟାମତୋ ପନ ଉବ୍ବେଧତୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତାନେୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ମନୋହରସିଲାତଲାନୀତି ଓତରଣତ୍ଥାୟ ମନୁଞ୍ଞସୋପାନସିଲାତଲାନି । ସୁପଟିୟତ୍ତାନୀତି ତଦୁପଭୋଗିସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୟତ୍ତାନି ସୁପ୍ପୱତ୍ତିତାନି ହୋନ୍ତି । ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ ଉଦକଂ ମଲିନଂ କରୋନ୍ତି, ତଦଭାୱତୋ ଫଲିକସଦିସନିମ୍ମଲୁଦକାନି। ତିରିୟତୋ ଦୀଘଂ ଉଗ୍ଗତକୂଟନ୍ତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଆପଣାନି ଏୱ ୱୋହାରସ୍ସ ମୁଖଭୂତାନୀତି ଆହ ‘‘ଆପଣମୁଖସହସ୍ସାନୀ’’ତି । ୱିଭତ୍ତାନୀତି ୱୱତ୍ଥିତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାସମ୍ଭିନ୍ନାନି । ୱସନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଫାସୁକଂ ୱସିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଆସତି ଏତ୍ଥାତି ଆସନଂ, ନିସୀଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ।

ଅସାରୁପ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଛାଦନତୋ ଛନ୍ନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ତଦେୱ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତିରୂପେତି ପକାସେତୀତି ପତିରୂପଂ। ତେନାହ ‘‘ନପ୍ପତିରୂପ’’ନ୍ତି । କାରଣୱେୱଚନାନୀତି ଞାପକକାରଣୱେୱଚନାନି । ଞାପକଞ୍ହି କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅତ୍ଥଂ ଆକରୋତି ପକାସେତୀତି ଆକାରୋ, ତମେୱ ଲୀନଂ ଗୁଳ୍ହଂ ଅତ୍ଥଂ ଗମେତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ, ସୋ ତେନ ନିମୀୟତୀତି ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଦୀଘଦସୱତ୍ଥ…ପେ॰… ନିମିତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତେତି ଆକାରାଦୟୋ । ତଥା ହି ପନ ମେତିଆଦିନା ପୋତଲିୟୋ ଗହପତି ‘‘ପରିବ୍ବାଜକନିୟାମେନ ଅହଂ ଜୀୱାମି, ତସ୍ମା ଗହପତି ନ ହୋମୀତି ୱଦତି । ଓୱଦନ୍ତୋତି ଅନୁସାସନ୍ତୋ । ଉପୱଦନ୍ତୋତି ପରିଭାସନ୍ତୋ ।

୩୨.ଗେଧଭୂତୋ ଲୋଭୋତି ଗିଜ୍ଝନସଭାୱୋ ଲୋଭୋ । ଅଗିଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ ନ ଲୋଭୋ, ଅନିନ୍ଦାଭୂତଂ ଅଘଟ୍ଟନନ୍ତି ନିନ୍ଦାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ପରେସଂ ଅଘଟ୍ଟନଂ । ନିନ୍ଦାଘଟ୍ଟନାତି ନିନ୍ଦାୱସେନ ପରେସଂ ଘଟ୍ଟନା ଅକ୍କୋସନା । ବ୍ୟୱହାରୱୋହାରୋପୀତି କୟୱିକ୍କୟଲକ୍ଖଣୋ ସବ୍ୟୋହାରୋପି ଦାନଗ୍ଗହଣଂ ୱୋହାରୋ । ‘‘ଦତ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ’’ ତିଆଦିନା ୱୋହରଣଂ ପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ। ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୋହରଣଂ କଥନଂ ବୋଧନନ୍ତି ୱଚନଂ ୱୋହାରୋ। ୟାଥାୱତୋ ଅୟାଥାୱତୋ ଚ ୱୋହରତି ଏତେନାତି ୱୋହାରୋ, ଚେତନା । ଅୟମିଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଅୟଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣୋ ୱୋହାରୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ସାୱଜ୍ଜୋୱ ସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଇଦାନି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ୱୋହାରସ୍ସ ଇଧ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗିହୀତି ଚେତନା ନତ୍ଥୀତି ଅହଂ ଗିହୀତି ଚେତନାପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି । ଗିହୀତି ୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି ଗିହୀତି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ୱଚନପ୍ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି । ଗିହୀତି ପଣ୍ଣତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଗିହୀତି ସମଞ୍ଞା ନତ୍ଥି । ଗିହୀତି ବ୍ୟୱହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ସମୁଦାଚାରୋ ନତ୍ଥି ।

୩୩.ପାଣାତିପାତୋୱ ସଂୟୋଜନଂ। କସ୍ମା ? ବନ୍ଧନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋ । ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ପାଣାତିପାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ – ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ୟଞ୍ହି ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତେନ ସୋ ଅପଦିସ୍ସତୀତି । ବହୁତାୟାତି ଅଚକ୍ଖୁକାଦିଭେଦେନ ବହୁଭାୱତୋ । ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅପାଣାତିପାତୋ। ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ କାୟଦ୍ୱାରିକୋ ସୀଲସଂୱରୋତି ଆହ ‘‘କାୟିକସୀଲସଂୱରେନା’’ତି । ଅତ୍ତାପି ମଂ ଉପୱଦେୟ୍ୟାତିଆଦି ପାଣାତିପାତେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ । ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ହି ତତୋ ଓରମଣଂ । ଦେସନାୱସେନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଦସସୁ ସଂୟୋଜନେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନୀୱରଣେସୁ ଦେସନାୱସେନ ଅପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ସଂୟୋଜନନ୍ତିପି ନୀୱରଣନ୍ତିପି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ। କସ୍ମା ? ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ୱଟ୍ଟବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ହିତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି, ପାଣାତିପାତୋ ହି ଅପାଣାତିପାତପଚ୍ଚୟଂ ହିତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏକୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଇଦଂ ସହଜାତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପନ ଇତରେସମ୍ପି ଆସୱାନଂ ୟଥାରହଂ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାଣାତିପାତୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଅତ୍ଥଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କାମେ ପତ୍ଥେତି । ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ଭୱୱିସେସଂ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିହନତି ବାଧତୀତି ୱିଘାତୋ, ଦୁକ୍ଖଂ, ପରିଳାହନଂ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପାଦୱସେନ ଉପତାପନଂ ପରିଳାହୋ, ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ୱାରେସୁ । ଇମିନା ଉପାୟେନାତି ଅତିଦେସେନ ପନ ପରିଗ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।

୩୪-୪୦.ଇମସ୍ମିଂ ପଦେତି ଏତେନ ସତ୍ତସୁପି ୱାରେସୁ ତଥା ଆଗତଂ ପଦଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି । ରୋସନଂ କାୟିକଂ ୱାଚସିକଞ୍ଚାତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅରୋସୋପି ତଥା ଦୁୱିଧୋତି ଆହ ‘‘କାୟିକୱାଚସିକସଂୱରେନା’’ତି । ୟଥା ଅଭିଜ୍ଝା ଲୋଭୋ, ଅନଭିଜ୍ଝା ଅଲୋଭୋ, ଏୱଂ ଅକୋଧୂପାୟାସୋ ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ସଂୱରେ ସୁଖନ୍ତି ସଂୱରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନତିଲୋଭୋ ପନ ସତିସଂୱରେ, ଅନତିମାନୋ ଞାଣସଂୱରେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମେସୁ ପନ ପଦେସୁ ଏୱଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ଏକଜ୍ଝଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ପୁନ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ । ପୁରିମେସୁ ତାୱ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ୱିରମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ‘‘ଅତ୍ତାପି ମଂ ଉପୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି, ‘‘ଅନୁୱିଜ୍ଜାପି ମଂ ୱିଞ୍ଞୂ ଗରହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତିୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇମିନା ନୟେନ ପଚ୍ଛିମେସୁପି ଚତୂସୁ ୟଥାରହଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତିମାନେ ଭୱାସୱଅୱିଜ୍ଜାସୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ମାନେନ ସହ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଅତିମାନୋ ପନ କାମରାଗେନପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି ‘‘ଅତିମାନେ କାମାସୱଅୱିଜ୍ଜାସୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ସ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ନ ଦସ୍ସିତୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ କଥିତଂ ଆଦିତୋ ଚତୂହି ଛଟ୍ଠେନ ୱାତି ପଞ୍ଚହି ୱାରେହି, ସେସେହି ତୀହି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଟିସଙ୍ଖାପହାନଂ, ସବ୍ବେହିପି ପନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ଗିହିୱୋହାରସମୁଚ୍ଛେଦୋ କଥିତୋ। ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ମୟ୍ହଂ କାତୁଂ ନପ୍ପତିରୂପ’’ନ୍ତି ପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନ ଅକରଣଂ ପଜହନଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖାପହାନଂ ।

କାମାଦୀନୱକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨.ଉପସୁମ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ସମୀପତ୍ଥୋ, ସୁମ୍ଭନଂ ୱିକ୍ଖେପନଂ । ତେନେୱ ତମେନନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ସ ସମୀପେ ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି, ତସ୍ସ କୁକ୍କୁରସ୍ସ ସମୀପେ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ଖିପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମ୍ମଂସତ୍ତା କଙ୍କଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ୱିଗତମଂସାୟ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲିକାୟ ଉରଟ୍ଠିମ୍ହି ୱା ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ ୱା ସୀସଟ୍ଠିମ୍ହି ୱା କଙ୍କଲ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୁନିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ନିଲ୍ଲିଖିତଂ କତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବିସେସଂ ଲିଖିତଂ ।

ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତା। ତେନାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଝାନୁପେକ୍ଖା’’ତି । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଏକସଭାୱମେୱ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦି । ଲୋକାମିସସଙ୍ଖାତାତି ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁନା ଲୋକେନ ଆମସିତବ୍ବତୋ, ଲୋକେ ୱା ଆମିସୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାୟ ୱସେନ କାମଗୁଣାନଂ କାମଭାୱୋ ଚ ଆମିସଭାୱୋ ଚ, ସୋ ଏୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆମିସନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । କାମଗୁଣାମିସାତି କାମଗୁଣେ ଛନ୍ଦରାଗା । ଗହଣଟ୍ଠେନ ଭୁସଂ ଆଦାନଟ୍ଠେନ ।

୪୩. ଡୟନଂ ଆକାସେନ ଗମନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ଗିଜ୍ଝାଦୀନଂ ୱାସିଫରସୁ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଡସନ୍ତା ତଚ୍ଛେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଆକଡ୍ଢନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ, ଆକଡ୍ଢନଞ୍ଚ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଂସପେସିଂ ନଖେହି କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପାତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ।

୪୭. ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋହନୟୋଗ୍ୟଂ ପୋରିସେୟ୍ୟଂ।

୪୮. ସମ୍ପନ୍ନଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଫଲମସ୍ସାତି ସମ୍ପନ୍ନଫଲଂ । ଫଲୂପପନ୍ନନ୍ତି ଫଲେହି ଉପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବହୁଫଲ’’ନ୍ତି ।

୫୦.ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେତି ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ୱୋହାରସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦୂରଭୂତେ ଏୱ ୱିଦୂରେ ଅହଂ ଠିତୋ । କସ୍ସଚି ନାମ ଅତ୍ଥସ୍ସପି ଅଜାନନତୋ ନ ଆଜାନନ୍ତୀତି ଅନାଜାନୀୟାତି କତ୍ତୁସାଧନମସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଜାନନକେତି ଅଜାନନ୍ତଭୋଜନସୀସେନ ତେସଂ ଦାତବ୍ବପଚ୍ଚୟେ ୱଦତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପୋତଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଜୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. କୁମାରେନ ଭତୋ ପୋସାପିତୋତି କୁମାରଭତୋ, କୁମାରଭତୋ ଏୱ କୋମାରଭଚ୍ଚୋ ୟଥା ‘‘ଭିସକ୍କମେୱ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ।

ଆରଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଆରଭ-ସଦ୍ଦୋ କାମଂ କାମାୟୂହନୟଞ୍ଞୁଟ୍ଠାପନଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନୱିଞ୍ଞାପନାଦୀସୁପି ଆଗତୋ, ଇଧ ପନ ହିଂସନେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଆହ – ‘‘ଆରଭନ୍ତୀତି ଘାତେନ୍ତୀ’’ତି । ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା କତନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୮.୧୨; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୨୯୪) ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ମାରଣୱସେନ କତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ ଅତୀତକାଲିକୋତି ଆହ – ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ କତ’’ନ୍ତି । ନିମିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୪.୭୫) ୱିୟ । ନିମିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସାତି ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବକମ୍ମସ୍ସ, ନ କରଣକାରାପନୱସେନ । ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ମଂସଂ ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମଂ ୟଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ତେସନ୍ତି ନିଗଣ୍ଠାନଂ । ଅଞ୍ଞେପି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ତଂଲଦ୍ଧିକା ଅତ୍ଥେୱ ।

କାରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଏୱ ଚ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘କାରଣଂ ନାମ ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧମଚ୍ଛମଂସପରିଭୋଗୋ’’ତି । ଅନୁକାରଣଂ ନାମ ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ବ୍ୟାକରଣଂ ୟୁତ୍ତିୟା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଭାୱତୋ ମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ତଥେୱ କଥନନ୍ତି କତ୍ୱା । ତନ୍ତି ‘‘ଜାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ନେୱ କାରଣଂ ହୋତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ ସତି ଚ ଅୟୁତ୍ତିୟଂ ଅଧମ୍ମୋତି କତ୍ୱା । ତଥା ବ୍ୟାକରଣନ୍ତି ‘‘ଜାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି କଥନଂ ୟୁତ୍ତିୟା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନୁରୂପଭାୱତୋ ନ ଅନୁକାରଣଂ ହୋତି । ପରେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସକାରଣୋ ହୁତ୍ୱାତି ପରେ ତିତ୍ଥିୟା ‘ଜାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେନ କାରଣଭୂତେନ ସକାରଣୋ ହୁତ୍ୱା । ତେହି ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦୋ ୱା ଅନୁୱାଦୋ ୱା ‘‘ମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ତୁମ୍ହାକଂ କଥା ୱା ପରତୋ ପରେହି ତଥା ପୱତ୍ତିତା ତସ୍ସା ଅନୁକଥା ୱା । ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବକାରଣନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟା ତାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେହି ପଣ୍ଡିତେହି ଗରହିତବ୍ବକାରଣଂ । କୋଚି ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଗରହିତବ୍ବତଂ ନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କଥେନ୍ତି, ଅଭିଭୂତେନ ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨.କାରଣେହୀତି ପରିଭୋଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିସୁଦ୍ଧତାହେତୂହି । ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ତାଦିସମଂସଞ୍ହି ପରିଭୋଗାନାରହତ୍ତା ଚିତ୍ତଅୱିସୁଦ୍ଧିୟା କାରଣଂ ଚିତ୍ତସଂକିଲେସାୱହତୋ । ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠସୁତପରିସଙ୍କିତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଦୁଭୟୱିମୁତ୍ତପରିସଙ୍କିତନ୍ତି ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଉଭୟଂ ଅନିସ୍ସାୟ – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱଧିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦିତ’’ନ୍ତି କେୱଲମେୱ ପରିସଙ୍କିତଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋତି ସବ୍ବେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପରିସଙ୍କିତାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକୋ ।

ମଙ୍ଗଲାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆହୁନପାହୁନାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନିବ୍ବେମତିକା ହୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପରିସଙ୍କିତାଭାୱମାହ । ଇତରେସନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟତି, ଜାନତୋ ଏୱେତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ହୋତି । ତେୟେୱାତି ୟେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ, ତେୟେୱ ।

ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତମଂସପରିଭୋଗତୋ ଅକପ୍ପିୟମଂସପରିଭୋଗସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ସଚିତ୍ତକା ଆପତ୍ତି, ଇତରସ୍ମିଂ ଅଚିତ୍ତକା । ତେନାହ – ‘‘ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସ୍ସପି ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି । ପରିଭୋଗନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩.ତାଦିସସ୍ସାତି ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ମଚ୍ଛମଂସସ୍ସ ପରିଭୋଗେ । ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଅମେତ୍ତାୱିହାରିନୋପି । ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋ ପରିଭୋଗେ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଧ, ଜୀୱକ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ । ୟସ୍ମା ଭଗୱତା – ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ୱଚ୍ଛ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ପହୀନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ମହାୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୯୪) ଅତ୍ତା ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତୋ – ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଅତ୍ଥି ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ସାୱକୋ ଆସୱାନଂ ଖୟା…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଆହ, ‘‘ଇଧ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ଚଙ୍କୀସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୩୦) ଅତ୍ତା ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ପରତୋ – ‘‘ୟଂ ଖୋ ପନ ଅୟମାୟସ୍ମା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଗମ୍ଭୀରୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ ସନ୍ତୋ ପଣୀତୋ ଅତକ୍କାୱଚରୋ ନିପୁଣୋ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋ, ନ ସୋ ଧମ୍ମୋ ସୁଦେସନୀୟୋ ଲୁଦ୍ଦେନା’’ତିଆଦିନା ଦେସନା ଆଗତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତା ହି ମହାୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସୁତ୍ତେ, ଚଙ୍କୀସୁତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ଦେସନା କତା’’ତି । ମଂସୂପସେଚନୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ମଚ୍ଛମଂସସହିତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପରିଭୋଗଭାୱତୋ ମଚ୍ଛମଂସସ୍ସ ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଅଗଥିତୋ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ । ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛନାୟାତି ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟା । ଅନଜ୍ଝୋପନ୍ନୋ ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ, ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନ ସଣ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବଂ ଆଲୁମ୍ପିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଇଧ ଆଦୀନୱୋ ଆହାରସ୍ସ ପଟିକୂଲଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଏକରତ୍ତିୱାସେନା’’ତିଆଦି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଆହାରପରିଭୋଗୋତି ଅତ୍ଥସଂୟୋଜନପରିଚ୍ଛେଦିକା ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ୨.୨୪; ୩.୭୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦) ପୱତ୍ତା ଆହାରପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗନିସ୍ସରଣଭୂତା ପଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ । ଇଦମତ୍ଥନ୍ତି ଏତମତ୍ଥାୟ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ଚ ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋ ସମଞ୍ଞା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୟେ ଧମ୍ମା ମେତ୍ତାୱିହାରସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା, ତତ୍ଥ ସାୱସେସଂ ପହାସି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନୱସେସଂ ପହାସି ଭଗୱାତି ସଚେ ତେ ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୱ ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅନୁଜାନାମି, ନ ମେତ୍ତାୱିହାରିତାସାମଞ୍ଞମତ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫.‘‘ପାଟିୟେକ୍କୋଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଅନୁସନ୍ଧିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାରଂ ଥକେତୀତି ମଚ୍ଛମଂସପରିଭୋଗାନୁଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଚନଦ୍ୱାରଂ ପିଦହତି, ଚୋଦନାପଥଂ ନିରୁନ୍ଧତି । କଥଂ ସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟଂ ଦସ୍ସେତି? ସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟମୁଖେନ ବାହିରକାନଂ ମଚ୍ଛମଂସପରିଭୋଗପଟିକ୍ଖେପୋ ତୟିଦଂ ମିଚ୍ଛା, ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ମଚ୍ଛମଂସସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘ତୀହି ଖୋ ଅହଂ, ଜୀୱକ, ଠାନେହି ମଂସଂ ପରିଭୋଗନ୍ତି ୱଦାମୀ’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୫୨) । ୱିନୟେପି (ପାରା॰ ୪୦୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଦେୱଦତ୍ତ, ମଚ୍ଛମଂସଂ ମୟା ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି । ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟା ନିଚ୍ଚଲା । ‘‘ସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ପଠମେନ କାରଣେନାତି ଦେସନାୱସେନପି ପୟୋଗୱସେନପି ପଠମେନ ପରୂପଘାତହେତୁନା । କଡ୍ଢିତୋ ସୋ ପାଣୋ । ଗଲେନ ପୱେଧେନ୍ତେନାତି ୟୋତ୍ତଗଲେନ କରଣେନ ଅସୟ୍ହମାନେନ । ବହୁପୁଞ୍ଞମେୱ ହୋତି ଆସାଦନାପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତୋ, ହିତଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସାହଂ, ଭନ୍ତେତିଆଦି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ସରଣଗମନୱସେନେୱ ଗହିତସରଣୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଓଗାହନ୍ତୋତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ସୁତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଅତ୍ଥଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଜୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଉପାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬. ପାୱାରଂ ପାରୁପତୀତି ପାୱାରିକୋ, ଇଦଂ ତସ୍ସ କୁଲସମୁଦାଗତଂ ନାମଂ, ସୋ ପନ ମହଦ୍ଧନୋ ମହାଭୋଗୋ ନଗରେ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁସ୍ସପାୱାରିକସେଟ୍ଠିନୋ’’ତି । ଦୀଘତ୍ତା ଦୀଘତମତ୍ତା । ସୋ କିର ପମାଣତୋ ଉପୱଚ୍ଛୟତୋ ଦିୟଡ୍ଢରତନଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠିତୋ । ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋତି ‘‘ଦୀଘତପସ୍ସୀ’’ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞୋ । ବାହିରାୟତନେତି ତିତ୍ଥିୟସମୟେ ପିଣ୍ଡପାତୋତି ୱୋହାରୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସାସନୱୋହାରେନ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦସ୍ସେତୀତି ଦେସେତି । ଠପେତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । କିରିୟାୟାତି କରଣେନ । ପୱତ୍ତିୟାତି ପୱତ୍ତନେନ । ଦଣ୍ଡାନି ପଞ୍ଞପେତୀତି ଏତ୍ଥ କସ୍ମା ଭଗୱତା ଆଦିତୋୱ ତଥା ନ ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ? ୟସ୍ମା ସା ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ନ ହୋତି, ସାସନେ ଲୋକେ ସମୟନ୍ତରେସୁ ଚ ତାଦିସୋ ସମୁଦାଚାରୋ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ପନ ତସ୍ସେୱ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସାୟଂ କୋଟ୍ଠାଲକସଦିସୋ ସମୁଦାଚାରୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମାନି ପଞ୍ଞପେତି’’ ଇଚ୍ଚେୱାହ । ଅଚିତ୍ତକନ୍ତି ଚିତ୍ତରହିତଂ, ଚିତ୍ତେନ ଅସମୁଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ତଦୁଭୟସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ ୱିନା ସମ୍ଭୱୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମାହ ‘‘ୟଥା କିରା’’ତିଆଦି । ପଟିୱିଭତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନାନଂ । ପଟିୱିସିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିସେସନପଦୱସେନ ସଦ୍ଦତୋପି ଭିନ୍ନାନଂ । ୱଚନଂ ପତିଟ୍ଠପେତୁକାମୋତି ଦୀଘତପସ୍ସିନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ ପତିଟ୍ଠପେତୁକାମୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ପତିଟ୍ଠାପିତେ ତେନପ୍ପସଙ୍ଗେନ ଆଗତୋ, ଉପାଲି ଗହପତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଧମ୍ମଂ ଦିସ୍ୱା ସାସନେ ଅଭିପ୍ପସୀଦିସ୍ସତି ।

କଥା ଏୱ ଉପରି ୱାଦାରୋପନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ କଥାୱତ୍ଥୁ। କଥାୟଂ ପତିଟ୍ଠପେସୀତି କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ତଦତ୍ଥେ ୱା ପତିଟ୍ଠପେସି । ୟଥା ତଂ ୱାଦାରୋପନଭୟେନ ନ ଅୱଜାନାତି, ଏୱଂ ତସ୍ସଂ କଥାୟଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥେ ଦୀଘତପସ୍ସିଂ ୟାୱତତିୟଂ ୱାଦେ ପତିଟ୍ଠପେସି । ୱାଦନ୍ତି ଦୋସଂ ।

୫୭. ଇଦାନି ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମାତିଆଦି ‘‘କମ୍ମସ୍ସ କିରିୟାୟା’’ତି ପାଳିୟଂ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲଚେତନାତିଆଦି ସାୱଜ୍ଜଂ ଅନୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଚେତନା ନ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କମ୍ମଂ ଧୁର’’ନ୍ତି । କାୟକମ୍ମାଦିଭେଦଂ କମ୍ମମେୱ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ନ ଚେତନାମତ୍ତମେୱ । ଏୱମାଗତେପୀତି କମ୍ମାନୀତି ଏୱଂ ନାମେନ ଆଗତେପି ଚେତନା ଧୁରଂ, ତତ୍ଥ ଚେତନଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଥଂ ପନ ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ୱା କମ୍ମାନୀତି ୱା ଆଗତେ ତେସଂ ଚେତନାୟ ଧୁରଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି…ପେ॰… ଲଭତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦ୍ୱାରେ । ସା ୱୁତ୍ତାୱାତି ସା ଚେତନା ୱୁତ୍ତାୱ, ୟା କାୟସଙ୍ଖାରାଦିପରିୟାୟେନ (ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି କମ୍ମସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାପନଚେତନା) ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ତଦଗ୍ଗେନ ଲୋକିୟାପି ଲୋକୁତ୍ତରାପି କମ୍ମମେୱ, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ପନ ଚେତନାପକ୍ଖିକାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମହନ୍ତନ୍ତି କଟୁକଫଲଂ । ନ କିଲମତି ସପ୍ପାଟିହାରିୟତ୍ତା ପଟିଞ୍ଞାୟ । ଇଦାନି ତେସଂ ସପ୍ପାଟିହାରିୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଅକୁସଲଂ ପତ୍ୱା କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମହନ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ନ କିଲମତି, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ଇଧ ଅକୁସଲଂ ମନୋକମ୍ମଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ କଥେସୀତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ’’ତିଆଦି । ୟାୱତତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପନମତ୍ତେନ ଗତମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ। ତେନାହ ‘‘କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପୀ’’ତି ।

୫୮. ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତୋ ବାଲକୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ବାଲକିନୀ। ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞାତତାୟ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ମହାତି ସମ୍ଭାୱିତତ୍ତା ମହାନିଗଣ୍ଠୋ।

୬୦. ଆୱଟ୍ଟେତି ପୁରିମାକାରତୋ ନିୱତ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତି ଏତାୟାତି ଆୱଟ୍ଟନୀ, ମାୟା । ତେନାହ ‘‘ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗହଣମାୟ’’ନ୍ତି । ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞାନଂ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନେ ଚିତ୍ତମେୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ସଚେ ପନ ସୋ ତଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପହାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସତ୍ତଧା ମୁଦ୍ଧା ଫଲେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ମା ଅୟଂ ବାଲୋ ୱିନସ୍ସୀ’’ତିଆଦିତୋୱ ୟଥା ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ନ ଲଭତି, ତଥା କରୋତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଥିକପୁତ୍ତସମାଗମେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତିନିୟାମମାହ ‘‘ତଥାଗତଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଗମା ନୁ ଖୋ ଇଧ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ।

୬୧.ୱଚୀସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱା ।

୬୨. ସୀତୋଦକେ ଅମତା ପାଣା ପାନକାଲେ ପନ ମରନ୍ତି, ତେପି ତେନ ସୀତୋଦକପରିଭୋଗେନ ମାରିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତପସ୍ସିନା ନାମ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସୀତୋଦକଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ପାକତିକଂ ୱା ଉଦକଂ ସତ୍ତୋତି ପୁରାତନାନଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧି । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ସୀତୋଦକଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୀ’’ତି । ତେସଂ ତଂ ଅଧୁନାତନନିଗଣ୍ଠାନଂ ୱାଦେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତେ ହି ପଥୱୀଆଦିନୱପଦତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞମେୱ ଜୀୱିତଂ ପଟିଜାନନ୍ତି । ଚିତ୍ତେନ ସୀତୋଦକଂ ପାତୁକାମୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ହୋତି ରୋଗେ ଠତ୍ୱାପି ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଥା ନ ୱିତତତା । ତେନାହ – ‘‘ତେନସ୍ସ ମନୋଦଣ୍ଡୋ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତେନାତି ସୀତୋଦକଂ ପାତୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନେନ । ଅସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ । ତତ୍ଥେୱାତି ତଥାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେ ଏୱ । ଭିଜ୍ଜତି ସଂୱରସ୍ସ ୱିକୋପିତତ୍ତା । ତଥାଭୂତୋ ସୋ ନିଗଣ୍ଠୋ ସୀତୋଦକଂ ଚେ ଲଭେୟ୍ୟ, କତିପୟଂ କାଲଂ ଜୀୱେୟ୍ୟ, ଅଲାଭେନ ପନ ପରିସୁସ୍ସମାନକଣ୍ଠୋଟ୍ଠତାଲୁଜିୱ୍ହାଆଦିକୋ ସବ୍ବସୋ ପରିଦାହାଭିଭୂତୋ ମରେୟ୍ୟ । ତେନାହ – ‘‘ସୀତୋଦକଂ ଅଲଭମାନୋ କାଲଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସୀତୋଦକଂ ପିୱାୟ ସନ୍ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତସ୍ସ ମରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୋଦଣ୍ଡୋ ପନ ଭିନ୍ନୋପି ଚୁତିମ୍ପି ଆକଡ୍ଢତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଥାଭୂତଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ମନୋସତ୍ତେସୁ ନାମ ଦେୱେସୁ ଉପପତ୍ତି ହୋତୀତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୋଦଣ୍ଡୋ ପନ ଭିନ୍ନୋପି ପଟିସନ୍ଧିମ୍ପି ଆକଡ୍ଢତୀ’’ତି । ଇତୀତି ଏୱଂ ‘‘ଇଧାସ୍ସ ନିଗଣ୍ଠୋ’’ତିଆଦିଆକାରେନ । ନନ୍ତି ଉପାଲିଂ ଗହପତିଂ । ମହନ୍ତୋତି ୱଦାପେସି ‘‘ମନୋପଟିବଦ୍ଧୋ କାଲଙ୍କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଉପାସକସ୍ସାତି ଉପାଲିସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ । ମୁଚ୍ଛାୱସେନାତିଆଦିନା ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ମନୋଦଣ୍ଡସ୍ସ ମହନ୍ତତଂ ୱିଭାୱେତି । ଚିତ୍ତସନ୍ତତିପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତେନେୱାତି ୱିନା କାୟଦଣ୍ଡେନ ୱଚୀଦଣ୍ଡେନ ଚ କେୱଲଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତେନ । ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭିଜ୍ଜିତ୍ୱାପି । ଅନିୟ୍ୟାନିକାତି ଅପ୍ପାଟିହୀରା, ଅୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ଉପାସକୋତି ୱିଭତ୍ତିଂ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ପଞ୍ହପଟିଭାନାନୀତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପଟିଭାନାନି ।

‘‘ମନୋପଟିବଦ୍ଧୋ କାଲଂ କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ମନୋଦଣ୍ଡସ୍ସ ତଦୁତ୍ତରଭାୱୋ ପଟିଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦାନି ମନୋଦଣ୍ଡୋ ମହନ୍ତୋତି ଇଦଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୋଦଣ୍ଡୋୱ ବଲୱା ମହନ୍ତୋତି ୱଦାପେସୀ’’ତି ।

୬୩. ପାଣାତିପାତାଦିତୋ ୟମନଂ ୟାମୋ, ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୟାମୋ ଚତୁୟାମୋ, ଚତୁୟାମସଙ୍ଖାତେନ ସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ଚାତୁୟାମସଂୱରସଂୱୁତୋ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟାମ-ସଦ୍ଦୋ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋତି ‘‘ଇମିନା ଚତୁକୋଟ୍ଠାସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପିୟଜାତିକଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ରାଗୱସେନ ବାଲେହି ଭାୱନୀୟତ୍ତା ‘‘ଭାୱିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଭାୱିତନ୍ତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି ।

ୟୋ ସବ୍ବଂ ପାପଂ ଆସୱଞ୍ଚ ୱାରେତୀତି ସବ୍ବୱାରୀ, ତସ୍ସ ନୱସୁ ପଦତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତମୋ ପଦତ୍ଥୋ, ତେନ ସବ୍ବୱାରିନା ପାପଂ ୱାରିତ୍ୱା ଠିତୋତି ସବ୍ବୱାରିୱାରିତୋ। ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ୱାରିତପାପୋ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସ୍ସ ୱାରିତବ୍ବସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ ଧୁନନତୋ ସବ୍ବୱାରିଧୁତୋ। ୱାରିତବ୍ବସ୍ସ ନିୱାରଣୱସେନ ସବ୍ବୱାରିନୋ ଫୁଟୋ ଫୁସିତୋତି ସବ୍ବୱାରିଫୁଟୋ । ସଙ୍ଘାତନ୍ତି ସହସା ହନନଂ, ଅସଞ୍ଚେତନିକୱଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କତରସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେତି ତୀସୁ ଦଣ୍ଡକୋଟ୍ଠାସେସୁ କତରକୋଟ୍ଠାସେ ।

୬୪. ଖଲିୟତି ସମାଦିୟତୀତି ଖଲଂ, ରାସୀତି ଆହ – ‘‘ଏକଂ ମଂସଖଲନ୍ତି ଏକଂ ମଂସରାସି’’ନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜାଧରଇଦ୍ଧିୟା ଇଦ୍ଧିମା। ସା ପନ ଇଦ୍ଧି ୟସ୍ମା ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି । ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ୱିଜ୍ଜାନୁଭାୱୱସେନେୱ ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ । ଚିତ୍ତେ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ଆନୁଭାୱାୟ ଏୱ ୱିଜ୍ଜାୟ ପଗୁଣଭାୱାପାଦନେନ । ଏତେନ ୱସୀଭାୱଂ ଲୋକିୟସମଞ୍ଞାୱସେନ ଭଗୱା ଉପାଲିଂ ଗହପତିଂ ପଞ୍ଞପେତୁକାମୋ ଏୱମାହ । ଲୋକିକା ହି ‘‘ଭାୱନାମୟଇଦ୍ଧିୟା ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ପରୂପଘାତଂ କରୋତୀ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ଇସୟୋ ପରେସଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ଇସୀନଂ ଆନୁଭାୱଂ କିତ୍ତେନ୍ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।

୬୫.ଅରଞ୍ଞମେୱ ହୁତ୍ୱାତି ସବ୍ବସୋ ଅରଞ୍ଞମେୱ ହୁତ୍ୱା । ଅରଞ୍ଞଭାୱେନ ଅରଞ୍ଞଂ ଜାତଂ, ନ ନାମମତ୍ତେନ । ଇସୀନଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ଇସୀନଂ ଆସାଦନତ୍ଥାୟ ।

ଗୋଧାୱରୀତୀରତୋ ନାତିଦୂରେ । ଉସୂୟମାନୋତି ‘‘ନ ମଂ ଏସ ଜନୋ ପରିୱାରେତୀ’’ତି ଉସୂୟଂ କରୋନ୍ତୋ । କିଲିଟ୍ଠୋ ୱତାତି ପଙ୍କଦନ୍ତରଜସିରତାଦୀହି କିଲିଟ୍ଠସରୀରୋ । ଅନଞ୍ଜିତମଣ୍ଡିତୋତି ଅନଞ୍ଜିତକ୍ଖିକୋ ସବ୍ବେନ, ସବ୍ବଂ ଅମଣ୍ଡିତୋ ଚ । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ‘‘କାଲସ୍ସେୱ ଅକ୍ଖୀନଂ ଅଞ୍ଜନଂ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ଅନଞ୍ଜନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ ।

ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ୱେଦେସୁ ଈଦିସଂ ଆଗତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ତସ୍ସ ପୁରୋହିତସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା । ଉସୁମଜାତହଦୟୋତି ଉତ୍ତତ୍ତହଦୟୋ । ନାସିକାନଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ମୁଖେନ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ।

ୱିଜିତଜୟେହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତୟୁତ୍ତଂ ଆଗମେନ୍ତେହି ନିସୀଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଜୟଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନଂ। ଉଦକୱୁଟ୍ଠିପାତନାଦି ତସ୍ମିଂ ପାପକମ୍ମେ ଅସମଙ୍ଗିଭୂତାନମ୍ପି ସମନୁଞ୍ଞତାୟ ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥଂ କତଂ । କତଭଣ୍ଡୱୁଟ୍ଠୀତି ଆଭରଣୱସ୍ସଂ । ମହାଜନୋ ସମନୁଞ୍ଞୋ ଜାତୋତି ୟୋଜନା । ମାତୁପୋସକରାମୋତି ମାତରି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ରାମୋ ନାମ ଏକୋ ପୁରିସୋ । ଅସମଙ୍ଗିଭୂତାନନ୍ତି ଅସମନୁଞ୍ଞାନଂ ।

ଅୱକିରିୟାତି ଅସୁସ୍ସୂସତଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଫୁଲିଙ୍ଗାନୀତି ଅଗ୍ଗିକଣାନି । ପତନ୍ତି କାୟେତି କାୟେ ଇତୋ ଚିତୋ ନିପତନ୍ତି । ଏତେ କିର ନିରୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତି ।

ୟଥାଫାସୁକଟ୍ଠାନନ୍ତି ମୟଂ କଞ୍ଚିପି ଦେସଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ନ ଗଚ୍ଛାମ, ୟତ୍ଥ ପନ ୱସନ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ତଂ ୟଥାଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଙ୍ଘାତି ସଂହତା । ଗଣାତି ତଂତଂସେଣିଭାୱେନ ଗଣିତବ୍ବତାୟ ଗଣା । ଗଣୀଭୂତାତି ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ରାସିଭୂତା । ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗତସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନାତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ଭାୱନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମି । ନେସଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚିନ୍ତେସୀତି ୟୋଜନା । କିଂ ଚିନ୍ତେସି ? ଆଘାତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅନତ୍ଥକରଣୂପାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମକଥାପରିୟୋସାନେ’’ତିଆଦି । ନାଗବଲପିଚ୍ଛିଲ୍ଲାଦୀନନ୍ତି ନାଗବଲସାସପଅଙ୍କୋଲତେଲକଣିକାରନିୟ୍ୟାସାଦୀନଂ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲାନଂ । ୱିହେଠୟିଂସୁ ନିରୟାଦିକଥାହି ଘଟ୍ଟେନ୍ତା । ଛଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ରୂପାଦିୱିସୟେ ।

ନୱ ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ଉଦକୱୁଟ୍ଠି ସୁମନପୁପ୍ଫୱୁଟ୍ଠି ମାସକୱୁଟ୍ଠି କହାପଣୱୁଟ୍ଠି ଆଭରଣୱୁଟ୍ଠି ଆୱୁଧୱୁଟ୍ଠି ଅଙ୍ଗାରୱୁଟ୍ଠି ପାସାଣୱୁଟ୍ଠି ୱାଲିକାୱୁଟ୍ଠୀତି ଇମା ନୱ ୱୁଟ୍ଠିୟୋ । ଅୱଞ୍ଚୟୀତି ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନତ୍ଥଚରଣେନ ୱଞ୍ଚୟି । ଅଦୂସକେତି ଅନପରାଧେ ।

‘‘ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞା’’ତି ଜାତକଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୫.ମାତଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା) ଆଗତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ସେଟ୍ଠିଧୀତା’’ତି । ୱାରେୟ୍ୟତ୍ଥାୟାତି ଆୱାହତ୍ଥାୟ, ଅସ୍ସାତି ପେସିତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ତାଦିସେନ ନୀଚକୁଲସଂୱତ୍ତନିୟେନ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ଚଣ୍ଡାଲୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ।

ଚମ୍ମଗେହେତି ଚମ୍ମେନ ଛାଦିତେ ଗେହେ । ମାତଙ୍ଗୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି ଜାତିସମୁଦାଗତଂ । ତନ୍ତି ଘଣ୍ଟଂ । ୱାଦେନ୍ତୋ ତାଲନେନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ । ମହାପଥଂ ପଟିପଜ୍ଜି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ଗେହଦ୍ୱାରସମୀପେନ ।

ତସ୍ସା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ଚେୱ ଉପଟ୍ଠାକମନୁସ୍ସା ପଟିବଦ୍ଧା ଚ ସୁରାସୋଣ୍ଡାଦୟୋ ଜାଣୁକପ୍ପରାଦୀହି ସୁକୋଟ୍ଟିତଂ କୋଟ୍ଟିତଭାୱେନ ମୁଚ୍ଛଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା ମତୋତି ସଞ୍ଞାୟ ଛଡ୍ଡେସୁଂ।

ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆୟୁଅୱସେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ମନ୍ଦମନ୍ଦେ ୱାତେ ୱାୟନ୍ତେ ଚିରେନ ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ମହାପୁରିସୋ’’ତିଆଦି । ଗେହଙ୍ଗଣେତି ଗେହସ୍ସ ମହାଦ୍ୱାରତୋ ବହି ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ । ପତିତୋତି ପାତଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପୱେସେନ ନିପନ୍ନୋ । ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟାତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାକାରଣେନ ।

ୟସନ୍ତି ୱିଭୱଂ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଞ୍ଚ । ଚନ୍ଦନ୍ତି ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ, ଚନ୍ଦୱିମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଗେହେତି ପରେହି ପରିଭୁତ୍ତଗେହେ । ମଣ୍ଡପେତି ନଗରମଜ୍ଝେ ମହାମଣ୍ଡପେ ।

ଖୀରମଣିମୂଲନ୍ତି ଖୀରମୂଲଂ, ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧମଣିମୂଲଞ୍ଚ । ୟାୱତା ୱାଚୁଗ୍ଗତା ପରିୟତ୍ତୀତି ୟତ୍ତକୋ ମନୁସ୍ସୱଚୀଦ୍ୱାରତୋ ଉଗ୍ଗତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପୱତ୍ତୋ, ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଚୀମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାସଙ୍ଗଣେତି ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ ।

ଦୁମ୍ମୱାସୀତି ଧୂମୋ ଧୂସରୋ, ଅନଞ୍ଜିତାମଣ୍ଡିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଓତଲ୍ଲକୋତି ନିହୀନଜ୍ଝାସୟୋ, ଅପ୍ପାନୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିମୁଞ୍ଚ କଣ୍ଠେତି ୟାୱ ଗଲୱାଟକା ପାରୁପିତ୍ୱା । କୋ ରେ ତୁୱନ୍ତି ଅରେ କୋ ନାମ ତ୍ୱଂ ।

ପକତନ୍ତି ପଟିୟତ୍ତଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ । ଉତ୍ତିଟ୍ଠପିଣ୍ଡନ୍ତି ଅନ୍ତରଘରଂ ଉପଗମ୍ମ ଠତ୍ୱା ଲଦ୍ଧବ୍ବପିଣ୍ଡଂ, ଭିକ୍ଖାହାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଭତନ୍ତି ଲଚ୍ଛତୁ । ସପାକୋତି ମହାସତ୍ତୋ ଜାତିୱସେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋତି ।

ଅତ୍ଥତ୍ଥିତଂ ସଦ୍ଦହତୋତି ସମ୍ପରାୟିକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ । ଅପେହୀତି ଅପଗଚ୍ଛ । ଏତ୍ତୋତି ଇମସ୍ମା ଠାନା । ଜମ୍ମାତି ଲାମକ ।

ଅନୂପଖେତ୍ତେତି ଅଜଙ୍ଗଲେ ଉଦକସମ୍ପନ୍ନେ ଖେତ୍ତେ ଫଲୱିସେସଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତା । ଏତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଦଦାହି ଦାନନ୍ତି ନିନ୍ନଂ ଥଲଞ୍ଚ ପୂରେନ୍ତୋ ମେଘୋ ୱିୟ ଗୁଣୱନ୍ତେ ନିଗ୍ଗୁଣେ ଚ ଦାନଂ ଦେହି, ଏୱଂ ଦେନ୍ତୋ ଚ ଅପ୍ପେୱ ଆରାଧୟେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେତି । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେତି ସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ।

ତାନୀତି ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ୱେଣୁପଦରେନାତି ୱେଳୁୱିଲୀୱେନ ।

ଗିରିଂ ନଖେନଖଣସୀତି ପବ୍ବତଂ ଅତ୍ତନୋ ନଖେନ ଖଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଅୟୋତି କାଲଲୋହଂ । ପଦହସୀତି ଅଭିଭୱସି, ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେନ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଆୱେଧିତନ୍ତି ଚଲିତଂ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଠିତଂ । ପିଟ୍ଠିତୋତି ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେନ । ବାହୁଂ ପସାରେତି ଅକମ୍ମନେୟ୍ୟନ୍ତି ଅକମ୍ମକ୍ଖମଂ ବାହୁଦ୍ୱୟଂ ଥଦ୍ଧଂ ସୁକ୍ଖଦଣ୍ଡକଂ ୱିୟ କେୱଲଂ ପସାରେତି, ନ ସମିଞ୍ଜେତି, ସେତାନି ଅକ୍ଖୀନି ପରିୱତ୍ତନେନ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଅଦିସ୍ସନତୋ ।

ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱନଂ ।

ୱେହାୟସନ୍ତି ଆକାସେ । ପଥଦ୍ଧୁନୋତି ପଥଭୂତଦ୍ଧୁନୋ ୱିୟ ।

ସଞ୍ଞମ୍ପି ନ କରୋତୀତି ‘‘ଇମେ କୁଲପ୍ପସୁତା’’ତି ସଞ୍ଞାମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି । ଦନ୍ତକଟ୍ଠକୁଚ୍ଛିଟ୍ଠକନ୍ତି ଖାଦିତଦନ୍ତକଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତସ୍ସେୱ ଉପରି ପତିସ୍ସତି ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠପଦୋସଭାୱତୋ, ମହାସତ୍ତସ୍ସ ତଦା ଉକ୍କଂସଗତଖେତ୍ତଭାୱତୋ । ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ ନାମ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମା କଥଂ ସୂରିୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ନାଦାସୀତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅରୁଣପଭା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅନ୍ଧକାରୋ ଏୱ ହୋତି ।

ୟକ୍ଖାୱଟ୍ଟୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ କାଲୱିପରିୟାୟୋ । ମହାପଞ୍ଞନ୍ତି ମହନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ଜନପଦସ୍ସ ମୁଖଂ ପସ୍ସଥାତି ଇମସ୍ସ ଜନପଦୱାସିନୋ ଜନସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱେନ ମଙ୍କୁଭୂତଂ ମୁଖଂ ପସ୍ସଥ ।

ଏତସ୍ସ କଥା ଏତସ୍ସେୱ ଉପରି ପତିସ୍ସତୀତି ୟାହି ତେନ ପାରମିତାପରିଭାୱନସମିଦ୍ଧାହି ନାନାସମାପତ୍ତିୱିହାରପରିପୂରିତାହି ସୀଲଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାହି ସୁସଙ୍ଖତସନ୍ତାନେ ମହାକରୁଣାଧିୱାସେ ମହାସତ୍ତେ ଅରିୟୂପୱାଦକମ୍ମଅଭିସପସଙ୍ଖାତା ଫରୁସୱାଚା ପୱତ୍ତିତା, ସା ଅଭିସପି ତସ୍ସ ଖେତ୍ତୱିସେସଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟଫରୁସତାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନିୟକମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ସଚେ ସୋ ମହାସତ୍ତଂ ନ ଖମାପେତି, ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ୱିପଚ୍ଚନସଭାୱଂ ଜାତଂ, ଖମାପିତେ ପନ ମହାସତ୍ତେ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତି ପଟିବାହିତତ୍ତା ଅୱିପାକଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅହୋସିକମ୍ମଭାୱତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟୂପୱାଦପାପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମତା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଏତସ୍ସ କଥା ଏତସ୍ସେୱ ଉପରି ପତିସ୍ସତୀ’ତିଆଦି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ତଂ ତସ୍ସ ଉପରି ପତିତୁଂ ନ ଅଦାସି, ଉପାୟେନ ମୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚରିୟାପିଟକେ (ଚରିୟା॰ ୨.୬୪) –

‘‘ୟଂ ସୋ ତଦା ମଂ ଅଭିସପି, କୁପିତୋ ଦୁଟ୍ଠମାନସୋ ।

ତସ୍ସେୱ ମତ୍ଥକେ ନିପତି, ୟୋଗେନ ତଂ ପମୋଚୟି’’ନ୍ତି ॥

ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନନିୱାରଣଂ କତଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟୋଗେନ ହି ଉବ୍ବଳ୍ହା ସରାଜିକା ପରିସା ନଗରୱାସିନୋ ନେଗମା ଚେୱ ଜାନପଦା ଚ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ତାପସଂ ଆନେତ୍ୱା ଖମାପେସୁଂ । ସୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେସି । ୟଂ ପନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡସ୍ସ ଠପନଂ, ତସ୍ସ ଚ ସତ୍ତଧା ଫାଲନଂ କତଂ, ତଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି – ‘‘ଇମେ ପବ୍ବଜିତା ସମାନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେନ୍ତୀ’’ତି ମହାସତ୍ତମ୍ପି ତେନ ସଦିସଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ତଦସ୍ସ ତେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟାତି । ତେନାହ ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ଲୋହକୂଟୱସ୍ସନ୍ତି ଅୟଗୁଳୱସ୍ସଂ । ତଦା ହି ରତନମତ୍ତାନି ଦିୟଡ୍ଢରତନମତ୍ତାନିପି ତିଖିଣଂସାନି ଅୟଗୁଳମଣ୍ଡଲାନି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନିପତନ୍ତା ମନୁସ୍ସାନଂ ସରୀରାନି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡକାନି ଅକଂସୁ । କଲଲୱସ୍ସନ୍ତି ତନୁକକଦ୍ଦମପଟଲକଦ୍ଦମଂ । ଉପହଚ୍ଚାତି ଆଘାଟେତ୍ୱା । ତଦେୱ ମଜ୍ଝାରଞ୍ଞଂ ।

୬୭.ଅନୁୱିଚ୍ଚକାରନ୍ତି ଅନୁୱିଚ୍ଚକରଣଂ । କାରଣେହି ଦ୍ୱୀହି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ଠିତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସାୱକତ୍ତଂ ଉପଗତେ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୯.ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୫-୭୬; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୮.୧୨) ଅନୁପୁବ୍ବିୟା ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବକଥଂ, କା ପନ ସା ? ଦାନାଦିକଥା । ଦାନକଥା ତାୱ ପଚୁରଜନେସୁପି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ସୁକରତ୍ତା ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋୱ କଥିତା। ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୂସୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗଭାୱତୋ ସୁଖେନେୱ ସୀଲାନି ସମାଦିୟତି, ତତ୍ଥ ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ସୀଲେନ ଦାୟକପଟିଗ୍ଗହଣୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗୟସସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥା କଥିତା । ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ଅୟଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଇମେହି ଚ ଦାନସୀଲମୟେହି ପଣୀତଚରିୟଭେଦଭିନ୍ନେହି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ଏତା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଭୋଗଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥା। ସ୍ୱାୟଂ ସଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ସବ୍ବଦା ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ କଥେନ୍ତେନ ତଦଧିଗମୂପାୟସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାପି ପଗେୱ ଇତରେ ସବ୍ବେପି କାମା ନାମ ବହ୍ୱାଦୀନୱା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ । ହୀନା ଗମ୍ମା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଅନରିୟା ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତାତି ତେସଂ ଓକାରୋ ଲାମକଭାୱୋ, ସବ୍ବେପି ଭୱା କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ। ସବ୍ବସୋ କିଲେସୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୁଖାନଂ ନିଦାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ନିବ୍ବାନସଞ୍ହିତାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ସୁଖାନଂ କାରଣଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଭୋଗସୁଖଂ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦାନନିଦାନନ୍ତି ପାକଟୋ ଅୟମତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତସ୍ସପି ଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ୟା ଇମା ଲୋକେ ପଦେସରଜ୍ଜସିରିସ୍ସରିୟସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପଦାତି ଏୱଂପଭେଦା ମାନୁସିକା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ଚ ଚାତୁମହାରାଜାଦିଗତା ଦିବ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ସବ୍ବାସଂ ଇଦଂ ମୂଲକାରଣଂ । ଭୋଗାନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ଭୋଗୋ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ମନାପିୟରୂପାଦୀନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଂ ୱା ଉପଭୋଗସୁଖାନଂ, ପତିଟ୍ଠା ନିଚ୍ଚଲାଧିଟ୍ଠାନତାୟ । ୱିସମଗତସ୍ସାତି ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ତାଣନ୍ତି ରକ୍ଖା ତତୋ ପରିପାଲନତୋ । ଲେଣନ୍ତି ବ୍ୟସନେହି ପରିପାତିୟମାନସ୍ସ ଓଲୀୟନପଦେସୋ । ଗତୀତି ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ପରାୟଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ । ଅୱସ୍ସୟୋତି ୱିନିପତିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ନିସ୍ସୟୋ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଂ ।

ରତନମୟସୀହାସନସଦିସନ୍ତି ସବ୍ବରତନମୟସତ୍ତଙ୍ଗମହାସୀହାସନସଦିସଂ, ମହଗ୍ଘଂ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ୱିନିପତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋ । ମହାପଥୱିସଦିସଂ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପତିଟ୍ଠାସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁ ଉତ୍ତିଟ୍ଠତୋ ତିଟ୍ଠତୋ ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ, ଏୱଂ ଦାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଉପପତ୍ତିୟା ଠିତିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆଲମ୍ବନଟ୍ଠେନ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁସଦିସ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନାତି ଦୁଗ୍ଗତିଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ । ସମସ୍ସାସନଟ୍ଠେନାତି ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିପଟିସତ୍ତୁପଦ୍ଦୱତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଅସ୍ସାସନଟ୍ଠେନ । ଭୟପରିତ୍ତାଣଟ୍ଠେନାତି ଦାଲିଦ୍ଦିୟଭୟତୋ ପରିପାଲନଟ୍ଠେନ । ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀହୀତି ମଚ୍ଛେରଲୋଭଦୋସଇସ୍ସାମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦି ଚିତ୍ତମଲେହି । ଅନୁପଲିତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ । ତେସନ୍ତି ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀନଂ । ଏତେସଂ ଏୱ ଦୁରାସଦଟ୍ଠେନ । ଅସନ୍ତାସନଟ୍ଠେନାତି ଅସନ୍ତାସହେତୁଭାୱେନ । ୟୋ ହି ଦାୟକୋ ଦାନପତି, ସୋ ସମ୍ପତିପି ନ କୁତୋଚି ସନ୍ତସତି, ପଗେୱ ଆୟତିଂ । ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନାତି ମହାବଲୱତାୟ । ଦାୟକୋ ହି ଦାନପତି ସମ୍ପତି ପକ୍ଖବଲେନ ବଲୱା ହୋତି, ଆୟତିଂ ପନ କାୟବଲାଦୀହି । ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନାତି ‘‘ୱୁଡ୍ଢିକାରଣ’’ନ୍ତି ଅଭିସମ୍ମତଭାୱେନ । ୱିପତ୍ତିତୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ନୟନଂ ଖେମନ୍ତଭୂମିସମ୍ପାପନଂ।

ଇଦାନି ମହାବୋଧିଚରିୟଭାୱେନପି ଦାନଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦାନଂ ନାମେତନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତେନାତି ଏତେନ ଦାନଫଲଂ ସମ୍ମଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତା ମହାପୁରିସା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତସ୍ମା କୋ ନାମ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ ବାହିରେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସଙ୍ଗଂ କରେୟ୍ୟାତି ଓୱାଦଂ ଦେତି । ଇଦାନି ୟା ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ଉକ୍କଂସଗତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତା ସବ୍ବା ଦାନତୋୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ଏୱ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ପନ ଅତ୍ତହିତାୟ ଚ ପରହିତାୟ ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସା ତାସଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତା । ଏତା ଲୋକିୟା, ଇମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାୱକପାରମୀଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାସୁପି ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠତରୁକ୍କଟ୍ଠତମମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ କମେନ ଞାଣତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପନ ଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦାନଞ୍ଚ ନାମ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ, ପୂଜାୱସେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ଦାୟକୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପରେସଂ ସନ୍ତକଂ ହରିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦାନଂ ଦଦନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ସୀଲାଲଙ୍କାରସଦିସୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ନତ୍ଥି ସୋଭାୱିସେସାୱହତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ । ସୀଲପୁପ୍ଫସଦିସଂ ପୁପ୍ଫଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲଗନ୍ଧସଦିସୋ ଗନ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚନ୍ଦନଂ ତଗରଂ ୱାପୀ’’ତିଆଦିକା (ଧ॰ ପ॰ ୫୫; ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୧) ଗାଥା – ‘‘ଗନ୍ଧୋ ଇସୀନଂ ଚିରଦିକ୍ଖିତାନଂ, କାୟା ଚୁତୋ ଗଚ୍ଛତି ମାଲୁତେନା’’ତିଆଦିକା (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୫) ଜାତକଗାଥାୟୋ ଚ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା, ସୀଲଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଆଭରଣଞ୍ଚେୱ ଅଲଙ୍କାରୋ ଚ ଗନ୍ଧୱିଲେପନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନୀୟଭାୱାୱହଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲାଲଙ୍କାରେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅୟଂ ସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ସମାଦାନସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା –

‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।

ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୮.୭୫; ୨.୨୨.୪୨୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୫-୭୬) ।

ଇଟ୍ଠୋତି ସୁଖୋ । କନ୍ତୋତି କମନୀୟୋ । ମନାପୋତି ମନୱଡ୍ଢନକୋ । ତଂ ପନ ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଚ୍ଚମେତ୍ଥ କୀଳା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୋସୋତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା ଅପ୍ପସ୍ସାଦାଦିନା ଚ ଦୂସିତଭାୱୋ, ୟତୋ ତେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ନାରାଧେନ୍ତି। ଅଥ ୱା ଆଦୀନଂ ୱାତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଆଦୀନୱୋ, ପରମକପଣତା । ତଥା ଚ କାମା ୟଥାଭୂତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଲାମକଭାୱୋତି ଅସେଟ୍ଠେହି ସେୱିତବ୍ବୋ, ସେଟ୍ଠେହି ନ ସେୱିତବ୍ବୋ ନିହୀନଭାୱୋ । ସଂକିଲିସ୍ସନନ୍ତି ୱିବାଧକତା ଉପତାପତା ଚ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟତ୍ତକା କାମେସୁ ଆଦୀନୱା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ତତ୍ତକା ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସା । ଅପିଚ – ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନାମେତଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମସଞ୍ଞାୟ, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମପରିଳାହେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦିନା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୨୬; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୫-୭୬) ନୟେନ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସେ ପକାସେସି, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଝାନାଦୀସୁ ଚ ଗୁଣେ ୱିଭାୱେସି ୱଣ୍ଣେସି । କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତଦେସନାୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଦୋସାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ଉପରିଦେସନାୟ ଭାଜନଭାୱୂପଗମନେନ କମ୍ମକ୍ଖମଚିତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରୋଗଭୂତା, ତଦା ତେ ୱିଗତା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅରୋଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିକିଲେସୱିଗମେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତଂ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱିଗମେନ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତଂ। ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉଳାରପୀତିପାମୋଜ୍ଜୟୋଗେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ। ୟଦା ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ ଅରୋଗଚିତ୍ତଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ଅକଥିନଚିତ୍ତଂ । ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଗମେନ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ତେନ ଅପିହିତଚିତ୍ତଂ । ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ସମ୍ପଗ୍ଗହିତୱସେନ ଅଲୀନଚିତ୍ତଂ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସେସପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିନା ଉପମାୱସେନ ଉପାଲିସ୍ସ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗନିପ୍ଫାଦନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅପଗତକାଳକନ୍ତି ୱିଗତକାଳକଂ । ସମ୍ମଦେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଏୱ । ରଜନନ୍ତି ନୀଲପୀତାଦିରଙ୍ଗଜାତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ପଭସ୍ସରଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେତି ତିସ୍ସଂ ଏୱ ନିସଜ୍ଜାୟଂ । ଏତେନସ୍ସ ଲହୁୱିପସ୍ସକତା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞତା ସୁଖପଟିପଦାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୱିରଜନ୍ତି ଅପାୟଗମନୀୟରାଗରଜାଦୀନଂ ୱିଗମେନ ୱିରଜଂ । ଅନୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାମଲାପଗମେନ ୱୀତମଲଂ । ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ । ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କିଚ୍ଚୱସେନା’’ତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ – ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ, ୱତ୍ଥସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକମଲେହି କିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗାଦିମଲେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ, ଧୋୱନସିଲା ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥା, ଉଦକଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧା, ଉଦକେ ତେମେତ୍ୱା ଊସଗୋମୟଛାରିକାଭରେହି କାଳକପଦେସେ ସମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ଥସ୍ସ ଧୋୱନପୟୋଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାସିନେହେନ ତେମେତ୍ୱା ସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ଦୋସେ ସିଥିଲେ କତ୍ୱା ସୁତାଦିୱିଧିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଧନେ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ତେନ ପୟୋଗେନ ୱତ୍ଥେ କାଳକାପଗମୋ ୱିୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ରଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱୋ ୱିୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ପରିୟୋଦପନନ୍ତି ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ଚ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞାପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନେସା ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସନାପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧଂୟେୱ ଦୀପେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାହନ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି । ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସପ୍ପଟିଭୟକନ୍ତାରସଦିସା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛା । ୱିଗତକଥଂକଥୋତି ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକା ୱିଗତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା କଥଂକଥା। ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱେସାରଜ୍ଜଂ ୱିସାରଦଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତୋ। ଅତ୍ତନା ଏୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ ତସ୍ସ ପରୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ।

୭୧.ପଣ୍ଡିତୋତି ପଞ୍ଞୱା ।

୭୨.ତେନ ହି ସମ୍ମାତି ଦୋୱାରିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପତିୟେୱ, ‘‘ଏତ୍ଥେୱା’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ । କସ୍ମା ? ପରିଦେୱତାୟ । ତେନାହ ‘‘ବଲୱସୋକେନ ଅଭିଭୂତୋ’’ତି ।

୭୩.ତେନେୱାତି ୟେନ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଆସନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ତେନେୱ ଉଦରେ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ମାହଂ ସତ୍ଥାରଂ ମମ ସରୀରେନ ଫୁସି’’ନ୍ତି ଅନ୍ତରଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ତଂ ଉଦରେ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ‘‘ଦତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ୱିୟ ଦତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ବାଲପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଜଳୋସି ଜାତୋ’’ତି । ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱେନାତି ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଇଦାନି ଅନୁପଟ୍ଠାକଭାୱେନ ।

୭୫.ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଦାରୁସାଖାଦିମୟଂ । ବହଲବହଲଂ ପୀତାୱଲେପନଂ ରଙ୍ଗଜାତନ୍ତି ଅତିୱିୟ ବହଲଂ ପୀତୱଣ୍ଣମଞ୍ଜିଟ୍ଠଆଦିଅୱଲେପନରଜନଂ । ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତଚ୍ଛୱିଂ, ୟା ରଙ୍ଗଂ ପିୱତି । ନିଲ୍ଲୋମତନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁଲିମ୍ପନେନ । ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡିତନ୍ତି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡିତଭାୱଂ । ରଙ୍ଗକ୍ଖମୋ ରଜନିୟୋ । ତେନାହ ‘‘ରାଗମତ୍ତଂ ଜନେତୀ’’ତି । ଅନୁୟୋଗନ୍ତି ଚୋଦନଂ । ୱୀମଂସନ୍ତି ୱିଚାରଣଂ । ଥୁସେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲପରିୟେସନଂ ୱିୟ କଦଲିୟଂ ସାରପରିୟେସନଂ ୱିୟ ଚ ନିଗଣ୍ଠୱାଦେ ସାରୱୀମଂସନଂ । ତତୋ ଏୱ ଚ ତଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ରିତ୍ତକୋ ତୁଚ୍ଛକୋୱ ହୋତୀତି । ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତଞ୍ଚ ୱୀମଂସିୟମାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସମେୱ ଜନେତି, ଅତପ୍ପକଞ୍ଚ ଅସେଚନାଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚକଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଥା ୟଥାତି ୟଦି ଖନ୍ଧମୁଖେନ ୟଦି ଧାତାୟତନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରମୁଖେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଓଗାହିସ୍ସତି, ତଥା ତଥା ଗମ୍ଭୀରଞାଣାନଂୟେୱ ଗୋଚରଭାୱତୋ ଗମ୍ଭୀରମେୱ ହୋତି । ୟୋ ଚେତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋ ନିପୁଣୋ କତପରପ୍ପୱାଦୋ ପଣିଧାୟ ସବ୍ବଥାମେନ ଚୋଦନଂ ଆରମ୍ଭତି ତସ୍ସ ଚୋଦନା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପୁନ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ୱିଚାରେନ୍ତେସୁପି ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ଏୱଂ ତଥାଗତୱାଦୋ ସ୍ୱାଖ୍ୟାତଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁୟୋଗକ୍ଖମୋ ୱିମଜ୍ଜନକ୍ଖମୋ ଚା’’ତି ।

୭୬. ୱିସୟପରିଞ୍ଞାଣେନ ଦହତି ପଟିପକ୍ଖେ ସୋଧେତୀତି ଧୀରୋ, ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ଧୀରଭାୱୋ ସବ୍ବସୋ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନତାୟାତି ଆହ – ‘‘ୟା ପଞ୍ଞା…ପେ॰… ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସା’’ତି । ପଭିନ୍ନଖୀଲସ୍ସାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନସବ୍ବଚେତୋଖୀଲସ୍ସ, କିଲେସମଚ୍ଚୁମାରୱିଜୟେନେୱ ଅଭିସଙ୍ଖାରଖନ୍ଧମାରା ଜିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଈଘ-ସଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା କିଲେସେନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତା, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପାକଦୁକ୍ଖେନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତା । ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନାଦିୱସେନ ୱିୱିଧଂ ଈସନତୋ ୱୀସଂ, ୱୀସମେୱ ୱେସଂ, ରାଗାଦୀତି ଆହ – ‘‘ୱେସନ୍ତରସ୍ସାତି ରାଗାଦିୱୀସଂ ତରିତ୍ୱା ୱିତରିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସା’’ତି ।

ତୁସିତସ୍ସାତି କରୁଣାୟନୱସେନ ତୁସିୟା ଇତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ମୁଦିତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପୁନରୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ମନୁଜସ୍ସାତି ପଠମାୟ ଜାତିୟା ଭଗୱା ମନୁସ୍ସଜାତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନଂ ୱକ୍ଖମାନାନଞ୍ଚ ୱସେନ ସଦେୱକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଭଗୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସଂସାରତୋ ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ନରତି ନେତି ପାପେତୀତି ନରୋ, ନାୟକୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ନରସ୍ସ, ତେନାହ ‘‘ପୁନରୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ମନୁଜସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନରସ୍ସା’’ତି ପୁନରୁତ୍ତଂ ପଦଂ । ଅତ୍ଥୱସେନ ଅଞ୍ଞଥା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଏକେକଗାଥାୟ ଦସଗୁଣା ନପ୍ପହୋନ୍ତି, ନ ପୂରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିନେତୀତି ୱିନୟୋ, ୱିନୟୋ ଏୱ ୱେନେୟିକୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିନାୟକସ୍ସା’’ତି । ୱିଞ୍ଞୂନଂ ରୁଚିଂ ରାତି, ଈରେତୀତି ୱା ରୁଚିରୋ, ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ରୁଚିରଭାୱୋ କୁସଲତାୟାତି ଆହ ‘‘ସୁଚିଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ପଭାସକସ୍ସାତି ଞାଣାଲୋକେନ ପଭସ୍ସରଭାୱକରସ୍ସ । ନିସ୍ସଙ୍ଗସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠସୁପି ପରିସାସୁ, ସଦେୱେ ୱା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଣ୍ହାପନପରିଚ୍ଚାଗେନ ନିସ୍ସଟସ୍ସ । ଗମ୍ଭୀରଗୁଣସ୍ସାତି ପରେସଂ ଞାଣେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଭାୱା ଗମ୍ଭୀରଗୁଣସ୍ସ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮) । ଅରିୟାୟ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ମୋନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଧମ୍ମେ ଠିତସ୍ସାତି ଧମ୍ମକାୟେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ । ସଂୱୁତତ୍ତସ୍ସାତି ଅରକ୍ଖିୟକାୟସମାଚାରାଦିତାୟ ସଂୱୁତସଭାୱସ୍ସ ।

ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀତିଆଦୀହି ଚତୂହି କାରଣେହି, ପନ୍ତସେନାସନସ୍ସାତି ୱିୱିତ୍ତସେନାସନସ୍ସ । ପଟିମନ୍ତନପଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦାନଂ ୱିପରାୱତ୍ତମନ୍ତନପଞ୍ଞାୟ । ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ ସବ୍ବତୋ କିଲେସାନଂ ନିଧୁନନତୋ ।

