ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଅଭିନୱଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଦୀଘନିକାୟେ

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଅଭିନୱଟୀକା

(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)

୨. ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ରାଜାମଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୦. ଇଦାନି ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନାତି ଅନୁକ୍କମେନ ପଦୱଣ୍ଣନା, ପଦଂ ପଦଂ ପତି ଅନୁକ୍କମେନ ୱଣ୍ଣନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଞ୍ହି, ଉତ୍ତାନଂ ୱା ପଦମଞ୍ଞତ୍ର ୱଣ୍ଣନାପି ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ପୁବ୍ବେ ଅୱଣ୍ଣିତପଦୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଗ୍ଗଜନପଦଟ୍ଠାନୱିସେସସମ୍ପଦାଦିୟୋଗତୋ ପଧାନଭାୱେନ ରାଜୂହି ଗହିତଟ୍ଠେନ ଏୱଂନାମକଂ, ନ ପନ ନାମମତ୍ତେନାତି ଆହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ନନୁ ମହାୱଗ୍ଗେ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେ ଆଗତୋ ଏସ ପୁରୋହିତୋ ଏୱ, ନ ରାଜା, କସ୍ମା ସୋ ରାଜସଦ୍ଦୱଚନୀୟଭାୱେନ ଗହିତୋତି ? ମହାଗୋୱିନ୍ଦେନ ପୁରୋହିତେନ ପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ଚେତଂ ରେଣୁନା ନାମ ମଗଧରାଜେନ ପରିଗ୍ଗହିତମେୱାତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୋ ରାଜସଦ୍ଦୱଚନୀୟଭାୱେନ ଗହିତୋ ତସ୍ସ ରାଜାଭାୱତୋ । ମହାଗୋୱିନ୍ଦପରିଗ୍ଗହିତଭାୱକିତ୍ତନଞ୍ହି ତଦା ରେଣୁରଞ୍ଞା ପରିଗ୍ଗହିତଭାୱୂପଲକ୍ଖଣଂ । ସୋ ହି ତସ୍ସ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକାରକୋ ପୁରୋହିତୋ, ଇଦମ୍ପି ଚ ଲୋକେ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣଂ ‘‘ରାଜକମ୍ମପସୁତେନ କତମ୍ପି ରଞ୍ଞା କତ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମନ୍ଧାତୁରଞ୍ଞା ଚେୱ ମହାଗୋୱିନ୍ଦଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପୁରୋହିତମାଣାପେତ୍ୱା ରେଣୁରଞ୍ଞା ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ରାଜୂହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ରାଜଗହନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ମହାଗୋୱିନ୍ଦୋ’’ତି ମହାନୁଭାୱୋ ଏକୋ ପୁରାତନୋ ରାଜାତି ୱଦନ୍ତି । ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି ରାଜଧାନୀଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ଗୟ୍ହତୀତି ହି ଗହଂ, ରାଜୂନଂ, ରାଜୂହି ୱା ଗହନ୍ତି ରାଜଗହଂ । ନଗରସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଅଞ୍ଞେପେତ୍ଥ ପକାରେତି ନଗରମାପନେନ ରଞ୍ଞା କାରିତସବ୍ବଗେହତ୍ତା ରାଜଗହଂ, ଗିଜ୍ଝକୂଟାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପବ୍ବତେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପବ୍ବତରାଜେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଗେହସଦିସନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ସମ୍ପନ୍ନଭୱନତାୟ ରାଜମାନଂ ଗେହନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖତାୟ ଅନତ୍ଥାୱହିତୁକାମେନ ଉପଗତାନଂ ପଟିରାଜୂନଂ ଗହଂ ଗହଣଭୂତନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ରାଜୂହି ଦିସ୍ୱା ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ତେସଂ ଗହଂ ଗେହଭୂତନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟତାଦୀହି ରାଜତି, ନିୱାସସୁଖତାଦିନା ଚ ସତ୍ତେହି ମମତ୍ତୱସେନ ଗୟ୍ହତି ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତୀତିପି ରାଜଗହନ୍ତି ଏଦିସେ ପକାରେ । ନାମମତ୍ତମେୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ପଦେସୋ ୱିସେସଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଉଳାରସତ୍ତପରିଭୋଗୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚା’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଦାପି କଦାଚି ସମ୍ଭୱତୋ, ‘‘ନଗରଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଇଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମେୱ ମନୁସ୍ସାୱାସସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତେସନ୍ତି ୟକ୍ଖାନଂ । ୱସନୱନନ୍ତି ଆପାନଭୂମିଭୂତଂ ଉପୱନଂ ।

ଅୱିସେସେନାତି ୱିହାରଭାୱସାମଞ୍ଞେନ, ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସିଦ୍ଧଂ ୱିସେସପରାମସନମନ୍ତରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି, (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୦୧; ପାଚି॰ ୧୪୭; ପରି॰ ୪୪୧) ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦) ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୭୧, ୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭, ୪୫୯, ୫୦୯; ୨.୩୦୯, ୩୧୫; ୩.୨୩୦; ୱିଭ॰ ୬୪୨) ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୯) ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସିଦ୍ଧେନ ୱିସେସପରାମସନେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଇରିୟାପଥୱିହାରାଦିୱିସେସୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନଂ, ନ ଏୱମିଦଂ, ଇଦଂ ପନ ତଥା ୱିସେସପରାମସନମନ୍ତରେନ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନନ୍ତି ।

ସତିପି ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନେ ଇଧ ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତୱିସେସୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନମେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିନା । କସ୍ମା ପନ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସିଦ୍ଧସ୍ସ ୱିସେସପରାମସନସ୍ସାଭାୱେପି ଇଧ ୱିସେସୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ୱିସେସୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନସ୍ସ ସଦ୍ଦନ୍ତରସଙ୍ଖାତୱିସେସୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଏୱ । ୱିସେସୱଚନେ ହି ଅସତି ୱିସେସମିଚ୍ଛତା ୱିସେସୋ ପୟୋଜିତବ୍ବୋତି । ଅପିଚ ଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଦୀପନମେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି । କସ୍ମା ଚାୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ? ଦିବ୍ବୱିହାରାଦୀନମ୍ପି ସାଧାରଣତୋ । କଦାଚିପି ହି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିନା ନ ଭୱତି ତମନ୍ତରେନ ଅତ୍ତଭାୱପରିହରଣାଭାୱତୋତି ।

ଇରିୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଇରିୟା, କାୟିକକିରିୟା, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତନୁପାୟଭାୱତୋ ପଥୋତି ଇରିୟାପଥୋ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୟୋ । ନ ହି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିଅୱତ୍ଥାହି ୱିନା କଞ୍ଚି କାୟିକଂ କିରିୟଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ସୋ ତାୟ ପୱତ୍ତନୁପାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିହରତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନ, ୱିହରଣମତ୍ତଂ ୱା ତନ୍ତି ୱିହାରୋ, ସୋ ଏୱ ୱିହାରୋ ତଥା, ଅତ୍ଥତୋ ପନେସ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିଆକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋୱ । ଦିୱି ଭୱୋ ଦିବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିଦେୱଲୋକେ ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ୱା ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୋ, ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଦିବ୍ବୋ, ଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରାଦିୱସେନ ୱା ମହାଗତିକତ୍ତା ଦିବ୍ବୋ, ସୋୱ ୱିହାରୋ, ଦିବ୍ବଭାୱାୱହୋ ୱା ୱିହାରୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି । ନେତ୍ତିୟଂ [ନେତ୍ତି॰ ୮୬ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ପନ ଚତସ୍ସୋ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରାତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ମେତ୍ତାଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରତା ୱିୟ ତାସଂ ଭାୱନାୱିସେସଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଦିବ୍ବଭାୱାୱହସାମଞ୍ଞତୋ ତାପି ‘‘ଦିବ୍ବୱିହାରା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ୱା ହିତୂପସଂହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସେଟ୍ଠଭୂତା ୱିହାରାତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ମେତ୍ତାଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ଅରିୟା ଉତ୍ତମା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ୱା ଅରିୟାନଂ ୱିହାରାତି ଅରିୟୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋପି ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ । ଇଧ ପନ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ତବ୍ବସେନ ପୱତ୍ତା ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଅଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତି ଚ ଭଗୱତୋ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରା ।

ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନନ୍ତି ତାସମେକତୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏକେନ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ସମଙ୍ଗୀଭାୱପରିଦୀପନଂ, ଭାୱଲୋପେନାୟଂ ଭାୱପ୍ପଧାନେନ ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ଭଗୱା ହି ଲୋଭଦୋସମୋହୁସ୍ସନ୍ନେ ଲୋକେ ସକପଟିପତ୍ତିୟା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତ୍ଥଂ ତଂ ତଂ ୱିହାରେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ତଥା ହି ୟଦା ସତ୍ତା କାମେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା କିର ଭଗୱା ଦିବ୍ବେନ ୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିମୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାମେସୁ ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥଂ ସତ୍ତେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଦୋସକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିମୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଦୋସେନ ଦୋସଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ପବ୍ବଜିତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିୱଦନ୍ତି, ତଦା ଅରିୟୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିମୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅମୋହେନ ମୋହଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ସତ୍ତାନଂ ୱିୱିଧଂ ହିତସୁଖଂ ହରତି, ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ଚ ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।

‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଗୁଣଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ ୱା । ତେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ୱଦମାନୋ ପନ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଜୋତକୋ, ‘‘ହରତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଚ ନେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଞାପେତି ‘‘ଠିତୋପୀ’’ତିଆଦିନା ୱିଚ୍ଛେଦନୟନାକାରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତତ୍ଥ କସ୍ସ କେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, କଥଂ କସ୍ସ ନୟନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦୀତି ଅୟମ୍ପି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି । ୟଦିପି ଭଗୱା ଏକେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ ଚିରତରଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥାପି ଉପାଦିନ୍ନକସ୍ସ ନାମ ସରୀରସ୍ସ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିପତନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଅପତମାନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ, ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଚ କାଲଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ୱସତି, ସତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱିୱିଧଂ ସୁଖଂ ହରତି, ତସ୍ମା ୱିୱିଧଂ ହରତୀତି ୱିହରତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି ୱତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନମନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘ଅମ୍ବୱନେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦମସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ତସ୍ସାତି ରାଜଗହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗୋଚରଗାମସ୍ସ । ୟସ୍ସ ସମୀପୱସେନ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ପୱତ୍ତତି, ସୋପି ତସ୍ସ ସମୀପୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ରାଜଗହସମୀପେ ଅମ୍ବୱନେ’’ତି ଇମିନା । ସମୀପତ୍ଥେତି ଅମ୍ବୱନସ୍ସ ସମୀପତ୍ଥେ । ଏତନ୍ତି ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି ୱଚନଂ । ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଆଧାରୱଚନଂ । ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଭୁମ୍ମଂ, ଆଧାରୋ, ତଦେୱ ୱଚନଂ ତଥା, ଭୁମ୍ମେ ପୱତ୍ତଂ ୱା ୱଚନଂ ୱିଭତ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତେନ ୟୁତ୍ତଂ ତଥା, ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାମଂ ଭଗୱା ଅମ୍ବୱନେୟେୱ ୱିହରତି । ତସ୍ସମୀପତ୍ତା ପନ ଗୋଚରଗାମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭୁମ୍ମୱଚନୱସେନ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ତଂ ‘‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି, କୂପେ ଗଗ୍ଗକୁଲ’’ନ୍ତି ଚାତି । ଅନେନେୱ ୟଦି ଭଗୱା ରାଜଗହେ ୱିହରତି, ଅଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅମ୍ବୱନେ’’ତି । ୟଦି ଚ ଅମ୍ବୱନେ, ଏୱମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି । ନ ହି ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ପାସାଦେ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଇଧ ଅଧିକରଣାଧିକରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଦ୍ୱୟନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟାତି ଚୋଦନା ଅନୱକାସା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁମାରଭତୋ ଏୱ କୋମାରଭଚ୍ଚୋ ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିପଚ୍ଚୟେନ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ୟଥା ‘‘ଭିସଗ୍ଗମେୱ ଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧକପାଳିୱସେନ ତଦତ୍ଥଂ ସାଧେତି । କସ୍ମା ଚ ଅମ୍ବୱନଂ ଜୀୱକସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେନ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଦୋସାଭିସନ୍ନନ୍ତି ୱାତପିତ୍ତାଦିୱସେନ ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସଂ । ୱିରେଚେତ୍ୱାତି ଦୋସପ୍ପକୋପତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା । ସିୱେୟ୍ୟକଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗନ୍ତି ସିୱିରଟ୍ଠେ ଜାତଂ ମହଗ୍ଘଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ । ଦିୱସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଏକସ୍ସେୱ ଦିୱସସ୍ସ ଦ୍ୱିୱାରେ ୱା ତିୱାରେ ୱା ଭାଗେ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଦିୱସେ ଦ୍ୱିୱାରଂ ୱା ତିୱାରଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ବପଟ୍ଟୱଣ୍ଣେନାତି ତମ୍ବଲୋହପଟ୍ଟୱଣ୍ଣେନ । ସଚୀୱରଭତ୍ତେନାତି ଚୀୱରେନ, ଭତ୍ତେନ ଚ । ‘‘ତଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଇମିନା ନ ଭଗୱା ଅମ୍ବୱନମତ୍ତେୟେୱ ୱିହରତି, ଅଥ ଖୋ ଏୱଂ କତେ ୱିହାରେ । ସୋ ପନ ତଦଧିକରଣତାୟ ୱିସୁଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସାମଞ୍ଞେ ହି ସତି ସନ୍ଧାୟଭାସିତନିଦ୍ଧାରଣଂ ।

