ନେତ୍ତିୱିଭାୱିନୀ
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ
ନେତ୍ତିୱିଭାୱିନୀ
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ୟଜିତବ୍ବଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ନମିତବ୍ବଂ ନମାମହଂ ।
ୟଜନାଦ୍ୟାନୁଭାୱେନ, ଅନ୍ତରାୟେ ଜହଂ ସଦା ॥
ୟେନ ୟା ରଚିତା ନେତ୍ତି, ୟେନ ସା ଅନୁମୋଦିତା ।
ୟେହି ସଂୱଣ୍ଣନା କତା, ତେସାନୁଭାୱନିସ୍ସିତୋ ॥
କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ସରିତ୍ୱାନ, ଲୀନାଲୀନାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଂ ।
କରିସ୍ସଂ ଜିନସୁତ୍ତାନଂ, ହିତଂ ନେତ୍ତିୱିଭାୱନଂ ॥
ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଗୁଣୋ ମହାଧମ୍ମରାଜୱ୍ହୟୋ ଭୱେ ।
ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ୟୋ, ବୋଧିସମ୍ଭାରପୂରଣୋ ॥
ନାନାରଟ୍ଠିସ୍ସରିସ୍ସରୋ, ସେଟ୍ଠୋ ସାସନପଗ୍ଗହୋ ।
ପାସଂସରାଜପାସଂସୋ, ନରାଚିନ୍ତେୟ୍ୟଚିନ୍ତକୋ ॥
ଚିନ୍ତିତକାରକୋ ରାଜା, ସିରଟ୍ଠିମାଲପାଲକୋ ।
ଅଜେୟ୍ୟଜେୟ୍ୟକୋ ମହାଚେତ୍ୟାଦିକାରକୋ ସଦା ॥
ଅସ୍ସାମଚ୍ଚେନ ବ୍ୟତ୍ତେନ, ଜିନଚକ୍କହିତତ୍ଥିନା ।
ଅନନ୍ତସୁତିନାମେନ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଭିୟାଚିତୋ ॥
କାମଂ ସଂୱଣ୍ଣନା କତା, ଥେରାସଭେହି ଗମ୍ଭୀରା ।
ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ତୁ ଜାନିତୁଂ, ଜିନପୁତ୍ତେହି ଦୁକ୍କରା ॥
ତସ୍ମା ୟାଚିତାନୁରୂପେନ, କରିସ୍ସଂ ସାଦରଂ ସୁଣ ।
ସିସ୍ସସିକ୍ଖନୟାନୁଗଂ, ୟୋତ୍ତଂ ନେତ୍ତିୱିଭାୱନନ୍ତି ॥
୧. ସଙ୍ଗହୱାରଅତ୍ଥୱିଭାୱନା
ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହସ୍ସ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ୟଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କାତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଂ ୱିସୟଭୂତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସହିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ଏୱ ୱା ସଲୋକପାଲେନ ତିଲୋକେନ ସଦା ପୂଜେତବ୍ବସ୍ସ ଚେୱ ନମସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସ ଚ ନରୁତ୍ତମସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସାସନୱରଂ ୱିଦୂହେୱ ଞାତବ୍ବଂ । ଏତଂ ସାସନୱରଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂଜନକେନ, ତଂୱିଜାନକୱିଦୂହି ଚ ନିୟମେତୁଂ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଞ୍ଚ କାତୁଂ –
‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ, ସଲୋକପାଲୋ ସଦା ନମସ୍ସତି ଚ ।
ତସ୍ସେତ ସାସନୱରଂ, ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ॥ – ପଠମଗାଥମାହ ।
ଇମାୟ ହି ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଏତଂ ସାସନୱରଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଏକନ୍ତତୋ କରଣୱିସେସଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏତେନେୱ ୱିସେସକରଣେନ ଏକନ୍ତାଧିପ୍ପେତନେତ୍ତିୱିସୟସାସନୱରସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏକନ୍ତାଧିପ୍ପେତସାସନୱରମେୱ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବତ୍ତା ୱିସୟଂ ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ –
‘‘ଏତଂ ଇଦାନି ଅମ୍ହେହି ୱିଭଜିତବ୍ବହାରନୟପଟ୍ଠାନୱିଚାରଣୱିସୟଭୂତଂ ସାସନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱରଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରତାୟ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟମେୱା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ଚ,
‘‘ଏତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ‘ସାସନୱର’ନ୍ତି ପଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟଂ ପଠମଂ, ତଂ ଇତରେସଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ସବ୍ବସାସନମୂଲଭୂତଂ, ଅତ୍ତନୋ ପକରଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭୂତଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନମେୱା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ଚ,
‘‘ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘ସାସନୱରଂ ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱିସୟଭୂତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମେୱ ପକାରନ୍ତରେନ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ଚ ।
ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସାପି ମୂଲଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସାସନମୂଲଭୂତ’’ନ୍ତି । ଏତେନ କମ୍ମସାଧନେନପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ନାନାୱିଧସାଧକୱଚନଂ ନାନାୱାଦାନଂ ଅନୋକାସକରଣତ୍ଥାୟ କତଂ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଧମ୍ମଗୁଣା ପନ ସାସନସ୍ସ ୱିସେସଦେସକନରୱରସଦ୍ଦେନ ୱା ପରିଦୀପକତ୍ଥଭାୱେନ ୱା ଦୀପିତା ଅୱିନାଭାୱତୋ । ସାସନୱରସ୍ସ ପନ ଜନକସମ୍ବନ୍ଧିପେକ୍ଖତ୍ତା ‘‘ନରୱରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଚ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସାସନୱରଜନକୋ ୱାଚକତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଗୁଣୱିସେସା ପନ ଜନକସମ୍ବନ୍ଧିଭୂତସ୍ସ ନରସ୍ସ ୱିସେସକେନୱରସଦ୍ଦେନ ୱା ପରିଦୀପକତ୍ଥଭାୱେନ ୱା ଦୀପିତୋ ।
କିଂ ନୁ ସୋ ସାସନୱରଜନକୋ ନରୱରୋ ପରମତ୍ଥୋୱ, ଉଦାହୁ ପୂଜନୀୟୋ ଚେୱ ନମସ୍ସନୀୟୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ…ପେ॰… ନମସ୍ସତି ଚା’’ତି, ତେନ ସାସନୱରଜନକୋ ନରୱରୋ ପରମତ୍ଥୋୱ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ସଲୋକପାଲେନ ଲୋକେନ ସଦା ସବ୍ବକାଲେସୁ ପୂଜନୀୟୋ ଚେୱ ନମସ୍ସନୀୟୋ ଚାତି ୱିସେସିତୋ ଥୋମିତୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପୂଜନନମସ୍ସନଚେତନାୱାଚକେନ ୱା ପୂଜନନମସ୍ସନସଦ୍ଦେନ ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ପୂଜନୀୟଭାୱୋ ଚେୱ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣପଦଟ୍ଠାନସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଗୁଣସଙ୍ଖାତୋ ନମସ୍ସନୀୟଭାୱୋ ଚ ଦୀପକତ୍ଥଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦୀପିତୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ‘‘ଭଗୱତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପୂଜନୀୟୱନ୍ଦନୀୟଭାୱୋ, ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ।
ତାଦିସସ୍ସ ନରୱରସ୍ସ ତାଦିସଂ ସାସନୱରଂ କିଂ ୟେନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଦୂହୀ’’ତି । ତେନ ତିପିଟକଧରା ଅରିୟଭୂତା ପଣ୍ଡିତା ୱାଚକତ୍ଥଭାୱେନ ଗହିତା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିସଙ୍ଘଗୁଣା ପନ ୱନ୍ଦଧାତୁୱଚନେନ ୱା ଦୀପକତ୍ଥଭାୱେନ ୱା ଦୀପିତାତି । ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦୀପିତେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ସାତିସୟଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଂ କତ୍ୱା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ୱକ୍ଖତି, ନ ଗାଥାୟ ନିରୱସେସତ୍ଥେ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସାସନୱରଦସ୍ସନଭୂତାୟ ପଠମଗାଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପରେ ପନାଚରିୟା ‘‘ଇମାୟ ପଠମଗାଥାୟ ଏକନ୍ତତୋ ଅଧିପ୍ପେତାନାଧିପ୍ପେତୱଚନାନି ଚେୱ ୱାଚକତ୍ଥଦୀପକତ୍ଥୱିସେସାନି ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ସାତିସୟଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଂ କତ୍ୱା’ତି ୱଚନଚ୍ଛାୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସାତିସୟଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଂ କାତୁଂ ‘ୟଂ ଲୋକୋତ୍ୟାଦିମାହା’ତି ଚ ସାତିସୟରତନତ୍ତୟଗୁଣେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ୟଂ ଲୋକୋତ୍ୟାଦିମାହା’ତି’’ ଚ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ୱାଦୋ ଅମ୍ହାକଂ ନକ୍ଖମତି । କାରଣଂ ପନ ମୟା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ପଦାନୁକ୍କମାନୁରୂପାନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ଏକଂ ସମୟଂ ଜମ୍ବୁୱନସଣ୍ଡେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସିସ୍ସାନଂ ହିତଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପସଂସିତୋ, ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ ସତ୍ଥାରା ଅନୁମୋଦିତଂ ସାସନାୟତ୍ତଂ ନୱଙ୍ଗସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ସୋଳସହାରାଦିଅନେକତ୍ଥୱିଧଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ଆରଭନ୍ତୋ, ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଭୂତଂ ସୋଳସହାରାତ୍ୟାଦିକଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ, ତଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା କସ୍ମା ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣତୋ ବହିଭୂତଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦିକଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅମ୍ବଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଲବୁଜଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ଲବୁଜଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅମ୍ବଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣମାରଭନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆରଭତୀତି ? ତଥାପି ୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସାସନୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ୟଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କାତୁକାମୋ ୟସ୍ସ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସହିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ଏୱ ୱା ତଂ ସାସନୱରଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂଜନକେନ, ତଂୱିଜାନକୱିଦୂହି ଚ ନିୟମେତୁଂ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଞ୍ଚ କାତୁଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ଅୟଂ ଲୀନନ୍ତରଚୋଦନାସହିତୋ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ।
‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ, ସଲୋକପାଲୋ ସଦା ନମସ୍ସତି ଚ ।
ତସ୍ସେତ ସାସନୱରଂ, ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ॥ –
ନିଗ୍ଗହିତଲୋପଂ କତ୍ୱା ରଚିତା ଗାଥା ଅରିୟାସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ପନ୍ନା । କଥଂ ? ପୁବ୍ବଡ୍ଢେ ତିଂସ ମତ୍ତା, ଅପରଡ୍ଢେ ସତ୍ତୱୀସ ମତ୍ତା । ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ମତ୍ତାୱ ଭୱନ୍ତି । ଅକ୍ଖରାନଂ ପନ ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ସତ୍ତତିଂସ । ତେସୁ ଗରୁକ୍ଖରା ୱୀସତି, ଲହୁକ୍ଖରା ସତ୍ତରସ ଭୱନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ସେତଂ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ପନ ସାନୁନାସିକଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।
ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୁସାରେନ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ । ସଲୋକପାଲୋ ସବ୍ବୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅନେକଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ୱା ପୂଜେତବ୍ବପୂଜନେନ ୱା ପଟିପତ୍ତିପୂଜନେନ ୱା ସଦା ସବ୍ବକାଲେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୟଂ ନରୱରଂ ପୂଜୟତେ ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ, ତସ୍ସ ପୂଜେତବ୍ବସ୍ସ ଚେୱ ନମସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସ ଚ ସତ୍ଥୁନୋ ନରୱରସ୍ସ ତିଲୋକଗ୍ଗସ୍ସ ମୟା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସହିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ଏୱ ୱା ୱିଦୂହେୱ ଞେୟ୍ୟଂ ଞାତବ୍ବଂ । ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରଂ ଏତଂ ମୟା ବୁଦ୍ଧିୟଂ ଠପିତଂ ସାସନୱରଂ ମୟା ଆରଭିତବ୍ବସ୍ସ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ପଠମଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ଅହଂ ଆରଭିସ୍ସାମି, ତଂ ତୁମ୍ହେ ସାଧୱୋ ସୁଣାଥ ମନସି କରୋଥାତି ସମୁଦାୟୟୋଜନା, ଅୱୟୱୟୋଜନାପି କାତବ୍ବା ।
କଥଂ ? ‘‘ସଲୋକପାଲୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ୟୋଜନା । ଲୋକପାଲୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଲୋକୋ ଚ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଲୋକପାଲସହିତୋ ଲୋକୋତି ୱିସେସେତି । ‘‘ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚା’’ତି କତ୍ତୁକାରକଆଖ୍ୟାତକିରିୟାଭାୱେନ ୟୋଜନା ‘‘ୟୋ କରୋତି, ସ କତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟୋ ଲୋକୋ କାରକୋ, ସୋ କତ୍ତା ହୋତୁ । ୟୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ, କଥଂ ସୋ କତ୍ତାତି ? ‘‘ୟୋ କରୋତି, ସ କତ୍ତା’’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟୋ କରୋତି କିରିୟଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ସୋ କିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ କତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ସୟନଭୁଞ୍ଜନାଦିସବ୍ବକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ କତ୍ତାୟେୱ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ଲୋକୋ ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋୟେୱାତି । କଥଂ ଅୟଂ ଲୋକୋ କିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋତି ? ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ସୋ ୟଥାରହଂ ହେତାଧିପତିସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନିପ୍ଫାଦକୋ ଭୱେ । ଏୱଂ ଲୋକସ୍ସ କତ୍ତୁକାରକଭାୱୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ।
‘‘ୟଂନରୱରଂ ପୂଜୟତେ ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚା’’ତି କମ୍ମକାରକଆଖ୍ୟାତକିରିୟାଭାୱେନ ୟୋଜନା ‘‘ୟଂ କରୋତି, ତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କମ୍ମଂ ହୋତୁ । ୟଂ ପୂଜୟତି ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ, କଥଂ ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ? ‘‘ୟଂ କରୋତି, ତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟଂ କରୋତି କିରିୟାୟ ସମ୍ବଜ୍ଝତି, କିରିୟାୟ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ କରଣୱାଚକୱଚନୀୟାଦିସବ୍ବକିରିୟାୟ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ହୋତ୍ୱେୱ । ଅୟଞ୍ଚ ନରୱରୋ ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ୱାଚକୱଚନୀୟଭାୱେନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋୟେୱାତି । କଥଂ ଅୟଂ ନରୱରୋ ୱଚନୀୟୋତି ? ପୂଜନନମସ୍ସନଚେତନାୟ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନରୱରୋ ୱଚନୀୟୋ, ଚେତନା ୱାଚକା, ଏୱଂ ୱାଚକୱଚିତବ୍ବଭାୱୋ ହୋତ୍ୱେୱ । ‘‘ୟଂ ନରୱର’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସହିତୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚେତନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ।
‘‘ତସ୍ସ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ୟୋଜନା । ନରୱରୋ ନାମ ନିମନ୍ତିତବ୍ବାଦିକୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ପୂଜେତବ୍ବୋ ନମସ୍ସିତବ୍ବୋ ଏୱାତି ୱିସେସେତି । ତସ୍ସ ପୂଜେତବ୍ବସ୍ସ ଚେୱ ନମସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସ ଚ ନରୱରସ୍ସ ସାସନୱରନ୍ତି ଜଞ୍ଞଜନକଭାୱେନ ୟୋଜନା । ସାସନୱରଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକବୁଦ୍ଧରାଜରାଜାଦୀନଂ ସାସନୱରଂ ନ ହୋତି, ପୂଜେତବ୍ବସ୍ସ ଚେୱ ନମସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସ ଚ ନରୱରସ୍ସ ତିଲୋକସ୍ସେୱ ସାସନୱରନ୍ତି ନିୟମେତି ।
‘‘ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କତ୍ତୁକାରକକିତକିରିୟାଭାୱେନ ୟୋଜନା । କତ୍ତୁଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ୱିଦୂହୀ’’ତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନୋ ସାସନୱରେ ସମ୍ମୋହଧଂସକଞାଣସହିତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟଥାରହଂ ହେତାଧିପତିସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନିପ୍ଫାଦକୋ ଭୱେ । ଞା-ଇତିଧାତୁୟା ଅତ୍ଥଭୂତଂ ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟଂ ଭୱେ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୟୋଜନା ।
‘‘ଞେୟ୍ୟଂ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟଭାୱେନ ୟୋଜନା । ସାସନୱରଂ ନାମ ନ ୟେନ କେନଚି ଞେୟ୍ୟଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିଦୂହେୱ ସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣେନ ଞେୟ୍ୟଂ ସାସନୱରନ୍ତି ୱିସେସେତି ।
‘‘ଏତଂ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟଭାୱେନ ୟୋଜନା । ସାସନୱରଂ ନାମ ମୟା ବୁଦ୍ଧିୟଂ ଅଟ୍ଠପିତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ହୋତି, ମୟା ଇଦାନି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନଂ ଠପେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ସାସନୱରନ୍ତି ୱିସେସେତି । ଏତଂ ସାସନୱରଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଏତଂ ଇଦାନି ଅମ୍ହେହି ୱିଭଜିତବ୍ବହାରନୟପଟ୍ଠାନୱିଚାରଣୱିସୟଭୂତଂ ସାସନ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) । ଇଚ୍ଚେୱଂ ନେତ୍ତିୟା ପଠମଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପେନ ୟୋଜନତ୍ଥୋ ସମତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଅନିୟମନରୱରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ୱାଚକଂ ପୟୋଗୱନ୍ତସବ୍ବନାମଂ । ଅନିୟମୋ ଚ ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ଅନିୟମିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତୋ, ନ ନରୱରତୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସାନିୟତେସୁପି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ । ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି, ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋ ।ଏତ୍ଥ ସତ୍ତନିକାୟେ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି ଲୋକିୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତବ୍ବିପାକୋ ଚ ଲୋକିୟତି ପୱତ୍ତତି, ଇତି ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନଂ, ତବ୍ବିପାକସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତନସ୍ସ ଆଧାରଭାୱତୋ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିପଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ ଲୋକୋନାମ । ପୂଜୟତେତି ୱିଗ୍ଗହୱିରହିତଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୂଜନଂ କରୋତି ।
ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଲୋକପାଲା, ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନଞ୍ଚେୱ ତବ୍ବିପାକସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତନାଧାରତ୍ତା ଲୋକା ଚ । କେ ତେ ? ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ, ଇନ୍ଦୟମୱରୁଣକୁୱେରା ୱା, ଖତ୍ତିୟଚତୁମହାରାଜସକ୍କସୁୟାମସନ୍ତୁସିତସୁନିମ୍ମିତପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିମହାବ୍ରହ୍ମାଦୟୋ ୱା । ପାଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚେନ ତଂତଂସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିହେସନନିୱାରଣାଦିଆଣାପୱତ୍ତାପନୟସପରିୱାରଟ୍ଠାନନ୍ତରାଦିନିୟ୍ୟାଦନା, ସହ ଲୋକପାଲେହି ୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ସଲୋକପାଲୋ। ଅଥ ୱା ୟେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି, ଇତି ପାଲନତୋ ତେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପା ଲୋକପାଲା। ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯; ଇତିୱୁ॰ ୪୨) । ଲୋକପାଲେହି ହିରୋତ୍ତପ୍ପେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଲୋକୋ ସଲୋକପାଲୋ ନାମ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ହି ସପ୍ପୁରିସୋ ଲୋକୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସଦା ସବ୍ବକାଲେସୁ ପୂଜୟତି ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ ପାପହିରିଜିଗୁଚ୍ଛନତୋ, ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୱନ୍ତତାୟ ଚ ।
ଅଞ୍ଞେ ପନ ପୂଜେନ୍ତା ନମସ୍ସନ୍ତାପି କଦାଚିୟେୱ ପୂଜେନ୍ତି ନମସ୍ସନ୍ତି, ନ ସବ୍ବଦାତି । ସଦାତି ପୂଜନନମସ୍ସନକାଲୱାଚକୱିଗ୍ଗହୱିରହିତଂ ୱିକପ୍ପନାମଂ, ସବ୍ବନାମଂ ୱା । ନମସ୍ସତୀତି ୱିଗ୍ଗହୱିରହିତଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନମସ୍ସନଂ କରୋତି । ତସ୍ସେତାତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ନିୟମୱାଚକଂ ପୟୋଗୱନ୍ତସବ୍ବନାମଂ ୱିଗ୍ଗହୱିରହିତମେୱ । ନିୟମୋ ଚ ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ୱିସେସିତୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ନିୟମିତବ୍ବସ୍ସ ପୂଜେତବ୍ବସ୍ସ ନମସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସ ନରୱରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋୱ । ସେସନିୟମେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭଜିତବ୍ବହାରନୟପଟ୍ଠାନୱିଚାରଣୱିସୟଭୂତସ୍ସ ସାସନୱରପରାମସନଂ ପୟୋଗୱନ୍ତସବ୍ବନାମଂ ୱିଗ୍ଗହୱିରହିତଂ ।
ସାସତି ଏତେନାତି ସାସନଂ, ଏତେନ ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତେନ, ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତସହିତେନ ୱା ୱରେନ ସବ୍ବେନ ସମତ୍ଥେ ୱେନେୟ୍ୟେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ସାସତି ଅନୁସାସତି ୱିନେତି । ଇତି ସାସନାନୁସାସନକିରିୟାନୁସାରେନ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ଜାନନପଟିପଜ୍ଜନାଧିଗମସ୍ସ କାରଣକରଣତ୍ତା ‘‘ଏତେନା’’ତି ପଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତଂ, ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତସହିତଂ ୱା ୱରଂ ସବ୍ବଂ ସାସନଂ ନାମ । ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଜାନନଂ ପୁରିମଜାନନେନ ପଚ୍ଛିମଜାନନଂ, ଜାନନେନ ପଟିପଜ୍ଜନେନ ପଚ୍ଛିମପଟିପଜ୍ଜନେନ ଅଧିଗମୋ, ପୁରିମାଧିଗମେନ ପଚ୍ଛିମାଧିଗମୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧାୟ ସୀଲସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ଚାଗସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ଚ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ’’ତ୍ୟାଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ଚ । ସାସଧାତୁୟା ଦେସନାସଦ୍ଦୋ ଚ ତଂଜନକୋ ଦେସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଚ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଂଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥଜାନନପଟିପଜ୍ଜନଅଧିଗମନାଦି କାରଣୂପଚାରତ୍ଥୋ, ‘‘ଏତେନା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତାୟ ସାସନଭୂତାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କରଣସତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋପି ତମେୱ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସତ୍ତିଂ ହେତୁଭାୱେନ ପରାମସତି, ତସ୍ସା ସତ୍ତିୟା ଆଧାରଭୂତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ୟୁ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ।
ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣତାୟ ଚ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱରଂ ଉତ୍ତମଂ, ପରିୟତ୍ତିସାସନମ୍ହି ଫଲନିୟ୍ୟାଦନତୋ, ମଗ୍ଗନିୟ୍ୟାନହେତୁଭାୱତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ, ସାୱକାଦୀହି ଅଜନିୟତ୍ତା ଅସାଧାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱରଂ, ୱରିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୱରଂ। ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପଣ୍ଡିତେହି ଅଭିପତ୍ଥିତସମିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ୱରିତବ୍ବତ୍ତା ପତ୍ଥେତବ୍ବତ୍ତା ସାସନୱରଂ ନାମ, ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ୱା ସାସନଞ୍ଚ ତଂ ୱରଞ୍ଚାତି ସାସନୱରଂ। ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତିଭେଦଂ, ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥାଭେଦଂ ଦେସ୍ସେତି ।
ୱିଦନ୍ତୀତି ୱିଦୂ। ୟେ ପଣ୍ଡିତା ୟଥାସଭାୱତୋ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନି, କୁସଲାଦିଭେଦେ ଚ ଧମ୍ମେ ୱିଦନ୍ତି, ଇତି ୱିଦନତୋ ତେ ପଣ୍ଡିତା ୱିଦୂ ନାମ, ତେହି । ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଂ। ଞା-ଧାତୁୟା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆରମ୍ମଣିକଂ ଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଠାନୂପଚାରତୋ ସାସନୱରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପରାମସିତୋ । ତସ୍ସ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସିତବ୍ବସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଆଧାରଂ ସାସନୱରଂ ଣ୍ୟ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଞାଣଂ ଅରହତୀତି ୱା ଞେୟ୍ୟଂ, ୱିଦୂନଂ ଞାଣଂ ଜାନନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ନୟେ ତଦ୍ଧିତପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନରତି ନେତୀତି ନରୋ। ୟୋ ପୁରିସୋ ଅତ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ନରତି ନେତି, ଇତି ନରନତୋ ନୟନତୋ ସୋ ପୁରିସୋ ନରୋ ନାମ । ସୋ ହି ପୁତ୍ତଭୂତୋପି ମାତୁୟା ପିତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, କନିଟ୍ଠଭାତୁଭୂତୋପି ଜେଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ୱା ନରିତବ୍ବୋ ନେତବ୍ବୋତି ନରୋ। ସୋ ହି ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ପରେହି ନେତବ୍ବୋ, ନ ତଥା ଅଞ୍ଞୋ ତିରଚ୍ଛାନାଦିକୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ସତ୍ଥୁୱିସୟତାୟ ନରତି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେତି ନରୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସତ୍ଥା ହି ସତ୍ତେ ଅପାୟାଦିତୋ ସୁଗତିଂ ୱା ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଂ ୱା ନେତୀତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ, ୱରିତବ୍ବୋ ପତ୍ଥେତବ୍ବୋତି ୱା ୱରୋ, ତିଲୋକଗ୍ଗୋ । ପକତିୟା ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ ନରୋ ଗୁଣୁତ୍ତମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱରୋ, ନରୋ ଚ ସୋ ୱରୋ ଚାତି ନରୱରୋ। ଚ-ତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋୱ, ୱିସେସନପରପଦସମାସୋୟଂ । ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ନରାନଂ, ନରେସୁ ୱା ୱରୋତି ନରୱରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱଚନଂ ‘‘ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ମଞ୍ଞେ । ତସ୍ସ ନରୱରସ୍ସାତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ଆଦିଗାଥାୟ ସମାସେନ ଚ ୱଚନତ୍ଥୋ ସମତ୍ତୋ ।
ସରୂପତ୍ଥୋ ୟୋଜନତ୍ଥୱଚନତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ । ତଥାପି ୱିସୁଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଜାନନତ୍ଥାୟ ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅନେକଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସଲୋକପାଲେନ ଲୋକେନ ପୂଜେତବ୍ବୋ ଚେୱ ନମସ୍ସିତବ୍ବୋ ଚ ସାସନୱରଦେସକୋ ତିଲୋକଗ୍ଗୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକପାଲସହିତୋ ସଦ୍ଧାଚାଗାଦିସମ୍ପନ୍ନୋ ସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ଲୋକସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନୟୁତ୍ତୋପି ଜାତିସଦ୍ଦତ୍ତା ନିରୱସେସତୋ ସତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ୟଥା ‘‘ମହାଜନୋ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରଭାଜନେସୁପି ପୱତ୍ତୋ, ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାସାଧନତ୍ତା ପନ ସତ୍ତଲୋକେୱ ୱାଚକଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋତି । ତେନାହ ‘‘ପୂଜନକିରିୟାୟୋଗ୍ୟଭୂତତାୱସେନା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ।
ପୂଜୟତେତି ଏତ୍ଥ ପୂଜନକିରିୟାୟ ମୁଖ୍ୟତୋ ପୂଜନସଙ୍ଖାତୋ ପୂଜେନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରୂପତ୍ଥୋ, ଫଲୂପଚାରେନ ତଂଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟଭୂତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ସରୂପତ୍ଥା । ତେ-ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପୂଜନକିରିୟାସାଧକୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଲୋକୋ ଚ ସରୂପତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସତି ଅତ୍ଥଭେଦାଭାୱତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାଚକେସୁ ଏକୋୱ ୱାଚକୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, କସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ୱାଚକା ୱୁତ୍ତାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାଚକାନଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୱାଚକତ୍ତା । ଲୋକସଦ୍ଦୋ ହି ପୂଜନକିରିୟାସାଧକୋ, ଅଞ୍ଞକିରିୟାସାଧକୋ ଚ ୱଦତୀତି ସାମଞ୍ଞୱାଚକୋ ଚ ହୋତି । ପୂଜୟତେ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକପୂଜନଇତ୍ଥିପୂଜନପୁରିସପୂଜନତିରଚ୍ଛାନପୂଜନାଦିକିରିୟାସାଧକଞ୍ଚ ୱଦତୀତି ସାମଞ୍ଞୱାଚକୋ। ତସ୍ମା ପୂଜୟତେ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୂପତ୍ଥୋ, ପୂଜନକିରିୟାସାଧକୋ ଚ ନ ଅଞ୍ଞକିରିୟାସାଧକୋତି ନିୟମେତି । ଲୋକସଦ୍ଦୋ ଚ ପୂଜୟତେସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୂପତ୍ଥୋ ପୂଜନକିରିୟାସାଧକୋ । ଲୋକୋ ପନ ପୂଜନକିରିୟାସାଧକୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସତିରଚ୍ଛାନାଦିକୋତି ନିୟମେତି । ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
‘‘ସଲୋକପାଲୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠଲୋକପାଲସହଗତୋ, ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାସାଧକୋ ଚ ସତ୍ତନିକାୟୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ‘‘ସଦା’’ତି ପଦସ୍ସ ରତ୍ତିଦିୱସକାଲୋ ଅତୀତଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲୋ ତତୋ ପରକାଲୋ ଅଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ସାସନନ୍ତରଧାନା କାଲୋ ତତୋ ପରକାଲୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଅନାଗତବୁଦ୍ଧୁପ୍ପଜ୍ଜନକାଲୋ ଅତୀତସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଇଦାନି ପୂଜୟନ୍ତି ନମସ୍ସନ୍ତି ୱିୟ ପୂଜୟିସ୍ସତି ଚେୱ ନମସ୍ସିସ୍ସତି ଚ । ନମସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ମୁଖ୍ୟତୋ ନମସ୍ସନସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରୂପତ୍ଥୋ, ଫଲୂପଚାରେନ ତଂଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟଭୂତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ସରୂପତ୍ଥୋ । ତି-ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନମସ୍ସନକିରିୟାସାଧକୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସତ୍ତନିକାୟୋ ଲୋକୋ ଚ ସରୂପତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥଭେଦାଭାୱେପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାଚକାନଂ ପୱତ୍ତଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ଚା’’ତି ପଦସ୍ସ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୂଜେନ୍ତୋପି ନ ନମସ୍ସତି, ନମସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପୂଜେତି ଚ, ଅୟଂ ପନ ସତ୍ତନିକାୟୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତି ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚାତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ସରୂପତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ପୂଜେତବ୍ବୋ ନମସ୍ସିତବ୍ବୋ ତିଲୋକଗ୍ଗୋ ସତ୍ଥା ସରୂପତ୍ଥୋ, ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତିୟା ଜନକସ୍ସ ନରୱରସ୍ସ ଜଞ୍ଞେନ ସାସନୱରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଧାନସରୂପତ୍ଥୋ, ଜଞ୍ଞସାସନୱରସ୍ସ ଜନକେନ ନରୱରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅପଧାନସରୂପତ୍ଥୋ । ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏୱରୂପେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଆଚରିୟେନ ୱିଭଜିତବ୍ବହାରନୟପଟ୍ଠାନୱିଚାରଣୱିସୟଭୂତଂ ସାସନଂ ସରୂପତ୍ଥୋ । ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସାପି ତମେୱ ସରୂପତ୍ଥୋ, ଏତଂ ସାସନୱରଂ ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧଭେଦେନ ତିୱିଧମ୍ପି ପରିୟତ୍ତିସାସନମେୱ ସବ୍ବସାସନମୂଲଭୂତତ୍ତା, ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତତ୍ତା ଚ ୱିସେସତୋ ଅଧିପ୍ପେତଂ ତସ୍ସ ମୂଲଭୂତଭାୱତୋ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ ବହୂପକାରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଅମ୍ହେହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱଦନ୍ତୋପି ଅଞ୍ଞଂ ରଚିତବ୍ବଂ ରଚିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋୱ ହୁତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଗହିତବ୍ବୋ ୱଦେୟ୍ୟ ।
ତଂ ପନ ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ୱିମୁତ୍ତିରସୱସେନ ଏକୱିଧଂ, ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ, ୱିନୟପିଟକସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଅଭିଧମ୍ମପିଟକୱସେନ ତିୱିଧଂ, ଆଣାଦେସନାୱୋହାରଦେସନାପରମତ୍ଥଦେସନାୱସେନ ତିୱିଧଂ, ୟଥାପରାଧସାସନାୟଥାନୁଲୋମସାସନାୟଥାଧମ୍ମସାସନାଭେଦେନପି ତିୱିଧଂ, ସଂୱରାସଂୱରକଥାଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନକଥାନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଥାଭେଦେନପି ତିୱିଧଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦେସନା ଦେସକାଧୀନା, ସାସନଂ ସାସିତବ୍ବାୟତ୍ତଂ, କଥା କଥେତବ୍ବତ୍ଥାପେକ୍ଖାତି ୱିସେସୋ । ଦୀଘନିକାୟୋ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ନିକାୟଭେଦେନ ପନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ; ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକଜାତକଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମୱେଦଲ୍ଲଭେଦେନ ପନ ନୱୱିଧଂ; ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେନ ପନ ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସୱିଧଂ; ‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟାତି ଅମିସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି; ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟସଂକିଲେସଭାଗିୟନିବ୍ବେଧ ଭାଗିୟସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାତି ମିସ୍ସକଦୁକାନି ଚତ୍ତାରି; ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନା ଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାତି ମିସ୍ସକତିକାନି ଦ୍ୱେ; ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସତଣ୍ହାୱୋଦାନଭାଗିୟଦିଟ୍ଠିୱ- ଉଦାନଭାଗିୟଦୁଚ୍ଚରିତୱୋଦାନଭାଗିୟାତିଛା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୯) ସୋଳସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଭେଦେନ ସୋଳସୱିଧଂ; ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନସତ୍ତଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞାଣଞେୟ୍ୟ- ଞାଣଞେୟ୍ୟଦସ୍ସନଭାୱନାଦସ୍ସନଭାୱନାସକୱଚନପରୱଚନସକୱଚନପରୱଚନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମୱିପାକକମ୍ମୱିପାକକୁସଲ ଅକୁସଲକୁସଲାକୁସଲଅନୁଞ୍ଞାତପଟିକ୍ଖିତ୍ତଅନୁଞ୍ଞାତପଟିକ୍ଖିତ୍ତଥୱସ୍ସ ଭେଦେନ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୧୧୨) ଏୱମାଦିବହୁୱିଧଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସେସତୋ ୱିସୟଂ । ତସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେ ସତି ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଂ ସାସନଦ୍ୱୟମ୍ପି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ୱିସୟଂ ହୋତି ପରିୟାୟତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ୱିଦୂହୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସାସନୱରସ୍ସ ସପରସନ୍ତାନପୱତ୍ତନପୱତ୍ତାପନାଦିୱସେନ ୱିଜାନନସମତ୍ଥୋ ସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନାଦିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ‘‘ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ତାଦିସେହି ୱିଦୂହି ସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣାଦିନା ୱିଜାନିତବ୍ବଂ ସାସନୱରଂ ସରୂପତ୍ଥୋ । ‘‘ନରୱରସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ଏକୱିଧାଦିଭେଦସ୍ସ ସାସନୱରସ୍ସ ଜନକୋ ଅନେକଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ତିଲୋକଗ୍ଗୋ ସରୂପତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ନେତ୍ତିୟା ଆଦିଗାଥାୟ ସରୂପତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖେପେନ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ତସ୍ସା ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦୀନଂ ଜାନିତବ୍ବଭାୱେ ସତିପି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦୋସଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପରିହାରୱସେନାପି ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅନାକୁଲସ୍ସ ୱିସେସଜାନନଂ ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦୋସଂ ରୋପେତ୍ୱା ପରିହାରୱସେନ ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା କଥୟିସ୍ସଂ । ଅମ୍ହାକାଚରିୟ କିମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦିମାହ ? ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କାତୁଂ । ଏୱଂ ସତି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଭୂତଂ ‘‘ସୋଳସହାରା ନେତ୍ତି’’ତ୍ୟାଦିକଂ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ତତୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ସେୟ୍ୟଥାପି ସମୁଦ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ହିମୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସମୁଦ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କରୋନ୍ତୋ ସାସନୱରଦସ୍ସନଂ କରୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ୟସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କାତୁକାମୋ ତଂ ସାସନୱରଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଏତଂ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତଂ ସାସନୱରଂ ଜନକେନ ନରୱରେନ ନିୟମେତ୍ୱା ଥୋମେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପି ‘‘ତସ୍ସ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତଂ ଜନକଂ ନରୱରଂ ଲୋକପାଲେନ ଲୋକସେଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ପୂଜନୀୟନମସ୍ସନୀୟଭାୱେନ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୂଜେନ୍ତାପି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୂଜେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୂଜୟତେ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ତଥାପି କେଚି କେସଞ୍ଚି ପୂଜାସକ୍କାରାଦୀନି କରୋନ୍ତାପି ତେସଂ ଅପାକଟଗୁଣତାୟ ନମକ୍କାରଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୟଥାଭୂତଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତସଦ୍ଦତାୟ ପନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେତ୍ୱାପି ୱନ୍ଦତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନମସ୍ସତି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୂଜେନ୍ତୋ, ନମସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ନ କଦାଚିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସସ୍ସ ନରୱରସ୍ସ ତାଦିସଂ ସାସନୱରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣସମ୍ପନ୍ନେହି ୱିଦୂହେୱ ସୁଖୁମଞାଣେନେୱ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ସାସନୱରଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୂଜୟତେ, ନମସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେହି ପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ହେତୁଭୂତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଅନେକେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣା ପକାସିତା ହୋନ୍ତି ତେ ଗୁଣେ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ପୂଜନନମସ୍ସନଚେତନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେସୁ ହି କିଞ୍ଚି ସରୂପତୋ, କିଞ୍ଚି ଅନୁମାନତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୟୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ପୂଜେନ୍ତି, ନମସ୍ସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁସ୍ସରେଥ ସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) । ଏକଦେସଗୁଣାପି ପୂଜାରହା ନମସ୍ସନାରହା, କସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଗୁଣା ପକାସିତାତି ? ସବ୍ବଗୁଣଦସ୍ସନେନ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣମହାକରୁଣାୟୋଗସଙ୍ଖାତହେତୁଞାଣପହାନ- ଆନୁଭାୱରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଫଲହିତଜ୍ଝାସୟିନ୍ଦ୍ରିୟ- ପାକକାଲାଗମନଦେସନାଞାଣସଙ୍ଖାତସତ୍ତୁ- ପକାରସମ୍ପଦାୱସେନ ଥୋମନା ଦସ୍ସିତା । ତେନ ଅତ୍ତହିତପଟିପତ୍ତି, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ନିରୁପକ୍କିଲେସୂପଗମନାପଗମନଞ୍ଚ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁପପୱତ୍ତି, ତଦନତିଧାୱନଞ୍ଚ ଚରଣସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତି ଚ ଅତ୍ତାଧିପତିତା, ଧମ୍ମାଧିପତିତା ଚ ଲୋକନାଥଅତ୍ତନାଥତା ଚ ପୁବ୍ବକାରିକତଞ୍ଞୁତା ଚ ଅପରନ୍ତପତା, ଅନତ୍ତନ୍ତପତା ଚ ବୁଦ୍ଧକରଣଧମ୍ମବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି ଚ ପରତାରଣଅତ୍ତତାରଣଞ୍ଚ ସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହଚିତ୍ତତା, ଧମ୍ମୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ଚ ପକାସିତା ଭୱନ୍ତି । ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାଉତ୍ତମପୂଜନୀୟନମସ୍ସନୀୟଭାୱପୂଜନନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ଚ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତି । ତେନ ପୂଜନକନମସ୍ସନକାନଂ ୟଥିଚ୍ଛିତବ୍ବପୟୋଜନସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତାତି ସବ୍ବଗୁଣା ପକାସିତାତି ।
ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱରଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ, ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରତାୟ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ୱରଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଚନେହି ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମଗୁଣା ପକାସିତା । ଅରିୟସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ସମୁଗ୍ଘାତକିଲେସସମ୍ମୋହାୟେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ପଣ୍ଡିତା ବାଲ୍ୟାଦିସମତିକ୍କମନତୋ, ତସ୍ମା ଭାୱିତଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗା, ସଚ୍ଛିକତସାମଞ୍ଞଫଲା ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ୱିସେସତୋ ‘‘ୱିଦୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସାସନୱରଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଞାତୁଂ, ନେତୁଞ୍ଚ ସପରସନ୍ତାନେ ସକ୍କୁଣନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟେ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦୟୋ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ସଂୱଣ୍ଣିତା, ତେ ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣାପି ନିରୱସେସତୋ ‘‘ୱିଦୂହୀ’’ତି ପଦେନ ପକାସିତାତି । ଏୱଂ ନେତ୍ତିୟା ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଏତଂ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ପଦେନ ସାସନତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଇତରେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଧିଗମୂପାୟଭାୱତୋ ସବ୍ବସାସନମୂଲଭୂତସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭୂତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିସାସନୱରସ୍ସ ଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାପି ଥୋମନାୱସେନ ନୟତୋୱ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି । ନୟତୋ ହି ଦସ୍ସିତା ସବ୍ବେ ଗୁଣା ନିରୱସେସା ଗହିତା ଭୱନ୍ତି, ନ ସରୂପତୋ । ତେନାହ ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନମନୁୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚ ମେ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ଭଗୱତାପି –
‘‘ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତିୟା ବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଅଚିନ୍ତିୟା ।
ଅଚିନ୍ତିୟେ ପସନ୍ନାନଂ, ୱିପାକୋ ହୋତି ଅଚିନ୍ତିୟୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୮୨; ନେତ୍ତି॰ ୯୫) –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ୟାୱଜୀୱଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନେ ଅତିଉସ୍ସାହନ୍ତାନମ୍ପି ସରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱୋ ପଗେୱ ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ, ସଲୋକପାଲୋ ସଦା ନମସ୍ସତି ଚ ।
ତସ୍ସେତ ସାସନୱରଂ, ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ॥ –
ନିଗ୍ଗହିତଲୋପୱସେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପେନ କଥିତୋ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିକୋ ସମତ୍ତୋତି ।
‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ, ସ ଲୋକପାଲୋ ସଦା ନମସ୍ସତି ଚ ।
ତଂ ତସ୍ସ ସାସନୱରଂ, ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି ॥ –
ଗାଥଂ ଅପରେ ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସାପି ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ୟୋଜନତ୍ଥୋ ପନ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ହି ସଲୋକପାଲୋ ଲୋକୋ ୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ନରୱରସ୍ସ ୟଂ ସାସନୱରଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସହିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ଏୱ ୱା ପୂଜୟତେ ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ, ତସ୍ସ ଲୋକପାଲସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ତଂ ପୂଜେତବ୍ବଂ, ନମସ୍ସିତବ୍ବଞ୍ଚ ୱିଦୂହେୱ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଏତଂ ସାସନୱରଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟୋଜନାକାରୋପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ।
ୱିଗ୍ଗହତ୍ଥୋପି ୱିସେସୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଲୋକପାଲା, ୟଥାୱୁତ୍ତଚତୁମହାରାଜାଦୟୋ । ତେହି ଲୋକପାଲେହି ସହିତଂ ସବ୍ବଲୋକଂ ପାଲେତି ଲୋକଗ୍ଗନାୟକତ୍ତାତି ଲୋକପାଲୋତି ଭଗୱାପି ଲୋକପାଲସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସୀୟତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଲୋକପାଲସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ନରୱରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଲୋକପାଲୋ ଗୁଣୀଭୂତୋ ଅପଧାନୋ ପଧାନଭୂତଂ ଲୋକଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱିନିୱତ୍ତୋ, କଥଂ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସୀୟତୀତି ? ଲୋକୱିସେସକୋ ସମାନୋପି ସାସନୱରାପେକ୍ଖତାୟ ଜନକସାମିଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧିୱିସେସଭୂତତ୍ତା ପଧାନଭୂତୋ ୱିୟ ପରାମସୀୟତୀତି । ଭଗୱା ସାସନୱରସ୍ସ ସାମିଭାୱେନ ଗହିତୋ । କଥଂ ସାସନୱରସ୍ସ ସାମୀ ଭଗୱା ସାସନୱରଂ ପୂଜୟତୀତି ? ନ ଚାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ବୁଦ୍ଧା ହି ଭଗୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ତେ ସବ୍ବକାଲଂ ଧମ୍ମମପଚୟମାନାୱ ୱିହରନ୍ତୀତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଧମ୍ମଗରୁଧମ୍ମାପଚୟମାନଭାୱୋ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ…ପେ॰… ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ମାନେତ୍ୱା ପୂଜେତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଲୋକପାଲୋ ଭଗୱା ସାସନୱରଂ ପୂଜୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସତି ଲୋକପାଲୋ ଭଗୱା ସାସନୱରଂ ପୂଜୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ, କଥଂ ଲୋକପାଲୋ ଭଗୱା ସାସନୱରଂ ନମସ୍ସତୀତି ୟୁତ୍ତୋତି ? ୟୁତ୍ତୋୱ ‘‘ନମସ୍ସତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଗରୁକରଣେନ ତନ୍ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୋତି ଅତ୍ଥସ୍ସାପି ଲବ୍ଭନତୋ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ସବ୍ବକାଲଂ ଧମ୍ମନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ୱିହରତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦି । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ନ ୱିତ୍ଥାରୀୟତି ।
ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ପଦେନ ତିୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିସାସନମେୱ ଅତ୍ତନୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ଅଥ ୱା ପଠମଗାଥାୟ ରତନତ୍ତୟଥୋମନେନ ସହ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣତାୱିସୟଂ ସାସନୱରଂ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତଂ, ‘‘ତସ୍ସ ସାସନୱରଂ କିଂ ସବ୍ବଂୟେୱ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଂ, ଉଦାହୁ ପରିୟତ୍ତିସାସନମେୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିସାସନଭୂତଂ ସୁତ୍ତମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପରିୟତ୍ତିସୁତ୍ତମେୱ ସାସନୱରନ୍ତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ପନ କତିୱିଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖେପତୋ ପଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଭେଦତୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଅତ୍ଥପଦତୋ ପନ ଦୁୱିଧମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୟେ ଏକମେୱ ସରୂପତୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଉଦାହୁ ଉଭୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଉଭୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଉଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚନୱଚନୀୟଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୟସ୍ମିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ, ଅତ୍ଥେ ଚ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୋହାରୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ଉଭୟଂ ସରୂପତୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କୋ ଅତ୍ଥୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଛବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଛଅତ୍ଥପଦଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଅତ୍ଥପଦୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସୁତ୍ତଂ ମମ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଂ ସାସନୱରନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । ସରୂପତୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ଥପଦଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଞ୍ଚ ସରୂପତୋ ଞାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଭାୱଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥପଦବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୱିଚୟୂପାୟଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ପଦତ୍ଥୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋଳସହାରା’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ଅଥ ୱା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ୱିସୟଂ ସାସନୱରଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ‘‘ନେତ୍ତି ନାମ କତମା, କତିୱିଧା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ନେତ୍ତିନାମ ଏତ୍ତିକାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋଳସହାରା’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେଟ୍ଠି ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ମହାକଚ୍ଚାୟନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ନେତ୍ତି ନାମ ସୋଳସହାରସମୁଦାୟା ପଞ୍ଚନୟସମୁଦାୟା ଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦସମୁଦାୟାତି ୱିଜାନିତବ୍ବାତି ।
ତେ ହାରାଦୟୋ କେନଟ୍ଠେନ ନେତ୍ତି ନାମ ? ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଅରିୟଧମ୍ମଂ ନେତୀତି ନେତ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ୱୁତ୍ତୋୱ । ଇମାୟ ତତିୟଗାଥାୟପି ‘‘ମହାକଚ୍ଚାନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ । ‘‘ମହାକଚ୍ଚାୟନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ନ ସୁନ୍ଦରୋ । ଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ମୟା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ସୋଳସହାରାଦିସମୁଦାୟା ନେତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେ ହାରା ସୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥୱିଚୟୋ ୱା, ନୟା ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥୱିଚୟୋ ୱାତି ୱିଚାରଣାୟଂ ସତି ‘‘ଇମେ ଇମସ୍ସ ୱିଚୟୋ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହାରା ସୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଅତ୍ଥୱିଚୟୋ ସୋଳସହାରାନଂ ମୂଲପଦନିଦ୍ଧାରଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନେୱ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋ । ତୟୋ ପନ ନୟା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ତିଣ୍ଣଂ ନୟାନଂ ମୂଲପଦସଙ୍ଖାତଅୱିଜ୍ଜାଦିସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନେୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋତି ।
‘‘ତଂ ଉଭୟଂ ସୁତ୍ତେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ କେନଚି କତ୍ଥଚିୟେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଉଦାହୁ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ତଂ ଉଭୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବଥା ୟୋଜିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୟଂ ପରିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହାରା ଚେୱ ନୟା ଚ ଉଭୟଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଗହିତଂ ସବ୍ବଥା ସୁତ୍ତେସୁ ୟୋଜିତନ୍ତି ।
‘‘ହାରାଦିସମୁଦାୟଭୂତଂ ନେତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସୁତ୍ତଂ କଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତଂ ୟଥାସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନେତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ୟଥା ୟେନ ୟେନ ଦେସନାହାରେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ, ତେନ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସଂୱଣ୍ଣେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ନେତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସୁତ୍ତଂ କିତ୍ତକଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତଂ ୟଥାସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥାସୁତ୍ତଂ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ ନେତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଦତି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱଦସ୍ସନୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣେତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନେତ୍ତିନୟେନ ହି ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ।
‘‘ୟଂ ୟଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ, ସା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବା ଦେସନା ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଉଦାହୁ ଦେସିତବ୍ବଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ୟା ଚେୱ ଦେସନା’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ୟା ଚେୱ ଦେସନା ପାଳି ସଂୱଣ୍ଣିତା, ସା ଚ, ତାୟ ଦେସନାୟ ଦେସିତଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ତଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଦେସନାସୀସେନ ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତେହି ଏକନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଉଭୟସ୍ସେୱ ଅନୁପାଦିସେସପରିନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ହେତୁଭାୱତୋ । ‘‘ତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସ ୱିଜାନନେ ସାଧେତବ୍ବେ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ୱିଜାନନସ୍ସ ହେତୁଭୂତା କତମା ଅନୁପୁବ୍ବୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ରା’’ତ୍ୟାଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ର ୱିଜାନନେ ସାଧେତବ୍ବେ ସୁତ୍ତାଦିନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେସନା ଅତ୍ଥୱିଚାରଣା ହାରନୟାନଂ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀ ୱିଜାନନସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ଅନୁପୁବ୍ବୀ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସ ୱିଜାନନେ ସାଧେତବ୍ବେ ସୁତ୍ତାଦିନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେସନାୟ ଅତ୍ଥୱିଚାରଣାୟ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀ ୱିଜାନନସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ଅନୁପୁବ୍ବୀ ନାମାତି । ଅଥ ୱା ୱକ୍ଖମାନାୟ ହାରନୟାନୁପୁବ୍ବିୟା ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେସନା ୱିଜାନନସ୍ସ ହେତୁଭୂତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାକାରେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତିଧା ୱୁତ୍ତାତି ।
ସଙ୍ଗହୱାରସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଉଦ୍ଦେସୱାରଅତ୍ଥୱିଭାୱନା
୧. ଏୱଂ ସଙ୍ଗହୱାରେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତେ ହାରାଦୟୋ ଇଦାନି ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସୋଳସ ହାରା’’ତିଆଦିଦେସନା ଆରଦ୍ଧା। ଅଥ ୱା ସୋଳସହାରାଦିସମୁଦାୟା ନେତ୍ତି ନାମ ମୟା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତା, ‘‘କତମେ ତେ ସୋଳସ ହାରା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସୋଳସ ହାରା’’ତ୍ୟାଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସହାରାଦୀସୁ । ଦେସନା ହାରୋ, ୱିଚୟୋ ହାରୋ…ପେ॰… ସାମାରୋପନୋ ହାରୋତି ଇମେ ସୋଳସ ହାରାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ହାରପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥୋ ପଠମଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କେନଟ୍ଠେନ ହାରାତି ? ହରୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ହାରା। ଏତେହି ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେହି ସଂୱଣ୍ଣିୟେସୁ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟୱିପଲ୍ଲାସା ହରୀୟନ୍ତି, ଇତି ଅଞ୍ଞାଣାଦିହରଣକାରଣତ୍ତା ‘‘ଏତେହୀ’’ତି ପଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା ହାରା ନାମ, ହର-ଧାତୁୟା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚୀଭେଦସଦ୍ଦୋ, ତଂସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଚ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଜାନନାଦିଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କାରଣୂପଚାରତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସତ୍ତିୟେୱ ପରାମସୀୟତି । ତଂସତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା ଣ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁପି । ୱିତ୍ଥାରୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।
ଅସାଧାରଣତୋ ପନ ଦେସୀୟତି ଏତାୟାତି ଦେସନା। ଏତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଦେସୀୟତି ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ସଂୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନ ଞାପୀୟତି, ଇତି ଞାପନକାରଣତ୍ତା ‘‘ଏତାୟା’’ତି ପଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱିସେସସଂୱଣ୍ଣନା ଦେସନା ନାମ, ନ ପାଳିଦେସନା, ପାଳିଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ସହଚରଣତୋ ୱା ଦେସନା । କିଞ୍ଚାପି ଅଞ୍ଞେ ହାରା ଦେସନାପାଳିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ସହଚାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ହାରୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ପାଳିଦେସନାୟ ସହ ଚରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ନ ତଥା ପରେ । ନ ହି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାଦିସନ୍ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣରହିତା ପାଳିଦେସନା ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ହାରୋ ଅସ୍ସାଦାଦିସନ୍ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋତି ।
ୱିଚିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୱିଚୟୋ। ଏତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ସୁତ୍ତେ ପଦପଞ୍ହାଦୟୋ ୱିଚିୟନ୍ତି, ଇତି ୱିଚାରଣକାରଣତ୍ତା ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟୋ ନାମ । କତ୍ୱତ୍ଥାଧିକରଣତ୍ଥାପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେନ ପଦପଞ୍ହାଦିୱିଚୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ।
ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତି ୱିଚାରୀୟତି ଏତାୟାତି ୟୁତ୍ତି। ଏତାୟ ୱିସେସସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସବ୍ବେସଂ ହାରାନଂ ଭୂମିଗୋଚରାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତି ୱିଚାରୀୟତି, ଇତି ୱିଚାରଣକାରଣତ୍ତା ‘‘ଏତାୟା’’ତି ପଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱିସେସସଂୱଣ୍ଣନା ୟୁତ୍ତି ନାମ । ଇଧ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୟୁତ୍ତିୟା ୱିଚାରଣା, ୱିଚାରଣୀୟଭାୱେନ ସହଚରଣତୋ ୱା ୟୁତ୍ତି । ସବ୍ବହାରାନଂ ଭୂମିଗୋଚରାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୟୁତ୍ତି ହାରୋ।
ପଦତି ପୱତ୍ତେତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ପଦଂ, କାରଣଂ । ଠନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫଲାନି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, କାରଣଂ । ପଦଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଞ୍ଚାତି ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଆସନ୍ନକାରଣଂ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିଚାରୀୟତି ଏତାୟାତି ପଦଟ୍ଠାନା, ୱିସେସସଂୱଣ୍ଣନା, ୱିଚାରଣଲୋପୋୱ, ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନଂ, ତେସଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନାନଂ ୱିଚାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତାପି ସମାନଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ଏତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନାତି ଲକ୍ଖଣୋ, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେନ ଧମ୍ମେନ ସମାନଲକ୍ଖଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ଦସ୍ସିୟମାନା ନିବ୍ବଚନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ୱିୟୂହୀୟନ୍ତି ୱିଭାଗେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ବ୍ୟୂହୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ନିବ୍ବଚନାଦୀନଂ ବ୍ୟୂହୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ। ନିବ୍ବଚନାଧିପ୍ପାୟବ୍ୟଞ୍ଜନାନଞ୍ଚେୱ ଦେସନାନିଦାନସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବାପରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ।
ଦେସନାୟ ଗହିତଧମ୍ମେନ ସଭାଗା, ୱିସଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା ଆୱଟ୍ଟୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ଆୱଟ୍ଟୋ, ଦେସନାୟ ଗହିତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ।
ଅସାଧାରଣାସାଧାରଣାନଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମେ, ୱୋଦାନଧମ୍ମେ ଚ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ, ପଦଟ୍ଠାନତୋ, ଭୂମିତୋ ଚ ୱିଭଜନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଭତ୍ତି ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପରିୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱାତି ପରିୱତ୍ତୋ, ସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକଂ ୱିୱିଧଂ ୱଚନଂ ଏତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେତି ୱିୱଚନଂ, ୱିୱଚନମେୱ ୱେୱଚନଂ, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅନେକପରିୟାୟସଦ୍ଦୟୋଜନାଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥା ପକାରେହି ଞାପୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକେକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହାରୋ।
ସୁତ୍ତାଗତା ଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୁ ଓତରୀୟନ୍ତି ଅନୁପ୍ପୱେସୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ଓତରଣୋ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିମୁଖେହି ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଓତରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭା ସୋଧୀୟନ୍ତି ସମାଧୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ସୋଧନୋ, ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭାନଂ ସୋଧନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ।
ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭୂତା ଧମ୍ମା ୱିନା ୱିକପ୍ପେନ ଅଧିଟ୍ଠୀୟନ୍ତି ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାନୋ, ସୁତ୍ତାଗତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକପ୍ପନୱସେନ ସାମଞ୍ଞୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ।
ୟୋ ହେତୁ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଫଲଂ ପରିକରୋତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ଇତି ସୋ ହେତୁ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ପରିକ୍ଖାରୋ, ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ତଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ହେତୁଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଆଚିକ୍ଖତି, ଇତି ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ।
ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମା ପଦଟ୍ଠାନାଦିମୁଖେନ ସମାରୋପୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ସମାରୋପନୋ, ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନଭାୱପହାନସମାରୋପନୱିଚାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ। ଭାୱସାଧନୱସେନାପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ତସ୍ସାପି ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି । ସେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସୋଳସ ହାରା ଦେସନା’’ତ୍ୟାଦିନା ହାରସରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିମତ୍ଥଂ ‘‘ତସ୍ସାନୁଗୀତି’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅନୁଗୀତିଗାଥାୟ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘ତସ୍ସାନୁଗୀତି ଦେସନା ୱିଚୟୋ ୟୁତ୍ତି’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ହାରୁଦ୍ଦେସସ୍ସ । ଅନୁଗୀତୀତି ଅନୁ ପଚ୍ଛା ଗାୟନଗାଥା । ପଞ୍ଚଦସୋତି ପଞ୍ଚଦସମୋ । ସୋଳସୋତି ସୋଳସମୋ । ଅତ୍ଥତୋ ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ଦେସନାଦିପଦତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥତୋ ସଙ୍କରତୋ ରହିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୋ ଚ ନେସଂ ଅସଙ୍କରୋ ଲକ୍ଖଣନିଦ୍ଦେସେ ସୁପାକଟୋ ହୋତୀ’’ତି । ସେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବନ୍ତି । ‘‘କେଚି ହାରା କେହିଚି ହାରେହି ସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ମା ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ଞାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେସଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏତେସଞ୍ଚେୱ ଭୱତୀତି ଏତେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ହାରାନଂ ୟଥା ୟେନାକାରେନ ଅସଙ୍କରୋ ହୋତି, ତଥା ଅସଙ୍କରାକାରେନ ଭୱତି । ଅୟତି ପୱତ୍ତତି ନୟୱିଭତ୍ତୀତି ଅୟା, ୱିତ୍ଥାରେନ ଅୟାତି ୱିତ୍ଥାରତୟା, ତ-କାରୋ ମିସ୍ସକଦୋସାପଗମତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ, ନୟୱିଭତ୍ତିୱିସେସୱଚନଂ । ନୟେନ ଞାୟେନ ୱିଭତ୍ତି ନୟୱିଭତ୍ତି, ନ ପଞ୍ଚନୟୱିଭତ୍ତାହାରାନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ପୱତ୍ତା ଞାୟୱିଭତ୍ତି ତଥା ଅସଙ୍କରାକାରେନ ଭୱତି ତସ୍ମିଂ ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ଞାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨. ସୋଳସ ହାରା ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତା, ‘‘କତମେ ପଞ୍ଚ ନୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ପଞ୍ଚ ନୟା’’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ହାରେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟେ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମେ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ନୟନ୍ତି ସଂକିଲେସେ, ୱୋଦାନେ ଚ ୱିଭାଗତୋ ଞାପେନ୍ତୀତି ନୟା, ନୀୟନ୍ତି ୱା ତାନି ଏତ୍ଥ, ଏତେହି ୱାତି ନୟା’’ତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନୀ-ଧାତୁୟା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦିନୟାନୁସାରେନ ସଂକିଲେସେ, ୱୋଦାନେ ଚ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦିନୟାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ଫଲୂପଚାରତୋ ଗହିତା, ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ତଂ ଫଲୂପଚାରତୋ ଗହିତସତ୍ତିଂ ପରାମସି, ତଂସତ୍ତିସହିତା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦିନୟା ଅ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥା ।
ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ, ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ନୟୋ। ତତ୍ଥ ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତି ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଭୱମୂଲତ୍ତା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅୱସେସା ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ତେନ ପତ୍ତବ୍ବା ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତୀହି ଅୱୟୱେହି ଲୋଭାଦୀହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ, ତୀହି ଅୱୟୱେହି ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପୁକ୍ଖଲୋ ସୋଭନୋତି ତିପୁକ୍ଖଲୋ, ଅକୁସଲମୂଲେହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ, କୁସଲମୂଲେହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ତିପୁକ୍ଖଲୋ।
ସୀହସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଏତ୍ଥ ନୟେତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ, ସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସକଲସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟୋ।
ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟଦିସାଭାୱେନ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଆଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ। ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ୟୋଜନତ୍ଥଂ କତେସୁ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ୟେ ୱୋଦାନାଦୟୋ, ସଂକିଲେସିକା ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତା ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥିତା, ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ‘‘ଅୟଂ ପଠମା ଦିସା, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା’’ତିଆଦିନା ଆଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ।
ତଥା ଆଲୋଚିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟୟୋଜନେ ସମାନୟନତୋ ଅଙ୍କୁସୋ ୱିୟାତି ଅଙ୍କୁସୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ସମାନୟନଂ ଅଙ୍କୁସୋ ନୟୋ।
ଲଞ୍ଜେତୀତି ଲଞ୍ଜକୋ। ୟୋ ନୟୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ଲଞ୍ଜେତି ପକାସେତି, ଇତି ଲଞ୍ଜନତୋ ପକାସନତୋ ସୋ ନୟୋ ଲଞ୍ଜକୋ ନାମ, ନୟୋ ଚ ସୋ ଲଞ୍ଜକୋ ଚାତି ନୟଲଞ୍ଜକୋ। ନୟଲଞ୍ଜକୋ ପଠମୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ନାମ, ନୟଲଞ୍ଜକୋ ଦୁତିୟୋ ତିପୁକ୍ଖଲୋ ନାମ, ନୟଲଞ୍ଜକୋ ତତିୟୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ନାମାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଉଗ୍ଗତାନଂ ୱିସେସେନ ଉଗ୍ଗତୋତି ଉତ୍ତମୋ, ତଂ ଉତ୍ତମଂ । ଗତାତି ଞାତା, ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମତା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନପି ସଂୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନପି ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ।
ୟଥାୱୁତ୍ତନୟୱିସେସସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଟୀକାୟଂ –
‘‘ସମୂହାଦିଂ ଉପାଦାୟ ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧା ୱୋହାରମତ୍ତତା ସମ୍ମୁତିସଭାୱୋ, ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀନଂ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ। ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ୟସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ, ଇତରାପୋହେ ୱା ଚିତ୍ତେନ କତେ ନ ତଥା ବୁଦ୍ଧି, ଇଦଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ୟଥା ଘଟେ, ସସମ୍ଭାରଜଲେ ଚ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି –
ୱଚନେ ଘଟକଥଲଆପଜଲକଦ୍ଦମାଦିସଙ୍ଖାତଂ ସମୂହାଦିଂ ଉପାଦାୟ ଲୋକସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଘଟକଥଲଆପଜଲକଦ୍ଦମାଦିସଙ୍କେତସିଦ୍ଧା ଘଟକଥଲଆପଜଲକଦ୍ଦମାଦିୱୋହାରମତ୍ତତା ସମ୍ମୁତିସଭାୱୋ ସଙ୍କେତୱସେନ ଅୱିତଥତ୍ତା । ପଥୱୀଆଦୀନଂ କକ୍ଖଳାଦିଲକ୍ଖଣଂ, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ। ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ଘଟାଦିକେ ଅଭିନ୍ନେ ୱା ଆପାଦିକେ ୱା ଅନୁରୂପେନ ଊନଭାୱେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନେ ୱା ସତି ସମ୍ମୁତିଭାୱୋ ହୋତୁ, ଭିନ୍ନେ ୱା ଊନେ ୱା କଥଂ ସମ୍ମୁତିଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, କକ୍ଖଳଫୁସନାଦୀନଞ୍ଚ ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା କଥଂ ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, କତମେନ ସଙ୍ଖେପେନ ଅତ୍ଥେନ ସମ୍ମୁତିସଭାୱୋ, ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ଚ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ସମ୍ମୁତିସଭାୱପରମତ୍ଥସଭାୱେସୁ ଅୟଂ ନୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଙ୍ଖେପୋ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମିଂ ଘଟାଦିକେ ଭିନ୍ନେ ସତି ତତୋ ଘଟାଦିତୋ ଇତରୋ କଥଲାଦିଭାୱୋ ଚିତ୍ତେନ ପୁବ୍ବେ କତେନ ୟଥା ୟେନ କଥଲାଦିୱୋହାରେନ ଭୱତି, ୟସ୍ମିଂ ଆପାଦିକେ ସମ୍ଭାରଜଲାଦିକେ ଊନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେ ସତି ୱା ତତୋ ଆପାଦିତୋ ଇତରୋ କଦ୍ଦମାଦିଭାୱୋ ଚିତ୍ତେନ ପୁବ୍ବେ କତେନ ୟଥା ୟେନ କଦ୍ଦମାଦିୱୋହାରେନ ଭୱତି, ତଥା ତେନ ୱୋହାରେନ ବୁଦ୍ଧି କଥଲାଦିସଭାୱଜାନନଂ କଦ୍ଦମାଦିସଭାୱଜାନନଂ ଭୱତି, ଇଦଂ ଅଭିନ୍ନେ ଘଟାଦିକଂ ୱା ଭିନ୍ନେ କଥଲାଦିକଂ ୱା ଅନୂନେ ଆପାଦିକଂ ୱା ଊନେ କଦ୍ଦମାଦିକଂ ୱା ସବ୍ବଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ହୋତ୍ୱେୱ । ‘‘କଦ୍ଦମସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ, କଦ୍ଦମସ୍ମିଂ ଊନେ ୱା ସତି ଇତରୋ ସମ୍ମୁତିସଭାୱୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଘଟେ, ସମ୍ଭାରଜଲେ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚସଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସଭାୱୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱୀଆଦୀନଂ କକ୍ଖଳାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଇତରସ୍ସ ଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଇତରସ୍ସ କକ୍ଖଳାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ହୋତ୍ୱେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥେ ଗହିତେ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।
୩. ପଞ୍ଚ ନୟା ସରୂପତୋ ଆଚରିୟେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତା, ‘‘ୟାନି ପଦାନି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, କତମାନି ତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମାନି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ନୟେପି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମାନୀ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲାନି ନୱ ପଦାନି, ଅକୁସଲାନି ନୱ ପଦାନି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା । ମୂଲନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତେହି ନୟା, ପତିଟ୍ଠାନୱିଭାଗା ଚାତି ମୂଲାନି, ପଦନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୟା, ପଟ୍ଠାନୱିଭାଗା, ଅଧିଗମା ଚାତି ପଦାନି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଟ୍ଠେନ ମୂଲାନି ଚ ତାନି ପଦାନି ଚାତି ମୂଲପଦାନି। କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟନ୍ତୀତି କୁସଲାନି, କୁସେ ରାଗାଦୟୋ ଲୁନନ୍ତୀତି କୁସଲାନି, କୁସା ୱିୟ ଲୁନନ୍ତୀତି କୁସଲାନି, କୁସେନ ଞାଣେନ ଲାତବ୍ବାନି ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନୀତି କୁସଲାନି। କୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖାନୀତି ଅକୁସଲାନି ଅ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖତ୍ଥୋତି ।
ନୱ ପଦାନି କୁସଲାନି, ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋ, ଜାତିଭେଦତୋ ଚ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ‘‘କତମାନି ତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନି ପଚ୍ଚାସତ୍ତିନ୍ୟାୟେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମାନି ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋ, ଜାତିଭେଦତୋ ଚ ମୂଲପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂୟେୱ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିସତି ‘ତଣ୍ହା’ତିଆଦିନା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୂପାଦିକେ ଖନ୍ଧେ ତସତି ପରିତସତୀତି ତଣ୍ହା। ଅୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିପକ୍ଖାତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା। ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନାତି ଲୋଭୋ, ଲୁବ୍ଭତୀତି ୱା ଲୋଭୋ, ଲୁବ୍ଭନଂ ୱା ଲୋଭୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସୁଭେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ସୁଭସଞ୍ଞା। ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିକେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ସୁଖସଞ୍ଞା। ଅନିଚ୍ଚେ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା। ଅନତ୍ତସଭାୱେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଅତ୍ତସଞ୍ଞା । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ପଦେସୁ ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ତାନି ପଦାନି ଅକୁସଲାନୀତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଗହଂ ଗଣନଂ । ସମୋସରଣଂ ସମାରୋପନଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକେ ନୀୱରଣେ ସମେତି ୱୂପସମେତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନାତି ସମଥୋ। ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା। ଲୋଭସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ। ଦୋସସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଦୋସୋ। ମୋହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅମୋହୋ। ଏତ୍ଥାପି ଅ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିପକ୍ଖତ୍ଥୋ, ନ ଅଭାୱତ୍ଥାଦିକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସୁଭେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ, ଚକ୍ଖାଦିମ୍ହି ୱା ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞାପଧାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅସୁଭସଞ୍ଞା, ୱିସେସତୋ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ। ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦୀସୁ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞାପଧାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା, ୱିସେସତୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଅନିଚ୍ଚେ ଖନ୍ଧାଦିକେ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞାପଧାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ୱିସେସତୋ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଅନତ୍ତସଭାୱେ ଖନ୍ଧେ, ଚକ୍ଖାଦିମ୍ହି ୱା ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞାପଧାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା, ୱିସେସତୋ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଧାନଂ । ପଞ୍ଞାସତିସୀସେନ ହି ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ଦେସନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିବଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ, ଏତ୍ଥ ସତିବଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ପଦେସୁ ସବ୍ବୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ତାନି ପଦାନି କୁସଲାନୀତି ୟୋଜନା ।
ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ରକ୍ଖଣଂ ଉଦ୍ଦାନଂ, ସଙ୍ଗହୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଦାନେ ଅୱୁତ୍ତେ ସତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱୋ ଦିନ୍ନୋ ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚତୁରୋ ଚ ୱିପଲ୍ଲାସାତି ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତସଞ୍ଞା । କିଲେସା ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୱପଦେସୂତି ଭୂମୀ, କିଲେସାନଂ ଭୂମୀତି କିଲେସଭୂମୀ, କିଲେସପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନାନି ନୱ ପଦାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଚତୁରୋସତିପଟ୍ଠାନାତି ଅସୁଭଦୁକ୍ଖଅନିଚ୍ଚଅନତ୍ତସଞ୍ଞା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂମୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଭୂମୀ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନାନି ସମୋସରଣଟ୍ଠାନାନି ।
ନୱହି କୁସଲପଦେହି କୁସଲପକ୍ଖା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ୟୋଜୀୟନ୍ତି, ନୱହି ଅକୁସଲପଦେହି ଅକୁସଲପକ୍ଖା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ୟୋଜୀୟନ୍ତି । ନୱହି କୁସଲପଦେହି ସହ କୁସଲପକ୍ଖା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତା ଭୱନ୍ତି, ନୱହି ଅକୁସଲପଦେହି ସହ ଅକୁସଲପକ୍ଖା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ୱୁତ୍ତାୱସେସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ଉଦ୍ଦେସୱାରସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ନିଦ୍ଦେସୱାରଅତ୍ଥୱିଭାୱନା
ସୋଳସହାରନିଦ୍ଦେସୱିଭାୱନା
୪. ହାରାଦୀସୁ ସମୁଦାୟସ୍ସ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ହାରାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ନେତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ହାରାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସୋଳସ ହାରା ? ଦେସନା ୱିଚୟୋ’’ତିଆଦିଉଦ୍ଦେସପାଠେ । ସଙ୍ଖେପତୋତି ସମାସତୋ । ନେତ୍ତୀତି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ । କିତ୍ତିତାତି କଥିତା, ଇଦାନି ନିଦ୍ଦେସତୋ କଥେସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା, ନିସ୍ସରଣମ୍ପି ଚ ଫଲଂ ଉପାୟୋ ଚ ।
ଆଣତ୍ତୀ ଚ ଭଗୱତୋ, ୟୋଗୀନଂ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥାୟଂ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ଅସ୍ସାଦୋପି ଆଦୀନୱତା ଆଦୀନୱୋପି ନିସ୍ସରଣମ୍ପି ଫଲମ୍ପି ଉପାୟୋପି ୟୋଗୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତିପି ଇମେ ଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା ସଂୱଣ୍ଣିତା ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଞାପିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ୱଚନତ୍ଥାଦୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାୱ, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚିମତ୍ତମେୱ କଥେସ୍ସାମି । ଅସ୍ସାଦୀୟତେତି ଅସ୍ସାଦୋ, କୋ ସୋ ? ସୁଖଂ, ସୋମନସ୍ସଂ, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଚ । ଅସ୍ସାଦେତି ଏତାୟାତି ୱା ଅସ୍ସାଦୋ, କୋ ସୋ ? ତଣ୍ହା, ୱିପଲ୍ଲାସା ଚ । ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ହି ଏକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ।
ଆଭୁସଂ କମ୍ମେନ ଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖାଦି ହୁତ୍ୱା ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, ଦୁକ୍ଖାଦି । ଅଥ ୱା ଅତିୱିୟ ଆଦୀନଂ କପଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, କପଣମନୁସ୍ସୋ, ତଥାଭାୱା ଚ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତାଦିୟୋଗତୋ ।
ନିସ୍ସରତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ନିସ୍ସରତୀତି ୱା ନିସ୍ସରଣଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସରଣଭେଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪ ହାରସଙ୍ଖେପ) ବହୁଧା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ଫଲତି ପୱତ୍ତତୀତି ଫଲଂ, ଦେସନାୟ ଫଲଂ । ୟଦିପି ଦେସନା ଫଲନିପ୍ଫାଦିକା ନ ହୋତି, ତଥାପି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରହେତୁତୋ ଫଲଂ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦେସନାୟ ଫଲଂ ନାମାତି । କତମଂ ତଂ ? ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୟସପରିୱାରଅଧିପତେୟ୍ୟଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଦେୱରଜ୍ଜ- ସିରିଚତୁସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କସୀଲସମାଧିସମ୍ପଦା ୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞା ପଟିସମ୍ଭିଦା ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟତି ପୱତ୍ତତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ଉପାୟୋ, କୋ ସୋ ? ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ପୁରିମା ପଟିପଦା ହି ପଚ୍ଛିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗମୂପାୟୋ, ପରମ୍ପରାୟ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଚ ଉପାୟୋ । କେଚି ‘‘ମଗ୍ଗୋପି ଉପାୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ନିବ୍ବାନମେୱ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ‘‘ତେ ପହାୟ ତରେ ଓଘନ୍ତି ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୫) ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଭାୱଂ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା କେସଞ୍ଚି ୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଆଣତ୍ତୀତି ଆଣାରହସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ଏୱଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜାହି, ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିଂ ମା ପଟିପଜ୍ଜାହୀ’’ତି ୱିଧାନଂ ଆଣାଠପନଂ ଆଣତ୍ତି ନାମ ।
ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାସୂତି ୟୋଗିନୋ, ୱେନେୟ୍ୟା, ତେସଂ ୟୋଗୀନଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ୱଚନସେସଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସୁତ୍ତେ ଆଗତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଏକଦେସାଗତାନମ୍ପି ନୀହରିତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ୱିଭଜନସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରୋତି ନିଦ୍ଦେସତୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ୱିଭଜନାକାରୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୫) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ।
ଦେସନାହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ୱିଚୟହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଞ୍ଚ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟା ଚ ଅନୁଗୀତି ।
ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ପୱିଚୟୋ, ହାରୋ ୱିଚୟୋତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ ୟା ପୁଚ୍ଛା ୱିଚୟମାନା ଚ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଞ୍ଚ ୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୱିଚୟମାନା ଚ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ପଦାଦିୱିଚୟୋ, ଅସ୍ସାଦାଦିୱିଚୟୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱିଚୟମାନା ପୁଚ୍ଛାଦୟୋ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱିଚିୟନ୍ତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ପୁଚ୍ଛୀୟତେ ପୁଚ୍ଛିତଂ। ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଭାୱସାଧନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ କମ୍ମସାଧନତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଟୀକାୟଂ ‘‘ଭାୱତ୍ଥେ ତୋତି ଆହ – ‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’’ତି ।
‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪ ହାରସଙ୍ଖେପ) ୱୁତ୍ତୋୱ । କଥଂ ? –
‘‘ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଏକାଧିଟ୍ଠାନା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନା ସମ୍ମୁତିୱିସୟା ପରମତ୍ଥୱିସୟା ଅତୀତୱିସୟା ଅନାଗତୱିସୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିସୟା’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣଂ ଠପନଂ ସାୱସେସଂ ନିରୱସେସଂ ସଉତ୍ତରଂ ନିରୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ।
‘‘ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଇମିନା ସମେତି, ଏତେନ ନ ସମେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥଂ ଆନେତ୍ୱା, ୱିଚୟୋ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ୱିଚୟୋ ପୁବ୍ବାପରୱିଚୟୋ। ‘‘ଅୟଂ ଅନୁଗୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଗହା ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଗହା ତଦୁଭୟତ୍ଥସଙ୍ଗହା କୁସଲତ୍ଥସଙ୍ଗହା ଅକୁସଲତ୍ଥସଙ୍ଗହା’’ତିଆଦିନା ଅନୁଗୀତିୱିଚୟୋ। ଅସ୍ସାଦାଦୀସୁ ସୁଖୱେଦନାୟ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ତଣ୍ହାୟ ‘‘ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ‘‘ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଅୱସିଟ୍ଠାନଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ‘‘ୟଥାସକଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ, ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାଧିକେ ଚ ଦୁକସତେ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ତଂତଂଅସ୍ସାଦତ୍ଥୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ ଅସ୍ସାଦୱିଚୟୋ।
ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ‘‘ଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଲୋକିୟଧମ୍ମାନଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟହାନଭାଗିୟତାଦିୱସେନ ଆଦୀନୱୱୁତ୍ତିୟା ଓକାରନିଦ୍ଧାରଣେନ ଆଦୀନୱୱିଚୟୋ। ନିସ୍ସରଣପଦେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗମନତୋ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୱିଭାଗୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିୟାୟୱିଭାଗୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନାତି ଏୱଂ ନିସ୍ସରଣୱିଚୟୋ। ଫଲାଦୀନଂ ତଂତଂସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଫଲସ୍ସ ତଦୁପାୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତୱିଧିୱଚନସ୍ସ ଚ ୱିଭାଗନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱିଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପଦପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁଚ୍ଛାପୁବ୍ବାପରାନୁଗୀତୀନଂ, ଅସ୍ସାଦାଦୀନଞ୍ଚ ୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନେୱ ୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ୱିଚୟୋ ହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିସେସୋ ପନ ଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । କଥଂ ? –
‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେ ‘‘ଆମ, ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚମେୱା’’ତି ଏକନ୍ତତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଞ୍ଚା’’ତି ପୁଟ୍ଠେ ‘‘ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ, ଫଲପରିୟାପନ୍ନଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେ ‘‘କିଂ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠୋ କୁସଲତ୍ଥୋ, ଉଦାହୁ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠୋ’’ତି ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣଂ, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା, ଅସସ୍ସତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଠପନଂ, ‘‘କିଂ ପନେତେ ‘କୁସଲା’ତି ୱା ‘ଧମ୍ମା’ତି ୱା ଏକତ୍ଥା, ଉଦାହୁ ନାନତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ସାୱସେସଂ। ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ସାୱସେସତୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାୟଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପାଟିହୀରକଂ ସଉତ୍ତରଂ ସପ୍ପାଟିହୀରକଂ ନିରୁତ୍ତରଂ, ସେସଂ ୱିଚୟହାରନିଦ୍ଦେସେ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି –
ୱୁତ୍ତୋୱ । ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅନାକୁଲୋ ପାକଟୋ ୟତିପୋତେହି ୱିଞ୍ଞାତୋ, ସୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ନ ୱିଭତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିଚୟହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ସବ୍ବେସଂ ହାରାନଂ, ୟା ଭୂମୀ ୟୋ ଚ ଗୋଚରୋ ତେସଂ ।
ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତପରିକ୍ଖା, ହାରୋ ୟୁତ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ହାରାନଂ ୟା ଭୂମି ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଭୂତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୟୋ ଗୋଚରୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଭୂମିସଙ୍ଖାତବ୍ୟଞ୍ଜନଗୋଚରସଙ୍ଖାତସୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ୟା ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତପରିକ୍ଖା ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୀନଂ ୱିଚାରଣା ସଂୱଣ୍ଣନା କତା, ସୋ ୟୁତ୍ତିଅୟୁତ୍ତିପରିକ୍ଖାୱିଚାରଣସଙ୍ଖାତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ୟୁତ୍ତି ହାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତେସଂ ହାରାନଂ ଭୂମିଭୂତସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଆଗତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ଦୁୱିଧୋ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱୋ, ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୱାଚକଭାୱୋ ଚ । ଗୋଚରଭୂତସ୍ସ ପନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ସୁତ୍ତୱିନୟଧମ୍ମତାହି ଅୱିଲୋମନଂ । ଅୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟୁତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଜିନୋ, ତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ଇତି ୟାୱ ସବ୍ବଧମ୍ମା, ଏସୋ ହାରୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି କୁସଲାଦିଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ତେ ଜିନୋ ଦେସେତି, ତସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଜିନେନ ଦେସିତସ୍ସ କୁସଲାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୟଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟାୱ ୟତ୍ତକା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେ ଜିନେନ ଦେସିତା, ତତ୍ତକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଚ ପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ୟଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଇତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟାୱ ୟତ୍ତକା ସବ୍ବେ ପଦଟ୍ଠାନଧମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାୱ, ତତ୍ତକାନି ସବ୍ବାନି ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନାନି ୟଥାନୁରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ କଥିତାନି, ଏସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ସୁତ୍ତେ ଦେସିତକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦି ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସୁତ୍ତେ ଦେସିତଅକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦି ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଥାରହଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ।
ପଦଟ୍ଠାନହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଲକ୍ଖଣହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ, ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା କେଚି ।
ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ସବ୍ବେ, ସୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମା’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମେ ସୁତ୍ତେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମ୍ହି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦ୍ଧାରିତେ ୱା ସତି ତେନ ଧମ୍ମେନ ୟେ କେଚି ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା ଭୱନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେ ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ଆନେତ୍ୱା ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ଲକ୍ଖଣୋ ନାମ ହାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏକଂ ସମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକଲକ୍ଖଣା, ସମାନଲକ୍ଖଣା, ସହଚାରିତାୟ ୱା ସମାନକିଚ୍ଚତାୟ ୱା ସମାନହେତୁତାୟ ୱା ସମାନଫଲତାୟ ୱା ସମାନାରମ୍ମଣତାୟ ୱା ଅୱୁତ୍ତାପି ନିଦ୍ଧାରିତାତି । କଥଂ? – ‘‘ନାନତ୍ତକାୟାନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୧, ୩୫୭, ୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୪), ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତିଆଦୀସୁ ସହଚାରିତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସହଗତା ଧମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରିତା । ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୯) ସମାନକିଚ୍ଚତା, ପିୟୱଚନଅତ୍ଥଚରିୟା ସମାନତ୍ଥତାପି ନିଦ୍ଧାରିତା, ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ମହାୱ॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫; ଉଦା॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ସମାନହେତୁତାୟ ସଞ୍ଞାଦୟୋପି ନିଦ୍ଧାରିତା, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ମହାୱ॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫; ଉଦା॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ସମାନଫଲତାୟ ତଣ୍ହୁପାଦାନାଦୟୋପି ନିଦ୍ଧାରିତା, ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୪) ସମାନାରମ୍ମଣତାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାଦୟୋପି ନିଦ୍ଧାରିତା, ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିଭଙ୍ଗୱାରେ (ନେତ୍ତି॰ ୨୩) ଆଗମିସ୍ସତି ।
ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ନେରୁତ୍ତମଧିପ୍ପାୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମଥ ଦେସନାନିଦାନଞ୍ଚ ।
ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧୀ, ଏସୋ ହାରୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନେରୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତପଦନିବ୍ବଚନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସକାନଂ, ସାୱକାନଂ ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନ ଦେସନାନିଦାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରେନ ଅନୁସନ୍ଧି ଚ ଏତେ ନିରୁତ୍ତାଦୟୋ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱିଭାୱୀୟନ୍ତି, ଏସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଦେସନାପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଦେସକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟାଦି ଦେସନାନିଦାନଂ ନାମ । ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସ୍ସ ବହୁୱିସୟତ୍ତା ୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୨୫ ଆଦୟୋ) ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କଥୟିସ୍ସାମ ।
ଚତୁବ୍ୟୂହହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଆୱଟ୍ଟହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେ, ପରିୟେସତି ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ଆୱଟ୍ଟତି ପଟିପକ୍ଖେ, ଆୱଟ୍ଟୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପରକ୍କମଧାତୁଆଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ଏକମ୍ହି ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦିକେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ସତି ୱିସଭାଗତାୟ ୱା ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତି, ଦେସନାୟ ସରୂପତୋ ଅଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତି, ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ପରିୟେସିତ୍ୱା ୟୋଜେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ପମାଦାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେ କୋସଜ୍ଜାଦିକେ ପଟିପକ୍ଖେ ଆୱଟ୍ଟତି ଆୱଟ୍ଟାପେତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ନାମା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
‘‘ପଟିପକ୍ଖେ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ସେସେପି ସଭାଗେ ଆୱଟ୍ଟନତୋ । ନ ହି ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦିକେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ସତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ କୋସଜ୍ଜାଦିକେୟେୱ ଦେସନଂ ଆୱଟ୍ଟେତି, ଅଥ ଖୋ ଅୱସେସୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିକେପି ଦେସନଂ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ।
ଆୱଟ୍ଟହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଭୂମିଞ୍ଚ ୱିଭଜତେ ଅୟଂ ହାରୋ ।
ସାଧାରଣେ ଅସାଧାରଣେ ଚ ନେୟ୍ୟୋ ୱିଭତ୍ତୀ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ କୁସଲାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ ସଭାୱଧମ୍ମଞ୍ଚ ଦାନସୀଲାଦିପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମି ଭାୱନାଭୂମୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଭୂମିଞ୍ଚ ସାଧାରଣେ ଚ ଅସାଧାରଣେ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱିଭଜତେ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ୱିଭତ୍ତି ହାରୋ’’ତି ନେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା କୁସଲା ୱାସନାଭାଗିୟା, ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା କୁସଲା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା’’ତ୍ୟାଦିନା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ଅକୁସଲା କିଲେସଭାଗିୟା’’ତ୍ୟାଦିନା ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ‘‘ଇଦଂ ସୀଲଂ ଇମସ୍ସ ମହଗ୍ଗତୱିସେସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ସୀଲଂ ଇଦଂ ଝାନଂ ଇମସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତ୍ୟାଦିନା ପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ‘‘ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭୂମି, ଭାୱନାପହାତବ୍ବସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ଭୂମି’’ତ୍ୟାଦିନା ଭୂମିଞ୍ଚ, ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନାନଂ ସାଧାରଣା’’ତ୍ୟାଦିନା ସାଧାରଣେ ଚ, ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ ଅସାଧାରଣା’’ତ୍ୟାଦିନା ଅସାଧାରଣେ ଚ ୟେନ ୱିଭଜତି, ସୋ ୱିଭତ୍ତି ହାରୋ ନାମାତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ୩୩-୩୪) ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱିଭଜନାକାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୱିଭତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପରିୱତ୍ତନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ଧମ୍ମେ, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଭାୱିତେ ପହୀନେ ଚ ।
ପରିୱତ୍ତତି ପଟିପକ୍ଖେ, ହାରୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ନାମା’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଭାୱିତେ ଭାୱିତବ୍ବେ କୁସଲେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କଥିତେ, ସଂୱଣ୍ଣିତେ ୱା ପହୀନେ ପହାତବ୍ବେ ଅକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କଥିତେ, ସଂୱଣ୍ଣିତେ ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖେ ୱିପରୀତଧମ୍ମେ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ପରିୱତ୍ତତି ପରିୱତ୍ତେତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ ନାମା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ପହୀନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା କାମା …ପେ॰… କାମେହି ୱେରମଣୀ ତେସଂ ଅଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ପଟିପକ୍ଖେ ପରିୱତ୍ତନଭାୱଂ ୱିଭଙ୍ଗୱାରେ (ନେତ୍ତି॰ ୩୫ ଆଦୟୋ) ୱକ୍ଖତୀତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତା ।
ପରିୱତ୍ତନହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ୱେୱଚନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୱେୱଚନାନି ବହୂନି ତୁ, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ।
ୟୋ ଜାନାତି ସୁତ୍ତୱିଦୂ, ୱେୱଚନୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି ତୁ ୱୁତ୍ତାନି ଏୱ, ବହୂନି ତୁ ବହୂନି ଏୱ ୱେୱଚନାନି ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୟୋ ସୁତ୍ତୱିଦୂ ଜାନାତି, ଜାନିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପଦତ୍ଥେ ୟୋଜେତି, ତସ୍ସ ସୁତ୍ତୱିଦୁନୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ୱେୱଚନୋ ନାମ ହାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ସୋ-ସଦ୍ଦା ଅସମାନତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ୟୋ ସୁତ୍ତୱିଦୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଭଗୱତି ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁଗତୋ ଲୋକୱିଦୂ ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତିଗତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦୋ ଚତୁୟୋଗୱିପ୍ପହୀନୋ ଅଗତିଗମନୱୀତିୱତ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଟସଲ୍ଲୋ ନିରୁଳ୍ହୱଣୋ ମଦ୍ଦିତକଣ୍ଟକୋ ନିବ୍ବାପିତପରିୟୁଟ୍ଠାନୋ ବନ୍ଧନାତୀତୋ ଗନ୍ଥୱିନିୱେଠନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୱୀତିୱତ୍ତୋ ଭିନ୍ନନ୍ଧକାରୋ ଚକ୍ଖୁମା ଲୋକଧମ୍ମସମତିକ୍କନ୍ତୋ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସଙ୍ଖେପଗତୋ ବନ୍ଧନାତିୱତ୍ତୋ ଠପିତସଙ୍ଗାମୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଉକ୍କାଧରୋ ଆଲୋକକରୋ ପଜ୍ଜୋତକରୋ ତମୋନୁଦୋ ରଣଞ୍ଜହୋ ଅପରିମାଣୱଣ୍ଣୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୱଣ୍ଣୋ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟୱଣ୍ଣୋ ଆଭଙ୍କରୋ ପଭଙ୍କରୋ ଧମ୍ମୋଭାସପଜ୍ଜୋତକରୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୩୮) ଏୱମାଦୀନି ବହୂନି ୱେୱଚନାନି ୟୋଜିତାନି । ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିଭଙ୍ଗୱାରେ (ନେତ୍ତି॰ ୩୭ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତି ।
ୱେୱଚନହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଏକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ୱିୱିଧାହି ଦେସେତି ।
ସୋ ଆକାରୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତୀ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଏକଂ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଂ ୱିୱିଧାହି ନିକ୍ଖେପପ୍ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତାଦୀହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ୟେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରେନ ଦେସେତି, ସୋ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରୋ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱିଭାୱିତୋ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତି ହାରୋ ନାମା’’ତି ଞେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ୱିୱିଧାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତିପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତିପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତିପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି- ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତିସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତିନିରୋଧପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବିଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱମାଦିପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ଏକପଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରୱିଭାୱନାଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହାରୋ ନାମାତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ, ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ, ଦସନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି।
‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ, ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ, ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହା, ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହଂ । ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହଂ, ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି, ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୁଦ୍ଧୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬) ଏୱମାଦି ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟସ୍ସ ଚାତି ।
‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ନତ୍ଥି ରାଗୋ, ନତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ, ନତ୍ଥି ତଣ୍ହା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬) ଏୱମାଦି ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ‘‘ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ସମୁଦୟସ୍ସ, ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ, ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନିରୋଧସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ସୁତମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ, ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ, ପୱତ୍ତନାପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦିୱିତ୍ଥାରୋ ୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୩୯ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଓତରଣହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧା ଚ ଧାତୁଆୟତନା ।
ଏତେହି ଓତରତି ୟୋ, ଓତରଣୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚ ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧା ଚ ୟାନି ଧାତୁଆୟତନାନି ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ଏତେହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧଧାତାୟତନେହି, ସୁତ୍ତେ ଆଗତପଦତ୍ଥମୁଖେନ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନେହି ଚ ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଓତରତି ଓଗାହତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିକେ ତତ୍ଥ ୱାଚକୱସେନ, ତତ୍ଥ ଞାପକୱସେନ ୱା ଅନୁପୱିସତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ଖନ୍ଧା ଚାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧା । ଧାତୁଆୟତନାତି ଧାତୁୟୋ ଚ ଆୟତନାନି ଚ ଧାତୁଆୟତନା । କଥଂ ଓତରଣୋ ? ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ୪୨) ପାଠୋ ।
ଉଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପଧାତୁ ଚ ଅରୂପଧାତୁ ଚ । ଅଧୋତି କାମଧାତୁ । ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ତେଧାତୁକେ ଅୟଂ ଅସେକ୍ଖାୱିମୁତ୍ତି । ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଓତରଣା ।
ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେହି ଓତରଣା ।
ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତାନି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଅୟଂ ଖନ୍ଧେହି ଓତରଣା ।
ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଙ୍ଖାରପରିୟାପନ୍ନାନି ୟେ ସଙ୍ଖାରା ଅନାସୱା, ନୋ ଚ ଭୱଙ୍ଗା, ତେ ସଙ୍ଖାରା ଧମ୍ମଧାତୁସଙ୍ଗହିତା, ଅୟଂ ଧାତୂହି ଓତରଣା ।
ସା ଧମ୍ମଧାତୁ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନା, ୟଂ ଆୟତନଂ ଅନାସୱଂ, ନୋ ଚ ଭୱଙ୍ଗଂ, ଅୟଂ ଆୟତନେହି ଓତରଣାତି ଏୱମାଦୀହି ୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୪୨ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ଓତରଣହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ସୋଧନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ପଞ୍ହେ, ଗାଥାୟଂ ପୁଚ୍ଛିତା ୟମାରବ୍ଭ ।
ସୁଦ୍ଧାସୁଦ୍ଧପରିକ୍ଖା, ହାରୋ ସୋ ସୋଧନୋ ନାମା’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ଆରୁଳ୍ହେ ପଞ୍ହେ ଞାତୁମିଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ଭଗୱତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ୟଂ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ଅଧିକିଚ୍ଚ ସା ଗାଥା ପୁଚ୍ଛିତା ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଠପିତା, ତସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ସୁଦ୍ଧାସୁଦ୍ଧପରିକ୍ଖା ୱିଚାରଣା ଭୱେ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
କଥଂ ? ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦଂ ସୋଧିତଂ, ଆରମ୍ଭୋ ନ ସୋଧିତୋ । ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ପଦଂ ସୋଧିତଂ, ଆରମ୍ଭୋ ନ ସୋଧିତୋ । ‘‘ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ପଦଂ ସୋଧିତଂ, ଆରମ୍ଭୋ ନ ସୋଧିତୋ । ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ପଦଞ୍ଚ ସୋଧିତଂ, ଆରମ୍ଭୋ ଚ ସୋଧିତୋତି । ଏୱଂ ପଦାଦୀନଂ ସୋଧିତାସୋଧିତଭାୱୱିଚାରୋ ହାରୋ ସୋଧନୋ ନାମ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୪୫ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ସୋଧନହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଏକତ୍ତତାୟ ଧମ୍ମା, ୟେପି ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
ତେ ନ ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା, ଏସୋ ହାରୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ତତାୟ ସାମଞ୍ଞେନପି ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ୱିସେସେନପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା ସାମଞ୍ଞୱିସେସକପ୍ପନାୟ ୱୋହାରଭାୱେନ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ, କାଲଦିସାୱିସେସାଦୀନଂ ୱିୟ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ, ଏସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ଏକତ୍ତତାୟାତି ଏକସ୍ସ ସମାନସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକତ୍ତଂ, ଏକତ୍ତମେୱ ଏକତ୍ତତା, ତାୟ । ଏକସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମାନତ୍ଥୱାଚକୋ, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚକୋତି । ୱେମତ୍ତତାୟାତି ୱିସିଟ୍ଠା ମତ୍ତା ୱିମତ୍ତା, ୱିମତ୍ତା ଏୱ ୱେମତ୍ତଂ, ୱେମତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେମତ୍ତତା, ତାୟ । ୟଥା ହି ‘‘ଅଜ୍ଜ ସ୍ୱେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା କାଲୱିସେସା ଅନୱଟ୍ଠିତା ଭୱନ୍ତି, ‘‘ପୁରିମା ଦିସା, ପଚ୍ଛିମା ଦିସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଦିସାୱିସେସା, ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସା ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଭାୱାତି । ତଥା ହି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଜାତିଆଦିଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ସାମଞ୍ଞଂ ସମାନମ୍ପି ସଚ୍ଚାପେକ୍ଖାୟ ୱିସେସୋ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀସୁପୀତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏକତ୍ତତା । ‘‘ଜାତି ଦୁକ୍ଖା, ଜରା ଦୁକ୍ଖା, ମରଣଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ୱେମତ୍ତତା । ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ଏକତ୍ତତା, ‘‘ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା’’ତି ଏୱମାଦି ୱେମତ୍ତତାତି ଏୱମାଦି ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୪୬ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ଅଧିଟ୍ଠାନହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପରିକ୍ଖାରହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ଧମ୍ମଂ, ଜନୟନ୍ତିପ୍ପଚ୍ଚୟା ପରମ୍ପରତୋ ।
ହେତୁମୱକଡ୍ଢୟିତ୍ୱା, ଏସୋ ହାରୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକା ୟେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ୟଂ ଫଲଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପରମ୍ପରତୋ ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଜନୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିକ୍ଖାରଭୂତଂ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକଂ ଅସାଧାରଣଂ ଜନକଂ ହେତୁଂ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକଂ ସାଧାରଣଂ ପଚ୍ଚୟହେତୁଞ୍ଚ ଅୱକଡ୍ଢୟିତ୍ୱା ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ, ଏସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା । ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣହେତୂ ଭୱନ୍ତି, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦୟୋ ସାଧାରଣପଚ୍ଚୟା । ତେନାହ – ‘‘ଅସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହେତୁ, ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୁ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିକଂ (ନେତ୍ତି॰ ୪୯) ୱିଭଙ୍ଗୱଚନଞ୍ଚ ।
ପରିକ୍ଖାରହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ସମାରୋପନହାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂମୂଲା, ୟେ ଚେକତ୍ଥା ପକାସିତା ମୁନିନା ।
ତେ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା, ଏସ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୟଂମୂଲା ୟେସଂ ସମାଧିଆଦୀନଂ ମୂଲା, ତେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ତେସଂ ସମାଧିଆଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା, ୟେ ଚ ରାଗୱିରାଗଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସେକ୍ଖଫଲକାମଧାତୁସମତିକ୍କମନାଦିସଦ୍ଦା ଅନାଗାମିଫଲତ୍ଥତାୟ ଏକତ୍ଥା ସମାନତ୍ଥାତି ବୁଦ୍ଧମୁନିନା ପକାସିତା, ତେ ରାଗ…ପେ॰… ତିକ୍କମନାଦିସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନଭାୱେନ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା, ଏସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତରୱିଭାୱନାପାରିପୂରୀ କଥିତା, ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ଚ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନେନ ହୋତୀତି ଭାୱନାସମାରୋପନପହାନସମାରୋପନାପି ଦସ୍ସିତାତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସମାରୋପନୋ ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନୋ, ୱେୱଚନସମାରୋପନୋ, ଭାୱନାସମାରୋପନୋ, ପହାନସମାରୋପନୋତି ।
ତତ୍ଥ କାୟିକସୁଚରିତଂ, ୱାଚସିକସୁଚରିତଞ୍ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ମନୋସୁଚରିତେ ଅନଭିଜ୍ଝା, ଅବ୍ୟାପାଦୋ ଚ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମଥୋ ରାଗୱିରାଗଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱିପସ୍ସନା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱମାଦି ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନୋ। ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ସେକ୍ଖଫଲଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଅସେକ୍ଖଫଲଂ, ଇଦଂ ୱେୱଚନଂ । ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଅନାଗାମିଫଲଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱେୱଚନଂ । ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ତେଧାତୁସମତିକ୍କମନଂ, ଇଦଂ ୱେୱଚନଂ । ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଞାବଲଂ, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱମାଦି ୱେୱଚନନ୍ତି ଏୱମାଦି ୱେୱଚନସମାରୋପନୋ। କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଚତୂସୁ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ଭାୱନାସମାରୋପନୋ। କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି, କବଳୀକାରୋ ଚସ୍ସ ଆହାରୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, କାମୁପାଦାନେନ ଚ ଅନୁପାଦାନୋ ଭୱତି, କାମୟୋଗେନ ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଭୱତି, ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥେନ ଚ ୱିପ୍ପୟୁଜ୍ଜତି, କାମାସୱେନ ଚ ଅନାସୱୋ ଭୱତି, କାମୋଘଞ୍ଚ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଭୱତି, ରାଗସଲ୍ଲେନ ଚ ୱିସଲ୍ଲୋ ଭୱତି, ରୂପୂପିକା ଚସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ରୂପଧାତୁୟଂ ଚସ୍ସ ରାଗୋ ପହୀନୋ ଭୱତି, ନ ଚ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱେଦନାସୂତି ଏୱମାଦି ପହାନସମାରୋପନୋତି ଏୱମାଦି ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ନିୟୁତ୍ତୋତି ।
ଇତି ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା ।
ସୋଳସହାରନିଦ୍ଦେସୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନୟନିଦ୍ଦେସୱିଭାୱନା
୧୭. ହାରନିଦ୍ଦେସା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମେ ନୟନିଦ୍ଦେସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଣ୍ହଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନେୱ ହାରେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ଗହିତଂ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନେତି, ସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ସମଥେନ, ସୁତ୍ତେ ଆଗତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ଥତୋ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱା ଗହିତେନ ସମଥେନ, ଗହିତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ନେତି, ନୟନ୍ତୋ ଚ ସଚ୍ଚେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ନେତି, ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ନୟୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ଭୂମି, ସଂୱଣ୍ଣନା ଚ ଗାଥାୟଂ ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅତ୍ଥନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନା, ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁରୂପୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁଗାହଣନୟୋ ଅତ୍ଥନୟୋୱ । ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ୟା ସଂୱଣ୍ଣନା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ୱସେନ ତଣ୍ହାଦିମୁଖେନ ନୟଭୂମିରଚନା ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୱ ନୟୱୋହାରୋ କତୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ହାରସମ୍ପାତେ (ନେତ୍ତି॰ ୭୮-୭୯) ଆଗମିସ୍ସତି ।
ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟୋ ଅକୁସଲେ ସମୂଲେହି, ନେତି କୁସଲେ ଚ କୁସଲମୂଲେହି ।
ଭୂତଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ, ତିପୁକ୍ଖଲଂ ତଂ ନୟଂ ଆହୂ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଅକୁସଲେ ସମୂଲେହି ଅତ୍ତନୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ତୀହି ଲୋଭାଦୀହି ମୂଲେହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନେତି, କୁସଲେ ଚ କୁସଲମୂଲେହି ତୀହି ଅଲୋଭାଦୀହି ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ନେତି, ନୟନ୍ତୋ ଚ ଭୂତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ନେତି, ନ ଅଭୂତଂ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ, ତଥଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ନେତି, ନ ଘଟାଦୟୋ ୱିୟ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚମତ୍ତଂ, ଅୱିତଥଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ନେତି, ନ ୱିତଥଂ । କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଭୂତା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତ୍ତା ତଥା, ଅକୁସଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠୱିପାକତାଭାୱତୋ, କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକତାଭାୱତୋ ୱିପାକେ ସତି ଅୱିସଂୱାଦକତ୍ତା ଅୱିତଥା ଭୱନ୍ତି, କୁସଲାକୁସଲା ହି ଏତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ‘‘ଭୂତଂ, ତଥଂ, ଅୱିତଥ’’ନ୍ତି ପଦାନଂ କୁସଲାକୁସଲୱିସେସନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଅଥ ୱା ଅକୁସଲମୂଲେହି ଅକୁସଲାନି, କୁସଲମୂଲେହି ଚ କୁସଲାନି ନୟନ୍ତୋ ଅୟଂ ନୟୋ ଭୂତଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ନେତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତି । ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ହି ବାଧକାଦିଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱାଭାୱେନ ଭୂତାନି, ସଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ତଥାନି, ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଅୱିତଥାନି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନୀ’’ତି ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) । ଅକୁସଲାଦିସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣଂ ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଂ ତିପୁକ୍ଖଲଂ ନୟନ୍ତି ଆହୂତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ତୀହି ହେତୂହି ପୁକ୍ଖଲୋ ସୋଭନୋତି ତିପୁକ୍ଖଲୋ ଅକୁସଲାଦିକୋ ଅତ୍ଥନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋତି ଠାନୂପଚାରତୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ ନାମାତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ହାରସମ୍ପାତେ (ନେତ୍ତି॰ ୮୭-୮୮) ଆଗମିସ୍ସତି ।
ତିପୁକ୍ଖଲନୟନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୟୋ ନେତି ୱିପଲ୍ଲାସେହି, କିଲେସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧମ୍ମେ ।
ଏତଂ ନୟଂ ନୟୱିଦୂ, ସୀହୱିକ୍କୀଳିତଂ ଆହୂ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି କିଲେସେ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନେତି, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧମ୍ମେ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ନେତି, ଏତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଂ ନୟୱିଦୂ ସଦ୍ଧମ୍ମନୟକୋୱିଦା, ଅତ୍ଥନୟକୁସଲା ଏୱ ୱା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତଂ ନୟନ୍ତି ଆହୂତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସେହୀତି ଅସୁଭେ ସୁଭଂ, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖଂ, ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚଂ, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ଚତୂହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହୀତି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି । ସଦ୍ଧମ୍ମେତି ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମେ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ହାରସମ୍ପାତେ (ନେତ୍ତି॰ ୮୬-୮୭) ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଦିସାଲୋଚନନୟନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ହି ୟେ, କୁସଲାକୁସଲା ତହିଂ ତହିଂ ୱୁତ୍ତା ।
ମନସା ୱୋଲୋକୟତେ, ତଂ ଖୁ ଦିସାଲୋଚନଂ ଆହୂ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସୀହଲୋଚନଂ ଆହୂ’’ତି ପାଠୋ ଲିଖିତୋ, ସୋ ପନ ନ ଥେରସ୍ସ ପାଠୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତହିଂ ତହିଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ୟେ କୁସଲାକୁସଲା ନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ କୁସଲାକୁସଲେ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେ ଅବହି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତେ ଏୱ ୟଂ ଓଲୋକନଂ କରୋତି, ତଂ ଓଲୋକନଂ ଖୁ ଓଲୋକନଂ ଏୱ ଦିସାଲୋଚନନ୍ତି ଆହୂତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୂତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ୟୋଜନତ୍ଥଂ କତେସୁ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ । କୁସଲାତି ୱୋଦାନିୟା । ଅକୁସଲାତି ସଂକିଲେସିକା । ୱୁତ୍ତାତି ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥିତା । ଓଲୋକୟତେତି ତେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତେନେୱ ‘‘ଅୟଂ ପଠମା ଦିସା, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭାୱେନ ଉପପରିକ୍ଖତି, ୱିଚାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୂତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ଦିସାଲୋଚନନୟୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୀତି ।
୨୧. ଦିସାଲୋଚନନୟନିଦ୍ଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ । ‘‘କତମୋ ଅଙ୍କୁସନୟନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଓଲୋକେତ୍ୱା’’ତିଆଦିଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତଂତଂନୟଦିସାଭୂତେ ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲେ ଦିସାଲୋଚନେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିୟ ସୁତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୟଂ ସମାନେତି ୟଂ ସମାନୟନଂ କରୋତି, ଅୟଂ ସମାନୟନସଙ୍ଖାତୋ ନୟୋ ଅଙ୍କୁସୋ ନୟୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଙ୍କୁସୋ ନାମ ହତ୍ଥୀନଂ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଆନୟନକାରଣଭୂତୋ ୱଜିରାଦିମୟୋ ତିକ୍ଖଗ୍ଗୋ ଉଜୁୱଙ୍କଭୂତୋ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରୱିସେସୋ, ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ଅଙ୍କୁସୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥେନ ଅଙ୍କୁସୋ। ଏତେନ ହି ନୟେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ନୟତୀତି । ମୁଖ୍ୟତୋ ପନ ଅଙ୍କେ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠାନେ ଉଦ୍ଧଟୋ ଅସତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସତୀତି ଅଙ୍କୁସୋ। ଅଙ୍କସଦ୍ଦୂପପଦଉପୁବ୍ବଅସଧାତୁ ଅପଚ୍ଚୟୋତି । ଅୟମ୍ପି ନୟୋ କୋଚିପି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନ ହୋତୀତି ।
ସୋଳସ ହାରନିଦ୍ଦେସା ଚେୱ ପଞ୍ଚ ନୟନିଦ୍ଦେସା ଚ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ କିଂ ସୋଳସ ହାରା ପଠମଂ ୟୋଜେତବ୍ବା, ଉଦାହୁ ନୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମଂ, ଦିସାଲୋଚନତୋ ଦିସା ୱିଲୋକେତ୍ୱା ।
ସଙ୍ଖିପିୟ ଅଙ୍କୁସେନ ହି, ନୟେହି ତିହି ନିଦ୍ଦିସେ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଗାଥମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ହାରେ, ନୟେ ଚ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ୟୋଜନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୟେଟ୍ଠିଭାୱତୋ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ପଠମଂ ୟୋଜେତବ୍ବା, ୟୋଜେନ୍ତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହାରାନୁକ୍କମେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା । ହାରସଂୱଣ୍ଣନାନୁକ୍କମେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ପଠମଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦିସାଲୋଚନେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅଙ୍କୁସନୟେନ ନେତ୍ୱା ତୀହି ଅତ୍ଥନୟେହି ନିଦ୍ଦିସେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ନୟନିଦ୍ଦେସୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦ୍ୱାଦସପଦୱିଭାୱନା
ନେତ୍ତିୱିସୟଂ ସାସନୱରସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତଂ ୟେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ, ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କତମାନି ତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ –
‘‘ଅକ୍ଖରଂ ପଦଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ନିରୁତ୍ତି ତଥେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଆକାରଛଟ୍ଠୱଚନଂ, ଏତ୍ତାୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସବ୍ବଂ ॥
ସଙ୍କାସନା ପକାସନା, ୱିୱରଣା ୱିଭଜନୁତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତି ।
ଏତେହି ଛହି ପଦେହି, ଅତ୍ଥୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ॥ –
ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ୟେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ, ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ‘ସୁତ୍ତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି ପଦାନି ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘ଅକ୍ଖରପଦ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ଅକ୍ଖରନ୍ତି ? ଅକ୍ଖରଟ୍ଠେନ ଅସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠେନ । ଅକାରାଦିୱଣ୍ଣୋ ହି ଅକାରାଦିତୋ ଇକାରାଦିପରିୟାୟଂ ନକ୍ଖରତି, ନ ସଞ୍ଚରତି, ନ ସଙ୍କମତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେ ୱଣ୍ଣୋ ଅକ୍ଖରଂ ପରିୟାୟୱସେନ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅସଞ୍ଚରଣତୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩) । ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେତି ଚ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତେ ଦ୍ୱିତିଚତୁକ୍ଖରୱନ୍ତେସୁ ପଦେସୁ ଏକଦ୍ୱିତିକ୍ଖରମତ୍ତେୟେୱ ଅକ୍ଖରଂ ନାମ, ପରିୟୋସିତେ ପଦଂୟେୱ, ନ ଅକ୍ଖରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଦଂ ପନ ପୱେସନତୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ପରିୟାୟଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଅକାରାଦିୱଣ୍ଣୋ ଅୱେୱଚନତ୍ତା । ‘‘ମା ଏୱଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱା ଏକକ୍ଖରପଦା ମା-କାରାଦି ଅକ୍ଖରଂ ନାମ, ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ପଦଂ ପନ ପଦମେୱ ହୋତି ।
ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ। ତଂ ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗନିପାତପ୍ପଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ଦବ୍ବପଧାନଂ ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ନାମପଦଂ। ତତ୍ଥ ହି ଦବ୍ବମାୱିଭୂତରୂପଂ, କିରିୟା ଅନାୱିଭୂତରୂପା । କିରିୟାପଧାନଂ ‘‘ଫୁସତି ୱେଦୟତି ୱିଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ହି ଫୁସନାଦିକିରିୟା ଆୱିଭୂତରୂପା, ଦବ୍ବମନାୱିଭୂତରୂପଂ । କିରିୟାୱିସେସବୋଧହେତୁଭୂତଂ ପ-ଉପ-ଇତିଏୱମାଦିକଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ନାମ । ‘‘ଚିରପ୍ପୱାସିଂ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୯) ଉପୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ସୁ॰ ନି॰ ୪୦୫) ଏୱମାଦୀସୁ ହି ପ-ଉପାଦିସଦ୍ଦା ୱସନାଦିକିରିୟାୟ ୱିୟୋଗାଦିୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦୀପେନ୍ତି । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନ ନାମପଦଆଖ୍ୟାତପଦଦ୍ୱୟଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉପସଗ୍ଗାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କିରିୟାୟ ଚେୱ ଦବ୍ବସ୍ସ ଚ ସରୂପୱିସେସପକାସନହେତୁଭୂତଂ ‘‘ଏୱଂ, ଇତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ନିପାତପଦଂ ଅସ୍ସପି ସଂୱଣ୍ଣନାୟପି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ଅକ୍ଖରେନ ପନ କଥଂ ଗହିତୋତି ଚେ ? ଅକ୍ଖରେହି ସୁୟ୍ୟମାନେହି ସୁଣନ୍ତାନଂ ୱିସେସୱିଧାନସ୍ସ କତତ୍ତା ପଦପରିୟୋସାନେ ପଦତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତି ହୋତି । ତସ୍ମା ଅକ୍ଖରେନପି ଅତ୍ଥାକାରୋ ଗହିତୋୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି, ପଦେହି ପକାସେତି, ଅକ୍ଖରେହି ଚ ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘଟେତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୯) ଚ ।
ୱିୱରଣା ୱିତ୍ଥାରଣା । ୱିଭଜନା ଚ ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଭଜନୁତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସମାହାରେ ଅୟଂ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ । ତତ୍ଥ ୱିଭାଗକରଣଂ ୱିଭଜନଂ ନାମ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରେହି ୟୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ, ସୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ୱିୱରଣୱିଭଜନାତି ଦ୍ୱୀହି ଅତ୍ଥପଦେହି ନିଦ୍ଦିସିତୋ । ପାକଟକରଣଂ ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଂ ନାମ । ପକାରେହି ଞାପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି। ନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତେହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ପକାସିୟମାନୋ ୟୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପଟିନିଦ୍ଦିସିତୋ । ଏତେହି ସଙ୍କାସନାଦୀହି ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଗହିତୋ, କମ୍ମଞ୍ଚ ଉଗ୍ଘଟନାଦିକମ୍ମଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ସମ୍ବୋଧନକିରିୟାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉଗ୍ଘଟନକମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ଭୱେ, ସୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ସଙ୍କାସନାପକାସନାକାରୋ ହୋତି । ୟେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ବୋଧନକିରିୟାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପଞ୍ଚନକମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ୱିୱରଣାୱିଭଜନାକାରୋ ହୋତି । ୟେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପବୋଧନକିରିୟାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନୟକମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତାକାରୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ‘‘ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ ହି ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିୟମାନେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପବୋଧନକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତି, ସୋ ଚ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ସଙ୍କାସନାଦିଆକାରୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪) ।
‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ଅତ୍ଥନୟେହି ଚେୱ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଚ ଅୟୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥୋ କିଂ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ସବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ତୀଣି ଚ ନୟା ଅନୂନା, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଛପ୍ପଦାନି ଗଣିତାନି ।
ନୱହି ପଦେହି ଭଗୱତୋ, ୱଚନସ୍ସତ୍ଥୋ ସମାୟୁତ୍ତୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତୀଣୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସନିଦ୍ଦେସୋ, ତୟୋତି ପନ ପକତିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଗଣିତା ଅନୂନା ତୟୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନୟା ଚ ଗଣିତାନି ଅନୂନାନି ଛ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଦାନି ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି ଚ ଅତ୍ଥପଦେହି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ସବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ସମାୟୁତ୍ତୋୱ ଅୟୁତ୍ତୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ। ନୟାତି ନେତ୍ତିଅତ୍ଥନୟା । ପଦାନୀତି ନେତ୍ତିଅତ୍ଥପଦାନି ।
୨୬. ୟେ ହାରାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ହାରାଦୟୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ପଦତ୍ଥେ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗଣନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମୂହସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତାନି ନୱଭେଦାନି ଅତ୍ଥପଦାନି ସୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିୟେଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଗଣନତୋ ଚତୁୱୀସତି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥପଦବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଭୂତଂ ଉଭୟଂ ସଙ୍ଖେପୟତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡୟତୋ ତେତ୍ତିଂସା ତେତ୍ତିଂସୱିଧା ଏତ୍ତିକା ତେତ୍ତିଂସୱିଧାୱ ନେତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ନୱପ୍ପଦାନୀତି ତୟୋ ଅତ୍ଥନୟା, ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ଚ । ଚତୁବ୍ବୀସାତି ସୋଳସ ହାରା, ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି, ଦ୍ୱେ ଦିସାଲୋଚନନୟଅଙ୍କୁସନୟା ଚାତି ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସୱିଧା ଚ ନେତ୍ତି ନାମ, ଇତୋ ୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନେତ୍ତିପଦତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସପଦତ୍ଥାୟ ନେତ୍ତିୟା ହାରନୟାନଂ କତମୋ ଦେସନାହାରୱିଚୟହାରୋ’’ତିଆଦି ଦେସନାକ୍କମେନେୱ ସିଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ସିଦ୍ଧେ ସତିପି ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ଭୋ ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ହାରା ଚେୱ ନୟା ଚ ଇମିନା ଦସ୍ସିତକ୍କମେନେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ଦୀପନୱଚନସୱନାନୁସାରେନ ଞାପେତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ କମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ନିସ୍ସୟାନି, ଫଲଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଫଲଂ, ଉପାୟୋ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଉପାୟୋ, ଆଣତ୍ତି ଚ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସରୀରଂ । ଦେସନାହାରସ୍ସ ତାସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣଫଲୁପାୟାଣତ୍ତୀନଂ ୱିଭାୱନସଭାୱତ୍ତା ।
ନିଦ୍ଧାରଣେନ ୱିନାପି ପକତିୟା ସବ୍ବସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେସୁ ଅନରୂପାତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସାନଂ ୱିଚୟହାରାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଚ ପଠମଂ ଦେସନାହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
ପଦପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାପୁଚ୍ଛାପଦାନୁଗୀତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେସନାହାରପଦତ୍ଥାନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ପୱିଚୟଭାୱତୋ ଦେସନାହାରାନନ୍ତରଂ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ।
ୱିଚୟହାରେନ ପୱିଚିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣଭାୱତୋ ୱିଚୟହାରାନନ୍ତରଂ ୟୁତ୍ତି ହାରୋ ।
ପଦଟ୍ଠାନହାରସ୍ସ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ଉପପତ୍ତିଅନୁରୂପଂ କାରଣପରମ୍ପରାୟ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ତା ୟୁତ୍ତିହାରାନନ୍ତରଂ ପଦଟ୍ଠାନହାରୋ ।
ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାନଂ କାରଣପରମ୍ପରାୟ ପରିଗ୍ଗହିତସଭାୱାନଂୟେୱ ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ଗହଣଲକ୍ଖଣତ୍ତାୟ ପଦଟ୍ଠାନହାରାନନ୍ତରଂ ଲକ୍ଖଣହାରୋ ।
ଲକ୍ଖଣହାରେନ ଅତ୍ଥତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରତୋ ନିଦ୍ଧାରିତାନମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ନିବ୍ବଚନାଦୀନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ନ ସୁତ୍ତେ ସରୂପତୋ ଆଗତଧମ୍ମାନଂୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲକ୍ଖଣହାରାନନ୍ତରଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ । ଏୱଞ୍ହି ନିରୱସେସତୋ ଅତ୍ଥାୱବୋଧୋ ହୋତି ।
ଚତୁବ୍ୟୂହେନ ହାରେନ ୱୁତ୍ତେହି ନିବ୍ବଚନାଧିପ୍ପାୟନିଦାନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତେ ପଦତ୍ଥାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନସଙ୍ଖାତେ ପୁବ୍ବାପରୱିଚାରେ ଦସ୍ସିତେ ତେସଂ ସୁତ୍ତପଦତ୍ଥାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମନ୍ତରାୱଟ୍ଟନଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରାନନ୍ତରଂ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନସ୍ସ ହି ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମନ୍ତରାୱଟ୍ଟନୟସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫; ନେତ୍ତି॰ ୨୯; ପେଟକୋ॰ ୩୮) ଆରମ୍ଭନନିକ୍କମନବୁଦ୍ଧସାସନୟୋଗଧୁନନେହି ୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତେସୁ ଆରମ୍ଭନନିକ୍କମନବୁଦ୍ଧସାସନୟୋଗଧୁନନେସୁ ଅନନୁୟୋଗସ୍ସ ମୂଲଂ ପମାଦୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତରେ ଦସ୍ସିତୋ ପମାଦୋ ଆୱଟ୍ଟିତୋତି ।
ଆୱଟ୍ଟେନ ହାରେନ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନେନ ପୟୋଜିତେ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱସେନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ଚେୱ ଭୂମିତୋ ଚ ୱିଭାଗୋ ସକ୍କା ସୁଖେନ ୟୋଜେତୁନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟହାରାନନ୍ତରଂ ୱିଭତ୍ତି ହାରୋ ।
ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ୱିଭାଗେ କତେ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ଆଗତା ଧମ୍ମା ଅକସିରେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କାତି ୱିଭତ୍ତିହାରାନନ୍ତରଂ ପରିୱତ୍ତନହାରୋ । ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ହି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ହୋତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୩୫) ପଟିୱିଭତ୍ତସଭାୱେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ଉଦାହରୀୟିସ୍ସତି ।
ପରିୱତ୍ତନହାରେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତିତାପି ଧମ୍ମା ପରିୟାୟୱଚନେହି ବୋଧେତବ୍ବା, ନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିୱତ୍ତନହାରାନନ୍ତରଂ ୱେୱଚନହାରୋ ।
ୱେୱଚନହାରେନ ପରିୟାୟତୋ ପକାସିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଭେଦତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ୱିଭଜନଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ୱେୱଚନହାରାନନ୍ତରଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହାରୋ ।
ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରେନ ପଭୱପରିଞ୍ଞାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗମୁଖେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମୱିଭାଗେ କତେ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିମୁଖେନ ଅୱତରଣଂ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରାନନ୍ତରଂ ଓତରଣୋ ହାରୋ ।
ଓତରଣେନ ହାରେନ ଧାତାୟତନାଦୀସୁ ଓତାରିତାନଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ପଦତ୍ଥାନଂ ପୁଚ୍ଛାରମ୍ଭସୋଧନଂ ସକ୍କା ସୁଖେନ ସମ୍ପାଦେତୁନ୍ତି ଓତରଣହାରାନନ୍ତରଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ ।
ସୋଧନେନ ହାରେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥେସୁ ୱିସୋଧିତେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଏକତ୍ତତାୟ ୱା ୱେମତ୍ତତାୟ ୱା ଲବ୍ଭମାନସାମଞ୍ଞୱିସେସଭାୱୋ ସୁକରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋଧନହାରାନନ୍ତରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ।
ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭୂତେସୁ ସାଧାରଣାସାଧାରଣେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ହାରେନ ପୱେଦିତେସୁ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାଧାରଣାସାଧାରଣରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟହେତୁରାସିସ୍ସ ପଭେଦୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନହାରାନନ୍ତରଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ।
ଅସାଧାରଣେ, ସାଧାରଣେ ଚ କାରଣେ ପରିକ୍ଖାରେନ ହାରେନ ଦସ୍ସିତେ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେସୁ କାରଣାକାରୋ, ତେସଂ ହେତୁଫଲାନଂ ପଭେଦତୋ ଦେସନାକାରୋ, ଭାୱେତବ୍ବପହାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାପହାନାନି ଚ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ସମ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ତଥତ୍ତାୱବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପରିକ୍ଖାରହାରାନନ୍ତରଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଇଦଂ ହାରାନଂ ଦସ୍ସନାନୁକ୍କମକାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଉଦ୍ଦେସୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି ୟଥା, ଏୱଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଠମଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି ୟଥା, ଏୱଂ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟାନନ୍ତରଂ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ । ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି ୟଥା, ଏୱଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟୋ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି। ତସ୍ମା ତିପୁକ୍ଖଲାନନ୍ତରଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ଦସ୍ସନାନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥନୟାନଂ ଦିସାଭୂତାୟ ଭୂମିୟା ଆଲୋକେତ୍ୱା ତେସଂ ତସ୍ସା ଦିସାୟ ଭୂମିୟା ସମାନୟନଂ ହୋତି । ନ ହି ସକ୍କା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସମାନେତୁନ୍ତି ଦିସାଲୋଚନନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଙ୍କୁସନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହାୱଛେକା ସବ୍ବାସୁ ଦିସାସୁ ହତ୍ଥିଗମନଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅଙ୍କୁସେନ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସମାନୟନ୍ତି । କେଚି ଅଚ୍ଛେକା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ୱିନୟନ୍ତି । ତେସଂ ନୟନମତ୍ତମେୱ, ନ ସମାନୟନଂ । ଏୱମେୱ ପଣ୍ଡିତା ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତା ମନସାୱ ଓଲୋକେତ୍ୱାୱ ନୟା ନେତବ୍ବାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସମୁଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନା ଅଧିପ୍ପାୟସଂୱଣ୍ଣନା ପଦତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ୱିଧିଅନୁୱାଦସଂୱଣ୍ଣନା ନିଗମନସଂୱଣ୍ଣନାତି ୱା, ପୟୋଜନସଂୱଣ୍ଣନା ପିଣ୍ଡତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ଅନୁସନ୍ଧିସଂୱଣ୍ଣନା ଚୋଦନାସଂୱଣ୍ଣନା ପରିହାରସଂୱଣ୍ଣନାତି ୱା, ଉପୋଗ୍ଘାଟସଂୱଣ୍ଣନା ପଦୱିଗ୍ଗହସଂୱଣ୍ଣନା ପଦତ୍ଥଚାଲନସଂୱଣ୍ଣନା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନାତି ୱା, ତଥା ଏକନାଳିକାକଥା ଚତୁରସ୍ସକଥା ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକାକଥାତି ୱା ଆଗତା ।
ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନିଦାନମେୱ । ୱିଧିଅନୁୱାଦୋ ୱିସେସୱଚନମେୱ । ଉପୋଗ୍ଘାଟୋ ନିଦାନମେୱ । ଚାଲନା ଚୋଦନାୟେୱ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ପରିହାରୋୱ ।
ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଏକେକପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନସଙ୍ଖାତା ସଂୱଣ୍ଣନା ଏକନାଳିକାକଥା ନାମ ।
ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସପକ୍ଖସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥନସଙ୍ଖାତା ସଂୱଣ୍ଣନା ଚତୁରସ୍ସକଥା ନାମ ।
ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଗମନସଙ୍ଖାତା ସଂୱଣ୍ଣନା ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକାକଥା ନାମ ।
ତା ସବ୍ବା ସଂୱଣ୍ଣନାୟୋପି ଦେସନାହାରାଦୀସୁ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ତକା ହି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା, ସବ୍ବେ ତେ ନେତ୍ତିଉପଦେସାୟତ୍ତା’’ତି । ଏୱଂ ଏତ୍ତାୱତା ଏତପରମତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା। ହେତୁଫଲଭୂମିଉପନିସାସଭାଗୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣନୟାଦୟୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪ ଦ୍ୱାଦସପଦ) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାତି ନ ୱିତ୍ଥାରୟିସ୍ସାମୀତି ।
ଇତି ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ନିଦ୍ଦେସୱାରଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପଟିନିଦ୍ଦେସୱାରଅତ୍ଥୱିଭାୱନା
୧. ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୫. ଏୱଂ ହାରାଦୟୋ ସରୂପତୋ ଆଚରିୟେନ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ଅଥ କସ୍ମା ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତିଆଦିକୋ ଆରଦ୍ଧୋତି ଚେ ? ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତିୱିଧତ୍ତା । ୱେନେୟ୍ୟା ହି ଅତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋତି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସାନୁରୂପଂ ହାରାଦୟୋ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ନିଦ୍ଦେସତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇଦାନି ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସାନୁରୂପଂ ହାରାଦୟୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ହାରାଦୟୋସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ହାରେ ତାୱ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟେ ହାରାଦୟୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତତ୍ଥ ହାରାଦୀସୁ କତମୋ ଦେସନାହାରୋତି ଚେ ? ୟା ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥା (ନେତ୍ତି॰ ୪) ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଗାଥା ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦେସନାହାରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ୪) ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତୀ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଦେସୟତୀ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତି ? ଅସ୍ସାଦଂ ଆଦୀନୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତୀତି ଚେ? ଅସ୍ସାଦଂ ଦେସୟତି ସଂୱଣ୍ଣେତି ୱିତ୍ଥାରେତି, ଆଦୀନୱଂ ଦେସୟତି…ପେ॰… ୱିତ୍ଥାରେତି, ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସୟତି…ପେ॰… ୱିତ୍ଥାରେତି, ଫଲଂ ଦେସୟତି…ପେ॰… ୱିତ୍ଥାରେତି, ଉପାୟଂ ଦେସୟତି…ପେ॰… ୱିତ୍ଥାରେତି, ଆଣତ୍ତିଂ ଦେସୟତି ସଂୱଣ୍ଣେତି ୱିତ୍ଥାରେତୀତି ୟୋଜନୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବାପରାପେକ୍ଖୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ୪) ଦସ୍ସିତା ଇମେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ କତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ୪) ଦସ୍ସିତା ଇମେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ କତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବେ ପାଳିଧମ୍ମେ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ୟେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଆଗତା, ତେ ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ ଦେସୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିସଚ୍ଚସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞାପତ୍ତିଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତୋ, ତଥାପି ଇଧ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେୟେୱ ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଦେସୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ମୟା ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୋ-କାରୋପି ଉପୟୋଗକରଣପଦପୂରଣସମ୍ପଦାନତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି ଚ, ତଥାପି ଇଧ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖନ୍ତି ୟାଚନ୍ତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ, ପଚ୍ଚୟେ ୱା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ଭିକ୍ଖୂ, ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱା ଭିକ୍ଖୂ । ଭିକ୍ଖୱେତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି, କିମତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଅତିଉସ୍ସାହନେ ନିୟୋଜେତୁଂ ଆଲପତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ନାହଂ ଇସ୍ସରତାୟ ତୁମ୍ହେ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାରେୟ୍ୟାମି, ଧମ୍ମଂୟେୱ ଦେସେସ୍ସାମି, ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସୁତମୟଞାଣାନୁସାରେନ ଦେସେସ୍ସାମି, ଅନାୱରଣଞାଣେନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତାୟ ଇଦାନି ମୟାୟେୱ ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ଧମ୍ମଂ ଅହଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ପଟିଜାନାତି । ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ଆଦି କଲ୍ୟାଣମେତସ୍ସାତି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥକଲ୍ୟାଣାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ସମାଧିନା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ଅଥ ୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିନୟନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁୱିନୟନେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିନୟନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ।
ଅରୀୟତି ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅର-ଧାତୁୟା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଞାଣପ୍ପଧାନୋ ଆରମ୍ମଣିକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥୋ, ଠାନୂପଚାରତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାତବ୍ବସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସାୟେୱ ସତ୍ତି ପରାମସୀୟତି, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସତ୍ତିସହିତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତୋ ଞାତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ତ-ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଧାତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅସତି ଭୱତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ, ସହ ଅତ୍ଥେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୱତ୍ତତୀତି ସୋ ଧମ୍ମୋ ସାତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ସାତ୍ଥୋ, ସଙ୍କାସନାଦିଛଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ୱା ସାତ୍ଥୋ। ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ନେତ୍ତିୱିସୟତ୍ତା । ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ। ସିଥିଲଧନିତଦୀଘରସ୍ସଗରୁଲହୁସମ୍ବନ୍ଧୱୱତ୍ଥିତୱିମୁତ୍ତନିଗ୍ଗହିତସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ଅକାରନ୍ତାଦିଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଏକୱଚନାଦିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ପମାଦଲେଖାଦିରହିତତ୍ତା ଚ ଅୱୟୱୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ତଂସମୂହତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ସମ୍ପନ୍ନବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ନାମ, ଅକ୍ଖରାଦିଛବ୍ୟଞ୍ଜନପଦସମାୟୋଗା ୱା ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ। ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅୟଂ ଊନୋ, ସୋ ନେତବ୍ବୋ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋତି ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣୋ, ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧ- ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା ୱା କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣୋ। ଇଧାୟଂ ଅତିରେକୋ, ସୋ ଅପନେତବ୍ବୋତି ୱତ୍ୱା ଅପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ, ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ, ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତାୟ ପୱତ୍ତିୟମାନତ୍ତା ୱା ପରିସୁଦ୍ଧୋ। ସେଟ୍ଠତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ଅରିୟାନଂ ଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦୀସୁ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସୟିସ୍ସାମି, ପରିଦୀପୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି…ପେ॰… ପକାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବେ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଦେସନାହାରୋ ଦେସୟତି ସଂୱଣ୍ଣେତି ୱିତ୍ଥାରେତୀତି ଆଚରିୟେନ ସାମଞ୍ଞୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦେସନାହାରୋ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ଇମଂ ଅସ୍ସାଦଂ ଦେସୟତି, ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ଇମଂ ଆଦୀନୱଂ ଦେସୟତୀତିଆଦି ୱିସେସୋ ନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ, ‘‘କଥଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ, ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ’’ତି ୱିସେସଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଉପଲକ୍ଖଣନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ? କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ୱିସୟୱିସୟିଭେଦେସୁ ଅସ୍ସାଦେସୁ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତି ।
ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତି, ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୨; ମହାନି॰ ୧) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟୋ ୱିସୟଭୂତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଆଗତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ଭଗୱତା ଦେସିତୋ, ପକାସିତୋ ଚ ସାସନଧମ୍ମୋ ୟେସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭୂତା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପାଠେ ସୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଉଦାହରଣୱସେନ ଇଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦୀୟତେତି ଅସ୍ସାଦୋ, ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ । କାମୀୟତେତି କାମୋ, ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ । ତଂ କାମୟତୀତି କାମୟମାନୋ, ସତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ପୀତିୟା ୟୁତ୍ତଂ ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ପୀତିମନୋ। ମନତି ଜାନାତୀତିଆଦିୱଚନତ୍ଥେନ ମଚ୍ଚୋ। କାମଂ କାମିତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁ କାମୟମାନସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଏତଂ କାମିତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁ ସଚେ ସମିଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ସତି ସୋ ସତ୍ତୋ ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତି । ୟୋ ମଚ୍ଚୋ ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସୋ ମଚ୍ଚୋ ଲଦ୍ଧା ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତୀତି ଗାଥାୟତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘କାମଂ …ପେ॰… ପୀତିମନୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଲୋଭନୀୟଂ ୱତ୍ଥୁଂୟେୱ ଲଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ପତ୍ଥେତବ୍ବଂ ପୂଜେତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ପୀତିମନୋ ଚ ହୋତୀତି ଅତିରେକତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିସୟଭୂତୋ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଗାଥାୟଂ ଆଗତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାଦିଭେଦେସୁ ଆଦୀନୱେସୁ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ? ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାଦୀସୁ ଆଦୀନୱେସୁ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସ, ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।
ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତି, ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୩; ମହାନି॰ ୨) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟୋ ଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ଆଦୀନୱୋ ଆଗତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ଆଦୀନୱୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି ।
ଗାଥାୟଂ ପନ କାମୟତି ଇଚ୍ଛତୀତି କାମୟାନୋ । ଅଥ ୱା ୟାୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟାନୋ, କାମେନ ୟାନୋ କାମୟାନୋ, ତସ୍ସ । ଛନ୍ଦୋ ଜାତୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଛନ୍ଦଜାତୋ, ତସ୍ସ । ୱିଜ୍ଝୀୟତେତି ୱିଦ୍ଧୋ, ସଲ୍ଲତି ପୱିସତୀତି ସଲ୍ଲୋ, ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋ। କାମଂ କାମୟାନସ୍ସ ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ୟେ କାମା ଲଭିତବ୍ବା, ତେ କାମା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ୟଦା ପରିହାୟନ୍ତି, ତଦା ସୋ ଜନ୍ତୁ ରୁପ୍ପତି । କୀଦିସୋୱ ରୁପ୍ପତି ? ଅୟୋମୟସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋ ମିଗୋ ରୁପ୍ପତି ଇୱ, ପରିହୀନକାମୋ ଜନ୍ତୁ ରୁପ୍ପତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତିୱଚନେନ ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଦୋମନସ୍ସଭୂତୋ ଆଦୀନୱୋ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନୱସେନ ଦୁୱିଧେସୁ ନିସ୍ସରଣେସୁ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ? ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନୱସେନ ଦୁୱିଧେସୁ ନିସ୍ସରଣେସୁ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସପ୍ପସ୍ସେୱ ପଦା ସିରୋ ।
ସୋମଂ ୱିସତ୍ତିକଂ ଲୋକେ, ସତୋ ସମତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୪; ମହାନି॰ ୩) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟଂ ସମତିୱତ୍ତନକରଣଂ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଆଗତଂ, ତଂ ଇଦଂ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସମତିୱତ୍ତନକରଣଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ।
ଗାଥାୟଂ ୟୋତି ଝାନଲାଭୀ ୱା ଅରିୟୋ ୱା । କାମେତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ । ତେସୁ ପୱତ୍ତଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱା ପରିୱଜ୍ଜେତି । କିଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି ଇୱ ୱଜ୍ଜେତି ? ସପ୍ପସ୍ସ ସିରୋ ସିରଂ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ଦିସ୍ୱା ପଦା ପାଦେନ ପରିୱଜ୍ଜେତି ଇୱ, ଏୱଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋକେ ରୂପାଦୀସୁ ୱିସତ୍ତିକଂ ଇମଂ ତଣ୍ହଂ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ସମତିୱତ୍ତତି ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତତି, ଇଦଂ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସମତିୱତ୍ତନକରଣଂ ଏକଦେସଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନାମାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ପାଦା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଦାତି ଚ ପାଦେନ ୟଥା ‘‘ଅମୋହଭାୱା ଅମୋହଭାୱେନା’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ।
ଏକଦେସୋ ୱିସୟସଙ୍ଖାତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଏକଦେସୋ ୱିସୟିସଙ୍ଖାତୋ ଅସ୍ସାଦୋ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥକତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ? ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ? ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି କସ୍ମା ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ନନୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ? କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅସ୍ସାଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ ? ସଚ୍ଚଂ, ଅସ୍ସାଦୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ୱିସୟୱିସୟିୱସେନ, ତସ୍ମିଂ ୱିସୟସଙ୍ଖାତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତୋ, ଇଦାନି ୱିସୟିସଙ୍ଖାତଂ ଅସ୍ସାଦଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ? ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ୱିସୟୱିସୟିଭେଦେସୁ ଅସ୍ସାଦେସୁ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ହିରଞ୍ଞଂ ୱା, ଗୱାସ୍ସଂ ଦାସପୋରିସଂ ।
ଥିୟୋ ବନ୍ଧୂ ପୁଥୂ କାମେ, ୟୋ ନରୋ ଅନୁଗିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୫; ମହାନି॰ ୪) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟୋ ଅନୁଗିଜ୍ଝନସଙ୍ଖାତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଆଗତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଅନୁଗିଜ୍ଝନସଙ୍ଖାତୋ ୱିସୟିଅସ୍ସାଦୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି ।
ଗାଥାୟଂ ଖେତ୍ତନ୍ତି ଖିପୀୟନ୍ତି ବୀଜାନି ଏତ୍ଥ ଠାନେତି ଖେତ୍ତଂ । ଖିପନ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଖିପନକିରିୟା ଖିପ-ଧାତୁୟା ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ଖିପନକିରିୟାଜନକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ କେଦାରସ୍ସ ୱିରୁଳ୍ହାପନସତ୍ତି ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସା ୱିରୁଳ୍ହାପନସତ୍ତିୟେୱ ପରାମସୀୟତି, ତସ୍ସା ସତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠଂ କେଦାରସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ତ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏୱରୂପେସୁ ଚ ୱଚନତ୍ଥେସୁ ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ୱପନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ। ଅପରଣ୍ଣାଦୀନଂ ପତିଟ୍ଠହନଂ ୱପ-ଧାତୁୟା ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ଠାନସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନସତ୍ତି ଫଲୂପଚାରତ୍ଥୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସା ପତିଟ୍ଠାପନସତ୍ତି ପରାମସୀୟତି । ତସ୍ସା ସତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ତ-ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଖେତ୍ତଂ ପନ ପୁବ୍ବଣ୍ଣୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ଥୁ ଅପରଣ୍ଣୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ ।
ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି ପୀତିସୋମନସ୍ସନ୍ତି ହି, କିଂ ତଂ ? ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ, ରାତି ପୱତ୍ତେତି ଜାତରୂପନ୍ତି ରଂ, କିଂ ତଂ ? ଜାତରୂପଂ, ହିଂ ରନ୍ତି ହିରଂ, ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସସମାସୋ । ଞାପେତି ତୋସେତୀତି ଞଂ, କିଂ ତଂ ? ଜାତରୂପଂ । ହିରଂ ହୁତ୍ୱା ଞଂ ହିରଞ୍ଞଂ, ପୱତ୍ତମାନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଜନେ ୱିସେସେନ ତୋସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତାୱୁତ୍ତତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱିସେସେନାତି ଗାୱୋ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତି ୱିସେସେନାତି ଅସ୍ସା, ଗାୱୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ଗୱାସ୍ସଂ। ଦାତବ୍ବଂ ପଠମଂ ଦେନ୍ତୀତି ଦା, ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅସା, ଦତ୍ୱା ଅସା ଦାସା, ସାମିକାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ପଠମଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିକେହି ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତୀତି ଦାସା, ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ ଅସନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱା ଦାସା,। ମାତାପିତୂନଂ ହଦୟଂ ପୁରେନ୍ତୀତି ପୁରିସା, ପୁରଂ ହିତଂ ୱା ଇସନ୍ତି ଗୱେସନ୍ତୀତି ପୁରିସା। ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱଂ ପୁରେତି କମ୍ମନ୍ତି ପୁରଂ, କିଂ ତଂ ? ବଲୱକମ୍ମଂ, ପୁରଂ ଇସନ୍ତି ସୀଲେନାତି ୱା ପୁରିସା। ପୁରିସା ଏୱ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ପୁରି ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ସେନ୍ତୀତି ୱା ପୁରିସା। ପୁରିସା ହି ମାତୂନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ଠିତା’’ତି ଇମେ ୱଚନତ୍ଥା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୟୁତ୍ତାୟେୱ ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ଦାସା ଚ ପୁରିସା ଚ ଦାସପୋରିସଂ, ମଜ୍ଝେ ୱୁଦ୍ଧି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦାସଗ୍ଗହଣେନ ଦାସୀପି ଗହିତା । ଦାସା ଦୁକ୍କଟଜନା, ପୁରିସା ସୁଖିତଜନାତି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଠନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତୁଗାମେ ପୁତ୍ତଧୀତାତି ଥିୟୋ । ନରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଗ୍ଗହତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ଏକଦେସୋ ଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ଆଦୀନୱୋ ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ଆଗତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋ ଆଦୀନୱୋ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ? ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ? ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି କସ୍ମା ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ନନୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ? ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱୋ ୱିଭତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଆଦୀନୱୋ ପନ ବହୁୱିଧୋ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାଦିୱସେନ, ତସ୍ମିଂ ବହୁୱିଧେ ଆଦୀନୱେ ଏକଦେସୋ ଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ଆଦୀନୱୋ ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତୋ, ଇଦାନି ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ଆଦୀନୱଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ? ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାଦୀସୁ ଆଦୀନୱେସୁ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତି, ମଦ୍ଦନ୍ତେନଂ ପରିସ୍ସୟା ।
ତତୋ ନଂ ଦୁକ୍ଖମନ୍ୱେତି, ନାୱଂ ଭିନ୍ନମିୱୋଦକ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୬; ମହାନି॰ ୫) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟୋ ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋ ଏକଦେସୋ ଆଦୀନୱୋ ଆଗତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋ ଏକଦେସୋ ଆଦୀନୱୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି ।
ଗାଥାୟଂ ନତ୍ଥି ବଲଂ ଏତେସଂ କିଲେସାନନ୍ତି ଅବଲା। କସ୍ମା କିଲେସା ଅବଲା ହୋନ୍ତୀତି ? କୁସଲେହି ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ନରନ୍ତି ଖେତ୍ତାଦିକାମେ ଅନୁଗିଜ୍ଝନ୍ତଂ ନରଂ, ସଦ୍ଧାବଲାଦିୱିରହତୋ ୱା ଅବଲଂ ତଂ ନରଂ ବଲୀୟନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି କିଲେସା କୁସଲେହି ପହାତବ୍ବତ୍ତା ଅବଲା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି କାମମନୁଗିଜ୍ଝନ୍ତଂ ସଦ୍ଧାବଲାଦିୱିରହିତଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥା ଭୱନ୍ତି । ମଦ୍ଦନ୍ତେନଂ ପରିସ୍ସୟାତି କାମଗିଦ୍ଧଂ କାମେ ପରିୟେସନ୍ତଂ, କାମଂ ରକ୍ଖନ୍ତଞ୍ଚ ଏନଂ ନରଂ ପରି ସମନ୍ତତୋ ପରିପୀଳେତ୍ୱା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ଚେୱ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ମଦ୍ଦନ୍ତି । ତତୋ ତେହି ପରିସ୍ସୟେହି ଅଭିଭୂତଂ ନଂ ନରଂ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି । କିମିୱ ଅନ୍ୱେତି ? ଉଦକଂ ଭିନ୍ନନାୱଂ ଅନ୍ୱେତି ଇୱ, ଏୱଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏକଦେସଂ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ଆଗତନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେତି ଚ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ‘‘ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଏକଦେସଂ ନିସ୍ସରଣଂ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ? ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ? ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ’’ତିଆଦି କସ୍ମା ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ନନୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ? ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତୀ’’ତିଆଦିନା ନିସ୍ସରଣଂ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ନିସ୍ସରଣଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନୱସେନ, ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧେ ନିସ୍ସରଣେ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତଂ, ଇଦାନି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିସ୍ସରଣଂ ? ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନେସୁ ନିସ୍ସରଣେସୁ ଏକଦେସଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ, କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ ।
ତେ ପହାୟ ତରେ ଓଘଂ, ନାୱଂ ସିତ୍ୱାୱ ପାରଗୂ’’ତି ॥ –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଆଗତଂ, ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ।
ଗାଥାୟଂ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କାମଗିଦ୍ଧଂ ନରଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି, ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ ସଦା ସବ୍ବକାଲେ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତେ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗେନ ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା କାମାନି କିଲେସକାମେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା ପରିୱଜ୍ଜୟେ ପରିଜହେୟ୍ୟ । ତେ କାମେ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପହାୟ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ ତରେୟ୍ୟ ତରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । କୋ ତରତି ଇୱ ତରେୟ୍ୟ ? ନାୱାସାମିକୋ ନାୱଂ ୟଂ ପୱିସନ୍ତଂ ଉଦକଂ ସିତ୍ୱା ବହି ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକାୟ ନାୱାୟ ଅପ୍ପକସିରେନ ତରିତ୍ୱା ପାରଗୂ ପାରଂ ଗଚ୍ଛତି ଇୱ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତଂ କିଲେସୂଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଲହୁକେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ନିବ୍ବାନେନ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ କସ୍ମା ନିସ୍ସରଣଂ ହୋତି ? ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ।
ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ଫଲଂ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଂ ? ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ରକ୍ଖନନିପ୍ଫାଦନମଚ୍ଚୁତରଣାଦୀସୁ ଫଲେସୁ କତମଂ ଫଲଂ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିଂ, ଛତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ୟଥ ୱସ୍ସକାଲେ ।
ଏସାନିସଂସୋ ଧମ୍ମେ ସୁଚିଣ୍ଣେ, ନ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ଧମ୍ମଚାରୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୨, ୧୦୩) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାୟଂ ୟଂ ଅନତ୍ଥେହି ଧମ୍ମସ୍ସ ରକ୍ଖନଫଲଂ ଆଗତଂ, ରକ୍ଖାୱହନସ୍ସ ଅବ୍ଭୁଦୟସ୍ସ ୟଞ୍ଚ ନିପ୍ଫାଦନଂ ଫଲଂ ଆଗତଂ, ଇଦଂ ରକ୍ଖନନିପ୍ଫାଦନଂ ଫଲଂ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ।
ଗାଥାୟଂ ଧମ୍ମୋତି ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୟୋ ଦାନାଦିପ୍ପଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମଚାରିଂ ଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନତ୍ଥେହି ରକ୍ଖତି। କିମିୱ ? ୱସ୍ସକାଲେ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ସତି ମହନ୍ତଂ କୁସଲେନ ଧାରେତବ୍ବଂ ଛତ୍ତଂ ଧାରେନ୍ତଂ କୁସଲଂ ତଂ ଜନଂ ୱସ୍ସତେମନତୋ ରକ୍ଖତି ୟଥା, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଧମ୍ମଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂୟେୱ ରକ୍ଖତି, ତାଦିସୋ ଧମ୍ମଚାରୀୟେୱ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏସୋ ଆନିସଂସୋ ସୁଚିଣ୍ଣେ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଧମ୍ମେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆନିସଂସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏକଦେସଂ ଫଲଂ ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମୋ ଉପାୟୋ କତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପାୟୋ ? ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନିବ୍ବିଦାଦୀସୁ ଉପାୟେସୁ କତମୋ ଉପାୟୋ ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ‘ଅନିଚ୍ଚା’ତି…ପେ॰… ।
ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ‘ଅନତ୍ତା’ତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭-୨୭୯) –
ଇଧ ପାଳିଗାଥାସୁ ୟୋ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନିବ୍ବିଦାଞାଣସଙ୍ଖାତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମହେତୁଭାୱତୋ ମଗ୍ଗୋ ଆଗତୋ, ଅୟଂ ଉପାୟୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି ।
ଗାଥାସୁ ସବ୍ବେ ନିରୱସେସା କମ୍ମଚିତ୍ତୋତୁଆହାରେହି ସଙ୍ଖରିତା ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା ଇତି ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି, ଅଥ ଅନିଚ୍ଚେ ଦୁକ୍ଖସଭାୱେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ଏସୋ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦନଞାଣସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ମଗ୍ଗୋତି । ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ) ୱୁତ୍ତୋୱ, ତଂ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣାରମ୍ମଣତ୍ତା ତେଭୂମକଧମ୍ମାୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାନୁରୂପୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖା । ଅନତ୍ତାତି ନିଚ୍ଚସାରସୁଖସାରଅତ୍ତସାରରହିତତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ୱା ଅନତ୍ତା ।
ଏକଦେସୋ ଉପାୟୋ ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମା ଆଣତ୍ତି କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଆଣତ୍ତି ? ଚକ୍ଖୁମା ୱିସମାନୀୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାସୁ ପାପଦୁଚ୍ଚରିତପରିୱଜ୍ଜନାଣତ୍ତିକଲ୍ୟାଣସୁଚରିତଚରଣାଣତ୍ତିଆଦୀସୁ କତମାଣତ୍ତି ତତ୍ଥ ତେସୁ ପାଳିଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥ ପାଳିଧମ୍ମେ ଆଗତାତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା –
‘‘ଚକ୍ଖୁମା ୱିସମାନୀୱ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ପରକ୍କମେ ।
ପଣ୍ଡିତୋ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ, ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୪୩) –
ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ୟା ପାପଦୁଚ୍ଚରିତପରିୱଜ୍ଜନାଣତ୍ତି ଆଗତା, ଅୟଂ ପାପଦୁଚ୍ଚରିତପରିୱଜ୍ଜନାଣତ୍ତି ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟାତି ।
ଗାଥାୟଂ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିଜ୍ଜମାନେ ପରକ୍କମେ ଆୱହିତଂ ସରୀରଂ ଆୱହନ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ୱିସମାନି ଭୂମିପ୍ପଦେସାନି ୱା ୱିସମେ ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ୱା ପରିୱଜ୍ଜେତି ଇୱ, ଏୱଂ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ପଣ୍ଡିତୋ ପାପାନି ଲାମକାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପରିୱଜ୍ଜେତି । ଆଣତ୍ତି ନାମ ଆଣାରହସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆଣା, ସା ବହୁୱିଧା, ତସ୍ମା ‘‘କରେୟ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ସୁଚରିତଚରଣା ଆଣତ୍ତି ।
‘‘ଉପେଥ ସରଣଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ତାଦିନଂ ।
ସମାଦିୟଥ ସୀଲାନି, ତଂ ୱୋ ଅତ୍ଥାୟ ହେହିତୀ’’ତି ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୨୪୯-୨୫୦, ୨୮୯-୨୯୦) –
ଆଦୀସୁ ଗାଥାସୁ ସରଣଗମନାଣତ୍ତିସୀଲସମାଦାନାଣତ୍ତିଆଦି ଆଗତାତି ।
‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତିଆଦି କସ୍ମା ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ନନୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଂ ? ଧମ୍ମୋ ହୱେ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପାୟୋ ? ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଆଣତ୍ତି ? ଚକ୍ଖୁମା’’ତିଆଦିନା ଚ ଫଲୂପାୟାଣତ୍ତିୟୋ ୱିଭତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପନ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତା ଫଲୂପାୟାଣତ୍ତିୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ଇଦାନି ଏକତୋ ଆଗତା ଫଲୂପାୟାଣତ୍ତିୟୋ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂତି ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ ଅତ୍ତତୋ ସୁଞ୍ଞୋତି ଅୱସୱତ୍ତିତାସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ତୁଚ୍ଛଭାୱସମନୁପସ୍ସନୱସେନ ୱା ପସ୍ସାତି ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ୱିଧାନଭାୱତୋ ଆଣତ୍ତି ନାମ । ନିଚ୍ଚସାରସୁଖସାରଅତ୍ତସାରାଦିରହିତତ୍ତା ‘‘ମୋଘରାଜା’’ତି ଆଲପତି, ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତଚାଗାଦିରହିତତ୍ତା ୱା ମୋଘୋ।
‘‘ସଦା ସତୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ୱୁତ୍ତାୟ ସତିୟା ସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନସ୍ସ ସମ୍ପଜାନହେତୁଭାୱତୋ ସତିୟେୱ ଉପାୟୋ, ନ ସତିମାତି ଏତ୍ଥ ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ନାମ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା, ରୂପୱା ଅତ୍ତା, ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତନି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିପ୍ପକାରା ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି । ମଗ୍ଗେନ ଊହଚ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ମଚ୍ଚୁତରୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତ୍ଥ ୟଂ ମଚ୍ଚୁୱିସୟଂ ତରଣଂ ଅତିକ୍କମନଂ, ତସ୍ସ ଅତିକ୍କମନସ୍ସ ୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାସମ୍ପଜ୍ଜନଂ, ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଫଲଂ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଫଲୂପାୟାଣତ୍ତିୟୋ ୱିଭତ୍ତାପି –
‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜ ସଦା ସତୋ ।
ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁତରୋ ସିୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; ମହାନି॰ ୧୮୬; ଚୂଳନି॰ ପିଙ୍ଗିୟମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୪, ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮) –
ଏକଗାଥାୟଂ ପୁନ ଏକତୋ ୱିଭଜନତୋ ଫଲାଦୀସୁ ଏକତୋ ଦସ୍ସିତେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁତ୍ତେସୁ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଗାଥାସୁ ୱା ଫଲାଦୟୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୱିୟ କତ୍ଥଚି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱାତି ୱିସେସୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ‘‘ୟଥା ପନ…ପେ॰… ଏକତୋ ଉଦାହରଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ।
୬. ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭୂତା ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ‘‘ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଆଗତୋ, ଇଧ ପାଳିଧମ୍ମେ ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦିନା ୱିସେସତୋ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ସରୂପତୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ତିଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଭଗୱା କିଂ ନୁ ଖୋ ଦେସେତି, ଉଦାହୁ ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଥାଲାଭଂ କିଂ ନୁ ଦେସେତୀତି ଅନୁୟୋଗସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମଂ ଦେସେତି, ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମଂ ଦେସେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅସ୍ସାଦାଦୀସୁ । ନିସ୍ସରଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭଗୱା ଦେସେତି, ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭଗୱା ଦେସେତି, ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଇମେ ତୟୋ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭଗୱା ଦେସେତୀତି ୟୋଜନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଉଦାହରଣୱସେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗେନ ଦେସନାୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସାତି ଉଗ୍ଘଟୀୟତେ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତେ, ଠପୀୟତେ ୱା ସପ୍ପଭେଦୋ ୱିତ୍ଥାରୋ ଅତ୍ଥୋତି ଉଗ୍ଘଟିତୋ, ଜାନାତୀତି ଞୂ, ଉଗ୍ଘଟିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଞୂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ସପ୍ପଭେଦଂ ସୱିତ୍ଥାରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଦ୍ଦେସେନେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ନାମ ।
ୱିପଞ୍ଚୀୟତେ ୱିତ୍ଥରୀୟତେ ଅତ୍ଥୋତି ୱିପଞ୍ଚିତୋ, ତଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ, ସୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନାମ ।
ପଟିନିଦ୍ଦେସେନ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ ପାପେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ। ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ପଟିଲୋମେନ ୱା ୱିଭତ୍ତଂ ଏୱ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ, ସୋ ନେୟ୍ୟୋ ନାମ । ନିସ୍ସରଣଦେସନାୟେୱ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପଟିୱେଧାଭିସମୟୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଆଦୀନୱଦେସନାୟ ଚେୱ ନିସ୍ସରଣଦେସନାୟ ଚ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପଟିୱେଧାଭିସମୟୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଅସ୍ସାଦଦେସନାୟ ଚ ଆଦୀନୱଦେସନାୟ ଚ ନିସ୍ସରଣଦେସନାୟ ଚ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପଟିୱେଧାଭିସମୟୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଇଧ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ପଦପରମୋ ପନେତ୍ଥ ପଟିୱେଧାଭିସମୟଭଜନାଭାୱତୋ ନ ଗହିତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅସ୍ସାଦୋ, ଆଦୀନୱୋ, ନିସ୍ସରଣଂ, ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱା, ଅସ୍ସାଦନିସ୍ସରଣାନି, ଆଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି, ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି ଚାତି ସତ୍ତସୁ ପଟ୍ଠାନନୟେସୁ ତତିୟଛଟ୍ଠସତ୍ତମାୱ ଗହିତା, ଅୱସେସା ଚତ୍ତାରୋ ନୟା ନ ଗହିତା । ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନାଭାୱତୋ ହି ଗହଣାଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟଞ୍ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସନ୍ତାନେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସୁପ୍ପାଦନଂ, ନ ସାସନୱିନୟନମତ୍ତଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଏୱ ତୀହି ପଦଟ୍ଠାନନୟେହି ସିଜ୍ଝତୀତି ଇତରେ ନୟା ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ପନ ପେଟକେ (ପେଟକୋ॰ ୨୩) –
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ?
‘ୟାନି କରୋତି ପୁରିସୋ, ତାନି ପସ୍ସତି ଅତ୍ତନି ।
କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ, ପାପକାରୀ ଚ ପାପକ’ନ୍ତି ॥
‘‘ତତ୍ଥ ୟଂ କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ । ୟଂ ପାପକାରୀ ପାପଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।
‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକଧମ୍ମା । କତମେ ଅଟ୍ଠ ? ‘ଲାଭୋ’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬) । ତତ୍ଥ ଲାଭୋ ୟସୋ ସୁଖଂ ପସଂସା, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ । ଅଲାଭୋ ଅୟସୋ ଦୁକ୍ଖଂ ନିନ୍ଦା, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?
‘ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ପୁଞ୍ଞାନଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ଇଜ୍ଝତି ।
ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ପରମଂ ସନ୍ତିଂ, ନିବ୍ବାନମଧିଗଚ୍ଛତୀ’ତି ॥ –
ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।
‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାପୁରିସସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେୟେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତି…ପେ॰… ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋତି ସବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୯୯) ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?
‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଭାରହାରୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ଭାରାଦାନଂ ଦୁଖଂ ଲୋକେ, ଭାରନିକ୍ଖେପନଂ ସୁଖଂ ॥
‘ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗରୁଂ ଭାରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଭାରଂ ଅନାଦିୟ ।
ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହ, ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) –
ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?
‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ।
ତସ୍ମା ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି ରାଜ, ଅପଣ୍ଣକଂ ସାମଞ୍ଞମେୱ ସେୟ୍ୟୋ’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୭; ଥେରଗା॰ ୭୮୭; ପେଟକୋ॰ ୨୩) –
ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତେପି ନୟା ଇଧ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲାଦୀସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।
ୟସ୍ମା ପେଟକେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) – ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଞ୍ଚ ଉପାୟୋ ଚ ? ‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ’ତି ଗାଥା, ଇଦଂ ଫଲଞ୍ଚ ଉପାୟୋ ଚ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ?
‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଚେ ୱୋ ଦୁକ୍ଖମପ୍ପିୟଂ ।
ମାକତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୪୪) –
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପାୟୋ ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ?
‘କୁମ୍ଭୂପମଂ କାୟମିମଂ ୱିଦିତ୍ୱା, ନଗରୂପମଂ ଚିତ୍ତମିଦଂ ଠପେତ୍ୱା ।
ୟୋଧେଥ ମାରଂ ପଞ୍ଞାୱୁଧେନ, ଜିତଞ୍ଚ ରକ୍ଖେ ଅନିୱେସନୋ ସିୟା’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୪୦) –
ଅୟଂ ଉପାୟୋ ଚ ଆଣତ୍ତି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଫଲାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖୱସେନାପି ଉଦାହରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମଂ ଦେସେତି, ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୟେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୟଥାରହଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ୟାହି ପଟିପଦାହି ଭିନ୍ନା, ତା ପଟିପଦା କିତ୍ତିକା ଭୱନ୍ତି, ତାହି ଭିନ୍ନା ପୁଗ୍ଗଲା ଚ କିତ୍ତିକାତି ୱିଚାରଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ତା ପଟିପଦା, ତେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ଏତ୍ତକାତି ଗଣନତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ୟାହି ପଟିପଦାହି ଭିନ୍ନା, ତା ପଟିପଦା ଚତସ୍ସୋ ଭୱନ୍ତି, ତେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ଚତ୍ତାରୋତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କତମା ଚତସ୍ସୋ ? ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା, ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା, ସୁଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା, ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଚାତି ଚତସ୍ସୋ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ।
ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାହି କତୋ ୱିଭାଗୋପି ପଟିପଦାହି କତୋ ୱିଭାଗୋ ନାମ ହୋତି ଅୱିନାଭାୱତୋତି ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତା ପନେତା ସମଥୱସେନାପି ଭିନ୍ନା, ୱିପସ୍ସନାୱସେନାପି ଭିନ୍ନା । କଥଂ ସମଥୱସେନ ? ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତମନସିକାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ସମଥଭାୱନା ‘‘ପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଚାରତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପ୍ପନା, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ହେଟ୍ଠିମପଞ୍ଞାତୋ ଅଧିଗତପଞ୍ଞାଭାୱତୋ ।
ସା ଚ ପଟିପଦା କସ୍ସଚି ଦୁକ୍ଖା କିଚ୍ଛା ହୋତି ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମସମୁଦାଚାରଗ୍ଗହଣତାୟ, କସ୍ସଚି ତଦଭାୱତୋ ସୁଖା ଅକିଚ୍ଛା ହୋତି, ଅଭିଞ୍ଞାପି କସ୍ସଚି ଦନ୍ଧା ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି ଅୱିସଦଞାଣତାୟ, କସ୍ସଚି ଖିପ୍ପା ସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି ୱିସଦଞାଣତାୟାତି ।
କଥଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ? ୟୋ ରୂପାରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ରୂପାରୂପଂ ପନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗହଏତଉଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ନାମ ହୋତି । ପରିଗ୍ଗହିତରୂପାରୂପସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସେ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଦନ୍ଧତାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଇତରା ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପନ ଭିନ୍ନାୟେୱ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାୟୋ ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଅଭିସମୟାଧିକାରତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଦେସନାୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋଜନାନୟୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଚତୂହି ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାହି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ସବ୍ବେୱ ଅନିୟମତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ କିଂ ନୁ ଖୋ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଉଦାହୁ ‘‘ଇମାୟ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାୟ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଇମାୟ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାୟ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ନିୟମତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱିଚାରଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମେହି ନିସ୍ସୟେହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତିପଟ୍ଠାନେହି ନିସ୍ସୟେହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ସତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଝାନେହି ନିସ୍ସୟେହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେହି ନିସ୍ସୟେହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସୁଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଚ୍ଚେହି ନିସ୍ସୟେହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସୁଖାପଟିପଦାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପଦାୱିଭାଗେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ପଟିପନ୍ନକପୁଗ୍ଗଲା, ତଂ ପନ ପଟିପଦାୱିଭାଗଂ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁପାୟଫଲେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଚରିତୋତି ତଣ୍ହାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଚରିତଂ ଏତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ତଣ୍ହାଚରିତୋ । ମନ୍ଦୋତି ମନ୍ଦିୟାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ମନ୍ଦୋ, ମୋହାଧିକପୁଗ୍ଗଲୋ । ଉଦତ୍ତୋତି ଉଦଅତ୍ତୋ, ଉଳାରପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଳାରଂ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଉଦୋ, କୋ ସୋ ? ପୱିଚୟୋ, ଅତ୍ତନି ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଅତ୍ତୋ, ଉଦୋ ଅତ୍ତୋ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଉଦତ୍ତୋତି ୱଚନତ୍ଥୋ କାତବ୍ବୋ ।
ପଠମାୟ ପଟିପଦାୟ ହେତୁ ନାମ ତଣ୍ହାଚରିତତା, ମନ୍ଦପଞ୍ଞତା ଚ, ଉପାୟୋ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସବ୍ବାସମ୍ପି ଫଲଂ ନିୟ୍ୟାନମେୱ । ଦୁତିୟାୟ ପଟିପଦାୟ ହେତୁ ନାମ ତଣ୍ହାଚରିତତା, ଉଦତ୍ତପଞ୍ଞତା ଚ, ଉପାୟୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତିୟାୟ ପଟିପଦାୟ ହେତୁ ନାମ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତା, ମନ୍ଦପଞ୍ଞତା ଚ, ଉପାୟୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଚତୁତ୍ଥିୟା ପଟିପଦାୟ ହେତୁ ନାମ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତା, ଉଦତ୍ତପଞ୍ଞତା ଚ, ଉପାୟୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ହେତୁପାୟଫଲାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ନାମ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ଚେୱ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ଚ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନାମ, ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସୟତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟସ୍ସ ଭେଦଦସ୍ସନେନ ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସୟତି, ‘‘ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଦେସୟତି, ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଦେସୟତୀ’’ତି ଦେସନାୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ପଟିପଦାଭେଦଦସ୍ସନେନ ‘‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଉଦତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଚତୁଧା ଭିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତମନ୍ଦାଦିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଚତୂହି ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାହି ଚତୁଧା ଭିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତମନ୍ଦଚତୁକ୍କଂ ଅତ୍ଥନୟୟୋଜନାୟ ଦୁତିୟାୟ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୋ ତଣ୍ହାଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ସମାଧିପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ତଣ୍ହାଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ଉଭୋ ପୁଗ୍ଗଲା ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ରାଗୱିରାଗାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସେକ୍ଖଫଲଭାୱାୟ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସହିତେନେୱ ସମ୍ମାସମାଧିନା ନିୟ୍ୟାନଂ ଭୱତି, ନ ସମ୍ମାସମାଧିନା ଏୱ, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ଉଭୋ ପୁଗ୍ଗଲା ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ସମଥେନ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ଅସେକ୍ଖଫଲଭାୱାୟାତି ଚତ୍ତାରୋପି ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁୱିଧାୟେୱ ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ରାଗୱିରାଗାୟାତି ରଞ୍ଜତୀତି ରାଗୋ, ସୋ ୱିରଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ୱିରାଗା, ରାଗସ୍ସ ୱିରାଗା ରାଗୱିରାଗା, ତାୟ ରାଗୱିରାଗାୟ । ଚେତୋତି ଚିତ୍ତପ୍ପଭେଦେନ ଚ ସମାଧି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯.) । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ଚେତସା ଚିତ୍ତେନ ସମାଧିନା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଚେତୋ ଏୱ ୱା ୱିମୁତ୍ତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅନାଗାମିଫଲସମାଧି । ଅନାଗାମିପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ନିୟ୍ୟାତି । ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗାୟାତି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିନ୍ଦିୟଂ ୱା କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ୱିରଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ୱିରାଗା, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିରାଗା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା, ତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗାୟ । ପକାରେହି ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି, ପଞ୍ଞା ଏୱ ୱା ୱିମୁତ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା, ତାୟ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ।
‘‘ତେସୁ କତମେ ପୁଗ୍ଗଲା କେନ ଅତ୍ଥନୟେନ ହାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମାହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ‘‘ଉଭୋ ତଣ୍ହାଚରିତା’’ତିଆଦିନା ୱିଭତ୍ତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୟେ ଉଭୋ ତଣ୍ହାଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ସମଥ…ପେ॰… ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ତେ ଉଭୋ ତଣ୍ହାଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟେନ ନୟେନ ହାତବ୍ବା ଗମେତବ୍ବା ନେତବ୍ବା । ୟେ ଉଭୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ସମଥେନ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ତେ ଉଭୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ମନ୍ଦଉଦତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତେନ ନୟେନ ହାତବ୍ବା ଗମେତବ୍ବା ନେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭. ‘‘ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ଦେସନାହାରେନ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଭେଦେନ ତଣ୍ହାଚରିତମନ୍ଦାଦିଭେଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ତସ୍ସ ୱିଭତ୍ତାନନ୍ତରଂ ସ୍ୱାୟଂ ଦେସନାହାରୋ କତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ କେନଚି ଆକାରେନ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ହାରୋ କତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନୱମକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ଥା ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମିଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ୟା ୱୀମଂସାଦିକା ସୁତମୟାଦିକା ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ୱିଭତ୍ତା, ତାହି ପଞ୍ଞାହି ୟେ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୟୋ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ୱିଭତ୍ତା, ଇତି ୱିଭତ୍ତାକାରେନ ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ ସତ୍ଥାରା ଦେସେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସ୍ୱାୟଂ ହାରୋତି ଦେସନାହାରେନ ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ । କତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ସମ୍ଭୱତୀତି । ୟସ୍ସାତି ୟୋ ସୋ ୱେନେୟ୍ୟୋ ପଚ୍ଚନ୍ତଜାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅକ୍ଖଣେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ସୱନଧାରଣାଦୀହି ଚ ସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟସ୍ସ । ସତ୍ଥାତି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସାସତି ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା । ଧମ୍ମନ୍ତି ଦେସିତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ । ଦେସୟତୀତି ସଙ୍ଖେପନୟୱିତ୍ଥାରନୟେହି ଭାସତି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଭଗୱତୋ ସାୱକେସୁ ଏୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ସାୱକୋ । ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋତି ଗାରୱସ୍ସ ଠାନଭୂତେହି ସୀଲସୁତଚାଗାଦିଗୁଣୱିସେସେହି ୟୁତ୍ତୋ ମାନିତୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୱଚନୋ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ସମଂ, ସହ ୱା ବ୍ରହ୍ମଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଚରତି ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ସଦ୍ଧଂ ଲଭତି ‘‘ୟୋ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସୋ ସତ୍ଥା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ସତ୍ଥରି, ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ୱତାୟଂ ଧମ୍ମୋ ସାତ୍ଥୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥାୱହୋ ହିତାୱହୋ ସୁଖାୱହୋ ଝାନମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ଦେସିତେ ଧମ୍ମେ ଚ ଅଚଲସଦ୍ଧଂ ଲଭତି, ସଦ୍ଦହନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ତଥା ‘‘ୟୋ ସାୱକୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସୋ ସାୱକୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ୱତ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମାନିତୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୱଚନୋ’’ତି ଦେସକେ ସାୱକେ ଚ ‘‘ତାଦିସେନ ସାୱକେନ ଦେସିତୋ ୟୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ସାତ୍ଥୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥାୱହୋ ହିତାୱହୋ ସୁଖାୱହୋ ଝାନମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ସାୱକେନ ଦେସିତଧମ୍ମେ ଚ ସଦ୍ଧଂ ସଦ୍ଦହନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବେ ସତ୍ଥାରା ଦେସିତଧମ୍ମେ ଚେୱ ସାୱକେନ ଦେସିତଧମ୍ମେ ଚ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟସ୍ସ ୟା ୱୀମଂସା, ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ ୟା ଉସ୍ସାହନା, ଉସ୍ସହନ୍ତସ୍ସ ୟା ତୁଲନା, ତୁଲୟନ୍ତସ୍ସ ୟା ଉପପରିକ୍ଖା, ସା ଅୟଂ ୱୀମଂସାଦିକା ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମ । ତତ୍ଥ ୱୀମଂସନଂ ୱିମଂସା, ପାଳିୟା, ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୱୀମଂସା । ୱୀମଂସତୀତି ୱା ୱୀମଂସା, ପଦଂ ପଦନ୍ତରେନ, ପଦତ୍ଥଂ ପଦତ୍ଥନ୍ତରେନ ୱିଚାରଣକା ପଞ୍ଞା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉସ୍ସାହନାଦୀସୁପି ଭାୱସାଧନକତ୍ତୁସାଧନାନି କାତବ୍ବାନି । ଉସ୍ସାହନା ଚ ଉସ୍ସାହେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିକା ଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣପରିଚୟସାଧିକା ପଞ୍ଞା ଚ, ନ ୱୀରିୟଂ, ଏତ୍ଥ ଚ ୟା ସୁତମତ୍ତେୟେୱ ପୱତ୍ତା, ୱୀମଂସାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନିୱତ୍ତା, ସା ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ନ ହୋତି । ୟା ଚ ସୁତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଉସ୍ସାହନାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନିୱତ୍ତା, ୟା ଚ ସୁତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଉସ୍ସହିତ୍ୱା ତୁଲନାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନିୱତ୍ତା, ୟା ଚ ସୁତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଉସ୍ସହିତ୍ୱା ତୁଲୟିତ୍ୱା ଉପପରିକ୍ଖନଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନିୱତ୍ତା, ସାପି ପଞ୍ଞା ନ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟା ପନ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ୱୀମଂସା, ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହନା, ଉସ୍ସହନ୍ତସ୍ସ ତୁଲନା, ତୁଲୟନ୍ତସ୍ସ ଉପପରିକ୍ଖା ହୋତି, ଅୟଂ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ସୁତମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ୱିଭଜନାନନ୍ତରଂ ଚିନ୍ତାମୟିଂ ପଞ୍ଞଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତଥା ସୁତେନ ନିସ୍ସୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁତନ୍ତି ସୁୟ୍ୟତେ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋତି ସୁତୋ, ସୱନଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସାତି ୱା ସୁତଂ, ଦୁୱିଧମ୍ପି ସୁତଂ । ନିସ୍ସୟେନ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ ‘‘ସୁତେନ ନିସ୍ସୟେନା’’ତି କରଣୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଇଦଂ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରମନଂ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ, ଅୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ସମାଦହନଟ୍ଠେନ ସମାଧି, ଇମାନି ଭୂତୁପାଦାନି ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୂପାନି, ଇମେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ନମନଟ୍ଠେନ ନାମାନି, ଇମେ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧା’’ତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୀଳନାଦିସଭାୱସ୍ସ ୱୀମଂସନାଭୂତା ପଞ୍ଞା ୱୀମଂସା ନାମ । ତେସଂୟେୱ ସୀଲସମାଧିଆଦୀନଂ ସୀଲତି ପତିଟ୍ଠହତି ଏତ୍ଥାତି ସୀଲନ୍ତିଆଦିୱଚନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଭାଗଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନଂ ତୁଲେତ୍ୱା ୱିୟ ଗହଣପଞ୍ଞା ତୁଲନଂ ନାମ । ତେସଂୟେୱ ସୀଲସମାଧିଆଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତାଦୁକ୍ଖତାଦିନମନରୁପ୍ପନାଦିସପ୍ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖତାଦିଆକାରେ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଉପପରିକ୍ଖଣପଞ୍ଞା ଏୱ ଉପପରିକ୍ଖା ନାମାତି ୱିସେସତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣପରିଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଉସ୍ସାହନା ଜାତା ୱିୟ ନ ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚିନ୍ତିତସ୍ସ ଧାରଣପରିଚୟୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି ‘‘ଉସ୍ସାହନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚେୱ ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ କାରଣଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁତମୟିଚିନ୍ତାମୟିପଞ୍ଞାନଂ ଦସ୍ସନାନନ୍ତରଂ ଫଲଭୂତଂ ଭାୱନାମୟିଂ ପଞ୍ଞଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ଇମାହି ଦ୍ୱୀହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇମାହି ଦ୍ୱୀହି ପଞ୍ଞାହୀତି ସୁତମୟିଚିନ୍ତାମୟିପଞ୍ଞାହି କାରଣଭୂତାହି । ସୁତମୟିପଞ୍ଞାୟ ୱା ଚିନ୍ତାମୟିପଞ୍ଞାୟ ୱା ଉଭୟତ୍ଥ ୱା ଠିତୋୟେୱ ୟୋଗାୱଚରୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭତୀତି । ମନସିକାରସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ରୂପାରୂପେସୁ ପରିଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ମନସିକାରେନ ସମ୍ମା ପକାରେହି ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି- ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଦସ୍ସନଭୂମିୟଂ ୱା ଭାୱନାଭୂମିୟଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦିପି ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଭାୱନାୱସେନ ପନ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନଭୂମୀତି ପଠମମଗ୍ଗଫଲାନି, ସେସାନି ‘‘ଭାୱନାଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
୮. ଅମ୍ହାକାଚରିୟ ତୁମ୍ହେହି ‘‘ୟସ୍ସ ସତ୍ଥା ୱା’’ତିଆଦିନା ସୁତମୟିପଞ୍ଞାଦିକା ୱିଭତ୍ତା, ଏୱଂ ସତି ସୁତେନ ୱିନା ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ସୁତେନ ୱିନା ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ହୋତ୍ୱେୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପକାରନ୍ତରେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ପରତୋଘୋସା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପରତୋଘୋସାତି ପରତୋ ପୱତ୍ତୋ ଦେସନାଘୋସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତିସ୍ସାତି ପରତୋଘୋସା । ପଚ୍ଚତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତାତି ପତି ୱିସୁଂ ଅତ୍ତନିୟେୱ ସମୁଟ୍ଠିତା । ୟୋନିସୋମନସିକାରାତି ତେସଂ ତେସଂ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନନମନାଦିସଭାୱପରିଗ୍ଗଣ୍ହନାଦିନା ଉପାୟେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରା ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମ, ଇମିନା ସାୱକାପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତା, ତଥାପି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାୱକା ଇଧ ଗହିତା, ତସ୍ମା ପୁରିମନୟୋ ୟୁତ୍ତତରୋ । ପରତୋତି ଧମ୍ମଦେସକତୋ ପୱତ୍ତେନ ଧମ୍ମଦେସନାଘୋସେନ ହେତୁନା ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତେନ, ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଚ ହେତୁନା ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମ, ଇମିନା ସାୱକାପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତା, ତଥାପି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାୱକା ଇଧ ଗହିତା, ତସ୍ମା ପୁରିମନୟୋ ୟୁତ୍ତତରୋ । ପରତୋତି ଧମ୍ମଦେସକତୋ ପୱତ୍ତେନ ଧମ୍ମଦେସନାଘୋସେନ ହେତୁନା ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତେନ, ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଚ ହେତୁନା ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞା ନାମାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତେହି ଞେୟ୍ୟାତି ୱିତ୍ଥାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ‘‘ଏୱଂ ପଟିପଦାୱିଭାଗେନା’’ତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଜାନିତବ୍ବୋ ।
ସୁତମୟିପଞ୍ଞାଦିକା ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ଆଚରିୟେନ ନାନାନୟେହି ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ତାସୁ ୟସ୍ସ ଏକା ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋନାମୋ, ୟସ୍ସ ଏକାପି ନତ୍ଥି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋନାମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ୟସ୍ସ ଅୟଂ ପଞ୍ଞା, ଇମା ୱା ଅତ୍ଥି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ, ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋତି ପଟିପଦାପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଇମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚେୱ ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚ ଇମା ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ଅତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ଜାନନତୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ନାମ । ୟସ୍ସ ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେହି ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେହି ଜାନନତୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନାମ । ୟସ୍ସ ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେହି ନେୱ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ନ ଚିନ୍ତାମୟୀ ପଞ୍ଞା ଚ, ଅୟଂ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସେହି ଜାନନତୋ ନିରୱସେସୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ନେତବ୍ବତୋ ନେୟ୍ୟୋ ନାମାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ଇମା ପଞ୍ଞା ଉଦ୍ଧଟା, ତମେୱ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟସ୍ସା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮) ୱୁତ୍ତଂ ।
୯. ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ୱିଭାୱେତି, ‘‘ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ପଟିପଦାୱିଭାଗେହି, ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ହାରୋ’’ତିଆଦିନା ଞାଣୱିଭାଗେହି ଚ ଦେସନାଭାଜନଂ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ୟାୟ ଦେସନାପାଳିୟା ଦେସନାହାରଂ ୟୋଜେତୁଂ ପୁବ୍ବେ ‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’ତିଆଦିନା ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ୟା ପାଳିଦେସନା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ସା ପାଳିଦେସନା ଦେସନାହାରେନ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ଅସ୍ସାଦାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ କିମତ୍ଥଂ ଦେସୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦେସୟତୀ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ସାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନାତି ୟା ଧମ୍ମଦେସନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିକା ପୁବ୍ବେ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ସାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା ଅସ୍ସାଦାଦୀସୁ କିମତ୍ଥଂ ଦେସୟତୀତି କଥେତୁକାମତାୟ ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦେସୟତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟଂ ନିରୋଧଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତକନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତନୁପାୟଭାୱେନ ଅୱିପରୀତଭାୱତୋ ‘‘ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।
ୟସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ସଚ୍ଚାନି ଦେସନାହାରେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ସା ଦେସନା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦେସୟତୀତି ୟୁତ୍ତଂ ହୋତୁ । ୟସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରିତା, ସା ଦେସନା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦେସୟତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ହେଟ୍ଠା ଚ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରିତା, ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ଆଦୀନୱୋ ଫଲଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେସନାହାରେନ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟେନ ଦେସନାୟଂ ନିଦ୍ଧାରିତୋ ଆଦୀନୱୋ ଚେୱ ଫଲଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ଅସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଉପାୟୋ ଚେୱ ଆଣତ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦେସୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ, ତେ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ପୀଳିତତ୍ତା ଆଦୀନୱାୟେୱ । ଫଲନ୍ତି ଦେସନାୟ ଫଲଂ ଲୋକିୟଂ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଅସ୍ସାଦୋତି ତଣ୍ହାସ୍ସାଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାଦେକଦେସୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ, ଅସ୍ସାଦେକଦେସୋ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ସମୁଦୟୋ ଚ । ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତି ଚ ଦେସନାୟ ଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ‘‘ଉପାୟୋ, ଆଣତ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିସ୍ସରଣେକଦେସୋପି ମଗ୍ଗୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୟା ଦେସନା ୱିସେସତୋ ଦେସୟତି, କତମା ସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱିସେସଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଇଦଂ ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିସେସତୋ ଦେସୟତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ୟା ଦେସନା ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିସେସତୋ ଦେସୟତି, ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ଧମ୍ମଚକ୍କଭାୱଂ କିଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମହାୱ॰ ୧୪) ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜଂ ଜାତିଆଦିକଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱେନ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମେତି ମୟା ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଭିକ୍ଖୱେତି ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତୁଂ ଆଲପତି । ବାରାଣସିୟନ୍ତି ବାରାଣସୀନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ । ଇସିପତନେତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଇସନତୋ ଗୱେସନତୋ ‘‘ଇସୀ’’ତି ୱୋହରିତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପତନଟ୍ଠାନେ । ମିଗଦାୟେତି ମିଗାନଂ ଅଭୟଦାନଟ୍ଠାନେ କାରିତେ ଅସ୍ସମେୱ ।
ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଂ ଅନତିସୟଂ । ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିକେ ସଭାୱଧାରଣାଦିନା ଅତ୍ଥେନ ଧମ୍ମୋ ଚେୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଅପ୍ପଟିସେଧନୀୟଂ । କସ୍ମା ? ଜନକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଜଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଅନୁତ୍ତରତ୍ତା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅଟ୍ଠାରସବ୍ରହ୍ମକୋଟିୟା ଚ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧସାଧନତୋ ଚ । ‘‘କେନ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସମଣେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମଣେନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜମତ୍ତୂପଗତେନ। ବ୍ରାହ୍ମଣେନାତି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ପରମତ୍ଥାନଞ୍ହି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପଟିସେଧନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନୁପ୍ପଜ୍ଜନମ୍ପି ନତ୍ଥି । ଦେୱେନାତି ଛକାମାୱଚରଦେୱେନ । ବ୍ରହ୍ମୁନାତି ରୂପବ୍ରହ୍ମା ଗହିତା । ‘‘ସମଣେନ ୱା …ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମୁନା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା‘‘କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ଅୱସେସଖତ୍ତିୟଗହପତିପରିସଜନା ସଙ୍ଗହିତା । ତସ୍ମା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିସମଣଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସମାରବ୍ରହ୍ମପରିସା ଅଟ୍ଠୱିଧାପି ପଟିସେଧେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତସମୂହେ ଧମ୍ମଚକ୍କାଧାରେ ।
‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗାଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଚକ୍କସୁତ୍ତେ ପଦାନି ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଅପରିମାଣା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଦେସନାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩ ଆଦୟୋ; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) । ‘‘ଅପରିମାଣା ଅକ୍ଖରା ଅପରିମାଣା ପଦା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅପରିମାଣା ପଦା ଅପରିମାଣା ଅକ୍ଖରା’’ତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନେହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଦସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଦା, ଅକ୍ଖରା, ବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ଚ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଏତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ସଙ୍କାସନା ପକାସନା ପକାସନାକାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାକାରୋତି ଆକାରୱନ୍ତଆକାରସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ସଙ୍କାସନାକାରୋତି ଚ ସଙ୍କାସନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆକାରୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଇତିପୀତି ଇତି ଇମିନା ପକାରେନପି, ଇମିନା ପକାରେନପି ଇଦଂ ଜାତିଆଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟନ୍ତି କାମତଣ୍ହାଦିଭେଦା ଅୟଂ ତଣ୍ହା । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତନସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ । ଅୟନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖତତୋ ନିସ୍ସଟା ଅୟଂ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ଜାତିଆଦିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ଅୟନ୍ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦିକୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟୋ ମଗ୍ଗୋ । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗତତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପଦାଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
‘‘ତତ୍ଥ ଅପରିମାଣା’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଅତ୍ଥପଦାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସୟିୱିସୟଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱା କିଂ ସାମଞ୍ଞେହି ଅକ୍ଖରାଦୀହି ସଙ୍କାସେତି ୱା ପକାସେତି ୱା, ଉଦାହୁ ୟଥାରହଂ ସଙ୍କାସେତି ପକାସେତୀତିଆଦିୱିଚାରଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ୱିସୟୱିସୟିଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତି କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଦେନେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତ୍ଥତ୍ତାଦିକୋ ସଙ୍କାସିତବ୍ବୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ପଦାୱୟୱସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଗହଣମୁଖେନେୱ ଅକ୍ଖରସମୁଦାୟସ୍ସପି ପଦସ୍ସ ଗହଣଂ ହୋତି, ପଦେ ଗହିତେ ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତ୍ଥାଦିକାୱବୋଧୋ ହୋତ୍ୱେୱ, ଏୱଂ ସତି ପଦେନେୱ ସିଜ୍ଝନତୋ ଅକ୍ଖରୋ ୱିସୁଂ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ନ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତ୍ଥାଦିକାୱବୋଧସ୍ସ ୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ । ଦୁ-ଇତି ଅକ୍ଖରେନ ହି ଅନେକୁପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ ଗହିତୋ, ଖ-ଇତି ଅକ୍ଖରେନ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହେନ ତୁଚ୍ଛତ୍ଥୋତି ଏୱମାଦିକାୱବୋଧସ୍ସ ୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତି ଭୱତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଦତ୍ଥଗହଣସ୍ସ ୱିସେସାଧାନଂ ଜାୟତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯) । ପଦପରିୟୋସାନେ ୱାକ୍ୟପରିୟୋସାନାଭାୱତୋ ଅକ୍ଖରେହି ସଂଖିତ୍ତେନ ଦୀପିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ପଦେହି ପକାସିତୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଦେହି ପକାସେତୀ’’ତି । ୱାକ୍ୟପରିୟୋସାନେ ପନ ସଙ୍କାସିତୋ ପକାସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିୱରିତୋ ୱିୱଟୋ କତୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତୀ’’ତି । ପକାରେହି ଚ ୱାକ୍ୟଭେଦେ କତେ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାରେହି ୱିଭଜତୀ’’ତି । ୱାକ୍ୟାୱୟୱାନଂ ପଦାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗେ କତେ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ କତୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକରୋତୀ’’ତି । କତନିବ୍ବଚନେହି ୱାକ୍ୟାୱୟୱେହି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ଦେସିତେହି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେ ପରିସମନ୍ତତୋ ତୋସନଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାତେଜନଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ।
‘‘ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଭଗୱା ଏୱା’’ତି ୱା ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ଏୱା’’ତି ୱା ଅୱଧାରଣେ ୟୋଜିତେ ‘‘ସାୱକୋ ନ ସଙ୍କାସେତି, ପଦାଦୀହି ନ ସଙ୍କାସେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସାୱକୋ ଚ ସଙ୍କାସେତି, ପଦାଦୀହି ଚ ସଙ୍କାସେତି । କତ୍ଥ ଅୱଧାରଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତିୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସାୱକେନ ସଙ୍କାସିତୋ ୱା ପଦାଦୀହି ସଙ୍କାସିତୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ଅକ୍ଖରାଦିନାନାୱିସୟତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତେନ ଏକାନୁସନ୍ଧିକେ ସୁତ୍ତେ ଛଳେୱ ଅତ୍ଥପଦାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି, ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକେ ସୁତ୍ତେ ଅନୁସନ୍ଧିଭେଦେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଛ ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି ।
‘‘ଛସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେସୁ କତମେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେନ କତମଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ କିଚ୍ଚଂ, ଇମିନା ଇଦଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ଚ ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘଟେତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଅକ୍ଖରାଦୀସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେସୁ । ଉଗ୍ଘଟେତୀତି ଉଗ୍ଘଟନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାୱ ଉଗ୍ଘଟନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ଭଗୱା ପନ ଦେସନାଜନକତ୍ତା ଉଗ୍ଘଟନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସେସୁପି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଉଗ୍ଘଟନକିଚ୍ଚସାଧିକା ଦେସନାୟେୱ କିଂ ୱିପଞ୍ଚନୱିତ୍ଥାରଣକିଚ୍ଚସାଧିକା ଦେସନାଜନକତ୍ତା, ଉଦାହୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କିଚ୍ଚସାଧିକା ଅଞ୍ଞା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କିଚ୍ଚସାଧିକା ଅଞ୍ଞା ଦେସନାତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ‘‘କତମା ଉଗ୍ଘଟନା, କତମା ୱିପଞ୍ଚନା, କତମା ୱିତ୍ଥାରଣା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଉଗ୍ଘଟନାଦିକିଚ୍ଚସାଧିକାସୁ ଦେସନାସୁ । ଉଗ୍ଘଟନାତି ଉଗ୍ଘଟନକିଚ୍ଚସାଧିକା ଦେସନା ଆଦିଦେସନା ହୋତି । ୱିପଞ୍ଚନାତି ୱିପଞ୍ଚନକିଚ୍ଚସାଧିକା ଦେସନା ମଜ୍ଝେଦେସନା ହୋତି । ୱିତ୍ଥାରଣାତି ୱିତ୍ଥାରଣକିଚ୍ଚସାଧିକା ଦେସନା ପରିୟୋସାନଦେସନା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଉଗ୍ଘଟିୟନ୍ତୋ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ କତମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ୱିପଞ୍ଚିୟନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ କତମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ୱିତ୍ଥାରିୟନ୍ତୋ ପଟିନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ କତମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’ତିଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥପଦାନଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ସୋୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟିୟନ୍ତୋ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ଉଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ସୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ତେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିନୟନେନ ନଂ ଉଗ୍ଘଟିୟନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନଂ ଉଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତଂ ୱିନୟଂ ‘‘ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ଆହୁ । ୱିପଞ୍ଚିୟନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ନିଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ସୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି, ତେନ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିନୟନେନ ନଂ ୱିପଞ୍ଚିୟନ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନଂ ନିଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତଂ ୱିନୟଂ ‘‘ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ଆହୁ । ୱିତ୍ଥାରିୟନ୍ତୋ ପଟିନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ପଟିନିଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ସୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନେୟ୍ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିନେତି ୱିନୟନଂ ଜନେତି, ତେନ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିନୟନେନ ନଂ ୱିତ୍ଥାରିୟନ୍ତଂ ପଟିନିଦ୍ଦିସିୟମାନଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତଂ ୱିନୟଂ ‘‘ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ଆହୂତି ୟୋଜନତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦିନା ଛନ୍ନଂ ପଦାନଂ ବ୍ୟାପାରୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଏୱଂ ସତି ଅତ୍ଥୋ ନିବ୍ୟାପାରୋ ସିୟା, ଅତ୍ଥୋ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସବ୍ୟାପାରୋୟେୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସୋୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ’’ତିଆଦି । ଏତେନ ଅତ୍ଥୋୟେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟସ୍ସ ୱିନୟନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ଅତ୍ଥୱାଚକୋ ପନ ସଦ୍ଦୋ ଠାନୂପଚାରତୋ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟସ୍ସ ୱିନୟନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଦପରମସ୍ସ ପନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ସୋ ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ସେକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ୱା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିୟ ନେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ପଦପରମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ଅକ୍ଖରେହୀତିଆଦୀସୁ କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ନ ହେତ୍ୱତ୍ଥେ । ଅକ୍ଖରାଦୀନଞ୍ହି ଉଗ୍ଘଟନାଦୀନି ପୟୋଜନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଉଗ୍ଘଟନାଦୀନଂ ଅକ୍ଖରାଦୀନି ପୟୋଜନାନୀତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅନ୍ନେନ ହେତୁନା ୱସତି, ୱସନେନ ହେତୁନା ଅନ୍ନଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱସନକିରିୟାୟ ଫଲଂ ୱସନକିରିୟାୟ ହେତୁଭାୱେନ ଗହିତଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝେସନେନ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଦତ୍ଥା ଚ କିରିୟା, ସୋ ହେତୂ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯) । ତତ୍ଥ ୟଦତ୍ଥାତି ସୋ ଅନ୍ନାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସା ୱସନାଦିକିରିୟାୟାତି ୟଦତ୍ଥା, ୱସନାଦିକିରିୟା, ସୋ ଅନ୍ନାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ତସ୍ସା ୱସନାଦିକିରିୟାୟ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୦. ‘‘ତତ୍ଥ ଅପରିମାଣା ପଦା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ପାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସପଦସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଛଅତ୍ଥପଦଛବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଭେଦେନ ସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥପଦବ୍ୟଞ୍ଜନପଦକଲ୍ୟାଣତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଛପ୍ପଦାନି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଅପରିମାଣା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ପାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସପଦତା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ଚା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସା ପାଳିୟା ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତା ଦସ୍ସିତା, ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ତସ୍ସା ପାଳିୟା ଛଅତ୍ଥପଦବ୍ୟଞ୍ଜନପଦସମ୍ପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଛପ୍ପଦାନି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଦେସନାହାରୱିସୟସଙ୍ଖାତାୟଂ ପାଳିୟଂ ଛପ୍ପଦାନି ଅତ୍ଥୋ । କତମାନି ଛପ୍ପଦାନି ? ସଙ୍କାସନା, ପକାସନା, ୱିୱରଣା, ୱିଭଜନା, ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ଇମାନି ଛପ୍ପଦାନି । ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ତସ୍ମା ସାତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଦେସନାହାରୱିସୟସଙ୍ଖାତାୟଂ ପାଳିୟଂ ଛପ୍ପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । କତମାନି ଛପ୍ପଦାନି ? ଅକ୍ଖରଂ, ପଦଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଆକାରୋ, ନିରୁତ୍ତି, ନିଦ୍ଦେସୋ ଇମାନି ଛପ୍ପଦାନି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତେନାତି ତସ୍ସା ପାଳିୟା ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଛଅତ୍ଥପଦସମ୍ପନ୍ନଛବ୍ୟଞ୍ଜନପଦସମ୍ପନ୍ନଟ୍ଠେନ, ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଭଗୱା ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କେୱଲସଦ୍ଦସ୍ସ ସକଲାଦିଅତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେୱଲନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନ ମିସ୍ସଂ ଲୋକିୟେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥେ ଏକୋପି ଅତ୍ଥୋ ଊନୋ ନତ୍ଥି, ୱାଚକସଦ୍ଦେସୁପି ଅନତ୍ଥକୋ ଏକୋପି ସଦ୍ଦୋ ଅଧିକୋ ନତ୍ଥୀତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନୂନଂ ଅନତିରେକଂ । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ସଦ୍ଦଦୋସଅତ୍ଥଦୋସାଦିୱିରହତୋ ୱା ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ରାଗାଦିମଲୱିରହତୋ ୱା ପରିୟୋଦାତାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିସେସାନଂ ଉପଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିୟୋଦାତଂ । ନିଗ୍ଗତଂ ମଲଂ ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ନିମ୍ମଲଂ। ସଦ୍ଦଦୋସାଦିୱିରହତୋ ୱା ରାଗାଦିୱିରହତୋ ୱା ସବ୍ବମଲେହି ଅପଗତଂ ପରି ସମନ୍ତତୋ ଓଦାତନ୍ତି ପରିୟୋଦାତଂ । ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବୱିସେସାତି ଉପଟ୍ଠିତଂ ୟଥା ‘‘ପଦକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଦକ୍କନ୍ତଂ ପଦକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନଂ । ୱିସିସନ୍ତି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମେହୀତି ୱିସେସା, ସବ୍ବେ ୱିସେସା ସବ୍ବୱିସେସା, ସବ୍ବତୋ ୱା ୱିସେସାତି ସବ୍ବୱିସେସା, ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା । ତେସଂ ସବ୍ବୱିସେସାନଂ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଦନ୍ତି ତଥାଗତପଦଂ । ପଦନ୍ତି ଚ ପଟିପତ୍ତିଗମନେନ ୱା ଦେସନାଗମନେନ ୱା କିଲେସଗ୍ଗହଣଂ । ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗମନଟ୍ଠାନଂ ଇତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାଗତେନ ଗୋଚରାସେୱନେନ ୱା ଭାୱନାସେୱନେନ ୱା ନିସେୱିତଂ ଭଜିତଂ ଇତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାଗତସ୍ସ ମହାୱଜିରଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଦନ୍ତେହି ଆରଞ୍ଜିତଂ ଆରଞ୍ଜିତଟ୍ଠାନଂ ଇତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତୋ ତଥାଗତପଦାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଏତଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇତି ପଞ୍ଞାୟତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ ଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପକାରେହି ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱପରିସୁଦ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ତଥାଗତପଦଭାୱଂ !ତଥାଗତପଦଭାୱଂ, ତଥାଗତନିସେୱିତଭାୱଂ, ତଥାଗତଆରଞ୍ଜିତଭାୱଂ, ତେହି ପକାରେହି ଞାପିତଭାୱଂ କଥଂ ମୟଂ ନିକ୍କଙ୍ଖା ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତବ୍ଭାୱଦୀପକେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ନିକ୍କଙ୍ଖେହି ଜାନିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟଦି ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ଚ ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘଟେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଚ ଆକାରେହି ଚ ୱିପଞ୍ଚୟତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଚ ନିଦ୍ଦେସେହି ଚ ୱିତ୍ଥାରେତି, ଏୱଂ ସତି ଆଚରିୟେନ ରଚିତେନ ଦେସନାହାରେନ ପୟୋଜନଂ ନ ଭୱତି, ଦେସନାହାରେନ ନ ୱିନା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟମେୱ ଅତ୍ଥସିଜ୍ଝନତୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘କେସଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟୋଗୀନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟୋଗୀନନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟନ୍ତି ୟୋଗିନୋ, ତେସଂ ୟୋଗୀନଂ । ତେନ ମୟା ରଚିତେନ ଦେସନାହାରେନ ସଂୱଣ୍ଣିତା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଉଗ୍ଘଟନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଦେସନାହାରୋ ୟୋଗୀନଂ ସାତ୍ଥକୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଦେସନାହାରସ୍ସ ଅସ୍ସାଦାଦିଦେସନାହାରଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା…ପେ॰… ଦେସନାହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ଅସ୍ସାଦାଦିଦେସନାହାରଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା…ପେ॰… ଦେସନାହାରୋ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ଦେସନାହାରସ୍ସ ୟୋଗୀନଂ ଅସ୍ସାଦାଦିଦେସନାହାରଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘କିଂ ପନ ଏତ୍ତାୱତା ଦେସନାହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୟେନ ଦେସନାହାରେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ତସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ସୋ ଦେସନାହାରୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।
ଇତି ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୨. ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୧୧. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ସୁତ୍ତତ୍ଥା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ ହାରେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ୱିଚୟୋ ହାରୋ କିଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦିକୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅୟଂ ୱିଚୟୋ ହାରୋ କିଂ ୱିଚିନତୀ’’ତି ଇମିନା ୟୋ ୱିଚୟୋ ୱିଚିନିତବ୍ବୋ, ତଂ ୱିଚୟଂ ୱିଚିନିତବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୱିଚିନିତବ୍ବଂ ୱିସୟଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଦଂ ୱିଚିନତି, ପଞ୍ହଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଂ ୱିଚୟୋ ପଦୱିଚୟୋ’’ତିଆଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ୱିଚିନତି, ପଦଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ୱିଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପଦଂ ୱିଚିନତୀତି ନୱୱିଧସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ପଦଂ ୟାୱ ନିଗମନା ନାମପଦାଦିଜାତିସଦ୍ଦାଦିଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରନ୍ତାଦିପଠମୱିଭତ୍ୟନ୍ତାଦିଏକୱଚନାଦିୱସେନ ୱିଚିନତି । ପଞ୍ହଂ ୱିଚିନତୀତି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାଦିସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନାଦିସମ୍ମୁତିୱିସୟାଦିଅତୀତୱିସୟାଦିୱସେନ ୱିଚିନତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଚିନତୀତି ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିସାୱସେସବ୍ୟାକରଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦି ସଉତ୍ତରବ୍ୟାକରଣ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦି ଲୋକିୟବ୍ୟାକରଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ୱିଚିନତି । ପୁବ୍ବାପରଂ ୱିଚିନତୀତି ପୁବ୍ବେନ ଅପରଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚିନତି । ଅସ୍ସାଦଂ ୱିଚିନତୀତି ଅସ୍ସାଦକତଣ୍ହାଦିଅସ୍ସାଦେତବ୍ବସୁଖାଦିୱସେନ ୱିଚିନତି । ଆଦୀନୱଂ ୱିଚିନତୀତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱସେନ ୱା ଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନାଦିଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାଦିସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିୱସେନ ୱା ୱିଚିନତି । ନିସ୍ସରଣଂ ୱିଚିନତୀତି ମଗ୍ଗୱସେନ ୱା ନିବ୍ବାନୱସେନ ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଆଗମୱସେନ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଆଦିପରିୟାୟୱସେନ ୱା ୱିଚିନତି । ଫଲଂ ୱିଚିନତୀତି ଧମ୍ମଚରଣସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତିଗମନାଭାୱେନ ୱା ମଚ୍ଚୁତରଣାଦିନା ୱା ଦେସନାୟ ଫଲଂ, ଦେସନାନୁସାରେନ ଚରଣସ୍ସ ଫଲଂ ୱିଚିନତି । ଉପାୟଂ ୱିଚିନତୀତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନନିବ୍ବିଦାଞାଣାଦିୱସେନ ୱା ସଦ୍ଧାସତିୱସେନ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଉପାୟଂ ୱିଚିନତି । ଆଣତ୍ତିଂ ୱିଚିନତୀତି ପାପପରିୱଜ୍ଜନାଣତ୍ତିୱସେନ ୱା ଲୋକସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାପେକ୍ଖନାଣତ୍ତିୱସେନ ୱା ୱିଚିନତି । ଅନୁଗୀତିଂ ୱିଚିନତୀତି ୱୁତ୍ତାନୁଗୀତିୱସେନ ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନାନୁଗୀତିୱସେନ ୱା ଅନୁରୂପଂ ଗୀତିଂ ୱିଚିନତି । ସବ୍ବେ ନୱ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱିଚିନତୀତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକେ ନୱ ସୁତ୍ତେ ଆହଚ୍ଚୱଚନୱସେନ ୱା ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନୱସେନ ୱା ନୀତତ୍ଥୱଚନୱସେନ ୱା ନେୟ୍ୟତ୍ଥୱଚନୱସେନ ୱା ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିୱସେନ ୱା ୱିଚିନତି ।
କିଞ୍ଚାପି ପଦୱିଚୟୋ ପଠମଂ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅନୁପଦଂ ୱିଚିନିତବ୍ବତାୟ ଅତିଭାରିୟୋ, ନ ସୁକରୋ ପଦୱିଚୟୋତି ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ହାୱିଚୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟେ ତାୱ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା କିଂ ଭୱେତି ୟେନ ପକାରେନ ସୋ ପଞ୍ହାୱିଚୟୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ତଂ ପକାରଜାତଂ କୀଦିସଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ପାରାୟନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ପୁଚ୍ଛତି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ପଞ୍ହାୱିଚୟୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ । ଅଜିତୋତି ବାୱରୀବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିଚାରକଭୂତାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଅଜିତୋ । ପାରାୟନେତି ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅୟତି ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ପାରାୟନଂ, ଅଜିତସୁତ୍ତାଦିସୋଳସସୁତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋ,)
କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତି ।
କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସି, କିଂ ସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୫୭, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧) –
ଗାଥାୟ ‘‘କେନ ଧମ୍ମେନ ଲୋକୋ ଅରିୟୱଜ୍ଜୋ ସତ୍ତୋ ନିୱୁତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ, ଇତି ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ପୁଚ୍ଛତି । କେନ ହେତୁନା ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତି, ଅସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକସ୍ସ କିଂ ଅଭିଲେପନଂ ଇତି ତ୍ୱଂ ବ୍ରୂସି, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକସ୍ସ କିଂ ମହବ୍ଭୟନ୍ତି ତ୍ୱଂ ବ୍ରୂସୀତି ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଇମିନା ପଭେଦେନ ଚତ୍ତାରି ଇମାନି ଗାଥାପାଦପଦାନି ପୁଚ୍ଛିତାନି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥଦୀପକାନି ୱା, ପଧାନୱସେନ ପନ ସୋ ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ମତୋ, ୟଦିପି ଚତୁନ୍ନଂ ପଦାନଂ ପୁଚ୍ଛନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଞାତୁଂ ପନ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଏକସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାରଣଂ ୱଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କାରଣମାହ ‘‘ଏକୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହା’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୟଦିପି ନିୱାରଣାପକାସନାଭିଲେପନମହବ୍ଭୟସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ପୁଚ୍ଛାୟଂ ଗହିତା, ଏକସ୍ସ ପନ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣତୋ ‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’ତି ପଧାନୱସେନ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ‘‘ଏକୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଣଂ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଏକୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଭଗୱା ହି ୟସ୍ମା ଆହ, ଇତି ତସ୍ମା ଏକୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଣଂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଇମିନା ଲୋକାଧିଟ୍ଠାନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ନାନାଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ । ‘‘କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ଇମିନା ଲୋକସ୍ସେୱ ଅପ୍ପକାସନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ନାନାସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ‘‘କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀ’’ତି ଇମିନା ଲୋକସ୍ସେୱ ଅଭିଲେପନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ନାନାସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ‘‘କିଂ ସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସେୱ ଲୋକସ୍ସ ମହବ୍ଭୟଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ନାନାସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ତସ୍ମା ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିପଞ୍ହୋ ଏକାଧିଟ୍ଠାନନାନାଧିଟ୍ଠାନେସୁ ଏକାଧିଟ୍ଠାନୋ, ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେସୁ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନୋ, ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାଦୀସୁ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପଞ୍ହୋତିଆଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଚିନିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ପଞ୍ହସ୍ସ ୟୋ ଲୋକୋ ‘ଅଧିଟ୍ଠାନୋ’ତି ଗହିତୋ, ସୋ ଲୋକୋ ତିୱିଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଲୋକୋ ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୟୋ ୱିଧା ଏତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସାତି ତିୱିଧୋ। କିଲିସ୍ସତି ରାଗାଦିୱସେନ କାମାୱଚରସତ୍ତୋତି କିଲେସୋ, କିଲେସୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି କିଲେସଲୋକୋ, କାମାୱଚରସତ୍ତୋ । ସୋ ହି ରାଗାଦିକିଲେସବହୁଲତାୟ କିଲେସଲୋକୋତି । ଭୱତି ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ବୁଦ୍ଧୀହୀତି ଭୱୋ, ଭୱୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ଭୱଲୋକୋ, ରୂପାୱଚରସତ୍ତୋ । ସୋ ହି ଝାନାଦିବୁଦ୍ଧୀହି ଭୱତୀତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋ, ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତୋ । ସୋ ହି ଆନେଞ୍ଜସମାଧିବହୁଲତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତୀତି ଲୋକସମଞ୍ଞା ପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅରିୟା ନ ଗହିତାତି ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ହାରୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱିଚୟୋ ହାରୋ କତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟଂ –
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା,)
ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତି ।
ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂମି, ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୯; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୫୮, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ) –
ଅୟଂ ଗାଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋତି କାଳପକ୍ଖଚତୁଦ୍ଦସୀ, ଘନୱନସଣ୍ଡ, ମେଘପଟଲଚ୍ଛାଦନ, ଅଡ୍ଢରତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ଅନ୍ଧକାରେନ ରଥଘଟାଦି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ ୱିୟ ଧମ୍ମସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତ୍ତଲୋକୋ ନିୱୁତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । ‘‘ଅଜିତା’’ତି ଚ ଆଲପନଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ଆହ । ୱିୱିଚ୍ଛାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପମାଦହେତୁ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତି । ଜପ୍ପଂ ତଣ୍ହଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକସ୍ସ ‘‘ଅଭିଲେପନ’’ନ୍ତି ଅହଂ ବ୍ରୂମୀତି ଭଗୱା ଆହ, ଦୁକ୍ଖଂ ଜାତିଆଦିୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକସ୍ସ ‘‘ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଅହଂ ବ୍ରୂମୀତି ଭଗୱା ଅଜିତଂ ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଇମାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ କଥଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନୀତି ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି ଗାଥାପଦାନି । ଇମେହି ଚତୂହି ପଦେହୀତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଗାଥାପଦେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । କଥଂ ? ପଠମଂ ପଦଂ ପଠମେନ ପଦେନ, ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ଦୁତିୟେନ ପଦେନ, ତତିୟଂ ପଦଂ ତତିୟେନ ପଦେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଦଂ ଚତୁତ୍ଥେନ ପଦେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଠମପଞ୍ହେ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଠମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କତା, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା । ୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଜାନକୋ ଲୋକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କଥଂ ନିୱୁତୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନୀୱରଣେନ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା ହି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି । ‘‘ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଭାୱୋ କେନ ୱଚନେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବପାଣାନଂ ସବ୍ବଭୂତାନଂ, ପରିୟାୟତୋ ଏକମେୱ ନୀୱରଣଂ ୱଦାମି, ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା ହି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା । ସବ୍ବସୋୱ ଭିକ୍ଖୱେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିରୋଧା ଚାଗା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା ନତ୍ଥି ସତ୍ତାନଂ ନୀୱରଣନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଭଗୱା ଆହ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତେନ ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦେନ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଠମସ୍ସେୱ ପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ନ ସିୟା, ‘‘କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ଦୁତିୟପଦସ୍ସାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦେନ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୟୁତ୍ତା ୟୁତ୍ତତରା ହୋତି, ୟୁତ୍ତତରତ୍ତା ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ହେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ମୟା ୱତ୍ତବ୍ବାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବା, ୱିୱିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ପମାଦା ଚ ଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବା, ‘‘କଥଂ ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେହି ନିୱୁତୋ, ସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିୱିଚ୍ଛାୟ ୱିୱିଚ୍ଛତି। ‘‘ୟାୟ ୱିୱିଚ୍ଛାୟ ୱିୱିଚ୍ଛତି, ସା ୱିୱିଚ୍ଛା କତମା ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତାୟ କସ୍ମା ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବେସୁ ନାଭିସଦ୍ଦହତି; ସଦ୍ଦହିତବ୍ବେସୁ ନ ଅଭିସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଆରଭିତବ୍ବଂ ୱୀରିୟଂ ନାରଭତି; ଅନାରଭନ୍ତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ଲୋକେ ପମାଦମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୀତି, ପମାଦେନ ୱିହରନ୍ତୋ ପମତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁକ୍କେ ଧମ୍ମେ ନ ଉପ୍ପାଦିୟତି; ଅନୁପ୍ପାଦୟନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପାଦିୟମାନା ହୁତ୍ୱା ନପ୍ପକାସନ୍ତି ପକାସନୱସେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି; ତସ୍ମା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ତାଦିସସ୍ସ ସୁକ୍କଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପକାସନଭାୱୋ ଅମ୍ହେହି କେନ ୱଚନେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ –
‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।
ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା ।
ତେ ଗୁଣେହି ପକାସନ୍ତି, କିତ୍ତିୟା ଚ ୟସେନ ଚା’’ତି ॥ –
ୟଂ ଗାଥାପାଠଂ ଭଗୱା ୟଥା ୟେନ ଅପ୍ପକାସନାକାରେନ ଆହ, ତଥା ତେନ ଅପ୍ପକାସନାକାରେନ ୱୁତ୍ତେନ ତେନ ଗାଥାପାଠେନ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁକ୍କଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପକାସନଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ଲୋକୋ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଗାଥାତ୍ଥୋ ପନ – ହିମୱନ୍ତୋ ପବ୍ବତୋ ଦୂରେ ଠିତୋ ଦୂରେ ଠିତାନମ୍ପି ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପକାସତି ଇୱ, ଏୱଂ ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଦୂରେ ଠିତାନମ୍ପି ଗୁଣୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ କିତ୍ତିୟା ଚ ଗୁଣୱସେନ ପୱତ୍ତେହି ୟସପରିଭୋଗପରିୱାରେହି ଚ ଦୂରେ ଠିତାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପକାସନ୍ତି, ରତ୍ତିକାଲେ ଖିତ୍ତା ସରା ଉସୂ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ୟଥା, ଏତ୍ଥ ସତ୍ତଲୋକେ ୱିୱିଚ୍ଛାପମାଦାନଂ ୱସେନ ୱିହରନ୍ତୋ ଅସନ୍ତୋ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ସନ୍ତୋ ପକାସନ୍ତି, ତେ ସନ୍ତୋ ଗୁଣେହି ପକାସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ଗୁଣେହି ପକାସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଗୁଣା ନାମ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜାତା, ‘‘କଥଂ ଗୁଣେହି ପକାସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କିତ୍ତିୟା ଚ ୟସେନ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁଣାନୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତାୟ କିତ୍ତିୟା ଚ ଗୁଣାନୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତେନ ୟସେନ ଚ ପକାସନ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ଗୁଣେହି ପକାସନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବାୱାତି ।
ୟଦି ୱିୱିଚ୍ଛାପମାଦାନଂ ୱସେନ ନପ୍ପକାସତି, ଏୱଂ ସତି ଲୋକୋ ନିୱୁତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ପଦେନ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି ଦୁତିୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୟୁତ୍ତା ୟୁତ୍ତତରାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦେନାତି ଚ ପଦତ୍ଥଟ୍ଠେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦସ୍ସାତି ପଦତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ହେଟ୍ଠା, ଉପରି ଚ ।
‘‘କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀ’’ତି ପଞ୍ହେ ‘‘ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ତସ୍ସା ଅଜିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘କତମା ଜପ୍ପା ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଜପ୍ପା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ତଣ୍ହା ଲୋକଂ ଅଭିଲିମ୍ପତୀତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୟୋଜନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟେନ ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଲେପନଭାୱେନ –
‘‘ରତ୍ତୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ରତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।
ଅନ୍ଧଂ ତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ରାଗୋ ସହତେ ନର’’ନ୍ତି ॥ –
ୟଂ ଗାଥଂ ଭଗୱା ଆହ, ତଥା ତେନ ଅଭିଲେପନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାୟ ତାୟ ଗାଥାୟ ସା ତଣ୍ହା ଲୋକଂ ଅଭିଲିମ୍ପତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଗାଥାୟଂ ପନ – ରଜ୍ଜତି ସତ୍ତୋତି ରତ୍ତୋ, ରାଗସମଙ୍ଗୀସତ୍ତୋ । କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅସତି ପୱତ୍ତତି ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ, ଫଲଂ । କାରଣଂ ଫଲଂ ଧାରେତି, ତଂ କାରଣଂ ଧମ୍ମଂ ନାମ । ଅନ୍ଧକାରଂ ଅନ୍ଧଂ । ୟନ୍ତି ୟମ୍ହି କାଲେ । ୟନ୍ତି ହି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ୟମ୍ହି କାଲେ ରାଗୋ ନରଂ ରାଗସମଙ୍ଗିଂ ସହତେ ଅଭିଭୱତି, ତଦା କାଲେ ଅନ୍ଧଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ତମଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ରାଗୋ ନରଂ ୟଂ ୟସ୍ମା ସହତେ, ତସ୍ମା ଅନ୍ଧଂ ତମଂ ତଦା ହୋତୀତି ୱା, ରାଗୋ ୟଂ ନରଂ ସହତେ, ତସ୍ସ ନରସ୍ସ ଅନ୍ଧଂ ତମଂ ତଦା ହୋତୀତି ୱା, ରାଗୋ ନରଂ ୟଂ ସହତେ ଅଭିଭୂୟତେ ୟଂ ସହନଂ ଅଭିଭୱନଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଂ ସହନଂ ଅଭିଭୱନଂ ଅନ୍ଧଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ତମଂ ହୋତୀତି ୱା ୟୋଜନା ।