ଇସିସତ୍ତମସ୍ସାତି ସବ୍ବଇସୀସୁ ଜେଟ୍ଠସ୍ସ ସାଧୁତମସ୍ସ । ସେଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ଅକ୍ଖରାଦୀନୀତି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାର-ନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସ-ସଂକାସନପକାସନ-ୱିୱରଣ-ୱିଭଜନୁତ୍ତାନୀକରଣାନୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥପଦାନି । ସମୋଧାନେତ୍ୱା ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପକାସନତୋ କଥନତୋ ପଦକସ୍ସ । ପୁରି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ପୁରିନ୍ଦଦସ୍ସାତି ସବ୍ବପଠମଂ ଧମ୍ମଦାନଦାୟକସ୍ସା’’ତି । ଭଗୱା ଅସୟ୍ହଂ ସହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମତ୍ଥସ୍ସା’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ତଥାଗତଂ ବୁଦ୍ଧମସୟ୍ହସାହିନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୩୮) । ତେ ପତ୍ତସ୍ସାତି ତେ ଗୁଣେ ଅନୱସେସତୋ ପତ୍ତସ୍ସ । ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମଂ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ବ୍ୟାକରଣୋ, ବ୍ୟାକରଣୋ ଏୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ । ତନ୍ତିପଦନ୍ତି ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ପଦଂ ।

ତଣ୍ହାବନ୍ଧନେନ ସବ୍ବେନ ୱା କିଲେସବନ୍ଧନେନ ଅବଦ୍ଧସ୍ସ । ମହାପଞ୍ଞାୟାତି ମହାନୁଭାୱାୟ ପଞ୍ଞାୟ, ମହାୱିସୟାୟ ୱା ପଞ୍ଞାୟ । ସବ୍ବା ହି ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞା ମହାନୁଭାୱା, ୟଥାସକଂ ୱିସୟେ ମହାୱିସୟା ଚ ଏକାଦିୱସେନ ଅନୱସେସତୋ ମହାୱିସୟା ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୱ । ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ଅଚ୍ଛରିୟାଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ। ୟକ୍ଖସ୍ସାତି ୱା ଲୋକେନ ପୂଜନୀୟସ୍ସ। ଅୟଂ ଉପାସକୋ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା ୱିୟ ଉପାସିକା ସେଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଆଗତା’’ତି । କିଲେସପ୍ପହାନୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋତି କିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱିସୟଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ।

୭୭.ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାତି ସନ୍ନିଚିତା, ଗନ୍ଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ସତ୍ତାତି ୟଂ ୟଦେୱ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ସତ୍ତା । ଅତ୍ତନୋୱ ଚିନ୍ତୟନ୍ତୀତି ଅୱୀତତଣ୍ହତାୟ ସକଂୟେୱ ପୟୋଜନଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ତଥା ହି ମତେ ଞାତକେ ଅନୁସୋଚନ୍ତାପି ତେହି ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଜନସ୍ସେୱ ୱସେନ ଅନୁସୋଚନ୍ତି । ଉଣ୍ହଂ ଅହୋସୀତି ବଲୱତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତତ୍ତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ହଦୟଟ୍ଠାନଂ ଖଦିରଙ୍ଗାରସନ୍ତାପିତଂ ୱିୟ ଉଣ୍ହଂ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ଲୋହିତଂ ୱିଲୀୟିତ୍ଥା’’ତି । ପତ୍ତମତ୍ତନ୍ତି ଏକପତ୍ତପୂରମତ୍ତଂ । ଅଭିସମୟସାଧିକାୟ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନାୟ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେସିତତ୍ତା ଆହ – ‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନା ପରିନିଟ୍ଠିତା’’ତି ।

ଉପାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. କୁକ୍କୁରୱତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮.କୋଲିୟେସୂତି ବହୁୱଚନୱସେନାୟଂ ପାଳି ଆଗତା । ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ନ ନିୟମିତୋତି ‘‘ଅସୁକମ୍ହି ନାମ ୱିହାରେ’’ତି ନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ସେନାସନେୟେୱାତି ଆୱାସେୟେୱ, ନ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦିକେ । ୱେସକିରିୟା ଘାସଗ୍ଗହଣାଦିନା ସମାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଗୋୱତଂ, ତସ୍ମିଂ ନିୟୁତ୍ତୋ ଗୋୱତିକୋ। ତେନାହ ‘‘ସମାଦିନ୍ନଗୋୱତୋ’’ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହୁ ୱେଦୱେଦିନୋ – ‘‘ଗଚ୍ଛଂ ଭକ୍ଖେତି, ତିଟ୍ଠଂ ମୁତ୍ତେତି, ଉପାହା ଉଦକଂ ଧୂପେତି, ତିଣାନି ଛିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ଅଚେଲୋତି ଅଚେଲକପବ୍ବଜ୍ଜାୱସେନ ଅଚେଲୋ, ପୁରିମୋ ପନ ଗୋୱତିକୋ କୁକ୍କୁରୱତିକୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପଲିକୁଣ୍ଠିତ୍ୱାତି ଉଭୋ ହତ୍ଥେ ଉଭୋ ପାଦେ ଚ ସମିଞ୍ଜିତ୍ୱା । ‘‘ଉକ୍କୁଟିକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଗମନଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଂ ଗତୀତି ଆହ – ‘‘କାଗତୀତି କା ନିପ୍ଫତ୍ତୀ’’ତି । ନିପ୍ଫତ୍ତିପରିୟୋସାନା ହି ୱିପାକଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି । କତୂପଚିତକମ୍ମୱସେନ ଅଭିସମ୍ପରେତି ଏତ୍ଥାତି ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ । ତତ୍ଥସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ – ‘‘ଅଭିସମ୍ପରାୟମ୍ହି କତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି । କୁକ୍କୁରୱତସମାଦାନନ୍ତି କୁକ୍କୁରଭାୱସମାଦାନଂ, ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ କୁକ୍କୁରୋ’’ତି କୁକ୍କୁରଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଂ ।

୭୯.ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ୟତ୍ତକା କୁକ୍କୁରୱିକାରା, ତେହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୂନ’’ନ୍ତି । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ତେହି ଅୱୋମିସ୍ସଂ । କୁକ୍କୁରାଚାରନ୍ତି କୁକ୍କୁରାନଂ ଗମନାକାରୋତିଆଦିଆଚାରେନ କୁକ୍କୁରଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମାହ । ତଥା ତଥା ଆକପ୍ପେତବ୍ବତୋ ଆକପ୍ପୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରୋ । ସୋ ପନେତ୍ଥ ଗମନାଦିକୋତି ଆହ ‘‘କୁକ୍କୁରାନଂ ଗମନାକାରୋ’’ତିଆଦି । ଆଚାରେନାତି କୁକ୍କୁରସୀଲାଚାରେନ । ୱତସମାଦାନେନାତି କୁକ୍କୁରୱତାଧିଟ୍ଠାନେନ । କୁକ୍କୁରଚରିୟାଦିୟେୱ ଦୁକ୍କରତପଚରଣଂ। ତେନ ଗତିୱିପରିୟେସାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଲଦ୍ଧି । ଅସ୍ସ କୁକ୍କୁରୱତିକସ୍ସ ଅଞ୍ଞା ଗତି ନତ୍ଥୀତି ଇତରଗତିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଇତରାସଂ ପନ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି । ନିପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୱତସୀଲାଦୀନଂ ସଂଗୋପନୱସେନ ସିଜ୍ଝମାନଂ । ୟଥା ସକମ୍ମକଧାତୁସଦ୍ଦା ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ଅକମ୍ମକା ହୋନ୍ତି ‘‘ୱିବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ୱିବୁଦ୍ଧୋ କମଲସଣ୍ଡୋ’’ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ଅକମ୍ମକାପି ସକମ୍ମକା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ପରିଦେୱାମି ନ ଅନୁତ୍ଥୁନାମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅନୁତ୍ଥୁନସଦ୍ଦୋ ଚ ସକମ୍ମକୱସେନ ପୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ପୁରାଣାନି ଅନୁତ୍ଥୁନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୟୋଗୋତି ଇମିନା ଗାଥାୟଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ଥୁନନରୋଦନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୮୦.ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଇମିନା ଗୋୱତନ୍ତି ଗୋୱତସମାଦାନଂ । ଗୋସୀଲନ୍ତି ଗୱାଚାରଂ । ଗୋଚିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ଗୋହି କାତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଗ୍ୱାକପ୍ପେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ‘‘କୁକ୍କୁରାକପ୍ପେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱା’’ତି ଇମିନାୱ ଅତିଦିଟ୍ଠଂ, ୱିସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ୟଥା ପନ ତତ୍ଥାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କୁକ୍କୁରୱତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୮୧.ଏକଚ୍ଚକମ୍ମକିରିୟାୱସେନାତି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ କରଣପ୍ପସଙ୍ଗେନ । ଇମେସନ୍ତି ଗୋୱତିକକୁକ୍କୁରୱତିକାନଂ । କିରିୟାତି ଗୋୱତଭାୱନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା କିରିୟା । ପାକଟା ଭୱିସ୍ସତୀତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କମ୍ମଚତୁକ୍କେ ଇଦଂ ନାମ କମ୍ମଂ ଭଜତୀ’’ତି ପାକଟା ଭୱିସ୍ସତି ।

କାଳକନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪.୨୩୨) ମଲୀନଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମପଥସମ୍ପତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥ’’ନ୍ତି । କଣ୍ହନ୍ତି କଣ୍ହାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା କଣ୍ହଂ । ତେନାହ ‘‘କଣ୍ହୱିପାକ’’ନ୍ତି । ଅପାୟୂପପତ୍ତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ଦୋଭଗ୍ଗିୟଂ କଣ୍ହୱିପାକୋ, ୟଥା ତମଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏକତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ‘‘ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କନ୍ତି ଓଦାତଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା ସୁକ୍କଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁକ୍କୱିପାକ’’ନ୍ତି । ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସୋଭଗ୍ଗିୟଞ୍ଚ ସୁକ୍କୱିପାକୋ, ୟଥା ଚ ଜୋତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏକତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ‘‘ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୱୋମିସ୍ସକକମ୍ମନ୍ତି କାଲେନ କଣ୍ହଂ, କାଲେନ ସୁକ୍କନ୍ତି ଏୱଂ ମିସ୍ସକୱସେନ କତକମ୍ମଂ । ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖୱିପାକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମିସ୍ସକକମ୍ମଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମସ୍ସ କଣ୍ହସୁକ୍କସମଞ୍ଞା କଣ୍ହସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତାୟାତି, ଅପଚ୍ଚୟଗାମିତାୟ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟକରକମ୍ମସ୍ସ ଇଧ ସୁକ୍କପରିୟାୟୋପି ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ – ‘‘ଉଭୟ…ପେ॰… ଅସୁକ୍କନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉଭୟୱିପାକସ୍ସାତି ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱପରିୟାପନ୍ନୋ ହି ୱିପାକୋ ଇଧ ‘‘ସୁକ୍କୱିପାକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ ।

ସଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖେନ ସଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚେତନା ଧୁରଂ, ଉପାଲିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୫୬) କମ୍ମ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଇଧ ସାଧୟତି ୱିଜାନନତ୍ଥଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଆୟୂହିତ୍ୱା । ତଂ ପନ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟସିଦ୍ଧିତୋ ସଂକଡ୍ଢନଂ ପିଣ୍ଡନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା, ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ସଦୁକ୍ଖଂ ଲୋକନ୍ତି ଅପାୟଲୋକମାହ । ୱିପାକଫସ୍ସାତି ଫସ୍ସସୀସେନ ତତ୍ଥ ୱିପାକପୱତ୍ତମାହ । ଭୂତକମ୍ମତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମତୋ ଅତ୍ତନା କତୂପଚିତକମ୍ମତୋ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ୟାଦିସଂ । କମ୍ମସଭାଗୱସେନାତି କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱସେନ । ଉପପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅପଦାଦିଭେଦା ଉପପତ୍ତି । କମ୍ମେନ ୱିୟ ୱୁତ୍ତାତି ୟଂ କରୋତି, ତେନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଏକକମ୍ମେନେୱ ଜାୟମାନା ୱିୟ ୱୁତ୍ତା ଅପଦାଦିଭେଦା । ଉପପତ୍ତି ଚ ନାମ ୱିପାକେନ ହୋତି ୱିପାକେ ସମ୍ଭୱନ୍ତେ ଏକଂସେନ ତେ ଉପପତ୍ତିୱିସେସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ତେନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉପପତ୍ତିକମ୍ମହେତୁକା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୟେନ କମ୍ମୱିପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ୟେନ କମ୍ମୱିପାକେନ ୱିପଚ୍ଚମାନେନ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂକମ୍ମୱିପାକଫସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଭୂତା ଫସ୍ସା । କମ୍ମେନ ଦାତବ୍ବଂ ଦାୟଂ ତବ୍ବିପାକଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି କମ୍ମଦାୟାଦା, ଫସ୍ସା । କମ୍ମସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜତା କମ୍ମଫଲସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମଦାୟଜ୍ଜା’’ତି । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମମେୱ ନେସଂ ଦାୟଜ୍ଜଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ।

ତିସ୍ସୋ ଚ ହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଇଦଂ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝୱେଦନଂ ୱେଦିୟନଏକନ୍ତସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱସାଧନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଝାନଚେତନା ତାୱ ହୋତୁ ଏକନ୍ତସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । କାମାୱଚରା କିନ୍ତୀତି କାମାୱଚରା ପନ କୁସଲଚେତନା ତଂସଭାୱାଭାୱତୋ କିନ୍ତି କେନ ପକାରେନ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝମନୋସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ଜାତୋତି ଚୋଦେତି, ଇତରୋ ପନ ନ ସବ୍ବା କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ତଥା ଗହିତା, ଅଥ ଖୋ ଏକଚ୍ଚା ଝାନଚେତନାନୁକୂଲାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କସିଣସଜ୍ଜନକାଲେ କସିଣାସେୱନକାଲେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କସିଣାସେୱନଚେତନା ଗହେତବ୍ବା, ସା ଉପଚାରଜ୍ଝାନସ୍ସ ସାଧିକା । ତେନ କାମାୱଚରଚେତନା ପଠମଜ୍ଝାନଚେତନାୟ ଘଟିତାତି କସିଣସଜ୍ଜନଚେତନାପି କଦାଚି ତାଦିସା ହୋତୀତି ଗହିତା । ପରିକମ୍ମାଦିୱସେନ ହି ପୱତ୍ତା ଭାୱନାମୟା କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆସନ୍ନତାୟ ୱୁତ୍ତା । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚେତନା ତତିୟଜ୍ଝାନଚେତନାୟ ଘଟିତାତି ଇଦଂ ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସତ୍ତାୱାସୱତାୟ ତଂସରିକ୍ଖକା ଉପେକ୍ଖାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସୁଖସରିକ୍ଖତା, ଏୱଂ ସନ୍ତସଭାୱତା ଞାଣସହିତତା ଚ । କେଚି ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚେତନାନୁଗୁଣାତି ନିଦସ୍ସେନ୍ତା କସିଣସଜ୍ଜନକାଲେ କସିଣଜ୍ଝାନକାଲେ କସିଣାସେୱନକାଲେ ଲବ୍ଭତୀତି ତତିୟଜ୍ଝାନଚେତନାୟ ଆସନ୍ନଘଟିତତା ୱୁତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତାସଂ ଘଟିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଭୟମିସ୍ସକୱସେନାତି ଉଭୟେସଂ କୁସଲାକୁସଲସଙ୍ଖାରାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ମିସ୍ସକଭାୱୱସେନ । ୱେମାନିକପେତାନନ୍ତି ଇଦଂ ବାହୁଲ୍ଲତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେସମ୍ପି ୱିନିପାତିକାନଂ କାଲେନ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତିୟେୱ ।

ତସ୍ସପହାନାୟାତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନାୟ । ୟା ଚେତନାତି ୟା ଅପଚୟଗାମିନିଚେତନା । କମ୍ମଂ ପତ୍ୱାତି ସୁଖକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ମଗ୍ଗଚେତନାୟ ଅଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଡରତରୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଅଚ୍ଚନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ । ଅକଣ୍ହା ଅସୁକ୍କାତି ଆଗତାତି ଏତ୍ଥ ସୁକ୍କଭାୱପଟିକ୍ଖେପକାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ପନ କମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ପତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

୮୨.ଅନିୟ୍ୟାନିକପକ୍ଖେତି ଅଚେଳକପବ୍ବଜ୍ଜାୟ କୁକ୍କୁରୱତେ ଚ । ୟୋଗେତି ଞାୟଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋନେନାତି ୟୋ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସୋ ତେନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ। ୟଂ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା । ଘଂସିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ନିଘଂସୋପ୍ପଲେ । କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ୱିୟ କୁଲାଲଭାଜନଂ ।

ୱୂପକଟ୍ଠୋତି ୱିୱିତ୍ତୋ ଏକୀଭୂତୋ । ପେସିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତତ୍ତୋ । କାମଂ ତଦନୁତ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନଂ…ପେ॰… ୱିହାସୀତି ଇମିନାୱ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପିତା ହୋତି, ଆୟସ୍ମତୋ ପନ ସେନିୟସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିକିତ୍ତନପରମେତଂ ଉଜୁକଂ ଆପନ୍ନଅରହତ୍ତଭାୱଦୀପନଂ, ୟଦିଦଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱା’’ତି । ଅରହତ୍ତାଧିଗମୋୟେୱ ତସ୍ସ ତେସଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତା। ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କୁକ୍କୁରୱତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ଅଭୟରାଜକୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଜାତିୟା ଅସମାନୋ ନିହୀନାଚରିୟୋ ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିକାୟ ମାତୁୟା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଜାତୋ ପାଦସିକପୁତ୍ତୋ । ନିନ୍ଦାୱସେନ ୱଦତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ ଅଗୁଣୋତି ଆହ – ‘‘ୱାଦଂ ଆରୋପେହୀତି ଦୋସଂ ଆରୋପେହୀ’’ତି । ନିବ୍ବତ୍ତୱସେନ ନିରୟଂ ଅରହତି, ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟେନ ୱା କମ୍ମେନ ନିରୟେ ନିୟୁତ୍ତୋ ନେରୟିକୋ । ଆପାୟିକୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱୀଚିମ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆୟୁକପ୍ପସଞ୍ଞିତଂ ଅନ୍ତରକପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠତୀତି କପ୍ପଟ୍ଠୋ। ନିରୟୂପପତ୍ତିପରିହରଣୱସେନ ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ତେକିଚ୍ଛୋ, ନ ତେକିଚ୍ଛୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ । ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ମୋଚେତ୍ୱାତି ଫରୁସଂ ୱା ଅପ୍ପିୟଂ ୱା କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ଥଂ ତତୋ ବହି କରୋନ୍ତୋ ଉଗ୍ଗିଲତି ନାମ । ତଂ ପନ ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ବହି ନୀହରିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିତୀ’’ତି । ଏୱମେୱାୟଂ ପୁଚ୍ଛା ନ ଗହେତବ୍ବା, ଅୟମେତ୍ଥ ଦୋସୋତି ତଂ ଅପୁଚ୍ଛଂ କରୋନ୍ତୋ ଅପନୟନ୍ତୋ ଓଗିଲତି ନାମ, ତଥା ପନ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ନ ଓଗିଲତି ନାମ, ଭଗୱା ପନ ତମତ୍ଥଂ ଓକାସମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତୋ ଉଭୟଥାପି ଅସକ୍ଖୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ଭଗୱା ହି ‘‘ନ ଖ୍ୱେତ୍ଥ ରାଜକୁମାର ଏକଂସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତେତି, ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ମୋଚେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ଏୱଂ ତାୱ ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ଅସକ୍ଖି । ‘‘ନ ତତ୍ର ରାଜକୁମାର ଏକଂସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ନାୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଏୱଂ ଅୱିଭାଗେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା, ୱିଭଜିତ୍ୱା ପନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୋସଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ତଂ ହାରେନ୍ତୋ ଓଗିଲିତୁମ୍ପି ସକ୍ଖତୀତି ।

ଉଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତିୟା । ଅଭୟୋ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ କତପରିଚୟୋ ଛେକୋ ନିପୁଣୋ ୱାଦସୀଲୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରତି । ତେନାହ – ‘‘ସୋ ୱାଦଜ୍ଝାସୟତାୟ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’ତି ଆହା’’ତି ।

୮୫.ଏୱରୂପନ୍ତି ୟା ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା ଦୁରୁତ୍ତୱାଚା, ଏୱରୂପା ୱାଚା, ନ ପନ ଫରୁସୱାଚା । ଫରୁସୱାଚାୟ ହି ସେତୁଘାତୋ ତଥାଗତାନଂ । ଚେତନାଫରୁସତାୟ ହି ଫରୁସୱାଚା ଇଚ୍ଛିତା, ନ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟତାମତ୍ତେନ । ନଟ୍ଠା ନିଗଣ୍ଠା ଓଗିଲିକାଦିସମ୍ମତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଏକୱଚନେନ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା ।

୮୬. ଦାରକସ୍ସ ଅଙ୍କେ ନିସୀଦନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲେସୱାଦିନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଲେସୱାଦିନୋତି ଛଲୱାଦିନୋ, ୱାଦମଗ୍ଗେ ୱା ଅପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଲେସମତ୍ତେନେୱ ୱାଦସୀଲା । ଓସଟସଙ୍ଗାମୋତି ଅନେକୱାରଂ ପରୱାଦମଦ୍ଦନୱସେନ ଓତିଣ୍ଣୱାଦସଙ୍ଗାମୋ । ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ନଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଇମମେୱାତି ୟ୍ୱାୟଂ ଦାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଭଙ୍ଗପରିହରଣତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଙ୍କେ ନିସୀଦାପିତୋ, ଇମମେୱ ଅସ୍ସ ଦାରକଂ ଉପମଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମି। ‘‘ଅସ୍ସ ୱାଦଂ ଅପ୍ପଟିତତାୟ ଉପମାୟ ଭଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା।

ଅପନେୟ୍ୟଂଅସ୍ସ ଅହନ୍ତି ଅସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ମୁଖତୋ ଅହଂ ତଂ ଅପନେୟ୍ୟଂ । ଅଭୂତତ୍ଥୋୱ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାତି ଆହ ‘‘ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ନ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି । ଅଭୂତନ୍ତି ୱା ଅସନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ଅତଥାକାରଂ । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେନ, ସମ୍ପରାୟିକେନ ୱା ଅନତ୍ଥେନ ସଂହିତଂ, ଅନତ୍ଥେ ୱା ସଂହିତଂ, ନ ଅତ୍ଥୋତି ୱା ଅନତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସଭାୱୋ, ତେନ ସଂହିତନ୍ତି ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ପିସୁଣୱାଚଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଗହିତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଦୁପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ । ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ଭାସତି ଅଭୂତତାଦିଦୋସଦୁଟ୍ଠତ୍ତା । ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ନ ଭାସତି ଭୂତତ୍ଥେପି ଅନତ୍ଥସଂହିତତାଦିଦୋସଦୁଟ୍ଠତ୍ତା ।

ଠାନଂ କାରଣଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଠାନିୟା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା, ନ ଠାନିୟାତି ଅଟ୍ଠାନିୟା, ନିକ୍କାରଣା ଅୟୁତ୍ତିୟୁତ୍ତା, ସା ଏୱ କଥାତି ଅଟ୍ଠାନିୟକଥା । ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖକଥଂ କଥେମାତି ଅତ୍ତନା ଏୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ଛଲକଥଂ କଥେମ ।

ଗାମିକମହଲ୍ଲକୋ ‘‘ଇମେ ମଂ ୱଞ୍ଚେତୁକାମା, ଅହମେୱ ଦାନି ଇମେ ୱଞ୍ଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ନ ମୟଂ ଦାସା’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ପୁବ୍ବେ ତଥାକତିକାୟ କତତ୍ତା ।

ତତିୟଂ ତତିୟମେୱାତି ଦ୍ୱୀସୁପି ପକ୍ଖେସୁ ତତିୟଂ ତତିୟମେୱ ୱାଚଂ । ଭାସିତବ୍ବକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ୟସ୍ସ ୟଦା ୟଥା ଭାସିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ତଦା ତଥେୱ ଚ ଭାସନତୋ ଭାସିତବ୍ବଂ କାରଣଂ ଭାସିତବ୍ବକାଲଞ୍ଚ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଭାସତି ।

୮୭.ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକଞାଣେନାତି ଠାନେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞାଣେନ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାରଣେ ତସ୍ସ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞାଣେନ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନସଭାୱୋତି ଧମ୍ମସଭାୱୋ। ଧମ୍ମେ ସଭାୱଧମ୍ମେ ଅନୱସେସେ ୱା ୟାଥାୱତୋ ଉପଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧାତୁ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ, ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥଗତଂ ଭଗୱତୋ’’ତି । ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପରିନିଟ୍ଠିତାତି କଥାପରିୱିଭାଗେନ ଅୟମେୱ ଦେସନା ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାସୀତି ।

ଅଭୟରାଜକୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ବହୁୱେଦନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮.ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋତି ୱଡ୍ଢକୀକିଚ୍ଚସାଧନେ ୱାସିଆଦିପଞ୍ଚକଂ ଅଙ୍ଗଂ ସଂଧନଂ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋ । ଥମ୍ଭାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ଥପନଟ୍ଠେନ ଥପତି । ପଣ୍ଡିତଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ, ନ କାଳୁଦାୟୀ ଥେରୋ ।

୮୯. ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ୱତ୍ତେତୀତି ପରିୟାୟୋ, କାରଣଂ । ୱେଦନାସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଚ କାୟିକଚେତସିକଭାୱୋ କାରଣଂ। ତେନାହ – ‘‘କାୟିକଚେତସିକୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ଥ ପସାଦକାୟସନ୍ନିସ୍ସିତା କାୟିକା, ଚେତୋସନ୍ନିସ୍ସିତା ଚେତସିକା । ସୁଖାଦିୱସେନ ତିସ୍ସୋତି ଏତ୍ଥ ସୁଖନଦୁକ୍ଖନୁପେକ୍ଖନାନି ସୁଖାଦିୱେଦନାୟ କାରଣଂ । ତାନି ହି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୁଖାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି, ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ କାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉପୱିଚାରୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣଂ ଉପେଚ୍ଚ ସୱିସେସପୱତ୍ତିୱସେନ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ପୱତ୍ତତି, ଆରମ୍ମଣତାୟ ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଇତରୱେଦନାହି ୱିସିଟ୍ଠତାୟ ସୱିସେସଂ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ ରୂପଂ ଉପୱିଚରତୀ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସୱେଦନାସୁ ଗେହସ୍ସିତାନୀତି ଗେହନିସ୍ସିତାନି ।

୯୦.ପରିୟାୟେନାତି ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ – ‘‘ଦ୍ୱେପାନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା’’ତି ଦ୍ୱେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱେଦନା ଦସ୍ସିତା, ଏକାପି ପନ ଦସ୍ସିତା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁନ୍ତି ଏକାପି ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ମୟା ପରିୟାୟେନ, ଏୱଂ ସତି ଦ୍ୱେପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱାଦଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ । କଥଂ ପନ ଏକା ୱେଦନା ୱୁତ୍ତାତି ? ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ଇଦମେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଇତିୱୁତ୍ତକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨ ଆଦୟୋ) ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂ ପନେତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥେ ଅରୂପେସୁ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧେ ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ସନ୍ତଟ୍ଠେନାତି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱୂପସନ୍ତଭାୱେନ । ପଣୀତଟ୍ଠେନାତି ଭାୱନାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠେନ ଅତପ୍ପକଭାୱେନେୱ ସେଟ୍ଠଭାୱେନ ଚ, ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପଧାନଭାୱଂ ନୀତନ୍ତିପି ପଣୀତଂ । ୱେଦୟିତସୁଖଂ ନାମ ୱେଦନାଭୂତଂ ସୁଖନ୍ତି କତ୍ୱା । ଅୱେଦୟିତସୁଖଂ ନାମ ୟାୱତା ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତା, ତାୱତା ସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।ଅଥ ୱା ନିରୋଧୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଖାଦତି ଖନତି କାୟିକଚେତସିକାବାଧନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ସତ୍ତାହମ୍ପି ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ତେନାହ ‘‘ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସୁଖଟ୍ଠେନା’’ତି ।

୯୧.ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ, ଅୱତ୍ଥାୟ ୱା ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତା ଅନୁପଲବ୍ଭନେନ ଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଖସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞପେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବହୁୱେଦନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩.ନାନାୱିଧାତି ନାନାୱିଧଦିଟ୍ଠିକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନ ସମଣା, ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ । ଦସ୍ସନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠି । ଗହିତନ୍ତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଗହିତଂ । ଇତି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ଗହେତୁକାମା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିନା ଦସ୍ସନେନ ଲୋକୋ ନ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱିମୋକ୍ଖଭାୱନାୟ ଏକେନ ଦସ୍ସନେନ ୱିନା ଲୋକୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ନ ନିଗଚ୍ଛତି । ଏକଦିଟ୍ଠିୟମ୍ପି ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ସଦ୍ଧାକାରାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ୟସ୍ମା ଅୱିପରୀତେ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧା ‘‘ଆକାରୱତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ୟୋ ଲୋକେ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନା, ଅୟମେୱେସାତି ପୱତ୍ତା ମଗ୍ଗସାଧନଗତାୟ ସଦ୍ଧାୟ କାରଣଭାୱତୋ ତନ୍ନିସ୍ସୟା ସଦ୍ଧା, ସା ଆକାରୱତୀତି ୱୁତ୍ତା । ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ଅୟୁତ୍ତକାରଣତାୟ ନ ଆକାରୱତୀ । ଆକାରୱତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତୀ-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଦୀପକୋ, ଅଥ ଖୋ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପକୋ ପାସଂସତ୍ଥଦୀପକୋ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଆକାରୱତୀତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅତିସୟକାରଣୱତୀତି ୱା ପାସଂସକାରଣୱତୀତି ୱା ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅପଣ୍ଣକୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥା କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୱିରଦ୍ଧୋ, ତତ୍ଥ ଅକାରକୋ ୱିୟ ହୋତି ପୁନପି ଆରଭିତବ୍ବତାୟ । ଅୱିରଦ୍ଧୋ ପନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ ଅପଣ୍ଣକୋ, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ଏକଂସତୋ ‘‘ଅପଣ୍ଣକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିରଦ୍ଧୋ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝଗାମୀ ଏକଂସଗାହିକୋ’’ତି ।

୯୪.ତବ୍ବିପଚ୍ଚନୀକଭୂତାତି ତସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ।

୯୫.ନେସନ୍ତି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଅକୁସଲତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱେତି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱେ । ଆନିସଂସୋତି ସୁଦ୍ଧୱିପାକତା । ୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱୋ ପରିୟୋଦାତତା । ଅଭୂତଧମ୍ମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଭାୱସ୍ସ ସଞ୍ଞାପନା ଆଚିକ୍ଖନା ଅଭୂତଧମ୍ମସଞ୍ଞାପନା। ସାୱଜ୍ଜେସୁ ପରମୱଜ୍ଜେ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେ ପଗ୍ଗହଣନ୍ତି କୁତୋ ସୁସୀଲ୍ୟସ୍ସ ପଗ୍ଗହୋତି ଆହ – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱ ସୁସୀଲ୍ୟଂ ପହୀନଂ ହୋତୀ’’ତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ପରଲୋକାଭାୱଚିନ୍ତା, ମିଚ୍ଛାୱାଚା ପରଲୋକାଭାୱୱାଦଭୂତୋ ମୁସାୱାଦୋ, ଅରିୟାନଂ ପଚ୍ଚନୀକତାଦୟୋ । ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ । ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଞ୍ଞାପନାଦିକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ତଥାପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଖନ୍ଧା ।

କଲିଗ୍ଗହୋତି ଅନତ୍ଥପରିଗ୍ଗହୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଭିସମ୍ପରାୟଞ୍ଚ ପରାଜୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରାଜୟଗ୍ଗାହୋ’’ତି । ଦୁସ୍ସମତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମାଦିନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠୋ’’ତି । ୟଥା ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନୋ ଦୁସ୍ସମତ୍ତୋ ଦୁସମାଦିନ୍ନୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସକୱାଦମେୱ ଫରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ନତ୍ଥିକୱାଦମେୱ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭; ୩.୨୭-୨୮) ଅୱଧାରେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଓକାସଅଦାନୱସେନ ଫରିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ଅଧିମୁଚ୍ଚନାକାରଦସ୍ସନଂ । ରିଞ୍ଚତୀତି ୱିୱେଚେତି ଅପନେତି । ତେନାହ ‘‘ୱଜ୍ଜେତୀ’’ତି ।

୯୬.କଟଗ୍ଗହୋତି କତଂ ସବ୍ବସୋ ସିଦ୍ଧିମେୱ କତ୍ୱା ଗହଣଂ । ସୋ ପନ ଜୟଲାଭୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୟଗ୍ଗାହୋ’’ତି । ସୁଗ୍ଗହିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁକରଣୱସେନ ଗହିତୋ । ସୁପରାମଟ୍ଠୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ପରାପରଂ ଆସେୱନୱସେନ ଆମଟ୍ଠୋ। ଉଭୟେନପି ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତୂପଚିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ସୋତ୍ଥିଭାୱାୱହତ୍ତଞ୍ଚ ସଗ୍ଗୁପପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନତୋ ପାପସଭାୱପହାନତୋ ଚ ।

୯୭.ସହତ୍ଥା କରୋନ୍ତସ୍ସାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୨୧୧) ସହତ୍ଥେନେୱ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାଦୟୋପି ଇଧ ସହତ୍ଥକରଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ପଚନଂ ଦହନଂ ୱିବାଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ପୀଳେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ସୋକଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପରସ୍ସ ସୋକକାରଣଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ସୋକଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପରେହି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରେହି । ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋତି ପରସ୍ସ ୱିବାଧନପୟୋଗେନ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋ । ଅତିପାତୟତୋତି ପଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ହେତୁକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ହନନ୍ତସ୍ସପି ହନାପେନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି ।

ଘରସ୍ସ ଭିତ୍ତି ଅନ୍ତୋ ବହି ଚ ସନ୍ଧିତା ହୁତ୍ୱା ଠିତା ଘରସନ୍ଧି। କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୱସେସମେୱ ଲୋପୋତି ନିଲ୍ଲୋପୋ। ଏକାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଲୋପୋ ଏକାଗାରିକୋ। ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ପନ୍ଥେ ହନନଂ ପରିପନ୍ଥୋ। ପାପଂ ନ କରୀୟତି ପୁବ୍ବେ ଅସତୋ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପାପଂ। ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସତ୍ତା ପାପଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ସତ୍ତା ପନ କରୋମାତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ହୋତି ‘‘ଇମେସଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ହିଂସାଦିକିରିୟା ନ ଅତ୍ତାନଂ ଫୁସତି ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା, ସରୀରଂ ପନ ଅଚେତନଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିକୋପିତେପି ନ କିଞ୍ଚି ପାପ’’ନ୍ତି । ଖୁରନେମିନାତି ନିସିତଖୁରମୟନେମିନା । ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣଦିସା ଅପ୍ପତିରୂପଦେସୋ, ଉତ୍ତରଦିସା ପତିରୂପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଞ୍ଚେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦକ୍ଖିଣତୀରେ ମନୁସ୍ସା କକ୍ଖଳା’’ତିଆଦିମାହ ।

ମହାୟାଗନ୍ତି ମହାୱିଜିତୟଞ୍ଞସଦିସଂ ମହାୟାଗଂ । ସୀଲସଂୟମେନାତି କାୟିକୱାଚସିକସଂୱରେନ । ସଚ୍ଚୱଚନେନାତି ସଚ୍ଚୱାଚାୟ । ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ଲୋକେ ଗରୁତରପୁଞ୍ଞସମ୍ମତଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ପାପଧମ୍ମେସୁ ମୁସାୱାଦୋ ଗରୁ, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେସୁ ସଚ୍ଚୱାଚା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମମତୀତସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୬) । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି – ‘‘ନତ୍ଥି ପାପଂ, ନତ୍ଥି ପାପସ୍ସ ଆଗମୋ’’ତି ଆଗତଂ, ଇଧ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ଥି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆଗମୋ’’ତି ଆଗତଂ, ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ‘‘ତେସମେତଂ ପାଟିକଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ତଂ ହେଟ୍ଠା ପୁରିମୱାରସଦିସଂ ।

୧୦୦.ଉଭୟେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିସେଧୱଚନେନ । ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନେନ କିଲିନ୍ନସ୍ସ ମଲିନଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୱହଂ ୱୋଦାନାୱହଞ୍ଚ ଉସ୍ସାହସଙ୍ଖାତଂ ବଲଂ ୱା, ସୂରୱୀରଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ ୱା, ପୁରିସେନ କତ୍ତବ୍ବୋ ପୁରିସଥାମୋ ୱା, ସୋ ଏୱ ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁରିସପରକ୍କମୋ ୱା ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି ।

ସତ୍ୱୟୋଗତୋ, ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ଚ ସତ୍ତା। ପାଣନତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପାଣା। ତେ ପନ ସୋ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତିଆଦି । ଅଣ୍ଡକୋସାଦୀସୁ ଭୱନତୋ ଭୂତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଣ୍ଡକୋସ…ପେ॰… ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଜୀୱନତୋ ପାଣଂ ଧାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ୱଡ୍ଢନତୋ ଜୀୱାତି ଏୱଂ ସତ୍ତପାଣଭୂତଜୀୱେସୁ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱସୋତି ଅୱସା। ନତ୍ଥି ନେସଂ ବଲଂ ୱୀରିୟଞ୍ଚାତି ଅବଲା ଅୱୀରିୟା । ନିୟତତାତି ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣି ୱିୟ ନିୟତପୱତ୍ତନତାୟ ଗତିଜାତିବନ୍ଧପଜହୱସେନ ନିୟାମୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଅଭିଜାତୀନଂ ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ଉପଗମନଂ ସମୱାୟେନ ସମାଗମୋ । ସଭାୱୋୟେୱାତି ୟଥା କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିକ୍ଖତା, କବିଟ୍ଠଫଲାନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ୱିଚିତ୍ତାକାରତା, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ତଥା ତଥା ପରିଣାମୋ, ଅୟଂ ସଭାୱୋୟେୱ ଅକିତ୍ତିମୋୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ସକୁଣେ ହନତୀତି ସାକୁଣିକୋ, ତଥା ସୂକରିକୋ । ଲୁଦ୍ଦୋତି ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ କୋଚି ମାଗୱିକୋ ନେସାଦୋ । ପାପକମ୍ମପସୁତତାୟ କଣ୍ହାଭିଜାତି ନାମ । ଭିକ୍ଖୂତି ସାକିୟା ଭିକ୍ଖୂ, ମଚ୍ଛମଂସଖାଦନତୋ ନୀଲାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି। ଞାୟଲଦ୍ଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ଭୁଞ୍ଜମାନା ଆଜୀୱକସମୟସ୍ସ ୱିଲୋମଗାହିତାୟ ‘‘ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକେ ପବ୍ବଜିତା, ୟେ ସୱିସେସଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ତେ କଣ୍ଟକେ ୱତ୍ତେନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକାତି ୱୁତ୍ତା । ଠତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନଦାନପଟିକ୍ଖେପାଦିୱତସମାୟୋଗେନ ପଣ୍ଡରତରା । ଅଚେଲକସାୱକାତି ଆଜୀୱକସାୱକେ ୱଦତି । ତେ କିର ଆଜୀୱକଲଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ନିଗଣ୍ଠେହିପି ପଣ୍ଡରତରା। ନନ୍ଦାଦୟୋ ହି ତଥାରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା ନନ୍ଦାଦୟୋ ନିଗଣ୍ଠେହି ଆଜୀୱକସାୱକେହି ଚ ପଣ୍ଡରତରାତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ସୁକ୍କାଭିଜାତୀ’’ତି ।

ଅୟମେତେସଂ ଲଦ୍ଧୀତି ସାକୁଣିକାଦିଭାୱୂପଗମନେନ କଣ୍ହାଭିଜାତିଆଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତା ଅନୁକ୍କମେନ ମହାକପ୍ପାନଂ ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି ଖେପେତ୍ୱା ଆଜୀୱକଭାୱୂପଗମନେନ ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତିୟଂ ଠତ୍ୱା ସଂସାରତୋ ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅୟଂ ତେସଂ ନିୟତି ଆଜୀୱକାନଂ ଲଦ୍ଧି ।

‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ନତ୍ଥିକୋ ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଆହ – ‘‘ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠି ୱିପାକଂ ପଟିବାହତୀ’’ତି । ତଥା ଚେୱ ହେଟ୍ଠା ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ‘‘ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠି ହି ନତ୍ଥିତମାହା’’ତି । ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ଉଭୟନ୍ତି କମ୍ମଂ ୱିପାକଞ୍ଚ ଉଭୟଂ । ସୋ ହି ‘‘ଅହେତୂ ଅପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିୟ ୱିପାକସ୍ସପି ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୱଚନତୋ ତଦୁଭୟଂ ପଟିବାହତି ନାମ । ୱିପାକୋ ପଟିବାହିତୋ ହୋତି ଅସତି କମ୍ମେ ୱିପାକାଭାୱତୋ । କମ୍ମଂ ପଟିବାହିତଂ ହୋତି ଅସତି ୱିପାକେ କମ୍ମସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ସରୂପେନ । ଉଭୟପଟିବାହକାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିତା ୱୁତ୍ତାପି ସବ୍ବେ ତେ ନତ୍ଥିକାଦୟୋ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧଦିଟ୍ଠିକା ଏୱ ଉଭୟପଟିବାହକତ୍ତା । ‘‘ଉଭୟପଟିବାହକା’’ତି ହି ହେତୁୱଚନଂ । ଅହେତୁକୱାଦା ଚାତିଆଦି ପଟିଞ୍ଞାୱଚନଂ । ୟୋ ହି ୱିପାକପଟିବାହନେନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିକୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ କମ୍ମପଟିବାହନେନ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିକୋ, ଉଭୟପଟିବାହନେନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିକୋ ଚ ହୋତି । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଦୀପକଂ ଗନ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠନ୍ତି । ୱୀମଂସନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଚାରେନ୍ତି । ତେସନ୍ତିଆଦି ୱୀମଂସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ୟଥାପରିକପ୍ପିତକମ୍ମଫଲାଭାୱଦୀପକେ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣେ । ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅନୁସ୍ସୱୂପଲଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ତଦାକାରପରିୱିତକ୍କନେହି ସୱିଗ୍ଗହେ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚିରକାଲପରିଚୟେନ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଭାୱୂପଗମନେନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ତଥା ଗହିତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେନ ସମାଦିୟମାନା ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୁପତ୍ଥମ୍ଭିତା ଅତଂସଭାୱଂ ‘‘ତଂସଭାୱ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ମିଚ୍ଛାସତୀତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଂଲଦ୍ଧିସହଗତା ତଣ୍ହା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି। ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱଟ୍ଠିତତାୟ ଅନେକଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକଗ୍ଗଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ମିଚ୍ଛାସମାଧିପି ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଲଦ୍ଧଭାୱନାବଲେହି କଦାଚି ସମାଧାନପତିରୂପକିଚ୍ଚକରୋ ହୋତିୟେୱ ୱାଲୱିଜ୍ଝନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀତି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେନାକାରେନ ପୁବ୍ବଭାଗିୟେସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେ ଜୱନୱାରେ ସତ୍ତ ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ପଠମଜୱନେ ପନ ସତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୂତି ଧମ୍ମସଭାୱଦସ୍ସନମେତଂ, ନ ପନ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତେସଂ ସତେକିଚ୍ଛଭାୱାପାଦନଂ କେନଚି ସକ୍କା କାତୁଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେସୁ । କୋଚି ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତୀତି ୟସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅଭିନିୱେସୋ ଆସେୱନା ଚ ପୱତ୍ତା, ସୋ ଏକଂୟେୱ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତି । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ, ତୀସୁପି ୱା ଅଭିନିୱେସନା ପୱତ୍ତା, ସୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଓକ୍କମତି। ଏତେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ଉଭୟପଟିବାହନତାମୁଖେନ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିକତା, ସା ପୁବ୍ବଭାଗିୟା । ୟା ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋକ୍କନ୍ତି ଭୂତା, ସା ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗମସିଦ୍ଧିତୋ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣାନଂ ୱିୟ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସଂକିଣ୍ଣା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଏକସ୍ମିଂ ଓକ୍କନ୍ତେପୀତିଆଦିନା ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ସମାନବଲତଂ ସମାନଫଲତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ତିସ୍ସୋପି ଚେତା ଏକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଏୱ, ଏକାୟ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିକା ହୋନ୍ତି । ୱଟ୍ଟଖାଣୁ ନାମାତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ, ନ ନୀତତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ କିଂ ପନେସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଅକୁସଲଂ ନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ, ନ କୁସଲଂ ୱିୟ ମହାବଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ ସିୟା । ୟଦି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଜୋତନା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆସେୱନୱସେନ ପନା’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୧୫) ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଜୋତନା । ୟାଦିସେ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୟଂ ତଂତଂଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ପୁନ କଦାଚି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ତତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନମସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସଂସାରଖାଣୁଭାୱସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ଅକଲ୍ୟାଣଜନୋ, ତସ୍ମା । ଭୂତିକାମୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ୱଡ୍ଢିକାମୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ କେଚି ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ଚିରକାଲଭାୱନାୟ ପରିପାକୂପଗମଲଦ୍ଧବଲତ୍ତା ଉପନିସ୍ସୟକୁସଲା ଅକୁସଲେ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମା ତତୋପି ଚିରକାଲଭାୱନାସମ୍ଭୱତୋ ଲଦ୍ଧବଲା ହୁତ୍ୱା କଦାଚି କୁସଲଧମ୍ମେପି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦଳ୍ହମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଭାୱଜୋତନାପି ସମତ୍ଥିତା ହୋତୀ’’ତି ୟଥା ତଂ ‘‘ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାନଂ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି, ତଂ ନ, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଧମ୍ମାନଂ ଚିରକାଲଭାୱନାମତ୍ତେନ ନ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପଜହନସମତ୍ଥତା, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧେନ ପଚ୍ଚୟୱିସେସାହିତସାମତ୍ଥିୟେନ ଅତ୍ତନୋ ପହାୟକସଭାୱେନ ପହାୟକଭାୱୋ ଭାୱନାକୁସଲାନଂୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଅକୁସଲାନଂୟେୱ ଚ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ, ଅକୁସଲାନଂୟେୱ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ‘‘ଅବଲାନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୬; ମହାନି॰ ୫) (ୟୁତ୍ତିନାପି ନାମତୋ ୱା ଅଧିଗମନିୟୋ ଆଲୋକୋ ଆଲୋକଭାୱତୋ ବାହିରାରଣେକା ୱିୟ ନ ଚେତ୍ଥ ପଟିଞ୍ଞତ୍ତେ ଭାୱେସତା ସୋତୁନୋ ଆସଂକିତବ୍ବା ୱିସେସୱସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବତୋ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ସୋତୁଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱେଦ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦୀପେ ସଭାୱେ ସାଧନେ ୟଥା ତଂ ସଦ୍ଦୟଭାୱସ୍ସ ନାପି ୱିସୁଦ୍ଧକଅନୁମାନାଦିୱିରୋଧସମ୍ଭାୱତୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଅନ୍ତରାଲୋକସ୍ସ ବାହିରାଲୋକସ୍ସ ୱିୟ ରୂପକାୟଂ ଉପାଦାୟ ରୂପତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତାଦିକେ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁପି ଅନ୍ତରାଲୋକୋ ଅୱିଗ୍ଗହତ୍ତା ୱେଦନା ୱିୟାତି ସଦ୍ଧେୱ ଞାଣାଲୋକସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରା ୱିୟ ୱିଧମନିୟଭାୱେ ସବ୍ବେସମ୍ପି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ କେନଚିପି ଅକୁସଲଧମ୍ମେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନିୟତା ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି) । ୱଟ୍ଟଖାଣୁକଚୋଦନାୟ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ତିଟ୍ଠତେସା ବାଲଜନୱିକତ୍ଥନା ।

୧୦୩.ଝାନଚିତ୍ତମୟାତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତଥା ହି ତେସଂ ୱିସେସେନ ଝାନମନସା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମନୋମୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅୱିସେସେନ ପନ ଅଭିସଙ୍ଖାରମନସା ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ମନୋମୟା ଏୱ । ସଞ୍ଞାମୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୟା’’ତି । ଅୟନ୍ତି ରୂପିତାଭାୱପଟିପଜ୍ଜନକପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୋତି ଅନଧିଗତରୂପଜ୍ଝାନୋ । ତସ୍ସପୀତି ତକ୍କିନୋପି । ରୂପଜ୍ଝାନେ କଙ୍ଖା ନତ୍ଥି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ଲଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ତା ।

୧୦୪.ସାରାଗାୟାତି ସରାଗଭାୱାୟ । ସନ୍ତିକେତି ସମୀପେ, ନ ଥାମଗତା ଦିଟ୍ଠିନାତିଦୂରତ୍ତା ସରାଗା, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ସା ହି ନ ଥାମଗତା ୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ରଜ୍ଜତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ – ‘‘ରାଗୱସେନ ୱଟ୍ଟେ ରଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତି । ସବ୍ବେପି ସଂୟୋଜନା ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ତଣ୍ହାୱସେନ ସଂୟୋଜନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଆରୁପ୍ପେ ପନସ୍ସ କଙ୍ଖା ନତ୍ଥୀତି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ଲଦ୍ଧନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ଦୁଗ୍ଗତିଦୁକ୍ଖାନଂ ଏକନ୍ତସଂୱତ୍ତନେନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଅପଣ୍ଣକତା ପାକଟା ଏୱ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଅନୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତସାଧକଂ ଅପଣ୍ଣକନ୍ତି କତ୍ୱା ଚୋଦନା, ସାୱଜ୍ଜସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନେ ଏକଂସିକଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିହାରୋ । ତେନାହ ‘‘ଗହଣୱସେନା’’ତିଆଦି । ତେନ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅପଣ୍ଣକଙ୍ଗାନି ଜାତାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୦୫.ହେଟ୍ଠାତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନ୍ତପୋ ପରନ୍ତପୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ହେଟ୍ଠା ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚପି ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନାୱ, ତତୋ ଅତ୍ଥିକୱାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନତାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ଏକୋ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲୋୱ ହୋତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଇଧ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ଏୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିଭାଗେନ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭୀତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଗହପତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୨. ଭିକ୍ଖୁୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୭.ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଜାତୋ ତରୁଣମ୍ବରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ପନ ଅୱିଦୂରେ କତୋ ପାସାଦୋ ଇଧ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱେଳୁୱନୱିହାରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପଧାନଘରସଙ୍ଖେପେତି ଭାୱନାଗେହପ୍ପକାରେ ୟୋଗୀନଂ ଗେହେତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଖିଣୋୱ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ତିଖିଣଭାୱୋ କେନଚି କାତବ୍ବୋ ସଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଏୱମେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନକମ୍ମୁନା ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟମ୍ପି ଆୟସ୍ମା…ପେ॰… ତତ୍ଥ ୱିହାସି । ପକତିପଞ୍ଞତ୍ତମେୱାତି ପକତିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପଗମନତୋ ପୁରେତରମେୱ ଚାରିତ୍ତୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ।

୧୦୮. ଉଦକଂ ଅନେନ ଧୀୟତି, ଠପୀୟତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ଉଦକାଧାନଂ । ଉଦକଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ଖୁଦ୍ଦକଭାଜନଂ । ‘‘ଓୱାଦଦାନତ୍ଥଂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନସ୍ସ ଓୱାଦଦାନଂ ନ ଇଧେୱ, ଅଥ ଖୋ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ତାନି ତାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧ ସଂୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ‘‘ଭଗୱତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଅୱିଜହିତନ୍ତି ଇମିନା ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ କୁମାରପଞ୍ହା ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏକେକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସକା ପୱତ୍ତା ଦସ ପୁଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ଦସପୁଚ୍ଛଂ, ଏକେକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସକା ଏକୁତ୍ତରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚପଣ୍ଣସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସାମଣେରପଞ୍ହନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟଂ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.କୁମାରପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ମୁସା ସମୁଦାଚରଣତୋ ‘‘ପିୟମୁସାୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦକାୱସେସଛଡ୍ଡନଉଦକାଧାନନିକୁଜ୍ଜନଉକ୍କୁଜ୍ଜନଦସ୍ସନସଞ୍ଞିତା ଚତସ୍ସୋ ଉଦକାଧାନୂପମାୟୋ ସବ୍ବସ୍ସ ୟୁଦ୍ଧକମ୍ମସ୍ସ ଅକରଣକରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତା ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥିଉପମାୟୋ।

ତତ୍ଥରାହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଗତଂ ରାହୁଲସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୩୭ ଆଦୟୋ) । ଅଭିଣ୍ହୋୱାଦୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ତଂ ସୁତ୍ତଂ କଥେତ୍ୱା ଭଗୱା ଥେରଂ ଓୱଦତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଞ୍ଚ ପନାତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ତଂତଂକାଲାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ । ବୀଜନ୍ତି ଅଣ୍ଡଂ । ପସ୍ସସି ନୂତି ନୁ-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁଜାନନେ, ନନୁ ପସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ କିଞ୍ଚିପି ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ପାପଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ସଂୱରରହିତସ୍ସ ଓପମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି । ତଥା ହି –

‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମମତୀତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦିସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।

ୱିତିଣ୍ଣପରଲୋକସ୍ସ, ନତ୍ଥି ପାପମକାରିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୬) ।

ଉରୁଳ୍ହୱାତି ଉରୁଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ଉସ୍ସିତୋ । ସୋ ପନ ଦମୱସେନ ଅଭିରୁୟ୍ହ ୱଡ୍ଢିତୋ ଆରୋହନୟୋଗ୍ୟୋ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଭିୱଡ୍ଢିତୋ ଆରୋହସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ଆଗତାଗତେତି ଅତ୍ତନୋ ୟୋଗ୍ୟପଦେସଂ ଆଗତାଗତେ । ପଟିସେନାୟ ଫଲକକୋଟ୍ଠକମୁଣ୍ଡପାକାରାଦୟୋତି ପଟିସେନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଠପିତେ ଫଲକକୋଟ୍ଠକେ ଚେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଛଦପାକାରାଦିକେ ଚ । ଏତଂ ପଦେସନ୍ତି ଏତଂ ପରସେନାପଦେସଂ । ଏତ୍ତକେନାତି ଓଲୋକନମତ୍ତେନ । ତସ୍ସ ଓଲୋକନାକାରଦସ୍ସନେନେୱ । ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ସେନାନୀକଂ ଦ୍ୱେଧା ଭିଜ୍ଜତି, ତୀରପାତିକଂ ମଦ୍ଦିତଂ ହୁତ୍ୱା ପଦାତା ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେଧା ହୁତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି । କଣ୍ଣେହି ପହରିତ୍ୱାତି ପଗେୱ ସରାନଂ ଆଗମନସଦ୍ଦଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ୟଥା ୱେଗୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେହି ପହରିତ୍ୱା ପାତନଂ । ପଟିହତ୍ଥିପଟିଅସ୍ସାତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ପତି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି । ଦୀଘାସିଲଟ୍ଠିୟାତି ଦୀଘଲତାୟ ଅସିଲଟ୍ଠିୟା ।

କରଣେତି କମ୍ମକରଣେ । ମଞ୍ଞତି ହତ୍ଥାରୋହୋ । ଅୟମୁଗ୍ଗରନ୍ତି ତାଦିସେ କାଲେ ଗହିତମୁଗ୍ଗରଂ । ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା, ଅଭିଣ୍ହଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୯.ସସକ୍କନ୍ତି ପସ୍ସିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତ୍ୱା ନ କରଣୀୟଂ, ତାଦିସଂ ନିୟମତୋ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଂସେନେୱ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ପଟିସଂହରେୟ୍ୟାସୀତି କରଣତୋ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାସି । ୟଥାଭୂତୋ ଅସନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତୋ ଅକରୋନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିୱତ୍ତେୟ୍ୟାସି ମା କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଅନୁପଦେୟ୍ୟାସୀତି ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟୀ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ତେନାହ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ତଂ ପନ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି। ସିକ୍ଖମାନୋତି ତଂୟେୱ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ ତନ୍ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାଦ୍ୱୟଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ।

୧୧୧.କିତ୍ତକେପନ ଠାନେତି କିତ୍ତକେ ଠାନେ ପୱତ୍ତାନି । ଅୱିଦୂରେ ଏୱ ପୱତ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପୁରେଭତ୍ତେୟେୱ ସୋଧେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ହି ତାନି ସୁସୋଧିତାନି ହୋନ୍ତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧାନି । ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟଂ ଗରୁଂ ଗାରୟ୍ହଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନେୱ କାୟକମ୍ମାଦୀନି ପରିସୋଧିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ନ ଗହିତଂ । ପଟିଘଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅସମପେକ୍ଖଣେ ମୋହସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୧୧୨. ୱୁତ୍ତନୟେନ କାୟକମ୍ମାଦିପରିସୋଧନଂ ନାମ ଇଧେୱ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧା…ପେ॰… ସାୱକା ୱା’’ତି । ତେ ହି ଅତ୍ଥତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ୱାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ଆରୁଳ୍ହମଗ୍ଗୋ, ରାହୁଲ, ମୟା ତୁୟ୍ହଂ ଆଚିକ୍ଖିତୋ, ତସ୍ମା । ତେନ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତେନ ତୟା ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଓୱାଦଂ ଅଦାସି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା

ସମତ୍ତା ।

୨. ମହାରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩.ଇରିୟାପଥାନୁବନ୍ଧନେନାତି ଇରିୟାପଥଗମନାନୁବନ୍ଧନେନ, ନ ପଟିପତ୍ତିଗମନାନୁବନ୍ଧନେନ । ଅଞ୍ଞମେୱ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିପତ୍ତିଗମନଂ ଅଞ୍ଞଂ ସାୱକାନଂ । ୱିଲାସିତଗମନେନାତି – ‘‘ଦୂରେ ପାଦଂ ନ ଉଦ୍ଧରତି, ନ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପତି, ନାତିସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତି ନାତିସଣିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪.୨୪୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୨୮୫) ୱୁତ୍ତେନ ସଭାୱସୀଲେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚାତୁରିୟଗମନେନ । ତଦେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଦେ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦାନୁପଦିକୋତି ରାହୁଲତ୍ଥେରସ୍ସପି ଲକ୍ଖଣପାରିପୂରିୟା ତାଦିସମେୱ ଗମନନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ପଦେସଂ ଅନ୍ତରଂ ଅଦତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଗନ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ତମେୱ ଗମନପଦାନୁପଦଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଦାନୁପଦିକୋ ।

ୱଣ୍ଣନାଭୂମି ଚାୟଂ ତତ୍ଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥେରଞ୍ଚ ଅନେକରୂପାହି ଉପମାହି ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ନିକ୍ଖନ୍ତଗଜପୋତକୋ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥାତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଏୱଂ ତଂ କେସରସୀହୋ ୱିୟାତିଆଦୀସୁପି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତାରକରାଜା ନାମ ଚନ୍ଦୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାନନ୍ତିଆଦି ପରିକପ୍ପୱଚନଂ, ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକସନ୍ତକଂ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆକପ୍ପସୋଭା ଅହୋସି, ଅହୋ ସିରୀସମ୍ପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

ଆଦିୟମାନାତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ‘‘ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ନ ଅଜ୍ଜୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତେତି ଇଦଂ ପାଣଅତିପାତନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂ ଦଣ୍ଡେନ ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ୱିହେଠନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ପାଣିନା ଦଣ୍ଡକଦାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତମସୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକନମତ୍ତମ୍ପି ନ କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ନୟସତେନପି ନୟସହସ୍ସେନପି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତଥା ଇଧ ତାୱ ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ତତ୍ଥ ପରିଭଣ୍ଡକରଣଂ ୱିହାରଙ୍ଗଣସମ୍ମଜ୍ଜନଂ କଚୱରଛଡ୍ଡନଂ ୱାଲିକାସମକିରଣନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତେନାହ – ‘‘ଇଦଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ପରିଭାସନ୍ତି ତଜ୍ଜନଂ । ଲଭାମୀତି ପଚ୍ଚାସୀସତି ।

ସବ୍ବମେତନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଏତଂ ମୟି ଲବ୍ଭମାନଂ ସିକ୍ଖାକାମତଂ । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ସହାୟୋତି ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱେ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଧମ୍ମାରକ୍ଖୋତି ସତ୍ଥୁ ସଦ୍ଧମ୍ମରତନାନୁପାଲକୋ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ । ପେତ୍ତିୟୋତି ଚୂଳପିତା । ସବ୍ବଂ ମେ ଜିନସାସନନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ମୟ୍ହମେୱ ।

ଛନ୍ଦରାଗଂ ଞତ୍ୱାତି ଛନ୍ଦରାଗଂ ମମ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେତି ୱିହାରପରିୟନ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଟ୍ଠାନେ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ।

ତଦାତି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ପସାଦାପନକାଲେ । ଅଞ୍ଞକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଚଙ୍କମନଇରିୟାପଥେପି ପିଟ୍ଠିପସାରଣକାଲେପି ସମିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଏୱମିଦନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଇଦମସ୍ସ ଏତିସ୍ସା ନିସଜ୍ଜାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି । ଆନାପାନସ୍ସତିନ୍ତି ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ।

ସମସୀସୀ ହୋତୀତି ସଚେ ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ନ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି ନୋ ଚେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋତି ଖିପ୍ପଂ ଲହୁଂୟେୱ ପତ୍ତବ୍ବଛଳଭିଞ୍ଞୋ ।

ପରିପୁଣ୍ଣାତି ସୋଳସସୁ ଆକାରେସୁ କସ୍ସଚିପି ଅତାପନେନ ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣା । ସୁଭାୱିତାତି ସମଥଭାୱନାୟ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବସମ୍ପାଦନେନ ସୁଭାୱିତା । ଗଣନାୱିଧାନାନୁପୁବ୍ବିୟା ଆସେୱିତତ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ପରିଚିତା।

ଓମାନଂ ୱାତି ଅୱଜାନନଂ ଉଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏୱଂୱିଧଂ ମାନଂ ୱା । ଅତିମାନଂ ୱାତି ‘‘କିଂ ଇମେହି, ମମେୱ ଆନୁଭାୱେନ ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତିମାନଂ ୱା କୁତୋ ଜନେସ୍ସତୀତି ।

୧୧୪.ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ୱିସଂୟୁତ୍ତେ କତ୍ୱା, ୟଥା ସଙ୍ଗାକାରେନ ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ୱିନିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଭୂତାନି ତାୱ ୱିତ୍ଥାରେତୁ, ସମ୍ମସନୂପଗତ୍ତା, ଅସମ୍ମସନୂପଗଂ ଆକାସଧାତୁଂ ଅଥ କସ୍ମା ୱିତ୍ଥାରେସୀତି ଆହ ‘‘ଉପାଦାରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଆପୋଧାତୁ ସୁଖୁମରୂପଂ । ଇତରାସୁ ଓଳାରିକସୁଖୁମତାପି ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଉପାଦାରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନେୱ କଥିତାନି, ନ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ତସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ଆକାସଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ମୁଖେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ନ କେୱଲଂ ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଆକାସଧାତୁ ୱିତ୍ଥାରିତା, ଅଥ ଖୋ ପରିଗ୍ଗହସୁଖତାୟପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ନିରୱସେସପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେନା’’ତି ୱିସେସନମାହ । ଆକାସେନାତି ଆକାସଧାତୁୟା ଗହିତାୟ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପନ୍ତି ତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତକଲାପଗତମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।

ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗାଥାୟ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସାତି ଉପାଦାୟରୂପସ୍ସ । ଏୱଂ ଆୱିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଆକାସସ୍ସ ୱସେନ ୱିଭୂତଭାୱତ୍ଥଂ । ତନ୍ତି ଆକାସଧାତୁଂ ।

୧୧୮.ଆକାସଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠାନଂ ତେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦକଭାୱେନ ଆକାସନ୍ତି ଗହେତବ୍ବତଂ ଗତଂ, ଆକାସମେୱ ୱା ଆକାସଗତଂ ୟଥା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତଂ (ଧ॰ ସ॰ ୩୮୧; ମହାନି॰ ୧୨), ଅତ୍ଥଙ୍ଗତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୦) ଚ । ଆଦିନ୍ନନ୍ତି ଇମନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଆଦିନ୍ନଂ । ତେନାହ ‘‘ଗହିତଂ ପରାମଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କମ୍ମଜଂ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଥା ଇଧାତି ଆହ ‘‘ସରୀରଟ୍ଠକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀସୁୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୦ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୧୧୯.ତାଦିଭାୱୋ ନାମ ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚସ୍ସ ହୋତି, ଅୟଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି, ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ତାଦିଭାୱତା ୱୁତ୍ତାତି ? ପଥୱୀସମତାଦିଲକ୍ଖଣାଚିକ୍ଖଣାହି ୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୂ’’ତିଆଦି । ଗହେତ୍ୱାତି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଓକାସଦାନୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ନ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ନ ନିସ୍ସିତୋ ନ ଲଗ୍ଗୋ ।

୧୨୦. ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନା ଅସୁଭଭାୱନା ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନା ଚ ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା ପାପେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭାୱାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଞ୍ଞାୟ ୱିପସ୍ସନାଭାୱେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ ହୋତୀତି ‘‘ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ପନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ପଟିହଞ୍ଞନକିଲେସୋତି ଆଘାତଭାୱମେୱ ୱଦତି ଞାୟଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି । ଅସ୍ମିମାନୋତି ରୂପାଦିକେ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟମହମସ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନୋ ।

୧୨୧.ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗଣନାଦିୱସେନ ଆସେୱିୟମାନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନତାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ପନ ତଥାପୱତ୍ତୋ ମନସିକାରୋ ଭାୱନା । ଏତ୍ଥ ଚ ତସ୍ସେୱ ଥେରସ୍ସ ଭଗୱତା ବହୂନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଦେସିତତ୍ତା ଚରିତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସପ୍ପାୟାନୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଭାଗକଥା କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ମହାରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ଚୂଳମାଲୁକ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୨.ଏୱଂଠପିତାନୀତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଅନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବାନି ନ କଥେତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ଠପନୀୟପକ୍ଖେ ଠପିତାନି ଚେୱ ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ଛଡ୍ଡନୀୟତାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି ଚ, ଅପିଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଏୱ ବ୍ୟାକାତବ୍ବତୋ । ୟଥା ଏକୋ କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗତୋ, ତଥା ଅପରୋପି ଅପରୋପୀତି ସତ୍ତୋ ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ – ‘‘ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ’’ତି । ତଂ ଅବ୍ୟାକରଣଂ ମୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚତୀତି ୟଦି ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି, ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ଜାନାମାତି ବ୍ୟାକାତବ୍ବମେୱ, ୟଂ ପନ ଉଭୟଥା ଅବ୍ୟାକରଣଂ, ତଂ ମେ ଚିତ୍ତଂ ନ ଆରାଧେତି ଅଜାନନହେତୁକତ୍ତା ଅବ୍ୟାକରଣସ୍ସ । ତେନାହ – ‘‘ଅଜାନତୋ ଖୋ ପନ ଅପସ୍ସତୋ ଏତଦେୱ ଉଜୁକଂ, ୟଦିଦଂ ନ ଜାନାମି ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ସସ୍ସତୋତିଆଦୀସୁ ସସ୍ସତୋତି ସବ୍ବକାଲିକୋ, ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପତବ୍ବିପାକା, ସୟଂ ୱା ତବ୍ବିପାକାକରାଦିଭାୱେନ ଅୱିୟୁତ୍ତେହି ଲୋକୀୟତୀତି ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏତେନ ଚତ୍ତାରୋପି ସସ୍ସତୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଅସସ୍ସତୋତି ନ ସସ୍ସତୋ, ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ ଭେଦନଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅସସ୍ସତୋତି ଚ ସସ୍ସତଭାୱପଟିକ୍ଖେପେନ ଉଚ୍ଛେଦୋ ଦୀପିତୋତି ସତ୍ତପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତୱାତି ପରିୱଟୁମୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପରିମାଣୋ, ଅସବ୍ବଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ସରୀରପରିମାଣୋ, ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପରିମାଣୋ, ୟୱପରିମାଣୋ ପରମାଣୁପରିମାଣୋ ଅତ୍ତା’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୪; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭୬-୭୭) ଏୱମାଦିୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ।

ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ତଥାଗତୋ ଜୀୱୋ ଅତ୍ତା ମରଣତୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଭେଦତୋ ପରଂ ଉଦ୍ଧଂ ହୋତି ଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସସ୍ସତଭାୱମୁଖେନ ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଚ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ଏତେନ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅପିଚ ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥି ଚାତି । ଏତେନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତୀତି ପନ ଇମିନା ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭଗୱତା ପନ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ଅନତ୍ଥସଂହିତାନି ଇମାନି ଦସ୍ସନାନୀତି ତାନି ନ ବ୍ୟାକତାନି, ତଂ ଅବ୍ୟାକରଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ଅୟଂ ଥେରୋ ‘‘ତଂ ମେ ନ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସିକ୍ଖଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖଂ ପହାୟ ।