ଅଡ୍ଢେନ ତେଳସ ଅଡ୍ଢତେଳସ । ତାଦିସେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି । ଅଡ୍ଢୋ ପନେତ୍ଥ ସତସ୍ସେୱ । ୟେନ ହି ପୟୁତ୍ତୋ ତବ୍ଭାଗୱାଚକୋ ଅଡ୍ଢସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ପଣ୍ଣାସାୱ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାସାୟ ଊନାନି ତେଳସ ଭିକ୍ଖୁସତାନୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ଅଡ୍ଢସତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଡ୍ଢମେୱ ସତଂ ସତସ୍ସ ୱା ଅଡ୍ଢଂ ତଥା ।

ରାଜତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦିବ୍ବତି ସୋଭତି ଚ । ରଞ୍ଜେତୀତି ଦାନାଦିନା, ସସ୍ସମେଧାଦିନା ଚ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ରମେତି, ଅତ୍ତନି ୱା ରାଗଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ଜନପଦୱାଚିନୋ ପୁଥୁୱଚନପରତ୍ତା ‘‘ମଗଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଜନପ୍ପଦାପଦେସେନ ୱା ତବ୍ବାସିକାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ରଞ୍ଞୋତି ପିତୁ ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ । ସସତି ହିଂସତୀତି ସତ୍ତୁ, ୱେରୀ, ଅଜାତୋୟେୱ ସତ୍ତୁ ଅଜାତସତ୍ତୁ । ‘‘ନେମିତ୍ତକେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱଚନେନ ଚ ଅଜାତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତୁଭାୱୋ ନ ତାୱ ହୋତି, ସତ୍ତୁଭାୱସ୍ସ ପନ ତଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏୱଂ ୱୋହରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜାତସ୍ସେୱ ପନ ତସ୍ସ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଲୋହିତଂ ପିୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଦେୱିୟା ଦୋହଳସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଜାତୋୟେୱେସ ରଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୂତିପି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି, ସମତ୍ଥେତି ଚ । ଦୋହଳୋତି ଅଭିଲାସୋ । ଭାରିୟେତି ଗରୁକେ, ଅଞ୍ଞେସଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ ୱା । ଅସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଅସକ୍କୁଣମାନା । ଅକଥେନ୍ତୀତି ଅକଥୟମାନା ସମାନା । ନିବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୱଚସା ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣସତ୍ଥକେନାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟେନ ସତ୍ଥକେନ, ଘନସୁୱଣ୍ଣକତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟୋମୟଞ୍ହି ରଞ୍ଞୋ ସରୀରଂ ଉପନେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖତେନ ୱା ଅୟୋମୟସତ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥେପି ଅୟମେୱାଧିପ୍ପାୟୋ । ବାହୁଂ ଫାଲାପେତ୍ୱାତି ଲୋହିତସିରାୱେଧୱସେନ ବାହୁଂ ଫାଲାପେତ୍ୱା । କେୱଲସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ଗବ୍ଭିନିୟା ଦୁଜ୍ଜୀରଭାୱତୋ ଉଦକେନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାୟେସି । ହଞ୍ଞିସ୍ସତୀତି ହଞ୍ଞିସ୍ସତେ, ଆୟତିଂ ହନୀୟତେତି ଅତ୍ଥୋ । ନେମିତ୍ତକାନଂ ୱଚନଂ ତଥଂ ୱା ସିୟା, ୱିତଥଂ ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପୁତ୍ତୋତି ୱା ଧୀତାତି ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞମ୍ପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱାରେସି । ରଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ରଜ୍ଜଂ, ରଜ୍ଜସ୍ସ ସମୀପେ ପୱତ୍ତତୀତି ଓପରଜ୍ଜଂ, ଠାନନ୍ତରଂ ।

ମହାତି ମହତୀ । ସମାସେ ୱିୟ ହି ୱାକ୍ୟେପି ମହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ମହାଦେସୋ । ଧୁରାତି ଗଣସ୍ସ ଧୁରଭୂତା, ଧୋରୟ୍ହା ଜେଟ୍ଠକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁରଂ ନୀହରାମୀତି ଗଣଧୁରମାୱହାମି, ଗଣବନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସୋ ନ ସକ୍କା’’ତିଆଦିନା ପୁନ ଚିନ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟେନାତି ଅହିମେଖଲିକକୁମାରୱଣ୍ଣୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିନା । ତେନାତି ଅପ୍ପାୟୁକଭାୱେନ । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତେନ ହୀତି ୱା ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁମାରଂ…ପେ॰… ଉୟ୍ୟୋଜେସୀ’’ତି । ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଖନ୍ଧକେ ଆଗତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ଖୋତିଆଦୀହିପି ଖନ୍ଧକପାଳିୟେୱ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୯) ।

ପୋତ୍ଥନିୟନ୍ତି ଛୁରିକଂ । ୟଂ ‘‘ନଖର’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦିୱା ଦିୱସେତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫୦) ଦିୱସସ୍ସପି ଦିୱା । ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ହେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ‘‘ଦିୱା ଦିୱସସ୍ସା’’ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦସ୍ସନତୋ । ଦିୱସ୍ସ ଦିୱସେତିପି ୱଟ୍ଟତି ଅକାରନ୍ତସ୍ସପି ଦିୱସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ନେପାତିକମ୍ପି ଦିୱାସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ହି ଦିୱସସ୍ସ ୱିସେସୋ ଦିୱସୋତି । ‘‘ଭୀତୋ’’ତିଆଦି ପରିୟାୟୋ, କାୟଥମ୍ଭନେନ ୱା ଭୀତୋ । ହଦୟମଂସଚଲନେନ ଉବ୍ବିଗ୍ଗୋ । ‘‘ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ୱା, ମା ୱା’’ତି ପରିସଙ୍କାୟ ଉସ୍ସଙ୍କୀ । ଞାତେ ସତି ଅତ୍ତନୋ ଆଗଚ୍ଛମାନଭୟୱସେନ ଉତ୍ରସ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ଦେୱଦତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାକାରଂ ୱିପ୍ପକାରନ୍ତି ଅପକାରଂ ଅନୁପକାରଂ, ୱିପରୀତକିଚ୍ଚଂ ୱା । ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂତି ଦେୱଦତ୍ତପରିସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅପନୟନୱସେନ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା । ରଜ୍ଜେନାତି ୱିଜିତେନ । ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ‘‘ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ରାଜଭାୱେନ ୱା ।

ମନସୋ ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛା ମନୋରଥୋ ର-କାରାଗମଂ, ତ-କାରଲୋପଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିବ୍ଭମକରଣତୋ ମନସୋ ରଥୋ ଇୱ ମନୋରଥୋ, ମନୋ ଏୱ ରଥୋ ୱିୟାତି ୱା ମନୋରଥୋତିପି ନେରୁତ୍ତିକା ୱଦନ୍ତି । ସୁକିଚ୍ଚକାରିମ୍ହୀତି ସୁକିଚ୍ଚକାରୀ ଅମ୍ହି । ଅୱମାନନ୍ତି ଅୱମଞ୍ଞନଂ ଅନାଦରଂ । ମୂଲଘଚ୍ଚନ୍ତି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ । ରାଜକୁଲାନଂ କିର ସତ୍ଥେନ ଘାତନଂ ରାଜୂନମନାଚିଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ନନୁ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତାପନଗେହଂ ନାମ ଉଣ୍ହଗହାପନଗେହଂ, ତଂ ପନ ଧୂମେନେୱ ଅଚ୍ଛିନ୍ନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧୂମଘର’’ନ୍ତି । କମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟାତି ତାପନ କମ୍ମକରଣତ୍ଥମେୱ । କେନଚି ଛାଦିତତ୍ତା ଉଚ୍ଚୋ ଅଙ୍ଗୋତି ଉଚ୍ଚଙ୍ଗୋ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗହଣତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଉନ୍ନତଙ୍ଗୋତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଚ୍ଚଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ପୱିସିତୁଂ ମା ଦେଥା’’ତି । ‘‘ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ କତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ଏୱଂ ସତି ମଜ୍ଝିମଙ୍ଗୋୱ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ କିଞ୍ଚି ଗହେତବ୍ବଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଳିୟନ୍ତି ଚୂଳାୟଂ ‘‘ଛେତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୫୫; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା) ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ମୋଳିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି । ଚତୁମଧୁରେନାତି ସପ୍ପିସକ୍କରମଧୁନାଳିକେରସ୍ନେହସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ମଧୁରେହି ଅଭିସଙ୍ଖତପାନୱିସେସେନାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ମହାଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତପାଳିୟା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୭୩) ନ ସମେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଦଧି ଚ ମଧୁ ଚ ସପ୍ପି ଚ ଫାଣିତଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ସଂସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୮୫) ତଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦଧି ଚ ମଧୁ ଚାତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦଧି ଚ ସୁମଧୁରଂ ମଧୁ ଚ । ଏକଜ୍ଝଂ ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଏକତୋ କତ୍ୱା ମିସ୍ସିତଂ ଆଲୁଳିତଂ । ତସ୍ସ ତନ୍ତି ତସ୍ସ ତଂ ଚତୁମଧୁରଭେସଜ୍ଜଂ ପିୱତୋ’’ତି ‘‘ଅତ୍ତୁପକ୍କମେନ ମରଣଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ମନସି କତ୍ୱା ରାଜା ତସ୍ସା ସରୀରଂ ଲେହିତ୍ୱା ୟାପେତି । ନ ହି ଅରିୟା ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତେନ୍ତି ।

ମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନାତି ମଗ୍ଗଫଲସୁଖୱତା, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲସୁଖୂପସଞ୍ହିତେନ ଚଙ୍କମେନ ୟାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହାରେସ୍ସାମୀତି ଅପନେସ୍ସାମି । ୱୀତଚ୍ଚିତେହୀତି ୱିଗତଅଚ୍ଚିତେହି ଜାଲୱିଗତେହି ସୁଦ୍ଧଙ୍ଗାରେହି । କେନଚି ସଞ୍ଞତ୍ତୋତି କେନଚି ସମ୍ମା ଞାପିତୋ, ଓୱଦିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମସ୍ସୁକରଣତ୍ଥାୟାତି ମସ୍ସୁୱିସୋଧନତ୍ଥାୟ । ମନଂ କରୋଥାତି ୟଥା ରଞ୍ଞୋ ମନଂ ହୋତି, ତଥା କରୋଥ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମଭୱେ । ଚେତିୟଙ୍ଗଣେତି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜନଟ୍ଠାନଭୂତେ ଚେତିୟସ୍ସ ଭୂମିତଲେ । ନିସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ । ପଞ୍ଞତ୍ତକଟସାରକନ୍ତି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଉତ୍ତମକିଲଞ୍ଜଂ । ତଥାୱିଧୋ କିଲଞ୍ଜୋ ହି ‘‘କଟସାରକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଦ୍ୱୟସ୍ସ । ତଂ ପନ ମନୋପଦୋସୱସେନେୱ ତେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ –

‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟା ।

ମନସା ଚେ ପଦୁଟ୍ଠେନ, ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା ।

ତତୋ ନଂ ଦୁକ୍ଖମନ୍ୱେତି, ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୯୦) ।

ପରିଚାରକୋତି ସହାୟକୋ । ଅଭେଦେପି ଭେଦମିୱ ୱୋହାରୋ ଲୋକେ ପାକଟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି । ଏକାୟପି ହି ଉପ୍ପାଦକିରିୟାୟ ଇଧ ଭେଦୱୋହାରୋ, ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ହୁତ୍ୱା, ପୱତ୍ତିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତଂ ସାତିସୟନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଞାପେତୁଂ ଏକାୟେୱ କିରିୟା ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱୁତ୍ତା । ତଥାୱଚନଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତନେୟେୱ ଦିସ୍ସତି ‘‘ମକ୍କଟକୋ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫) କଣ୍ଟକୋ ନାମ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତି, (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା) ମଣ୍ଡୂକୋ ନାମ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ପଦାନଂ ଭାୱତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସାମିଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କତଂ ପୁରିମାୟ ପଚ୍ଛିମୱିସେସନତୋ, ପରିଚାରକସ୍ସ…ପେ॰… ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ୱା ଏତ୍ଥ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭାୱତୋ ପୱତ୍ତନହେତୂତି । ଅସ୍ସ ପନ ରଞ୍ଞୋ ମହାପୁଞ୍ଞସ୍ସପି ସମାନସ୍ସ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତପୁବ୍ବତାୟ ଚିରପରିଚିତନିକନ୍ତି ୱସେନ ତତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଂ ଦିୱସମେୱାତି ରଞ୍ଞୋ ମରଣଦିୱସେୟେୱ । ଖୋଭେତ୍ୱାତି ପୁତ୍ତସ୍ନେହସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ, ତଂସହଜାତପୀତି ୱେଗସ୍ସ ଚ ସୱିପ୍ଫାରତାୟ ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନରୂପଧମ୍ମେହି ଫରଣୱସେନ ସକଲସରୀରଂ ଆଲୋଳେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ପିତୁଗୁଣନ୍ତି ପିତୁନୋ ଅତ୍ତନି ସିନେହଗୁଣଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୟି ଜାତେପୀ’’ତିଆଦି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେଥାତି ତୁରିତୱସେନ, ସୋକୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱାତି ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ।