‘‘ୟଦି ରତ୍ତୋ ଅତ୍ଥାଦିକଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ସତି କଥଂ ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସାୟଂ ତଣ୍ହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆସତ୍ତିବହୁଲସ୍ସ ଆସଙ୍ଗବହୁଲସ୍ସ ତଣ୍ହାସମଙ୍ଗିସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସା ଅୟଂ ତଣ୍ହା ଏୱଂ ବହୁଆସଙ୍ଗୱସେନ ଅଭିଜପ୍ପା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୀ ହୋତି । ଇତି କରିତ୍ୱା ଇମିନା କାରଣେନ ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ସତ୍ତଲୋକୋ କେନଚି ସିଲେସେନ ଅଭିଲିତ୍ତୋ ମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ ଜପ୍ପାଭିଲେପେନ ଅଭିଲିତ୍ତୋ ନାମ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ଅପ୍ପକାସନସ୍ସପି କାରଣଂ ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତୀ’ତି ଦୁତିୟପଦତ୍ଥସ୍ସପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ସିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମହବ୍ଭୟଂ କି’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ ‘‘ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ମହବ୍ଭୟଂ ଭୱେ’’ତି ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ତସ୍ସା ଅଜିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭାୟତି ଲୋକୋ ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ମହବ୍ଭୟଂ। ‘‘କତିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ୱିଧା ଅସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଦୁୱିଧଂ। ‘‘କତମଂ ଦୁୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କାୟିକଞ୍ଚ ଚେତସିକଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମଂ କାୟିକଂ, କତମଂ ଚେତସିକ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ କାୟିକଂ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୟଂ ଚେତସିକଂ, ଇଦଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ରୋଗାଦିସତ୍ଥାଦିଅନିଟ୍ଠରୂପଂ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ମହବ୍ଭୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘କଥଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମହବ୍ଭୟଂ ଭୱେତି ସଦ୍ଦହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖେନ ସମସମଂ ଅଞ୍ଞଂ ଭୟଂ ସତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ୱା ପନ ଭୟଂ କୁତୋ ଅତ୍ଥି । ହି ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଲୋକସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ରୋଗାଦିସତ୍ଥାଦିଅନିଟ୍ଠରୂପଂ ଦୁକ୍ଖମୂଲମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘କାୟିକଚେତସିକୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟେୱ, ଏୱଂ ସତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖାନଂ ମହବ୍ଭୟଭାୱୋ ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତା ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବକାଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କଦାଚି କସ୍ସଚି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ତୀସୁ ଦୁକ୍ଖତାସୁ । ଲୋକୋତି ଭୋଗସମ୍ପନ୍ନୋ ଚେୱ ଅପ୍ପାବାଧୋ ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ । ଓଧସୋ ଓଧିସୋ କଦାଚି କରହଚି ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲାୟ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚତି, କଦାଚି ପରୂପକ୍କମମୂଲାୟ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଓଧସୋ ଓଧିସୋ କଦାଚି କରହଚି ଦୀଘାୟୁକୋ ଲୋକୋ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚତି, ‘‘କେନ ହେତୁନା ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତଲୋକେ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅପ୍ପାବାଧା ହୋନ୍ତି, ତେ ଭୋଗସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚେୱ ଅପ୍ପାବାଧତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୱିସେସତୋ ରୂପାୱଚରସତ୍ତା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଦୀଘାୟୁକାପି ହୋନ୍ତି, ତେ ଦୀଘାୟୁକତ୍ତା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି; ୱିସେସତୋ ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଉପେକ୍ଖାସମାପତ୍ତିବହୁଲତ୍ତା ।
ତେସଂ ତାହି ଦୁକ୍ଖତାହି ମୁଚ୍ଚନଂ ଅନେକନ୍ତିକଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାହି ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅନେକନ୍ତିକଂ ମୁଚ୍ଚନଂ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ଏକନ୍ତିକମୁଚ୍ଚନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟାତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାପି ସଙ୍ଖତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରପରିୟାପନ୍ନା, ତାଦିସାୟ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଲୋକୋତି ଅରହା । ଉପାଦୀୟତି ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କକଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ଉପାଦି, ଉପାଦିୟେୱ ସେସଂ ଉପାଦିସେସଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଂ ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଅନୁପାଦିସେସା । ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ହୁତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ନିବ୍ବାୟନମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ । ତସ୍ମାତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ସକଲଲୋକବ୍ୟାପକଭାୱେନ ସବ୍ବଲୋକସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ଇତି କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧, ୩, ୩୬; ମହାୱ॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) ୱଚନତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ପଦେନ ‘‘କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀ’’ତି ତତିୟପଦସ୍ସାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ସିୟାତି ଆସଙ୍କଭାୱତୋ ‘‘ତେନ ଚ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କେନ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୟୁତ୍ତତରଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୟୁତ୍ତତରତ୍ତା ୟୁତ୍ତତରଜାନନକୋ ଭଗୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିମାହ, ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତତରଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକସ୍ସ ନୀୱରଣାଦୀନି ଅଜାନନ୍ତେନ ଚ ତିତ୍ଥିୟୱାଦେସୁ ସମୟନ୍ତରେସୁ ପରିଚୟେନ ଚ ତେସୁ ସମୟନ୍ତରେସୁ ଚେୱ ନୀୱରଣାଦୀସୁ ଚ ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦେନ ଏକଂସେନେୱ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା, ଏକଂସେନେୱ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବତ୍ତା ଚ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚାୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥାୟ, ଜାତସଂସୟସ୍ସ ଚ ସଂସୟୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବସ୍ସ ନୀୱରଣାଦିୱିସୟସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧା । ନୀୱରଣାଦୀନଂ ପନ ୱିସୟାନଂ ଲୋକୋ ଚ ଆଧାରଭାୱେନ ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱିଚୟୋ ପନ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏକାଧାରେ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିଚୟୋ ଆଚରିୟେହି ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଅନେକାଧାରେ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟୋ ୱିଚୟୋ ୱିଭଜନାରହୋ, ସୋ ୱିଚୟୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅମ୍ହାକଂ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ ତସ୍ମିଂ ୱିଚୟଂ ୱିଭଜଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଅନେକାଧାରଂ ପୁଚ୍ଛଂ ତାୱ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ –
‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା, (ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋ,)
ସୋତାନଂ କିଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହି, କେନ ସୋତା ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୦; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୫୯, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩) –
ଗାଥମାହ। ଗାଥାତ୍ଥୋ ତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୱନ୍ତୀତି ସନ୍ଦନ୍ତି, ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଧୀତି ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଆୟତନେସୁ । ସୋତାତି ତଣ୍ହାଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ ସୋତା । ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମାତି ଇତି ଏୱଂ ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ଆହ । ସୋତାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ସୋତାନଂ । କିଂ ନିୱାରଣନ୍ତି କିଂ କତମଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଆୱରଣଂ ଭୱେ, କା କତମା ଧମ୍ମଜାତି ରକ୍ଖା ଭୱେ । ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହୀତି ସୋତାନଂ ତଣ୍ହାଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ସଂୱରଣଂ ଆୱରଣଂ ଇଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଭୱେତି ସବ୍ବସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ଅମ୍ହାକଂ ତ୍ୱଂ କଥେହି । କେନ ସୋତାପିଧୀୟରେତି କେନ ପହାୟକଧମ୍ମେନ ତଣ୍ହାଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ ସୋତା ପଣ୍ଡିତେହି ପିଧୀୟରେତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ପୁଚ୍ଛିତାନି ।
‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସେନ କଥିତାୟ ‘ସୱନ୍ତି…ପେ॰… ପିଧୀୟରେ’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ କିତ୍ତକାନି ପଦାନି ପୁଚ୍ଛିତାନି, କିତ୍ତକା ପଞ୍ହା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ପୁଚ୍ଛିତାନି, ତେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୟଦି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ସିୟୁଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେସୁ ପଞ୍ହାପି ଚତୁବ୍ବିଧା ସିୟୁଂ, କସ୍ମା ‘ଦ୍ୱେ’ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କସ୍ମା ? ଇମେ ହି ବହ୍ୱାଧିୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ଗହିତା ଅତ୍ଥା ବହ୍ୱାଧିୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛିତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସୱନ୍ତି…ପେ॰… ପିଧୀୟରେତି ବହୂନି ୱଚନାନି ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତା ସଂୱରସଙ୍ଖାତା ସତି ଚେୱ ପିଦହନହେତୁଭୂତା ପଞ୍ଞା ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥାୱ ପୁଚ୍ଛିତା, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୱସେନ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା ୱୁତ୍ତା ୱା’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୁୱିଧତ୍ଥୱିସୟତା କଥଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୁୱିଧତ୍ଥୱିସୟତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ଇମାହି ଦୁଗ୍ଗତିହେତୁଭୂତାହି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିସଙ୍ଖାତାହି ଆପଦାହି ୱା, ପାଣୱଧାଦୀହି ଆପଦାହି ୱା, ସମଂ ସହ, ସବ୍ବଥା ୱା ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ୱା ସମାପନ୍ନସ୍ସ । ଏୱଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦୟୋ ୱା ପାଣୱଧାଦୀନି ଆଗମ୍ମ ପୱତ୍ତେହି ଦସହି କିଲେସୱତ୍ଥୂହି ଚ ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଲୋକସ୍ସାତି ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ କିଂ କତମଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଭୱେ । ଇତି ଏୱଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ଅଜିତସୁତ୍ତେ ଆହାତି ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୋ, ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୁୱିଧତ୍ଥୱିସୟତା ଞାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘କିଂ ନୁ ସୋତା ସବ୍ବସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବଧି ସୱନ୍ତି, ଉଦାହୁ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସେୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତାତି, ଅସମାହିତସ୍ସ ସୱନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦପ୍ପମାଦବହୁଲସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦପ୍ପମାଦବହୁଲତ୍ତା ରୂପାଦୀସୁ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସୋତା ସୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ସମାହିତସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦପ୍ପମାଦୱିରହିତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘କତମା ଅଭିଜ୍ଝା, କତମୋ ବ୍ୟାପାଦୋ, କତମୋ ପମାଦୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ଅଭିଜ୍ଝା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦପ୍ପମାଦେସୁ । ୟା ଅଭିଜ୍ଝା, ଅୟଂ ଲୋଭୋ, ନ ଅଭିଜ୍ଝାୟନମତ୍ତଂ । ଲୋଭୋ ଚ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ନ ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତଂ । ୟୋ ବ୍ୟାପାଦୋ, ଅୟଂ ଦୋସୋ, ନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନମତ୍ତଂ । ଦୋସୋ ଚ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ନ ଦୂସନମତ୍ତଂ । ୟୋ ପମାଦୋ, ଅୟଂ ମୋହୋ, ନ ସତିୱିପ୍ପୱାସମତ୍ତଂ । ମୋହୋ ଚ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ନ ମୂହନମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଅକୁସଲମୂଲତ୍ତା ୟସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦପ୍ପମାଦବହୁଲସ୍ସ ଅସମାହିତସ୍ସ ଛସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଆୟତନେସୁ ତଣ୍ହା ସୱନ୍ତି ।
‘‘କତିୱିଧା ସା ତଣ୍ହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛନ୍ନଂ ରୂପତଣ୍ହାଦୀନଂ ଛସୁ ରୂପାଦିଆୟତନେସୁ ସୱନଂ କେନ ଚ ୱଚନେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୱତୀତି ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଭଗୱା ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଆହ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପତଣ୍ହାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସୋତାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦୟୋ ନିସ୍ସିତୂପଚାରୱସେନ ସୟଂ ସୱନ୍ତୋ ୱିୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବା ସବ୍ବସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରତୋ ଚ ସୱତି ପୱତ୍ତତି । ସବ୍ବଥା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ତଣ୍ହାୟନମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନଉନ୍ନମନାଦିପ୍ପକାରେନ ସୱତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରତୋ ଚ ସୱତି ପୱତ୍ତତି, ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ତଣ୍ହାୟନମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନଉନ୍ନମନାଦିପ୍ପକାରେନ ସୱନଭାୱୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ଅସମାହିତସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରତୋ ଚ ତଣ୍ହାୟନମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଉନ୍ନମନାକାରେନ ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପୱତ୍ତଜାନନକୋ ଭଗୱା ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା’’ତି ଆହ ।
‘‘ସୋତାନଂ ‘କିଂ ନିୱାରଣ’ନ୍ତି ଇମିନା କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ସୋତାନଂ ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି କିଂ ? ଉଦାହୁ ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋତାନଂ କିଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱିଘାତଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱିଘାତଂ ୱୋଦାନଂ, ଉଦାହୁ ୱୁଟ୍ଠାନଂ କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହି, ‘କେନ ସୋତା ପିଧୀୟରେ’ତି ଇମିନା କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ସୋତାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି କିଂ ? ଉଦାହୁ ୱୀତିକ୍କମନଂ, ସମୁଗ୍ଘାଟଂ ୱା ପୁଚ୍ଛତି କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସୋତାନଂ…ପେ॰… ପିଧୀୟରେତି ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାଟଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାଟଂ ୱୋଦାନଂ କିଂ, ଉଦାହୁ ୱୁଟ୍ଠାନଂ କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ; ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘କତମୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୟଂ –
‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା,)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି, ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧ ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୬୦, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪) –
ଗାଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ଅଜିତ ଲୋକସ୍ମିଂ ୟାନି ସୋତାନି ସୱନ୍ତି, ତେସଂ ସୋତାନଂ ୟଂ ନିୱାରଣଂ, ସା ସତି ହୋତି; ତଂ ସତିଂ ସୋତାନଂ ସଂୱରନ୍ତି ଅହଂ ବ୍ରୂମି; ଏତେ ସୋତା ପଞ୍ଞାୟ ପିଧୀୟରେତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସତୀତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି । ପଞ୍ଞାୟାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ପିଧୀୟରେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ପିଧୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ।
‘‘ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ୟାୟ କାୟଚି ସତିୟା ସୋତାନଂ ସଂୱରଣକିଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧଂ କିଂ, ୱିସିଟ୍ଠାୟ ସତିୟା ସୋତାନଂ ସଂୱରଣକିଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧଂ କିଂ, କତମାୟ ସତିୟା ସୋତାନଂ ସଂୱରଣକିଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କାୟଗତାୟ ସତିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାୟଗତାୟ ସତିୟାତି ରୂପକାୟେ ଗତଂ କେସାଦିକଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସତିୟା । ଭାୱିତାୟାତି କାୟଗତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତୋ ୱିରଜ୍ଜନତୋ ନିରୋଧନତୋ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ଅନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଭାୱିତାୟ । ଏୱଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି; ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପଜହତି; ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପଜହତି; ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ ପଜହତି; ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି; ନିରୋଧେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି; ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତୀତି । ବହୁଲୀକତାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଦିୱସମ୍ପି ମାସମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି ସତ୍ତସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି ବହୁଲୀକତାୟ । ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାଦିପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଠିତଂ ଚକ୍ଖୁଂ, ନିଗ୍ଗହିତାଗମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାୱିଞ୍ଛତୀତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିସହିତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ, ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ନାକଡ୍ଢତି, ମନାପିକେସୁ ରୂପେସୁ ନାୱିଞ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଅମନାପିକେସୁ ରୂପେସୁ ନ ପଟିହଞ୍ଞତି। କାୟଗତାୟ ସତିୟା ଭାୱିତାୟ ବହୁଲୀକତାୟ ସୋତଂ ନାୱିଞ୍ଛତି । ମନାପିକେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ…ପେ॰… ଅମନାପିକେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ନ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ୟୋଜନା ୟଥାସମ୍ଭୱତୋ କାତବ୍ବା ।
‘‘କେନ କାରଣେନ ନାୱିଞ୍ଛତି ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଂୱୁତନିୱାରିତତ୍ତା ନାୱିଞ୍ଛତି ନ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ‘‘କେନାରକ୍ଖେନ ତେ ସଂୱୁତନିୱାରିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ସତିଆରକ୍ଖେନ ତେ ସଂୱୁତନିୱାରିତାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ‘‘ସତିଆରକ୍ଖେନ ସଂୱୁତନିୱାରିତଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ତସ୍ମା ସତିଆରକ୍ଖେନ ସଂୱୁତନିୱାରିତତ୍ତା ସଂୱୁତନିୱାରିତଜାନନକୋ ଭଗୱା ‘‘ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ସତିଆରକ୍ଖେନ ସଂୱୁତନିୱାରିତଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଞ୍ଞା ସତ୍ୟାନୁଗାତି କିଚ୍ଚମେୱେତ୍ଥ ଅଧିକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୋ ‘‘କଥଂ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟା ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ଅନୁସୟାତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା କାମରାଗାନୁସୟାଦୟୋ । ପହୀୟନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନୁସୟେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ପହୀନେସୁ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାପି ଅତ୍ଥତୋ ପହୀୟନ୍ତି । କିସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ‘‘ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ଅନୁସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ପରିୟୁଟ୍ଠାନା ପହୀୟନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ।
‘‘ତଂ ଅନୁସୟପ୍ପହାନେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ କିଂ ୱିୟ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ୟଥା ଖନ୍ଧୱନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧୱନ୍ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ କୁଦାଲାଦିନା ଭୂମିଂ ଖଣିତ୍ୱା ଅନୱସେସମୂଲୁଦ୍ଧରଣେ କତେ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱଙ୍କୁରସନ୍ତତିପି କୁଦାଲାଦିନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୱ ଭୱତି ୟଥା, ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅନୁସୟେସୁ ପହୀନେସୁ ଅନୁସୟାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସନ୍ତତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ପିଦହିତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଭୱତି । କେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଭୱତି ? ପଞ୍ଞାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱୋ କଥଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ୱଚନତୋ ଅନୁସୟାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସନ୍ତତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱୋ ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇମେସୁ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ, ପିଧାନଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତେନ ୱା ସଂସୟିତେନ ୱା ସଂୱରପିଧାନାନଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛାତି ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ଚେୱ ସତିପଞ୍ଞାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତେସୁ ଚ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିକୋ ପଞ୍ହୋ ନୀୱରଣୱିଚିକିଚ୍ଛାପମାଦଜପ୍ପାନଂ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଲୋକାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା’’ତିଆଦିକୋପି ପଞ୍ହୋ ସଂୱରପିଧାନାନଂ ୱସେନ ଦୁୱିଧୋପି ଏକତ୍ଥୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ଏକାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋତାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ୱା ‘‘ବହୁପଞ୍ହୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ; ତଥା ପନ ଅୱତ୍ୱା ସୋତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ସଂୱରପିଧାନାନଂ ୱସେନ ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା’’ତିଆଦିମ୍ହି ‘‘ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଦନୁସାରେନ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିମ୍ହିପି ଲୋକଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନୀୱରଣାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ନୟଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦେସନାକାଲେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିମଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ରଚିତନିୟାମେନେୱ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହସ୍ସ ଚେୱ ପଞ୍ହଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ପଟିଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ୱିଚୟହାରୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଦେସନାକାଲେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହସ୍ସ ଚେୱ ତଂ ପଞ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା, ପଟିଞ୍ଞଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ୟୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋ ୱିଚୟହାରୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅମ୍ହାକଂ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ ତସ୍ମିଂ ୱିଚୟଂ ୱିଭଜେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ତେସୁ ୱିଚେତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାନି ସୋତାନୀ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ୱିଚୟାକାରଦସ୍ସନାନନ୍ତରଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସତି ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଗାଥାତ୍ଥୋ ତାୱ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ – ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟପ୍ପହାନେନ ସୋତନିରୁଜ୍ଝନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟାୟ ସତିୟା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନେନ ସୋତନିରୁଜ୍ଝନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସାୟଂ ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସାୟଂ ସତି ଚ ତାହି ପଞ୍ଞାସତୀହି ଅସେସଂ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତଂ ସବ୍ବଂ କତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନେ ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି ମାରିସ ମେ ମୟା ପୁଟ୍ଠୋ ତ୍ୱଂ ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ଏତଂ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ପବ୍ରୂହି, ଇତି ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି ।
ଅଜିତ ତ୍ୱଂ ୟମେତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ମଂ ଅପୁଚ୍ଛି, ଅହଂ ତେ ତୱ ତଂ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ୱଦାମି । ୟତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେ ପଞ୍ଞାସତିସହିତଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସହ ଏକତୋ ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଏକତୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ଏତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧଂ ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ନିରୋଧୋ ନାତିୱତ୍ତତି, ତଂ ତଂ ନାମରୂପନିରୋଧଂ ସୋ ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ।
‘‘ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ଅୟଂ ଅଜିତୋ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଉପରୁଜ୍ଝନମେୱ ପୁଚ୍ଛତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ହେ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ୟୋ ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛୀତି ଅୟଂ ଅଜିତୋ । ପଞ୍ହେତି ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସତି ଚା’’ତିଆଦିପଞ୍ହେ । ୟଦି ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସତି ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ? ନ, ଅନୁସନ୍ଧୀୟତି ଏତେନ ଉପନିରୁଜ୍ଝନେନାତି ଅନୁସନ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କିଂ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନଧାତୁ’’ନ୍ତି । ଅନୁସନ୍ଧିପୁଚ୍ଛନେନ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟାପି ପୁଚ୍ଛନତୋ ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ।
‘‘ୟା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ପୁଚ୍ଛିତା, ତଂ କତମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାସଙ୍ଖାତଂ ପଟିପଦଂ ୱିସୟେନ ସହ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀଣୀ ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତାନୀତି କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି କରୀୟନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖତାନି । ନିରୋଧଧମ୍ମାନୀତି ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନିରୋଧୋ, ଧମ୍ମୋପି ନିରୋଧଧମ୍ମୋୱ, ତସ୍ମା ନିରୋଧୋ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ୟେସଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ନିରୋଧଧମ୍ମାନୀତି ଅତ୍ଥୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ତାନି ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୀଣି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ସଙ୍ଖତାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘କିଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିରୋଧୋ ଅସଙ୍ଖତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ‘‘ନିରୋଧଧମ୍ମୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତୋ। ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱତୋ ଅନିରୋଧଧମ୍ମୋ। ‘‘ପହାୟକପହାତବ୍ବେସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କତମେନ ପହାୟକେନ କତମୋ ପହାତବ୍ବୋ, କତମାୟ ଭୂମିୟା ପହୀନୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସମୁଦୟୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୂମୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୂମୀସୂତି ଦସ୍ସନଭାୱନାଭୂମୀସୁ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି କାମଭୱରାଗୋ । ରୂପରାଗୋତି ରୂପଭୱରାଗୋ । ଅରୂପରାଗୋତି ଅରୂପଭୱରାଗୋ । ସଂୟୋଜନଭେଦତୋ ଦସ ସଂୟୋଜନାନି ପହୀୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
୧୨. ପହାତବ୍ବସଂୟୋଜନାନି ଦସ୍ସନଭୂମିଭାୱନାଭୂମିଭେଦେନ ୱିଭତ୍ତାନି, ଅମ୍ହେହିପି ଞାତାନି, ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦତୋ କଥଂ ୱିଭତ୍ତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ତୀଣୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ପହାତବ୍ବସଂୟୋଜନେସୁ କତମାନି ସଂୟୋଜନାନି କତମଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପହାୟକଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ତୀଣୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ପହାୟକଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦୱସେନ । ‘‘ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ନିରୁଜ୍ଝନହେତୁ ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟେନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅରହା ‘‘ମେ ଜାତି ଖୀଣା’’ତି ଏୱଂ ଜାନାତି, ଇଦଂ ଜାନନହେତୁ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଖୟେ ଜାତିକ୍ଖୟେ ଅରହତ୍ତଫଲେ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ । ୟଂ ୟେନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅରହା ‘‘ଇତ୍ଥତ୍ତାୟ ଅପରଂ ନ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଜାନାତି, ଇଦଂ ପଜାନନହେତୁ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଅନୁପ୍ପାଦେ ପନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନେ ଅରହତ୍ତଫଲେ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜାନନହେତୁ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞାଣାନି ପହାୟକାନି କତ୍ୱା ସଂୟୋଜନାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ‘‘ତାନି ଞାଣାନି କଦା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝତୁ, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝତୁ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଦା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚ ଖୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେତି କିଚ୍ଚଭେଦେନ ଦ୍ୱେ, ସଭାୱତୋ ପନ ଏକାୱ ।
‘‘ପଜାନନକିଚ୍ଚମ୍ପି ଏକମେୱ, କଥଂ ଦ୍ୱେ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣପଞ୍ଞାଭେଦେନ ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାତି ୟା ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଗାଥାୟଂ ସୋତପିଧାନକିଚ୍ଚେନ ୱୁତ୍ତା, ସା ପଞ୍ଞା ପକାରେହି ଜାନନସଭାୱେନ ପଞ୍ଞା ନାମ । ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅପିଲାପନଟ୍ଠେନ ଓଗାହନଟ୍ଠେନ ସତି ନାମ ।
୧୩. ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସତି ଚା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ନାମରୂପଞ୍ଚା’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନାମରୂପଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟଭେଦେ ଭୱତ୍ତୟେ । ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତନାମରୂପସମୁଦାୟେ । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚୁରଜନସ୍ସ ପନ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହଣୀୟସଭାୱମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭାଗଂ ଜାନନ୍ତେହି ପନ ‘‘ନାମଂ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ରୂପଂ ପନ ନ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ସହଜାତ’’ନ୍ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାସତିସହିତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ । ନିରୋଧନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ।
ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ…ପେ॰… କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ପାରାୟନେ ଆହ । ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱାତିଆଦିଗାଥାୟ ୟା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ପୁଚ୍ଛିତା, ସା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ କତମେନ ଅଧିଗମେନ ପତ୍ତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦମୁଖେନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମମୁଖେନ ପତ୍ତବ୍ବା, ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟ ଚ ଚତ୍ତାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ମୂଲଭୂତାନି, ତସ୍ମା ମୂଲଭୂତାନି ତାନି ଚତ୍ତାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନାୟ ସତିୟା ସିଜ୍ଝମାନାୟ ଏକନ୍ତେନ ସମାଧି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବୋ, ସତିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ ଗାଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନେନ ଚ ସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ପାକଟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତି ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚା’’ତି । ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟେନ ସିଜ୍ଝତି, ନ ୱିନା ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚା’’ତି ।
ଇମେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ସିଜ୍ଝନ୍ତେସୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୟା ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ସିଦ୍ଧା, ଇଦଂ ସଦ୍ଦହନଓକପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସିଦ୍ଧଂ, ‘‘ତେସୁ ମୂଲଭୂତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ କତମେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ କତମୋ ଧମ୍ମୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମିନା ଅୟଂ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ସଦ୍ଧାଧିପତେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ସତ୍ୟାଦୀସୁ । ସଦ୍ଧାଧିପତେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସିଦ୍ଧୋ ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପତୀତି ସଦ୍ଧାଧିପତି, ସଦ୍ଧାଧିପତିନା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ସଦ୍ଧାଧିପତେୟ୍ୟା । ଛନ୍ଦସମାଧୀତି ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ୱା ଛନ୍ଦାଧିପତିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ୱା ଛନ୍ଦସମାଧି, ପହାନଂ ପହାନହେତୁ ହୋତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ପହାନନ୍ତି ଚ ପଜହତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସେ ଏତେନ ଛନ୍ଦସମାଧିନାତି ପହାନନ୍ତି କରଣସାଧନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନାତି ପରିକମ୍ମବଲେନ । ଭାୱନାବଲେନାତି ମହଗ୍ଗତଭାୱନାବଲେନ ।
‘‘ସୋ ଛନ୍ଦସମାଧି ସୟଂ କେୱଲୋୱ ପହାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଅସ୍ସାସା’’ତିଆଦିନା ଅସ୍ସାସାଦିସୀସେନ ଅସ୍ସାସାଦିଜନକା ୱୀରିୟସଙ୍ଖାରା ଗହିତା, ତେ ଚ ୟାୱ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ, ତାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରଣତୋ ଚ ସରା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଙ୍କପ୍ପତୋ ଚ ସଙ୍କପ୍ପା। ୟୋ ପନ ‘‘ସରସଙ୍କପ୍ପା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଚା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ପୁରିମକୋ ଛନ୍ଦସମାଧି ୱା କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ଚ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନତାୟ ଚ ପହାନଂ ପହାନହେତୁପଧାନଂ ୱା, ‘‘ଇମେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ କିଂ ଭାୱେନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେ ଚ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଚ ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀତି ୟୋଜନା ।
ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଅଧିପତି ଛନ୍ଦାଧିପତି, ଛନ୍ଦାଧିପତିସମାଧି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧି’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୪୩୨) । ଛନ୍ଦହେତୁକୋ ୱା ସମାଧି, ଛନ୍ଦାଦିକୋ ୱା ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି, ଛନ୍ଦାଧିପତିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଧାନଭୂତା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନସଙ୍ଖାରା, ପଧାନସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ନିୱତ୍ତାପିତା, ଛନ୍ଦସମାଧି ଚ ପଧାନସଙ୍ଖାରା ଚାତି ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରା, ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଛନ୍ଦ…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ, ତଂ…ପେ॰… ଗତଂ । ଇଜ୍ଝତି ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦ୍ଧି, କୋଟ୍ଠାସୋ, ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିପାଦଚତୁତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି, ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ। ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତୋପି ‘‘ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ତଂ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ୱିରାଗନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ । ନିରୋଧନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥପି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଭାୱେନ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ପରିଣମତି, ପରିଣତଂ ୱା ପରିପଚତି ପରିପଚନଂ କରୋତୀତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମୀ, ତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିଂ ।
ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାକାରୋ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାକାରୋ ଅମ୍ହେହି ୱିଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀରିୟାଧିପତେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ସଂଖିତ୍ତୱସେନ ପନ ଠପିତଂ ପାଠଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଠପେସ୍ସାମି । କଥଂ ? –
‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀରିୟାଧିପତେୟ୍ୟା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ୱୀରିୟସମାଧି । ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ୱା ଭାୱନାବଲେନ ୱା, ଇଦଂ ପହାନଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତା ସରସଙ୍କପ୍ପା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା । ଇତି ପୁରିମକୋ ଚ ୱୀରିୟସମାଧି, କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ଚ ପହାନଂ ଇମେ ଚ ସଙ୍ଖାରା, ତଦୁଭୟଂ ୱୀରିୟସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିଂ ।
‘‘ତତ୍ଥ ୟା ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ଚିତ୍ତସମାଧି । ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ୱା ଭାୱନାବଲେନ ୱା, ଇଦଂ ପହାନଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତା ସରସଙ୍କପ୍ପା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା । ଇତି ପୁରିମକୋ ଚ ଚିତ୍ତସମାଧି, କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ଚ ପହାନଂ ଇମେ ଚ ସଙ୍ଖାରା, ତଦୁଭୟଂ ଚିତ୍ତସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିଂ ।
‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ୱୀମଂସାସମାଧି, ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ୱା ଭାୱନାବଲେନ ୱା, ଇଦଂ ପହାନଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତା ସରସଙ୍କପ୍ପା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା । ଇତି ପୁରିମକୋ ଚ ୱୀମଂସାସମାଧି କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତାୟ ଚ ପହାନଂ ଇମେ ଚ ସଙ୍ଖାରା, ତଦୁଭୟଂ ୱୀମଂସାସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମି’’ନ୍ତି ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱୀରିୟସମାଧୀତି ୱୀରିୟଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ୱା ୱୀରିୟାଧିପତିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ୱା ୱୀରିୟସମାଧି । ଚିତ୍ତସମାଧୀତି ଚିତ୍ତଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ୱା ଚିତ୍ତାଧିପତିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ୱା ଚିତ୍ତସମାଧି । ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ୱୀମଂସଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ୱା ୱୀମଂସାଧିପତିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ୱା ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ।
ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପେନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା କତା, ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁରୂପେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା ଗମ୍ଭୀରତୋ ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ।
୧୪. ‘‘ଛନ୍ଦସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧି ଚିତ୍ତସମାଧି ୱୀମଂସାସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଏୱଂ ସତି ୱୀମଂସାସମାଧିୟେୱ ଞାଣମୂଲକୋ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞେ ତୟୋ ସମାଧୟୋ ଅଞ୍ଞାଣମୂଲକା ଅଞ୍ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅଞ୍ଞାଣପୱତ୍ତିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବେ ସମାଧୟୋ ଞାଣମୂଲକାଦୟୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବୋ ସମାଧି ଞାଣମୂଲକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ସମାଧୀତି ଛନ୍ଦସମାଧି, ୱୀରିୟସମାଧି, ଚିତ୍ତସମାଧି, ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସମାଧି । ଞାଣମୂଲକୋତି ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ଉପଚାରଞାଣମୂଲକୋ । ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ଅଧିଗମଞାଣଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅସ୍ସାତି ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ । ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି । ଅଥ ୱା ନାନାୱଜ୍ଜନୂପଚାରଞାଣଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଞାଣଂ ୱା ମୂଲଂ ଅସ୍ସାତି ଞାଣମୂଲକୋ, ଉପଚାରଞାଣଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅସ୍ସାତି ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ଅପ୍ପନାଞାଣଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି। ସବ୍ବଂ ୱା ଉପଚାରଞାଣଂ ମୂଲଂ ଅସ୍ସାତି ଞାଣମୂଲକୋ। ଅପ୍ପନାଞାଣଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅସ୍ସାତି ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ। ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ଅନୁପରିୱତ୍ତନଂ ୱା ଅନୁପରିୱତ୍ତି, ଞାଣସ୍ସ ଅନୁପରିୱତ୍ତି ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି। ଞାଣଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ।
ୟଥା ପୁରେ ତଥା ପଚ୍ଛାତି ୟଥା ଛନ୍ଦସମାଧିଆଦିଚତୁବ୍ବିଧସମାଧିସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ପୁରେ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ, ପରେସଂ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ତଥା ତଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ପଚ୍ଛା ଅନାଗତାସୁ ଜାତୀସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ, ପରେସଂ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ପଚ୍ଛା ତଥା ପୁରେତି ୟଥା ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ଅନାଗତେସୁ ସତ୍ତସୁୟେୱ ଦିୱସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂୟେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ, ତଥା ତଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ପୁରେ ଅତୀତେସୁ ସତ୍ତସୁୟେୱ ଦିୱସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂୟେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥା ଦିୱା ତଥା ରତ୍ତିନ୍ତି ୟଥା ଚକ୍ଖୁମନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଦିୱସଭାଗେ ସୂରିୟାଲୋକେନ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା ଆପାଥଗତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତଥା ରତ୍ତିଭାଗେ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେପି ଅନ୍ଧକାରେ ୱତ୍ତମାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ରୂପାୟତନସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ । ୟଥା ରତ୍ତିଂ ତଥା ଦିୱାତି ୟଥା ରତ୍ତିଭାଗେ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେପି ଅନ୍ଧକାରେ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ରୂପାୟତନସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ, ତଥା ଦିୱସଭାଗେ ସୁଖୁମସ୍ସ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱା କେନଚି ପାକାରାଦିନା ତିରୋହିତସ୍ସ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱା ଅତିଦୂରଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟଥା ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଦିୱସଭାଗେ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ସୁଖୁମସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା କେନଚି ପାକାରାଦିନା ତିରୋହିତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା ଅତିଦୂରଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ, ତଥା ରତ୍ତିଭାଗେପି ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ସୁଖୁମସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା କେନଚି ପାକାରାଦିନା ତିରୋହିତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା ଅତିଦୂରଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ, ନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଅୟଂ ନୟୋପି ନେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ୟଥା ପୁରେତି ୟଥା ସମାଧିସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଚ ରୂପାୟତନେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ସଦ୍ଦାୟତନେ ଚ ନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) ।
‘‘ଞାଣମୂଲକାଦିସମାଧିନା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱାଦିସହିତେନ କିଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ୱିୱଟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅପରିୟୋନଦ୍ଧେନାତି ନୀୱରଣାଦିୱିଗମନେନ । ସପ୍ପଭାସଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତି । ଇଦ୍ଧିପାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ହି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସହଭୂନି କୁସଲାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସତିନ୍ଦ୍ରିୟସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେ ନିରୁଜ୍ଝମାନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଭାୱେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା । ଏୱଂ ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ପଞ୍ଞା ଚ ସତି ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘କସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ନାମରୂପଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନାମରୂପଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ନାମରୂପଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ପଞ୍ଞା ଚ ସତି ଚାତି ୱୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏୱଂ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନାମରୂପଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ପନ ନାମରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାମରୂପଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାମରୂପଞ୍ଚାତି ମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ, ଭୂତୁପାଦାରୂପଞ୍ଚ । ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ହେତୁ ଅସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁକଂ । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ପଚ୍ଚୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ହେତୂତି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ କିଲେସୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅନାହାରନ୍ତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ଅନଭିନନ୍ଦିତନ୍ତି କାମତଣ୍ହାଦୀହି ଅନଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିସନ୍ଦହନରହିତଂ । ନ୍ତି ତାଦିସଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅହେତୂତି ନତ୍ଥି ହେତୁସଙ୍ଖାତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇମସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସାତି ଅହେତୁ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସହାୟୱିରହେନ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଇମସ୍ସାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ନାମରୂପଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ।
‘‘ପଞ୍ଞାସତୀନଞ୍ଚେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନିରୁଜ୍ଝନଭାୱୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ତବ୍ବାକାରେନ ପଞ୍ଞାସତୀନଞ୍ଚେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ଚ ନିରୁଜ୍ଝନଭାୱଜାନନକୋ ଭଗୱା ୟଥାନିରୁଜ୍ଝନଭାୱଦୀପକଂ ‘‘ୟମେତଂ…ପେ॰… ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଗାଥାୱଚନଂ ଆହ । ତେନ ଗାଥାୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ନିରୁଜ୍ଝନଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋୟେୱାତି । ଏତ୍ଥାପି ପଞ୍ଞାସତିନାମରୂପାନଂ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ତତ୍ଥ ୱା ସଂସୟନ୍ତେନ ଅଜିତେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧମ୍ମତୋ ୱା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଇଚ୍ଚେୱମାଦିପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ । ‘‘ସରୂପଦସ୍ସନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱା ଇଚ୍ଚେୱମାଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚେୱ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ଚ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେସୁ ଏକତୋ ଦସ୍ସିତେସୁ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ କଥଂ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ଚ ଅମ୍ହେହି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛଂ ନୀହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିଚୟଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାସେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ଅନୁସନ୍ଧିପୁଚ୍ଛମ୍ପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା, ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଚ ପୁଚ୍ଛା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତାତି ଇଦାନି ତା ସହ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାସେ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୋ – ଇଧ ସାସନେ ୟେ ଅରହନ୍ତୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ପୁଥୂ ବହୂୟେୱ ସତ୍ତ ଜନା ସେକ୍ଖା ସୀଲାଦିସିକ୍ଖମାନା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅରହନ୍ତାୱଞ୍ଚେୱ ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଇରିୟଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ମେଂ ମହା ପୁଟ୍ଠୋ ନିପକୋ ତ୍ୱଂ ଭଗୱା ପବ୍ରୂହି ମାରିସ ଇତି ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହାତି ।
୧୫. ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ‘‘କିତ୍ତକାନି ପୁଚ୍ଛିତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦତ୍ଥାନୁରୂପଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ତୀଣି ପଦାନି ପୁଚ୍ଛିତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟେ ଚ …ପେ॰… ମାରିସା’’ତି ଗାଥାୟଂ ୟେ ପଞ୍ହା ପୁଚ୍ଛିତା, ତେ ପଞ୍ହା ତୟୋ ହୋନ୍ତି, ‘‘କିସ୍ସ କେନ କାରଣେନ ତୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କିସ୍ସ…ପେ॰… ୟୋଗେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖା ଅରିୟା ଚ ଅସେକ୍ଖା ଅରିୟା ଚ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପହାନଞ୍ଚାତି ସେଖାସେଖୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମପ୍ପହାନାନି, ତେସଂ ୟୋଗୋତି ସେଖା…ପେ॰… ୟୋଗୋ, ତେନ ସେଖା…ପେ॰… ୟୋଗେନ । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱିଧିନା ହି ୟସ୍ମା ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାସେ…ପେ॰… ମାରିସା’’ତି ଗାଥମାହ, ତସ୍ମା ତୟୋ ପଞ୍ହା ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାସେ’’ତି ଇମିନା ଅସେକ୍ଖାନଂ ଅରହତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ୟେ ଚ ସେକ୍ଖା ପୁଥୂ ଇଧା’’ତି ଇମିନା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ସେକ୍ଖସିକ୍ଖନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ତେସଂ ମେ ନିପକୋ ଇରିୟଂ, ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହି ମାରିସା’’ତି ଇମିନା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ୱିପସ୍ସନା ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଇଚ୍ଚେୱମାଦିପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ ।
ସତ୍ତଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ତସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛାୟଂ କତମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଗାଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ‘‘କାମେସୁ…ପେ॰… ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଗାଥା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା । କାମେସୂତି କାମୀୟନ୍ତୀତି କାମା, ତେସୁ କାମେସୁ । ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ପଣ୍ଡିତେହି ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ମନସା ନାୱିଲୋସିୟାତି ଆୱିଲଭାୱକରେ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କାଦୟୋ ଚେୱ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ମନସା ଅନାୱିଲୋ ସୁପ୍ପସନ୍ନୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା ପରିତୁଲିତତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ କୁସଲୋ ଛେକୋ । ସତୋତି କେସାଦୀସୁ ସରତୀତି ସତୋ । ଭିକ୍ଖୂତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ଭୟାଦିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ । ପରିବ୍ବଜେତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଭାୱେନ କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମେ ପରି ସମନ୍ତତୋ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ ‘‘ନିପକୋ’’ତି ପଦେନ ପସଂସିତେନ ଭଗୱତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୟେନ ଅନାୱରଣଞାଣେନ ଉକ୍କଂସଗତେନ ପକ୍କଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ତାୱ କାୟକମ୍ମାଦିଭେଦେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାୱରଣଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା କତଂ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅତୀତେ ଅଂସେତି ଅତୀତଭୱେ ସପରକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ । ଅନାଗତେ ଅଂସେତି ଅନାଗତଭୱେ ସପରକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ କୋଟ୍ଠାସେ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅଂସେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଭୱେ ସପରକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ କୋଟ୍ଠାସେ ।
‘‘ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ କତରସ୍ମିଂ ପଟିଘାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ପଟିଘାତୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ସପରକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦନୁସାରେନ ଅତୀତାନାଗତକୋଟ୍ଠାସେସୁପି କତରସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ପଟିଘାତୱିସୟଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୋ ଚାତି କ୍ୱ କତରସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛି ।
ଅନିଚ୍ଚେ, ଦୁକ୍ଖେ, ଅନତ୍ତନିୟେ ଚ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୟଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞାଣାଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତୋ ସଭାୱୋ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ଭୱତି, ନ ସପରକ୍ଖନ୍ଧାଦିଦସ୍ସନମତ୍ତପଟିଘାତୋ । ଏତେନ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ, ଭଗୱତୋ ଚ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱତୋ ହି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନେନ ୱେନେୟ୍ୟା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧଂ ଲଭନ୍ତି । ‘‘ଭଗୱତୋ ଞାଣଦସ୍ସନପଟିଘାତାଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତଭାୱୋ କତମାୟ ଉପମାୟ ଅମ୍ହାକଂ ପାକଟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଉପମାୟ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ୟଥା ଇଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧ ସତ୍ତଲୋକେ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ଆକାସେ ତାରକାନି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଗଣନସଙ୍କେତେନ ‘‘ଏତ୍ତକାନୀ’’ତି ନୋ ଚ ଜାନେୟ୍ୟ ୟଥା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ଅୟଂ ଅଞ୍ଞାଣଦସ୍ସନସଭାୱୋ ଭୱତି ।
ଭଗୱତୋ ପନ ତଥା ଅଭାୱତୋ କେନଚି ଅଞ୍ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସନେନ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଭଗୱତୋ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଅପ୍ପଟିହତଭାୱୋ କସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅନାୱରଣଞାଣଦସ୍ସନା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିପକସ୍ସ…ପେ॰… ଭଗୱତୋ ଅନାୱରଣଞାଣଂ କାୟକମ୍ମାଦିଭେଦେହି ଆଚରିୟେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ପଚ୍ଛା ଗାଥାୟ ‘ଇରିୟ’ନ୍ତି ପଦେନ ପୁଚ୍ଛିତା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିପଦା କଥଂ ୱିଜାନିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସେଖେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ସେଖେନାତି ସିକ୍ଖନସୀଲେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ରଜନୀୟେସୁ ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଗେଧା ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନୀୟେସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ଦୋସା ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
‘‘ତେସୁ ଗେଧଦୋସେସୁ କତମଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ କତମଂ ପଦମାହା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ଇଚ୍ଛା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଗେଧଦୋସେସୁ । ଇଚ୍ଛାତି ରାଗିଚ୍ଛା । ମୁଚ୍ଛାତି ଲୋଭମୋହସହଗତମୋହମୁଚ୍ଛା । ପତ୍ଥନାତି ରାଗପତ୍ଥନା । ପିୟାୟନାତି ତଣ୍ହାପିୟାୟନାୱ, ନ ମେତ୍ତାପିୟାୟନା । କୀଳନାତି ଗେଧକୀଳନା । ଏତାନି ହି ଗେଧପରିୟାୟୱଚନାନି । ତଂ ଗେଧସଙ୍ଖାତଂ ଇଚ୍ଛାଦିକଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘କାମେସୁ ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପକାରେନ ଆହ ।
ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱିଘାତଂ ଦୋସଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ମନସାନାୱିଲୋ ସିୟା’’ତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପକାରେନ ଆହାତି ୟୋଜନା । ଗେଧଦୋସାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଆହାତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଂ କେନ ଅତ୍ଥେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଥା ହି ସେଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରଜନୀୟେସୁ ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସେଖୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲୋଭପଧାନଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଫାତିଂ ଅଭିୱଡ୍ଢନଂ କରୋତି, ପରିୟୁଟ୍ଠାନୀୟେସୁ ଆୱିଲୋ ସେଖୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋସପଧାନଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଫାତିଂ ୱଡ୍ଢନଂ କରୋତି, ଇତି ଇମିନା ପଟିକ୍ଖେପଅତ୍ଥେନ ତଂ ମମ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘କିଂ ପନ ଅନଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ, ଅନାୱିଲୋ ଚ ସେକ୍ଖୋ ଅଗେଧଦୋସନିୱାରଣମେୱ କରୋତି, ଉଦାହୁ ଉତ୍ତରିପି ପଟିପଦଂ ପୂରେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଉତ୍ତରିପି ପଟିପଦଂ ପୂରେତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋତି ନତ୍ଥି ଆୱିଲକରା ସଙ୍କପ୍ପା ବ୍ୟାପାଦସଙ୍କପ୍ପୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପା ଏତସ୍ସାତି ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇଚ୍ଛାଦିଗେଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱାୟମତି କୁସଲୱାୟାମଂ ପୱତ୍ତେତି । ‘‘କଥଂ ୱାୟମତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋତି ଉପରିଭାୱନାମଗ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ସେକ୍ଖୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ସକ୍କା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନେୱ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫-୧୬) ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିଭତ୍ତୋ ।
୧୬.ୟେନାତି ଅସୁଭାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଲକ୍ଖଣେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ତଣ୍ହାମୟିତୱତ୍ଥୂସୁ କାମତଣ୍ହାୟ ସହଜାତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ଅସୁଭାଦିଅନୁସ୍ସରଣଲକ୍ଖଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟେନ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତେନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ଅୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ…ପେ॰… ନାଧିୱାସେତି, ଇଦଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୟା ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନାୱିଲଭାୱତୋ ଇଦଂ ସଦ୍ଦହନସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଇମାନି ସେକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ।
ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱିସୟେ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ନ ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ପାପୁଣିତୁଂ ଅରହନ୍ତି, ‘‘କତମଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ କତ୍ଥ ୱିସୟେ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚତୂସୁ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେସୁ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଂ ନୁ ସେକ୍ଖୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ ଥୋମିତୋ, ଉଦାହୁ ସବ୍ବେହି କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବେହି କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟପମୁଖେହି ୱୁତ୍ତୋ ଥୋମିତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସେଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ସେଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବେହି କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ ଥୋମିତୋ ଅନାୱିଲତାୟ ମନସାତି ୟୋଜନା । ‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅନାୱିଲତା କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା ମନସାନାୱିଲୋ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତା ‘‘ମନସାନାୱିଲୋ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅନାୱିଲତା ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବାତି ।
୧୭. ସେକ୍ଖସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ପଟିପଦା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କଥଂ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ପଟିପଦା ଞାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ପଟିପଦଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାୟ ପଟିପଦାୟ ଅସେକ୍ଖୋ କୁସଲୋ ଛେକତରୋତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ ଥୋମିତୋ ଅନାୱିଲତାୟ ମନସାତି । ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୟଂ କୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ତସ୍ସ କୋସଲ୍ଲସ୍ସ ୱିସୟଭୂତେ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଲୋକୋ ନାମ କିଲେସଲୋକୋ, ଭୱଲୋକୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ପରିତ୍ତଧମ୍ମଟ୍ଠୋ କିଲେସଜନନଟ୍ଠେନ କିଲେସୋ, କୁସଲାଦିପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ଚାତି କିଲେସଲୋକୋ। ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମଟ୍ଠୋ ଭୱନଟ୍ଠେନ ଭୱୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲୋକୋ ଚାତି ଭୱଲୋକୋ। ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଧମ୍ମଟ୍ଠୋ ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠୟୋଗୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ଚାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋ।
‘‘ତୀସୁ ଲୋକେସୁ କତମେନ କତମୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ସୋତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଲେସଲୋକସଙ୍ଖାତେ ପରିତ୍ତଧମ୍ମେ, ଭୱଲୋକସଙ୍ଖାତେ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେ ଚ ତଂତଂସମ୍ପାଦନୱସେନ ଠିତୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅତ୍ତସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି ।
‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ୱୁଡ୍ଢାପିୟମାନେସୁ କା ପଞ୍ଞା ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେୟ୍ୟସ୍ସାତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ । ପରିଞ୍ଞାତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ସଲକ୍ଖଣତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ପରିଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତପଞ୍ଞା । ‘‘ସା ପରିଞ୍ଞା କତିୱିଧେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସା ଦୁୱିଧେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସା ପରିଞ୍ଞା ଦସ୍ସନପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ଭାୱନାପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ଦୁୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞୂହି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାତି । ଦସ୍ସନପରିଞ୍ଞାୟାତି ଚ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଜନିକାୟ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ୍ସନପରିଞ୍ଞାତି ଞାତପରିଞ୍ଞା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭) । ଭାୱନାପରିଞ୍ଞାୟାତି ଭାୱନାମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଜନିକାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସା ଦୁୱିଧେନା’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତିସଙ୍ଖେପୋ ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦାତି ବଲୱୱିପସ୍ସନୁପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ । ସେଖୋତି ସିକ୍ଖନସୀଲତାୟ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚେୱ ସୋତାପନ୍ନାଦିକୋ ଚ । ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ରୂପାଦିକଂ ସଙ୍ଖାରଂ । ପରିଜାନାତୀତି ପରିଗ୍ଗହାଦିଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଜାନାତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣସହଗତେନ । ତସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଚେୱ ସୋତାପନ୍ନାଦିକସ୍ସ ଚ । ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାତି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ବଲୱୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମୋ ଚେୱ ସୋତାପନ୍ନାଦିକସ୍ସ ଚ ବଲୱୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମୋ ଚ । ୟଥାକ୍କମଂ ଦସ୍ସନକୋସଲ୍ଲଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚେୱ ଭାୱନାକୋସଲ୍ଲଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଦିକଞ୍ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାପନୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
‘‘ପୁବ୍ବେ ୟଂ ଞାଣଂ ‘ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଞାଣଂ କତିୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ଞାଣଂ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ…ପେ॰.. ସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତାସୁ ୱିପସ୍ସନାଭେଦେନ ଭିନ୍ନାସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଅଭିଞ୍ଞାଦୀସୁ କତମା ଅଭିଞ୍ଞା, କତମା ପରିଞ୍ଞା, କତମଂ ପହାନଂ, କତମା ଭାୱନା, କତମା ସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଅଭିଞ୍ଞାଦୀସୁ । ୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣେ ଞାଣନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ କକ୍ଖଳାଦିସଲକ୍ଖଣେ, ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଫୁସନାଦିସଲକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୟଂ ଞାଣଂ ହେତୁଫଲଜାନନହେତୁଜାନନସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ଚେୱ ହେତୁଫଲଜାନନସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ ଭୱତି । ଅୟଂ ସଲକ୍ଖଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁଫଲଜାନନା ପଞ୍ଞା ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ ।
ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା । ୟା ପରିଜାନନାତିଆଦୀସୁ ‘‘ଇଦଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ କୁସଲଂ, ଇଦଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ଅକୁସଲଂ, ଇଦଂ ଅକୁସଲୱିପାକଜନକଂ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଇଦଂ କୁସଲୱିପାକଜନକଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଇଦଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ କଣ୍ହଂ, ଇଦଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ସୁକ୍କଂ, ଇଦଂ କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜାଦିକଂ ସେୱିତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ଅକୁସଲଂ ସାୱଜ୍ଜାଦିକଂ ନ ସେୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ଗହିତା ସମ୍ମସିତା ଇମେ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ଇଦଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିଫଲଂ ଆନିସଂସଂ ଅନୁକ୍କମେନ ନିବ୍ବତ୍ତାପେନ୍ତି । ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଉପଚାରଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଗହିତାନଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ ତେସଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଅୟଂ ସଚ୍ଚାନୁବୋଧପଟିୱେଧୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟା ପରିଜାନନା ପୱତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ପରିଜାନନା ପରିଞ୍ଞା ନାମାତି ୟୋଜେତ୍ୱା, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନିତ୍ୱା ପହାତବ୍ବା, ଭାୱେତବ୍ବା, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅୱସିଟ୍ଠା ଭୱନ୍ତି । ‘‘ୟେ ଅକୁସଲା, ତେ ପହାତବ୍ବା’’ତି ୟା ପରିଜାନନା ପଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା, ଇଦଂ ପହାନଂ ପହାନଞାଣଂ । ‘‘ୟେ କୁସଲା, ତେ ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ୟା ପରିଜାନନା ପଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା, ସା ଭାୱନାପଞ୍ଞା । ‘‘ୟଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟ’’ନ୍ତି ୟା ପରିଜାନନା ପଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା, ସା ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞାତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅଭିଞ୍ଞାଦୟୋ ପଞ୍ଚୱିଧା ପଞ୍ଞା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ତାହି ପରିଞ୍ଞାହି ଜାନନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘କି’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଜାନାତି, ଅୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କୁସଲତ୍ତା ଛେକତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥକୁସଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତି, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ କୁସଲତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମକୁସଲୋ’’ତି ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଏକତ୍ତାଦୀନଂ ନୟାନଂ ୟୁତ୍ତତାୟ କୋୱିଦତ୍ତା ‘‘କଲ୍ୟାଣତାକୁସଲୋ’’ତି ଚ ଫଲସମାପତ୍ତୀସୁ କୋୱିଦତ୍ତା ‘‘ଫଲତାକୁସଲୋ’’ତି ଚ ୱଡ୍ଢୀସୁ କୋୱିଦତ୍ତା ‘‘ଆୟକୁସଲୋ’’ତି ଚ ଅୱଡ୍ଢୀସୁ କୋୱିଦତ୍ତା ‘‘ଅପାୟକୁସଲୋ’’ତି ଚ ଅଚ୍ଚାୟିକେ କିଚ୍ଚେ ୱା ଭୟେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ସତି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ, ଭୟସ୍ସ ୱା ତିକିଚ୍ଛନସମତ୍ଥେ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟକାରଣେ କୋୱିଦତ୍ତା ‘‘ଉପାୟକୁସଲୋ’’ତି ଚ ମହନ୍ତେସୁ ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ମହତା କୋସଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତି । ‘‘ତସ୍ସ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ କୁସଲଭାୱୋ କଥଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଞ୍ଞାତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କତ୍ଥ ପୱତ୍ତେନ ସତିସହିତେନ ଞାଣେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସତୋ କିମତ୍ଥଂ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେସୁ ପୱତ୍ତେନ ସତିସହିତଞାଣେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସତୋ ଇମମତ୍ଥଂ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ୟୋ ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ପୱତ୍ତେନ ସତିସହିତଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସତୋ ଅସେକ୍ଖଭିକ୍ଖୁ, ତେନ ଅସେକ୍ଖଭିକ୍ଖୁନା ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖତ୍ତା ଅଞ୍ଞପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ…ପେ॰… ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ସତେନ ସତିସହିତେନ ସମ୍ପଜାନେନ ଞାଣେନ ୱିହାତବ୍ବଂ ଚତୁଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତଂ ୱିହରଣଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।
‘‘ୟା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିପଦା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇମା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିପଦା ସଙ୍ଖେପତୋ କତିୱିଧା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମା ପଟିପଦାସଙ୍ଖାତା ଚରିୟା ସଙ୍ଖେପତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦ୍ୱେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମା ଦ୍ୱେ ଚରିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟା ଚରିୟା ଭାୱେତବ୍ବକୁସଲାଦିଭେଦେନ ୱା ଅତ୍ଥକୋସଲ୍ଲାଦିଭେଦେନ ୱା ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଭେଦେନ ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇମା ଚରିୟା ଦ୍ୱେତି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ଅନୁଜାନନୱସେନ ଦେସିତା, ୱିସୁଦ୍ଧାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ଏକା ଚରିୟା, ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ଏକା ଚରିୟାତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦ୍ୱେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ଅସେକ୍ଖୋୟେୱ କସ୍ମା ‘ସତୋ ଅଭିକ୍କମତୀ’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତି, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ‘ସତୋ ଅଭିକ୍କମତୀ’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କତକିଚ୍ଚାନି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କତକିଚ୍ଚାନି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କତକିଚ୍ଚତ୍ତା ୟଂ ପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ବୋଜ୍ଝିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ବୋଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ଭୱେ । ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଇଦଂ ବୋଜ୍ଝଂ ବୋଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ୟୋ ଅସେକ୍ଖୋ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିନା ଜାନାତି,ଅୟଂ ଅସେକ୍ଖୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ରାଗସ୍ସ ଖୟାୟ, ଦୋସସ୍ସ ଖୟାୟ, ମୋହସ୍ସ ଖୟାୟ ସତୋ ଅଭିକ୍କମତି, ସତୋ ପଟିକ୍କମତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତି । ସେକ୍ଖୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ବୋଜ୍ଝଂ ବୋଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିନା ଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତୋ…ପେ॰… ମୋହସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଥୋମୀୟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତା ? ସେକ୍ଖା’’ତି ।
‘‘କସ୍ମା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଅଭିକ୍କମନାଦିଭାୱୋ, ରାଗାଦୀନଞ୍ଚ ଖୟଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି । ‘‘ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମ’ନ୍ତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ୧୫) ମନାପିକେସୁ କାମେସୁ ନାଭିଗିଜ୍ଝନଭାୱୋ, ଅମନାପିକେସୁ କାମେସୁ ମନସା ଅନାୱିଲଭାୱୋ, ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ କୁସଲଭାୱୋ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପରିବ୍ବଜନଭାୱୋ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ନାଭିଗିଜ୍ଝନଭାୱାଦିକୋ କସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନାହ କାମେସୁ…ପେ॰… ପରିବ୍ବଜେ’’ତି । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ପୁବ୍ବେ ଏକାଧିଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗେ ଅଜିତସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅଜିତସୁତ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟନୟାନୁସାରେନ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ନୀହରିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ମହାଥେରୋ ୱିଚୟହାରଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଅଜିତସୁତ୍ତୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟାନଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’ନ୍ତି ଆହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଅଜିତସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮ ଆଦୟୋ; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୫୭, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱିଚୟାନୁସାରେନ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ୱିଭଜେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ଅଜିତସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮ ଆଦୟୋ; ଚୂଳନି॰ ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୫୭ ଆଦୟୋ, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟାନୁସାରେନ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ୱିଭଜେତବ୍ବୋ ।
ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମୋ ସୁତ୍ତଅନୁଗୀତିୱିଚୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନୁଗୀତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତସ୍ସାତି ନୀହରିତସୁତ୍ତସ୍ସ । ଅନୁଗୀତୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତରଦେସନାସଙ୍ଖାତା ଅନୁଗୀତି । ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସମାନେତବ୍ବାତି ତସ୍ସା ଅନୁଗୀତିୟା ଅତ୍ଥତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେନ ସମାନା ସଦିସୀ କାତବ୍ବା, ତସ୍ମିଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନସୁତ୍ତେ ଅନୁଗୀତି ସୁତ୍ତତ୍ଥତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସମାନେତବ୍ବା। ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଅସମାନେ କୋ ନାମ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅତ୍ଥାପଗତଂ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଅସମାନେ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଅସମାନେ ପନ କୋ ନାମ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ଦୁନ୍ନୟୋ ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସଦୋସତ୍ତା ଅନୁଗୀତିୟା ୱା ସୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନୂପେତଂ ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବଂ ।
ଅନୁଗୀତିୱିଚୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱିଚୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସୁତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତଞ୍ଚ । ‘‘ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତଂ ନାମ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ଆହଚ୍ଚୱଚନଂ କିଂ, ଉଦାହୁ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନଂ କି’’ନ୍ତି ପୱିଚିନିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥଂ କିଂ, ଉଦାହୁ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ କି’’ନ୍ତି ପୱିଚିନିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ କିଂ, ଉଦାହୁ ୱାସନାଭାଗିୟଂ କି’’ନ୍ତି ପୱିଚିନିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ କିଂ, ଉଦାହୁ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ କି’’ନ୍ତି ପୱିଚିନିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପୱିଚିନିତ୍ୱା ୟଦି ଆହଚ୍ଚୱଚନଂ ଭୱେ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଆହଚ୍ଚୱଚନ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଦି ଅସେକ୍ଖସୁତ୍ତଂ ଭୱେ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅସେକ୍ଖସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ, ଞାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସୁତ୍ତଂ ପୱିଚିନିତ୍ୱା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତାନି ସବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତ୍ଥ ପଦେସେ ପସ୍ସିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପସ୍ସିତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁହିଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବାନି…ପେ॰… ପରିୟୋସାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସାତି ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଚିନିତୁଂ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେ ପସ୍ସିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତୱିଚୟଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱିଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ନ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ପୱିଚେତବ୍ବଭାୱୋ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେନାହ…ପେ॰… ଅନୁଗୀତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ୱିଚେତବ୍ବଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅନୁଗୀତୀ’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ୱିଚେତବ୍ବଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଚ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ କିଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋପି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟପୁବ୍ବାପରୱିଚୟଅନୁଗୀତିୱିଚୟସୁତ୍ତୱିଚୟା ସରୂପତୋ ୱିଭତ୍ତା, ତେହି ଅୱସେସୋ ଅସ୍ସାଦାଦିୱିଚୟୋପି ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୩. ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୧୮. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ପଦପଞ୍ହାଦୟୋ ୱିଚିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ହାରେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୟୁତ୍ତିହାରୋ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ହାରାନ’’ନ୍ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରୋତିଆଦି ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮) । ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ କିଂ ନାମ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱସେନ ୟୋଜୟତୀତି ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ଅତଥାକାରେନ ଗୟ୍ହମାନୋ, ତଥାକାରେନ ଗୟ୍ହମାନୋ ଅତ୍ଥୋତି । ତତ୍ଥ ଅତଥାକାରେନ ଗୟ୍ହମାନୋୱ ଅତ୍ଥୋ ୟାଥାୱତୋ ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଇତରୋ ପନ ଭୂତକଥନମତ୍ତେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନା ନାମ ସଂୱଣ୍ଣନା ମହାପଦେସେହି ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତିହାରଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତିହାରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ପଠମଂ ଉପଦିସିତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମହାପଦେସାତି ମହନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅପଦିସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି କାରଣାନି, ମହନ୍ତାନି ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅପଦେସାନି ପତିଟ୍ଠାନାନି । ଅପଦିସୀୟତେତି ଅପଦେସୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଅପଦେସୋ ଏତସ୍ସ କାରଣସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଏତଂ ସୁତ୍ତଂ ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆଭତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସୁତ୍ତୱିନୟେହି ସଂସନ୍ଦନଂ ଧମ୍ମୋ, ଅସଂସନ୍ଦନଂ ଅଧମ୍ମୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣଂ ମହାପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ମୟା ଆଭତଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ମୟା ଆଭତଂ, ସମ୍ବହୁଲତ୍ଥେରାନଂ ସମ୍ମୁଖା ମୟା ଆଭତଂ, ଏକତ୍ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ମୟା ଆଭତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆଭତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ୟାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଅତ୍ଥପଦାନି ସନ୍ତି, ତାନି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଭଗୱତା ଦେସିତେ ସୁତ୍ତେ ଓତରୟିତବ୍ବାନି ଅନୁପ୍ପୱେସିତାନି, ୱିନୟେ ରାଗାଦିୱିନୟେ ସନ୍ଦସ୍ସୟିତବ୍ବାନି ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାନି । ଧମ୍ମତାୟଂ ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି । ୟଦି ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ, ୱିନୟତ୍ଥେନ, ଧମ୍ମତାୟ ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ତୱ ଆଭତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୟୁତ୍ତାନୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତେହି ୱତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସୁତ୍ତୱିନୟଧମ୍ମତାସୁ ଓତରୟିତବ୍ବାନି ସନ୍ଦସ୍ସୟିତବ୍ବାନି ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନୀତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘କତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ, କତ୍ଥ ୱିନୟେ, କତ୍ଥ ଧମ୍ମତାୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କତମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନକେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ରାଗୋ ୱିନସ୍ସତି ୱୂପସମତି ଏତେନ ଅସୁଭାଦିନାତି ରାଗୱିନୟଂ, କିଂ ତଂ ? ଅସୁଭାଦିନିମିତ୍ତଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରାଗୱିନୟୋ, କୋ ସୋ ? ଅସୁଭାଦିନିମିତ୍ତଦସ୍ସନକୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୱିସେସୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୋସୱିନୟୋତିଆଦୀସୁପି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ନାମ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକତ୍ତନୟାଦୀନଂ ଦୀପନେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦିସଙ୍ଖାରାଦିସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଦୀପକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମିସ୍ସଂ ଧମ୍ମତାୟଂ ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି ? ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ’’ତି ।
‘‘ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଅୱତରନ୍ତେ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତେ ଅୱିଲୋମେନ୍ତେ କିଂ ନ ଜନେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ଚତୂସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସମ୍ମୁଖା ମୟା ଆଭତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆଭତଗନ୍ଥୋ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ୟଦି ଅୱତରତି, ଏୱଂ ସତି ଆଭତଗନ୍ଥୋ ଆସୱେ ନ ଜନେତି । ରାଗାଦିକିଲେସୱିନୟେ ୟଦି ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି ଆଭତଗନ୍ଥୋ ଆସୱେ ନ ଜନେତି । ଧମ୍ମତଞ୍ଚ ୟଦି ନ ୱିଲୋମେତି, ଏୱଂ ସତି ଆଭତଗନ୍ଥୋ ଆସୱେ ନ ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘କିମତ୍ଥଂ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ଆଭତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତୂହି ମହାପଦେସେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆଭତଗନ୍ଥେ ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ, ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱା ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ୱା ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟେନ ୟେନ କାରଣେନ ଚ ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତଂ କାରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ୟଥା ପକାରେନ ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ୟୁଜ୍ଜତି, ସୋ ସୋ ପକାରୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତେ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଗାହଣତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ଆଭତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୯. ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ୟୁତ୍ତଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କତ୍ଥ କେନ ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ହେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ହନ୍ତି ପଞ୍ହିତବ୍ବଂ ସଭାୱଧମ୍ମଂ । ପୁଚ୍ଛିତେନାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ପଣ୍ଡିତପୁଗ୍ଗଲେନ । ପଞ୍ହେତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତପାଠେ । ପଦାନି କତି କିତ୍ତକାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଦସୋ ପଠମଂ ପରିୟୋଗାହିତବ୍ବଂ ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୱିଚେତବ୍ବଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘କଥଂ ୱିଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦି ସବ୍ବାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାନି ପଦାନୀତି ପୁଚ୍ଛିତପାଠେ ନିରୱସେସାନି ପଦାନି ଏକଂ ସମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୟଦି ଅଭିୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଏକୋ ପଞ୍ହୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦତ୍ଥସ୍ସେକସ୍ସ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯) ।
ଏକନ୍ତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଏକୱିଧଂ ପଞ୍ହଂ । ଉପପରିକ୍ଖମାନେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ଦଳ୍ହଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ‘‘କୋ ଆଜାନନାକାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଆଜାନନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଇମେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେ ହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବା, ଇମେ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା ନାନତ୍ଥା ହୋନ୍ତି କିଂ, ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା ହୋନ୍ତି କିଂ, ଉଦାହୁ ଇମେସଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ ହୋତି କି’’ନ୍ତି ୟୁତ୍ତିତୋ ୱିଚେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ହୋ କିଂ ଭୱେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ଏକଦେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ସା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ – ଚୋରଘାତକେନ ମନୁସ୍ସେନ ଚୋରୋ ଅବ୍ଭାହତୋ ୱିୟ କେନ ଧମ୍ମେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଅବ୍ଭାହତୋ, ମାଲୁୱଲତାୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତରୁକ୍ଖୋ ପରିୱାରିତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ୱିୟ କେନ ଧମ୍ମେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ପରିୱାରିତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ, ୱିସପ୍ପୀତଖୁରପ୍ପେନ ସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ କେନ ସଲ୍ଲେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଓତିଣ୍ଣୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ, କିସ୍ସ କେନ କାରଣେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଧୂପାୟିତୋ ସନ୍ତାପିତୋତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଇମାୟ ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ କିତ୍ତକାନି ପଦାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତାନୀତି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥାନି ପଦାନି ଚତ୍ତାରି ହୋନ୍ତି । ‘‘କିତ୍ତକା ପଞ୍ହା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭଗୱା ଦେୱତାୟ ହି ୟସ୍ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଇତି ତସ୍ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ‘‘ତୟୋପଞ୍ହା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘କତମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ମଚ୍ଚୁନାବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ, ଜରାୟ ପରିୱାରିତୋ ।
ତଣ୍ହାସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋ, ଇଚ୍ଛାଧୂପାୟିତୋ ସଦା’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ – ଚୋରଘାତକେନ ମନୁସ୍ସେନ ଚୋରୋ ଅବ୍ଭାହତୋ ୱିୟ ମଚ୍ଚୁନା ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଅବ୍ଭାହତୋ, ମାଲୁୱଲତାୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତରୁକ୍ଖୋ ପରିୱାରିତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ୱିୟ ଜରାୟ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ପରିୱାରିତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ, ୱିସପ୍ପୀତଖୁରପ୍ପେନ ସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ତଣ୍ହାସଲ୍ଲେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଓତିଣ୍ଣୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ, ଇଚ୍ଛାୟ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦା ଧୂପାୟିତୋ ସନ୍ତାପିତୋତି ୟୋଜନା ।
୨୦. ‘‘କତମଂ ମଚ୍ଚୁ, କତମା ଜରା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଜରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ । ଦୁତିୟପଦେ ୱୁତ୍ତା ଜରା ଚ ପଠମପଦେ ୱୁତ୍ତଂ ମରଣଞ୍ଚ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ଜରାମରଣାନଂ କଥଂ ଭେଦୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଜରାୟଂ ଠିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜରାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଠିତସ୍ସ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୟଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ଅୟଂ ପାକଟଜରା ନାମ, ନ ଖଣଟ୍ଠିତିଜରା । ମରଣଂ ୱୟୋତି ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଚୁତିୟେୱ ହୋତି, ନ ଖଣିକମରଣଂ, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭; କଥା॰ ୨୧୪) ।
ୟଦି ଠିତସ୍ସେୱ ମରଣଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ଜରାମରଣାନଂ ନାନତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ନ ସିୟା, ଅୟୁତ୍ତେ ସତି ‘‘ତେ ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ୱଚନମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତମେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଜରାୟ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଜରାୟ ଚ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ।
‘‘କେନ କାରଣେନ ୟୁତ୍ତଂ, କଥଂ କାରଣେନ ନାନତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଗବ୍ଭଗତାପି ହି ମୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜରଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଗବ୍ଭଗତାପି ସତ୍ତା ହି ୟସ୍ମା ମୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ନାନତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ‘‘ଗବ୍ଭଗତାପି ଜରପ୍ପତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନ ଚ ତେ ଜିଣ୍ଣା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜରପ୍ପତ୍ତାପି ଅଜିଣ୍ଣତ୍ତା ଜିଣ୍ଣଜରଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୱ ମୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଜିଣ୍ଣଜରାୱିରହିତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଅଞ୍ଞା ଜରା, ଅଞ୍ଞଂ ମରଣନ୍ତି ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ନ ଗବ୍ଭଗତାନଂୟେୱ ଜିଣ୍ଣଜରଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ମରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ଦେୱାନଂ ମରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱାପି ଚିରକାଲସମ୍ଭୱତୋ ଜରଂ ପତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନ ଚ ତେସଂ ସରୀରାନି ଜୀରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଜରାମରଣାନଂ ନାନତ୍ତେ କାରଣଂ ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକ୍କତେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜିଣ୍ଣଜରାୟ ପଟିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ସକ୍କତେୱ, ମରଣସ୍ସ ପନ ପଟିକମ୍ମସ୍ସ କାତୁଂ ନ ସକ୍କତେୱ, ଇମିନାପି କାରଣେନ ଜରାମରଣାନଂ ନାନତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ସକ୍କତେ ମରଣସ୍ସ ପଟିକମ୍ମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟ ୱସୀଭାୱେ ସତି ସକ୍କା ମରଣସ୍ସାପି ପଟିକମ୍ମଂ କାତୁନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଜରାମରଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାନାଭାୱୋ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ପନ ତଣ୍ହାୟ ଜରାମରଣେହି ନାନାଭାୱୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ତେହି ତଣ୍ହାୟ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ଜୀରନ୍ତାପି ମୀୟନ୍ତାପି ୱୀତରାଗା ୟସ୍ମା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ଜରାମରଣେହି ନାନାଭାୱୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ।
‘‘ତଣ୍ହାୟ ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ତେହି ତଣ୍ହାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ କୋ ନାମ ଦୋସୋ ସିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜରାମରଣଂ ୟଥା ୟେନ ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣେନ ପାକଟଂ, ଏୱଂ ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣେନ ତଣ୍ହାପି ପାକଟା । ୟଦି ଚ ସିୟା; ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟୋବ୍ବନଟ୍ଠାପି ସବ୍ବେ ମାଣୱା ୱିଗତତଣ୍ହା ସିୟୁଂ, ନ ଚ ୱିଗତତଣ୍ହା, ତସ୍ମା ନାନାଭାୱୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ତତୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚ ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜରାମରଣାନଂ ତଣ୍ହାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି ତଣ୍ହାୟ ଭୱତଣ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ସିୟା । ୟସ୍ମା ନ ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ତସ୍ମା ଜରାମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତେହି ତାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି ଏୱମ୍ପି ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚ ତଣ୍ହା ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେହି ତାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି ୟଥା ତଣ୍ହା ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ହୋତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣମ୍ପି ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ସିୟା । ୟଥା ଜରାମରଣଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାପି ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ନ ସିୟା, ତଥା ଚ ନ ହୋତି ପହାତବ୍ବାପହାତବ୍ବଭାୱତୋ, ତସ୍ମାପି ଜରାମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ୟଦି ଚାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଉପପତ୍ତିୟା ଏୱ ଜରାମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞେହିପି କାରଣେହି ଗୱେସିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟାତି ୟା ୟୁତ୍ତି ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାୟ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଉପପତ୍ତିୟା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି କାରଣେହି ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞେହି କାରଣଭୂତେହି ଉପପତ୍ତୀହି ଜରାମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି କାରଣେହି ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ୟୁତ୍ତିୟା, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଚ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିସମାରୁଳ୍ହଂ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ୟଦି ଚ ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋପି ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘କଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସଲ୍ଲୋତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଲ୍ଲୋ’’ତି ୱା ‘‘ଧୂପାୟନ’’ନ୍ତି ୱା ଦ୍ୱୀହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଇମେସଂ ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତଂ ସମାନତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ । ‘‘ସଲ୍ଲୋ’’ତି ୱା ‘‘ଧୂପାୟନ’’ନ୍ତି ୱା ଦ୍ୱୀହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଜରାମରଣାନଂ ତଣ୍ହାୟ ଏକତ୍ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏକତ୍ତମେୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଇଚ୍ଛାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନସମ୍ଭୱତୋ ଜରାମରଣେହି ତଣ୍ହାୟ ଏକତ୍ତଂ ସିୟା, ‘‘କସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ଅଧିପ୍ପାୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅପରିପୂରମାନେ ନୱସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ କୋଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପନାହୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଜରାମରଣେସୁ ଅପରିପୂରମାନେସୁ ନୱସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ କୋଧୋ ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପନାହୋ ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଜରାୟ ଚ ମରଣସ୍ସ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଦି ଇଚ୍ଛା ତଣ୍ହାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି କସ୍ମା ଭଗୱତା ‘‘ମଚ୍ଚୁନାବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ‘‘ତଣ୍ହାସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋ, ଇଚ୍ଛାଧୂପାୟିତୋ ସଦା’’ତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନିଦଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇଚ୍ଛା’’ତିପି ‘‘ତଣ୍ହା’’ତିପି ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ୟଂ ପନିଦଂ ଅଭିଲପିତଂ ୟଂ ପନିଦଂ ଅଭିଲପନଂ କତଂ, ଇଦଂ ଅଭିଲପନଂ ଭଗୱତା ବାହିରାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତସିତବ୍ବାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ଭେଦାନଂ ୱସେନ ‘‘ଇଚ୍ଛା’’ତିପି ‘‘ତଣ୍ହା’’ତିପି ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ଅଭିଲପିତଂ ଅଭିଲପନୱସେନ କତନ୍ତି ଏକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ, ନ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ନାମୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାଦୀନଂ କେନ ଏକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବାହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାନାନାମୱସେନ ପଭେଦା ସବ୍ବା ଇଚ୍ଛାଦିକା ତଣ୍ହା ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣା ହି ୟସ୍ମା ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ନାମୱସେନ ଭିନ୍ନାନମ୍ପି ଏକଲକ୍ଖଣେନ ଏକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କିମିୱ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ସବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କଟ୍ଠଗ୍ଗିଆଦିୱସେନ ଅନେକୋ ସବ୍ବୋଅଗ୍ଗି ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣୋ ୟଥା, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣାତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବସ୍ସ ଅଗ୍ଗିନୋ ଉପାଦାନୱସେନ ଅନେକାନି ନାମାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଣ୍ହା ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞେହି ନାମେହି ଭଗୱତା ଅଭିଲପିତା, ଉପାଦାନୱସେନ ଅଗ୍ଗି ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞେହି ନାମେହି ଅଭିଲପିତୋତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ଆଗତନାମେହି ଏୱ ତଣ୍ହା ଅଭିଲପିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅନେକେହି ନାମେହି ଅଭିଲପିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଚ୍ଛାଇତିପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି ଅତ୍ଥାନି ରୂପାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନି ସତ୍ତା ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ଇଚ୍ଛା। ତସନ୍ତି ଏତାୟାତି ତଣ୍ହା। ସଲ୍ଲତି ପୱିସତି ୱିସପ୍ପୀତଂ ସଲ୍ଲଂ ୱିୟାତି ସଲ୍ଲା, ସନ୍ତାପଂ ଲାତି ଆଦଦାତୀତି ୱା ସଲ୍ଲା, ସନ୍ତାପଂ ଲାତି ପୱତ୍ତେତୀତି ୱା ସଲ୍ଲା। ଧୂପାୟତି ସନ୍ତାପେତି ପରିଦହତୀତି ଧୂପାୟନା। ସରତି ଆକଡ୍ଢତି ଅୱହରତି ସୀଘସୋତା ସରିତା ୱିୟାତି ସରିତା, ସରତି ସଲ୍ଲତୀତି ୱା ସରିତା। ୱିସରତୀତି ୱିସତ୍ତିକା। ପୀତିୱସେନ ସିନେହତୀତି ସିନେହୋ। ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ କିଲମଥଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି କିଲମଥୋ। ସତ୍ତା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନି ମଞ୍ଞନ୍ତି ଏତାୟାତି ମଞ୍ଞନା। ଭୱଂ ବନ୍ଧତୀତି ବନ୍ଧୋ। ଆସୀୟତେ ପତ୍ଥୀୟତେତି ଆସା। ଆସିୟତି ପତ୍ଥେତୀତି ୱା ଆସା। ପିପାସୀୟତେତି ପିପାସା, ଆରମ୍ମଣରସଂ ପିପାସତୀତି ୱା ପିପାସା। ଅଭିନନ୍ଦୀୟତେତି ଅଭିନନ୍ଦନା, ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ୱା ଅଭିନନ୍ଦନା। ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦) ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ତଣ୍ହାୟ ଇଚ୍ଛାଦିପ୍ପକାରୱସେନ ଆଲପିତଭାୱୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଚ ୱେୱଚନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଆସା ଚ ପୀହା…ପେ॰… ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୩୭) ୟା ତଣ୍ହା ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତା, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଇଚ୍ଛାଦିପ୍ପକାରୱସେନ ଆଲପିତଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ । ‘‘ୱେୱଚନୱିଭଙ୍ଗେ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋପି ଭଗୱତା ଅୱୁତ୍ତେ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଭଗୱା ‘‘ରୂପେ ତିସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନମାହ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତେନ ତେନ ୱଚନେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ ୱାତି । ଏୱଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା, ଜରାୟ ଚ ମରଣସ୍ସ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା ଚ ‘‘ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୧. ‘‘କେନସ୍ସୁବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋତିଆଦିଗାଥାୟ ତୟୋ ପଞ୍ହା ୱୁତ୍ତା’’ତି ପଞ୍ହତ୍ତୟଭାୱେ ୟୁତ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା । ‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞେହି ପକାରେହି ୟୁତ୍ତି କଥଂ ଞାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେହି ପକାରେହିପି ୟୁତ୍ତିଗୱେସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରୋ କାମତଣ୍ହାସଙ୍ଖାରମୂଲକୋତି ୟୁଜ୍ଜତି, ସବ୍ବୋ ନିବ୍ବିଦୂପଚାରୋ କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲକୋତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପଚାରୋ ପୱତ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖୂପଚାରୋ। କାମତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରୋ ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି କାମତଣ୍ହାସଙ୍ଖାରମୂଲକୋ। ନିବ୍ବିଦାୟ ଉପଚାରୋ ପୱତ୍ତୀତି ନିବ୍ବିଦୂପଚାରୋ। କାମତଣ୍ହାୟ ପରିକ୍ଖାରଭୂତୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲକୋତି । ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିସଙ୍ଖାତା ଉକ୍କଣ୍ଠା ନିବ୍ବିଦା କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲିକା ୟୁଜ୍ଜତି, ଞାଣନିବ୍ବିଦା କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲିକା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବୋ ନିବ୍ବିଦୂପଚାରୋ କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲକୋତି ନ ପନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ପଞ୍ହତ୍ତୟଭାୱେ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରନିବ୍ବିଦୂପଚାରେ ଚ ୟା ୟୁତ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ସାୱ ୟୁତ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା କିଂ, ଉଦାହୁ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞାପି ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପଞ୍ହତ୍ତୟଭାୱେ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରନିବ୍ବିଦୂପଚାରେ ଚ ୟା ୟୁତ୍ତି ମୟା ୱିଭତ୍ତା, ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଅନୁସାରେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି କାରଣେହି ତେସୁ ତେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ୟୁତ୍ତିପି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ।
‘‘ଇଦଂ ନୟଦସ୍ସନଂ ସଂଖିତ୍ତଂ, ନ ସକ୍କା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗୱେସିତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ତଂ ନୟଦସ୍ସନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅସୁଭସ୍ସ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଭାୱତୋ ରାଗୁପ୍ପାଦୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ରାଗଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସୁଭଦେସନା ରାଗୱିନୟାୟ ୟୁତ୍ତା । ମେତ୍ତାୟ ଦୋସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଦୋସଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମେତ୍ତାଦେସନା ଦୋସୱିନୟାୟ ୟୁତ୍ତା । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱିସୟତ୍ତା ମୋହଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ମୋହୱିନୟାୟ ୟୁତ୍ତା । ‘‘ରାଗଚରିତସ୍ସାପି ମେତ୍ତାଦିଦେସନା ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦିହି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତିବ୍ବକିଲେସସ୍ସ ରାଗଚରିତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମେତ୍ତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ୟଦି ଦେସେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ମେତ୍ତାୱସେନପି ରାଗୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୁଖଂ ପଟିପଦଂ ୱା ୟଦି ଦେସେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ରାଗଚରିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାୟୁଜ୍ଜନତୋ ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପହାନଂ ୱା ୟଦିପି ଦେସେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ରାଗଚରିତସ୍ସ ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଦୁକ୍କରତୋ ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଭଗୱା ରାଗଚରିତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନିରୱସେସୱସେନ ୟୁତ୍ତି ନ ୱିଭତ୍ତା, ନୟଦସ୍ସନମେୱାତି ୟୋ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତେନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞାପି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନୁଲୋମପ୍ପହାନଂ, ଦୋସସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନୁଲୋମପ୍ପହାନଂ, ମୋହସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନୁଲୋମପ୍ପହାନଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନୁଲୋମପ୍ପହାନଂ ୟତ୍ତକା ପାଳିପ୍ପଦେସା ଞାଣସ୍ସ ଭୂମି, ତତ୍ତକେସୁ ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।
‘‘ରାଗାଦିପ୍ପହାନୱସେନ ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ମେତ୍ତାଦିବ୍ରହ୍ମୱିହାରଫଲସମାପତ୍ତିନୱାନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିୱସୀଭାୱେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିଗୱେସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ ମେତ୍ତାୱିହାରଲାଭିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମେତ୍ତାୟ ବ୍ୟାପାଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ବ୍ୟାପାଦୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚ, ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । କରୁଣାୱିହାରିସ୍ସ କରୁଣାୱିହାରଲାଭିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କରୁଣାୟ ୱିହେସାୟ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱିହେସା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କରୁଣାୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ୱିହେସା ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ମୁଦିତାୱିହାରିସ୍ସ ମୁଦିତାୱିହାରଲାଭିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମୁଦିତାୟ ଅରତିୟା ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅରତି ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ମୁଦିତାୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ଅରତି ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ଉପେକ୍ଖାୱିହାରିସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାୱିହାରଲାଭିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାୟ ରାଗସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ରାଗୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଉପେକ୍ଖାୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ରାଗୋ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଅନିମିତ୍ତୱିହାରିସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ପଟିଲଦ୍ଧଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରଲାଭିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିମିତ୍ତାନୁସାରି ତେନ ତେନେୱ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ପହୀନେନ ନିମିତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚାଦିୱିପଲ୍ଲାସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ନିମିତ୍ତଂ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ମଞ୍ଞିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅତ୍ତୱିଗତଂ ‘‘ଅୟଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୋ ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ଅଥ ଚ ପନ ଅସମନୁପସ୍ସନେ ସତିପି ‘‘ମେ କିଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ‘‘କଥଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଥଂକଥାସଲ୍ଲଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱତୋ ‘‘ଅୟଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୋ ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଥଂକଥାସଲ୍ଲଂ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି ।
‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନେୱ ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଝାନସମାପତ୍ତିୱସେନପି ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରିସ୍ସେୱ ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଝାନସମାପତ୍ତିୱସେନପି ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରିସ୍ସ ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା, ଏୱଂ ଝାନସମାପତ୍ତିୱିହାରିସ୍ସପି ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା । କଥଂ ? ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ୱିସେସାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ଝାନସ୍ସ ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିତକ୍କସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ଉପଚାରଧମ୍ମେନ ସହ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ଝାନସ୍ସ ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ୱିତକ୍କସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ୱିସେସାୟ ଉପରିଝାନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରସହଗତା ୱା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ଉପଚାରଧମ୍ମେନ ସହ ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ୱିସେସାୟ ଉପରିଝାନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ଅୱିତକ୍କଝାନସ୍ସ ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ୱା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ଉପଚାରଧମ୍ମେନ ସହ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ଝାନସ୍ସ ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ୱିସେସାୟ ଉପରିଝାନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦେସନା ୟୁଜ୍ଜତି । ସେସେସୁପି ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ୟଥାୱୁତ୍ତସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱେନ ପରିଚିତଂ କଲ୍ଲତାପରିଚିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ।
ଏତ୍ତକମେୱ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୟଥାଲଦ୍ଧୟୁତ୍ତିଗୱେସନମ୍ପି କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ହାରାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭୂମିଗୋଚରାନଂ ୱିଚୟହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବଭାୱୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ୟୋଜେତବ୍ବଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇତି ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୪. ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୨୨. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗଭୂତେନ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ ହାରେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି ଜିନୋ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋତିଆଦି ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨) । ‘‘ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିତ୍ଥାରଭୂତୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ପିଟକତ୍ତୟେ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କିଂ ନାମ ଧମ୍ମଂ ଦେସୟତି ସଂୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଇମସ୍ସ ଆସନ୍ନଫଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବେସୁ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ୟାଥାୱତୋ ଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସା ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ସବ୍ବଧମ୍ମୟାଥାୱଅସମ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା, ଅୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିୱିପଲ୍ଲାସା ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ । ୱିପଲ୍ଲାସେ ସତି ଅୱିଜ୍ଜା ୱତ୍ତତି ଉପରୂପରି ଜାୟତି ନ ହାୟତି, ତସ୍ମା ୱିପଲ୍ଲାସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଭୱନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱଟ୍ଟମୂଲକତ୍ତା ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତଣ୍ହାୟପି ୱଟ୍ଟମୂଲକତ୍ତା ତଦନନ୍ତରଂ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ପିୟସଭାୱଂ ସାତସଭାୱଂ ଚକ୍ଖାଦିଧମ୍ମଜାତଂ । ପିୟନୀୟସାତନୀୟେ ଚକ୍ଖାଦିକେ ସତି ତଣ୍ହା ୱତ୍ତତି ଉପରୂପରି ଜାୟତି, ତସ୍ମା ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଭୱତି ।
ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ସତି ଲୋଭୋ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ଲୋଭସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଞ୍ହି ଏକୱାରଂ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସନତୋ ଲୋଭସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଭୱତ୍ୱେୱ ।
କେସାଦୀସୁ ଅସୁଭେସୁ ପୱତ୍ତାୟପି ସୁଭସଞ୍ଞାୟ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣଦୀଘାଦିସଣ୍ଠାନହସନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଅସଂୱରୋ ସୁଭସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟପି ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ସାସୱଫସ୍ସୂପଗମନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ରୂପାଦୀସୁ ଅସ୍ସାଦୋ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତାୟପି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅସମନୁପସ୍ସନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟପି ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାନଂ ଅସମନୁପସ୍ସନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅହଂମମାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ନାମକାୟୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମସମ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସୁ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମସମ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣତ୍ତା ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ସମଥସ୍ସ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତଉଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିସଂହରଣସଙ୍ଖାତୱିକ୍ଖମ୍ଭନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତା ଅସୁଭା ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଅସୁଭାୟ ହି ତଣ୍ହାପଟିପକ୍ଖତ୍ତା, ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅଭାୱେ ସମଥୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ।
ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱଚରପଟିସଂହରଣଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣୀ ଅଲୋଭସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅଦୋସସ୍ସ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ ଅଦୋସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅମୋହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଅୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଲକ୍ଖଣତ୍ତା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଅମୋହସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ନିବ୍ବିଦାୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ୱିନୀଲକୱିପୁବ୍ବକଗହଣଲକ୍ଖଣତ୍ତା ନିବ୍ବିଦା ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ନିବ୍ବିଦାଞାଣେନ ହି ଅନଭିରତି ପୱତ୍ତତି, ଅନଭିରତିୟା ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଠିତାତି ।
ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାୟ ସାସୱଫସ୍ସପରିଜାନନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଉପ୍ପାଦୱୟୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମନୁପସ୍ସନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଉପ୍ପାଦୱୟା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ହି ସମନୁପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା ।
ଧମ୍ମମତ୍ତସଞ୍ଞାୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମଅଭିନିୱେସଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଧମ୍ମସଞ୍ଞା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
କାମରାଗସ୍ସ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣାରମ୍ମଣତ୍ତା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା କାମରାଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ରୂପସଙ୍ଖାତେ କାୟେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତସ୍ସ ରୂପରାଗସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନୁସାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପାନି ରୂପରାଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଭୱନିକନ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୱରାଗସ୍ସ ଛଳାୟତନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ନିବ୍ବତ୍ତଭୱାନୁପସ୍ସିତାତି ‘‘ଏଦିସଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ମା ନିବ୍ବତ୍ତତୁ, ଏଦିସଂ ଇଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୁ ଏଦିସୀ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ମା ନିବ୍ବତ୍ତତୁ, ଏଦିସୀ ସୁଖା ୱେଦନା ନିବ୍ବତ୍ତତୂ’’ତି ଏୱମାଦିନା ପକାରେନ ପୱତ୍ତା ରୂପାଭିନନ୍ଦନା, ସା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନୁଗତତ୍ତା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଦସ୍ସନଂ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଓକପ୍ପନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୟସ୍ସା ସଦ୍ଧାୟାତି ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ସଦ୍ଧା । ଅଧିମୁତ୍ତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସା ସଦ୍ଧାୟାତି ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଚ ସଦ୍ଧା । ଅନାୱିଲଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୟସ୍ସ ପସାଦସ୍ସାତି ଅନାୱିଲଲକ୍ଖଣୋତି ପସାଦୋ । ସମ୍ପସୀଦନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସ ପସାଦସ୍ସାତି ସମ୍ପସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଚ ପସାଦୋ । ସୋ ପନ ପସାଦୋ ସଦ୍ଧାୟ ଏୱ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱେଚ୍ଚପସାଦୋ ଅଭିପତ୍ଥିୟନଲକ୍ଖଣାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ସଦ୍ଧା ଅନାୱିଲଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପସାଦସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ୱୀରିୟଂ ଆରମ୍ଭଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, କାୟାଦିସତିପଟ୍ଠାନଂ ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣାୟ ସତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଝାନସହିତସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଏକଗ୍ଗଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱିତକ୍କାଦିଝାନାନି ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚପଜାନନଆରମ୍ମଣପଜାନନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ସଚ୍ଚାନି ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
‘‘ୟେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତାନି, ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ କତମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋପି ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜା ଅସ୍ସାଦମନସିକାରଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହି ଆଦୀନୱଚ୍ଛାଦନତୋ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଜାତୋତି । ସଚ୍ଚସମ୍ମୋହନଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ପୁନବ୍ଭୱୱିରୋହନଲକ୍ଖଣା ତେଭୂମକଚେତନା ସଙ୍ଖାରା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଓପପଚ୍ଚୟିକସଙ୍ଖାତେନ ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ନାମକାୟରୂପକାୟସଙ୍ଘାତଲକ୍ଖଣଂ ନାମରୂପଂ ଛଳାୟତନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଛଳାୟତନଂ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଚକ୍ଖୁପସାଦରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସନ୍ନିପାତଲକ୍ଖଣୋ ଛବ୍ବିଧୋ ଫସ୍ସୋ, ତଂ ୱେଦନାୟ ତେନ ଛବ୍ବିଧେନ ଫସ୍ସେନ ସହଜାତାୟ ଛବ୍ବିଧାୟ ୱେଦନାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ତିୱିଧା ୱେଦନା, ତଂ ତଣ୍ହାୟ ତାୟ ତିୱିଧାୟ ୱେଦନାୟ ୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ସପରସନ୍ତାନେସୁ ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣା ତଣ୍ହା, ତଂ ଉପାଦାନସ୍ସ ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ‘‘ସୋ ୱେଦନାୟା’’ତି ଚ ‘‘ସା ତଣ୍ହାୟା’’ତି ଚ ‘‘ସା ଉପାଦାନସ୍ସା’’ତି ଚ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ସିୟା ।
ୟଂ ଉପାଦାନଂ ଓପପଚ୍ଚୟିକଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ତଂ ଉପାଦାନଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟୋ କମ୍ମଭୱୋ ନାମକାୟରୂପକାୟସମ୍ଭୱନଲକ୍ଖଣୋ, ସୋ କମ୍ମଭୱୋ ଜାତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟା ଉପପତ୍ତିଭୂତା ଜାତି ଖନ୍ଧପାତୁଭାୱଲକ୍ଖଣା, ତଂ ସା ଜାତି ଜରାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟା ଜିଣ୍ଣଜରା ଉପଧିକ୍ଖନ୍ଧପରିପାକଲକ୍ଖଣା, ତଂ ସା ଜିଣ୍ଣଜରା ମରଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟମ୍ପି ୟସ୍ସ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣଂ, ତମ୍ପି ତସ୍ସ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ସୋକସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ପିୟସ୍ସ ମରଣଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋକୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୟୋ ସୋକୋ ଞାତିଆଦିପିୟେସୁ ଉସ୍ସୁକ୍କକାରକୋ, ତଂ ସୋ ସୋକୋ ପରିଦେୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟୋ ପରିଦେୱୋ ଲାଲପ୍ପକାରକୋ, ତଂ ସୋ ପରିଦେୱୋ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ କାୟସମ୍ପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଚିତ୍ତସମ୍ପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପାୟାସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟୋ ଉପାୟାସୋ ଓଦହନକାରକୋ ଅୱଦହନକାରକୋ, ତଂ ସୋ ଉପାୟାସୋ ଭୱସ୍ସ ଉପାୟାସସ୍ସ ନିସ୍ସୟସନ୍ତାନଭୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ଭୱସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗାନି କିଲେସୋ ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ କାରଣଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟାନି ଭୱସଙ୍ଖାତାନି ଅଙ୍ଗାନି ଅୱୟୱାନି । ୟଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦିକାଲେ ସମଗ୍ଗାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ତଦା ସୋ କିଲେସୱଟ୍ଟକମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ ‘‘ଭୱସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ଭୱସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସୱଟ୍ଟକମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟତ୍ତୟଂ ସଂସାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଜାତିନିପ୍ଫନ୍ନକିଲେସାଦିୱଟ୍ଟେନ ସଂସାରସ୍ସ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣୋ, ତଂ ସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିରୋଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପାପକହେତୁଭାୱତୋ ।