୧୨୫.ତ୍ୱଂନେୱୟାଚକୋତି ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା । ନ ୟାଚିତକୋତି ତ୍ୱଂ ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତ ମୟି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାତିଆଦିନା ।

୧୨୬.ପରସେନାୟ ଠିତେନ ପୁରିସେନ । ବହଲଲେପନେନାତି ବହଲୱିଲେପନେନ । ମହାସୁପିୟାଦି ସବ୍ବୋ ମୁଦୁହିଦକୋ ୱେଣୁୱିସେସୋ ସଣ୍ହୋ । ମରୁୱାତି ମକଚି । ଖୀରପଣ୍ଣିନୋତି ଖୀରପଣ୍ଣିୟା, ୟସ୍ସା ଛିନ୍ଦନମତ୍ତେ ପଣ୍ଣେ ଖୀରଂ ପଗ୍ଘରତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗଚ୍ଛତୋ ଜାତଂ ସୟଂଜାତଗୁମ୍ବତୋ ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସିଥିଲହନୁ ନାମ ଦତ୍ତା କଣ୍ଣୋ ପତଙ୍ଗୋ । ଏତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସତି ନ ହୋତୀତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଏତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନ ହୋତି, ତଂ ପହାୟ ଏୱ ପତ୍ତବ୍ବତୋ ।

୧୨୭.ଅତ୍ଥେୱ ଜାତୀତିଆଦିନା ଏତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ସଂସାରପରିବ୍ରୂହନା କଟସିୱଡ୍ଢନା ନିବ୍ବାନୱିବନ୍ଧନାତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୨୮.ତସ୍ମାତିହାତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନେ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଠାନେୟେୱ ପନ ‘‘ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପରତୋ କତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତୋ କାରଣମ୍ପି ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘କାରଣନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି । ପୁବ୍ବପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଠମାରମ୍ଭୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚୂଳମାଲୁକ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ମହାମାଲୁକ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତନତୋ ଓରଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି, ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତାୟ ଓରମ୍ଭାଗେ ହେଟ୍ଠାକୋଟ୍ଠାସେ ଭଜନ୍ତୀତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠାକୋଟ୍ଠାସିକାନୀ’’ତିଆଦି । କମ୍ମୁନା ହି ୱଟ୍ଟେନ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି, ଓରମ୍ଭାଗିୟସଞ୍ଞିତାନି ସଂୟୋଜନାନି ୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନାନି, ତସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ । ୟସ୍ସ ପନ ତାନି ପହୀନାନି, ତସ୍ସ ତଂ ନତ୍ଥୀତି । ଅପ୍ପହୀନତାୟ ଅନୁସେତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଅନୁସେତି । ଅନୁସୟମାନୋ ସଂୟୋଜନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅନୁସୟତ୍ତଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ପାପଧମ୍ମୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ସଂୟୋଜନଂ ନାମ ହୋତି । ଏତେନ ୟଦି ପନ ଅନୁସୟତୋ ସଂୟୋଜନଂ ପୱତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟେ ତେ କାମରାଗାଦୟୋ ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେୟେୱ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦେୱ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନଂ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତଂ, ତଦେୱ ଥେରେନପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ତଥାପି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ସନ୍ନିସ୍ସୟା । ତତ୍ଥ ଦୋସାରୋପନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ୱାଦେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦାଚାରକ୍ଖଣେୟେୱାତି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ । ନ ହି ସବ୍ବେ ୱତ୍ତମାନା କିଲେସା ସଂୟୋଜନତ୍ଥଂ ଫରନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ, ତଥାଲଦ୍ଧିକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟେୱାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତାସୟେନେୱ । ୱିସଂୱାଦିତାତି ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାରାଧନେନ ୱିୱେଚିତା । ଏୱମକାସି ଏୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସାପେସି ।

୧୩୦.ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠିତେନାତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକେନ । ତଥାଭୂତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିଗୟ୍ହିତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଞ୍ଚ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗହିତେନ ଅଭିଭୂତେନା’’ତି । ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋ ତେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତୋ, ସୋ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ତଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ଅୱିନୋଦିତା ଅନୀହଟାତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତଂୟେୱ ୱଦତି । ଅଞ୍ଞଂ ସଂୟୋଜନଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତି ୱଦନ୍ତି, ସହଭାୱୋ ନାମ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି । ନ ହି ତଦେୱ ତେନ ସହାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ । ଅୱତ୍ଥାମତ୍ତତୋ ୟଦିପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନତ୍ଥି, ଅୱୟୱୋ ପନ ସମୁଦାୟୋ ନ ହୋତୀତି ସୋ ସମୁଦାୟତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏୱାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପରିହାରସ୍ସ ଅପ୍ପାଟିହୀରକତଂ ଆସଙ୍କିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ତରଂ ଆସଲ୍ଲିତଂ ‘‘ଅଥାପି ସିୟା’’ତିଆଦିନା । ପକ୍ଖନ୍ତରେହି ପରିହାରା ହୋନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଞାୟେନପି ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ଅଥାପି ସିୟା, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ ଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ୟଦି ତଦେୱା’’ତିଆଦି । ଅଥାପି ସିୟା ତୁୟ୍ହଂ ୟଦି ପରିୱିତକ୍କୋ ଈଦିସୋ ୟଦି ତଦେୱ ସଂୟୋଜନନ୍ତିଆଦି । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାତି ପରମତ୍ଥତୋ ସୋ ଏୱ କିଲେସୋ ସଂୟୋଜନମନୁସୟୋ ଚ, ବନ୍ଧନତ୍ଥଅପ୍ପହୀନତ୍ଥାନଂ ପନ ଅତ୍ଥେୱ ଭେଦୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ।

୧୩୨.ତଚଚ୍ଛେଦୋ ୱିୟ ସମାପତ୍ତି କିଲେସାନଂ ସମାପତ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ସାରଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ଦୂରଭାୱତୋ । ଫେଗ୍ଗୁଚ୍ଛେଦୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନା ତସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱତୋ । ଏୱରୂପା ପୁଗ୍ଗଲାତି ଅଭାୱିତସଦ୍ଧାଦିବଲତାୟ ଦୁବ୍ବଲନାମକାୟା ପୁଗ୍ଗଲା, ୟେସଂ ସକ୍କାୟନିରୋଧାୟ…ପେ॰… ନାଧିମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୟଥା ସୋ ଦୁବ୍ବଲକୋ ପୁରିସୋ, ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ସୋ ପୁରିସୋ ଗଙ୍ଗାପାରଂ ୱିୟ ସକ୍କାୟପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୩୩.ଉପଧିୱିୱେକେନାତି ଇମିନା ଉପଧିୱିୱେକାତି କରଣେ ନିସ୍ସକ୍କନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଉପଧିୱିୱେକାତି ୱା ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନସ୍ସ ଉପଧିୱିୱେକେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱିୱେକୋ କଥିତୋ । କାମଗୁଣାପି ହି ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ଥିନମିଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା କାୟୱିଜମ୍ଭିତାଦିଭେଦଂ କାୟାଲସିୟଂ । ତତ୍ଥାତି ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ସମାପତ୍ତିଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜାତଂ । ତଂ ପନ ସମାପତ୍ତିପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ଅପରିୟାପନ୍ନମ୍ପୀତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମେତି ରୂପୱେଦନାଦିକେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେ । ନ ନିଚ୍ଚତୋତି ଇମିନା ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚତମାହ । ତତୋ ଏୱ ଉଦୟୱୟନ୍ତତୋ ୱିପରିଣାମତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ଚ ତେ ଅନିଚ୍ଚାତି ଜୋତିତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣତଂ ଇତ୍ତରଖଣମେୱ ଚ ହୋତି । ନ ସୁଖତୋତି ଇମିନା ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖତମାହ, ଅତୋ ଏୱ ଅଭିଣ୍ହଂ ପଟିପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ ତେ ଦୁକ୍ଖାତି ଜୋତିତଂ ହୋତି । ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତାୟ ହି ତେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପଟିପୀଳନତୋ ନିରନ୍ତରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତାତି । ପଚ୍ଚୟୟାପନୀୟତାୟ ରୋଗମୂଲତାୟ ଚ ରୋଗତୋ। ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗିତାୟ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପକ୍କଭିଜ୍ଜନତୋ ଚ ଗଣ୍ଡତୋ। ପୀଳାଜନନତୋ ଅନ୍ତୋତୁଦନତୋ ଦୁନ୍ନୀହରଣତୋ ଚ ଅୱଦ୍ଧିଆୱହତୋ ଅଘୱତ୍ଥୁତୋ ଚ ଅସେରୀଭାୱତୋ ଆବାଧପଦଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ଆବାଧତୋ। ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ପରତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନୀୟତାୟ ପଲୋକତୋ। ସାମୀନିୱାସୀକାରକୱେଦକଅଧିଟ୍ଠାୟକୱିରହତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ। ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତତୋ, ରୂପାଦିଧମ୍ମାପି ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅନତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ନ ଅତ୍ତା ହୋତୀତି ଅନତ୍ତା । ତେନ ଅବ୍ୟାପାରତୋ ନିରୀହତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ଅନତ୍ତାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟମେୱ ଅୱବୋଧତ୍ଥଂ ଏକାଦସହି ପଦେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ସମାପତ୍ତୀନଂ ସହଜାତତାୟ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ଚିତ୍ତଂ ପଟିସଂହରତୀତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ପଟିସଂହରତି । ତେନାହ ‘‘ମୋଚେତୀ’’ତି । ସୱନୱସେନାତି ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତିଆଦିନା ସୱନୱସେନ । ଥୁତିୱସେନାତି ତଥେୱ ଥୋମନାୱସେନ ଗୁଣତୋ ସଂକିତ୍ତନୱସେନ । ପରିୟତ୍ତିୱସେନାତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନୱସେନ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନାତି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନୱସେନ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନେୱ ଉପସଂହରତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଏତଂ ସନ୍ତନ୍ତିଆଦି ପନ ଅୱଧାରଣନିୱତ୍ତିତତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ୱିପସ୍ସନା ‘‘ଏତଂ ସନ୍ତଂ ଏତଂ ପଣୀତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ଅଭିସମେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନେ ସବ୍ବେ ୱିସେସେ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତି। ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ପନ ଆକାରେନା’’ତିଆଦି । ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋତି ସୋ ଅଦନ୍ଧୱିପସ୍ସନୋ ୟୋଗୀ ତତ୍ଥ ତାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାରମ୍ମଣାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଠିତୋ । ସବ୍ବସୋତି ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ । ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ହୋତୀତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱହାସୁ ଏୱ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପହାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱହାସୁ ତାସୁ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନାଗାମିତାୟମେୱ ସଣ୍ଠାତି ।

ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତାତି ସମଥୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚାତି ସବ୍ବଥାପି ରୂପସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଅନେନାତି ୟୋଗିନା । ତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମାତି ଇଦଂ ୟୋ ୱା ପଠମଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ଅରୂପଂ ସମ୍ମସତୀ’’ତି ।

ସମଥୱସେନଗଚ୍ଛତୋତି ସମଥପ୍ପଧାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଧୁରଂ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ତଥା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ସମାଧିପ୍ପଧାନା ହୋତି, ମଗ୍ଗେପି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଧୁରଂ ହୋତି, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ସୋ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୋ ନାମାତି ସୋ ଅରିୟୋ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଗଚ୍ଛତୋତି ‘‘ସମଥୱସେନ ଗଚ୍ଛତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଇଧାଭିହିତୋ ପରିୟାୟୋ ନାମ, ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପରତୋ କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ଅୟଂ ସଭାୱଧମ୍ମୋୟେୱାତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ସମଥପ୍ପଧାନା ଚେ ସମାଧି ଧୁରଂ, ୱିପସ୍ସନାପଧାନା ଚେ ପଞ୍ଞା ଧୁରନ୍ତି ଅୟଂ ଧମ୍ମସଭାୱୋୟେୱ, ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ନ ଆସଙ୍କିତବ୍ବଂ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେମତ୍ତତା। ତେନାହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାନତ୍ତଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାନତ୍ତତା କାରଣନ୍ତି ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ୱିୟ ସମଥୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚ ୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗଗମନଂ, ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନଂ, ୟସ୍ସ ସମାଧି ଧୁରଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ସୋ ଅରିୟୋ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି। ୟସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଧୁରଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ବଲୱଂ ହୋତି ସୋ ଅରିୟୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି। ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିୱିସିଟ୍ଠେନ ନିଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାମାଲୁକ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୪. ଅସିୟତୀତି ଅସନଂ, ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୋଜନଂ, ଅସନସ୍ସ ଭୋଜନଂ ଅସନଭୋଜନଂ, ଆହାରପରିଭୋଗୋ, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଅସନଭୋଜନଂ ଏକାସନଭୋଜନଂ। ସୋ ପନ କାଲୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୱସେନ ପୁବ୍ବଣ୍ହୋ ଏୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପୁରେଭତ୍ତେ ଅସନଭୋଜନ’’ନ୍ତି । ୱିପ୍ପଟିସାରକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ୱତ ମୟା କତଂ, ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରପକତିଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏକାସନଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜି, ୟେନ ମେ ଇଦଂ ସରୀରଂ କିସଂ ଜାତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହୋ ନାହୋସୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିପ୍ପଟିସାରକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତଂ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ଥା ଆହ, ନ ଭଦ୍ଦାଲିମେୱ ତାଦିସଂ କିରିୟଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ । ଇତରଥାତି ୟଦି ଏକଂୟେୱ ଭତ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ତତୋ ଏକସ୍ସ ଭାଗସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଏକଦେସଭୁଞ୍ଜନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । କୋ ସକ୍କୋତୀତି କୋ ଏୱଂ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅତୀତଜାତିପରିଚୟୋପି ନାମ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂୟେୱ ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତେ’’ତିଆଦି । ୱିରୱନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ତଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ ସିକ୍ଖା ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ଆଚିଣ୍ଣଂ, ଅୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ସିକ୍ଖତେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଭଦ୍ଦାଲିଂ ତସ୍ସ ୱା ଅନୁସ୍ସାହପୱେଦନଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖାଚାରଗମନତ୍ଥଂ ନ ୱିତକ୍କମାଳକଂ ଅଗମାସି, ୱିହାରଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଭଗୱା ଗଚ୍ଛତି।

୧୩୫. ଦୂସୟନ୍ତି ଗରହନ୍ତି ଏତେନାତି ଦୋସୋ, ଅପରାଧୋ, ସୋ ଏୱ କୁଚ୍ଛିତଭାୱେନ ଦୋସକୋ। ଗରହାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ଓକାସୋ। ତେନାହ – ‘‘ଏତଂ ଓକାସଂ ଏତଂ ଅପରାଧ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍କରତରନ୍ତି ପତିକାରୱସେନ ଅତିସୟେନ ଦୁକ୍କରଂ । ଅପରାଧୋ ହି ନ ଖମାପେନ୍ତଂ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱିତ୍ଥାରିତୋ ହୁତ୍ୱା ଦୁପ୍ପତିକାରୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱସ୍ସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅଲଗ୍ଗିତ୍ୱାତି ଇମମ୍ପି ନାମ ଅପନୀତଂ ଅକାସୀତି ଏୱଂ ଅୱିନେତ୍ୱା, ତଂ ତଂ ତସ୍ସ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ନିୱାରଣଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାୟପଟିପତ୍ତିଂ ଅତିଚ୍ଚ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଚ୍ଚୟୋ, ଅପରାଧୋ, ପୁରିସେନ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ଅପରାଧୋ ଅତ୍ଥତୋ ପୁରିସଂ ଅତିଚ୍ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅଚ୍ଚୟୋ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଚ୍ଚଗମା’’ତି । ଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଏକଂ କାରଣ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଭଦ୍ଦାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପରିପୂରକାରିତାୟ ଭିକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ଜାନନଂ, ତମ୍ପି କାରଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ନ ଉସ୍ସହାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୩୬.ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ପଠମମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକା । ଏୱଂ ଆଣାପେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍କମତ୍ଥାୟ ଆଣାପେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ଅନାଚିଣ୍ଣଞ୍ଚେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ୟଦିଦଂ ପଦସା ଅକ୍କମନଂ । ତଥା ହି –

‘‘ଅକ୍କମିତ୍ୱାନ ମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ସହ ସିସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛତୁ ।

ମା ନଂ କଲଲଂ ଅକ୍କମିତ୍ଥ, ହିତାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୩) ।

ସୁମେଧପଣ୍ଡିତେନ ପଚ୍ଚାସୀସିତଂ ନ କତଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ ଲୋକୱିଦୂ, ଆହୁତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ ।

ଉସ୍ସୀସକେ ମଂ ଠତ୍ୱାନ, ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୬୦) ।

ଭଗୱତା ଆଣତ୍ତେ ସତି ତେସମ୍ପି ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେସଂ ପଟିବାହିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ ନାମ କିଚ୍ଚଂ କେହିଚି ପଟିବାହିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ପଟିବାହିତୁଂୟେୱ ଅକରଣତୋ । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସ୍ସ ଅନୋକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବାହିରକୋ’’ତି ।

୧୩୭.ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଓତରତି ।

୧୪୦.ପୁନପ୍ପୁନଂ କାରେନ୍ତୀତି ଦଣ୍ଡକମ୍ମପଣାମନାଦିକାରଣଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କାରେନ୍ତି । ସମ୍ମାୱତ୍ତମ୍ହି ନ ୱତ୍ତତୀତି ତସ୍ସା ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତସମ୍ମାୱତ୍ତମ୍ହି ନ ୱତ୍ତତି । ଅନୁଲୋମୱତ୍ତେ ନ ୱତ୍ତତୀତି ୟେନ ୟେନ ୱତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ ଅନୁଲୋମିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମୱତ୍ତେ ନ ୱତ୍ତତି ୱିଲୋମମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ପଟିଲୋମେନ ହୋତି । ନିତ୍ଥାରଣକୱତ୍ତମ୍ହୀତି ୟେନ ୱତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ ଅନୁଲୋମିକୋ ହୋତି, ସାପତ୍ତିକଭାୱତୋ ନିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ ହୋତି, ତମ୍ହି ନିତ୍ଥାରଣୱତ୍ତସ୍ମିଂ ନ ୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଦୁବ୍ବଚକରଣେତି ଦୁବ୍ବଚସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରଣେ ।

୧୪୪.ୟାପେତୀତି ୱତ୍ତତି, ସାସନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞାପତ୍ତାତି ‘‘ଅସୁକୋ ଅସୁକୋ ଚ ଥେରୋ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିଞ୍ଞାତଭାୱଂ ପତ୍ତା ଅଧିଗତଅଭିଞ୍ଞାତା ।

୧୪୫.ସତ୍ତେସୁ ହାୟମାନେସୂତି କିଲେସବହୁଲତାୟ ପଟିପଜ୍ଜନକସତ୍ତେସୁ ପରିହାୟନ୍ତେସୁ ପଟିପଥେସୁ ଜାୟମାନେସୁ । ଅନ୍ତରଧାୟତି ନାମ ତଦାଧାରତାୟ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ପରୂପୱାଦାଦୟୋ । ସମ୍ପରାୟିକା ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱିସେସା । ଆସୱନ୍ତି ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସୱା । ନେସନ୍ତି ପରୂପୱାଦାଦିଆସୱାନଂ । ତେତି ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମା ।

ଅକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ଉପ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଆସୱଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଧମ୍ମାନମୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାଲଂ, ତାୱସେନାସନାନି ପହୋନ୍ତି, ତେନ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟାଦିହେତୁନା ସାସନେ ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନାତି ଇମିନା ପନ ହେତୁନା ପଦସୋଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟସନ୍ତି କିତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ପରିୱାରଞ୍ଚ । ସାଗତତ୍ଥେରସ୍ସ ନାଗଦମନକିତ୍ତିୟସାଦିୱସେନ ସୁରାପାନସଙ୍ଖାତୋ ଆସୱଟ୍ଠାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।

ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱାତି ଉପାଦିନ୍ନକଫସ୍ସରସେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନକଫସ୍ସରସଂ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ।

୧୪୬. ନ ଖୋ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଏସେୱ ହେତୁ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ଥେରଂ ନିୟୋଜେତି ।

୧୪୭.ୱିସେୱନାଚାରନ୍ତି ଅଦନ୍ତକିରିୟଂ । ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ୱୂପସମ୍ମତି । ତତ୍ଥ ଅଦନ୍ତକିରିୟଂ ପହାୟ ଦନ୍ତୋ ହୋତି । ୟୁଗସ୍ସାତି ରଥଧୁରସ୍ସ ।

ଅନୁକ୍କମେତି ଅନୁରୂପପରିଗମେ । ତଦୱତ୍ଥାନୁରୂପଂ ପାଦାନଂ ଉକ୍ଖିପନେ ନିକ୍ଖିପନେ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ’’ତିଆଦି । ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନୱିଧାନେନାତି ପାଦତୋ ଭୂମିୟା ମୋଚନୱିଧାନେନ । ଏୱଂ କରଣତ୍ଥନ୍ତି ୟଥା ଅସ୍ସେ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ଭୂମିଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ତଥା କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଚଲଭାୱକରଣତ୍ଥଂ । ମଣ୍ଡଲେତି ମଣ୍ଡଲଧାୱିକାୟଂ । ପଥୱୀକମନେତି ପଥୱିଂ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେନ ଗମନେ । ତେନାହ ‘‘ଅଗ୍ଗଗ୍ଗଖୁରେହୀ’’ତି । ଓକ୍କନ୍ତକରଣସ୍ମିନ୍ତି ଓକ୍କନ୍ତେତ୍ୱା ପରସେନାସମ୍ମଦ୍ଦନ ଓକ୍କନ୍ତକରଣେ । ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଚତୂସୁ ପାଦେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗମନଂ ଚୋଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ପନେତ୍ଥ ସୀଘତରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦୱତ୍ତେତି ମରିୟାଦାକୋପନେହି ନାନପ୍ପୟୋଜନେ, ପରସେନାୟ ପୱତ୍ତମହାନାଦପହରଣେହି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୁଦ୍ଧକାଲସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ।

ରଞ୍ଞା ଜାନିତବ୍ବଗୁଣେତି ୟଥା ରାଜା ଅସ୍ସସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନାତି, ଏୱଂ ତେନ ଜାନିତବ୍ବଗୁଣକାରଣଂ କାରେତି । ଅସ୍ସରାଜୱଂସେତି ଦୁସ୍ସହଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱାପି ୟଥା ଅୟଂ ରାଜୱଂସାନୁରୂପକିରିୟଂ ନ ଜହିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପନେ । ସିକ୍ଖାପନମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘କାରଣଂ କାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ କରଣକାରାପନପରିୟାୟତ୍ତା ।

ୟଥାଉତ୍ତମଜୱୋ ହୋତୀତି ଜୱଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ୟଥା ହୟୋ ଉତ୍ତମଜୱଂ ନ ହାପେସି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପେତି । ଉତ୍ତମହୟଭାୱେ, ୟଥା ଉତ୍ତମହୟୋ ହୋତୀତି କମ୍ମକରଣକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତମସଭାୱଂ ଅନିଗୁହିତ୍ୱା ଅୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଥା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତି, ଏୱଂ ପରମଜୱେନ ସିକ୍ଖାପେତି । ୟଥା କିରିୟା ୱିନା ଦବ୍ବମ୍ପି ୱିନା କିରିୟଂ ନ ଭୱତି, ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପକତିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପକତିୟା ଉତ୍ତମହୟସ୍ସେୱ ଉତ୍ତମହୟକାରଣାରହତ୍ତା ଉତ୍ତମଜୱପଟିପଜ୍ଜନେ । ମାସଖାଦକଘୋଟକାନନ୍ତି ମାସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ୟଥା ତଥା ୱିଗୁଣଖଲୁଙ୍ଗକାନଂ । ୱଲଞ୍ଜକଦଣ୍ଡନ୍ତି ରଞ୍ଞା ଗହେତବ୍ବସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡଂ । ଧାତୁପତ୍ଥଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ତନାୱ ସମୁପ୍ପାଦିତଧାତୁୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ହୁତ୍ୱା ।

ଉତ୍ତମେ ସାଖଲ୍ୟେତି ପରମସଖିଲଭାୱେ ସଖିଲୱାଚାୟ ଏୱ ଦମେତବ୍ବତାୟ । ତେନାହ ‘‘ମୁଦୁୱାଚାୟ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅରହତ୍ତଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାତି ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ପୱତ୍ତସମ୍ମାଞାଣଂ । ସମ୍ମାଞାଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱାତି ପନ ଇଦଂ ଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ଅସେକ୍ଖେନା’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା । ତମ୍ପି ଅସେକ୍ଖଞାଣନ୍ତି ଚେ ? ଏୱମ୍ପି ନିପ୍ପରିୟାୟ ସେକ୍ଖଗ୍ଗହଣେ ପରିୟାୟସେକ୍ଖଗ୍ଗହଣଂ ନ ୟୁତ୍ତମେୱ, କିଚ୍ଚଭେଦେନ ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକା ଏୱ ହି ସା ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସମ୍ମାଜାନନକିଚ୍ଚଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସମ୍ମାଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସମ୍ମାଞାଣନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗଫଲାୱହାୟ ଦେସନାୟ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ।

ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଲଟୁକିକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୮.ମହାଉଦାୟିତ୍ଥେରୋତି କାଳୁଦାୟିଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରେହି ଅଞ୍ଞୋ ମହାଦେହତାୟ ମହାଉଦାୟୀତି ସାସନେ ପଞ୍ଞାତୋ ଥେରୋ । ଅପହରି ଅପହରତି ଅପହରିସ୍ସତୀତି ଅପହତ୍ତା। ତେକାଲିକୋ ହି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ । ଉପହତ୍ତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପହାରକୋତି ଅପନେତା । ଉପହାରକୋତି ଉପନେତା ।

୧୪୯.ୟନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତେନ ଚ ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସମୟୋ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି । ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ।

କମ୍ମନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଆୟାଚିୟମାନକମ୍ମସିଦ୍ଧିଅତ୍ଥଂ । ଭୱତୀତି ଭୂ, ନ ଭୂତି ଅଭୂ, ଭୟୱସେନ ପନ ସା ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଅଭୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆତୁ ମାତୂତି ଏତ୍ଥ ୟଥା –

‘‘ଅଙ୍ଗା ଅଙ୍ଗା ସମ୍ଭୱସି, ହଦୟା ଅଧିଜାୟସେ ।

ଅତ୍ତା ଏୱ ପୁତ୍ତ ନାମାସି, ସ ଜୀୱ ସରଦୋସତ’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ ପୁତ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି କୁଲୱସେନ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନତୋ । ଏୱଂ ପିତାପି ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅତ୍ତା ମାତା’’ତି ୱତ୍ଥୁକାମା ଭୟୱସେନ ‘‘ଆତୁ ମାତୂ’’ତି ଆହ । ତେନାହ ‘‘ଆତୂତି ପିତା’’ତିଆଦି ।

୧୫୦.ଏୱମେୱନ୍ତି ଇଦଂ ଗରହତ୍ଥଜୋତନନିପାତପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗରହନ୍ତୋ ଆହା’’ତି । ତଥା ହି ନଂ ୱାଚକସଦ୍ଦେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସା’’ତି ଆହ । ଆହଂସୂତି ତେସଂ ତଥା ୱଚନସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତିଦୀପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । କିଂ ପନିମସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସାତି ପହାତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଅୱମଞ୍ଞମାନେହି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କିଂ ପନା’’ତି । ହେତୁମ୍ହି ଜୋତେତବ୍ବେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଅନୁସ୍ସୱସ୍ସ ହେତୁ, ଅଜ୍ଝେନସ୍ସ ହେତୂ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସ ହେତୂ’’ତି । ନନୁ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ ୱିୟ ଅସୁଣନ୍ତେନ ୱିୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ସତ୍ଥାରା ନାମ ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ ଦୋସେସୁ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଅସୁଣନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱିୱରଣଂ । ତେସୁ ଚାତି ସିକ୍ଖାକାମେସୁ ଚ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେସନ୍ତି ୟେ ‘‘ମୋଘପୁରିସା’’ତି ୱୁତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ । ଗଲେ ବଦ୍ଧଂ ମହାକଟ୍ଠନ୍ତି ଗଲେ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ବଦ୍ଧଂ ରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡମାହ । ପୂତିଲତାୟାତି ଗଲୋଚିୟା । ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ଦୁପ୍ପଜହଂ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦକପ୍ପହାନୱସେନ ତଂ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

୧୫୧.ଅନୁସ୍ସୁକ୍କାତି ତସ୍ସ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କରହିତା । ଅପଚ୍ଚାସୀସନପକ୍ଖେତି ତାୟ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ କୁତୋଚି ଅପଚ୍ଚାସୀସକପକ୍ଖେ ଠିତା ହୁତ୍ୱା ସୁପ୍ପଜହଂ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ପହାନେ ଭାରିୟଂ ଅତ୍ଥି ।

୧୫୨.ଦଲିଦ୍ଦୋ ଦୁଗ୍ଗତୋ । ଅସ୍ସକୋତି ଅସାପତେୟ୍ୟୋ । ଗେହୟଟ୍ଠିୟୋତି ଗେହଛଦନସ୍ସ ଆଧାରା, ତା ଉଜୁକଂ ତିରିୟଂ ଠପେତବ୍ବଦଣ୍ଡା । ସମନ୍ତତୋ ଭିତ୍ତିପାଦେସୁ ଠପେତବ୍ବଦଣ୍ଡା ମଣ୍ଡଲା । କାକାତିଦାୟିନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ କାକେହି ଅତିପାତୱସେନ ଉଡ୍ଡେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ କିଞ୍ଚିଦେୱା’’ତିଆଦି । ସୂରକାକାତି କାକାନଂ ଉଡ୍ଡେପନାକାରମାହ । ନପରମରୂପନ୍ତି ହୀନରୂପଂ । ୱିଲୀୱମଞ୍ଚକୋତି ତାଲୱେତ୍ତକାଦୀହି ୱୀତମଞ୍ଚକୋ । ସା ପନସ୍ସ ସନ୍ତାନାନଂ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନତାୟ ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗତା, ତଥା ସତି ସା ୱିସମରୂପା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଓଣତା’’ତିଆଦି । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୂଖଭୋଜୀ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଧଞ୍ଞଂ ନାମ କୁଦ୍ରୂସକୋ’’ତି । ସମକାଲଂ ୱପିତବ୍ବତାୟ ସମୱାପକଂ, ୟଥାଉତୁ ୱପିତବ୍ବବୀଜଂ । ଜାୟିକାତି କୁଚ୍ଛିତା ଭରିୟା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଗରହାୟଂ କ-ସଦ୍ଦୋ । ସୋ ୱତାହଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ସୋହଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା ପବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ, ୟୋହଂ ପୁରିସୋ ନାମ ଅସ୍ସଂ ୱତାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସଂ ବୋଧେୟ୍ୟ । ତଂସଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ବୋଧା ନ ତୁ ଦୁକ୍କରା, ସା ଖଟୋପିକା । ସା କୁମ୍ଭୀ । ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିନୋ ଅଡ୍ଢତେଳସାନି କୋଟ୍ଠାଗାରସତାନି ୱିୟ।

୧୫୩.ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖସତାନନ୍ତି ଅନେକେସଂ ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖସତାନଂ । ଚୟୋତି ସନ୍ତାନେହି ନିଚୟୋ ଅୱୀଚି ନିଚ୍ଚପ୍ପବନ୍ଧନିଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତାନତୋ କତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତି ।

୧୫୪. ହେଟ୍ଠା କିଞ୍ଚାପି ଅପ୍ପଜହନକା ପଠମଂ ଦସ୍ସିତା, ପଜହନକା ପଧାନା, ତେସଞ୍ଚ ୱସେନେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତେ ତଞ୍ଚେୱ ପଜହନ୍ତୀତି ପଜହନକା ପଠମଂ ଗହିତା । ରାସିୱସେନାତି ‘‘ଇଧୁଦାୟି ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୁକ୍କେ ଆଗତୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ତେ ତେ’’ତି ପଚୁରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱିଭତ୍ତା’’ତି । ଅୱିଭାଗେନ ଗହିତୱତ୍ଥୂସୁ ୱିଭାଗତୋ ଗହଣଂ ଲୋକସିଦ୍ଧମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଜହନକପୁଗ୍ଗଲାତି ‘‘ତେ ତଞ୍ଚେୱ ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଜହନକପୁଗ୍ଗଲା ଏୱ ।

ଉପଧିଅନୁଧାୱନକାତି ଉପଧୀସୁ ଅନୁଅନୁଧାୱନକା ଉପଧିୟୋ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନକା । ୱିତକ୍କାୟେୱାତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିୱିତକ୍କାୟେୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟନାନତ୍ତତାତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ୱସେନେୱ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଜାତା । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ୟାୱ ନ ତଂ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତି, ତାୱ ନପ୍ପଜହନ୍ତି ନାମ । ଇତି ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋପି ଅରିୟା ଅପ୍ପହୀନସ୍ସ କିଲେସସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ପଗେୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗେନ ଘଟେନ୍ତା ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଜହନ୍ତି ନାମ । ତେ ଏୱ ତତ୍ଥ ସୀଘକାରିନୋ ଖିପ୍ପଂ ପଜହନ୍ତି ନାମ, ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।

ସଂୱେଗଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଅକ୍କନ୍ତପୁରିସୋ ୱିୟ । ମଗ୍ଗେନାତି ଅନୁକ୍କମାଗତେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ । ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମେତି ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୦ ଆଦୟୋ) । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ତସ୍ସ ଧାତାରମ୍ମଣମେୱ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ପସୀଦତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୨) ଏତ୍ଥ ଅତିତିକ୍ଖନାତିତିକ୍ଖ-ନାତିମନ୍ଦଅତିମନ୍ଦ-ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୦୨) ତୟୋ ୱାରା ଉଦ୍ଧଟା, ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମୱସେନେୱ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନେତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାସୁତ୍ତେ, ତତ୍ଥାପି ମଜ୍ଝିମନୟେନେୱ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମେସୂ’’ତିଆଦି ।

ତନ୍ତି ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ସବ୍ବସ୍ସପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରଣଂ । ନିଗ୍ଗହଣୋତି ନିରୁପାଦାନୋ । ତେନାହ ‘‘ନିତ୍ତଣ୍ହୋ’’ତି ।

୧୫୫.ୟେ ପଜହନ୍ତୀତି ‘‘ତେ ତଞ୍ଚେୱ ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା । ତେ ଇମେ ନାମ ଏତ୍ତକେ କିଲେସେ ପଜହନ୍ତୀତି ୟେ ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଲାଭିନୋ ଚ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ଏତ୍ତକେ ତଂତଂଝାନାଦିୱତ୍ଥୁକେ ଚ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଏତ୍ତକେ କିଲେସେ ପଜହନ୍ତି । ୟେ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସୁଚିସୁଖଂ କାୟାସୁଚିସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା । ଅନରିୟେହୀତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେହି । ପଟିଲାଭତୋ ଭାୟିତବ୍ବଂ କିଲେସଦୁକ୍ଖଗତିକତ୍ତା । ୱିପାକତୋ ଭାୟିତବ୍ବଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଗତିକତ୍ତା । ଗଣତୋପି କିଲେସତୋପି ୱିୱିତ୍ତସୁଖନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକତୋ ଚ କିଲେସସଙ୍ଗଣିକତୋ ଚ ୱିୱିତ୍ତସୁଖଂ । ରାଗାଦିୱୂପସମତ୍ଥାୟାତି ରାଗାଦିୱୂପସମାୱହଂ ସୁଖଂ । ନ ଭାୟିତବ୍ବଂ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ଏକନ୍ତହିତଭାୱତୋ ।

୧୫୬.ଇଞ୍ଜିତସ୍ମିନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଞ୍ଜତି ତେନାତି ଇଞ୍ଜିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଖୋଭକରଂ ଓଳାରିକଂ ଝାନଙ୍ଗଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଅନିଞ୍ଜନଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪-୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୪-୩୮୬; ପାରା॰ ୧୨-୧୩) ।

ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ ୟୁତ୍ତତ୍ଥୋପି ହୋତି – ‘‘ଅଲମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ, ଅଲଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪, ୧୨୮, ୧୩୪, ୧୪୩), ତସ୍ମା ଅନଲଂ ଅନୁସଙ୍ଗଂ କାତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅକତ୍ତବ୍ବଆଲୟନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତାତି ଉସ୍ସାହପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଞ୍ଞିତଂ ଅଣୁଂ ୱା ଓରମ୍ଭାଗିୟସଞ୍ଞିତଂ ଥୂଲଂ ୱା, ରୂପରାଗୋତି ଏୱରୂପଂ ଅଣୁଂ ୱା କାମାସୱୋ ପଟିଘନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ଥୂଲଂ ୱା, ମୁଦୁନା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, କମ୍ମବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ୱା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସୋ ହି ପରିୟାଦିନ୍ନନିକନ୍ତିକସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ନିଟ୍ଠାପିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଲଟୁକିକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ଚାତୁମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୭.ୟଥାଉପନିସ୍ସୟେନାତି ୟୋ ୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୟଥାଉପନିସ୍ସୟୋ, ତେନ ୟଥାଉପନିସ୍ସୟେନ ସମ୍ମାପୟୋଗେନ । ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି । ୱସନଟ୍ଠାନାନୀତି ୱସ୍ସଗ୍ଗାଦିୱସେନ ୱସନଟ୍ଠାନାନି । ସଣ୍ଠାପୟମାନାତି ସୁୱିଭତ୍ତଭାୱେନ ଠପେନ୍ତା ।

ଅୱିନିବ୍ଭୋଗସଦ୍ଦନ୍ତି ୱିନିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସଦ୍ଦଂ । ୱଚୀଘୋସୋପି ହି ବହୂହି ଏକଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତିତୋ ଠାନତୋ ଚ ଦୂରତରୋ କେୱଲଂ ମହାନିଗ୍ଘୋସୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛତି । ମଚ୍ଛୱିଲୋପେତି ମଚ୍ଛେ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ୱିୟ ଗହଣେ, ମଚ୍ଛାନଂ ୱା ନୟନେ ।

୧୫୮.ୱୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେତି ନିଚ୍ଛୟତ୍ଥେ, ଇଦଂ ତାୱ ଅମ୍ହେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୱଚନଂ ଏକନ୍ତସୋତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଛା ତୁମ୍ହେହି କାତବ୍ବଂ କରୋଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଚନପରିହାରୋତି ତେହି ସକ୍ୟରାଜୂହି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ପରିହାରୋ । ଲେସକପ୍ପନ୍ତି କପ୍ପିୟଲେସଂ । ଧୁରୱହାତି ଧୁରୱାହିନୋ, ଧୋରୟ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଦମୂଲନ୍ତି ଉପଚାରଂ ୱଦତି । ୱିଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀତି ହାୟିସ୍ସତି । ପଟିପ୍ଫରିତୋତି ନ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖାୱ, ସକ୍ୟରାଜୂନଂ ପୁରତୋପି ୱିପ୍ଫରିତୋୱ ହୋତି ।

୧୫୯.ଅଭିନନ୍ଦତୂତି ଅଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ପମୋଦତୁ । ଅଭିୱଦତୂତି ଅଭିରୂପୱସେନ ୱଦତୁ । ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପସାଦସ୍ସ ୱିପରିଣାମୋ ହୀନାୟାୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତଂ ପରିୱତ୍ତନଂ, ତେନାହ ‘‘ୱିବ୍ଭମନ୍ତାନଂ । ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତି । କାରଣୂପଚାରେନ ସସ୍ସେସୁ ବୀଜପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ବୀଜାନଂ ତରୁଣାନନ୍ତି ତରୁଣସସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ତରୁଣଭାୱେନେୱ ତସ୍ସ ଭାୱିନୋ ଫଲସ୍ସ ଅଭାୱେନ ୱିପରିଣାମୋ।

୧୬୦. କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସରସେନେୱ କରଣଂ ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ, ନ ତଥା ପରସ୍ସ ଉସ୍ସାଦନେନାତି ଆହ – ‘‘ପକ୍କୋସିୟମାନାନଂ ଗମନଂ ନାମ ନ ଫାସୁକ’’ନ୍ତି । ମୟମ୍ପି ଭଗୱା ୱିୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରେନେୱ ୱିହରିସ୍ସାମାତି ଦୀପେତି ପକତିୟା ୱିୱେକଜ୍ଝାସୟଭାୱତୋ ୱିରଦ୍ଧୋ ଆଗତସ୍ସ ଭାରସ୍ସ ଅୱହନତୋୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭାୱଂ ନ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ।

୧୬୧.କସ୍ମାଆରଭୀତି ? ସପ୍ପାୟତୋ । ପଞ୍ଚସତା ହି ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନୱା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଓୱାଦଦାନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭୀତି ।

୧୬୨.କୋଧୁପାୟାସସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କୋଧୋ, ସ୍ୱେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଚ ଅତିପ୍ପମଦ୍ଦନମଥନୁପ୍ପାଦନେହି ଦଳ୍ହଂ ଆୟାସଟ୍ଠେନ ଉପାୟାସୋ । ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସମୱେତଂ ସତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନପାପନେନ କୋଧୁପାୟାସସ୍ସ ଊମିସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘କୋଧୁପାୟାସେ’’ତିଆଦି ।

୧୬୩.ଓଦରିକତ୍ତେନ ଖାଦିତୋତି ଓଦରିକଭାୱେନ ଆମିସଗେଧେନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକାକପ୍ପନେନ ନାସିତସୀଲାଦିଗୁଣତାୟ ଖାଦିତଧମ୍ମସରୀରୋ ।

୧୬୪.ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୱଟ୍ଟେନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କାମରାଗାଭିଭୂତେ ସତ୍ତେ ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ, ଏତ୍ତୋ ଚ ଇତୋତି ଏୱଂ ମନାପିୟରୂପାଦିୱିସୟସଙ୍ଖାତେ ଆୱଟ୍ଟେ ଅତ୍ତାନଂ ସଂସାରେତ୍ୱା ୟଥା ତତୋ ବହିଭୂତେ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ବ୍ୟସନାପାଦନେନ କାମଗୁଣାନଂ ଆୱଟ୍ଟସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ।

୧୬୫.ରାଗାନୁଦ୍ଧଂସିତେନାତି ରାଗେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସିତେନ । ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛଂ ଆଗମ୍ମାତି ସୁସୁକାଦିଚଣ୍ଡମଚ୍ଛଂ ଆଗମ୍ମ । ମାତୁଗାମଂ ଆଗମ୍ମାତି ମାତୁଗାମୋ ହି ୟୋନିସୋମନସିକାରରହିତଂ ଅଧୀରପୁରିସଂ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଭୂତେହି ଅତ୍ତନୋ ହାୱଭାୱୱିଲାସେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଗହେତ୍ୱା ଧୀରଜାତିୟମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ରୂପାଦୀହି ପଲୋଭନୱସେନ ଅନୱସେସଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସୀଲାଦିକେ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତି । ତେନାହ – ‘‘ମାତୁଗାମଂ ଆଗମ୍ମ ଉପ୍ପନ୍ନକାମରାଗୋ ୱିବ୍ଭମତୀ’’ତି ।

ଭୟଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଭାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ, ତତ୍ଥ ଓତରନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ନ ଅନୋତରନ୍ତସ୍ସ, ତଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭୟଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଚତ୍ଥସିଦ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପମୋପମିତବ୍ବସରୂପୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦକଂ ନିସ୍ସାୟ ଆନିସଂସୋ ପିପାସୱିନୟନଂ ସରୀରସୁଦ୍ଧି ପରିଳାହୂପସମୋ କାୟଉତୁଗ୍ଗାହାପନନ୍ତି ଏୱମାଦି । ସାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଆନିସଂସୋ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୂପସମୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସୀଲାନିସଂସାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ, ସୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଆନିସଂସୋ ହୋତି ତାନି ଭୟାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମାନି ଅଭାୟିତ୍ୱାତି ଇମାନି କୋଧୂପାୟାସାଦିଭୟାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅଭାୟିତ୍ୱା । କୋଧୂପାୟାସାଦୟୋ ହି ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଥେରୋତି ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ । କାମଂ ପହାନାଭିସମୟକାଲୋ ଏୱ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମେସୁ କିଚ୍ଚଂ ଅସଂକିଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସମାନକାଲିକମ୍ପି ଅସମାନକାଲିକଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପାରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚାତୁମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ନଳକପାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୬. ୟତ୍ଥ ବୋଧିସତ୍ତପମୁଖୋ ୱାନରୋ ନଳକେନ ପାନୀୟଂ ପିୱି, ସା ପୋକ୍ଖରଣୀ, ତସ୍ସାମନ୍ତୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ, ତତ୍ଥ ନିୱିଟ୍ଠଗାମୋ ଚ ‘‘ନଳକପାନ’’ନ୍ତେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ଇଧ ପନ ଗାମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ନଳକପାନେତି ଏୱଂନାମକେ ଗାମେ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ କିରା’’ତି ଆରଦ୍ଧଂ । ପଞ୍ଞୱାତି ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା ।

ଥୂଲଦୀଘବହୁଲଭାୱେନ ମହତୀହି ଦାଠିକାହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହାଦାଠିକୋ। ‘‘ଉଦକରକ୍ଖସୋ ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୱାନରାନଂ କଞ୍ଚି ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ତୁମ୍ହେ ମମ ହତ୍ଥଗତା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ ସବ୍ବେ ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଧମି…ପେ॰… ପିୱିଂସୂତି ବୋଧିସତ୍ତେନ ଗହିତନଳୋ ଅନୱସେସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସବ୍ବସନ୍ଧୀନଂ ନିବ୍ବାଧେନ ଏକଚ୍ଛିଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ନେୱ ମଂ ତ୍ୱଂ ୱଧିସ୍ସସୀତି ଉଦକରକ୍ଖସ ତ୍ୱଂ ୱଧିତୁକାମୋପି ମମ ପୁରିସଥାମେନ ନ ୱଧିସ୍ସସି ।

ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପାପୋ ଏତ୍ଥ ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ମା ବାଧୟିତ୍ଥା’’ତି କରୁଣାୟମାନୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଜାୟନ୍ତା ନଳା ସବ୍ବେ ଅପବ୍ବବନ୍ଧା ଏକଚ୍ଛିଦ୍ଦାୱ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି ।

୧୬୭. ଅନୁରୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତା ‘‘କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହେ ଅନୁରୁଦ୍ଧା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତାତି ଥେରୋ ‘‘ତଗ୍ଘ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ ।

ସଚେ ପବ୍ବଜତି, ଜୀୱିତଂ ଲଭିସ୍ସତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ରଞ୍ଞା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଭିନୀତାତି ରାଜାଭିନୀତା । ଚୋରାଭିନୀତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚୋରାନଂ ମୂଲଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘କଣ୍ଟକସୋଧନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆଜୀୱିକାୟାତି ଆଜୀୱେନ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟା । ଇମେସୁ ପନ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାଦୀସୁ ।

ୱିୱେକନ୍ତି ପୁବ୍ବକାଲିକକିରିୟପ୍ପଧାନଂ ‘‘ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ ଉପେତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ – ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚା’’ତି, ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୱିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିନା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚନ୍ତି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପକିଚ୍ଚଂ । ସମଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ସମଣଭାୱକରଣକିଚ୍ଚଂ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ତଦଗ୍ଗେନ ସମଣଭାୱକରମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ ୟେୱା’’ତିଆଦି ।

୧୬୮.ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକେ ତାୱ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ପୱତ୍ତୀସୁ ଠାନଂ ଅତୀତୋତି କତ୍ୱା ଉପପତ୍ତୀସୁ ବ୍ୟାକରୋତି ନାମ ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅଭାୱକିତ୍ତନତୋ । ମହନ୍ତତୁଟ୍ଠିନୋତି ୱିପୁଲପମୋଦା ।

୧୬୯.ଇମସ୍ସାତି ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଇମସ୍ସ ଠିତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ସାମଂ ଦିଟ୍ଠୋ ୱା ହୋତି ଅନୁସ୍ସୱସୁତୋ ୱାତି ୟୋଜନା । ସମାଧିପକ୍ଖିକା ଧମ୍ମା ଧମ୍ମାତି ଅଧିପ୍ପେତା, ସମାଧି ପନ ଏୱଂୱିହାରୀତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ । ଏୱଂୱିମୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱିମୁତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଫଲୱିମୁତ୍ତି ଗହିତା । ଚରତୋପୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଚାରେନ ଚରତୋପି ୱିହରନ୍ତସ୍ସପି । ଉପାସକଉପାସିକାଠାନେସୁ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପକଭାୱତୋ ପାଳିୟଂ ଅନୁଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ନଳକପାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ଗୋଲିୟାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୩.ପଦସମାଚାରୋତି ତଂତଂପଚ୍ଚୟଭେଦଦସ୍ସନାୟ ୱିଗତତ୍ତା ପକାରେହି ଦଲିଦ୍ଦସମାଚାରୋ ସିଥିଲସମାଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତାଦିସୋ ସମାଚାରୋ ଥିରୋ ଦଳ୍ହୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁବ୍ବଲସମାଚାରୋ’’ତି । ‘‘ସାଖସମାଚାରୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ସାଖାସଦିସସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଓଳାରିକାଚାରୋ’’ତି । ପଚ୍ଚୟେସୁ ସାପେକ୍ଖୋତି ପଚ୍ଚୟେସୁ ସାପେକ୍ଖତାୟ ଏୱ ହିସ୍ସ ଓଳାରିକାଚାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଗରୁନା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତେ ଗାରୱୱସେନ ପତିସ୍ସୱନଂ ପତିସ୍ସୋ, ପତିସ୍ସୱଚନଭୂତଂ ତଂସଭାଗଞ୍ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗାରୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ପତିସ୍ସେନାତି ସପ୍ପତିସ୍ସେନ, ସପ୍ପତିସ୍ସୱେନ ଓୱାଦସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ । ପତିସ୍ସୀୟତୀତି ୱା ପତିସ୍ସୋ, ଗରୁକାତବ୍ବୋ, ତେନ ସହ ପତିସ୍ସେନାତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ସଜେଟ୍ଠକେନା’’ତି । ସେରିୱିହାରୋ ନାମ ଅତ୍ତପ୍ପଧାନୱାସୋ । ତେନାହ ‘‘ନିରଙ୍କୁସୱିହାରେନା’’ତି ।

ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଅନୁପକଡ୍ଢିତ୍ୱା । ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଅନ୍ତରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଅନୁପୱିସିତ୍ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆଭିସମାଚାରିକନ୍ତି ଅଭିସମାଚାରେ ଭୱଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି । ନାତିକାଲସ୍ସେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୁରତୋ ପୱିସିତବ୍ବଂ, ନ ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତିକାଲେ ଚ ଗାମପ୍ପୱେସୋ ଅତିଦିୱା ପଟିକ୍କମନଞ୍ଚ ନିୱାରିତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଅତିପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକତିକୋତି ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଅୱଚାପଲ୍ୟେନାତି ଦଳ୍ହୱାତାପହତପଲ୍ଲୱସଦିସେନ ଲୋଲଭାୱେନ ।

ପଞ୍ଞୱତାତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପେସୁ ଇତିକତ୍ତବ୍ବେସୁ ଉପାୟପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ସୁତମୟପଞ୍ଞା । ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିୱିନୟେ ୟୋଗୋତି ଇମିନା ଭାୱନାପଞ୍ଞାଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ୟୋଗୋ ପକାସିତୋ । ୟୋଗୋତି ଚ ପରିଚୟୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହୱସେନ ।

ଆରୁପ୍ପାତି ଇମିନା ଚତସ୍ସୋପି ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଗହିତା, ତା ପନ ଚତୂହି ରୂପସମାପତ୍ତୀହି ୱିନା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ଆରୁପ୍ପାତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଟ୍ଠପି ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । କସିଣେତି ଦସୱିଧେ କସିଣେ । ଏକଂ ପରିକମ୍ମକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଭାୱନା ପରିକମ୍ମଦୀପନଂ ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା’’ତି । କସିଣପରିକମ୍ମଂ ପନ ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ ହୋତି, ଲୋକିୟା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ହେଟ୍ଠା ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେତି ଇମିନା ସବ୍ବେପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନାତି ଜାନିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନାତି ।

ଗୋଲିୟାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୪.ପଞ୍ଚଆନିସଂସେତି ଅପ୍ପାବାଧତାଦିକେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣେ । ତତ୍ଥ ଅକ୍ଖିରୋଗକୁଚ୍ଛିରୋଗାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ଅପ୍ପାବାଧତା। ସରୀରେ ତେସଂ କୁପ୍ପନଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ। ସରୀରସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନସୁଖତା ଲହୁଟ୍ଠାନଂ । ବଲଂ ନାମ କାୟବଲଂ । ଫାସୁୱିହାରୋ ଇରିୟାପଥସୁଖତା । ଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦାନୀତି ଦୁଚ୍ଚଜନୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠାନି । ସଞ୍ଜାନିସ୍ସଥାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଇତି ଏୱଂ ଆନିସଂସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୫. ଆୱାସେ ନିୟୁତ୍ତାତି ଆୱାସିକା ତସ୍ସ ଅନତିୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ନିବଦ୍ଧୱାସିନୋ’’ତି, ନିୟତୱାସିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ନିବନ୍ଧାତି ନିବନ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ୟାପାରୋ, ତତ୍ଥ ବନ୍ଧା ପସୁତା ଉସ୍ସୁକାତି ତନ୍ନିବନ୍ଧା । କଥଂ ତେ ତତ୍ଥ ନିବନ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ଅକତଂ ସେନାସନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେନ କାଲେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ କାଲିକଂ ସୋ ପନ କାଲୋ ଅନାଗତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନାଗତେ କାଲେ ପତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୧୭୮.ଏତ୍ତକା ୱେଦନା ସେୱିତବ୍ବାତି ଅଟ୍ଠାରସପି ନେକ୍ଖମ୍ମନିସ୍ସିତା ୱେଦନା ସେୱିତବ୍ବା, ଗେହସ୍ସିତା ନ ସେୱିତ୍ବ୍ବା।

୧୮୧.ତଂ କତଂ ସୋଳସୱିଧସ୍ସପି କିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଅନୁଲୋମିକାନୀତି ଉତୁସୁଖଭାୱେନ ଅନୁରୂପାନି । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସପ୍ପାୟାନୀ’’ତି । ସମାନଂ କୁରୁମାନାତି ଓମତ୍ତତଂ ଅଧିମତ୍ତତଞ୍ଚ ପହାୟ ସମକିଚ୍ଚତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତା ।

୧୮୨.ତେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତୀତି ତେ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ।

ଉଭତୋ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୭.୧୪) ଉଭୟଥା ଉଭୋହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪) ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ କେଚି ତାୱ ଥେରା – ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ଥେରା – ‘‘ଅୟଂ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ରୂପତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ନାମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ପୁନ ତତୋ ମୁଚ୍ଚନତୋ ନାମନିସ୍ସିତକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ସାଧକଂ –

‘‘ଅଚ୍ଚି ୟଥା ୱାତୱେଗେନ ଖିତ୍ତା, (ଉପସିୱାତି ଭଗୱା,)

ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ ।

ଏୱଂ ମୁନି ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ,

ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୮୦; ଚୂଳନି॰ ଉପସୀୱମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୧; ଉପସୀୱମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪୩) –

ଇମଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନାମକାୟତୋ ଚ ରୂପକାୟତୋ ଚ ସୁୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୁତ୍ତେ ହି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋ ଉପସିୱବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତା ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ଅକ୍ଖାତୋତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପଠମୱାଦେ ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟୱାଦେ ଉଭତୋଭାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । ତତିୟୱାଦେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ କିଲେସା ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦେହି କାୟଦ୍ୱୟତୋ ୱିମୁତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହୀ’’ତିଆଦି ।

ସୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମ୍ପି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତି ରୂପକାୟତୋ ଅୱିମୁତ୍ତତ୍ତା । ତଞ୍ହି କିଲେସକାୟତୋୱ ୱିମୁତ୍ତଂ, ନ ରୂପକାୟତୋ, ତସ୍ମା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପ…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକେ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଅନ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱତ୍ୱା – ‘‘ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୟଦିପି ମହାନିଦାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯-୧୩୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସେଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ସବ୍ବଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପାଳି ପନେତ୍ଥ…ପେ॰… ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭିନୋ ୱସେନ ଆଗତା’’ତି ଆହ । ଇଧାପି ହି କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତେ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଅରୂପସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା, ସେଟ୍ଠୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୂପପତ୍ତିତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ହି ପଞ୍ଚସୁ ପୁରିମା ଚତ୍ତାରୋ ନିରୋଧଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପରିୟାୟେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା ନାମ । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଅନାଗାମୀ ତଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସେଟ୍ଠୋ ନାମ ।

କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦୀସୁ କତମୋତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅସାଧାରଣତୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱଚନଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଏକଚ୍ଚୋତି ଏକୋ। ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସହଜାତନାମକାୟେନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋପି ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱିସେସତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱିମୁତ୍ତୋ, ନ ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତେନ ସାତିସୟେନ ସମାଧିନାତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ । ୟୋ ଅରିୟୋ ଅନଧିଗତଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖେନ ସବ୍ବସୋ ଆସୱେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଧିଗତେପି ହି ରୂପଜ୍ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ନ ସୋ ସାତିସୟସମାଧିନିସ୍ସିତୋତି ନ ତସ୍ସ ୱସେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ପନ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ହୋତି । ତେନ ହି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖେକଦେସେନ ତଂନାମଦାନସମତ୍ଥେନ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ସମୁଦାୟେ ହି ପୱତ୍ତୋ ୱୋହାରୋ ଅୱୟୱେପି ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ସତ୍ତିସୟୋ’’ତି । ପାଳୀତି ଅଭିଧମ୍ମପାଳି । ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିକଥାୟଂ । ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ଇଧାପି ପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ଆଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି ।

ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋ ଫୁଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରୋ କାଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଫୁଟ୍ଠାନନ୍ତରକାଲମେୱ ସଚ୍ଛିକରୋତି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨) ୱିୟ । ୟୋ ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ରୂପକାୟତୋ ନାମକାୟେକଦେସତୋ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ, ତେନ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଆଲୋଚିତୋ ପକାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ନ ପନ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୋ, ନିରୋଧଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ଆସୱେସୁ ଖେପିତେସୁ ତେନ ସୋ ସଚ୍ଛିକତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ନିରୋଧଂ ୟଥାଆଲୋଚିତଂ ନାମକାୟେନ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ‘‘କାୟସକ୍ଖୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତୁ ‘‘ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆସୱାନଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ଝାନଫସ୍ସଂ ପଠମଂ ଫୁସତି, ପଚ୍ଛା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି । ଅୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଏକେକତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା କାୟସକ୍ଖିଭାୱଂ ପତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଅନାଗାମିନୋ ଚ ୱସେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ‘‘କାୟସକ୍ଖିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ।

ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଏତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୋଧସ୍ସ ପତ୍ତତଂ ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରା, ସୁଖୋ ନିରୋଧୋତି ଞାତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ପଠମଫଲଟ୍ଠତୋ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠା, ତାୱ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ। ତେନାହ ‘‘ସୋପି କାୟସକ୍ଖି ୱିୟ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ପନ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ଚତୂହି ରୂପଜ୍ଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଭାୱପ୍ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ପଜାନାତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖଂ ଜନେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦେତି, ତସ୍ମା ନଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ୟସ୍ମା ପନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟୋ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି। ଅରିୟୋ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି। ଏତ୍ତାୱତା ନାନକ୍ଖଣେ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଦାନି ତଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ସଦ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ସବ୍ବଥା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସପି ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ ୱିମୁତ୍ତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଏକଂସତୋ ଅୟଂ ପଟିପଦା କିଲେସକ୍ଖୟଂ ଆୱହତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାପହାନୱସେନ ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ପସ୍ସତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚକ୍ଖତାପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟା’’ତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗଭାୱନାତି ୱଚନେନ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାନାନତ୍ତେନ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାନାନତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮) ‘‘ନେସଂ କିଲେସପ୍ପହାନେ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଞାୟ ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥିୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା – ‘‘ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ। ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି । ସଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରତି ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଅତିଦିସତି । ପଞ୍ଞଂ ୱାହେତୀତି ପଞ୍ଞାୱାହୀ, ପଞ୍ଞଂ ସାତିସୟଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ସଦ୍ଧାୱାହିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାଦିକଥାତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ତବ୍ବକଥା । ଏତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାଦୀନଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତେ । ନନୁ ଚ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିୱସେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ କାୟସକ୍ଖୀଆଦୟୋ ଚ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତା, କଥମିଧ ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀୱସେନେୱ ଉଦ୍ଧଟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ଫୁସିତ୍ୱା ପତ୍ୱା । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ନ ଆସୱା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସୀୟନ୍ତି, ଦସ୍ସନକାରଣା ପଞ୍ଞାୟ ପରିକ୍ଖୀଣା ‘‘ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦସ୍ସନାୟତ୍ତପରିକ୍ଖୟତ୍ତା ଏୱ ହି ଦସ୍ସନଂ ଆସୱାନଂ ଖୟସ୍ସ ପୁରିମକିରିୟା ହୋତୀତି । ତଥାଗତେନ ପୱେଦିତାତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଥାଗତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧା ୱିଦିତା ପଚ୍ଛା ପରେସଂ ପାକଟୀକତା । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସୀଲାଦୀନଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ କଥିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥେନାତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିପୟୋଜନେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପୀତିଆଦିକେନ ଅତ୍ଥେନ । କାରଣେନାତି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦିନା କାରଣେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମାଧିଆଦିପଦଟ୍ଠାନତାୟ ସୀଲାଦି କାରଣେ । ଚିଣ୍ଣଚରିତତ୍ତାତି ସଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଭାୱେନ ସମ୍ବୋଧାୱହଭାୱେ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚରିତା ୱିସେସେନ ଚରିତା, ତେସୁ ତେନ ପଞ୍ଞା ସୁଟ୍ଠୁ ଚରାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିଟ୍ଠିତା ହୋତି ମଗ୍ଗେନ ଆଗତତ୍ତା । ମତ୍ତାୟ ପରିତ୍ତପ୍ପମାଣେନ । ଓଲୋକନଂ ଖମନ୍ତି, ପଞ୍ଞାୟ ଗହେତବ୍ବତଂ ଉପେନ୍ତି ।

ତୟୋତି କାୟସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତା । ୟଥାଠିତୋୱ ପାଳିଅତ୍ଥୋ, ନ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଅୱୁତ୍ତଂ ୱଦତି । ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ଉପରି ପନ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସେୱମାନା ଅନୁଲୋମସେନାସନଂ, ଭଜମାନା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ, ସମନ୍ନାନୟମାନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭାୱନାମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତପଦେସେ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମମେୱପାଳିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ’’ତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠେ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ୱସେନ ଅନୁଲୋମସେନାସନସେୱନାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇମମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପାଳିପଦେସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ’’ତି ୱଦତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସୋ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ମଗ୍ଗଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲେ ୱତ୍ୱା ଅନୁଲୋମିକସେନାସନସେୱନାଦି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ତେ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତରୂପାଦିୱିପସ୍ସନଗ୍ଗହଣସ୍ମିଂ ତୱ ମତେନ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଏୱ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚେତଂ ଏୱଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତଂ ମେ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମା କଥେହୀତି ୱାରେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଦି ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ନାନାଚିତ୍ତେନେୱ ସେନାସନପଟିସେୱନାଦିକେ ସତି । ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ୟଦି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସମଙ୍ଗିନୋ ଏୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିକାଲେପି ଲୋକୁତ୍ତରସମଙ୍ଗିତଂ ସଚେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସି, ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝସି ସୁତ୍ତୱିରୋଧଦୀପନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ଥାରା ହୀ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମୱିଚାରଣା ନାମ ତୁୟ୍ହଂ ଅୱିସୟୋ, ତସ୍ମା ୟାଗୁଂ ପିୱାହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବୋ।

୧୮୩.ଆଦିକେନେୱାତି ପଠମେନେୱ । ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାତି ଅନୁପୁବ୍ବେନେୱ ପୱତ୍ତସିକ୍ଖାୟ । ତେନାହ ‘‘କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନ’’ନ୍ତି । ସଦ୍ଧା ଜାତା ଏତସ୍ସାତି ସଦ୍ଧାଜାତୋ, ଅଗ୍ୟାହିତାତିପକ୍ଖେପେନ ଜାତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛାୱଚନଂ। ଏୱମେତନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଓକପ୍ପନିୟସଦ୍ଧା । ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦତି ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ । ସାଧୁକଂ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣୱସେନ ତଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ସାରୱସେନ ଧାରେତି । ଛନ୍ଦୋ ଜାୟତୀତି ଧମ୍ମେସୁ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମେସୁ ଇମେ ଧମ୍ମେ ଭାୱନାପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉସ୍ସାମୀତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଜାୟତି । ଉସ୍ସହତୀତି ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ତତୋ ଭାୱନାରମ୍ଭୱସେନ ଉସ୍ସହତି । ତୁଲୟତିତି ସମ୍ମସନୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ । ତୀରଣୱିପସ୍ସନାୟ ତୁଲୟନ୍ତୋତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଉପରି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ପରିତୁଲୟନ୍ତୋ ପଟିଜାନନ୍ତୋ । ମଗ୍ଗପଧାନଂ ପଦହତୀତି ମଗ୍ଗଲକ୍ଖଣଂ ପଧାନିକଂ ମଗ୍ଗଂ ପଦହତି । ପେସିତଚିତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ନାମକାୟେନାତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା ତଂତଂମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତନାମକାୟେନ । ନ ପନ କିଞ୍ଚି ଆହାତି ଦୂରତାୟ ସମାନଂ ନ କିଞ୍ଚି ୱଚନଂ ଭଗୱା ଆହ ତେ ଦଳ୍ହତରଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ।

୧୮୪. ପଣେନ ୱୋହାରେନ ବ୍ୟାକରଣଂ ପଣୱିୟା, ପଣୱିୟା ଅଭାୱେନ ଓପଣୱିୟା, ନ ଉପେତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତନ୍ତି ଇଦଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ପଣୋ ପଣୱିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ। ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ‘‘ମୟଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସାୟଞ୍ଚେୱ ଭୁଞ୍ଜାମା’’ତି ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେହି ୱୁତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାୟ ଅୱତ୍ତନଭାୱଦୀପନୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସୀସେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ସମାଦାୟ । ଅନୁଧମ୍ମୋତି ଅନୁରୂପୋ ସଭାୱୋ, ସାୱକଭାୱସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ପଟିପତ୍ତି । ରୋହନୀୟନ୍ତି ୱିରୁଳ୍ହିଭାୱଂ । ସିନିୟ୍ହତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ସିନେହୋ, କାରଣଂ । ତଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସିନେହୱନ୍ତଂ, ପାଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଚୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ତଚୋ ୱୀରପକ୍ଖଭାୱେ ଏକମଙ୍ଗଂ । ପଧାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ହି ତଚେ ପଲୁଜ୍ଜମାନେପି ତଂନିମିତ୍ତଂ ଅୱୋସାନଂ ଅନାପଜ୍ଜନକସ୍ସେୱ ୱୀରିୟସ୍ସ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏକଂ କାରଣଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ନ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଭିକ୍ଖୁୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୩. ପରିବ୍ବାଜକୱଗ୍ଗୋ