ନାଳାଗିରିହତ୍ଥିଂ ମୁଞ୍ଚାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଅଭିମାରକପୁରିସପେସେନାଦିପ୍ପକାରେନା’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତ୍ତୟଂ ପଚ୍ଚାମସତି, କତ୍ଥଚି ପନ ସୋ ନ ଦିଟ୍ଠୋ । ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନୀତି ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୟାୱଜୀୱଂ ଆରଞ୍ଞିକା ଅସ୍ସୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୦୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ୱିନୟେ ୱୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି । ୟାଚିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟାଚନଂ ୱିୟ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ୟାଚତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିନୟେ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୧୦) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଭେଦଂ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତାଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ପନ ଅକତେପି ସଙ୍ଘଭେଦେ ତେହି ସଞ୍ଞାପେତିୟେୱ । ଉଣ୍ହଲୋହିତନ୍ତି ବଲୱସୋକସମୁଟ୍ଠିତଂ ଉଣ୍ହଭୂତଂ ଲୋହିତଂ । ମହାନିରୟେତି ଅୱୀଚିନିରୟେ । ୱିତ୍ଥାରକଥାନୟୋତି ଅଜାତସତ୍ତୁପସାଦନାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାୟ କଥାୟ ନୟମତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସା ନ ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ସଙ୍ଗୀତିକଥା ୱିୟ ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ଆଗତାପି ସା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଚୋଦନାୟ ଆହ ‘‘ଆଗତତ୍ତା ପନ ସବ୍ବଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଖନ୍ଧକେ ଆଗତତ୍ତା, କିଞ୍ଚିମତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱଚନକ୍କମସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ୱିରୋଧୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ନିଗମନଂ ।

କୋସଲରଞ୍ଞୋତି ପସେନଦିକୋସଲସ୍ସ ପିତୁ ମହାକୋସଲରଞ୍ଞୋ । ନନୁ ୱିଦେହସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଧୀତା ୱେଦେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ନ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ’’ତି ଇମିନା । ଅଥ କେନଟ୍ଠେନାତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନମେତ’’ନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତୱେୱଚନଂ, ପଣ୍ଡିତନାମନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ପଦତ୍ଥୋ କେନ ନିବ୍ବଚନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ରାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିଦନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତି । ୱେଦେନାତି କରଣଭୂତେନ ଞାଣେନ । ‘‘ଈହତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପୱତ୍ତତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୱେଦେହୀତି ଇଧ ନଦାଦିଗଣୋତି ଆହ ‘‘ୱେଦେହିୟା’’ତି ।

ସୋୟେୱ ଅହୋ ତଦହୋ, ସତ୍ତମୀୱଚନେନ ପନ ‘‘ତଦହୂ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ । ଉପସଦ୍ଦେନ ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱସସଦ୍ଦୋ ଉପୱସନେୟେୱ, ନ ୱସନମତ୍ତେ, ଉପୱସନଞ୍ଚ ସମାଦାନମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲେନାତି ସାସନେ ଅରିୟୁପୋସଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନସନେନାତି ଅଭୁଞ୍ଜନମତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ବାହିରୁପୋସଥଂ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ଏକଚ୍ଚଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ଗୋପାଲକୁପୋସଥୋ ଅଭିଜ୍ଝାସହଗତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନିଗଣ୍ଠୁପୋସଥୋ ମୋସୱଜ୍ଜାଦିୱସେନ । ୟଥାହ ୱିସାଖୁପୋସଥେ ‘‘ସୋ ତେନ ଅଭିଜ୍ଝାସହଗତେନ ଚେତସା ଦିୱସଂ ଅତିନାମେତୀ’’ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ‘‘ଇତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଚ୍ଚେ ସମାଦପେତବ୍ବା, ମୁସାୱାଦେ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସମାଦପେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଚ ଆଦି ।

ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥାନୁରୂପଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ନିବ୍ବଚନାନୁରୂପଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥସଦ୍ଦେ । ସମାନସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନଂ ଅନେକପ୍ପଭେଦାନଂ ଅତ୍ଥାନମୁଦ୍ଧରଣଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ସମାନସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ୱା ଅତ୍ଥେସୁ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଅନେକତ୍ଥଦସ୍ସନଞ୍ହି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥମେୱ । ନନୁ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପତି ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଚୋଦନା, ସୋଧନା ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ଅପିଚ ୱିସେସସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱାଚକଭାୱତୋ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାଦିୱିସୟୋପି ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ସାମଞ୍ଞରୂପୋ ଏୱ, ଅଥ କସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାଦିୱିସେସୱିସୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ତାଦିସଂ ସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞମନାଦିୟିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସୀଲଦିଟ୍ଠିୱସେନ (ସୀଲସୁଦ୍ଧିୱସେନ ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫୦) ଉପେତେହି ସମଗ୍ଗେହି ୱସୀୟତି ନ ଉଟ୍ଠୀୟତୀତି ଉପୋସଥୋ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ସମାଦାନୱସେନ, ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱା ଉପେଚ୍ଚ ଅରିୟୱାସାଦିଅତ୍ଥାୟ ୱସିତବ୍ବୋ ଆୱସିତବ୍ବୋତି ଉପୋସଥୋ, ସୀଲଂ । ଅନସନାଦିୱସେନ ଉପେଚ୍ଚ ୱସିତବ୍ବୋ ଅନୁୱସିତବ୍ବୋତି ଉପୋସଥୋ, ୱତସମାଦାନସଙ୍ଖାତୋ ଉପୱାସୋ । ନୱମହତ୍ଥିକୁଲପରିୟାପନ୍ନେ ହତ୍ଥିନାଗେ କିଞ୍ଚି କିରିୟମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଂକୁଲସମ୍ଭୂତତାମତ୍ତଂ ପତି ରୁଳ୍ହିୱସେନେୱ ଉପୋସଥୋତି ସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରୟୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଉସେତି ଦାହେତୀତି ଉପୋସଥୋ, ଉସସଦ୍ଦୋ ଦାହେତିପି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ଦିୱସେ ପନ ଉପୋସଥ ସଦ୍ଦପୱତ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦାଫଗ୍ଗୂ’’ତିଆଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ସବ୍ବସୋ କିଲେସମଲାଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସଦାତି ନିଚ୍ଚକାଲମ୍ପି । ଫଗ୍ଗୂତି ଫଗ୍ଗୁଣୀନକ୍ଖତ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତଂ ଭୱତି, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଚେତସ୍ସ ସିଦ୍ଧି । ୟସ୍ସ ହି ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଫଗ୍ଗୁଣମାସେ ଉତ୍ତରଫଗ୍ଗୁଣୀୟୁତ୍ତଦିୱସେ ତିତ୍ଥନ୍ହାନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି କତପାପପୱାହନଂ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି । ତତୋ ତଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମାଗମାୱରେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲେସମଲସୁଦ୍ଧିୟା ପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି, ୱତସମାଦାନାନି ଚ ଅସମାଦିୟତୋପି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଉପୋସଥୱାସୋ ଏୱ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ ନ ଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ନୀହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପୱସିତବ୍ବଦିୱସୋତି ଉପୱସନକରଣଦିୱସୋ, ଅଧିକରଣେ ୱା ତବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନିବ୍ବଚନେନ ସମେତି । ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନେନ ଚ ନିୱାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସେସଦ୍ୱୟନିୱାରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପନ୍ନରସେ’’ତି ପଦମାରବ୍ଭ ଦିୱସୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତନିବ୍ବଚନଂ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୱସେନ ‘‘ପନ୍ନରସୋ’’ତି ହି ଦିୱସୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ତାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ନନ୍ୱେତାନି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସନ୍ତୀତି ଚୋଦନା ସିୟାତି ତଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନେନ ବହୁସୋ, ଅତିସୟତୋ ୱା ଏତ୍ଥ ତଦ୍ଧିତୱିସୟୋ ପୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଚାତୁମାସୀ, ଚାତୁମାସିନୀତି ଚ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେୟେୱ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପରିୟୋସାନଭୂତାତି ଚ ପୂରଣଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ତାୟ ସହେୱ ଚତୁମାସପରିପୁଣ୍ଣଭାୱତୋ । ଇଧାତି ପାଳିୟଂ । ତୀହି ଆକାରେହି ପୂରେତୀତି ପୁଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମାସପୁଣ୍ଣତାୟା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତଦା କତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣତାୟ ମାସପୁଣ୍ଣତା । ପୁରିମପୁଣ୍ଣମିତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପରା ପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଏକୋ ମାସୋତି ତତ୍ଥ ୱୋହାରୋ । ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଉତୁନୋ ପୁଣ୍ଣତାୟ ଉତୁପୁଣ୍ଣତା । କତ୍ତିକମାସଲକ୍ଖିତସ୍ସ ସଂୱଚ୍ଛରସ୍ସ ପୁଣ୍ଣତାୟ ସଂୱଚ୍ଛରପୁଣ୍ଣତା । ପୁରିମକତ୍ତିକମାସତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଅପରକତ୍ତିକମାସୋ, ତାୱ ଏକୋ କତ୍ତିକସଂୱଚ୍ଛରୋତି ଏୱଂ ସଂୱଚ୍ଛରପୁଣ୍ଣତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋକିକାନଂ ମତେନ ପନ ମାସୱସେନ ସଂୱଚ୍ଛରସମଞ୍ଞା ଲକ୍ଖିତା । ତଥା ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଗରୁସଙ୍କନ୍ତିୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଜୋତିସତ୍ଥେ –

‘‘ନକ୍ଖତ୍ତେନ ସହୋଦୟ-ମତ୍ଥଂ ୟାତି ସୂରମନ୍ତି ।

ତସ୍ସ ସଙ୍କଂ ତତ୍ର ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱସ୍ସଂ ମାସକମେନେୱା’’ତି ॥

ମିନୀୟତି ଦିୱସୋ ଏତେନାତି ମା । ତସ୍ସ ହି ଗତିୟା ଦିୱସୋ ମିନିତବ୍ବୋ ‘‘ପାଟିପଦୋ ଦୁତିୟା, ତତିୟା’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣୋତି ଏତିସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ସବ୍ବକଲାପାରିପୂରିୟା ପୁଣ୍ଣୋ । ଚନ୍ଦସ୍ସ ହି ସୋଳସମୋ ଭାଗୋ ‘‘କଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦା ଚ ଚନ୍ଦୋ ସବ୍ବାସମ୍ପି ସୋଳସନ୍ନଂ କଲାନଂ ୱସେନ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ’’ତି ପଦାନି ଦିୱସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘କୋମୁଦିୟା’’ତିଆଦୀନି ତଦେକଦେସରତ୍ତିୱସେନ ।