ବହୁସ୍ସୁତୋ ସବ୍ବସିସ୍ସାଦୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ତିତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ତିତ୍ଥଂ, ଜାନାତୀତି ଞୂ, ତିତ୍ଥଂ ଞୂତି ତିତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ତିତ୍ଥଞ୍ଞୁନୋ ଭାୱୋ ତିତ୍ଥଞ୍ଞୁତା, ସମ୍ମାପୟିରୁପାସନା, ସା ପୀତଞ୍ଞୁତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ହି ସମ୍ମାପୟିରୁପାସନାୟ ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତି, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନବ୍ରୂହନା ଜାୟତୀତି ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ପୀତିଂ ଜାନାତୀତି ପୀତଞ୍ଞୂ, ପୀତଞ୍ଞୁନୋ ଭାୱୋ ପୀତଞ୍ଞୁତା, କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ବ୍ରୂହନା, ସା ପତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। କମ୍ମଟ୍ଠାନବ୍ରୂହନାୟ ହି ଭାୱନାପତ୍ତଜାନନତା ଜାୟତୀତି ପତ୍ତଞ୍ଞୁତା। ଭାୱନାପତ୍ତଜାନନତା ଅତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଭାୱନାପତ୍ତଜାନନତାୟ ହି ପଞ୍ଚହି ପଧାନିୟଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଜାନନତା ଜାୟତୀତି ଅତ୍ତଞ୍ଞୁତା ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ।
ପଧାନିୟଙ୍ଗେସୁ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତଜାନନତାୟ ହି ପୁବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞକରଣଂ ଜାତଂ, ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତା ପତିରୂପଦେସୱାସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ପୁବ୍ବେ ହି କତେନ ପୁଞ୍ଞେନ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଲଦ୍ଧୋ, ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସ୍ସପଦଟ୍ଠାନଂ। ପତିରୂପଦେସୱାସେନ ହି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ଲଦ୍ଧୋ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ହି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନଂ ଜାତଂ, ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନଂ ସୀଲାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନେନ ହି ସୀଲାନି ସମ୍ପତିଟ୍ଠିତାନି, ସୀଲାନି ଅୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ଅତ୍ତନି ହି ସମ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ନତ୍ଥେୱାତି, ଅୱିପ୍ପଟିସାରେନ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ପାମୋଜ୍ଜେନ ପୀତି ଜାୟତି, ତସ୍ମା ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ। ପୀତିୟା ପସ୍ସଦ୍ଧି ଜାୟତି, ତସ୍ମା ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ। ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୁଖଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ସୁଖେନ ସମାଧି ଜାୟତି, ତସ୍ମା ସୁଖଂ ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ସମାଧିନା ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗୋ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୱିରାଗେନ ୱିମୁତ୍ତି ଜାୟତି, ତସ୍ମା ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ। ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ୟୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସବ୍ବୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଉପନିସ୍ସୟଧମ୍ମସ୍ସ, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉପନିସ୍ସୟଧମ୍ମସ୍ସ, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଜିନୋ’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟଧମ୍ମପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି । ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ କିଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପାଳିୟଂ ଅୱିଭତ୍ତମ୍ପି ୟଥାଲାଭୱସେନ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋ, ୱିଭଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇତି ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୫. ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୨୩. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପଦଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତାନି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୱ । କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋତିଆଦି ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩) । ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିତ୍ଥାରଭୂତୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ପିଟକତ୍ତୟେ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କିଂ ନାମ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତେ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଚୟେ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମାତି ୟେ ସମୂହା ଧମ୍ମା । ଏକଲକ୍ଖଣାତି ସମାନଲକ୍ଖଣା । ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସମାନଲକ୍ଖଣାନଂ ତେସଂ ସମୂହଧମ୍ମାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେତି ସମାନଲକ୍ଖଣେ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ, ପାଳିୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେ ସତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ ଅୱସିଟ୍ଠସମାନଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ସମାନଲକ୍ଖଣେନ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଲକ୍ଖଣହାରୱିସୟେ ଧମ୍ମେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଇମେ ସମାନଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମାପି ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି, ସୋ ପକାରୋ କିଂ ଭୱେତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି, ସୋ ପକାରୋ ସମାନଲକ୍ଖଣାତି ଭାୱୋ ଭୱେତି ଅତ୍ଥୋ । କିନ୍ତି ଭଗୱା ଆହ ? ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିଂ ଭଗୱା ଆହ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସୋତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ଭୱତି ।
‘‘ଅନୱଟ୍ଠିତାଦିଲକ୍ଖଣେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନଭାୱେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱାତି ଆୟତନୱସେନେୱ ଏକଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧୱସେନପି ଏକଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତୀତେ, ରାଧ, ରୂପେ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୋତି, ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ମା ଅଭିନନ୍ଦି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଚାଗାୟ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ ପଟିପଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅତୀତାୟ, ରାଧ, ୱେଦନାୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୋତି, ଅନାଗତଂ ୱେଦନଂ ମା ଅଭିନନ୍ଦି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱେଦନାୟ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଚାଗାୟ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ ପଟିପଜ୍ଜା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେ ।
‘‘ଅନପେକ୍ଖନୀୟଲକ୍ଖଣେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱା ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱାତି ଖନ୍ଧାୟତନୱସେନେୱ ଏକଲକ୍ଖଣଧମ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନୱସେନାପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଚ ଭଗୱା ଆହ, ତଥା ଚ ତେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଚ ଅୱୁତ୍ତାପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ୱିପସ୍ସକା ପୁଗ୍ଗଲା ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ସୁସମାରଦ୍ଧା ନିଚ୍ଚଂ କାୟଗତାସତିଂ ଭାୱେନ୍ତି, ତେ ୱିପସ୍ସକା ଅକିଚ୍ଚଂ ସୁଭସୁଖାଦିକଂ, କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ୱା ନ ସେୱନ୍ତି, କିଚ୍ଚେ ଅସୁଭାସୁଖାଦିକେ, କାୟାଦିକେ ୱା ସାତଚ୍ଚକାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା ।
ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ଲୋପୋ । ଇତି ଏୱଂ ‘‘ୟେସଞ୍ଚା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ କେସାଦିକେ କାୟେ ଗତାୟ ପୱତ୍ତାୟ ସତିୟା ଭଗୱତା ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ତଦୱସେସା ୱେଦନାଗତା ସତି ଚ ଚିତ୍ତଗତା ସତି ଚ ଧମ୍ମଗତା ସତି ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଚ୍ଚଂ ସୁସମାରଦ୍ଧା ନିଚ୍ଚଂ ୱେଦନାଗତା ସତି ଚ…ପେ॰… ନିଚ୍ଚଂ ଚିତ୍ତଗତା ସତି ଚ…ପେ॰… ନିଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଗତା ସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।
‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ଏକଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଥା ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ସୁତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦିତ୍ତୟେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ମୁତଂ, ଇତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦିତ୍ତୟେ ଭଗୱତା ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତେ ସତି ତଦୱସେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାତଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଭଗୱତା ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ସତି ତଦୱସେସଂ ସୁତାଦିକମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆଦିଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା ମୁତଂ ୱା’’ତି ।
‘‘କାୟଗତାୟ ସତିୟା ୱୁତ୍ତାୟ ତଦୱସେସା ୱେଦନାଗତାସତିଆଦୟୋୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାପି ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟେନ ନିୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଚ ଭଗୱା ଆହ, ତଥା ତେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଚ ଭଗୱା ଆହ, ତଥା ତେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଚ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତସ୍ମା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ଇହ ମମ ସାସନେ, ଭିକ୍ଖୁ, ତ୍ୱଂ ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ହୁତ୍ୱା ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୱା ୱିନେୟ୍ୟ ୱିନୟିତ୍ୱା କାୟେ କେସାଦିରୂପକାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ କେସାଦିରୂପକାୟାନୁପସ୍ସୀ ହୁତ୍ୱା ୱିହରାହୀ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେ ସତି ‘‘ତସ୍ମାତିହ, ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ, ତସ୍ମାତିହ, ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହି…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସଂ, ତସ୍ମାତିହ, ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହି…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱତୀତି ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩) ବହୁଧା ୱୁତ୍ତୋତି ଅମ୍ହେହି ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋ ।
‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତେ କସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଆତାପୀତି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଆତାପୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ପଦେନ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସତିମା’’ତି ପଦେନ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ପଦେନ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କାୟେୟେୱ ପୱତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପକାରେନ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସିନୋ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଚତୁନ୍ନଂ ୱୀରିୟପଞ୍ଞାସତିସମାଧୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସାଧକଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନସାଧନେ ଇମେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଭାୱଭେଦାଭାୱତୋ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩) ।
୨୪. ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ୟେନ ୟୋଗାୱଚରେନ ଭାୱିୟମାନେସୁ ତସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଜ୍ଝନଂ ବୋଧଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ, ବୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ବୋଧଙ୍ଗମା। ବୋଧସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା।
‘‘କୁସଲାୟେୱ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ନୀହରିତା କିଂ, ଉଦାହୁ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଂ ଅକୁସଲାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ନିଦ୍ଧାରିତା ୟଥା, ଏୱଂ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘କତମଂ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ…ପେ॰… ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କାୟାଗତାସତିପଟ୍ଠାନେ ୟୋଗାୱଚରେନ ଭାୱିୟମାନେ ସତି ତେନ ୟୋଗାୱଚରେନ ଅସୁଭେ କେସାଦିକେ ରୂପକାୟେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପହୀୟତି, ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପକାୟେ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମୁଦୟେ କବଳୀକାରାହାରେପି ଛନ୍ଦରାଗୋ ପହୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦନାଗତାସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱିୟମାନେ ସତି ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପହୀୟତି, ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଫସ୍ସାହାରୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧, ୩୯; ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱେଦନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ଫସ୍ସାହାରେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ପହୀୟତି । ଚିତ୍ତଗତାସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱିୟମାନେ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପହୀୟତି, ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି । ଧମ୍ମଗତାସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱିୟମାନେ ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପହୀୟତି, ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକେକସ୍ମିଂ ପହାତବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ତଦୱସେସା ପହାତବ୍ବା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଆହାରା ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେ ଆହାରେସୁ ପୱତ୍ତା କାମରାଗଦୋସମୋହା ବ୍ୟନ୍ତୀକତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ । କବଳୀକାରାହାରଞ୍ହି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତେ କାମରାଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ୱିଜାନନା ନତ୍ଥେୱ, ତସ୍ମିଂ କାମରାଗେ ପନ ପହୀନେ ପରିଜାନନା ଭୱତୀତି । ସେସାହାରଜାନନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା, ୱିପଲ୍ଲାସା ପହୀନା, ଆହାରପରିଜାନନା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦାନୋ ଭୱତି । ସୁଭସଞ୍ଞିତେ ହି କାୟେ କାମୁପାଦାନଂ ୱିସେସେନ ଭୱତୀତି ସୁଭସଞ୍ଞିତୋ କାୟୋ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, କାୟଗତାୟ ସତିୟା ଅନୁସରିତବ୍ବୋ ଅସୁଭସଞ୍ଞିତୋ କେସାଦି କାମୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତ୍ୱେୱ । ସୁଖୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦୱସେନ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଭୱତୀତି ସୁଖସଞ୍ଞିତା ୱେଦନା ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ୱେଦନାଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ୱେଦନା ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତ୍ୱେୱ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗହଣୱସେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲୱତୱସେନ ପରିସୁଦ୍ଧୀତି ପରାମସନଂ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତ୍ୱେୱ । ଧମ୍ମେ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ଧମ୍ମା ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଧମ୍ମଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋନ୍ତି ଏୱ । ତସ୍ମା ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦାନୋ ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟେନ ୟୋଗାୱଚରେନ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା, ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଉପାଦାନେହିୟେୱ ଅନୁପାଦାନୋ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୟୋଗାଦୀହିପି ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋଗେହି ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋଗେହି ଚାତି କାମୟୋଗଭୱୟୋଗଦିଟ୍ଠିୟୋଗଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗେହି ଚ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ୱିଗତୋ, ୱିମୁତ୍ତୋ ଚ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭସଞ୍ଞିତୋ ହି ରୂପକାୟୋ କାମରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, କାୟଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବୋ କାୟୋ କାମରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତ୍ୱେୱ । ‘‘ସୁଖୋ’’ତି ୱା ‘‘ସୁଖହେତୂ’’ତି ୱା ଗହଣୀୟୋ ଭୱୋ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ୱେଦନାଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବୋ ଭୱୋ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱିସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଚିତ୍ତଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଦୁକ୍କରତ୍ତା, ଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ ଚ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତ୍ତା ଅୱିନିବ୍ଭୁଜିତବ୍ବା, ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାନୁପସ୍ସକୋ ‘‘ୟୋଗେହି ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଆସୱେହି ଚ ଅନାସୱୋ ଭୱତି, ଓଘେହି ଚ ନିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଗନ୍ଥେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୁଭସଞ୍ଞିତୋ ରୂପକାୟୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, କାୟଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବୋ ରୂପକାୟୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭୂତା ୱେଦନା ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ୱେଦନାଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ୱେଦନା ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱେସୱସେନ ସସ୍ସତସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ପରାମସନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ଧମ୍ମାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପସଭାୱସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ଭୱଦିଟ୍ଠିୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଧମ୍ମଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାନୁପସ୍ସକୋ ‘‘ଗନ୍ଥେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସୁଭସଞ୍ଞିତୋ ଚ କାୟୋ ରାଗସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, କାୟଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବୋ କାୟୋ ରାଗସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ସୁଖସଞ୍ଞିତାୟ ୱେଦନାୟ ଦୋସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱେଦନା ଦୋସସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ୱେଦନାଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ୱେଦନା ଦୋସସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତା ସେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ମାନସଲ୍ଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ମାନସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି । ଧମ୍ମାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପସଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନତୋ ଧମ୍ମା ମୋହସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଧମ୍ମଗତାୟ ପନ ସତିୟା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ମୋହସଲ୍ଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାନୁପସ୍ସକୋ ‘‘ସଲ୍ଲେହି ଚ ୱିସଲ୍ଲୋ ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ଆହାରା ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କିଂ ପନ ଆହାରାୱ ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଚ ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟୋଗାୱଚରେନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା, ତସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାୱ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ନ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ଚ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ସଞ୍ଞାୟପି ପରିଞ୍ଞାତବ୍ବଭାୱତୋ । ସା ହି ୱେଦନାଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମେସୁ ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ଅୱିନାଭାୱତୋ ପରିଞ୍ଞାତାୱାତି ।
ୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା, ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦାନୋ ଚ, ୟୋଗେହି ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଚ, ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ, ଆସୱେହି ଅନାସୱୋ ଚ, ଓଘେହି ନିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ ଚ, ସଲ୍ଲେହି ୱିସଲ୍ଲୋ ଚ ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘କିଂ ପନ ତଥାୱିଧୋୱ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଥାପୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅଗତିମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଗତିଗମନେହି ଚ ନ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆହ । ସୁଭାଦିସଞ୍ଞିତେ ରୂପକାୟେ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଭାଦିସଞ୍ଞିତୋ ରୂପକାୟୋ ୱିସେସତୋ ଛନ୍ଦାଗତିୟା ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନେନ ପନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିକୋ କାୟୋ ଛନ୍ଦାଗତିୟା ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସୁଖୱେଦନସ୍ସାଦୱସେନ ୱେଦୟମାନୋ ତଦଭାୱେନ ବ୍ୟାପାଦଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଖୱେଦନା ଦୋସାଗତିୟା ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନେନ ପନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ୱେଦନା ଦୋସାଗତିୟା ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱେଦନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୋସାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସନ୍ତତିଘନୱସେନ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ, ଧୁୱ’’ନ୍ତି ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ମୋହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନେନ ପନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ମୋହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୋସାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୱିଭଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଭୟଂ ଜାୟତୀତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅଜାନିୟସଭାୱା ଧମ୍ମା ଭୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନେନ ପନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୟାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣେ ଅକୁସଲେପି ଧମ୍ମେ ନୀହରିତ୍ୱା ଇଦାନି ନିଗମେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭାୱେତବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସେସୁ ୱୁତ୍ତେ ତଦୱସେସାପି ଭାୱେତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ନୀହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା, ପହାତବ୍ବେସୁପି ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସେ ୱୁତ୍ତେ ତଦୱସେସାପି ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ନୀହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ଅଞ୍ଞଥାପି ୟଦି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ତେପି ୱଦଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନ ଲକ୍ଖଣହାରସ୍ସ ଉଦାହରଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ରୂପେକଦେସଦେସନାୟଂ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟୋସାନଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପେକଦେସଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ । ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସଂ ରୂପେକଦେସଦେସନାୟଂ ରୂପଧାତୁ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ଚକ୍ଖୁଧାତାଦିଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁପରିୟୋସାନା ଦସୱିଧା ରୂପଧାତୁ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଦେସିତା । ସବ୍ବୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଦେସିତୋ । ରୂପାୟତନଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନପରିୟୋସାନଂ ଦସୱିଧଂ ଆୟତନଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ।
ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ୟସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ସୁଖା ୱେଦନା ଭଗୱତା ଦେସିତା, ତତ୍ଥ ତସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦେସିତଂ, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦେସିତଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦେସିତଂ ସୁଖୱେଦନାଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ୟସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଭଗୱତା ଦେସିତା, ତତ୍ଥ ତସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦେସିତଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦେସିତଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦେସିତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ୟସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଭଗୱତା ଦେସିତା, ତତ୍ଥ ତସ୍ସଂ ୱେଦନେକଦେସଦେସନାୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦେସିତଂ, ସବ୍ବୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚ ଦେସିତୋତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ୟସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଦେସିତା, ତସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦେସିତଂ ହୋତୁ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ‘‘କେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ହି ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୁସେତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ଦେସିତା ହୋତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଦେସିତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ ସବ୍ବୋପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଦେସିତୋୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଅନୁଲୋମୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ୟଦି ତଥା ପୱତ୍ତୋ ସୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ, ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ସୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ଅନୁଲୋମୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ସରାଗସଦୋସସମୋହସଂକିଲେସପକ୍ଖେନ ହାତବ୍ବୋ। ୟୋ ଚ ପଟିଲୋମୱସେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିକୋ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ୱୀତରାଗୱୀତଦୋସୱୀତମୋହଅରିୟଧମ୍ମେହି ହାତବ୍ବୋ। ୟୋ ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ତଦୁଭୟେହି ହାତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ୨୩) ଆଚରିୟେନ ୟା ଲକ୍ଖଣହାରୟୋଜନା ୱୁତ୍ତା, ସାୱ କାତବ୍ବା, ନ ଅଞ୍ଞଥା କାତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି ଲକ୍ଖଣହାରୟୋଜନା କାତବ୍ବାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ପଥୱୀଆଦୟୋ ରୂପଧମ୍ମା, ୟେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମା ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚତୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନାଦିକିଚ୍ଚତୋ ଏକଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି । ୟେ ପଥୱୀଆଦୟୋ ରୂପଧମ୍ମା, ୟେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମା କକ୍ଖଳାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଏକଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି । ୟେ ଧମ୍ମା ରୁପ୍ପନସାମଞ୍ଞତୋ ନମନସାମଞ୍ଞତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିସାମଞ୍ଞତୋ ୱା ଖନ୍ଧାୟତନାଦିସାମଞ୍ଞତୋ ୱା ଏକଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି । ୟେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ଭଙ୍ଗୁପ୍ପାଦତୋ ସଙ୍ଖତୋ ଚୁତୂପପାତତୋ ସମାନନିରୋଧୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖତତୋ ୱା ଚୁତୂପପାତତୋ ଏକଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣତୋ ଚାତିଆଦୀସୁ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସହଚରଣସମାନହେତୁତାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା। ସହଚରଣାଦୀସୁ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ‘‘ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୧, ୩୫୭, ୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୪), ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତିଆଦୀସୁ ସହଚାରିତାୟ ସଞ୍ଞାସହଗତା ଧମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରିତାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତେ ଏକଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନଂ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ଅୱସିଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଲକ୍ଖଣହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତେ ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମାପି ୟେନ ଲକ୍ଖଣହାରେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।
ଇତି ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୬. ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୨୫. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥେହି ସମାନତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ । କତମୋତି କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫) । ‘‘ଇମିନା ଚତୁବ୍ୟୂହହାରେନ କତମସ୍ସ ନେରୁତ୍ତାଦୟୋ ଗୱେସିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନାତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟଭାୱତୋ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନା’’ତି ୱୋହାରିତେନ ଇମିନା ଚତୁବ୍ୟୂହହାରେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେରୁତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଞ୍ଚ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି ଚ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତେହି ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଚତୁବ୍ୟୂହହାରେନ ଗୱେସିତବ୍ବେସୁ ନେରୁତ୍ତାଦୀସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଗୱେସିତବ୍ବଂ ନେରୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନେରୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତତ୍ଥ ତେସୁ ଇମିନା ଚତୁବ୍ୟୂହହାରେନ ଗୱେସିତବ୍ବେସୁ ନେରୁତ୍ତାଦୀସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେରୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନାମାତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ? ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟା ନିରୁତ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବା, ଇଦଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭୂତଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନେରୁତ୍ତଂ ନାମାତି । ‘‘ୟା ନିରୁତ୍ତି ନେରୁତ୍ତଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତା, କା ପନ ସା ନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଦସଂହିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦେସୁ ସଂହିତା ୟୁତ୍ତା ପଦସଂହିତା। ୟଥା ୟଥା ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତଥା ତଥା ୟା ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ପୱତ୍ତା, ସା ପୱତ୍ତା ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟେୱ ନିରୁତ୍ତି ନାମାତି ୟୋଜନା । ‘‘କା ପନ ସା ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ନାମସୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ୟାୟ କାରଣଭୂତାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଧମ୍ମାନଂ ନେୟ୍ୟାନଂ ନାମସୋ ପଥୱୀନାମାଦିନା ୱା ଫସ୍ସନାମାଦିନା ୱା ଖନ୍ଧନାମାଦିନା ୱା ୱିୱିଧେନ ନାମେନ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାଦୀସୁ କୁସଲସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ସା କାରଣଭୂତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ଚ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ, ୟାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଲିଙ୍ଗପକତିଧମ୍ମାନଂ ନାମସୋ ପୱତ୍ତମାନଂ ଞାଣଂ ୱିୱରିତ୍ୱା କଥେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟଦା ହି ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିନା ‘ଧମ୍ମାନଂ ନାମସୋ ଞାଣ’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋୱାତି ନ ୱିଚାରିତୋ ।
୨୬. ନେରୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ ‘‘କତମୋ ସୁତ୍ତେ ଗୱେସିତବ୍ବୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଅପିଚ ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅତ୍ତନା ରକ୍ଖିତେନ ଧମ୍ମେନ ରକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ସୋ ଧମ୍ମଂ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ଧମ୍ମଂ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଚୋରୋ ୟଥା ସନ୍ଧିମୁଖେ ଗହିତୋତିଆଦୀସୁ ୟୋ ଚୋରୋ ଘାତନତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ଚୋରକମ୍ମଂ ନ କରିସ୍ସତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପାୟାଦିଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ପାପକମ୍ମଂ ନ କରିସ୍ସତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସୁଖକାମାନୀତିଆଦୀସୁ ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ପରହିଂସନତୋ ୱିୱଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ମିଦ୍ଧୀ ୟଦା ହୋତି ମହଗ୍ଘସୋ ଚାତିଆଦୀସୁ ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତମାନଜାତିଜରାମରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମା, ତେ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧାଜୀୱା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅତନ୍ଦିନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ୱିପସ୍ସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସଗାରୱା ସପ୍ପତିସ୍ସା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ମଚ୍ଚୁନୋ ଭାୟନ୍ତି, ନିବ୍ବାନମିଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଦାନସୀଲଭାୱନାକମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୭. ସୁତ୍ତେ ଗୱେସିତବ୍ବୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତୋ, ‘‘କତମଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଗୱେସିତବ୍ବଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିଦାନନ୍ତି ଫଲଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦେତୀତି ନିଦାନଂ । କିଂ ତଂ ? କାରଣଂ । ଧନିୟୋତି ଧନୱଡ୍ଢନକାରଣେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଧନିୟୋ । ଗୋପାଲକୋତି ଗାୱୋ ଇସ୍ସରଭାୱେନ ପାଲେତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋପାଲକୋ । ଉପଧୀହୀତି ପୁତ୍ତଗୋଣାଦୀହି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୩) । ନରସ୍ସାତି ପୁତ୍ତିମନ୍ତସ୍ସ ୱା ଗୋପାଲକସ୍ସ ୱା ନରସ୍ସାତି ଚ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱା ଗାଥାୟଂ ଆଗତୱସେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନାରିୟାପି ଉପଧୀହି ନନ୍ଦନା ଅତ୍ଥେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଇମିନା ୱତ୍ଥୁନାତି ଉପଧିସଙ୍ଖାତେନ ଇମିନାୱ ପୁତ୍ତଗୱାଦିନା ୱତ୍ଥୁନା । ୱସତି ପୱତ୍ତତି ନନ୍ଦନା ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତଗୋଣାଦିକେତି ୱତ୍ଥୁ। ନନ୍ଦନଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦେତି ପୁତ୍ତଗୋଣାଦିକନ୍ତି ନିଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଧନିୟୋ ‘‘ଉପଧୀହି ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନା’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ପନ ‘‘ୱସତି ପୱତ୍ତତି ସୋଚନା ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତଗୋଣାଦିକେହି ୱତ୍ଥୁ, ସୋଚନଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦେତି ପୁତ୍ତଗୋଣାଦିକନ୍ତି ନିଦାନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉପଧୀହି ନରସ୍ସ ସୋଚନା’’ତି ଆହ । ପରିଗ୍ଗହୀୟତେତି ପରିଗ୍ଗହଂ। କିଂ ତଂ ? ପୁତ୍ତଗୋଣାଦିକଂ, ତଂ ପରିଗ୍ଗହଂ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଆହ, ନ କିଲେସୂପଧିକାୟଖନ୍ଧୂପଧିନ୍ତି ।
ଉପଧୀସୂତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେସୁ କାୟେସୁ । କାୟଂ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଆହ, ନ ପୁତ୍ତଗୱାଦିକଂ, ନ ପରିଗ୍ଗହଂ ।
ବାହିରେସୁୱତ୍ଥୂସୂତି ମଣିକୁଣ୍ଡଲପୁତ୍ତଦାରାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ।
କାମସୁଖନ୍ତି କାମନୀୟେସୁ ଅସ୍ସାଦସୁଖୱସେନ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା । ବାହିରୱତ୍ଥୁକାୟ ତଣ୍ହାୟାତି କାମନୀୟେସୁ ବାହିରୱତ୍ଥୂସୁ ଅସ୍ସାଦସୁଖୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକାୟାତି ରୂପକାୟସଙ୍ଖାତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ।
ପୁନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକାୟାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସିନେହୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ।
ଗୱେସିତବ୍ବଂ ନିଦାନଂ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନେରୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟନିଦାନପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧୀସୁ । ୟଥାତି ୟେନ ଅନ୍ଧକାରାଦିନା ସଭାୱେନ ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ମାତର’’ନ୍ତି ୟଂ କାମତଣ୍ହଂ ଭଗୱା ଆହ, ଅୟଂ କାମତଣ୍ହା ତଥା ତେନ ଅନ୍ଧକାରାଦିନା ସଭାୱେନ ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ମାତର’’ନ୍ତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।
ଗାଥାତ୍ଥୋ ପନ – କାମେତୀତି କାମୋ, କାମତଣ୍ହା, କାମେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଜାନନତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅପସ୍ସନତାୟ ଚ ଅନ୍ଧାତି କାମନ୍ଧା। କାମତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ଜାଲେନ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଅଜାନନାପସ୍ସନେନ ସଞ୍ଛନ୍ନା ପଲିଗୁଣ୍ଠିତାତି ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା। ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ଛଦନେନ ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଅଜାନନାପସ୍ସନେନ ଛାଦିତା ପିହିତାତି ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା। ଅତ୍ଥଧମ୍ମେସୁ ପମତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ପମାଦେନ ବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ବନ୍ଧିତବ୍ବା ପୁଗ୍ଗଲା ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତି, କୁମିନାମୁଖେ ପୱତ୍ତା ମଚ୍ଛା ମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତି ଇୱ ଚ, ଖୀରପକୋ ୱଚ୍ଛୋ ମାତରଂ ଅନ୍ୱେତି ଇୱ ଚ, ତଥା ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ମାତର’ନ୍ତି ୟାୟ ଦେସନାୟ, ଗାଥାୟ ୱା କାମତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା, ସା ଦେସନା, ଗାଥା ୱା କତମେନ ଦେସନାଭୂତେନ ଅପରେନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇମାୟ ଦେସନାୟ, ଗାଥାୟ ୱା ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା କତମେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାତି ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ଅନ୍ୱେନ୍ତୀ’’ତି ଦେସନା, ଗାଥା ୱା । ପୁବ୍ବାପରେନାତି ତତୋ ଦେସନାତୋ ପୁବ୍ବେନ ଦେସନାୱଚନେନ, ଗାଥାୱଚନେନ ୱା ଅପରେନ ଦେସନାୱଚନେନ, ଗାଥାୱଚନେନ ୱା । ୟୁଜ୍ଜତି ୟୁଜ୍ଜନଂ ଏତି ସମେତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ୟଥାତି ୟେନ ଅନ୍ଧକରଣାଦିନା । ‘‘ରତ୍ତୋ…ପେ॰… ନର’’ନ୍ତି ୟଂ ଗାଥାୱଚନଂ ଭଗୱା ଆହ, ତେନ ଗାଥାୱଚନେନ ତଥା ଅନ୍ଧକରଣାଦିନା ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଗାଥାତ୍ଥୋ ପନ – ରତ୍ତୋ ରଞ୍ଜନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ତହିତପୟୋଜନଂ ପରହିତପୟୋଜନଂ ନ ଜାନାତି । ରତ୍ତୋ ରଞ୍ଜନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ନ ପସ୍ସତି । ରାଗୋ ୟଂ ନରଂ ୟଦା ସହତେ, ତଦା ତସ୍ସ ନରସ୍ସ ଅନ୍ଧଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ତମଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଇତୀତି ଏୱଂ । ଅନ୍ଧତାୟ ଅନ୍ଧକରଣତାୟ ସଞ୍ଛନ୍ନତାୟ ସଞ୍ଛନ୍ନକରଣତାୟ । ସାୟେୱ ତଣ୍ହାତି ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ମାତର’’ନ୍ତି ଗାଥାୱଚନେନ ୟା କାମତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା, ସାୟେୱ କାମତଣ୍ହା । ଅଭିଲପିତାତି ‘‘ରତ୍ତୋ…ପେ॰… ନର’’ନ୍ତି ଅପରେନ ଗାଥାୱଚନେନ ଭଗୱତା ୱୋହାରିତା ୱୋହରଣେନ ଞାପିତା, ଅଭିଲପିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମାନତା ପୁବ୍ବଦେସନା ଅପରଦେସନାୟ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଗାଥାସୁ କତମେହି ପଦେହି ସାୟେୱ ତଣ୍ହା ଅଭିଲପିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମେହି ଅଭିଲପିତାତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ଚାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟଂ ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ଛାଦିତା’’ତି ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ଆହ, ଦୁତିୟଗାଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ରତ୍ତୋ…ପେ॰… ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ଆହ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନେହି ପରିୟୁଟ୍ଠାନଦୀପକେହି ଇମେହି ‘‘କାମନ୍ଧା…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି ପଦେହି ସାୟେୱ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତା କାମତଣ୍ହା ଚ ଭଗୱତା ଅଭିଲପିତା ।
‘‘ୟଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱୁତ୍ତଂ, କତମଂ ତଂ ? ୟା ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା ୱୁତ୍ତା, କତମା ସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ଅନ୍ଧକାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରଂ ୟଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଭୱେ । ୟା ଚ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା ୱୁତ୍ତା, ଅୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଭୱେତି ୟୋଜନା ।
‘‘କାମା’’ତି ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ଭଗୱା ଆହ, ତେନ ପଦେନ ଇମେ କିଲେସକାମା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା’’ତି ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ଭଗୱା ଆହ, ତେନ ପଦେନ ତେସଂୟେୱ କିଲେସକାମାନଂ ପୟୋଗେନ ସମୁଦାଚାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସଂସାରତୋ ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀହି ପଲୋଭୟମାନା ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ କିଲେସେହି ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ସନ୍ତାନେ ତିଟ୍ଠମାନତ୍ତା । କିଲେସୱସେନାତି ୱୀତିକ୍କମକିଲେସୱସେନ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନାତି ୱୀତିକ୍କମନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୱସେନ । ୟେତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତଣ୍ହାସହିତପୁଗ୍ଗଲସଦିସା । ତେତି ତେ ତଣ୍ହାବନ୍ଧନବଦ୍ଧା ଚ ଏଦିସକା ଚ ପୁଗ୍ଗଲା । ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତି ଜରାମରଣଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣନ୍ତି । ଅୟନ୍ତି ଜରାମରଣାନୁପ୍ପୱତ୍ତି ‘‘ଜରାମରଣମନ୍ୱେନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଭଗୱତା ଦସ୍ସିତାତି ୟୋଜନା ।
‘‘କାମନ୍ଧା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ଚେୱ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ଚ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ‘ୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚା ଠିତୀ ଚା’ତିଆଦିଗାଥାସୁ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି ଅମ୍ହେହି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସା ଗାଥାୟ – ୟସ୍ସ ମୁନିନୋ ପପଞ୍ଚା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀ ଚ ନତ୍ଥି, ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତା ସଙ୍ଖାରା ଚ ନତ୍ଥି, ଠିତୀ ଅନୁସୟା ତଣ୍ହା ଚ ନତ୍ଥି, ସନ୍ଦାନସଦିସଂ ତଣ୍ହାପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ପଲିଘସଦିସୋ ମୋହୋ ଚ ନତ୍ଥି, ସୋ ମୁନି ପପଞ୍ଚାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିତ୍ତଣ୍ହଂ ନିମାନଂ ନିଦିଟ୍ଠିଂ ନିସନ୍ଦାନଂ ନିପଲିଘଂ ଲୋକେ ଚରନ୍ତଂ ତଂ ମୁନିଂ ସଦେୱକୋ ତଣ୍ହାସହିତୋ ଲୋକୋ ନ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗାଥାୟଂ ପପଞ୍ଚାଦୟୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, ‘‘କତମେ ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପପଞ୍ଚା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରପୁଗ୍ଗଲଂ ସଂସାରେ ଚିରଂ ପପଞ୍ଚନ୍ତାପେନ୍ତୀ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ ଚ, ତାହି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ସହଜାତୱସେନ ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ୱା ଅଭିସଙ୍ଖତା ସଙ୍ଖାରା ଚ ପପଞ୍ଚା ନାମ । ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟା ତଣ୍ହା ସତ୍ତାନଂ ତିଟ୍ଠନହେତୁତ୍ତା ଠିତୀ ନାମ । ପୱତ୍ତମାନାୟ ତଣ୍ହାୟ ୟଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଛତ୍ତିଂସତଣ୍ହାୟ ଜାଲିନିୟା ୟାନି ୱିଚରିତାନି ଚ ୱୁତ୍ତାନି, ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସନ୍ଦାନସଦିସତ୍ତା ସନ୍ଦାନଂ ନାମ । ମୋହୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିବ୍ବାନନଗରପ୍ପୱେସନସ୍ସ ପଟିସେଧକତ୍ତା ପଲିଘସଦିସତ୍ତା ପଲିଘୋ ନାମ । ‘‘ୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚାଦୟୋ ନତ୍ଥି, ସୋ କିଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପପଞ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା, ୟା ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଠିତି, ୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସନ୍ଦାନଞ୍ଚ, ୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଲିଘଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବଂ ଏତଂ ପପଞ୍ଚାଦିକଂ ୟୋ ମୁନି ସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ଅୟଂ ମୁନି ‘‘ନିତ୍ତଣ୍ହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୮. ‘‘ୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚାତିଆଦିଗାଥାୟଂ ୟେ ପପଞ୍ଚାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିହେତୁକା ସଙ୍ଖାରା କଦା କତିୱିଧଂ ଫଲଂ ଦେନ୍ତି, ତଂସଙ୍ଖାରସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତଣ୍ହା କଦା କତିୱିଧଂ ଫଲଂ ଦେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାରାତି ୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପୱତ୍ତା ପରିୟୁଟ୍ଠାନା ଅକୁସଲସଙ୍ଖାରା ଚେତନା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀତି ଦିଟ୍ଠେ ପସ୍ସିତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦନୀୟଂ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା, ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଫଲଂ ୱେଦେତୀତି ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା। କା ସା ? ଅପଦୁସ୍ସନୀୟାଦୀସୁ ଅତିଦୁସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଠମଜୱନଚେତନା । ଉପପଜ୍ଜେ ଫଲଂ ୱେଦେତୀତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟା, ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା । ଅପରାପରିୟାୟେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଂ ୱେଦେତୀତି ଅପରାପରିୟାୟୱେଦନୀୟା, ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନଚେତନା । ତିଫଲଦାନୱସେନ ତିୱିଧା ସଙ୍ଖାରା । ଏୱଂ ଇମାୟ ତିୱିଧାୟ ସଙ୍ଖାରଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତିୱିଧା ତଣ୍ହା ତିୱିଧଂ ଫଲଂ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତଭାୱେ, ଉପପଜ୍ଜେ ୱା ଅନନ୍ତରଭୱେ, ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ ଭୱେ ଦେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଏୱଂ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକସଙ୍ଖାରଂ ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହଂ ୱା ଭଗୱା ଆହ ।
‘‘ୟାୟ ଦେସନାୟ, ଗାଥାୟ ୱା ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ ସଙ୍ଖାରଂ ଆହ, ସା ଦେସନା, ଗାଥା ୱା କତମେନ ଦେସନାଭୂତେନ ୱା ଅପରେନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ଲୋଭପକତଂ କମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ‘‘ୟସ୍ସ…ପେ॰… ଲୋକୋ’’ତି ଦେସନା ଚ ୟା ‘‘ୟଂ ଲୋଭପକତଂ କମ୍ମଂ…ପେ॰… ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ’’ତି ଦେସନା ଚ ୱୁତ୍ତା, ଭଗୱତୋ ଇଦଂ ଦେସନାଦ୍ୱୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବାପରେନ ପୁବ୍ବଂ ଅପରେନ ଅପରଂ ପୁବ୍ବେନ ୟୁଜ୍ଜତି ୟୁଜ୍ଜନଂ ଏତି ସମେତି, ୟଥା ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୟମୁନୋଦକେନ, ୟମୁନୋଦକମ୍ପି ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ‘‘ୟସ୍ସ…ପେ॰… ଲୋକୋ’’ତି ଦେସନା ‘‘ୟଂ ଲୋଭପକତଂ…ପେ॰… ପରିୟାୟେ’’ତି ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ‘‘ୟଂ ଲୋଭପକତଂ…ପେ॰… ପରିୟାୟେ’’ତି ଦେସନାପି ‘‘ୟସ୍ସ…ପେ॰… ଲୋକୋ’’ତି ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘କଥଂ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦିଫଲତ୍ତୟନିବ୍ବତ୍ତକଟ୍ଠେନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ପୁବ୍ବାପରେନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ନୀହରିତ୍ୱା ପୁବ୍ବାପରସଂସନ୍ଦନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂସନ୍ଦନାକାରୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାରତଣ୍ହାୱିଚରିତେସୁ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଆରବ୍ଭ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହାଚରିତଂ । ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନାତି ଅସୁଭାନିଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନବଲେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ପହାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖାରାତି ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବା ସଙ୍ଖାରା । ଦସ୍ସନବଲେନାତି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତପଠମମଗ୍ଗଞାଣବଲେନ ପହାତବ୍ବା । ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବତଣ୍ହାୱିଚରିତେହି ଅୱସେସାନି ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ନିଗ୍ଗତା ତଣ୍ହା ୟସ୍ସ ସୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ, ନିତ୍ତଣ୍ହସ୍ସ ଭାୱୋ ନିତ୍ତଣ୍ହତା, କା ସା ? ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ।
ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାରାଭିନନ୍ଦନତ୍ତୟଂ ୟଦିପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ସମାନଂ, ଦେସନାୟ ପନ ପଦକ୍ଖରାଦୀହି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୟୋୟଂ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋୟଂ କତିୱିଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ଚାୟଂ ପୁବ୍ବାପରୋ ସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ କେୱଲଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନମେୱ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ସୋ ଚାୟ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮) । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସନ୍ଧୀତି କିରିୟାକାରକାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥେନ ସନ୍ଧି । ପଦସନ୍ଧୀତି ନାମପଦାଦିକସ୍ସ ନାମପଦାଦିକନ୍ତରେନ ସନ୍ଧି । ଦେସନାସନ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଦେସନନ୍ତରସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଦେସନନ୍ତରେନ ସନ୍ଧି । ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀତି ନିଦ୍ଦେସନ୍ତରସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସନ୍ତରେନ ସନ୍ଧି ।
ସନ୍ଧି ଚ ନାମ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥାଦୀନଞ୍ଚ ଛଅତ୍ଥପଦାଦୀସୁ ଅୱରୋଧନତୋ ‘‘ଅତ୍ଥସନ୍ଧି ଛପ୍ପଦାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅତ୍ଥସନ୍ଧିବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ଦେସନାସନ୍ଧୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦେସନାସନ୍ଧି ନ ଚ ପଥୱି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ଚ ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟତି ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଝାୟୀ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ନ ଚ ଝାୟତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିସ୍ସଟଂ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଝାୟତି ସମାପଜ୍ଜତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ଚ ଆପନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଫଲସମାପତ୍ତିସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ପଥୱୀଆଦୟୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରବ୍ଭ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଥୱୀଆଦୀହି ମହାଭୂତେହି କାମଭୱରୂପଭୱା ଗହିତା ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀହିପି ଅରୂପଭୱୋ ଗହିତୋ, ଭୱତ୍ତୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚ ଝାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ପଥୱୀଆଦୟୋ ନିସ୍ସାୟ ନ ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚ, ଏୱଂ ସତି ଇଧଲୋକସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱା ପରଲୋକସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ଝାୟୀ ଝାୟତୀତି ଆସଙ୍କନୀୟତ୍ତା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ ଇମଂ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ଇଧଲୋକସଙ୍ଖାତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ଝାୟତି ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚ । ପରଲୋକନ୍ତି ଇଧଲୋକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଭୱନ୍ତରସଙ୍ଖାତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ଚ ଝାୟତି ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚ ।
ୟମିଦଂ ଉଭୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଇଦଂ ଉଭୟଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକଦ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତରେନ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଂ ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ରୂପାୟତନମ୍ପି । ୟଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୁତଂ, ତଂ ସଦ୍ଦାୟତନମ୍ପି । ୟଂ ଗନ୍ଧାୟତନରସାୟତନଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମୁତଂ, ତଂ ଗନ୍ଧାୟତନରସାୟତନଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନମ୍ପି । ୟଂ ଆପୋଧାତୁ ଆକାସଧାତୁ ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ଓଜାସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଆପୋଧାତାଦିକଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସରୂପମ୍ପି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ପରିୟେସିତଂ ୱା ଅପରିୟେସିତଂ ୱା ସନ୍ତିକେ ପତ୍ତଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ ପରିୟେସନାରହଂ ସୁନ୍ଦରଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିତକ୍କିତଂ ୱିତକ୍କନୱସେନ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିଚାରିତଂ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ମନସା ଚିତ୍ତେନେୱ ଅନୁଚିନ୍ତିତଂ ଅନୁଚିନ୍ତନୱସେନ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ନିସ୍ସାୟ ନ ଝାୟତି ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦିକଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ – ‘‘ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧୋ ରୂପସନ୍ତାନୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮) । ‘‘ୟଦି ଝାୟୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଥୱୀଆଦୟୋ ନିସ୍ସାୟ ନ ଝାୟତି ଝାୟୀ ଝାୟତି ଚ, ଏୱଂ ସତି ଅୟଂ ଝାୟୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଦଂ ନାମ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟତୀତି ଲୋକେ କେନଚି ଞାୟତି କିଂ, ଉଦାହୁ ନ ଞାୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ନ ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନେନ ଝାୟନ୍ତୋ ଅୟଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ଅନିସ୍ସିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଝାୟତୀତି ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ କେନଚି ନ ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ ।
ୟସ୍ସ ତେ ନାଭିଜାନାମ, କିଂ ତ୍ୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟସୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯; ନେତ୍ତି॰ ୧୦୪) ।
‘‘କେନଚି ଅୱିଞ୍ଞାୟଭାୱୋ କେନ ସୁତ୍ତେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମିନା ଗୋଧିକସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ମାରୋ ପାପିମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ଖୀଣାସୱଚିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ଥଚିପି ଅନିସ୍ସିତଭାୱଂ ଗୋଧିକସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ୱକ୍କଲିସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘ୟଥା ମାରୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକାରକେ, ପୁଞ୍ଞେ ୱା ମାରେତି ନିୱାରେତୀତି ମାରୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତେ ମାରେତୀତି ୱା ମାରୋ। ପାପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱନ୍ତତାୟ ପାପିମା। ପୁବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ଗୋଧସ୍ସ ଘାତକତ୍ତା ‘‘ଗୋଧିକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଟିସନ୍ଧାଦି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମନ୍ୱେସନ୍ତୋ ନ ଜାନାତି ନ ପସ୍ସତି । ‘‘ପରଚିତ୍ତଜାନନକୋ ମାରୋ କସ୍ମା ନ ଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଗୋଧିକୋ ହି ୟସ୍ମା ପପଞ୍ଚାତୀତୋ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାପହାନେନ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋପି ଅସ୍ସ ଗୋଧିକସ୍ସ ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଚ ନ ଜାନାତୀତି ।
‘‘ଗୋଧିକସୁତ୍ତେନେୱ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱକ୍କଲିସୁତ୍ତେହି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନିସ୍ସିତଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ଏୱଂ ସତି ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନିସ୍ସିତଭାୱୋ କେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତଦାପି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦେୱକେନ ଲୋକେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଉପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନେନ ଝାୟମାନା ଇମେ ଖୀଣାସୱା କତ୍ଥଚି ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ଝାୟନ୍ତୀତି ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ନ ଞାୟନ୍ତି ସମାରକେନ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ନ ଞାୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ନ ଞାୟନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ହି ନ-କାରୋ ଚ ‘‘ଝାୟମାନା’’ତି ପଦେ ନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ‘‘ନ ଝାୟମାନା’’ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ନ ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି ପନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏୱ ‘‘ଲୋକେ କେନଚିପି ନ ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୟଂ ଦେସନାସନ୍ଧୀତି ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱକ୍କଲିସୁତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ସଂସନ୍ଦନା ନିଦ୍ଧାରିତା ୱିୟ ‘‘ନ ଚ ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିଦେସନାୟ ଚ ‘‘ନ ଚ ଇମଂ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିଦେସନାୟ ଚ ୟାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥୱସେନ ସଂସନ୍ଦନା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତାୟ ଦେସନାୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୟଂ କିଞ୍ଚି ନିସ୍ସାୟ ଝାୟୀ ନ ଝାୟତି, ନିବ୍ବାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟୀ ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ସଂସନ୍ଦନା ଦେସନାସନ୍ଧି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଦେସନାସନ୍ଧି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀତି ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ଅତ୍ଥସନ୍ଧିବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧିଦେସନାସନ୍ଧିନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀସୁ ୟା ସନ୍ଧି ‘‘ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସା ନିଦ୍ଦେସତୋ କତମାତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସହଜାତୱସେନ ୱା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱା ନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନନ୍ତି ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା, ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୟଦି ଦେସନା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା, ଏୱଂ ସତି ନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ଦେସିତନ୍ତି ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତଜାନନତ୍ଥାୟ ଦେସିତା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସା । ଅନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟେସଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା, ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ପନ ଅନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟତ୍ଥ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ଦେସିତନ୍ତି ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା, ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତଜାନନତ୍ଥାୟ ଦେସିତା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସା ।
‘‘ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା କେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା କେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ଅକୁସଲପକ୍ଖେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲପକ୍ଖେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା । କୁସଲପକ୍ଖେନାତିଆଦୀସୁପି ଏସ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅକୁସଲପକ୍ଖସାମଞ୍ଞକୁସଲପକ୍ଖସାମଞ୍ଞେହି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅକୁସଲୱିସେସକୁସଲୱିସେସେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ସଂକିଲେସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀତି ଅକୁସଲପକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ପୁରିମନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସଂକିଲେସାଦିକେନ ପଚ୍ଛିମେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତୱସେନ ଅୟଂ ସଂସନ୍ଦନା ଚ ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧି ନାମ । କୁସଲପକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ୱୋଦାନାଦିକେନ ପଚ୍ଛିମେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତୱସେନ ଅୟଂ ସଂସନ୍ଦନା ଚ ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧି ନାମାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସ୍ସ ନେରୁତ୍ତମଧିପ୍ପାୟନିଦାନପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧିପ୍ପଭେଦେନ ଚେୱ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧିନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧିଦେସନାସନ୍ଧିପ୍ପଭେଦେନ ଚ ୱିଭଜିତବ୍ବଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ତଥା ୱିଭଜିତବ୍ବଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ନେରୁତ୍ତମଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦିକଂ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ହାରସଙ୍ଖେପ) ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସ୍ସ ତଥା ୱିଭଜିତବ୍ବଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ୟସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ୟୋ ୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ସୋ ସୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୋ ଚ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋଜିତୋ, ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ସୋ ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୋ ତଥା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୭. ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୨୯. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ନେରୁତ୍ତାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ…ପେ॰… ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ କତମୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେ’’ନ୍ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଗହିତୋ । ‘‘ତତ୍ଥ ଦେସନାୟଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତି, ପରିୟେସିତ୍ୱା କଥଂ ପଟିପକ୍ଖେ ଆୱଟ୍ଟେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥ, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।
ଧୁନାଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ, ନଳାଗାରଂୱ କୁଞ୍ଜରୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ଗାଥାୟଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗାଥାତ୍ଥୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯) ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ଆରମ୍ଭଥା’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ କତରସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ କତମଂ ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଆରମ୍ଭଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ ନିକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ନିକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ ପରକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ପରକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ ସମଥଭାୱନାସହିତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦିନା ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୟୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତଂ ସମଥଭାୱନାସହିତଂ ୱୀରିୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସାସନେ’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମହଗ୍ଗତସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଦେସନାରୁଳ୍ହଂ ସୁଖାଦିକଂ ସେସକମ୍ପି ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ‘‘ଧୁନାଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନ’’ନ୍ତି ପଦେନ ଗହିତଂ ୱିପସ୍ସନାସହିତଂ ୱୀରିୟଂ କିଲେସଧୁନନେ ସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଦେସନାରୁଳ୍ହଂ ସମାଧିଆଦିକଂ ସେସକମ୍ପି ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ।
‘‘ୟଦି ‘ଆରମ୍ଭଥା’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ସାମଞ୍ଞଭୂତାନଂ ୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞାନଂୟେୱ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି କଥଂ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ପାପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପୁନ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଧିପଚ୍ଚକିଚ୍ଚତାୟ ୟୁତ୍ତସ୍ସାପି ୱୀରିୟାଧିକସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଆରଭନ୍ତା ୟୋଗାୱଚରପୁଗ୍ଗଲା ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ପାପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିକା ପନ ୟସ୍ମା ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁଆଦିଦେସନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୁଆଦୀନିୟେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତାନି ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଇମାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଦେସନା’’ତି । ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିକା ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଟ୍ଠାନାନି ଦେସନା ହୋତି, ନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁଆଦୀନି, ତସ୍ମା ପଦଟ୍ଠାନଂୟେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିଦେସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ତସ୍ସାୟେୱ ଦେସନାୟ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋଗେ ଭାୱନାୟଂ ଅୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପରିପକ୍କଞାଣାନଂ ୟୋଗେ ୟୋଗହେତୁ ୱାସନାଭାଗିୟୱସେନ ଆୟତିଂ ଜାନନତ୍ଥାୟ ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ପରିପକ୍କଞାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ଭେ ଆରମ୍ଭହେତୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପରିଜାନନତ୍ଥାୟ ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିଦେସନା ଆରଦ୍ଧା ।
ତତ୍ଥ ତେସୁ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାୟୁଞ୍ଜନ୍ତେସୁ ପରିପକ୍କାପରିପକ୍କଞାଣେସୁ ୟେ ଅପରିପକ୍କଞାଣା ସତ୍ତା ନ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଅପରିପକ୍କଞାଣା ସତ୍ତା ପମାଦମୂଲକା ହୁତ୍ୱା ୟୋଗେ ଭାୱନାୟଂ ୟେନ ପମାଦେନ ନ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ପମାଦୋ ତଣ୍ହାମୂଲକୋ ପମାଦୋ, ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ ପମାଦୋତି ଦୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଦୁବ୍ବିଧେ ପମାଦେ ଅଞ୍ଞାଣେନ ନିୱୁତୋ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ ସତ୍ତୋ ୟେନ ପମାଦେନ ଞେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଇମେ ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଞେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି ନପ୍ପଜାନାତି, ଅୟଂ ଅଞ୍ଞାଣହେତୁକୋ ପମାଦୋ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ ପମାଦା ନାମ । ୟୋ ପମାଦୋ ତଣ୍ହାମୂଲକୋ, ସୋ ପମାଦୋ ତିୱିଧୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଭୋଗାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ପରିୟେସନ୍ତୋ ତଣ୍ହିକୋ ସତ୍ତୋ ୟଂ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପମାଦୋ ଚ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଭୋଗାନଂ ଠିତତ୍ଥାୟ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ତଣ୍ହିକୋ ସତ୍ତୋ ଆରକ୍ଖନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପମାଦୋ ଚ, ଠିତଂ ଭୋଗଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତଣ୍ହିକୋ ସତ୍ତୋ ପରିଭୋଗନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପମାଦୋ ଚାତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ଇତି ଲୋକେ ଅୟଂ ପମାଦୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଦଟ୍ଠାନୋ ଏକୱିଧୋ ପମାଦୋ, ତଣ୍ହାପଦଟ୍ଠାନୋ ତିୱିଧୋ ପମାଦୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତାସୁ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାସୁ ନାମକାୟୋ ଫସ୍ସାଦିନାମସମୂହୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ରୂପକାୟୋ ପଥୱୀଆଦିରୂପସମୂହୋ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆରମ୍ଭଧାତୁନିକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ପମାଦୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ, ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଏକୱିଧସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ତଣ୍ହା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନାମକାୟୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ତଣ୍ହାୟ ରୂପକାୟୋ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖେ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘କସ୍ମା ନାମକାୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି, ରୂପକାୟୋ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ରୂପୀସୁ ଭୱେସୁ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅରୂପୀସୁ ସମ୍ମୋହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପୀସୁ ଭୱେସୁ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଅହଂମମାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ ତଣ୍ହାଭିନିୱେସୋ ସତ୍ତେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ରୂପକାୟୋ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ଅନମତଗ୍ଗେ ହି ସଂସାରେ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରୂପାଭିରାମା ଭୱନ୍ତି । ଅରୂପୀସୁ ଫସ୍ସାଦୀସୁ ସୁଖୁମଭାୱତୋ ସମ୍ମୋହୋ ସତ୍ତେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ନାମକାୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ରୂପକାୟନାମକାୟେସୁ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ରୂପକାୟୋ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ନାମକାୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ନୀହରିତବ୍ବାୱାତି ।
‘‘କତମୋ ରୂପକାୟୋ, କତମୋ ନାମକାୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ରୂପକାୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନାମକାୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ରୂପକାୟନାମକାୟେସୁ ରୂପକାୟୋ ରୂପସମୂହୋ ନାମ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତି, ନାମକାୟୋ ନାମସମୂହୋ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି । ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ସଉପାଦାନା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘କତମେନ ଉପାଦାନେନ ସଉପାଦାନା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କତମେନ ଉପାଦାନେନ ସଉପାଦାନା ? ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପାଦାନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଉପାଦାନଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ସଉପାଦାନା ନାମ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘କିତ୍ତକାନି ଉପାଦାନାନି ତଣ୍ହା ନାମ ଭୱନ୍ତି, କିତ୍ତକାନି ଉପାଦାନାନି ଅୱିଜ୍ଜା ନାମ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାସୁ । କାମୁପାଦାନଞ୍ଚ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଉପାଦାନାନି ତଣ୍ହା ନାମ ଭୱନ୍ତି । ତଣ୍ହାୱସେନ ହି ‘‘ମମ ସୀଲଂ, ମମ ୱତ’’ନ୍ତି ପରାମସନଂ ଭୱତି । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଉପାଦାନାନି ଅୱିଜ୍ଜା ନାମ ଭୱନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ହି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ଅହଂମମାଦିଦିଟ୍ଠି ଚ ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଇମେହି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ସଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କିତ୍ତକଂ ସଚ୍ଚଂ ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ଲୋକିୟକ୍ଖନ୍ଧା ସଉପାଦାନା ଖନ୍ଧା ଭୱନ୍ତି, ଉପାଦାନେନ ହି ଉପାଦାନାନିପି ଭୱନ୍ତି, ଇଦଂ ସଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ । ୟାନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ଦୁକ୍ଖକାରଣାନି ଭୱନ୍ତି, ଅୟଂ ଉପାଦାନଚତୁକ୍କୋ ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନାମ ଭୱତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ସଉପାଦାନା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଂ । ତେସନ୍ତି ସଉପାଦାନାନଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ‘‘ଆରମ୍ଭଥା’’ତିଆଦିକଂ ଧମ୍ମଂ ୱେନେୟ୍ୟାନୁରୂପଂ ଭଗୱା ଦେସେତି । ସାମଞ୍ଞେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦. ଆରମ୍ଭପଟିପକ୍ଖଭୂତପମାଦୱସେନ ପୁରିମସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ଇତରସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ କଥଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ପମାଦମୁଖେନେୱ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତଣ୍ହାମୂଲକଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକେସୁ ପମାଦେସୁ । ତସ୍ସାତି ତିୱିଧସ୍ସ ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ । ସମ୍ପଟିୱେଧେନାତି ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ପରିଜାନନେନ । ରକ୍ଖଣାତି ଅତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତା । ପଟିସଂହରଣାତି ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ଅପ୍ପମାଦାନନୁୟୋଗେନ ସଂହରଣା ୟା ଖେପନା ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ଅପ୍ପମାଦାନୁୟୋଗେନ ପୱତ୍ତା ଖେପନସଙ୍ଖାତା ଭାୱନା ସମଥୋ ନାମାତି ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖମୁଖେନ ପୁନ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ସମଥୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋତି ।
‘‘ସୋ ସମଥୋ କଥଂ କେନ ଉପାୟେନ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କଥନ୍ତି କେନ ଉପାୟେନ । ‘‘କାମେନ୍ତୀତି କାମା, କାମୀୟନ୍ତୀତି ୱା କାମା’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାମାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ, ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ୱଚନତୋ ଅପ୍ପସ୍ସାଦନୀୟାନଂ କାମାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ । କାମାନନ୍ତି ଚ କମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –‘‘କାମେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦) । ‘‘କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୭୨) ୱଚନତୋ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଇଧ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱୋକାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱ-କାରୋ ଆଗମୋ, ଓ-କାରଂ ଲାମକଭାୱଂ । ଆନିସଂସନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିକଂ । ୟଦା ଜାନାତି, ତଦା ତେନ ଉପାୟେନ ସମଥୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀମଂସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୟଦା ଜାନାତି, ତଦା ସମଥୋ ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମଥେ ଭୱମାନେ ସତି କତମା ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀମଂସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସମଥେ ଭୱମାନେ ସତି ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ୟା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱୀମଂସା ଉପପରିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ଭୱତି, ଅୟଂ ୱୀମଂସା ଉପପରିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ୱିସେସେନ ପସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସନା ନାମ । ଅଥ ୱା ତିୱିଧସ୍ସ ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ସମ୍ପଟିୱେଧେନ ରକ୍ଖଣା ପଟିସଂହରଣା, ଅୟଂ ସମଥୋତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘କତମା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ୱୀମଂସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସମଥେ ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୟା ୱୀମଂସା ଉପପରିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅୟଂ ୱୀମଂସା ଉପପରିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ୱିସେସେନ ପସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସନା ନାମ । ୱୀମଂସାୱ ଦୁବ୍ବଲା, ଉପପରିକ୍ଖା ବଲୱତୀତି ୱିସେସୋ ।
ସମଥୋ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନା ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ‘‘ଇମେ ନିଦ୍ଧାରିତା ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା କିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେ ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୋ ସମଥଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱିପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ କତମେ ୟୋଗାୱଚରେନ ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥେ ଧମ୍ମେ ଭାୱିୟମାନେ ତଣ୍ହା ୟୋଗାୱଚରେନ ପହୀୟତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ଭାୱିୟମାନାୟ ଅୱିଜ୍ଜା ୟୋଗାୱଚରେନ ପହୀୟତୀତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି ତଣ୍ହା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ । ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପହୀୟମାନେସୁ କତମେ ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଉପାଦାନାଦୟୋପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପହୀନେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ସମଥଭାୱନାୟ ପହୀୟମାନାୟ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ପହୀୟମାନାୟ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଦ୍ୱୀହି ଭାୱନାହି ପହୀନେସୁ କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣୱସେନ ।
ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ତଣ୍ହାନିରୋଧା ଉପାଦାନନିରୋଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଣ୍ହାୟ ପହୀୟମାନାୟ ଉପାଦାନାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତୁ, କଥଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହୀୟମାନାୟ ଉପାଦାନାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ‘‘ତଣ୍ହାନିରୋଧା ଉପାଦାନନିରୋଧୋ’’ତି ପାଠେ ଅୱିଜ୍ଜାସହିତତଣ୍ହାନିରୋଧା ଉପାଦାନନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥା ହି ତଣ୍ହାସହିତାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାସହିତାୱ ତଣ୍ହା ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାସହିତତଣ୍ହାନିରୋଧା ଉପାଦାନନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପାଦାନନିରୋଧା ତଥେୱ ଭୱନିରୋଧୋତି ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋତି ଏତ୍ଥାପି ତଣ୍ହାସହିତଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତିଆଦିକୋ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାନଂ ଆୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି ଚ ପୁରିମକାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଚ, ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ଚ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ୱଟ୍ଟନିରୋଧୋ ୱଟ୍ଟନିରୋଧସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି ।
‘‘ୱୀରିୟପଟିପକ୍ଖଭୂତସ୍ସ ପମାଦାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୱା ସଭାଗଭୂତସ୍ସ ପମାଦାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୱା ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଭାୱୋ ଅମ୍ହେହି କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତଥା ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଭାୱେନ ଭଗୱା ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’’ତିଆଦିଗାଥାୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’’ତିଆଦିଗାଥାୱଚନେନ ତଥା ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନପକ୍ଖଂୟେୱ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସଂକିଲେସପକ୍ଖମ୍ପି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ସଂକିଲେସସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମସଭାଗଧମ୍ମୱସେନପି ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାପି ମୂଲେ’’ତିଆଦିଗାଥାୱଚନମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ, ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ, ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟଥାପି ମୂଲେ’ତି ଗାଥମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦) –
ୱୁତ୍ତଂ । ଗାଥାତ୍ଥୋପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥାପି ୟତିପୋତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠକଥାନୁସାରେନେୱ କଥୟିସ୍ସାମ ।
ସମୂହୋ ରୁକ୍ଖୋ ମୂଲତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତେନ ଅୱୟୱେନ ଭୂମିଭାଗେ ଠିତେନାତି ମୂଲଂ, କିଂ ତଂ ? ଭୂମିଭାଗେ ଠିତୋ ମୂଲସଙ୍ଖାତୋ ରୁକ୍ଖାୱୟୱୋ, ତସ୍ମିଂ ମୂଲେ । ନତ୍ଥି ଉପଦ୍ଦୱୋ ଫରସୁଛେଦାଦିଅନ୍ତରାୟୋ ଅସ୍ସ ମୂଲସ୍ସାତି ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ । ଦଳ୍ହେତି ଉପଦ୍ଦୱାଭାୱେନ ସଭାୱତୋ ଥିରେ ସତି । ଛିନ୍ଦୀୟତୀତି ଛିନ୍ନୋ, କୋ ସୋ ? ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତମୂଲସହିତୋ ରୁକ୍ଖାୱୟୱୋ, ନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ ରୁକ୍ଖାୱୟୱୋ । ରୁହତି ୱଡ୍ଢତୀତି ରୁକ୍ଖୋ। ସୋ ଚ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତମୂଲସହିତୋ ରୁକ୍ଖାୱୟୱୋ ରୁକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ପୁନରେୱ ରୂହତୀତି ପୁନ ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାନୁସୟେତି ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ । ଅନୂହତେତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେ ସତି ଇଦଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତିୟେୱାତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ।
‘‘ଇଧ ଗାଥାୟଂ ୟୋ ତଣ୍ହାନୁସୟୋ ଅନୂହତଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ତଣ୍ହାନୁସୟୋ କତମସ୍ସା ତଣ୍ହାୟ ଅନୁସୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ତଣ୍ହାୟ କାମତଣ୍ହାଦିୱସେନ ବହୁୱିଧତ୍ତା ଭୱତଣ୍ହାୟ ଅନୁସୟୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ଭୱସ୍ସାଦତଣ୍ହାଭାୱତୋ । ୟୋ ଅନୁସୟୋ ଏତସ୍ସ ଭୱତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଅନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ହୋତି । ‘‘ଅନୁସୟୋ ବହୁୱିଧୋ, କସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହି ଭୱତଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଭୱତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହି ଭୱେସୁ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଅଦସ୍ସନୱସେନ ଭୱସ୍ସାଦତଣ୍ହା ଭୱତୀତି । ଇମେ ଦ୍ୱେ କିଲେସାତିଆଦିମ୍ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା ପନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ଗହେତବ୍ବା ।
‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦) ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବପାପସ୍ସାତି କମ୍ମପଥଭାୱପ୍ପତ୍ତାପତ୍ତସ୍ସ ନିରୱସେସସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ । ଅକରଣନ୍ତି ସପରସନ୍ତାନେସୁ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ। କୁସଲସ୍ସାତି କମ୍ମପଥଭାୱପ୍ପତ୍ତାପତ୍ତସ୍ସ ତେଭୂମକକୁସଲସ୍ସ ଚେୱ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ ଚ । ଉପସମ୍ପଦାତି ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ସମ୍ପଦା । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସଚିତ୍ତଂ, ସଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୟୋଦାପନଂ ୱୋଦାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନଂ। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦୋ ପନ ‘‘କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା’’ତି ପଦେନ ଗହିତୋ । ଏତଂ ଅକରଣାଦିତ୍ତୟଦୀପନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ।
ଗାଥାୟଂ ୟସ୍ସ ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାପଂ ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମପଥୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ସବ୍ବପାପଂ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଭୱତି । ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଭୱତି । ମୋହସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ତଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନଦୋସସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବପାପୋ ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମପଥପ୍ପଭେଦେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ‘‘ଏତ୍ତକେନେୱ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ଅକୁସଲମୂଲଅଗତିଗମନଭେଦେନପି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ୟା ଅଭିଜ୍ଝା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଅକୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମୱିଭାଗେନ ‘ସବ୍ବପାପ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପାପଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ଅକୁସଲମୂଲୱସେନ ଅଗତିଗମନୱିଭାଗମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅକୁସଲମୂଲ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦) ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ମୋହୱସେନ ସଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଭୟସମ୍ଭୱତୋ ୟଂ ଭୟା ଚ ମୋହା ଚ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇଦଂ ମୋହସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବପାପୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମଂ ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ ଲୋଭୋ ଅସୁଭାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ଲୋଭୋ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟା’ତି ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ତିଣ୍ଣଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ପହାନୱସେନ ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦନମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦) –
ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଭାଧିମୁତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ଅସୁଭାୟ ଅସୁଭଭାୱନାୟ ତଥାପୱତ୍ତେନ ଅଲୋଭେନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ପହୀୟତି, ସତ୍ତେସୁ କୁଜ୍ଝନଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋ ମେତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ତଥାପୱତ୍ତେନ ଅଦୋସେନ ଚ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ପହୀୟତି, ସତ୍ତେସୁ ଚେୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ମୁୟ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମୋହୋ ପଞ୍ଞାୟ ୱିଚାରଣପଞ୍ଞାୟ ଚ ଭାୱନାମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପହୀୟତି।
‘‘ୟଦି ତୀହି କୁସଲମୂଲେହେୱ ଅକୁସଲମୂଲାନି ପହୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ଉପେକ୍ଖାକରୁଣାମୁଦିତା ନିରତ୍ଥକା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଥା ଲୋଭୋ ଉପେକ୍ଖାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖାୟାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସକା’’ତିଆଦିନା ଭାୱିତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ । ମୁଦିତା ଅରତିଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଅରତିୟା ମୂଲଭୂତଂ ମୋହମ୍ପି ପଜହତୀତି ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ମୋହୋ ମୁଦିତାୟ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅକୁସଲମୂଲାନଂ କୁସଲମୂଲାଦୀହି ପହାତବ୍ବତ୍ତଂ କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତଥା ପହାତବ୍ବତ୍ତେନ ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ତଥା ପହାତବ୍ବତ୍ତଂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧. ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ସବ୍ବପାପୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଅକରଣଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତାନଂ ଅକରଣଂ ଅନିୱାରିତଂ ସିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବପାପଂ ନାମ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମିଚ୍ଛାସତୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରଣଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତି ।
ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ବହୁଧା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ କୁସଲସ୍ସ ସମ୍ପଦା ୱିଭଜିତବ୍ବା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କୁସଲସ୍ସ ସମ୍ପଦଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠସୁ ମିଚ୍ଛତ୍ତେସୁ ପହୀନେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧୀତି ଅଟ୍ଠସମ୍ମତ୍ତାନି ୱିସଭାଗପରିୱତ୍ତନଧମ୍ମୱସେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅତୀତସ୍ସାତି ଅତୀତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତସ୍ସ । ୱିପସ୍ସିନୋ ହି ଭଗୱତୋ ଅୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଗାଥା । ଚିତ୍ତେ ପରିୟୋଦାପିତେତି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାପି ପରିୟୋଦାପିତା ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପିତେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପରିୟୋଦାପିତଭାୱୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଭଗୱା ୟଂ ‘‘ଚେତୋୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ‘‘ଚେତୋ…ପେ॰… ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପରିୟୋଦାପନା କତିୱିଧା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁୱିଧା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତୋ ଚାତି ପରିୟୋଦାପନସ୍ସ ଦୁୱିଧତ୍ତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିୟୋଦାପିତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୀନନୀୱରଣାନୁସୟା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ପସାଦନୀୟୱଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି ।
‘‘ପରିୟୋଦାପନସ୍ସ କିତ୍ତିକା ଭୂମିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ପରିୟୋଦାପନଭୂମିୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, କତମଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, କତମଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, କତମଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟଂ ପଟିୱେଧେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ଗାଥାୟ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପଟିୱେଧେନ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ପରିୟୋଦାପେତି, ଇଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଭୱେ । ୟତୋ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସତୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପରିୟୋଦାପେତି, ଅୟଂ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋ ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ୟେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଙ୍ଗେନ ପରିୟୋଦାପେତି, ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ୟଂ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଂ ଅଧିଗତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ପରିୟୋଦାପିତଂ, ଅୟଂ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଧମ୍ମୋ ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଭୱେ । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଗାଥାୟ ଦେସିତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି । ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ଦେସିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତାନି ।
‘‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିଂ, ଛତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ୟଥ ୱସ୍ସକାଲେ ।
ଏସାନିସଂସୋ ଧମ୍ମେ ସୁଚିଣ୍ଣେ, ନ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ଧମ୍ମଚାରୀ’ତି –
ଗାଥାୟ ଦେସିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାନଂ ଆୱଟ୍ଟନୱସେନ କଥଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତାୟ ଗାଥାୟ ଦେସିତେ ଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମାତି ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ନାମ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲାଦିକୋ ସବ୍ବୋ ସଂୱରୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ସୀଲଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧) । ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀନଂ ଗତିଭୂତତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତି । ସବ୍ବା ଉପପତ୍ତିୟୋ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସମଙ୍ଗୀନଂ ଗତିଭୂତତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତି ନାମ ।
‘‘ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ଧମ୍ମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଧମ୍ମୋ କତ୍ଥ ଠିତୋ, କଥଂ ସୁଚିଣ୍ଣୋ, କୁତୋ ରକ୍ଖତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ସଂୱରସୀଲେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ଧମ୍ମେ । ସଂୱରସୀଲେ ଠିତା ୟା ଅଖଣ୍ଡକାରିତା ହୋତି, ଅୟଂ ଅଖଣ୍ଡୱସେନ କାତବ୍ବୋ ସଂୱରସୀଲେ ଠିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଚିଣ୍ଣପରିଚିଣ୍ଣୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ଚତୂହି ଅପାୟେହି ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରଂ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏକନ୍ତିକଭାୱେନ ରକ୍ଖତି, ଅନେକନ୍ତିକଭାୱେନ ପନ ରକ୍ଖିତମତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋପି ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅପାୟେହୀତି ଚ ପଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ରୋଗାଦିଅନ୍ତରାୟତୋପି ରକ୍ଖତି । ରୋଗାଦିଅନ୍ତରାୟୋ ୱା ଅୟତୋ ଅପଗତତ୍ତା ଅପାୟନ୍ତୋଗଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ତଥା ରକ୍ଖତୀତି କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଲକ୍ଖଣପକାରଦସ୍ସନଂ ଭଗୱା ‘‘ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀଲୱତୋ ଗତିୟୋ ଦେୱା ଚ ମନୁସ୍ସା ଚା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ‘‘ଦ୍ୱେମା…ପେ॰… ମନୁସ୍ସା ଚା’’ତି ୱଚନେନ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସଂୱରସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଅଖଣ୍ଡକାତବ୍ବସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ଅପାୟେହି ରକ୍ଖଣେ ଏକନ୍ତିକଭାୱୋ କେନ ସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଞ୍ଚାତି ଇମିନା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନେନ ପକାରେନପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାଳନ୍ଦାୟନ୍ତି ନାଳନ୍ଦନାମକେ ନିଗମେ ନିସିନ୍ନୋ ଅସିବନ୍ଧକନାମସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଗାମଣି ଗାମଜେଟ୍ଠକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ବାହିରକା ବ୍ରାହ୍ମଣା । ଭନ୍ତେତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାମଣି ଆଲପତି । ପଚ୍ଛାଭୂମକାତି ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ନିସିନ୍ନକା । ଉୟ୍ୟାପେନ୍ତୀତି ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦେୱଲୋକଂ ୟାପେନ୍ତି ପାପେନ୍ତି ।
ଇଧସ୍ସାତି ଇଧଲୋକେ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ପୁରିସୋ ପାଣାତିପାତୀ…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ସେସଂ ପାଳିତୋ ଚେୱ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଚ ଞେୟ୍ୟଂ ।
୩୨. ‘‘ୱିସଭାଗଧମ୍ମସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ମହାକଚ୍ଚାନୋ ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସଂ ୟସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ୟୋ ୟୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋଜିତୋ, ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ସୋ ସୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ତଥା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନେୱ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୮. ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୩୩. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା ପଦଟ୍ଠାନାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଭୂମିଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରଭୂତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଭୂମିୟୋ ଇମିନା ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭତ୍ତା, ତାନି ସୁତ୍ତାନି କିତ୍ତକାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତାନି ସୁତ୍ତାନି ପଠମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତାନି ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱାସନାଭାଗିୟନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଭାୱନା ୱାସନା ନାମ, ୱାସନାୟ ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ୱାସନାଭାଗୋ, ୱାସନାଭାଗେ ୱାଚକଭାୱେନ ନିୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱାସନାଭାଗିୟଂ, କତମଂ ତଂ ? ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀଣି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଭଗୱତା ଦେସିତାନି, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟନ୍ତି ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ପଦାଲନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ନିବ୍ବେଧସ୍ସ ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ନିବ୍ବେଧଭାଗୋ, ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ୱାଚକଭାୱେନ ନିୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ, କତମଂ ତଂ ? ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମା ଭଗୱତା ଦେସିତା, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ।
‘‘ତେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗାହକା ପୁଗ୍ଗଲା ୟାହି ପଟିପଦାହି ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତା ପଟିପଦା କିତ୍ତିକା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନସୀଲଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞଭାଗେ ଭୱା ପଟିପଦାତି ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟା। ଫଲଭାଗେ ଭୱା ପଟିପଦାତି ଫଲଭାଗିୟା। ‘‘ୟେସୁ ସୀଲେସୁ ଠିତା ପଟିଗ୍ଗାହକା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ସୀଲାନି କିତ୍ତକାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ସୀଲାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୱରତି ଏତେନ ସଂୱରେନାତି ସଂୱରୋ, ସୋ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ସବ୍ବୋପି ପାପସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ସୀଲଂ ନାମ । ପଜହତି ଏତେନ ପହାତବ୍ବେତି ପହାନଂ, ପଜହନଂ ୱା ପହାନଂ, ତଞ୍ଚ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୀଲଂ ନାମ ।
‘‘ତେସୁ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଭଗୱା କତମଂ ସୁତ୍ତଂ କତମାୟ ପଟିପଦାୟ ଦେସୟତି, କତରସ୍ମିଂ ସୀଲେ ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କତମେନ ସୀଲେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ୱାସନାଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତାସୁ ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟାଦିପଟିପଦାସୁ ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟାୟ ପଟିପଦାୟ ଭଗୱା ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦେସୟତି, ସୋ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତପଟିଗ୍ଗାହକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ସଂୱରସୀଲାଦୀସୁ ସଂୱରସୀଲେ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ତେନ ସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ସେଟ୍ଠଚରିୟେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସେଟ୍ଠାଚାରପୂରକୋ ଭୱତି । ତତ୍ଥ ତେସୁ ୱାସନାଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତାସୁ ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟାଦିପଟିପଦାସୁ ଫଲଭାଗିୟାୟ ପଟିପଦାୟ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭଗୱା ଦେସୟତି, ସୋ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତପଟିଗ୍ଗାହକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ସଂୱରସୀଲାଦୀସୁ ପହାନସୀଲେ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନୱସେନ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ତେନ ପହାନସୀଲସଙ୍ଖାତେନ ୱିସେସଭୂତେନ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ କତମଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ । ଦାନକଥାତି ସପ୍ପୁରିସଦାନଦାନଫଲଅସପ୍ପୁରିସଦାନଦାନଫଲକଥା । ସୀଲକଥାତି ପଞ୍ଚସୀଲାଦିସୀଲଫଲକଥା । ସଗ୍ଗକଥାତି ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିସୁଖକଥା ଚେୱ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାପକପୁଞ୍ଞକଥା ଚ । ଆଦୀନୱୋତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସକୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ । ଆନିସଂସୋତି ଆନିସଂସଦସ୍ସକୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ । ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ୟା ଦେସନା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନା, ସା ଦେସନା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ୟୋଜନା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତସ୍ସପି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନତୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟେ ସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାସନାଭାଗିୟେ ସୁତ୍ତେ ପଜାନନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅରିୟମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଭୂତା ପଞ୍ଞା ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ଫଲଂ ଅରିୟଫଲଂ ନତ୍ଥି । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେ ସୁତ୍ତେ ପନ ପଜାନନାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ୱାସନାଭାଗିୟେ ସୁତ୍ତେ ନତ୍ଥି । ‘‘ପଜାନନା’’ତିଆଦିନା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନା ଦାନକଥାଦିକା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେ ସୁତ୍ତେ ଅନ୍ତୋଗଧା, ଇତରଂୟେୱ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତନ୍ତି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ୟେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଭୂମିୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ତାନି ସୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେୟେୱ ନ ହୋନ୍ତି, କସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ସୁତ୍ତାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନୀ’’ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ? ଅସଙ୍କରତୋ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଭୂମୀନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବାନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତାନିପି ନିଦ୍ଧାରିତାନି ଅସଙ୍କରତ୍ତା’’ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ? ନୋ ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଧାରିତେ ସଂକିଲେସଭାଗିୟସୁତ୍ତମ୍ପି ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ସଂକିଲେସଧମ୍ମତୋ ନିସ୍ସଟ୍ଠଧମ୍ମାନଂୟେୱ ୱାସନାଭାଗିୟଧମ୍ମତ୍ତା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତେ ଚ ନିଦ୍ଧାରିତେ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତମ୍ପି ନିଦ୍ଧାରିତଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ।
‘‘ୟେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଭୂମିୟୋ ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭତ୍ତା, ତାନି ସୁତ୍ତାନି କତମେନ ଫଲେନ ୟୋଜୟିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନୀତି ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତାନି ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି ଚେୱ ତଂନିଦ୍ଧାରଣେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି ଚାତି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି ଇମେସଂୟେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଦେସନାୟ ନୟେନ ନୀତେନ ଫଲେନ ସବ୍ବତୋ ସବ୍ବଭାଗେନ ସଂୱରସୀଲପ୍ପହାନସୀଲେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୟୋଜୟିତବ୍ବାନି । ୟୋଜେନ୍ତେନ ଚ ସବ୍ବତୋ ସବ୍ବଭାଗେନ ଚ ପଦାଦିୱିଚୟେନ ହାରେନ ସଂୱରସୀଲାଦିକଂ ଫଲଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୁତ୍ତଂ ଫଲଂ ଗୱେସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଫଲଂ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଫଲଂ, ଇଦଂ ଫଲଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଫଲେନ ୟୋଜୟିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘କିତ୍ତକେନ ଫଲେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟାୱତିକା ଞାଣସ୍ସ ଭୂମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତା ଦେସିତେନ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧା ୟାୱତିକା ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟା ପଟିପଦାଦୟୋ ୱିଭଜନଞାଣସ୍ସ ଭୂମି ଆରମ୍ମଣା ଭୱିତୁମରହନ୍ତି, ତାୱତିକାହି ଭୂମୀହି ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତଂ ୟୋଜୟିତବ୍ବଂ । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧା ୟାୱତିକା ଫଲଭାଗିୟା ପଟିପଦାଦୟୋ ୱିଭଜନଞାଣସ୍ସ ଭୂମି ଆରମ୍ମଣା ଭୱିତୁମରହନ୍ତି, ତାୱତିକାହି ଭୂମୀହି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇତରଦ୍ୱୟମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ଞାଣସ୍ସ ଭୂମୀନଂ ସୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ବହୁୱିଧତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୩୪. ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱେହି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କଥଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖାଭାଗିୟଭାୱେହି ଅସାଧାରଣାସାଧାରଣଭାୱେହି ୱିଭଜିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱେହି ଧମ୍ମେ ଏକଦେସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ କିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଭାୱେହି ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭାୱେହି ୱିଭଜିତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟେ ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣାତି ପୁଚ୍ଛତି, ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାମସାଧାରଣା, ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାମସାଧାରଣାତି ନାମେନ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାଧାରଣା ସମାନା, ‘‘କୁସଲା’’ତି ନାମେନ ଏକୱୀସତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସମାନା, ‘‘ଅକୁସଲା’’ତ୍ୟାଦିନାମେନ ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସମାନା, କୁସଲାଦିନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱଚନେନ ୱଚନୀୟା ଅତ୍ଥା କୁସଲାଦିନାମସାଧାରଣାତି ୱୁତ୍ତା । ତେନ ଟୀକାୟଂ –
‘‘ନାମଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଂମୁଖେନେୱ ସଦ୍ଦତୋ ତଦତ୍ଥାୱଗମୋ । ସଦ୍ଦେନ ଚ ସାମଞ୍ଞରୂପେନେୱ ତଥାରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣଂ, ନ ୱିସେସରୂପେନ । ତସ୍ମା ସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ଅତ୍ଥା ସାଧାରଣରୂପନାମାୟତ୍ତଗହଣୀୟତାୟ ନାମସାଧାରଣା ୱୁତ୍ତା’’ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣାତି ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ସାଧାରଣା । ୟସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ସନ୍ତାନେ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିମ୍ହି ୱା ୟେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଧମ୍ମା ତେନ ସନ୍ତାନେନ ୱା ୱତ୍ଥୁନା ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିନା ୱା ସାଧାରଣା ସମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସନ୍ତାନେ ପତିତତ୍ତା ଫୁସନାଦିସଭାୱତୋ ଭିନ୍ନାପି ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ସମାନୱତ୍ଥୁକାୟେୱ ଭୱନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘କିଂ ନାମସାଧାରଣୱତ୍ଥୁସାଧାରଣାୟେୱ ୱିଭଜିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଂ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମସାଧାରଣୱତ୍ଥୁସାଧାରଣେହି ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ ୱା ପନ କିଚ୍ଚସାଧାରଣପଚ୍ଚୟସାଧାରଣପଟିପକ୍ଖାଦିସାଧାରଣମ୍ପି ଧମ୍ମଜାତଂ ଏୱଂଜାତିୟଂ ସାଧାରଣଜାତିୟଂ, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଚୟହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ଗୱେସିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଂ ସାଧାରଣଂ ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ତେସୁ ନାମସାଧାରଣାଦୀସୁ କତମେ ନାମସାଧାରଣା, କତମେ ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମାତୁଘାତକାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତକମ୍ମକରାନଂ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତିଅହେତୁକସୁଗତିଅହେତୁକଦୁହେତୁକତିହେତୁକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅନିୟତକମ୍ମକରାନଂ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବା କିଲେସା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବନାମସାଧାରଣା ସମାନା ଭୱନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମସନୱସେନ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବନାମନାତିୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ନିୟତାନିୟତସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାନଂ କିଲେସାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ଚ ସମାନୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତିଅହେତୁକାଦିଚତୁବ୍ବିଧସତ୍ତସ୍ସ, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା କିଲେସା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦନାମସାଧାରଣା ସମାନା ଭୱନ୍ତି ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗପ୍ପହାତବ୍ବଅନାଗାମିମଗ୍ଗପ୍ପହାତବ୍ବୱସେନ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି କାମରାଗବ୍ୟାପାଦନାମନାତିୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ସମାନୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ, ଅନାଗାମିସ୍ସ ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟା ସଂୟୋଜନା ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟନାମସାଧାରଣା ସମାନା ଭୱନ୍ତି ରୂପରାଗାଦିୱସେନ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟନାମନାତିୱତ୍ତନତୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ, ଅନାଗାମିସ୍ସ ଚ ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ସମାନୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଟୀକାୟଂ – ‘‘ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାନଞ୍ହି ୟଥା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସତ୍ତା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ଅନିୟତାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପହାନେକଟ୍ଠା କିଲେସା ନାମସାଧାରଣା ହୋନ୍ତି, ସହଜେକଟ୍ଠା କିଲେସା ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସାଧାରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କଥଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ସାଧାରଣା ୱିଭତ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅରିୟସାୱକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଆଦିକା ଲୋକିୟା ସମାପତ୍ତିୟେୱ ଗହିତା । ଅରିୟସାୱକୋତି ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକୋ ଅରିୟସାୱକୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଝାନଲାଭୀ ଚ ଫଲଟ୍ଠୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ । ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ହି ଲୋକିୟଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମାପତ୍ତିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବା ସା ଲୋକିୟସମାପତ୍ତି ରୂପାୱଚରା ଅରୂପାୱଚରା ଦିବ୍ବୱିହାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀହି ପରିୟାୟେହି ସାଧାରଣା ତଂସମଙ୍ଗୀହି ୱୀତରାଗାୱୀତରାଗେହି ସାଧାରଣା ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିନାମନାତିୱତ୍ତନତୋ ଚ ୱୀତରାଗାୱୀତରାଗେହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଚ । ‘‘ଅରିୟସାୱକୋ ଚ ଲୋକିୟଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଓଧିସୋ ଓଧିସୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସତି କଥଂ ୱୀତରାଗେହି ସାଧାରଣାତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସାଧାରଣା ହି ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘କଥଂ ତେ ଓଧିସୋ ଗହିତା, ଅଥ ଓଧିସୋ ଗହେତବ୍ବା, କଥଂ ସାଧାରଣାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ତଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ ଆହ – ‘ସାଧାରଣା ହି ଧମ୍ମା ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’ନ୍ତିଆଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂ ୱୀତରାଗାୱୀତରାଗେହି ଓଧିସୋ ଓଧିସୋ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ପରଂ ପରଂ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ସକଂ ସକଂ ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବେ ଜାତଂ ‘‘ଲୋକିୟସମାପତ୍ତୀ’’ତି ନାମଂ ନିୟତୱିସୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହୁତ୍ୱା ହି ୟସ୍ମା ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ସାଧାରଣାତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବା ଗହେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରଂ ପରଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ କଥଂ ନାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନାତିୱତ୍ତନଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ୟୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ଅରିୟସାୱକୋ ୱା ଅୱୀତରାଗୋ ୱା । ଇମେହି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ସୋ ଅରିୟସାୱକୋ ୱା ଅୱୀତରାଗୋ ୱା ପରଂ ପରଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋପି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଲୋକିୟଂ ସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନାତିକ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେହି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଇମେ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତି ଧମ୍ମା ସାଧାରଣାୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ୱାସନାଭାଗିୟାଦିସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ୟେ ଧମ୍ମା ଇମିନା ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭତ୍ତା, ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମେ ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ୱିଭଜିତବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମେ ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣାତି ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟାୱ ଦେସନଂ ଉପାଦାୟ ଅସାଧାରଣା ଧମ୍ମା ଗୱେସିତବ୍ବା, ‘‘ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖା’’ତି ୱା ଗୱେସିତବ୍ବା, ‘‘ଭବ୍ବାଭବ୍ବା’’ତି ୱା ଗୱେସିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ୟାୱ ‘‘ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖା ଭବ୍ବାଭବ୍ବା’’ତି ଦେସନା ୱୁତ୍ତା, ତାୱ ଦେସନଂ ଉପାଦାୟ ଅସାଧାରଣା ଗୱେସିତବ୍ବା । କଥଂ ଗୱେସିତବ୍ବା ? ଅରିୟେସୁ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମୱସେନ ‘‘ସେକ୍ଖା’’ତି ନାମଂ ଅସେକ୍ଖେନ ଅସାଧାରଣଂ, ‘‘ଅସେକ୍ଖା’’ତି ନାମଂ ସେକ୍ଖେନ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ୱା, ଅନରିୟେସୁ ‘‘ଭବ୍ବା’’ତି ନାମଂ ଅଭବ୍ବେନ ଅସାଧାରଣଂ, ‘‘ଅଭବ୍ବା’’ତି ନାମଂ ଭବ୍ବେନ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ୱା ଗୱେସିତବ୍ବା । କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ସଂୟୋଜନା ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅନୁସୟଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତ୍ତା ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଫଲଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସାଧାରଣା ଭୱନ୍ତି, ଧମ୍ମତା ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଅସାଧାରଣୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅସାଧାରଣା, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନଫଲଟ୍ଠତା ଚ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଅସାଧାରଣା । ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ୱା ପହୀୟମାନକିଲେସତା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅସାଧାରଣା, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପହୀନକିଲେସତା ଚ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଅସାଧାରଣା’’ତି ।
ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟା ସଂୟୋଜନା ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅନୁସୟଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତ୍ତା ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଭାୱେନ ଅଟ୍ଠମକସଦିସସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଫଲଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସାଧାରଣା, ଧମ୍ମତା ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଅସାଧାରଣା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ଅନାଗାମିସ୍ସ ଫଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅସାଧାରଣା, ଅନାଗାମିସ୍ସ ଅନାଗାମିଫଲଟ୍ଠତା ଚ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଅସାଧାରଣା । ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ୱା ପହୀୟମାନକିଲେସତା ଅନାଗାମିସ୍ସ ଅସାଧାରଣା, ଅନାଗାମିସ୍ସ ଫଲଟ୍ଠସ୍ସ ପହୀନକିଲେସତା ଚ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଅସାଧାରଣା’’ତି । ‘‘ମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ଫଲଟ୍ଠତାୟ ଅସାଧାରଣା, ଫଲଟ୍ଠତା ଚ ମଗ୍ଗଟ୍ଠତାୟ ଅସାଧାରଣା’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାମଂ‘‘ସେକ୍ଖା’’ତି ନାମଂ ସାଧାରଣଂ। ଧମ୍ମତା ଅସାଧାରଣାତି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଅସାଧାରଣା । ହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅସାଧାରଣା, ହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟଟ୍ଠାନଂ ତଂତଂଫଲଟ୍ଠତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଅସାଧାରଣା, ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅସାଧାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସେକ୍ଖାନଂ ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ତଂତଂଫଲଟ୍ଠତାୟ ଅସାଧାରଣା, ତଂତଂଫଲଟ୍ଠତା ଚ ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠତାୟ ଅସାଧାରଣା’’ତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସବ୍ବେସଂ ପଟିପନ୍ନକାନନ୍ତି ଫଲତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିପନ୍ନକା, ତେସଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାମଂ ‘‘ପଟିପନ୍ନକା’’ତି ନାମଂ ସାଧାରଣଂ, ଧମ୍ମତା ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ଅସାଧାରଣା । ସବ୍ବେସଂ ସେକ୍ଖାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ସୀଲଂ ସାଧାରଣଂ, ଧମ୍ମତା ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠତା ଅସାଧାରଣାତି । ୱାସନାଭାଗିୟସଂକିଲେସଭାଗିୟସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାଦୟୋ ଚେୱ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା ସେକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭେଦେନ ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଅଟ୍ଠମକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅରିୟେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଅସାଧାରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କଥଂ ଅନରିୟେସୁ ଅସାଧାରଣା ୱିଭତ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅନରିୟେସୁପି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗୱେସିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଏୱଂ ‘ଅଟ୍ଠମକସ୍ସା’ତିଆଦିନା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଅସାଧାରଣଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସୁ ନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ଏୱଂ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅରିୟେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଭବ୍ବାଭବ୍ବେସୁ ଅନରିୟେସୁ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା ଅସାଧାରଣତୋ ୱିସେସଂ ଅସାଧାରଣଂ ଅନୁପସ୍ସିନା ଗୱେସକେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଭବ୍ବାଭବ୍ବେସୁପି ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମଂ ଉପାଦାୟ ଗୱେସିତବ୍ବଂ। କଥଂ ? ମାତୁଘାତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତସତ୍ତମଜୱନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ୱା ତଥାପୱତ୍ତା ପଠମଜୱନଚିତ୍ତୁପାଦାଦୟୋ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଭାୱେନ ସାଧାରଣା, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତ୍ତା ଅସାଧାରଣା । ୟଥା ହି ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାପି ‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସାଧାରଣା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁପି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତସତ୍ତମଜୱନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀନଂ ଅନିୟତା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତପଠମଜୱନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଭାୱେନ ସାଧାରଣା, ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀଭାୱତୋ ଅସାଧାରଣା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ –
‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ସାଧାରଣ, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁପି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା, ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଅସାଧାରଣାତି ଇମିନା ନୟେନ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ନୟେନା’’ତି ଇମିନା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବା ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଭବ୍ବା ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣାତି ଗହିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭବ୍ବାଭବ୍ବା’’ତି । ତଥା ହୀନସ୍ସ ହୀନୋ ହୀନଭାୱେନ ସାଧାରଣୋ, ମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠା ଅସାଧାରଣା । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ମଜ୍ଝିମୋ ସାଧାରଣୋ, ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠା ଅସାଧାରଣା । ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱେନ ସାଧାରଣୋ, ହୀନମଜ୍ଝିମା ଅସାଧାରଣାତିପି ଗୱେସିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମଂ ଉପାଦାୟ ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା’’ତିଆଦିନା ନାନାୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତିହାରନୟେନ ଧମ୍ମା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କଥଂ ଭୂମିପଦଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତିହାରନୟେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱତୋ ଧମ୍ମୱିଭଜନାନନ୍ତରଂ ଭୂମିପଦଟ୍ଠାନାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନଭୂମୀତି ଦସ୍ସନଂ ଭୱତି ଏତ୍ଥ ପଠମମଗ୍ଗେତି ଦସ୍ସନଭୂମି, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ। ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିୟାତି ନିୟମନଂ ନିୟାମୋ, କୋ ସୋ ? ସମ୍ପତ୍ତନିୟାମୋ, ଅୱକ୍କନଂ ଅୱକ୍କନ୍ତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ, ନିୟାମସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତି, ତାୟ । ଦସ୍ସନଭୂମିନାମକୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିନାମକସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ପଠମମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ନାମ, ଫଲସମଙ୍ଗୀ ପନ ନିୟାମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିସଦ୍ଦେନ ପଠମଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଗହିତା । ଭାୱନାଭୂମୀତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ । ଉତ୍ତରିକାନନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପରିପୱତ୍ତାନଂ ତଂତଂଫଲାନଂ ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସମଥଂ ଆୱହନ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଞାଣାଧିକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୱିପସ୍ସନାୱହନ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅୱସେସା ଦ୍ୱେ ପଟିପଦାପି ନାତିପଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇତରା ପନ ତିସ୍ସୋପି ପଟିପଦା ସମଥଂ ଆୱହନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) । ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ସୟମେୱ ଏକନ୍ତେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତି, ୱନ୍ଦନୟାଚନପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନାଦୟୋପି ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେହି କାରଣେହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପରତୋଘୋସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ପରତୋଘୋସୋ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚଜନୱନ୍ଦନୟାଚନକାଲେସୁ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନାଦିକାଲେସୁ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ପଟିପୁଚ୍ଛସାକଚ୍ଛାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତି । ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖସମାଧୀହି ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ହି ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ସମାହିତୋ ଚ ଧମ୍ମଚିନ୍ତନେ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି ।
ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂତି ପୁରିମା ପୁରିମା ସମଥଭାୱନା ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଦାନସୀଲାଦୀହି କାରଣେହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ଭାୱନାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଛିମାୟ ପଚ୍ଛିମାୟ ସମଥଭାୱନାୟ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ସାଧାରଣନ୍ତି ନ ବୀଜଂ ୱିୟ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ, ଦସ୍ସନଭୂମିଆଦୟୋ ୱିୟ ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିଆଦୀନଂ ଆୱେଣିକଂ, ଅଥ ଖୋ ସାଧାରଣଂ ତଦଞ୍ଞକାରଣେହିପୀ’’ତି । ‘‘ଦାନମୟସୀଲମୟଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପରତୋଘୋସଚିନ୍ତାମୟିଭାୱନାମୟିପଞ୍ଞାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସତି ତେସଂ ଦାନମୟାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତଥାପୱତ୍ତଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ପରତୋ ଚ ଘୋସସ୍ସ ସୁତମୟିୟା ଚ ପଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଦାନଂ, ସୀଲଂ, ଲୋକିୟଭାୱନା ଚ ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରତୋଘୋସାଦୀନଂୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘ଦାନମୟ’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁନୋ ପରତୋଘୋସସ୍ସ ସାଧାରଣପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତବ୍ବୋ । ଦାନଂ ପନ ଦତ୍ୱା ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସୁତାନୁସାରେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସୁତମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ୱନ୍ଦନୟାଚନାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ସୀଲମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁନୋପି ଚିନ୍ତାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସାଧାରଣପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ପନ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମି, ମଗ୍ଗଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁନୋ ଭାୱନାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସାଧାରଣପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସମଥଭାୱନାସଙ୍ଖାତଂ ପନ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱା ପରିପାକଂ ୱିପସ୍ସନାଭାୱଂୟେୱ ୱା ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି ।
ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ପରତୋଘୋସାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ପତିରୂପଦେସୱାସାଦୟୋପି ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ୟଥା ୱିଭଜିତବ୍ବା, ଅମ୍ହେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା, ତଥା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତେପି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପତିରୂପଦେସୱାସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ତଥା ପତିରୂପଦେସୱାସାଦୟୋ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକାଦୀନଂ କାରଣଂ ହୋନ୍ତୀତି ଇମଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ପତିରୂପଦେସୱାସୋ’ତିଆଦିମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ୱୁତ୍ତଂ । ପତିରୂପଦେସଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତସ୍ସ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକୱଡ୍ଢନତୋ, ସମାଧିୱଡ୍ଢନତୋ ଚ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକସ୍ସ ଚ ଉପଚାରସମାଧିଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ଚ ସୀଲାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋତି ସପ୍ପୁରିସସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବୋ ପସାଦୋ, ତତୋ ୱା ଉପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତାନଂ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୋ ପୁବ୍ବପସାଦୋ ୟଥାୱିଧୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ପୟିରୁପାସନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରତନତ୍ତୟେ ତିଣ୍ଣଂ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦାନଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମଥସ୍ସ ଲଭନନିମିତ୍ତଦାୟକଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ତେନ ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ସମଥସ୍ସ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ସୀଲପାମୋଜ୍ଜପୀତାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିହିତସ୍ସ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନଂ ଜାତିୱୟାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ହିରିୟା ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିହିତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ସୀଲାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପରିଚ୍ଚାଗୋ ନିବ୍ବିଦାଞାଣାଦୀହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା କୁସଲୱୀମଂସାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଧମ୍ମସ୍ୱାକ୍ଖାତତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତଧମ୍ମସ୍ସୱନାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତକୁସଲମୂଲକା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତି କୁସଲମୂଲରୋପନା ନାମ, ତାୟ ଚ ତଥାୱିଧକୁସଲମୂଲକାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତା ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ସୁଟ୍ଠୁଭାୱାୟ ସପ୍ପତିସ୍ସୱାୟ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସତ୍ଥୁସମ୍ପଦା ସତ୍ଥରି ଚେୱ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଚ ଗୁଣଅଜାନନତାୟ ଅପ୍ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ପସାଦାୟ ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତକପସାଦାନଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱଡ୍ଢନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅପ୍ପଟିହତପାତିମୋକ୍ଖତା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ୱା ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ଦୁମ୍ମୁଖାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟ, ପେସଲାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିସୀଲସମ୍ପନ୍ନାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ହୋନ୍ତୋ ପନ ୟଥାନୁରୂପେହି ଅଞ୍ଞେହି କାରଣେହି ସାଧାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମଭୂମିପଦଟ୍ଠାନାନଂ ୱିଭତ୍ତିହାରେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଭାୱୋ ଅମ୍ହେହି କେନ ଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେସୁ ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋ ୟୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ୟୋଜିତୋ, ସୋ ସୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନେୱ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୯. ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୩୫. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେ ସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ କତମସ୍ସ ଭାୱିତବ୍ବସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କତମୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, କଥଂ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଭାୱିତବ୍ବସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଅୟଂ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଏୱଂ ପହାତବ୍ବଭାୱୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେ ସୁତ୍ତେ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେ ଅକୁସଲକୁସଲଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବଭାୱାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଂ, ତସ୍ମା ‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତୀ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫) –
ୱୁତ୍ତଂ । ପହାୟକସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ପହାତବ୍ବଭାୱୱସେନ ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ପହାୟକଭାୱୱସେନ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସାତି ସମ୍ମା ସୁନ୍ଦରା ପସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ପୁଗ୍ଗଲପଦଟ୍ଠାନା ହି ଅୟଂ ଦେସନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି । ସା ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କମ୍ମକମ୍ମଫଲାଦିସଦ୍ଦହନୱସେନ ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତା ନିରୱସେସାୱ ଗହିତା । ‘‘ୟାୟ ଭାୱିତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପହାତବ୍ବା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତି, ୟଦି କେୱଲା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତି, ଏୱଂ ସତି ତଦୱସେସା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଜିଣ୍ଣା
ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେ ଚସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟା ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲାୟେୱ ଧମ୍ମା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ପହାତବ୍ବାରହା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସଭାୱା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଉପାଦାନନିରୋଧା ଭୱନିରୋଧୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୨; ମହାୱ॰ ୧) ।
‘‘ୟଦି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲଧମ୍ମାୟେୱ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟା ଅନେକେ କୁସଲା ସମଥୱିପସ୍ସନା ୱା ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ୱା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ତେ ଧମ୍ମା ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତନୱସେନ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଟିପକ୍ଖାନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା, ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିୱତ୍ତନଭାୱୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ କଥଂ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋଜନତ୍ଥ ଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ମା ସୁନ୍ଦରା ପସତ୍ଥା ୱାଚା ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସମ୍ମାୱାଚୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚସ୍ସ । ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସତ୍ଥୋସମ୍ମା ଅୱିପରୀତତୋ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ଅୱିମୁତ୍ତାୱ ସମାନା ୱିମୁତ୍ତା ମୟ’’ନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣଂ ୱିଗତଂ ଭୱତି । ‘‘ୟେ ଚସ୍ସା’’ତିଆଦୀନଂ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିକୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୬. ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସାତିଆଦିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ କୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠାଦିକାୟେୱ ଅକୁସଲା ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀନଂ କୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖା ପାଣାତିପାତାଦିକାପି ଅକୁସଲା ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିମୁଖେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନକାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରାଦିତୋ ୱେରମଣିୟାଦୀହି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟସ୍ସା’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬) ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନପହୀନୋ ହୋତି । କାଲୱାଦିସ୍ସାତି ୱଦିତବ୍ବକାଲେ ୱଦିତବ୍ବଂ ୱଦତି ସୀଲେନାତି କାଲୱାଦୀ, ତସ୍ସ ।
‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନପି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚୀତିଆଦିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିମୁଖେନେୱ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଏୱ ପରିୱତ୍ତନଂ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କେଚି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦିକାୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ପରେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗରହନ୍ତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା ସନ୍ଦିଟ୍ଠେ ନିୟୁତ୍ତା, ସହଧମ୍ମିକା ସହ ଧମ୍ମେନ କାରଣେନ ୟେ ୱତ୍ତନ୍ତି ସହଧମ୍ମିକା । ଗାରୟ୍ହା ଗରହିତବ୍ବାକାରେ ୟୁତ୍ତା। ୱାଦା ଚ ଅନୁୱାଦା ଚ ୱାଦାନୁୱାଦା, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତି । ତେନ ଗରହଣେନ । ପୁଜ୍ଜା ପୂଜିତବ୍ବା ଚ ନ ଭୱନ୍ତି, ପାସଂସା ପସଂସିତବ୍ବା ଚ ନ ଭୱନ୍ତି । ଏୱନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଂ ୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦିକଂ ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଞ୍ଚ ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତି । ତେନ ହି ୟେ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପିକା, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ନ ପୁଜ୍ଜା ଚ ପାସଂସା ଚ…ପେ॰… ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞ୍ଚ ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତି । ତେନ ହି ୟେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱାଚିକା, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ନ ପୁଜ୍ଜା ଚ ପାସଂସା ଚ । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଞ୍ଚ ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତି । ତେନ ହି ୟେ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିକା, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ନ ପୁଜ୍ଜା ଚ ପାସଂସା ଚ । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଞ୍ଚ ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଗରହନ୍ତି । ତେନ ହି ୟେ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନିକା, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ନ ପୁଜ୍ଜା ଚ ପାସଂସା ଚାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ‘‘ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନା’’ତିପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି ।
‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଗରହୱସେନେୱ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠାଦୟୋ ଚ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା, ନାୱସେସାନଂ ପସଂସାୱସେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କାମାଦୀନଂ ପସଂସାୱସେନପି କାମାନଂ ପଟିପକ୍ଖା ୱେରମଣିୟାଦୟୋପି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚି ଏୱମାହଂସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା କାମା, ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା କାମା, ଆସେୱିତବ୍ବା କାମା, ନିସେୱିତବ୍ବା କାମାତି ଏତ୍ଥ କାମୀୟନ୍ତେତି କାମାତି କମ୍ମସାଧନୱସେନ ୱତ୍ଥୁକାମା ଗହିତା, ନାତିପଣୀତା କାମା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ଅତିପଣୀତା କାମା ପରି ସମନ୍ତତୋ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା । ଅତିପଣୀତତରା କାମା ଆ ଭୁସୋ ସେୱିତବ୍ବା, ନିୟତା ସେୱିତବ୍ବା । ଭାୱୟିତବ୍ବା କାମା, ବହୁଲୀକାତବ୍ବା କାମାତି ଏତ୍ଥ ପନ କାମେନ୍ତୀତି କାମାତି କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ କିଲେସକାମା ଗହିତା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ଭାୱୟିତବ୍ବା ୱଡ୍ଢାପେତବ୍ବା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା କିଲେସକାମା, ବହୂନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ କାତବ୍ବା ୱଡ୍ଢାପେତବ୍ବା କିଲେସକାମାତି ୟେ ଚ କାମୱସିକା ପୁଥୁଜ୍ଜନା କେଚି ଏୱମାହଂସୁ ତେସଂ କାମୱସିକାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ କେସଞ୍ଚି ତାଦିସେହି କାମେହି ୱେରମଣୀ କୁସଲଚେତନା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅଧମ୍ମୋ ଅସେୱିତବ୍ବୋ ନାମ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ୱା ପନ କେଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଧମ୍ମୋତି ନିୟ୍ୟାନିକୋତି ୟେ ୱା ପନ ପଞ୍ଚାତପାଦିପଟିପନ୍ନକା ତତ୍ଥିୟା ଏୱମାହଂସୁ, ତେସଂ ପଞ୍ଚାତପାଦିପଟିପନ୍ନକାନଂ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ଧମ୍ମୋ ମଜ୍ଝିମାପଟିପଦାସଙ୍ଖାତୋ ୱିପସ୍ସନାସହିତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅଧମ୍ମୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକୋ ଅଭାୱେତବ୍ବୋ ନାମ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖୱସେନପି ପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପାପଂ ନିଜ୍ଜରାପେସ୍ସାମା’’ତି ଅତ୍ତହିଂସନାଦିୱସେନ ପଟିପନ୍ନକାନଂ ପୱତ୍ତୋ ସରୀରତାପନୋ ଦୁକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋତି ।
ୟେ ଚ ତଥାପଟିପନ୍ନକା କେଚି ଏୱମାହଂସୁ, ତେସଂ ତଥାପଟିପନ୍ନକାନଂ ଅନୱଜ୍ଜପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସରୀରଦୁକ୍ଖୂପସମୋ ସୁଖୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।
ଅନ୍ତଦ୍ୱୟାଦିୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଏୱଂ ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିକା ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦିମୁଖେନ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟଥା ୱା ପନା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬) ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୂତି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେସୁ । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ହି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣକତ୍ତା ଅସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।
‘‘ୟଦି ସରୂପତୋୟେୱ ଇମେସଂ ଇମେ ପଟିପକ୍ଖାତି ଅପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ଏୱଂ ସତି ନିରୱସେସା ଚ ପଟିପକ୍ଖା ନ ସକ୍କା ପରିୱତ୍ତେତୁଂ, କଥଂ ସକ୍କା ପରିୱତ୍ତେତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପରିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଆଚରିୟୋ ଚିତ୍ତେନ ରୋଚୟତି ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପଗଚ୍ଛତି, କୁସଲସ୍ସ ୱା ଅକୁସଲସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ରୁଚିକସ୍ସ ଉପଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସୋ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠତୋ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ । ଇଟ୍ଠଂ ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଆଚରିୟୋ ଚିତ୍ତେନ ରୋଚୟତି ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପଗଚ୍ଛତି, ଇଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ରୁଚିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସୋ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠତୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତୋ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ଭୱତୀତି ପରିୱତ୍ତେତୁକାମେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଧମ୍ମାନୁରୂପପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ପରିୱତ୍ତନେ ପଟିପକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱେତୀ’’ତି ।
‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ଅମ୍ହେହି କଥଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କୁସଲାକୁସଲେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ନୀହରିତ୍ୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋ ୟୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ ନିୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ନୀହରିତ୍ୱା ସୋ ସୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୦. ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୩୭. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା ସୁତ୍ତତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୱେୱଚନାନି ବହୂନୀ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଏକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ୟାନି ୱେୱଚନାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, କତମାନି ତାନି ୱେୱଚନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଏକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ସଭାୱଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି ୟଥା ୟେହି ପକାରେହି ଚେୱ ୱେୱଚନେହି ଚ ଭଗୱା ନିଦ୍ଦିସତି, ତଥାପକାରାନି ୱେୱଚନାନି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତାନି ୱେୱଚନାନି କିନ୍ତି ଭଗୱା ଆହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୟଂୟଂପକାରାନି ୱେୱଚନାନି –
‘‘ଆସା ଚ ପିହା ଚ ଅଭିନନ୍ଦନା ଚ, ଅନେକଧାତୂସୁ ସରା ପତିଟ୍ଠିତା ।
ଅଞ୍ଞାଣମୂଲପ୍ପଭୱା ପଜପ୍ପିତା, ସବ୍ବା ମୟା ବ୍ୟନ୍ତିକତା ସମୂଲିକା’’ତି ॥ –
ଭଗୱା ଆହ, ତଂତଂପକାରାନି ୱେୱଚନାନି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏକସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକେହି ପରିୟାୟଭୂତେହି ୱେୱଚନେହି ନିଦ୍ଦିସନେ ଫଲଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭) ବହୁଧା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ନ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘କତମା ଆସା, କତମା ପିହାଦୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଆସା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ଭୱିସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆସୀସନା ଅୱସ୍ସଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ୟା ଆସା ଅସ୍ସ ଆସୀସନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଆସୀସନା ‘‘ଆସା ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୟା ପତ୍ଥନା ଅସ୍ସ ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସେୟ୍ୟତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏଦିସୋ ଅହଂ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୟା ପିହା ଅସ୍ସ ପିହୟନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ପତ୍ଥନା ‘‘ପିହା ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନାଗତତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା ‘‘ଆସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା ‘‘ପିହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ତଣ୍ହାଭାୱେନ ଏକତ୍ତା ଏକୋ ଧମ୍ମୋୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତି, ପଟିପାଲେତି ଏତାୟ ତଣ୍ହାୟାତି ପଟିପାଲନା, ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ପଟିପାଲନାତି ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିପଟିପାଲନା। ୟା ତଣ୍ହା ଅସ୍ସ ପାଲୟନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ତଣ୍ହା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ୟା ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ପଟିପାଲେତବ୍ବା, କତମା ସା ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସତ୍ତତୋ ୱା ସଙ୍ଖାରତୋ ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପିୟଂ ୱା ଞାତିଂ, ପିୟଂ ୱା ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଞାତି’’ନ୍ତି ଇମିନା ମିତ୍ତବନ୍ଧୱାଦୟୋପି ଗହିତା । ଧମ୍ମଂ ପନ ପିୟରୂପାରମ୍ମଣାଦିକଂ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ତଣ୍ହିକୋ ଅଭିନନ୍ଦତି, ସା ତଣ୍ହା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନା ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିକ୍କୂଲଂ ଞାତିଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲଂ ଞାତିଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ସଭାୱୱସେନ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲତୋ ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ତଣ୍ହିକୋ ଅଭିନନ୍ଦତି, ସା ତଣ୍ହା ୱା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନା ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟାସୁ ଅନେକାସୁ ଧାତୂସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ତଣ୍ହା ‘ସରା’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, କତମା ତା ଧାତୁୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତା ଧାତୁୟୋ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ତାସୁ ଧାତୂସୁ କତମାୟ ଧାତୁୟା କତମା ସରା ପତିଟ୍ଠିତା ପୱତ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମାୟ ଧାତୁୟା ଅୟଂ ସରା ପତିଟ୍ଠିତା ପୱତ୍ତାତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସରାତି କେଚି ରୂପାଧିମୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କେଚୀତି ସରାସଙ୍ଖାତାୟ ରୂପତଣ୍ହାୟ ତଣ୍ହିକା ପୁଗ୍ଗଲା । ରୂପାଧିମୁତ୍ତାତି ରୂପଧାତୁସଙ୍ଖାତେ ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁତ୍ତା ଅଜ୍ଝୋସିତା । ଇମିନା ପଦେନ ରୂପତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତା ସରା ରୂପଧାତୁୟା ପତିଟ୍ଠିତା ପୱତ୍ତାତି ଗହିତା, ‘‘କେଚି ସଦ୍ଦାଧିମୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀହିପି ସଦ୍ଦତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାଦୟୋ ସରା ସଦ୍ଦଧାତୁୟାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତା ପୱତ୍ତା ସରାୱ ଗହିତା । କେଚି ଧମ୍ମାଧିମୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁସୋତଧାତୁଘାନଧାତୁଜିୱ୍ହାଧାତୁକାୟଧାତୁସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୟୋ ଗହିତା, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଗହିତାପି ଛବ୍ବିଧାୱ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ରୂପାଧିମୁତ୍ତାଦୀସୁ କିତ୍ତକାନି ପଦାନି ତଣ୍ହାପକ୍ଖେ ତଣ୍ହାୟ ୱେୱଚନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଏତାଦିସାନି ଏତ୍ତକାନି ପଦାନି ତଣ୍ହାପକ୍ଖେ ତଣ୍ହାୱେୱଚନାନୀତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟାନି ଛ ଗେହସିତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ରୂପାଦୀସୁ । ଛ ଗେହସିତାନି ଦୋମନସ୍ସାନୀତି ଛସୁ ରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହାପେମଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତାନି ଛ ଦୋମନସ୍ସାନି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ଛ ଉପେକ୍ଖା ଗେହସିତାପି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, କସ୍ମା ନ ଗହିତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟା ଛ ଉପେକ୍ଖା ଗେହସିତା, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖତ୍ତା ନ ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮. ‘‘କଥଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ତଣ୍ହା ଏୱ ଗହିତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସାୟେୱ ପତ୍ଥନାକାରେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଏୱ ତଣ୍ହା ପତ୍ଥନାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଆସାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ ନନ୍ଦନତୋ ‘‘ଧମ୍ମନନ୍ଦୀ’’ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତି ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠନତୋ ‘‘ଧମ୍ମଜ୍ଝୋସାନ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ୱେୱଚନାନି ହୋନ୍ତି ।
ତଣ୍ହାୟ ୱେୱଚନାନି ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତାନି, ‘‘କତମାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେୱଚନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ। ମନତି ଜାନାତୀତି ମନୋ। ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ପକରଣେସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତୋୱ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ୱେୱଚନାନିୟେୱ ଇମାନି ଇମସ୍ସ ୱେୱଚନାନୀତି ଏତ୍ତକାନିୟେୱ କଥୟିସ୍ସାମ । ‘‘ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞାବଲ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଞାୱେୱଚନାନି ।
‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେୱଚନାନି । ‘‘ତାନି କତ୍ଥ ଦେସିତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଦେସନାୟଂ ୟଥା ଚ ୟଂୟଂପକାରଂ ୱେୱଚନଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ…ପେ॰… ଭଗୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂପକାରଂ ୱେୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା ୱେୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଥା ଚ ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏୱମେୱ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦ୍ୟାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚେୱ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ’’ତିଆନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୧. ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୩୯. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଭଙ୍ଗେନ ୱେୱଚନାନି ୱିଭତ୍ତାନି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଏକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ୱିୱିଧାହି ଦେସେତୀ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ୟା ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟାହି ୱିୱିଧାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭଗୱା ଦେସେତି, କତମା ତା ୱିୱିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟା ପକତିକଥାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପକତିକଥାୟାତି ଅସ୍ସାଦାଦିପଦତ୍ଥୱିସେସଂ ଅନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଅତ୍ଥସଭାୱେନ ପୱତ୍ତାୟ କଥାୟ ସାଧୁକଂ ମନସିକାରଧମ୍ମକଥାୟ ୟା ଦେସନା ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ନିକ୍ଖିପତି ପତିଟ୍ଠପେତି ପକାରେନ ଞାପେତି, ତସ୍ମା ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି, ତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟା ପଞ୍ଞତ୍ତି ‘ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’ତି ୱୁତ୍ତା, କତମା ସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କା ଚ ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –‘‘ଇତି ‘ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘କା ଚ ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’ତିଆଦିମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦେସନାଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଭେଦଭାୱେପି ଅଭେଦୋପଚାରେନ ‘‘ଦେସନା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦେସନା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘କଥଂ ତଂ ସଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଭଗୱା ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଭଗୱା ୟଂ ୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆହ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ସା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବା । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଭଗୱା ଆହ, ଅୟଂ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି, ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦସନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ଲୋକିୟାନେୱ । ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମତ୍ଥତାସାମଞ୍ଞେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଦସନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଇତ୍ଥିପୁରିସଜୀୱିତମନୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଦସନ୍ନଂ । ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଏକନ୍ତି ଗହିତଂ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପନ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ନ ଗହିତାନି ।
କବଳୀକାରେତି ଠାନୂପଚାରେନ ୱୋହରିତେ ଓଜାସଙ୍ଖାତେ ଆହାରେ, ରାଗୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତ୍ତା ଅନୁସୟୱସେନ, ଆସାୱସେନ ୱା ପତ୍ଥନାୱସେନ ୱା ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ । ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱିରୁଳ୍ହନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାପତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେୱ ୱିରୁଳ୍ହଞ୍ଚାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ । ଜାତିଜରାମରଣନ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଲକ୍ଖଣା ଜାତି, ନ ଉପ୍ପାଦୋୱ, ପରିପାକଲକ୍ଖଣା ଜରା, ନ ଠିତିୟେୱ, ଭେଦନଲକ୍ଖଣଂ ମରଣଂ, ନ ଭଙ୍ଗମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସସୋକଂ ସଦରଂ ସଉପାୟାସ’’ନ୍ତି ।
‘‘ଫସ୍ସେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ…ପେ॰… ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ…ପେ॰… ୱଦାମୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟସ୍ସ ଚ ପଭୱସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ୱଟ୍ଟୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ନତ୍ଥି ରାଗୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କବଳୀକାରେ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
୪୦. ୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସମାଧିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱେଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମାଧିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱେଥ…ପେ॰… ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ସମ୍ମସନୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରୂପଂ, ରାଧ, ୱିକିରଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ରୂପଂ, ରାଧ, ୱିକିରଥ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୋଧସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିରୋଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅସ୍ସାଦସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିବ୍ବିଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନି ୱିକିରନ୍ତୋ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ୱିକୀଳନିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ କିଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋ ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି…ପେ॰… ନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଦସ୍ସନଭୂମିୟା ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସୋ ‘ଇମେ ଆସୱା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି…ପେ॰… ‘ଆସୱା ଅସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଖୟେଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଉପ୍ପାଦପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅନୁପ୍ପାଦେଞାଣସ୍ସ ଓକାସସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଓକାସପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ଭସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଆରମ୍ଭପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଆସାଟିକାନଂ ଆହଟନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଆହଟନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଭାୱନାଭୂମିୟା ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିଘାତସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅଭିନିଘାତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
୪୧. ୱଟ୍ଟୱସେନ ୱା ୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ୱା ଧମ୍ମସମ୍ମସନୱସେନ ୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱା ପଜାନନୱସେନ ୱା ସଚ୍ଚେସୁ ନାନାୱିଧୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ସଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ସଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଏୱଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମୁଖେନ ସମ୍ମସନଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧମୁଖେନେୱ ସଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ ଭିକ୍ଖୱେ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ପରିଜାନନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅନନୁସ୍ସୁତେସୂତି ପରିଜାନନୱସେନ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ । ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ ନାମ । ୟଥାସଭାୱତୋ କିଚ୍ଚପରିଜାନନଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟପରିଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ ନାମ । ୟଥାସଭାୱତୋ କିଚ୍ଚପରିଜାନନାଦୀନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା ନାମ । ତଥା ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା ନାମ । ଆଲୋକୋଭାସକରଣଟ୍ଠେନ ଆଲୋକୋ ନାମ । ଇଦଂ ଚକ୍ଖାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନମେୱ । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଉଦପାଦୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଚ୍ଚାନଂ ଦେସନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଦେସନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସୁତମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପୱତ୍ତନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘ତଂ ଖୋ ପନିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ଉଦପାଦୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଚିନ୍ତାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘ତଂ ଖୋ ପନିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାତଂ…ପେ॰… ଉଦପାଦୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଭାୱନାମୟିୟା ପଞ୍ଞାୟ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପୱତ୍ତନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ସଚ୍ଚେସୁ ନାନାୱିଧୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ କୁସଲାକୁସଲାଦିୱସେନ ଦେସିତଧମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚାତିଆଦିଗାଥାୟ କଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୁଲୀୟତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜୀୟତୀତି ତୁଲଂ, କାମାୱଚରକମ୍ମଂ, ନତ୍ଥି ତୁଲଂ ସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଂ ଅସ୍ସ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମସ୍ସାତି ଅତୁଲଂ, ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ । ପୁନବ୍ଭୱଂ ସମ୍ଭୱତି ଏତେନ ସଙ୍ଖାରେନାତି ସମ୍ଭୱୋ, ତଂ ସମ୍ଭୱଂ । ପୁନବ୍ଭୱଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ଭୱସଙ୍ଖାରୋ। ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ରମତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ। ସମଥୱସେନ ସମାଧିୟତୀତି ସମାହିତୋ। ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୱତୀତି ଅତ୍ତସମ୍ଭୱୋ, ତଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ । ମୁନି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସମ୍ଭୱଂ ଭୱସଙ୍ଖାରଂ ତୁଲଞ୍ଚ ଅତୁଲଞ୍ଚ ଅୱସ୍ସଜି, ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ କୱଚଂ ଅଭିନ୍ଦି ଇୱ, ଏୱଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ଅଭିନ୍ଦି ପଦାଲୟୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ମୁନି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ତୁଲଂ ତୁଲୟନ୍ତୋ ଅତୁଲଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ଭୱଂ ଭୱସଙ୍ଖାରଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱସ୍ସଜି । କଥଂ ଅୱସ୍ସଜି ? ସୋ ହି ମୁନି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା, ସମଥୱସେନ ଉପଚାରପ୍ପନାସୁ ସମାହିତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା କୱଚଂ ଅଭିନ୍ଦି ଇୱ, ଏୱଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ତନି ସଞ୍ଜାତଂ କିଲେସଂ ଅଭିନ୍ଦି ପଦାଲୟି, କିଲେସାଭାୱେନ କମ୍ମଞ୍ଚ ଜହୀତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ଭୱସଙ୍ଖାରମୱସ୍ସଜି ମୁନୀ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସମୁଦୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଚ୍ଚାଗପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି କାୟଗତାୟ ସତିୟା ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଠିତିୟା ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଠିତିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ଅଭିନ୍ଦି କୱଚମିୱତ୍ତସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବିଦାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅଭିନିବ୍ବିଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ଉପାଦାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଉପାଦାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅୱିଜ୍ଜାଣ୍ଡକୋସାନଂ ପଦାଲନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଦାଲପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଭଗୱା ୟଂ ‘‘ତୁଲମତୁଲ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥମାହ, ତଥାସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଗାଥାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ।
‘‘ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ ।
‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ୟତୋନିଦାନଂ, କାମେସୁ ସୋ ଜନ୍ତୁ କଥଂ ନମେୟ୍ୟ ।
କାମା ହି ଲୋକେ ସଙ୍ଗୋତି ଞତ୍ୱା, ତେସଂ ସତୀମା ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେ’ତି ॥ –
ଗାଥାୟଂ ପନ କଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଜନ୍ତୁ ୟତୋନିଦାନଂ ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଂ ହେତୁଫଲଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି, ସୋ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଜନ୍ତୁ କାମେସୁ କଥଂ ନମେୟ୍ୟ ନମେତୁଂ ନାରହତି । କାମା ଲୋକେ ‘‘ସଙ୍ଗୋ’’ତି ହି ୟସ୍ମା ପସ୍ସିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ନମେତୁଂ ନାରହତି, ଇତି ଏତଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତେସଂ କାମାନଂ ୱିନୟାୟ ୱୂପସମାୟ ସତିମା କାୟଗତାସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ତୀଣି ସିକ୍ଖାନି ସିକ୍ଖେ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖେପେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧) ପନ ୱିତ୍ଥାରେନ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ।
‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱେୱଚନସ୍ସ ଚ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି, ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘ୟତୋନିଦାନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସମୁଦୟସ୍ସ ପଭୱସ୍ସ ଚ ପହାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତି ଚେୱ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘ଅଦ୍ଦକ୍ଖୀ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଞାଣଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱେୱଚନସ୍ସ ଚ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚେୱ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘କାମେସୁ ସୋ ଜନ୍ତୁ କଥଂ ନମେୟ୍ୟା’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି କାମତଣ୍ହାୟ ୱେୱଚନସ୍ସ ଚ ଅନଭିନିୱିସସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚେୱ ଅନଭିନିୱେସପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘କାମା ହି ଲୋକେ ସଙ୍ଗୋତି ଞତ୍ୱା’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି କାମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକତୋ ଦସ୍ସନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଦସ୍ସନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । କାମା ହି ଅନତ୍ଥଜାନନତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକସଦିସା ।
‘‘କୀଦିସା ହୁତ୍ୱା ଅନତ୍ଥଜନକା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କାମା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମା ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀହି ଅନ୍ତୋଦୟ୍ହନତୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା ଚ, ପୂତିଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ ମଂସପେସୂପମା ଚ, ବହି ଅଞ୍ଞେନ ଦୟ୍ହନତୋ ପାୱକକପ୍ପା ଜଲିତଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମା ଚ, ପତିଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ପପାତୂପମା ଚ, ୱିସସଦିସେହି ଦୋସାଦୀହି ପରହିଂସନତୋ ଉରଗୋପମା ଚ । ‘‘ତେସଂ ସତୀମା’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପହାନାୟ ଅପଚୟସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅପଚୟପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, କାୟଗତାୟ ସତିୟା ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିରାଗୱିନୟସ୍ସ ଦୋସୱିନୟସ୍ସ ମୋହୱିନୟସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଜନ୍ତୂ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟୋଗିସ୍ସ ୱେୱଚନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘ଜନ୍ତୂତି ସାମଞ୍ଞସତ୍ତୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ କସ୍ମା ୟୋଗିୱାଚକୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋଗୀ ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ କାମା ସଙ୍ଗୋତି ପଜାନାତି, ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସୋ ୟୋଗୀ କାମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ କାୟଗତାସତିଆଦୀହି ଉପ୍ପାଦୟତି, ସୋ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ୟୋଗୀ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ୱାୟମତି କୁସଲୱୀରିୟଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ୟୋଗୀୱାଚକୋ ଜନ୍ତୁସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ‘‘ଜନ୍ତୂ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଝାନଧମ୍ମାଦିକସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ୱାୟାମସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱାୟାମପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଓରମତ୍ତିକାୟ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ୱାୟମତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱାୟାମପଞ୍ଞତ୍ତି, ‘‘ହେତୁସୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା ୱାୟମତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି କତମା ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି । ‘‘ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା ୱାୟମତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଭାୱନାୟ ଅପ୍ପମାଦସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅପ୍ପମାଦପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଆରକ୍ଖପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାୟ ଠିତିୟା ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଠିତିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘କେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ୟତୋନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ ।
‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ, ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତି ।
ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ, ତମସା ପରିୱାରିତୋ ।
ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ଖାୟତି, ପସ୍ସତୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ॥ –
ଗାଥାୟଂ ପନ କଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋତି ମୋହହେତୁକେହି ସଂୟୋଜନେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକୋତି ଅପ୍ପହୀନସଂୟୋଜନୋ ସତ୍ତଲୋକୋ । ଭବ୍ବରୂପୋୱଦିସ୍ସତୀତି ଅଭବ୍ବୋପି ଅତ୍ତା ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଭବ୍ବଜାତିକୋ ୱିୟ ବାଲାନଂ ଅୱିପସ୍ସକାନଂ ଦିସ୍ସତି । ଉପଧିବନ୍ଧନୋତି କିଲେସୂପଧୀହି ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ୟୁ-ପଚ୍ଚୟୋ ହି କମ୍ମତ୍ଥେ ୱିହିତୋ । ଉପଧୀସୁ ୱା କିଲେସାନଂ ବନ୍ଧନଂ ୟସ୍ସ ବାଲସ୍ସାତି ଉପଧିବନ୍ଧନୋ। ଦ୍ୱେ ଅୱଡ୍ଢିୟୋ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ବାଲୋ । ତମସା ସମ୍ମୋହେନ ପରିୱାରିତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱିପସ୍ସକାନଂ ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ସିରୀୱିରହିତୋ ୱିୟ ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି । ପସ୍ସତୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ମୋହସୀସେନ ଗହିତାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଦେସନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଦେସନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଲୋକସ୍ସ ୱିପରୀତସ୍ସ ୱିପରୀତାକାରେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱିପରୀତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ପଭୱସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବନ୍ଧନକିଚ୍ଚସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି କିଲେସାନଂ ବନ୍ଧନବଲମୂହନବଲାନଂ ପଞ୍ଞାପନତୋ ବଲପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିରୁହନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱିରୁହନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ତମସା ପରିୱାରିତୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରସ୍ସ ଦେସନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଦେସନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱେୱଚନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଦସ୍ସନକିରିୟାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଦସ୍ସନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ପସ୍ସତୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଅରିୟାନଂ ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘କତମଂ କିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରାଗୋ କିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ କଥଂ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଭଗୱା ୟଂ ‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ’’ତିଆଦିମାହ, ତଥାସମ୍ଭୱତୋ ତାୟ ଗାଥାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ଗାଥାନୁସାରେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ ।
‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତ’ନ୍ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ କଥଂ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିପାଳିମାହ । ‘‘ସା ପନ ପାଳି କିମତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ? ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସସୱିସାଣୱଚନଂ ୱିୟ ଅନତ୍ଥଂ, ୱୋହାରମତ୍ତମେତନ୍ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ଭଞ୍ଜିତୁଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କୁତୋଚିପି ଅଜାତତ୍ତା ଅଭୂତତ୍ତା ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ। ପଚ୍ଚୟେହି ଅକତତ୍ତା ଅକତଂ। ସଙ୍ଖତାଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥି । ଏତଂ ଅଜାତାଦିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ନୋ ଚେ ଅଭୱିସ୍ସ, ଏୱଂ ସତି ନିସ୍ସରଣଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେଥ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା, ମଗ୍ଗଫଲାନଞ୍ଚ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଚ ତିୱିଧସ୍ସ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପୱଟ୍ଟନତୋ ଅଜାତାଦିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦେସନାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘ନୟିଧ ଜାତସ୍ସ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟେଥା’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଖତସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ଉପନୟନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘ୟସ୍ମା ଚ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଜୋତନାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତି । ‘‘ୟସ୍ମା ଜାତସ୍ସ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଂସାରତୋ ନିୟ୍ୟାନିକପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସୋ ପଣ୍ଡିତେହି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦ୍ୟାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚେୱ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ’’ତି ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୨. ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୪୨. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୟୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୋ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ପାଠେ ‘‘କତମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ନିଦ୍ଧାରିତେହି ଧମ୍ମେହି ଓତରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ଇମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଇମେହି ନିଦ୍ଧାରିତେହି ଧମ୍ମେହି ଓତରତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି କାମଧାତୁତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିଭାଗେ ପୱତ୍ତାୟ ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୁୟା । ଅଧୋତି ରୂପଧାତୁତୋ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ପୱତ୍ତାୟ କାମଧାତୁୟା । ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାମରୂପଅରୂପଧାତୁମ୍ହି । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଅସେକ୍ଖୋ । ଅୟଂ ସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ସମୁଗ୍ଘାତତ୍ତା ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ଅନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ଏୱଂ ସେକ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଚେୱ ଅସେକ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଚ ସେକ୍ଖୋ ଚେୱ ଅସେକ୍ଖୋ ଚ ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଓଘଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ୱିମୁତ୍ତୋ ଉଦତାରୀତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତସ୍ମିଂ ଗାଥାପାଠେ ‘‘କତମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ଓତରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଉଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋପି ଗହିତାତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ରୂପଧାତୁ ଅରୂପଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧୋତି ମନୁସ୍ସଭୱତୋ ଅଧୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟଭୂମିୟୋ ଚ ଗହିତାତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘କାମଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଧୀତି ଚତୁଭୂମିକେତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତେଧାତୁକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଅସେକ୍ଖା ୱିମୁତ୍ତୀତି ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ୟା ୱିରାଗତା ଅତ୍ଥି, ଅୟମ୍ପି ୱିରାଗତା ଅସେକ୍ଖଫଲୱିମୁତ୍ତି । ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ପାଠେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଅୟଂ ଅସେକ୍ଖା ୱିମୁତ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଧାରିତାୟ ଅସେକ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୟାନି ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଓତରଣା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ୱିମୁତ୍ତିୟା ଓତରଣା ନାମ ପୱେସନା ନାମ ।
ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପକାରକତ୍ତା, ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱା ୱିଜ୍ଜା ଭୱନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ତାଦିସାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା ଉପ୍ପାଦହେତୁତୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିରୋଧୋ ହୋତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଓତରଣା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେହି ଓତରଣା ନାମ ।
ତାନିୟେୱ ଅସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତାନି ସଦ୍ଧାୱୀରିୟେହି ସୀଲସମ୍ଭୱତୋ, ସତିୟା ଚ ପଞ୍ଞାନୁୱତ୍ତକତ୍ତା । ସେସା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ପାଠେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଓତରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ଅୟଂ ଅହସ୍ମୀତି ଅନାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ପାଠେ ‘‘କତମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ଓତରଣେହି ଓତରତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ଅହସ୍ମୀତି ଅନାନୁପସ୍ସୀତି ଅୟଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ଅୟଂ ସେକ୍ଖୋ ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ନାନୁପସ୍ସୀ, ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୟୋ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ଅତ୍ଥି, ୟା ସମୁଗ୍ଘାତସଙ୍ଖାତା ସମୁଗ୍ଘାତୱିମୁତ୍ତି ସେକ୍ଖା ୱିମୁତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ସା ସେକ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୟାନି ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ତାନିୟେୱ ସେକ୍ଖାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଓତରଣା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଓତରଣା ନାମ । ସେସା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୩. ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ’’ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ଓତରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠେ ‘‘କତମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ଓତରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତଂ, ଅନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚଲିତଂ ଚଲନଂ ଅତ୍ଥି, ଅନିସ୍ସିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚଲିତଂ ଚଲନଂ ନତ୍ଥି । ଚଲିତେ ଚଲନେ ଅସତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ଭୱତି, ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସତି ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ନତି ନ ହୋତି, ନତିୟା ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଆଗତିଗତି ନ ହୋତି, ଆଗତିଗତିୟା ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଚୁତୂପପାତୋ ନ ହୋତି, ଚୁତୂପପାତେ ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଇଧ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ନେୱ ପସ୍ସତି, ହୁରଂ ୱା ଛସୁ ବାହିରାୟତନେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ଉଭୟଂ ଅନ୍ତରେନ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଫସ୍ସାଦିସମୁଦାୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ଏସୋୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା’’ତିଆଦିକୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନିସ୍ସିତସ୍ସଚଲିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିସ୍ସୟୋ କତିୱିଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତନ୍ତି ନିସ୍ସୟୋ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦୁୱିଧେସୁ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେସୁ ୟା ଚେତନା ରତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ଚେତନାଧମ୍ମୋ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋ ନାମ । ୟା ଚେତନା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତା । ଅୟଂ ଚେତନାଧମ୍ମୋ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋ ନାମ । ସା ଦୁୱିଧା ଚେତନା ପନ ସଙ୍ଖାରା ନାମ । ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ସବ୍ବୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋ । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଓତରଣା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେହି ଓତରଣା ନାମ ।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେ ୟା ୱେଦନା ରତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ସୁଖା ୱେଦନା। ୟା ଚେତନା ସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା। ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସେସା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୪. ‘‘ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠେ ଓତରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା ।
‘‘ୟେ କେଚି ସୋକା ପରିଦେୱିତା ୱା…ପେ॰…
ପିୟଂ ନ କୟିରାଥ କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ’’ତି ॥ –
ଗାଥାପାଠେ ‘‘କତମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ଓତରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେ କେଚି ସୋକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ କେଚି ସୋକା ୱା ୟା କାଚି ପରିଦେୱିତା ୱା ଅନେକରୂପା ୟା କାଚି ଦୁକ୍ଖା ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଏତେ ସୋକାଦୟୋ ପିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଭୱନ୍ତି, ପିୟେ ଅସନ୍ତେ ଏତେ ସୋକାଦୟୋ ନ ଭୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ପିୟେ ଅସନ୍ତେ ସୋକାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୟେସଂ ୱୀତସୋକାନଂ କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେପି ନତ୍ଥି, ତେ ୱୀତସୋକା ସୁଖିନୋ ଭୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱୀତସୋକାନଂ ସୁଖସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ପତ୍ଥୟାନୋ ସପ୍ପୁରିସୋ କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ ପିୟଂ ନ କୟିରାଥାତି ଗାଥାତ୍ଥୋ ।
‘‘ୟେ କେଚି ସୋକା ପରିଦେୱିତା ୱା, ଦୁକ୍ଖା ଚ ଲୋକସ୍ମିମନେକରୂପା ପିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଭୱନ୍ତି ଏତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ପାଠେ ୟା ୱେଦନା ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା। ସେସା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ୟେ କେଚି ସୋକା’’ତିଆଦିଗାଥାପାଠେ ଓତରଣା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତିଆଦିଗାଥାପାଠେ ‘‘କତମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ଓତରତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ପୀତିମନୋ ହୋତୀ’’ତି ପାଠେ ୟା ପୀତିମନତା ୱୁତ୍ତା ନିଦ୍ଧାରିତା, ଅୟଂ ପୀତିମନତା ଅନୁନୟୋ ହୋତି । ‘‘ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପାଠେ ୟଂ ରୁପ୍ପନଂ ଆହ, ଇଦଂ ରୁପ୍ପନଂ ପଟିଘଂ ହୋତି, ଅନୁନୟୋ ଚ ପଟିଘଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଅନୁନୟେ ଚ ପଟିଘେ ଚ ନିଦ୍ଧାରିତେ କତମୋ ଧମ୍ମୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅନୁନୟୋ ପଟିଘଞ୍ଚ ପନ ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋତି ତଣ୍ହାପକ୍ଖତ୍ତା ତଣ୍ହା ନିଦ୍ଧାରିତା । ‘‘ଅନୁନୟୋ ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋ ହୋତୁ, ପଟିଘଂ ପନ ତଣ୍ହାପକ୍ଖଂ ନ ସିୟା’’ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ ? ପଟିଘସ୍ସ ଅତ୍ତସିନେହୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଟିଘମ୍ପି ତଣ୍ହାପକ୍ଖଂ ହୋତି । ‘‘ତଣ୍ହାୟ ନିଦ୍ଧାରିତାୟ କତମୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଣ୍ହାୟ ଚ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସନ୍ନଂ ରୂପାୟତନାନଂ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଦସ ରୂପାନି ଆୟତନାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଓତରଣା ଆୟତନେହି ଓତରଣା ନାମ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ସୁତ୍ତତ୍ଥମୁଖେନ ୱା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତେନ…ପେ॰… ନୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୁ ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୱିସେସୋ ତଦତ୍ଥୱାଚକୱସେନ ୱା ତଦତ୍ଥଞାପକୱସେନ ୱା ଓତରତି ପୱିସତି ସମୋସରତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୱିସେସୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଓତରଣା ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦ୍ୟାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚେୱ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ’’ତି ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିଅତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୩. ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୪୫. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ଓତରେତବ୍ବା ସୁତ୍ତତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ପଞ୍ହେ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘କଥଂ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହେ ସୋଧନୋ ହାରୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଆୟସ୍ମା ଅଜିତୋ ପାରାୟନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ପଞ୍ହେ ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋତି । ‘‘ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭଜେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘କେନସ୍ସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାଥାତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୱ ।
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତି ।
କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସି, କିଂସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ –
ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତଗାଥାୟଞ୍ଚ –
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା,)
ୱିୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତି ।
ଜପ୍ପାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂମି, ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ –
ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତଗାଥାୟଞ୍ଚାତି ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଗାଥାସୁ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଭଗୱା ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦଂ ତଦତ୍ଥେ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟାଦିମଲାନଂ ଅପନୟନେନ ସୋଧେତି । ତଦତ୍ଥେ ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ଥୋ ସୋଧିତୋ ନାମ, ଅତ୍ଥେ ଚ ସୋଧିତେ ପଦମ୍ପି ସୋଧିତଂୟେୱ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫), ଟୀକାୟଞ୍ଚ ‘‘ତବ୍ବିସୟଅଞ୍ଞାଣସଂସୟାଦିମଲାପନୟନେନ ସୋଧେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନୋ ଚ ଆରମ୍ଭନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଗାଥାପଦଂ, ଗାଥାତ୍ଥଂ ୱା, ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ଭଗୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ପଦେନ ସୋଧେତି । ସେସେସୁପି ଏସ ନୟୋ ।
‘‘କିଂସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ପଦେନ ଭଗୱତା ଆରମ୍ଭୋ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁଦ୍ଧୋ ସୋଧିତୋ ହୋତି । ସେସଗାଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟତ୍ଥ ପଞ୍ହେ ଏୱଂ ନିରୱସେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଆରମ୍ଭୋ ସୁଦ୍ଧୋ ସୋଧିତୋ ଭୱତି, ସୋ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ସୋଧିତୋ ଭୱତି । ୟତ୍ଥ ପଞ୍ହେ ଏୱଂ ନିରୱସେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଆରମ୍ଭୋ ୟାୱ ଅସୁଦ୍ଧୋ ଅସୋଧିତୋ ଭୱତି, ତାୱ ସୋ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ସୋଧିତୋ ନ ଭୱତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦ୍ୟାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥୋ ଚେୱ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ’’ତି ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୪. ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୪୬. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଭଙ୍ଗେନ ପଞ୍ହାଦୟୋ ସୋଧିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପଟିନିଦ୍ଦେସତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଏକତ୍ତତାୟ ଧମ୍ମା, ୟେପି ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ୟେ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଥା ତେ ଧାରୟିତବ୍ବା’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେସୁ ଏକତ୍ତତାୟ ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ଧମ୍ମା କିଂ ପନ ତଥେୱ ଧାରୟିତବ୍ବା, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଥାପି ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେ ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୟେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ତତାୟ ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୟୋ ଧମ୍ମା ତଥା ଏକତ୍ତତାୟ ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ଚ ଧାରୟିତବ୍ବା ଉପଲକ୍ଖିତବ୍ବା, ନ ଅଞ୍ଞଥା ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା ।
‘‘ସାମଞ୍ଞକପ୍ପନାୟ ୱୋହାରଭାୱେନ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ କତମା ଏକତ୍ତତା, କତମା ୱେମତ୍ତତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏକତ୍ତତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଦୁକ୍ଖସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସାମଞ୍ଞତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତା ‘‘ଜାତି ଦୁକ୍ଖା, ଜରା ଦୁକ୍ଖା…ପେ॰.. ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଜାତିଆଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଦୁକ୍ଖୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖୱିସେସତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ । ତତ୍ଥାତି ୟେ ଦୁକ୍ଖାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ତେସୁ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ।
ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ‘‘ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା’’ତି ୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସମୁଦୟସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସମୁଦୟସାମଞ୍ଞତା ସମୁଦୟସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା…ପେ॰… ୱିଭୱତଣ୍ହା’’ତି ୱିସେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସମୁଦୟୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସମୁଦୟୱିସେସତା ସମୁଦୟସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ‘‘ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ’’ତି ୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ନିରୋଧସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ନିରୋଧସାମଞ୍ଞତା ନିରୋଧସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ ଚାଗୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ମୁତ୍ତି ଅନାଲୟୋ’’ତି ୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ନିରୋଧୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ନିରୋଧୱିସେସତା ନିରୋଧସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ? ପଟିପଦାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାସାମଞ୍ଞତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିସେସଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିସେସଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ମଗ୍ଗୋତି ନିରୟଗାମିମଗ୍ଗାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସାମଞ୍ଞମଗ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞମଗ୍ଗତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନିରୟଗାମୀ ମଗ୍ଗୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନଗାମୀ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ନିରୟଗାମିମଗ୍ଗାଦିୱିସେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିସେସମଗ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିସେସମଗ୍ଗତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ନିରୋଧୋତି ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧାଦିୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସାମଞ୍ଞନିରୋଧତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞନିରୋଧତା ନିରୋଧସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋ…ପେ॰… ସବ୍ବକିଲେସନିରୋଧୋ’’ତି ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧାଦିୱିସେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିସେସନିରୋଧତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିସେସନିରୋଧତା ନିରୋଧସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ରୂପନ୍ତି ଚାତୁମହାଭୂତିକାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସାମଞ୍ଞରୂପତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞରୂପତା ରୂପସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଚାତୁମହାଭୂତିକଂ…ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୁୟା ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜେତୀ’’ତି ଚାତୁମହାଭୂତିକାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିସେସରୂପତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିସେସରୂପତା ରୂପସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
୪୮.ଅୱିଜ୍ଜାତି ଦୁକ୍ଖେଅଞ୍ଞାଣାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଅୱିଜ୍ଜାସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସାମଞ୍ଞତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଘୀ ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତି ଦୁକ୍ଖେଅଞ୍ଞାଣାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଅୱିଜ୍ଜାୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୱିସେସତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ୱିଜ୍ଜାତି ଦୁକ୍ଖେଞାଣାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିଜ୍ଜାସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିଜ୍ଜାସାମଞ୍ଞତା ୱିଜ୍ଜାୟ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିଜ୍ଜା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦୁକ୍ଖେଞାଣାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିଜ୍ଜାୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିଜ୍ଜାୱିସେସତା ୱିଜ୍ଜାୟ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ସମାପତ୍ତୀତି ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ୟାଦିୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସାମଞ୍ଞସମାପତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ସା ସାମଞ୍ଞସମାପତ୍ତିତା ସମାପତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ସମାପତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତି ଅସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତି…ପେ॰… ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ୟାଦିୱିସେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ୱିସେସସମାପତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ୱିସେସସମାପତ୍ତିତା ସମାପତ୍ତିୟା ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ଝାୟୀତି ସେକ୍ଖଝାୟୀଆଦିୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଝାୟୀସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଝାୟୀସାମଞ୍ଞତା ଝାୟିନୋ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଝାୟୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖୋ ଝାୟୀ, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖୋ ଝାୟୀ…ପେ॰… ପଞ୍ଞୁତ୍ତରୋ ଝାୟୀ’’ତି ସେକ୍ଖଝାୟୀଅସେକ୍ଖଝାୟୀଆଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ଝାୟୀୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ଝାୟୀୱିସେସତା ଝାୟିନୋ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ସମାଧୀତି ସରଣସମାଧ୍ୟାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସମାଧିସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସମାଧିସାମଞ୍ଞତା ସମାଧିନୋ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସମାଧୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସରଣୋ ସମାଧି, ଅରଣୋ ସମାଧି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାସମାଧି, ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ସରଣସମାଧ୍ୟାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ସମାଧିୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ସମାଧିୱିସେସତା ସମାଧିନୋ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
ପଟିପଦାତି ଆଗାଳ୍ହପଟିପଦାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ପଟିପଦାସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ଅୟଂ ପଟିପଦାସାମଞ୍ଞତା ପଟିପଦାୟ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଟିପଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆଗାଳ୍ହପଟିପଦା, ନିଜ୍ଝାମପଟିପଦା…ପେ॰… ସୁଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା’’ତି ଆଗାଳ୍ହପଟିପଦାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା ପଟିପଦାୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ ପଟିପଦାୱିସେସତା ପଟିପଦାୟ ୱେମତ୍ତତା ନାମ ।
କାୟୋତି ନାମକାୟାଦିୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା କାୟସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ କାୟସାମଞ୍ଞତା କାୟସ୍ସ ଏକତ୍ତତା ନାମ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କାୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନାମକାୟୋ ରୂପକାୟୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ନାମକାୟୋ’’ତି ନାମକାୟାଦିୱିସେସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟା କାୟୱିସେସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଅୟଂ କାୟୱିସେସତା କାୟସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ନାମାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ପଦତ୍ଥାଦିକୋ ୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୭) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାଦିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଏକତ୍ତତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏକତ୍ତତା । ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ? ଜାତି ଦୁକ୍ଖା, ଜରା ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ୟୋ ଧମ୍ମୋତି ୟୋ କୋଚି ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧ୍ୟାଦିୱିସେସଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତତୋ ଜାତିଆଦିୱିସେସଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଜରାଦିୱିସେସଧମ୍ମସ୍ସ । ସମାନଭାୱୋତି ଜାତିଆଦିୱିସେସଧମ୍ମେନ ଜରାଦିୱିସେସଧମ୍ମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ସମାନଭାୱୋ । ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଜରାଦିୱିସେସଧମ୍ମସ୍ସ । ଏକତ୍ତତାୟାତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତାଦିସମାନତାୟ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାଦିଭାୱାନଂ ଏକୀଭାୱେନ । ଏକୀଭୱତୀତି ଜାତିଆଦିୱିସେସଭେଦେନ ଅନେକୋପି ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ଏକସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତାୟ ଏକୀଭୱତି । ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱିଲକ୍ଖଣୋ, ତେନ ତେନ ୱେମତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି। ୟସ୍ସ ଜାତିଆଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୟେନ ୟେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନପରିପାଚନାଦିସଭାୱେନ ୟୋ ଜାତିଆଦିଧମ୍ମୋ ଜରାଦିଧମ୍ମେନ ୱିଲକ୍ଖଣୋ ୱିସଦିସୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଜାତିଆଦିଧମ୍ମସ୍ସ ତେନ ତେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନପରିପାଚନାଦିସଭାୱେନ ସୋ ଜାତିଆଦିଧମ୍ମୋ ଜରାଦିଧମ୍ମେନ ୱେମତ୍ତତଂ ୱିସଦିସତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାଦିଭାୱେନ ସମାନୋପି ଜାତିଆଦିଧମ୍ମୋ ଜରାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ଏକତ୍ତୱେମତ୍ତତା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ତାୟ ଏକତ୍ତୱେମତ୍ତତାୟ କତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତେ ସତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ସୁତ୍ତାଦିକେ ପୁଚ୍ଛିତେ ସତି ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସୁତ୍ତେ ୱା ପୁଚ୍ଛିତେ, ୱେୟ୍ୟାକରଣେ ୱା ପୁଚ୍ଛିତେ, ଗାଥାୟଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତାୟଂ ସତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘କିଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘‘ଏକତ୍ତତାୟ ପୁଚ୍ଛତି କିଂ, ଉଦାହୁ ୱେମତ୍ତତାୟ ପୁଚ୍ଛତି କି’’ନ୍ତି ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଇଦାନି ତାୱ ଏକତ୍ତୱେମତ୍ତତାୱିସୟେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ସୁତ୍ତେ ୱା ୱେୟ୍ୟାକରଣେ ୱା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୮) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କଥଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ, କଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଦି ଏକତ୍ତତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦ୍ୟାନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିକୋ ଚ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟାଦିକୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୫. ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୪୯. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଭଙ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନଂ ଏକତ୍ତତାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟତି, ତସ୍ସ ସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିକୋ ପରିକ୍ଖାରଭୂତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ପରିକ୍ଖାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମ ।
‘‘କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଫଲଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟତି ଜନେତି, ତସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମ । ‘‘କିଂଲକ୍ଖଣୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂଲକ୍ଖଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ତତ୍ଥ ‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟତି, ତସ୍ସ ସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପରିକ୍ଖାରଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କିଂଲକ୍ଖଣୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଜନୟନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଜନୟନ୍ତି ହେତୁ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହେତୁପି କାରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋପି କାରଣଂ, ତସ୍ମା କାରଣାୟେୱ କେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କିଂଲକ୍ଖଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନିତବ୍ବଫଲତୋ ଅଞ୍ଞେହି ଫଲେହି ଅସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହେତୁ, ସବ୍ବଫଲେହି ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇମିନା ୱିସେସଲକ୍ଖଣେନ ଦ୍ୱିଧା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱିସେସୋ କୀଦିସୋ ଭୱେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଅଙ୍କୁରସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୟୋ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ତଥା ସୋ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱିସେସୋ କିଂ ୱିୟ ଭୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ବୀଜଂ ଅସାଧାରଣଂ ୟଥା, ତଥା ହେତୁ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅସାଧାରଣୋ ଭୱେ । ପଥୱୀ ଚ ଆପୋ ଚ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସାଧାରଣା ଭୱନ୍ତି ୟଥା, ତଥା ପଚ୍ଚୟୋ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସାଧାରଣୋ ଭୱେ । ସବ୍ବଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ବୀଜଂ ଅସାଧାରଣଂ ଜନକଂ ହେତୁ । ‘‘କଥଂ ପଥୱୀ, ଆପୋ ଚ ସାଧାରଣା ଜନକାତି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଂ ସମାନଂ ଫଲଂ ଭୱାପେତୀତି ସଭାୱୋ, କୋ ସୋ ? ବୀଜଂ ହେତୁୟେୱ । ‘‘କିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ବୀଜଙ୍କୁରୋପମାୟେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୂପମାୟପି ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞାୟ ଉପମାୟପି ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାୟ ଉପମାୟପି ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ବୀଜଙ୍କୁରାଦୀସୁ ବାହିରେସୁ ପରିକ୍ଖାରଭୂତାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସଂସାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ବାହିରେସୁ ପରିକ୍ଖାରଭୂତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ, କଥଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସଂସାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଏୱଂ ବାହିରଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅୟଞ୍ହି ସଂସାରୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯) ୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ସହ ସଂସାରୋ ଭୱତୀତି ସହେତୁପଚ୍ଚୟୋ। ଅୟଂ ସଂସାରୋ ହି ୟସ୍ମା ସହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେପି ପରିକ୍ଖାରଭୂତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସୋ ଇମସ୍ସ ସଂସାରସ୍ସ ସହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୟଦି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବଂ, ‘‘କଥଂ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦିନା ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ସବ୍ବୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ସଂସାରୋତି ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଭଗୱତା ସଂସାରସ୍ସ ସହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଦହିତବ୍ବଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୁ, ‘‘କତମୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମା ଅୱିଜ୍ଜା କତମାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପୁରିମିକା ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମା ପୁରିମିକା ଅୱିଜ୍ଜା କତମା ପଚ୍ଛିମିକା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ ପୁରିମୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ସମନନ୍ତରୋୱ କିଂ, ଉଦାହୁ ପରମ୍ପରହେତୁପି ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ବୀଜଙ୍କୁରୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୀଜଙ୍କୁରୋତି ବୀଜାନଂ ଅଙ୍କୁରୋତି ବୀଜଙ୍କୁରୋ, ବୀଜାନଂ ସମନନ୍ତରହେତୁତାୟ ଅଙ୍କୁରୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି ୱିୟ । ୟତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଦିକେ ୟଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖାଦିକେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଇଦଂ ବୀଜଂ ପନ ପରମ୍ପରହେତୁତାୟ ହେତୁଭୂତଂ ଭୱତି ।
‘‘ବୀଜଂ ପନ ଏକଂୟେୱ ହୋତି, କଥଂ ଦ୍ୱିଧା ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁୱିଧୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ସମନନ୍ତରକାଲପରମ୍ପରକାଲଭେଦେନ ହେତୁପି ଦୁୱିଧୋ ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୀଜଭୂତୋ ହେତୁ ଦୁୱିଧୋ ୟଥା, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୁଭୂତୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋପି ସମନନ୍ତରହେତୁ ଚ ପରମ୍ପରହେତୁ ଚାତି କାଲଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ ଭୱତି, ସମନନ୍ତରୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ସମନନ୍ତରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସମନନ୍ତରହେତୁ ହୋତି । ପୁରିମତରୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ପଚ୍ଛିମତରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରମ୍ପରହେତୁ ହୋତି । ଇତି ବୀଜଭୂତୋ ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ, ପଥୱୀଆପାଦିକୋ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ୟଥା, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକେନେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ୱା ପନ ଥାଲକଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ୟଥା ୱା ପନାତିଆଦିନାପି ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିଭାଗମେୱ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଦୀପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଥାଲକଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟି ଚ ତେଲଞ୍ଚ ପଦୀପସ୍ସ ସଭାୱହେତୁ ସମାନହେତୁ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପଦୀପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତମ୍ପି ଥାଲକାଦିକଂ ସଭାୱହେତୁ ନ ହୋତୀତି କସ୍ମା ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନ ହି ସକ୍କା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଦୀପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅନଗ୍ଗିକଂ ଅଗ୍ଗିରହିତଂ ଥାଲକଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟିଞ୍ଚ ତେଲଞ୍ଚ ଦୀପେତୁଂ ଜାଲେତୁଂ ହି ୟସ୍ମା ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ପୁରିମୋ ପଦୀପୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦୀପସ୍ସ ସଭାୱହେତୁ ହୋତି ୱିୟ, ଏୱଂ ଥାଲକାଦିକଂ ସଭାୱହେତୁ ନ ହୋତି । ଇତି ଏୱଂପକାରୋ ସଭାୱୋ ସମାନୋ ପଦୀପୋ ହେତୁ ହୋତି ୟଥା, ପରଭାୱୋ ଅସମାନୋ ଥାଲକାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୟଥା ଚ, ତଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ସଭାୱୋ ହେତୁ ହୋତି, ବାହିରୋ ଅସମାନୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଜନକୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁ ହୋତି, ପରିଗ୍ଗାହକୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେହି ଫଲେହି ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ ହୋତି, ସବ୍ବେହି ଫଲେହି ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜେତ୍ୱା ପଦୀପୋପମାୟପି ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ପାକଟୋ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦଂ କାରଣଂ ପରିକ୍ଖାରୋତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ କାରଣଭାୱୋ ଚ ଫଲାପେକ୍ଖୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟୋ କାରଣଭାୱୋ ୟେନାକାରେନ ହୋତି, କତମୋ ସୋ କାରଣଭାୱୋ, କତମୋ ସୋ ଆକାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ‘‘ୟଂ ଫଲଂ ୟେନ ୱିସେସେନ ହୋତି, କତମଂ ତଂ ଫଲଂ, କତମୋ ସୋ ୱିସେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ‘‘କାରଣଫଲାନଂ ୟୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି, କତମୋ ସୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୱୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଦାନି ୟସ୍ମା କାରଣଂ ‘ପରିକ୍ଖାରୋ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କାରଣଭାୱୋ ଚ ଫଲାପେକ୍ଖାୟ, ତସ୍ମା କାରଣସ୍ସ ୟୋ କାରଣଭାୱୋ ୟଥା ଚ ସୋ ହୋତି, ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ, ୟୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସେସୋ, ୟୋ ଚ କାରଣଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘ଅୱୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯) ଇମିନା ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଅୱୁପଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ୟୋ ଅନୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅନୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ ସନ୍ତତିଅତ୍ଥୋ ହୋତି ଫଲେନ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା, ୟଞ୍ଚ କାରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଜନକଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ସୋ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି । ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେ ତସ୍ସ ଚ ସନ୍ତତିଅତ୍ଥୋ ହୋତି । ୟଂ ପନ ଫଲଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲସ୍ସ କାରଣଂ ଅହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି । କାରଣତୋ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଫଲତ୍ଥୋ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୟୋ ପଟିସନ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ପଟିସନ୍ଦହନତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଟିସନ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ପୁନବ୍ଭୱତ୍ଥୋ ପୁନବ୍ଭୱନତ୍ଥୋ ହୋତି । କିଲେସାନଂ ୟୋ ପଲିବୋଧତ୍ଥୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଲିବୋଧତ୍ଥୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ ହୋତି । କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ୟୋ ଅସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥୋ ଅନୁସୟତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୟୋ ଅସମ୍ପଟିୱେଧତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅସମ୍ପଟିୱେଧତ୍ଥୋ ଅୱିଜ୍ଜତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ୟୋ ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ବୀଜତ୍ଥୋ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା କାରଣଭାୱୋ ଚ କାରଣାକାରୋ ଚ ଫଲଞ୍ଚ ଫଲୱିସେସୋ ଚ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ପରମ୍ପରହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, କତମୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟତ୍ଥ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତିୟଂ ଅୱୁପଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ୟୋ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦୋ ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତିୟଂ ସନ୍ତତି ହୋତି । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତିୟଂ ୟା ସନ୍ତତି ଅତ୍ଥି, ସା ସନ୍ତତିତତ୍ଥ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତ୍ୱା ପରମ୍ପରହେତୁଆଦିକୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ମହଗ୍ଗତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ, ସମାଧିପଟ୍ଠାନୋ ହି ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମୋ । ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାପଧାନକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୋ ହି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତିତ୍ଥଞ୍ଞୁତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ସଭାୱୋ ହେତୂତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘କୀଦିସୋ ସୋ ସଭାୱୋ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ୱା ପନ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ରୂପେ ପଟିଚ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ, ଆଲୋକୋ ସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟ ଉପନିସ୍ସୟତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଫଲେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅସମାନତ୍ତା ସଭାୱୋ ହେତୁ ନ ହୋତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ମନସିକାରୋ । କିରିୟମନୋଧାତୁ ପନ ଫଲେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ସମାନତ୍ତା ସଭାୱୋ ହେତୁ ହୋତି ୟଥା, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରା ନାମକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ସମାନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତା ସଭାୱୋ ହେତୁ ହୋନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପେନ ଏକସନ୍ତତିୱସେନ ସମାନତ୍ତା ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ସଭାୱୋ ହେତୁ ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ନାମରୂପଂ ସଳାୟତନସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ହେତୁ, ପଚ୍ଚୟୋ ଜନକୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଚ ୟୋ କୋଚି ଉପନିସ୍ସୟୋ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସବ୍ବୋ ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଜନକଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଜନିତବ୍ବୁପତ୍ଥମ୍ଭିୟସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ପରିକ୍ଖରଣତୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମ ।
‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମାତି କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ କାରଣଭୂତେନ ସବ୍ବସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ, ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ତୁମ୍ହେହି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟୋ ୟୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୬. ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୱିଭାୱନା
୫୦. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋ…ପେ॰… ୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ସୋଳସସୁ ଦେସନାହାରାଦୀସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂମୂଲା’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ୟତ୍ତକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଓତରନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମ ।
‘‘କିତ୍ତକେ ପଦଟ୍ଠାନେ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ କିତ୍ତକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ସତି ଅୱୁତ୍ତାନି ୟତ୍ତକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଓତରନ୍ତି ସମୋସରନ୍ତି, ସବ୍ବାନି ତାନି ଅୱୁତ୍ତାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି ୱିୟ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ଆନେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ଆରୋପୟିତବ୍ବାନି । ‘‘କାନି ୱିୟ ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଥା ଆୱଟ୍ଟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱଟ୍ଟେ ହାରେ ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ସତି ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତାନି ବହୁକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଓତରନ୍ତି, ତାନି ବହୁକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ପରିୟେସିତବ୍ବାନି ୟଥା, ଏୱଂ ସମାରୋପନେ ହାରେପି ବହୁକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଦେସନାୟ ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘କେୱଲଂ ପନ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ସମାରୋପନା କାତବ୍ବା କିଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୱସେନାପି ସମାରୋପନା କାତବ୍ବା କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞୱସେନାପି ସମାରୋପନା କାତବ୍ବା; ତସ୍ମା ସମାରୋପନା ଚତୁବ୍ବିଧା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସମାରୋପନା ଚତୁବ୍ବିଧା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ସମାରୋପୟିତବ୍ବସମାରୋପନାସୁ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନା, ୱେୱଚନଂ ୱେୱଚନସମାରୋପନା, ଭାୱନା ଭାୱନାସମାରୋପନା, ପହାନଂ ପହାନସମାରୋପନା, ଇତି ଇମିନା ପଭେଦେନ ସମାରୋପନା ଚତୁବ୍ବିଧା କାତବ୍ବା ।
‘‘ତାସୁ ଚତୁବ୍ବିଧାସୁ ସମାରୋପନାସୁ କତମା ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥକତମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେନ ପଦଟ୍ଠାନେନ ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନଂ ସମାରୋପନା କତମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୟଂ ଅକରଣଂ ଅକରଣହେତୁ ସାସନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ସାସନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ହୋତି, ଅଥ ୱା ଅକରଣଂ ଅକରଣତ୍ଥାୟ ୟଂ ସାସନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ହୋତି, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସାସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକରଣନ୍ତି ହି ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ୟଥା ‘‘କିସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ କିମତ୍ଥ’’ନ୍ତି । କୁସଲସ୍ସ ସମ୍ପଦା ସମ୍ପଦାୟ ୟଂ ସାସନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ । ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନଂ ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନତ୍ଥଂ ୟଂ ସାସନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ହୋତି ।
ଇତି ଏୱଂପକାରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାସନସ୍ସ କିଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିସେସସ୍ସ ୱିସେସପଦଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ପୁଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ସୁଚରିତତ୍ତୟଂ ସାସନସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସୁଚରିତତ୍ତୟେନ ହେତୁନା ସାସନତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ସୁଚରିତତ୍ତୟେ ପଦଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତେ କତମଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟଂ କାୟିକଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ସାସନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ, ‘‘ଖନ୍ଧତ୍ତୟେ ପଦଟ୍ଠାନେ ସମାରୋପୟିତେ କତମଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦ୍ୱୟଂ ସାସନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ । ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାଦ୍ୱୟେ ପଦଟ୍ଠାନେ ସମାରୋପୟିତେ କତମଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସମଥସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଫଲଦ୍ୱୟଂ ସାସନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ ।
ସାସନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନାନି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନୀତି ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତାନି, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତାନି, ‘‘ଇଦାନି କତମସ୍ସ କତମଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱନଂ ୱନଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ କାମଗୁଣପଞ୍ଚକଂ ୱନଂ ତଣ୍ହାଭୂତସ୍ସ ୱନଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ, ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସଙ୍ଖାତଂ ଇଦଂ ୱନଂ ‘‘ଅହୋ ଚକ୍ଖୁ, ଅହୋ ସୋତଂ, ଅହୋ ଘାନଂ, ଅହୋ ଜିୱ୍ହା, ଅହୋ କାୟୋ’’ତି ତେସଂ ତେସଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱନଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ । ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନସଙ୍ଖାତଂ ଇଦଂ ୱନଂ ସଂୟୋଜନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱନଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ, ଆୟତନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଂୟୋଜନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନୁସୟସଙ୍ଖାତଂ ଇଦଂ ୱନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱନଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ସମାରୋପୟିତବ୍ବଂ । ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦୀନଂ ୱନଭାୱୋ ଚ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ୱନଥଭାୱୋ ଚ କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦୀନଂ ୱନଭାୱେନ ଚ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ୱନଥଭାୱେନ ଚ ଭଗୱା ‘‘ଛେତ୍ୱା ୱନଞ୍ଚ ୱନଥଞ୍ଚା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ୱଚନାନୁସାରେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିସଂୱଣ୍ଣନା । ପଦଟ୍ଠାନେନାତି ଏକେକେନ ପଦଟ୍ଠାନେନ । ସମାରୋପନାତି ତଦଞ୍ଞପଦଟ୍ଠାନାନଂ ସମାରୋପନା। ସମାରୋପେନ୍ତି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନି ଏତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟାତି ସମାରୋପନାତି ୱିଗ୍ଗହୋତି । (୧)
୫୧. ପଦଟ୍ଠାନେନ ସମାରୋପନା ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ୱେୱଚନେନ ସମାରୋପନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱେୱଚନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଚତୂସୁ ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନାଦୀସୁ ସମାରୋପନାସୁ ୱେୱଚନେନ ଏକେକେନ ରୋତଦଞ୍ଞୱେୱଚନାନଂ ସମାରୋପନା କତମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ରାଗୱିରାଗା’’ତି ଚ ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ସେକ୍ଖଫଲ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱଚନତ୍ତୟଂ ଅନାଗାମିଫଲତ୍ଥତ୍ତା ଅନାଗାମିଫଲସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା’’ତି ଚ ‘‘ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅସେକ୍ଖଫଲ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱଚନତ୍ତୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । (୨)
ୱେୱଚନେନ ସମାରୋପନା ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ଭାୱନାୟ ସମାରୋପନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଭାୱନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଚତୂସୁ ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନାଦୀସୁ କତମାୟ ଦେସିତାୟ ଭାୱନାୟ କତମେସାନଂ ଅଦେସିତାନଂ ଭାୱନାରୋପନା କତମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ୟଂ ଭାୱନଂ ଭଗୱା ‘‘ତସ୍ମାତିହ, ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯, ୩୭୧, ୩୯୫, ୪୧୫) ଆହ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ତାୟ ଭାୱନାୟ ତଦଞ୍ଞଭାୱନାପି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ତସ୍ମାତିହା’’ତିଆଦିପାଠେ ‘‘କିଂ ଭାୱନଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆତାପୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭଗୱା ଆହ । ‘‘ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ୱଚନେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭଗୱା ଆହ । ‘‘ସତିମା’’ତି ୱଚନେନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆହ । ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆହ । ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କତମା ଭାୱନା ସମାରୋପୟିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । କେନ କାରଣେନ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ, ଭାୱେତବ୍ବଭାୱେନ ୱା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ‘‘ତେସୁ ସମାରୋପିତେସୁ କତମେ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତୂସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ସମାରୋପୟିତବ୍ବେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏୱମେୱ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା ।
ଭାୱନାୟ ସମାରୋପନା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ପହାନେନ ସମାରୋପନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଚତୂସୁ ପଦଟ୍ଠାନସମାରୋପନାଦୀସୁ କତମେନ ଦେସିତେନ ପହାନେନ କତମେସଂ ଅଦେସିତାନଂ ପହାନାନଂ କତମା ସମାରୋପନାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅସୁଭେ ‘ସୁଭ’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତୀ’’ତି ଦେସିତେନ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ କବଳୀକାରାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସକାମୁପାଦାନପ୍ପହାନାଦୟୋପି ସମାରୋପୟିତବ୍ବା ।
‘‘ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେ ‘ସୁଖ’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତୀ’’ତି ଦେସିତେନ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ଫସ୍ସାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସଭୱୁପାଦାନପ୍ପହାନାଦୟୋପି ସମାରୋପୟିତବ୍ବା ।
‘‘ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚେ ‘ନିଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତୀ’’ତି ଦେସିତେନ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସଦିଟ୍ଠୁପାଦାନପ୍ପହାନାଦୟୋପି ସମାରୋପୟିତବ୍ବା ।
‘‘ଧମ୍ମେସୁଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅନତ୍ତନି ‘ଅତ୍ତା’ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତୀ’’ତି ଦେସିତେନ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ? ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନପ୍ପହାନାଦୟୋପି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । (୪)
ପହାନହାରୋ ପନ ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଇଧ ନ ୱଦାମ ।
‘‘ସୁତ୍ତେ ଦେସିତେନ ଏକେକେନ ପଦଟ୍ଠାନାଦିକେନ ଅଦେସିତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସମାରୋପନଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ତଥା ସମାରୋପନଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂମୂଲା, ୟେ ଚେକତ୍ଥା ପକାସିତା ମୁନିନା ।
ତେ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା, ଏସ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ’’ତି –
ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ୱଚନାନୁସାରେନ ତଥା ସମାରୋପନଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘କିଂ ପନ ଏତ୍ତାୱତା ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତେ ଦେସିତେନ ନୟେନ ପଦଟ୍ଠାନାଦିକେନ ଅଦେସିତାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନି ଭୱନ୍ତି, ତେନ ତେନ ପଦଟ୍ଠାନାଦିକେନ ଅଦେସିତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଇମେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୋଳସ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବତ୍ଥେସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟାନଂ ହରଣତୋ ଅପନୟନତୋ ହାରା ନାମାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୱିଭାୱନା ।
୧. ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୫୨. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗାଦିହାରୱିଭଙ୍ଗେନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନାନାସୁତ୍ତତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗାଦିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ।
‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମଂ, ଦିସାଲୋଚନତୋ ଦିସା ୱିଲୋକେତ୍ୱା ।
ସଙ୍ଖିପିୟ ଅଙ୍କୁସେନ ହି, ନୟେହି ତୀହି ନିଦ୍ଦିସେ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନୟସଙ୍ଖେପ) –
ଗାଥା ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ନ ୱିଭତ୍ତୋ, ‘‘କୁହିଞ୍ଚି ୱିଭତ୍ତୋ, ହାରସମ୍ପାତେ ୱା ୱିଭତ୍ତୋ କିଂ, ଉଦାହୁ ନୟସମୁଟ୍ଠାନହାରେ ୱା ୱିଭତ୍ତୋ କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ହାରସମ୍ପାତେ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ତୁମ୍ହେହି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଥ ୱା ସୁପରିକମ୍ମକତଭୂମିସଦିସେସୁ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେସୁ ନାନାସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ନାନାୱଣ୍ଣସୁଗନ୍ଧପୁପ୍ଫସଦିସେ ସୋଳସ ହାରେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୋଳସ ହାରା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ତଥା ସୁସିକ୍ଖିତସିପ୍ପାଚରିୟସୁୱିଚାରିତଜମ୍ବୁନଦାଭରଣସଦିସେସୁ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେସୁ ନାନାସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ନାନାୱିଧରଂସିଜାଲୱିୱିଧମଣିରତନସଦିସେ ସୋଳସ ହାରେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ସୋଳସ ହାରା ୱିଭତ୍ତା, ମହାପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପପ୍ପଟକୋଜସ୍ସ ଖାଦାପନଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ ୱିୟ, ନାନାୱିଧେସୁ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ପରମତ୍ଥୋଜାୟ ସୋଳସହି ହାରେହି ଅତିଦୁକ୍କରଖାଦାପନସଦିସଂ ୱିଞ୍ଞାପନଂ କରୋନ୍ତେନ ଚ ୟୋଜନିକମଧୁଗଣ୍ଡଂ ପୀଳେତ୍ୱା ସୁମଧୁରସସ୍ସ ପାୟାପନଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ ୱିୟ ନାନାୱିଧେସୁ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ପରମତ୍ଥମଧୁରସସ୍ସ ସୋଳସହି ହାରେହି ଅତିଦୁକ୍କରଂ ପାୟାପନସଦିସଂ ୱିଞ୍ଞାପନଂ କରୋନ୍ତେନ ଚ ଆଚରିୟେନ ଅନେକେସୁ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ସୋଳସ ହାରେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୋଳସ ହାରା ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ନାନାୱିଧସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ତେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୋଳସ ହାରା ୱିଭତ୍ତା କିଂ, ଉଦାହୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୋଳସ ହାରା ୱିଭତ୍ତା କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୋଳସ ହାରା ୱିଭତ୍ତାୟେୱାତି ତଥା ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ହାରସମ୍ପାତୱାରଂ ଆହ ।
ନନୁ ହାରସମ୍ପାତୱାରଂ କଥେତୁକାମେନ ଆଚରିୟେନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଗାଥଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ନପ୍ପୟୋଜେତି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱିସୟତ୍ତା ଚ ନୟୱିଚାରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା । ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ ପନ ତଂ ଗାଥଂ ପୟୋଜେତି ଅୱିକିଣ୍ଣୱିସୟତ୍ତା । ତସ୍ମା ତଂ ଗାଥଂ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ହାରସମ୍ପାତୱାରେ ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂୟେୱାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
ଏୱଂ ସୁପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ନାନାୱଣ୍ଣାନି ମୁତ୍ତପୁପ୍ଫାନି ପକିରନ୍ତୋ ୱିୟ, ସୁସିକ୍ଖିତସିପ୍ପାଚରିୟୱିଚାରିତେସୁ ସୁରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରେସୁ ନାନାୱିଧରଂସିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲାନି ୱିୱିଧାନି ମଣିରତନାନି ବନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ, ମହାପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପପ୍ପଟକୋଜଂ ଖାଦାପେନ୍ତୋ ୱିୟ, ୟୋଜନିକମଧୁଗଣ୍ଡଂ ପୀଳେତ୍ୱା ସୁମଧୁରସଂ ପାୟେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ନାନାସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ଉଦାହରନ୍ତୋ ସୋଳସ ହାରେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହାରସମ୍ପାତୱାରଂ ଆରଭି । ଆରଭନ୍ତୋ ଚ ୟାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ –
‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମଂ, ଦିସାଲୋଚନତୋ ଦିସା ୱିଲୋକେତ୍ୱା ।
ସଙ୍ଖିପିୟ ଅଙ୍କୁସେନ ହି, ନୟେହି ତୀହି ନିଦ୍ଦିସେ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ନପ୍ପୟୋଜେତି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱିସୟତ୍ତା, ନୟୱିଚାରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା । ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେହି ହାରାନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମେୱ ହି ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ । ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ ପନ ତଂ ପୟୋଜେତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ସୋଳସ ହାରେ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ତଦନନ୍ତରଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତି ଗାଥଂ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସୋ କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ? ହାରସମ୍ପାତେତି ଆହା’’ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ଗାଥାତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦେସୱିଭାୱନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ସୋଳସ…ପେ॰… ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟା ଗାଥା ନିଦ୍ଦେସେ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ହାରୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଆଚରିୟେନ ନ ୱିଭତ୍ତୋ, ହାରସମ୍ପାତେ ୱା ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ କିଂ, ଉଦାହୁ ନୟସମୁଟ୍ଠାନେ ୱା ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ହାରସମ୍ପାତେ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ।
ହାରସମ୍ପାତେ ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତଭେଦେନ ସୋଳସୱିଧୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱେନ ମୟା ୱିଭଜିୟମାନୋ ହାରସମ୍ପାତଭୂତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ତଥା ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସୋଳସୱିଧେ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିକେ ହାରସମ୍ପାତେ । କତମୋ ହାରସମ୍ପାତଭୂତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚ ।
ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନ, ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ –
ସୁତ୍ତେ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନାତି କିଂଦେସୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ପମାଦଂ ଦେସୟତୀ’’ତିଆଦିସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗାଥାତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨) ୱିଭତ୍ତୋ । ୟୋଜନତ୍ଥୋ ପନ ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାରସ୍ସ ମଚ୍ଚୁନୋ ୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱିପଲ୍ଲାସସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନ ସସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେନ କୁସୀତଚିତ୍ତେନ ତଂଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାରସ୍ସ କିଲେସାଦିମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।
‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’ତି ପଦେନ ଦେସିତଂ ତଂ ପମାଦଧମ୍ମଜାତଂ କସ୍ସ ପଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚାତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୱିପଲ୍ଲାସେନ ୟଦା ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତି, ତଦା ପୱତ୍ତୋ ସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଂ ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୋ ପନ ୱିପଲ୍ଲାସୋ କିଂଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୱିପରୀତଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିପରୀତଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋତି ଅସୁଭାଦୀନଂୟେୱ ସୁଭାଦିୱିପରୀତଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସୟତୀ’’ତି କାରିତତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । କିଂ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ? ସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ସଞ୍ଞଂ ୱିପଲ୍ଲାସୟତି, ଚିତ୍ତମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସୟତି, ଦିଟ୍ଠିମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସୟତି । ଇତି ତୟୋ ଧମ୍ମେ ୱିପଲ୍ଲାସୟତୀତି ୱିପଲ୍ଲାସେତବ୍ବାନଂ ତିୱିଧତ୍ତା ୱିପଲ୍ଲାସାପି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ମୁଦୁକୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ସୁଭାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତାକାରଗ୍ଗହଣମତ୍ତତ୍ତା, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସତୋ ବଲୱା ସୁଭାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସୁଭାଦିୱସେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗହଣତୋ । ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେହି ବଲୱତରୋ, ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସୁଭାଦିଆକାରେନ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଗହଣତୋ । ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ତଦନନ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଏକେକସ୍ସ ସୁଭସୁଖଅତ୍ତନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି ।
ୱିପଲ୍ଲାସା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମେ ୱିପଲ୍ଲାସପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱିସୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମାନି ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂନି ୱିପଲ୍ଲାସପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱିସୟାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କୁହିଂ ୱିପଲ୍ଲାସୟତି ଚତୂସୁ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ରୂପକାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେସୁ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂସୁ ସୋ ସବ୍ବୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୟତି । ‘‘କଥଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପଂ ୱା ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ଅତ୍ତନି ରୂପଂ ୱା ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ରୂପକାୟେ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୟତି । ଏସେୱ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁପି ।
‘‘ତେସୁ ରୂପକାୟାଦୀସୁ କତମଂ କତମସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଠମଂ ୱିପଲ୍ଲାସୱତ୍ଥୁ ରୂପଂ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତୀତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏୱଂ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିପ୍ପକାରେନ ୱିପଲ୍ଲାସା ଚତୁବ୍ବିଧା ଭୱନ୍ତି ।
ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ତେସଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ କତମେ ମୂଲକାରଣଧମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସା, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ – ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ମୂଲକାରଣଭୂତା ଭୱନ୍ତି ।
‘‘ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଏକତୋ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ମୂଲକାରଣଂ କିଂ ହୋନ୍ତି, ଉଦାହୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାନିୱୁତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାରହିତା ତଣ୍ହା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ତଣ୍ହାୟ ସାତିସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ସାତିସୟାୟ ହି ତଣ୍ହାୟ ଅସୁଭେପି ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖେପି ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ‘‘ଦିଟ୍ଠିନିୱୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଦିଟ୍ଠି ଭୱତୀତି ଦିଟ୍ଠିସୀସେନ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିନିୱୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଦିଟ୍ଠିରହିତା ଅୱିଜ୍ଜାପି ଗହିତା ସିୟା, ଦିଟ୍ଠିସହିତାୟ ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନିଚ୍ଚେପି ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି, ଅନତ୍ତନିୟେପି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି ।
‘‘କଥଂ ତଣ୍ହାମୂଲକୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତୋ, କଥଂ ଦିଟ୍ଠିସହିତାୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତଣ୍ହାମୂଲକଦିଟ୍ଠିସହିତାୱିଜ୍ଜାମୂଲକେସୁ । ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଦିଟ୍ଠିସହିତାୱିଜ୍ଜାମୂଲକୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଅତୀତଂ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଅଦବ୍ବଭୂତୋପି ଦବ୍ବଭୂତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ । ତଣ୍ହାୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଦିଟ୍ଠିସହିତତଣ୍ହାମୂଲକୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଅନାଗତଂରୂପଂ ଦିଟ୍ଠିଭିନନ୍ଦନୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି । ଏୱଂ ଅତୀତସମନୁପସ୍ସନଅନାଗତାଭିନନ୍ଦନଭେଦେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାୟେୱ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଦସ କିଲେସାପି, କସ୍ମା ଦ୍ୱେୟେୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ – ଇମେ ଦ୍ୱେୟେୱ ଧମ୍ମା ପରମସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ମୂଲକାରଣତ୍ତା । ତାହି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାହି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବେହି କିଲେସେହି ୱିସୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଚ ୱିସେସତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ନ ହି ତାସୁ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାସୁ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀନାସୁ କୋଚି ସଂକିଲେସୋ ଅପ୍ପହୀନୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ।
‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂୟେୱ ମୂଲକାରଣଂ ହୋନ୍ତି କିଂ, ଉଦାହୁ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟସ୍ସାପି ମୂଲକାରଣଂ ହୋନ୍ତି କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ମୂଲକାରଣଂ ହୋନ୍ତି ୟଥା, ଏୱଂ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟସ୍ସାପି ମୂଲକାରଣଂ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଞ୍ଚ ହୋତି, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ୟେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ପୁବ୍ବକୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତେହି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେହି ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନେହି ସଂସାରେ ସନ୍ଧାୱନ୍ତାନଂ ସଂସରନ୍ତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସକିଂ ନିରୟଂ ମାରୱସଗମନେନ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତି, ସକିଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତି, ସକିଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତି, ସକିଂ ଅସୁରକାୟଂ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତି, ସକିଂ ଦେୱେ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତି, ସକିଂ ମନୁସ୍ସେ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚା’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନାତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୟା ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମନିୟତା ଅତ୍ଥି, ଇଦଂ ଅକଲ୍ଲତ୍ତଂ ଅକମ୍ମନିୟତ୍ତଂ ଥିନଂ ନାମ । ୟଂ କାୟସ୍ସ ଲୀନତ୍ତଂ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଲୀନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ଇଦଂ କାୟସ୍ସ ଲୀନତ୍ତଂ ମିଦ୍ଧଂ ନାମାତି ଥିନମିଦ୍ଧସରୂପମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେହି ଥିନମିଦ୍ଧେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୂତଭାୱାଦିକୋ ପନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୱୁତ୍ତେପି ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧେହି ଅଭିଭୂତଂ, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତସୀସେନ ସଂୟୋଜନେନ ସଂସାରେ ମାରୱସଗମନେନ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ପରିୟୋସାନସଭାୱୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିଲେସମାରସ୍ସାତି କିଲେସୋ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞେ ମାରେତି ନିୱାରେତୀତି ଅତ୍ଥେନ ମାରୋତି କିଲେସମାରୋ । ଇମିନା କିଲେସମାରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରଖନ୍ଧମାରମଚ୍ଚୁମାରା ଚ ଗହିତା, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତମାରସ୍ସାତି ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସ । ଅଥ ୱା ‘‘ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତମାରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୋ ୟୋ ରାଜଚୋରାଦିକୋ ଦାନାଦୀନି ୱା ଇସ୍ସରିୟଭୋଗାଦୀନି ୱା ମାରେତି, ସୋ ସୋ ରାଜଚୋରାଦିକୋପି ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତମାରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସନ୍ତି ଇଚ୍ଛଂ ଲୋଭଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ରୁଚିଂ ଆକଙ୍ଖଂ ଆଣଂ ଆଣତ୍ତିଂ । ଗଚ୍ଛତୀତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଉପେତି ଅନୁୱତ୍ତତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି ନାତିକ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କସ୍ମା ୱସଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ସତ୍ତୋ ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତେନ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଚିତ୍ତେନ ଚ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଚିତ୍ତେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ସୋ ସତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାଦୀହି ନିୱୁତୋ ହୁତ୍ୱା ସଂସାରାଭିମୁଖୋ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି, ନ ୱିସଙ୍ଖାରାଭିମୁଖୋ, ତସ୍ମା ମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଅରକ୍ଖିତେନାତିଆଦିକସ୍ସ ୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତେନ ‘ଅରକ୍ଖିତେନା’ତିଆଦିକେନ ସୁତ୍ତେନ କିତ୍ତକାନି ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନୀ’’ତିୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ଭଗୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତେନ ଭଗୱତା ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନି ଦୁକ୍ଖଂ, ସମୁଦୟୋ ଚାତି । କଥଂ ଦେସିତାନି ? ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ଚେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ଚ ଦେସିତାନି । ତାସୁ କଥାସୁ ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ଦେସିତେ ସତି ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଅରକ୍ଖିତଂ ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ, ଅରକ୍ଖିତଂ ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ, ଅରକ୍ଖିତଂ ମୂଳ୍ହମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଞାପିତଂ । ତତ୍ଥ ରତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ, ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଦୁବ୍ବିଧଂ, ମୂଳ୍ହଚିତ୍ତଂ ମୋମୂହଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଦୁବ୍ବିଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେସଞ୍ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଅଗୁତ୍ତି ଅନାରକ୍ଖା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତାୟ ଅଗୁତ୍ତିୟା ଅନାରକ୍ଖାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ହୋତି ଫଲୂପଚାରେନାତି ।
‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଂସଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସଂସଟ୍ଠଭାୱେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସାନୁଗତତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଂ ନାମାତି । ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଥିନମିଦ୍ଧେନ ସଂସଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଥିନମିଦ୍ଧେନ ସଂସଟ୍ଠଭାୱେନ ଥିନମିଦ୍ଧୱସାନୁଗତତ୍ତା ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଂ ନାମାତି ଏୱଂ ୟେ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୩୬୫) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ତୀହି ପଦେହି ଭଗୱତା ଦେସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ମାରସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ପଞ୍ଚ ମାରା ଗହିତା । ତେସୁ କିଲେସମାରୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗା, ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା, ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି, ଅଟ୍ଠ ନୀୱରଣା, ଦସ କିଲେସା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୨ ଆଦୟୋ) ଦେସିତୋ । ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ ପନ ‘‘କୁସଲା ଚେତନା (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ଅକୁସଲା ଚେତନା (ୱିଭ॰ ୨୨୬) କୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଅକୁସଲଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସିତୋ । ଖନ୍ଧମାରୋ ପନ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଦେସିତୋ । ମଚ୍ଚୁମାରୋ ପନ ‘‘ଚୁତି ଚୱନତା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୯୩) ଦେସିତୋ । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ଦେସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ସୁତ୍ତନ୍ତନିସ୍ସିତାୟ ପନ କଥାୟ ଦେସିତେ ସତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀ, ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ସ ସଂୱରାୟ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି… ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି… ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି… କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି… ମନିନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୭) ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୟଂ ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତଂ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦେସିତଂ । ୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ଅପରନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ମିଚ୍ଛା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱା ‘‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତାହି ଦିଟ୍ଠୀହି ୱା, ୟା ଚ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ‘‘ଇମା ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା…ପେ॰… ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା’’ତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତା, ତାହି ଦିଟ୍ଠୀହି ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦେସିତଂ ।
‘‘ଥିନଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା, ମିଦ୍ଧଂ ନାମ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା’’ତି ୱା ‘‘ଥିନଂ ଅନୁସ୍ସାହସଂସୀଦନଂ, ମିଦ୍ଧଂ ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୱିଘାତୋ’’ତି ୱା ୟାନି ଥିନମିଦ୍ଧାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେହି ଥିନମିଦ୍ଧେହି ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୂତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦେସିତଂ ।
‘‘ୱସୋ ନାମ ଇଚ୍ଛା ଲୋଭୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ରୁଚି ଆକଙ୍ଖା ଆଣା ଆଣତ୍ତୀ’’ତି ୟୋ ୱସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୱସୋ ‘‘ୱସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦେସିତୋ । ‘‘ପଞ୍ଚ ମାରା – ଖନ୍ଧମାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ ମଚ୍ଚୁମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ କିଲେସମାରୋ’’ତି ୟୋ ମାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ମାରୋ ‘‘ମାରସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ଦେସିତୋ । ‘‘ଗଚ୍ଛତି, ଉପଗଚ୍ଛତି, ଉପେତି, ଅନୁୱତ୍ତତି, ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ନାତିକ୍କମତୀ’’ତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ଦେସିତୋତି । ଏୱଂ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅକୁସଲା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ୟେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନି । ‘‘କିମତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପହାନାୟ ଚ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନା’’ତିଆଦି ଧମ୍ମଂ ଭଗୱା ଦେସେତି, ତାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନା’’ତିଆଦିକେନ ଞାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କସ୍ସ ସଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ, କସ୍ସ ସଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ଦେସେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରିଞ୍ଞାପହାନେହି କତମାନି ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପରିଜାନାତି, ୟେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପଜହତି ଚ, ଅୟଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ନାମ । ୟଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ତଣ୍ହାୟ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ପହାନଂ ଜାତଂ, ଅୟଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନାମାତି । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଭଗୱତା ଦେସିତାନି ।
‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଦେସିତଭାୱୋ କେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ଅସ୍ସାଦୋ ଗହିତୋ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ଆଦୀନୱୋ ଗହିତୋ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚେହି ନିସ୍ସରଣଂ ଗହିତଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନୱସେନ ସବ୍ବଗତିପଜହନଂ ଜାତଂ, ସବ୍ବଗତିପଜହନଂ ଫଲନ୍ତି ଗହିତଂ । ୟେନ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିକେନ ସବ୍ବଗତିପଜହନଂ ଜାତଂ, ସୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିକୋ ଉପାୟୋତି ଗହିତୋ, ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିକସ୍ସ ପଟିସେଧନମୁଖେନ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିକସ୍ସ ନିୟୋଜନଂ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତୀତି ଗହିତନ୍ତି ଦେସନାହାରେନ ନାନାସୁତ୍ତେସୁ ଦସ୍ସିତା ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନା’’ତିଆଦିକେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ।
‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଭାୱୋ କେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନାନାସୁତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୋ ନାମ । ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକେକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତେନ ନୀହରିତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ।
ଇତି ଦେସନାହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୨. ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୫୩. ୟେନ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତେନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ସୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଚୟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ହାରସମ୍ପାତେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ୱିଚୟିତବ୍ବୋ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଏୱଂ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଦେସନାହାରପଦତ୍ଥୱିଚୟୋ ୱିଚୟହାରୋ, ତସ୍ମା ଦେସନାହାରେ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତାୟ ତଣ୍ହାୟ କୁସଲାଦିୱିଭାଗପୱିଚୟମୁଖେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଦୁୱିଧା’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତତ୍ଥେ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତେନ ସଂୱଣ୍ଣିତେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ‘‘ତଣ୍ହା’’ତି ନିଦ୍ଧାରିତା ସବ୍ବତଣ୍ହା । କୁସଲାପୀତି ଚତୁଭୂମକେ କୁସଲେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହାପି । ଅକୁସଲାପୀତି ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହାପୀତି ଦୁୱିଧା ହୋତୀତି ୱିଚୟିତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଟୀକାୟଂ – ‘‘କୁସଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣାତି କୁସଲଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତଂ, ଇଧ ‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନମ୍ପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା’’ତି ।
‘‘କୁସଲା ତଣ୍ହା କିଂଗାମିନୀ, ଅକୁସଲା ତଣ୍ହା କିଂ ଗାମିନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅକୁସଲା ସଂସାରଗାମିନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘କତମୋ କୁସଲାକୁସଲତଣ୍ହାନଂ ୱିସେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅକୁସଲା ସଂସାରଗାମିନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଣ୍ହା ନାମ ସଂସାରଗାମିନୀ ହୋତୁ, କଥଂ ଅପଚୟଗାମିନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପହାନତଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପହାନସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ତଣ୍ହା ପହାନତଣ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ, ପହାତବ୍ବତଣ୍ହଂ ଆଗମ୍ମ ୟଂ ପହାନଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ, ତେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବେନ ପହାନେନ ଅପଚୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘କିଂ ପନ ତଣ୍ହାୟେୱ କୁସଲାକୁସଲାତି ଦୁବ୍ବିଧା, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋପି କୁସଲାକୁସଲାତି ଦୁବ୍ବିଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ମାନୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମୋ ମାନୋ କୁସଲୋ, କତମୋ ମାନୋ ଅକୁସଲୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ମାନଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ପଜହତି, ଅୟଂ ମାନୋ କୁସଲୋ । ୟୋ ପନ ମାନୋ ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟତି, ଅୟଂ ମାନୋ ଅକୁସଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ମାନଂ…ପେ॰… କୁସଲୋତି ୟଂ ମାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପନିସ୍ସାୟ ପହାନଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ତେନ ପହାନେନ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ମାନଂ ପଜହତି, ଅୟଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ମାନୋ ଫଲୂପଚାରେନ କୁସଲୋ । ୟୋ ପନ…ପେ॰… ଅକୁସଲୋତି ୟୋ ପନ ମାନୋ ପରହିଂସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟତି, ଅୟଂ ମାନୋ ଅକୁସଲୋତି ୱିଚୟିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ସଂସାରାପଚୟଗାମିନୀସୁ ତାସୁ ତଣ୍ହାସୁ କତମା ଅପଚୟଗାମିନୀ ତଣ୍ହା କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ସଂସାରାପଚୟଗାମିନୀସୁ ତଣ୍ହାଭୂତାସୁ କୁସଲାକୁସଲାସୁ । ଅୟଂ ତଣ୍ହା କୁସଲାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅରିୟା ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତଂ ଆୟତନଂ ୟଂ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଆୟତନଂ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମଂ ଅହଂ କୁଦାସ୍ସୁ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅରିୟଫଲେ ପିହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପିହାପଚ୍ଚୟା ୟଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ଅରିୟଫଲେ ପିହାସଙ୍ଖାତା ତଣ୍ହା କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜା ଅନୱଜ୍ଜଅରିୟଫଲଧମ୍ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ୱିଚୟିତବ୍ବଂ ।
‘‘କଥଂ ପୱତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରାଗୱିରାଗା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବା । ତଦାରମ୍ମଣା ତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜା, ୟା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବା, ତଦାରମ୍ମଣା ତଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜାତି ୱିଚୟିତବ୍ବା । ତାୟ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ୱସେନ ଭଗୱତା –
‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ, ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ, ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୩୨; ନେତ୍ତି॰ ୩୧, ୬୫, ୭୮) –
ଗାଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ୟୋ ପୱିଚୟୋ କାତବ୍ବୋ, କତମୋ ସୋ ପୱିଚୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ସା କୋ ପୱିଚୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା କୋ ପୱିଚୟୋତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘‘ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ପୱିଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସୋ ପୱିଚୟୋ କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ କତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ପୱିଚୟୋ କତ୍ଥ କସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ ପାରମିତାୟ ଉକ୍କଂସଗତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭାୱନାୟ ସୋ ପୱିଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ ପାରମିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେ ହି ଝାନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ସୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିୟୋଦାତଂ ଅନଙ୍ଗଣଂ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସଂ ମୁଦୁ କମ୍ମନିୟଂ ଠିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ, ଇତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୟତି, ସୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । କତମଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ? ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଚ ୱିସେସେ ୱା ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ଚେୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଚାତି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା। ମନୋମୟିଦ୍ଧି ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଚ ୱିସେସା ହୋନ୍ତି ।
‘‘ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ କୁତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ…ପେ॰… କୁତୋ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟତୋ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟତୋ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ତତୋ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ ପରିୟୋଦାତଂ ହୋତି । ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ୟତୋ ୱୀତରାଗାଦିଅନଙ୍ଗଣଭାୱତୋ ଅନଙ୍ଗଣଂ, ତତୋ ୱୀତରାଗାଦିଅନଙ୍ଗଣଭାୱତୋ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସଂ । ୟତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱତୋ ମୁଦୁ, ତତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱତୋ କମ୍ମନିୟଂ । ୟତୋ ପରିସୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଠିତଭାୱତୋ ଠିତଂ, ତତୋ ପରିସୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଠିତଭାୱତୋ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତୀତିପି ୟୋଜନା ୟୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ୟୁଗଳତୋ ଆଗତତ୍ତା । ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞାଓଭାସେହି ପରିଗ୍ଗହିତଭାୱତୋ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ। ସଦ୍ଧାୟ ହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ନ ଇଞ୍ଜତି ନ ଚଲତି, ୱୀରିୟେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖେ କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖେ ପମାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସମାଧିନା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତି, ପଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି, ଓଭାସଗତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସନ୍ଧକାରେ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଇତି ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନଞ୍ଚ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୱିପସ୍ସନାଞାଣାନଞ୍ଚ ଅଧିଗମୂପାୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିପରିଚୟୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋୟେୱାତି ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ‘‘ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନା’’ତିଆଦିନା ୱା ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଅମ୍ହେହି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ୟେସଂ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣଂ, ୟେସଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସଂ, ୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିୟା ଅଭାୱେନ ଠିତଂ, ଇଞ୍ଜନାୟ ଅଭାୱେନ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ, ତେ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣାଦୟୋ କତମାୟ ପକ୍ଖା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗଣା ଚ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣା ଚ ଉପକ୍କିଲେସା ଅଭିଜ୍ଝାଦିଉପକ୍କିଲେସା ଚ ସନ୍ତି, ତଦୁଭୟଂ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣଅଭିଜ୍ଝାଦିଉପକ୍କିଲେସଦ୍ୱୟଂ ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣାନଂ ତଣ୍ହାସଭାୱତ୍ତା, ଅଭିଜ୍ଝାଦିଉପକ୍କିଲେସାନଞ୍ଚ ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଲୋମତ୍ତା । ୟା ଇଞ୍ଜନା ଫନ୍ଦନା ୟା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିତି ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ଇଞ୍ଜନା ଅଟ୍ଠିତି ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖୋ ଇଞ୍ଜନାୟ ଚ ଅଟ୍ଠିତିୟା ଚ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସହେତୁଭାୱତୋତି ପୱିଚୟୋ କାତବ୍ବୋ ।
‘‘କିଂ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତ୍ତାୟେୱ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନଞ୍ଚ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୱିପସ୍ସନାଞାଣାନଞ୍ଚ ଅଧିଗମୂପାୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭିନୋ, ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତି ଚତ୍ତାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭିନୋ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଭୱତି, ତସ୍ମାପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋ ହୋତି, ସୋ ଚ ଅଧିଗମୂପାୟଭାୱୋ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, କଥଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମତ୍ତଲାଭିନୋ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ସିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋପି ଏୱଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତି ଭାୱେତି, ତସ୍ମା ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଉପରିମଂ ସମାପତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୟୋଜନମତ୍ତଂ କରିସ୍ସାମ ।
ସୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ୟୋଗାୱଚରୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିତୋ ଉପରିମଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂସନ୍ତତୋ ସନ୍ତତରତୋ ମନସି କରୋତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପରିମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୋ ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭିନୋ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାପଧାନା ସମାପତ୍ତି ଓଳାରିକା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ଠହତି, ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚ ଉକ୍କଣ୍ଠା ଅନଭିରତି ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ଠହତି, ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ମନସି କରୋନ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ସବ୍ବସୋ ନିରୱସେସତୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ‘‘ଆକାସଂ ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ମନସି କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ରୂପସଞ୍ଞା ରୂପାୱଚରସଞ୍ଞା ପଞ୍ଚୱିଧଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରୋ ହୋତି । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱୋକାରୋ ଅକୁସଲୋ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସୀ ହୁତ୍ୱା ତା ରୂପସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ ଆରମ୍ମଣେ ସମତିକ୍କମତି, ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମତିକ୍କମେନ ସମାହିତସ୍ସ, ସନ୍ତୱୁତ୍ତିନା ଅରୂପାୱଚରସମାଧିନା ସମାହିତସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଓଭାସୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୋଭାସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ରୂପାନଂ କସିଣରୂପାନଂ ଝାନଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ୟେନ ସମାଧିନା ସମାହିତସ୍ସ, ସମାହିତସ୍ସ ଓଭାସୋ ଚ ରୂପାନଂ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ସୋ ସମାଧି କିତ୍ତକେହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, କଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ସମାଧୀତି ୟେନ ରୂପାରୂପାୱଚରସମାଧିନା ସମାହିତୋ, ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ସମାଧି ଅନଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦୱୀରିୟାରମ୍ଭେହି ତୀହି ଉପକାରକଙ୍ଗେହି ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧିସତୀହି ଦ୍ୱୀହି ପରିକ୍ଖାରଙ୍ଗେହି ଚ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତେନ ଏକେନ ସଭାୱଙ୍ଗେନ ଚ ଛହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ। ‘‘କଥଂ କତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅନଭିଜ୍ଝାସହଗତଂ ମେ ମାନସଂ ସବ୍ବଲୋକେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେସୁ ଛସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ କିତ୍ତକୋ ସମଥୋ, କିତ୍ତକା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଏତ୍ତକୋ ସମଥୋ, ଏତ୍ତକା ୱିପସ୍ସନାତି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୪. ‘‘ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ସମାଧିମୁଖେନ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ‘‘ତାୟ ପଟିପଦାୟ ଲଭିତବ୍ବୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି କିତ୍ତକେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପଦାୟ ଲଭିତବ୍ବୋ, ସୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଞାଣଦସ୍ସନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘କଥଂ ପଞ୍ଚୱିଧଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ସମାଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ଅରହତୋ ପଚ୍ଚତ୍ତମେୱ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱତି । ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଆୟତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକୋ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଭୱତି । ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି କିଲେସଅରୀହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ, କାମାମିସୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସାନଂ ଅଭାୱତୋ ନିରାମିସୋ ଚ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଭୱତି । ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଅକାପୁରିସେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକବୁଦ୍ଧେହି ସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ଅକାପୁରିସସେୱିତୋ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଭୱତି । ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଅଙ୍ଗସନ୍ତକିଲେସଦରଥସନ୍ତତ୍ତା ସନ୍ତୋ ଚେୱ ଦିୱସମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅତିତ୍ତିକରଣତୋ ପଣୀତୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସେନ ଅରହତା ପୁଗ୍ଗଲେନ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧୋ ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମାଧିସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋଦିଭାୱେନ ଅଧିଗତତ୍ତା ଏକୋଦିଭାୱାଧିଗତୋ ଚ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପୟୋଗେନ ଅଧିଗତତ୍ତା, ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ଅନଧିଗତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେ କିଲେସେ ୱାରେତ୍ୱା ଅନଧିଗତତ୍ତା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା ନସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ଅରହତୋ ପଚ୍ଚତ୍ତମେୱ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଞାଣଦସ୍ସନେନ ସୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ୱିଚୟିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖାଦୀସୁ ସମାଧୀସୁ କିତ୍ତକୋ ସମଥୋ, କିତ୍ତକା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୋ, ୱିପସ୍ସନାତି ଚ ଅରହତ୍ତଫଲସମଥୱିପସ୍ସନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ପୁବ୍ବଭାଗସମଥୱିପସ୍ସନାତି । ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ସମାଧି କିତ୍ତକେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ପକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘କତମେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପୀତିଫରଣତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ପୀତିଫରଣତା ହୋତି । ପଠମଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ସୁଖଫରଣତା ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଚେତୋପରିୟପଞ୍ଞା ଚେତୋଫରଣତା ହୋତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞା ଆଲୋକଫରଣତା ହୋତି । ଝାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନପଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନିମିତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ପଞ୍ଞାପକାରେନ ୱିଚୟିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ‘‘ତେସୁ ପଞ୍ଚୱିଧେସୁ ପକାରେସୁ କିତ୍ତକୋ ସମଥୋ, କିତ୍ତକା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ପୀତିଫରଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୫. ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ସମାଧି ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କଥଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦସ କସିଣାୟତନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେହି ଦସହି ଆରମ୍ମଣେହି କସିଣେହିପି ସମାଧି ୱିଚିନିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ‘‘ତେସୁ ଦସସୁ କିତ୍ତକୋ ସମଥୋ, କିତ୍ତକା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସିଣନ୍ତି ଚ କସିଣମଣ୍ଡଲମ୍ପି ପରିକମ୍ମମ୍ପି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଜ୍ଝାନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
‘‘କିଂ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ସମାଧିୟେୱ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନାଦିପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନୋ ନିରୱସେସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋପି ୱିଚୟିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସବ୍ବୋ ନିରୱସେସୋ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନୋ ଅରିୟୋ ମଗ୍ଗୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ୟେନ ୟେନ ଅନଭିଜ୍ଝାଦିଆକାରେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖତାଦିଆକାରେନ ସମାଧି ମୟା ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ତେନ ଅନଭିଜ୍ଝାଦିଆକାରେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖତାଦିଆକାରେନ ୟୋ ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସମଥେନ ୟୋଜେତୁଂ ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସମଥେନ ୱିଚୟିତ୍ୱା ୟୋଜୟିତବ୍ବୋ । ୟୋ ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଜେତୁଂ ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଜୟିତ୍ୱା ୟୋଜୟିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟେହି ସମଥାଧିଟ୍ଠାନେହି ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି ୟୋଜୟିତବ୍ବୋ, ତେ ସମଥାଧିଟ୍ଠାନା ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା କତମେହି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖତାୟ ଅନତ୍ତତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ସମଥାଧିଟ୍ଠାନା ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍ଖତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅନତ୍ତତାୟ ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ତୀହି ଅନୁପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା ଗଣ୍ହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା ସହଚରଣତୋ ଅନୁପସ୍ସନାପଞ୍ଞାପି ‘‘ଅନିଚ୍ଚତା ଦୁକ୍ଖତା ଅନତ୍ତତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ୟୋ ୟୋଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମଥାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟମାନୋ ହୋତି, ସୋ ୟୋଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଂ ଭାୱୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟମାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀନି ଭାୱୟମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରାଗଚରିତୋ ଦୋସଚରିତୋ ମୋହଚରିତୋତି ତିୱିଧୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କତମେନ କତମେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ନିୟ୍ୟାତି, କତମାୟଂ କତମାୟଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ପଜହନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ପୱାହେନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ନିଦ୍ଧୁନନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ୱମେନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ନିବ୍ବାପେନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତୋ, କତମଂ କତମଂ ୱିଜଟେନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ରାଗଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦାନି ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟତ୍ଥ ସିକ୍ଖନ୍ତାନଂ ୱିସେସତୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖାନି, ୟେସଞ୍ଚ କିଲେସାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନି ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ରାଗଚରିତୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
‘‘କସ୍ମା ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଭାୱୟନ୍ତୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେସୁ । ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ପଞ୍ଞାପଧାନତ୍ତା । ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ସମାଧିପଧାନତ୍ତା । ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୀଲପଧାନତ୍ତା । ଇତି ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଭାୱୟନ୍ତୋ ସୋ ୟୋଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟତିୟେୱାତି ପଞ୍ଞାପଧାନାଦିଭାୱୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫) ୱୁତ୍ତୋ । ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟନ୍ତୋ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତି। ‘‘କସ୍ମା ଭାୱୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅରିୟଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଜାନିତୋ, ‘‘କଥଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ୟୋଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗାନି କତମଂ ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ଭାୱନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୀଲଞ୍ଚ ସମାଧି ଚ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଦ୍ୱେ ପାଦା ଭୱନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଭାୱନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
‘‘କଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ହୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱିତକାୟୋତି ଭାୱିତୋ କାୟୋ କାୟଆଭିସମାଚାରିକୋ, କାୟସଂୱରୋ ୱା ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଭାୱିତକାୟୋ । ସେସେସୁପି ଏସ ନୟୋ । କାୟେ କାୟଆଭିସମାଚାରିକେ, କାୟସଂୱରେ ୱା ଭାୱିୟମାନେ ସତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କାୟସମାଚାରସୀଲତ୍ତା । ସୀଲେ ୱାଚାସଂୱରଆଜୀୱସଂୱରୱସେନ ପୱତ୍ତେ ସୀଲେ ଭାୱିୟମାନେ ସତି ସମ୍ମାୱାଚା ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱାଚାଦିସଂୱରସୀଲତ୍ତା । ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତସଂୱରୱସେନ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତେ ଭାୱିୟମାନେ ସତି ସମ୍ମାସତି ଚ ସମ୍ମାସମାଧି ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚିତ୍ତସଂୱରସୀଲତ୍ତା । ପଞ୍ଞାୟ ଭାୱିୟମାନାୟ ସତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସମାନତ୍ତା, ଉପକାରକତ୍ତା ଚ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେନ ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞା ୱଡ୍ଢତୀତି ।
‘‘ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା କାୟୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତା ୱିଚେତବ୍ବା କିଂ, ଉଦାହୁ ଚିତ୍ତୱସେନ ୱିଭତ୍ତା ୱିଚେତବ୍ବା କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟସୁଚରିତଚେତନାଭୂତୋ ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ତଂସହିତୋ ୟୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସିୟା କାୟିକୋ, ୱିରତିଭୂତୋ ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ତଂସହିତୋ ୟୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସିୟା ଚେତସିକୋ, ତତ୍ଥ ତେସୁ କାୟିକଚେତସିକଭୂତେସୁ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମେସୁ ୟୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମୋ କାୟସଙ୍ଗହୋ, ସୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମୋ କାୟେ କାୟଆଭିସମାଚାରିକେ, କାୟସଂୱରେ ୱା ଭାୱିତେ ସତି ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଗହୋ, ସୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତସଂୱରେ ଭାୱିତେ ସତି ଭାୱନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟନ୍ତୋ ସୋ ୟୋଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ କିତ୍ତକଂ ଅଧିଗମଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱିଚୟିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖିପ୍ପାଧିଗମୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୫) ୱିଭତ୍ତୋ । ‘‘କେନ କତମୋ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସମଥେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୬. ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିମୁଖେନ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘ଦେସକସ୍ସ ଦସବଲସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଦସ ବଲାନି କଥଂ ୱିଚୟିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଦେସୟତି, ସୋ ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ଇତି ମହାଥେରୋ ‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’ତି ଗାଥାୟ ୱସେନ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିମୁଖେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ, ଦେସନାକୁସଲତାୟ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେହି ତସ୍ସା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଭାୱନାୱିସେସାନଂ ଭାୱନାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱିଭଜନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଚୟହାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଇଦାନି ଦସନ୍ନଂ ତଥାଗତବଲାନମ୍ପି ୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଦେସୟତୀ’ତିଆଦିମାହା’’ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟନ୍ତେସୁ ସାସିତବ୍ବସାସକେସୁ । ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ ୟୋ ଦେସକୋ ସତ୍ଥା ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦିଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଓୱାଦେନ ସାୱକେ ନ ୱିସଂୱାଦୟତି, ତସ୍ସ ଦେସକସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଦସ ବଲାନି ୱିଚୟିତବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘କିନ୍ତି ଦେସେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ତିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ଦସସୁ ତଥାଗତବଲେସୁ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣଂ ପଠମଂ ତଥାଗତବଲଂ ନାମ, ‘‘ତଂ ବଲଂ କଥଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ତଥା ଓୱଦିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬) ୱୁତ୍ତୋ, ପାଳିୱସେନପି ପାକଟୋ । ‘‘ଏତଂ ଠାନଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଜାନନଂ ଅଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନାମ, ‘‘ଏତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଜାନନଂ ଠାନଞାଣଂ ନାମାତି ଠାନାଟ୍ଠାନାନଂ ଜାନନଞାଣଂ ପଠମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । (୧)
୫୭. ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣଂ ପଠମଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ ୱିଭତ୍ତଂ ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦାଞାଣଂ ଦୁତିୟତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ଠାନାଟ୍ଠାନତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ ପଟିପଦା ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଗାମିନୀ, ଅୟଂ ପଟିପଦା ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଗାମିନୀ’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଜାନନଞାଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦାଞାଣଂ ନାମାତି ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦାଞାଣଂ ଦୁତିୟଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । (୨)
୫୯. ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦାଞାଣଂ ଦୁତିୟଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣଂ ତତିୟଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ ଧାତୁ ଚ ଅୟଂ ଧାତୁ ଚ ଅନେକଧାତୁ ନାମ, ଅୟଂ ଧାତୁ ଚ ଅୟଂ ଧାତୁ ଚ ନାନାଧାତୁ ନାମା’’ତି ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୂନଂ ଜାନନଞାଣଂ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣଂ ନାମାତି ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣଂ ତତିୟଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୩)
୬୦. ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣଂ ତତିୟଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ଏୱଂ ଅଧିମୁତ୍ତା, ଇମେ ସତ୍ତା ଏୱଂ ଅଧିମୁତ୍ତା’’ତି ସତ୍ତାନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନାନଂ ଜାନନଞାଣଂ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣଂ ନାମାତି ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୪)
ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ୱିପାକୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ପଞ୍ଚମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ତେ ୟଥାଧିମୁତ୍ତା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ଅଧିମୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କଣ୍ହଂ, ଇମସ୍ସ କଣ୍ହକମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ । ଇଦଂ କମ୍ମଂ ସୁକ୍କଂ, ଇମସ୍ସ ସୁକ୍କକମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ’’ତି ଏୱମାଦୀହି ୱିପାକାନଂ ନାନତ୍ତଜାନନଞାଣଂ ୱିପାକୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ନାମାତି ୱିପାକୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ପଞ୍ଚମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି ।
୬୨. ୱିପାକୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ପଞ୍ଚମଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କଥଂ ଝାନାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଛଟ୍ଠଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ତଥା ସମାଦିନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନାନଂ କମ୍ମାନଂ ଝାନାନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ସମାଧୀନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ, ଇଦଂ ୱୋଦାନଂ, ଇଦଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ସଂକିଲିସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱୋଦାୟତି, ଏୱଂ ୱୁଟ୍ଠହତୀ’’ତି ଝାନାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ଝାନାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନାମାତି ଝାନାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଛଟ୍ଠଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୫)
୬୩. ଝାନାନଂ ସଂକିଲେସଞାଣଂ ଛଟ୍ଠଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ, ‘‘କଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ସତ୍ତମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ତସ୍ସେୱ ସମାଧିସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଏୱଂ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ବଲାନୀ’’ତି ଜାନନେନ ସହ ‘‘ଅୟଂ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଅୟଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତି ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲାନଂ ଅମୁଦୁମଜ୍ଝାଧିମତ୍ତତାଜାନନଞାଣଂଅମୁଦୁମଜ୍ଝାଧିମତ୍ତତାଜାନନଞାଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ନାମାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣଂ ସତ୍ତମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୬)
୬୪. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ ସତ୍ତମଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ, ‘‘କଥଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଅଟ୍ଠମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବଂ, କଥଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ନୱମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ତତ୍ଥ ୟଂ ଅନେକୱିହିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏକଂ ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିନା ଜାତିୱସେନ ୱା ‘‘ଏୱଂନାମୋ’’ତିଆଦିନା ନାମଗୋତ୍ତୱଣ୍ଣାହାରସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦନାୟ ପରିୟନ୍ତୱସେନ ୱା ସାକାରସ୍ସ ସଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅନେକୱିହିତପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ତଂତଂଭୱସ୍ସ ଅସେସତୋ ଜାନନଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଅଟ୍ଠମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୭)
ଚୱମାନଉପପଜ୍ଜମାନହୀନପଣୀତସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣସୁଗତଦୁଗ୍ଗତୟଥାକମ୍ମୂପଗାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅସେସତୋ ଚୁତୂପପାତାନଂ ଜାନନଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ନାମାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ନୱମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି । (୮-୯)
ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦିଅଟ୍ଠମନୱମଂ ତଥାଗତବଲଂ ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତଂ ୱିଭତ୍ତଂ, ‘‘କଥଂ ସବ୍ବାସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ଦସମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇତି ତତ୍ଥ ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୋଧିମୂଲେ ସଂକିଲେସମାରନିହନଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଇଦଂ କିଲେସମାରନିହନଂ ଞାଣଂ ସବ୍ବାସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ନାମାତି ସବ୍ବାସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ଦସମଂ ତଥାଗତବଲଂ ୱିଚୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପାଳିତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ୟତିପୋତାନମ୍ପି ପାକଟୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ନ ଦସ୍ସିତୋ ।(୧୦)
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଚୟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ୟେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା, ତେ ତେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତେନ ୱିଚୟିତବ୍ବା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୩. ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୬୫. ୟେନ ୟେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ଆଚରିୟେନ ୱିଚୟିତବ୍ବା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ସୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତାଦୀନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ହାରସମ୍ପାତେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ, ତଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଂ ନୀହରିତୁଂ –
‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ, ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ, ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୩୨; ନେତ୍ତି॰ ୩୧, ୭୮) –
ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ତସ୍ମା ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ମାରୱସାନୁଗତତ୍ତା ସତିସଂୱରଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦିୱସେନ ଭିକ୍ଖୁ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା କାମୱିତକ୍କାଦିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରସ୍ସ ମାରୱସାନୁଗତତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିୱସେନ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଚିତ୍ତସ୍ସ ମାରୱସାନୁଗତତ୍ତା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଭିକ୍ଖୁ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଞତ୍ୱାନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧେନ ହତଚିତ୍ତସ୍ସ ମାରୱସାନୁଗତତ୍ତା ୱୀରିୟୱସେନ ଭିକ୍ଖୁ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ ଜହିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ କଥଂ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ, ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାନମ୍ପି ଜହିତତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାସମ୍ଭୱତୋ । ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭୱତୋ । ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହନ୍ତୋ ସବ୍ବାନି ଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତଭୟାନି ସମତିକ୍କମିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ସବ୍ବେସଂ ଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତଭୟାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୪. ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୬୬. ୟେନ ୟେନ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତିଭାୱୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭାୱିତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ସୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ୱୁତ୍ତାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ନୀହରିତାନି, ତଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଂ ନୀହରିତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ଗାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଗାଥାତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘କତମେ ଗାଥାତ୍ଥା କତମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସୁଚରିତପାରିପୂରିୟା ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପା ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଆଦିନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା କମ୍ମସ୍ସକତାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ୱିସେସକାରଣତ୍ତା । ‘‘ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଦସ୍ସନଭୂମିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପଠମମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତଂ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱନଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତା ପହାତବ୍ବଜହନଭାୱନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପହାତବ୍ବପ୍ପହାନେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାପାରିପୂରିସମ୍ଭୱତୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତଭୂତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ନୀହରିତାନି, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୫. ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୬୭. ୟେନ ୟେନ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତାନି, ସୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ହାରସମ୍ପାତେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘କତମେହି ସୁତ୍ତତ୍ଥେହି ସମାନଲକ୍ଖଣା କତମେ ଧମ୍ମା ଗହିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ରକ୍ଖଣଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଗହିତଂ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଗହିତେ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ୱୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଗହିତା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତାୟ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଗହିତୋ ଭୱତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାରଣମାହ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିହେତୁତୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପତୋ ସମ୍ମାୱାଚା ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାୱାଚାତୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାଆଜୀୱତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାୱାୟାମତୋ ସମ୍ମାସତିହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାସତିତୋ ସମ୍ମାସମାଧି ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାସମାଧିତୋ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତି ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିତୋ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ହି ୟସ୍ମା ପଭୱତି, ତସ୍ମା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଗହିତୋ ଭୱତୀତି ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ସମାନଲକ୍ଖଣେନ ଗହିତା ଭୱନ୍ତି, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋତି ।
ଇତି ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୬. ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୬୮. ୟେନ ୟେନ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ସମାନଲକ୍ଖଣେନ ଗହିତା, ସୋ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ହାରସମ୍ପାତେସୁ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘କତମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କତମେ ନିରୁତ୍ୟାଧିପ୍ପାୟନିଦାନପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧୟୋ ନିଦ୍ଧାରିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ‘‘ରକ୍ଖୀୟତେ ରକ୍ଖିତ’’ନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିଂ ‘‘ପରିପାଲୀୟତୀ’’ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେତି, ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଦ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚୟେହି ଚିତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତକରଣଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ, ରକ୍ଖିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟସ୍ସାତି ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ। ସମ୍ମା ସଙ୍କପ୍ପେତୀତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଗୋଚରୋ ଅସ୍ସାତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ। ସମ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପୁରେକ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ। ଜାନାତୀତି ଞତ୍ୱାନ। ଉଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଂ। ଥିନଞ୍ଚ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଅଭିଭୂତି ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ। ଭିକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ନିରୁତ୍ତିପି ନୀହରିତା । ତେନାହ – ‘‘ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୮) । ଏସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନିରୁତ୍ତି ନାମାତି ନୀହରିତା ।
ଇଧ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ଭଗୱତୋ କୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟେ ସପ୍ପୁରିସା ସବ୍ବାହି ଦୁଗ୍ଗତୀହି ପରିମୁଚ୍ଚିତୁକାମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ସପ୍ପୁରିସା ଧମ୍ମଚାରିନୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ନୀହରିତବ୍ବୋ ।
‘‘କତମଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କୋକାଲିକୋ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେସୁ ଥେରେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତ୍ୱା ପଦୋସୟିତ୍ୱା ମହାପଦୁମନିରୟେ ୟସ୍ମା ଉପପନ୍ନୋ, ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଚ ସତିଆରକ୍ଖେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହତି, ତସ୍ମା ଚ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହିତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ସପ୍ପୁରିସୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ନିଦାନଂ ନୀହରିତବ୍ବଂ ।
‘‘କତମୋ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧୀ’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁତ୍ତମ୍ହି ‘‘ସତିୟା ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ପୁବ୍ବୱଚନେନ ଅୟଂ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ ଅନୁସନ୍ଧି ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ପୁବ୍ବପରାନୁସନ୍ଧି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବୋତି ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତେନ ନିରୁତ୍ୟାଧିପ୍ପାୟନିଦାନପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୭. ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୬୯. ୟେନ ୟେନ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତେନ ନିରୁତ୍ୟାଧିପ୍ପାୟନିଦାନପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘କତମେ ସୁତ୍ତତ୍ଥା କଥଂ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପସଙ୍ଖାତସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପବହୁଲୋ କସିଣାଦିୱସେନ, ଅୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପସଙ୍ଖାତସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପବହୁଲୋ ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ଅଧିଗତାୟ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ସଂକିଲେସତୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ଇମିନା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ସତି ୟା ଏକଗ୍ଗତା ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା, ସା ଅୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ସମଥୋ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତେ ସତି ୟା ପଞ୍ଞା ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା, ସା ଅୟଂ ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନା । ‘‘ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସମନ୍ନାଗତେ ୱୁତ୍ତେ ସତି ୟା ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନା ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା, ସା ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନା ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା । ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଇମିନା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୟଂ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱନଂ ସମୁଦୟପ୍ପହାନଂ । ‘‘ସମ୍ମା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ଇମିନା ୟୋ ସବ୍ବଦୁଗ୍ଗତିଜହନସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନିରୋଧୋ। ଇତି ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞେତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ପହାତବ୍ବଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବଂ, ନିରୋଧେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବାନୀତି ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତେନ ସମଥାଦୟୋ ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୮. ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୦. ୟେନ ୟେନ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥା ଆୱଟ୍ଟେତବ୍ବା, ସୋ ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତମୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘କତମେ ସୁତ୍ତତ୍ଥା କତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ‘‘ତସ୍ମା…ପେ॰… ଗୋଚରୋ’’ତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲପକ୍ଖେନ ଧମ୍ମେନ ସତିସଂୱରୋ ଧମ୍ମୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ, ଅକୁସଲପକ୍ଖେନ ଧମ୍ମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ ।
କଥଂ ? ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ସତିସଂୱରୋ ଧମ୍ମୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସଂୱରୋ…ପେ॰… ମନୋଦ୍ୱାରସଂୱରୋ’’ତି ଛବ୍ବିଧେନ କୁସଲପକ୍ଖେନ ଧମ୍ମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଧମ୍ମୋ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ ଅବ୍ୟାପାଦ-ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ତିୱିଧେନ କୁସଲପକ୍ଖେନ ଧମ୍ମେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତା କୁସଲପକ୍ଖା ଧମ୍ମଜାତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଞାଣଂ, ଅପରନ୍ତେ ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ ଞାଣଂ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୩) ଅଟ୍ଠୱିଧେନ କୁସଲପକ୍ଖେନ ଧମ୍ମେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା । ‘‘ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ କୁସଲପକ୍ଖଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ପଞ୍ଞାସୱିଧେନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେନ କୁସଲପକ୍ଖେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ । ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱନଂ କୁସଲପକ୍ଖଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଭିଭୱନଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଭିଭୱନଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗାଭିଭୱନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାଭିଭୱନ’’ନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧେନ କୁସଲପକ୍ଖେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ।
ସତିସଂୱରୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ‘‘ଲୋକିୟୋ ସତିସଂୱରୋ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସତିସଂୱରୋ’’ତି ଦୁବ୍ବିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋତି । ଲୋକିୟୋ ସତିସଂୱରୋ କାମାୱଚରୋୱାତି ଏକୱିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ଲୋକୁତ୍ତରା ସତିସଂୱରୋ ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମି, ଭାୱନାଭୂମୀ’’ତି ଦୁବ୍ବିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । କାମାୱଚରୋ ସତିସଂୱରୋ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିସଂୱରୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିସଂୱରୋ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିସଂୱରୋ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିସଂୱରୋ’’ତି ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସତିସଂୱରୋପି ତଥା ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟୋପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁବ୍ବିଧାଦିଭେଦେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା । ପଦଟ୍ଠାନେନପି ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା ।
ଅକୁସଲପକ୍ଖେନ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅସଂୱରୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଅସଂୱରୋ …ପେ॰… କାୟଅସଂୱରୋ, ଚୋପନକାୟଅସଂୱରୋ, ୱାଚାଅସଂୱରୋ, ମନୋଅସଂୱରୋ’’ତି ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନା’’ତି ପଦେନ ଗହିତୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ‘‘କାମୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ’’ତି ତିୱିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ । ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰…ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୱିଧେନପି ୱିଭଜିତବ୍ବା । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ସସଙ୍ଖାରିକୱିଧେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋତି ୟଥାରହ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୯. ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୧. ୟେନ ୟେନ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କତମେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା କଥଂ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ‘‘ତସ୍ମା…ପେ॰… ଗୋଚରୋ’’ତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ଗାଥାୟ ୟା ସମଥୱିପସ୍ସନା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଭାୱିତାୟ ଅକୁସଲାନଂ ନିରୋଧୋ ଫଲଂ ପୟୋଜନଂ ହୋତି, ପରିଞ୍ଞାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ସମୁଦୟୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ହୋତୀତି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ପଟିପକ୍ଖେନ ପନ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱିତାୟ ଅକୁସଲାନଂ ଅନିରୋଧୋ, ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସମୁଦୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ହୋତୀତି ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୦. ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୨. ୟେନ ୟେନ ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବା, ସୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରସମ୍ପାତୋତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ୱେୱଚନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱେୱଚନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କତମେସଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥାନଂ, ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱା କତମାନି ୱେୱଚନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ‘‘ତସ୍ମା…ପେ॰… ଗୋଚରୋ’’ତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱା ‘‘ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱିଜାନିତତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱେୱଚନଂ, ‘‘ମାନସଂ ହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନମ୍ପି (ଧ॰ ସ॰ ୧୭, ୬୩) ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ ଅବ୍ୟାପାଦସଙ୍କପ୍ପୋ ଅୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱେୱଚନଂ, ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୭) ୱଚନମ୍ପି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଦସ୍ସ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାଖଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଞାରତନଂ ପଞ୍ଞାପତୋଦୋ ପଞ୍ଞାପାସାଦୋ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱେୱଚନଂ, ‘‘ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ୱିଚୟୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ୱଚନମ୍ପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ଥିନଂ ଥିୟନା ଥିୟିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଓନାହୋ ପରିୟୋନାହୋ ଅନ୍ତୋସଙ୍କୋଚୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨-୧୧୬୩) ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ଥିନସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା କାୟାଲସିୟଂ ସୋପ୍ପଂ ସୁପନା ସୁପ୍ପିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩) ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖକୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିକଂ (ପାରା॰ ୪୫; ୱିଭ॰ ୫୧୦) ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭିକ୍ଖୁପଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ଦୁଗ୍ଗତି ଅପାୟୋ ୱିନିପାତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସଂସାରୋ’’ତିଆଦିକଂ ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦୁଗ୍ଗତିପଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ଇତି ୱେୱଚନାନି ନୀହରିତାନି ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ୱେୱଚନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତେନ ୱେୱଚନାନି ନୀହରିତାନି, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋତି ।
ଇତି ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୧. ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୩. ୟେନ ୟେନ ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତେନ ୱେୱଚନାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ସୋ ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କତମା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଭୂତା ପଞ୍ଞତ୍ତି କତମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସତିୟା ପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ରକ୍ଖିତବ୍ବସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସତିୟା ପଦଟ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ସତିୟା ହି ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ସତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତିୟା ସତିୟା ରକ୍ଖିୟମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସମଥସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ସମଥସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋ, ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂମିୟା ନିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସମୁଦୟସ୍ସ ଅନୱସେସପ୍ପହାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅନୱସେସପ୍ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦା ନିଦ୍ଧାରିତା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
୧୨. ଓତରଣହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୪. ୟେନ ୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦା ନିଦ୍ଧାରିତା, ସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
‘‘ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ କତମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କତମେହି ନିଦ୍ଧାରିତେହି ଧମ୍ମେହି ଓତରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ମା…ପେ॰… ପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଗହିତା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତାୟ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତାନିୟେୱ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପକାରତ୍ତା ୱା ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱା ୱିଜ୍ଜା ଭୱନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ତାଦିସାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା ଉପ୍ପାଦହେତୁତୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ସମ୍ଭୱତି…ପେ॰… ଜାତିନିରୋଧା ଜରାମରଣନିରୋଧୋ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଅୟଂ ଓତରଣା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେନ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଓତରଣା ନାମ ।
ତାନିୟେୱ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି ସଦ୍ଧାୱୀରିୟେହି ସୀଲସମ୍ଭୱତୋ, ସତିୟା ଚ ପଞ୍ଞାନୁୱତ୍ତକତ୍ତା । ଅୟଂ ଓତରଣା ଖନ୍ଧେହି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଓତରଣା ନାମ ।
ତାନିୟେୱ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଙ୍ଖାରପରିୟାପନ୍ନାନି ଭୱନ୍ତି । ୟେ ସଙ୍ଖାରା ଅନାସୱା ଭୱନ୍ତି, ଭୱଙ୍ଗା ଭୱହେତୂ ନୋ ଭୱନ୍ତି, ତେ ଅନାସୱା ସଙ୍ଖାରା ଧମ୍ମଧାତୁସଙ୍ଗହିତା ଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଅୟଂ ଓତରଣା ଧାତୂହି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଓତରଣା ନାମ ।
ସା ଅନାସୱା ଧମ୍ମଧାତୁ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନା ଭୱତି, ୟଂ ଆୟତନଂ ଅନାସୱଂ ଭୱତି, ଭୱଙ୍ଗଂ ଭୱହେତୁ ନୋ ଭୱତି । ଅୟଂ ଓତରଣା ଆୟତନେହି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଓତରଣା ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଓତରଣହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ଓତରିତବ୍ବା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତି ଓତରଣହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ…ପେ॰… ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ’’ତିଆଦିଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । କତ୍ଥଚି କତ୍ଥଚି ପାଠେ ଅପାକଟଂୟେୱ ୟଥାବଲଂ କଥୟିସ୍ସାମ ।
୧୩. ସୋଧନହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୫.ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ । ଆରମ୍ଭୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁଦ୍ଧୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ସୋ ପଞ୍ହୋ ନିରୱସେସତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଭୱତି । ୟତ୍ଥ ପଞ୍ହେ ପନ ଆରମ୍ଭୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ସୁଦ୍ଧୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ କୋଚି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ଅୱସିଟ୍ଠୋ, ସୋ ପଞ୍ହୋ ତାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ନ ଭୱତି ।
୧୫. ପରିକ୍ଖାରହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୭.‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ୟୋ ସତିସଂୱରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ ସମଥସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ । ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ପଦେନ ୟୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିକ୍ଖାରୋତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୧୬. ସମାରୋପନହାରସମ୍ପାତୱିଭାୱନା
୭୮.‘‘ତସ୍ମାରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦେନ ୟଂ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତଂ ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ କମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଭାୱିତାୟ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ଭୱତି ଏକତୋ ଭାୱିତବ୍ବତ୍ତା, ପଦଟ୍ଠାନକାରଣତ୍ତା ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ସ ଅରହତୋ ସମାଧିୱିମୁତ୍ତି ଭୱତି, ଅୟଂ ଅରହା ଅନୁପାଦିସେସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅୟଂ ସମାଧିୱିମୁତ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ।
‘‘ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିକୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ୟେନ ସୋଳସପ୍ପଭେଦଭାୱେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତୋ, ସୋଳସପ୍ପଭେଦଭାୱୋ କେନ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସୋଳସପ୍ପଭେଦଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ସୋଳସ…ପେ॰… ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ସୋଳସପ୍ପଭେଦଭାୱୋ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକୋୱ ହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ନିଦ୍ଧାରିତା, ସୋ ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିହାରସମ୍ପାତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୩, ୭୬) ତଥା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତୋତି ।
ଇତି ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିହାରସମ୍ପାତେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା
ରଚିତା ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ନୟସମୁଟ୍ଠାନୱିଭାୱନା
୭୯. ୟେନ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତେନ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିନା ହାରସମ୍ପାତେନ ଏକସୁତ୍ତପ୍ପଦେସତ୍ଥା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସଭୂତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତାଦିହାରସମ୍ପାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ‘‘କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –‘‘ଏୱଂ ନାନାସୁତ୍ତୱସେନ, ଏକସୁତ୍ତୱସେନ ଚ ହାରୱିଚାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟୱିଚାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟୋ’’ତିଆଦିଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିଆରମ୍ଭନେ କାରଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ହାରାଦୀସୁ ୟୋ ଅତ୍ଥନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂମିଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ସଂୱଣ୍ଣନାନୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଥାପି ଅତ୍ଥନୟସଂୱଣ୍ଣନାନୟାନଂ ୱିସେସସ୍ସ ପାକଟଂ କାତୁଂ ପୁନ କଥୟିସ୍ସାମ । ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚେୱ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ନୟୋ ନାମ । ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ଲୋଭାଦୀହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚେୱ ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ଅଲୋଭାଦୀହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ତିପୁକ୍ଖଲୋ ନୟୋ ନାମ । ଚତୂହି ସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସକଲସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚେୱ ଚତୂହି ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ଅୱିପଲ୍ଲାସେହି ସତିପଟ୍ଠାନେହି, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ୱା ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ନୟୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତା ନୟା ସଂୱଣ୍ଣନାନୟା ନାମ । ତେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।
ନୟା ପନ ନାନାସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରିତେହି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ମୂଲପଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୟ ନୟତୋ ଅନୁବୁଜ୍ଝିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନୟତି ସମ୍ପାପେତୀତି ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅତ୍ଥନୟୋ ନାମ । ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ? ତସ୍ମା ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୟ ନୟଗ୍ଗାହତୋ ନୀୟତି ଅନୁପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ନୟୋ, କୋ ସୋ ? ସୁତ୍ତତ୍ଥଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ । ନୟତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ପାପେତୀତି ୱା ନୟୋ, ଦୁକ୍ଖାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋୱ । ତେନାହ – ‘‘ଅନୁବୁଜ୍ଝିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନୟତି ସମ୍ପାପେତୀତି ନୟୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯) । ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ନୟା ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିଂ ତଂ ? ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିକାରଣଂ, ତଂଦୀପନା ସଂୱଣ୍ଣନା ଚ । ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିନା ହି ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥନୟା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦୀହି ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କିଂ ପନ ତଂ ? ତଂତଂମୂଲପଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯) । ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ସତି ସଂୱଣ୍ଣନାନୟାପି ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ନୟାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନେ ।
‘‘କତମଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ପଠମଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ପୁବ୍ବା କୋଟି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅସୁକସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାସୁ କତମା ନୀୱରଣଂ, କତମା ସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ନୀୱରଣଂ ତଣ୍ହା ସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାସୁ । ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ନୀୱରଣଂ। ଭୱେସୁ ସଂୟୋଜନତୋ ତଣ୍ହା ସଂୟୋଜନଂ। ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା ସତ୍ତା କଥଂ ୱିଚରନ୍ତି, କଥଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନା ସତ୍ତା କଥଂ ୱିଚରନ୍ତି କଥଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା ସତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣମେତେସମତ୍ଥୀତି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା। ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଂୟୁତ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିନିୱିସୱତ୍ଥୂସୁ ସଂୟୁତ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାପକ୍ଖେନ ୱିପଲ୍ଲାସେନ ନିଚ୍ଚାଦିଅଭିନିୱେସୱତ୍ଥୁଭୂତେ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ୱିଚରନ୍ତି ୱିୱିଧା ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ନିଚ୍ଚାଦିଅଭିନିୱିସନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତା ସତ୍ତା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନମେତେସନ୍ତି ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନା। ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତା, ତଣ୍ହାୟ ୱା ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ୱତ୍ଥୁକାମେ ସଂୟୁତ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତା ତଣ୍ହାପକ୍ଖେନ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତେନ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା କଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା କଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା ଇତୋ ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ପବ୍ବଜିତା ହୋନ୍ତାପି ‘‘ସୁଖେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସୁଖଂ ନତ୍ଥି, ଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସୁଖଂ ପନ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମନସି କରୋନ୍ତା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ପଞ୍ଚାତପାଦିପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା ଇତୋ ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ପବ୍ବଜିତା ହୋନ୍ତାପି ‘‘କାମେ ପଟିସେୱନ୍ତା ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତା ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତୀ’’ତି ମନସି କରୋନ୍ତା କାମେସୁ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି ।
‘‘କସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ତଥାୱିଧଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, କସ୍ମା ତଣ୍ହାଚରିତା ତଥାୱିଧଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କିଂ କାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତତ୍ଥ ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତେସୁ । ୟଂ ୟସ୍ମା କାରଣା ୱିହରନ୍ତି, ତଂ କାରଣଂ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତୋ ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥି, ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନା କୁତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ସମଥୱିପସ୍ସନାକୋସଲ୍ଲଂ ୱା ଉପସମସୁଖପ୍ପତ୍ତି ୱା କୁତୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଉପସମସୁଖସ୍ସ ଅନଭିଞ୍ଞା ୱିପରୀତଚେତା ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଆହଂସୁ ‘‘ସୁଖେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସୁଖଂ ନତ୍ଥି, ଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସୁଖଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ଏୱଂଦିଟ୍ଠୀ ଦୁକ୍ଖେନ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟମାନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ଇତୋ ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥି, ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନା କୁତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ସମଥୱିପସ୍ସନାକୋସଲ୍ଲଂ ୱା ଉପସମସୁଖପ୍ପତ୍ତି ୱା କୁତୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଉପସମସୁଖସ୍ସ ଅନଭିଞ୍ଞା ୱିପରୀତଚେତା ହୁତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ୟୋ କାମେ ପଟିସେୱତି, ସୋ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢୟତି, ୟୋ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢୟତି, ସୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀ’’ତି । ତେ ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ଏୱଂଦିଟ୍ଠୀ କାମେସୁ ସୁଖସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ଚ ୱିହରନ୍ତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ତଥା ୱିହରନ୍ତା କିଂ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ତଦଭିଞ୍ଞା ସନ୍ତା ରୋଗମେୱ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଥା ୱଡ୍ଢୟନ୍ତା ରୋଗାଦୀନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତି କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ରୋଗାଭିତୁନ୍ନା ଗଣ୍ଡପଟିପୀଳିତା ସଲ୍ଲାନୁୱିଦ୍ଧା ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନିପେତାସୁରେସୁ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜାନି କରୋନ୍ତା ଉଗ୍ଘାତନିଗ୍ଘାତଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତା ରୋଗଗଣ୍ଡସଲ୍ଲଭେସଜ୍ଜଂ ନୱିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯) ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘କତମେ ସଂକିଲେସୱୋଦାନା, କତମେ ରୋଗାଦୟୋ, କତମଂ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସଂକିଲେସୱୋଦାନରୋଗଭେସଜ୍ଜାଦୀସୁ । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଚ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଚ ସଂକିଲେସୋ ହୋତି, ସମଥୱିପସ୍ସନା ୱୋଦାନଂ ହୋତି, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଚ ରୋଗୋ ହୋତି, ସମଥୱିପସ୍ସନା ରୋଗନିଗ୍ଘାତକଭେସଜ୍ଜଂ…ପେ॰.. ସମଥୱିପସ୍ସନା ସଲ୍ଲୁଦ୍ଧାରଣଭେସଜ୍ଜଂ ହୋତି ।
‘‘କତମୋ କତମଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସଂକିଲେସାଦୀସୁ ସଂକିଲେସୋ ଏକଦେସୱସେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ତଦଭିସଙ୍ଗୋତି ତସ୍ମିଂ ସଂକିଲେସେ ଅଭିସଙ୍ଗୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତୋ ଲୋକିୟଧମ୍ମୋ ନିରୱସେସୱସେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖେ ଅଭିସଙ୍ଗୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ତଣ୍ହାନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ସମଥୱିପସ୍ସନା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କତମଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, କତମୋ ପହାତବ୍ବୋ, କତମୋ ଭାୱେତବ୍ବୋ, କତମୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୦. ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ‘‘କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନେ ପୱତ୍ତିଭେଦୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନେ କତମୋ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମେସଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନେ ଅୟଂ ପୱତ୍ତିଭେଦୋତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେ ପୱତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତେସୁ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ, ତଣ୍ହାଚରିତା ପନ ରୂପଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ଅତ୍ତନିୟାଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ । ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକେକଂ ନିସ୍ସାୟ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଅୟଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନେ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା କତମୋ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ସା ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପଜହନୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପଟିପକ୍ଖୋ, ତସ୍ସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅନ୍ୱାୟିକା ଅନୁଗୁଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତନକା ଧମ୍ମା ଚ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପଜହନୱସେନ ପଟିପକ୍ଖା ଭୱନ୍ତି । ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାୟିକା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧି ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାୟିକା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକୋ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତସ୍ସା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପଟିପକ୍ଖୋ ହୋତି ପହାୟକତ୍ତା । ‘‘ତେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧତୋ କିତ୍ତକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମୋ ଖନ୍ଧୋ ସମଥୋ, କତମୋ ଖନ୍ଧୋ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ସମଥୋ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସକ୍କାୟାଦୀସୁ କତମୋ କତମଂ ସଚ୍ଚଂ, କତମୋ କତମଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସକ୍କାୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, କଥଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟମଜ୍ଝିମପଟିପଦା ନିଦ୍ଧାରିତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତେସୁ ୟେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ପୁଗ୍ଗଲା ‘‘ରୂପାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ତା, ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା, ଅତ୍ତସ୍ସାପି ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତା ୱିନସ୍ସତି, ଅତ୍ତା ପରଂ ମରଣା ନ ହୋତୀ’’ତି ଅଭିନିୱିସନତୋ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେ ତଣ୍ହାଚରିତା ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିଞ୍ଞାଣୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅତ୍ତନି ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମେ ତଣ୍ହାଚରିତା ପୁଗ୍ଗଲା ‘‘ରୂପାଦୀହି ଅତ୍ତା ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅଭିନିୱିସନତୋ ‘‘ସସ୍ସତୱାଦିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ତେସୁ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀସସ୍ସତୱାଦୀପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦସସ୍ସତୱାଦା ଉଭୋ ଅନ୍ତା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପଟିପଦା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପଟିପଦା ସଂସାରପୱତ୍ତନସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ସଂସାରପୱତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜନସ୍ସ ପଜହନୱସେନ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାସଙ୍ଖାତୋୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ପଟିପକ୍ଖୋ ହୋତି ପହାୟକତ୍ତା । ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ସଂସାରନିୱତ୍ତନସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ସଂସାରନିୱତ୍ତି ହୋତି । ତତ୍ଥ ସଂସାରପୱତ୍ତିସଂସାରନିୱତ୍ତୀସୁ ପୱତ୍ତି ସଂସାରପୱତ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତଦଭିସଙ୍ଗୋ ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖେ ଅଭିସଙ୍ଗୋ ତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତଣ୍ହାନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି । ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତସ୍ସ କିତ୍ତକୋ ପଭେଦୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ କିତ୍ତକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ସମାସତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି । ଉଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଧୋ, ସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ତିଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପନ୍ନରସୱିଧନ୍ତି ୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି। କତମାନି ? ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦା, ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦା, ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦ ଆଦୟୋ) ଆଗତାନି । ତେସଂ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଦସ୍ସନାନଂ ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ପଟିପକ୍ଖୋ ମଗ୍ଗୋ । କତମେ ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ? ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ତିସ୍ସୋ ସଞ୍ଞା ଚ ‘‘ପହାନସଞ୍ଞା ୱିରାଗସଞ୍ଞା ନିରୋଧସଞ୍ଞା’’ତି ତିସ୍ସୋ ସଞ୍ଞା ଚାତି ଛ ସଞ୍ଞା ଚ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିପକ୍ଖୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ।
‘‘ସମଥୱସେନ କତମୋ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ପାକଟା । ଦସ କସିଣାୟତନାନି ସମଥୱସେନ ପଟିପକ୍ଖୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ । ‘‘କତମଂ ଞାଣଂ କତମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଦାଲନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତେ ପୱତ୍ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ମୋହୋ । ତଣ୍ହାଚରିତେ ପୱତ୍ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ଜାଲଂ । ଅନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମୋହୋ । ଅନିଧନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଜାଲଂ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେଜେତ୍ୱା ତିକ୍ଖଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚଞାଣୱଜିରଂ ନାମ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଞାଣପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା । ମୋହୋ ଚ ଜାଲଞ୍ଚ ମୋହଜାଲଂ। ପଦାଲେତୀତି ପଦାଲନଂ, କତ୍ତରି ୟୁପଚ୍ଚୟୋ, ମୋହଜାଲସ୍ସ ପଦାଲନନ୍ତି ମୋହଜାଲପଦାଲନଂ। ପଦାଲନଞ୍ହି ଦୁୱିଧଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଦାଲନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପଦାଲନନ୍ତି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଦାଲନଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦପଦାଲନଂ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମୋହଜାଲେ ଅୱିଜ୍ଜା ମୋହୋ, ଭୱତଣ୍ହା ଜାଲଂ । ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ମୋହେତୀତି ମୋହୋ। ପଠମଂ ଜାଲଂ ଜଟଂ ଲାୟିତ୍ୱା ଜଟାୱସେନ ଲାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଜାଲଂ, ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ମଚ୍ଛସକୁଣାଦିକଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତି, ଲାପେତି ଗଣ୍ହାପେତୀତି ୱା ଜାଲଂ, ଜାଲଂ ୱିୟାତି ଜାଲଂ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ରୂପାଦୀସୁ, ସକଅତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ଚ ସଂସିବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଜାଲଂ ଭୱତଣ୍ହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦) । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାହି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗାଦୀନଂ କିଲେସପକ୍ଖାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ କତଂ କଥଂ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଭୱତଣ୍ହାୟ ଚା’ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୧. ‘‘ଇତୋ ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ପଟିପଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରିତା, ସାସନେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ପଟିପଦାଦୟୋ କଥଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସଂକିଲେସପକ୍ଖା ସୁତ୍ତତ୍ଥା ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତା, ୱୋଦାନପକ୍ଖସୁତ୍ତତ୍ଥା କଥଂ ଦସ୍ସିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଅସ୍ମିଂ ସାସନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତେସୁ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ ହୁତ୍ୱା ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଲ୍ଲେଖାନୁସନ୍ତତୱୁତ୍ତି ଭୱତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସଲ୍ଲେଖେ ତିବ୍ବଗାରୱୋ, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲେଖେ ତିବ୍ବଗାରୱତ୍ତା । ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ ହୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖାନୁସନ୍ତତୱୁତ୍ତି ଭୱତି। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ତିବ୍ବଗାରୱୋ, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ତିବ୍ବଗାରୱତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୱତି । କସ୍ମା ? ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିୱିସୟେ ପଞ୍ଞାସଦିସପୱତ୍ତନତୋ । ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ଭୱତି । କସ୍ମା ? ତଣ୍ହାୱସେନ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାତି, ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ସୁଖେନ କିଲେସେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁଂ ସମତ୍ଥତ୍ତା । ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାତି, ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ଦୁକ୍ଖେନ କିଲେସେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁଂ ସମତ୍ଥତ୍ତା ।
‘‘ତଥା କସ୍ମା ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କିଂ କାରଣଂ ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ୟେନ କାରଣେନ ନିୟ୍ୟାତି, ତଂ କାରଣଂ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ କାମା ସୁଖେନ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତା ହି ୟସ୍ମା ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା କାମାନଂ ସୁଖେନ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ତଥା ନିୟ୍ୟାତି । ସୋ ତଣ୍ହାଚରିତୋ କାମେହି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେହି ୱିୱେଚିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିନିସ୍ସରତି, ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଆଜାନାତି । ୟୋ ପନ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ହୋତି, ସୋ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆଦିତୋ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ କାମେହି କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମେହି ଅନତ୍ଥିକୋ ଭୱତି । ସୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ତତୋ ତେହି କାମେହି ୱିୱେଚିୟମାନୋ ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ସୁଖେନ ପଟିନିସ୍ସରତି, ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାତି ।
‘‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତୀତି ଏକେକାୟ ପଟିପଦାୟ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖାପି ପଟିପଦା ଦୁୱିଧା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ଚ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଚ, ସୁଖାପି ପଟିପଦା ଦୁୱିଧା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ଚ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ସତି ଏକୋୱ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ପଟିପଦାହି ନିୟ୍ୟାତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତାପି ଦୁୱିଧା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାପି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତାପି ଦୁୱିଧା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାପୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ୟେ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ଭୱନ୍ତି, ତେ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତା ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ପଟିନିସ୍ସରନ୍ତି, ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନନ୍ତି । ୟେ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ଭୱନ୍ତି, ତେ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତା ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ପଟିନିସ୍ସରନ୍ତି, ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକେକସ୍ସେୱ ଏକେକା ପଟିପଦା ୟୁତ୍ତାୱାତି । ‘‘ଇମାହି ପଟିପଦାହି ନିୟ୍ୟନ୍ତିୟେୱ, ନ ନିୟ୍ୟିଂସୁ ନିୟ୍ୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱତ୍ତମାନୱିଭତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମା ଚତସ୍ସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତେପି ଇମାହି ଚତୂହି ପଟିପଦାହି ନିୟ୍ୟିଂସୁ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁପି ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଅନାଗତେପି ନିୟ୍ୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ପବ୍ବତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ।
ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗଂ ପଟିପଦଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ‘‘କିମତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅବୁଧଜନସେୱିତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀତି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନଂ ୱସେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦ୍ୱିଦିସା ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାପି ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦ୍ୱିଦିସା ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାପି ଦସ୍ସିତା । ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂମି ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋତି । ‘‘ତଥାୱିଧାୟ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୟ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଭୂମିଭାୱୋ କେନ ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୨. ‘‘ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଭୂତା ଭୂମି ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ସ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ କତ୍ଥ କତମା ଦିସା କିତ୍ତକେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ପକ୍ଖନ୍ତରତ୍ଥୋ । ୟେ ଦିସାଭୂତା ଆହାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ‘‘କୁସଲାକୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଦିସାଭୂତା ଆହାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଦୁୱିଧେନ ‘‘ଇମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା, ଇମେ କୁସଲା ୱୋଦାନଧମ୍ମା’’ତି ଦୁୱିଧେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା ଆଲୋଚିତବ୍ବା । ‘‘କତମେନ ଦୁୱିଧେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ ଚ ଲୋକୱିୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମଂ ୱଟ୍ଟଂ, କତମଂ ୱିୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ନାମ ସଂସାରୋ, ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଂସାରସ୍ସ କତମୋ ହେତୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କମ୍ମକିଲେସା ହେତୁ ସଂସାରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମଂ କମ୍ମଂ ନାମ, ଚେତନାୟେୱ କମ୍ମଂ ନାମ କିଂ, ଉଦାହୁ ଚେତସିକଞ୍ଚ ଫଲଦାନସମତ୍ଥାସମତ୍ଥମ୍ପି କମ୍ମଂ କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କମ୍ମକିଲେସେସୁ । ‘‘ତଂ କମ୍ମଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ୟଥା ୟେନ ଉପଚୟେନ କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଉପଚୟେ ତଂ କମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତେ କିଲେସା କତମେହି ଧମ୍ମେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସବ୍ବେପି କିଲେସା ଚତୂହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା । ‘‘ତେ କିଲେସା କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଦସୱତ୍ଥୁକେ କିଲେସପୁଞ୍ଜେ ତେ କିଲେସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘କତମାନି ଦସ ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗା, ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା, ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, ଚତ୍ତାରୋ ସଲ୍ଲା, ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନୀତି ଦସ ୱତ୍ଥୂନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ଚତୁନ୍ନଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ଏକତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋପି କିଲେସୋପି କିଲେସୱତ୍ଥୁ ହୋତି ପୁରିମାନଂ ପୁରିମାନଂ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ।
‘‘କତମୋ କତମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଠମେ ଆହାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଲମ୍ବିତବ୍ବେ ପଠମେ କବଳୀକାରାହାରେ ପଠମୋ ‘‘ରୂପଂ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ଆଲମ୍ବିତବ୍ବେ ଦୁତିୟେ ଫସ୍ସାହାରେ ଦୁତିୟୋ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା ସୁଖା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତତି । ଆଲମ୍ବିତବ୍ବେ ତତିୟେ ଚିତ୍ତାହାରେ ତତିୟୋ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତତି, ଆଲମ୍ବିତବ୍ବେ ଚତୁତ୍ଥେ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ଆଲମ୍ବିତବ୍ବେ ପଠମେ ‘‘ରୂପଂ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପଠମଂ କାମୁପାଦାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ ନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୩. ‘‘ତେସୁ ଆହାରାଦୀସୁ କତମୋ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଆହାରାଦୀସୁ, ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତେସୁ ୱା । ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ରୂପୱେଦନାସୁ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ୟୋ ଚ ଫସ୍ସାହାରୋ ପୱତ୍ତତି, ଇମେ କବଳୀକାରାହାରଫସ୍ସାହାରା ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ଭୱନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚିତ୍ତେସୁ ବଲୱଅତ୍ତନିଚ୍ଚାଭିନିୱେସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୟୋ ଚ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ, ୟୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପୱତ୍ତତି, ଇମେ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱିଞ୍ଞାଣାହାରା ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ଭୱନ୍ତି । ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାପଧାନତ୍ତା ଚେୱ ତଣ୍ହାସଭାୱତ୍ତା ଚ, ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିପଧାନତ୍ତା ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିସଭାୱତ୍ତା ଚାତି ।
୮୪. ‘‘କତମସ୍ମିଂ ପଠମାଦିକେ ଆହାରେ କତମୋ ପଠମାଦିକୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କବଳୀକାରେ ଆହାରେ’’ତିଆଦିନା ନାମୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କତମସ୍ମିଂ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ କତମଂ ଉପାଦିୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମେ ୟେନ ଉପାଦାନେନ ଉପାଦିୟତି, ଇଦଂ ଉପାଦାନଂ ‘‘କାମୁପାଦାନଂ ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସେସୁ ଇମିନା ନୟେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ୟେନ କାମୁପାଦାନେନ କାମେହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଂୟୁଜ୍ଜତି, ଅୟଂ କାମୁପାଦାନଧମ୍ମୋ ‘କାମୟୋଗୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସେସାନଂ ୟୋଜନତ୍ଥାଦୟୋ ପାଳିତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ପାକଟା ।
୮୫. ‘‘ଆହାରାଦୀସୁ କତମେ କତମା ଦିସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୀସୁ ଦସସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ପଠମୋ ପଠମୋ କବଳୀକାରାହାରାଦିକୋ ପଠମା ଦିସା, ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ ଫସ୍ସାହାରାଦିକୋ ଦୁତିୟା ଦିସା, ତତିୟୋ ତତିୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରାଦିକୋ ତତିୟା ଦିସା, ଚତୁତ୍ଥୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରାଦିକୋ ଚତୁତ୍ଥା ଦିସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ତାସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ତେସୁ କବଳୀକାରାହାରାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମେ ଧମ୍ମା କତମସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇମେ ଆହାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱିଭତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ…ପେ॰… ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଉଦତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘କବଳୀକାରାହାରୋ ଆହାରୋତିଆଦି ଆହାରାଦୀସୁ ୟେ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଦସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏକଦେସଭୂତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ଥୋତି ସଭାୱଧମ୍ମୋ । ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ହି ଅସମାନୋତି । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚ ସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ।
‘‘କବଳୀକାରାହାରାଦୀସୁ କତମେ ଆହାରାଦୟୋ କତମେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ପରିଞ୍ଞଂ ପହାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା । ସବ୍ବେତି ସବ୍ବେ ଆହାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରିନୋ ଭୱନ୍ତି । ତେତି ତେ ସବ୍ବେ ଆହାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା । ଲୋକାତି ଲୋକତୋ ୱଟ୍ଟତୋ । ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିୟ୍ୟନ୍ତି ।
୮୬. ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦିସାଭୂତା ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୟୋ ଦସ ଚତୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘ୱୋଦାନପକ୍ଖେ କତମେ ଦିସାଭୂତା ଧମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦିସାଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ୱିହାରାତି ଦିବ୍ବୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଅରିୟୱିହାରା ଆନେଞ୍ଜୱିହାରାତି ଚତ୍ତାରୋ ୱିହାରା । ତେସୁ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ ଦିବ୍ବୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ଅରିୟୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରାଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମାତି ମାନପହାନଂ ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋ ଅୱିଜ୍ଜାପହାନଂ ଭୱୂପସମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମା । ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନୀତି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି । ଚତସ୍ସୋ ସମାଧିଭାୱନାତି ଛନ୍ଦସମାଧିଭାୱନା ୱୀରିୟସମାଧିଭାୱନା ଚିତ୍ତସମାଧିଭାୱନା ୱୀମଂସାସମାଧିଭାୱନାତି ଚତସ୍ସୋ ସମାଧିଭାୱନା । ଚତ୍ତାରୋସୁଖଭାଗିୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ତପୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୁଖଭାଗିୟା । ଅୱସେସା ପାକଟା ।
‘‘ଚତୂସୁ ଚତୂସୁ ପଟିପଦାଦୀସୁ କତମୋ ପଟିପଦାଦିକୋ ପଠମୋ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିକୋ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଟିପଦାଦୟୋ ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନାଦିକା, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ପନ ସତିପଦଟ୍ଠାନାଦିକା, ତସ୍ମା ‘ପଠମା ପଟିପଦା ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନ’ନ୍ତିଆଦିୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପୂରେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପୂରକପୂରେତବ୍ବଭାୱତୋ ତଥା ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା କତମେ ପଟିପଦାଦୟୋ କତମେ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିକେ ପୂରେନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପୂରେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୭. ‘‘ତେସୁ ଦସସୁ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀସୁ କତମେ ଧମ୍ମା କତମା ଦିସା, କତମେ ଧମ୍ମା କତମା ଦିସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ପଠମା ପଟିପଦା, ପଠମୋ ସତିପଟ୍ଠାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦସସୁ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀସୁ । ଇମା ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପଠମା ପଟିପଦାଦୟୋ ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଭୱନ୍ତି ।
‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାଭୂତେସୁ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀସୁ କତମୋ ଦିସାଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ପଠମା ପଟିପଦା…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଉଦତ୍ତସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ତେସୁ ଦସସୁ ପଟିପଦାଦିଚତୁକ୍କେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ କତମଂ କତମଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖା ଚ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ଟୀକାୟଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱୁତ୍ତୋ ପାକଟୋ । ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦିସାଭୂତା ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୟୋ ଦସ ଚତୁକ୍କା ସମତିକ୍କମିତବ୍ବପହାତବ୍ବଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପନ ଦିସାଭୂତା ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୟୋ ଦସ ଚତୁକ୍କା ସମତିକ୍କମପହାୟକଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତା ।
‘‘ତେସଂ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ସମତିକ୍କମନପହାନସଙ୍ଖାତଂ ୟଂ ୱିକ୍କୀଳିତଞ୍ଚ ତେସଂ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ଭାୱନାସଙ୍ଖାତଂ ୟଂ ୱିକ୍କୀଳିତଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକିରିୟାସଙ୍ଖାତଂ ୟଂ ୱିକ୍କୀଳିତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତିୱିଧଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ କତମେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭୱତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ୱିକ୍କୀଳିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ୟେ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ତେସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭୱତି କିଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭୱତି କିଂ, ସାୱକସ୍ସେୱ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭୱତି କିଂ, ଉଦାହୁ ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭୱତି କି’’ନ୍ତି ୱିଚାରଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତେସଂ ୱିକ୍କୀଳିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ୟେ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକା ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ତେସଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ। ୟଂ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ସପରସନ୍ତାନେ ସମତିକ୍କମନପହାନଞ୍ଚ ୟା ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ସପରସନ୍ତାନେ ଭାୱନାସମ୍ପାଦନା, ସଚ୍ଛିକିରିୟାସମ୍ପାଦନା ଚ ଅତ୍ଥି, ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ନାମ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସବ୍ବେସଂ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ସବ୍ବେ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୟୋ ଦସ ଚତୁକ୍କା ପଟିପକ୍ଖା ହୋନ୍ତି କିଂ, ଉଦାହୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ଚତୁକ୍କା ପଟିପକ୍ଖା ହୋନ୍ତି କି’’ନ୍ତି ୱିଚାରଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ଚତୁକ୍କା ପଟିପକ୍ଖା ହୋନ୍ତି ପହାତବ୍ବପହାୟକଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖୋ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଇଦାନି ଆହାରାଦୀନଂ ପଟିପଦାଦୀହି ୟେନ ସମତିକ୍କମନଂ, ତଂ ନେସଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖୋ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’ତିଆଦିମାହା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୭) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋ ୟେ ଆହାରା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆହାରାନଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ୟା ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତା ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା ପଟିପକ୍ଖୋ ଆହାରାନଂ ପହାତବ୍ବତ୍ତା, ପଟିପଦାନଂ ପନ ପହାୟକତ୍ତା । ସତିପି ଆହାରାନଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବଭାୱେ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଆହାରପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନୱସେନ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମାଦିୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ସୀହାତି ସୀହସଦିସା ବୁଦ୍ଧା ଚ ସୀହସଦିସା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ସୀହସଦିସା ସାୱକା ଚାତି ସୀହସଦିସା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ସାୱକା ପନ ଅହତରାଗଦୋସମୋହାପି ସନ୍ତି, ତେପି ‘‘ସୀହା’’ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତଂ ନିୱତ୍ତାପନତ୍ଥଂ ‘‘ହତରାଗଦୋସମୋହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହନିତବ୍ବାତି ହତା, ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ ରାଗଦୋସମୋହା, ହତା ରାଗଦୋସମୋହା ଏତେହି ସାୱକେହୀତି ହତରାଗଦୋସମୋହା, ସାୱକାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ସାୱକାନଂୟେୱ ବ୍ୟଭିଚାରସମ୍ଭୱତୋତି । ତେସଂ ସୀହାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ତେସଂ ସୀହାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ, ତେସଂ ସୀହାନଂ ସାୱକାନଂ ଭାୱନା ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଭାୱିତବ୍ବାନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନା ୱଡ୍ଢନା ଚ, ସଚ୍ଛିକିରିୟା ୱୋଦାନପକ୍ଖେୟେୱ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବାନଂ ଫଲନିବ୍ବାନାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ, ବ୍ୟନ୍ତୀକିରିୟା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପହାତବ୍ବାନଂ ପହାନସଙ୍ଖାତା ବ୍ୟନ୍ତୀକିରିୟା ଚ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ନାମ ଭୱତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଭାୱନା, ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ । ୱିପରିୟାସାନଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପହାନୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ଅନୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ନାମାତି ଗହିତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ସଦ୍ଧମ୍ମଗୋଚରୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଗୋଚରୋ ପୱତ୍ତନହେତୂତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ୱିପରିୟାସା ୱିପଲ୍ଲାସା କିଲେସଗୋଚରୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ଗୋଚରୋ ପୱତ୍ତିହେତୂତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରାତିଆଦିନା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ତଣ୍ହାଚରିତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା ଆଚରିୟେନ କତା, ‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’ତିଆଦିନା ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ତଣ୍ହାଚରିତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା ଆଚରିୟେନ କତା, ସା ଅୟଂ ନିଦ୍ଧାରଣା କତମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂମୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ୟା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ନିଦ୍ଧାରଣା କତା, ସା ଅୟଂ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ନିଦ୍ଧାରଣା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ନୟସମୁଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ।
‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ନିଦ୍ଧାରିତାୟ ନୟସ୍ସ ଭୂମିଭାୱୋ କସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ନିଦ୍ଧାରଣାୟ ନୟଭୂମିଭାୱେନ ‘‘ୟୋ ନେତି…ପେ॰… କୁସଲାତି ଚା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆଚରିୟୋ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।
ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟଭୂମି ଆଚରିୟେନ ୱିଭାୱିତା, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତା, ‘‘କତମା ତିପୁକ୍ଖଲନୟଭୂମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତିପୁକ୍ଖଲନୟଭୂମିଂ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ, ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନମେୱ ଆଚରିୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତିପୁକ୍ଖଲନୟଭୂମିଭାୱନା ପନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମପି ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଅୟଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦିୱଚନମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟଂ ପନ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟତୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସ୍ସ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନତୋ ନିକ୍ଖମନତୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟଭୂମିୱିଭାୱନାୟଂ ପଟିପଦାୱିଭାଗତୋ ୱିଭାୱିତପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କତୋ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟଭୂମିୱିଭାୱନାୟଂ ପଟିପଦାୱିଭାଗତୋ ୱିଭାୱିତଂ ପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କଂ ପଠମଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ୟୋ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟଭୂମିୱିଭାୱନାୟଂ ନିଦ୍ଧାରିତୋ, ତସ୍ମିଂ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କେ । ୟେତି ୟେ ଦନ୍ଧଉଦତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିଚରିତପୁଗ୍ଗଲା ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଇତି ନିୟ୍ୟକା ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଚ ନିଦ୍ଧାରିତା । ‘‘ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କତମୋ ସଂକିଲେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ନିଦ୍ଧାରିତା…ପେ॰… ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ନିଦ୍ଧାରିତାନି, ଇତି ଅୟଂ ଦସୱିଧୋ ଆହାରଚତୁକ୍କାଦିଚତୁକ୍କୋ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ହୋତି । ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତୋ, ‘‘କତମଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇଦଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା ନିଦ୍ଧାରିତା, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମାଣା ନିଦ୍ଧାରିତା, ଇତି ଇଦଂ ଦସୱିଧଂ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦିଚତୁକ୍କଭୂତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତି ।
୮୮. ‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ କତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, କତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, କତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁବ୍ବେପି ‘ତତ୍ଥ ୟେ’ତିଆଦିନା ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଧାରିତା, କସ୍ମା ପନ ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ’ତିଆଦିନା ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଧାରିତା’’ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ ? ପୁବ୍ବେ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଂ ସାମିଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ପଚ୍ଛା ପନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ଅୱୟୱାନଂ ସମୂହଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତାତି ୱିସେସତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟେ…ପେ॰… ଇମେ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲାତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜନତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ୟୋତି ଉଦତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ନିୟତୋ ଉଦତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ । ପୁନ ୟୋତି ଉଦତ୍ତୋୱ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଚ ମନ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଚ । ସାଧାରଣାୟାତି ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ।
‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୟୋ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ତେସୁ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ କତମଂ କତମଂ ଭଗୱା ଉପଦିସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଟିପଦାଭେଦେନ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ ଆଚରିୟେନ ୱିଭାୱିତୋ, କଥଂ ଦେସନାଭେଦେନ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ ୱିଭାୱିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଦେସନାଭେଦେନପି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ‘‘ସମଥଦେସନାୱିପସ୍ସନାଦେସନାଭେଦେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ ୱିଭାୱିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ମୁଦୁଧମ୍ମଦେସନାତିକ୍ଖଧମ୍ମଦେସନାଭେଦେନପି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେସୁପି ଏୱମେୱ ଅନୁସନ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଟିପଦାଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଚ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ଚ ପଟିପଦାଭେଦେନ ଚେୱ ଦେସନାଭେଦେନ ଚ ତୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ’’ତିଆଦିଂ ପୁନ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇତି ଖୋ ଚତ୍ତାରି ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ତୀଣୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ତୟୋ’’ତି ପନ ପକତିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋୱ ।
‘‘ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କତମୋ ସଂକିଲେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋତି ‘‘ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି…ପେ॰… ସୀଲୱିପତ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ଆଚାରୱିପତ୍ତୀ’’ତି ନିଦ୍ଧାରିତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଇତି ଅୟଂ ସମୂହୋ ସଂକିଲେସୋ ହୋତି । ‘‘ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତୋ, କଥଂ ୱୋଦାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇଦଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ‘‘ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି…ପେ॰… ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତାନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଭୂତଂ ଇତି ଇଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତି ।
‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚତ୍ତାରୋ ହୁତ୍ୱା ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତୀତି ଆଚରିୟେନ ୱିଭାୱିତା, ତୟୋ ହୁତ୍ୱା କିତ୍ତକା ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଇତି ଖୋ ଚତ୍ତାରି ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତି, ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରୋ ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ତୟୋ ଭୱନ୍ତି । ତୀଣି ତୟୋ ହୁତ୍ୱା ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତି ।
‘‘ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କତମୋ ସଂକିଲେସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋତି ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ…ପେ॰… ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚା’’ତି ନିଦ୍ଧାରିତାନଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଇତି ଅୟଂ ସମୂହୋ ସଂକିଲେସୋ ହୋତି ।
‘‘ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତୋ, କଥଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇଦଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ‘‘ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ…ପେ॰… ସଉପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଅନୁପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି ନିଦ୍ଧାରିତାନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଭୂତଂ ଇତି ଇଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତି ।
‘‘ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନୀ’’ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଅକୁସଲମୂଲତିକାଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ତିକାନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା କତା, ‘‘ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନପକ୍ଖେ କୁସଲମୂଲତିକାଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ତିକାନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା କତା, ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନିଦ୍ଧାରଣା ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ଚ ନୟସ୍ସ, ଅଙ୍କୁସସ୍ସ ଚ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତିହେତୁ ନାମାତି ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’’ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାଦୁକାଦୀନଂ ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା କତା, ‘‘ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୁକାଦୀନଂ ଏକୂନୱୀସତିଦୁକାନଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାମୁଖେନ ୟା ନିଦ୍ଧାରଣା କତା, ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀତିପି ନୀହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ହି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟତୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟତୋ ଚ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ହୋତି । ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ପନ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟତୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ତିପୁକ୍ଖଲନୟତୋ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ହୋତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତେ ‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’ତିଆଦିନା ସମଥସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ତେନେୱ ହି ‘ଚତ୍ତାରି ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତି, ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) ।