୧. ତେୱିଜ୍ଜୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫.ତତ୍ଥାତି ଏକପୁଣ୍ଡରୀକସଞ୍ଞିତେ ପରିବ୍ବାଜକାରାମେ । ଅନାଗତପୁବ୍ବୋ ଲୋକିୟସମୁଦାହାରୱସେନ ‘‘ଚିରସ୍ସଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆଗତପୁବ୍ବତଂ ଉପାଦାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ଭଗୱା ହି କେସଞ୍ଚି ୱିମୁତ୍ତିଜନନତ୍ଥଂ, କେସଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକତ୍ଥଂ, କେସଞ୍ଚି ୱିସେସାଧିଗମତ୍ଥଂ କଦାଚି ତିତ୍ଥିୟାରାମଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅନନୁଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱାତି ଅନନୁଜାନିତବ୍ବେ ଠତ୍ୱା । ଅନୁଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟା ଅନଞ୍ଞାତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟାୱତକଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ, ୟାୱତକଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ତସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠମିଧତ୍ଥି କିଞ୍ଚି, ଅଥୋ ଅୱିଞ୍ଞାତମଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୧) । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ହି ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଜାନାତି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୨) । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଚରଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ତିଟ୍ଠଂ ନାଗୋ ସମାହିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୩) ଇଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ କଥନ୍ତି ? ୱିକ୍ଖେପାଭାୱଦୀପନପଦମେତଂ, ନ ଅନାୱଜ୍ଜନେନପି ଞାଣାନଂ ପୱତ୍ତିପରିଦୀପନଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୧୮୬.ୟାୱଦେୱାତି ଇଦଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତି ୱିୟ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସକିଂ ଖୀଣାନଂ ଆସୱାନଂ ପୁନ ଖେପେତବ୍ବାଭାୱା’’ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଜାନନଗୁଣନ୍ତି ଇଦଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପନ ୱସେନ ଅନାଗତଂସଞାଣଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ।

ଗିହିପରିକ୍ଖାରେସୂତି ୱତ୍ଥାଭରଣାଦିଧନଧଞ୍ଞାଦିଗିହିପରିକ୍ଖାରେସୁ । ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ପନ ଅପ୍ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ଗିହିବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ସତି ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ତେ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ପବ୍ବଜନଂ ୱା ପରିନିବ୍ବାନଂ ୱାତି ଅୟଂ ନୟୋ ନ ସବ୍ବସାଧାରଣୋତି ଆହ ‘‘ଭୂମଦେୱତା ପନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣୱଚନଂ ‘‘ନିଲୀୟନୋକାସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି । ଅରଞ୍ଞପବ୍ବତାଦିପୱିୱେକଟ୍ଠାନଂ ନିଲୀୟନୋକାସୋ । ସେସକାମଭୱେତି କାମଲୋକେ । ଲଳିତଜନସ୍ସାତି ଆଭରଣାଲଙ୍କାରନଚ୍ଚଗୀତାଦିୱସେନ ୱିଲାସୟୁତ୍ତଜନସ୍ସ ।

ସୋପୀତି ‘‘ସୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ସୋପି । କରତୋ ନ କରୀୟତି ପାପନ୍ତି ଏୱଂ ନ କିରିୟଂ ପଟିବାହତି। ୟଦି ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ଅଥ କସ୍ମା ମହାସତ୍ତୋ ତଦା ଆଜୀୱକପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗଚ୍ଛୀତି ଆହ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସପୀତି ନ କେୱଲଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଏୱ ପାସଣ୍ଡାନଂ, ତସ୍ସପି । ୱୀରିୟଂ ନ ହାପେସୀତି ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛୱାଦଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଠିତୋ ୱିରାଗତ୍ଥାୟ ତଂ ସମାଦିଣ୍ଣୱତ୍ତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜି, ସତ୍ଥୁସାସନଂ ନ ଛଡ୍ଡେସି । ତେନାହ – ‘‘କିରିୟୱାଦୀ ହୁତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ।

ତେୱିଜ୍ଜୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଅଗ୍ଗିୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୭. ଲୋକସ୍ସ ସସ୍ସତତାପୱତ୍ତିପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଏୱ ହୋତୀତି ସସ୍ସତଗ୍ଗାହାଭାୱେ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହଭାୱତୋ ପୁନ ପରିବ୍ବାଜକେନ ‘‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ଭଗୱତାପି ସୋ ଏୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟେ ନାହଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି । ଅନ୍ତାନନ୍ତିକାଦିୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଗ୍ଗହଣେନ ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ ଅନନ୍ତୱା ଲୋକୋତି ଇମଂ ୱାଦଦ୍ୱୟମାହ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତିଆଦିୱାଦଚତୁକ୍କଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଇତରଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ସରୂପେନେୱ ଗହିତନ୍ତି । ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ‘‘ତତିୟେ ନାହଂ ଅନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠିକୋ, ଚତୁତ୍ଥେ ନାହଂ ଅନନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ଅୟମ୍ପି ସସ୍ସତୱାଦୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକୱସେନ, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପନ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ‘‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ଅୟମ୍ପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ସତ୍ତୱସେନ, ‘‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନାତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୮୯. ସପ୍ପତିଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସହ ଦୁକ୍ଖେନାତି ସଦୁକ୍ଖଂ। ତେନାହ ‘‘କିଲେସଦୁକ୍ଖେନା’’ତିଆଦି । ତେସଂୟେୱାତି କିଲେସଦୁକ୍ଖୱିପାକଦୁକ୍ଖାନଂୟେୱ । ସଉପଘାତକନ୍ତି ସବାଧଂ । ସଉପାୟାସନ୍ତି ସପରିସ୍ସମଂ ସଉପତାପଂ ସପୀଳଂ । ସପରିଳାହନ୍ତି ସଦରଥଂ ।

କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଇମା ତାୱ ଅଟ୍ଠ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ମା ହୋନ୍ତୁ, ଅତ୍ଥି ପନ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଗହିତଂ । ନ ହି ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନା କଞ୍ଚି ସମୟଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି । ଅପୱିଦ୍ଧନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଛଡ୍ଡିତଂ । ପଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ସତ୍ତଂ ମଥେନ୍ତି ସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତୀତି ମଥିତାତି ଆହ ‘‘ମଥିତାନନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । କଞ୍ଚି ଧମ୍ମନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମଂ ଅରୂପଧମ୍ମଂ ୱା । ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।

୧୯୦.ନ ଉପେତୀତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅନୁଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟା ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ କଞ୍ଚିପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି କାମଞ୍ଚେତଂ ସଭାୱପୱେଦନଂ ପରିନିବ୍ବାନଂ, ଏକେ ପନ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ ‘‘ମୟମ୍ପି ‘ସତ୍ତୋ ଆୟତିଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’ତି ୱଦାମ, ସମଣୋ ଗୋତମୋପି ତଥା ୱଦତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଭାୱେୟେୱ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଖୋ ୱଚ୍ଛ ନ ଉପେତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ସସ୍ସତମେୱ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାଦିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାରହିତୋ । ଅନାଲମ୍ବୋତି ତେସଂୟେୱ ୱାଦାନଂ ଓଲମ୍ବାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାଲମ୍ବୋ । ସୁଖପୱେସନଟ୍ଠାନନ୍ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ୱାଦାନଂ ସୁଖପୱେସନୋକାସଂ ମା ଲଭତୂତି । ଅନନୁଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଅନୁଜାନିତବ୍ବାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଠାନହେତୁ । ଅନୁଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଅନୁଜାନିତବ୍ବମ୍ପି ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପି। ପରିୟତ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚୟାକାରଧମ୍ମୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୟୋଗେନାତି ଇମମ୍ହା ନିୟ୍ୟାନିକସାସନା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ମିଚ୍ଛାସମୟେ ପୱତ୍ତପ୍ପୟୋଗେନ, ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱିୱିଧଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞୱାଦିୟକେନା’’ତିପି ପାଠୋ, ପଚ୍ଚୟାକାରତୋ ଅଞ୍ଞାକାରଦୀପକଆଚରିୟୱାଦଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୧.ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅନୁପାଦାନୋ, ନିରିନ୍ଧନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୨.ୟେନ ରୂପେନାତି ୟେନ ଭୂତୁପାଦାଦିଭେଦେନ ରୂପଧମ୍ମେନ । ତଂ ରୂପଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧସଂୟୋଜନପ୍ପହାନେନ ଖୀଣାସୱ-ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପନ୍ନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଜାନନାୟ ଅଭାୱଗୁଣତାୟ ଗୁଣଗମ୍ଭୀରୋ। ‘‘ଏତ୍ତକା ଗୁଣା’’ତି ପମାଣଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ। ‘‘ଈଦିସା ଏତସ୍ସ ଗୁଣା’’ତି ପରିୟୋଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାଳ୍ହୋତି । ଦୁଜ୍ଜାନୋତି ଅଗାଧତାୟ ଗମ୍ଭୀରୋ ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଉଦକଳ୍ହକସତାନୀ’’ତିଆଦିନା ପମେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ, ତତୋ ଏୱ ଦୁଜ୍ଜାନୋ । ଏୱମେୱାନ୍ତି ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଦୁଜ୍ଜାନୋ, ଏୱମେୱ ଖୀଣାସୱୋପି ଗୁଣୱସେନ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ରୂପାଦିଂ ଗହେତ୍ୱା ରୂପୀତିଆଦିୱୋହାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ପନ ତଦଭାୱା ତଥା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତତୋ ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପପଜ୍ଜତୀତିଆଦି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟଥା ପନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ଜାତୱେଦୋ ବ୍ୟତ୍ତେନ ପୁରିସେନ ନୀୟମାନୋ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସଂ ଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ନିବ୍ବୁତୋ, ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅନିଚ୍ଚତାତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତାଗହଣଂ ଅସାରନିଦସ୍ସନଂ । ତେନ ୟଥା ସୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ ସାଖାପଲାସାଦିଅସାରାପଗମେନ ସୁଦ୍ଧୋ ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଏୱମୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ସାସୱସଙ୍ଖାତଅସାରୱିଗମେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅଗ୍ଗିୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ମହାୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୩. ସହ କଥା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସହକଥୀ, ‘‘ମୟଂ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ତୁମ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନା’’ତି ଏୱଂ ସହପୱତ୍ତକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସେୱ କଥିତାନି, ତତ୍ଥ ପଠମେ ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟଂ ଦେସିତଂ, ଦୁତିୟେ ଅଗ୍ଗିନା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜୱଚ୍ଛସୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିୱଚ୍ଛସୁତ୍ତନ୍ତି ନାମଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଘଂ ଲଦ୍ଧିଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିୟତୋୟଂ ୱିନାସୋ ଅନଞ୍ଞସମୁପ୍ପାଦୋ, ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାପି ନ ଚିରେନ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି, ନ ଲହୁଂ । ତେନାହ ‘‘ୱସାତେଲ…ପେ॰… ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି । ପଚ୍ଛିମଗମନଂ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା । ୟଟ୍ଠିଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉଦକଂ ତରିତୁଂ ଓତରନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ‘‘ୟଟ୍ଠିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଉଦକେ ପତମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମପଥୱସେନ ୱିତ୍ଥାରଦେସନନ୍ତି ସଂଖିତ୍ତଦେସନଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ମୂଲୱସେନ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୱିତ୍ଥାରସଦିସାତି କମ୍ମପଥୱସେନ ଇଧ ଦେସିତଦେସନାୱ ମୂଲୱସେନ ଦେସିତଦେସନଂ ଉପାଦାୟ ୱିତ୍ଥାରସଦିସା । ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ କେୱଲଂ ଅୟମେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବାପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉଜୁକେନ ନିରୱସେସତୋ ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ ନତ୍ଥି ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ମହାୱିସୟତାୟ କରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଜ୍ଜାୟ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିତାୟ ହି ଅୱସେସପଟିସମ୍ଭିଦାନୁଭାୱିତାୟ ଅପରିମିତକାଲସମ୍ଭତଞାଣସମ୍ଭାରସମୁଦାଗତାୟ କଦାଚିପି ପରିକ୍ଖୟାନରହାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପହୂତଜିୱ୍ହାଦିତଦନୁରୂପରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନା ଭଗୱତୋ ଦେସନା କଥଂ ପରିମିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଭୱେୟ୍ୟ, ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପନ ଭଗୱା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିମିତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ସବ୍ବଂ ସଂଖିତ୍ତମେୱ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଅକଥେତ୍ୱା ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାୟ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା । ନ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମସାସନୱିରୋଧୋ ପରିୟାୟଂ ଅନିସ୍ସାୟ ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାନଂ ବୋଧିତତ୍ତା ସବ୍ବଲହୁତ୍ତା ଚାତି ।

୧୯୪.ସତ୍ତ ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା ସମ୍ପତ୍ତସମାଦାନୱିରତୀନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସାୱକୋ’’ତି ୱା ନିୟମଂ ୱିସେସେନ ଅକତ୍ୱା । ଅତ୍ତାନମେୱ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଥା ହି ପରିବ୍ବାଜକୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ଆହ ।

୧୯୫.ସତ୍ଥାୱଅରହା ହୋତି ପଟିପତ୍ତିୟା ପାରିପୂରିଭାୱତୋ । ତସ୍ମିଂ ବ୍ୟାକତେତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଏକଭିକ୍ଖୁପି ସାୱକୋ’’ତିଆଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ପଞ୍ହେ କଥିତେ ।

୧୯୬.ସମ୍ପାଦକୋତି ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପାଦକୋ ।

୧୯୭.ସେଖାୟୱିଜ୍ଜାୟାତି ସେଖଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସାତିସୟଂ କତ୍ୱା କରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଫଲପଞ୍ଞା ପନ ତାୟ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କମ୍ମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟଂ ପତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇମଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱିପରୀତମତ୍ଥଂ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ‘‘ୟାୱତକଂ ସେଖେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ମୟା’’ତି ୱଚନଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋପି ଅନେନ ପତ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱଦତି । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ଗାଥାୟ ।

କିଲେସାନି ପହାୟ ପଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନସଙ୍ଖାତେ ସଂକିଲେସେ ପହାୟ ପଜହିତ୍ୱା, ପହାନହେତୁ ୱା । ପରିପୁଣ୍ଣସେଖୋତି ସବ୍ବସୋ ୱଡ୍ଢିତସେଖଧମ୍ମୋ । ଅପରିହାନଧମ୍ମୋତି ଅପରିହାନସଭାୱୋ । ନ ହି ୟସ୍ସ ଫାତିଗତେହି ସୀଲାଦିଧମ୍ମେହି ପରିହାନି ଅତ୍ଥି, ସମାଧିମ୍ହି ପରିପୂରକାରିତାୟ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ। ତେନାହ ‘‘ସମାହିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତି । ଅପରିହାନଧମ୍ମତ୍ତାୱ ଠିତତ୍ତୋ।

ଅନାଗାମିନା ହି ଅସେଖଭାୱାୱହା ଧମ୍ମା ପରିପୂରେତବ୍ବା, ନ ସେଖଭାୱାୱହାତି ସୋ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣେ ସେଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତଂ ନ ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅନନ୍ତରେକନ୍ତୱିପାକଦାନତୋ, ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତନେ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ, ‘‘ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୫; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୮), ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୧୯) ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଏତସ୍ସତ୍ଥସାଧକାନି । ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନପ୍ପହାନେନ ସେକ୍ଖଧମ୍ମପରିପୂରିଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥୋ ତୱ ୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଅସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ୱଚ୍ଛସ୍ସ ।

୧୯୮.ଅଭିଞ୍ଞା ୱା କାରଣନ୍ତି ୟଞ୍ହି ତଂ ତତ୍ର ତତ୍ର ସକ୍ଖିଭବ୍ବତାସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧପଚ୍ଚନୁଭୱନାଦି, ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞା କାରଣଂ । ଅଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧପଚ୍ଚନୁଭୱନାଦି ଅଭିଞ୍ଞା, ଏୱଂ ସତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ କାରଣଂ । ଅୱସାନେ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ପନ ଅରହତ୍ତଂ। ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ପଠମସୁତ୍ତେ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଆସୱା ଖୀଣା ଏୱ, ନ ପୁନ ଖେପେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଫଲସମାପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ୱା କାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମି, ୟଦରିୟା ଏତରହି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫; ୩.୩୦୭) ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ କାରଣଂ, ତୟିଦଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ସାଧାରଣୱସେନ ନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରହତ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ୱା’’ତି ଆହ ।

୨୦୦.ପରିଚରନ୍ତି ନାମ ୱିପ୍ପକତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସତ୍ତା । ପରିଚିଣ୍ଣୋ ହୋତି ସାୱକେନ ନାମ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମେ କତ୍ତବ୍ବା ପରିଚରିୟା ସମ୍ମଦେୱ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଇତି…ପେ॰… ଥେରୋ ଏୱମାହା’’ତି । ତେସଂ ଗୁଣାନନ୍ତି ତେସଂ ଅସେକ୍ଖଗୁଣାନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ଦୀଘନଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ଖନନଂ ଖତଂ, ସୂକରସ୍ସ ଖତଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସୂକରଖତା, ସୂକରସ୍ସ ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ପଠମଂ ଖତଂ ଉପାଦାୟ ସୂକରଖତା, ତାୟ । ଏୱଂନାମକେତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମକେ । ପଂସୁଧୋତେତି ଧୋତପଂସୁକେ । ଓତରିତ୍ୱା ଅଭିରୁହିତବ୍ବନ୍ତି ପକତିଭୂମିତୋ ଅନେକେହି ସୋପାନଫଲକେହି ଓତରିତ୍ୱା ପୁନ ଲେଣଦ୍ୱାରଂ କତିପୟେହି ଅଭିରୁହିତବ୍ବଂ ।

ଠିତକୋୱାତି ମାତୁଲସ୍ସ ଠିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ସଗାରୱସପତିସ୍ସୱସେନ ଠିତକୋୱ । କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱିସେସତୋ ଅନୱସେସପରିୟାଦାୟକୋ, ୱତ୍ଥୁଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୋଧୀ ପନ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋତି ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିବ୍ବାଜକୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଆହ । ୟା ଲୋକେ ମନୁସ୍ସଉପପତ୍ତିୟୋତିଆଦିକା ଉପପତ୍ତିୟୋ, ତା ଅନତ୍ଥସମୁଦାଗତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ସମୟୱାଦୀହି ୱୁଚ୍ଚମାନା ସବ୍ବା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଉପପତ୍ତି ନ ହୋତି । ଜଲବୁବ୍ବୁଳକା ୱିୟ ହି ଇମେ ସତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟୋ’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ପରିବ୍ବାଜକୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଆହ, ତଂ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତୋପି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅକ୍ଖରେ ତାୱ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ପଦେସସବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବସବ୍ବୱିସୟଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ୟଥା ଲୋକେ କେନଚି ‘‘ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ମୁସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ସବ୍ବନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ମୁସାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଇମସ୍ସପି ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ୱଦତୋ ତଥା ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିପି ନକ୍ଖମତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଏସାପି ତେ ଦିଟ୍ଠି ନକ୍ଖମତୀ’’ତି । ୟଥା ପନ କେନଚି ‘‘ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତଂ ମୁସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୋଧିନୀ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେସମେୱ ମୁସାଭାୱୋ ଞାୟାଗତୋ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୟସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞମେୱ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ସବ୍ବଂ ନକ୍ଖମତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଞାୟାଗତୋ, ଭଗୱା ପନ ୱାଦୀୱରୋ ସୁଖୁମାୟ ଆଣିୟା ଥୂଲଂ ଆଣିଂ ନୀହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପାୟେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନୀହରିତୁଂ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱତ୍ୱା ସଦ୍ଦୱସେନ ତାୱ ଲବ୍ଭମାନଂ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାପି ଖୋ ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅକ୍ଖରେ ତାୱ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ।

ପରିବ୍ବାଜକୋ ପନ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ମୟା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣତ୍ଥଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଏସ ଦୋସୋ ସବ୍ବୋ ନ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମମ ୱାଦେ ଦୋସମେୱ ଆରୋପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ନିଗୁହିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସଂ ପରିହରିତୁକାମୋ ‘‘ଏସା ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତମ୍ପସ୍ସ ତାଦିସମେୱାତି ୟଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଗହିତଂ ୱତ୍ଥୁ, ତମ୍ପି ତାଦିସମେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଅୟଞ୍ଚ ସବ୍ବନ୍ତୋଗଧଦିଟ୍ଠି ମୟ୍ହମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁ, ତଂ ମେ ଖମେୟ୍ୟୱାତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏସାପି ଦିଟ୍ଠି ତୁୟ୍ହଂ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ୟାପି ଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତା ଭୱତା ଗୋତମେନ, ସାପି ମୟ୍ହଂ ନକ୍ଖମତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତେୱାତି ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ତଂ ପରିହରାମୀତି ସଞ୍ଞାୟ ୱଦତୀ’’ତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତସ୍ମାପି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ମୟ୍ହଂ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି । ‘‘ଏସା ମେ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୟା ଠିତିଭୂତା ଦିଟ୍ଠି, ତାୟ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ଆହ – ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନସ୍ସ ଏସା ଦିଟ୍ଠି ନ ମେ ଖମତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅୟଂ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ଏସାତି ଦିଟ୍ଠି । ରୁଚିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ରୋଚେତ୍ୱା ଗହିତଂ । ତେନ ହି ଦିଟ୍ଠିଅକ୍ଖମେନ ଅରୁଚିତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସତି ଦିଟ୍ଠିୟା ଅକ୍ଖମଭାୱେ ତତୋ ତାୟ ଗହିତାୟ ଖମେୟ୍ୟ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ୟଥା, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଅକ୍ଖମଭାୱେତି ଅପରଭାଗେ ସବ୍ବଂ ଖମତି ରୁଚ୍ଚତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ପନେସ ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀତି ଏସ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସ୍ସ ଖମନଂ ରୁଚ୍ଚନଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ଞାୟେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ କଥଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘କେୱଲଂ ତସ୍ସାପି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଉଚ୍ଛେଦମେୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଅରୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ମେ ନକ୍ଖମତୀ’’ତି ୱଦତି, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିକେସୁ ଚ ଉଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ କୁତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସଭାୱୋତି ।

ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ, ୟସ୍ମା ଇଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ଈଦିସଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଜହନକେନ ୱା ଚିତ୍ତେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ପଜହନକେହି ଅପ୍ପଜହନକେ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ଭଗୱା ‘‘ଅତୋ…ପେ॰… ବହୁତରା’’ତି ଅୱୋଚାତି ଆହ – ‘‘ପଜହନକେସୁ ନିସ୍ସକ୍କ’’ନ୍ତି ୟଥା ‘‘ପଞ୍ଚସୀଲେହି ପଭାୱନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତତରା’’ତି । ‘‘ବହୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ବହୂ, ଅଥ ଖୋ ଅତିୱିୟ ବହୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହୁତରା’’ତି ଆହ । ‘‘ବହୂ ହୀ’’ତି ନୟିଦଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । କଥଂ ହି-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ହି-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ତାୱ ତସ୍ସ ପଜହନକାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ତେପି ପରତୋ ‘‘ବହୁତରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚୀୟନ୍ତି । ମୂଲଦସ୍ସନନ୍ତି ୟେ ତାଦିସଂ ଦସ୍ସନଂ ପଠମଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି, ତଜ୍ଜାତିକମେୱ ପଚ୍ଛା ଗହିତଦସ୍ସନଂ । ୱିଜାତିୟଞ୍ହି ପଠମଂ ଗହିତଦସ୍ସନଂ ଅପ୍ପହାୟ ୱିଜାତିୟସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ସହ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ। ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ପନ ମୂଲଦସ୍ସନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ଅପରଦସ୍ସନଂ ଗହେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାନଂ ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହନଜାତିକୋ, ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହେନ ପନ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସସ୍ସ ତଂଗାହେନ ଚ ଅସସ୍ସତାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ଉଭୟତ୍ଥପି ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଂ ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ସସ୍ସତଂ ୱା ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱା ନ ସକ୍କା ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଚ । ମୂଲସସ୍ସତଞ୍ହି ପଠମଂ ଗହିତଂ । ଆୟତନେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ପଠମଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ନ କେୱଲଂ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱ ସସ୍ସତଂ, ସୋତାୟତନମ୍ପି ସସ୍ସତଂ, ଘାନାୟତନାଦିପି ସସ୍ସତନ୍ତି ଗଣ୍ହାତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆୟତନେସୁପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଧାତୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ଗାହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ମୂଲେ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପଠମଗ୍ଗାହସ୍ସ ସମାନଜାତିୟଂ ଅପରଗ୍ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ ।

ଦୁତିୟୱାରେ ପଠମୱାରେ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱାତି ‘‘ୟଦି ରୂପଂ ସସ୍ସତଂ ସିୟା, ନୟିଦଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ ଇଦଂ ରୂପଂ ଅସସ୍ସତଂ, ତସ୍ମା ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଉଦୟୱୟୱନ୍ତତାୟ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୋ ମିଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ସସ୍ସତୱାଦେ ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା । ଓଳାରିକନ୍ତି ତସ୍ମା ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଅୟାଥାୱଗ୍ଗାହତାୟ ରୂପଂ ନ ସଣ୍ହଂ ଓଳାରିକମେୱ । ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱଦସ୍ସନଂ ରୂପୱେଦନାଆଦୀନଂ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ପଜହତି ।

ତିସ୍ସୋ ଲଦ୍ଧିୟୋତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ । ୟସ୍ମା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକା ୱଟ୍ଟେ ରଜ୍ଜନସ୍ସ ଆସନ୍ନା । ତଥା ହି ତେ ଓଲୀୟନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭୱାଭୱଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତାୱ ତିସ୍ସୋ ୱିସେସତୋ ଗହେତବ୍ବା ।

ଇଧଲୋକଂ ପରଲୋକଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନାତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ସସ୍ସତଦସ୍ସନସ୍ସ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜତାକାରଣମାହ, ୱଟ୍ଟଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଇମିନା ଦନ୍ଧୱିରାଗତାୟ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଇଧଲୋକଂ ପରଲୋକଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନାତୀତି ଇମିନା ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ସତ୍ତାନଂ ସଂସରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଦସ୍ସେତି, ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନାତୀତି ଇମିନା କମ୍ମଫଲଂ । କୁସଲଂ ନ କରୋତୀତି ଇମିନା କମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଂ କରୋନ୍ତୋ ନ ଭାୟତୀତି ଇମିନା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି ସଭାୱତୋ ଜାୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱଟ୍ଟଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱତୋ। ସୀଘଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅରୁଚ୍ଚନତୋ । ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ହି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉଚ୍ଛେଦଂ ମଞ୍ଞତି । ତତୋ ପରଂ ଇଧଲୋକଂ ପରଲୋକଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନାତି ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ ଫଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନାତି କମ୍ମଫଲୱାଦୀଭାୱତୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ରାଭିନିୱେସୋ ହୋତି । ସୀଘଂ ଦସ୍ସନଂ ପଜହତି ୱଟ୍ଟାଭିରତିୟା ଅଭାୱତୋ । ପାରମିୟୋ ପୂରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ଲୋକୱୋହାରମତ୍ତେନେୱ ସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ୟୋଜନା । ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଅଭିନୀହାରଂକତ୍ୱା ଅଗ୍ଗସାୱକାଦିଭାୱସ୍ସ ଅଭିନୀହାରଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା । ସାୱକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ମହାସାୱକୋ ହୁତ୍ୱା, ତତ୍ଥାପି ତେୱିଜ୍ଜୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ ୱା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଏୱ ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି । ସବ୍ବମିଦଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତନିସ୍ସୟେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନେ ଖିପ୍ପୱିରାଗତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଗତଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

୨୦୨.କଞ୍ଜିୟେନେୱାତି ଆରନାଳେନ । କଞ୍ଜିୟସଦିସେନ ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନେନ । ପୂରିତୋତି ପରିପୁଣ୍ଣଜ୍ଝାସୟୋ । ସୋତି ପରିବ୍ବାଜକୋ । ଅପ୍ପହାୟାତି ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୱିଗ୍ଗହୋତି କଲହୋ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧଗ୍ଗାହୋତି କତ୍ୱା । ୱିୱାଦନ୍ତି ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦଂ । ୱିଘାତନ୍ତି ୱିରୋଧହେତୁକଂ ଚିତ୍ତୱିଘାତଂ । ୱିହେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦନିମିତ୍ତଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ କିଲମଥଂ । ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱାତି ଏତାସଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଏୱରୂପୋ ଆଦୀନୱୋ, ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱତାୟ ପନ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ମହାଦୀନୱୋତି ଏୱଂ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ।

୨୦୫. ‘‘ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮) କାୟଂ ଅନ୍ୱେତୀତି କାୟନ୍ୱୟୋ, ସୋୟେୱ, ତସ୍ସ ୱା ସମୂହୋ କାୟନ୍ୱୟତା, କାୟପଟିବଦ୍ଧୋ କିଲେସୋ । ତେନାହ ‘‘କାୟଂ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଅସମ୍ମିସ୍ସଭାୱନ୍ତି ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱଂ । ତେନ ତାସଂ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହି ତାସଂ କଦାଚିପି ସଙ୍କରୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି । ସରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞା ୱେଦନା’’ତି ଅନିୟମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମେୱ ୱିଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି ଅନ୍ତରହିତା ୱା’’ତି ଆହ । ସରୂପତୋ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ କାଚି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ୱା ହୋତି, କାଚି ଅନ୍ତରହିତା ୱାତି । ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜମାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ନ କେନଚିସଂୱଦତୀତି କେନଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦିଟ୍ଠିରାଗୱସେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ନ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ସସ୍ସତଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ନ ୱିୱଦତୀତି ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ନ ୱିୱଦତି । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତୟୋପି ୱାଦା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା। ତେନ ୱୋହରତୀତି ତେନ ଲୋକୱୋହାରେନ ଲୋକସମଞ୍ଞଂ ଅନତିଧାୱନ୍ତୋ ସତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିନା ୱୋହରତି, ନ ପନ ଇତୋ ବାହିରକା ୱିୟ ଅଭିନିୱିସତି । ତେନାହ ‘‘ଅପରାମସନ୍ତୋ’’ତି । କଞ୍ଚି ଧମ୍ମନ୍ତି ରୂପାଦୀସୁ ଏକଂ ଧମ୍ମମ୍ପି । ପରାମାସଗ୍ଗାହେନ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ଚ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ଆମସିତ୍ୱା ଗହଣେନ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ।

କତାୱୀତି କତକିଚ୍ଚୋ । ସୋ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରେସୁ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେସୁପି ଅହଂ ୱଦାମୀତି ୱଦେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ଅହନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ । ମମନ୍ତି ତସ୍ସ ସନ୍ତକଭୂତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଲୋକନିରୁଳ୍ହେ । ସମଞ୍ଞନ୍ତି ତତ୍ଥ ସୁକୁସଲତାୟ ଲୋକେ ସମଞ୍ଞା କୁସଲୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ୱୋହାରମତ୍ତେନାତି କେୱଲଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ମହାବୋଧିପାରମିୟୋ ପୂରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସାୱକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସୱୋହାରମତ୍ତେନ ନ ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଭିନିୱେସନୱସେନ ।

୨୦୬.ସସ୍ସତାଦୀସୂତି ସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀସୁ । ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ସସ୍ସତଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ନିସ୍ସରଣତୋ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ପହାନନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦଂ । ରୂପସ୍ସ ପହାନନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧସଞ୍ଞୋଜନପ୍ପହାନେନ ପହାନଂ । ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧେହି ଆସୱେହି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି। ‘‘ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚିପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସେସେତ୍ୱା । ସୋଳସ ପଞ୍ଞାତି ମହାପଞ୍ଞାଦିକା ସୋଳସ ପଞ୍ଞା । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ପୁଣ୍ଣଉପୋସଥଦିୱସତା, କେନଚି ଅନାମନ୍ତିତମେୱ ଅନେକସତାନଂୟେୱ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିପତିତତା, ସବ୍ବେସଂ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନତା, ଛଳଭିଞ୍ଞତା ଚାତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରିମାନି ଅଙ୍ଗାନୀ’’ତିଆଦି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦୀଘନଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୭.ଦ୍ୱେମାଗଣ୍ଡିୟାତି ଦ୍ୱେ ମାଗଣ୍ଡିୟନାମକା । ଦେୱଗବ୍ଭସଦିସନ୍ତି ଦେୱାନଂ ୱସନଓୱରକସଦିସଂ । ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଭାରଦ୍ୱାଜଗୋତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଗ୍ୟାଗାରେ ତିଣସନ୍ଥାରକେ’’ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଂ ତଂ ଦିୱସମେୱାତି ୟଂ ଦିୱସଂ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ତିଣସନ୍ଥାରକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନ କେୱଲଂ ତଂ ଦିୱସମେୱ ଭଗୱା ୟେନଞ୍ଞତରୋ ୱନସଣ୍ଡୋ, ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୟୋଜନା । ଗାମୂପଚାରେତି ଗାମସମୀପେ । ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱାତି ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ୱିୟ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାଣକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ।

ସମଣସେୟ୍ୟାନୁରୂପନ୍ତି ସମଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ସେୟ୍ୟା । ପାସଂସତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ରୂପ-ସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ତିଣସନ୍ଥାରକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନାକିଣ୍ଣୋତି ୱିଲୁଳିତୋ ଅଘଟ୍ଟିତୋ । ହତ୍ଥପାଦସୀସେହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପହଟେନ ନ ଚଲିତୋ ଅଭିନ୍ନୋ, ଅଚଲିତତ୍ତା ଏୱ ଅଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥରଣଂ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ୱିୟାତି ଅୟଂ ଛେକେନ ଚିତ୍ତକାରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତୁଲିକାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଲେଖାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଲିଖିତା ଚିତ୍ତକତସେୟ୍ୟା ୱିୟ । ଭୂନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଡ୍ଢିତଂ, ତଂ ହନ୍ତୀତି ଭୂନହୁନୋ। ତେନାହ ‘‘ହତୱଡ୍ଢିନୋ’’ତି । ତଂ ପନାୟଂ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ସଂୱରୱିଧାନଂ ୱଡ୍ଢିହନନଂ ମଞ୍ଞତି । ତେନାହ ‘‘ମରିୟାଦକାରକସ୍ସା’’ତି । ବ୍ରୂହେତବ୍ବନ୍ତି ଉଳାରୱିସୟୂପହାରେନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ପୀଣେତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ଅନନୁଭୂତାନୁଭୱନେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ ଦକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅନୁଭୂତଂ ପନ ଅପଣୀତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୀ କିରେସ ପରିବ୍ବାଜକୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୱଡ୍ଢିଂ ପଞ୍ଞପେତି। ୟସ୍ମା ୟଂ ଛନ୍ନମ୍ପି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୟଥାସକଂ ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଲୋକସ୍ସ ଅୱଡ୍ଢିତଂ ୱିନାସମେୱ ପଞ୍ଞପେତି, ତସ୍ମା ସୋ ସୟମ୍ପି ୱଡ୍ଢିହତୋ ହତୱଡ୍ଢିତୋ ।

ସଂକିଲେସତୋ ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଭାୱତୋ ଞାୟୋ ଧମ୍ମୋ। ୱଜ୍ଜଲେସସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ କୁସଲୋ। ତେନାହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧେ କାରଣଧମ୍ମେ ଅନୱଜ୍ଜେ’’ତି । ଉଗ୍ଗତସ୍ସାତି ଉଚ୍ଚକୁଲୀନତାଦିନା ଉଳାରସ୍ସ । ମୁଖେ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱାତି ମୁଖେନ ସଂୟତୋ ହୁତ୍ୱା । ଅମ୍ବଜମ୍ବୂଆଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ଅପୂରୟମାନୋତି ଅମ୍ବଜମ୍ବୂଆଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସାନି ୱିୟ ପୂରଣକଥାନୟେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅକଥେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ମୟା କଥିତନିୟାମେନା’’ତି ।

୨୦୮.ଫଲସମାପତ୍ତିୟାୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଦିୱାୱିହାରତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିୱାୱିହାରୋପି ହି ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୮) । ଭଗୱା ହି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୁତ୍ତରକାଲଂ ତେସଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ଗତୋ । ସଂୱେଗୋ ନାମ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ, ତଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନୱସେନପି ହୋତି, ସଂୱେଗନିସ୍ସିତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୀତିସଂୱେଗେନ ସଂୱିଗ୍ଗୋ’’ତି । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ଚଲନଂ ହୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଚଲିତୋ କମ୍ପିତୋ’’ତି । ତିଖିଣସୋତେନ ପୁରିସେନାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

୨୦୯.ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି ୟଥା ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ୱସନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଇଦଂ ଆରମିତବ୍ବଭାୱସ୍ସ ଭାୱଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ଆରମତି ଏତ୍ଥାତି ଆରାମୋ, ରୂପଂ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ରୂପାରାମଂ, ତତୋ ଏୱ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ରୂପେ ରତନ୍ତି ରୂପରତଂ, ତେନ ସମ୍ମୋ ଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ରୂପେନ ସମ୍ମୁଦିତନ୍ତି ରୂପସମ୍ମୁଦିତଂ, ତଦେତଂ ତଦଭିହତଜୱନକିଚ୍ଚଂ ତତ୍ଥ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଦନ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦନ୍ତଂ ଦମିତଂ । ନିବ୍ବିସେୱନନ୍ତି ୱିଗତୱିସୁକାୟିକଂ । ଗୁତ୍ତନ୍ତି ସତିୟା ଗୁତ୍ତଂ । ରକ୍ଖିତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସଂୱୁତନ୍ତି ଅପନୀତଂ ପୱେସନିୱାରଣେନ । ତେନାହ ‘‘ପିହିତ’’ନ୍ତି ।

୨୧୦.ଉପ୍ପଜ୍ଜନପରିଳାହନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିଲେସପରିଳାହଂ । କିଂ ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅସ୍ସାତି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ସମୁଦୟାଦିପହାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିରଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟୋ ୱିମୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ୱୁଦ୍ଧିହତପରିୟାୟୋ ଅୱସ୍ସଂ ଲଭତି ନ ଲଭତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରିବ୍ବାଜକୋ ତାଦିସେ ସାରବଦ୍ଧୱିମୁତ୍ତିକେ ୱୁଦ୍ଧିହତୋତି ନ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି, ଭୋ, ଗୋତମା’’ତି ।

୨୧୧.ତେତି ତୟା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ୱସ୍ସଂ ୱାସୋ ୱସ୍ସଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ୱସ୍ସିତୁଂ ଅରହତୀତି ୱସ୍ସିକୋ, ୱସ୍ସକାଲେ ନିୱାସାନୁଚ୍ଛୱିକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନାତିଉଚ୍ଚୋ ହୋତି ନାତିନୀଚୋତି ଗିମ୍ହିକୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଚୋ, ହେମନ୍ତିକୋ ୱିୟ ନୀଚୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝଲକ୍ଖଣତାୟ ନାତିଉଚ୍ଚୋ ହୋତି ନାତିନୀଚୋ । ନାତିତନୂନୀତି ହେମନ୍ତିକସ୍ସ ୱିୟ ନ ଖୁଦ୍ଦକାନି । ନାତିବହୂନୀତି ଗିମ୍ହିକସ୍ସ ୱିୟ ନ ଅତିବହୂନି । ମିସ୍ସକାନେୱାତି ହେମନ୍ତିକଗିମ୍ହିକେସୁ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱୋମିସ୍ସକାନି । ଉଣ୍ହପୱେସନତ୍ଥାୟାତି ନିୟୂହେସୁ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ପତିତସୂରିୟୋଭାସୱସେନ ଉଣ୍ହସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରପୱେସନତ୍ଥାୟ । ଭିତ୍ତିନିୟୂହାନି ନୀହରୀୟନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଭିତ୍ତୀସୁ ନିୟୂହାନି ନୀହରିତ୍ୱା କରୀୟନ୍ତି । ୱିପୁଲଜାଲାନୀତି ପୁଥୁଲଛିଦ୍ଦାନି । ଉଦକୟନ୍ତାନୀତି ଉଦକୱାହକୟନ୍ତାନି ।

ନୀଲୁପ୍ପଲଗଚ୍ଛକେ କତ୍ୱାତି ୱିକସିତେହି ନୀଲୁପ୍ପଲେହି ଗଚ୍ଛକେ ନଳିନିକେ କତ୍ୱା । ଗନ୍ଧକଲଲନ୍ତି ଗନ୍ଧମିସ୍ସକକଦ୍ଦମଂ । ୟମକଭିତ୍ତୀତି ୟୁଗଳଭିତ୍ତି, ତସ୍ସା ଅନ୍ତରେ ନାଳି, ୟତୋ ଉଦକଂ ଅଭିରୁହତି । ଲୋହନାଳିନ୍ତି ଲୋହମୟୟନ୍ତନାଳିଂ । ଜାଲନ୍ତି ତମ୍ବଲୋହମୟଂ ଜାଲଂ । ହେଟ୍ଠା ୟନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଉଦକୟନ୍ତଂ ଗମେନ୍ତି । ଉଦକଫୁସିତେ ତେମେନ୍ତେ ୱିୱଣ୍ଣତା ମାହୋସୀତି ନୀଲପଟଂ ନିୱାସେତି । ଦିୱାକାଲେତି ଦିୱସୱେଲାୟ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱିହରାମୀତି ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରୋ ଭଗୱତା ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ – ‘‘ତାୟ ରତିୟା ରମମାନୋତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତିରତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୨୧୨.ମହାଚ ନେସଂ ପପଞ୍ଚୋତି ନେସଂ ରାଜୂନଂ ମହାପପଞ୍ଚୋ ରାଜିଦ୍ଧିୱସେନ ସବ୍ବଦା ସମ୍ପତ୍ତିୱିସୟୋ ଚ, ଅନୁଭୱିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନ୍ତେ ଗୱେସନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି, ନ ଭୋଗସୁଖଂ । ଗଣନା ନାମ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନା, ନ ୱିଗଣଗଣନା ନ ପଣଗଣନା । ଆୱଟ୍ଟୋତି ୟଥାଧିଗତେ ଦିବ୍ବେ କାମେ ପହାୟ କାମହେତୁ ଆୱଟ୍ଟୋ ନିୱତ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ମାନୁସକା କାମାତି ୟଥା କୋଚି କୁସଗ୍ଗେନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ମିନେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକମେୱ ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ ପଣୀତଞ୍ଚ, ଏୱଂ ଦିବ୍ବାନଂ କାମାନଂ ସମୀପେ ଉପନିଧାୟ ମାନୁସକା କାମା ଅପ୍ପମତ୍ତକା ଓରମତ୍ତକା ନିହୀନା, ଦିବ୍ବାୱ କାମା ମହନ୍ତା ୱିପୁଲା ଉଳାରା ପଣୀତା । ସମଧିଗୟ୍ହାତି ସମ୍ମା ଅଧିଗମନୱସେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ଦିବ୍ବମ୍ପି ସୁଖଂ ହୀନଂ କତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି।

୨୧୩. ଆରୋଗ୍ୟହେତୁକଂ ସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଖୀ, ତଂ ପନସ୍ସ ରୋଗୱିଗମତୋୱାତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ଦୁକ୍ଖିତୋ ପଚ୍ଛା ସୁଖିତୋ’’ତି । ସେରୀ ନାମ ଅତ୍ତାଧୀନୱୁତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସେରୀ ଏକକୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱସୋ ସୟଂୱସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୟଂୱସୀ । ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଂ ୱିୟ କାମୱତ୍ଥୁପରିଳାହହେତୁତୋ । ତଚ୍ଛେତ୍ୱାତି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା, କଣ୍ଡୂୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୧୪. ୟେନ କାୟୋ ମଧୁରକଜାତୋ ହୋତି, ତଂ କିର କୁଟ୍ଠଂ ଛୱିଂ ୱିନାସେତି, ଚମ୍ମଂ ଛିଦ୍ଦଜାତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଉପହତକାୟପ୍ପସାଦୋ’’ତି । ପଚ୍ଚଲତ୍ଥାତି ପଟିଲଭି । ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତତାୟ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପହତତ୍ତା। ଆୟତିଂ ଦୁକ୍ଖଫଲତାୟ ଏତରହି ଚ କିଲେସଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ କାମାନଂ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସତା, ତଦୁଭୟସଂୟୁତ୍ତେସୁ ତେସୁ ଚ ତଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖିତ୍ୱା ଏକନ୍ତସୁଖାଭିନିୱେସୋ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ, ନ କେୱଲାୟ ସୁଖୱେଦନାୟ ସୁଖାତି ପୱତ୍ତସଞ୍ଞୀ ।

୨୧୫.ତାନୀତି କୁଟ୍ଠସରୀରେ ୱଣମୁଖାନି । ଅସୁଚୀନୀତି ଅସୁଭାନି । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନୀତି ୱିସ୍ସଗନ୍ଧାନି । ପୂତୀନୀତି କୁଣପଭୂତାନି । ଇଦାନୀତି ଏତରହି । ନଖେହି ୱିପ୍ପତଚ୍ଛନଅଗ୍ଗିପରିତାପନେହି ଅତିନିପ୍ପୀଳନକାଲେ ପାଣକା…ପେ॰… ପଗ୍ଘରନ୍ତି, ତେନ ୱେଦନା ତନୁକା ହୋତି । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦନାୟ ତନୁକଭାୱତୋ ।

ଆରୋଗ୍ୟଭାୱେ ଧନଲାଭାଦିଲାଭୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଅସତି ଚ ଆରୋଗ୍ୟେ ଲାଭସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱତୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଲାଭସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ଆରୋଗ୍ୟପରମା ଲାଭା। ନିବ୍ବାନେ ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଅସତି ଚ ନିବ୍ବାନାଧିଗମେ ତାଦିସସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ଚ ସବ୍ବସୋ ଚ ସଂସାରଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ, ଅଧିଗତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖଂ । ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗାନନ୍ତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନଂ ମଗ୍ଗାନଂ । ତେସଞ୍ଚ ଅମତଗାମିତା ନାମ ତନ୍ନିନ୍ନତାୱସେନେୱ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗଗମନେନେୱ ଅମତଗାମିନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଖେମୋ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟସମୁଗ୍ଘାତନେନ ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା, ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଅନୁପଦ୍ଦୱହେତୁତୋ ଚ । ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଗହିତାତି ସସ୍ସତୱାଦାଦୀହି କେୱଲଂ ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ତଥା ଗହିତା । ଖେମଅମତଗାମିନନ୍ତି ଇମିନା ହି ‘‘ଖେମଂଅମତଗାମିନ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୧୬.ଅନୋମଜ୍ଜତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ଓମଜ୍ଜତି । ଅପରାପରଂ ହତ୍ଥଂ ହେଟ୍ଠା ଓତାରେନ୍ତୋ ମଜ୍ଜତି।

୨୧୭.ଛେକନ୍ତି ଘନଭାୱେନ ୱୀତଂ । ଘନମଟ୍ଠଭାୱେନ ସୁନ୍ଦରଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ସାଧୂହି ପରମପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠେହି ଲାତୋ ଗହିତୋତି ସାହୁଳି । ସଙ୍କାରଚୋଳକଂ ନିଚ୍ଚକାଳକଂ ।

୨୧୮. ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୁଜନଟ୍ଠେନ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ରୋଗୋୱ ଭୂତୋ। ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନପି ସିଖାପ୍ପତ୍ତେନ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଏକଦେସେନ ପସ୍ସତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟପଟିପକ୍ଖତୋତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚେୱା’’ତି ।

୨୧୯.ଅନ୍ତରାତି ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ଜରାମରଣାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ଉପହତୋତି ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିଦୋସେହି ଦୂସିତଭାୱେନ କଥିତୋ । ପିତ୍ତାଦିଦୋସେ ପନ ଭେସଜ୍ଜସେୱନାୟ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଉପହତଂ ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତୋ ଚକ୍ଖୂନି ଉପ୍ପାଦେତି ନାମ । ୱିନଟ୍ଠାନୀତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପନ୍ନାନି ।

୨୨୦.ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ସାହୁଳିୟଚୀରେ । ୱଟ୍ଟେ ଅନୁଗତଚିତ୍ତେନାତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ଅନୁଗାମିଚିତ୍ତେନ ।

୨୨୧.ଧମ୍ମସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ଅନୁରୂପଂ ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱତ, ଭୋ’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପାଦାନନିରୋଧାତି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ସନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୩. ଦେୱେନ ୱସ୍ସେନ କତୋ ସୋବ୍ଭୋ ଦେୱକତସୋବ୍ଭୋ । ତେନାହ ‘‘ୱସ୍ସୋ…ପେ॰… ରହଦୋ’’ତି । ଗୁହାତି ପଂସୁଗୁହା ପାସାଣଗୁହା ମିସ୍ସକଗୁହାତି ତିସ୍ସୋ ଗୁହା । ତତ୍ଥ ପଂସୁଗୁହା ଉଦକମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅହୋସି ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପନ ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତଂ । ଉମଙ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ହେଟ୍ଠା ସୁଦୁଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା । ଅନମତଗ୍ଗିୟଂପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ‘‘ନ ଖୋ ସୋ ସତ୍ତାୱାସୋ ସୁଲଭରୂପୋ, ୟୋ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ଅନାୱୁଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୦) ଇଦଞ୍ଚ ତଳାକଂ ମୟା ୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତମ୍ପି ଠାନଂ ସୋ ଚ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱଂ ଗତୋତି ଏୱଂ ଅନମତଗ୍ଗିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇମିନା ନୟେନ ସମୁଦ୍ଦପବ୍ବତଦସ୍ସନାଦୀସୁପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉଚ୍ଚଂ ନଦମାନାୟାତି ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟା କାମସ୍ସାଦଭୱସ୍ସାଦାଦିୱତ୍ଥୁନ୍ତି ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚ କାମୋ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ, ଅସୁକୋ ଭୱୋ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ, ଏୱମୟଂ ଲୋକୋ ପିୟେହି ପିୟତରୋ’’ତି ଏୱଂ କାମସ୍ସାଦଭୱସ୍ସାଦଲୋକସ୍ସାଦାଦିସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ । ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ସଂସାରତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ଏତେନାତି ନିୟ୍ୟାନଂ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ ଚ, ତଂ ନିୟ୍ୟାନଂ ଅରହତି, ନିୟ୍ୟାନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ନିୟ୍ୟାନିକା, ନିୟ୍ୟାନଂ ୱା ଫଲଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାଦିସଂକିଲେସତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱା ନିୟ୍ୟାନୀୟା, ଈ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ୟ-କାରସ୍ସ ଚ କ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକା, ଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ୱେରମଣି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାତି ତିରୋକରଣଭୂତା । ଗେହସ୍ସିତକଥାତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେତି ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେ । ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥକଂ, ହିତପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସିଖାତି ଘରସନ୍ନିୱେସୋ, ୱିସିଖାଗହଣେନ ଚ ତନ୍ନିୱାସିନୋ ଗହିତା ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ଆଚରିୟପରମ୍ପରକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୂରା ସମତ୍ଥା’’ତି ‘‘ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା’’ତି ଚ । କୁମ୍ଭଟ୍ଠାନପ୍ପଦେସେନ କୁମ୍ଭଦାସିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କୁମ୍ଭଦାସିକଥା ୱା’’ତି ।

୨୨୮. ୱୋହାରୋ ୱିୟ ତେସଂ ତଥା ୱୋହାରମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସେ’’ତି । ଅକତାତି ସମେନ, ୱିସମେନ ୱା କେନଚି ହେତୁନା ନ କତା ନ ୱିହିତା । କତୱିଧୋ କରଣୱିଧି ନତ୍ଥି ଏତେସନ୍ତି ଅକଟୱିଧା। ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଲୋକେ କେନଚି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ନେସଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତାତି କସ୍ସଚି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦେୱସ୍ସ, ଇସ୍ସରାଦିନୋ ୱା ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତା । ଅନିମ୍ମାତାତି କସ୍ସଚି ଅନିମ୍ମାପିତା । ରୂପାଦିଜନକଭାୱନ୍ତି ରୂପସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ, ରୂପାଦୟୋପି ପଥୱିୟାଦୀହି ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକାତି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ପବ୍ବତକୂଟଂ କେନଚି ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କସ୍ସଚି ଚ ଅନିବ୍ବତ୍ତନକଂ, ଏୱମେତେପୀତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବତକୂଟା ୱିୟ ଠିତାତି କୂଟଟ୍ଠା’’ତି । ୟମିଦଂ ବୀଜତୋ ଅଙ୍କୁରାଦି ଜାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ତତୋ ନିକ୍ଖମତି ନାୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞତୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧି ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ଠିତାତି ଏୱଂ ନିବ୍ବିକାରା ଠିତା । ଉଭୟେନପୀତି ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେନପୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘କୂଟଟ୍ଠା ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି । ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ । ଠିତତ୍ତାତି ନିବ୍ବିକାରାଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା । ନ ଚଲନ୍ତୀତି ୱିକାରଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିକାରାଭାୱତୋ ହି ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତତା । ଅନିଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ପକତିୟା ଅୱଟ୍ଠାନମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ୱିପରିଣାମେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତ୍ତା ଏୱ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତି। ସତି ହି ୱିକାରଂ ଆପାଦେତବ୍ବତାୟ ବ୍ୟାବାଧକତାପି ସିୟା, ତଥା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ ଅନୁଗ୍ଗାହକତାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନାଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଥୱୀ ଏୱ କାୟେକଦେସତ୍ତା ପଥୱୀକାୟୋ । ହନ୍ତୁଂ ୱା ଘାତେତୁଂ ୱା ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଜୀୱସତ୍ତମାନଂ କାୟାନଂ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରଭାୱତୋ, ଏତେନେୱ ନେସମହନ୍ତବ୍ବତା ଅଘାତେତବ୍ବତା ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂତ୍ୱେୱ କାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋତୁଂ ୱା ସାୱେତୁଂ ୱା ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ନେସଂ ସୱନେସୁ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ତଦେକଦେସାଦୀସୁପି ଅସମତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି । ୟଦି କୋଚି ହନ୍ତା ନତ୍ଥି, କଥଂ ସତ୍ଥପ୍ପହାରୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ମୁଗ୍ଗରାସିଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । କେୱଲଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ହନନଘାତନାଦି ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥେୱ କାୟାନଂ ଅୱିକୋପନୀୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେୱଲଂ ତକ୍କମତ୍ତେନ ନିରତ୍ଥକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେତୀତି ଏତେନ ୟସ୍ମା ତକ୍କିକା ନିରଙ୍କୁସତାୟ ପରିକପ୍ପନସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତଂ ସାରତୋ ମଞ୍ଞମାନା ତଥେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ତକ୍କଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଚାରଣା କତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । କେଚୀତି ସାରସମାସାଚରିୟା । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ପଞ୍ଚରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । କମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧି କମ୍ମଭାୱେନ ସୁପାକଟତ୍ତା । ଅୱଙ୍କକଥାତାରଣାଦିକା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ପଟିପଦା । ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେତି ଏକସ୍ମିଂ ମହାକପ୍ପେ ।

ପୁରିସଭୂମିୟୋତି ପଧାନପୁଗ୍ଗଲେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଇତ୍ଥୀନମ୍ପେତା ଭୂମିୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତେୱ । ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପନ୍ନକୋତିଆଦି ତେସଂ ପାଳିୟେୱ । ତତ୍ଥ ପନ୍ନକୋତି ଭିକ୍ଖାୟ ୱିଚରଣକୋତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱା ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପନ୍ନକୋ । ଜିନୋତି ଜିଣ୍ଣୋ, ଜରାୱସେନ ନିହୀନଧାତୁକୋତି ୱଦନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଂ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୋ କିର ତଥାଭୂତୋ କସ୍ସଚିପି ଧମ୍ମଂ ନ କଥେତି, ତେନାହ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଆହା’’ତି । ଅଲାଭିନ୍ତି ‘‘ସୋ ନ କୁମ୍ଭିମୁଖା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଅଲାଭହେତୁସମାୟୋଗେନ ଅଲାଭିଂ । ତତୋ ଏୱ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲପରେତତାୟ ସୟନପରାୟଣଂ ସମଣଂ ପନ୍ନଭୂମୀତି ୱଦତି।

ଆଜୀୱୱୁତ୍ତିସତାନୀତି ସତ୍ତାନଂ ଆଜୀୱଭୂତାନି ଜୀୱିକାୱୁତ୍ତିସତାନି । ପସୁଗ୍ଗହଣେନ ଏଳକଜାତି ଗହିତା, ମିଗଗ୍ଗହଣେନ ରୁରୁଗୱୟାଦିସବ୍ବମିଗଜାତି । ବହୂ ଦେୱାତି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିୱସେନ ନେସଂ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ବହୂ ଦେୱା । ତତ୍ଥ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଏକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ତରଭେଦୋ ‘‘ମହାସମୟସୁତ୍ତେନ’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ମାନୁସାପି ଅନନ୍ତାତି ଦୀପଦେସକୁଲୱଂସାଜୀୱାଦିୱିଭାଗୱସେନ ମାନୁସାପି ଅନନ୍ତଭେଦା । ପିସାଚା ଏୱ ପେସାଚା, ତେ ଅପରପେତାଦୟୋ ମହନ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହମନ୍ଦାକିନିୟୋ କୁଳୀରମୁଚଲିନ୍ଦନାମେନ ୱଦତି । ଗଣ୍ଠିକାତି ପବ୍ବଗଣ୍ଠିକା । ପଣ୍ଡିତୋପି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, କସ୍ମା ? ସତ୍ତାନଂ ସଂସରଣକାଲସ୍ସ ନିୟତଭାୱତୋ ।

ଅପରିପକ୍କଂ ସଂସରଣନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଦିନା ପରିପାଚେତି ନାମ ସୀଘଂୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା । ପରିପକ୍କଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପତ୍ୱା ପତ୍ୱା ପରିପକ୍କଭାୱାପାଦନେନ ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରୋତି ନାମ । ସୁତ୍ତଗୁଳେତି ସୁତ୍ତୱଟ୍ଟିୟଂ । ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ପଲେତୀତି ଉପମାୟ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଖୀୟତେୱ, ନ ତସ୍ସ ୱଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପତ୍ତା ।

୨୨୯.ନିୟତିୱାଦେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱାପି ପଦେସଞ୍ଞୁତାୟ ଅସମ୍ପାୟମାନୋ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାଣକିରିୟଂ ପରିହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଏୱମେସା ନିୟତୀ’’ତି ନିୟତିୱାଦେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ।

୨୩୦. ଧମ୍ମକଥାୟ ଅପସ୍ସୟଭୂତୋ ଅନୁସ୍ସୱୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନୁସ୍ସୱୀ, ତେନେୱସ୍ସ ଅପସ୍ସୟୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁସ୍ସୱନିସ୍ସିତୋ’’ତି ଆହ । ସୱନଂ ସଚ୍ଚତୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନୁସ୍ସୱଂ, ତଂ ସୱନଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ । ପିଟକସମ୍ପଦାୟାତି ଗନ୍ଥସମ୍ପାଦନେନ, ତାଦିସଂ ଗନ୍ଥଂ ପଗୁଣଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଧମ୍ମଂ କଥେତି । ତେନାହ ‘‘ୱଗ୍ଗପଣ୍ଣାସକାୟା’’ତିଆଦି ।

୨୩୨.ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋତି ପରିତ୍ତପଞ୍ଞୋ । ମୋମୂହୋତି ସମ୍ମୁୟ୍ହକୋ । ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱିଧୋ ନାନପ୍ପକାରୋ ଖେପୋ ୱାଚାୟ ପରୱାଦାନଂ ଖୀପନଂ ୱାଚାୱିକ୍ଖେପୋ, ତଂ ୱାଚାୱିକ୍ଖେପଂ, ନ ମରତି ନ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୱାଦୱିକ୍ଖେପୋ ଏତାୟାତି ଅମରା, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ, ତଂ ଅମରାୱିକ୍ଖେପଂ । ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପନ୍ତି ‘‘ଏୱମ୍ପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅପରିୟୋସାପନୱସେନ ୱିକ୍ଖେପଂ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସନ୍ଧାୱତି ଏକସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ । ଗାହଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ମିଚ୍ଛାଗାହତାୟ ଉତ୍ତରୱିଧାନାୟ ପୁରିମପକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ଗାହଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅମରାସଦିସାୟ ଅମରାୟ ୱିକ୍ଖେପୋତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋ।

ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ ୟଥା କୁସଲେ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କେନଚି ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚ୍ଚନତାୟ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିକ୍ଖେପଞ୍ଞେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତାକାରପଟିସେଧନୱସେନ ୱିକ୍ଖିପନାକାରଦସ୍ସନଂ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖସ୍ସ ଅନନୁଜାନନଂ ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖେ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ନ, ତତ୍ଥାପି ତସ୍ସ ସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୋ’’ତି । ତଥା ହି ସଞ୍ଚୟୋ ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ରଞ୍ଞା ଅଜାତସତ୍ତୁନା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନଂ ପଟିସେଧନମୁଖେନ ୱିକ୍ଖେପଂ ବ୍ୟାକାସି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ନନୁ ଚାୟଂ ସବ୍ବୋପି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ କୁସଲାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପମତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଭାୱୋ । ନ ହି ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ୟୁତ୍ତା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ହେୱ ଖୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା, ଅଥ ଖୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ । ସସ୍ସତାଭିନିୱେସେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋୟେୱ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ମୁସାୱାଦଭୟେନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅନୱବୋଧେନ ଅସଦ୍ଦହନେନ ଚ ତବ୍ବିସୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣଂୟେୱ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିସୁଂୟେୱ ସା ଏକା ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ତଭଙ୍ଗଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧତୋ ଚ ତତିୟଟ୍ଠାନଭାୱେ ଦସ୍ସିତୋ ।

୨୩୪.ସନ୍ନିଧିକାରକଂକାମେତି ଏତ୍ଥ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନି ଅଧିପ୍ପେତାନୀତି ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିଗ୍ଗହଣଂ, ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅପ୍ପସାଦପରିହାରତ୍ଥଂ କଦାଚି ତଣ୍ଡୁଲନାଳିଆଦିସଙ୍ଗହଣକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି ।

୨୩୬.ଆଜୀୱକା ମତା ନାମାତି ଇମେ ଆଜୀୱକା ସବ୍ବସୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିରହିତା ମିଚ୍ଛା ଏୱ ଚ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୀଲଜୀୱିତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ମତା ନାମ । ପୁତ୍ତମତାତି ମତପୁତ୍ତା । ସମଣେ ଗୋତମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ସମଣଂ ଏୱ ଗୋତମଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ସୁପରିପୁଣ୍ଣୋ ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୱହୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ଅତ୍ଥି । ଏତେନେତ୍ଥ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାଦିଦୀପନେନ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଞ୍ଚ ଦୀପେତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ବାହିରକେସୁ ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ମହାସକୁଲୁଦାୟିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୭.ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଏଦିସୋ ଏଦିସୋ ଚାତି ଅଭିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଞାତା । ଅପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିନୀତୋ, ଅପ୍ପସଦ୍ଦତାୟ ମନ୍ଦଭାଣିତାୟ ୱିନୀତୋତି ଚ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୱିନୀତୋତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅଞ୍ଞେନ ୱିନୀତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ଭଗୱା ପନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସୟମେୱ ୱିନୀତୋ । ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦୱିନୀତୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ଭଗୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱିନୀତୋ’’ତି ।

୨୩୮.ହିୟ୍ୟୋଦିୱସଂଉପାଦାୟ ତତୋ ଆସନ୍ନାନି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି ପୁରିମାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ପୁରିମାନୀତି ଚ ପୁବ୍ବକାନି, ଅତୀତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରନ୍ତି ୟଥା ୱୁତ୍ତଅତୀତଦିୱସତୋ ଅନନ୍ତରଂ ପରଂ ପୁରିମତରଂ ଅତିସୟେନ ପୁରିମତ୍ତା । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରିମପୁରିମତରଭାୱୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଦେତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପଭୁତି ୟଂ ୟଂ ଓରଂ, ତଂ ତଂ ପରଂ, ୟଂ ୟଂ ପରଂ, ତଂ ତଂ ‘‘ପୁରିମତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁତୂହଲୟୁତ୍ତା ସାଲା କୁତୂହଲସାଲା ୟଥା ‘‘ଆଜଞ୍ଞରଥୋ’’ତି । ଇମେ ଦସ୍ସନାଦୟୋ ।

ଅୟଥାଭୂତଗୁଣେହୀତି ଅୟଥାଭୂତଂ ମିଚ୍ଛାଦୀପିତଅତ୍ଥମତ୍ତେନେୱ ଉଗ୍ଘୋସିତଗୁଣେହି ସମୁଗ୍ଗତୋ ଘୋସିତୋ । ତରନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଏତେନାତି ତିତ୍ଥଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକମଗ୍ଗୋ ପନ ଅୟଥାଭୂତୋପି ତେସଂ ତଥା ୱିତରଣଂ ଉପାଦାୟ ତିତ୍ଥନ୍ତି ୱୋହରୀୟତୀତି ତଂ କରୋନ୍ତା ତିତ୍ଥକରା । ଓସରତୀତି ପୱିସତି ।

୨୩୯.ସହିତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧଂ । ନ କିଞ୍ଚି ଜାତନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାଦୋସହେତୁଦୋସଉଦାହରଣଦୋସଦୁଟ୍ଠଦୋସତାୟ ନ କିଞ୍ଚି ଜାତଂ । ତେନାହ ‘‘ଆରୋପିତୋ ତେ ୱାଦୋ’’ତି । ୱଦନ୍ତି ତେନ ପରିଭାସନ୍ତୀତି ୱାଦୋ ଦୋସୋ । ସଭାୱକ୍କୋସେନାତି ସଭାୱତୋ ପୱତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେନ ।

୨୪୦.ପୀଳେୟ୍ୟାତି ମଧୁଭଣ୍ଡେନ ସହ ଭାଜନେ ପୀଳେତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସମ୍ପୟୋଜେତ୍ୱାତି ସହଧମ୍ମିକେହି ୱିହେଠନପୟୋଗଂ କତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘ୱିୱାଦଂ କତ୍ୱା’’ତି ।

୨୪୧.ଇତରୀତରେନାତି ପଣୀତତୋ ଇତରେନ । ତେନାହ ‘‘ଲାମକଲାମକେନା’’ତି ।

୨୪୨.ଭତ୍ତକୋସକେନାତି କୋସକଭତ୍ତେନ, ଖୁଦ୍ଦକସରାୱଭତ୍ତକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ବେଲୁୱମତ୍ତଭତ୍ତାହାରାତି ବିଲ୍ଲପମାଣଭତ୍ତଭୋଜନା । ଓଟ୍ଠୱଟ୍ଟିୟାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା । ସବ୍ବାକାରେନେୱାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନେୱ । ଅନପ୍ପାହାରୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ କଦାଚି ଅପ୍ପାହାରୋତି କତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଅତିୱିୟ ଅଞ୍ଞେହି ଅୱିସୟ୍ହଂ ଅପ୍ପାହାରତଂ ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଧାନଭୂମିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୟାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ୱିସେସତରାତି ତେନ ଧମ୍ମେନ ୱିସେସୱନ୍ତତରା ।

ୱତସମାଦାନୱସେନେୱ ପଂସୁକୂଲଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ପଂସୁକୂଲିକାତି ଆହ – ‘‘ସମାଦିନ୍ନପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗା’’ତି, ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ’’ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପିଣ୍ଡପାତିକା ସପଦାନଚାରିନୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ଦିତତ୍ତା ସତ୍ଥଲୂଖାନି। ୟଂ ୟଂ ସପ୍ପାୟଂ, ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ଉଚ୍ଚିନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା…ପେ॰… ଥିରଟ୍ଠାନମେୱ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଅଲାବୁଲୋମସାନୀତି ଅଲାବୁଲୋମାନି ୱିୟ ସୁଖୁମତରାନି ଚୀୱରସୁତ୍ତଂସୂନି ଏତେସଂ ସନ୍ତୀତି ଅଲାବୁଲୋମସାନି । ପାତିତସାଣପଂସୁକୂଲନ୍ତି କଳେୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛଡ୍ଡିତସାଣମୟଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ୟଂ ତୁମ୍ବମତ୍ତେ ପୁଳୱେ ଓଧୁନିତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଗଣ୍ହି ।

‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୪୯) ୱୁତ୍ତଂ ମଧୁକରଭିକ୍ଖାଚାରୱତଂ ‘‘ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପକତିଭୂତଂ ୱତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଞ୍ଛାସକେ ୱତେ ରତା’’ତି । ୱତ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପକତିୱତସଙ୍ଖାତଂ ସକୱତଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଉଞ୍ଛାଚରିୟସଙ୍ଖାତେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପକତିୱତେ’’ତି । ଉଚ୍ଚନୀଚଘରଦ୍ୱାରଟ୍ଠାୟିନୋତି ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦକଗେହାନଂ ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାୟିନୋ । କବରମିସ୍ସକଂ ଭତ୍ତଂ ସଂହରିତ୍ୱାତି କଣାଜକମିସ୍ସକଂ ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା । ଉମ୍ମାରତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଘରୁମ୍ମାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।

ଚୀୱରାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ଚୀୱରାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା ନାମ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ, ସା ଚସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତତା ପରମୁକ୍କଂସଗତା, ତସ୍ମା ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସଂ ଉପକାରଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତେ ଚ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ଗହପତିଚୀୱରଂ ସାଦିୟନ୍ତି, ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେ ପନ ନେ ପରମୁକ୍କଂସଗତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୪୪.ସପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସହେତୁକଂ ସକାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଚୋଦକୋ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ‘‘ନୋ ନ ଦେସେତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ନିଦାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଞାପକଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ‘‘ସପ୍ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରିମସ୍ସେୱେତଂୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ରାଗାଦୀନଂ ୱା ପଟିହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ, ତଦେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ସହ ପାଟିହାରିୟେନାତି ସପ୍ପାଟିହାରିୟଂ। ରାଗାଦିପଟିସେଧୱସେନେୱ ହି ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

୨୪୫.ତସ୍ସତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସାତି ୟଂ ୟଂ ପଞ୍ହଂ ପରୋ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ । ଉପରି ଆଗମନୱାଦପଥନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କତେ ତତୋ ଉପରି ଆଗଚ୍ଛନକଂ ୱାଦମଗ୍ଗଂ । ୱିସେସେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋତି ୱତ୍ତତି, ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ୱତ୍ତୁମରହତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଭେଦନତ୍ଥଂ ଆହତଂ କାରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ମାରଣତ୍ଥଂ ଆୱୁଧଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋ ପହାରକେନ ୱଚନେନ । ଅନ୍ତରନ୍ତରେତି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନକଥାପବନ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ । ଦଦେୟ୍ୟ ୱଦେୟ୍ୟ । ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୂତି ପରୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦପଟିୱାଦଟ୍ଠାନେସୁ । ତେ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ମୟା ଦେସିତଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ମମୟେୱ ଅନୁସାସନିଂ ଓୱାଦଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି।

୨୪୬.ସମ୍ପାଦେମୀତି ମନୋରଥଂ ସମ୍ପାଦେମି । ପରିପୂରେମୀତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପରିପୂରେମି । ଅଧିସୀଲେତି ଅଧିକେ ଉତ୍ତମସୀଲେ । ସାୱକସୀଲତୋ ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସୀଲତୋ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୀଲଂ ଅଧିକଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ପରମୁକ୍କଂସତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧସୀଲଂ ନାମ କଥିତ’’ନ୍ତି । ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଞ୍ଞାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠାନସୋ ଉପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଅୱସେସା ପଞ୍ଞାତି ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତା ଅନାଗତା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଞାଣଦ୍ୱୟୱିନିମୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ।

୨୪୭.ୱିସେସାଧିଗମାନନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅଧିଗନ୍ଧବ୍ବୱିସେସାନଂ । ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ତାସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଛଳଭିଞ୍ଞାରହତୋୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଇଧ ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ସ ୱୋସାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ପାରମୀ ପରମୁକ୍କଂସାତି ଅୱକଂସାତି ଚ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞା…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା’’ତି ।

ଉପାୟପଧାନେତି ଅରିୟଫଲାଧିଗମନସ୍ସ ଉପାୟଭୂତେ ପଧାନେ । ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନପାପକାନୁପ୍ପାଦାଦିଅତ୍ଥା’’ତି ଗହିତା ତଥେୱ ହୋନ୍ତି, ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତିୟେୱାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକୋ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋତି ୟଥାଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପାପକାନୁପ୍ପାଦାଦିନୋ ଉପାୟଭୂତେ, ପଧାନଉପାୟଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଦୀପକତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋନିସୋ ପଧାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି ପୱତ୍ତେତି ୱା । ୱାୟମତୀତି ପୟୋଗପରକ୍କମଂ କରୋତି । ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତୀତି ତେନେୱ ସହଜାତୱୀରିୟେନ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତୋ ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତି । ପଦହତୀତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଭୂତଂ ୱୀରିୟଂ ପୱତ୍ତେତି । ପଟିପାଟିୟା ପନେତାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଆସେୱନାଭାୱନାବହୁଲୀକମ୍ମସାତଚ୍ଚକିରିୟାହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ପଦହତୀ’’ତି ୱା ଇମିନା ଆସେୱନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସିଖାପତ୍ତଂ ଉସ୍ସୋଳ୍ହିୱୀରିୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱଡ୍ଢିୟା ପରିପୂରଣତ୍ଥନ୍ତି ୟାୱତା ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପରିପୂରଣତ୍ଥଂ । ୟା ଠିତୀତି ୟା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ଅୱଟ୍ଠିତି । ସୋ ଅସମ୍ମୋସୋତି ସୋ ଅୱିନାସୋ । ୟଂ ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ୟୋ ସବ୍ବସୋ ୱିପୁଲଭାୱୋ ମହନ୍ତତା । ଭାୱନାପାରିପୂରୀତି ଭାୱନାୟ ପରିପୂରିତା । ଅତ୍ଥୋତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦାନଂ ସମାନତ୍ଥଭାୱତୋ ।

ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା କଥିତାତଂତଂୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ପଟିପଦାୱିଭାୱନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନେନ ଅନତ୍ଥାୱହତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା’’ତି ୱଚନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ରାସନ୍ତରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ତଥା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ – ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ୱଚନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ରାସନ୍ତରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ନିରୁଜ୍ଝମାନାତି ପଟିପକ୍ଖସମାୟୋଗେନ ୱିନସ୍ସମାନା, ନ ଖଣନିରୋଧୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ।

ଲୋଭାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା, ୟେ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା । ସକିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ସଭାୱକଥନମତ୍ତମେତଂ । ଏକୱାରମେୱ ହି ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନିରୁଜ୍ଝମାନୋତି ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝମାନୋ । ନ ହି ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖସମାୟୋଗୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଫଲସ୍ସାତି ଅନନ୍ତରକାଲେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଫଲସ୍ସ । ପଚ୍ଚୟଂ ଦତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇମିନା ମଗ୍ଗୋ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅତ୍ଥାୱହୋତି ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମସ୍ମିମ୍ପୀତି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ମେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ତତିୟୱାରେପି । ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତଂ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ସବ୍ଭାୱତୋ, ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚ ତସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟାନତ୍ଥସବ୍ଭାୱତୋତି ମଗ୍ଗସ୍ସପି ସାଧାରଣଭାୱତୋ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଦି ସମଥୱିପସ୍ସନାନମ୍ପି ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଅନତ୍ଥାୱହା, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ।

ମହନ୍ତଂ, ଗାରୱଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘଗାରୱେନ ୟଥାରୁଚି ୱନ୍ଦିତୁଂ ନ ଲଭାମୀ’’ତି ସଙ୍ଘେନ ସହ ନ ନିକ୍ଖମି । ଏତ୍ତକଂ ଧାତୂନଂ ନିଧାନଂ ନାମ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନତ୍ଥି, ମହାଧାତୁନିଧାନତୋ ହି ନୀହରିତ୍ୱା କତିପୟା ଧାତୁୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚେତିୟେ ଉପନୀତା, ଇଧ ପନ ରାମଗାମଥୂପେ ୱିନଟ୍ଠେ ନାଗଭୱନଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦୋଣମତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ଉପନୀତା । ଅତିମନ୍ଦାନି ନୋତି ନନୁ ଅତିୱିୟ ମନ୍ଦାନି ।

ସଂୱିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ମାଦିସୋ ଈଦିସଂ ଅନତ୍ଥଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ଜନେତ୍ୱା । ଈଦିସଂ ନାମ ମାଦିସଂ ଆରବ୍ଭ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କିଂ ୱଦତୀତି ତଂ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ।

ସନ୍ତସମାପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଥମ୍ଭନକାରଣଂ ବଲୱଂ ନତ୍ଥୀତି ତତୋ ପରିହୀନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ପତିଟ୍ଠା କଥଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତାୟ…ପେ॰… ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ନ ହି ମହାରଜ୍ଜୁୟା ଛିନ୍ନାୟ ସୁତ୍ତତନ୍ତୂ ସନ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ସମଥେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନ ସମାନଗତିକା ଇମସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ୱିପସ୍ସନାପୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମଥୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

କାସାୱନ୍ତି କାସାୱୱତ୍ଥଂ । କଚ୍ଛଂ ପୀଳେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଂ ଓୱଟ୍ଟିକଂ ପୀଳେନ୍ତୋ ୱିୟ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥଂ ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ୟୋଜନା ।

ୱୁତ୍ତନୟେନାତି (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୩୯୪) ‘‘କାମା ନାମେତେ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବକନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୟତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମାସୱୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧୱିପାକୋତି ତଦାରମ୍ମଣମାହ । ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଭୱିତ୍ୱା ଚ ୱିଗତଂ ଭୂତୱିଗତଂ। ଅନୁଭୂତଭୂତା ହି ଭୂତତାସାମଞ୍ଞେନ ଭୂତ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ସାମଞ୍ଞମେୱ ହି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିସେସୀୟତୀତି । ଅନୁଭୂତସଦ୍ଦୋ ଚ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ ଅନୁଭୱକୱାଚକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିପାକୋ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧୋ ଭୁତ୍ୱାୱିଗତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ୱିକପ୍ପଗାହୱସେନ ରାଗାଦୀହି ତବ୍ବିପକ୍ଖେହି ଚ ଅକୁସଲଂ କୁସଲଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ୱିଗତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପନ ୱିପାକୋ କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ୱିଗତତ୍ତା ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମଂ ଭୱିତ୍ୱା ୱିଗତପରିୟାୟେନ, ୟଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ତଂସଦିସାନଂ ପହାନଂ, ୱୁଦ୍ଧି ଚ ୱୁତ୍ତା । ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସକରଣୱସେନ ଉପ୍ପତିତଂ ଅତୀତକମ୍ମଞ୍ଚ ତତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ଅନାଗତୋ ୱିପାକୋ ଚ ‘‘ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଞ୍ଚେତନିକାନ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧୭, ୨୧୯) ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେସୂତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ଅନୁସୟିତକିଲେସାତି ଅନୁସୟୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅପ୍ପହୀନା ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବା କିଲେସା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତା…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି । ତେସଞ୍ହି ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋପମାୟ ୱତ୍ତମାନାଦିତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବାନଂ ତାଦିସସ୍ସ ୱିଭାଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅପ୍ପହୀନାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ଇଦଂ ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିରହକିଲେସଜାତଂ ତାୟ ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତିରହତାୟ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ତେଭୂମକଭୂମିଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୂତି ମନୁସ୍ସଦେୱାଦିଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଅନାପାଦିତତାୟ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତା। ଏତ୍ଥ ଚ ଲଦ୍ଧଭୂମିକଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଆହିତୋ ୱିୟ ।

ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦେପି ଚ ଓକାସୋ କତୋ ଏତେନାତି ଓକାସୋ କତୋ ଏତସ୍ସାତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେପି କତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆହତଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ଅଧିଗ୍ଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅନାହତଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତାୟ ଅନ୍ତୋଗଧକିଲେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହକାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ୱା ପୁଗ୍ଗଲା ଆହତାନାହତଖୀରରୁକ୍ଖସଦିସା । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନେ ୱିୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଅସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା’’ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ । ତତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସାନମେୱ ତିଧା ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅପାକଟଂ ସୁପାକଟଂ କାତୁଂ ଅଜାତଫଲରୁକ୍ଖୋ ଉପମାଭାୱେନ ଆଗତୋ। ଅତୀତାଦୀନଂ ଅପ୍ପହୀନତା ଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ଜାତଫଲରୁକ୍ଖେନ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତାରହାନି ଫଲାନି ଛିନ୍ନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ନ କଦାଚି ସସଭାୱାନି ଅହେସୁଂ ହୋନ୍ତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ତାନି ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ଛେଦେ ଅସତି ଫଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସତି ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଛେଦସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଚ ସାତ୍ଥକତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ତେପି ପଜହତିୟେୱ କିଲେସପ୍ପହାନେନେୱ ତେସମ୍ପି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନତୋ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ଉପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦିନ୍ନତୋତି ଉପାଦିନ୍ନଖନ୍ଧତୋ ଚେୱ କିଲେସତୋ ଚ । ଉପପତ୍ତିୱସେନ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ – ‘‘ଭୱୱସେନ ପନା’’ତିଆଦି । ୟେ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତ ଭୱା ଅପ୍ପହୀନା, ତତୋ ପଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ‘‘ସୁଗତିଭୱେକଦେସା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ସୁଗତିକାମଭୱତୋତି ସୁଗତିଭୱେକଦେସଭୂତକାମଭୱତୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ରୂପାରୂପଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନସମୁଗ୍ଘାତଭାୱତୋ । ୟଦି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସିୟା, ସୋ ଏୱ ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହେୟ୍ୟ, ସବ୍ବଭୱେହିପି ୱୁଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଓଧିସୋୱ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ପହୀନାୱସେସେ କିଲେସେ ସୋ ପଜହତି, ଇତି ଇମଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବଭୱେହି ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱାତିପି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସୋ ଏୱ ‘‘ୱଜିରୂପମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ହୋତୁ ତାୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଦିସାନଂ ପହାନାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନା, ଅଥ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କଥଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଠିତିୟା ଭାୱନା ହୋତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ତସ୍ସାତି ଚୋଦେତି, ଇତରୋ ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟାୟେୱା’’ତି ପରିହାରମାହ । ମଗ୍ଗୋ ହି କାମଞ୍ଚେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ, ତଥାରୂପୋ ପନସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ୟଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ସାତିସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ସୱିସେସଂ ପାରିପୂରିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ହୀ’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତଂ ଉପାଦାୟ ଉପଚାରୱସେନ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନାଗତପୁବ୍ବଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେୱାତି ଅୟଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୟଥାପଚ୍ଚୟପୱତ୍ତି ଏୱ ଠିତି ନାମାତି, ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଭାୱେନ୍ତୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଠିତିୟା ଭାୱେତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି।

ଉପସମମାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସେ ଉପସମେନ୍ତଂ ୱତ୍ତତି । ପୁବ୍ବଭାଗିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏୱ ୱା ଅଧିପ୍ପେତାନି । ତେନେୱାହ ‘‘କିଲେସୂପସମତ୍ଥଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

୨୪୮.ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୨୯; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୮.୬୬) ଅଧିକଂ ସୱିସେସଂ ମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ, ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ’’ତି । ଏତେନ ସତିପି ସବ୍ବସ୍ସପି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତଭାୱେ ୟେନ ଭାୱନାୱିସେସେନ ତଂ ଝାନଂ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ଦୀପିତୋ । ଭୱତି ହି ସମାନଜାତିୟୁତ୍ତୋପି ଭାୱନାୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ । ୟଥା ତଂ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ, ତଥା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନପି ୱିମୋକ୍ଖୋ । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନତ୍ଥୋ ପଚ୍ଛିମୱିମୋକ୍ଖେ ନିରୋଧେ ନତ୍ଥି। କେୱଲୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସୟମେୱ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ।

ରୂପୀତି ୟେନାୟଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେନ ରୂପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତଂ ୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ହୋତି । ୟେନ ୱିସିଟ୍ଠେନ ରୂପେନ ‘‘ରୂପୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ରୂପୀ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପନତୋ, ତଦେୱ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନରୂପନିମିତ୍ତଂ ଝାନମିୱ ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପୀଭାୱସାଧକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ରୂପାନୀତି ପନେତ୍ଥ ପୁରିମପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀଲକସିଣାଦୀନି ରୂପାନୀ’’ତି ।

ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ସୁଭନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବାଭୋଗୱସେନ ଅଧିମୁତ୍ତି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ତଥାୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିଚୋଦନା ଅନୱକାସା ହୋତି । ୟସ୍ମା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ତତ୍ଥ କତାଧିକାରାନଂ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁତ୍ତି ସିୟା, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ତତିୟୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନା ସତ୍ତେ ଅପ୍ପଟିକୂଲତୋ ଦହତି, ତେ ସୁଭତୋ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୨) ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନା ‘‘ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତୟିଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସତୋ । ନ ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସୋପି ତତ୍ଥ ଅୱସିଟ୍ଠୋତି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେ ନିରୋଧିତତ୍ତା । ଉତ୍ତମୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ଅରିୟେହେୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ, ଅରିୟଫଲପରିୟୋସାନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ।

୨୪୯. ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୩; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୬.୬୧-୬୫) ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା । ଅଭିଭୁ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚାତିପି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ ଅଭିଭାୟତନଂ। ତେନାହ ‘‘ଅଭିଭୱନକାରଣାନୀ’’ତିଆଦି । ତାନୀତି ଅଭିଭାୟତନସଞ୍ଞିତାନି ଝାନାନି । ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଆଭୋଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ଅପ୍ପନାୱସେନ । ନ ହି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପନା ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ସମ୍ଭୱତି । ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅସୁୱିସୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ନ ବହିଦ୍ଧା ପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ।

ପରିତ୍ତାନୀତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତାନି । ତେନାହ ‘‘ଅୱଡ୍ଢିତାନୀ’’ତି । ପରିତ୍ତୱସେନେୱାତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଦମଭିଭାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ। ପରିତ୍ତତା ହେତ୍ଥ ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ସତିପି ଅସତିପି ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା ନାମ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ‘‘ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୱନଂ ସମାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମସମନନ୍ତରମେୱ ଅପ୍ପନାଝାନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନାତି ଚ ଅପ୍ପନାପରିୱାସାଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ । ୟୋ ‘‘ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋପି ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ । ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀତି ଭାୱନା ଅପ୍ପନଂ ନେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ତଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନ ପକ୍ଖିକା ଏୱ, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସେନ ଉପଚାରାସେୱନାୟ ଚ ୱିନା ଅପ୍ପନା ହୋତି, ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ପାରିୱାସିକପରିକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାୱାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନାପି ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଏକନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମତୋ ପରଂ କତିପୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାୱସାନେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନା’’ତି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟିକମିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଦା ତଥାରୂପସ୍ସ ଆଭୋଗସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଆଭୋଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ପନ ‘‘ଇମିନା ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ କଥିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଥା ଆଭୋଗାଭାୱେ କସ୍ମା ‘‘ଝାନସଞ୍ଞାୟପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

ୱଡ୍ଢିତପ୍ପମାଣାନୀତି ୱିପୁଲପ୍ପମାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ୱଡ୍ଢିତପ୍ପମାଣାନୀତି ତଥା ୱଡ୍ଢନସ୍ସେୱେତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମହନ୍ତାନୀ’’ତି ।

ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ। ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ରୂପସଞ୍ଞାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱେତ୍ଥ ଅଲାଭିତା । ବହିଦ୍ଧାୱ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ଆଗତତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ – ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ଚତୂସୁପି ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ୱା ହି ଇଧ ୱା ବହିଦ୍ଧାରୂପାନେୱ ଅଭିଭୱିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତାନି ନିୟମତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ତତ୍ରାପି ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନି । ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ’ତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱିଲାସମତ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ସହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ‘‘ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ‘‘ଅପ୍ପମାଣାନୀ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଏସୋ ପରିୟାୟୋ ‘‘ପରିତ୍ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ତାନି ଚେ କଦାଚି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୁଜିତାନି ହୋନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି । ପରିୟାୟକଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ସହିତାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ଅଭିଭୱନପରିୟାୟୋତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମଦୁତିୟଅଭିଭାୟତନେସୁ ପଠମୱିମୋକ୍ଖୋ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥାଭିଭାୟତନେସୁ ଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱଣ୍ଣାଭିଭାୟତନେସୁ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅଭିଭୱନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଭିଭାୟତନାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଭିଭାୟତନାନି କଥିତାନି, ସବ୍ବାନି ଚ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନି ଝାନାନି ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତଦେତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅୱଚନତୋ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କତ୍ଥଚିପି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିଦ୍ଧାରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତେନ ୟଂ ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ, ତଂ ତେନ ହେତୁନା ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ପନ ଦେସନାୱିଲାସହେତୁକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଏୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱଚନଂ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତା ଚ ତେସଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପାନଂ ୱିୟ ଅୱିଭୂତତ୍ତା, ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନପରିୟାୟକଥନଭାୱତୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନୀଲାଦିଅଭିଭାୟତନାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଚେ ? ନ, ନୀଲାଦୀସୁ କତାଧିକାରାନଂ ନୀଲାଦିଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭିଭୱନକାରଣତ୍ତା । ନ ହି ତେସଂ ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନଂ ପରିତ୍ତତା ତଦପ୍ପମାଣତା ୱା ଅଭିଭୱନକାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନୀଲାଦିଭାୱୋ ଏୱାତି । ଏତେସୁ ଚ ପରିତ୍ତାଦିକସିଣରୂପେସୁ ୟଂ ଚରିତସ୍ସ ଇମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ସକଲନୀଲୱଣ୍ଣନୀଲନିଦସ୍ସନନୀଲନିଭାସାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ । ୱଣ୍ଣୱସେନାତି ସଭାୱୱଣ୍ଣୱସେନ । ନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ପସ୍ସିତବ୍ବତାୱସେନ । ଓଭାସୱସେନାତି ସପ୍ପଭାସତାୟ ଅୱଭାସନୱସେନ । ଉମାପୁପ୍ଫନ୍ତି ଅତସିପୁପ୍ଫଂ । ନୀଲମେୱ ହୋତି ୱଣ୍ଣସଙ୍କରାଭାୱତୋ । ବାରାଣସିୟଂ ଭୱନ୍ତି ବାରାଣସିୟଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ।

ତେ ଧମ୍ମେତି ତେ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମେ ଚେୱ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଧମ୍ମେ ଚ । ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱାୟେୱ ତତ୍ଥ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟୋସାନୁତ୍ତରଂ ସତଂ ଗତା ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସାନପାରମିପ୍ପତ୍ତା।

୨୫୦.ସକଲଟ୍ଠେନାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୩୪୬; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୧୦.୨୫) ସକଲଭାୱେନ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ୱିୟ ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଖେତ୍ତଂ ସସ୍ସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଏୱମେୱ ତଂତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖେତ୍ତଟ୍ଠେନା’’ତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତେନ ତେନ କାରଣେନାତି ଉପରିଆଦୀସୁ ତେନ ତେନ କସିଣେନ । ୟଥା କିନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଆଲୋକମିୱ ରୂପଦସ୍ସନକାମୋ’’ତି, ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ଉଦ୍ଧଂ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ଅଧୋ ଚେ, ଅଧୋ, ସମନ୍ତତୋ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ସମନ୍ତତୋ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକସିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସାତି ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଭାୱାନୁପଗମନତ୍ଥନ୍ତି ଅଞ୍ଞକସିଣଭାୱାନୁପଗମନଦୀପନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କସିଣଭାୱାନୁପଗମନଦୀପନତ୍ଥଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେନ ପସାରିତକସିଣଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପସାରିତକସିଣଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମ୍ପି ନେସଂ ଅଞ୍ଞକସିଣସମ୍ଭେଦାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ଅଞ୍ଞଂ ପଥୱୀଆଦି । ନ ହି ଉଦକେନ ଠିତଟ୍ଠାନେ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ ଅତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞକସିଣସମ୍ଭେଦୋତି ଆପୋକସିଣାଦିନା ସଙ୍କରୋ। ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସେସକସିଣେସୁ । ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନୱସେସଫରଣଂ ପମାଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଅପ୍ପମାଣଂ। ତେନେୱ ହି ନେସଂ କସିଣସମଞ୍ଞା । ତଥା ହି ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚେତସା ଫରନ୍ତୋତି ଭାୱନାଚିତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୋ । ଭାୱନାଚିତ୍ତଞ୍ହି କସିଣଂ ପରିତ୍ତଂ ୱା ୱିପୁଲଂ ୱା ସକଲମେୱ ମନସି କରୋତି ।

କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସିଣୱସେନାତି ଉଗ୍ଘାଟିତକସିଣୱସେନ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ତକଞ୍ହି ଠାନଂ କସିଣଂ ପସାରିତଂ, ତତ୍ତକଂ ଆକାସଭାୱନାୱସେନ ଆକାସଂ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଆକାସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠିତଂ, ତତ୍ତକଂ ଆକାସମେୱ ହୁତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ଆଗମନୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣେପି ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୱସେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣେ ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ ।

୨୫୨.ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତେ । ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଛୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ । ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ତେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ କାୟସଞ୍ଞିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ । ସୁଟ୍ଠୁ ଭାତି ଓଭାସତୀତି ୱା ସୁଭୋ। କୁରୁୱିନ୍ଦଜାତିଆଦିଜାତିୱିସେସୋପି ମଣି ଆକରପାରିସୁଦ୍ଧିମୂଲକୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସୁପରିସୁଦ୍ଧଆକରସମୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ଦୋସନୀହରଣୱସେନ ପରିକମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କତପରିକମ୍ମୋ ଅପନୀତପାସାଣସକ୍ଖରୋ’’ତି । ଧୋୱନୱେଧନାଦୀହୀତି ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ଧୋୱନେନ ଚେୱ କାଳକାଦିଅପହରଣତ୍ଥାୟ ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁନନତ୍ଥାୟ ଚ ୱିଜ୍ଝନେନ । ତାପସଣ୍ହକରଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ।

ମଣି ୱିୟ କରଜକାୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବତୋ । ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନଂ । ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକଚିତ୍ତଚେତସିକଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଧମ୍ମାପି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତେସଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଗତିକତ୍ତା ‘‘ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅୱିରୋଧିତଂ ହୋତି ।

ଞାଣସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ । ୟଦି ଏୱଂ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ, ତସ୍ମା ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରତୋ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପାୟଂ ଞାଣାନୁପୁବ୍ବଟ୍ଠିତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ୱାରୋ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ କଥିତାସୁ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞା କଥେତବ୍ବାତି ଏତସ୍ସ ଅନଭିଞ୍ଞାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତାସଂ ଅନ୍ତରା ୱାରୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅୱସରାଭାୱତୋ ଇଧେୱ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନନ୍ତରମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ୟସ୍ମା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ତଦେୱ, ଅଥ ଖୋ ଇଦମ୍ପି କାରଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଇଧେୱ ଦସ୍ସନେତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଭେରୱରୂପଂ ପସ୍ସତୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେନ ଭେରୱଂ ରୂପଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିନୋ ଅପରିଞ୍ଞାଣୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଭୟସନ୍ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉଚ୍ଚୱାଲିକୱାସୀମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେପି, ନ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୫୩. ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ଅଭିଞ୍ଞା ୱୋସାନପାରମିପ୍ପତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ତଂ ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାତି ସଣ୍ଠାନତୋପି ୱଣ୍ଣତୋପି ଅୱୟୱୱିସେସତୋପି ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ । ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ, ନ ନାଗିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞଜାତିରୂପୋ । ସୁପରିକମ୍ମକତମତ୍ତିକାଦୟୋ ୱିୟ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ୱିକୁବ୍ବନକିରିୟାୟ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ।

୨୫୫.ଅପ୍ପକସିରେନେୱାତି ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ।

୨୫୬. ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋପି ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୁୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁୱାପି କୋଚି ଅନିଚ୍ଛନତୋ ଅମଣ୍ଡନସୀଲୋ ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୁୱାପୀ’’ତିଆଦି । କାଳତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ କାଳତିଲକାନି। ନାତିକମ୍ମାସତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ ତିଲକାନି । ୱଙ୍କଂ ନାମ ପିୟଙ୍ଗଂ । ୟୋବ୍ବନପୀଳକାଦୟୋ ମୁଖଦୂସିପୀଳକା। ମୁଖଗତୋ ଦୋସୋ ମୁଖଦୋସୋ, ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ ମୁଖେ ଅଦୋସସ୍ସପି ପାକଟଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା। ୟଥା ୱା ମୁଖେ ଦୋସୋ, ଏୱଂ ମୁଖେ ଅଦୋସୋପି ମୁଖଦୋସୋ ସରଲୋପେନ, ମୁଖଦୋସୋ ଚ ମୁଖଦୋସୋ ଚ ମୁଖଦୋସୋତି ଏକସେସନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ପରେସଂ ସୋଳସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

୨୫୯.ପଟିପଦାୱସେନାତି ୟଥାରହଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଟିପଦାୱସେନ । ଅଟ୍ଠସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୂତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେସୁ, ୱିମୋକ୍ଖକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱାତି ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ସେସେସୂତି ୱୁତ୍ତାୱସେସେସୁ ଅଭିଭାୟତନକୋଟ୍ଠାସାଦୀସୁ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମହାସକୁଲୁଦାୟିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୦.ଉଗ୍ଗହିତୁନ୍ତି ସିକ୍ଖିତୁଂ । ଉଗ୍ଗାହେତୁନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେତୁଂ, ପାଠତୋ ଅତ୍ତନା ୟଥାଉଗ୍ଗହିତମତ୍ଥଂ ତବ୍ବିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ପରେସଂ ଗାହେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଂ । ସା ହି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମେତି ସମ୍ବନ୍ଧା ଏତି ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସୂରିୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗମନତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋ କାଲୋ ରତ୍ତନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ଦିୱା ନାମ, ତସ୍ସ ପନ ମଜ୍ଝିମପହାରସଞ୍ଞିତୋ କାଲୋ ସମୁଜ୍ଜଲିତପଭାତେଜଦହନଭାୱେନ ଦିୱା ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଦିୱସସ୍ସପି ଦିୱାଭୂତେ’’ତି । ପଟିସଂହରିତ୍ୱାତି ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟିସଂହରଣଂ ନାମ ଗୋଚରକ୍ଖେତ୍ତେ ଠପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଝାନରତିସେୱନୱସେନ ଏକୀଭାୱଂ ଗତୋ’’ତି । ଏତେନ କାୟୱିୱେକପୁବ୍ବକଂ ଚିତ୍ତୱିୱେକମାହ । ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗତୋ ମନସା ସମ୍ଭାୱନୀୟା, ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ମନାପା ହୋନ୍ତି (କିଲେସଅନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପଞ୍ଚପସାଦାୟତ୍ତତ୍ତା,) ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ମନୱଡ୍ଢନକାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉନ୍ନମତୀତି ଉଦଗ୍ଗଂ ହୋତି । ୱଡ୍ଢତୀତି ସଦ୍ଧାୱସେନ ୱଡ୍ଢତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅନୁସ୍ସରଣମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୪; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୪) ।

୨୬୧.ପଞ୍ଞପେମୀତି ପଜାନନଭାୱେନ ଞାପେମି ତଥା ୱୱତ୍ଥପେମି । ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସେମି ଠପେମୀ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣକୁସଲନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣକୁସଲଧମ୍ମଂ, ଉତ୍ତମକୁସଲନ୍ତି ଉତ୍ତମଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପତ୍ତକୁସଲଧମ୍ମଂ । ଅୟୋଜ୍ଝନ୍ତି ୱାଦୟୁଦ୍ଧେନ ଅୟୋଧନୀୟଂ, ୱାଦୟୁଦ୍ଧଂ ହୋତୁ, ତେନ ପରାଜୟୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ୱାଦୟୁଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦି । ସଂୱରପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ସଂୱରେସୁ ୟେନ କେନଚି ସଂୱରେନ ସଂୱରଲକ୍ଖଣଂ ପହାନଂ । ପଟିସେୱନପ୍ପହାନଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପରିୱଜ୍ଜନପ୍ପହାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ନ ଭାସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ଅଭାସନମତ୍ତମେୱ ୱଦତୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଅତିଦିସତି ।

ନାଭିନନ୍ଦୀତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସାସନେ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ୱିୱଜ୍ଜନଂ ୱଣ୍ଣୀୟତି, ଅୟଞ୍ଚ ଏୱଂ କଥେତି, ତସ୍ମା ସାସନସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ୱିୟ ୱଦତି, ୱଦନ୍ତୋ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ଅପ୍ପସାଦଂ ନ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ପସନ୍ନକାରମ୍ପି ୱଦତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତସ୍ସ ୱାଦଂ ନ ପଟିସେଧେତି।

୨୬୨.ୟଥାତସ୍ସ ୱଚନଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ୟଥା ତସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱଚନଂ, ଏୱଂ ସମଣଭାୱେ ସନ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନେ । ମୟଂ ପନ ଏୱଂ ନ ୱଦାମାତି ଏତେନ ସମଣଭାୱୋ ନାମ ଏୱଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟାଦିସୋ, ତଥେୱ ତଂ ବୁଦ୍ଧା ଦୀପେନ୍ତି । ୱିସେସଞାଣଂ ନ ହୋତୀତି କାୟୱିସେସୱିସୟଞାଣଂ ତସ୍ସ ତଦା ନତ୍ଥି, ୟତୋ ପରକାୟେ ଉପକ୍କମଂ କରେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ସ ପନ ତତ୍ଥ ୱିସେସଞାଣମ୍ପି ନତ୍ଥେୱାତି । ୟସ୍ମା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ କାୟକମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଫନ୍ଦିତମତ୍ତା’’ତି । କିଲେସସହଗତଚିତ୍ତେନେୱାତି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଅସହନନିମିତ୍ତେନ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେନେୱ । ଦୁତିୟୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜିଘଚ୍ଛାପିପାସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅସହନନିମିତ୍ତେନ ଦୋମନସ୍ସେନେୱ । ୱିକୂଜିତମତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୱିରୂପଂ କୂଜିତଂ ୱିକୂଜିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ଉପୟଂ, ତଂ ପନେତ୍ଥ ରୋଦନହସନସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତସହଗତନ୍ତି ଦୋସସହଗତଂ ଲୋଭସହଗତଞ୍ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପନ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସରିତ୍ୱାତି ୟାୱ ନ ସତିସଣ୍ଠାପନା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ସୁପିନନ୍ତେ ଅନୁଭୂତଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଂ ସରିତ୍ୱା ରୋଦନ୍ତି । ହସନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ୟେ ଲଦ୍ଧସୁଖାରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋପି ସୁଖେନେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାୟନ୍ତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଜନପଦଦେସରୂପେନ ପାୟନ୍ତିୟା । ଅୟମ୍ପୀତି ଆଜୀୱୋପି ମାତୁ ଅଞ୍ଞୱିହିତକାଲେ ଚ ଲୋକସ୍ସାଦୱସେନ କିଲେସସହଗତଚିତ୍ତେନେୱ ହୋତି।

୨୬୩.ସମଧିଗୟ୍ହାତି ସମ୍ମା ଅଧିଗତଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିସେସେତ୍ୱା ୱିସିଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା । ଖୀଣାସୱଂ ସନ୍ଧାୟାତି ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଖୀଣାସୱଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଖୀଣାସୱମ୍ପି ସୋତାପନ୍ନକୁସଲଂ ପଞ୍ଞପେତି ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ଠିତତ୍ତା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତୀଣି ପଦାନି ନିସ୍ସାୟାତି ନ କାୟେନ ପାପକଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ନ ପାପକଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ପାପକଂ ଆଜୀୱଂ ଆଜୀୱତୀତି ଇମାନି ତୀଣି ପଦାନି ନିସ୍ସାୟ କୁସଲସୀଲମୂଲକା ଚ ଅକୁସଲସୀଲମୂଲକା ଚାତି ଦ୍ୱେ ପଠମଚତୁକ୍କା ଠପିତା । ଏକଂ ପଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ନ ପାପକଂ ସଙ୍କପ୍ପଂ ସଙ୍କପ୍ପେତୀତି ଇମଂ ଏକପଦଂ ନିସ୍ସାୟ କୁସଲସଙ୍କପ୍ପମୂଲକା ଅକୁସଲସଙ୍କପ୍ପମୂଲକା ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମଚତୁକ୍କା ଠପିତା।

୨୬୪.ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତଦ୍ୱୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ବଲୱତା ମୋହେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ତଥା ହି ତାନି ‘‘ମୋମୂହଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

କୁହିନ୍ତି କିଂନିମିତ୍ତଂ । କତରଂଠାନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱାତି କିଂ କାରଣଂ ଆଗମ୍ମ । ଏତ୍ଥେତେତି ଏତ୍ଥାତି କାୟୱଚୀମନୋସୁଚରିତଭାୱନାସାଜୀୱନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ। ସା ପନ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେନ ଦୀପେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ଭୁମ୍ମ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଆଜୀୱଟ୍ଠମକଂ ଅୱସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ସୀଲଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସ ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧିପାତିମୋକ୍ଖାଧିଗମେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ‘‘ସୁଖସୀଲୋ ଦୁକ୍ଖସୀଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପକତିଅତ୍ଥସୀଲସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୨୬୫.କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତସମାଦାନୱିରତିପୁବ୍ବକସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ଏତେନ ହି କୁସଲସୀଲଂ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ।

ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପାସଂସତ୍ଥୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟୋ ସୀଲମତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ନ ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ, ସୋ ସୀଲମୟଧମ୍ମପୂରିତତାୟ ସୀଲମୟୋ। ତେନାହ ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟଞ୍ଚ । ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ଅରହତ୍ତଫଲେ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲେ ଭୁମ୍ମ’’ନ୍ତି । ଅସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ସୁଖୱିପାକଭାୱସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ।

୨୬୬. କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା କାମସଞ୍ଞା । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତରା ଦ୍ୱେତି ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ।

ଅନାଗାମିଫଲପଠମଜ୍ଝାନନ୍ତି ଅନାଗାମିଫଲସହଗତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଠମଜ୍ଝାନେ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକେନ ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନଂ ସାତିସୟନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଗ୍ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି । ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାନଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତସହଗତତା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନତା ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୨୬୭. କୁସଲସଙ୍କପ୍ପନିରୋଧଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଅରହତ୍ତଫଲଅକୁସଲସଙ୍କପ୍ପନିରୋଧ- ପଠମଜ୍ଝାନିକଅନାଗାମିଫଲଗ୍ଗହଣେନ ସମଣୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ଚୂଳସକୁଲୁଦାୟିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୧.ପଞ୍ହୋତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ, ତଦେୱ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ କାରଣଂ । ଉପଟ୍ଠାତୂତି ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୁ । ୟେନ କାରଣେନାତି ୟେନ ତୁୟ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠିତେନ କାରଣେନ ଧମ୍ମଦେସନା ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟ, ତଂ ପନ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତେନ ହି…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି । ଏକଙ୍ଗଣାନୀତି ପିଧାନାଭାୱେନ ଏକଙ୍ଗଣସଦିସାନି । ତେନାହ ‘‘ପାକଟାନୀ’’ତି ।

ଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ତଥାଭାୱଂ ସୟଂ ଜାନନ୍ତୋ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁସ୍ସୂସତୀତି ‘‘ତଥାଭୂତଂୟେୱ ମଂ ତଥା ଅୱୋଚା’’ତି ସାଦରଂ ସୁସ୍ସୂସତି । ତସ୍ମାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନୋ ଅନାଗତଂସଞାଣଲାଭତୋ । ଏୱମାହାତି ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଉଦାୟି, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ସୋ ୱା ମଂ ଅପରନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଅୱୋଚ ।

ଇତରନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ‘‘ୟୋ ହି ଲାଭୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅତୀତେତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତେ ଅତ୍ଥେ । ଅନାଗତେତି ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତେ ଅନାଗତେ ଅତ୍ଥେ ।

ପଂସୁପଦେସେ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପଂସୁସମୋକିଣ୍ଣସରୀରତାୟ ପଂସୁପିସାଚକଂ । ଏକଂ ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଦୀଘସୋ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ, ଉପରିମନ୍ତେନ ୱିଦତ୍ଥିକଂ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଏକଂ ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଜାତିକାନଂ ଅଦିସ୍ସମାନକାୟୋ ହୋତି। ଅୟଂ କିର ନେସଂ ଜାତିସିଦ୍ଧା ଧମ୍ମତା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ସ ମୂଲୱସେନ ଅଦିସ୍ସମାନକତାୟ । ନ ଦିସ୍ସତି ଞାଣେନ ନ ପସ୍ସତି ।

୨୭୨.ନ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ସା ୱାଚା ସରୂପତୋ ନ ଚ ଦୀପେୟ୍ୟ, କେୱଲଂ ୱାଚାମତ୍ତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିହରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପରସନ୍ତାନେ ନେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପଟିହାରିୟ-ସଦ୍ଦଦ୍ୱାରେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ଭାୱତ୍ଥୋ, ସୋୱ ପାଟିହୀରକୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପାଟିହୀରକନ୍ତି ଅପ୍ପାଟିହୀରକତଂ, ତ-ସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ଅନିୟ୍ୟାନଂ । ତେନାହ ‘‘ନିରତ୍ଥକଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସୁଭକିଣ୍ହଦେୱଲୋକେ ଖନ୍ଧା ୱିୟ ଜୋତେତୀତି ଇମିନା – ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରୂପୀ ମନୋମୟୋ ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୀ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୨୭୩. ସଉପସଗ୍ଗପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଦ୍ଧେତି ଉବ୍ବିଦ୍ଧେ’’ତି । ସା ଚସ୍ସ ଉବ୍ବିଦ୍ଧତା ଉପକ୍କିଲେସୱିଗମେନ ସୁଚିଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମେଘୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତେ’’ତି । ଇନ୍ଦନୀଲମଣି ୱିୟ ଦିବ୍ବତି ଜୋତେତୀତି ଦେୱୋ, ଆକାସୋ । ‘‘ଅଡ୍ଢରତ୍ତସମୟେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱିହିତୱଚନାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗାଭାୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁଣ୍ଣମାସିୟଞ୍ହି ଗଗନମଜ୍ଝସ୍ସ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଅନ୍ତେ ଠିତେ ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ ସମୟୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ମଜ୍ଝେ ଏୱ ପନ ଠିତୋ ଅଭିନ୍ନୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିନ୍ନେ ଅଡ୍ଢରତ୍ତସମୟେ’’ତି ।

ୟେ ଅନୁଭୋନ୍ତୀତି ୟେ ଦେୱା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଆଭା ଅନୁଭୋନ୍ତି ୱିନିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ୱଳଞ୍ଜନ୍ତି ଚ ତେହି ଦେୱେହି ବହୂ ଚେୱ ବହୁତରା ଚ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଆଭା ଅନନୁଭୋନ୍ତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସରୀରୋଭାସେନେୱ ଆଲୋକଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ।

୨୭୪.ପୁଚ୍ଛାମୂଳ୍ହୋ ପନ ଜାତୋ ‘‘ଅୟଂ ପରମୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି ଗହିତପଦସ୍ସ ୱିଧମନେନ । ଅଚେଲକପାଳିନ୍ତି ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତି ମୁତ୍ତାଚାରୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪) ଅଚେଲକପଟିପତ୍ତିଦୀପକଗନ୍ଥଂ, ଗନ୍ଥସୀସେନେୱ ତେନ ପକାସିତୱାଦାନି ୱଦତି । ସୁରାମେରୟପାନମନୁୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁରାପାନତୋ ୱିରତି ତସ୍ସ କାୟଂ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତାପେନ୍ତୀ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସୁରାପାନୱିରତି (ତପୋ, ସୋୟେୱ ଗୁଣୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁରାପାନୱିରତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି) ।

୨୭୫. ଏକନ୍ତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସୁଖଂ ଅସ୍ସାତି ଏକନ୍ତସୁଖଂ । ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲାଚାରଧମ୍ମେସୁ । ନ ଜାନିଂସୂତି ସମ୍ମୋସେନ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେନ କିର ୱିହତତେଜାନି ମହାନୁଭାୱାନି ମନ୍ତପଦାନି ୱିୟ ବାହିରକାନଂ ୟୋଗାୱଚରଗନ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଗାୱଚରପଟିପଦା ନସ୍ସତି । ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ‘‘ପଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିୱଚନମତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତତିୟଜ୍ଝାନତୋତି କାରଣୋପଚାରେନ ଫଲଂ ୱଦତି, ଫଲଭୂତତୋ ତତିୟଜ୍ଝାନତୋ।

୨୭୬. ଏକନ୍ତସୁଖସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପଟିଲାଭେନ ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତି ପଟିଲାଭସଚ୍ଛିକିରିୟା। ଏକନ୍ତସୁଖେ ଲୋକେ ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଏୱ ଇଦ୍ଧିୟା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଭାଜନଲୋକସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖସଚ୍ଛିକିରିୟା। ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।

୨୭୭.ଉଦଞ୍ଚନିକୋତି ଉଦଞ୍ଚନୋ । ୱିଞ୍ଝୁପବ୍ବତପସ୍ସେ ଗାମାନଂ ଅନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ତିଂସୟୋଜନମତ୍ତଂ ଠାନଂ ଅଟୱୀ ନାମ, ତତ୍ଥ ସେନାସନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଟୱିସେନାସନେ ପଧାନକମ୍ମିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂନଂ ତତ୍ଥ ନିୱାସେନ ଏକଂ ପଧାନଘରଂ ଅହୋସି।

ଚୂଳସକୁଲୁଦାୟିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ୱେଖନସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮୦. ସହ ୱତ୍ଥୁକାମେନ କିଲେସକାମୋ ଗରୁ ଗରୁକାତବ୍ବୋ ଏତସ୍ସାତି କାମଗରୁ। ତେସ୍ୱେୱ କାମେସୁ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଜ୍ଝାସୟୋତି କାମାଧିମୁତ୍ତୋ। ପବ୍ବଜ୍ଜାପଠମଜ୍ଝାନାଦିକଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଗରୁ ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଏତସ୍ସାତି ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁ। ତତ୍ଥ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଜ୍ଝାସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ୟଥା ଏକଚ୍ଚେ ଗହଟ୍ଠେ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅନଗାରେପୀତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବଜିତୋପୀ’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନ ୱେଖନସୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ । ସୋ ହି ୱେଖନସତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଖନସେନ ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିମାଦାୟ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ୱେଖନସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଲୋକୋ ସୟଂ ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତୋପି ସମାନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁଭୱିୟମାନଂ ସାଲାକିକଂ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଂ ୱିୟ ଅନାଦିକାଲାନୁଗତସମ୍ମାକୱଚରସନ୍ତାପଂ ଆଦିତ୍ତତାୟ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପନ ମହାକରୁଣାସମୁସ୍ସାହିତମାନସେନ ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮; ମହାୱ॰ ୫୪) ଦେସିୟମାନେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଅନାଦିକାଲପରିଭାୱିତଂ ଅତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟେ ଅୱଟ୍ଠିତଂ କାମାଧିମୁତ୍ତଂ ସରସେନ ଅନୁପଧାରେନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା – ‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମେ, କଚ୍ଚାନ, କାମଗୁଣା’’ତିଆଦିନା କାମଗୁଣେସୁ କାମସୁଖେ ଭାସିୟମାନେ ‘‘କାମାଧିମୁତ୍ତଂ ୱତ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉପଧାରେସ୍ସତୀତି ଆହ – ‘‘ଇମାୟ କଥାୟ କଥିୟମାନାୟ ଅତ୍ତନୋ କାମାଧିମୁତ୍ତତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସତୀ’’ତି । କାମଗ୍ଗସୁଖନ୍ତି କାମେତବ୍ବୱତ୍ଥୂହି ଅଗ୍ଗଭୂତଂ ସୁଖଂ । ସବ୍ବେ ହି ତେଭୂମକଧମ୍ମା କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା, ତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖତୋ ନିବ୍ବାନସୁଖମେୱ ଅଗ୍ଗଭୂତଂ ସୁଖଂ । ୟଥାହ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) – ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫, ୨୧୭; ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩) ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ।

୨୮୧. ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଲାଭିନୋ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ୱୁଚ୍ଚମାନକଥା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ, ତଦଭାୱତୋ ୱେଖନସସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅନାଗତକଥାୟ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟାତି ଦେୱତାହି ମନ୍ତପଦେହି ସହ ଠିତା ତତ୍ଥ ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ । ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ, ତଂମୂଲକତ୍ତା ୱା ସବ୍ବକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୱ ଗହିତା । ଜାନନଂ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ୱେଖନସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପରିବ୍ବାଜକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୪. ରାଜୱଗ୍ଗୋ

୧. ଘଟିକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮୨.ଚରିୟନ୍ତି ବୋଧିଚରିୟଂ, ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ବୋଧିସତ୍ତପଟିପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକାରଣନ୍ତି ବୋଧିପରିପାଚନସ୍ସ ଏକନ୍ତିକଂ ସୁନ୍ଦରଂ କାରଣଂ, କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପୟିରୁପାସନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତଞ୍ହି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମୟା ଇଧ କତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ମନ୍ଦହସିତନ୍ତି ଈସକଂ ହସିତଂ । କୁହଂ କୁହନ୍ତି ହାସ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁକରଣମେତଂ । ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠାକାରମତ୍ତନ୍ତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠମତ୍ତଂ । ୟଥା ଗହିତସଙ୍କେତା ‘‘ପହଟ୍ଠୋ ଭଗୱା’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଆକାରଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ଇମିନା ପସଙ୍ଗେନ ତାସଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହସିତଞ୍ଚ ନାମେତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନପି ହାସୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ପଗେୱ ଦୋମନସ୍ସୱସେନାତି ଆହ ‘‘ତେରସହି ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେହୀ’’ତି । ନନୁ ଚ କେଚି କୋଧୱସେନପି ହସନ୍ତୀତି ? ନ, ତେସମ୍ପି ୟଂ ତଂ କୋଧୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ ମୟଂ ଦାନି ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସାମାତି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତରେନ ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନେୱ ହାସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେସୁ । ବଲୱାରମ୍ମଣେତି ଉଳାରଆରମ୍ମଣେ ୟମକମହାପାଟିହାରିୟସଦିସେ । ଦୁବ୍ବଲାରମ୍ମଣେତି ଅନୁଳାରେ ଆରମ୍ମଣେ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦେସୀତି ଇଦଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେନ ଭଗୱତୋ ସିତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୬୮) ପନ ‘‘ଅତୀତଂସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ ୱତ୍ୱା ‘ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତ’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମାଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫; ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୧୪୧, ୩୦୫) ‘ଭଗୱତୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମିନା ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟମାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସିତକରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସ-ଅନାଗତଂସ-ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିୟେୱାତି, ଏୱଂ ପନ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେ ସତି ନ କୋଚି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନଂ ୱିରୋଧୋ । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬୮) ‘‘ତେସଂ ଞାଣାନଂ ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଏତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତି ତଥାରୂପେ କାଲେ ନ ସଂୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସପି ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି, ନ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠିତାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱିବନ୍ଧତୀତି ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପୀ’’ତି । ସତେରିତା ୱିଜ୍ଜୁଲତା ନାମ ସତେରତାୱିଜ୍ଜୁଲତା। ସା ହି ଇତରୱିଜ୍ଜୁଲତା ୱିୟ ଖଣଟ୍ଠିତିକା ସୀଘନିରୋଧା ଚ ନ ହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ଦନ୍ଧନିରୋଧା, ତଞ୍ଚ ସବ୍ବକାଲଂ ଚତୁଦୀପିକମହାମେଘତୋୱ ନିଚ୍ଛରତି ତେନାହ ‘‘ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘମୁଖତୋ’’ତି । ଅୟଂ କିର ତାସଂ ରସ୍ମିୱଟ୍ଟୀନଂ ଧମ୍ମତା, ୟଦିଦଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସିରୱରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦାଠଗ୍ଗେସୁୟେୱ ଅନ୍ତରଧାନଂ ।

୨୮୩. ୟଦିପି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପାରମିତା ପରିଭାୱିତା, ତଥାପି ଇଦାନି ତଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ତସ୍ସା ପଟିପାଦେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିପକ୍କଞାଣତ୍ତା’’ତି । କାମଞ୍ଚସ୍ସ ଞାଣାୟ ଇଦାନିପି ପଟିପାଦେତବ୍ବତା ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ନନୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ ପସାଦେନ ସମ୍ଭାୱନାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ ତଥା ଚିରକାଲଂ ପରିଭାୱିତତ୍ତା, କଥଂ ତତ୍ଥ ହୀଳନାତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ’’ତିଆଦି । ଚିରକାଲପରିଚିତାପି ହି ଗୁଣଭାୱନା ଅପ୍ପକେନପି ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗେନ ୱିପରିୱତ୍ତତି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ମହାସତ୍ତୋପି ଜାତିସିଦ୍ଧାୟଂ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ଜାତିସିଦ୍ଧେନ ମାନେନ ଏୱମାହ – ‘‘କିଂ ପନ ତେନ ମୁଣ୍ଡକେନ ସମଣକେନ ଦିଟ୍ଠେନା’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ତସ୍ମା ଅକଲ୍ୟାଣଜନଂ, ଆସୀୱିସମିୱୋରଗଂ,

ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଭୂତିକାମୋ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨) ।

ନ୍ହାନଚୁଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ କତା ସୋତ୍ତି, କୁରୁୱିନ୍ଦଗୁଳିକା, ସା ଏୱ ସିନାୟନ୍ତି କାୟଂ ୱିସୋଧେନ୍ତି ଏତାୟାତି ସିନାନଂ। ତେନାହ – ‘‘ସୋତ୍ତି ସିନାନନ୍ତି ସିନାନତ୍ଥାୟ କତସୋତ୍ତି’’ନ୍ତି ।

୨୮୪.ଅରିୟପରିହାରେନାତି ଅରିୟାନଂ ପରିହାରେନ, ଅନାଗାମୀନଂ ନ୍ହାନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ କାୟସ୍ସ ପରିହାରନିୟାମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନକାରଂ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ଏତଦତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଅହିତନିୱାରଣଂ, ହିତେ ନିୟୋଜନଂ ବ୍ୟସନେ ପରିୱଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୟଦିଦଂ, ଏତଦତ୍ଥଂ ମିତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । କେଚି ‘‘ୟାୱେତ୍ଥ ଅହୁପୀ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ୟାୱ ଏତ୍ଥ କେସଗ୍ଗଗହଣଂ ତାୱ ଅୟଂ ନିବନ୍ଧୋ ଅହୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୮୫.ସତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ବୋଧିୟା ମହାଭିନୀହାରଂ କତ୍ୱା ବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପଦାୟ ପୂରଣଭାୱେ ସତିୟା ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ସତୁପ୍ପାଦନୀୟକଥାୟ ପୱତ୍ତିତାକାରଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ଲାମକଟ୍ଠାନଂ ଓତିଣ୍ଣସତ୍ତୋତି ଇମିନା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକସ୍ସ ପମାଦକିରିୟା ନ ୟୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ନାମ ପମାଦୱିହାରୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟୋ ତେଲପ୍ପଦୀପୋ ୱିୟ ୱିସେସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା ତଦନୁରୂପଂ ଧମ୍ମକଥଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ…ପେ॰… କଥେସୀ’’ତି । ପରସମୁଦ୍ଦୱାସୀ ଥେରା ଅଞ୍ଞଥା ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନାୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭାରୋ, ୟଦିଦଂ ପୂରିତପାରମୀନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ତଥା ଧମ୍ମଦେସନା ତେସଂ ମହାଭିନୀହାରସମନନ୍ତରମ୍ପି ବୋଧିସମ୍ଭାରସ୍ସ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନେୱ ପଟିୱିଦିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତଭାୱପୱେଦନମେୱ ତସ୍ସ ଭଗୱା ଅକାସୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଉଜ୍ଜଲନେ ପାକଟକରସତିପଟିଲାଭାୟ ।

୨୮୬. ଞାଣଞ୍ହି କିଲେସଧମ୍ମୱିଦାଲନପଦାଲନେହି ସିଙ୍ଗଂ ୱିୟାତି ସିଙ୍ଗଂ। ତଞ୍ହି ପଟିପତ୍ତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ଉସ୍ସିତଂ ନାମ ହୋତି, ତଦଭାୱେ ପତିତଂ ନାମ । କେଚି ପନ ୱୀରିୟଂ ସିଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତେ ବାହିରପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତାପି ମହାସତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧାସୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିନୋ ୟଥାରହଂ ଗନ୍ଥଧୁରଂ ୱାସଧୁରଞ୍ଚ ପରିବ୍ରୂହୟନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ପଗେୱ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପନା’’ତିଆଦି । ୱିପସ୍ସନଂ ବ୍ରୂହେନ୍ତା ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି, ଅନୁଲୋମଞାଣତୋ ଓରମେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଠପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥଂ ୱାୟାମଂ ନ କରୋନ୍ତି ପଞ୍ଞାପାରମିତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗବ୍ଭସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ଅପରିପକ୍କତ୍ତା ଚ ।

୨୮୭.ଥେରେହୀତି ୱୁଦ୍ଧତରେହି । ନିୱାସେ ସତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ପବ୍ବଜିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ନିୱାସେ । ୱପ୍ପକାଲତୋତି ସସ୍ସାନଂ ୱପ୍ପକାଲତୋ । ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ତତୋ ପରଂ ତିଖିଣେନ ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱପ୍ପକାଲେ ୱିତାନଂ ୱିୟ ଉପରି ୱତ୍ଥକିଲଞ୍ଜଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି । ପୁଟକେତି କଲାପେ ।

୨୮୮. ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିହେତୁକତ୍ତା ଧମ୍ମପ୍ପତ୍ତିୟା ପଦେସତୋ ପରିଞ୍ଞାୱତ୍ଥୁକାପି ଅରିୟା ଉପଟ୍ଠିତେ ଚିତ୍ତୱିଘାତପଚ୍ଚୟେ ୟଦେତଂ ନାତିସାୱଜ୍ଜଂ, ତଦେୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତାତି ଆହ – ‘‘ଅଲାଭଂ ଆରବ୍ଭ ଚିତ୍ତଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋତି କିକୀ କାସିରାଜା । ବ୍ରାହ୍ମଣଭତ୍ତୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଭତ୍ତୋ । ଦେୱେତି ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭୂମିଦେୱାତି ତେସଂ ସମଞ୍ଞା, ତଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଗରୁକୋ ଲୋକୋ । ତଦା ହି କସ୍ସପୋପି ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଧୀତୁ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ୱାତି, ‘‘ମହାରାଜ, ତୱ ଧୀତା ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟଂ ପହାୟ ମୁଣ୍ଡପାସଣ୍ଡିକସମୟଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ରାଜପୁତ୍ତିୟା ଅଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା । ୱରଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ ଞାତକା । ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେସି ‘‘ମା ମେ ୱଚନଂ ମୁସା ଅହୋସି, ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ପାୱନଅସ୍ମନୟନୱସେନ ସମ୍ମା ପାୱୀକତତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧତଣ୍ଡୁଲାନି। ପାଳିୟଂ ତଣ୍ଡୁଲପଟିଭସ୍ତାନୀତି ତଣ୍ଡୁଲଖଣ୍ଡାନି । ମୁଗ୍ଗପଟିଭସ୍ତକଳାୟପଟିଭସ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୨୮୯.କୋ ନୁ ଖୋତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘କୁହିଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ପାରିପୂରିଂ ୟୋଜୀୟନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଭୋଜନାନି ଏତ୍ଥାତି ପରିୟୋଗୋ, ତତୋ ପରିୟୋଗା। ତେନାହ ‘‘ସୂପଭାଜନତୋ’’ତି । ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋତି ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେଥାତି ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା । ଅତିୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାତି ଖୁଦ୍ଦିକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରା ।

୨୯୦.କିନ୍ତି ନିସ୍ସକ୍କେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, କସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ? ଧମ୍ମିକୋତି ଇମିନା ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି। ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତସଦିସୋତି ଇମିନା ଉପାସକେନ ସତ୍ଥୁ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭାୱଂ ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁନୋ ଚ ଅପରିସଙ୍କତଂ ଦସ୍ସେତି । ସିକ୍ଖାପଦୱେଲା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମସ୍ସାମିଭାୱତୋ ସିକ୍ଖାପଦମରିୟାଦା ନାମ ନତ୍ଥି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେ, ପକତିୱଜ୍ଜେ ପନ ସେତୁଘାତୋ ଏୱ ।

୨୯୧. ଛଦନଟ୍ଠାନେ ୟଦାକାସଂ, ତଦେୱ ତସ୍ସ ଗେହସ୍ସ ଛଦନନ୍ତି ଆକାସଚ୍ଛଦନଂ । ପକତିୟା ଉତୁଫରଣମେୱାତି ଛାଦିତେ ୟାଦିସଂ ଉତୁ, ଛଦନେ ଉତ୍ତିଣଭାୱେପି ତମ୍ହି ଗେହେ ତାଦିସମେୱ ଉତୁଫରଣଂ ଅହୋସି । ତେସଂୟେୱାତି ତେସଂ ଘଟିକାରସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଏୱ ।

୨୯୨. ‘‘ଚତସ୍ସୋ ମୁଟ୍ଠିୟୋ ଏକୋ କୁଡୁୱୋ, ଚତ୍ତାରୋ କୁଡୁୱା ଏକୋ ପତ୍ଥୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଏକୋ ଆଳ୍ହକୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଆଳ୍ହକା ଏକଂ ଦୋଣଂ, ଚତ୍ତାରି ଦୋଣାନି ଏକା ମାନିକା, ଚତସ୍ସୋ ମାନିକା ଏକା ଖାରୀ, ୱୀସତି ଖାରିକା ଏକୋ ୱାହୋତି ତଦେୱ ଏକସକଟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୬୨) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ସକଟାନି ଏକୋ ୱାହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେଲଫାଣିତାଦିନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପିଆଦିଂ ମରିଚାଦିକଟୁକଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନାହଂ ରଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, କୁତୋ ପରିପ୍ଫସ୍ସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ନଚ୍ଚଂ ଦତ୍ୱା ।

ଘଟିକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯୩. ଥୂଲମେୱ ଥୁଲ୍ଲଂ, ଥୁଲ୍ଲା ୱିପୁଲା ମହନ୍ତା କୋଟ୍ଠା ଜାତା ଇମସ୍ସାତି ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକନ୍ତି ଓଦନପୂପପହୂତୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ନିଗମୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ପାଳିୟଂ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନଂ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୯୪.ରଟ୍ଠପାଲୋତି ଇଦଂ ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ପୱେଣିୱସେନ ଆଗତକୁଲୱଂସାନୁଗତନ୍ତି ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ରଟ୍ଠପାଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଧାରେତୁନ୍ତି ୱିନାସନତୋ ପୁବ୍ବେ ୟାଦିସଂ, ତଥେୱ ସମ୍ମଦେୱ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧାତି କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ପନ୍ନା । ସାମଣେରଂ ଦିସ୍ୱାତି ସିକ୍ଖାକାମତାୟ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ।

ସହ ରଞ୍ଞାତି ସରାଜିକଂ, ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ରାଜପରିସଂ । ଚାତୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଚତୁୱଣ୍ଣସମୁଦାୟଂ । ପୋସେତୁନ୍ତି ୱଦ୍ଧେତୁଂ ଦାନାଦୀହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ । ୟଂ କୁଲଂ । ପହୋସ୍ସତୀତି ସକ୍ଖିସ୍ସତି ।

ତେନ ତେନ ମେ ଉପପରିକ୍ଖତୋତି ‘‘କାମା ନାମେତେ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭; ମହାନି॰ ୩, ୬) ଚ ଆଦିନା ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଓକାରଂ ସଂକିଲେସଂ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ଗୁଣଂ ପକାସେନ୍ତଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ହୋତି ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅଧିସୀଲାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନେନ ଅଖଣ୍ଡଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ହେତଂ । କଞ୍ଚିପି ସିକ୍ଖେକଦେସଂ ଅସେସେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନେୱ ପରିପୂରେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସମଲଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପରିହରିତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ। ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଖଂ ୱିୟ ଲିଖିତନ୍ତି ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ। ତେନାହ ‘‘ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସ’’ନ୍ତି । ଦାଠିକାପି ମସ୍ସୁଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମସ୍ସୁ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଉତ୍ତରାଧରମସ୍ସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସାୟେନ ରତ୍ତାନି କାସାୟାନି । ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ପୁତ୍ତଂ ନ ପବ୍ବାଜେତି ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ଲୋକିୟମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ମା ହୋତୂ’’ତି । ତଥା ହି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ତଥା ୱରୋ ଦିନ୍ନୋ ।

୨୯୫. ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ ପିୟୋତି ଆହ ‘‘ପୀତିଜନକୋ’’ତି । ମନସ୍ସ ଅପ୍ପାୟନତୋ ମନାପୋତି ଆହ ‘‘ମନୱଡ୍ଢନକୋ’’ତି । ସୁଖେଧିତୋ ତରୁଣଦାରକକାଲେ । ତତୋ ପରଞ୍ଚ ସପ୍ପିଖୀରାଦିସାଦୁରସମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦିଆହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଖପରିଭତୋ । ଅଥ ୱା ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକଧାତିଜନାଦିପରିଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ପରିଚ୍ଛଦସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଉଳାରପଣୀତସୁଖପଚ୍ଚୟୂପହାରେହି ଚ ସୁଖେଧିତୋ, ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଚ୍ଚୟୱିନୋଦନେନ ସୁଖପରିଭତୋ। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୁଖେଧିତୋ, ବାହିରଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଖପରିଭତୋ । କସ୍ସଚୀତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, କିଞ୍ଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କଲଭାଗଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନ ଜାନାସୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ନନୁ ମୟଂ ରଟ୍ଠପାଲ ମରଣାଦୀସୁ କେନଚି ଉପାୟେନ ଅପ୍ପତୀକାରେନ ମରଣେନପି ତୟା ଅକାମକାପି ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ସତି । ୟେନାତି ୟେନ କାରଣେନ । କିଂ ପନାତି ଏତ୍ଥ କିନ୍ତି କାରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କେନ ପନ କାରଣେନା’’ତି ।

୨୯୬.ପରିଚାରେହୀତି ପରିତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାସକଂ ୱିସୟେସୁ ଚାରେହି । ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଉପନେହୀ’’ତି । ପରିଚାରେହୀତି ୱା ସୁଖୂପକରଣେହି ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚାରେହି, ଅତ୍ତନୋ ପରିଚରଣଂ କାରେହି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ୟସ୍ମା ଲଳନ୍ତୋ କୀଳନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଲଳା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଚ୍ଚଦାନଂ ଦାନଂ ନାମ, ଉପୋସଥଦିୱସାଦୀସୁ ଦାତବ୍ବଂ ଅତିରେକଦାନଂ ପଦାନଂ ନାମ । ପୱେଣୀରକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଦୀୟମାନଂ ଦାନଂ ନାମ, ଅତ୍ତନାୱ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦୀୟମାନଂ ପଦାନଂ ନାମ । ପଚୁରଜନସାଧାରଣଂ ୱା ନାତିଉଳାରଂ ଦାନଂ ନାମ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଅତିଉଳାରଂ ପଦାନଂ ନାମ । ଉଦ୍ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ଉଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବା। କୁତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତେ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ? ପବ୍ବଜିତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ମାତାପିତରୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ।

୨୯୯.ବଲଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ବଲଗ୍ଗହଣଂ ନାମ କାୟବଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନମେୱାତି ଆହ ‘‘କାୟବଲଂ ଜନେତ୍ୱା’’ତି । ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋତି ୟଥା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏୱଂ ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନେୟ୍ୟୋ, ନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ନ ଚ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ତସ୍ମା । ଚିରେନ ପବ୍ବଜିତୋ ଦ୍ୱାଦସମେ ୱସ୍ସେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି। ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ଚିରସ୍ସେୱା’’ତି, ତଂ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି ତତୋ ଅଧିକମ୍ପି ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତେ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସତ୍ତଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସାତି ସତ୍ତଗବ୍ଭନ୍ତରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସୀସେନ ଗବ୍ଭନ୍ତରାନି ୱଦତି । ପହରାପେତୀତି ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାନୁରୂପଂ କପ୍ପାପନାଦିନା ଅଲଙ୍କାରାପେତି । ଅନ୍ତୋଜାତତାୟ ଞାତିସଦିସୀ ଦାସୀ ଞାତିଦାସୀ। ପୂତିଭାୱେନେୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ ଦୋସୋ ୱା ଅଭିଦୋସୋ, ସୋୱ ଆଭିଦୋସିକୋ, ଅଭିଦୋସଂ ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଆଭିଦୋସିକୋ। ତେନାହ ‘‘ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି। ଅପରିଭୋଗାରହୋ ପୂତିଭୂତଭାୱେନ । ଅରିୟୱୋହାରେନାତି ଅରିୟସମୁଦାଚାରେନ । ଅରିୟା ହି ମାତୁଗାମଂ ଭଗିନିୱାଦେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତାଲୟଂ । ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ନିରପେକ୍ଖଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ୱିସେସତୋ ଅପରିଭୋଗାରହତ୍ତାୱ ୱତ୍ଥୁନୋ । ନିମୀୟତି ସଞ୍ଞାୟତୀତି ନିମିତ୍ତଂ, ତଥାସଲ୍ଲକ୍ଖିତୋ ଆକାରୋତି ଆହ ‘‘ଆକାରଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ।