କସ୍ମା ପନ ରାଜା ଅମଚ୍ଚପରିୱୁତୋ ନିସିନ୍ନୋ, ନ ଏକକୋୱାତି ଚୋଦନାୟ ସୋଧନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିପଦତ୍ଥମେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପାୟା’’ତିଆଦୀନିପି ୱଦତି । ଏତେହି ଚାୟଂ ସୋଧନାଲେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ‘‘ଏୱଂ ରୁଚିୟମାନାୟ ରତ୍ତିୟା ତଦା ପୱତ୍ତତ୍ତା ତଥା ପରିୱୁତୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି । ଧୋୱିୟମାନଦିସାଭାଗାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ୱିୟସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ରଜତୱିମାନନିଚ୍ଛରିତେହୀତି ରଜତୱିମାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେହି, ରଜତୱିମାନପ୍ପଭାୟ ୱା ୱିପ୍ଫୁରିତେହି । ‘‘ୱିସରୋ’’ତି ଇଦଂ ମୁତ୍ତାୱଳିଆଦୀନମ୍ପି ୱିସେସନପଦଂ । ଅବ୍ଭଂ ଧୂମୋ ରଜୋ ରାହୂତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଉପକ୍କିଲେସା ପାଳିନୟେନ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୦; ପାଚି॰ ୪୪୭) । ରାଜାମଚ୍ଚେହୀତି ରାଜକୁଲସମୁଦାଗତେହି ଅମଚ୍ଚେହି । ଅଥ ୱା ଅନୁୟୁତ୍ତକରାଜୂହି ଚେୱ ଅମଚ୍ଚେହି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କଞ୍ଚନାସନେତି ସୀହାସନେ । ‘‘ରଞ୍ଞଂ ତୁ ହେମମାସନଂ, ସୀହାସନମଥୋ ୱାଳବୀଜନିତ୍ଥୀ ଚ ଚାମର’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ନିସିନ୍ନୋତି ନିସୀଦନମତ୍ତେ ଚୋଦନା । ଏତ ନ୍ତି କନ୍ଦନଂ, ପବୋଧନଂ ୱା । ଇତୀତି ଇମିନା ହେତୁନା । ନକ୍ଖତ୍ତ ନ୍ତି କତ୍ତିକାନକ୍ଖତ୍ତଛଣଂ । ସମ୍ମା ଘୋସିତବ୍ବଂ ଏତରହି ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମେହି ଲାଜେନ, ପୁଣ୍ଣଘଟେହି ଚ ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଘରେସୁ ଦ୍ୱାରଂ ୟସ୍ସ ତଦେତଂ ନଗରଂ ପଞ୍ଚ…ପେ॰… ଦ୍ୱାରଂ ।ଧଜୋ ୱଟୋ । ପଟାକୋ ପଟ୍ଟୋତି ସୀହଳିୟା ୱଦନ୍ତି । ତଦା କିର ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନସୀସେନ କତନକ୍ଖତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଉମ୍ମାଦନ୍ତିଜାତକାଦୀସୁପି (ଜା॰ ୨.୧୮.୫୭) କତ୍ତିକମାସେ ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଜ୍ଜଲିତଦୀପମାଲାଲଙ୍କତସବ୍ବଦିସାଭାଗ’’ନ୍ତି । ୱୀଥି ନାମ ରଥିକା ମହାମଗ୍ଗୋ । ରଚ୍ଛା ନାମ ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ଖୁଦ୍ଦକମଗ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୱସେନ ସମାନଭାଗେନ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳଂ ଅନୁଭୱମାନେନ ସମଭିକିଣ୍ଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏୱଂ ୱତ୍ୱାପି ତତ୍ଥେୱ ଇତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦାନଂ ଉଦାହାରୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ମାନନ୍ତି ମାନପତ୍ତଂ କତ୍ତୁଭୂତଂ । ଛଡ୍ଡନୱସେନ ଅୱସେକୋ । ସୋତୱସେନ ଓଘୋ । ପୀତିୱଚନନ୍ତି ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନୱଚନଂ କମ୍ମଭୂତଂ । ହଦୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ କତ୍ତୁଭୂତଂ । ଗହେତୁନ୍ତି ବହି ଅନିଚ୍ଛରଣୱସେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ, ହଦୟନ୍ତୋୟେୱ ଠପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିକଂ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ୱଚନଂ ପଟିଗ୍ଗାହକ ନିରପେକ୍ଖଂ କେୱଲଂ ଉଳାରାୟ ପୀତିୟା ୱସେନ ସରସତୋ ସହସାୱ ମୁଖତୋ ନିଚ୍ଛରତି, ତଦେୱିଧ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ।

ଦୋସେହି ଇତା ଗତା ଅପଗତାତି ଦୋସିନା ତ-କାରସ୍ସ ନ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘କିଲେସେ ଜିତୋ ୱିଜିତାୱୀତି ଜିନୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଦୋସାପଗତା’’ତି । ୟଦିପି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଉପକ୍କିଲେସା, ୟେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ନ ତପନ୍ତି ନ ଭାସନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଅବ୍ଭା ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ମହିକା । ଧୂମୋ ରଜୋ । ରାହୁ ଭିକ୍ଖୱେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି, (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୭) ତଥାପି ତତିୟୁପକ୍କିଲେସସ୍ସ ପଭେଦଦସ୍ସନ ୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚହି ଉପକ୍କିଲେସେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଚ ରମଣୀୟାଦିସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଅନୀୟ-ସଦ୍ଦୋପି ବହୁଲା କତ୍ୱତ୍ଥାଭିଧାୟକୋ ୟଥା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୯୬) ଦସ୍ସେତି ‘‘ରମୟତୀ’’ତି ଇମିନା । ଜୁଣ୍ହାୱସେନ ରତ୍ତିୟା ସୁରୂପତ୍ତମାହ ‘‘ୱୁତ୍ତଦୋସୱିମୁତ୍ତାୟା’’ତିଆଦିନା । ଅବ୍ଭାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଦୋସା । ଅୟଞ୍ଚ ହେତୁ ‘‘ଦସ୍ସିତୁଂ ୟୁତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ତେନ କାରଣେନ, ଉତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପାସାଦିକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଈଦିସାୟ ରତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତୋ ଦିୱସୋ ମାସୋ ଉତୁ ସଂୱଚ୍ଛରୋତି ଏୱଂ ଦିୱସମାସାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୁପାୟା ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଲକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଲକ୍ଖଣିୟା, ସା ଏୱ ଲକ୍ଖଞ୍ଞା ୟ-ୱତୋ ଣ-କାରସ୍ସ ଞ-କାରାଦେସୱସେନ ୟଥା ‘‘ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ ସୁମାପିତା’’ତି ଆହ ‘‘ଦିୱସମାସାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

‘‘ୟଂ ନୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି ୱଚନତୋ ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥସମଣୋ, ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତସମଣୋ, ନ ଚ ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମିତପାପତାୟା’’ତିଆଦି । ବହତି ପାପେ ବହି କରୋତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ବହୁୱଚନେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ, ଏକୱଚନେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟୋ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ପୟିରୁପାସତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୟିରୁପାସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବହୁୱଚନେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନୱସେନ ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅତ୍ତନି, ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେ ଚ ହି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ ନିରୁଳ୍ହୋ । ପୟିରୁପାସତୋତି ଚ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟନିଦ୍ଦେସୋ ଏସ ୟଥା ‘‘ପୟିରୁଦାହାସୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ହି ବହୁଲଂ ଦିଟ୍ଠପୟୋଗୋ, ୟଦିଦଂ ପରିସଦ୍ଦେ ୟ-କାରପରେ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ । ତଥା ହି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି ‘‘ପରିୟାଦୀନଂ ରୟାଦିୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟରାଦୀହି ୱିପରିୟାୟୋ’’ତି । ୟନ୍ତି ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା । ଇମିନା ସବ୍ବେନପି ୱଚନେନାତି ‘‘ରମଣୀୟା ୱତା’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ଓଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଓଭାସଭୂତଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ, ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାପରାଧତାୟାତି ମହାଦୋସତାୟ ।

‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ତଦତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟୱସେନ ଅତ୍ଥୁପନୟନେ, ତେନ ୟଥା ରାଜା ଅଜାତସତ୍ତୁ ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଘାତନେନ ମହାପରାଧୋ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ମହାନତ୍ଥକରସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଅପସ୍ସୟଭାୱେନାପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପନେତି । ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଛାୟାୟାତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଜୀୱକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟେନ, ତଂ ପମୁଖଂ କତ୍ୱା ଅପସ୍ସାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିକ୍ଖେପପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନାୟ ଅତ୍ତନୋ କଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ, ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅସିକ୍ଖିତାନନ୍ତି କାୟୱଚୀସଂୟମନେ ୱିଗତସିକ୍ଖାନଂ । କୁଲୂପକେତି କୁଲମୁପଗତେ ସତ୍ଥାରେ । ଗହିତାସାରତାୟାତି ଗହେତବ୍ବଗୁଣସାରୱିଗତତାୟ । ନିବ୍ବିକ୍ଖେପନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସମପନୟନୱିରହିତଂ ।

ଭଦ୍ଦନ୍ତି ଅୱସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତାୟ ସୁନ୍ଦରଂ ।

୧୫୧. ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ଇମାୟ ପାଳିଚ୍ଛାୟାୟ ଅଧିଗତୋ, ଇମମତ୍ଥମେୱ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ପାଳିୟମେୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦିନା । ଅସତ୍ଥାପି ସମାନୋ ସତ୍ଥା ପଟିଞ୍ଞାତୋ ୟେନାତି ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞାତୋ, ତସ୍ସ ଅବୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ସମାନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧପଟିଞ୍ଞାତସ୍ସ ‘‘ଅହମେକୋ ଲୋକେ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନୁସାସକୋ’’ତି ଆଚରିୟପଟିଞ୍ଞାତଭାୱଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦିନା ଅନୁସ୍ସୁତିମତ୍ତଂ ପତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟୋୱ କିରସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ପରତୋ ମକ୍ଖଲିପଦନିବ୍ବଚନେପି। ଏକୂନଦାସସତଂ ପୂରୟମାନୋତି ଏକେନୂନଦାସସତଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଅନୂନଦାସସତଂ କତ୍ୱା ପୂରୟମାନୋ । ଏୱଂ ଜାୟମାନୋ ଚେସ ମଙ୍ଗଲଦାସୋ ଜାତୋ । ଜାତରୂପେନେୱାତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ୱିଜାତୱେସେନେୱ, ୟଥା ୱା ସତ୍ତା ଅନିୱତ୍ଥା ଅପାରୁତା ଜାୟନ୍ତି, ତଥା ଜାତରୂପେନେୱ । ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଉପଗତା ଭଜନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତଦେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ତଦେୱ ନଗ୍ଗରୂପଂ ‘‘ଅୟମେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ସିୟା’’ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି । ପବ୍ବଜିଂସୂତି ତଂ ପବ୍ବଜିତମନୁପବ୍ବଜିଂସୁ ।

‘‘ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ’’ତି ଏତେନ ପବ୍ବଜିତସମୂହତାମତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ, ନ ନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସାମଞ୍ଞୱସେନ ସଂହତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞାତସ୍ସ ପରିୱାରଭାୱେନ ଅତ୍ଥି । ‘‘ସଙ୍ଘୀ ଗଣୀ’’ତି ଚେଦଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ, ସଙ୍କେତମତ୍ତତୋ ନାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱେୱା’’ତିଆଦି । ସ୍ୱେୱାତି ଚ ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ଏୱ । କେଚି ପନ ‘‘ପବ୍ବଜିତସମୂହୱସେନ ସଙ୍ଘୀ, ଗହଟ୍ଠସମୂହୱସେନ ଗଣୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ଗଣେ ଏୱ ଲୋକେ ସଙ୍ଘ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ଅଚେଲକୱତଚରିୟାଦି ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତମତ୍ତଂ ଆଚାରୋ ।ପଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ସଙ୍ଘୀଆଦିଭାୱେନ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନାପ୍ପିଚ୍ଛତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତସ୍ମିଂ ସାସନିକେ ୱିୟ ସନ୍ତଗୁଣନିଗ୍ଗୂହଣଲକ୍ଖଣା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ଲବ୍ଭତି । ୟସୋତି କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ । ତରନ୍ତି ଏତେନ ସଂସାରୋଘନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତତାୟ ଲଦ୍ଧି ତିତ୍ଥଂ ନାମ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ମତୋ, ନ ଚ ସାଧୂହି ସମ୍ମତୋତି ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ନ ହି ତସ୍ସ ସାଧୂହି ସମ୍ମତତା ଲବ୍ଭତି । ସୁନ୍ଦରୋ ସପ୍ପୁରିସୋତି ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସୁତୱତୋତି ଅସ୍ସୁତାରିୟଧମ୍ମସ୍ସ, କତ୍ତୁତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ଇମାନି ମେ ୱତସମାଦାନାନି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ସୁଚିଣ୍ଣାନୀ’’ତି ବହୂ ରତ୍ତିୟୋ ଜାନାତି । ତା ପନସ୍ସ ରତ୍ତିୟୋ ଚିରକାଲଭୂତାତି କତ୍ୱା ‘‘ଚିରଂ ପବ୍ବଜିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନ୍ତତ୍ଥଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ଚେସ ୟଥା ‘‘ମାସଜାତୋ’’ତି । ଅଥ ତସ୍ସ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ଚିରପବ୍ବଜିତଗ୍ଗହଣେନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିସୀଲତା, ରତ୍ତଞ୍ଞୂଗହଣେନ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନତା ଦସ୍ସିତା, ଅୟମେତସ୍ସ ୱିସେସୋତି । କିଂ ପନ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋ ଅମଚ୍ଚୋ ଆହାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିରପବ୍ବଜିତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଓକପ୍ପନୀୟାତି ସଦ୍ଦହନୀୟା । ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦୀଘକାଲଂ । କିତ୍ତକୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ’’ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱା ରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜାନୁସାସନପଟିପାଟିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧଗତୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ପୁନ କତଂ ୱୟଗ୍ଗହଣଂ ଓସାନୱୟାପେକ୍ଖଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ଉଭୟନ୍ତି ‘‘ଅଦ୍ଧଗତୋ, ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ।

କାଜରୋ ନାମ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ, ୟୋ ‘‘ପଣ୍ଣକରୁକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିସ୍ୱା ୱିୟ ଅନତ୍ତମନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବେ ପିତରା ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେସନାୟ ସୁତପୁବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଝାନା…ପେ॰… କାମୋ’’ତି । ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତନ୍ତି ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଅଭିଘଟିତଂ । ଦସ୍ସନେନାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଦିସ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ କତ୍ୱା, ତତୋ ଅକିରିୟୱାଦଂ ସୁତ୍ୱା ଚ ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ଗୁଣକଥାୟାତି ଅଭୂତଗୁଣକଥାୟ । ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅନତ୍ତମନୋ’’ତି । ୟଦି ଅନତ୍ତମନୋ, କସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେତି ‘‘ଅନତ୍ତମନୋ ସମାନୋପୀ’’ତିଆଦିନା ।