‘‘କସ୍ମା ପନ ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ନିଦ୍ଧାରଣାୟ ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ଚ ନୟସ୍ସ, ଅଙ୍କୁସସ୍ସ ଚ ନୟସ୍ସ ଭୂମିଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣାୟ ଭୂମିଭାୱେନ ଆଚରିୟୋ ‘‘ୟୋ ଅକୁସଲେ…ପେ॰… ଦିସାଲୋଚନେନାତି ଚା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ନିଦ୍ଧାରଣାୟ ତିପୁକ୍ଖଲ…ପେ॰… ୟସ୍ସ ଭୂମିଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଏତ୍ତାୱତା ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ନୟସମୁଟ୍ଠାନେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରିତା, ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ୱା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରିତା, ତଂ ତଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ନିୟୁତ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ନୟକ୍କମେନ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି – ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା, ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା, ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲାତି ପୁଗ୍ଗଲା ତିକୋଟ୍ଠାସା ଭୱନ୍ତି, ଚତୁଦିସା, ଛଦିସା, ଅଟ୍ଠଦିସାତି ଦିସାପି ତିକୋଟ୍ଠାସା ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲାତି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତି । ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲାତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲୋ, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲୋ, ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୋତି ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲାତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଭୱନ୍ତି । ଚତୁଦିସାତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଦିସା, ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଦିସାତି ଚତୁଦିସା ଭୱନ୍ତି । ଛଦିସାତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ଦିସା, ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ଦିସାତି ଛଦିସା ଭୱନ୍ତି । ଅଟ୍ଠଦିସାତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଚତସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଚତସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ଦିସାତି ଅଟ୍ଠଦିସା ଭୱନ୍ତି । ତେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ, ଚତୁଦିସା ଚ ନିସ୍ସାୟ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତୟୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲେ ଚ ଛଦିସା ଚ ନିସ୍ସାୟ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନେ ଚତ୍ତାରୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟତଣ୍ହାଚରିତତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟତଣ୍ହାଚରିତମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟଦିଟ୍ଠିଚରିତତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦିଟ୍ଠିଚରିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚ ଅଟ୍ଠଦିସା ଚ ନିସ୍ସାୟ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି। ଏକେକସ୍ମିଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନେ ୱିଭଜିତେ ଦିସାଲୋଚନଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନାନିପି ୱିଭଜିତାନି ଭୱନ୍ତି ।
‘‘କଥଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀ’’ତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ ? ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଅହିରିକଞ୍ଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ଅସ୍ସତି ଚ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ କୋସଜ୍ଜଞ୍ଚ ଦୋୱଚସ୍ସଞ୍ଚ ଅହଂକାରୋ ଚ ମମଂକାରୋ ଚ ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଚ ପମାଦୋ ଚ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଅସଂୱରୋ ଚ ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ବ୍ୟାପାଦୋ ଚ ନୀୱରଣଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନଞ୍ଚ କୋଧୋ ଚ ଉପନାହୋ ଚ ମକ୍ଖୋ ଚ ପଳାସୋ ଚ ଇସ୍ସା ଚ ମଚ୍ଛେରଞ୍ଚ ମାୟା ଚ ସାଠେୟ୍ୟଞ୍ଚ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୮) ଦୁକଦୁକୱସେନ ଦେସିତୋ ଅୟଂ ଦିସାଭୂତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମସମୂହୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ହୋତୀତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସଂକିଲେସସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଦୁକଦୁକୱସେନ ଦେସିତେସୁ ଦିସାଭୂତେସୁ ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ କତମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପଠମା ଦିସା ନାମ, ଅୟଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି, ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି, ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
‘‘ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ, ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ, ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ, ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଚ, ସୋୱଚସ୍ସଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଞାଣଞ୍ଚ ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣଞ୍ଚ, ଖୟେ ଞାଣଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଞ୍ଚ, ସଦ୍ଧା ଚ ଅପ୍ପମାଦୋ ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ସଂୱରୋ ଚ, ଅନଭିଜ୍ଝା ଚ ଅବ୍ୟାପାଦୋ ଚ, ରାଗୱିରାଗା ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ଚ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି, ଅଭିସମୟୋ ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ଚ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି ଚ ଅକ୍କୋଧୋ ଚ, ଅନୁପନାହୋ ଚ ଅମକ୍ଖୋ ଚ, ଅପଳାସୋ ଚ ଇସ୍ସାପହାନଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟପ୍ପହାନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜା ଚ, ୱିମୁତ୍ତି ଚ ସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣୋ ଚ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣୋ ଚ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସଉପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଅନୁପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୮) ତିକଦୁକୱସେନ ଦେସିତଂ ଇଦଂ ଦିସାଭୂତଂ କୁସଲସମୂହଧମ୍ମଜାତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ୱୋଦାନସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ଦୁକଦୁକୱସେନ ୱା ଦେସିତେସୁ ଦିସାଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପଠମା ଦିସା ନାମ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି, ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି, ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
‘‘କଥଂ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀ’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ‘‘ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି – ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି – କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା – କାମୱିତକ୍କୋ, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା – କାମସଞ୍ଞା, ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା, ୱିହିଂସାସଞ୍ଞା । ତିସ୍ସୋ ୱିପରୀତସଞ୍ଞା – ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ସୁଖସଞ୍ଞା, ଅତ୍ତସଞ୍ଞା । ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା – ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା । ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତା – ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା । ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ – ରାଗଗ୍ଗି, ଦୋସଗ୍ଗି, ମୋହଗ୍ଗି । ତୟୋ ସଲ୍ଲା – ରାଗସଲ୍ଲୋ, ଦୋସସଲ୍ଲୋ, ମୋହସଲ୍ଲୋ । ତିସ୍ସୋ ଜଟା – ରାଗଜଟା, ଦୋସଜଟା, ମୋହଜଟା । ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲୂପପରିକ୍ଖା – ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଂ ମନୋକମ୍ମଂ । ତିସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ – ସୀଲୱିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି, ଆଚାରୱିପତ୍ତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୮) ତିକୱସେନ ଦେସିତୋ ଅୟଂ ଦିସାଭୂତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମସମୂହୋ ତିଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋ ହୋତୀତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସଂକିଲେସସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ତିକତିକୱସେନ ଦେସିତେସୁ ଦିସାଭୂତେସୁ ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପଠମା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ତତିୟୋ ତତିୟୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ତତିୟା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
‘‘ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି – ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ, ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ, ଅମୋହୋ କୁସଲମୂଲଂ । ତୀଣି ସୁଚରିତାନି – କାୟସୁଚରିତଂ, ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ମନୋସୁଚରିତଂ । ତୟୋ କୁସଲୱିତକ୍କା – ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ, ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ତୟୋ ସମାଧୀ – ସୱିତକ୍କୋ ସୱିଚାରୋ ସମାଧି, ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି, ଅୱିତକ୍କୋ ଅୱିଚାରୋ ସମାଧି । ତିସ୍ସୋ କୁସଲସଞ୍ଞା – ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞା, ଅବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା, ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା । ତିସ୍ସୋ ଅୱିପରୀତସଞ୍ଞା – ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା । ତିସ୍ସୋ କୁସଲୂପପରିକ୍ଖା – କୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ, କୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, କୁସଲଂ ମନୋକମ୍ମଂ । ତୀଣି ସୋଚେୟ୍ୟାନି – କାୟସୋଚେୟ୍ୟଂ, ୱଚୀସୋଚେୟ୍ୟଂ, ମନୋସୋଚେୟ୍ୟଂ । ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ – ସୀଲସମ୍ପତ୍ତି, ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତି, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତି। ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା – ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା । ତୟୋ ଖନ୍ଧା – ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି – ସୁଞ୍ଞତଂ, ଅନିମିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୮) ତିକତିକୱସେନ ଦେସିତଂ ଇଦଂ ଦିସାଭୂତଂ କୁସଲସମୂହଧମ୍ମଜାତଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ୱୋଦାନସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ତିକତିକୱସେନ ଦେସିତେସୁ ଦିସାଭୂତେସୁ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପଠମା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ତତିୟୋ ତତିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ତତିୟା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦିସାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
‘‘କଥଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗା, ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା, ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, ଚତ୍ତାରୋ ସଲ୍ଲା, ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୭) ଚତୁକ୍କଚତୁକ୍କୱସେନ ଦେସିତୋ ଅୟଂ ଦିସାଭୂତୋ ଚତୁକ୍କୋ ଚତୁକ୍କୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଚ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଚ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଚା’’ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂକିଲେସୋତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସଂକିଲେସସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଚତୁକ୍କଚତୁକ୍କୱସେନ ଦେସିତେସୁ ଦସସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଠମା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ତତିୟୋ ତତିୟୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦିସାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସମୁଦୟସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଚତସ୍ସୋ ସମାଧିଭାୱନା, ଚତ୍ତାରୋ ସୁଖଭାଗିୟା ଧମ୍ମା, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମାଣା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୬) ଚତୁକ୍କଚତୁକ୍କୱସେନ ଦେସିତଂ ଇଦଂ ଦିସାଭୂତଂ କୁସଲସମୂହଧମ୍ମଜାତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଚ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ସ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଚା’’ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ୱୋଦାନସାମଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଚତୁକ୍କଚତୁକ୍କୱସେନ ଦେସିତେସୁ ଦସସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ କତମୋ କତମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ କତମସ୍ସ କତମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦିସା’’ତି ମନସାୱ ଦିସାଧମ୍ମଭାୱେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଅୟଂ ପଠମୋ ପଠମୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଠମା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ତତିୟୋ ତତିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତିୟା ଦିସା ନାମ । ଅୟଂ ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ଚତୁତ୍ଥୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟକସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥା ଦିସା ନାମା’’ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦିସାଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିରୋଧସଚ୍ଚାନି ୟଥାରହଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ୱିଭଜିତବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତସ୍ସ ଓଲୋକନା ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତା । ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଦିସାଲୋଚନନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି । ତଥା ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସାୱିସେସସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନୟନଞ୍ଚ ୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସେନ ନୟତି, ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଚ ଅଙ୍କୁସନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀତି ନୟକ୍କମେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଇତି ନୟସମୁଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା
ୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଣ୍ଡିତେହି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୁସାରେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ସାସନପଟ୍ଠାନୱିଭାୱନା
୮୯. ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଚରିୟେନ ସବ୍ବଥା ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଠପିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ସୋଳସହାରପଞ୍ଚନୟଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କଥଂ ୱିଭତ୍ତା, କୁହିଂ ଅମ୍ହେହି ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସହାରପଞ୍ଚନୟଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କେନ ପଦେନ ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତା, କୁହିଂ ଅମ୍ହେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ସାସନପଟ୍ଠାନେ ମୟା ୱିଭତ୍ତା, ତୁମ୍ହେହି ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ୱିଭତ୍ତାୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଭୱନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୯) ପନ –
‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଗହୱାରାଦୀସୁ ମୂଲପଦେହେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ମୂଲପଦେହି ପଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପଟ୍ଠାନତୋପି ମୂଲପଦାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ? ସାସନପଟ୍ଠାନେ’ତି ଆହା’’ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘କତମଂ ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସାସନପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦସାସନପଟ୍ଠାନେସୁ କତମଂ ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦାନି ମୟା ନିଦ୍ଧାରିୟମାନଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିସୁତ୍ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ । ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସ ସଂକିଲେସଭାଗିୟତାଦୀହି ପକାରେହି ଠାନଂ ପୱତ୍ତନଂ ପଟ୍ଠାନଂ, ତଂଦୀପନସୁତ୍ତଂ ପନ ଇଧ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ସାସନନ୍ତି ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ ସାସନଂ ନାମ, ତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ ପତିଟ୍ଠହତି ଏତେନ ସଂକିଲେସାଦିନାତି ପଟ୍ଠାନଂ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ। ତଦାଧାରଭୂତଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଠାନ୍ୟୂପଚାରତୋ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ –
‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ତଣ୍ହାୱୋଦାନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠିୱୋଦାନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତୱୋଦାନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୟେ ସଂକିଲେସାଦୟୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ସଂକିଲେସାଦୀସୁ ସଂକିଲେସୋ କିତ୍ତକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ ତିୱିଧୋ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସୋ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ସଂକିଲେସାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ‘‘ତିୱିଧେ ତସ୍ମିଂ ସଂକିଲେସେ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋ କତମେନ କୁସଲେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋ ସମଥେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତିୱିଧେ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିକେ । ‘‘ସୋ ସମଥୋ ଖନ୍ଧେସୁ କତମୋ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ସମଥୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସୋ କେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସା ୱିପସ୍ସନା କତମୋ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସା ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୋ କେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୋ ସୁଚରିତେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ସୁଚରିତଂ କତମୋ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ସୁଚରିତଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ସ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲେ ସୁଚରିତସଙ୍ଖାତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭୱେସୁ କାମଭୱରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଆସତ୍ତି ଭୱପତ୍ଥନା ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂସାୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏୱଂ ସତି ଅସ୍ସ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଆସତ୍ତି ଭୱପତ୍ଥନା ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଭୱତି, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଦାନମୟସୀଲମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ କାମଭୱରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତତୀତି ।
‘‘ସଂକିଲେସାଦୟୋ ୟେହି ସୁତ୍ତେହି ଦସ୍ସିତା, ତାନି ସୁତ୍ତାନି କିତ୍ତକାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସାଧାରଣାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟସୁତ୍ତୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ସାଧାରଣାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ, ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି କତାନି ମିସ୍ସିତାନି ଚତ୍ତାରି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ଅଟ୍ଠ ସୁତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ତାନିୟେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ଅଟ୍ଠ ସୁତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ସାଧାରଣାନି ୱାସନାଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ- ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟସୁତ୍ତସଂକିଲେସ- ଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ- ସଂକିଲେସଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ- ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ- ସଂକିଲେସଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତ- ନେୱସଂକିଲେସଭାଗିୟନୱାସନା- ଭାଗିୟନନିବ୍ବେଧଭାଗିୟନଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି କତାନି ମିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠ ସୁତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ସୋଳସ ସୁତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ତେସୁ ସୋଳସସୁତ୍ତେସୁ ଚତ୍ତାରି ଏକକାନି ସୁତ୍ତାନି ଚ ଚତ୍ତାରି ଦୁକାନି ସୁତ୍ତାନି ଚ ଦ୍ୱେ ତିକାନି ଚ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି, ଦ୍ୱେ ଦୁକାନି ସୁତ୍ତାନି ଚ ଦ୍ୱେ ତିକାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କାନି ସୁତ୍ତାନି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୯) ଆଗତାନି ।
‘‘ୟଦି ପଟ୍ଠାନନୟେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ସୋଳସ ସୁତ୍ତାନିୟେୱ ୱିଭତ୍ତାନି, ଏୱଂ ସତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିନୱୱିଧଂ ସକଲଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ପଟ୍ଠାନନୟେନ ଅୱିଭତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇମେହି ସୋଳସହି ସୁତ୍ତେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଠାନନୟେନ ୱିଭତ୍ତେହି ସୋଳସହି ଇମେହି ସୁତ୍ତେହି ନୱୱିଧଂ ସକଲଂ ପରିୟତ୍ତିସୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନନୟେନ ୱିଭତ୍ତଂୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଭିନ୍ନଂ ଭୱତି । ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଭେଦାୟ ଗାଥାୟ ଗାଥା ଅନୁମିନିତବ୍ବା, ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଭେଦେନ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ଅନୁମିନିତବ୍ବଂ । ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଭେଦେନ ସୁତ୍ତେନ ସୁତ୍ତଂ ଅନୁମିନିତବ୍ବଂ ଭୱତିୟେୱାତି ।
୯୦. ‘‘ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘କାମନ୍ଧା ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା, ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା ।
ପମତ୍ତବନ୍ଧନାବଦ୍ଧା, ମଚ୍ଛାୱ କୁମିନାମୁଖେ ।
ଜରାମରଣମନ୍ୱେନ୍ତି, ୱଚ୍ଛୋ ଖୀରପକୋୱ ମାତର’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟେ ସତ୍ତା କାମନ୍ଧା କାମେନ ଅନ୍ଧା ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା ତଣ୍ହାଛଦନେନ ଛାଦିତା, ପମତ୍ତବନ୍ଧନାୟ ବଦ୍ଧା ବନ୍ଧିତବ୍ବା, ତେ ସତ୍ତେ ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେତି, ୟଥା ତଂ କୁମିନାମୁଖେ ୟେ ମଚ୍ଛା ଗହିତା, ତେ ମଚ୍ଛେ ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେତି ଇୱ, ଏୱଂ ତେ ସତ୍ତେ ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେତି । ଖୀରପକୋ ୱଚ୍ଛୋ ମାତରଂ ଅନ୍ୱେତି ଇୱ, ଏୱଂ ତେ ସତ୍ତେ ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଖୀରପକୋ ୱଚ୍ଛୋ ମାତରଂ ଅନ୍ୱେତି ଇୱ, କୁମିନାମୁଖେ ଗହିତା ମଚ୍ଛା ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତି ଇୱ ଚ, ଏୱଂ ୟେ ସତ୍ତା କାମନ୍ଧା ପମତ୍ତବନ୍ଧନାୟ ବନ୍ଧିତବ୍ବା, ତେ ସତ୍ତା ଜରାମରଣଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂୟେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗତିଗମନାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି । ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା, ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୁଗତୋ, ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ ସତ୍ଥା –
‘‘ଛନ୍ଦା ଦୋସା ଭୟା ମୋହା, ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଅତିୱତ୍ତତି ।
ନିହୀୟତି ତସ୍ସ ୟସୋ, କାଳପକ୍ଖେୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦା ଛନ୍ଦହେତୁନା ଦୋସା ଦୋସହେତୁନା ଭୟା ଭୟହେତୁନା ମୋହା ମୋହହେତୁନା ୟୋ ରାଜାଦିକୋ ୟୋ ୱିନୟଧରାଦିକୋ ୱା ଧମ୍ମଂ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମଂ ଅତିୱତ୍ତତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ରାଜାଦିନୋ ୱା ତସ୍ସ ୱିନୟଧରାଦିନୋ ୱା ୟସୋ କିତ୍ତି ଚ ପରିୱାରୋ ଚ ଭୋଗୋ ଚ ନିହୀୟତି । ଚନ୍ଦିମା କାଳପକ୍ଖେ ପଭାୟ ନିହୀୟତି ଇୱ, ଏୱଂ ନିହୀୟତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଏତ୍ତକଂୟେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦନ୍ତି ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱିଭତ୍ତୋ ।
‘‘ମିଦ୍ଧୀ ୟଦା ହୋତି ମହଗ୍ଘସୋ ଚ, ନିଦ୍ଦାୟିତା ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀ ।
ମହାୱରାହୋୱ ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭମୁପେତି ମନ୍ଦୋ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋ ମହାୱରାହୋ ଗାମସୂକରୋ ନିଦ୍ଦାୟିତା ସୁପନସୀଲୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀ ହୋତି ଇୱ, ଏୱଂ ୟୋ ମନ୍ଦୋ ସତ୍ତୋ ୟଦା ମହଗ୍ଘସୋ ହୋତି, ସୋ ମନ୍ଦୋ ସତ୍ତୋ ମିଦ୍ଧୀ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟିତା ମୁଦୁଫସ୍ସସୟନେ ମୁଦୁହତ୍ଥେହି ପରାମସିତୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭଂ ଉପେତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅୟସାୱ ମଲଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ, ତତୁଟ୍ଠାୟ ତମେୱ ଖାଦତି ।
ଏୱଂ ଅତିଧୋନଚାରିନଂ, ସାନି କମ୍ମାନି ନୟନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅୟସା ଅୟତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଜାତମଲଂ ତତୁଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଅୟତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତମେୱ ଅୟଂ ଖାଦତି ଇୱ, ଏୱଂ ଅତିଧୋନଚାରିନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଧୋନଚାରିପୁଗ୍ଗଲଂ ସାନି ସୟଂ କତାନି ଅକୁସଲକମ୍ମାନି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଚୋରୋ ୟଥା ସନ୍ଧିମୁଖେ ଗହୀତୋ, ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ବଜ୍ଝତେ ଚ ।
ଏୱଂ ଅୟଂ ପେଚ୍ଚ ପଜା ପରତ୍ଥ, ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ବଜ୍ଝତେ ଚା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ସନ୍ଧିମୁଖେ ରାଜପୁରିସାଦୀହି ଗହିତୋ ଚୋରୋ ସକମ୍ମୁନା ଅତ୍ତନା କତେନ ଚୋରକମ୍ମେନ ହଞ୍ଞତି ଚ ବଜ୍ଝତେ ଚ ୟଥା, ଏୱଂ ଅୟଂ ପାପକାରିନୀ ପଜା ପରତ୍ଥ ପରଲୋକେ ପେଚ୍ଚ ସକମ୍ମୁନା ସୟଂ କତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମୁନା ସତ୍ଥାଦୀହି ହଞ୍ଞତି ଚ ଅଦ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ବଜ୍ଝତେ ଚାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସୁଖକାମାନି ଭୂତାନି, ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତି ।
ଅତ୍ତନୋ ସୁଖମେସାନୋ, ପେଚ୍ଚ ସୋ ନ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଂ ଏସାନୋ ଏସମାନୋ ୟୋ ସତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାନି ସୁଖକାମାନି ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତି, ସୋ ହିଂସକୋ ସତ୍ତୋ ପରଲୋକେ ପେଚ୍ଚ ସୁଖଂ ନ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଗୁନ୍ନଂ ଚେ ତରମାନାନଂ, ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁଙ୍ଗୱୋ ।
ସବ୍ବା ତା ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଂ ଗତେ ସତି ॥
‘‘ଏୱମେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ, ୟୋ ହୋତି ସେଟ୍ଠସମ୍ମତୋ ।
ସୋ ଚେ ଅଧମ୍ମଂ ଚରତି, ପଗେୱ ଇତରା ପଜା ।
ସବ୍ବଂ ରଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସେତି, ରାଜା ଚେ ହୋତି ଅଧମ୍ମିକୋ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ନଦିଂ ତରମାନାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ପୁଙ୍ଗୱୋ ଜିମ୍ହଂ ଚେ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଂ ଗତେ ସତି ସବ୍ବା ତା ଗାୱିୟୋ ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥା, ଏୱମେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ୟୋ ରାଜା ସେଟ୍ଠସମ୍ମତୋ, ସୋ ରାଜା ଅଧମ୍ମଂ ଚରତି, ଏୱଂ ରଞ୍ଞେ ଅଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତେ ସତି ଇତରା ପଜା ପଗେୱ ପଠମମେୱ ଅଧମ୍ମଂ ଚରତି । ରାଜା ଅଧମ୍ମିକୋ ଚେ ହୋତି, ଏୱଂ ରଞ୍ଞେ ଅଧମ୍ମିକେ ସତି ସବ୍ବଂ ରଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସେତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସୁକିଚ୍ଛରୂପା ୱତିମେ ମନୁସ୍ସା, କରୋନ୍ତି ପାପଂ ଉପଧୀସୁ ରତ୍ତା ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ବହୁଜନସନ୍ନିୱାସଂ, ନିରୟଂ ଅୱୀଚିଂ କଟୁକଂ ଭୟାନକ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟେ ମନୁସ୍ସା ଉପଧୀସୁ କାମଗୁଣୂପଧୀସୁ ରତ୍ତା ରାଗାଭିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ପାପଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଇମେ ପାପକମ୍ମକରା ମନୁସ୍ସା ସୁକିଚ୍ଛରୂପା ୱତ ସୁଟ୍ଠୁ କିଚ୍ଛାପନ୍ନରୂପା ୱତ ଭୱନ୍ତି, ତେ ପାପକମ୍ମକରା ମନୁସ୍ସା କଟୁକଂ ଭୟାନକଂ ବହୁଜନସନ୍ନିୱାସଂ ନିରୟଂ ଅୱୀଚିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଫଲଂ ୱେ କଦଲିଂ ହନ୍ତି, ଫଲଂ ୱେଳୁଂ ଫଲଂ ନଳଂ ।
ସକ୍କାରୋ କାପୁରିସଂ ହନ୍ତି, ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସତରିଂ ୟଥା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଫଲଂ କଦଲିୟା ଫଲଂ କଦଲିଂ ୱେ ଏକନ୍ତେନ ହନ୍ତି ୟଥା, ଫଲଂ ୱେଳୁଂ ୱେ ଏକନ୍ତେନ ହନ୍ତି ୟଥା, ଫଲଂ ନଳଂ ୱେ ଏକନ୍ତେନ ହନ୍ତି ୟଥା, ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସତରିଂ ମାତରଂ ୱେ ଏକନ୍ତେନ ହନ୍ତି ୟଥା, ଏୱଂ ସକ୍କାରୋ କାପୁରିସଂ ୱେ ଏକନ୍ତେନ ହନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘କୋଧମକ୍ଖଗରୁ ଭିକ୍ଖୁ, ଲାଭସକ୍କାରଗାରୱୋ ।
ସୁଖେତ୍ତେ ପୂତିବୀଜଂୱ, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ନ ୱିରୂହତୀ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ସୁଖେତ୍ତେ ସୁନ୍ଦରେ ଖେତ୍ତେପି ଖିତ୍ତଂ ପୂତିବୀଜଂ ନ ରୁହତି ଇୱ, ଏୱଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭସକ୍କାରଗାରୱୋ କୋଧଂ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣଂ କୋଧଂ, ମକ୍ଖଂ ପରଗୁଣସୀଲମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣଂ ମକ୍ଖଞ୍ଚ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଚରତି, ସୋ ଚରନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ମିଂ ନ ରୁହତୀତି ୟୋଜନା ।
୯୧. ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାମି…ପେ॰… ଇତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଭିକ୍ଖୱେ ଇଧ ସାସନେ, ଲୋକେ ୱା ଅହଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ମମ ଚେତସା ତସ୍ସ ଚେତୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ପଜାନାମି । ‘‘କଥଂ ପଜାନାମୀ’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ୟଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥା ୟାୟ ଦୁପ୍ପଟିପଦାୟ ୟେନ ଦୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଇରିୟତି ପୱତ୍ତତି, ତାୟ ଦୁପ୍ପଟିପଦାୟ ତେନ ଦୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଇମମ୍ହି ଇମସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁପ୍ପଟିପଜ୍ଜନକାଲେ ଅୟଂ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଦୁମ୍ମଗ୍ଗସମାରୁଳ୍ହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚେ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଆଭତଂ ୱତ୍ଥୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୟଥା, ଏୱଂ ନିରୟେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଭିକ୍ଖୱେ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପଦୁଟ୍ଠଂ ପଦୋସିତଂ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଇଧ ସାସନେ, ଲୋକେ ୱା ଚେତୋପଦୋସହେତୁ ଚ ପନ ଏକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଜାନାମୀତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଏତଂ ‘‘ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱାନ…ପେ॰… ନିରୟଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗାଥାୱଚନଂ ଇତି ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସତ୍ଥା ଇଧ ସାସନେ, ଲୋକେ ୱା ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଞତ୍ୱାନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଏତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକାସି । ଇମମ୍ହି ଇମସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚେ କାଲଂ କୟିରାଥ, ଏୱଂ ସତି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ହି ନିରୟସ୍ମିଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପଦୂସିତଂ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚେତୋପଦୋସହେତୁ ସତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଆଭତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ୟଥା, ଏୱମେୱଂ ତଥାୱିଧୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୋ ପଦୋସଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ଇତି ମେ ମୟା ସୁତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଚେ ୱୋ ଦୁକ୍ଖମପ୍ପିୟଂ ।
ମାକତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ ॥
‘‘ସଚେ ଚ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, କରିସ୍ସଥ କରୋଥ ୱା ।
ନ ୱୋ ଦୁକ୍ଖା ପମୁତ୍ୟତ୍ଥି, ଉପେଚ୍ଚପି ପଲାୟତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ସପ୍ପୁରିସା ତୁମ୍ହେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିଦୁକ୍ଖଜରାଦୁକ୍ଖବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖମରଣଦୁକ୍ଖଅପାୟଦୁକ୍ଖ- ଅତୀତୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖଅନାଗତୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାହାରମୂଲକଦୁକ୍ଖାତି ଅଟ୍ଠୱିଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଚେ ଭାୟଥ, ୱୋ ତୁମ୍ହେହି ଦୁକ୍ଖଂ ତଥା ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଚେ ଅପ୍ପିୟଂ, ଏୱଂ ସତି ଆୱି ୱା ୟଦି ରହୋ ୱା ପାପକଂ କମ୍ମଂ ମାକତ୍ଥ ମା ଅକତ୍ଥ । ସପ୍ପୁରିସା ତୁମ୍ହେ ଆୱି ୱା ୟଦି ରହୋ ୱା ପାପକଂ କମ୍ମଂ ସଚେ କରିସ୍ସଥ ୱା ସଚେ କରୋଥ ୱା, ଏୱଂ ସତି ଉପେଚ୍ଚପି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାପି ପଲାୟତଂ ପଲାୟନ୍ତାନଂ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଦୁକ୍ଖା ଅଟ୍ଠୱିଧା ଦୁକ୍ଖତୋ ପମୁତ୍ତି ମୁଚ୍ଚନଂ ନତ୍ଥେୱାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଅଧମ୍ମେନ ଧନଂ ଲଦ୍ଧା, ମୁସାୱାଦେନ ଚୂଭୟଂ ।
ମମେତି ବାଲା ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତଂ କଥଂ ନୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘ଅନ୍ତରାୟା ସୁ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସମ୍ଭତସ୍ସ ୱିନସ୍ସତି ।
ମତା ସଗ୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନନୁ ଏତ୍ତାୱତା ହତା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟେ ବାଲା ଅଧମ୍ମେନ ଚ ମୁସାୱାଦେନ ଚ ଧନଂ ସୱିଞ୍ଞାଣାୱିଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବଂ ଲଭିତବ୍ବଂ ଧନଂ ଲଦ୍ଧା ଉଭୟଂ ଧନଂ ‘‘ମମ ଧନ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେସଂ ବାଲାନଂ ତଂ ଉଭୟଂ ଧନଂ କଥଂ କେନ ନୁ ପକାରେନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଧମ୍ମେନ ସମ୍ଭତତ୍ତା ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ନ ହୋତି । ଅନ୍ତରାୟା ରାଜନ୍ତରାୟାଦୟୋ ଅନ୍ତରାୟା ତେସଂ ବାଲାନଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ୟେନ ଅଧମ୍ମୱୋହାରାଦିକେନ ୟଂ ଧନଂ ସମ୍ଭତଂ, ଅସ୍ସ ଅଧମ୍ମୱୋହାରାଦିକସ୍ସ ତଂ ସମ୍ଭତଂ ଧନଂ ୱିନସ୍ସତି । ମତା ମରନ୍ତା ତେ ବାଲା ସଗ୍ଗଂ ସୁଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୁଗତି ହି ସୋଭନେହି ଭୋଗେହି ଅଗ୍ଗୋତି ‘‘ସଗ୍ଗୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା। ଏତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତକେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଅତ୍ତହିତାନଂ ହାୟନେନ ତେ ବାଲା ହତା ୱିନଟ୍ଠା ଭୱନ୍ତି ନନୂତି ୟୋଜନା ।
‘‘କଥଂ ଖଣତି ଅତ୍ତାନଂ, କଥଂ ମିତ୍ତେହି ଜୀରତି ।
କଥଂ ୱିୱଟ୍ଟତେ ଧମ୍ମା, କଥଂ ସଗ୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି’’ ॥
‘‘ଲୋଭା ଖଣତି ଅତ୍ତାନଂ, ଲୁଦ୍ଧୋ ମିତ୍ତେହି ଜୀରତି ।
ଲୋଭା ୱିୱଟ୍ଟତେ ଧମ୍ମା, ଲୋଭା ସଗ୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟୋଜନତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
‘‘ଚରନ୍ତି ବାଲା ଦୁମ୍ମେଧା, ଅମିତ୍ତେନେୱ ଅତ୍ତନା ।
କରୋନ୍ତା ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ୟଂ ହୋତି କଟୁକପ୍ଫଲଂ ॥
‘‘ନ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ ସାଧୁ, ୟଂ କତ୍ୱା ଅନୁତପ୍ପତି ।
ୟସ୍ସ ଅସ୍ସୁମୁଖୋ ରୋଦଂ, ୱିପାକଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଦୁମ୍ମେଧା ନିପ୍ପଞ୍ଞା ବାଲା ଅମିତ୍ତେନ ପାପକଂ କମ୍ମଂ କତଂ ଇୱ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନା କଟୁକପ୍ଫଲଂ ୟଂ କମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି, ତଂ ପାପକଂ କତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ଚରନ୍ତି । ୟଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା କରୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଅନୁତପ୍ପତି, ତଂ କତଂ କମ୍ମଂ ନ ସାଧୁ । ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ରୋଦଂ ରୁଦନ୍ତୋ ଅସ୍ସୁମୁଖୋ ପଟିସେୱତି, ତଂ କତଂ କମ୍ମଂ ନ ସାଧୂତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଦୁକ୍କରଂ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅୱୀତରାଗୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ପମିନନ୍ତୋ, କୋଧ ୱିଦ୍ୱା ୱିକପ୍ପୟେ ।
ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ପମାୟିନଂ, ନିୱୁତଂ ତଂ ମଞ୍ଞେ ଅକିସ୍ସୱ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଇଧ ସାସନେ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଗୁଣଂ ଖୀଣାସୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଅୟଂ ଖୀଣାସୱୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତ୍ତକସୀଲୋ ଏତ୍ତକସମାଧି ଏତ୍ତକପଞ୍ଞୋ’’ତି ପମିନନ୍ତୋ କୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱିକପ୍ପୟେ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲଂ ପମାୟିନଂ ପମାୟନ୍ତଂ ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ଅୟଂ ନିୱୁତଂ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞଂ ଅକିସ୍ସୱଂ ଅପଞ୍ଞନ୍ତି ମଞ୍ଞେ ମଞ୍ଞାମୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ପୁରିସସ୍ସ ହି ଜାତସ୍ସ, କୁଠାରୀ ଜାୟତେ ମୁଖେ ।
ୟାୟ ଛିନ୍ଦତି ଅତ୍ତାନଂ, ବାଲୋ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣଂ ॥
‘‘ନ ହି ସତ୍ଥଂ ସୁନିସିତଂ, ୱିସଂ ହଲାହଲଂ ଇୱ ।
ଏୱଂ ୱିରଦ୍ଧଂ ପାତେତି, ୱାଚା ଦୁବ୍ଭାସିତା ୟଥା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଅରିୟୂପୱାଦସଙ୍ଖାତଂ ଫରୁସୱାଚଂ ଭଣଂ ଭଣନ୍ତୋ ବାଲୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ୟାୟ କୁଠାରୀସଦିସିୟା ଦୁବ୍ଭାସିତୱାଚାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଛିନ୍ଦତି, ସା କୁଠାରୀସଦିସୀ ଦୁବ୍ଭାସିତୱାଚା ଜାତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ମୁଖେ ଜାୟତେ ଜାୟତି, ସା ଦୁବ୍ଭାସିତୱାଚା ମୁଖେ ଜାୟତି ଇୱ, ଏୱଂ ସୁନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ମୁଖେ ନ ଜାୟତି, ୟଥା ହଲାହଲଂ ୱିସଂ ମୁଖେ ନ ଜାୟତି, ଦୁବ୍ଭାସିତା ୱାଚା ଅପାୟେସୁ ୱିରଦ୍ଧଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପାତେତି ୟଥା, ଏୱଂ ସୁନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ଅପାୟେସୁ ନ ପାତେତି, ହଲାହଲଂ ୱିସଂ ଅପାୟେସୁ ନ ପାତେତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ୟୋ ନିନ୍ଦିୟଂ ପସଂସତି, ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋ ।
ୱିଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିଂ, କଲିନା ତେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ॥
‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅୟଂ କଲି, ୟୋ ଅକ୍ଖେସୁ ଧନପରାଜୟୋ ।
ସବ୍ବସ୍ସାପି ସହାପି ଅତ୍ତନା, ଅୟମେୱ ମହନ୍ତତରୋ କଲି ।
ୟୋ ସୁଗତେସୁ ମନଂ ପଦୋସୟେ ॥
‘‘ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ ନିରବ୍ବୁଦାନଂ, ଛତ୍ତିଂସତୀ ପଞ୍ଚ ଚ ଅବ୍ବୁଦାନି ।
ୟମରିୟଗରହୀ ନିରୟଂ ଉପେତି, ୱାଚଂ ମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ ପାପକ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିନ୍ଦିୟଂ ଦୁଚ୍ଚରଂ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପସଂସତି, ସୋ ପସଂସକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୁଖେନ କଲିଂ ୱିଚିନାତି ଉପଚିନାତି, ତେନ କଲିନା ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି । ୟୋ ସୁଚାରୀ ସୀଲୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପସଂସିୟୋ ହୋତି, ତଂ ୱା ସୁଚାରିଂ ୱା ସୀଲୱନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିନ୍ଦତି, ସୋ ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୁଖେନ କଲିଂ ୱିଚିନାତି ଉପଚିନାତି, ତେନ କଲିନା ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ।
ଅତ୍ତନା ସହାପି ସବ୍ବସ୍ସ ଧନସ୍ସ ୱସେନପି ଅକ୍ଖେସୁ ୟୋ ଧନପରାଜୟୋ ଭୱତି, ଅୟଂ କଲି ଅୟଂ ଧନପରାଜୟୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତି । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଗତେସୁ ମନଂ ପଦୋସୟେ, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟୋ କଲି ଭୱତି, ଅୟମେୱ କଲି ମହନ୍ତତରୋ ହୋତି ।
କସ୍ମା ? ୱାଚଞ୍ଚ ମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ ଅରିୟଗରହୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ କାଲଂ ପାପକଂ ନିରୟଂ ଉପେତି, ସୋ କାଲୋ ‘‘ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ ନିରବ୍ବୁଦାନଞ୍ଚ ଛତ୍ତିଂସ ନିରବ୍ବୁଦାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଅବ୍ବୁଦାନି ଚ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଗଣୀୟନ୍ତୀ’’ତି ତେନ କାଲେନ ସମୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ମହନ୍ତତରୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ୟୋ ଲୋଭଗୁଣେ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ…ପେ॰…
ଗଚ୍ଛସି ଖୋ ପପତଂ ଚିରରତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋଭଗୁଣେ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞେ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱଚସା ପରିଭାସତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ କଦରିୟୋ ଅୱଦଞ୍ଞୂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦଞ୍ଞୂ ନ ହୋତି, ମଚ୍ଛରୀ ପେସୁଣିୟଂ ପେସୁଣିୟସ୍ମିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି ।
ମୁଖଦୁଗ୍ଗ ମୁଖୱିସମ ୱିଭୂତ ୱିଗତଭୂତ ଅନରିୟ ଭୂନହୁ ବୁଦ୍ଧିୱିନାସକ ପାପକ ଦୁକ୍କଟକାରି ପୁରିସନ୍ତ ପୁରିସଲାମକ କଲି ଅଲକ୍ଖି ଅୱଜାତପୁତ୍ତ ତ୍ୱଂ ନେରୟିକୋ ଅସି । ଇଧ ଇଦାନି ବହୁଭାଣୀ ମା ହୋହି ।
ଅହିତାୟ ରଜଂ ଅତ୍ତନି ମା ଆକିରସି ମା ପକ୍ଖିପସି । କିବ୍ବିସକାରି ତ୍ୱଂ ସନ୍ତେ ଖୀଣାସୱେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଗରହସି, ବହୂନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି କମ୍ମାନି ଚରସି, ଚରିତ୍ୱା ତ୍ୱଂ ଚିରରତ୍ତଂ ରଚନୱିରହିତଂ ପପତଂ ନରକଂ ନିରୟଂ ଗଚ୍ଛସି ଖୋ ଏକଂସେନାତି ୟୋଜନା ।
ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ’’ତି ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗେ ପୁଞ୍ଞଭାଗେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
୯୩. ‘‘ମହାନାମୋ ସକ୍କୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ…ପେ॰… ଅପାପିକା କାଲଙ୍କିରିୟା’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗେ ପୁଞ୍ଞଭାଗେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
‘‘ସୁଖକାମାନି ଭୂତାନି, ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ନ ହିଂସତି ।
ଅତ୍ତନୋ ସୁଖମେସାନୋ, ପେଚ୍ଚ ସୋ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
‘‘ଗୁନ୍ନଂ ଚେ ତରମାନାନଂ…ପେ॰… ରାଜା ଚେ ହୋତି ଧମ୍ମିକୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
୯୪. ‘‘ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି…ପେ॰… ଏୱଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
‘‘କସ୍ମା ଭଗୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସତ୍ତହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି । କତମେହି ସତ୍ତହି ? ଦେସନ୍ତରଗତାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତ୍ଥଂ, ତତ୍ର ଠିତାନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କସମୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ସାୱକାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିବଦ୍ଧୱାସନିୱାରଣତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ତତ୍ଥ ନିବଦ୍ଧୱାସେ ଅନାସଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱସିତଟ୍ଠାନତାୟ ଦେସାନଂ ଚେତିୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ବହୂନଂ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନୂପସଙ୍କମନାଦୀହି ପୁଞ୍ଞୋଘପ୍ପସୱନତ୍ଥଂ, ଅୱୁଟ୍ଠିଆଦିଉପଦ୍ଦୱୂପସମନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଇମେହି ସତ୍ତହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୀତି ଜନପଦଚରଣକାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଏକପୁପ୍ଫଂ ଚଜିତ୍ୱାନ, ସହସ୍ସଂ କପ୍ପକୋଟିୟୋ ।
ଦେୱେ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେ ଚ, ସେସେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ସହସ୍ସଂ କପ୍ପକୋଟିୟୋତି ସହସ୍ସଂ ଅତ୍ତଭାୱତୋ କୋଟିୟୋ ।
‘‘ଅସ୍ସତ୍ଥେ ହରିତୋଭାସେ, ସଂୱିରୂଳ୍ହମ୍ହି ପାଦପେ ।
ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଗତଂ ସଞ୍ଞଂ, ଅଲଭିଂହଂ ପତିସ୍ସତୋ ॥
‘‘ଅଜ୍ଜ ତିଂସଂ ତତୋ କପ୍ପା, ନାଭିଜାନାମି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।
ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସଚ୍ଛିକତା, ତସ୍ସା ସଞ୍ଞାୟ ୱାସନା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ହରିତୋଭାସେତି ହରିତଓଭାସେ । ଅଲଭିଂହନ୍ତି ଅହଂ ଅଲଭିଂ ।
‘‘ପିଣ୍ଡାୟ କୋସଲଂ ପୁରଂ…ପେ॰… ୱିପାକୋ ହୋତି ଅଚିନ୍ତିୟୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁକମ୍ପକୋ ତଣ୍ହାନିଘାତକୋ ମୁନି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପିଣ୍ଡଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ କୋସଲଂ ପୁରଂ ପାୱିସି ।
ୟସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥେ ସବ୍ବପୁପ୍ଫେହି ଅଲଙ୍କତୋ ୱଟଂସକୋ ପୁପ୍ଫୱଟଂସକୋୱ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅୟଂ ପୁରିସୋ ରାଜମଗ୍ଗେନ କୋସଲପୁରଂ ପୱିସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତଂ ଦେୱମାନୁସପୂଜିତଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ହଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେସି; ପସାଦେତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମି ।
ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସୋ ଅୟଂ ପସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ସୁରଭିଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ମନୋରମଂ ତଂ ୱଟଂସକଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସେହି ପାଣୀଭି ଉପନାମେସି ।
ତତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଲପନନ୍ତରା ଲପନସ୍ସ ୱଦନସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅଗ୍ଗିସିଖା ୱଣ୍ଣା ସହସ୍ସରଂସି ଓକ୍କା ପଭା ନିକ୍ଖମି, ଅବ୍ଭା ୱିଜ୍ଜୁ ନିକ୍ଖମତି ଇୱ, ଏୱଂ ଆନନା ସହସ୍ସରଂସି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନୋ ସୀସେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରିତ୍ୱାନ ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୁଦ୍ଧନି ଅନ୍ତରଧାୟଥ ।
ଆନନ୍ଦୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅବ୍ଭୁତଂ ଲୋମହଂସନଂ ଇଦଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଏକଂସଂ କରିତ୍ୱା ଏତଂ ଅବ୍ରୱି – ‘‘ମହାମୁନି, ସିତକମ୍ମସ୍ସ ହେତୁ କୋ ? ତଂ ହେତୁଂ ବ୍ୟାକରୋହି, ଧମ୍ମାଲୋକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ସଦା ପୱତ୍ତତି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୋ ମୁନି ସୋ ଭଗୱା କଙ୍ଖିଂ ୱେମତିକଂ ଆନନ୍ଦଂ ଥେରଂ ଏତଂ ଅବ୍ରୱି । ଆନନ୍ଦ, ୟୋ ସୋପୁରିସୋ ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦୟି, ସୋ ପୁରିସୋ ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପାନି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନ ଗମିସ୍ସତି, ଦେୱେସୁ ଦେୱସୋଭଗ୍ଗଂ ଦିବ୍ବଂ ରଜ୍ଜଂ ପସାସିତ୍ୱା ମନୁଜେସୁ ରଟ୍ଠେ ସକଲରଟ୍ଠେ ମନୁଜିନ୍ଦୋ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି । ସୋ ପୁରିସୋ ଚରିମଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଧମ୍ମତଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ଧୁତରାଗୋ ୱଟଂସକୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି ।
ତଥାଗତେ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱା ତସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକେ ୱା ଚିତ୍ତେ ପସନ୍ନମ୍ହି ଦକ୍ଖିଣା ଅପ୍ପକା ନାମ ନତ୍ଥି ।
ବୁଦ୍ଧା ଏୱଂ ଏତ୍ତକାତି ଅଚିନ୍ତିୟା ଭୱନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଏୱଂ ଏତ୍ତକାତି ଅଚିନ୍ତିୟା ଭୱନ୍ତି, ଅଚିନ୍ତିୟେ ପସନ୍ନାନଂ ୱିପାକୋ ପୁଞ୍ଞୱିପାକୋ ଏୱଂ ଏତ୍ତକୋତି ଅଚିନ୍ତିୟୋ ହୋତୀତି ଏତଂ ଅବ୍ରୱୀତି ୟୋଜନା ।
୯୬. ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ…ପେ॰… ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା ଇତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଅହଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏୱଂ ମମ ଚେତସା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚେତୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ପଜାନାମି, ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଞ୍ଚ ଦାନାଦିପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସନାଦିମଗ୍ଗଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ପଟିପଦଂ, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଇରିୟତି ପୱତ୍ତେତି, ଇମମ୍ହି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚେ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଆଭତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିକ୍ଖିପତି ୟଥା, ଏୱଂ ତାୟ ପଟିପଦାୟ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସଗ୍ଗେ ଅତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଭୱେ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ହି ୟସ୍ମା ପସନ୍ନଂ ପସାଦିତଂ, ତସ୍ମା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଭୱେ । ଇଧ ସାସନେ, ଲୋକେ ୱା ଏକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଚେତୋପସାଦହେତୁ ଖୋ ପନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅହଂ ପଜାନାମୀତି ଭଗୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଙ୍ଗହୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଏତଂ ‘‘ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱାନ…ପେ॰… ସଗ୍ଗଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗାଥାୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ଇତି ମେ ମୟା ସୁତନ୍ତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ନାୱଂ…ପେ॰… ଏତାଦିସଂ କତପୁଞ୍ଞା ଲଭି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ନାରି ଦେୱଧୀତା ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରେହି ଛାଦିତଂ ନାୱଂ ଆରୁୟ୍ହ ତିଟ୍ଠସି, ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଦେୱପୋକ୍ଖରଣିଂ ଓଗାହସି, ପଦୁମଂ ପାଣିନା ଛିନ୍ଦସି ।
ଦେୱତେ କେନ କମ୍ମେନ ତେ ତୱ ତାଦିସୋ ୱଣ୍ଣୋ ତାଦିସୋ ଆନୁଭାୱୋ ତାଦିସୀ ଜୁତି ଭୱତି, ଦେୱତେ ତେ ତୱ ୟେ କେଚି ଭୋଗା ମନସା ଇଚ୍ଛିତା ଭୱନ୍ତି, ତେ ଭୋଗା ଚ କେନ କମ୍ମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଦେୱତେ ମେ ପୁଚ୍ଛିତା ତ୍ୱଂ ସଂସ ସଂସାହି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ କିସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଫଲନ୍ତି ସକ୍କୋ ପୁଚ୍ଛତି ।
ଦେୱରାଜେନ ପୁଚ୍ଛିତା ସା ଦେୱଧୀତା ଅତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠା ସକ୍କସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି । ଦେୱରାଜା ଅଦ୍ଧାନଂ ଦୀଘମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନା ଅହଂ ୟସସ୍ସିନୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମନୋରମଂ ଥୂପଂ ଅଦ୍ଦସ୍ସଂ, ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଥୂପେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେସିଂ । ପସନ୍ନାହଂ ସେହି ପାଣୀହି ପଦୁମପୁପ୍ଫେହି ପୂଜେସିଂ । ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ ଭୱେ । କତପୁଞ୍ଞାହଂ ଏତାଦିସଂ ଫଲଂ ଅଲଭିନ୍ତି ସକ୍କସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି । ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ୱଦତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତସୁତ୍ତାନିୟେୱ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦାନକଥା ସୀଲକଥା ସଗ୍ଗକଥା ପୁଞ୍ଞକଥା ପୁଞ୍ଞୱିପାକକଥାତି ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟାୟ ଦେସନାୟ ଦାନଞ୍ଚ ଦାନଫଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ, ସା ଦେସନା ଦାନକଥା ନାମ । ୟାୟ ଦେସନାୟ ସୀଲଞ୍ଚ ସୀଲଫଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ, ସା ଦେସନା ସୀଲକଥା ନାମ । ୟାୟ ଦେସନାୟ ସଗ୍ଗା ଚ ସଗ୍ଗେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତାପକଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସିତଂ, ସା ସଗ୍ଗକଥା ନାମ । ୟାୟ ଦେସନାୟ ଦାନସୀଲଭାୱନାଦିୱସେନ ଦସୱିଧଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଦସ୍ସିତଂ, ସା ପୁଞ୍ଞକଥା ନାମ । ୟାୟ ଦେସନାୟ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମସ୍ସ ୱିୱିଧୋ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ଇମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକୋତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ, ସା ପୁଞ୍ଞୱିପାକକଥା ନାମ ।
ଦସବଲଧରାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତେସୁ ସରୀରଧାତୁଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠପେତ୍ୱା ପଂସୂହି କତେସୁ ଥୂପେସୁ ୟେ ନରା ପସନ୍ନା, ତେ ନରା ତତ୍ଥ ଥୂପେ କାରଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପମୋଦନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
୯୭.ଦେୱପୁତ୍ତସରୀରୱଣ୍ଣା ଦେୱପୁତ୍ତସରୀରସଦିସୱଣ୍ଣା ସୁଭଗସଣ୍ଠିତି ସୋଭଗ୍ଗୟୁତ୍ତସଣ୍ଠାନା ସବ୍ବେ ଜନା ଉଦକେନ ପଂସୁଂ ତେମେତ୍ୱା ଥୂପଂ ୱଡ୍ଢେଥ, ସୋ ଅୟଂ ଥୂପୋ କସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଥୂପୋତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ସୁଗତ୍ତେ ସୁନ୍ଦରଗତ୍ତେ ଦେୱତେ ତସ୍ମିଂ ଥୂପେ ପସନ୍ନା ଇମେ ଦେୱମନୁଜା କାରଂ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଜରାମରଣତୋ ପମୁଚ୍ଚରେ । ସୋ ଅୟଂ ଥୂପୋ ମହେସିନୋ ଦସବଲଧମ୍ମଧାରିନୋ ସୁଗତସ୍ସ ଥୂପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
ୟାହଂ ୟା ଅହଂ ମହେସିନୋ ଥୂପଂ ଚତ୍ତାରି ଉପ୍ପଲାନି ଚ ମାଲଞ୍ଚ ଅଭିରୋପୟିଂ, ତେନ ମୟା କତଂ ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉଳାରଂ ୱତ ଆସି ଅହୋସି । ତତୋ କପ୍ପତୋ ଅଜ୍ଜ କପ୍ପା ତିଂସଂ ଧରନ୍ତି ସତ୍ଥୁନୋ ଥୂପଂ ପୂଜେତ୍ୱା ତତ୍ତକାନି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନ ଜାନାମି, ୱିନିପାତଂ ନ ଗଚ୍ଛାମୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
ଅହଂ ବାତ୍ତିଂସଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ବାତ୍ତିଂସଲକ୍ଖଣଧରେନ ସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିଜିତୱିଜୟସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଥୂପଂ ଅପୂଜେସିଂ, ପୂଜେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଂ କପ୍ପେ ଆୟୁକପ୍ପେ ପମୁଦିତୋ ଆସିଂ । ମୟା ୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ, ତେନ ପୁଞ୍ଞେନ ୱିନିପାତଂ ଅନାଗନ୍ତୁନ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱସୋଭଗ୍ଗଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଚ ଦେୱରଜ୍ଜାନି ଚ ତାନି ଅକାରିଂ। ଅଥ ୱା ଦେୱସୋଭଗ୍ଗଞ୍ଚ ମୟା କାରିତଂ, ରଜ୍ଜାନି ଚ ମୟା କାରିତାନି ।
ଅଦନ୍ତଦମକସ୍ସ ସାସନେ ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ପଣିହିତଂ, ତଥା ଚିତ୍ତଂ ୟଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ପଣିହିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ମେ ମୟା ଲଦ୍ଧଂ, ଅହଂ ୱିଧୁତଲତାସଙ୍ଖାତତଣ୍ହା ହୁତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତା ଫଲୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତସମ୍ପନ୍ନା ଅମ୍ହୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
୯୮.ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ଫଲୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତସମ୍ପନ୍ନେ ଅଖିଲେ ପଞ୍ଚଚେତୋଖୀଲରହିତେ ଅନାସୱେ ଅରଣୱିହାରିମ୍ହି ଅରଣୱିହାରସୀଲେ ଅସଙ୍ଗମାନସେ ଅଲଗ୍ଗମାନସେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ ସାମାକପତ୍ଥୋଦନମତ୍ତମେୱ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅଦାସିଂ ।
ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଉତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଧମ୍ମଂ ଓକପ୍ପୟିଂ ‘‘ସୋ ଉତ୍ତମୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଦ୍ଦହିଂ । ଏୱଂ ଅରିୟୱିହାରେନ ୱିହାରୀହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ମେ ମମ ସଙ୍ଗମୋ କତୋ ସିୟା ଭୱେ, କୁଦାସୁପି ଚ ଅହଂ ଅପେକ୍ଖୱା ମା ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ମାନସଂ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ପଣିଧେସିଂ ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ ଲଦ୍ଧଧମ୍ମଂ ଅହମ୍ପି ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହିଂ ।
ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକତୋ ଅହଂ ଦୀଘାୟୁକେସୁ ଅମମେସୁ ‘‘ମମ ପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି ପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ଅପରିଗ୍ଗହେସୁ ୱିସେସଗାମୀସୁ ଅହୀନଗାମୀସୁ କୁରୂସୁ ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ପାଣୀସୁ ସତ୍ତେସୁ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପପଜ୍ଜଥ ଉପପଜ୍ଜିଂ ।
ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକତୋ ୱିଚିତ୍ରମାଲାଭରଣାନୁଲେପୀସୁ ୟସସ୍ସୀସୁ ପରିୱାରୱନ୍ତେସୁ ତିଦସୋ ଦେୱୋ ଅହଂ ୱିସିଟ୍ଠକାୟୂପଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପପଜ୍ଜଥ ।
ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକତୋ ଅହଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅଖୀଲୋ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ହିତାହିତାସୀହି କୁସଲାକୁସଲୱୀତିୱତ୍ତେହି ଅନ୍ତିମଦେହଧାରିଭି ଇମେହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି, ବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ୱା ମେ ମମ ସମାଗମୋ ଆସି ।
‘‘ସୀଲୱତୋ ୟଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଂ ସମିଜ୍ଝତେ’’ତି ଇମଂ ୱଚନଂ ତଥାଗତୋ ଜିନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅୱଚ ଖୋ, ୟଥା ୟଥା ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ ମେ ମନସା ୱିଚିନ୍ତିତଂ, ତଥା ତଥା ତେନ ତେନ ପକାରେନ ସମିଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ଅୟଂ ଭୱୋ ଅନ୍ତିମୋ ଭୱୋତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
ଏକତିଂସମ୍ହି କପ୍ପମ୍ହି ଜିନୋ ଅନେଜୋ ଅନନ୍ତଦସ୍ସୀ ‘‘ସିଖୀ’’ତି ଇତିନାମକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ରାଜା ଭାତା ସିଖିଦ୍ଧେ ଚ ସିଖୀ ଇତିନାମକେ ବୁଦ୍ଧେ ଚ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମେ ଚ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ଲୋକୱିନାୟକମ୍ହି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତି ଦେୱାତିଦେୱସ୍ସ ନରୁତ୍ତମସ୍ସ ମହେସିନୋ ୱିପୁଲଂ ମହନ୍ତଂ ସମନ୍ତତୋ ଗାୱୁତିକଂ ଥୂପଂ ଅକାସିଂ ।
ତସ୍ମିଂ ଥୂପେ ବଲିଂ ପୂଜାବଲିଂ ଅଭିହାରୀ ମନୁସ୍ସୋ ଜାତିସୁମନଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପହଟ୍ଠୋ ପୂଜେସି । ଅସ୍ସ ମନୁସ୍ସସ୍ସ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ୱାତେନ ପହରିତଂ ହୁତ୍ୱା ପତିତଂ । ଅହଂ ତଂ ପତିତଂ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ପୁପ୍ଫସାମିକସ୍ସ ଅଦାସିଂ ।
ସୋ ମନୁସ୍ସୋ ପୁପ୍ଫସାମିକୋ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମଂ ‘‘ତ୍ୱମେୱ ଏତଂ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ପୂଜା’’ତି ଅଦାସି । ଦଦାସୀତି ଏତ୍ଥ ଦ-କାରୋ ଆଗମୋ । ଅହଂ ତଂ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଅଭିରୋପୟିଂ, ତତୋ କପ୍ପତୋ ଅଜ୍ଜ କପ୍ପା ତିଂସଂ ଅହେସୁଂ । ତେସୁ କପ୍ପେସୁ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନାଭିଜାନାମି, ୱିନିପାତଞ୍ଚ ନ ଗଚ୍ଛାମି, ଇଦଂ ଫଲଂ ଥୂପପୂଜାୟ ଫଲନ୍ତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ସୁତ୍ତଂ ।
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତନାମକସ୍ସ ରାଜିନୋ କପିଲଂ ନାମ ନଗରଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତଂ, ମହାପଥଂ ମହାପଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଆକିଣ୍ଣଂ, ନାନାଜାତିକେହି ମନୁସ୍ସେହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଞ୍ଚ ଆସି ।
ପଞ୍ଚାଲାନଂ ତତ୍ଥ ପୁରୁତ୍ତମେ ଅହଂ କୁମ୍ମାସଂ ୱିକ୍କିଣିଂ, ସୋ ଅହଂ ୟସସ୍ସିନଂ ଉପରିଟ୍ଠଂ ଉପସମୀପେ ଠିତଂ ଅରିଟ୍ଠଂ ନାମ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସିଂ, ଦିସ୍ୱା ହଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ନରୁତ୍ତମଂ ଅରିଟ୍ଠଂ ମେ ଗେହସ୍ମିଂ ୟଂ ଧୁୱଭତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜଥ ୱିଜ୍ଜି, ତେନ ଧୁୱଭତ୍ତେନ ନିମନ୍ତେସିଂ ।
ୟତୋ ଚ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଚ କତ୍ତିକୋ ୟସ୍ସଂ ପନ୍ନରସୀପୁଣ୍ଣୋ, ସା ପୁଣ୍ଣମାସୀ ପନ୍ନରସୀ ଉପଟ୍ଠିତା, ତତୋ ଚ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଚ ଅହଂ ନୱଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ ଗୟ୍ହ ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ଅରିଟ୍ଠନାମକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପନାମେସିଂ ।
ନରୁତ୍ତମୋ ଅନୁକମ୍ପକୋ କାରୁଣିକୋ ତଣ୍ହାନିଘାତକୋ ମୁନି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ମଂ ଞତ୍ୱାନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହି ।
ଅହଂ କଲ୍ୟାଣଂ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣିତଂ କମ୍ମଂ କରିତ୍ୱାନ ଦେୱେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିୟଂ ନଗରେ ଅଡ୍ଢେ କୁଲସ୍ମିଂ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂ, ପାଣେହି ଚ ପିୟତରୋ ଆସିଂ ।
ତତୋ ଚ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱପୁତ୍ତେନ ଚୋଦିତୋ ଅହଂ ପାସାଦା ଓରୁହିତ୍ୱାନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିଂ ।
ସୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଗୋତମୋ ଅନୁକମ୍ପାୟ ମେ ଧମ୍ମଂ ଅଦେସେସି । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତିକ୍କମଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ମଗ୍ଗଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଇତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନି, ତଦୁପ୍ପାଦକଂ ଧମ୍ମଂ ମୁନି ଭଗୱା ଗୋତମୋ ଅଦେସୟି ।
ଅହଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗୋତମସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସାସନେ ରତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିଂ, ଅହଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଅତନ୍ଦିତୋ ହୁତ୍ୱା ସମଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ୟେ ଆସୱା, ବହିଦ୍ଧା ଚ ୟେ ଆସୱା ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଆସୁଂ, ସବ୍ବେ ତେ ଆସୱା ମେ ମମ ୱିଜ୍ଜିଂସୁ, ପୁନ ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜରେ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ‘‘ପରିୟନ୍ତକତଂ ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ପରିୟନ୍ତକତଂ ଆସି, ଅୟଂ ସମୁସ୍ସୟୋ ଜାତିମରଣସଂସାରୋ ଚରିମୋ ଅନ୍ତିମୋ ଆସି, ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ମମ ନତ୍ଥୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ୟଂ ନାନାୱିଧଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଇଦଂ ନାନାୱିଧଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗେ ପୁଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ଉଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅଧୋ କାମାୱଚରେ ଭୱେ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବେସୁ ଭୱେସୁ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଅରହା ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ଅନାନୁପସ୍ସୀ, ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଓଘଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ଉଦତାରି ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୀଲୱତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆନନ୍ଦ, ସୀଲୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘କିନ୍ତି ମେ ମମ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଜାୟେୟ୍ୟ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ଚେତନା ନ କରଣୀୟା ନ କାତବ୍ବା । ଆନନ୍ଦ, ସୀଲୱତୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ୟଂ ଜାୟେୟ୍ୟ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏସା ଅୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ଜାୟନା ପୱତ୍ତନା ଧମ୍ମତା ଭୱତି । ଆନନ୍ଦ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ‘‘କିନ୍ତି ମେ ମମ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟେୟ୍ୟ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ଚେତନା ନ କରଣୀୟା, ଆନନ୍ଦ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜଂ ୟଂ ଜାୟେୟ୍ୟ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏସା ପାମୋଜ୍ଜସ୍ସ ଜାୟନା ପୱତ୍ତନା ଧମ୍ମତା । ସେସେସୁପି ଇମସ୍ସ ୟୋଜନାନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜନାନୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ଆତାପିନୋ କିଲେସାନଂ ଆତାପେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଝାୟତୋ ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ବାହିତପାପସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧସାଧକା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ହୱେ ଏକନ୍ତେନ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମା ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତି ପକାସୟନ୍ତି ଅଭିସମୟୱସେନ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପାତୁଭୱନକାଲେ ଅସ୍ସ ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସବ୍ବା କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । କସ୍ମା ? ସହେତୁଧମ୍ମଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେନ ହେତୁନା ସହ ପୱତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ସୁଖେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ୟତୋ ୟସ୍ମା ପଜାନାତି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତତୋ ତସ୍ମା ୱପୟନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ଦୁତିୟଗାଥାୟଂ ପନ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୟତୋ ୟସ୍ମା ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତତୋ ତସ୍ମା ସବ୍ବାପି କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ତିସ୍ସ, ତ୍ୱଂ କିଂ ନୁ କୁଜ୍ଝସି ? ମା କୁଜ୍ଝି, ତିସ୍ସ, ତେ ତୱ ଅକ୍କୋଧୋ ଅକୁଜ୍ଝନଂ ୱରଂ ଉତ୍ତମଂ, ହି ସଚ୍ଚଂ, ତିସ୍ସ, ତୟା କୋଧମାନମକ୍ଖୱିନୟତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ନୂତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ଆରଞ୍ଞଂ ଆରଞ୍ଞକଂ ପଂସୁକୂଲିକଂ ଅଞ୍ଞାତୁଞ୍ଛେନ ଅଞ୍ଞାତଅନଭିଲକ୍ଖିତଘରପଟିପାଟିୟା ଠତ୍ୱା ଉଞ୍ଛେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରଣୱୀରିୟେନ ଲଦ୍ଧେନ ମିସ୍ସକଭୋଜନେନ ୟାପେନ୍ତଂ ନନ୍ଦଂ କଦା କାଲେ ଅହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ଗୋତମ, କିଂସୁ କତମଂ ଛେତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧନ୍ତୋ କୋଧପରିଳାହେନ ଅପରିଦୟ୍ହମାନୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି ସୟତି, କିଂସୁ କତମଂ ଛେତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧନ୍ତୋ କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ଗୋତମ, ତ୍ୱଂ କିସ୍ସ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ୱଧଂ ୱଧନଂ ରୋଚେସୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୁଚ୍ଛତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୋଧଂ କୁଜ୍ଝନଂ ଛେତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧନ୍ତୋ କୋଧପରିଳାହେନ ଅପରିଦୟ୍ହମାନୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି ସୟତି, କୋଧଂ କୁଜ୍ଝନଂ ଛେତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧନ୍ତୋ କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ୱିସମୂଲସ୍ସ ୱିସସଦିସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସ ମଧୁରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁଖପରିୟୋସାନସ୍ସ କୋଧସ୍ସ କୁଜ୍ଝନସ୍ସ ୱଧଂ ୱଧନଂ ଅରିୟା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ପସଂସନ୍ତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ତଂ କୋଧଂ କୁଜ୍ଝନଂ ଛେତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧନ୍ତୋ କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ସେତି ସୟତୀତି ୟୋଜନା । ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସାତି ଚ ମଧୁରଂ ଚେତସିକସୁଖଂ ଅସ୍ସାଦଅଗ୍ଗଂ ପରିୟୋସାନଂ ଅସ୍ସ କୋଧସ୍ସାତି ମଧୁରଗ୍ଗୋତି ସମାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ହି ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ପରିଭାସିତ୍ୱା ପହରିତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ଚେତସିକସୁଖସ୍ସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ଗୋତମ, ହନନ୍ତୋ ଧୀରୋ ଉପ୍ପତିତଂ କିଂସୁ କତମଂ ହନେ ହନେୟ୍ୟ । ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ଧୀରୋ ଜାତଂ କିଂସୁ କତମଂ ୱିନୋଦୟେ ୱିନୋଦୟେୟ୍ୟ । ପଜହନ୍ତୋ ଧୀରୋ କିଂ ଚ କତମଂ ପଜହେ ପଜହେୟ୍ୟ । ଧୀରସ୍ସ କିସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିସମୟୋ ସୁଖୋତି ଦେୱତା ପୁଚ୍ଛତି ।
ଦେୱପୁତ୍ତ, ହନନ୍ତୋ ଧୀରୋ ଉପ୍ପତିତଂ କୋଧଂ କୁଜ୍ଝନଂ ହନେ ହନେୟ୍ୟ । ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ଧୀରୋ ଜାତଂ ରାଗଂ ୱିନୋଦୟେ ୱିନୋଦୟେୟ୍ୟ । ପଜହନ୍ତୋ ଧୀରୋ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଜହେ ପଜହେୟ୍ୟ । ସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିସମୟୋ ସୁଖୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ।
୧୦୧. ଭଗୱା ସତ୍ତିୟା ଓମଟ୍ଠୋ ଉପରିତୋ ୟାୱ ହେଟ୍ଠା ୱିଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ସତ୍ତିପ୍ପହାନାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ୱିୟ, ଅଗ୍ଗିନା ମତ୍ଥକେ ଡୟ୍ହମାନୋ ଆଦିତ୍ତସିରୋ ପୁରିସୋ ଅଗ୍ଗିନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଇୱ, ଏୱଂ କାମରାଗେନ ଡୟ୍ହମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ କାମରାଗପ୍ପହାନାୟ କାମରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱାୟମମାନୋ ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବଜେ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ଦେୱତା କଥେସି ।
ଭଗୱା ପନ ‘‘ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭୀୟତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତିୟା ୱିୟ ଓମଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଦେୱପୁତ୍ତ, ସତ୍ତିୟା ଓମଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ସତ୍ତିପ୍ପହାନାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ୱିୟ, ଅଗ୍ଗିନା ମତ୍ଥକେ ଡୟ୍ହମାନୋ ଆଦିତ୍ତସିରୋ ପୁରିସୋ ଅଗ୍ଗିନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଇୱ, ଏୱଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭିଭୂତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପହାନାୟ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱାୟମମାନୋ ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବଜେ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ସବ୍ବେ ନିଚୟା ଭୋଗା ଖୟନ୍ତା ଖୟପରିୟୋସାନା ଭୱନ୍ତି, ସବ୍ବେ ସମୁସ୍ସୟା ଧମ୍ମା ପତନନ୍ତା ପତନପରିୟୋସାନା ଭୱନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମରଣମାଗମ୍ମ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅଦ୍ଧୁୱଂ ଭୱତି, ଇତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଭୟଂ ଭୟହେତୁଂ ମରଣଂ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସୁଖାୱହାନି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକସୁଖାୱହାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଦାନସୀଲଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞାନି କୟିରାଥାତି ଦେୱତା ଅୱୋଚ ।
ଦେୱପୁତ୍ତ, ସବ୍ବେ ନିଚୟା ଭୋଗା ଖୟନ୍ତା ଖୟପରିୟୋସାନା, ସବ୍ବେ ସମୁସ୍ସୟା ଧମ୍ମା ପତନନ୍ତା ପତନପରିୟୋସାନା, ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମରଣମାଗମ୍ମ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅଦ୍ଧୁୱଂ, ଇତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଭୟଂ ଭୟହେତୁଂ ମରଣଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ସନ୍ତିପେକ୍ଖୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୁପସମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଲୋକାମିସଂ କାମଗୁଣଂ ପଜହେ ପଜହେୟ୍ୟାତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ମାୱିଧ ୟେସଂ ମୁନୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ଝାନରତଂ ଝାନେ ରତଂ ହୋତି, ତେ ମୁନୟୋ ସୁଖଂ ସୟନ୍ତି ନ ସୋଚନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞୱା ସୁସମାହିତୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପେସିତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁତ୍ତରଂ ଓଘଂ ସଂସାରୋଘଂ ତରତି ।
କାମସଞ୍ଞାୟ ୱିରତୋ ୱିଗତଚିତ୍ତୋ ୟୋ ଖୀଣାସୱୋ ସବ୍ବସଂୟୋଜନାତୀତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବେ ସଂୟୋଜନେ ଅତୀତୋ ନନ୍ଦିଭୱପରିକ୍ଖୀଣୋ ଅହୋସି, ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଗମ୍ଭୀରେ ସଂସାରଣ୍ଣୱେ ନ ସୀଦତୀତି ୟୋଜନା । ନନ୍ଦିସଙ୍ଖାତା ତଣ୍ହା ଚ କାମଭୱରୂପଭୱଅରୂପଭୱା ଚ ନନ୍ଦିଭୱା, ନନ୍ଦିଭୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସାତି ନନ୍ଦିଭୱପରିକ୍ଖୀଣୋତି ସମାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ଅରହତଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଚରିତାଦିଭେଦଞ୍ଚ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଭେଦଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସଦ୍ଦହାନୋ ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ହୁତ୍ୱା ସୁସ୍ସୂସଂ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତୋ ଭୱେ, ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ପଞ୍ଞଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞଂ ଲଭତେ ଲଭତି ।
ୟୋ ୱୀରିୟୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପତିରୂପଦେସକାରୀ ଦେସକାଲାଦୀନି ଅହାପେତ୍ୱା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପତିରୂପଂ ଅଧିଗମୂପାୟଂ କରୋତି, ଧୁରୱା ଚେତସିକୱୀରିୟେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ଉଟ୍ଠାତା କାୟିକୱୀରିୟୱସେନ ଉଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ସୋ ୱୀରିୟୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧନଂ ୱିନ୍ଦତେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ସଚ୍ଚେନ ୱଚୀସଚ୍ଚେନ ଚ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନ ଚ ବୁଦ୍ଧାଦିକୋ ସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଠିତୋ ସପ୍ପୁରିସୋ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତି । ଦଦଂ ଦଦନ୍ତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଚତୁସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁଂ ଦଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଗହନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ମିତ୍ତାନି ଏକନ୍ତମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତି ସମ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ଚତୂହି ସଚ୍ଚଧମ୍ମଧିତିଚାଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ପେଚ୍ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନ ସୋକକାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ସୋଚତୀତି ୟୋଜନା ।
ଗୋତମ, ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପହୀନୋ ତୀହି ଭୱେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ତ୍ୱଂ, ସମଣୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିକଂ ୟଂ ଅନୁସାସସି ୟଂ ଅନୁସାସନଂ କରୋସି, ତଂ ଅନୁସାସନଂ ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପହୀନସ୍ସ ତୀହି ଭୱେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ତେ ତୱ ନ ସାଧୂତି ସକ୍କନାମକୋ ମାରପକ୍ଖିକୋ ୟକ୍ଖୋ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି ।
‘‘ସକ୍କ ସକ୍କନାମକ ୟକ୍ଖ ଅନୁକମ୍ପିତେନ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ କାରଣେନ ସଂୱାସୋ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସହୱାସୋ ଜାୟତି, ତଂ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବଂ ସହୱାସଗତଂ ପୁରିସଂ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ମନସା ଅନୁକମ୍ପିତୁଂ ନ ଅରହତି ଅନୁକମ୍ପିତୁଂୟେୱ ଅରହତି । ୟା ଅନୁକମ୍ପା କରୁଣା, ୟା ଅନୁଦ୍ଦୟା ମେତ୍ତା, ମୁଦିତା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ କରୁଣାୟ, ତାୟ ଅନୁଦ୍ଦୟାୟ ମେତ୍ତାୟ ମୁଦିତାୟ ଚ ସମୁସ୍ସାହିତେନ ପସନ୍ନେନ ମନସା ୟୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିକଂ ୟଂ ଅନୁସାସତି ୟଂ ଅନୁସାସନଂ କରୋତି, ସୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ତେନ ଅନୁସାସନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ୱସେନ ଅନନୁଲୋମସଂୟୋଗେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ନ ହୋତୀତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
୧୦୨. ସମଣ, ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା କୁତୋନିଦାନା, କିଂନିଦାନା, କିଂପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି, ଅରତି ଚ ରତି ଚ ଲୋମହଂସୋ ଚ ଇମେ ତୟୋ କୁତୋଜା କୁତୋ ଭୱନ୍ତି ? କୁମାରକା ଧଙ୍କଂ କାକଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଦେ ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୁତ୍ତକୋଟିଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଓସଜନ୍ତି ଇୱ, ଏୱଂ ମନୋୱିତକ୍କା କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ଓସଜନ୍ତୀତି ସୂଚିଲୋମୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି ।
ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଇତୋନିଦାନା ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ନିଦାନା ଜାୟନ୍ତି; ଅରତି ଚ ରତି ଚ ଲୋମହଂସୋ ଚ ଇମେ ତୟୋ ଇତୋଜା ଇତୋ ଅତ୍ତତୋ ଭୱନ୍ତି; କୁମାରକା ଧଙ୍କଂ କାକଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଦେ ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୁତ୍ତକୋଟିଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଓସଜନ୍ତି ଇୱ, ଏୱଂ ମନୋୱିତକ୍କା ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ଓସଜନ୍ତି ।
ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ଖନ୍ଧଜା ପାରୋହା ସାଖାସୁ ଜାୟନ୍ତି ଇୱ, ୱନେ ରୁକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାତା ମାଲୁୱା ଲତା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱିତତା ଓତତୱିତତା ତିଟ୍ଠତି ଇୱ, ଏୱଂ, ୟକ୍ଖ, ତ୍ୱଂ ସୁଣୋହି ସ୍ନେହଜା ତଣ୍ହାସ୍ନେହତୋ ଜାତା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା ପୁନ ଅନେକପ୍ପକାରା ମନୋୱିତକ୍କା ପାପମନୋୱିତକ୍କା ଚେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକିଲେସା ଚ କାମେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ସଂସିବ୍ବିତା ଠିତା ।
ୟେ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ୟଂ ନିଦାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସା’’ତି ୟତୋନିଦାନଂ ନଂ କିଲେସଗହନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଜାନନ୍ତି, ତେ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ନିଦାନଭୂତଂ ନଂ କିଲେସଗହନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ ୱିନୋଦେନ୍ତି । ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ଅପୁନଭୱସଙ୍ଖାତାୟ ନିରୋଧସଚ୍ଚତ୍ଥାୟ ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସୁପିନେନାପି ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଇମଂ ଓଘଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସଂକିଲେସୋଘଂ ତରନ୍ତୀତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଭଗୱା, ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ, ଭଗୱା, ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନାମ ସୁଦୁକ୍କରଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ଏକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ । କାମଦ, ସୀଲସମାହିତା ଠିତତ୍ତା ଠିତସଭାୱା ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁକ୍କରଂ ୱାପି ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସ ଅନଗାରିୟଂ ନିଗ୍ଗେହଭାୱଂ ଉପଗତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ତୁଟ୍ଠି ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ସୁଖାୱହା ହୋତୀ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ ।
‘‘ଭଗୱା, ୟଦିଦଂ ୟା ଏସା ତୁଟ୍ଠି ସୁଖାୱହା, ଏସା ତୁଟ୍ଠି ଦୁଲ୍ଲଭା’’ତି ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଆହ । ‘‘କାମଦ, ୟେସଂ ସେକ୍ଖାନଂ ମନୋ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ଭାୱନାୟ ରତୋ ଚିତ୍ତୱୂପସମେ ରତୋ, ତେ ସେକ୍ଖା ଦୁଲ୍ଲଭଂ ୱାପି ତୁସ୍ସନଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ ।
‘‘ଭଗୱା, ୟଦିଦଂ ୟଂ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱନାୟ ରତଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁସ୍ସମାଦହ’’ନ୍ତି ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଆହ । ‘‘କାମଦ, ୟେ ଅରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ରତା, ତେ ଅରିୟା ଦୁସ୍ସମାଦହଂ ୱାପି ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହନ୍ତି, କାମଦ, ତେ ଅରିୟା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲଂ କିଲେସଜାଲଂ ଛେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ ।
‘‘ଭଗୱା, ୟୋ ମଗ୍ଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୱସେନ ୱିସମୋ, ସୋ ମଗ୍ଗୋ ଦୁଗ୍ଗମୋ’’ତି ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଆହ । ‘‘କାମଦ, ଅରିୟା ଦୁଗ୍ଗମେ ୱିସମେ ୱାପି ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନରିୟା ୱିସମେ ମଗ୍ଗେ ଅୱଂସିରା ପପତନ୍ତି, ଅରିୟାନଂ ସୋ ମଗ୍ଗୋ ସମୋୱ ଭୱେ, ନ ଅସମୋ । ହି ସଚ୍ଚଂ ୱିସମେ ୱିସତ୍ତକାୟେ ଅରିୟା ସମା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
୧୦୩. ୟଂ ଜେତୱନଂ ଇସିସଙ୍ଘନିସେୱିତଂ ଧମ୍ମରାଜେନ ଆୱୁତ୍ଥଂ, ଇଦଂ ତଂ ଜେତୱନଂ ମମ ପୀତିସଞ୍ଜନନଂ ପୀତିୟା ସଞ୍ଜନନଂ କରଂ ହି କରଂ ଏୱ ।
କମ୍ମଂ ମଗ୍ଗଚେତନାକମ୍ମଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଚ ଧମ୍ମୋ ସମାଧି ଚେୱ ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ ଚ ଧମ୍ମୋ ସୀଲଂ, ସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଉତ୍ତମଂ, ଏତେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସତ୍ତା ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଗୋତ୍ତେନ ୱା ଧନେନ ୱା ସତ୍ତା ନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
ତସ୍ମା ମଗ୍ଗେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପସ୍ସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋ ୟୋନିସୋ ଉପାୟେନ ଧମ୍ମଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେ ୱିଚିନେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ୱିଚିନନେ ସତି ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱିଚିନନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଜ୍ଝତି ।
ସାରିପୁତ୍ତୋ ସୀଲେନ ଚ ଉପସମେନ ଚ ପାରଙ୍ଗତୋ ଇୱ, ଏୱଂ ୟୋପି ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେନ ଚ ଉପସମେନ ଚ ପାରଙ୍ଗତୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏତାୱ ପରମୋ ସାରିପୁତ୍ତସଦିସୋୱ ସିୟାତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକନାମୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ଅତୀତଂ ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନାନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟ, ଅନାଗତଂ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନପ୍ପଟିକଙ୍ଖେ ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ । ୟଂ ୟସ୍ମା ଅତୀତଂ ପହୀନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତଂ, ତସ୍ମା ଅତୀତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତତ୍ତା ନାନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟ । ୟଂ ୟସ୍ମା ଅନାଗତଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ପଟିକଙ୍ଖେ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ୱା, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱା ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଂ ୟାହି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ୱିପସ୍ସତି, ତାହି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦୀହି ଅସଂହୀରଂ ଅସଂକୁପ୍ପଂ ଭୱତି, ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିପସ୍ସକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଦ୍ୱା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁବ୍ରୂହୟେ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ ।
ଆତପ୍ପଂ ସଂକିଲେସାନଂ ଆତପନ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ, ସୁୱେ ଜୀୱିତଂ ୱା ମରଣଂ ୱା କୋ ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟ, ‘‘ସୁୱେ ୱା ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୀରିୟଂ କାତବ୍ବଂ । ହି ସଚ୍ଚଂ ମରଣକାରଣଭାୱତାୟ ଅହିୱିଚ୍ଛିକୱିସସତ୍ଥାଦିଅନେକାୟ ସେନାୟ ୱସେନ ମହାସେନେନ ତେନ ମଚ୍ଚୁନା ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱାକାରେନ ୱା ଲଞ୍ଜଦାନେନ ୱା ସଙ୍ଗରଂ ନତ୍ଥୀତି ।
ଏୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱିହାରିଂ ୱିହରନ୍ତଂ ଆତାପିଂ ଅହୋରତ୍ତଂ ଅତନ୍ଦିତଂ ଅନଲସଂ ଉଟ୍ଠାହକଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ‘‘ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତୋ’’ତି ସନ୍ତୋ ମୁନି ୱେ ଏକନ୍ତେନ ଆଚିକ୍ଖତେ ଆଚିକ୍ଖତିୟେୱାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତ୍ୟାଦିସୁତ୍ତଂ ପାଳିତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ପାକଟଂ ।
୧୦୪. ନାନାୱିଧଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ୟସ୍ସ ଉତ୍ତମପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସେଲୂପମଂ ଠିତଂ ଲୋକଧମ୍ମୱାତେହି ନାନୁକମ୍ପତି, ରଜନୀୟେସୁ ଲାଭାଦୀସୁ ୱିରତ୍ତଂ ଭୱେ, ସୋ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ କୋପନେୟ୍ୟେ ଅଲାଭାଦିକେ ନ କୁପ୍ପତି, ତସ୍ସ ଉତ୍ତମପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା ଭାୱିତଂ, ନଂ ଭାୱିତଚିତ୍ତଂ ଉତ୍ତମପୁରିସଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଲୋକଧମ୍ମହେତୁକଂ ଦୁକ୍ଖଂ କୁତୋ ଏସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଇଦମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବାହିତପାପଧମ୍ମତ୍ତା ବାହିତପାପଧମ୍ମୋ ଭୱେ, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିଗ୍ଗତହୁଂହୁଂକତ୍ତା ନିହୁଂହୁଙ୍କୋ ଭୱେ, ନିଗ୍ଗତକିଲେସକସାୱତ୍ତା ନିକ୍କସାୱୋ ଭୱେ, ସୀଲସଂୱରେନ ସଂୟତଚିତ୍ତତାୟ ୟତତ୍ତୋ ଭୱେ, ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତତ୍ତା ୱେଦନ୍ତଗୂ ଭୱେ, ଧମ୍ମେନ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟତ୍ତା ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ ଭୱେ । ୟସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉସ୍ସଦା ରାଗୁସ୍ସଦୋ ଦୋସୁସ୍ସଦୋ ମୋହୁସ୍ସଦୋ ମାନୁସ୍ସଦୋ ଦିଟ୍ଠୁସ୍ସଦୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମୱାଦଂ ‘‘ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋମ୍ହୀ’’ତି ୱାଚଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ୟେ ବୁଦ୍ଧା ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ବାହିତ୍ୱା ସଦା ଚରନ୍ତି ସତା ସତିସମ୍ପନ୍ନା ଖୀଣସଂୟୋଜନା, ତେ ବୁଦ୍ଧା ଲୋକସ୍ମିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୱେ ଏକନ୍ତେନ କଥୀୟନ୍ତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ଆପୋ ଚ ପଥୱୀ ଚ ତେଜୋ ଚ ୱାୟୋ ଚ ନ ଗାଧତି ନ ପତିଟ୍ଠହତି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ସୁକ୍କା ଗହା ଚେୱ ତାରକା ଚ ନ ଜୋତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ଆଦିଚ୍ଚୋ ନପ୍ପକାସତି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ଚନ୍ଦିମା ନ ଭାତି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ତମୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନା ସୟଂ ମୁନି ମୋନେନ ୟଦା ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅୱେଦି ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଅଥ ପଟିୱିଜ୍ଝନକ୍ଖଣେ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରୂପା ରୂପଧମ୍ମତୋ ଚ ଅରୂପା ଅରୂପଧମ୍ମତୋ ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖା ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ପମୁଚ୍ଚତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ୟକ୍ଖ, ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସକେସୁ ସକଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସଚ୍ଚେସୁ, ଧମ୍ମେସୁ ଚ ପାରଗୂ ହୋତି, ଅଥ ପାରଗମନକ୍ଖଣେ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏତଂ ଅଜକଲାପକଂ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ ଏତଂ ପିସାଚଂ କିଲେସପିସାଚଞ୍ଚ, ତୟା କତଂ ଅକ୍କୁଲଞ୍ଚ ଅକ୍କୁଲଂ, ପକ୍କୁଲକରଣଂ ଅତିୱତ୍ତତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆୟନ୍ତିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ପୁରାଣଦୁତିୟିକଂ ଭରିୟଂ ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଇତ୍ଥିଂ ୱା ଚିତ୍ତେନ ନ ଅଭିନନ୍ଦତି, ପକ୍କମନ୍ତିଂ ପୁରାଣଦୁତିୟିକଂ ଭରିୟଂ ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ପକ୍କମନ୍ତିଂ ଇତ୍ଥିଂ ୱା ଚିତ୍ତେନ ନ ସୋଚତି, ସଙ୍ଗା ପଞ୍ଚୱିଧତୋପି ସଙ୍ଗତୋ ମୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗାମଜିଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଅହଂ ୱଦାମୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ଏତ୍ଥ ନଦିୟଂ ବହୁଜନୋ ନ୍ହାୟତି, ସୋ ବହୁଜନୋ ନ୍ହାୟକୋ ଉଦକେନ ଉଦକନ୍ହାନେନ ସୁଚୀ ନ ହୋତି । ୟମ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚତୋ ସେସଧମ୍ମୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଚୀ ଚ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ହୋତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା; ସୁଚିଅସୁଚିଭାୱୋ ଟୀକାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ୟସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଚଧମ୍ମା ୟଦା ହୱେ ଏକନ୍ତେନ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତଦା ଧମ୍ମାନଂ ପାତୁଭୱନକ୍ଖଣେ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମାରସେନଂ ୱିଧୂପୟଂ ୱିଧୂପୟନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ‘‘କିମିୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୂରିୟୋୱ ଓଭାସୟମନ୍ତଲିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂରିୟୋ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ ଓଭାସୟନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି ଇୱ, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟୋଜନା ।
ୟୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବାନି ଚତ୍ତାରି ୟୋଗାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ ସକିଞ୍ଚନେ ଲୋକେ ଅକିଞ୍ଚନୋ ଇରିୟତି ଚତୁବ୍ବିଧଇରିୟାପଥଂ ୱତ୍ତେତି । ଅପହାନଧମ୍ମଂ କେନଚି ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହାନସଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତକାୟେନ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ତେୱିଜ୍ଜପତ୍ତଂ, ଇରିୟମାନଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତଂ ପଂସୁକୂଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ତୁମ୍ହେ ପସ୍ସଥ ।
ଆଜାନିୟଂ ପୁରିସଆଜାନୀୟଂ ଜାତିବଲନିସେଧଂ ‘‘ଅହଂ ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଜାତିମତ୍ତକେନ ପୱତ୍ତମାନବଲନିସେଧକଂ ତଂ ପଂସୁକୂଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସମ୍ବହୁଲା ଉଳାରା ଦେୱତା ବ୍ରହ୍ମଂ ୱିମାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଇଧ ସାସନେ, ବ୍ରହ୍ମୱିମାନେ ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ନମସ୍ସନ୍ତି । ନିଧାତି ଚ ଏତ୍ଥ ନ-କାରୋ ଆଗମୋ ।
ପୁରିସାଜଞ୍ଞ ତେ ତୱ ଅମ୍ହାକଂ ନମୋ ଅତ୍ଥୁ, ପୁରିସୁତ୍ତମ ତେ ତୱ ଅମ୍ହାକଂ ନମୋ ଅତ୍ଥୁ, ୟସ୍ସ ତେ ତୱ ନିସ୍ସୟଂ ମୟଂ ନାଭିଜାନାମ, ସୋ ତ୍ୱଂ କିଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟସୀତି ଅୱୋଚୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ୟେ ଭିକ୍ଖୂ କାଲେନ କାଲଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନୱସେନ ଚିରରତ୍ତଂ ସମେତିକା ଭୱନ୍ତି, ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ସହାୟା ହୋନ୍ତି ୱତ । ନେସଂ ସହାୟାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମେ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ସମେତି ।
କପ୍ପିନେନ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମେ ସୁୱିନୀତା ତେ ସହାୟକା ଭିକ୍ଖୂ ସୱାହିନିଂ ମାରଂ ଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତିମଂ ଦେହଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ସିଥିଲଂ ୱୀରିୟଂ ଆରବ୍ଭ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପମୋଚନଂ ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ୟୋଗାୱଚରେନ ନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଅପ୍ପେନ ଅପ୍ପକେନ ଥାମସା ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଅୟଞ୍ଚ ୟୋଗାୱଚରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦହରୋ, ୟୋ ପୁରିସୋ ସୱାହିନିଂ ମାରଂ ଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତିମଂ ଦେହଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଧାରେତି, ସୋ ଅୟଂ ପୁରିସୋ ସୋ ଉତ୍ତମପୁରିସୋୱାତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣୱସେନ ‘‘ପୋରିସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମୋଘରାଜ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକୋ ଲୂଖଚୀୱରୋ ସଦା ସତୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଖୀଣାସୱୋ ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଚ କତକିଚ୍ଚୋ ଚ ଅନାସୱୋ ଚ ତେୱିଜ୍ଜୋ ଚ ଇଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ଚ ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦୋ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୱାହିନିଂ ମାରଂ ଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତିମଂ ଦେହଂ ଧାରେତୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
୧୦୫.‘‘ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋଜନା ପାକଟା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
୧୦୬. ନାନାୱିଧଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ଛନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛନ୍ନଂ ଛାଦେନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍କଟାଦିୱସ୍ସୋ ଅତିୱସ୍ସତି, ୱିୱଟଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିୱଟଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍କଟାଦିୱସ୍ସୋ ନାତିୱସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଛନ୍ନସ୍ସ ଅତିୱସ୍ସନତୋ ଚ ୱିୱଟସ୍ସ ନାତିୱସ୍ସନତୋ ଚ ଛନ୍ନଂ ଛାଦିତବ୍ବଂ ଆପତ୍ତିଂ ୱିୱରେଥ ଦେସେଥ ଆରୋଚେଥ, ଏୱଂ ୱିୱରଣେ ସତି ତଂ ୱିୱରନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍କଟାଦିୱସ୍ସୋ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କିତ୍ତକେନ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, କିତ୍ତକେନ ୱାସନା ଦସ୍ସିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତୀ’’ତି ସଂକିଲେସୋ, ‘ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତୀ’ତି ୱାସନା, ‘ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେଥ, ଏୱଂ ତଂ ନାତିୱସ୍ସତୀ’ତି ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ ଚ ୱାସନା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ୱାସନା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେଥ, ଏୱଂ ତଂ ନାତିୱସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ, ଅୟଂ ୱାସନା ଚ ଦସ୍ସିତା । ଇଦଂ ‘‘ଛନ୍ନଂ…ପେ॰.. ୱସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାସନାଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ମହାରାଜା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ କତମେ ପୁଗ୍ଗଲା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା, କତମେ ପୁଗ୍ଗଲା ୱାସନାଭାଗିୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ତମୋତମପରାୟଣାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଇଦଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚ ୱାସନାଭାଗିୟେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ କତମଂସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟସଂ ୟଂ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଦାରୁଜଂ ୟଂ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ପବ୍ବଜଂ ୟଂ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଲୋକେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅୟସାଦିବନ୍ଧନଂ ‘‘ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ଧୀରା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ନ ଆହୁ । ମଣିକୁଣ୍ଡଲେସୁ ଚ ପୁତ୍ତେସୁ ଚ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ସାରତ୍ତରତ୍ତା ବଲୱରାଗରତ୍ତା ଅପେକ୍ଖା ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜତି, ତଂ ସାରତ୍ତରତ୍ତଅପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତଂ ରାଗବନ୍ଧନଂ ‘‘ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ଧୀରା ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ଆହୁ । ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ସାରତ୍ତରତ୍ତଅପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘କେନ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧୀରା ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ଏତଂ ରାଗବନ୍ଧନଂ ‘‘ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ଆହୁ । ଏତଂ ରାଗବନ୍ଧନଂ ଓହାରିନଂ ହେଟ୍ଠା ଅପାୟଂ ଅୱହରଣଂ ହୋତି, ସିଥିଲଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ଛୱିଆଦୀନି ଅକୋପେତତ୍ତା ସିଥିଲଂ ହୋତି, ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚଂ ଲୋଭୱସେନ ଏକୱାରମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରାଗବନ୍ଧନସ୍ସ ଦୁମ୍ମୋଚୟତ୍ତା ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚଂ ହୋତି, ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ଏତମ୍ପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ରାଗବନ୍ଧନମ୍ପି ମଗ୍ଗେନ ଛେତ୍ୱାନ ଅନପେକ୍ଖିନୋ ହୁତ୍ୱା କାମସୁଖଂ ପହାୟ ପରିବ୍ବଜନ୍ତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦଂ ‘‘ଅୟସ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ରାଗାଦିସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାସନାଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
୧୦୭. ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଞ୍ଚ ଚେତେତି ୟଞ୍ଚ ଚେତନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ୟଞ୍ଚ ପକପ୍ପେତି ୟଞ୍ଚ ପକପ୍ପନଂ କରୋତି, ୟଞ୍ଚ ଅନୁସେତି ୟଞ୍ଚ ଅନୁସୟନଂ ଭୱତି, ଏତଂ ଚେତନଂ ଏତଂ ପକପ୍ପନଂ ଏତଂ ଅନୁସୟନଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ତସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାର ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେ ପତିଟ୍ଠିତେ ୱିରୁଳ୍ହେ ସତି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସତି ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣଂ ସମ୍ଭୱତି । ଆୟତିଂ ସୋକ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତି ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେ ନୋ ଚେତେତି, ଚେ ନୋ ପକପ୍ପେତି, ଅଥ ତଥାପି ଚେ ଅନୁସେତି ଅନୁସୟନଂ ଭୱତି, ଏୱଂ ସତି ଏତଂ ଅନୁସୟନଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଚେତୟନାଦିକୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘କେନ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟତୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ୟତୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗିକୋ ନେୱ ଚେତେତି, ନୋ ଚ ପକପ୍ପେତି, ନୋ ଚ ଅନୁସେତି, ଏତଂ ଅଚେତୟନଂ ଏତଂ ଅକପ୍ପନଂ ଏତଂ ଅନନୁସୟନଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି…ପେ॰… ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଆୟତିଂ ସୋକ…ପେ॰… ୟାସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି…ପେ॰… ନିରୋଧୋ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦଂ ‘‘ୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
୧୦୮. ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଜଲସାଗରସମୁଦ୍ଦୋ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ଭାସତି । କେନଟ୍ଠେନ ଭାସତି ? ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ଚ ସଂସରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଚ ସମୁଦ୍ଦୋତି ଭାସତି । ଏୱଂ ସତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏସୋ ଜଲସାଗରସମୁଦ୍ଦୋ ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱିନୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ ନ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ଏସୋ ଜଲସାଗରସମୁଦ୍ଦୋ ମହା ଉଦକରାସି ମହା ଉଦକଣ୍ଣୱୋ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁ ପୁରିସସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରୂପମୟୋ ରୂପାୟତନମୟୋ ୱେଗୋ । କେନଟ୍ଠେନ ? ପଥୱିତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ନୀଲାଦିରୂପାରମ୍ମଣଂ ସମୋସରନ୍ତମ୍ପି ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସଂସରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଚ ଚକ୍ଖୁମେୱ ସମୁଦ୍ଦୋ ହୋତି । ନୀଲାଦିରୂପାୟତନସ୍ସ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟସ୍ସ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟେନ ଊମିମୟେନ ୱେଗେନ ସଂସରଣଟ୍ଠେନ ନୀଲାଦିରୂପମେୱ ୱେଗୋ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁ ସମୁଦ୍ଦୋ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋ ଚ ସଂକିଲେସୋ ସଂକିଲେସହେତୁ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘କେନ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟୋ ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଅରହତ୍ତଫଲେ ଠିତୋ ୟୋ ଅରହା ରୂପମୟଂ ତଂ ୱେଗଂ ସହତି ମନାପେ ରୂପେ ରାଗଂ, ଅମନାପେ ରୂପେ ଦୋସଂ, ଅସମପେକ୍ଖନେ ମୋହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକଭାୱେନ ସହତି, ଅୟଂ ଅରହା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଊମିଂ ସାୱଟ୍ଟଂ ସଗହଂ ସରକ୍ଖସଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦଂ ଅତରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲଭୂତୋ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘ସୋତଂଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଛୟିମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକସ୍ମିଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୟାୟ ଅନତ୍ଥାୟ ପାଣୀନଂ ବ୍ୟାବାଧାୟ ଇମେ ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନା ବଳିସା ଛ ଭୱନ୍ତି । କତମେ ଛ ? ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଇଟ୍ଠା କନ୍ତା କାମନୀୟା ମନାପା ମନୱଡ୍ଢକା ପିୟରୂପା ପିୟସଭାୱା କାମୂପସଂହିତା କିଲେସକାମସହିତା ରଜନୀୟା ରୂପା ନୀଲାଦିରୂପାରମ୍ମଣା ସନ୍ତି, ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁ ଚେ ଅଭିନନ୍ଦତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିମୁଖୋ ନନ୍ଦତି, ଚେ ଅଭିୱଦତି ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଦାପେନ୍ତିୟା ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ଅଭିୱଦତି, ଚେ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି ଗିଲିତ୍ୱା ୱିୟ ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ସତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଗିଲିତବଳିସୋ…ପେ॰… ପାପିମତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନୀଲାଦିଭେଦେନ ଅନେକୱିଧତ୍ତା ‘‘ରୂପା ଇଟ୍ଠା…ପେ॰… ରଜନୀୟା’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋପି ରୂପାୟତନରୂପାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନ ଚ ଏକୱିଧତଂ ଅନତିୱତ୍ତନତୋ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିକୋ ଛବ୍ବିଧୋ ବଳିସୋ ସଂକିଲେସୋ କିଲେସହେତୁ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘କେନ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସନ୍ତି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଭେଦି ଭିନ୍ଦି, ପରିଭେଦି ପରିସମନ୍ତତୋ ଭିନ୍ଦି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲଭୂତୋ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦଂ ‘‘ଛୟିମେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
୧୦୯. ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅୟଂଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ସନ୍ତାପଜାତୋ ଞାତିବ୍ୟସନାଦିୱସେନ ଜାତସୋକସନ୍ତାପୋ ଚେୱ ରାଗାଦିୱସେନ ଜାତପରିଳାହସନ୍ତାପୋ ଚ ଫସ୍ସପରେତୋ ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସେହି ଅଭିଭୂତୋ ରୋଦଂ ରୋଦନ୍ତୋ ୱଦତି । କିନ୍ତି ୱଦତି ? ଅତ୍ତନା ଫୁଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭାୱିତକାୟତାୟ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ତୁନୋପି ମା ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ରୋଦନ୍ତୋ ୱିଲପନ୍ତୋ ୱଦତି, ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତତୋ ୟେନ ୟେନ ହି ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ସତ୍ତା ୟେନ ୟେନ କାମଜ୍ଝୋସାଦିନା ପକାରେନ ଅତ୍ତତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିକାରଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତୋ ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତିକିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି ।
ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀତି ୟସ୍ମା ରୋଦଂ ରୋଦନ୍ତୋ ୱଦତି, ୟେନ ୟେନ ୱା ପରୱିହିଂସାଦିପକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଡ୍ଢିଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଆସୀସନ୍ତି, ତତୋ ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅୱଡ୍ଢି ଏୱ ହୋତି । ତଂ ଆସୀସିତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱି ଅୱଡ୍ଢିତଭାୱି ଏୱ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ମଞ୍ଞିତବ୍ବସ୍ସ ଆସୀସିତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥା ଭୱନସୀଲତ୍ତା ରୋଦଂ ରୋଦନ୍ତୋ ୱଦତି, ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ରୋଦନ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ୱଦତି । ‘‘କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଭୱସତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱସତ୍ତୋ କାମଭୱାଦୀସୁ ସତ୍ତୋ ୱିସତ୍ତୋ ଲୋକୋ ଭୱମେୱ କାମଭୱାଦିଭୱମେୱ ଅଭିନନ୍ଦତି । ୟଂ ଭୱଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଜରାମରଣାଦିଅନେକବ୍ୟସନାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଭୟାନକଟ୍ଠେନ ଭୟଂ ହୋତି । ୟସ୍ସ ୟତୋ ଜରାମରଣାଦିତୋ ଭାୟତି, ତଂ ଜରାମରଣାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ସନ୍ତାପାଦିକୋ ସଂକିଲେସୋ ସଂକିଲେସହେତୁ ଦସ୍ସିତୋ ।
ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘କେନ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟ ଖୋ ପନ କାମଭୱାଦିକସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ ଏୱ ଇଦଂ ମୟା ଅଧିଗତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଭୂତୋ ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା ଏକନ୍ତେନ ନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତୋ, ‘‘କତମୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟେ ହି କେଚି ସମଣା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠତ୍ଥୋ । ୟେ କେଚି ସମଣା ୱା ୟେ କେଚି ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭୱେନ ରୂପଭୱେନ ଭୱସ୍ସ କାମଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ଆହଂସୁ, ଭୱେନ ଅରୂପଭୱେନ ଭୱସ୍ସ କାମଭୱସ୍ସ ଚେୱ ରୂପଭୱସ୍ସ ଚ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ଆହଂସୁ, ସବ୍ବେ ତେ ସମଣା ୱା ସବ୍ବେ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭୱସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଭୱତୋ ଅୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅହଂ ୱଦାମି ।
‘‘ରୂପଭୱାଦିନା ୟେ ଚ କାମଭୱାଦିଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ଆହଂସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱିଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଆହଂସୂତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ୱା ପନ କେଚି ସମଣା ୱା ୟେ ୱା ପନ କେଚି ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ୱିଭୱେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଭୱସ୍ସ ସଂସାରଭୱସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଆହଂସୁ, ସବ୍ବେ ତେ ସମଣା ୱା ସବ୍ବେ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭୱସ୍ମା ସଂସାରଭୱତୋ ଅନିସ୍ସଟାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅହଂ ୱଦାମି । ‘‘କସ୍ମା ଅନିସ୍ସଟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅନିସ୍ସଟକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଧିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଉପଧିଂ ଖନ୍ଧୂପଧିକିଲେସୂପଧିଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ହି ୟସ୍ମା ସମ୍ଭୋତି, ତସ୍ମା ଅନିସ୍ସଟା ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
ୟେ ହି ‘‘କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘କେନ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟା ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଅଞ୍ଞସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନପି ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକମିମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଥୂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତଂ ଅଭିଭୂତଂ ଭୂତରତଂ ଭୂତେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରତଂ ଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଭୱେହି ଅପରିମୁତ୍ତଂ ଇମଂ ଲୋକଂ ମମ ଚିତ୍ତ ତ୍ୱଂ ପସ୍ସ । ୟେ କେଚି ଭୱା ଇତ୍ତରଖଣା ୱା ଭୱା, ଦୀଘାୟୁକା ୱା ଭୱା, ସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଭୱା, ଅସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଭୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ସବ୍ବଧି ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟ’’ନ୍ତି ଇମେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥଭାୱେନ ଅହେସୁଂ, ସବ୍ବେ ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଭୱା ନିଚ୍ଚଧୁୱରହିତତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା ସମ୍ପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଭାୱତୋ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା ଅହେସୁଂ । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘ଲୋକମିମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘କେନ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ, ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ୱା ପସ୍ସତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭୱତଣ୍ହା ପହୀୟତି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ୟଥାଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିଭୱଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ପତ୍ଥେତି । ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟା ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ ଅସେସୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ନିରୋଧୋ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବୁତି ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିବ୍ବେଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘କେନ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁପାଦା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂଭୂତେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତାନଂ ଅଭିଭୂତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ମାରୋ ୱିଜିତୋ ଅହୋସି, ଅନେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ପଞ୍ଚହି ମାରେହି ସଙ୍ଗାମୋ ୱିଜିତୋ, ସଙ୍ଗାମେ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱା ତାଦୀ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବଭୱାନି ଉପଚ୍ଚଗା ଅତିକ୍କନ୍ତୋୱ ଜାତୋ । ଇତି ଇମିନା ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନ ଅୟଂ ଅସେକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ଏକଦେସୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସଂସାରସୋତସ୍ସ ଅନୁକୂଲଭାୱେନ ଗଚ୍ଛନତୋ ଅନୁସୋତଗାମୀ ନାମ, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସଂସାରସୋତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଟିସୋତଗାମୀ ନାମ, ସେକ୍ଖୋ ଅଚଲପ୍ପସାଦାଦିସମନ୍ନାଗମେନ ଠିତସଭାୱତ୍ତା ଠିତତ୍ତୋ ନାମ, ଅସେକ୍ଖୋ ସଂସାରପାରଙ୍ଗତୱସେନ ତିଟ୍ଠନତୋ ‘‘ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ କତମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୦. ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଭିଜାତିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଛ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଲୋକସ୍ମିଂ, କଣ୍ହେ ନୀଚେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋ, କଣ୍ହଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱା କଣ୍ହୋ କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋ ହୁତ୍ୱା କଣ୍ହଂ କାଳକଂ ଦସୱିଧଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାୟତି ପସୱତି, ଏସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କଣ୍ହୋ କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋ ହୁତ୍ୱା ସୁକ୍କଂ ଦସୱିଧଂ କୁସଲଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାୟତି, ଏସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି । କଣ୍ହୋ କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅକଣ୍ହଂ ଅସୁକ୍କଂ ଅକଣ୍ହଅସୁକ୍କୱିପାକଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଦିଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରାଧେତି, ଏସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଜାନିତବ୍ବା ।
‘‘ତେସୁ କତମେ ପୁଗ୍ଗଲା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୧. ନାନାୱିଧଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମାନୁସତ୍ତଂ ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ଲଦ୍ଧାନ କିଚ୍ଚଂ, ଅକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି, ଦ୍ୱେ କିଚ୍ଚାନିୟେୱ କତ୍ତବ୍ବାନି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୧) ‘‘କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘କତମଂ କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁକିଚ୍ଚଂ ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସୁକିଚ୍ଚଂ ଏୱ, ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପହାନଂ ୱା କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ସୁକିଚ୍ଚଂ ନାମାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ କତମେନ କତମୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୁକିଚ୍ଚଂଚେୱ ପୁଞ୍ଞାନୀତି ୱାସନା, ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପହାନଂ ୱାତି ନିବ୍ବେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱାନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱାନ କତପୁଞ୍ଞା ପୁଗ୍ଗଲା ସଗ୍ଗା ସଗ୍ଗତୋ ସଗ୍ଗଂୟେୱ ୱଜନ୍ତି । ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନା ଅରିୟା ଜରାମରଣା ଜରାମରଣତୋ ୱିପ୍ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
‘‘ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ କତମେନ କତମୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱାନ, ସଗ୍ଗା ସଗ୍ଗଂ ୱଜନ୍ତି କତପୁଞ୍ଞା’ତି ୱାସନା, ‘ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନା, ଜରାମରଣା ୱିପ୍ପମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’ତି ନିବ୍ବେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱେମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତମେନ କତମୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ନିବ୍ବେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନାନାୱିଧଂ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହାପକ୍ଖେନେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ, ବହୁୱିସୟତ୍ତା ନିୟମେତ୍ୱାନ ନିଦ୍ଧାରେସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କେନ ପକାରେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତୀହି ତଣ୍ହାହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱତଣ୍ହାୟାତି ରୂପଭୱତଣ୍ହାୟ । ୱିଭୱତଣ୍ହାୟାତି ଅରୂପଭୱତଣ୍ହାୟ । ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁନା ତଣ୍ହାପଭେଦଉଚ୍ଛେଦାଦିୱତ୍ଥୁନା ଅଜ୍ଝୋସିତା ଭୱତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝୋସିତା, ତେନ ତେନ ପକାରେନ ତଣ୍ହାଦିନା ୱା ତଣ୍ହାପଭେଦଉଚ୍ଛେଦାଦିୱତ୍ଥୁନା ୱା ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହାପକ୍ଖେନେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଲକ୍ଖିତଂ, ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ କେନ ପକ୍ଖେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁନାତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପଭେଦଅମରାୱିକ୍ଖେପାଦିୱତ୍ଥୁନା ।
ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖେନେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଲକ୍ଖିତଂ, ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ କେନ ପକାରେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୱୋଦାନଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱୋଦାନଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତୱୋଦାନଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୨. ୟସ୍ମିଂ ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ସୋଳସହି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ସୁତ୍ତେହି ଏକଦେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱିଭଜିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କିଂ ପନ ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ତେହି ସୋଳସହି ଏୱ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ୱିଭଜିତବ୍ବଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେହି ସୁତ୍ତେହିପି ୱିଭଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଞ୍ଞେହି ଅଟ୍ଠୱୀସସୁତ୍ତେହିପି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ? ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ୟଦି ଅଞ୍ଞେହିପି ଅଟ୍ଠୱୀସସୁତ୍ତେହି ୱିଭଜିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ସତି ‘ଲୋକିୟ’ନ୍ତିଆଦିୱଚନମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା’ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚେ ? ତସ୍ସ ସାସନପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ଅଟ୍ଠାରସହି ମୂଲପଦେହି ସଙ୍ଗହିତୋ, ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାପି ୱିଭଜିତେ ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତସ୍ମା ମୂଲପଦା ୱିଭତ୍ତାୟେୱ । ତାନି ମୂଲପଦାନି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨) ପନ –
‘‘ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେନ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାନାସୁତ୍ତେହି ଉଦାହରଣୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେନ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ମୂଲପଦେହି ସଙ୍ଗହିତୋ, ନ ଇମସ୍ସାପି ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମୂଲପଦଂ, ୱିଭଜିତବ୍ବତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’ନ୍ତିଆଦିନା ନୱ ତିକା, ଥୱୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସହାରପଞ୍ଚକନୟଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦେସୁ କତମାନି ପଦାନି ମୂଲପଦାନି ହୋନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋତି ଲୋକିୟୋ, ଲୋକେ ୱା ୱିଦୂହି ୱିଦିତୋ ସଭାୱୋତିପି ଲୋକିୟୋ, ଲୋକିୟୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ୱିସେସସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ ନାମ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜାନାତୀତି ଞାଣଂ, ଞାଣଂ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଞାଣଂ। ଞାତବ୍ବାତି ଞେୟ୍ୟା, ଞେୟ୍ୟା ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଞେୟ୍ୟଂ। ଏସେୱ ନୟୋ – ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଂ, ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନଂ। ଭାୱନା ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୀତି ଭାୱନା । ‘‘ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱନା ଚା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନନ୍ତି ସକଂ, ସକଂ ୱଚନଂ ସକୱଚନଂ, ଭଗୱତୋ ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ପରୱଚନଂ। ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୋ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ। ନତ୍ଥି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୋ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ। କମ୍ମଂ ଅସ୍ସ ୱିସେସସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କମ୍ମଂ। ୱିପାକୋ ଅସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିପାକୋ। ସେସେସୁପି ଅସ୍ସତ୍ଥିଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଲୋକିୟାଦିଅତ୍ଥୋ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଂୱାଚକସୁତ୍ତମ୍ପି ଠାନ୍ୟୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣେ ଅଭିତ୍ଥୱତି ଏତେନ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେନାତି ଥୱୋ, ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ ।
‘‘ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଧେନୁୟା ଥନେହି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ସଜ୍ଜୁଖୀରଂ ନିକ୍ଖନ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ମୁଚ୍ଚତି ନ ପରିଣମତି ଖୀରଭାୱଂ ପଜହିତ୍ୱା ଦଧିଭାୱଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତକ୍କାଦିଅମ୍ବିଲସମାୟୋଗତୋ ପଚ୍ଛା ଖୀରଭାୱଂ ପଜହତି ଦଧିଭାୱଂ ପାପୁଣାତି ଇୱ, ଏୱଂ ୟେନ ବାଲେନ ପାପଂ ୟଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ କମ୍ମଂ କରଣକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାଦିନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ନ ୱିପଚ୍ଚତି । ଦୁତିୟେ ପନ ୱା ତତିୟାଦିମ୍ହି ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚତି । ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନୋ ଛାରିକାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ପାୱକୋ ଅଗ୍ଗି ଅକ୍କନ୍ତଂ ଜନଂ ଅକ୍କମନକ୍ଖଣେ ନ ଡହତି । ଛାରିକଂ ପନ ତାପେତ୍ୱା କାଲନ୍ତରେ ଡହତି ଇୱ, ଏୱଂ ୟେନ ବାଲେନ ପାପଂ ୟଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ କମ୍ମଂ କରଣକ୍ଖଣେ ତଂ ବାଲଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାଦିନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ଡହାପେନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନ ଅନ୍ୱେତି । ଦୁତିୟେ ୱା ତତିୟାଦିମ୍ହି ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାଦିନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ଡହାପେନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଡହନ୍ତଂ ତଂ ବାଲଂ ତଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ପାୱକୋ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଇଦଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି…ପେ॰… କାଳପକ୍ଖେୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟଂ ନାମ ।
‘‘ଏୱଂ ଦୁୱିଧଂୟେୱ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଇଦଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟେସୁ ଅଟ୍ଠୱିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ ଲୋକିୟଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ।
ଛେକେନ ସାରଥିନା ସୁଦନ୍ତା ଅସ୍ସା ସମଥଙ୍ଗତା ୟଥା, ଏୱଂ ପହୀନମାନସ୍ସ ପହୀନନୱୱିଧମାନସ୍ସ ୟସ୍ସ ଅନାସୱସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଛବ୍ବିଧାନି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ସମଥଙ୍ଗତାନି । ତାଦିନୋ ତାଦିଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଅନାସୱସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେୱାପି ମନୁସ୍ସାପି ପିହୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମାନୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନାମ । (୧)
‘‘ଲଦ୍ଧାନ ମାନୁସତ୍ତଂ ଦ୍ୱେ, କିଚ୍ଚଂ ଅକିଚ୍ଚମେୱ ଚା’’ତିଆଦିକା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ଇହ ଗାଥାସୁ ‘‘ସୁକିଚ୍ଚଂ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ୟଂ ଗାଥାପଦଞ୍ଚ ‘‘ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱାନ, ସଗ୍ଗା ସଗ୍ଗଂ ୱଜନ୍ତି କତପୁଞ୍ଞା’’ତି ୟଂ ଗାଥାପଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଗାଥାପଦଂ ଲୋକିୟେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟଂ ନାମ ।
ଇହ ଗାଥାସୁ ‘‘ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପହାନଂ ୱା’’ତି ୟଂ ଗାଥାପଦଞ୍ଚ ‘‘ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପହାନା, ଜରାମରଣା ୱିପ୍ପମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ଗାଥାପଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଗାଥାପଦଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ଲଦ୍ଧାନା’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣେ ଆହାରେ ଆହାରପଟିବଦ୍ଧେ ଛନ୍ଦରାଗେ ସତି ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲୋକିୟଂ ନାମ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ…ପେ॰… ନିରୋଧୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟେ ଅତ୍ଥେ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅତ୍ଥେ ଚ ଏକଦେସୱସେନ ୱାଚକଞାପକୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ। (୨)
୧୧୩. ସତ୍ତଲୋକେ ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁପରିଗମ୍ମ କ୍ୱଚି ଦିସାୟଂ ଚେତସା ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତତୋ ପିୟତରଂ ଅଞ୍ଞଂ ନେୱ ଅଜ୍ଝଗା, ଅତ୍ତାୱ ପିୟତରୋ ୟଥା, ଏୱଂ ପରେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପୁଥୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ତାୱ ପିୟୋ ପିୟତରୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋୱ ପିୟତରତ୍ତା ଅତ୍ତକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ହିତକାମୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଅତ୍ତାନଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ପରଂ ନ ହିଂସେ ନ ହିଂସେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବା ଦିସା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତେସୁ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ।
ୟେ କେଚି ଖୀଣାସୱା ପୁଗ୍ଗଲା ଭୂତାୱ ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଖୀଣାସୱା ପୁଗ୍ଗଲା ଦେହଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପହାୟ ନିବ୍ବାନଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ସତ୍ତା ପୁନବ୍ଭୱେସୁ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ସତ୍ତା ଦେହଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପହାୟ ପରଲୋକଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଜାନିଂ ସବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ହାନିଂ ମରଣଂ, ୱିନାସଂ ୱା କୁସଲୋ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଜାନାତି, ସୋ କୁସଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ସବ୍ବଜାନିଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଆତାପିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ସତ୍ତହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । କତମେହି ସତ୍ତହି ? ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସମ୍ପତ୍ତିପରିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପିୟୋ ଚ ପିୟାୟିତବ୍ବୋ ଚ ହୋତି, ପାସାଣଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁ ଚ ହୋତି, ସମ୍ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ଭାୱନୀୟୋ ଚ ହୋତି, ‘‘କାଲେନ ୱଦାମି, ନୋ ଅକାଲେନା’’ତିଆଦିକେ ପଞ୍ଚଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନି ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ୱା ସିସ୍ସାନଂ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଉଲ୍ଲୁମ୍ପନଓୱାଦଦାନଭାୱେ ଠତ୍ୱା ୱତ୍ତା ଚ ହୋତି, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ୱା ସିସ୍ସାଦୀହି ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସୁୱଚୋ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ୱଚନକ୍ଖମୋ ଚ ହୋତି, ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଗମ୍ଭୀରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ୱା କଥଂ କତ୍ତା ଚ ହୋତି, ଧମ୍ମୱିନୟାଦିୱସେନେୱ ଦୀପନତୋ ଅଟ୍ଠାନେ ଚ ନ ନିୟୋଜକୋ ହୋତି । ଇମେହି ସତ୍ତହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ୟାୱଜୀୱଂ ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ‘‘ସତ୍ତହୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ଇଦଂ ‘‘ସତ୍ତହୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ସୁଗତୋ ୱତ୍ୱା ଅଥାପରଂ ଏତଂ ଗାଥାୱଚନଂ ସତ୍ଥା ଅୱୋଚ । କିଂ ଅୱୋଚ ?
‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ ।
ତଂ ମିତ୍ତଂ ମିତ୍ତକାମେନ, ୟାୱଜୀୱମ୍ପି ସେୱିୟ’’ନ୍ତି ॥ –
ଏତଂ ଗାଥାୱଚନଂ ସତ୍ଥା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ‘‘ନ ଚ ଅଟ୍ଠାନୟୋଜକୋ’’ତି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ଇଦଂ ‘‘ସତ୍ତହୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ଲୋକେ ୟଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ୟଂ ଇଦଂ ଦିୱିୟଂ ସୁଖଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ଏତେ କାମସୁଖଦିୱିୟସୁଖା ତଣ୍ହାକ୍ଖୟସୁଖସ୍ସ ସୋଳସିଂ କଲଂ ନ ଅଗ୍ଘନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତଂ ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ଖେମଂ ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସୁସୁଖଂ ୱତାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ସୁସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ । (୩)
ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସତ୍ତାନଂ ଜନନତୋ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ମାତରଞ୍ଚ, ପିତରଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ମାନସଙ୍ଖାତଂ ପିତରଞ୍ଚ, ରଟ୍ଠେ ଲୋକୋ ରଟ୍ଠିସ୍ସରଂ ରାଜାନଂ ଭଜତି ୱିୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀନଂ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତେହି ଭଜନୀୟତ୍ତା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେ ଖତ୍ତିୟେ ଦ୍ୱେ ରାଜାନୋ ଚ, ଆୟସାଧକୋ ପୁରିସୋ ରଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଚରତି ଇୱ ନନ୍ଦିରାଗସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସାୟତନେ ଅନୁଚରଣତୋ ନନ୍ଦିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁଚରଣେନ ସହ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନସଙ୍ଖାତଂ ରଟ୍ଠଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱୋ ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହନତି, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହନ୍ତ୍ୱା ଅନୀଘୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟାତୀତି ୟୋଜନା । ଇହ ‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟଂ ‘‘ମାତରଂ…ପେ॰… ହନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଗାଥାୱଚନଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଅନୀଘୋ ୟାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଇଦଂ ଗାଥାୱଚନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଂ ‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ । ସୋ ଚତୂହି ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟେପି କରଜକାୟେପି ଚିତ୍ତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ସମୋଦହତି ପକ୍ଖିପତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିସ୍ସମାନକାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ କରଜକାୟଗତିକଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହତି । ଚିତ୍ତେପି ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେପି କାୟଂ କରଜକାୟଂ ସମୋଦହତି ପକ୍ଖିପତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୀଘଂ ଅଞ୍ଞଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଗତିକଂ କରଜକାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହତି । କାୟେ କରଜକାୟେ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୁଖୱିହାରସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁଗମନସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗମନେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଇଦଂ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । (୪)
୧୧୪. ୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତଂ, ୟେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପରିହାନଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବକାଲେ ଜାନିତୁଂ ଆୱଜ୍ଜନକାଲେ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟଂ ତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଞାଣେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନପି ପୱତ୍ତନତୋ ଞାଣଂ ନାମ ।
ୟାୟ ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାତିମରଣସଙ୍ଖୟଂ ପଜାନାତି, ସା ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ସବ୍ବାହି ଲୋକିୟାହି ପଞ୍ଞାହି ସେଟ୍ଠା ପସତ୍ଥାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ହୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାଣଂ ନାମ ।
‘‘ଧୋତକ, ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିଂ ଅହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମେ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ୱା ସତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଚରଂ ଚରନ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଅନୀତିହଂ ୟଂ ସନ୍ତିଂ ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱିଦିତ୍ୱା ଲୋକେ ସଂସାରଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକଂ ୱିସପ୍ପକଂ ତଣ୍ହଂ ତରେ ତରେୟ୍ୟା’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ ।
ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱଦତି ‘‘ମହେସି ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀ ଏସନସୀଲ, ଗୋତମ, ସତୋ ‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’ତିଆଦିସରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଚରଂ ଚରନ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଉତ୍ତମଂ ୟଂ ସନ୍ତିଂ ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱିଦିତ୍ୱା ଲୋକେ ସଂସାରଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ ତରେ ତରେୟ୍ୟାତି ତଞ୍ଚ ୱଚନଂ ତଞ୍ଚ ସନ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅହଂ ଅଭିନନ୍ଦାମି ଅଭିପତ୍ଥୟାମି, ମହେସି ତ୍ୱଂ, ୟଞ୍ଚ ସମ୍ପଜାନାସୀ’’ତି ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱଦତି ।
‘‘ଧୋତକା’’ତି ଆଲପିତ୍ୱା ଭଗୱା ଧୋତକଂ ଅୱୋଚ । ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅନାଗତଂ ଉପରି ଅଧୋ ଅତୀତଂ ହେଟ୍ଠା ଚ ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପରିତୋ ଚ ଲୋକେ ସଂସାରଲୋକେ ଏତଂ ତଣ୍ହଂ ଭୱାଭୱାୟ ଖୁଦ୍ଦକଭୱମହନ୍ତଭୱତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଗୋ ଲଗ୍ଗୋତି ୱିଦିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ତଣ୍ହଂ ମାକାସି ମା ଅକାସୀ’’ତି ଭଗୱା ଧୋତକଂ ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିକଂ ଞେୟ୍ୟେ ୱିସୟେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅରିୟଭାୱକରାନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନନୁବୋଧା ଅବୁଜ୍ଝନେନ ଅପ୍ପଟିୱେଧା ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଏୱଂ ଇମିନା କାରଣେନ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ଇଦଂ ସନ୍ଧାୱିତଂ ସନ୍ଧାୱନଂ, ଇଦଂ ସଂସରିତଂ ସଂସରଣଂ ଅହୋସୀତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜ୍ଜ ତୟିଦଂ ତଂ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ମୟା ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ତୟିଦଂ ତଂ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ମୟା ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ମମ ଭୱତଣ୍ହା ଉଚ୍ଛିନ୍ନା, ଭୱନେତ୍ତି ତଣ୍ହା ଖୀଣା, ଇଦାନି ମମ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି, ଇତି ଇଦଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ, ସୁଗତୋ ଇଦଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱତ୍ୱା ଅଥାପରଂ ଏତଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୱଚନଂ ସତ୍ଥା ଅୱୋଚାତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଗାଥାୟଞ୍ଚ ତଥେୱ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇଦଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ । (୫)
‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଞେୟ୍ୟେ ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ ।
ଏୱଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାରେନ ଜାନଂ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାରେନ ପସ୍ସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକୋ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ୱେଦନଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ଅୟଂ ସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ସଞ୍ଞଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସତି, ‘‘ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତି । ଇତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ରୂପାଦିପସ୍ସନେ ଞାଣେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଞାଣଂ ନାମ ।
ସୋ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାରେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ରୂପେନ ରୂପରାଗେନ ପରିମୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ହା ୱିଞ୍ଞାଣରାଗମ୍ହା ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମା ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅହଂ ୱଦାମୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ସୋ ପରିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଞାଣେ ଚ ଞେୟ୍ୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ହୋତି ।
ସବ୍ବେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରିତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତଭାୱତୋ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକଭାୱତୋ, ତାୱକାଲିକଭାୱତୋ ଚ ଖଣପରିତ୍ତଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚା ଭୱନ୍ତି । ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ । ୟଦା ୱିପସ୍ସନାକରଣକାଲେ ପଞ୍ଞାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିକଂ ପସ୍ସତି । ଇଦଂ ‘‘ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ଞାଣଂ ନାମ । ଅଥ ପସ୍ସନକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିପସ୍ସକୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଜାନନାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏସୋ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗୋତି । ଇଦଂ ‘‘ଅଥା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ହୋତି ।
ସୋଣାତି ସୋଣଂ ଆଲପତି । ସମଣା ବାହିରକସମଣା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣା ଅନିଚ୍ଚେନ ରୂପେନ, ଦୁକ୍ଖେନ ରୂପେନ, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ରୂପେନ ‘‘ଅହଂ ପରେହି ସେୟ୍ୟୋ ଉତ୍ତମୋ ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱା ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ଅହଂ ପରେନ ସଦିସୋ ସମାନୋ ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱା ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ଅହଂ ପରତୋ ହୀନୋ ଲାମକୋ ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱା ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି, ୟଥାଭୂତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ନାମ କାରଣଂ ସିୟା, ୟଥାଭୂତଂ ଅଦସ୍ସନତୋ ତାୱ ସମନୁପସ୍ସନସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ୟଥାଭୂତଂ ଅଦସ୍ସନମେୱ କାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚାୟ ୱେଦନାୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇଦଂ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ । ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦିକୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୱଚନଂ ଞାଣଂ ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଞାଣେ ଚ ଞେୟ୍ୟେ ଚ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ହୋତି । (୬)
ନାନାୱିଧଂ ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
୧୧୫.ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେନ ସୁଦେସିତାନି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦୀହି ତେହି ତେହି ନୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଦେସିତାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୟେ ଭାୱିତଭାୱନା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ପଞ୍ଞାଓଭାସେନ ୱିଭାୱୟନ୍ତି, ତେ ଭାୱିତଭାୱନା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ତେ ଭାୱିତଭାୱନା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ଅଟ୍ଠମଭୱାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ନାମରୂପାନଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅଟ୍ଠମକ୍ଖତ୍ତୁୱସେନ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନେ ପଠମମଗ୍ଗଞାଣେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ।
ନଗରଦ୍ୱାରବାହଥିରକରଣତ୍ଥଂ ଉମ୍ମାରବ୍ଭନ୍ତରେ ପଥୱିୟଂ ଅଟ୍ଠହତ୍ଥଦସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ଆୱାଟଂ ଖଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଆୱାଟେ ଉସ୍ସାପିତତ୍ତା ପଥୱିସ୍ସିତୋ ପଥୱିନିସ୍ସିତୋ ଅନ୍ତୋପଥୱିନିସ୍ସିତୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ସାରଦାରୁମୟୋ ଥମ୍ଭୋ ଚତୁବ୍ଭି ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗତେହି ୱାତେହି ମହାୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ସମ୍ପକମ୍ପିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ସିୟା ୟଥା, ୟୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱେଚ୍ଚ ପସ୍ସତି, ତଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟୱାଦୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟତ୍ତା ତଥୂପମଂ ଅହଂ ୱଦାମୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟଥିନ୍ଦଖୀଲୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୂହି ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ଆଚିକ୍ଖିତୁଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନାୱ ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ ‘‘ଭୋ, ମମ ଅତ୍ତ ଅହଂ ଇଦାନି ଖୀଣନିରୟୋ ଅମ୍ହି, ଖୀଣତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ଅମ୍ହି…ପେ॰…. ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ । ଚତୁରଙ୍ଗସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମେହି ଚତୂହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ‘‘ଚତୂହୀ’’ତିଆଦିକଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ ଦସ୍ସନଂ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ‘‘କତମା ଭାୱନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଭାୱନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଧ ସାସନେ ୟସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାମଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତାପକାନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ପଜହନୱସେନ ଚ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତାପକାନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ପଜହନୱସେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୁଭାୱିତାନି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତାନି ଭୱନ୍ତି, ଭାୱିତୋ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ସ ଦନ୍ତୋ ସୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଇମଂ ଲୋକଞ୍ଚ ପରଂ ଲୋକଞ୍ଚ ନିବ୍ବିଜ୍ଝ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କାଲଂ ମରଣକାଲେ, କାଲଂକିରିୟଂ ୱା କଙ୍ଖତି ପତ୍ଥେତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ‘‘ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିକା ପାଳି ଭାୱନାୟ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଭାୱନା ନାମ ।
ଧମ୍ମପଦାନି ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସାନି । ଅନଭିଜ୍ଝା ଧମ୍ମପଦଂ ଅନଭିଜ୍ଝାସୀସେନ ଅଧିଗତଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗନିବ୍ବାନଧମ୍ମପଦଂ କୋଟ୍ଠାସଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନୀ’’ତିଆଦିକା ପାଳି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭାୱନା ନାମ । (୭)
ଦେୱପୁତ୍ତ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ହେଟ୍ଠା ମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ ଛିନ୍ଦେ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ପଜହନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଜହେ ପଜହେୟ୍ୟ, ଭାୱୟନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଚ ଉତ୍ତରି ଭାୱୟେ ଭାୱେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଚସଙ୍ଗାତିଗୋ ରାଗସଙ୍ଗଦୋସସଙ୍ଗମୋହସଙ୍ଗମାନସଙ୍ଗଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ ଓଘତିଣ୍ଣୋତି କାମୋଘଭୱୋଘଦିଟ୍ଠୋଘଅୱିଜ୍ଜୋଘତିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ ପଞ୍ଚ ଜହେ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ । ‘‘ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅୟଂ ପାଳି ଭାୱନା ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱନା ଚ ହୋତି ।
‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋଜନା ପାକଟା । (୮)
୧୧୬. ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଭାୱତୋ ସକୱଚନଂ ନାମ । ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ ବାଲଲକ୍ଖଣାନି ବାଲଉପଲକ୍ଖଣକାରଣାନି ବାଲନିମିତ୍ତାନି ‘‘ଅୟଂ ବାଲୋ’’ତି ଗହଣକାରଣାନି ବାଲାପଦାନାନି ବାଲସ୍ସ ଅପଦାନାନି ପୋରାଣାନି ୱିରୁଳ୍ହାନି କମ୍ମାନି ୟେହି ବାଲଲକ୍ଖଣାଦୀହି ବାଲଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ପରେ ପଣ୍ଡିତା ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ଇମାନି ବାଲଲକ୍ଖଣାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ତୀଣି । କତମାନି ତୀଣି ? ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ ଚ ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ଚିନ୍ତୀ ଚ ହୋତି, ଦୁବ୍ଭାସିତଭାସୀ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଭାସୀ ଚ ହୋତି. ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମଂ କାରୀ ଚ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ…ପେ॰… ବାଲାପଦାନାନି ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣି ଖୋ ଭୱନ୍ତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ‘‘ତୀଣିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଭାୱତୋ ସକୱଚନଂ ନାମ ।
ପଥୱୀସମୋ ୱିତ୍ଥତୋ ସମ୍ବୋଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ପାତଂ ୱୁଟ୍ଠଂ ଉଦକଂ ଆଭୁସୋ ଲାଭି ଗଣ୍ହାତୀତି ପାତାଲୋ, ପାତାଲେନ ସମୋ ପାତାଲସମୋ ନିନ୍ନୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ମେରୁସମୋ ଉନ୍ନତୋ ନତ୍ଥି, ଚକ୍କୱତ୍ତିସଦିସୋ ପୋରିସୋ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ପଥୱୀସମୋ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ପରସ୍ସ ଦେୱସ୍ସ ୱଚନଭାୱତୋ ପରୱଚନଂ ହୋତି ।
‘‘ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦ, ତୱ ସୁଭାସିତେନ ଜୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱେପଚିତ୍ତି, ତୱ ସୁଭାସିତେନ ଜୟୋ ହୋତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱେପଚିତ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଗାଥଂ ଭଣ ଭଣାହୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ୱେପଚିତ୍ତି ଇମଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ତେ ପଟିସେଧକୋ ନୋ ଚେ ଅସ୍ସ ନୋ ଚେ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ବାଲା ଭିୟ୍ୟୋ ପକୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମା ଧୀରୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଭୁସେନ ଦଣ୍ଡେନ ବାଲଂ ନିସେଧୟେ’’ତି ।
ଗାଥାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁରିନ୍ଦେନ ୱେପଚିତ୍ତିନା ଭାସିତାୟ ଅସୁରା ଅନୁମୋଦିଂସୁ, ଦେୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ୱେପଚିତ୍ତି ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦଂ ସକ୍କଂ ଏତଂ ୱଚନଂ ଅୱୋଚ ‘‘ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ଗାଥଂ ଭଣ ଭଣାହୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସକ୍କୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ବାଲସ୍ସ ପଟିସେଧନଂ ପରଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ସଙ୍କୁପିତଂ ଞତ୍ୱା ସତୋ ସତିମା ୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ କୋଧତୋ ଉପସମ୍ମତି, ତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଏତଦେୱ ଉପସମଂ ୱରନ୍ତି ଅହଂ ମଞ୍ଞେ’’ତି ।
ଗାଥାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ସକ୍କେନ ଭାସିତାୟ ଦେୱା ଅନୁମୋଦିଂସୁ, ଅସୁରା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସକ୍କୋ ଅସୁରିନ୍ଦଂ ୱେପଚିତ୍ତିଂ ଏତଂ ୱଚନଂ ଅୱୋଚ ‘‘ୱେପଚିତ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଗାଥଂ ଭଣାହୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ୱେପଚିତ୍ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ୱାସୱ ୟଦା ତିତିକ୍ଖତି, ତଦା ନଂ ତିତିକ୍ଖନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ବାଲୋ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଭୟା ତିତିକ୍ଖତୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି, ତିତିକ୍ଖାୟ ଏତଦେୱ ୱଜ୍ଜଂ ଅହଂ ପସ୍ସାମି । ୱାସୱ ଗୋଗଣୋ ପଲାୟିନଂ ଗୱଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ଇୱ, ଏୱଂ ଦୁମ୍ମେଧୋ ଖମନ୍ତଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝାରୁହତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ।
ଗାଥାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁରିନ୍ଦେନ ୱେପଚିତ୍ତିନା ଭାସିତାୟ ଅସୁରା ଅନୁମୋଦିଂସୁ, ଦେୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ଜାୟମାନେ ଚ ଗୋୟୁଦ୍ଧେ ପଠମଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ଗୋଣା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଗୋଗଣୋ ପନ ୟାୱ ଏକୋ ଗୋଣୋ ନ ପଲାୟତି, ତାୱ ଓଲୋକେନ୍ତୋୱ ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ଚ ଏକୋ ଗୋଣୋ ପଲାୟତି, ତଦା ସବ୍ବୋ ଗୋଣୋ ତଂ ପଲାୟିନଂ ଗୱଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଗୋୟୁଦ୍ଧସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୟୋଜନତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ।
ୱେପଚିତ୍ତି, ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିତିକ୍ଖତି, ତଂ ଖମନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଭୟା ତିତିକ୍ଖତୀ’’ତି କାମଂ ମଞ୍ଞତୁ ୱା, ମା ମଞ୍ଞତୁ ୱା, ତଂ ମଞ୍ଞନଂ ନିପ୍ଫଲମେୱ । ଅତ୍ଥା ସଦତ୍ଥପରମା ଭୱନ୍ତି । ଖନ୍ତ୍ୟା ଖନ୍ତିତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ସଦତ୍ଥୋ ନାମ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ୟୋ ବଲୱା ସନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ହୱେ ତିତିକ୍ଖତୀତି ତସ୍ସ ବଲୱନ୍ତସ୍ସ ତଂ ତିତିକ୍ଖନଂ ପରମଂ ଖନ୍ତିନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସା ଆହୁ, ଦୁବ୍ବଲୋ ନିଚ୍ଚଂ ଖମତି ଏୱ ।
ୟସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ବାଲବଲଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ବାଲବଲଂ ‘‘ଅବଲ’’ନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସା ଆହୁ, ୟସ୍ସ ଧମ୍ମଗୁତ୍ତସ୍ସ ୟଂ ବଲଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମଗୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ବଲସ୍ସ ପଟିୱତ୍ତା ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା ୱତ୍ତା ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ୱେପଚିତ୍ତି, ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଠମଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ପଟିକୁଜ୍ଝତି, ସୋ ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନ ପଟିକୁଜ୍ଝନେନ ତସ୍ସ ପଠମଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ପାପପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପାପପୁଗ୍ଗଲତୋ ପାପିୟୋ ଏୱ ପାପତରୋ ହୀନତରୋ ଏୱ ଭୱେ ।
ୱେପଚିତ୍ତି, ୟୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ସତୋ ସତିମା ପରଂ ସଙ୍କୁପିତଂ ଞତ୍ୱା ପଠମଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋୱ ଭୱେ, ସୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଦୁଜ୍ଜୟଂ ସଙ୍ଗାମଂ ଜେତି ନାମ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ଚରତି ନାମ ।
ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ କୋଧୋ ଉପସମ୍ମତି, ୟେ ଜନା ଧମ୍ମସ୍ସ ଖନ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ୱା ଅକୋୱିଦା ଭୱନ୍ତି, ତେ ଜନା ଖମନ୍ତଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ‘‘ଅୟଂ ବାଲୋ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେସଂ ଅକୋୱିଦାନଂ ଜନାନଂ ତଂ ମଞ୍ଞନଂ ନିପ୍ଫଲନ୍ତି ।
ଗାଥାସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ସକ୍କେନ ଭାସିତାସୁ ଦେୱା ଅନୁମୋଦିଂସୁ, ଅସୁରା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ବାଲା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ସକ୍କୱେପଚିତ୍ତୀନଂ ୱଚନଭାୱତୋ ପରୱଚନଂ ନାମ । (୯)
୧୧୭.ପତ୍ତଂ ଏତରହି ଅଧିଗତଂ ୟଞ୍ଚ କାମୂପକରଣଂ, ଆୟତିଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅଧିଗତଂ ୟଞ୍ଚ କାମୂପକରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ଉଭୟଂ ରଜାନୁକିଣ୍ଣଂ ରାଗରଜାଦିକିଣ୍ଣଂ ଇତି ଆତୁରସ୍ସ ଆତୁରାନଂୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସନ୍ତିକେ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାସାରା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୀଲଂ ୱତଂ ଜୀୱିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇମେ ସିକ୍ଖାସାରା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ୟେ ଉପଟ୍ଠାନସାରା ପୁଗ୍ଗଲା ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ଏତ୍ଥ ସୀଲଂ ନାମ ‘‘ନ କରୋମୀ’’ତି ଓରମଣଂ । ୱତଂ ନାମ ଭୋଜନକିଚ୍ଚକରଣାଦି । ଜୀୱିତଂ ନାମ ଆଜୀୱୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ମେଥୁନୱିରତିୱିସେସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାନସାରାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ୱାଦୋ ଏକୋ ପଠମୋ ଅନ୍ତୋ ଲାମକୋ । ୟେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ‘‘କାମେସୁ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂୱାଦିନୋ ଏୱଂଦିଟ୍ଠିନୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତା, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ୱାଦୋ ଏକୋ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ ଲାମକୋ । ଇଚ୍ଚେତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତା ଅନ୍ତୱାଦା ପୁଗ୍ଗଲା କଟସିୱଡ୍ଢନା କଟସିୟୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗେ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗେ ଏକେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅନଭିଞ୍ଞାୟ ଓଲୀୟନ୍ତି, ଏକେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅତିଧାୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ପରେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱଚନଭାୱତୋ ପରୱଚନଂ ନାମ ।
ୟେ ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁଗ୍ଗଲା ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗକାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗେ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ତତ୍ର ଚ ଅନ୍ତେ ନ ଅହେସୁଂ । ତେନ ଚ ଅଭିଜାନନେନ ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ନ ଅମଞ୍ଞିଂସୁ, ତେସଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱଟ୍ଟଂ ତିୱିଧଂ ୱଟ୍ଟଂ ପଞ୍ଞାପନାୟ ନତ୍ଥି । ଇତି ଏୱଂ ଇଦଂ ‘‘ୟେ ଚା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଭାୱତୋ ସକୱଚନଂ ନାମ । ଅୟଂ ଉଦାନୋ ‘‘ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାପନାୟା’’ତି ଅୟଂ ଉଦାନୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକୱଚନଞ୍ଚ ପରୱଚନଞ୍ଚ ହୋତି ।
ପସେନଦି ନାମ କୋସଲୋ କୋସଲିସ୍ସରୋ ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଂ ‘‘ଇଧ ମୟ୍ହଂ…ପେ॰… ତେସଂ ପିୟୋ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଭନ୍ତେ, ଇଧ ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ମମ ଚେତସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, କେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ପିୟୋ ନୁ ଖୋ, କେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ଅପ୍ପିୟୋ ନୁ ଖୋ ଇତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଉଦପାଦି । ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି, ୟେ ଚ କେଚି ସତ୍ତା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତି ଖୋ…ପେ॰… ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତି ଖୋ, ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ଅପ୍ପିୟୋ ଖୋ । ତେ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତା ସତ୍ତା ‘‘ନୋ ଅତ୍ତା ପିୟୋ’’ତି ଏୱଂ କିଞ୍ଚାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ଅପ୍ପିୟୋୱ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅପ୍ପିୟୋ ଅପ୍ପିୟସ୍ସ ଅନତ୍ଥାୟ ୟଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କରେୟ୍ୟ, ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ତେ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ. ସୟମେୱ । ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ଥାୟ ହି ୟସ୍ମା କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ଅପ୍ପିୟୋୱାତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି ।
ଭନ୍ତେ, ୟେ ଚ କେଚି ସତ୍ତା କାୟେନ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତି ଖୋ…ପେ॰… ମନସା ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତି ଖୋ, ତେସଂ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ପିୟୋ ଖୋ, ତେ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତା ସତ୍ତା ‘‘ନୋ ଅତ୍ତା ଅପ୍ପିୟୋ’’ତି ଏୱଂ କିଞ୍ଚାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ପିୟୋୱ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ପିୟୋ ପିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୟଂ ସୁଚରିତଂ ଚରେୟ୍ୟ, ତଂ ସୁଚରିତଂ ତେ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ହି ୟସ୍ମା କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ସୁଚରିତଂ ଚରନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ପିୟୋୱାତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି । ଏତଂ ୱଚନଂ ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଏୱମେତଂ ମହାରାଜା’’ତି ୱଚନଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିକେ ଭଗୱତୋ ୱୁତ୍ତୱଚନେପି ୟୋଜନା ତଥେୱ କାତବ୍ବା ।
ଗାଥାସୁ ପନ ୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ପିୟ’’ନ୍ତି ଚେ ଜଞ୍ଞା, ଏୱଂ ସତି ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ନଂ ଅତ୍ତାନଂ ପାପେନ କମ୍ମେନ ନ ସଂୟୁଜେ ନ ସଂୟୋଜେୟ୍ୟ, ତଂ ୱଚନଂ ହି ସଚ୍ଚଂ ପିୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ସୁଲଭଂ ନ ହୋତି, ଦୁକ୍କଟକାରିନା ସୁଖଂ ସୁଲଭଂ ନ ହୋତି ।
ଅନ୍ତକେନ ମଚ୍ଚୁନା ଅଧିପନ୍ନସ୍ସ ମାନୁସଂ ଭୱଂ ଜହତୋ ପଜହନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମରଣମୁଖେ ଠିତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କିଂ ସକଂ ହୋତି, ମରଣମୁଖେ ଠିତୋ ସୋ ସତ୍ତୋ କିଞ୍ଚ ଆଦାୟ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଛାୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସତ୍ତଂ ଅନପାୟିନୀ ଇୱ, ଏୱଂ ଅସ୍ସ ପରଲୋକଗତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କିଞ୍ଚ ଅନୁଗଂ ହୋତି ।
ଇତି ଭଗୱା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଉଭୋ’’ତିଆଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱଚନଞ୍ଚ ଆହ । ଇଧ ଲୋକେ ୟୋ ମଚ୍ଚୋ ୟଂ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟଂ ପାପଞ୍ଚ ଉଭୋ କମ୍ମେ କୁରୁତେ କରୋତି, ତସ୍ସ ପରଲୋକଗତସ୍ସ ମଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ପୁଞ୍ଞପାପଦ୍ୱୟଂ ସକଂ ହୋତି । ପରଲୋକଂ ଗତୋ ମଚ୍ଚୋ ତଂୱ ପୁଞ୍ଞପାପଦ୍ୱୟଂ ଆଦାୟ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଛାୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସତ୍ତଂ ଅନପାୟିନୀ ଇୱ, ଏୱଂ ଅସ୍ସ ପରଲୋକଗତସ୍ସ ମଚ୍ଚସ୍ସ ତଂୱ ପୁଞ୍ଞପାପଦ୍ୱୟଂ ଅନୁଗଂ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ପଣ୍ଡିତୋ ସମ୍ପରାୟିକଂ ସମ୍ପରାୟେ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତାପକଂ କଲ୍ୟାଣଂ ନିଚୟଂ ନିଚୟନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କରେୟ୍ୟ । ପାଣିନଂ ପରଲୋକସ୍ମିଂ ପୁଞ୍ଞାନି ପତିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ଇତି ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇଦଂ ‘‘ରାଜା ପସେନଦୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ୱଚନଭାୱତୋ ପରୱଚନଂ ହୋତି । ‘‘ଏୱମେତଂ, ମହାରାଜ, ଏୱମେତଂ ମହାରାଜା’’ତିଆଦିକା ଅନୁଗୀତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଭାୱତୋ ସକୱଚନଂ ହୋତି । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୱଚନଂ ସକୱଚନଞ୍ଚ ପରୱଚନଞ୍ଚ ହୋତି । (୧୦)
୧୧୮. ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଇଦଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପହାତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଫଲଂ ୱା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, ଇମେ କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଗହିତା ଅନୱଜ୍ଜସାୱଜ୍ଜଭାୱେନ ୱା ଗହିତା ସୁଖୱିପାକଦୁକ୍ଖୱିପାକଭାୱେନ ୱା ଗହିତା, ଇଦଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ ଇଦଂ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟଇତି ଏୱଂଗହିତାନଂ ତେସଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅୟଂ ୱୁଡ୍ଢି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ହାନି ଅତ୍ଥୋତି । ଇତି ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ନାମ ।
‘‘ଉଳାରୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ବୁଦ୍ଧଉଳାରତଂ ଏକଂସେନେୱ ଏକକୋଟ୍ଠାସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ । ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଧମ୍ମସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ଏକଂସେନେୱ ଏକକୋଟ୍ଠାସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ । ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଏକଂସେନେୱ ଏକକୋଟ୍ଠାସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ସଙ୍ଖାରାନିଚ୍ଚତଂ ଏକଂସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ । ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତଂ ଏକଂସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ । ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଧମ୍ମାନତ୍ତତଂ ଏକଂସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେ । ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନତ୍ତା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ଇମିନା ପଦେନ ସଙ୍ଖାରେହି ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ ୱା ପନ ମଗ୍ଗଫଲନିରୋଧସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଜାତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ମଗ୍ଗଫଲନିରୋଧସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଜାତମ୍ପି ଏୱଂଜାତିୟଂ ଏୱଂ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟନ୍ତି ମଗ୍ଗଫଲନିରୋଧସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଜାତସ୍ସାପି ଅନତ୍ତତଂ ଏକଂସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଉଳାରୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ବୁଦ୍ଧଉଳାରତାଦିକେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ନାମ ।
ନରଦମ୍ମସାରଥି ଆକଙ୍ଖତୋ ତେ ଭଗୱତୋ ମନସା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସହିତାଦିମନସା ୱିଚିନ୍ତିତଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ସବ୍ବେ ପାଣିନୋ ନ ଜଞ୍ଞା ନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । ସନ୍ତଂ ଅରଣଂ ସମାଧିଂ ନିସେୱତୋ ତେ ଭଗୱତୋ ମନସା ୱିଚିନ୍ତିତା କସିଣାପି ସବ୍ବେ ପାଣିନୋ ନ ଜଞ୍ଞା ନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । କସିଣାପି ୱା କସିଣାରମ୍ମଣାୟ ପଞ୍ଞାୟପି ନ ଜଞ୍ଞା ନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । କସିଣାପୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କସିଣାୟପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ୟ-କାର ଲୋପୱସେନ ‘‘କସିଣାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ ଆକଙ୍ଖତି ୟଂ ଆକଙ୍ଖନଂ କରୋତି, ତଂ ଆକଙ୍ଖନଂ କିଂ କତମ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖତୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ନାମ ।
ଭଗୱା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ଇରିୟାୟଂ କାୟୱଚୀସମାଚାରେ କାୟୱଚୀସମାଚାରହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ପଭାୱେ ଆନୁଭାୱହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ହିତେସିତାୟଂ ମେତ୍ତାହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା କରୁଣାୟଂ କରୁଣାହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ, ଭଗୱା ଇଦ୍ଧିୟଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧହେତୁ ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୋତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଏତ୍ତକୋ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ନାମ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋକେ ଉପ୍ପାଦା ଉପ୍ପାଦହେତୁ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଆୟତିଂ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଧରମାନକ୍ଖଣେନ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆୟତିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ତୀଣି ରତନାନି । ‘‘ତାନି ତୀଣି ରତନାନି ଗୁଣତୋ କିଂପମାଣାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସତି ତାନି ତୀଣି ରତନାନି ଗୁଣତୋ ଏତପରିମାଣାନୀତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ୱିସୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ନାମ ।
ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ପୁଗ୍ଗଲପରୋ ପୁଗ୍ଗଲପଧାନୋ ପଞ୍ହୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୋ, ବୁଦ୍ଧୱିସୟାୱ ପୁଗ୍ଗଲପରୋପରଞ୍ଞୁତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟା । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ, ସକିଂ ନିରୟଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ, ସକିଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ, ସକିଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ, ସକିଂ ଅସୁରୟୋନିଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ, ସକିଂ ଦେୱେ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ, ସକିଂ ମନୁସ୍ସେ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତଂ ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ନ ଦିସ୍ସତି ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ‘‘ସା ପୁବ୍ବା କୋଟି କତମା’’ତି କେନଚି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ସଂସାରସ୍ସ ପୁବ୍ବକୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ ହୋତି । ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଦେସନା ସାୱକାନଂ ଞାଣୱେକଲ୍ଲେନ କତା, ନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣୱେକଲ୍ଲେନ । ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଦେସନା ଅତ୍ତନୋ ଚେୱ ସାୱକାନଞ୍ଚ ଞାଣୱେକଲ୍ଲେନ କାତବ୍ବା ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ଦୁୱିଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଦେସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତା ଉପନେତବ୍ବୋ ଏତିସ୍ସା ଦେସନାୟାତି ଅତ୍ତୂପନାୟିକା। ପରୋ ଉପନେତବ୍ବୋ ଏତିସ୍ସା ଦେସନାୟାତି ପରୂପନାୟିକା। ‘‘କତମା ଅତ୍ତୂପନାୟିକା ଦେସନା, କତମା ପରୂପନାୟିକା ଦେସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଦେସନା ସାୱକାନଂ ନେତବ୍ବାନଂ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ପରୂପନାୟିକା ଦେସନା ନାମ, ‘‘ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଅୱିଜାନନା’’ତି ଦେସନା ଅତ୍ତନୋ ନେତବ୍ବସ୍ସ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ଅତ୍ତୂପନାୟିକା ଦେସନା ନାମ । ‘‘ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଅୱିଜାନନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଏୱ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଅୱିଜାନନାତି ଏତେନ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଏୱ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ତତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ ପଟିଘାତୋତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୮) ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କଥଂ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଅୱିଜାନନାୟ ନତ୍ଥିଭାୱୋୱିଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅୱିଜାନନାୟ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଭଗୱା କୋକାଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ୟଂ ପନ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟନ୍ତି ଭଗୱତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟଥା ଭଗୱା କୋକାଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭା’ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା କୋକାଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘କୀୱ ଦୀଘଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଦୁମେ ନିରୟେ ଆୟୁପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି…ପେ॰… ଆଘାତେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାହ । ତତୋ ତେନ ପକାରେନ ଅୱିଜାନନାୟ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଭିକ୍ଖୁ, ତ୍ୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେହି, କୋକାଲିକୋ ୱୀସତିଖାରିକୋ କୋସଲକୋ ତିଲୱାହୋ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ, ତତୋ ତିଲତୋ ପୁରିସୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଏକମେକଂ ତିଲଂ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ସୋ ୱୀସତିଖାରିକୋ କୋସଲକୋ ତିଲୱାହୋ ଇମିନା ଉଦ୍ଧରାନୁପକ୍କମେନ ଖିପ୍ପତରଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏକୋ ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ନ ତ୍ୱେୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୱୀସତି ଅବ୍ବୁଦା ନିରୟା ତତ୍ତକେ କାଲେ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମେୱ ଏକୋ ନିରବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋ ତତ୍ତକେ କାଲେ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ନ ତ୍ୱେୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଆଘାତେତ୍ୱା ପଦୁମଂ ନିରୟଂ କୋକାଲିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପପନ୍ନୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେହୀତି ଭଗୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅୟଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱା ନ କିଞ୍ଚି ଆହ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟେ କତମୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମିଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ କତମୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୋ’’ତି କେନଚି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ଇଦଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । (୧୧)
୧୧୯.‘‘ୟଦା ସୋ ଉପକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋଜନା ପାକଟା ।
‘‘କଥଂ କେନ ପକାରେନ ଜିନୋ’’ତି ଉପକେନ କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘କିଲେସପ୍ପହାନପକାରେନ ଜିନୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘କେନ ପକାରେନ ଜିନୋ’’ତି ଉପକେନ କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ପାପକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜିତତ୍ତା ଜିନୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘କତମୋ ଜିନୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ରୂପାଦିକୋ ଜିନୋ’’ତି ୱା ‘‘ରୂପାଦିକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଜିନୋ’’ତି ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘କତମୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ, କତମୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, କତମୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ, କତମୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲଂ ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱା ଇତି ଏୱମାଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘କିତ୍ତକୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ, କିତ୍ତକୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, କିତ୍ତକୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ, କିତ୍ତକୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଏତପରିମାଣୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ହୋତି । (୧୨)
‘‘ତଥାଗତୋ ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ସତ୍ତଭୂତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପ’’ନ୍ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ରୂପସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜମାନତ୍ତା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ, ‘‘ରୂପଂ ତଥାଗତୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ତଥାଭାୱତୋ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘ରୂପୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସ ନୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ହୋତି ।
‘‘ପସ୍ସତି ଭଗୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା…ପେ॰… ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ପସ୍ସତି ଭଗୱା’’ତି ୱା…ପେ॰… ‘‘ପଜାନାତି ଭଗୱା’’ତି ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘କତମେ ସତ୍ତା, କତମୋ ତଥାଗତୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ।
‘‘ଅତ୍ଥିତଥାଗତୋ’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜମାନେ ସତି ଚ ଇଧଲୋକୋ ଏୱ ପରଲୋକୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ନତ୍ଥି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜମାନେ ସତି ଚ ଇଧଲୋକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପରଲୋକୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ୱିସୟେ ଚ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟେ ୱିସୟେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ହୋତି ।
୧୨୦. ନାନାୱିଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସୁତ୍ତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟୋ ‘‘ମରଣେନାଭିଭୂତସ୍ସ…ପେ॰… ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମପାପକମ୍ମଦ୍ୱୟେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କମ୍ମଂ ନାମ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ ପୁନ ଚପରଂ କମ୍ମଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେଥ । (ଅନୁଟ୍ଠାନଗିଲାନଂ) ଅନୁଟ୍ଠାନଗିଲାନସ୍ସ ପୀଠସମାରୁଳ୍ହଂ ପୀଠସମାରୁଳ୍ହସ୍ସ ବାଲଂ ବାଲସ୍ସ ୱା ମଞ୍ଚସମାରୁଳ୍ହଂ ମଞ୍ଚସମାରୁଳ୍ହସ୍ସ ବାଲଂ ବାଲସ୍ସ ୱା ଛମାୟଂ ଭୂମିୟଂ ସେମାନଂ ସେମାନସ୍ସ ସୟନ୍ତସ୍ସ ବାଲଂ ବାଲସ୍ସ ୱା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ୱାଚାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପାପକାନି ୟାନି କମ୍ମାନି ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବକାଲେ ୱା ଅତୀତେ ଅନେକକପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସେ ୱା ଅସ୍ସ ବାଲେନ କତାନି, ତାନି ପାପକାନି କମ୍ମାନି ତମ୍ହି ପୀଠସମାରୁଳ୍ହାଦିସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନ୍ତି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନ୍ତି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ମହତଂ ମହନ୍ତାନଂ ପବ୍ବତକୂଟାନଂ ଛାୟା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଥୱିୟଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ଓଲମ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନ୍ତି ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନ୍ତି ୟଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମେୱ ବାଲଂ…ପେ॰… ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରେ ଉପଟ୍ଠାନାକାରହେତୁ ବାଲସ୍ସ କତପାପସ୍ସ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ହୋତି ‘‘ମେ ମୟା କଲ୍ୟାଣଂ ଅକତଂ ୱତ, ମେ ମୟା କୁସଲଂ ଅକତଂ ୱତ, ଭୀରୁତ୍ତାଣଂ କତଂ ୱତ, ମେ ମୟା ପାପଂ କତଂ ୱତ, ମେ ମୟା ଲୁଦ୍ଦଂ କତଂ ୱତ, ମେ ମୟା କିବ୍ବିସଂ କତଂ ୱତ, ଭୋ ଅଗିଲାନ ସପ୍ପୁରିସ ଅକତକଲ୍ୟାଣାନଂ ଅକତକୁସଲାନଂ ଅକତଭୀରୁତ୍ତାଣାନଂ କତପାପାନଂ କତଲୁଦ୍ଦାନଂ କତକିବ୍ବିସାନଂ ୟାୱତା ଗତି ଦୁଗ୍ଗତି ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗତିଂ ଅହଂ ପେଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ହୋତି । ଏୱଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ସୋ ବାଲୋ ସୋଚତି କିଲମତି ପରିଦେୱତି, ଉରତ୍ତାଳିଂ କନ୍ଦତି ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା ।
ପବ୍ବତକୂଟାନଂ ଛାୟା ନାମ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନକାଲେପି ପଥୱିୟା ଓଲମ୍ବନ୍ତୀପି ଛାୟା ହାୟନୱସେନ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପନ ଛାୟା ୱଡ୍ଢନୱସେନ ଓଲମ୍ବନ୍ତି, ତଥେୱ କମ୍ମାନିପି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱଡ୍ଢନୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମେୱ ୱଡ୍ଢନୁପଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସାୟନ୍ହସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ୟୋଜନା କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୟୋଜନାନୁସାରେନ କାତବ୍ବା । ଇଦଂ ‘‘ପୁନ ଚପର’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ କୁସଲକମ୍ମଅକୁସଲକମ୍ମେସୁ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କମ୍ମଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ କମ୍ମଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମୋ ୱିପାକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିପାକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନେସୁ କତମୋ ୱିପାକୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୋ ତୁମ୍ହେହି ୟେ ମନୁସ୍ସତ୍ତସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ପଟିଲଦ୍ଧା, ତେ ମନୁସ୍ସତ୍ତସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଲାଭା ଭୱନ୍ତି । ତୁମ୍ହେହି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୟଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିସମ୍ପାଦନଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିସମ୍ପାଦନଂ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସୁଲଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ୟୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ନୱମୋ ଖଣୋ ତୁମ୍ହେହି ଲଦ୍ଧୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ନୱମୋ ଖଣୋ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଭୱତି ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ଛଫସ୍ସାୟତନିକା ନାମ ନିରୟା ଦିଟ୍ଠା, ତତ୍ଥ ତେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଛଫସ୍ସାୟତନିକେସୁ ନାମ ନିରୟେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି, ତଂ ଅନିଟ୍ଠରୂପଂୟେୱ ପସ୍ସତି, ନୋ ଇଟ୍ଠରୂପଂ । ଅକନ୍ତରୂପଂୟେୱ ପସ୍ସତି, ନୋ କନ୍ତରୂପଂ । ଅମନାପରୂପଂୟେୱ ପସ୍ସତି, ନୋ ମନାପରୂପଂ ।
ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଦ୍ଦଂ ସୋତେନ…ପେ॰… ଘାନେନ…ପେ॰… ଜିୱ୍ହାୟ…ପେ॰… କାୟେନ…ପେ॰… ୟଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ମନସା ୱିଜାନାତି, ତଂ ଅନିଟ୍ଠଧମ୍ମଂୟେୱ ୱିଜାନାତି, ନୋ ଇଟ୍ଠଧମ୍ମଂ । ଅକନ୍ତଧମ୍ମଂୟେୱ ୱିଜାନାତି, ନୋ କନ୍ତଧମ୍ମଂ । ଅମନାପଧମ୍ମଂୟେୱ ୱିଜାନାତି, ନୋ ମନାପଧମ୍ମନ୍ତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅନିଟ୍ଠରୂପଂୟେୱ ୱିଜାନାତି, ନୋ ଇଟ୍ଠରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠୋ ଅୟୁତ୍ତୋ, କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ଅୟୁତ୍ତପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ‘‘ଲାଭା ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକୋ ପାଠୋ ୱିପାକେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିପାକୋ ନାମ ।
ମାରିସା ନିରୟେ ପଚ୍ଚମାନାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ସବ୍ବସୋ ନିମୁଜ୍ଜନଉମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି, ନିରୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ କଦା କସ୍ମିଂ କାଲେ ଭୱିସ୍ସତି ।
ନିରୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ନତ୍ଥି । ନିରୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ କୁତୋ ଅତ୍ଥି ? ନିରୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ନ ପଟିଦିସ୍ସତି । ମାରିସା, ୟଦା ତୁମ୍ହେ ଚ ଅହଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତା ଜାତା, ତଦା ତୁୟ୍ହଂ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ମୟ୍ହଂ ମମ ଚ ପାପଂ ହି ୟସ୍ମା ପକତଂ ପକାରେହି କତଂ, ତସ୍ମା ନିରୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ପାଠୋ ୱିପାକେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିପାକୋ ନାମ । (୧୩)
୧୨୧. ଅଧମ୍ମଚାରୀ ନରୋ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ପମତ୍ତୋ ହି ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଅଧମ୍ମଚାରୀ ପମତ୍ତୋ ନରୋ ୟହିଂ ୟହିଂ ୟଂ ୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଧମ୍ମଚାରିଂ ନଂ ନରଂ ଅତ୍ତନା ଚରିତୋ ସୋ ଧମ୍ମୋୱ ହନତି । କିମିୱ ହନତି ? ସୟଂ ଅତ୍ତନା ଗହିତୋ କଣ୍ହସପ୍ପୋ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଜନଂ ହନତି ୟଥା, ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ଚରିତୋ ଅଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମଚାରିଂ ନଂ ହନତି । ‘‘ନ ହି ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ ଚା’’ତିଆଦିଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ କମ୍ମେ ଚ ୱିପାକେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ୱିପାକୋ ଚ ହୋତି ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ ପୁଞ୍ଞାନଂ ମା ଭାୟିତ୍ଥ; ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦିଦଂ ୟଂ ଇଦଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ଅଧିୱଚନଂ ପୱତ୍ତଂ; ଏତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ଅଧିୱଚନଂ ଇଟ୍ଠସ୍ସ କନ୍ତସ୍ସ ପିୟସ୍ସ ମନାପସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ସୁଖୱିପାକଜନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ କତାନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପଚ୍ଚନୁଭୂତଂ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ଅଭିଜାନାମି ଖୋ । ‘‘କଥଂ ଅଭିଜାନାମୀ’’ତି ଚେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୁବ୍ବେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ମେତ୍ତାୟ ସହିତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସତ୍ତ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଇମଂ ଲୋକଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ପୁନ ନ ଆଗମାସିଂ । ସତ୍ତ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ଚେତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟଗ୍ଗହଣେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ, ୱିୱଟ୍ଟଗ୍ଗହଣେନ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀପି ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସେସୁପି ଏୱମେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ଅହଂ ଆଭସ୍ସରୂପଗୋ ହୋମି, ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ସୁଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନଂ ଉପପଜ୍ଜାମି । ଭିକ୍ଖୱେ, ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମୱିମାନେ ତତ୍ର ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନହେତୁ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମା ହୋମି, ଅଞ୍ଞେ ମହାନୁଭାୱେନ ଅଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୂ, ଅଞ୍ଞେହି ଅନଭିଭୱନତୋ ଅନଭିଭୂତୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ହୋମି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଏକଂସେନ ଦସୋ ଅହଂ ୱସୱତ୍ତୀ ହୋମି ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସକ୍କୋ ଛତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅହୋସିଂ ଖୋ, ଧମ୍ମିକୋ ଧମ୍ମରାଜା ଚାତୁରନ୍ତୋ ୱିଜିତାୱୀ ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ଚକ୍କରତନାଦିସତ୍ତରତନସମନ୍ନାଗତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଅନେକସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅହୋସିଂ, ପଦେସରଜ୍ଜସ୍ସ ରାଜଭାୱେ କୋ ପନ ୱାଦୋ ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜଭୂତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି ‘‘ୟେନ ଫଲେନ ୟେନ ୱିପାକେନ ଅହଂ ଏତରହି ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋ ଅମ୍ହି, ତଂ ଇଦଂ ଫଲଂ କିସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ ନୁ ଖୋ, ସୋ ଅୟଂ ୱିପାକୋ କିସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି । ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି ‘‘ୟେନ ଫଲେନ ୟେନ ୱିପାକେନ ଅହଂ ଏତରହି ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋ ଅମ୍ହି, ମେ ପୱତ୍ତଂ ତଂ ଇଦଂ ଫଲଂ ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ଖୋ, ସୋ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ ଖୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ କତମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ ? ଦାନସ୍ସ ଦମସ୍ସ ସଂୟମସ୍ସାତି ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ’’ତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସୀତି ଅୱୋଚାତି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ‘‘ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞାନଂ ଭାୟିତ୍ଥା’’ତିଆଦିକେ ସୁତ୍ତେ ୟଞ୍ଚ ଦାନଂ, ୟୋ ଚ ଦମୋ, ୟୋ ଚ ସଂୟମୋ ଅତ୍ଥି, ଇଦଂ ଦାନାଦିତ୍ତୟଂ କମ୍ମଂ, ତଂୱାଚକଞାପକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି କମ୍ମଂ ନାମ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ତଂକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତୋ ପଚ୍ଚନୁଭୂତୋ ୟୋ ୱିପାକୋ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ୱିପାକେ ଫଲମ୍ପି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ୱିପାକୋ ତଂୱାଚକଞାପକୋ ପାଠୋପି ୱିପାକୋ ନାମ । ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗୋ ଚୂଳକମ୍ମୱିପାକପୁଥୁତ୍ତୱିଭାଗୋ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ, ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ୟେ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ ହିଂସନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ବହ୍ୱାବାଧଅପ୍ପାବାଧତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ ଉସୂୟନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପେସକ୍ଖମହେସକ୍ଖତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ କୋଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣସୁୱଣ୍ଣତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ ଅଗାରୱାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନୀଚକୁଲିକଉଚ୍ଚକୁଲିକତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ ମଚ୍ଛେରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପଭୋଗମହାଭୋଗତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପଞ୍ଞୱନ୍ତତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଇଦଂ ପାଣାତିପାତସତ୍ତୟୁଗଂ କମ୍ମଂ, ତଂୱାଚକଞାପକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି କମ୍ମଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୁଭସୁତ୍ତେ ୟା ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକତା ୱୁତ୍ତା…ପେ॰… ୟା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପଞ୍ଞୱନ୍ତତା ୱୁତ୍ତା, ସୋ ଅୟଂ ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକତାଦିକୋ ୱିପାକୋ, ତଂୱାଚକଞାପକପାଠୋପି ୱିପାକୋ । ଇଦଂ ସୁଭସୁତ୍ତଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମେ ଚେୱ ୱିପାକେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ୱିପାକୋ ଚ ହୋତି । (୧୪)
୧୨୨. ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତପରିୱଜ୍ଜନେନ ୱାଚାନୁରକ୍ଖୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଭିଜ୍ଝାଦିଅନୁପ୍ପାଦନେନ ମନସା ସଂୱୁତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାଣାତିପାତାଦିପଜହନେନ କାୟେନ ଅକୁସଲଂ ନ କୟିରା, ଇତି ତୟୋ ଏତେ କମ୍ମପଥେ ୱିସୋଧୟେ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇସିପ୍ପୱେଦିତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଆରାଧୟେ ଆରାଧୟେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୱାଚାନୁରକ୍ଖୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ କୁସଲେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କୁସଲଂ ନାମ ।
ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାୟେନ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁଗ୍ଗତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ମନସା ଦୁକ୍କଟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ତୀହି ଠାନେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେହି ସଂୱୁତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଅହଂ ୱଦାମୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ଗାଥାୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲଂ ନାମ ।
‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… କୁସଲମୂଲାନୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଜା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୋତି, ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ଅନୁଦେୱାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲଂ ନାମ ।
ମାଲୁୱା ସାଲଂ ରୁକ୍ଖଂ ଓନତଂ ଭୂମିୟଂ ପତନଂ କରୋତି ଇୱ, ତଥା ୟସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଜନୋ ଅତ୍ତାନଂ ଓନତଂ ଅପାୟେସୁ ପାକଟଂ କରୋତି । ଅନତ୍ଥକାମୋ ଜନୋ ୟଥା ଅନତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ଅନତ୍ଥଂ କରୋତି ୟଥା, ତଥା ଈଦିସୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲଂ ।
ଅସ୍ମମୟଂ ଅସ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ପାସାଣମଣିମୟଂ ୱଜିରଂ ୱଜିରସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ପାସାଣମଣିଂ ଅଭିମତ୍ଥତି ୱିଧଂସେତି ଇୱ, ତଥା ଅତ୍ତନା ହି ସୟମେୱ କତଂ ଅତ୍ତଜଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ପାପଂ ଦୁମ୍ମେଧଂ ପାପଂ କରୋନ୍ତଂ ଜନଂ ଅଭିମତ୍ଥତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ହୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲଂ ।
ଦେୱତେ କୁସଲେହି ୱିୱଜ୍ଜିତା ଅକୁସଲା ଦସ କମ୍ମପଥେ ନିସେୱିୟ କତ୍ୱା ଗରହା ଗାରୟ୍ହା ଭୱନ୍ତି, ବାଲମତୀ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନୋ ନିରୟେସୁ ପଚ୍ଚରେତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ‘‘ଦସ କମ୍ମପଥେ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲଂ ।
‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଅକୁସଲମୂଲାନୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲଂ । (୧୫)
ୟାଦିସଂ ୟଂ ବୀଜଂ ୱପତେ, ତଂ ବୀଜଂ ତାଦିସଂ ଫଲଂ ହରତେ ଇୱ, ତଥା କଲ୍ୟାଣକାରୀ ପଣ୍ଡିତୋ କଲ୍ୟାଣଂ ଫଲଂ ହରତେ, ପାପକାରୀ ବାଲୋ ଚ ପାପକଂ ଫଲଂ ହରତେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାଦିସ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ସୁତ୍ତେ ‘‘କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ୱଚନଂ କୁସଲଂ । ‘‘ପାପକାରୀ ଚ ପାପକ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅକୁସଲଂ । ଇଦଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ହୋତି ।
କଲ୍ୟାଣକାରୀ ସପ୍ପୁରିସା ସୁଭେନ କମ୍ମେନ ସୁଗ୍ଗତିଂ ୱଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାପକାରୀ କାପୁରିସା ଅସୁଭେନ କମ୍ମୁନା ଅପାୟଭୂମିଂ ୱଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କମ୍ମସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସହଗତକମ୍ମସ୍ସ ଖୟା ଖୟନତୋ ୱିମୁତ୍ତଚେତସା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିଚିତ୍ତା ତେ ସପ୍ପୁରିସା ଅସୁଭେ ନିବ୍ବନ୍ତି । କିମିୱ ନିବ୍ବନ୍ତି ? ଇନ୍ଧନକ୍ଖୟା ଜୋତି ନିବ୍ବାତି ଇୱ, ତଥା ତେ ସପ୍ପୁରିସା କମ୍ମସ୍ସ ଖୟା ଅନୱସେସଖୟନତୋ ନିବ୍ବନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ‘‘ସୁଭେନା’’ତିଆଦିଗାଥାୱଚନେ ‘‘ସୁଭେନ…ପେ॰… ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ‘‘ସୁଭେନ…ପେ॰…ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ୱଚନଂ କୁସଲେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କୁସଲଂ ନାମ । ‘‘ଅପାୟଭୂମିଂ ଅସୁଭେନ କମ୍ମୁନା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ‘‘ଅପାୟ…ପେ॰… କମ୍ମୁନା’’ତି ୱଚନଂ ଅକୁସଲେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅକୁସଲଂ ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ସୁଭେନା’’ତିଆଦିକଂ ଗାଥାୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ହୋତି । (୧୬)
୧୨୩.‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ ପୁପ୍ଫଂ…ପେ॰… ମୁନୀ ଚରେ’’ତି ଇଦଂ ଗାଥାୱଚନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଚରଣେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ ।
ଭମରୋ ନାମ ପୁପ୍ଫରସପିୱନଗହଣୱସେନ ଚରଣକୋ ମଧୁକରାଦିକୋ ଭମରୋ । ସୋ ପୁପ୍ଫରସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମନ୍ଦୱେଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଗନ୍ଧଞ୍ଚ ଅୱିନାସେତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପୁପ୍ଫରସଂ ପିୱିତ୍ୱା ମଧୁକରଣତ୍ଥାୟ ଚ ପୁପ୍ଫରସଂ ଗହେତ୍ୱା ମଧୁକରଣଟ୍ଠାନଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପଲେତି । ପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଗନ୍ଧା ପାକତିକାୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱମେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୋ ମୁନି ପସାଦଜନକଂ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଗମନତିଟ୍ଠନାଦିକଂ ଜନେତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସସହିତଂ ପସାଦଂ ଜନେତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ୟାପନମତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ୱନେ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲିମ୍ପନ୍ତୋ ୱିୟ, କନ୍ତାରେ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୋ ୱିୟ, ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭମରୋ ୱନେ ମଧୁଂ କରୋତି ୱିୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁରୂପଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଝାନମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ ସମଣଧମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟ ଗାମେ ଚରେ ଚରେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ କରଣୀୟାନି…ପେ॰… ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ତୀଣି କରଣୀୟାନୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଆଚାରେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ଇତି ରକ୍ଖଣତୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାତି ନାମ । ୟଂ ସୀଲଂ ତଂ ପାତିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅପାୟାଦିଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତି, ଇତି ମୋଚନତୋ ତଂ ସୀଲଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମ । ୟେନ ସୀଲେନ ଭିକ୍ଖୁ ସଂୱରିତବ୍ବଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକଂ ସଂୱରତି, ଇତି ସଂୱରଣକରଣତୋ ତଂ ସୀଲଂ ସଂୱରଂ ନାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଏୱ ସଂୱରଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସଂୱୁଣନତୋ ଚତୁଇରିୟାପଥେସୁ ଚାରକୋ ହୋତି, ଇତି ସଂୱୁଣନତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ନାମ । ୱିହରତି ଚତୁଇରିୟାପଥେ ପୱତ୍ତେତି । ୱାରିତ୍ତଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚାରିତ୍ତସୀଲଂ ଆଦାୟ ଚରଣଂ ଆଚାରୋ, ଅଗୋଚରେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗୋଚରେ ଚରଣଂ ଗୋଚରୋତି । ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତିୱିତ୍ଥାରୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ କଥେତ୍ୱା ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଭାୱଂ କଥେସ୍ସାମ ।
‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ସୁତ୍ତଂ ‘ଅନୁଞ୍ଞାତ’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦସୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ପବ୍ବଜିତେନ ଅଭିଣ୍ହଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ‘‘ଦସା’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଅନୁଞ୍ଞାତେ ଦସୱିଧେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ‘‘ତୀଣିମାନି…ପେ॰… କରଣୀୟାନୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଅନୁଞ୍ଞାତେ ତିୱିଧେ ସୁଚରିତେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ ।
ନାନାୱିଧଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମଂ, ନତ୍ଥି ଗୋସମିତଂ ଧନଂ ।
ନତ୍ଥି ସୂରିୟସମା ଆଭା, ସମୁଦ୍ଦପରମା ସରା’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ଦେୱପୁତ୍ତୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭଗୱା –
‘‘ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମଂ, ନତ୍ଥି ଧଞ୍ଞସମଂ ଧନଂ ।
ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାସମା ଆଭା, ୱୁଟ୍ଠି ୱେ ପରମା ସରା’’ତି ॥ –
ଗାଥଂ ଆହ । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟେ ୟଂ ‘‘ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ପୁରିମକଂ ହୋତି । ଇଦଂ ‘‘ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଦେୱପୁତ୍ତୱଚନଂ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତୋ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନାମ ।
ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ୱା କନ୍ତାରେ ୱା ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ଘାତେତ୍ୱାପି ଅତ୍ତାନମେୱ ପୋସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲାଦୀସୁ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣସାରାଦୀନି, ଗୋମହିଂସାଦୀନିପି ଧଞ୍ଞଗହଣତ୍ଥାୟ ଧଞ୍ଞସ୍ସାମିକାନଂ ଦତ୍ୱା ଧଞ୍ଞମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ଧଞ୍ଞସମଂଧନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂରିୟାଦୀନଂ ଆଭା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତମଂ ଏକଦେସଂୱ ୱିନୋଦେତି, ପଞ୍ଞା ପନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁମ୍ପି ଏକପଜ୍ଜୋତଂ ଏକୋଭାସଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥା, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେସୁପି ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ କିଲେସତମମ୍ପି ୱିଧମତି, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାସମା ଆଭା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦ୍ଦୋ ଭୂମିୟା ଚ ଏକଦେସେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଚ ଦେୱେ ଅୱୁଟ୍ଠେ ସତି ଖୟନସଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱୁଟ୍ଠି ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁପି ୟାୱ ଆଭସ୍ସରା ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି ପୂରା ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱୁଟ୍ଠି ୱେ ପରମାସରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଇଦମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତୀଣିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ‘‘ତୀଣିମାନୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଦୁଚ୍ଚରିତେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନାମ । (୧୭)
୧୨୪. ନାନାୱିଧଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭୂରିପଞ୍ଞଭୂରିପଞ୍ଞୱନ୍ତ ଗୋତମ, ତଂ ଭୂରିପଞ୍ଞଂ ଗୋତମଂ ଅହଂ ପୁଚ୍ଛାମି । ଇଧ ଲୋକେ ଅନେକା ୟା ଜନତା ଭୀତା, ସା ଜନତା କିଂସୁ କତମା ଭୱେ । ୟୋ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଅନେକାୟତନୋ ଇତି ପୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ମଗ୍ଗୋ କିଂସୁ କତମୋ ଭୱେ । କିସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ଜନୋ ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେ ନ ଭାୟେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ଦେୱପୁତ୍ତ ୟୋ ଜନୋ ସମ୍ମାୱାଚଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ, ସମ୍ମାମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ, କାୟେନ ପାପାନି ଅକୁବ୍ବମାନୋ ଚ ଭୱେ, ଅୟଂ ଏକୋ । ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରଂ ଆୱସନ୍ତୋ ଚ ଭୱେ, ଅୟଂ ଏକୋ । ସଦ୍ଧୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ଚିତ୍ତମୁଦୁଭାୱେନ ମୁଦୁ ଚ ଭୱେ, ଅୟଂ ଏକୋ । ୱଦଞ୍ଞୂ ୟାଚକାନଂ ୟାଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଞୂ ହୁତ୍ୱା ସଂୱିଭାଗୀ ଚ ଭୱେ, ଅୟଂ ଏକୋ । ଇତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଜନୋ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେ ନ ଭାୟେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କତମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, କତମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ୟଂ ଆହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ‘‘କିଂସୂଧା’’ତିଆଦିପଞ୍ହାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ୱାଚଂ ମନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିୱଚନେ ‘‘ୱାଚଂ ମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ ସମ୍ମା’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଆହ, ଇଦଂ ‘‘ୱାଚଂ…ପେ॰… ସମ୍ମା’’ତି ୱଚନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତେ ୱଚନୀୟାଦିକେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ‘‘କାୟେନ ପାପାନି ଅକୁବ୍ବମାନୋ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ‘‘କାୟେନ …ପେ॰… ମାନୋ’’ତି ୱଚନଂ ପାପକୁବ୍ବେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ବହ୍ୱନ୍ନ…ପେ॰… ନ ଭାୟେ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ଇଦଂ ‘‘ବହ୍ୱନ୍ନ…ପେ॰… ନ ଭାୟେ’’ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ଇଦଂ ‘‘ୱାଚ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟଦ୍ୱୟେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋୱ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବପାପସ୍ସାତିଆଦିକେ କତମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, କତମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଅହଂ କାୟସମାଚାରମ୍ପି ଦୁୱିଧେନ ୱଦାମି – ସେୱିତବ୍ବଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ କାୟସମାଚାରମ୍ପି ୱଦାମି, ଅସେୱିତବ୍ବଂ ସାୱଜ୍ଜଂ କାୟସମାଚାରମ୍ପି ଅହଂ ୱଦାମି । ୱଚୀସମାଚାରାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘କିଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢନହାୟନଂ ଆଗମ୍ମ କାୟସମାଚାରାଦିକଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭେଦେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘କିଞ୍ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଧମ୍ମୱଡ୍ଢନଂ, କୁସଲଧମ୍ମହାୟନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ କାୟସମାଚାରାଦୟୋ ନ ସେୱିତବ୍ବା, କୁସଲଧମ୍ମୱଡ୍ଢନଂ, ଅକୁସଲଧମ୍ମହାୟନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ କାୟସମାଚାରାଦୟୋ ସେୱିତବ୍ବାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । (୧୮)
୧୨୫. ନାନାୱିଧଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କତମୋ ସୁତ୍ତୱିସେସୋ ଥୱୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅୟଂ ସୁତ୍ତୱିସେସୋ ଥୱୋ ନାମାତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଥୱୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେସୁ କତମୋ ସୁତ୍ତୱିସେସୋ ଥୱୋ ନାମାତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ମଗ୍ଗାନଂ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ । ସଚ୍ଚାନଂ ୱଚୀସଚ୍ଚଖତ୍ତିୟାଦିସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁରୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନିରୋଧନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାୱସେନ ଚତୁରୋ ଅରିୟସଚ୍ଚା ପଦା ସେଟ୍ଠା ଉତ୍ତମା । ଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତସପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୱିରାଗୋ ଅସଙ୍ଖତନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ୱିରାଗୋ ଧମ୍ମୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ । ଦ୍ୱିପଦାନଂ ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଚକ୍ଖୁମା ପଞ୍ଚୱିଧଚକ୍ଖୁମା ଭଗୱା ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱିସେସୋ ଥୱେ ଅତ୍ଥେ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଥୱୋ ନାମ ।
‘‘ଅୟମେୱ ସୁତ୍ତୱିସେସୋ ଥୱୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତୀଣିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପଦା ଅହିମଚ୍ଛାଦୟୋ ୱା, ଦ୍ୱିପଦା ମନୁସ୍ସସକୁଣପକ୍ଖିଜାତିକାଦୟୋ ୱା, ଚତୁପ୍ପଦା ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋମହିଂସାଦୟୋ ୱା, ବହୁପ୍ପଦା ସତପଦିଆଦୟୋ ୱା, ରୂପିନୋ କାମରୂପସତ୍ତା ୱା, ଅରୂପିନୋ ଅରୂପସତ୍ତା ୱା, ସଞ୍ଞିନୋ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତା ୱା, ଅସଞ୍ଞିନୋ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ୱା, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋ ଭୱଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା ୱା ୟାୱତା ୟତ୍ତକା ସତ୍ତା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ତତ୍ତକାନଂ ଅପଦାଦୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ୟୋ ଅୟଂ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଥାଗତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଅୟଂ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଥାଗତୋ ଅଗ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗୋତି ଅକ୍ଖାୟତି, ସେଟ୍ଠଂ ସେଟ୍ଠୋତି ଅକ୍ଖାୟତି, ପୱରଂ ପୱରୋତି ଅକ୍ଖାୟତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ଅଗ୍ଗୋ ।
ସଙ୍ଖତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱା ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଭାୱାନଂ ୱା, ଅସଙ୍ଖତାନଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଅସଙ୍ଖରିତାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱା ୟାୱତା ୟତ୍ତକା ପଣ୍ଣତ୍ତୀ ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ତତ୍ତକେହି ପଣ୍ଣତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନଂ ତେସଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଦିଦଂ ୟୋ ଅୟଂ ମଦନିମ୍ମଦନୋ…ପେ॰… ୟୋ ଅୟଂ ନିରୋଧୋ, ୟଂ ଇଦଂ ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗଫଲାନମାଲମ୍ବଣଂ ଭୱତି, ସୋ ଅୟଂ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଗ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗୋତି ଅକ୍ଖାୟତି…ପେ॰… ଅକ୍ଖାୟତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗୋ ।
ସଙ୍ଘାନଂ ୟାୱତା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ଗଣାନଂ ୟାୱତା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ମହାଜନସନ୍ନିପାତାନଂ ୟାୱତା ପଣ୍ଣତ୍ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ତତ୍ତକେହି ପଣ୍ଣତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନଂ ତେସଂ ସଙ୍ଘଗଣାଦୀନଂ ୟାନି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପୁଗ୍ଗଲାନି ପୁରିସୟୁଗାନି, ୟେ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା…ପେ॰… ଲୋକସ୍ସ ୟଂ ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ସଂୱିଜ୍ଜତି, ସୋ ଅୟଂ ଚତୁପୁରିସୟୁଗାଦିକୋ ତଥାଗତସାୱକସଙ୍ଘୋ ଅଗ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗୋତି ଅକ୍ଖାୟତି…ପେ॰… ଅକ୍ଖାୟତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଇମାନି ତୀଣି ତଥାଗତନିବ୍ବାନଅରିୟସଙ୍ଘରତନାନି ଅଗ୍ଗାନି ଭୱନ୍ତି ।
ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅପଦାଦିସବ୍ବସତ୍ତଲୋକତୋ ଉତ୍ତରୋ ସତ୍ଥା ଚ, କୁସଲପକ୍ଖତୋ କୁସଲଅନୱଜ୍ଜପକ୍ଖଭାୱତୋ ଉତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ ଚ, ନରସୀହସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଗଣୋ ଚ ଇତି ତୀଣି ସତ୍ଥୁଧମ୍ମଗଣରତନାନି ଅଗ୍ଗାନି, ତାନି ତୀଣି ସତ୍ଥୁଧମ୍ମଗଣରତନାନି ୱିସିସ୍ସରେ ଗୁଣୱସେନ ୱିସିସ୍ସନ୍ତି ।
ସମଣପଦୁମସଞ୍ଚୟୋ ସରେ ରୁହମାନଂ ପଦୁମଂ ସୋଭନଂ ଇୱ ସାସନେ ସୋଭନସମଣପଦୁମସମୂହୋ ଗଣୋ ଚ, ଧମ୍ମୱରୋ ଚ, ୱିଦୂନଂ ସକ୍କତୋ ନରୱରଦମକୋ ନରୱରାନଂ ବ୍ରହ୍ମଦେୱମନୁସ୍ସରାଜରାଜମହାମଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦମକୋ ଅନୁଦମକୋ ଚକ୍ଖୁମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ଇତି ତୀଣି ଗଣଧମ୍ମବୁଦ୍ଧରତନାନି ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରି ଭୱନ୍ତି ।
ଅପ୍ପଟିସମୋ ସତ୍ଥା ଚ, ନିରୁପଦାହୋ ନିଗ୍ଗତଉପଦାହୋ, ସବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ଅରିୟୋ ଗଣୱରୋ ଚ ଇତି ୟାନି ତୀଣି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମଗଣରତନାନି ଅଗ୍ଗାନି, ତାନି ତୀଣି…ପେ॰… ନାନି ଖଲୁ ଏକଂସେନ ୱିସିସ୍ସରେ ୱିସିସ୍ସନ୍ତି ।
ସଚ୍ଚନାମୋ ଅୱିତଥସଚ୍ଚଦେସନତୋ ସଚ୍ଚନାମୋ ଖେମୋ ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଦେୱାଦିକେ ଅନଭିଭୱମାନୋପି ଗୁଣାତିରେକୱସେନ ଅଭିଭୱମାନୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତନତୋ ସବ୍ବାଭିଭୂ ଜିନୋ ଚ, ସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଅୱିତଥସଭାୱତୋ ସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଚ, ତସ୍ସ ସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଉତ୍ତରି ଉତ୍ତମୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ନିଚ୍ଚଂ ପୂଜିତୋ ପୂଜାରହୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ଚ ଇତି ତୀଣି ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରି ଉତ୍ତମାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଏକାୟନପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୦) ବହୁଧା ୱୁତ୍ତୋ । ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ ହିତାନୁକମ୍ପୀ ଭଗୱା ଏକାୟନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି । ‘‘ୟଂ ଏକାୟନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି, ତେନ ମଗ୍ଗେନ କିଂ ତରତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ଏତେନ ମଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଭଗୱା ଜାନାତି, ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଓଘଂ ସଂସାରୋଘଂ ତରିଂସୁ, ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ତରିସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ଚାପି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଚାପି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ତରନ୍ତି, ୱିସୁଦ୍ଧିପେକ୍ଖା ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖମାନା ସତ୍ତା ଦେୱମନୁସ୍ସସେଟ୍ଠଂ ତାଦିସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣଂ ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଇତି ଅୟଂ ନାନାୱିଧସୁତ୍ତୱିସେସୋପି ଥୱେ ରତନତ୍ତୟେ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣେ ଚ ୱାଚକଞାପକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଥୱୋ ନାମ । ଇଚ୍ଚେତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱିସେସଦସ୍ସକୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋପି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅମ୍ହାକାଚରିୟ ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକାଚରିୟେହି ସୋଳସପ୍ପଭେଦସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ଲୋକିୟାଦିସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ତେସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ କତମଂ ସୁତ୍ତୱିସେସଂ କତମେନ ସୁତ୍ତୱିସେସେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘ଏୱଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାନାସୁତ୍ତପଦାନି ଉଦାହରନ୍ତେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତ’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୦) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋଳସୱିଧେସୁ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଚେୱ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେସୁ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଚ ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟସୁତ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ସଂସନ୍ଦତି, କୁସଲପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ସଂସନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଏକୱିଧମ୍ପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟେନ ଚ ୱାସନାଭାଗିୟେନ ଚ ଦ୍ୱୀହି ସୁତ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ସଂସନ୍ଦତି, ଭାୱନାପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ଭାୱନାଭାଗିୟେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ସଂସନ୍ଦତି, ଅସେକ୍ଖପକ୍ଖେ ପୱତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ସଂସନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟେନ ଚ ଭାୱନାଭାଗିୟେନ ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟେନ ଚ ତୀହି ସୁତ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସେସେସୁପି ସଂସନ୍ଦନୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ଅମ୍ହାକାଚରିୟ ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକାଚରିୟେହି ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ସୁତ୍ତୱିସେସସଂସନ୍ଦନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କିମତ୍ଥାୟ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଘାତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତୱସେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥା ଗହିତା ।
‘‘ୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ କିତ୍ତକେହି ସୁତ୍ତେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ଛବ୍ବିସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେ ଛବ୍ବୀସତି ପୁଗ୍ଗଲା କତିହି ସୁତ୍ତେହି ସମନ୍ୱେସିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ତୀହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନଭାଗିୟେନ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ, ଭାୱନାଭାଗିୟେନ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟେନ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେନ ଚାତି ତୀହି ସୁତ୍ତେହି ତେ ଛବ୍ବୀସତି ପୁଗ୍ଗଲା ସମନ୍ୱେସିତବ୍ବା ।
‘‘କତମେହି କତମେହି କତମଂ କତମଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ଦସ୍ସନଭାଗିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ତତ୍ଥାତି ୱା ତେସୁ ଛବ୍ବୀସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଏକବୀଜିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ଚ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାନୁସାରିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ଚ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ, ଇତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦସ୍ସନଗ୍ଗହଣେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଟ୍ଠାପି ଗହିତା, ତସ୍ମା ଏକବୀଜିକୋଲଂକୋଲସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମା ଫଲଟ୍ଠାପି ଗହିତା ।
ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ପନ ୟୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ, ସଦ୍ଧାୟ ସମାପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ଇତି ସଦ୍ଧାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରଣତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକବୀଜିକୋଲଂକୋଲସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ଭୱତି । ୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ, ଧମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାୟ ସମାପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ଇତି ଧମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରଣତୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଫଲକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞାୟ ନିରୋଧଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକବୀଜି…ପେ॰… ପରମୋ ଭୱତି । ଧମ୍ମୋତି ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଗହିତା । ଇତି ପଭେଦତୋ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା, ଛ ଫଲଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେହି, ସମ୍ପିଣ୍ଡିତେ ପନ ପଞ୍ଚହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେହି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ଇମେସଂ ଏକବୀଜିଆଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସତ୍ଥତ୍ତା ଚେୱ ଦସ୍ସନଭାଗିୟତ୍ଥତ୍ତା ଚ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଏତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ କିତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଭାୱନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ସକଦାଗାମିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେନ, ସକଦାଗାମିନା, ଅନାଗାମିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେନ, ଅନାଗାମିନା, ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନା, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟିନା, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନା, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନା, ଉଦ୍ଧଂସୋତେନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମିନା, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତେନ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତେନ, କାୟସକ୍ଖିନା ଚାତି ଭାୱନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଇମେହି ଦ୍ୱାଦସହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଭାୱନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସକଦା…ପେ॰… ପନ୍ନେନ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ, ସକଦାଗାମିନା ସକଦାଗାମିଫଲଟ୍ଠେନ, ଅନାଗାମି…ପେ॰… ପନ୍ନେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ, ଅନାଗାମିନା ଅନାଗାମିଫଲଟ୍ଠେନ, ଅୱିହାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ଅୱିହାଦୀହି ଉଦ୍ଧଂ ଅତପ୍ପାଦୀସୁ ଉପପତ୍ତିସୋତେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଂସୋତନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସଭାୱେନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ସଦ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତନାମକେନ ଅନାଗାମିନା, ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞାୟ ନିରୋଧଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତନାମକେନ ଅନାଗାମିନା ଚାତି ଇମେହି ଏକାଦସହି ଅଝାନଲାଭୀପୁଗ୍ଗଲେହି ଚ, କାୟେନ ନାମକାୟେ ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅରୂପଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଇତି ସଚ୍ଛିକରଣତୋ କାୟସକ୍ଖୀନାମକେନ ଝାନଲାଭିନା ଚାତି ଦ୍ୱାଦସହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ଇମେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସତ୍ଥତ୍ତା ଚେୱ ଭାୱନାଭାଗିୟତ୍ଥତ୍ତା ଚ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଭାୱନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଏତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଆଚରିୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘କିତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା –
‘‘ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତେନ, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତେନ, ସୁଞ୍ଞତୱିମୁତ୍ତେନ, ଅନିମିତ୍ତୱିମୁତ୍ତେନ, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୁତ୍ତେନ, ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତେନ, ସମସୀସିନା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଚାତି ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଇମେହି ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଧାୟ କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତେନ । ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତେନ । ସୁଞ୍ଞତୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ସୁଞ୍ଞତୱିମୁତ୍ତେନ । ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ଅନିମିତ୍ତୱିମୁତ୍ତେନ । ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୁତ୍ତେନ । ଉଭତୋ ରୂପକାୟନାମକାୟତୋ ଉଭତୋଭାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା, ତେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତେନ । ପୁରିମା ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଝାନଲାଭିନୋ ଗହିତା, ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ପନ ଝାନଲାଭୀଗହିତୋ ।
ସମସୀସୀ ନାମ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ, ରୋଗସମସୀସୀ, ଜୀୱିତସମସୀସୀତି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଇମେସୁ ତୀସୁ ସମସୀସୀସୁ ୟୋ ଅରହା ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଇରିୟାପଥଂ ଅସଙ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅରହା ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ନାମ । ୟୋ ଅରହା ୟସ୍ମିଂ ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତତୋ ରୋଗତୋ ଅନୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ରୋଗେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅରହା ରୋଗସମସୀସୀ ନାମ । ୟୋ ଅରହା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥିୟାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ତତୋ ମରଣାସନ୍ନଜୱନୱୀଥିୟାନନ୍ତରମେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅରହା ୱାରସମତାୟ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ । ୱାରସମତାତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥି ମଗ୍ଗୱିଥ୍ୟାନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥିଅନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନାୟପି ମରଣାସନ୍ନୱୀଥି ମଗ୍ଗୱୀଥିଅନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତାତି ୱତ୍ତବ୍ବାରହା, ତସ୍ମା ୱୀଥିଅନନ୍ତରତା ୱାରସମତା ନାମ । ତାୟ ୱାରସମତାୟ ଚ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ୱୁତ୍ତୋ ।
ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ଏତ୍ଥପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥିୟାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତୱୀଥିୟା ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୀଥିଅନନ୍ତରତାୟ ୱାରସମତାୟ ‘‘ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱୀଥିୟାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତୱୀଥିୟା ପଠମଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ଜୀୱିତସମସୀସିନା, ସବ୍ବେହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି, ସବ୍ବେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଚାତି ଇମେହି ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ଇମେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସତ୍ଥତ୍ତା ଚେୱ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟତ୍ଥତ୍ତା ଚ ଏୱଂ ଇମିନା ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାରେନ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ଛବ୍ବୀସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲେହି ଅରିୟେହି ଦସ୍ସନଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ଇମେସଂ ଛବ୍ବୀସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସକଲଲୋକୁତ୍ତରସୁତ୍ତତ୍ଥତ୍ତା ଚେୱ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସସୁତ୍ତତ୍ଥତ୍ତା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ଲୋକିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ କିତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେ ଏକୂନୱୀସତି ଲୋକିୟା ପୁଗ୍ଗଲା କତମେହି ଧମ୍ମେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସମନ୍ୱେସିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ଚରିତେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଏକୂନୱୀସତି ଲୋକିୟା ପୁଗ୍ଗଲା ଚରିତେହି ଚରିତୱିସେସେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସମନ୍ୱେସିତବ୍ବାତି । ‘‘କଥଂ ଚରିତେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କେଚି ରାଗଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗଚରିତଦୋସଚରିତାଦୀହି ଚରିତେହି ଏକୂନୱୀସତି ଲୋକିୟପୁଗ୍ଗଲା ରାଗଚରିତା, କେଚି ଦୋସଚରିତା…ପେ॰… ମୋହଚରିତୋ ଚାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଇତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି ଇମେହି ଏକୂନୱୀସତିୟା ପୁଗ୍ଗଲେହି ଲୋକିୟସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ‘‘ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।
ଲୋକିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ଏତ୍ତକେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ କତମେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ସୀଲୱନ୍ତେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି, ଧମ୍ମେହି ଚ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘କିତ୍ତକା ସୀଲୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେ ସୀଲୱନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିତ୍ତକା ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପକତିସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପକତିସୀଲୱନ୍ତୋ ଚ ସମାଦାନସୀଲୱନ୍ତୋ ଚ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦୱନ୍ତୋ ଚ ସମଥୱନ୍ତୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱନ୍ତୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା, ପକତିସୀଲଧମ୍ମୋ ଚ ସମାଦାନସୀଲଧମ୍ମୋ ଚ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଧମ୍ମୋ ଚ ସମଥଧମ୍ମୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପୁଗ୍ଗଲେହି, ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମେହି ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ୟଥାକ୍କମଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟସୁତ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ଅମ୍ହେହି ଚ ଞାତଂ, ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ସୁତ୍ତଂ କିତ୍ତକେହି ସୁତ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କିତ୍ତକେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଲୋକିୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ଉଭୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟେନାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେନ, ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘ଞାଣଂ କିତ୍ତକେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞାଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞାଣଂ ଞାଣପରିୟାୟେନ ପଞ୍ଞାଦିନା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘ଞେୟ୍ୟଂ କିତ୍ତକେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଞେୟ୍ୟଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞେୟ୍ୟଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞେୟ୍ୟଂ ଞେୟ୍ୟପରିୟାୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ।
‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ କିତ୍ତକେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ତଦୁଭୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞାଣଞେୟ୍ୟା ଆଗତା, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଞାଣଞେୟ୍ୟା ଞାଣଞେୟ୍ୟପରିୟାୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦସ୍ସନସୁତ୍ତେ ୟଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଉପଧାରୟିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନତୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ଭାୱନାସୁତ୍ତେ ୟଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଉପଧାରୟିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନତୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱନା ଚ ସୁତ୍ତେ ୟଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଉପଧାରୟିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନତୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
‘‘ସକୱଚନଂପରୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏୱମେୱ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଚ ଏକତୋ ଚ ସୁତ୍ତେ ୟଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଉପଧାରୟିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନତୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୱିପାକସ୍ସ ହେତୁ କମ୍ମମେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦୁୱିଧୋ ହେତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କିଲେସା ସଂକିଲେସଭାଗିୟସୁତ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦୟୋ ୱା କିଲେସସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦୟୋ ୱା ଅକୁସଲସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦୟୋ ୱା ସଂକିଲେସଭାଗିୟେନ ସୁତ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ । ଲୋକିୟକୁସଲହେତୁସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦୟୋ ୱା ଲୋକିୟକୁସଲସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦୟୋ ୱା ୱାସନାଭାଗିୟେନ ସୁତ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ।
କମ୍ମଞ୍ଚ ୱିପାକୋ ଚ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭମାନସୁତ୍ତେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋତି ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ‘‘କୁସଲଂ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତତ୍ଥ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ସାସନପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେସୁ କୁସଲଂ ଚତୂହି ସୁତ୍ତେହି ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ‘‘କତମେହି ଚତୂହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟକୁସଲଂ ୱାସନାଭାଗିୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟେନ, ୱାସନାଭାଗିୟେନ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟେନ ଚ ୟଥାରହଂ ସମାନତ୍ଥଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । କୁସଲଂ ଏତ୍ତକେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ‘‘ଅକୁସଲଂ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ତଦୁଭୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତଦୁଭୟଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ତଦୁଭୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତଂ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତାୟ ସମାନତାୟ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ‘‘କତିୱିଧଂ ଅନୁଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୟାସୁ ୟାସୁ ଭୂମୀସୁ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଆଗତେନ ସମାନେନ କପ୍ପିୟାନୁଲୋମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଇମିନା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତକାରଣେନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ୱତ୍ଥୁନା କାରଣଫଲଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୟାସୁ ୟାସୁ ଭୂମୀସୁ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଆଗତେନ ପାକଟେନ ଅକପ୍ପିୟାନୁଲୋମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ତଦୁଭୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ଆଗତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ତଦୁଭୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଥୱୋ କତମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଥୱୋ ପସଂସାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୟା ୟା ପସଂସା ଆଗତା, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତାୟ ତାୟ ତାୟ ପସଂସାୟ ଥୱୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟୋ ଥୱୋ ପସଂସାୟ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ, ସୋ ଥୱୋ କତିୱିଧେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସୋ ପଞ୍ଚୱିଧେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ ଥୱୋ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଥୱୋ ଚ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଥୱୋ ଚ ଅରିୟଧମ୍ମାନଂ ସିକ୍ଖାୟ ଥୱୋ ଚ ଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଥୱୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଥୱୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ।
ଅମ୍ହାକାଚରିୟ ଅମ୍ହାକାଚରିୟେନ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା, ‘‘କତମାନି ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂମି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂମି ୟେହି ନୱହି ପଦେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ସାସନପଟ୍ଠାନେ କିଲେସଭୂମି ୟେହି ନୱହି ପଦେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଏତାନି ମୂଲପଦାନି ନୱ ପଦାନି କୁସଲପଦାନି, ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲପଦାନୀତି ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି ହୋନ୍ତି । ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ‘‘କେନ କାରଣେନ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହୀତି ତତୋ ଏୱ ଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦାନଂ ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ? ସାସନପଟ୍ଠାନେ’’ତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୱଚନେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ‘‘କେନ ମୂଲପଦାନଂ ନୱକୁସଲପଦନୱଅକୁସଲପଦଭାୱେନ ଅଟ୍ଠାରସଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ମୂଲପଦାନଂ ନୱକୁସଲପଦନୱଅକୁସଲପଦଭାୱତୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ –
‘‘ନୱହି ଚ ପଦେହି କୁସଲା, ନୱହି ଚ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଅକୁସଲପକ୍ଖା ।
ଏତେ ଖୋ ମୂଲପଦା, ଭୱନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ପଦାନୀ’’ତି ॥ –
ୟଂ ୱଚନଂ ଆହ, ତେନ ‘‘ନୱହି…ପେ॰… ପଦାନୀ’’ତି ୱଚନେନ ମୂଲପଦାନଂ ନୱକୁସଲପଦନୱଅକୁସଲପଦଭାୱେନ ଅଟ୍ଠାରସଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।
‘‘ୟଂ ୟଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିସୋଳସୱିଧଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ୟଂ ୟଂ ଲୋକିୟାଦିଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆଚରିୟେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ଏତ୍ତକମେୱ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ନିୟୁତ୍ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତସାସନପଟ୍ଠାନତୋ ୟଂ ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନିୟୁତ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ…ପେ॰… ନିୟୁତ୍ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟତ୍ତକୋ ୱଚନକ୍କମୋ ଭାସିତୋ, ଏତ୍ତକେନ ୱଚନକ୍କମେନ କିଂ ନେତ୍ତି ସମତ୍ତା, ଉଦାହୁ ଅସମତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ୟା ନେତ୍ତି ଭାସିତା, ଭଗୱତା ସା ନେତ୍ତି ଅନୁମୋଦିତା, ମୂଲସଙ୍ଗୀତିୟଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି ଥେରାସଭେହି ୟା ନେତ୍ତି ସଙ୍ଗୀତା, ସା ନେତ୍ତି ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ…ପେ॰… ନିୟୁତ୍ତଂ ସାସନପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ୱଚନକ୍କମେନ ସମତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣାୱ ହୋତି ।
ଇତି ସମତ୍ତାୟ ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ଭାସିତାୟ ଭଗୱତା ଅନୁମୋଦିତାୟ ମୂଲସଙ୍ଗୀତିୟଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି ଥେରାସଭେହି ସଙ୍ଗୀତାୟ ନେତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସଦ୍ଧମ୍ମପାଲନାମେନ ମହାଧମ୍ମରାଜଗୁରୁନା ମହାଥେରେନ ରଚିତା ଜିନପୁତ୍ତାନଂ ହିତକରା ନେତ୍ତିୱିଭାୱନା ଛବ୍ବୀସାଧିକନୱସତେ ସକ୍କରାଜେ ସାୱଣମାସେ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ନୱମଦିୱସେ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନସମୟେ ସମତ୍ତା ।
ଇତି ସାସନପଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତିବଲାନୁରୂପା ରଚିତା ୱିଭାୱନା
ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥା
ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ନାଥୋ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ନାୟକୋ ।
ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଗୋତମୋ ଜିନୋ, ଅନେକଗୁଣଲଙ୍କତୋ ॥
ସାସନଂ ତସ୍ସ ସେଟ୍ଠସ୍ସ, ଅଟ୍ଠୱସ୍ସସତାଧିକଂ ।
ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ ୟଦା ପତ୍ତଂ, ନିମ୍ମଲଂ ୱଡ୍ଢନଂ ସୁଭଂ ॥
ତଦା ଭୂମିସ୍ସରୋ ମହାଧମ୍ମରାଜା ମହିଦ୍ଧିକୋ ।
ଆଣାଚକ୍କେନ ସାରେତି, ରାଜା ନୋଅନୁୱତ୍ତକେ ॥
ଲଦ୍ଧା ସେତଗଜେ ୱରେ, ଲୋକେ ୱିମ୍ହୟଜାନକେ ।
ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ମହାୱୀରୋ, ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାଭିମୋଦତି ॥
ତସ୍ମିଂ ୱସ୍ସେୱ ସାୱଣେ, ମାସେ ନୱମଦିୱସେ ।
ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ କାଲେ, ନିବ୍ବତ୍ତାୟଂ ୱିଭାୱନା ॥
ୟତ୍ତକଂ ସାସନଂ ଠିତଂ, ତତ୍ତକଂ ରଚିତଂ ମୟା ।
ଠାତୁ ନେତ୍ତିୱିଭାୱନା, ଜିନପୁତ୍ତହିତାୱହା ॥
ଇତି ତଂ ରଚୟନ୍ତେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ଅଧିଗତଂ ମୟା ।
ହୋନ୍ତୁ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ସବ୍ବେ ୱିମୁତ୍ତିଭାଗିନୋ ॥
ରାଜଦେୱୀ ପୁତ୍ତନତ୍ତା, ପନତ୍ତା ଚ ସଜାତିକା ।
ସବ୍ବେ ରଜ୍ଜସୁଖେ ଠତ୍ୱା, ଚରନ୍ତୁ ଚରିତଂ ସୁଖୀ ॥
ଦେୱୋ କାଲେ ସୁୱସ୍ସତୁ, ସବ୍ବୋ ରଟ୍ଠଜନୋ ସୁଖୀ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅହିଂସନ୍ତୋ, ପିୟୋ ହୋତୁ ହିତାୱହୋତି ॥
ନେତ୍ତିୱିଭାୱିନୀ ନିଟ୍ଠିତା ।