୩୦୦.ଘରଂପୱିସିତ୍ୱାତି ଗେହସାମିନିୟା ନିସୀଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଅନ୍ତୋଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା । ଆଲପନେତି ଦାସିଜନସ୍ସ ଆଲପନେ । ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅନ୍ତୋଗେହତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟୋ । ଘରେସୁ ସାଲା ହୋନ୍ତୀତି ଘରେସୁ ଏକମନ୍ତେ ଭୋଜନସାଲା ହୋନ୍ତି ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତା ସୁସଂୱିହିତଦ୍ୱାରବନ୍ଧା ସୁସମ୍ମଟ୍ଠୱାଲିକଙ୍ଗଣା ।

ଅନୋକପ୍ପନଂ ଅସଦ୍ଦହନଂ । ଅମରିସନଂ ଅସହନଂ । ଅନାଗତୱଚନଂ ଅନାଗତସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱତ୍ତମାନକାଲିକୋୱ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖମ୍ପୀ’’ତି । ଅରିୟିଦ୍ଧିୟନ୍ତି ‘‘ପଟିକୂଲେ ଅପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅରିୟିଦ୍ଧିୟଂ ।

ପୂତିକୁମ୍ମାସୋ ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମୋ ତସ୍ସ ଗେହତୋ ଲଦ୍ଧୋପି ନ ଦାତବ୍ବୟୁତ୍ତକୋ ଦାସିଜନେନ ଦିନ୍ନୋତି ଆହ ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ନେୱ ଦାନଂ ଅଲତ୍ଥମ୍ହା’’ତି । ‘‘ଇମେହି ମୁଣ୍ଡକେହୀ’’ତିଆଦିନା ନିତ୍ଥୁନନୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଲଦ୍ଧମେୱ, ତସ୍ସ ପନ ଉଜୁକଫାସୁସମାଚାରୱସେନ ଅଲଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ପଟିସନ୍ଥାରୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନମ୍ପି ନ ଅଲତ୍ଥମ୍ହା’’ତି । ‘‘ନେୱ ଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପଚ୍ଚାସୀସାୟ ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପଚୁରଜନୋ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅଧିପ୍ପାୟମସ୍ସ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତିକାପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ସିପ୍ପିକାଛଦାହି ଛନ୍ନଂ ।

ଉକ୍କଟ୍ଠଏକାସନିକତାୟାତି ଇଦଂ ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ ତଥାଭାୱଦୀପନତୋ । ମୁଦୁକସ୍ସପି ହି ଏକାସନିକସ୍ସ ୟାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତଂ, ୱତ୍ତସୀସେନପି ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁନ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ‘‘ଆସନଂ ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ଭୋଜନଂ ୱା’’ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠସପଦାନଚାରିକୋତି ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଆହଟଭିକ୍ଖମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବହିଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ପତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ କରୋତି । ଏତେନେୱ ଥେରସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । ତେନାହ – ‘‘ସ୍ୱାତନାୟ ଭିକ୍ଖଂ ନାମ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତି । ଅଥ କସ୍ମା ଅଧିୱାସେସୀତି ଆହ ‘‘ମାତୁ ଅନୁଗ୍ଗହେନା’’ତିଆଦି। ପଣ୍ଡିତା ହି ମାତାପିତୂନଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱା କାତବ୍ବଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକା ନ ଭୱନ୍ତି ।

୩୦୧.ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦ୍ଧିୱସେନ ପୟୋଜିତଂ, ତଦ୍ଧିତଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ‘‘ପିତାମହଂ ଧନଂ ଲଦ୍ଧା, ସୁଖଂ ଜୀୱତି ସଞ୍ଚୟୋ’’ତି। ଜେଟ୍ଠକିତ୍ଥିୟୋତି ପଧାନିତ୍ଥିୟୋ । ଇତୋତି ଇମସ୍ମିଂ କୁଲେ ଅନୁଭୱିତବ୍ବୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିତୋ । ଅଞ୍ଞତୋତି ଇମସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କୁଲେ ଅନୁଭୱିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିତୋ ।

୩୦୨.ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତନ୍ତି କପ୍ପନାୟ ଚେୱ ଅରହରୂପେନ ଅଲଙ୍କାରାଦିନା ଚ ଚିତ୍ତିତଞ୍ଚେୱ ୱିଚିତ୍ତିତଞ୍ଚ । ୱଣକାୟନ୍ତି ୱଣଭୂତଂ କାୟଂ । ସମନ୍ତତୋ ଉସ୍ସିତନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମକାୟୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ନିଚ୍ଚାତୁରନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଟିପୀଳିତଂ, ସଦା ଦୁକ୍ଖିତଂ ୱା । ବହୁସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ରାଗୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଅଭିଜନେହି ହାୱଭାୱୱିଲାସୱସେନ, ଆମିସୱସେନ ଚ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ବହୂହି ସଙ୍କପ୍ପେତବ୍ବଂ । ଠିତୀତି ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଅୱିପରିଣାମୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ – ‘‘ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୱ ନିୟତା’’ତି, ପରିସ୍ସୱଭାୱାପତ୍ତି ଚେୱ ୱିନାସପତ୍ତି ଚ ଏକନ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚିତ୍ତକତମ୍ପୀତି ଗନ୍ଧାଦୀହି ଚିତ୍ତକତମ୍ପି । ରୂପନ୍ତି ସରୀରଂ ।

ଅଲତ୍ତକକତାତି ପିଣ୍ଡିଅଲତ୍ତକେନ ସୁୱଣ୍ଣକତା । ତେନାହ ‘‘ଅଲତ୍ତକେନ ରଞ୍ଜିତା’’ତି । ଚୁଣ୍ଣକମକ୍ଖିତନ୍ତି ଦୋସନୀହରଣେହି ତାପଦହନାଦୀହି କତାଭିସଙ୍ଖାରମୁଖଂ ଗୋରୋଚନାଦୀହି ଓଭାସନକଚୁଣ୍ଣେହି ମକ୍ଖିତଂ, ତେନାହ ‘‘ସାସପକକ୍କେନା’’ତିଆଦି ।

ରସୋଦକେନାତି ସରଲନିୟ୍ୟାସରସମିସ୍ସେନ ଉଦକେନ । ଆୱତ୍ତନପରିୱତ୍ତେ କତ୍ୱାତି ଆୱତ୍ତନପରିୱତ୍ତନୱସେନ ନତେ କତ୍ୱା । ଅଟ୍ଠପଦକରଚନାୟାତି ଭିତ୍ତିକୂଟଦ୍ଧଚନ୍ଦାଦିୱିଭାଗାୟ ଅଟ୍ଠପଦକରଚନାୟ ।

ୱିରୱମାନେତି ‘‘ଅୟଂ ପଲାୟତି, ଗଣ୍ହ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱିରୱମାନେ । ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଓରୋଧେତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୩୦୩.ଉସ୍ସିତାୟ ଉସ୍ସିତାୟାତି କୁଲୱିଭୱବାହୁସଚ୍ଚପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉଗ୍ଗତାୟ ଉଗ୍ଗତାୟ । ଅଭିଲକ୍ଖିତୋ ଉଳାରଭାୱେନ ।

୩୦୪.ପରିଜୁଞ୍ଞାନୀତି ପରିହାନାନି । ୟେ ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତା ସତ୍ତା ଜିଣ୍ଣକପ୍ପା ୱୟୋହାନିସତ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତତୋ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଜରାଜିଣ୍ଣୋ’’ତି ଆହ । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢୋ, ନ ସୀଲାଦିୱୁଡ୍ଢୋ । ମହତ୍ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋ, ଜାତିୟା ମହଲ୍ଲକୋ, ନ ୱିଭୱାଦିନାତି ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ। ଦ୍ୱତ୍ତିରାଜପରିୱତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ କାଲଂ ଗତୋ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ଅଦ୍ଧଗତୋ। ତଥା ଚ ପଠମୱୟଂ ମଜ୍ଝିମୱୟଞ୍ଚ ଅତୀତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି । ଜିଣ୍ଣାଦିପଦେହି ପଠମୱୟମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ବୋଧିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପତ୍ତତାୱିସିଟ୍ଠୋ ୱୟ-ସଦ୍ଦୋ ଓସାନୱୟୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।

‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅପ୍ପାବାଧୋତି ଅରୋଗୋ, ଅପ୍ପାତଙ୍କୋତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି । ଅପ୍ପତ୍ଥୋ ୱା ଇଧ, ତତ୍ଥାପି ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ୟୋ ହି, ଗହପତି, ଇମଂ ପୂତିକାୟଂ ପରିହରନ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଆରୋଗ୍ୟଂ ପଟିଜାନେୟ୍ୟ କିମଞ୍ଞତ୍ର ବାଲ୍ୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧) ସୁତ୍ତପଦଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ୱିପଚ୍ଚନଂ ୱିପାକୋ, ସୋ ଏୱ ୱେପାକୋ । ସମୋ ୱେପାକୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସମୱେପାକିନୀ, ତାୟ । ତେନେୱ ସମୱେପାକିନିଭାୱେନ ସବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ମଦେୱ ଗଣ୍ହାତି ଧାରେତୀତି ଗହଣୀ। ଗହଣିସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ୟଥାଭୁତ୍ତଆହାରୋ ସମ୍ମଦେୱ ଜୀରନ୍ତୋ ସରୀରେ ତିଟ୍ଠତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା ଭୁତ୍ତଭୁତ୍ତୋ ଆହାରୋ ଜୀରତି ଗହଣିୟା ତିକ୍ଖଭାୱେନ । ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଭୁତ୍ତାକାରେନେୱ ତିଟ୍ଠତି ଗହଣିୟା ମନ୍ଦଭାୱତୋ । ଭତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ ଭୁତ୍ତଆହାରସ୍ସ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗତତ୍ତା । ତେନେୱାତି ସମୱେପାକିନିଭାୱେନେୱ । ପତ୍ତାନଂ ଭୋଗାନଂ ପରିକ୍ଖିୟମାନଂ ନ ସହସା ଏକଜ୍ଝଂୟେୱ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅନୁକ୍କମେନ, ତଥା ଞାତୟୋପୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନା’’ତି । ଛାତକଭୟାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟାଧିଭୟାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୩୦୫. ଉଦ୍ଦେସସୀସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି । ୟସ୍ମା ୱା ୟେ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ଉଦ୍ଦେସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେୱ ଧମ୍ମା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦେସାତି ‘‘ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ୟେ ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱିଭାୱନୱସେନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଧମ୍ମା ତଥେୱ ନିସ୍ସେସତୋ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଦାନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥାତି ଜରାମରଣସନ୍ତିକେ । ଅଦ୍ଧୁୱୋତି ନିଦ୍ଧୁୱୋ ନ ଥିରୋ, ଅନିଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଧୁୱଟ୍ଠାନୱିରହିତୋ’’ତି, ଅଜାତାଭୂତାସଙ୍ଖତଧୁୱଭାୱକାରଣୱିୱିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନୀୟ୍ୟତୀତି ୱା ଜରାମରଣେନ ଲୋକୋ ସମ୍ମା ନୀୟତି, ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧୁୱୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାୟିତୁନ୍ତି ଜାତିଆଦିବ୍ୟସନତୋ ରକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ଇସ୍ସରେନ ଅତ୍ତନା ୱିରହିତୋତି । ‘‘ଇମଂ ଲୋକଂ ଇତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନଂ ତଂ ଅଧିଭୱିତୁଂ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଭିସରତୀତି ଅଭିସ୍ସରଣଂ, ଲୋକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଦାତା ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା କୋଚି ଇସ୍ସରୋ, ତଦଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଅନଭିସ୍ସରୋତି ଅସରଣୋ’’ତି । ନିସ୍ସକୋ ମମାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଅଭାୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ସକଭଣ୍ଡୱିରହିତୋ’’ତିଆଦି । ତଣ୍ହାୟ ୱସେ ଜାତୋ ତଣ୍ହାୟ ୱିଜିତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ତଣ୍ହାୟ ଦାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୦୬. ହତ୍ଥିୱିସୟତ୍ତା ହତ୍ଥିସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱା ହତ୍ଥିସିପ୍ପଂ ‘‘ହତ୍ଥୀ’’ତି ଗହିତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ହତ୍ଥିସ୍ମିନ୍ତି ହତ୍ଥିସିପ୍ପେ’’ତି, ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାତିସୟଂ ଊରୁବଲଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଊରୁବଲୀତି ଆହ – ‘‘ଊରୁବଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି, ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନ୍ନଂ ପରସେନଂ ଭିନ୍ଦତୋ ଭିନ୍ନଂ ସକସେନଂ ସନ୍ଧାରୟତୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୟତୋ । ବାହୁବଲୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୟସ୍ସ ହି ଫଲକଞ୍ଚ ଆୱୁଧଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଇଧ ପନ ପରହତ୍ଥଗତଂ ରଜ୍ଜଂ ଆହରିତୁଂ ବାହୁବଲନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଥା ହି ‘‘ଊରୁବଲୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ବାହୁବଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ‘‘ବାହୁବଲୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଊରୁବଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ଅଲମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମତ୍ଥଅତ୍ତଭାୱୋ’’ତି ।

ପରିୟୋଧାୟାତି ୱା ପରିତୋ ଆରକ୍ଖଂ ଓଦହିତ୍ୱା । ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ଖୋ, ଭୋ ରଟ୍ଠପାଲ, ଇମସ୍ମିଂ ରାଜକୁଲେ ହତ୍ଥିକାୟାପି…ପେ॰… ୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ସୋ ରାଜା ଉପରି ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସସ୍ସ କାରଣଂ ଆହରନ୍ତୋ ଆହ।

ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅନୁ ପଚ୍ଛା ଗାୟନୱସେନ କଥନଂ ଅନୁଗୀତି। ତା ପନ ଗାଥା ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାନଂ ଦେସନାନୁପୁବ୍ବିଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାପି ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଅନୁଗୀତାତି ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାନଂ ଅନୁଗୀତି’’ନ୍ତି ।

୩୦୭.ଏକନ୍ତି ଏକଜାତିୟଂ । ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମା ୱିସୟଭେଦେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସାଗରନ୍ତେନାତି ସାଗରପରିୟନ୍ତେନ ।

ଅହୋ ୱତାତି ସୋଚନେ ନିପାତୋ, ‘‘ଅହୋ ୱତ ପାପଂ କତଂ ମୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅମରାତିଆଦୀସୁ ଆହୂତି କଥେନ୍ତି । ମତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଅମ୍ହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସୋକୱସେନ ‘‘ଅମର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱୋସାନନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ, ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାୱାତି ପଞ୍ଞା ଏୱ । ଧନତୋତି ସବ୍ବଧନତୋ । ଉତ୍ତମତରା ସେଟ୍ଠା, ତେନେୱାହ ‘‘ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ଜୀୱିତମାହୁ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪) ।

ତେସୁ ପାପଂ କରୋନ୍ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ପରମ୍ପରାୟାତି ଅତ୍ତଭାୱପରମ୍ପରାୟ । ସଂସାରଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଭୱାଦୀସୁ ସଂସାରସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନହେତୁଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପରଲୋକଂ ଉପେତି, ପରଲୋକଂ ଉପେନ୍ତୋୱ ବହୁୱିଧଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ଗବ୍ଭଞ୍ଚ ଉପେତି । ତାଦିସସ୍ସାତି ତଥାରୂପସ୍ସ ଗବ୍ଭୱାସଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପପଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଅପ୍ପପଞ୍ଞୋ ଚ ଅଭିସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ହିତସୁଖାୱହନ୍ତି ପତ୍ତିୟାୟନ୍ତୋ ।

‘‘ପାପଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ପରଲୋକୋ ନାମ ଦୁଗ୍ଗତି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରମ୍ହି ଅପାୟଲୋକେ’’ତି ।

ୱିୱିଧରୂପେନାତି ରୂପସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ତତ୍ଥପି ପଣୀତତରାଦିୱସେନ ବହୁୱିଧରୂପେନ ।

ସାମଞ୍ଞମେୱାତି ସମଣଭାୱୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ଚତୁତ୍ଥୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୋ ଅନୁଗୀତୋ । ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ତତିୟୋ । ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ଦୁତିୟୋ । ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ଦୁତିୟତତିୟା । ସତ୍ତମଗାଥାୟ ପଠମୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୋ ଅନୁଗୀତୋ, ଅଟ୍ଠମାଦୀହି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୁ କାମେସୁ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ୟଥାରହଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜକାରଣଂ ପରମତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସଂ ନିଗମେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତା ପନ ଗାଥା ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାନଂ ଦେସନାନୁପୁବ୍ବିଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାପି ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଅନୁଗୀତା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ମଘଦେୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦୮.ପୁବ୍ବେମଘଦେୱୋ ନାମ ରାଜାତି ଅତୀତକାଲେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ପଟିପାଟିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜୂନଂ ଆଦିପୁରିସୋ ମଘଦେୱୋତି ଏୱଂନାମୋ ରାଜା ।

ଧମ୍ମୋତି ରାଜଧମ୍ମୋତି ଲୋକିକା ୱଦନ୍ତି । ମହାବୋଧିନିଧାନପାରମିତାସଙ୍ଖାତୋ ପନ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମିକୋ । ଧମ୍ମେନାତି ଞାୟେନ । ତଦା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଦିଭାୱନାଧମ୍ମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅନଧିଗତତ୍ତା ତସ୍ସପି ୱା ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀହି ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥେ ଠିତୋ’’ତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ । ତଥା ହି ଚ ସୋ ପକ୍ଖପାତାଭାୱତୋ ‘‘ସମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ସମଂ ଚରତୀ’’ତି । ପକତିନିୟାମେନେୱାତି ପୱେଣିୟା ଆଗତନିୟାମେନେୱ । ୟସ୍ମା ନିଗମଜନପଦେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗହପତୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗହପତିକାନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞମେୱ ନାଗରଚାରିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ନେଗମଜନପଦଚାରିତ୍ତନ୍ତି ତେ ୱିସୁଂ ଗହିତା ‘‘ନେଗମେସୁ ଚେୱ ଜନପଦେସୁ ଚା’’ତି । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନନିଗ୍ଗମନୱସେନ ଉପୋସଥସ୍ସ ପଟିହରଣଂ ପାଟିହାରିୟୋ, ସୋ ଏୱ ପାଟିହାରିକୋ, ପକ୍ଖୋ । ଇମେ ଦିୱସାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦିୱସା ।

୩୦୯.ଦେୱୋତି ମଚ୍ଚୁ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ । ୟଥା ହି ଦେୱୋ ପକତିସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି । ‘‘ଅହଂ ଅସୁକଂ ମଦ୍ଦିତୁଂ ଆଗମିସ୍ସାମି, ତ୍ୱଂ ତସ୍ସ କେସେ ଗହେତ୍ୱା ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହୀ’’ତି ମଚ୍ଚୁଦେୱସ୍ସ ଆଣାକରା ଦୂତା ୱିୟାତି ଦୂତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତାୟାତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱଂ ଆୱିକତ୍ୱା ଠିତାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱତାବ୍ୟାକରଣସଦିସମେୱ ହୋତି ନ ଚିରେନେୱ ମରଣସମ୍ଭୱତୋ । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନନ୍ତି ଖୀଣାସୱବ୍ରହ୍ମାନଂ । ତେ ହି ଚରିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଜିଣ୍ଣାଦିକେ ଦସ୍ସେନ୍ତି ।

ଦୁଖିତଞ୍ଚ ବ୍ୟାଧିତନ୍ତି ବ୍ୟାଧିଭାୱେନ ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତିମଭୱିକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱେହି ଉପଟ୍ଠାପିତଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ତଦଞ୍ଞେସଂ ତେହି ଅନୁପଟ୍ଠାପିତାନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତାନଂ ତଥା ୱୋହରିତବ୍ବତା ପରିୟାୟସିଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ପରିୟାୟେନା’’ତି ।

ଦିସମ୍ପତୀତି ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଦିସାସୀସେନ ଦେସା ୱୁତ୍ତାତି ଦେସାନଂ ଅଧିପତିରାଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତମଙ୍ଗେ ସିରସି ରୁହନ୍ତୀତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହା, କେସା । ତେ ପନେତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଲିତତ୍ତା ଅୱିସେସତୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୱୟସନ୍ଦସ୍ସକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱୟୋହରା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ପୁରିସୟୁଗୋ ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ୱଂସେ ସଞ୍ଜାତପୁରିସଟ୍ଠିତିୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୱଂସସମ୍ଭୱେ ପୁରିସେ’’ତି । ରାଜଗେହତୋ ଆହଟଭିକ୍ଖାୟ ୟାପେନ୍ତୋତି ଇମିନା କୁମାରକପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉପଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପରିହରିୟମାନୋୱାତି ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିହରିୟମାନୋ ୱିୟ ୱେଲାୟ ୱେଲାୟ ତେନ ମହତା ପରିଜନେନ ଉପଟ୍ଠିୟମାନୋ କୁମାରକୀଳଂ କୀଳୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପରିହରିୟମାନୋ ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଥା ସତି ଚତୁରାସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଥଞ୍ଞପାୟୀ ତରୁଣଦାରକୋ ଅହୋସୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ତଦୟୁତ୍ତଂ । କୁମାରକାଲଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଓପରଜ୍ଜୱଚନତୋ ୱିରୁଦ୍ଧଞ୍ଚେତଂ । (ପଞ୍ଚମଙ୍ଗଲୱଚନେନ ଉନ୍ନଙ୍ଗଲମଙ୍ଗଲଉକ୍କନ୍ତନମଙ୍ଗଲକମ୍ମହାୟମଙ୍ଗଲଦୁସ୍ସମଙ୍ଗଲାନି ସମୁପଗତାନି ଏୱ ଅହେସୁନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ) ।

୩୧୧. ସୱଂସୱସେନ ଆଗତା ପୁତ୍ତନତ୍ତୁଆଦୟୋ ପୁତ୍ତା ଚ ପପୁତ୍ତା ଚ ଏତିସ୍ସାତି ପୁତ୍ତପପୁତ୍ତକା ପରମ୍ପରା । ନିହତନ୍ତି ନିହିତଂ ଠପିତଂ, ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିହତନ୍ତି ୱା ସତତଂ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱେନ ୱଳଞ୍ଜିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କଲ୍ୟାଣୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତିରେକତରା ଦ୍ୱେ ଗୁଣାତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମଘଦେୱକାଲତୋ ଅତିରେକତରା ଦ୍ୱେ ଗୁଣା ଇତରରାଜୂହି ପନ ଅତିରେକତରା ଅନେକସତସହସ୍ସପ୍ପଭେଦା ଏୱ ଗୁଣା ଅହେସୁନ୍ତି ।

୩୧୨. ତେତ୍ତିଂସ ସହପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତଂସହଚରିତଟ୍ଠାନଂ ତେତ୍ତିଂସଂ, ତଦେୱ ତାୱତିଂସଂ, ତଂନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି ତାୱତିଂସା। ନିୱାସଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନପୁବ୍ବକୋତି ଆହ – ‘‘ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନନ୍ତି ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତଦେୱାନ’’ନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋତି ନିମିମହାରାଜସ୍ସ । ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ସୀଲଂ ଅରକ୍ଖନ୍ତୋ ମମ ସନ୍ତିକଂ ମା ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନପି, ‘‘ଏକନ୍ତତୋ ମମ ୱିଜିତେ ୱସନ୍ତେନ ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତଓୱାଦୱସେନପି ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ।

ଅଥନନ୍ତି ମହାଜୁତିକଂ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ ମହାନୁଭାୱଂ ନିମିରାଜାନଂ । ‘‘ସକ୍କୋହମସ୍ମି ଦେୱିନ୍ଦୋ, ତୱ ସନ୍ତିକମାଗତୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କଭାୱଂ ପୱେଦେତ୍ୱା ‘‘କଙ୍ଖଂ ତେ ପଟିୱିନୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଭୂତାନମିସ୍ସରା’’ତିଆଦି ।

ସୀଲଂ ଉପାଦାୟ ଓମକତାୟ ‘‘କି’’ନ୍ତି ହୀଳେନ୍ତୋ ୱଦତି । ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟାତି ଲାଭୟସାଦୀନଞ୍ଚେୱ ପିୟମନାପତାଦୀନଞ୍ଚ ଆସୱକ୍ଖୟପରିୟୋସାନାନଂ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଉତ୍ତମଗୁଣତାୟ । ତଦା ସକ୍କୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଜାତିୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧଂୱ ଦାନତୋ ସୀଲଂ ମହନ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅହଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ୱସିୟମାନଂ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପେତ୍ତିୱିସୟତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ପୂରିତପାରମିସ୍ସ ଦେୱଲୋକୋ ପେତଲୋକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଚ୍ଛରାଗଣସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ, ପିସାଚଗଣସେୱିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୬) ।

ଖତ୍ତିୟେତି ଖତ୍ତିୟଜାତିୟଂ । ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି କାମସଂକିଲେସୱିସୁଜ୍ଝନତୋ । କାୟାତି ଚ ବ୍ରହ୍ମକାୟମାହ ।

ଇମସ୍ସ ମମ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୁଦେୱ ଭୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅୱିକମ୍ପମାନୋ’’ତି । ଭାୟନ୍ତୋ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତେନ କାୟସ୍ସ ଚ ଛମ୍ଭିତତ୍ତେନ ୱିକମ୍ପତି ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଅଭାୟମାନୋ’’ତି । ସୁଖଂ କଥେତୁଂ ହୋତୀତି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ କଥେତୁଂ ସୁଖଂ ହୋତି ।

୩୧୩.ମନଂ ଆଗମ୍ମ ୟୁତ୍ତାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ମାତଲିସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ରଥେ ୟୁତ୍ତଆଜାନୀୟକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି ଦେୱପୁତ୍ତା । ଏୱଂ ତାଦିସେ କାଲେ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟଥା ଏରାୱଣୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହତ୍ଥିକିଚ୍ଚଂ । ନଦ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ରଥପଞ୍ଜରପରିୟନ୍ତେନ ଅକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ନଦ୍ଧୀ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅକ୍ଖୋ ବଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ଅକ୍ଖବଦ୍ଧୋ, ଅକ୍ଖେନ ରଥସ୍ସ ବଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ଦେୱଲୋକତୋ ୟାୱ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଗମନୱୀଥି, ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ହେଟ୍ଠାମୁଖମେୱ ରଥଂ ପେସେସି, ଏୱଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଗମନୱୀଥିତୋ ୟାୱ ରଞ୍ଞୋ ପାସାଦୋ, ତାୱ ତଥେୱ ପେସେସି । ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ପତୋଦଲଟ୍ଠିୟା ଆକାସଂ ୱିଲିଖନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ନିରୟଗାମୀ ଦେୱଲୋକଗାମୀ ଚାତି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । କତମେନାତିଆଦି ଦେସନାମତ୍ତଂ, ୟଥା ତେନ ରଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ନିରୟୋ ଦେୱଲୋକୋ ଚ ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ତଥା କରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ୱୁତ୍ତକାରଣମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଉଭୟେନେୱ ମଂ ମାତଲି ନେହୀ’’ତି । ଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗମଂ । ୱେତ୍ତରଣିନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ନିରୟଂ । କୁଥିତନ୍ତି ପକ୍କୁଥିତଂ ନିପକ୍କତେଲସଦିସଜାଲଂ । ଖାରସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଖାରୋଦକସଦିସଂ ।

ରଥଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ନିରୟାଭିମୁଖତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ବୀରଣୀଦେୱଧୀତାୟାତି ‘‘ବୀରଣୀ’’ତି ଏୱଂନାମିକାୟ ଅଚ୍ଛରାୟ । ସୋଣଦିନ୍ନଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ସୋଣଦିନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂନାମକସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ । ଗଣଦେୱପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଗଣୱସେନ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଗଣୱସେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ।

ପତ୍ତକାଲେତି ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱେଲାୟ । ଅତିଥିନ୍ତି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଏକଂ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମାତାୱ ପୁତ୍ତଂ ସକିମାଭିନନ୍ଦୀତି ୟଥା ପୱାସତୋ ଆଗତଂ ପୁତ୍ତଂ ମାତା ସକିଂ ଏକୱାରଂ ଆଗତକାଲେ ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଥା ନିଚ୍ଚକାଲେ ଅଭିନନ୍ଦି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିୱିସି । ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗାତି ସୀଲସଂୟମା ସଂୱିଭାଗସୀଲା । ଜାତକେତି ନିମିଜାତକେ ।

ଚିତ୍ତକୂଟନ୍ତି ଦେୱନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ । ସକ୍କୋ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ମହାସତ୍ତେ ପୱତ୍ତଂ ଦେୱତାନଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉସୂୟଚିତ୍ତଂ ବହି ଅନାୱିକତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଚ ନଂ ଠପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞେସଂ ପୁଞ୍ଞେନ ୱସାହୀତି ସକ୍କସ୍ସ ମହାସତ୍ତଂ ରୋସେତୁକାମତାୟ ଆରାଧନଂ ନିଦସ୍ସେତି । ପୁରାଣସକ୍କୋ ଦୀଘାୟୁକୋ, ତଂ ଉପାଦାୟ ଜରାଜିଣ୍ଣଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଜରସକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୧୫.ସେସଂ ସବ୍ବନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗମନା ସେସଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଂସେ ପୋରାଣରାଜୂନଂ ରାଜଚାରିତ୍ତଂ । ପାକତିକନ୍ତି ପୁନ ସଭାୱତ୍ତମେୱ ଗତୋ ଅହୋସି, ଅପବ୍ବଜିତଭାୱୱଚନେନେୱସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାଦୀନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣାନଂ ଅଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।

୩୧୬.ୱୀରିୟଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ ତାୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗାଦିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ସତି ସୀଲୱତଂ କଲ୍ୟାଣୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି। ଦୁସ୍ସୀଲେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିରାସଭାୱେନ ପଟିପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସତ୍ତ ସେଖା ପୱତ୍ତେନ୍ତି କଲ୍ୟାଣୱତ୍ତସ୍ସ ଅପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତ୍ତା । ଖୀଣାସୱେନ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତ୍ତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମଘଦେୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ମଧୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧୭.ମଧୁରାୟନ୍ତି ଉତ୍ତରମଧୁରାୟଂ । ଗୁନ୍ଦାୱନେତି କାଳସିପ୍ପଲିୱନେ । ଅତିମୁତ୍ତକୱନେତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଚତୂସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ । ପଣ୍ଡରୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୋ । କାଳକୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ । ଜାତିଗୋତ୍ତାଦିପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠାନେସୂତି ଜାତିଗୋତ୍ତାଦିୱସେନ ସୁଦ୍ଧଚିନ୍ତାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଏୱ ସୁଦ୍ଧଜାତିକା, ନ ଇତରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଂସାରତୋ ୱା ସୁଦ୍ଧଚିନ୍ତାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱେଦୱିହିତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୱିଧିନୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ପନେତଂ ତେସଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଖତ୍ତିୟୱେସ୍ସାନମ୍ପି ମନ୍ତଜ୍ଝେନସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ମନ୍ତଜ୍ଝେନୱିଧିନା ଚ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିୟାଭାୱତୋ । ପୁତ୍ତା ନାମ ଅନୋରସାପି ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଇମେତି ଆହ ‘‘ଓରସା’’ତି । ଉରେ ସଂୱଡ୍ଢିତପୁତ୍ତୋପି ‘‘ଓରସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମେ ପନ ମୁଖତୋ ନିଗ୍ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଉରେ ସଂୱଡ୍ଢାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ବ୍ରହ୍ମତୋ ଜାତାତି ବ୍ରହ୍ମଜା, ବ୍ରହ୍ମସମ୍ଭୂତାପି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ତଥା ଇମେ । ଇମେ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ବ୍ରହ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତାତି ବ୍ରହ୍ମନିମ୍ମିତା, ତତୋ ଏୱ ବ୍ରହ୍ମତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୱିଜ୍ଜାଦିଦାୟଜ୍ଜଦାୟାଦାତି ବ୍ରହ୍ମଦାୟାଦାତି ସବ୍ବମେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କତ୍ଥନାପଲାପସଦିସଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ଅୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମଂ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମକୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଘୋସୋୟେୱା’’ତିଆଦି । ୱୋହାରମତ୍ତମେୱେତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦି ୱଚନମତ୍ତମେୱ, ନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ତେହି ଅଧିପ୍ପେତପ୍ପକାରୋ ଅତ୍ଥି ।

୩୧୮.ସମିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଦିଟ୍ଠିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ମନୋରଥୋ ପୂରେୟ୍ୟା’’ତି । ଖତ୍ତିୟୋପୀତି ପରଖତ୍ତିୟୋପି। ଅସ୍ସାତି ସମିଦ୍ଧଧନାଦିଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ତେନାହ – ‘‘ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ନେସନ୍ତି ଏତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିଭାୱାଦିନା ଇତରେହି ଉପଚରିତବ୍ବତାୟ ନ କିଞ୍ଚି ନାନାକରଣନ୍ତି ୟୋଜନା ।

୩୨୨. ଅହଂ ଚୀୱରାଦୀହି ଉପଟ୍ଠାକୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ଇଚ୍ଛିତଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ୱଦେୟ୍ୟାଥ ୟେନତ୍ଥୋତି ୟୋଜନା । ଚୋରାଦିଉପଦ୍ଦୱନିସେଧନେନ ରକ୍ଖାଗୁତ୍ତି, ଦାନାଦିନିମିତ୍ତଉପଦ୍ଦୱନିସେଧନେନ ଆୱରଣଗୁତ୍ତି। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନତ୍ଥନିସେଧନେନ ୱା ରକ୍ଖାଗୁତ୍ତି, ଆଗାମିଅନତ୍ଥନିସେଧନେନ ଆୱରଣଗୁତ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ୟୋ ୟୋ ଇସ୍ସରୋ, ତସ୍ସ ଇତରେନ ଅନୁୱତ୍ତେତବ୍ବଭାୱେ, କୁସଲାକୁସଲକରଣେନ ନେସଂ ୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଅଭିସମ୍ପରାୟେ, ପବ୍ବଜିତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବସାମୀଚିକିରିୟାୟ ଚ ଅଣୁମତ୍ତୋପି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ୱିସେସାଭାୱୋ ପାଳିୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱାରେ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱିତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ମଧୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ବୋଧିରାଜକୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨୪.ଓଲୋକନକପଦୁମନ୍ତି ଲୀଲାଅରୱିନ୍ଦଂ । ତସ୍ମାତି କୋକନଦସଣ୍ଠାନତ୍ତା କୋକନଦୋତି ସଙ୍ଖଂ ଲଭି।

୩୨୫.ୟାୱ ପଚ୍ଛିମ…ପେ॰… ଫଲକଂ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ସନ୍ଥତତ୍ତା । ଉପରିମଫଲଗତଞ୍ହି ସୋପାନମତ୍ଥକଂ । ଓଲୋକନତ୍ଥଂୟେୱାତି ନ କେୱଲଂ ଭଗୱତୋ ଆଗମନଞ୍ଞେୱ ଓଲୋକନତ୍ଥଂ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ଥନାୟ ସନ୍ଥରାପିତାୟ ଚେଲପଟିକାୟ ଅକ୍କମନସ୍ସପି ।

ସକୁଣପୋତକେତି କାଦମ୍ବଟିଟ୍ଟିଭପୁତ୍ତକେ । ଅଞ୍ଞୋୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାତୁଗାମତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଇଦାନି ଭରିୟାଭୂତୋ ମାତୁଗାମୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମୱସେନ ପୁତ୍ତଂ, ନୋ ତସ୍ସ । ଉଭୋହୀତି ଇମେହି ଏୱ ଉଭୋହି । ଇମେହି କାରଣେହୀତି ତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଗହଣଂ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉଜ୍ଝାୟନଂ, ଅନାଗତେ ମନୁସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ଇମେହି ତୀହି କାରଣେହି । ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ଥତଂ ଚେଲପଟିକଂ । ମଙ୍ଗଲଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ମଙ୍ଗଲିକା।

୩୨୬.ତତିୟଂକାରଣନ୍ତି ଇମିନା ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱିପ୍ପଟିସାରାନୁପ୍ପାଦନମାହ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିଭୁଞ୍ଜନ-ସୁଖଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା…ପେ॰… ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହ।

୩୨୭. ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ତତୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସତୋ ୱିୱେଚେତୁକାମୋ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍କରଚରିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଭି । ମହାସଚ୍ଚକେ(ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ତତ୍ଥ ଆଗତନିୟାମେନେୱ ଆଗତତ୍ତା । ପାସରାସିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୩୪୩. ଅଙ୍କୁସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତେନ ତସ୍ସ ଗହଣେ ଛେକୋ ହୋତୀତି ଅଙ୍କୁସଗହଣସିପ୍ପଂ । ମେଘଉତୁନ୍ତି ମେଘଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସୀତଉତୁଂ । ପବ୍ବତଉତୁନ୍ତି ପବ୍ବତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉଣ୍ହଉତୁଂ । ଉଭୟୱସେନ ଚ ତସ୍ସ ତଥା ସୀତୁଣ୍ହଉତୁତୋ ଏନୋ ଆଗତୋତି ତ-କାରସ୍ସ ଦ-କାରଂ କତ୍ୱା ଉଦେନୋତି ନାମଂ ଅକାସି।

ତାପସୋ ଓଗାଳ୍ହଞାଣୱସେନ ରଞ୍ଞୋ ମତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି କୋସମ୍ବିନଗରେ ପରନ୍ତପରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପୁବ୍ବେତି ସୀଲୱନ୍ତକାଲେ । ହତ୍ଥିଗନ୍ଥନ୍ତି ହତ୍ଥୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପନସତ୍ଥଂ । ତେନେୱସ୍ସ ତଂ ସିକ୍ଖାପେତି, କିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଇଜ୍ଝତି ।

୩୪୪.ପଦହନଭାୱୋତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ । ପଧାନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତୋ ପଧାନିୟୋ, ପଧାନିୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ତସ୍ସେୱ ପଧାନିୟଭାୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି କାରଣାନି ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି। ସଦ୍ଧା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଧୋ। କିଞ୍ଚାପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନମ୍ପି ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତା ଆଗମନସଦ୍ଧା ଏୱ, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ସଦ୍ଧା ଗରୁତରାତି ସା ଏୱ ଗହିତା । ଅଚଲଭାୱେନ ଓକପ୍ପନଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାଖ୍ୟାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି କେନଚି ଅକମ୍ପିୟଭାୱେନ ରତନତ୍ତୟଗୁଣେ ଓଗାହିତ୍ୱା କପ୍ପନଂ । ପସାଦୁପ୍ପତ୍ତି ରତନତ୍ତୟେ ପସୀଦନମେୱ । ବୋଧିନ୍ତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଂନିମିତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ବୋଧୀତି ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିଚ୍ଛିତସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଧମ୍ମତା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛିତା ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦେସନାସୀସମେୱ ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସ ପଧାନଂ ୱୀରିୟଂ ଇଜ୍ଝତି ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ ‘‘ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଧାନାନୁୟୋଗେ ଅୱଂମୁଖସମ୍ଭୱତୋ ।

ଅପ୍ପାବାଧୋତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଗୁଣଂ ପକାସେତା ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜିତା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱିସୋଧନତ୍ଥଂ । ଉଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ଜାନିତୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତେନା’’ତିଆଦି । ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତାୟ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପଜହିତୁଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଖୀୟତୀତି କିଲେସେସୁ ଅପ୍ପହୀନେସୁ ତେନ ତଦୁପନିସ୍ସୟକମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୪୫.ସେସଦିୱସେତି ସତ୍ତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ।

୩୪୬. କୁଚ୍ଛିସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଗବ୍ଭୋ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ‘‘କୁଚ୍ଛୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି କୁଚ୍ଛିମତୀ। ତେନାହ ‘‘ଆପନ୍ନସତ୍ତା’’ତି । ଆରକ୍ଖୋ ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ମାତରା ଗହିତସରଣଂ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ତସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ପୱେଦୟିତସ୍ସ କୁସଲଂ ସରଣଂ ନାମ, ମାତୁ କତରକ୍ଖୋ ପୁତ୍ତସ୍ସପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋତି । ମହଲ୍ଲକକାଲେତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନନକାଲେ । ସାରେନ୍ତୀତି ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୟଥାବଲଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ଅସ୍ସ ସାରେନ୍ତି । ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା । ସରଣଂ ଗହିତଂ ନାମ ହୋତି ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ସରଣଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣପୁବ୍ବକତନ୍ନିନ୍ନଚିତ୍ତଭାୱତୋୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବୋଧିରାଜକୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୭.ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂମାଲଂ ଧାରେତୀତି ଇମିନା ଅନ୍ୱତ୍ଥା ତସ୍ସ ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଆଚରିୟୱଚନେନ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସ ଧାରଣେ । କରୀସସହସ୍ସଖେତ୍ତେ ଏକସାଲିସୀସଂ ୱିୟ ଅପଞ୍ଞାୟମାନସକକିଚ୍ଚୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତକ୍କସୀଲଂ ପେସୟିଂସୁ ‘‘ତାଦିସସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହସମ୍ମାପୟୋଗେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେ ସମ୍ପରାୟିକେ ଚ ଅତ୍ଥେ ଜାନନ୍ତୋ ଭାରିୟଂ ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି । ବାହିରକା ଅହେସୁଂ ଅହିଂସକସ୍ସ ୱତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଚରିୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସଭାୱତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନତିଭାୱେନ । ସିନେହେନେୱ ୱଦନ୍ତେତି ସିନେହେନ ୱିୟ ୱଦନ୍ତେ ।

ଗଣନମ୍ପି ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଗଣନୱିଧିମ୍ପି ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପକତିୟା’’ତିଆଦିନା । ଠପିତଟ୍ଠାନେତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛନ୍ତରାଦିକେ ଠପିତଟ୍ଠାନେ ସକୁନ୍ତସିଙ୍ଗାଲାନଂ ୱସେନ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଭଗ୍ଗୱୋତି କୋସଲରଞ୍ଞୋ ପୁରୋହିତଂ ଗୋତ୍ତେନ ୱଦତି । ଚୋରୋ ଅୱିସ୍ସାସନୀୟୋ ସାହସିକଭାୱତୋ । ପୁରାଣସନ୍ଥତା ସାଖା ଅୱିସ୍ସାସନୀୟା ୱିଚ୍ଛିକାଦୀନଂ ପୱେସନୟୋଗ୍ୟତ୍ତା । ରାଜା ଅୱିସ୍ସାସନୀୟୋ ଇସ୍ସରିୟମଦେନ ଧନଲୋଭେନ ଚ କଦାଚି ଜୀୱିତେ ସଙ୍କାଭାୱତୋ । ଇତ୍ଥୀ ଅୱିସ୍ସାସନୀୟା ଲୋଲସୀଲଚିତ୍ତଭାୱତୋ । ଅନୁଦ୍ଧରଣୀୟୋ ଭୱିସ୍ସତି ସଂସାରପଙ୍କତୋ ।

୩୪୮.ସଙ୍କରିତ୍ୱାତି ‘‘ମୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଚୋରଂ ମାରେତ୍ୱା ୱା ପଲାପେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସଙ୍କରଂ କତ୍ୱା । ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାସୀତି ଅଧିଟ୍ଠହି । ସଂହରିତ୍ୱାତି ସଂଖିପିତ୍ୱା । ଓରଭାଗେତି ଚୋରସ୍ସ ଓରଭାଗେ ।

୩୪୯.ଦଣ୍ଡୋତି ପହରଣହତ୍ଥଚ୍ଛେଦନାଦିକୋ ଦଣ୍ଡନସଙ୍ଖାତୋ ଦଣ୍ଡୋ । ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବୋତି ଆନେତବ୍ବୋ । ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାୟ । ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି ପଟିସଙ୍ଖାନେନ । ଅୱିହିଂସାୟାତି କରୁଣାୟ । ସାରଣୀୟଧମ୍ମେସୂତି ଛସୁପି ସାରଣୀୟଧମ୍ମେସୁ, ଠିତୋ ଅଟ୍ଠିତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ଅତୀତେ ଅପରିମିତଂ କାଲଂ ସନ୍ଧାୱିତଂ, ଏୱଂ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନାଗତେପି ସନ୍ଧାୱିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଇତ୍ୱେୱାତି ଇତି ଏୱ, ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ୟେୱା’’ତି । ଅକିରୀତି ଆକିରି, ପଞ୍ଚପି ଆୱୁଧାନି ୱିକିରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖିପି ଛଡ୍ଡେସୀ’’ତି ।

୩୫୦.ଏତ୍ତୋୱାତି ଅତୋ ଏୱ ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗତା । ଅଧିୱାସେସ୍ସତୀତି ‘‘ଚୋରଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିସ୍ସତି। ଦାରୁଣକମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନନାମନ୍ତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ’’ତି ଇମଂ ନାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୩୫୧.ହତ୍ଥୀ ଅରଞ୍ଞହତ୍ଥୀ ହୋନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ଏୱଂ ଅସ୍ସାପି । କୂଟସହସ୍ସାନଂ ଭିଜ୍ଜନକାରଣଂ ହୋତି ଥେରସ୍ସ ଆଗମନଭୟେନ ଘଟେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟନେନ । ଗବ୍ଭମୂଳ୍ହାୟାତି ବ୍ୟାକୁଲଗବ୍ଭାୟ । ପବ୍ବଜ୍ଜାବଲେନାତି ୱୁତ୍ତଂ, ସତ୍ଥୁ ଦେସନାନୁଭାୱେନାତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ତସ୍ସାପି କାରଣନ୍ତି । ଅରିୟା ନାମ ଜାତି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅରିୟଭାୱତ୍ଥାୟ ଜାତୀତି କତ୍ୱା ।

ମହାପରିତ୍ତଂ ନାମେତନ୍ତି ମହାନୁଭାୱଂ ପରିତ୍ତଂ ନାମେତଂ । ତଥା ହି ନଂ ଥେରୋ ସବ୍ବଭାୱେନ ଅରିୟାୟ ଜାତୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅକାସି । ତେନାହ ‘‘ସଚ୍ଚକିରିୟକତଟ୍ଠାନେ’’ତି । ଗବ୍ଭମୂଳ୍ହନ୍ତି ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭଂ । ଗବ୍ଭୋ ହି ପରିପକ୍କୋ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୱିଜାୟନକାଲେ କମ୍ମଜୱାତେହି ସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂପାଦୋ ଅଧୋସୀସୋ ହୁତ୍ୱା ୟୋନିମୁଖାଭିମୁଖୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସୋ କସ୍ସଚି ଅଲଗ୍ଗୋ ସୋତ୍ଥିନା ବହି ନିକ୍ଖମତି, ୱିପଜ୍ଜମାନୋ ପନ ୱିପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୟୋନିମଗ୍ଗଂ ପିଦହିତ୍ୱା ତିରିୟଂ ନିପଜ୍ଜତି, ତଥା ୟସ୍ସା ୟୋନିମଗ୍ଗୋ ପିଦହତି, ସା ତତ୍ଥ କମ୍ମଜୱାତେହି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତମାନା ବ୍ୟାକୁଲା ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗବ୍ଭମୂଳ୍ହ’’ନ୍ତି ।

ସଚ୍ଚକିରିୟା ନାମ ବୁଦ୍ଧାସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କତା, ତସ୍ମା ସଚ୍ଚକିରିୟା ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଥେରସ୍ସପି ଚାତିଆଦିନା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବକାରଣଂ ୱଦତି । ଇମେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ପଟିଚ୍ଚ ଭଗୱା ଥେରଂ ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କାରେସି । ଜାତିନ୍ତି ମୂଲଜାତିଂ ।

୩୫୨. ପରିୟାଦାୟ ଆହଚ୍ଚ ଭିନ୍ନେନ ସୀସେନ । ସଭାଗଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟକମ୍ମନ୍ତି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନସକକମ୍ମସଭାଗଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ । ସଭାଗତା ଚ ସମାନୱତ୍ଥୁକତା ସମାନାରମ୍ମଣତାଏକୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନତାଦିୱସେନ ସବ୍ବଥା ସରିକ୍ଖତା, ସଦିସମ୍ପି ଚ ନାମ ତଦେୱାହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ’’ତି ଚ ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ ତାନେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି ଚ । ଇଦାନି ତମେୱ ସଭାଗତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଂ ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କରିୟମାନମେୱାତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ପଟିପାଟିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନମେୱ । ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପୂରେତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଅପରାପରିୟାୟୱେଦନୀୟଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟସଙ୍ଖାତେ ତୟୋ ଭାଗେ ପୂରେତି, ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭାଗାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତତି ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱତୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନନ୍ତରଭୱତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାୟେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୱତ୍ତେ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଅପରାପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ। ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୂତତାୟ, ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସତାୟ ଚ ବଲୱଭାୱପ୍ପତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ ସାତିସୟା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ପଠମଜୱନଚେତନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଦାୟିନୀ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ନାମ । ସା ହି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ବଲୱତି ଜୱନସନ୍ତାନେ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତେସୁ ଉପକାରାନୁପକାରୱସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆସେୱନାଲାଭେନ ଅପ୍ପୱିପାକତାୟ ଚ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତସନ୍ତାନୁପରମାପେକ୍ଖଂ ଓକାସଲାଭାପେକ୍ଖଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଇଧେୱ ପୁପ୍ଫମତ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତଂ ଫଲଂ ଦେତି ।

ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଦାନଂ ନାମ ଉପଧିପୟୋଗାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନେୱ ହୋତୀତି ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ । ଅହୋସିକମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମଂୟେୱ ଅହୋସି, ନ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅହୋସି, ଅତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତି ୱାତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଅତ୍ଥସାଧିକାତି ଦାନାଦିପାଣାତିପାତାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିକା । କା ପନ ସାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା’’ତି । ସା ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସା ପୁରିମଜୱନଚେତନାହି ଲଦ୍ଧାସେୱନା ଚ ସମାନା ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଦାୟିନୀ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତୀ’’ତି । ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଇମିନା ଅସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅହୋସିକମ୍ମପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତି ୱିପଚ୍ଚନୋକାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ।

ସମୁଗ୍ଘାଟିତାନି ୱିପଚ୍ଚନୋକାସସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଅତ୍ଥି ୱିପାକାରହାଭାୱସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା ୱିପଚ୍ଚନୋକାସସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । କତୂପଚିତଞ୍ହି କମ୍ମଂ ସତି ୱିପଚ୍ଚନୋକାସେ ୟାୱ ନ ଫଲଂ ଦେତି, ତାୱ ଅତ୍ଥେୱ ନାମ ୱିପାକାରହଭାୱତୋ । ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ’’ତି ଇଦଂ ଅନିୟମାକାରୱଚନଂ ଭଗୱତା କମ୍ମସରିକ୍ଖତାୱସେନ ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟାଦିସସ୍ସ ଖୋ’’ତି ।

ପମାଦକିଲେସୱିମୁତ୍ତୋତି ପମାଦହେତୁକେହି ସବ୍ବେହି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ।

ପାପସ୍ସ ପିଧାନଂ ନାମ ଅୱିପାକଧମ୍ମତାପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ କରୀୟତୀ’’ତି । ବୁଦ୍ଧସାସନେତି ସିକ୍ଖାତ୍ତୟସଙ୍ଗହେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ । ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୀତି ଅକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣୱସେନ, କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଚ ପରିପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି ।

ଦିସ୍ସନ୍ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଦିସା, ପଟିପକ୍ଖାତି ଆହ ‘‘ସପତ୍ତା’’ତି । ତପ୍ପସଂସପକାରନ୍ତି ମେତ୍ତାନିସଂସକିତ୍ତନାକାରଂ । କାଲେନାତି ଆମେଡିତଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଖଣେ ଖଣେ’’ତି । ଅନୁକରୋନ୍ତୂତି ୟେସଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁଣନ୍ତି, ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ତେସଂ ଅନୁକରୋନ୍ତୁ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିକରଣଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୁ, ଅତ୍ତନୋ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାସୀସତି ।

ତସନ୍ତି ଗତିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୀତି ତସା ଭୱନ୍ତରାଦୀସୁ ସଂସରଣଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସତଣ୍ହା’’ତି ।

ନେତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ନୟନ୍ତୀତି ନେତ୍ତିକା । ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ତେଲକଞ୍ଜିକେନାତି ତେଲମିସ୍ସିତେନ କଞ୍ଜିକେନ ।

ୟାଦିସୋୱ ଅନିଟ୍ଠେ, ତାଦିସୋୱ ଇଟ୍ଠେତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ନିବ୍ବିକାରେନ ତାଦୀ। ୟେସଂ ପନ କାମାମିସାଦୀନଂ ୱନ୍ତତ୍ତା ରାଗାଦୀନଂ ଚତ୍ତତ୍ତା କାମୋଘାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣତ୍ତା ତାଦିଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେସଂ ଭଗୱତା ସବ୍ବସୋ ୱନ୍ତା ଚତ୍ତା ତିଣ୍ଣା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ୱନ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ, ୟେହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଭଗୱା ତାଦିଭାୱେନ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ତଂନିଦ୍ଦେସୋ, ତେହି ଗୁଣେହି ୟାଥାୱତୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋପି ତାଦୀ। ୟଥା ୟନ୍ତରଜ୍ଜୁୟା ୟନ୍ତଂ ନୀୟତି, ଏୱଂ ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଭୱୋ ନୀୟତି, ସା ‘‘ଭୱନେତ୍ତି ଭୱରଜ୍ଜୂ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତାୟ ହୀ’’ତିଆଦି, କମ୍ମାନି କୁସଲାଦୀନି ୱିପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏତାୟାତି କମ୍ମୱିପାକୋ। ଅପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନାୟାତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗଚେତନାୟା’’ତି । ୟାୱ ନ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ତାୱ ଇମେ ସତ୍ତା ସଇଣା ଏୱ ଅସେରିୱିହାରଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅଣଣୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ଜାତୋ’’ତି ।

ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୯୧) ନାମ ସାମିପରିଭୋଗାଭାୱତୋ । ଭଗୱତାପି ହି ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ, ଦାୟକାନଂ ସୀଲୱତୋୟେୱ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚାସୀସନତୋ । ଇତି ସତ୍ଥାରା ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଦାୟକେହି ଚ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଇଣୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ। ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ସେକ୍ଖା ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେ ପିତୁସନ୍ତକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଦାୟାଦା ହୁତ୍ୱା ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ତେସଂ ପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ନାମ। କିଂ ପନ ତେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଗିହୀହି ଦିନ୍ନନ୍ତି ? ଗିହୀହି ଦିନ୍ନାପି ତେ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକା ହୋନ୍ତି ଅନନୁଞ୍ଞାତେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପରିଭୋଗାଭାୱତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତେସୁୟେୱ ପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ । ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯ ଆଦୟୋ) ସାଧକଂ ।

ଅୱୀତରାଗାନଂ ତଣ୍ହାପରୱସତାୟ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗେ ସାମିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତଦଭାୱେନ ୱୀତରାଗାନଂ ତତ୍ଥ ସାମିଭାୱୋ ୟଥାରୁଚି ପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ପଟିକୂଲମ୍ପି ଅପ୍ପଟିକୂଲାକାରେନ, ଅପ୍ପଟିକୂଲମ୍ପି ପଟିକୂଲାକାରେନ ତଦୁଭୟଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାକାରେନ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଦାୟକାନଞ୍ଚ ମନୋରଥଂ ପରିପୂରେନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ, ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଲେସଇଣାନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଣଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗମତ୍ତଂ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଚ ବାକୁଲୋ – ‘‘ସତ୍ତାହମେୱ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ସରଣୋ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜି’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧୧) ।

ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେହି ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ଥି ରମଣୱୋହାରୋତି ଆହ – ‘‘ଦୁୱିଧେସୁପି କାମେସୁ ତଣ୍ହାରତିସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି । ମନ୍ତିତନ୍ତି କଥିତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନେହି ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞେହି । ସଂୱିଭତ୍ତାତି କୁସଲାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଆକାରେହି ୱିଭତ୍ତା । ସୁନ୍ଦରଂ ଆଗମନନ୍ତି ସ୍ୱାଗତଂ। ତତୋ ଏୱ ନ କୁଚ୍ଛିତଂ ଆଗତଂ । ସୋଳସୱିଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୟୋସିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ମୟା କତ’’ନ୍ତି । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟମେୱ ତତିୟୱିଜ୍ଜାସମଞ୍ଞାତି ଆହ – ‘‘ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ନୱହି ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେହୀ’’ତି ।

ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ପିୟଜାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୩.ପକତିନିୟାମେନାତି ୟଥା ସୋକୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଇତି କତ୍ତବ୍ବେସୁ ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତାନି ଚସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍କୋଚସଭାୱତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପକତିନିୟାମେନ ପନ ନ ପଟିଭନ୍ତୀ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସାମନ୍ତା କତିପୟେ ନ କୁଟୁମ୍ବଂ ସନ୍ଧାରେତି । ତେନାହ ‘ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପଟିଭନ୍ତୀ’ତି’’ ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଦୁତିୟପଦେ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ‘‘ନ ପଟିଭାତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ନ ପଟିଭାତୀତି ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ ନ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିଟ୍ଠିତୋକାସନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ୱଦତି । ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ ପିୟୋ ଜାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ପିୟଜାତିକା। ପିୟୋ ପଭୁତି ଏତେସନ୍ତି ପିୟପ୍ପଭୁତିକାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ, ଉ-କାରସ୍ସ ୱ-କାରଂ, ତ-କାରସ୍ସ ଚ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ପିୟପ୍ପଭାୱିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପିୟତୋ ପଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।

୩୫୫. ପର-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱନିସେଧନତ୍ଥଂ ‘‘ପିରେ’’ତି ପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପରେ’’ତି । ପିରେତି ୱା ‘‘ପରତୋ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ନିପାତପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚର ପିରେତି ପରତୋ ଗଚ୍ଛା’’ତି ।

୩୫୬.ଦ୍ୱିଧା ଛେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ଇତ୍ଥୀ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପିୟା, କଥଂ ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ଦତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦି ।

୩୫୭.କଥଂ କଥେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଥା ଭଗୱା ଏତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କଥେସି, ସୋ ଚ ମେ କଥେସି, ତଥା ଚାହଂ କଥେୟ୍ୟଂ । ମରଣୱସେନ ୱିପରିଣାମୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପରିୱତ୍ତତ୍ତା । ପଲାୟିତ୍ୱା ଗମନୱସେନ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱସ୍ସ ସମାଗମସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞଥାଭୂତତ୍ତା ।

ଛଡ୍ଡିତଭାୱେନାତି ପରିୱତ୍ତିତଭାୱେନ । ହତ୍ଥଗମନୱସେନ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ପୁବ୍ବେ ସୱସେ ୱତ୍ତିତାନଂ ଇଦାନି ୱସେ ଅୱତ୍ତନଭାୱେନ ।

ଆଚମେହୀତି ଆଚମନଂ ମୁଖୱିକ୍ଖାଲନଂ କାରେହି । ୟସ୍ମା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେନ୍ତା ହି ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିକ୍ଖାଲେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆଚମିତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପିୟଜାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ବାହିତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୯. ସାୱଜ୍ଜତାୟ ଉପାରମ୍ଭଂ ଅରହତୀତି ଓପାରମ୍ଭୋ। ତେନାହ ‘‘ଦୋସଂ ଆରୋପନାରହୋ’’ତି । ବାଲା ଉପାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁମଞ୍ଞଂ ଅମୂଲକମ୍ପି ନଂ ଆରୋପେନ୍ତା ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ହେନ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେନ ଅତ୍ଥେନ ଉପାରମ୍ଭାଦୀନଂ ଉପରି ଉତ୍ତରଂ ପରିପୂରେତୁଂ ନାସକ୍ଖିମ୍ହା । ତଂ କାରଣନ୍ତି ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ୟଦି ହି ମୟା ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ପଦଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଞ୍ହା ମେ ପରିପୁଣ୍ଣା ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ପନ ୱୁତ୍ତା । ଇଦାନି ପନ ତଂ କାରଣଂ ଉତ୍ତରଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେନ ପରିପୂରିତଂ।

୩୬୦. କୋସଲ୍ଲପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୋସଲ୍ଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିଜ୍ଜା, ତଂସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତୋ। ଅୱଜ୍ଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗରହିତବ୍ବଂ, ସହ ଅୱଜ୍ଜେହୀତି ସାୱଜ୍ଜୋ, ଗାରୟ୍ହୋ । ରାଗାଦିଦୋସେହି ସଦୋସୋ। ତେହି ଏୱ ସବ୍ୟାବଜ୍ଝୋ, ତତୋ ଏୱ ସମ୍ପତି ଆୟତିଞ୍ଚ ସଦୁକ୍ଖୋ। ସବ୍ୟାବଜ୍ଝାଦିକୋ ନିସ୍ସନ୍ଦୱିପାକୋ।

ତଥା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ନ ତାୱ ଚିତ୍ତାରାଧନଂ । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ପନ ନ ଭାରିୟ’’ନ୍ତି, ଗରୁକରଣଂ ନ ହୋତି ୱିସାରଜ୍ଜଂ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅପ୍ପହୀନଅକୁସଲୋପି ହି ପହାନଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତି । ଏୱରୂପୋ ପନ ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ନ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱାତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସୀତି ‘‘ସବ୍ବାକୁସଲଧମ୍ମପହୀନୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ତଥାଗତୋ’’ତି ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ସବ୍ବେସଂୟେୱ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟଥା ପୁଚ୍ଛା, ତଥା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ପନ ନ ଭାରିୟଂ, ଅସମ୍ପାଦିତକୁସଲଧମ୍ମୋପି ଉପସମ୍ପଦଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ । ଭଗୱା ପନ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପାଦିତକୁସଲତ୍ତା ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ବାହିତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ଧମ୍ମଚେତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୪. ମେଦୱଣ୍ଣା ଉଳୁପୱଣ୍ଣା ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାସାଣା ଉସ୍ସନ୍ନା ଅହେସୁନ୍ତି ମେଦାଳୁପନ୍ତି ଗାମସ୍ସ ସମଞ୍ଞା ଜାତା । ଉଳୁପୱଣ୍ଣାତି ଚନ୍ଦସମାନୱଣ୍ଣତାୟ ମେଦପାସାଣା ୱୁତ୍ତାତି କେଚି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମେଦୱଣ୍ଣା ପାସାଣା କିରେତ୍ଥ ଉସ୍ସନ୍ନା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ସେନାପତିସ୍ସ । କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥନ୍ତି ମଲ୍ଲିକାୟ ସୋକୱିନୋଦନଧମ୍ମକଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ।

ରଞ୍ଞାତି ପସେନଦୀକୋସଲରଞ୍ଞା । ମହଚ୍ଚାତି ମହତିୟା । ପଦୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପସାଦମରହନ୍ତୀତି ପାସାଦିକାନି। ତେନାହ ‘‘ସହ ରଞ୍ଜନକାନୀ’’ତି । ୟାନି ପନ ପାସାଦିକାନି, ତାନି ପସ୍ସିତୁଂ ୟୁତ୍ତାନି । ପାସାଦିକାନୀତି ୱା ସଦ୍ଦହନସହିତାନି । ତେନାହ ‘‘ପସାଦଜନକାନୀ’’ତି । ‘‘ଅପ୍ପାବାଧ’’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନିସ୍ସଦ୍ଦାନୀ’’ତି । ଅନିୟମତ୍ଥୱାଚୀ ୟ-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମାକାରୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୟାଦିସେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୭ ଆଦୟୋ) ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୟାଦିସସ୍ସ ଖୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୬୬.ପଟିଚ୍ଛଦନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ । ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନୀତି ରାଜଭଣ୍ଡଭୂତାନି । ରହାୟତୀତି ରହୋ କରୋତି, ମଂ ଅଜ୍ଝେସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬୭. ୟଥାସଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟଂ ଧାରେତି ଅୱଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ଅନୁନୟୋତି ଅନୁଗଚ୍ଛନକୋ । ଦିଟ୍ଠେନ ହି ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁମାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁମାନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧୀ’’ତି । ଆପାଣକୋଟିକନ୍ତି ୟାୱ ପାଣକୋଟି, ତାୱ ଜୀୱିତପରିୟୋସାନଂ । ଏତନ୍ତି ଧମ୍ମନ୍ୱୟସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁମାନଂ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଇଧ ପନାହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।

୩୬୯.ଚକ୍ଖୁଂ ଅବନ୍ଧନ୍ତେ ୱିୟାତି ଅପାସାଦିକତାୟ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଅତ୍ତନି ଅବନ୍ଧନ୍ତେ ୱିୟ । କୁଲସନ୍ତାନାନୁବନ୍ଧୋ ରୋଗୋ କୁଲରୋଗୋ । ଉଳାରନ୍ତି ସାନୁଭାୱଂ । ୟୋ ହି ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ‘‘ମହେସକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋୟଂ, ହେଟ୍ଠିମଫଲାନି ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ।

୩୭୩. ଜୀୱିକା ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି।

୩୭୪. ଧମ୍ମଂ ଚେତେତି ସଂୱେଦେତି ଏତେହୀତି ଧମ୍ମଚେତିୟାନି, ଧମ୍ମସ୍ସ ପୂଜାୱଚନାନି । ନନୁ ଚେତାନି ବୁଦ୍ଧସଙ୍ଘଗୁଣଦୀପନାନିପି ସନ୍ତି ? କଥଂ ‘‘ଧମ୍ମଚେତିୟାନୀତି ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକାରୱଚନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତୀସୁ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧରତନମୂଲକାନି ସେସରତନାନି ତସ୍ସ ୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ । କୋସଲରଞ୍ଞା ଚେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଘଗାରୱଂ ପୱେଦିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱତି ଚିତ୍ତୀକାରେ କତେ ଧମ୍ମୋପି କତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ରତନତ୍ତୟପସାଦପୁବ୍ବିକା ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନୀତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତାନୀ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଧମ୍ମଚେତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. କଣ୍ଣକତ୍ଥଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭୫.ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେୱୁତ୍ତକରଣୀୟେନେୱାତି ‘‘ପାସାଦେ ୱା ନାଟକେସୁ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ଅଲଭମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚରିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତକରଣୀୟେନ । ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠପଦୋସୀନଞ୍ହି ଏୱଂ ହୋତୀତି ।

୩୭୬.ପୁଚ୍ଛିତୋତି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଦୂତଂ ନାଲତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ । ସୋତି ରାଜା । ତାସଂ ୱନ୍ଦନା ସଚେ ଉତ୍ତରକାଲଂ, ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନକାରଣଂ କଥେସ୍ସତି।

୩୭୮.ଏକାୱଜ୍ଜନେନାତି ଏକୱୀଥିଜୱନେନ । ତେନ ଏକଚିତ୍ତଂ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ଏକଚିତ୍ତୱୀଥିୟାପି ସବ୍ବଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଅତୀତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତୀତଂ ଜାନାତି, ନିୟମିତେ ପନ ନିୟମିତମେୱାତି ଆହ – ‘‘ଏକେନ ହି…ପେ॰… ଏକଦେସମେୱ ଜାନାତୀ’’ତି । ତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ‘‘ଅତୀତଂ ସବ୍ବଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତେନ । ଇତରେସୂତି ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ । କାରଣଜାତିକନ୍ତି ୟୁତ୍ତିସଭାୱଂ, ୟୁତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପରାୟଗୁଣନ୍ତି ସମ୍ପରାୟେ କତକମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସଂ ।

୩୭୯.ଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନି କଥିତାନି ବୋଧିରାଜକୁମାରସୁତ୍ତେ ୱିୟ ଲୋକିୟା ଚେୱ ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ । ୟଥାଲାଭୱସେନ ଚେତ୍ଥ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚେକଂ ଏୱ ନେସଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ୟଥା ‘‘ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା’’ତି । ଲୋକୁତ୍ତରାନେୱାତି ଚେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ପଧାନନାନତ୍ତନ୍ତି ପଦହନନାନତ୍ତଂ, ଭାୱନାନୁୟୋଗୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରେ ପରିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ଏକଦେସତୋ ପଜହିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅପରିମଦ୍ଦିତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଭାୱନାନୁୟୋଗତୋ ସୁଖୁମୋ ୱିସଦୋୱ ହୋତି, ସଚ୍ଚାଭିସମୟେନ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଆହିତୱିସେସତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ଅଞ୍ଞାଦିସମେୱ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପଧାନଂ, ଅଞ୍ଞାଦିସଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିସେସୋ ନ କେୱଲଂ ଅନରିୟଅରିୟପୁଗ୍ଗଲତୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅରିୟେସୁପି ସେକ୍ଖାଦିୱିସେସତୋପି ଲବ୍ଭତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିସେସତୋ ଅଭିନୀହାରତୋ ଚ ଇଜ୍ଝନତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାଦିସଂ ସକଦାଗାମିନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ପାପୁଣାତୀତି ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସବ୍ବଥାୱ ପଧାନଂ ପଦହନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ସୋତାପନ୍ନୋ ଚ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମଂ ଉପରିମତୋ ଓଳାରିକଂ, ଉପରିମଞ୍ଚ ଇତରତୋ ସୁଖୁମଂ ତେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ପଜହନତୋ, ଇତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୱିସେସେନ ଚ ଅଧିଗମପଟିପଦାୟ ସଣ୍ହସୁଖୁମତା ତିକ୍ଖୱିସଦତା ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ – ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପଧାନଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପଧାନଂ ନ ପାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦି ।