୧୫୨.ଗୋସାଲାୟାତି ଏୱଂନାମକେ ଗାମେତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସାନକାଲେ ଗୁନ୍ନଂ ପତିଟ୍ଠିତସାଲାୟାତି ପନ ଅତ୍ଥେ ତବ୍ବସେନ ତସ୍ସ ନାମଂ ସାତିସୟମୁପପନ୍ନଂ ହୋତି ବହୁଲମନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା, ତଥାପି ସୋ ପୋରାଣେହି ଅନନୁସ୍ସୁତୋତି ଏକଚ୍ଚୱାଦୋ ନାମ କତୋ । ‘‘ମା ଖଲୀତି ସାମିକୋ ଆହା’’ତି ଇମିନା ତଥାୱଚନମୁପାଦାୟ ତସ୍ସ ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ସଞ୍ଞାୟ ହି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛାୟ ଆଖ୍ୟାତପଦମ୍ପି ନାମିକଂ ଭୱତି ୟଥା ‘‘ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭) । ସେସନ୍ତି ‘‘ସୋ ପଣ୍ଣେନ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ।

୧୫୩. ଦାସାଦୀସୁ ସିରିୱଡ୍ଢକାଦିନାମମିୱ ଅଜିତୋତି ତସ୍ସ ନାମମତ୍ତଂ । କେସେହି ୱାୟିତୋ କମ୍ବଲୋ ୟସ୍ସାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିକିଟ୍ଠତରନ୍ତି ନିହୀନତରଂ । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ତିକନିପାତେ ମକ୍ଖଲିସୁତ୍ତ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୮) ମାହରି । ତନ୍ତାୱୁତାନୀତି ତନ୍ତେ ୱୀତାନି । ‘‘ସୀତେ ସୀତୋ’’ତିଆଦିନା ଛହାକାରେହି ତସ୍ସ ପଟିକିଟ୍ଠତରଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୫୪. ପକୁଜ୍ଝତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକେସୁ ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ପକୁଧୋ । ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାପି କେନଚି ଅସୁଚିନା ମକ୍ଖିତ୍ୱାପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱାଲିକାଥୂପଂ କତ୍ୱାତି ୱତସମାଦାନସୀସେନ ୱାଲିକାସଞ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା, ତଥାରୂପେ ଅନୁପଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ପୁନ ୱତଂ ସମାଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୫୬.‘‘ଗଣ୍ଠନକିଲେସୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ପଲିବୁନ୍ଧନକିଲେସୋ’’ତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ସଂସାରେ ପରିବୁନ୍ଧନକିଚ୍ଚୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପୁତ୍ତଦାରାଦିୱିସୟୋ ରାଗାଦିକିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏୱଂୱାଦିତାୟା’’ତି ଇମିନା ଲଦ୍ଧିୱସେନସ୍ସ ନାମଂ, ନ ପନତ୍ଥତୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟାୱ ହି ସୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାଟିତୋ, ତାୱ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱଚନତ୍ଥୋ – ‘‘ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ଠୋ’’ତି ଗଣ୍ହାତୀତି ନିଗଣ୍ଠୋତି । ନାଟସ୍ସାତି ଏୱଂନାମକସ୍ସ ।

କୋମାରଭଚ୍ଚଜୀୱକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୭. ସବ୍ବଥା ତୁଣ୍ହୀଭୂତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏସ ନାଗ…ପେ॰… ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପଣ୍ଣୋତି ଗରୁଳୋ, ଗରୁଡୋ ୱା ସକ୍କଟମତେନ । ‘‘ଡ-ଳାନ’ମୱିସେସୋ’’ତି ହି ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି । ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନ ୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅନତ୍ଥୋ ୱତ ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପସନ୍ତସ୍ସାତି ସବ୍ବଥା ସଞ୍ଞମେନ ଉପସମଂ ଗତସ୍ସ । ଜୀୱକସ୍ସ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ମମ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ମଦ୍ଦନସଦିସୋ, ତସ୍ମା ତଦେୱ ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥାପନେନ ମମ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହତ୍ଥିମ୍ହି ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । କିନ୍ତି କାରଣପୁଚ୍ଛାୟଂ ନିପାତୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତି ଇମିନା, ୟେନ ତୁୱଂ ତୁଣ୍ହୀ, କିଂ ତଂ କାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କାରଣଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଏତେସନ୍ତି ଏତେସଂ କୁଲୂପକୋ ଅତ୍ଥି ୟଥା, ଇମେସଂ ନୁ ଖୋ ତିଣ୍ଣଂ କାରଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରଣେନ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱସୀତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କଥାପେତୀତି କଥାପେତୁକାମୋ ହୋତି । ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ଅଭିମୁଖଂ ଠିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ପାଦଜାଣୁ କପ୍ପର ହତ୍ଥ ସୀସସଙ୍ଖାତାନି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ସମଂ କତ୍ୱା ଓନାମେତ୍ୱା ଅଭିମୁଖଂ ଠିତେନ ପଠମଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ନୱକତରେନୁପାଲି ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁଡ୍ଢତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦନ୍ତେନ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାଦା ୱନ୍ଦିତବ୍ବା’ତିଆଦିକଂ (ପରି॰ ୪୬୯) ୱିନୟପାଳିମାହରିତ୍ୱା ଏକଂସକରଣଅଞ୍ଜଲିପଗ୍ଗହଣପାଦସମ୍ବାହନପେମଗାରୱୁପଟ୍ଠାପନୱସେନ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତୱନ୍ଦନା’’ତି, ତମେତ୍ଥାନଧିପ୍ପେତଂ ଦୂରତୋ ୱନ୍ଦନେ ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା । ୱନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ ପଣମନା ଅଞ୍ଜଲିପଗ୍ଗହଣକରପୁଟସମାୟୋଗୋ । ‘‘ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଚ କାୟପଣାମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ମମ ସତ୍ଥୁନୋ’’ତିଆଦିନା ପନ ୱଚୀପଣାମୋ, ତଦୁଭୟପୁରେଚରାନୁଚରୱସେନ ମନୋପଣାମୋତି । କାମଂ ସବ୍ବାପି ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତରୂପାୱ, ତଥାପି ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତି ଅଭିଜାତି ଅଭିନିକ୍ଖମନ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୦) ୟମକପାଟିହାରିୟଦେୱୋରୋହନାନି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅତିୱିୟ ସୁପାକଟାନି, ନ ସକ୍କା କେନଚି ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ତାନିୟେୱେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଟାନି ।

ଇତ୍ଥଂ ଇମଂ ପକାରଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ, ତସ୍ସ ଆଖ୍ୟାନଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଂ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥଂ ଏୱଂପକାରୋ ଭୂତୋ ଜାତୋତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ, ତାଦିସୋତି ଆଖ୍ୟାନଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଂ, ତଦେୱତ୍ଥୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ହି ଅଭିସଦ୍ଦୋ ପଧାନୱସେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକୋ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନକିରିୟାପକାରସ୍ସ ଦୀପନତୋ, ତେନ ପୟୋଗତୋ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ସମାନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନୱସେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଦୀପନତୋ ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭଗୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ‘‘ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, କଥମେତ୍ଥ ତଂପୟୋଗତୋ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ସିୟାତି ? ଅତ୍ଥତୋ ପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦପୟୋଗେସୁ ହି ଅତ୍ଥପୟୋଗୋୟେୱ ପଧାନୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ‘‘ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦପୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗତୋ’’ତି ଅଭିସଦ୍ଦପୟୋଗତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତନ୍ତି । ୟଥା ହି ‘‘ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭି ମାତୁୱିସୟେ, ମାତୁୟା ୱା ସାଧୂ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିକରଣତ୍ଥେ, ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ, ସାମିୱଚନସ୍ସ ୱା ପସଙ୍ଗେ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଜୋତକେନ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟେନ ଅଭିସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗତୋ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ସାମିଅତ୍ଥେ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତୁୱିସୟେ, ମାତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱା ସାଧୁତ୍ତପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ଭଗୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗମନପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ହି ଦେୱଦତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଇଧ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ‘‘ମାତର’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ‘‘ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ସାଧୁସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଉଗ୍ଗତସଦ୍ଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଲ୍ୟାଣୋତି ଭଦ୍ଦକୋ । କଲ୍ୟାଣଭାୱୋ ଚସ୍ସ କଲ୍ୟାଣଗୁଣୱିସୟତାୟାତି ଆହ ‘‘କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି, କଲ୍ୟାଣେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତବ୍ବିସୟତାୟ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱିସୟତା ହେତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗମୋ, କଲ୍ୟାଣଗୁଣୱିସୟତାୟ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ପରିୟାୟୱଚନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେଟ୍ଠଗୁଣୱିସୟତା ଏୱ ହି କିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସେଟ୍ଠତା ‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୨; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯) ୱିୟ । ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଗୁଣାନଂ ସଂକିତ୍ତନତୋ, ସଦ୍ଦନୀୟତୋ ଚ ୱଣ୍ଣୋୟେୱ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘କିତ୍ତିୟେୱା’’ତି । ୱଣ୍ଣୋ ଏୱ ହି କିତ୍ତେତବ୍ବତୋ କିତ୍ତି, ସଦ୍ଦନୀୟତୋ ସଦ୍ଦୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କିତ୍ତିପରିୟାୟୋ ହି ସଦ୍ଦସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଉଳାରସଦ୍ଦା ଇସୟୋ, ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତପସ୍ସିନୋ’’ତି । କିତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଥୁତିଘୋସୋ’’ତି ଇମିନା । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଥୁତିପରିୟାୟୋ କିତ୍ତନମଭିତ୍ଥୱନଂ କିତ୍ତୀତି । ଥୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଘୋସୋ ଥୁତିଘୋସୋ, ଅଭିତ୍ଥୱୁଦାହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଅଭିଭୱନେ, ଅଭିଭୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କିନ୍ତି-ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହାତି ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଦାନଂ ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ସୋ ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦେୱାନମତିଦେୱୋ ସକ୍କାନମତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନମତିବ୍ରହ୍ମା ଲୋକନାଥୋ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପତ୍ଥଟକିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଭଗୱା । ୟଂ ତଂ-ସଦ୍ଦା ହି ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧା । ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇଦମାଦିପଦଂ ସତ୍ଥୁ ନାମକିତ୍ତନଂ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୬; ଚୂଳନି॰ ୨) । ପରତୋ ପନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦଂ ଗୁଣକିତ୍ତନଂ । ୟଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଇତିପିସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରୀୟନ୍ତି, ଏୱମିଧ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଂକିତ୍ତକେନାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତିପି ଅରହଂ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ହି ସତି‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ନୱହି ପଦେହି ୟେ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅତିୱିୟ ପାକଟା ପଞ୍ଞାତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ତେ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତି ‘‘ଇତିପୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ତେସଂ ନାନପ୍ପକାରତାଦୀପନତୋ । ‘‘ଇତିପେତଂ ଭୂତଂ, ଇତିପେତଂ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬) ୱିୟ ହି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଚ ନେସଂ ନାନପ୍ପକାରଭାୱୋ ଦୀପିତୋ, ତାନି ଚ ଗୁଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାରଣାନି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାନି ସଂକିତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନେୱ କତ୍ୱା ସଂକିତ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ହି ନିରୂପେତ୍ୱା କିତ୍ତେନ୍ତେ ୟସ୍ସ ସଂକିତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ଭଗୱତି ଅତିୱିୟ ପସାଦୋ ହୋତି ।

ଆରକତ୍ତାତି କିଲେସେହି ସୁୱିଦୂରତ୍ତା । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ । ଅରାନନ୍ତି ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ । ହତତ୍ତାତି ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚେୱ ପୂଜା ୱିସେସାନଞ୍ଚ । ରହାଭାୱାତି ଚକ୍ଖୁରହାଦୀନମଭାୱତୋ । ରହୋପାପକରଣାଭାୱୋ ହି ପଦମନତିକ୍କମ୍ମ ରହାଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ତତୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩) । ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ, ଏୱଂ ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୨୪) ନେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ଜୀୱକୋ ବହୁସୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ସୁତ୍ୱା ଠିତୋ, ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚତାୟ ଚ ସତ୍ଥୁସାସନେ ୱିଗତକଥଂକଥୋ, ସତ୍ଥୁଗୁଣକଥନେ ଚ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଏୱ ଆହାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱକୋ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥମାହ । ଥାମୋ ଦେସନାଞାଣମେୱ, ବଲଂ ପନ ଦସବଲଞାଣଂ । ୱିସ୍ସତ୍ଥନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକପଦଂ, ଅନାସଙ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାୟାତି ଖୁଦ୍ଦିକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚପକାରାୟ । ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ ଅହୋସି କତାଧିକାରଭାୱତୋ । କମ୍ମନ୍ତରାୟୱସେନ ହିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଗୁଣସରୀରଂ ଖତୂପହତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନେସ ଜୀୱକମେୱ ଗମନସଜ୍ଜାୟ ଆଣାପେତୀତି ଆହ ‘‘ଇମାୟା’’ତିଆଦି ।

୧୫୮. ‘‘ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ଉତ୍ତମଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଅପ୍ପସଦ୍ଦତାପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସ୍ସୟାନରଥୟାନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥିୟାନେସୁ ଚ ନିବ୍ବିସେୱନମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହତ୍ଥିନିୟୋପି କପ୍ପାପେସି । ପଦାନୁପଦନ୍ତି ପଦମନୁଗତଂ ପଦଂ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିୟାନସ୍ସ ପଦେ ତେସଂ ପଦଂ କତ୍ୱା, ପଦସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଦୱଳଞ୍ଜେ । ନିବ୍ବୁତସ୍ସାତି ସବ୍ବକିଲେସଦରଥୱୂପସମସ୍ସ। ନିବ୍ବୁତେହେୱାତି ଅପ୍ପସଦ୍ଦତାୟ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖୋଭନୱୂପସମେହେୱ ।

କରେଣୂତି ହତ୍ଥିନିପରିୟାୟୱଚନଂ । କଣତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ହି କରେଣୁ, କରୋୱ ୟସ୍ସା, ନ ଦୀଘୋ ଦନ୍ତୋତି ୱା କରେଣୁ,‘‘କରେଣୁକା’’ତିପି ପାଠୋ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି । ଆରୋହନସଜ୍ଜନଂ କୁଥାଦୀନଂ ବନ୍ଧନମେୱ । ଓପୱୟ୍ହନ୍ତି ରାଜାନମୁପୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ । ‘‘ଓପଗୁୟ୍ହ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ରାଜାନମୁପଗୂହିତୁଂ ଗୋପିତୁଂ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏୱଂ କିରସ୍ସା’’ତିଆଦି ପଣ୍ଡିତଭାୱୱିଭାୱନଂ । କଥା ୱତ୍ତତୀତି ଲଦ୍ଧୋକାସଭାୱେନ ଧମ୍ମକଥା ପୱତ୍ତତି । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆସନ୍ନଚାରୀଭାୱେନ ହତ୍ଥିନୀସୁ ଇତ୍ଥିୟୋ ନିସଜ୍ଜାପିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫୮) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ପୁରିସାନଂ ଭୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସୁଖଂ ଇତ୍ଥିପରିୱୁତୋ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇମିନାପି କାରଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପନ ଆଚରିୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ରଞ୍ଞୋ ପରେସଂ ଦୂରୁପସଙ୍କମନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତା ପୁରିସୱେସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଆୱୁଧହତ୍ଥା କାରିତା । ହତ୍ଥିନିକାସତାନୀତି ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥିନିୟୋ ଏୱ ହତ୍ଥିନିକା । ‘‘ପଞ୍ଚ ହତ୍ଥିନିୟା ସତାନୀ’’ତିପି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ୱିୟ ଈଦିସେସୁ ପଚ୍ଛିମପଦସ୍ସ ସମାସସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନତୋ । କସ୍ସଚିଦେୱାତି ସନ୍ନିପତିତେ ମହାଜନେ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଏୱ, ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ଆୟତିଂ ମଗ୍ଗଫଲାନମୁପନିସ୍ସୟୋତି ଆହ ‘‘ସା ମହାଜନସ୍ସ ଉପକାରାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ପଟିୱେଦେସୀତି ଞାପେସି । ଉପଚାରୱଚନନ୍ତି ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତଂ ତେନେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଅପରିୟୋସାନତୋ। ତେନାହ ‘‘ତଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା କରୋହୀ’’ତି । ଇମିନାୟେୱ ହି ତଦତ୍ଥପରିୟୋସାନଂ । ମଞ୍ଞସୀତି ପକତିୟାୱ ଜାନାସି । ତଦେୱାତି ଗମନାଗମନମେୱ । ୟଦି ଗନ୍ତୁକାମୋ, ଗଚ୍ଛ, ଅଥ ନ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ମା ଗଚ୍ଛ, ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟେୱେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୫୯. ପାଟିଏକ୍କାୟେୱ ସନ୍ଧିୱସେନ ପଚ୍ଚେକା । ‘‘ମହଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଦେ କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହତା’’ତି । ମହନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମହଞ୍ଚଂ । ନ କେୱଲଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୱସେନେୱ ପାଠୋ, ଅଥ ଖୋ ଆକାରନ୍ତୱସେନାପୀତି ଆହ ‘‘ମହଚ୍ଚାତିପି ପାଳୀ’’ତି । ୟଥା ‘‘ଖତ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଖତ୍ୟା’’ତି, ଏୱଂ ‘‘ମହତିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମହତ୍ୟା । ପୁନ ଚ-କାରଂ କତ୍ୱା ମହଚ୍ଚାତି ସନ୍ଧିୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଲିଙ୍ଗୱିପରିୟାୟୋ । ୱିସେସନଞ୍ହି ଭିୟ୍ୟୋ ୱିସେସ୍ୟଲିଙ୍ଗାଦିଗାହକଂ । ତିୟୋଜନସତାନନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ତିୟୋଜନସତପରିମଣ୍ଡଲାନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାରଟ୍ଠାନଂ ଇସ୍ସରିୟସିରୀତି ଅଙ୍ଗମଗଧରଟ୍ଠାନମାଧିପଚ୍ଚମାହ । ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ପଟିମୁକ୍କୱେଠନାନୀତି ଆବନ୍ଧସିରୋୱେଠନାନି । ଆସତ୍ତଖଗ୍ଗାନୀତି ଅଂସେ ଓଲମ୍ବନୱସେନ ସନ୍ନଦ୍ଧାସୀନି । ମଣିଦଣ୍ଡତୋମରେତି ମଣିଦଣ୍ଡଙ୍କୁସେ ।

‘‘ଅପରାପୀ’’ତିଆଦିନା ପଦସା ପରିୱାରା ୱୁତ୍ତା । ଖୁଜ୍ଜୱାମନକା ୱେସୱସେନ, କିରାତସୱରଅନ୍ଧକାଦୟୋ ଜାତିୱସେନ ତାସଂ ପରିଚାରକିନିୟୋ ଦସ୍ସିତା । ୱିସ୍ସାସିକପୁରିସାତି ୱସ୍ସୱରେ ସନ୍ଧାୟାହ । କୁଲଭୋଗଇସ୍ସରିୟାଦିୱସେନ ମହତୀ ମତ୍ତା ପମାଣମେତେସନ୍ତି ମହାମତ୍ତା, ମହାନୁଭାୱା ରାଜାମଚ୍ଚା । ୱିଜ୍ଜାଧରତରୁଣା ୱିୟାତି ମନ୍ତାନୁଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜାମୟିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜାଧରକୁମାରକା ୱିୟ । ରଟ୍ଠିୟପୁତ୍ତାତି ଭୋଜପୁତ୍ତା । ରଟ୍ଠେ ପରିଚରନ୍ତୀତି ହି ଲୁଦ୍ଦକା ରଟ୍ଠିୟା, ତେସଂ ନାନାୱୁଧପରିଚୟତାୟ ରାଜଭଟଭୂତା ପୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନ୍ତରରଟ୍ଠଭୋଜକାନଂ ୱା ପୁତ୍ତା ରଟ୍ଠିୟପୁତ୍ତା, ଖତ୍ତିୟା ଭୋଜରାଜାନୋ । ‘‘ଅନୁୟୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫୯) ୱୁତ୍ତୋ ଭୋଜସଦ୍ଦୋ ଭୋଜକୱାଚକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉସ୍ସାପେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧଂ ପସାରେତ୍ୱା । ଜୟସଦ୍ଦନ୍ତି ‘‘ଜୟତୁ ମହାରାଜା’’ତିଆଦିଜୟପଟିବଦ୍ଧଂ ସଦ୍ଦଂ । ଧନୁପନ୍ତିପରିକ୍ଖେପୋତି ଧନୁପନ୍ତିପରିୱାରୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ତଂଗାହକୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହତ୍ଥିଘଟାତି ହତ୍ଥିସମୂହା । ପହରମାନାତି ଫୁସମାନା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଘଟ୍ଟନାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦଗମନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧା । ସେଣିୟୋତି ଗନ୍ଧିକସେଣୀଦୁସ୍ସିକସେଣୀଆଦୟୋ ‘‘ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ପୂଗଂ ୱା ସେଣିଂ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର କପ୍ପା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୮୨) ୱିୟ । ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ଅକ୍ଖୋଭିଣୀ ସେନିୟୋ’’ତି କତ୍ଥଚି ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ଅନେକେସୁପି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନ ଦିଟ୍ଠୋ । ଅନେକସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ସେନା ହେଟ୍ଠା ଗଣିତାତି ଅୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ତଦା ସବ୍ବାୱୁଧତୋ ସରୋୱ ଦୂରଗାମୀତି କତ୍ୱା ସରପତନାତିକ୍କମପ୍ପମାଣେନ ରଞ୍ଞୋ ପରିସଂ ସଂୱିଦହତି । କିମତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି ।

ସୟଂ ଭାୟନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ଭୟଂ ୟଥା ତଥା ଭାୟତୀତି କତ୍ୱା । ଭାୟିତବ୍ବେ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେ ‘‘ଭାୟିତବ୍ବମିଦ’’ନ୍ତି ଭାୟିତବ୍ବାକାରେନ ତୀରଣତୋ ଞାଣଂ ଭୟଂ ଭୟତୋ ତୀରେତୀତି କତ୍ୱା । ତେନେୱାହ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୫୧) ‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ପନ ଭାୟତି, ନ ଭାୟତୀତି ? ନ ଭାୟତି । ତଞ୍ହି ‘ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଭାୟନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୟଂ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି କତ୍ୱା । ଭାୟନହେତୁଟ୍ଠେନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଭୟଂ ପାପତୋ ଭାୟତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ଭୟାନକନ୍ତି ଭାୟନାକାରୋ । ତେପୀତି ଦୀଘାୟୁକା ଦେୱାପି । ଧମ୍ମଦେସନନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପନ୍ନରସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଠପେତ୍ୱା ଖୀଣାସୱଦେୱେ ତଦଞ୍ଞେସଂ ୱସେନ ବାହୁଲ୍ଲତୋ । ଖୀଣାସୱତ୍ତା ହି ତେସଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କାମଂ ସୀହୋପମସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୩୩) ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି ତଦତ୍ଥଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ପକରଣାନୁରୂପତୋ ଞାଣଭୟମେୱ ଗହିତଂ । ସଂୱେଗନ୍ତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ । ସନ୍ତାସନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନଂ । ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭୟମେୱ ଭୀମଭାୱେନ ଭେରୱନ୍ତି ଭୟଭେରୱଂ, ଭୀତବ୍ବୱତ୍ଥୁ । ତେନାହ ‘‘ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି, ଏତଂ ନରଂ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ଆଗଚ୍ଛତି ନୂନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭୀରୁଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ପାପତୋ ଭାୟନତୋ ଉତ୍ରାସନତୋ ଭୀରୁଂ ପସଂସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା । ନ ହି ତତ୍ଥ ସୂରନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପାପକରଣେ ସୂରଂ ପଗବ୍ଭଧଂସିନଂ ନ ହି ପସଂସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଭୟା ହି ସନ୍ତୋ ନ କରୋନ୍ତି ପାପ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭୟାତି ପାପୁତ୍ରାସତୋ, ଓତ୍ତପ୍ପହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛମ୍ଭିତସ୍ସାତି ଥମ୍ଭିତସ୍ସ, ଥ-କାରସ୍ସ ଛ-କାରାଦେସୋ । ତଦତ୍ଥମାହ ‘‘ସକଲସରୀରଚଲନ’’ନ୍ତି, ଭୟୱସେନ ସକଲକାୟପକମ୍ପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉୟ୍ୟୋଧନଂ ସମ୍ପହାରୋ ।

ଏକେତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ‘‘ରାଜଗହେ’’ତିଆଦି ତେସମଧିପ୍ପାୟୱିୱରଣଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ମହାଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଚତୁସଟ୍ଠି ଖୁଦ୍ଦକଦ୍ୱାରାନି । ‘‘ତଦା’’ତିଆଦିନା ଅକାରଣଭାୱେ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ସକୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଜୀୱକୋ କିରା’’ତିଆଦି ଆସଙ୍କନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅସ୍ସାତି ଅଜାତସତ୍ତୁରଞ୍ଞୋ । ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋତି ଅନଭିରତୋ । ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତୁକାମୋ ମଞ୍ଞେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଭାୟିତ୍ୱାତି ଭାୟନହେତୁ । ତସ୍ସାତି ଜୀୱକସ୍ସ । ସମ୍ମସଦ୍ଦୋ ସମାନତ୍ଥୋ, ସମାନଭାୱୋ ଚ ୱୟେନାତି ଆହ ‘‘ୱୟସ୍ସାଭିଲାପୋ’’ତି । ୱୟେନ ସମାନୋ ୱୟସ୍ସୋ ୟଥା ‘‘ଏକରାଜା ହରିସ୍ସୱଣ୍ଣୋ’’ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୭) । ସମାନସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ସାଦେସମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ତେନ ଅଭିଲାପୋ ଆଲପନଂ ତଥା, ରୁଳ୍ହୀନିଦ୍ଦେସୋ ଏସ, ‘‘ମାରିସା’’ତି ଆଲପନମିୱ । ୟଥା ହି ମାରିସାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତାଭିଲାପୋ ସଦୁକ୍ଖେପି ନେରୟିକେ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟଦା ଖୋ ତେ ମାରିସ ସଙ୍କୁନା ସଙ୍କୁ ହଦୟେ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ, (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୨) ଏୱଂ ୟୋ କୋଚି ସହାୟୋ ଅସମାନୱୟୋପି ‘‘ସମ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି, ତସ୍ମା ସହାୟାଭିଲାପୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । କଚ୍ଚି ନ ୱଞ୍ଚେସୀତି ପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନ ପଲମ୍ଭେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଇଧ ପରିକପ୍ପତ୍ଥୋୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେୟ୍ୟାସୀ’’ତି, ନ ପଲୋଭେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥାୟ ସଲ୍ଲାପୋ, ସୋ ଏୱ ନିଗ୍ଘୋସୋ ତଥା ।

ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତୱିଘାତେନ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ‘‘ନ ତଂ ଦେୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୁରିତୱସେନିଦମାମେଡିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତରମାନୋୱା’’ତି ଇମିନା । ‘‘ଅଭିକ୍କମ ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ ଚୋରବଲଂ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସାମଞ୍ଞଫଲପୁଚ୍ଛାୱଣ୍ଣନା

୧୬୦. ଅୟଂ ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୋକାସୋ ନାଗସ୍ସ ଭୂମି ନାମ । ତେନାହ ‘‘ୱିହାରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଭଗୱତୋ ତେଜୋତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ରଞ୍ଞୋ ସରୀରଂ ଫରି ୟଥା ତଂ ସୋଣଦଣ୍ଡସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋୱନସଣ୍ଡଗତସ୍ସ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧଂ ସରିତ୍ୱା ମହାଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତି ଇଦଂ ସେଦମୁଞ୍ଚନସ୍ସ କାରଣଦସ୍ସନଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱତୋ ସେଦମୁଞ୍ଚନଂ ସମ୍ଭୱତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିହେତୁଭାୱତୋ ।

ଏକେତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋୟେୱ । ତଦୟୁତ୍ତମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦିନା । ଅଭିମାରେତି ଧନୁଗ୍ଗହେ । ଧନପାଲନ୍ତି ନାଳାଗିରିଂ । ସୋ ହି ତଦା ନାଗରେହି ପୂଜିତଧନରାସିନୋ ଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ଧନପାଲୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ନ କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତୋୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପକତିୟାପି ଭଗୱା ସଞ୍ଞାତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଆକିଣ୍ଣୱରଲକ୍ଖଣୋତି ବତ୍ତିଂସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତୋତି ଅସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେ (ଜିନାଲଙ୍କାରଟୀକାୟ ୱିଜାତମଙ୍ଗଲୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ) । ଛବ୍ବଣ୍ଣାହି ରସ୍ମୀହୀତି ତଦା ୱତ୍ତମାନା ରସ୍ମିୟୋ । ଇସ୍ସରିୟଲୀଳାୟାତି ଇସ୍ସରିୟୱିଲାସେନ । ନନୁ ଚ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଇସ୍ସରିୟଲୀଲାୟ ପୁଚ୍ଛା ଅଗାରୱୋୟେୱ ସିୟାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ପକତି ହେସା’’ତିଆଦିମାହ, ପକତିୟା ପୁଚ୍ଛନତୋ ନ ଅଗାରୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ପୁରେ କତେପି ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ପରିୱାରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

୧୬୧.ୟେନ, ତେନାତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟତ୍ଥ, ତତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା । ୟେନ ମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ, ତେନୂପସଙ୍କମୀତି ସମ୍ପତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ଉପଗମନମେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପଗତୋ’’ତି । ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେତି ୟତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତସ୍ମିଂ । କୋ ପନେସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକପଦେସୋ ନାମ ? ଅତିଦୂରତାଦିଛନିସଜ୍ଜଦୋସୱିରହିତୋ ପଦେସୋ, ନପଚ୍ଛତାଦିଅଟ୍ଠନିସଜ୍ଜଦୋସୱିରହିତୋ ୱା । ୟଥାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା –

‘‘ନ ପଚ୍ଛତୋ ନ ପୁରତୋ, ନାପି ଆସନ୍ନଦୂରତୋ ।

ନ କଚ୍ଛେ ନୋ ପଟିୱାତେ, ନ ଚାପି ଓନତୁନ୍ନତେ ।

ଇମେ ଦୋସେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଅହୂ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠୱଣ୍ଣନା; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୧) ।

ତଦା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ବ୍ୟାପିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତ’’ନ୍ତି ୱିଚ୍ଛାୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟତୋ…ପେ॰… ମେୱା’’ତି, ୟତୋ ୟତୋ ଭିକ୍ଖୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥେନ, ହତ୍ଥସ୍ସ ୱା କୁକତଭାୱୋ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଅସଞ୍ଞମୋ, ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞକିରିୟା ଚ । ତଥା ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପନେ, ତେନ ତଦଞ୍ଞୋପି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିଅସଞ୍ଞମୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଭାୱିତୋ । ତତ୍ଥ ପନ ଚକ୍ଖୁଅସଂୟମୋ ସବ୍ବପଠମୋ ଦୁନ୍ନିୱାରିତୋ ଚାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିପ୍ପସନ୍ନରହଦମିୱାତି ଅନାୱିଲୋଦକସରମିୱ । ୟେନେତରହି…ପେ॰… ଇମିନା ମେ…ପେ॰… ହୋତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ଅତ୍ଥକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଦକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାୟିକ-ୱାଚସିକେନ ଉପସମେନ ଲଦ୍ଧେନ ମାନସିକୋପି ଉପସମୋ ଅନୁମାନତୋ ଲଦ୍ଧୋ ଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ମାନସିକେନ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲୂପସମେନାତି ସୀଲସଞ୍ଞମେନ । ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଲୋକପକତିୟା ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା ।

ଉପସମନ୍ତି ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସଂୟମଂ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଥା ଇଚ୍ଛାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି। ସୋତି ଅୟ୍ୟକୋ, ଉଦୟଭଦ୍ଦୋ ୱା । ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ତଦତ୍ଥ-ସମତ୍ଥନଂ । ଘାତେସ୍ସତିୟେୱାତି ତଂକାଲାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଘାତେସୀ’’ତି । ଇଦଞ୍ହି ସମ୍ପତିପେକ୍ଖୱଚନଂ । ପଞ୍ଚପରିୱଟ୍ଟୋତି ପଞ୍ଚରାଜପରିୱଟ୍ଟୋ ।

କସ୍ମା ଏୱମାହ, ନନୁ ଭଗୱନ୍ତମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ରାଜା ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଚୀଭେଦେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉଦାନୱଚୀଭେଦେ । ତୁଣ୍ହୀ ନିରୱୋତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଚିତ୍ତଜାନନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅୟଂ…ପେ॰… ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଞତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଚନାନନ୍ତରନ୍ତି ଉଦାନୱଚନାନନ୍ତରଂ । ୟେନାତି ୟତ୍ଥ ପଦେସେ, ୟେନ ୱା ସୋତପଥେନ । ୟେନ ପେମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥାରହମେସ ନୟୋ ।

କତାପରାଧସ୍ସ ଆଲପନଂ ନାମ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମୁଖଂ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଗମା ଖୋ ତ୍ୱଂ ମହାରାଜ ୟଥାପେମ’’ନ୍ତି ୱଚନନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ତଦା ତଦତ୍ଥଦୀପନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ମଧୁରୱଚନମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକମ୍ପି ହି ଅତ୍ଥଂ ଭଗୱା ୟଥା ସୋତୂନଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଦେସେତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତା ଅବ୍ୟାକତଂ ତନ୍ତିପଦଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥୋପି ଭାସିତୋ’’ତି । ପଞ୍ଚହାକାରେହୀତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସମଭାୱାଦିସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୩୮, ୧୬୨) –

‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତାଦୀ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ, ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ, ମୁତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ ।

କଥଂ ଅରହା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ ? ଅରହା ଲାଭେପି ତାଦୀ, ଅଲାଭେପି, ୟସେପି, ଅୟସେପି, ପସଂସାୟପି, ନିନ୍ଦାୟପି, ସୁଖେପି, ଦୁକ୍ଖେପି ତାଦୀ, ଏକଂ ଚେ ବାହଂ ଗନ୍ଧେନ ଲିମ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ଏକଂ ଚେ ବାହଂ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ରାଗୋ, ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ପଟିଘଂ, ଅନୁନୟପଟିଘୱିପ୍ପହୀନୋ, ଉଗ୍ଘାତିନିଘାତିୱୀତିୱତ୍ତୋ, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅରହା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ ।

କଥଂ ଅରହା ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ ? ଅରହତୋ…ପେ॰… ଥମ୍ଭୋ, ସାରମ୍ଭୋ, ମାନୋ, ଅତିମାନୋ, ମଦୋ, ପମାଦୋ, ସବ୍ବେ କିଲେସା, ସବ୍ବେ ଦୁଚ୍ଚରିତା, ସବ୍ବେ ଦରଥା, ସବ୍ବେ ପରିଳାହା, ସବ୍ବେ ସନ୍ତାପା, ସବ୍ବା କୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରା ଚତ୍ତା ୱନ୍ତା ମୁତ୍ତା ପହୀନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା, ଏୱଂ ଅରହା ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ ।

କଥଂ ଅରହା ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ ? ଅରହା କାମୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ, ଭୱୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ, ଦିଟ୍ଠୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ, ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ, ସବ୍ବଂ ସଂସାରପଥଂ ତିଣ୍ଣୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ ୱୀତିୱତ୍ତୋ, ସୋ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋ ଚିଣ୍ଣଚରଣୋ ଜାତିମରଣସଙ୍ଖୟୋ, ଜାତିମରଣସଂସାରୋ (ମହାନି॰ ୩୮) ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋତି, ଏୱଂ ଅରହା ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ ।

କଥଂ ଅରହା ମୁତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ ? ଅରହତୋ ରାଗା ଚିତ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ସୁୱିମୁତ୍ତଂ, ଦୋସା, ମୋହା, କୋଧା, ଉପନାହା, ମକ୍ଖା, ପଳାସା, ଇସ୍ସାୟ, ମଚ୍ଛରିୟା, ମାୟାୟ, ସାଠେୟ୍ୟା, ଥମ୍ଭା, ସାରମ୍ଭା, ମାନା, ଅତିମାନା, ମଦା, ପମାଦା, ସବ୍ବକିଲେସେହି, ସବ୍ବଦୁଚ୍ଚରିତେହି, ସବ୍ବଦରଥେହି, ସବ୍ବପରିଳାହେହି, ସବ୍ବସନ୍ତାପେହି, ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରେହି ଚିତ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ସୁୱିମୁତ୍ତଂ; ଏୱଂ ଅରହା ମୁତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ ।

କଥଂ ଅରହା ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ ? ଅରହା ‘ସୀଲେ ସତି ସୀଲୱା’ତି ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ, ‘ସଦ୍ଧାୟ ସତି ସଦ୍ଧୋ’ତି, ‘ୱୀରିୟେ ସତି ୱୀରିୟୱା’ତି, ‘ସତିୟା ସତି ସତିମା’ତି, ‘ସମାଧିମ୍ହି ସତି ସମାହିତୋ’ତି, ‘ପଞ୍ଞାୟ ସତି ପଞ୍ଞୱା’ତି, ‘ୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ତେୱିଜ୍ଜୋ’ତି, ‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସତି ଛଳଭିଞ୍ଞୋ’ତି ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ, ଏୱଂ ଅରହା ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ’’ତି ।

ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତାଦୀନମତିସୟୋ ତାଦୀ । ତେନାହ ‘‘ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା କାଳକାରାମସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତାଦୀୟେୱ ତାଦୀ, ତମ୍ହା ଚ ପନ ତାଦିମ୍ହା ଅଞ୍ଞୋ ତାଦୀ ଉତ୍ତରିତରୋ ୱା ପଣୀତତରୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) । ଅଥ ୱା ପଞ୍ଚୱିଧାରିୟିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତାଦିଲକ୍ଖଣେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଆୟସ୍ମତା ଧମ୍ମସେନାପତିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ –

‘‘କତମା ଅରିୟା ଇଦ୍ଧି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ପଟିକୂଲେ ଚ ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ଚ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ଚ ପଟିକୂଲେ ଚ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ପଟିକୂଲେ ଚ ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରେୟ୍ୟଂ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’ତି, ଉପେକ୍ଖକୋ ତତ୍ଥ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୭) ।