ଅକୂଟକରଣନ୍ତି ଅୱଞ୍ଚନକିରିୟଂ । ଅନୱଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ଅତିୟାନଂ । ଅୱିଞ୍ଛନଂ ନ ଆକଡ୍ଢନଂ, ନିୟୁତ୍ତତଂ ୱିନିୱେଠେତ୍ୱା ସମନ୍ତା ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସମଧାରାୟ ଛଡ୍ଡନଂ ୱା । ତସ୍ସ କାରଣଂ ତଂକାରଣଂ, ତଂ କାରଣନ୍ତି ୱା ତଂ କିରିୟଂ ତଂ ଅଧିକାରଂ । ଦନ୍ତେହି ଗନ୍ତବ୍ବଭୂମିନ୍ତି ଦନ୍ତେହି ପତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ପତ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ୱା । ଚତ୍ତାରୋପି ଅସ୍ସଦ୍ଧା ନାମ ଉପରିମଉପରିମସଦ୍ଧାୟ ଅଭାୱତୋ । ୟେନ ହି ୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତଂ ନତ୍ଥି । ଅରିୟସାୱକସ୍ସ…ପେ॰… ନତ୍ଥି ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟାନଂ ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ତେନେୱାତି ସମ୍ମଦେୱ ୱିରୁଦ୍ଧପକ୍ଖାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ମିସ୍ସକକଥାତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ।

ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନେ ଅଦନ୍ତହତ୍ଥିଆଦୟୋ ୱିୟାତିଆଦିନା କଣ୍ହପକ୍ଖେ, ୟଥା ପନ ଦନ୍ତହତ୍ଥିଆଦୟୋତିଆଦିନା ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଚ ସାଧାରଣତୋ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଅସାଧାରଣତୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୮୦.ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠୱୀରିୟା । ତେନାହ – ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ନାନାକରଣଂ ୱଦାମି, ୟଦିଦଂ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତି । ନ ହି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକତେୱିଜ୍ଜଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନାକରଣଂ ଅତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଏକସ୍ସା’’ତିଆଦି । କିଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ଅପ୍ପହୀନଚେତସିକଦୁକ୍ଖା ଅନଧିଗତଅନାଗାମିତା । ତେନାହ ‘‘ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଆଗନ୍ତାରୋ’’ତି । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଦୁକ୍ଖାତି ସମୁଗ୍ଘାଟିତଚେତସିକଦୁକ୍ଖା ।

୩୮୧.ତମ୍ହା ଠାନାତି ତତୋ ୟଥାଧିଗତଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନତୋ । ପୁନ ତମ୍ହା ଠାନାତି ତତୋ ଦୁଗ୍ଗତା । ସମ୍ପନ୍ନକାମଗୁଣନ୍ତି ଉଳାରକାମଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ।

ତତ୍ଥାତି କାମଦେୱଲୋକେ । ଠାନଭାୱତୋତି ଅରହତ୍ତଞ୍ଚେ ଅଧିଗତଂ, ତାୱଦେୱ ପରିନିବ୍ବାନତୋ । ଉପରିଦେୱେଚାତି ଉପରୂପରି ଭୂମିୱାସେ ଦେୱେ ଚ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଦସ୍ସନେନପି ଦସ୍ସନାୟ ନପ୍ପହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

୩୮୨.ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଦେୱପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ସା କିର କଥାତି ‘‘ନତ୍ଥି ସୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା, ୟୋ ସକିଦେୱ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କଥା । ତେତି ୱିଟଟୂଭସଞ୍ଜୟା । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେତି ଇମସ୍ମିଂ ମିଗଦାୟେୟେୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କଣ୍ଣକତ୍ଥଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ରାଜୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୫. ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮୩. ‘‘ମହାସତ୍ତୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୩୮) ଉଳାରତା ୱିସୟୋ, ‘‘ମହାଜନକାୟୋ ସନ୍ନିପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ବହୁଲଭାୱୱିସୟୋ, ଇଧ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ମହତାତି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ମହତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିସଲ୍ଲେଖପୱିୱେକଅସଂସଗ୍ଗୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଘାତସଙ୍ଖାତେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୩.୯୯୮, ୧୦୦୪) – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲାନଂ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତା, ପଗେୱ ସକଦାଗାମିଆଦୟୋ । ‘‘ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୧; ପରି॰ ୨୭୪) ତଥାରୂପେହି ସୀଲେହି ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୨; ପରି॰ ୨୭୪) ୱଚନତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।

ଓଟ୍ଠପହତକରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୱସେନ । ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିଘଣ୍ଡୂତି ୱଚନୀୟୱାଚକଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡତି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୀତି ନିଖଣ୍ଡୁ। ସୋ ଏୱ ଇଧ ଖ-କାରସ୍ସ ଘ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ନିଘଣ୍ଡୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କିଟତି ଗମେତି କିରିୟାଦିୱିଭାଗଂ, ତଂ ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ ଗମେନ୍ତୋ ପୂରେତୀତି କେଟୁଭଂ । ୱେୱଚନପ୍ପକାସକନ୍ତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦଦୀପକଂ, ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକପରିୟାୟୱଚନୱିଭାୱକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅନେକେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାୱିଭାୱନୱସେନପି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କିରିୟା କପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କିରିୟାକପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣପଦସମ୍ବନ୍ଧପଦତ୍ଥୱିଭାଗତୋ ବହୁୱିକପ୍ପୋତି ଆହ ‘‘କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲକିରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ସତସହସ୍ସପରିମାଣୋ ନଲଚରିୟାଦିପକରଣଂ । ଠାନକରଣାଦିୱିଭାଗତୋ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋ ଚ ଅକ୍ଖରା ପଭେଦୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦା, ସିକ୍ଖାନିରୁତ୍ତିୟୋ । ଏତେସନ୍ତି ୱେଦାନଂ । ତେ ଏୱ ୱେଦେ ପଦସୋ କାୟତୀତି ପଦକୋ। ତଂ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରୋତି ବ୍ୟାଚିକ୍ଖତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାକରଣଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ । ଆୟତିଂ ହିତଂ ତେନ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତୀତି ଲୋକାୟତଂ। ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୱୟତୀତି ୱୟୋ, ନ ୱୟୋ ଅୱୟୋ, ନ ଅୱୟୋ ଅନୱୟୋ, ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ କତ୍ଥଚି ଅପରିକିଲନ୍ତୋ ଅୱିତ୍ଥାୟନ୍ତୋ ତେ ଗନ୍ଥେ ସନ୍ଧାରେତି ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତିଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୱୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅୱୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱୟୋ…ପେ॰… ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୮୪.ଗରୂତି ଭାରିୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ତତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଗମନଂ ଦୁକ୍କରଂ ହୋତି । ଅନତ୍ଥୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିନ୍ଦାବ୍ୟାରୋସଉପାରମ୍ଭାଦି । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ।

ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଲକ୍ଖଣଦୀପନାନି ମନ୍ତପଦାନି । ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀତି ନ କେୱଲଂ ଲକ୍ଖଣମନ୍ତାନିୟେୱ, ଅଞ୍ଞାନିପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଞାଣବଲାଭାୱେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଏକସତଂ ଅଦ୍ଧରିୟଂ ଦିପଞ୍ଞାସମତ୍ତତୋ ସାମା’’ତିଆଦି । ପଣିଧିମହତୋ ସମାଦାନମହତୋତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ମହ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପଣିଧିମହନ୍ତତାଦି ଚସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଂସଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାଦିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିଟ୍ଠାତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ । ଜାତିସାମଞ୍ଞତୋତି ଲକ୍ଖଣଜାତିୟା ଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ସମାନଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣାନି ସୁୱିସୁଦ୍ଧାନି ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅଭିରୂପତା ଦୀଘାୟୁକତା, ଅପ୍ପାତଙ୍କତା ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ପିୟମନାପତାତି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେହି। ଦାନଂ ପିୟୱଚନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟା ସମାନତ୍ତତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି । ରଞ୍ଜନତୋତି ପୀତିଜନନତୋ । ଚକ୍କଂ ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି ସୟଂ ୱତ୍ତେତି, ତେହି ଚ ପରଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ୱତ୍ତେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ପରହିତାୱହୋ ଇରିୟାପଥଚକ୍କାନଂ ୱତ୍ତୋ ୱତ୍ତନଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ଅପ୍ପଟିହତଂ ୱା ଆଣାସଙ୍ଖାତଂ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତୀ, ଅପ୍ପଟିହତଂ ୱା ଆଣାସଙ୍ଖାତଂ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲାଦିସଞ୍ଞିତଂ ଚକ୍କଂ ସମୂହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ। ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ। ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ରଞ୍ଜନତ୍ଥେନ ରାଜାତି ଧମ୍ମରାଜା । କୋପାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାମଲୋଭମାନମଦାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଜିତାୱୀତି ୱିଜିତୱା । କେନଚି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ। ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ ୱା ଜନପଦୋ ଥାୱରିୟଂ ପତ୍ତୋ ଏତ୍ଥାତି ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ। ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦିନାପି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୨୨୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) ଚକ୍କସ୍ସ ରତନଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ରତିନିମିତ୍ତତାୟ ୱା ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱସ୍ସ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଏକସଙ୍ଗହତାୟ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ।

ଇମେହି ପନ ରତନେହି ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ୟଂ ୟମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜିତଂ ଜିନାତି ମହେସକ୍ଖତାସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱତୋ । ୱିଜିତେ ୟଥାସୁଖଂ ଅନୁୱିଚରତି ହତ୍ଥିରତନଂ ଅସ୍ସରତନଞ୍ଚ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତେସଂ ଆନୁଭାୱେନ ଅନ୍ତୋପାତରାସେୟେୱ ସକଲଂ ପଥୱିଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ରାଜଧାନିୟଂ ପଚ୍ଚାଗମନତୋ । ପରିଣାୟକରତନେନ ୱିଜିତମନୁରକ୍ଖତି ତେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ସଂୱିଧାନତୋ । ସେସେହୀତି ମଣିରତନଇତ୍ଥିରତନଗହପତିରତନେହି । ତତ୍ଥ ମଣିରତନେନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ଦେସେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଆଲୋକଦସ୍ସନାଦିନା ସୁଖମନୁଭୱତି, ଇତ୍ଥିରତନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସରୂପସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନାଦିୱସେନ, ଗହପତିରତନେନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତମଣିକନକରଜତାଦିଧନପ୍ପଟିଲାଭୱସେନ । ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୟୋଗୋ ୟେନ କେନଚି ଅପ୍ପଟିହତାଣାଚକ୍କଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସରତନାଦୀନଂ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା କୋସସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଭାୱସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ହତ୍ଥି…ପେ॰… ୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୋସୋ ହି ନାମ ସତି ଉସ୍ସାହସମ୍ପତ୍ତିୟଂ (ଉଗ୍ଗତେଜସ୍ସ ସୁକୁମାରପରକ୍କମସ୍ସ ପସନ୍ନମୁଖସ୍ସ ସମ୍ମୁଖେ ପାପୁଣାତି) । ପଚ୍ଛିମେନାତି ପରିଣାୟକରତନେନ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ କୁସଲଂ ଅୱିରଜ୍ଝନପୟୋଗଂ । ତେନାହ ‘‘ମନ୍ତସତ୍ତିୟୋଗୋ’’ତି । ତିୱିଧସତ୍ତିୟୋଗଫଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସେହୀତି ସେସେହି ପଞ୍ଚହି ରତନେହି । ଅଦୋସକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ଅଦୋସସଙ୍ଖାତେନ କୁସଲମୂଲେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଉପ୍ପାଦିତକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୋମ୍ମତରରତନଜାତିକତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମାନି ମଣିଇତ୍ଥିଗହପତିରତନାନି । ଅଲୋଭ…ପେ॰… କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଉଳାରଧନସ୍ସ ଉଳାରଧନପଟିଲାଭକାରଣସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଚାଗସମ୍ପଦାହେତୁକତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ପରିଣାୟକରତନଂ । ତଞ୍ହି ଅମୋହ…ପେ॰… କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ମହାପଞ୍ଞେନେୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଣେତବ୍ବତ୍ତା ।

ସରଣତୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନତୋ ସୂରା। ତେନାହ ‘‘ଅଭୀରୁକଜାତିକା’’ତି । ଅସୁରେ ୱିଜିନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱୀରୋ, ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସେନଙ୍ଗଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରଙ୍ଗରୂପାତି ଦେୱପୁତ୍ତସଦିସକାୟା’’ତି । ସଭାୱୋତି ସଭାୱଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରକାରଣନ୍ତି ୱୀରଭାୱକାରଣଂ । ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟାତି ସୱିଗ୍ଗହୱୀରିୟସଦିସା ସୱିଗ୍ଗହଞ୍ଚେ ୱୀରିୟଂ ସିୟା, ତଂସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପଟିସେନା ନାମ ନତ୍ଥି, ୟମସ୍ସ ପୁତ୍ତା ପମଦ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ପରସେନପମଦ୍ଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି । ତେନ ପରସେନା ହୋତୁ ୱା ମା ୱା, ତେ ପନ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେନାତି କତୂପଚିତେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେନ । ତେନ ହି ସଞ୍ଚୋଦିତା ପଥୱିୟଂ ସବ୍ବରାଜାନୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜଂ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଇମଂ…ପେ॰… ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରତରଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସମୁଦାଗତଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋତିଆଦିନା ପଞ୍ଚସୀଲଧମ୍ମେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ୟସ୍ମା ରାଗାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କୁସଲପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ‘‘ଛଦନା, ଛଦା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ।

ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା। ପୂଜାରହତା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅରହତୀତି ଅରହ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସାତି ପୂଜାରହତାୟ । ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଅରହନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁଭୂତା ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦତା ୱୁତ୍ତା ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନପୁବ୍ବକତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧିୟା । ଅରହଂ ୱଟ୍ଟାଭାୱେନାତି ଫଲେନ ହେତୁଅନୁମାନଦସ୍ସନଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଛଦନାଭାୱେନାତି ହେତୁନା ଫଲାନୁମାନଦସ୍ସନଂ । ହେତୁଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚା’’ତି । ଦୁତିୟୱେସାରଜ୍ଜେନାତି ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ଆଗତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ପୁରିମସିଦ୍ଧୀତି ପୁରିମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି । ପଠମେନାତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ଆଗତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ଦୁତିୟସିଦ୍ଧୀତି ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧି । ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହୀତି ‘‘ୟେ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦), ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ଚ ଆଗତେହି ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି । ତତିୟସିଦ୍ଧୀତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦନତା ସିଦ୍ଧି । ୟାଥାୱତୋ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମାପଦେସେନ ହି ସତ୍ଥୁ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ପୁରିମଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ପୁରିମପଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି କିଲେସାରୀନଂ ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଚ ଅରାନଂ ହତଭାୱଦୀପନତୋ । ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ତଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ତତିୟଂ ପଦଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ହି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ’’ତି ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୱହମେୱ ସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱିଭାୱେତୀତି । ସୂରଭାୱନ୍ତି ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନେନ ୱିସଦଞାଣତଂ ।

୩୮୫.ଗୱେସୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୭) ଞାଣେନ ପରିୟେସନଂ ଅକାସି । ସମାନୟୀତି ଞାଣେନ ସଙ୍କଲେନ୍ତୋ ସମାନଂ ଆନୟି ସମାହରି । ନ ସକ୍କୋତି ସଂକୁଚିତେ ଇରିୟାପଥେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତେସଂ ଦୁବ୍ବିଭାୱନତୋ । କଙ୍ଖତୀତି ପଦସ୍ସ ଆକଙ୍ଖତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ଅହୋ ୱତ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି । କିଚ୍ଛତୀତି କିଲମତି । ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଆସୀସନତ୍ଥତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ସଂସୟତ୍ଥତ୍ତମେୱ ୱିକପ୍ପନ୍ତରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଙ୍ଖାୟ ୱା ଦୁବ୍ବଲା ୱିମତି ୱୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୀହି ଧମ୍ମେହି ତିପ୍ପକାରେହି ସଂସୟଧମ୍ମେହି । କାଲୁସ୍ସିୟଭାୱୋତି ଅପ୍ପସନ୍ନତାୟ ହେତୁଭୂତୋ ଆୱିଲଭାୱୋ । ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ କୋସୋହିତଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧକଞ୍ଚନମଣ୍ଡଲସନ୍ନିକାସଂ ଅତ୍ତନୋ ସଣ୍ଠାନସନ୍ନିୱେସସୁନ୍ଦରତାୟ ଆଜାନେୟ୍ୟଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ୱରଙ୍ଗଚାରୁଭାୱଂ ୱିକସମାନତପନିୟାରୱିନ୍ଦସମୁଜ୍ଜଲକେସରାୱତ୍ତୱିଲାସଂ ସଞ୍ଝାପଭାନୁରଞ୍ଜିତଜଲୱନନ୍ତରାଭିଲକ୍ଖିତ-ସମ୍ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସୋଭଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସିରିୟା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିରାଜତି, ୟଂ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରମଲେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ ଚିରକାଲଂ ସୁପରିଚିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଧିକାରତାୟ ସୁସଣ୍ଠିତସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କୋପୀନମ୍ପି ସନ୍ତଂ ଅକୋପୀନମେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ପହୂତଭାୱନ୍ତି ପୁଥୁଲଭାୱଂ । ଏତ୍ଥେୱ ହି ତସ୍ସ ସଂସୟୋ, ତନୁମୁଦୁସୁକୁମାରତାଦୀସୁ ପନସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ତସ୍ସ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନାହୋସି ।

ହିରିକରଣୋକାସନ୍ତି ହିରିୟିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଛାୟନ୍ତି ପଟିବିମ୍ବଂ । କୀଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦି । ଛାୟାରୂପନ୍ତି ଭଗୱତୋ ପଟିବିମ୍ବରୂପଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ବୁଦ୍ଧସନ୍ତାନତୋ ୱିନିମୁତ୍ତଂ ରୂପକମତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାୱୟୱଂ ଇଦ୍ଧିମୟଂ ବିମ୍ବକମତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ନୀହରିତ୍ୱାତି ଫରିତ୍ୱା ।

କଣ୍ଣସୋତାନଂ ଉପଚିତତନୁତମ୍ବଲୋମତାୟ ଧୋତରଜତପନାଳିକାସଦିସତା ୱୁତ୍ତା । ମୁଖପରିୟନ୍ତେତି କେସନ୍ତେ ।

କିରିୟାକରଣନ୍ତି କିରିୟାୟ କାୟିକସ୍ସ ୱାଚସିକସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ । ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ବୀଜନିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରଭୂତଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ସିକ୍ଖାସଂୟମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମୁଖଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଂ ହୋତି ।

ପତ୍ଥରିତୱିତାନଓଲମ୍ବିତଗନ୍ଧଦାମକୁସୁମଦାମକେ ଗନ୍ଧମଣ୍ଡଲମାଳେ । ପୁବ୍ବଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ୱେଲଂ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେନ ପୁବ୍ବଭାଗେନ କାଲଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୟଦାୟକେସୁ ଅନୁରୋଧୱସେନ ପରିସଂ ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ଅଦାୟକେସୁ ୱିରୋଧୱସେନ ପରିସଂ ଅପସାଦେନ୍ତୋ ୱା।

ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱଂ । ସଭାୱଗୁଣେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣେନେୱ । ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଗୁଣଂ ସୱିଗ୍ଗହଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଅତିସମ୍ବାଧଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତତୋ । ଭୱଗ୍ଗଂ ଅତିନୀଚଂ ଉପରୂପରି ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତତୋ ।

୩୮୬. ଠାନଗମନାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩୫) ଭୂମିୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମଂପତିଟ୍ଠିତା ପାଦା ଏତସ୍ସାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ। ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗତଲନ୍ତି ଅଗ୍ଗପାଦତଲଂ । ପଣ୍ହୀତି ପଣ୍ହିତଲଂ । ପସ୍ସନ୍ତି ପାଦତଲସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକେକଂ, ଉଭୟମେୱ ୱା ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସଂ । ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକତଲଂ ୱିୟ ଉଜୁକଂ ନିକ୍ଖିପିୟମାନଂ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ । ସକଲଂ ପାଦତଲଂ ଭୂମିଂ ଫୁସତି ନିକ୍ଖିପନେ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସକଲଂ ପାଦତଲଂ ଭୂମିତୋ ଉଟ୍ଠହତୀତି ୟୋଜନା ।

ତତ୍ରାତି ତାୟ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନାୱ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ତିଦିୱଗମନେନ ସୁପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ସମତ୍ଥେତି । ତେନ ପଠମଲକ୍ଖଣତୋପି ଦୁତିୟଲକ୍ଖଣଂ ମହାନୁଭାୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ପରିସଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବୋପି ଚକ୍କଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ପରିୱାରୋ’’ତି । ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତସ୍ସ ତାୱତିଂସଭୱନସ୍ସ ଚ ପକତିପଦନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନୁପସଙ୍କମନେ ନେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ନ ଦେୱତାନଂ ଆନୁଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣାନୁଭାୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସିତଂ । ସୀଲତେଜେନ…ପେ॰… ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନଂ ଆନୁଭାୱେନାତି ଇଦମ୍ପି ଲକ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମୱିସେସକିତ୍ତନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବାୱନ୍ତେହୀତି ସବ୍ବପଦେସୱନ୍ତେହି ।

ନାଭିପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ନାଭିୟଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଠିତା । ନାଭିମୁଖପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟୋତି ପକତିଚକ୍କସ୍ସ ଅକ୍ଖବ୍ଭାହତପରିହରଣତ୍ଥଂ ନାଭିମୁଖେ ଠପେତବ୍ବପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟୋ । ନେମିମଣିକାତି ନେମିୟଂ ଆୱଳିଭାୱେନ ଠିତମଣିକାଲେଖା ।

ସମ୍ବହୁଲୱାରୋତି ବହୁୱିଧଲେଖଙ୍ଗୱିଭାୱନୱାରୋ । ସତ୍ତୀତି ଆୱୁଧସତ୍ତି । ସିରିୱଚ୍ଛୋତି ସିରିମୁଖଂ । ନନ୍ଦୀତି ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟଂ । ସୋୱତ୍ତିକୋତି ସୋୱତ୍ତିଅଙ୍କୋ । ୱଟଂସକୋତି ଆୱେଳଂ । ୱଡ୍ଢମାନକନ୍ତି ପୁରିସହାରି ପୁରିସଙ୍ଗଂ । ମୋରହତ୍ଥକୋତି ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପୋ, ମୋରପିଞ୍ଛ ପରିସିବ୍ବିତୋ ୱା ବୀଜନିୱିସେସୋ । ୱାଲବୀଜନୀତି ଚାମରିୱାଲଂ । ସିଦ୍ଧତ୍ଥାଦି ପୁଣ୍ଣଘଟପୁଣ୍ଣପାତିୟୋ । ‘‘ଚକ୍କୱାଳୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଧାନାୱୟୱେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହିମୱା ସିନେରୁ…ପେ॰… ସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆୟତପଣ୍ହୀତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଣ୍ହିତୋ ଦୀଘତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅତିଦୀଘତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପଣ୍ହୀ’’ତି । ୟଥା ପନ ପଣ୍ହିଲକ୍ଖଣଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରଗ୍ଗେନାତି ମଣ୍ଡଲାୟ ସିଖାୟ । ୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ୟଥା ସୁୱଟ୍ଟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା । ରତ୍ତକମ୍ବଲଗେଣ୍ଡୁକସଦିସାତି ରତ୍ତକମ୍ବଲମୟଗେଣ୍ଡୁକସଦିସା ।

ମକ୍କଟସ୍ସେୱାତି ୱାନରସ୍ସ ୱିୟ । ଦୀଘଭାୱେନ ସମତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟ୍ୟାସତେଲେନାତି ଛଦିକନିୟ୍ୟାସାଦିନିୟ୍ୟାସସମ୍ମିସ୍ସେନ ତେଲେନ ।

ତଲୁନାତି ସୁକୁମାରା ।

ଚମ୍ମେନାତି ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୱେଠିତଚମ୍ମେନ । ପଟିବଦ୍ଧଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୋତି ଏକତୋ ସମ୍ବଦ୍ଧଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୋ । ଏକପ୍ପମାଣାତି ଦୀଘତୋ ସମାନପ୍ପମାଣା । ୟୱଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେଠିତଂ ୟୱଲକ୍ଖଣଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ତଂତଂପବ୍ବାନଂ ସମାନଦେସତାୟ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ପସାରିତକାଲେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଜ୍ଝିତାନି ୱିୟ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ସଙ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଗୋପ୍ଫକା, ଉଦ୍ଧଂ ସଙ୍ଖା ଏତେସନ୍ତି ଉସ୍ସଙ୍ଖା, ପାଦା । ପିଟ୍ଠିପାଦେତି ପିଟ୍ଠିପାଦସମୀପେ । ସୁଖେନ ପାଦା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ପାଦନାମନାଦୀସୁ, ତେନେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ତେସଂ ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତେନାତି ଗୋପ୍ଫକାନଂ ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଞ୍ହି ତାନି ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ନିଗୁଳ୍ହାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟମାନାନି । ସତିପି ଦେସନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ନିଚ୍ଚଲୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନାଭିଗ୍ଗହଣଂ ।

ୟସ୍ମା ଏଣୀମିଗସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଏକସଦିସମଂସା ଅନୁକ୍କମେନ ଉଦ୍ଧଂ ଥୂଲା ଜଙ୍ଘା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏଣୀମିଗସଦିସଜଙ୍ଘା’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣଜଙ୍ଘୋତି ସମନ୍ତତୋ ମଂସୂପଚୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣଜଙ୍ଘୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଏକତୋ’’ତିଆଦି ।

ଏତେନାତି ‘‘ଅନୋନମନ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ, ଜାଣୁଫାସୁଭାୱଦୀପନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସଜନାତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ରହିତା ଜନା । ଖୁଜ୍ଜା ୱା ହୋନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ରସ୍ସତାୟ । ୱାମନା ୱା ଉପରିମକାୟତୋ ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ରସ୍ସତାୟ । ଏତେନ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିନଞ୍ଚ ଇତରେ ସତ୍ତା ଖୁଜ୍ଜା ୱାମନା ଚାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଓହିତନ୍ତି ସମୋହିତଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ତଥାଭୂତଂ ପନ ତଂ ତେନ ଛନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି ।

ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନା’’ତିଆଦି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଆୱୁତ୍ତିଞାୟେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସରୀରପରିୟାୟୋ ଇଧ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଠମୱିକପ୍ପଂ ୱତ୍ୱା ତଥାରୂପାୟ ପନ ରୁଳ୍ହିୟା ଅଭାୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁପରିୟାୟମେୱ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ରଜୋତି ସୁଖୁମରଜୋ । ଜଲ୍ଲନ୍ତି ମଲୀନଭାୱାୱହୋ ରେଣୁସଞ୍ଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ମଲଂ ୱା’’ତି । ୟଦି ୱିୱଟ୍ଟତି, କଥଂ ନ୍ହାନାଦୀତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥଧୋୱନା’’ତିଆଦି ।

ଆୱଟ୍ଟପରିୟୋସାନେତି ପଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟାୟ ଅନ୍ତେ ।

ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରଂ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଅନୋନମିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଉଗ୍ଗତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଉଜୁଗତ୍ତୋ’’ତି । ପସ୍ସୱଙ୍କାତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ୱା ୱାମପସ୍ସେନ ୱା ୱଙ୍କା ।

ହତ୍ଥପିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ସତ୍ତ ଉସ୍ସଦା ଏତସ୍ସାତି ସତ୍ତୁସ୍ସଦୋ।

ସୀହସ୍ସ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ, ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱତାୟ ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ୱିୟ ସକଲୋ କାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ । ସୀହସ୍ସେୱାତି ସୀହସ୍ସ ୱିୟ । ସଣ୍ଠନ୍ତୀତି ସଣ୍ଠହନ୍ତି । ନାନାଚିତ୍ତେନାତି ୱିୱିଧଚିତ୍ତେନ । ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନାତି ପାରମିତାପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତରୂପେନ । ଚିତ୍ତିତୋତି ସଞ୍ଜାତଚିତ୍ତଭାୱୋ ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୋଟ୍ଟାନମନ୍ତରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପିଟ୍ଠିବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ, ପିଟ୍ଠିମଜ୍ଝସ୍ସ ଉପରିଭାଗୋ । ଚିତଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅନିନ୍ନଭାୱେନ ଚିତଂ, ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଟେହି ସମତଲତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଉଗ୍ଗମ୍ମାତି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ।

ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ ୱିୟ ପରିମଣ୍ଡଲୋ ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ ଏକସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା । ନ ହି ସବ୍ବୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ ମଣ୍ଡଲୋ । ତେନାହ ‘‘ସମକ୍ଖନ୍ଧସାଖୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ’’ତି । ପରିମଣ୍ଡଲସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ୱା ପରିମଣ୍ଡଲୋୱ ନିଗ୍ରୋଧୋ ଗୟ୍ହତୀତି ପରିମଣ୍ଡଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପେନ ୱିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନିଗ୍ରୋଧୋ ୱିୟ ପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତି । ୟାୱତକ୍ୱସ୍ସାତି ଓ-କାରସ୍ସ ୱ-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମୱଟ୍ଟିତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ସମଂ ସୁୱଟ୍ଟିତକ୍ଖନ୍ଧୋ । କୋଞ୍ଚା ୱିୟ ଦୀଘଗଲା, ବକା ୱିୟ ୱଙ୍କଗଲା, ୱରାହା ୱିୟ ପୁଥୁଲଗଲାତି ୟୋଜନା । ସୁୱଣ୍ଣାଲିଙ୍ଗସଦିସୋତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଖୁଦ୍ଦକମୁଦିଙ୍ଗସଦିସୋ ।

ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗୀତି ମଧୁରାଦିଭେଦଂ ରସଂ ଗସନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ପୱେସନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସା, ରସଗ୍ଗସାନଂ ଅଗ୍ଗା ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗା, ତା ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗୀ । ତେନାତି ଓଜାୟ ଅଫରଣେନ, ହୀନଧାତୁକତ୍ତା ତେ ବହ୍ୱାବାଧା ହୋନ୍ତି।

‘‘ହନୂ’’ତି ସନ୍ନିସ୍ସୟଦନ୍ତାଧାରସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ତଂ ଭଗୱତୋ ସୀହହନୁସଦିସଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ସୀହହନୁ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପକାୟସ୍ସ ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ଚ ଉପମା ନାମ ନିହୀନୁପମାୱ, ନତ୍ଥି ସମାନୁପମା, କୁତୋ ଅଧିକୂପମା, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ନିହୀନୁପମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତିଭାଗୱସେନ ମଣ୍ଡଲତାୟ ଦ୍ୱାଦସିୟଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ଚନ୍ଦସଦିସାନି।

ଦନ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚନୀଚତା ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରପସ୍ସୱସେନପି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଅଗ୍ଗୱସେନେୱ । ତେନାହ ‘‘ଅୟପଟ୍ଟଛିନ୍ନସଙ୍ଖପଟଲଂ ୱିୟା’’ତି । ଅୟପଟ୍ଟନ୍ତି ଚ କକଚଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱିସମାତି ୱିସମସଣ୍ଠାନା ।

ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତସରତାୟ ଛିନ୍ନସ୍ସରାପି। ଅନେକାକାରତାୟ ଭିନ୍ନସ୍ସରାପି। କାକସ୍ସ ୱିୟ ଅମନୁଞ୍ଞସରତାୟ କାକସ୍ସରାପି । ଅପଲିବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଚ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନମାହ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । ମଞ୍ଜୁଘୋସୋତି ମଧୁରସ୍ସରୋ ।

କରୱୀକସଦ୍ଦୋ ୟେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସୋତପଥଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତେ ଅତ୍ତନୋ ସରସମ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିଂ ଜହାପେତ୍ୱା ଅୱସେ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ମଧୁରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରିଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ପୀତିନ୍ତି ତଂ ବୁଦ୍ଧଗତଂ ପୀତିଂ । ତେନେୱ ନୀହାରେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିପକ୍କଞାଣତାୟ ‘‘ସତ୍ତହି…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ସତ୍ତସତମତ୍ତେନ ଓରୋଧଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଦସାୱ ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତହି ଜଙ୍ଘାସତେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଭିନୀଲନେତ୍ତୋତି ଅଧିକନୀଲନେତ୍ତୋ । ଅଧିକନୀଲତା ଚ ସାତିସୟଂ ନୀଲଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ନେତ୍ତେ ନୀଲୱଣ୍ଣସ୍ସେୱ ଅଧିକଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନ ସକଲନୀଲନେତ୍ତୋୱା’’ତିଆଦି । ପୀତଲୋହିତୱଣ୍ଣା ସେତମଣ୍ଡଲଗତରାଜିୱସେନ, ନୀଲସେତକାଳୱଣ୍ଣା ପନ ତଂତଂମଣ୍ଡଲୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଚକ୍ଖୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅକ୍ଖିଦଲନ୍ତି କେଚି, ଅକ୍ଖିଦଲପତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ଅକ୍ଖିଦଲେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଅକ୍ଖିବିମ୍ବନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱିନିଗ୍ଗତଗମ୍ଭୀରଜୋତନାପି ୟୁତ୍ତା ହୋତି ।

ଉଣ୍ଣାସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ଅୱିସେସତୋ ଲୋମପରିୟାୟୋ, ଇଧ ପନ ଲୋମୱିସେସୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଉଣ୍ଣଲୋମ’’ନ୍ତି । ନଲାଟମଜ୍ଝଜାତାତି ନଲାଟମଜ୍ଝଗତା । ଓଦାତତାୟ ଉପମା, ନ ମୁଦୁତାୟ । ରଜତପୁବ୍ବୁଳକାତି ରଜତମୟତାରକା ।

ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ପରିପୁଣ୍ଣନଲାଟତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣସୀସବିମ୍ବତାୟ ଚ ‘‘ଉଣ୍ହୀସସୀସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଉଣ୍ହୀସସୀସୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଭଗୱତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଣ୍ହତମତାୟ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ ଚ ରଞ୍ଞୋ ବଦ୍ଧଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟୋ ୱିୟ ୱିରୋଚତି । କପ୍ପସୀସାତି ଦ୍ୱିଧାଭୂତସୀସା । ଫଲସୀସାତି ଫଲସଦିସସୀସା । ଅଟ୍ଠିସୀସାତି ମଂସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତଚୋପରିୟୋନଦ୍ଧଅଟ୍ଠିମତ୍ତସୀସା । ତୁମ୍ବସୀସାତି ଲାବୁସଦିସସୀସା । ପବ୍ଭାରସୀସାତି ପିଟ୍ଠିଭାଗେନ ଓଲମ୍ବମାନସୀସା । ପୁରିମନୟେନାତି ପରିପୁଣ୍ଣନଲାଟତାପକ୍ଖେନ । ଉଣ୍ହୀସୱେଠିତସୀସୋ ୱିୟାତି ଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟେନ ୱେଠିତସୀସପଦେସୋ ୱିୟ । ଉଣ୍ହୀସଂ ୱିୟାତି ଛେକେନ ସିପ୍ପିନା ୱିରଚିତଉଣ୍ହୀସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ।

କମ୍ମନ୍ତି ୟେନ ୟେନ କମ୍ମେନ ୟଂ ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ କମ୍ମଂ । କମ୍ମସରିକ୍ଖକନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତଂକମ୍ମାନୁରୂପତା । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ତସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ଲକ୍ଖଣାନିସଂସନ୍ତି ତଂ ଲକ୍ଖଣପଟିଲାଭେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଗୁଣୋ । ଇମାନି କମ୍ମାଦୀନୀତି ଇମାନି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତାନି କମ୍ମକମ୍ମସରିକ୍ଖକାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନି ସଂୱଣ୍ଣକେନ ।

ରତନୱିଚିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣତୋରଣଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦେୱନଗରେ’’ତି । ସବ୍ବସୋ ସୁପୁପ୍ଫିତସାଲରୁକ୍ଖୋ ଅସାଧାରଣସୋଭୋ ମନୁସ୍ସୂପଚାରେ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସେଲନ୍ତରମ୍ହୀ’’ତି । କିରିୟାଚାରନ୍ତି କାୟିକୱାଚସିକକିରିୟାପୱତ୍ତିଂ ।

୩୮୭.ସତତପାଟିହାରିୟନ୍ତି ସତତଂ ଚରିମଭୱେ ସବ୍ବକାଲଂ ଲକ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମାନୁଭାୱହେତୁକଂ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ପାଟିହାରିୟଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତିଦୂରେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପିତୁକାମାନମ୍ପି ନାତିଦୂରେ ଏୱ ନିକ୍ଖିପନଂ ହୋତୀତି ‘‘ନ ଅତିଦୂରେ ଠପେସ୍ସାମୀତିଉଦ୍ଧରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକତିସଞ୍ଚରଣୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତାଦିସେନ ପାଦେନ ଅନେକୟୋଜନେ ଠପେସ୍ସାମୀତି ଉଦ୍ଧରଣମ୍ପି ହୋତିୟେୱ । ଅତିଦୂରଂ ହୀତିଆଦି ପମାଣାତିକ୍କମେ ଦୋସଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ସତୀତି ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣପାଦୱାମପାଦାନଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ ସତି । ପଦୱିଚ୍ଛେଦୋତି ପଦୱାରୱିଚ୍ଛେଦୋ । ୟାଦିସଂ ପସାରେନ୍ତୋ ୱାମପାଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ପତିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣପାଦସ୍ସ ତାଦିସମେୱ, ଇତି ନେସଂ ଉଦ୍ଧରଣପତିଟ୍ଠାନାନଂ ସମାନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭାୱେନ ଅନୂନାନଧିକତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦକ୍ଖିଣପାଦକିଚ୍ଚଂ ୱାମପାଦେନ ନିୟମିତଂ, ୱାମପାଦକିଚ୍ଚଂ ଦକ୍ଖିଣପାଦେନ ନିୟମିତ’’ନ୍ତି ।

ଦିୱାତି ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱେଲାୟ । ୱିହାରଭତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ୱିହାରେ ୟଥାୱୁଦ୍ଧଂ ଗହେତବ୍ବଭତ୍ତତ୍ଥାୟ । ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ପକତିଗମନେନ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଓକାସଂ ନ ଲଭତୀତି ପଦନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନଂ ନ ଲଭତି । ଊରୁପରିୟାୟୋ ଇଧ ସତ୍ଥି-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ନ ଊରୁଂ ଉନ୍ନାମେତୀ’’ତି । ଦଣ୍ଡଙ୍କୁସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୀଘଦଣ୍ଡୋ ଅଙ୍କୁସୋ, ତେନ ରୁକ୍ଖସାଖଂ ଛିନ୍ଦତୋ ପୁରିସସ୍ସ ୟଥା ପଚ୍ଛାଭାଗେନ ପାଦାନଂ ଓସକ୍କନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ପାଦା ନ ଓସକ୍କନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ରୁକ୍ଖସାଖାଛେଦନ…ପେ॰… ଓସକ୍କାପେତୀ’’ତି । ଓବଦ୍ଧାନାବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେହି ପାଦଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟାତି ଆବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେନ ଅନାବଦ୍ଧଟ୍ଠାନେନ ଚ ପାଦଖଣ୍ଡଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଥଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ । ନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚାଲେତୀତି ଅପରାପରଂ ନ ଚାଲେତି । ଉସ୍ସଙ୍ଖପାଦତାୟ ସୁଖେନେୱ ପାଦାନଂ ପରିୱତ୍ତନତୋ ନାଭିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରିମକାୟୋ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ହେଟ୍ଠିମକାୟୋୱ ଇଞ୍ଜତି। ତେନାହ ‘‘ଉପରିମ…ପେ॰… ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତୀ’’ତି । ନ ଜାନାତି ଅନିଞ୍ଜନତୋ । କାୟବଲେନାତି ଗମନପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କାୟଗତେନ ୱିସେସବଲେନ । ଜୱଗମନହେତୁଭୂତେନ ୱା କାୟବଲେନ। ତେନାହ ‘‘ବାହା ଖିପନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଜୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ବାହା ଖିପତି, ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନାଗାପଲୋକିତୱସେନାତି ନାଗସ୍ସ ଅପଲୋକନମିୱ ସକଲକାୟେନେୱ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅପଲୋକନୱସେନ ।

ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସାତି ଅନାୱରଣଞାଣବଲେନ ଦସ୍ସନସ୍ସ । ଅନାୱରଣୱାରୋ ପନ କାୟେ ପତିଟ୍ଠିତରୂପଦସ୍ସନମ୍ପି ଅନାୱରଣମେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ନଗରଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପକତିଇରିୟାପଥେନେୱାତି ଓନମନାଦିଂ ଅକତ୍ୱା ଉଜୁକଗମନାଦିନା ଏୱ । ୟଦି ଏୱଂ କୋଟ୍ଠକଦ୍ୱାରଗେହପ୍ପୱେସେ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନାତି ନିପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ କାୟଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନ ।

ହତ୍ଥେହି ଗହେତ୍ୱାତି ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଉଭୋସୁ କଟିପ୍ପଦେସେସୁ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ପତତି ନିସୀଦନଟ୍ଠାନେ ନିପଜ୍ଜନୱସେନ ପତତି । ଓରିମଂ ଅଙ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ନିସିନ୍ନୋତି ପଲ୍ଲଙ୍କମାଭୁଜିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକନିସଜ୍ଜାୟ ଉପରିମକାୟଂ ହେଟ୍ଠିମକାୟେ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋୟେୱ ଭାରୀକରଣୱସେନ ଓରିମଙ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ନିସିନ୍ନୋ । ଘଂସନ୍ତୋତି ଆନିସଦଦେସେନ ଆସନଟ୍ଠାନଂ ଘଂସନ୍ତୋ । ପାରିମଙ୍ଗନ୍ତି ସତ୍ଥିଭାଗସମ୍ମଦ୍ଦଂ ଆନିସଦପଦେସଂ । ତଥେୱାତି ଘଂସନ୍ତୋ ଏୱ । ଓଲମ୍ବକଂ ଧାରେନ୍ତୋ ୱିୟାତି ଓଲମ୍ବକସୁତ୍ତଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ । ତେନ ଉଜୁକମେୱ ନିସୀଦନମାହ । ସରୀରସ୍ସ ଗରୁକଭାୱହେତୂନଂ ଦୂରତୋ ସମୁପାୟିତଭାୱେନ ସଲ୍ଲହୁକଭାୱତୋ ତୂଲପିଚୁଂ ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ।

ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନଂ ମହାନୁଭାୱଗେହପ୍ପୱେସେ ସିୟା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ, ଦରଥୱସେନ ନାନପ୍ପକାରକପ୍ପନଂ, ଭୟୱସେନ ତଣ୍ହାୱସେନ ପରିତସ୍ସନଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ଛମ୍ଭତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଛମ୍ଭତୀ’’ତିଆଦି ।

ଉଦକଂ ଦୀୟତି ଏତେନାତି ଉଦକଦାନଂ, ଭିଙ୍କାରାଦି ଉଦକଭାଜନଂ । ବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ହତ୍ଥଗତମତ୍ତିକଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଅୱତ୍ତନ୍ତଂ କତ୍ୱା । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା । ୱିଛଡ୍ଡୟମାନୋ ଉଦକସ୍ସ ୱିକ୍ଖିପନୱସେନ ଛଡ୍ଡୟମାନୋ ।

ତଥା ନ ଗଣ୍ହାତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତାୟ ଏୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଭତ୍ତଂ ୱା ଅମନାପନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଆଲୋପଅତିନାମନଂ, ଆଲୋପେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଅତିନାମନନ୍ତି ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପଠମମେୱ ଅସାରୁପ୍ପତାୟ ଅନିଟ୍ଠଂ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ପାଳିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୁପଣୀତଭାୱେନ ରସୋ ପାକଟୋ ହୋତି ଞାଣେନ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ରସଗେଧୋ ପନ ନତ୍ଥି ସେତୁଘାତତ୍ତା ।

ଅସ୍ସାତି ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦିପଦସ୍ସ । ୱୁତ୍ତମେତନ୍ତି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆଗତୋ’’ତି ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩) ସଂୱଣ୍ଣୟନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମେତଂ, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱିସେସୱାଦୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ସୋ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପତ୍ତସ୍ସ ଗହଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତସ୍ସ ଗହଣପଦେସଂ । ୱିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ପତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ଆମିସଗତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭତ୍ତେନ ୱିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି କେଲାୟନୱସେନ ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଂ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତି । ଚୀୱରଭୋଗନ୍ତରନ୍ତି ଚୀୱରପଟଲନ୍ତରଂ । ଉଦରେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଉଦରେନେୱ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ।

ଅପ୍ପତ୍ତକାଲଂ ଅଭିମୁଖଂ ନାମେତି ଉପନାମେତୀତି ଅତିନାମେତି, ପତ୍ତକାଲଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୋ ନାମେତି ଅପନେତୀତି ଅତିନାମେତି। ଉଭୟମ୍ପି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ଚ ଅନୁମୋଦନସ୍ସ କାଲମତିନାମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ୱେଗଗମନେନ ପଟିସଂମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଧାୱିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଅଚ୍ଚୁକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା କଡ୍ଢିତପାରୁତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ହି ୟାୱ ହନୁକଟ୍ଠିତୋ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ଅଚ୍ଚୋକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଅତିୱିୟ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା କଡ୍ଢିତପାରୁତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ଗୋପ୍ଫକା ଓତାରେତ୍ୱା’’ତି । ଉଭତୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱାମତୋତି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଥନନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣଥନଂ ।

ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋତି ୱିମୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାୟେୱ ଚେସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ଅମୁତ୍ତୱାଦିନୋ ୱଚନଂ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠତାୟ ନ ସିନିୟ୍ହତି, ନ ଏୱଂ ମୁତ୍ତୱାଦିନୋତି ଆହ ‘‘ସିନିଦ୍ଧୋ’’ତି । ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଅକ୍ଖରତୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପାକଟୋ’’ତି । ୱିଞ୍ଞାପନିୟୋତି ୱିଜାନିତବ୍ବୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନେୱ ଚେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ଘୋସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ମଧୁରୋତି ପିୟୋ ପେମନୀୟୋ ଅପଲିବୁଦ୍ଧୋ । ସୱନମରହତି, ସୱନସ୍ସ ସୋତସ୍ସ ହିତୋତି ୱା ସୱନୀୟୋ । ସମ୍ପିଣ୍ଡିତୋତି ସହିତୋ । ଭଗୱତୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନକତାସଞ୍ଚିତତ୍ତା ସହିତାକାରେନେୱ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ନ ଅୟୋସଲାକାୟ ପହଟକଂସଥାଲଂ ୱିୟ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିସାରୀ’’ତି । ଗମ୍ଭୀରୋତି ୟଥା ଗମ୍ଭୀରୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଞାଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରସମଞ୍ଞା, ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱତୋ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରସମଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋତି ଗମ୍ଭୀରସମୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି। ନିନ୍ନାଦୱାତି ସୱିସେସଂ ନିନ୍ନାଦୱା । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାୟେୱ ଚେସ ନିନ୍ନାଦୀ’’ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ଚତୁରଙ୍ଗନିପ୍ଫାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅକାରଣା ମା ନସ୍ସୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ୱିୟ ସରସ୍ସ ପରିସପରିୟନ୍ତତା ୱୁତ୍ତା, ଧମ୍ମତାୱସେନେୱ ପନ ସା ୱେଦିତବ୍ବା ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣସ୍ସ ତଥା ଅୱଟ୍ଠିତତ୍ତା ।

ପଚ୍ଚୋସକ୍କିତ୍ୱାତି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ସମୁସ୍ସିତକଞ୍ଚନପବ୍ବତଂ ୱିୟ ଉପରି ଇନ୍ଦନୀଲରତନୱିତତସିଖଂ ୱିଜ୍ଜୁଲ୍ଲତାଭୂସିତଂ । ମହାପଥୱୀଆଦୟୋ ସତ୍ଥୁଗୁଣପଟିଭାଗତାୟ ନିଦସ୍ସନଂ, କେୱଲଂ ମହନ୍ତତାମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ନିଦସ୍ସିତା ।

୩୯୦.ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତୋତି ଅନାରୋଚିତୋ । ଆଗମନୱସେନ ଚେତ୍ଥ ପଟିସଂୱେଦିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱିଞ୍ଞାତଆଗମନୋ’’ତି । ଉଗ୍ଗତଭାୱନ୍ତି କୁଲଭୋଗୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଉଳାରଭାୱଂ । ଅନୁଦ୍ଦୟସମ୍ପନ୍ନାତି କାରୁଣିକା ।

୩୯୧. ସହସାୱ ଓକାସକରଣେନ ଉଚ୍ଚକୁଲୀନତା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱେଗେନ ଉଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ନାରିସମାନନାମନ୍ତି ଇତ୍ଥିଅତ୍ଥଜୋତକନାମଂ । ତେନାହ ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଅୱ୍ହାତବ୍ବାତି କଥେତବ୍ବା ।

୩୯୪. ଏକନୀହାରେନେୱ ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ। ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ…ପେ॰… ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ୱିଦିତକାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ପାକଟୋ’’ତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ କଥିତଂ ତସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣଭାୱତୋ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ । ‘‘ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ, ଅଭିଞ୍ଞା ୱୋସିତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମୁନୀତି ଅସେକ୍ଖମୁନି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତଞାଣମୋନେୟ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ।

କିଲେସରାଗେହି କିଲେସୱିୱଣ୍ଣତାହି । ଜାତିକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅଥୋ ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠତାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା । ଇଦାନି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଆଗତନୟେନ ପରିଞ୍ଞାପହାନଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାସମାପତ୍ତୀନଂ ପାରଗମନେନ ପାରଗୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାରଗୂତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଜାନନୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାପାରଗୂ । ତାଦିସୋତି ୟାଦିସୋ ‘‘ପାରଗୂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତାଦିସୋ । ଛହି ଆକାରେହୀତି ପଜାନନାଦୀହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଛହି ଆକାରେହି ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଏୱ ପୁଚ୍ଛାଗାଥା ଦ୍ୱେ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଗାଥା, ପୁଚ୍ଛାପଟିପାଟିୟା ପନ ଅସଙ୍କରତୋ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ କିଂ ପନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଦେହି ଗତତ୍ତାତି ୱେଦେହି ମଗ୍ଗଞାଣେହି ପାରଙ୍ଗତତ୍ତା । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତିଆଦୀହି ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ବୋଧିତତ୍ତା । ପାପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଛତ୍ତିଂସପାପଧମ୍ମାନଂ ସୋତ୍ଥାନଂ ମଗ୍ଗଂ ପାପନେନ ନିସ୍ସେସତୋ ସୋଧିତତ୍ତା ।

୩୯୫.ଧମ୍ମୋନାମ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟା ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ । ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଭାୱତୋ ଅନୁଧମ୍ମୋ ନାମ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା । ୟୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ତଥାଗତଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିହେଠେତି ନାମ । ୟୋ ପନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଚ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞତାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନସୋଧନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅନେକୱାରଂ କଥାପେତି, ସୋ ଏତ୍ତାୱତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ତଥାଗତଂ ୱିହେଠେତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପରିସ୍ସମୋ ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତାଦୀହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା – ‘‘ସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନ ଚ ମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିହେସେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ପରକାଲେ ଚେତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାନମ୍ପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ତଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତେନେୱ କୂଟଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ।

ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୨. ସେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯୬.କେଣିୟୋତିତସ୍ସ ନାମଂ, ପୁବ୍ବେ କେଣିୟା ଜୀୱିକାକପ୍ପନତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଜଟିଲୋତି ଜଟାଧରୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକତ୍ତା କୋଟିସାରତାୟ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋ। ପୟୋଜେତ୍ୱା ନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱସତି, ରତ୍ତିଂ କାମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱତୀତି ୱା ୟୋଜନା । ସୁସଙ୍ଖତନ୍ତି ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରାଦୀହି ଚେୱ ମରିଚସିଙ୍ଗୀୱେରାଦୀହି ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ।

ପଟିକ୍ଖେପପସନ୍ନତାୟାତି ଅହୋୱତାୟଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ୟୋ ନିମନ୍ତିୟମାନୋପି ନ ସାଦିୟତୀତି ଉପନିମନ୍ତିୟମାନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପସନ୍ନଭାୱତୋତି । ତଂ କଥଂ ? ୱିରୁଦ୍ଧମେତନ୍ତି ‘‘ଅକାରଣମେତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।

୩୯୮.କପ୍ପସହସ୍ସେହିପି…ପେ॰… ଅହୋସୀତି ଇଦଂ ନାନୁସ୍ସୱସିଦ୍ଧଂ ଅନୁମାନଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପଦେତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ପଦପ୍ପମାଣେ’’ତି । ପଜ୍ଜତି ନିକ୍ଖିପତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ପଦଂ ପକତିୟା ପାଦନିକ୍ଖିପଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ପଦେ। କୀଳାପସୁତତାଦିନା ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜତି । ବୋଧିସତ୍ତଚାରିକନ୍ତି ଦୁକ୍କରଚରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୩୯୯.ପରିପୁଣ୍ଣତାୟାତି ଅନୂନତାୟ । ଅହୀନଙ୍ଗତାୟାତି ଅୱେକଲ୍ଲଭାୱତୋ । ରୋଚତୀତି ରୁଚି, ଦେହପ୍ପଭା, ସୋଭଣା ରୁଚି ଏତସ୍ସାତି ସୁରୁଚି । ଆରୋହସମ୍ପତ୍ତି କାୟସ୍ସ ପମାଣୟୁତ୍ତଉଚ୍ଚତା । ପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତି କିସଥୂଲଭାୱୱଜ୍ଜିତପରିଣାହତା । ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତି ଅୱୟୱାନଂ ସୁସଣ୍ଠିତତା । ଚାରୁଦସ୍ସନୋତି ପିୟଦସ୍ସନୋ ତେନାହ ‘‘ସୁଚିରମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ସୁୱଣ୍ଣସଦିସୱଣ୍ଣୋତି ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସିଲାନିଘଂସେନେୱ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଠପିତଘନସୁୱଣ୍ଣରୂପୱଣ୍ଣୋ । ମହାପୁରିସଭାୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ୱୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନାନେୱା’’ତି ।

ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସୁରୁଚୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୱିରୋଚସୀ’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ଚାରୁଦସ୍ସନୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନୋ ଭିକ୍ଖୁ କଞ୍ଚନାଭତ୍ତଚୋ’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଉତ୍ତରଗାଥାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ସାତିସୟଂ ଉତ୍ତମୱଣ୍ଣେ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଉତ୍ତମୱଣ୍ଣିନୋତି ପଦେନ ସନ୍ତଂ ପକାସେତୀତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି । ଉତ୍ତମସାରଥୀତି ସେଟ୍ଠପୁରିସସାରଥି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜମ୍ବୁୱନସଣ୍ଡମଣ୍ଡିତତାୟ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ‘‘ଜମ୍ବୁସଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସରିୟଂ ।

ଜାତିଖତ୍ତିୟାତି ଜାତିମନ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟା । ରାଜାଭିରାଜାତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ପୂଜତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ରାଜୂନଂ ପୂଜନୀୟୋ’’ତି ।

ଅପ୍ପମାଣାତି ଅପରିମାଣା ଲୋକଧାତୁୟୋ । ‘‘ୟାୱତା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମରାଜା ଅନୁତ୍ତରୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅନୁତ୍ତରଭାୱଂ ‘‘ୟାୱତା ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମରାଜଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସ୍ୱାହ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେନାତି ପଟିୱେଧଧମ୍ମେନ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁତ୍ତରେନେୱା’’ତି । ଅନୁତ୍ତରେନାତି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଉତ୍ତମେନ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଧମ୍ମେନାତି ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେନାତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନାତି ଦେସନାଧମ୍ମେନ ଆଣାଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେମୀତି ୟୋଜନା । ଦେସନାଞାଣପଟିୱେଧଞାଣୱିଭାଗଂ ଧମ୍ମଚକ୍କମେୱ ୱା । ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ପଟିୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ।

ତଥାଗତେନ ଜାତୋତି ତଥାଗତେନ ହେତୁନା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ । ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ଅନୁଜାତୋତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଅନୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ତଥାଗତନ୍ତି ଚ ଉପୟୋଗୱଚନମେୱ ହୋତି, ସୋ ଚ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥଜୋତକୋତି ଆହ ‘‘ତଥାଗତଂ ହେତୁଂ ଅନୁଜାତୋ’’ତି । ଅୱଞ୍ଞାତବ୍ବଭାୱେନ ଜାତୋତି ଅୱଜାତୋ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ କୋକାଲିକଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ପୁରିସନ୍ତକଲି ଅୱଜାତୋ’’ତି । ପୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତି ତସ୍ସ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟଂ ଅଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଏୱମାହାତି ‘‘ଅନୁଜାତୋ ତଥାଗତ’’ନ୍ତି ଏୱମାହ ।

ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲୱିମୁତ୍ତି । ନନୁ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱେତବ୍ବେନ ଗହିତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ଗହିତୋ, ସବ୍ବେ ଚ ପନ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମିନା ୱା ନୟେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଫଲେନ ୱିନା ହେତୁଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ହେତୁୱଚନେନ ଫଲସିଦ୍ଧି, ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପନେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଦୟଭାୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହିତମେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ୟୁତ୍ତହେତୁନାତି ୟୁତ୍ତିୟୁତ୍ତେନ ହେତୁନା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସାଧେତି ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧନେନେୱ ଚ ତସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱଚନଞ୍ଚେତଂ, ପୟୋଗୱଚନାନି ପନ – ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଥା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱିପରୀତମାଚିକ୍ଖତି ୟଥାହଂ ସବ୍ବମଗ୍ଗଦେସକୋତି। କିଂ ପନ ଭଗୱା ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଆରୋଚେତୀତି ? ମହାକରୁଣାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ମହାୱିସୟତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବୱିଦୂହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୀନି (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; କଥା॰ ୪୦୫) ସୁତ୍ତପଦାନି ଇଦମେୱ ଚ ସୁତ୍ତପଦଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ।

ସଲ୍ଲକନ୍ତନୋତି ସଲ୍ଲାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ରୋଗସ୍ସାତି କିଲେସରୋଗସ୍ସ । ତସ୍ମାତି ଅପୁନପୱତ୍ତିପାଦନେନ ତିକିଚ୍ଛନତୋ । ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ । ଏୱଂ ଆଗତାୟାତି ଇମିନା –

‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା, ଦୁତିୟା ଅରତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତିୟା ଖୁପ୍ପିପାସା ତେ, ଚତୁତ୍ଥୀ ତଣ୍ହା ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

ଥିନମିଦ୍ଧଂ ତେପଞ୍ଚମଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ତେ, ଛଟ୍ଠା ଭୀରୂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ସତ୍ତମୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତେ, ମକ୍ଖୋ ଥମ୍ଭୋ ତେ ଅଟ୍ଠମୋ ॥

ଲାଭୋ ସିଲୋକୋ ସକ୍କାରୋ, ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧୋ ଚ ୟୋ ୟସୋ ।

ୟୋ ଚତ୍ତାନଂ ସମୁକ୍କଂସେ, ପରେ ଚ ଅୱଜାନତି ।

ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮-୪୪୧) ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନୱୱିଧଂ ସେନଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଅନୁପ୍ପାଦତାପାଦନେନ ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା । କୁତୋଚି ଅଭୟୋ ନିବ୍ଭୟୋ ।

ସୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟେନ ୟେନ ଅଧିଗତୋ, ତେନ ତେନ ପରସଦ୍ଧାୟ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହିତ୍ୱା ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣେନେୱ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ପସଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦିଟ୍ଠି । ୟଥା ରଥେନ ଜୟତୀତି ରଥିକୋ, ଏୱଂ ଇଦଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଜୟତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ। ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦିଟ୍ଠମେୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ସନ୍ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅରହତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ୟଥା ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ଅରହତୀତି ୱତ୍ଥୟୁଗିକୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ଫଲଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ନାସ୍ସ କାଲୋତି ଅକାଲଂ, ଅକାଲମେୱ ଅକାଲିକଂ, ନ କାଲନ୍ତରଂ ଖେପେତ୍ୱା ଫଲଂ ଦେତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲପ୍ପଦାନେ ପକଟ୍ଠୋ କାଲୋ ପତ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି କାଲିକୋ, ଲୋକିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ, ଇଦଂ ପନ ସମନନ୍ତରଫଲତ୍ତା ନ କାଲିକଂ ।

୪୦୦. ‘‘ମହାୟଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତୟୀ’’ତିଆଦୀସୁ କେୱଲଂ ଦାନଧମ୍ମାଦୀସୁ ୟଞ୍ଞପରିୟାୟସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୟଞ୍ଞାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ହି ‘‘ଅଗ୍ଗିମୁଖା ଦେୱା’’ତି ଅଗ୍ଗିଜୁହନପୁବ୍ବକଂ ୟଞ୍ଞଂ ୱିଦହନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଗ୍ଗିଜୁହନପ୍ପଧାନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ‘‘ଭୂର୍ଭୁୱ ? ସ୍ୱ ?’’ ଇତି ସାୱିତ୍ତୀ ପୁବ୍ବକତ୍ତା ମୁଖଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ। ‘‘ମୁଖମିୱ ମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଇଧାପି ପଧାନପରିୟାୟୋ ମୁଖସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ସେଟ୍ଠତୋ ରାଜା ‘ମୁଖ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ଆଧାରତୋତି ଓଗାହନ୍ତୀନଂ ନଦୀନଂ ଆଧାରଭାୱତୋ ପଟିସରଣତୋ ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ସଞ୍ଞାଣତୋତି ଚନ୍ଦୟୋଗୱସେନ ଅଜ୍ଜ ଅସୁକନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟନତୋ । ଆଲୋକକରଣତୋତି ନକ୍ଖତ୍ତାନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆଲୋକକରଣତୋ । ସୋମ୍ମଭାୱତୋତି ସୀତହିମୱାସୀତୱାତୂପକ୍ଖରଭାୱତୋ । ତପନ୍ତାନନ୍ତି ଦୀପସିଖା ଅଗ୍ଗିଜାଲା ଅସନିୱିଚକ୍କନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜଲନ୍ତାନଂ । ଆୟମୁଖଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି । ତେ ସରଣସ୍ସାତି ତେ ସରଣସ୍ସ ଚ, ତେ ସରଣଭାୱମୂଲକତ୍ତା ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚ, ୟଥାୱୁତ୍ତ ତେ-ପଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ଥତୋ ପରସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ତେ ତୁୟ୍ହଂ, ଇତରସ୍ସ ଚ ସରଣସ୍ସ ଅହୋ ଆନୁଭାୱୋ’’ତି । ଆୱୁତ୍ତିୱସେନ ୱା ତେ ସରଣସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ – ତୁୟ୍ହଂ ସରଣଭୂତସ୍ସ ଚ ଇତରସରଣସ୍ସ ଚ ଆନୁଭାୱୋତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୩. ଅସ୍ସଲାୟନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦୧. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିସଦିସଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ, ୱିରଜ୍ଜତୋ ଆଗତା, ତତ୍ଥ ଜାତାତି ୱା ୱେରଜ୍ଜକା, ଏୱଂ ଜାତା ଖୋ ପନ ତେ, ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥାଭରଣାଦିୱିଭାଗେନ ନାନପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାୱେରଜ୍ଜକାନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱେରଜ୍ଜସ୍ସେୱ ୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତା ୱୁତ୍ତା । ୟଞ୍ଞୁପାସନାଦିନାତି ୟଞ୍ଞାନୁଭୱନମନ୍ତଜ୍ଝେନଦକ୍ଖିଣପରିୟେସନାଦିନା । ଚତୁୱଣ୍ଣସାଧାରଣନ୍ତି ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ସାଧାରଣଂ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିପାପତସ୍ସନଂ । ନ୍ହାନସୁଦ୍ଧିୟାତି ତିତ୍ଥସମୁଦ୍ଦଖାତେସୁ ମନ୍ତଜପ୍ପନପୁବ୍ବକଂ ସାୟଂତତିୟଉଦକୋରୋହନାଦିନ୍ହାନସୁଦ୍ଧିୟା । ଭାୱନାସୁଦ୍ଧିୟାତି ପରମଜୋତିଭୂତାୟ ପୁରିସଭାୱନାସଙ୍ଖାତାୟ ସୁଦ୍ଧିୟା । ୱାପିତସିରୋତି ଓରୋପିତକେସୋ । ତମେୱ ହି ସିରୋ ୱାପିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସଭାୱୱାଦୀତି ୟଥାଭୂତୱାଦୀ । ପବ୍ବଜନ୍ତାତି ବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା, ତସ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱିଧାନଂ ସିକ୍ଖନ୍ତେନ ଭୋତା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଅୟଂ ୱିଧି ସହେତୁକୋ ସଉପାଦାନୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ତୁୟ୍ହଂ ପରାଜୟୋ ନତ୍ଥି…ପେ॰… ଏୱମାହଂସୁ।

୪୦୨.ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା ବ୍ରହ୍ମଜା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଲଦ୍ଧିୟା ୱିନିୱେଠନତ୍ଥଂ । ପୁତ୍ତପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ‘‘ଏୱଂ ମୟଂ ପେତ୍ତିକଂ ଇଣଧାରଂ ସୋଧେୟ୍ୟାମା’’ତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପୁତ୍ତପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧମ୍ମିକାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ନେସନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ । ସଚ୍ଚୱଚନଂ ସିୟାତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ ୟଦି ସିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୀନଂ…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି । ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତୋତି ୱାଦଚ୍ଛେଦକୱାଦୋ ମୁଖତୋଜାତଚ୍ଛେକୱାଦୋ। ଅସ୍ସଲାୟନୋୱିଞ୍ଞୂ ଜାତିକୋ ‘‘ନିରକ୍ଖେପଂ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋପି ସହଗତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

୪୦୩. ଇଦାନି ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋତି ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ‘‘ସୁତଂ ତେ ୟୋନକକମ୍ବୋଜେସୂ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୟଦି ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥ କସ୍ମା ୟୋନକକମ୍ବୋଜାଦିଜନପଦେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସେଟ୍ଠଭାୱୋ ନତ୍ଥି ? ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣା, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ’’ତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେତଂ । ତେସୁ ହି ଜନପଦେସୁ ଜନା ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା କତିକଂ ଅକଂସୁ, ଦାସଂ ସାମିକଂ କତ୍ୱା ଇତରେ ସବ୍ବେ ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ୟୋ ତେସଂ ଅୟ୍ୟୋ ହୋତି ଇତରେ ସବ୍ବେ ତସ୍ସ ଦାସା ହୋନ୍ତି, ତେ କତିପୟସଂୱଚ୍ଛରାତିକ୍କମେନ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ତତୋ ଠାନତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଠପେନ୍ତି, ଇତି ସୋ ଅୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦାସୋ ହୋତି, ଇତରୋ ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଅୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତାୱ କେଚି ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦାସୋ ହୋତି, ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଅୟ୍ୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପୁରିମୱସେନେୱ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସଭରିୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୟପ୍ପତ୍ତେ ପୁତ୍ତେ ଅସତୀତି ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସାମିକଭାୱସ୍ସ ତାୱ ଦସ୍ସନଂ । ମାତିତୋ ସୁଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ମାତିତୋ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅୟ୍ୟୋ, ପିତିତୋ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଦାସୋ ହୋତି, ସୋ ଏୱ ପିତିତୋ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ମାତିତୋ ଅୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ଜାତିଂ ସମ୍ଭେଦେତି । ସୋୱ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅପରେ । କୋ ଥାମୋତି ମହନ୍ତେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନମତଗ୍ଗେ ଅତୀତେ କାଲେ ଇତ୍ଥୀନଂ ୱା ଚିତ୍ତେ ଅନୱଟ୍ଠିତେ ଦାସା ଦାସା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଅୟ୍ୟା ଅୟ୍ୟା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କୋ ଏକନ୍ତିକୋ ସହେତୁକୋ ଅୱସ୍ସୟୋ, ତସ୍ସ ସାଧକୋ ସିଦ୍ଧନ୍ତୋ, କିଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦୪.ସୁକ୍କଚ୍ଛେଦକୱାଦୋ ନାମାତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସୁକ୍କୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ସୁକ୍କଚ୍ଛେଦକୱାରୋ ନାମ ।

୪୦୮.ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତେତି ଏତେନ ୟଥା ୟତୋ କୁତୋଚି ନିସ୍ସୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗିଉପାଦାନସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି ଦାସକୁଲେ ଜାତୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ସଂସାରତୋ ସୁଜ୍ଝତି ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୦୯.ପାଦସିକୱଣ୍ଣୋତି ଅନ୍ତରାଳୱଣ୍ଣୋ । ଏତେସନ୍ତି ଖତ୍ତିୟକୁମାରେନ ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପନ୍ନପୁତ୍ତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରେନ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପନ୍ନପୁତ୍ତୋତି ଏତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାଣୱକାନଂ । ମତକଭତ୍ତେତି ମତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଭତ୍ତେ । ଥାଲିପାକେତି କତମଙ୍ଗଲଭତ୍ତେ ।

୪୧୦.ତୁମ୍ହେତି ଜାତିସାମଞ୍ଞତୋ ମାଣୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ । କୋ ନୁ ଖୋତି ଅୱଂସିରୋ ଇସିୱାଦୋ, ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀସୀନଂ ଅସାମତ୍ଥିୟଦସ୍ସନେନ ଜାତିୟା ଅପ୍ପମାଣତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଗାମଦାରକୱେସେନ ଉପଗଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମଣ୍ଡଲରୂପୋ ୱିୟା’’ତି । କୋଣ୍ଡଦମକୋତି ଅଦନ୍ତଦମକୋ ।

୪୧୧. ଜନେତୀତି ଜନିକା ଜନେତ୍ତି । ଜନକୋ ପିତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗନ୍ଧବ୍ବପଞ୍ହନ୍ତି ଗନ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତସ୍ସ ଖତ୍ତିୟଭାୱାଦିପୁଚ୍ଛଂ । ଦବ୍ବିଗହଣସିପ୍ପମ୍ପି ଏକା ୱିଜ୍ଜା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ କିର କୁସଲୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆହାରୂପଗପଣ୍ଣପୁପ୍ଫଫଲବୀଜଂ ଅନ୍ତମସୋ ଏଲାଲୁକମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପଚନ୍ତୋ ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତେହି ସମାନରସଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ପୁଣ୍ଣୋପି ତାଦିସୋ, ତେନ ଞାତଂ ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବିଗହଣସିପ୍ପମତ୍ତମ୍ପି ନ ଜାନାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦ୍ଧୋତି କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ସଦ୍ଧୋ, ପୋଥୁଜ୍ଜନିକେନେୱ ରତନତ୍ତୟପସାଦେନ ପସନ୍ନୋ। ତେନେୱାହ – ‘‘ଉପାସକଂ ମଂ ଭୱଂ…ପେ॰… ସରଣଂ ଗତ’’ନ୍ତି ।

ଅସ୍ସଲାୟନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୪. ଘୋଟମୁଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୨. ଖେମିୟା ନାମ ରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ରୋପିତତ୍ତା ତଂ ଅମ୍ବୱନଂ ଖେମିୟମ୍ବୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମିକୋତି ଧମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବସୋୱ ଅଧମ୍ମଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ । ପରିବ୍ବଜତି ପବ୍ବଜତି ଏତେନାତି ପରିବ୍ବଜୋ, ଘରାୱାସତୋ ନିକ୍ଖମନପୁବ୍ବକଂ ଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣୱସେନ ସୀଲସମାଦାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପରିବ୍ବଜେ । ସଭାୱୋତି ତଂ ପରିବ୍ବାଜନିୟଂ, ତେହି ତେହି ପରିବ୍ବାଜକେହି ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବୋ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ସଭାୱୋ । ଧମ୍ମୋୱ ପମାଣନ୍ତି ଏତେନ ମୟଂ ଅହିରିମନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଂ କଥେମ, ତସ୍ମା ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱିତଥୋ ଧମ୍ମୋ, ତଦେୱ ପମାଣଂ । ଅଧିଗତପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ସଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ତୁମ୍ହେହି ତୁମ୍ହେହି ବହୁନା ନାନାସନ୍ଦସ୍ସନାଦି କମ୍ମେନ ଇଧ ଭୱିତବ୍ବଂ, ବହୁଦେୱେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୧୪.ସାରତ୍ତରତ୍ତାତି ସାରଜ୍ଜନୱସେନ ରତ୍ତା, ବହୁଲରାଗୱସେନ ଅଭିରତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନା ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଅନୁଗ୍ଗହାପେତି ବୋଧେତୀତି ଅନୁଗ୍ଗହୋ, ଞାପିତକାରଣଂ, ସହ ଅନୁଗ୍ଗହେନାତି ସାନୁଗ୍ଗହା। ତେନାହ ‘‘ସକାରଣା’’ତି । କିଂ ପନ ତଂ କାରଣଂ ? ଇମସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଧମ୍ମିକୋ ପରିବ୍ବଜୋ’’ତି ମୟା ୱୁତ୍ତୋ, ଅଦ୍ଧା ପନାୟସ୍ମା ଉଦେନୋ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମିକଂ ପରିବ୍ବଜଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖତୀତି । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୪୨୧. ସବ୍ବମିଦଂ ଥାୱରଜଙ୍ଗମଂ ପୁରିସକତଂ, ତସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ଅତ୍ତା ପୋସେତବ୍ବୋ ରକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ଲୋକାୟତନିସ୍ସିତୋ ନୀତିମଗ୍ଗୋ ଘୋଟମୁଖକନ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ କିର ଜାନନସିପ୍ପେ’’ତିଆଦି । ସଗ୍ଗେନିବ୍ବତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଅକତ୍ତବ୍ବମେୱ କରଣତୋ । ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନଧନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକପ୍ପପୁଞ୍ଞାଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ନିହିତଧନଂ ‘‘ଅସୁକେ ଚା’’ତି ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଘୋଟମୁଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଚଙ୍କୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୨.ତସ୍ମିନ୍ତି ସାଲୱନେ । ଉତ୍ତରେନ ଓପାସାଦନ୍ତି ଓପାସାଦଗାମସ୍ସ ଉତ୍ତରଦିସାୟଂ । ଉତ୍ତରେନାତି ଏନ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଓପାସାଦନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ଆ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱସତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତେସଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଭାୱିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱା ଆୱସତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଓପାସାଦପଦେ । ସତ୍ତୁସ୍ସଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପୟୋଗତ୍ତାୱ ସେସପଦେସୂ’’ତି । ଉପ-ଅନୁ-ଅଧି-ଇତି-ଏୱଂ-ପୁବ୍ବକେ ୱସନକିରିୟୟାଟ୍ଠାନେ ଉପୟୋଗୱଚନମେୱ ପାପୁଣାତୀତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଉସ୍ସଦତା ନାମେତ୍ଥ ବହୁଲତାତି ତଂ ବହୁଲତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବହୁଜନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।

ରଞ୍ଞା ୱିୟ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗଂ । ରଞ୍ଞୋ ଦାୟଭୂତନ୍ତି କୁଲପରମ୍ପରାୟ ଭୋଗ୍ଗଭାୱେନ ରଞ୍ଞା ଲଦ୍ଧଦାୟଭୂତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ରାଜନୀହାରେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପରିଭୋଗଲାଭସ୍ସ ସେଟ୍ଠଦେୟ୍ୟତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ରାଜସଙ୍ଖେପେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତିତ୍ଥପବ୍ବତାଦୀସୂତି ନଦୀତିତ୍ଥପବ୍ବତପାଦଗାମଦ୍ୱାରଅଟୱୀମୁଖାଦୀସୁ । ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତଚାଗୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ଏତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ।

୪୨୩. ତି ସନ୍ନିପତିତା । ୟୋ କୋଚି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହୋ, ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ କଥନସମତ୍ଥୋ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥୋ ।କୁଲାପଦେସାଦିନା ମହତୀ ମତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ମହାମତ୍ତୋ ।

୪୨୪.ତେତି ‘‘ନାନାୱେରଜ୍ଜକା’’ତି ୱୁତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣା । ‘‘ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦୩; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୫.୧୩୪) ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ୟେହି କେହିଚି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ସୁଜାତତା ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ସୁଜାତସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ସୁଜାତୋ ଚାରୁଦସ୍ସନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩; ଥେରଗା॰ ୮୧୮) ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୋତି ଜାତିୱସେନେୱ ସୁଜାତତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୋରସପୁତ୍ତୱସେନପି ଲୋକେ ମାତୁପିତୁସମଞ୍ଞା ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣୀକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପିତା ଚ ମାତା ଚ ପିତରୋ, ପିତୂନଂ ପିତରୋ ପିତାମହା, ତେସଂ ୟୁଗୋ ପିତାମହୟୁଗୋ, ତସ୍ମା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟୁଗସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଏକସେସନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗା’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେପି ପୁବ୍ବପୁରିସା ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା’’ତି । ପୁରିସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ମାତିତୋ’’ତି ପାଳିୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଖେପୋ । ଅନୱକ୍ଖିତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧଥାଲିପାକାଦୀସୁ ନ ଅୱକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଜାତିୱାଦେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଭତୋ…ପେ॰… ପିତାମହୟୁଗାତି ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୋନିଦୋସାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକଭାୱକିତ୍ତନତୋ । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଇମିନା କିରିୟାପରାଧାଭାୱୋ । କିରିୟାପରାଧେନ ହି ସତ୍ତା ଖେପଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋତି ଇମିନା ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗାଭାୱୋ । ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗମ୍ପି ହି ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତା ଅକ୍କୋସଂ ଲଭନ୍ତି ।

ଇସ୍ସରୋତି ଅଧିପତେୟ୍ୟସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଫଲେନ ଈସନସୀଲୋ । ସା ପନସ୍ସ ଇସ୍ସରତା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପାକଟା ଜାତାତି ଅଡ୍ଢତାପରିୟାୟଭାୱେନ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅଡ୍ଢୋତି ଇସ୍ସରୋ’’ତି ଆହ । ମହନ୍ତଂ ଧନମସ୍ସ ଭୂମିଗତଞ୍ଚେୱ ୱେହାସଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ମହଦ୍ଧନୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ । ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଅନୁପସଙ୍କମନକାରଣଂ କିତ୍ତେମା’’ତି ।

ଅଧିକରୂପୋତି ୱିସିଟ୍ଠରୂପୋ ଉତ୍ତମସରୀରୋ । ଦସ୍ସନଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସନୀୟୋ। ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗୋ’’ତି । ପସାଦଂ ଆୱହତୀତି ପାସାଦିକୋ। ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତପସାଦଜନନତୋ’’ତି । ୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା। ସରୀରନ୍ତି ସନ୍ନିୱେସୱିସିଟ୍ଠୋ କରଚରଣଗୀୱାସୀସାଦି ଅୱୟୱସମୁଦାୟୋ, ସୋ ଚ ସଣ୍ଠାନମୁଖେନ ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ପରମାୟ…ପେ॰… ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୱଣ୍ଣେସୁ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋୱ ଉତ୍ତମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେଟ୍ଠେନ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱ ହୋନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମୱଚ୍ଛସୀତି ଉତ୍ତମସରୀରାଭୋ ସୁୱଣ୍ଣାଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରସଦିସେନ ସରୀରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ନ ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତଂ । ଅଖୁଦ୍ଦାୱକାସୋ ଦସ୍ସନାୟାତି ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱୟୱପାରିପୂରିୟା ଚ ଦସ୍ସନାୟ ଓକାସୋ ନ ଖୁଦ୍ଦକୋ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାନେୱା’’ତିଆଦି ।

ୟମନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା, ତଂ ପନସ୍ସ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ୱୁଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଦ୍ଧସୀଲୀ, ତେନ ଚ ସବ୍ବଦା ସମାୟୋଗତୋ ୱୁଡ୍ଢସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଞ୍ଚସୀଲମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ସୀଲସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ ତେସଞ୍ଚ ଅଜାନନତୋ ।

ଠାନକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସିକ୍ଖାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କତ୍ଥଚିପି ଅନୂନତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅକ୍ଖରାନି ଏତିସ୍ସାତି ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା। ଅଥ ୱା ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ନାମାଦି, ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା। ଅତ୍ଥଞାପନସାଧନତାୟ ୱାଚାୱ କରଣନ୍ତି ୱାକ୍କରଣଂ, ଉଦାହରଣଘୋସୋ । ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ତେନ ୱା ଭାସିତବ୍ବଅତ୍ଥସ୍ସ । ପୂରେ ପୁଣ୍ଣଭାୱେ । ପୂରେତି ଚ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ୱିସୟେ । ସୁଖୁମାଲତ୍ତନେନାତି ଇମିନା ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ମୁଦୁସଣ୍ହଭାୱମାହ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟ ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିୟ ଏକଦେସକଥନଂ । ୱିଲମ୍ବିତଂ ସଣିକଂ ଚିରାୟିତ୍ୱା କଥନଂ । ‘‘ସନ୍ଦିଦ୍ଧୱିଲମ୍ବିତାଦୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ ସନ୍ଦେହଜନକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖଲିତାନୁକଡ୍ଢିତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱାତି ଇମିନା ଚସ୍ସ ୱାଚାୟ ଅତ୍ଥପାରିପୂରିଂ ୱଦନ୍ତି ।

୪୨୫.ସଦିସାତି ଏକଦେସେନ ସଦିସା । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣେହି ସବ୍ବଥା ସଦିସା କେଚିପି ଗୁଣା ଅଞ୍ଞେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଇତରେତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଅସଦିସଗୁଣେ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ । ଗୋପଦକନ୍ତି ଗାୱିୟା ପଦେ ଠିତଉଦକଂ । କୁଲପରିୟାୟେନାତି କୁଲାନୁକ୍କମେନ ।

ତତ୍ଥାତି ମଞ୍ଚକେ । ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସୀତି ୟଥା ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଆୟାମତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି ।

ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରିୟଂ ଉତ୍ତମଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ, ନ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନ । କତ୍ଥଚି ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି କତ୍ଥଚି ଅପରିମାଣାପି ଦେୱମନୁସ୍ସା ୟସ୍ମା ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପରିମେୟ୍ୟା ମଗ୍ଗଫଲାମତଂ ପିୱନ୍ତି। କୋଟିସତସହସ୍ସାଦିପରିମାଣେନପି ବହୂ ଏୱ । ତସ୍ମା ଅନୁତ୍ତରାଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନେୱ ଭଗୱା ବହୂନଂ ଆଚରିୟୋ । ତେତି କାମରାଗତୋ ଅଞ୍ଞେ ଭଗୱତା ପହୀନକିଲେସେ ।

ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଅପାପେହି ପୁରକ୍ଖରୀୟତି, ନ ୱା ପାପଂ ପୁରତୋ କରୋତୀତିପି ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପାପେ ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପାପେତି ପାପପପଟିପକ୍ଖେ ପାପରହିତେ ଚ । ବ୍ରହ୍ମନି ଭୱା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱା ହିତା ଗରୁକରଣାଦିନା, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା, ତସ୍ସା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞାୟ ପଜାୟ।

ତିରୋରଟ୍ଠାତିରୋଜନପଦାତି ଏତ୍ଥ ରଜ୍ଜଂ ରଟ୍ଠଂ ରାଜନ୍ତି ରାଜାନୋ ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ତଦେକଦେସଭୂତା ପଦେସା ପନ ଜନପଦୋ ଜନା ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଖଜୀୱିକଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୋସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୱକାତି ଆଗନ୍ତୁକଭାୱେନ ଅମ୍ହାକଂ ଅଭିନୱା ।

୪୨୬.ଓପାତେତି ନିପ୍ପାତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭୂତୋ ଚ ତତ୍ଥ ପେସିତା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱେସେତୀ’’ତି । ସଂପୁରକ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପୁରତୋ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି ।

୪୨୭. ସୁଦ୍ଦେ ବହି କତ୍ୱା ରହୋ ସାସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ମନ୍ତା ଏୱ ତଂତଂଅତ୍ଥପଟିପତ୍ତିହେତୁତାୟ ପଦନ୍ତି ମନ୍ତପଦଂ ୱେଦଂ । ତେନାହ ‘‘ୱେଦୋ’’ତି । ଏୱଂ କିରାତି ପରମ୍ପରଭାୱେନ ଆଭତନ୍ତି ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଆଭତଂ । ପାୱଚନସଙ୍ଖାତସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ପମୁଖୱଚନମ୍ହି ଉଦତ୍ତାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ସାୱିତ୍ତିଆଦୀହି ଛନ୍ଦବନ୍ଧେହି ୱଗ୍ଗବନ୍ଧେହି ଚାତି ଗାୟତ୍ତୀଆଦୀହି ଅଜ୍ଝାୟାନୁୱାକାଦୀହି ଛନ୍ଦବନ୍ଧେହି ଚ ୱଗ୍ଗବନ୍ଧେହି ଚ । ସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ପଦସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅହାପେତ୍ୱା । ପୱତ୍ତାରୋତି ୱା ପାୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତାରୋ । ସଜ୍ଝାୟିତନ୍ତି ଗାୟନୱସେନ ସଜ୍ଝାୟିତଂ, ତଂ ପନ ପଦେନେୱ ଇଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦସମ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାୱଚନୱସେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରାସିକତନ୍ତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚେକଂ ମନ୍ତବ୍ରହ୍ମାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝାୟାନୁୱାକାଦିୱସେନ ରାସିକତଂ । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମସ୍ସକତଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଦିସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତକପ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମନ୍ତଜ୍ଝେନୱିଧିଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ପାୱଚନେନ ସହ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱାତି କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟଂ ୱଚନଂ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ, ତେନ ସହ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ନ ହି ତେସଂ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ହୋତି । ଅପରାପରେତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଅପରାପରେ, ପଚ୍ଛିମା ଓକ୍କାକରାଜକାଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଗନ୍ଥିତମନ୍ତପଦେସୁ କିଲେସସନ୍ନିସ୍ସିତପଦାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଦେ ପକ୍ଖିପନଂ କତ୍ୱା । ୱିରୁଦ୍ଧେ ଅକଂସୂତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଖୁ॰ ନି॰ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତଂ) ଆଗତନୟେନେୱ ସଂକିଲେସିକତ୍ଥଦୀପନତୋ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେ ଅକଂସୁ ।

୪୨୮.ପଟିପାଟିୟା ଘଟିତାତି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ବଦ୍ଧା । ପରମ୍ପରସଂସତ୍ତାତି ଆଦାନିୟାୟ ୟଟ୍ଠିୟା ସଂସତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟଟ୍ଠିଗ୍ଗାହକେନ ଚକ୍ଖୁମତା’’ତି । ପୁରିମସ୍ସାତି ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଠିତାୟ ଅନ୍ଧୱେଣିୟା ସବ୍ବପୁରିମସ୍ସ ହତ୍ଥେନ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ କଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା । ଦିୱସମ୍ପୀତି ଅନେକଦିୱସମ୍ପି। ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାଗତଭୱଂ ଞତ୍ୱା ୟଥାଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅନୁପତିତ୍ୱା ଅକ୍କମନଂୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କହଂ ଚକ୍ଖୁମା କହଂ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପରିୱେଦିତ୍ୱା।

ପାଳିଆଗତେସୁ ଦ୍ୱୀସୂତି ସଦ୍ଧା ଅନୁସ୍ସୱୋତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । ଏୱରୂପେତି ୟଥା ସଦ୍ଧାନୁସ୍ସୱା, ଏୱରୂପେ ଏୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖଗାହିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟୋତି ରୁଚିଆକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟୋ । ଭୂତୱିପାକାତି ଭୂତତ୍ଥନିଟ୍ଠାୟକା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧକା, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅଭୂତତ୍ଥୱିପାକା ୱେଦିତବ୍ବା। ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ସଦ୍ଧାୟିତାଦିୱତ୍ଥୂସୁ । ଏକଂସେନେୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତୁଂ ନାଲଂ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ସଦ୍ଧାଦିଗ୍ଗାହସ୍ସ । ଉପରି ପୁଚ୍ଛାୟ ମଗ୍ଗଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପେସି ସଚ୍ଚାନୁରକ୍ଖାୟ ଞାତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା – ମୟା ‘‘ସଚ୍ଚମନୁରକ୍ଖତା…ପେ॰… ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚ୍ଚାନୁରକ୍ଖଣଂ ଞାତୁକାମୋ ମାଣୱୋ ‘‘କିତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନୁବୋଧେ ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୱସରଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟେ ଉପକାରଧମ୍ମେ କଥେସ୍ସାମୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପରି ପୁଚ୍ଛାୟ ମଗ୍ଗଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପେସୀ’’ତି ।

୪୩୦.ଅତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ – ‘‘ୟଂ ଖୋ ପନାୟମାୟସ୍ମା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଗମ୍ଭୀରୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ’’ତିଆଦି । ଲୁବ୍ଭନ୍ତୀତି ଲୋଭନୀୟା ୟଥା ‘‘ଅପାୟଗମନୀୟା’’ତି ଆହ ‘‘ଲୋଭନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଲୋଭଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ୟଥା ୱା ରୂପାଦିଧମ୍ମା ଲୋଭନୀୟା, ଏୱଂ ଲୋଭୋତି ଆହ ‘‘ଲୋଭନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଲୋଭଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) । ଏସେ ନୟୋ ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ।

୪୩୨.ନିୱେସେତୀତି ଠପେତି ପଟ୍ଠପେତି । ପୟିରୁପାସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି । ସୁୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ସୋତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପସାଦସୋତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ସୱନାୟ ଓଦହିତବ୍ବନ୍ତି । ଧାରେତି ସନ୍ଧାରେତି ତତ୍ଥେୱ ମନଂ ଠପେତି । ଅତ୍ଥତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ । କାରଣତୋତି ୟୁତ୍ତିତୋ ହେତୁଦାହରଣେହି ଉପପତ୍ତିତୋ । ଓଲୋକନନ୍ତି ଏୱମେତନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠବ୍ବତଂ ଖମନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ମହନ୍ତସ୍ସ ମଣିନୋ ପଜ୍ଜଲନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଆୱିକତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦି । କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକାମତାସଙ୍ଖାତୋ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ୱାୟମତୀତିଆଦିତୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱୀରିୟାନଂ ୱସେନ ୱାୟାମଂ ପରକ୍କମଂ କରୋତି । ମଗ୍ଗପଧାନଂ ପଦହତୀତି ମଗ୍ଗାୱହଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଞ୍ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ପଦହତି, ପଦହନୱସେନ ତଂ ପରିପୂରେତି । ପରମସଚ୍ଚନ୍ତି ଅମୋଘଧମ୍ମତ୍ତା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ । ସହଜାତନାମକାୟେନାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାସହଜାତନାମକାୟେନ। ତଦେୱାତି ତଦେୱ ପରମସଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ।

୪୩୩-୪.ମଗ୍ଗାନୁବୋଧୋତି ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ବୋଧୋ ବୁଜ୍ଝନଂ, ୟେସଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିୱେଧୋ, ତେସଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ, ମଗ୍ଗେନ ପଟିୱିଦ୍ଧାନି ସଚ୍ଚାନି, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚମେୱ ୱା ଅନୁରୂପବୁଜ୍ଝନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସଚ୍ଚାନୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଚାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକାରା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂୟେୱାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନ’’ନ୍ତି । ନାୟଂ ‘‘ତେସଂୟେୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ। ସତିପି କୁସଲୱିପାକାଦିଭାୱେନ ନାନତ୍ତେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଭୂମିକିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପନ ସଦିସାତି ଉପାୟତୋୱ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଆସେୱିତା ବହୁଲୀକତା ଫଲଭୂତାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ତଂସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଆସେୱନାଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାନଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନା, ବହୁଲୀକମ୍ମଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି । ତୁଲନାତି ୱିପସ୍ସନା । ସା ହି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭୂତା ମଗ୍ଗପ୍ପଧାନସ୍ସ ବହୁକାରା ତସ୍ସ ଅଭାୱେ ମଗ୍ଗପ୍ପଧାନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଉସ୍ସାହୋ ତୁଲନାୟ ଛନ୍ଦୋ ଉସ୍ସାହସ୍ସ ବହୁକାରୋତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଉପରିମୂପକାରତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଆହ – ‘‘ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଚଙ୍କୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୬. ଏସୁକାରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩୭.କୋଟ୍ଠାସନ୍ତି ମଂସଭାଗଂ । ଲଗ୍ଗାପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନ୍ହାରୁନା ୱା ୱାକେନ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥେ ୱା ୱସନଗେହେ ୱା ଓଲମ୍ବନୱସେନ ବନ୍ଧେୟ୍ୟୁଂ । ସତ୍ଥଧମ୍ମନ୍ତି ସତ୍ଥିକେସୁ ସତ୍ଥୱାହେନ ପଣେତବ୍ବଂ ଆଣାଧମ୍ମଂ । ତସ୍ସ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ମୂଲଂ ସତ୍ଥିକେହି ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ । ପାପଂ ଅସ୍ସାତି ପରିଚରନ୍ତସ୍ସ ପାରିଚରିୟାୟ ଅହିତଂୱ ଅସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ନ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି । ଉଚ୍ଚକୁଲୀନାଦୟୋ ଦୁତିୟୱାରାଦୀହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇଧ ଉପଧିୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପିୟାଦିପଦେହି ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ପାପିୟୋତି ପାପକୋ ଲାମକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ସେୟ୍ୟଂସୋତି ହିତକୋଟ୍ଠାସୋ, ହିତସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଚ୍ଚକୁଲୀନତାତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନତ୍ତେନା’’ତି । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୫; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ୫୩; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୭.୨୦; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୪; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନିଦାନକଥା; ୨.ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨.୧; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧; ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ନେତ୍ତି॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧) ୱିୟ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ଇଧ ପସଂସାପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ୱେସ୍ସୋପି ହି ଉଳାରୱଣ୍ଣୋ ହୋତୀ’’ତି ।

୪୪୦. ‘‘ନିରୱୋ ପଦସଦ୍ଦୋ ସୋଳାରଗୋତ୍ତସ୍ସ ଅକିଣ୍ଣମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ଅସଙ୍ଗଚାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭିକ୍ଖା ଚରିତବ୍ବାୱ, ଅୟଂ ତେସଂ କୁଲଧମ୍ମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହରିତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ସତ୍ତଜୀୱୋ ସତ୍ତୱାଣିଜକୋ । ଗୋପେତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋପୋ, ଆରକ୍ଖାଧିକାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ । ଅସନ୍ତି ଲୂନନ୍ତି ତେନାତି ଅସିତଂ, ଲୱିତ୍ତଂ । ୱିୱିଧଂ ଭାରଂ ଆଭଞ୍ଜନ୍ତି ଓଲମ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀ, କାଜଂ ।

୪୪୧.ଅନୁସ୍ସରତୋତି ଅନୁସ୍ସରଣହେତୁ କୁଲୱଂସାନୁସ୍ସରଣକ୍ଖଣେ ଖତ୍ତିୟୋତିଆଦିନା ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି। ତେନାହ ‘‘ପୋରାଣେ…ପେ॰… ଅନୁସ୍ସରିୟମାନେ’’ତି। ଉଚ୍ଚନୀଚତ୍ତଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ କୁଲୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତୀତି ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲକମ୍ମୁନା ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ସନ୍ଧନଂ ଜୀୱିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣା, ତଥାଗତୋ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ଧନଂ ପଞ୍ଞପେତି ତେନ ସତ୍ତସ୍ସ ଲୋକଗ୍ଗଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏସୁକାରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୭. ଧନଞ୍ଜାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪୫.ରାଜଗହଂପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତପବ୍ବତସ୍ସାତି ପଣ୍ଡୱପବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ରାଜଗହନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ପବ୍ବତସ୍ସ ସମୀପେ ଠିତୋ ଜନପଦୋ ଦକ୍ଖିଣାଗିରି। ତଣ୍ଡୁଲପୁଟକାନଂ ପାଲି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ଡୁଲପାଲି । ତସ୍ସ କିର ଦ୍ୱାରସମୀପେ ତଣ୍ଡୁଲୱାଣିଜା ତଣ୍ଡୁଲପସିବ୍ବକେ ୱିୱରିତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ‘‘ତଣ୍ଡୁଲପାଲିଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି ସମଞ୍ଞା ଅହୋସି । ସବ୍ବମେୱ ସସ୍ସଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଦଲିଦ୍ଦକସ୍ସକାନଂ ଦିୱସପରିବ୍ବୟମତ୍ତମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସବ୍ବମେୱ ଆୟତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାତି । ମନ୍ଦସସ୍ସାନୀତି ମନ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିକାନି ସସ୍ସାନି ।

୪୪୬.ଇମିନା ନୟେନାତି ଦାସକମ୍ମକରସ୍ସ ନିୱାସନଭତ୍ତୱେତ୍ତନାନୁପ୍ପଦାନେନ ମଙ୍ଗଲଦିୱସେସୁ ଧନୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାନୁପ୍ପଦାନାଦିନା ଚ ପୋସେତବ୍ବୋ। ମିତ୍ତାମଚ୍ଚାନଂ ପିୟୱଚନଅତ୍ଥଚରିୟାସମାନତ୍ତତାଦି ମିତ୍ତାମଚ୍ଚକରଣୀୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଞାତିସାଲୋହିତାନଂ। ତତ୍ଥ ଆୱାହୱିୱାହସମ୍ବଦ୍ଧେନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଇମେ’’ତି ଞାୟନ୍ତୀତି ଞାତୀ, ମାତାପିତାଦିସମ୍ବଦ୍ଧତାୟ ସମାନଲୋହିତାତି ସାଲୋହିତା। ସମ୍ମା ଦଦନ୍ତେସୁପି ଅସଜ୍ଜନତୋ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ତିଥୀତି ଅତିଥି, ତେସଂ ଅତ୍ତନା ସମାନପରିଭୋଗୱସେନ ଅତିଥିକରଣୀୟଂ କାତବ୍ବଂ, ଅତିଥିବଲୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତକଭୂତପୁବ୍ବା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଉପଗତା ପୁବ୍ବପେତା, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ କାଲେନ କାଲଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଉଦ୍ଦିସନଂ ପୁବ୍ବପେତକରଣୀୟଂ, ପେତବଲୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫୱିଲେପନଜାଲାଭତ୍ତେହି କାଲେନ କାଲଂ ଦେୱତାନଂ ପୂଜା ଦେୱତାକରଣୀୟଂ, ଦେୱତାବଲୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରାଜକିଚ୍ଚକରଣଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ରାଜକରଣୀୟଂ । ଅୟମ୍ପି କାୟୋତି ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

୪୪୭.ପଞ୍ଚ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମାନୀତି ନିଚ୍ଚସୀଲପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମା । ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମା ଦସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମାନି। ଅଧମ୍ମଚାରୀ ଏୱ ୱିସମଚାରୀ କାୟୱିସମାଦିଚରଣତୋତି ୱିସମଚାରୀପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ ।

୪୪୮-୪୫୩.ଓସରନ୍ତି ଅପସକ୍କନ୍ତି, ଖୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିହାୟନ୍ତୀ’’ତି । ଅଭିସରନ୍ତୀତି ଅଭିୱଡ୍ଢନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ରାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ଅସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧନଞ୍ଜାନିସ୍ସ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୟଦା ଭଗୱତା ‘‘ଏସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଚତୁସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେହି ସଚ୍ଚେହି ୱିମୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ସଚ୍ଚୱିମୁତ୍ତଂ କଥଂ ନ କଥେସିୟେୱ ସଚ୍ଚୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

ଧନଞ୍ଜାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୮. ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫୪.ଜାତିଂସୋଧେତୁକାମା ହୋନ୍ତୀତି ସହୱାସୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କିରିୟା ପରାଧେନ ୱା ଅସାରୁପ୍ପତ୍ତେନ ୱା ଜାତିୟା ଉପକ୍କିଲେସଂ ଆସଙ୍କାୟ ତଂ ସୋଧେତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ମନ୍ତେ ସୋଧେତୁକାମା ହୋନ୍ତୀତି ମନ୍ତୱଚନେ ଆଚରିୟମତିଚୋଦନାୟ ଅଞ୍ଞେନ ୱାକ୍ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ ସଂସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ସୋଧେତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତରାତି ୱେମଜ୍ଝେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱା ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞା କଥାତି ୱଚନଂ ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଖନ୍ତୀମେତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ‘‘ସୀଲୱାତି ଗୁଣୱା’’ତିଆହ । ତେହି ସୀଲସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନକାଲେପି ‘‘ସୀଲୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ପନ୍ନସୀଲତ୍ତା ୱା ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୀଲୱାତି ଗୁଣୱା’’ତି । ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋତି ସାଧୁ ଆଚାରୱତ୍ତୋ ।

୪୫୫.ସିକ୍ଖିତାତି ତେୱିଜ୍ଜାନଂ ସିକ୍ଖିତା ତୁମ୍ହେ, ନ ଦାନି ତୁମ୍ହେହି କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଞ୍ଞାତାତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଠିତା ।

ୱେଦତ୍ତୟସଙ୍ଖାତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଅଜ୍ଝୟନ୍ତୀତି ତେୱିଜ୍ଜା। ତେନାହ ‘‘ତିୱେଦାନ’’ନ୍ତି । ତୟୋ ୱେଦେ ଅଣନ୍ତି ଅଜ୍ଝୟନ୍ତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣା, ତେସଂ । ୟଂ ଏକଂ ପଦମ୍ପି ଅକ୍ଖାତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ କେୱଲିନୋ ଅଧିୟିନୋ ଅପ୍ପପୟୋଗେନ । ନିଟ୍ଠାଗତମ୍ହାତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତା ଅମ୍ହା ତେୱିଜ୍ଜାୟ ସକସମୟସ୍ସ କଥନେ ।

ମନୋକମ୍ମତୋ ହି ୱତ୍ତସମ୍ପଦାତିକାରଣୂପଚାରେନାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଖୟାତୀତନ୍ତି ୱଡ୍ଢିପକ୍ଖେ ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଚନ୍ଦୋ ୱଡ୍ଢତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଖୀୟତୀତି । ୱନ୍ଦମାନା ଜନା ନମକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥଦସ୍ସନେନାତି ୱିୱରଣେନ ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଲୋକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ।

୪୫୬.ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଚିନ୍ତାତି – ‘‘କିଂ ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି ଉଦାହୁ ଭୱତି କମ୍ମୁନା’’ତି ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୱିଚାରୋ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ। ଜାତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତିଣରୁକ୍ଖକୀଟପଟଙ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲୋକେ ଜାତିୱିଭଙ୍ଗଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେସ୍ସାମୀତି ତେସଂ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥଂ ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଟିଜାନାତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା ହି ଜାତିୟୋତି ଇଦଂ କାରଣୱଚନଂ, ୟସ୍ମା ଇମା ଜାତିୟୋ ନାମ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସିଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଜାତିୱିଭଙ୍ଗଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀତି ।

ୟସ୍ମା ଇଧ ଉପାଦିନ୍ନକଜାତି ବ୍ୟାକାତବ୍ବଭାୱେନ ଆଗତା, ତସ୍ସା ପନ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଇତରା, ତସ୍ମା ‘‘ଜାତିୱିଭଙ୍ଗଂ ପାଣାନ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ତେସଂ ପାଣାନଂ ଜାତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସନଂ କଥେତ୍ୱା ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେ କଥିୟମାନେ । ତସ୍ସାତି ୱାସେଟ୍ଠସ୍ସ । କାମଂ ‘‘ତେସଂ ୱୋହଂ ବ୍ୟକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଉଭୋପି ମାଣୱେ ନିସ୍ସାୟ ଦେସନା ଆଗତା, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ, ୱାସେଟ୍ଠ, ଜାନାହୀ’’ତିଆଦିନା ୱାସେଟ୍ଠମେୱ ଆଲପନ୍ତୋ ଭଗୱା ତମେୱ ଇମିନା ନିୟାମେନ ପମୁଖଂ ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସାତି ୱାସେଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି । ଜାତିଭେଦୋ ଜାତିୱିସେସୋ, ଜାତିୟା ଭେଦୋ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି ନିଦସ୍ସନେନ ୱିଭୂତଭାୱଂ ଆପାଦିତେନ ପଟିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭୂତଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଆମ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି କମ୍ମନାନତାୟ ଏୱ ଉପାଦିନ୍ନନାନତାୟ ପଟିକ୍ଖେପପଦମେତଂ, ନ ବୀଜନାନତାୟ ଅନୁପାଦିନ୍ନନାନତାୟ ପଟିକ୍ଖେପପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତଂତଂୟୋନିଖିପନମତ୍ତଂ କମ୍ମସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ତଂତଂୟୋନିନିୟତା ପନ ୟେ ୱଣ୍ଣୱିସେସା, ତେ ତଂତଂୟୋନିସିଦ୍ଧିୟାୱ ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ପନ ୟୋନିଖିପନକମ୍ମଂ ତଂତଂୟୋନିୱିସିଟ୍ଠ-ୱିସେସାଭିଭୂତାୟ ପୟୋଗନିପ୍ଫତ୍ତିୟା, ଅସଂମୁଚ୍ଛିତାୟ ଏୱ ୱା ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅଭିସଙ୍ଖତମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ୱିନା ଫଲୱିସେସାଭାୱତୋ ଏତଂ ସମୀହିତକମ୍ମଂ ପତ୍ଥନାଦୀହି ଚ ଭିନ୍ନସତ୍ତିତଂ ୱିସିଟ୍ଠସାମତ୍ଥିୟଂ ୱା ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱିସିଟ୍ଠଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଜାୟତି, ଏୱଂ ୟୋନିଖିପନତଂୟୋନିନିୟତୱିସେସାୱହତା ହୋତୀତି । ଥେରେନ ହି ବୀଜନାନତା ୱିୟ କମ୍ମନାନତାପି ଉପାଦିନ୍ନକନାନତାୟ ସିୟା ନୁ ଖୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଚୋଦନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱିସିଟ୍ଠା କମ୍ମନାନତା ପନ ପଚ୍ଚୟୋତି ନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନାନାୱଣ୍ଣାତି ନାନପ୍ପକାରୱଣ୍ଣା । ତାଲନାଳିକେରାଦୀନଂ ଲୋକେ ଅଭିଞ୍ଞାତତିଣଜାତିଭାୱତୋ ୱିସେସେନ ଗୟ୍ହତି ଅଭିଞ୍ଞାତସୋତନୟେନ । ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱାତି ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ଜାତିୟାୱ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ନ ଚ ଗୟ୍ହତୀତି ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ୱିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଜାତିନିୟତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ପିୱନଭୁଞ୍ଜନକଥନହସନାଦିକିରିୟାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱେନ ଏକନ୍ତିକଲିଙ୍ଗନିୟତାୟ ମନ୍ତଜ୍ଝେନାଦିଂ ୱିନା ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ଚ । ୱଚୀଭେଦେନେୱାତି ଆହଚ୍ଚୱଚନେନେୱ ।

କୀଟେ ପଟଙ୍ଗେତିଆଦୀସୁ ଜାତିନାନତା ଲବ୍ଭତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଲିଙ୍ଗୱିସିଟ୍ଠତାଦସ୍ସନା । କୁନ୍ଥା କୀଟକା, ଖଜ୍ଜଖାଦକା କିପିଲ୍ଲିକା । ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା । ପଟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱା ପଟଙ୍ଗା, ନ ଖୁଦ୍ଦକପାଣକା କୀଟା ନାମ । ତେସମ୍ପି କୀଟକାନଂ ।

କାଳକାଦୟୋତି କଲନ୍ଦକାଦୟୋ ।

ଉଦରଂୟେୱ ନେସଂ ପାଦା ଉଦରେନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ ॥

ସଞ୍ଞାପୁବ୍ବକୋ ୱିଧି ଅନିଚ୍ଚୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଦକେ’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି ।

ପତ୍ତସମୁଦାୟେ ପକ୍ଖସଦ୍ଦୋତି ‘‘ପତ୍ତେହି ୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ସମୁଦାୟୋ ଅତ୍ଥି ।

ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଜାତିୱସେନ ନାନା’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥ ପଦତ୍ଥେ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଏଦିସଂ ସୀସଂ ହୋତି, ଖତ୍ତିୟାନଂ ଏଦିସନ୍ତି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି ୟଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସମିଗାଦୀନ’’ନ୍ତି ଇଦମେୱ ୱାକ୍ୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନେତବ୍ବଂ । ତଂ ସଂଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନିଗମନୱଚନସ୍ସ ଅୟଂ ୟୋଜନା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୫୭.ୱୋକାରନ୍ତି ୱୋକରଣଂ, ୟେନ ୱିସିଟ୍ଠତାୟ ନ ୱୋକରୀୟତି ଜାତିଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଗୋରକ୍ଖାଦିଉପଜୀୱନେନ ଆଜୀୱୱିପନ୍ନୋ, ହିଂସାଦିନା ସୀଲୱିପନ୍ନୋ, ନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତତାଦିନା ଆଚାରୱିପନ୍ନୋତି । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ୱିସେସେ ନିୱିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଖେତ୍ତରକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ‘‘ଗୋତି ହି ପଥୱିୟା ନାମ’’ନ୍ତି । ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସିପ୍ପଂ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ । ପରେସଂ ଈସନଟ୍ଠେନ ହିଂସନଟ୍ଠେନ ଇସ୍ସୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇସ୍ସୋ ୟୋଧାଜୀୱିକୋ, ଇସ୍ସସ୍ସ କମ୍ମଂ ପହରଣଂ, ଉସୁଂ ସତ୍ତିଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତା ଜୀୱିକା ଇସ୍ସତ୍ତଂ। ତେନାହ ‘‘ଆୱୁଧଜୀୱିକ’’ନ୍ତି । ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସ ଜୀୱିକା, ତଦେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉସୁଞ୍ଚ ସତ୍ତିଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବ୍ରହ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱେଦୋ, ତଂ ଅଣତି ଜାନାତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଜାନନଞ୍ଚ ପୋରାଣେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ୱିହିତନିୟାମେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି କତୋପସମେନ ଅନୁଟ୍ଠାନତପେନ ୟଥା ‘‘ଆଜୀୱସୀଲାଚାରୱିପନ୍ନୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକେହି ଲୋକିୟପଣ୍ଡିତେହି ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୋ, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟେନ…ପେ॰… ସାଧେତ୍ୱା’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ଆଜୀୱସୀଲାଚାରୱିପନ୍ନସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱେ ସତି ନ ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ଗୁଣେହି ପନ ଆଜୀୱସୀଲାଚାରସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗୁଣାନଂୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱକରଣତୋ ଚତୁୱଣ୍ଣୱିଭାଗେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କୁଲେ ଜାତୋ ୟୋ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନତାୟ ଗୁଣୱା, ସୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ବାହିତପାପତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱେ ଞାୟୋତି, ଏୱଂ ଞାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ କତ୍ୱା । ନନ୍ତି ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଞାୟଂ । ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣିତାୟାତି ମାତୁୟା ଉଭତୋସୁଜାତତାଦିକୁଲୱଣ୍ଣେନ ସଂୱଣ୍ଣିତାୟ ପସତ୍ଥାୟ ୟଥାରୂପାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ମାତା ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ତଥାରୂପାୟ ମାତରିସମ୍ଭୂତୋ। ଏତେନ ଚତୁନ୍ନଂ ୟୋନୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିସେସନିଟ୍ଠା କତା । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରାପି ୱିସେସେନା’’ତି । ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସନିଟ୍ଠାୱସେନ ‘‘ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସାମଞ୍ଞଜୋତନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୱିସେସଜୋତନାୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟାଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିସୁଦ୍ଧଉପ୍ପତ୍ତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତା ୟୋନି ୱୁତ୍ତାତି ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଉପ୍ପତ୍ତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତା ୟା ଚାୟଂ ୟୋନି ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋପି ଜାତସମ୍ଭୂତତ୍ତାତି ତତୋ ୟୋନିତୋ ଜାତତ୍ତା ମାତାପେତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିତୋ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ।

ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତାତି ସମୁଦାୟଭୂତା ମନୁସ୍ସା ରାଗାଦିନା ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା । ରାଗାଦିନା ସହ କିଞ୍ଚନେନାତି ସକିଞ୍ଚନୋ। ତଥେୱ ରାଗାଦିସଙ୍ଖାତେନ ପଲିବୋଧନଟ୍ଠେନ ସହ ପଲିବୋଧେନାତି ସପଲିବୋଧୋ । ସବ୍ବଗହଣପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେନାତି ଉପାଦାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେନ । ୟସ୍ମା ବାହିତପାପୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ବହିକତପାପୋ, ତସ୍ମା ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପୋ ଏତିସ୍ସା କଥାୟ ଉପଦେସୋ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୫୮.ଗହିତଦଣ୍ଡେସୂତି ପରେସଂ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହେଠନଂ ଅନିଧାୟ ଆଦିନ୍ନଦଣ୍ଡେସୁ ।

୪୫୯.କିଞ୍ଚି ଗହଣନ୍ତି ତଣ୍ହାଗାହାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ଗାହଂ ।

ୟେନ କାମଭୱେନ ମାନୁସକେହି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ୟୁଞ୍ଜତି, ତଂ ମାନୁସକଂ ୟୋଗଂ। ‘‘ମାନୁସକଂ ୟୋଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଏକଦେସଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଏସ ନୟୋ ‘‘ଦିବ୍ବୟୋଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ସବ୍ବୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ସବ୍ବକିଲେସୟୋଗେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।

ରତିନ୍ତି ଅଭିରତିଂ ଆସତ୍ତିଂ । କୁସଲଭାୱନାୟାତି କାୟଭାୱନାଦି କୁସଲଧମ୍ମଭାୱନାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ । ୱୀରିୟୱନ୍ତନ୍ତି ୱୀରିୟସବ୍ଭାୱେନ ୱୀରଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ୱୀରଭାୱୋ ହି ୱୀରିୟନ୍ତି ।

ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ସୁନ୍ଦରାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅରିୟପଟିପତ୍ତିୟା ।

ନିବ୍ବତ୍ତିନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ । ଅତୀତେତି ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସେ । କିଞ୍ଚନକାରକୋତି ପଲିବୋଧହେତୁଭୂତୋ ।

ଅସେକ୍ଖେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ମହନ୍ତେ ଗୁଣେ। ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମାରାନଂ ୱିଜିତତ୍ତା ୱିଜିତୱିଜୟଂ।

୪୬୦.ଇଦଂ ଅଜାନନ୍ତାତି ‘‘ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଇଦଂ ଲୋକସମଞ୍ଞାମତ୍ତନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତା । ୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ନାମଗୋତ୍ତଂ ନାମ ତତିୟଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସଂ ଜନେନ୍ତି, ସାୱ ନେସଂ ଦିଟ୍ଠି । କତଂ ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ପରିକପ୍ପନୱସେନେୱ କତଂ ଠପିତଂ ତଦୁପଚିତଂ, ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେନ । ସମୁଚ୍ଚାତି ସମ୍ମୁତିୟା । କା ପନ ସା ସମ୍ମୁତୀତି ଆହ ‘‘ସମଞ୍ଞାୟା’’ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞାତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ ଏୱଂ କପ୍ପେତୀତି ଆହ ‘‘ନୋ ଚେ’’ତିଆଦି । ତଂ ପନ ଅସନ୍ତମ୍ପି ପରମତ୍ଥତୋ ସନ୍ତତାୟେୱ ଅଭିନିୱିସନ୍ତି, ତେସମୟଂ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ପକପ୍ପିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଜନପଦନିରୁତ୍ତିଂ ନାଭିନିୱେସେୟ୍ୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୩୧) । ଅଜାନନ୍ତା ନୋତି ଏତ୍ଥ ନୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ – ‘‘ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଅଜାନନ୍ତାୱ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।

ନିପ୍ପରିୟାୟନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉଜୁକମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ‘‘ୟୋ ହି କୋଚୀ’’ତି ପରିୟାୟୱସେନ । ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା’’ତି ଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଜାତିୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧେନ କମ୍ମୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ୱିତ୍ଥାରଣତ୍ଥନ୍ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ‘‘କସ୍ସକୋ କମ୍ମୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମାୟ ଚତୂହି ପାଦେହି, ପଚ୍ଛିମେ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ତତ୍ଥ କସିକମ୍ମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସିପ୍ପକମ୍ମୱାଣିଜାଦି ସଙ୍ଗହୋ ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଧାନୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାପେକ୍ଖାୟ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଏତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୭୦) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୫୭୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାନାୱମାନାରହକୁଲେତି ସମ୍ମାନାରହେ ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲେ, ଅୱମାନାରହେ ଚଣ୍ଡାଲାଦିକୁଲେ କମ୍ମୱସେନ ଉପପତ୍ତି ହୋତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚମାନୋକାସକରତାୟ ୱିନା ତାଦିସାୟ ଉଚ୍ଚନୀଚକୁଲନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଅଡ୍ଢଦଲିଦ୍ଦତାଦି ଅଞ୍ଞାପି ହୀନପଣୀତତା ।

କମ୍ମୁନାତି ଚେତ୍ଥ ୟଥା ଲୋକପଜାସତ୍ତସଦ୍ଦେହି ଏକୋ ଏୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସେସସଦ୍ଦେହିପି, ଅଧିପ୍ପାୟୱିସେସୋ ପନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମପଦେନ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାୟଂ ଲୋକୋ ବ୍ରହ୍ମନିମ୍ମିତୋ କମ୍ମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି ସନ୍ନିହିତକାରଣାନଂ ଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଦିଟ୍ଠି ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ପଟିସେଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଲୋକସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ନ ବ୍ରହ୍ମୁନାତି ‘‘କମ୍ମୁନା ହି ତାସୁ ତାସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟେନ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକୋ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ପଭୱକମ୍ମୁନା ୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେତି ।ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସୂଚନଞ୍ହି ନିଗମନଂ । ତଂ ପନ ନିୟମତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କମ୍ମେନେୱ ବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି। ଚତୁତ୍ଥେନ ପଦେନ । ୟାୟତୋତି ଗଚ୍ଛତୋ । ନିବ୍ବତ୍ତତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତସ୍ସ । ପୱତ୍ତତୋତି ପୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ।

ଧୁତଧମ୍ମା ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାୟ ସନ୍ତତ୍ତୱସେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତପେନାତି ଧୁତଙ୍ଗତପେନା’’ତି । ମେଥୁନୱିରତି ୱିସେସତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସା ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନାତି ମେଥୁନୱିରତିୟା’’ତି । ଏତେନାତି ଇମିନା ‘‘ତପେନା’’ତିଆଦୀହି ଚତୂହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତେନ । ସେଟ୍ଠେନାତି ଉତ୍ତମେନ । ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପରିସୁଦ୍ଧେନ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ । ସୋ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ଆୱହତୀ’’ତି ।

ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସକ୍କୋ ଚାତି ସକ୍କଗରୁକାନଂ ସକ୍କୋ ସକ୍କେନପି ଗରୁକାତବ୍ବତୋ, ବ୍ରହ୍ମଗରୁକାନଂ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମୁନାପି ଗରୁକାତବ୍ବତୋ । ୱିଜାନତନ୍ତି ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱିସେସଂ ଜାନନ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ଅୱିଞ୍ଞୁନୋ ହି ଅପ୍ପମାଣଂ । ତେନାହ – ‘‘ପଣ୍ଡିତାନ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୯. ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬୨. ତୁଦିସଞ୍ଞାତୋ ଗାମୋ ନିଗମୋ ଏତସ୍ସାତି ତୋଦେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଜୋ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତୁଦିଗାମା’’ତିଆଦି । ଆରାଧକୋତି ସଂରାଧକୋ । ଧମ୍ମନିସନ୍ତି ୟସ୍ମା ସମ୍ପାଦନେନ ପରିପୂରଣେନ ଇଚ୍ଛିତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପାଦକୋ ପରିପୂରକୋ’’ତି । ଞାୟତି ନିଚ୍ଛୟେନ ଗମେତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ୱା ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଏତେନାତି ଞାୟୋ, ତତୋ ଏତସ୍ସ ସମ୍ପାଦକହେତୁଭାୱତୋ ଞାୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତଂ ଞାୟଂ ଧମ୍ମଂ। ତେନାହ ‘‘କାରଣଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ଅନୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଂ ।

୪୬୩. ୱଟ୍ଟଚାରକତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକଂ ଈକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ୟ-କାରସ୍ସ ଚ କ-କାରଂ କତ୍ୱା । ନିୟ୍ୟାନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତଂ, ନିୟ୍ୟାନଂ ସୀଲନ୍ତି ୱା ନିୟ୍ୟାନିକଂ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ। ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅକୁସଲକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଅକୁସଲପଟିପଦ’’ନ୍ତି ।

ବହୁଭାୱୱାଚକୋ ଇଧ ମହାସଦ୍ଦୋ ‘‘ମହାଜନୋ’’ତିଆଦୀସୁୱିୟାତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତେହି ବହୂହୀ’’ତି । ଅତ୍ଥୋତି ପୟୋଜନଂ । ମହନ୍ତାନୀତି ବହୁଲାନି । କିଚ୍ଚାନୀତି କାତବ୍ବାନି । ଅଧିକରଣାନୀତି ଅଧିକାରଜୀୱିକାରୂପାନି । ଘରାୱାସକମ୍ମମେୱ ପଞ୍ଚବଲିକରଣଦସଅତ୍ଥଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଲୋକୟାତ୍ରାୟ ଚ ସମ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟା ୱା ହେତୁଭାୱତୋ ଘରାୱାସକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ।

‘‘ଅପ୍ପକେନପି ମେଧାୱୀ, ପାଭତେନ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅତ୍ତାନଂ, ଅଣୁଂ ଅଗ୍ଗିଂୱ ସନ୍ଧମ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୪) ।

ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚୂଳନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ୱିୟ।

୪୬୪. ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତିତଂ ୱାଣିଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱିୟ ଅପାୟଭୂତଂ କସିକମ୍ମଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅୟୋନିସୋମନସିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଘରାୱାସକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ୟଥା କସି…ପେ॰… ଏୱଂ ଘରାୱାସକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପୀ’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣଭତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି ସୋ କିର ବହୂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ୟଞ୍ଞଂ କାରେସି । ଉପରୀତି ‘‘ଉପରି ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱଦେହୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଅତ୍ତନୋ ସମୟେନ ଆଚିକ୍ଖାପିତୋପି ୟଥା ଉପଟ୍ଠିତମେୱ କଥେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣା – ‘‘ଇମିନା ଅମ୍ହାକଂ ୟଞ୍ଞେ ଦୋସୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ତସ୍ସ କଳେୱରଂ ସୁସାନଂ ନେତୁଂ ନାଦଂସୁ । ଅଥସ୍ସ ଞାତକେହି ସହସ୍ସେ ଦିନ୍ନେ ତଂ ସହସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗେହତୋ ନୀହରିତୁଂ ଅଦଂସୁ । କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଛତ୍ତିଂସ ଇତ୍ଥିୟୋ ‘‘ଏକା ୱତ୍ଥଂ ଅଦାସି, ଏକା ଗନ୍ଧଂ, ଏକା ସୁମନମାଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଂ ତଂ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ତାୱତିଂସଭୱନେ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପରିଚାରିକା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ସହସ୍ସଅଚ୍ଛରାପରିୱାରିକା, ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ୱେଜୟନ୍ତରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ପକ୍କୋସାପିତେନ ଗୁତ୍ତିଲାଚରିୟଭୂତେନ ମହାବୋଧିସତ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛିତା ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକଲାୟ ଗୁତ୍ତିଲୱିମାନକଥାୟ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱଣିଜ୍ଜକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ୱିପଜ୍ଜମାନାକାରୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱିପଜ୍ଜମାନଂ ଅପ୍ପଫଲଂ ହୋତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୀଲେସୁ ଅପରିପୂରକାରିନୋତିଆଦି ତସ୍ସ ୱିପଜ୍ଜନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଝାନାଦିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭିଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନାଦିସୁଖସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୀଲସମ୍ପଦାଦିସୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରହତ୍ତମ୍ପି ପାପୁଣାତି ପଗେୱ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚାଗସୀସେନାତି ପଧାନଭୂତେନ ଚାଗେନ ଦାନେନ ତଂ ଅୱସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ତେ ନ କୋଚି ଅଫାସୁକଭାୱୋତି । ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା, ସମ୍ପୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତପଚରିୟନ୍ତି ଅଗ୍ଗିପରିଚରଣଂ, ତପଚରିୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଗ୍ଗହଣା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାୱତୋ ।

୪୬୬.ଅଜାନନଭାୱନ୍ତି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ । ଭଗୱତୋ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଜଲତଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲଂ ୱିୟ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତୋ, ନ ମେ ଇଦଂ ପତିରୂପଂ, ତତୋ ପରିୱତ୍ତିସ୍ସାମୀତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଭୋ, ଗୋତମା’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚାହରିତୁଂ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅପହରିତୁଂ । ସେତପୋକ୍ଖରସଦିସୋତି ପୁଣ୍ଡରୀକପତ୍ତସଦିସୱଣ୍ଣୋ । ସୁୱଟ୍ଟିତାତି ୱଟ୍ଟଭାୱୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସୁୱଟ୍ଟା । ନାମକଂୟେୱାତି ନାମମତ୍ତମେୱ ୱଚନମତ୍ତମେୱ । ତଥାଭୂତାନଂ ଭାୱସ୍ସପି ଅଭାୱେନ ନିହୀନଂ ନାମ ହୋତି, ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ନିହୀନପରିୟାୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ଲାମକଂୟେୱା’’ତି ।

୪୬୭.କତମା ୱାଚା ତେସଂ ସେୟ୍ୟୋତି ତେସଂ ଚଙ୍କିୟାଦୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୱିଭାଗାସୁ ୱାଚାସୁ କତମା ୱାଚା ସେୟ୍ୟୋତି । ‘‘ସେୟ୍ୟା’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୁତିୟାତି ଅୱିଲଙ୍ଘିତସାଧୁମରିୟାଦାୟ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା । ତେନାହ ‘‘ଲୋକୱୋହାରେନା’’ତି । ମନ୍ତାତି ମନ୍ତାସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଜାନିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ତୁଲୟିତ୍ୱା’’ତି । ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ହେତୁସଞ୍ହିତଂ । ତଂ ପନ ଏକଂସତୋ ୟୁତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘କାରଣନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ଆୱୁତୋତିଆଦୀସୁ ଆଦିତୋ ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣଗତିୟା ୱିବନ୍ଧନେନ ଆୱୁତୋ, ଆୱରିୟେନ ୱିସେସତୋ ଞାଣଗତିୟା ନିବନ୍ଧନେନ ନିୱୁତୋ, ଏୱଂ ଓଫୁଟୋ ପଲିଗୁଣ୍ଠିତୋ । ପରିୟୋନଦ୍ଧୋତି ସମନ୍ତତୋ ଓନଦ୍ଧୋ ଛାଦିତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଲିୱେଠିତୋ’’ତି ।

୪୬୮.ସଚେ ଏତଂ କାରଣମତ୍ଥୀତି ‘‘ନିସ୍ସଟ୍ଠତିଣକଟ୍ଠୁପାଦାନୋ ଅଗ୍ଗି ଜଲତୀ’’ତି ଏତଂ କାରଣଂ ସଚେ ଅତ୍ଥି ୟଦି ସିୟା, ସୋ ଅପରୋ ତିଣକଟ୍ଠୁପାଦାନୋ ଅଗ୍ଗି ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ । ସଦୋସୋ ସାଦୀନୱୋ ସପରିକ୍କିଲେସୋ । ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଉପକ୍କିଲେସାଭାୱେନ ସବ୍ବସୋ ସୁଦ୍ଧୋ । ଜାତି ଆଦୀନଂ ଅଭାୱେନାତି ଜାତିପଚ୍ଚୟାନଂ କମ୍ମକିଲେସାନଂ ନିଗ୍ଗମେନ ।

୪୬୯.ନନିଚ୍ଚଲା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲା ଅକମ୍ପିୟା ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତଂ ଦୋସଂ ତଂ ଊନତାଦୋସଂ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅସତୀତି ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକମୁସାୱାଦେ ଅସତି । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ଅଦାତୁକାମତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦଭାୱସ୍ସ ୱିପରୀତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଥା ହି ଇତରୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ୱୋହରିତବ୍ବତୋ ୱଳଞ୍ଜକମୁସାୱାଦୋତି ଆହ । ନ କଦାଚି ମୁସାୱାଦୀତି ଦ୍ୱେ କଥା ନ କଥେନ୍ତି। ବାହିରକାନଂ ଅନୱଜ୍ଜତପସମ୍ମତାୟପି ନିସ୍ସିତୋତି ୱତ୍ତୁଂ ଆହ ‘‘ସୀଲୱା ତପନିସ୍ସିତକୋ ହୋତି’’ତି । ୱିୱଟମୁଖା ମନ୍ତଜ୍ଝେନମଣ୍ଡିତା ସବ୍ବସୋ ସଜ୍ଝାୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରେତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନିଚ୍ଚଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀ’’ତି ।

୪୭୦.ଚିରଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ନିଗ୍ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଚିରକାଲେ । ନ ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖା ହୋନ୍ତି ସତିସମ୍ମୋହତୋ ମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥା କରଣତୋ । ଚିରାୟିତତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ’’ତି କଥନସ୍ସ ଚିରାୟନଂ । ୱିତ୍ଥାୟିତତ୍ତନ୍ତି ଅସପ୍ପଟିଭାନଂ । ତଂ ପନ ସଉପମାହ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବଲସମ୍ପନ୍ନୋତି କାୟବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ ପମାଣକରାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ‘‘ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ଆହ, ତେସଂ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ ରୂପାରୂପାୱଚର’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାପି ୱିସେସତୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଭାୱନା ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ତେସୁପୀ’’ତିଆଦି । ନିରୀହକତ୍ତା ୟଥା ଅପ୍ପମାଣସମଞ୍ଞା ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପମାଣଂ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ନ ଓହୀୟତି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି କତୂପଚିତମ୍ପି କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ୟଥାଧିଗତେ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନେ ଅପରିହୀନେ ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆସୀଦେତ୍ୱା ପସ୍ସେ ଓହୀୟକଂ କତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଲଗ୍ଗିତୁନ୍ତି ଆୱରିତୁଂ। ଠାତୁନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାତୁଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା । ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଖେପେତ୍ୱା । କମ୍ମସ୍ସ ପରିୟାଦିୟନଂ ନାମ ୱିପାକୁପ୍ପାଦବନ୍ଧନମେୱାତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭୩.ଅଭିପ୍ପସନ୍ନାତି ଅଭିସମେଚ୍ଚ ପସନ୍ନା । ତେନାହ – ‘‘ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୱସେନ ପସନ୍ନା’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାୟ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ରୁଚ୍ଚନକଟ୍ଠାନେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ମଗ୍ଗେନେୱ ହିସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ବୁଦ୍ଧପକ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣପକ୍ଖୱସେନ ଉଭତୋପକ୍ଖିକା ।

କିଂସୂତି କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ଛେତ୍ୱା ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା । ସୁଖଂ ସେତୀତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାପାଭାୱେନ ସୁଖେନ ସୁପତି । ନ ସୋଚତୀତି ତତୋ ଏୱ ସୋକଂ ନାମ ୱିନାସେତି । କୋଧନ୍ତି କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣଂ କୋଧଂ । ଛେତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସୁଖଂ ସେତୀତି କୋଧପରିଳାହେନ ଅପରିଡୟ୍ହମାନତ୍ତା ସୁଖଂ ସୁପତି । କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସତ୍ତା ନ ସୋଚତି । ୱିସମୂଲସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ । ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅକ୍କୋସକସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍କୋସନେନ, ପହାରକସ୍ସ ପଟିପ୍ପହରଣେନ ୟଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ‘‘ମଧୁରଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ପରିୟୋସାନଂ ‘‘ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟାତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ।

ପଞ୍ହଂ କଥେସୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଲୋକପୂଜିତୋ, ନ ସକ୍କା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ୱତ୍ୱା ସନ୍ତଜ୍ଜେତୁଂ, ଏକଂ ସଣ୍ହପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଏକଂ ପୁଚ୍ଛାଗାଥଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ୱଧଂ ରୋଚେମୀତି ୱକ୍ଖତି, ୟେ ତୁୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ମାରେତୁକାମୋସି, ଲୋକୱଧାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ସମଣଭାୱେନାତି ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମି । ସଚେ ନ କସ୍ସଚି ୱଧଂ ରୋଚେମୀତି ୱକ୍ଖତି, ଅଥ ନଂ ତ୍ୱଂ ରାଗାଦୀନମ୍ପି ୱଧଂ ନ ଇଚ୍ଛସି, ତସ୍ମା ସମଣୋ ହୁତ୍ୱା ଆହିଣ୍ଡସୀତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଇମଂ ଉଭତୋକୋଟିକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ନେୱ ଗିଲିତୁଂ ନ ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ପୟ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ କଥେସି । ସୋ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରାଧିତଚିତ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ସତ୍ଥା ତଂ ପବ୍ବାଜେସି, ସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ।

ଅୱଭୂତାତି ଅଧୋଭୂତା । ଅଧୋଭାୱୋ ସତ୍ତାନଂ ଅୱଡ୍ଢି ଅୱମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅୱଡ୍ଢିଭୂତା ଅୱମଙ୍ଗଲଭୂତାୟେୱା’’ତି । ପରିଭୂତାତି ପରିଭୱପ୍ପତ୍ତା । ୱିଜ୍ଜମାନାନନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନେସୂ’’ତିଆହ । ପକଟ୍ଠଂ, ପୱଡ୍ଢଂ ୱା ଞାଣନ୍ତି ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୭୪.ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ୱୋସିତୱୋସାନାତି କତକରଣୀୟତାୟ ସବ୍ବସୋ ପରିସୋସିତନିଟ୍ଠା । ପାରମିସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପରମୁକ୍କଂସଭାୱତୋ ପାରମୀତି ସଙ୍ଖାତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପାରଭୂତ’’ନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପାଦକା ଜନକା’’ତି । ‘‘ଇଦମେୱଂ ଭୱିସ୍ସତି ଇଦମେୱ’’ନ୍ତି ତକ୍କନଂ ତକ୍କୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତକ୍କୀ। ୟସ୍ମା ସୋ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥା ତଥା ତକ୍କିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତକ୍କଗାହୀ’’ତି । ୱୀମଂସନସୀଲୋ ୱୀମଂସୀ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତମତ୍ଥଂ ୱୀମଂସନଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ କେୱଲଂ ୱୀମଂସନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞାଚାରଂ ଚରାପେତ୍ୱା ଏୱଂୱାଦୀ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତତକ୍କୀୱୀମଂସୀଭାୱେନ ତକ୍କପରିୟାହତଂ ୱୀମଂସାନୁଚରିତଂ ସୟଂପଟିଭାନଂ ଏୱମେତନ୍ତି ୱତ୍ୱା ।

୪୮୫.ଅଟ୍ଠିତପଧାନୱତନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଟ୍ଠିତପଧାନୱତଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ପଧାନଂ ଅହୋସି । ସପ୍ପୁରିସପଧାନୱତଂ ଅହୋସି ସପ୍ପୁରିସପଧାନୱତାଧିଗତାନଂ ଏତାଦିସାନଂ ଅରହତଂ ଅଚ୍ଛରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଆୱେଣିକପଧାନୱତଂ ଅହୋସି । ଅଜାନନ୍ତୋୱ ପକାସେତୀତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ସୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାୱ ପକାସେସୀତି ସଞ୍ଞାୟ ଆହ । ଅଜାନନଭାୱେ ସନ୍ତେତି ଇମେ ଅଧିଦେୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନେ ଅସତି । ପଣ୍ଡିତେନ ମନୁସ୍ସେନାତି ଲୋକୱୋହାରକୁସଲେନ ମନୁସ୍ସେନ, ତ୍ୱଂ ପନ ଲୋକୱୋହାରେପି ଅକୁସଲୋ । ୱଚନତ୍ଥଞ୍ହି ଅଜାନନ୍ତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱଦତି । ଉଚ୍ଚେନ ସମ୍ମତନ୍ତି ଉଚ୍ଚଂ ସୁପାକଟଂ ସବ୍ବସୋ ତରୁଣଦାରକେହିପି ସମ୍ମତଂ । ଞାତମେତଂ ୟଦିଦଂ ଅତ୍ଥି ଦେୱାତି । ତେନାହ ‘‘ସୁସୁଦାରକାପୀ’’ତିଆଦି । ଦେୱାତି ଉପପତ୍ତିଦେୱା । ଅଧିଦେୱା ନାମ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ଅଧିକଦେୱାତି କତ୍ୱା, ତଦଞ୍ଞେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିକଭାୱେ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ

ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସଟୀକା ସମତ୍ତା ।