ବହିଦ୍ଧାତି ସାସନତୋ ବହିସମୟେ ।

୧୬୨.ଏସାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୱନ୍ଦନାକାରୋ । ତମତ୍ଥଂ ଲୋକସିଦ୍ଧାୟ ଉପମାୟ ସାଧେତୁଂ ‘‘ରାଜାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଓକାସନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ।

ନ ମେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନାୟ ଦସ୍ସନଂ । ‘‘ୟଦି ଆକଙ୍ଖସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ହି ଏସ ଅତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି । ସବ୍ବଂ ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟଂ ନୟୋ । ‘‘ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି, ତଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱଚନେନେୱ ହି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଜ୍ଝତି । ଅସାଧାରଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଦି ‘‘ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି ନ ୱଦନ୍ତି, ଅଥ କଥଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପଦେସଞାଣେୟେୱ ଠିତତ୍ତା ତଥା ୱଦନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ତପଦାନି ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଆଗତାନି, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟକ୍ଖନରିନ୍ଦଦେୱସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଓକାସକରଣଂ, ‘‘ପୁଚ୍ଛ ମହାରାଜା’’ତି ନରିନ୍ଦାନଂ, ‘‘ପୁଚ୍ଛ ୱାସୱା’’ତିଆଦି ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ, ‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ସମଣାନଂ, ‘‘ବାୱରିସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ, ‘‘ପୁଚ୍ଛ ମଂ ସଭିୟା’’ତିଆଦି ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଓକାସକରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱାସୱାତି ଦେୱାନମିନ୍ଦାଲପନଂ । ତଦେତଞ୍ହି ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ । ମନସିଚ୍ଛସୀତି ମନସା ଇଚ୍ଛସି ।

କତାୱକାସାତି ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ମୟା କତୋକାସା, ତସ୍ମା ବାୱରିସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଂ ଅଜିତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସେସାନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସବ୍ବଂ ସଂସୟଂ ୟଥା ମନସା ଇଚ୍ଛଥ, ତଥା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛଥାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ବାୱରିସ୍ସ ସଂସୟଂ ମନସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସଂସୟଂ ମନସା ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଚ ୟଥା ଇଚ୍ଛଥ, ତଥା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବାୱରୀ ହି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଂ ମନସାୱ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆଣାପେସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅନାୱରଣଦସ୍ସାୱୀ, ୟଦି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି ।

ମନସା ପୁଚ୍ଛିତେ ପଞ୍ହେ, ୱାଚାୟ ୱିସ୍ସଜେସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୧୧) ।

ତଦେତଂ ପାରାୟନୱଗ୍ଗେ । ତଥା ‘‘ପୁଚ୍ଛ ମଂ ସଭିୟା’’ତିଆଦିପି ।

ବୁଦ୍ଧଭୂମିନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ । ବୋଧିସତ୍ତଭୂମି ନାମ ବୋଧିସତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ପାରମୀସମ୍ଭରଣଞାଣଂ, ଭୂମିସଦ୍ଦୋ ୱା ଅୱତ୍ଥାୱାଚକୋ, ବୁଦ୍ଧାୱତ୍ଥଂ, ବୋଧିସତ୍ତାୱତ୍ଥାୟନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ । ଏକତ୍ତନୟେନ ହି ପୱତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅୱତ୍ଥାୟେୱ ତଂ ତଦାକାରନିସ୍ସିତା ।

ୟୋ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି, ତସ୍ସ ତଦେୱ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ପଞ୍ହାନୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞାତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ସରଭଙ୍ଗମାଲପନ୍ତି । ୱିୟାକରୋହୀତି ବ୍ୟାକରୋହି । ସାଧୁରୂପାତି ସାଧୁସଭାୱା । ଧମ୍ମୋତି ସନନ୍ତନୋ ପୱେଣୀଧମ୍ମୋ । ୟନ୍ତି ଆଗମନକିରିୟାପରାମସନଂ, ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଆଗଚ୍ଛତି, ତେନ ୱିୟାକରୋହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୀଲପଞ୍ଞାଦୀହି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତଂ, ଗରୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ଭାରୋତି ସଂସୟୁପଚ୍ଛେଦନସଙ୍ଖାତୋ ଏସୋ ଭାରୋ, ଆଗତୋ ଭାରୋ ତୟା ଅୱସ୍ସଂ ୱହିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମୟା କତାୱକାସା ଭୋନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୁ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଅହଞ୍ହି ତଂ ତଂ ୱୋ ବ୍ୟାକରିସ୍ସଂ ଞତ୍ୱା ସୟଂ ଲୋକମିମଂ, ପରଞ୍ଚାତି । ସୟନ୍ତି ଚ ସୟମେୱ ପରୂପଦେସେନ ୱିନା । ଏୱଂ ସରଭଙ୍ଗକାଲେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଞ୍ହାନନ୍ତି ଧମ୍ମୟାଗପଞ୍ହାନଂ । ଅନ୍ତକରନ୍ତି ନିଟ୍ଠାନକରଂ । ସୁଚିରତେନାତି ଏୱଂ ନାମକେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ପୁଟ୍ଠୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ । ଜାତିୟାତି ପଟିସନ୍ଧିୟା, ‘‘ୱିଜାତିୟା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପଂସୁଂ କୀଳନ୍ତୋ ସମ୍ଭୱକୁମାରୋ ନିସିନ୍ନୋୱ ହୁତ୍ୱା ପୱାରେସୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟଥାପି କୁସଲୋ ତଥାତି ୟଥା ସବ୍ବଧମ୍ମକୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମୱିଦୂ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାନାତି କଥେତି, ତଥା ତେ ଅହମକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାନାତି-ସଦ୍ଦୋ ହି ଇଧ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗଚ୍ଛତି। ୟଥାହ ‘‘ୟେନ ୟସ୍ସ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୂରଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ତସ୍ସ ତ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) । ଜାନନା ଚେତ୍ଥ କଥନା । ୟଥା ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ । ରାଜା ଚ ଖୋ ତଂ ୟଦି କାହତି ୱା,ନ ୱାତି ୟୋ ତଂ ଇଧ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ପେସେସି, ସୋ କୋରବ୍ୟରାଜା ତଂ ତୟା ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ, ତୟା ୱା ପୁଟ୍ଠେନ ମୟା ଅକ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ୟଦି କରୋତୁ ୱା, ନ ୱା କରୋତୁ, ଅହଂ ପନ ୟଥାଧମ୍ମଂ ତେ ଅକ୍ଖିସ୍ସଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –

‘‘ରାଜା ଚ ଖୋ ତନ୍ତି ଅହଂ ତଂ ପଞ୍ହଂ ୟଥା ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା ଜାନାତି ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥା ଅକ୍ଖିସ୍ସଂ । ତତୋ ଉତ୍ତରି ରାଜା ୟଥା ଜାନାତି, ତଥା ୟଦି କରିସ୍ସତି ୱା, ନ ୱା କରିସ୍ସତି, କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ୱା ତସ୍ସେୱେତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତୀ’’ତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.୧୬.୧୭୨) –

ଜାନାତି-ସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୬୩.ସିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପାୟତନଂ ଆୟତନସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ଅପିଚ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ସିପ୍ପଞ୍ଚ ତଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱତୋ, ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ୱା ଆୟତନଞ୍ଚାତି ସିପ୍ପାୟତନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଏକୋୱ ନିପାତୋ, ନିପାତସମୁଦାୟୋ ୱା । ତସ୍ସ ତେ କତମେତି ଇଧ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କତମେ ପନ ତେ’’ତି । ଇମେ କତମେତିପି ପଚ୍ଚେକମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇଦଞ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବାପେକ୍ଖନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତେ ସିପ୍ପାୟତନିକା କତମେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନୀ’’ତି ହି ସାଧାରଣତୋ ସିପ୍ପାନି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଉପରି ତଂତଂସିପ୍ପୂପଜୀୱିନୋୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ପପଞ୍ଚଂ ପରିହରିତୁକାମତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ହି ୟଥାଧିପ୍ପେତାନି ତାୱ ସିପ୍ପାୟତନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂତଂସିପ୍ପୂପଜୀୱିନୋପି ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟୁଂ ତେସମେୱେତ୍ଥ ପଧାନତୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କଥାପପଞ୍ଚୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତଂ ପପଞ୍ଚଂ ପରିହରିତୁଂ ସିପ୍ପୂପଜୀୱୀହି ତଂତଂସିପ୍ପାୟତନାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହାତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହତ୍ଥାରୋହାତିଆଦୀହି ୟେ ତଂ ତଂ ସିପ୍ପଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତି, ତେ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ସିପ୍ପଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ସିପ୍ପୂପଜୀୱିନୋ ।

ହତ୍ଥିମାରୋହନ୍ତୀତି ହତ୍ଥାରୋହା, ହତ୍ଥାରୁଳ୍ହୟୋଧା । ହତ୍ଥିଂ ଆରୋହାପୟନ୍ତୀତି ହତ୍ଥାରୋହା, ହତ୍ଥାଚରିୟ ହତ୍ଥିୱେଜ୍ଜ ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡାଦୟୋ । ୟେନ ହି ପୟୋଗେନ ପୁରିସୋ ହତ୍ଥିନୋ ଆରୋହନୟୋଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତଂ ହତ୍ଥିସ୍ସ ପୟୋଗଂ ୱିଧାୟନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପେତେସଂ ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥାଚରିୟା ନାମ ୟେ ହତ୍ଥିନୋ, ହତ୍ଥାରୋହକାନଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପକା । ହତ୍ଥିୱେଜ୍ଜା ନାମ ହତ୍ଥିଭିସକ୍କା । ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡା ନାମ ହତ୍ଥୀନଂ ପାଦରକ୍ଖକା । ହତ୍ଥିଂ ମଣ୍ଡୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ହତ୍ଥିମଣ୍ଡା, ତେୟେୱ ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡା, ହତ୍ଥିଂ ମିନେନ୍ତି ସମ୍ମା ୱିଦହନେନ ହିଂସନ୍ତୀତି ୱା ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡା ।ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହତ୍ଥୀନଂ ୟୱପଦାୟକାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସ୍ସାରୋହାତି ଏତ୍ଥାପି ସୁଦ୍ଧହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଅତ୍ଥୋ । ରଥେ ନିୟୁତ୍ତା ରଥିକା । ରଥରକ୍ଖା ନାମ ରଥସ୍ସ ଆଣିରକ୍ଖକା । ଧନୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଧନୁଗ୍ଗହା, ଇସ୍ସାସା, ଧନୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତୀତି ଧନୁଗ୍ଗହା, ଧନୁସିପ୍ପସିକ୍ଖାପକା ଧନ୍ୱାଚରିୟା ।

ଚେଲେନ ଚେଲପଟାକାୟ ୟୁଦ୍ଧେ ଅକନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚେଲକା, ଜୟଦ୍ଧଜଗାହକାତି ଆହ ‘‘ୟେ ୟୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି । ଜୟଧଜନ୍ତି ଜୟନତ୍ଥଂ, ଜୟକାଲେ ୱା ପଗ୍ଗହିତଧଜଂ । ପୁରତୋତି ସେନାୟ ପୁବ୍ବେ । ୟଥା ତଥା ଠିତେ ସେନିକେ ବ୍ୟୂହୱିଚାରଣୱସେନ ତତୋ ତତୋ ଚଲୟନ୍ତି ଉଚ୍ଚାଲେନ୍ତୀତି ଚଲକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ରଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦି । ସକୁଣଗ୍ଘିଆଦୟୋ ୱିୟ ମଂସପିଣ୍ଡଂ ପରସେନାସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ପିଣ୍ଡଂ ସାହସିକତାୟ ଛେତ୍ୱା ଛେତ୍ୱା ଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପିଣ୍ଡଦାୟକା । ତେନାହ ‘‘ତେ କିରା’’ତିଆଦି । ସାହସଂ କରୋନ୍ତୀତି ସାହସିକା, ତେୟେୱ ମହାୟୋଧା । ପିଣ୍ଡମିୱାତି ତାଲଫଲପିଣ୍ଡମିୱାତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ମଂସପିଣ୍ଡମିୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୩) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଆଚରିୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପିଣ୍ଡେ ଜନସମୂହସଙ୍ଖାତେ ସମ୍ମଦ୍ଦେ ଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପତନ୍ତା ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପିଣ୍ଡଦାୟକା, ଦୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିୟଂ, ଅୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଦ-କାରାଗମେନ ନିପ୍ଫତ୍ତି ।

ଉଗ୍ଗତୁଗ୍ଗତାତି ସଙ୍ଗାମଂ ପତ୍ୱା ଜୱପରକ୍କମାଦିୱସେନ ଅତିୱିୟ ଉଗ୍ଗତା । ତଦେୱାତି ପରେହି ୱୁତ୍ତଂ ତମେୱ ସୀସଂ ୱା ଆୱୁଧଂ ୱା । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ୱୀରସୂରଭାୱେନ ଅସଜ୍ଜମାନା ପରସେନମନୁପୱିସନ୍ତି । ଥାମଜୱବଲପରକ୍କମାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହାନାଗସଦିସତା । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥିଆଦୀସୁପୀ’’ତିଆଦି । ଏକନ୍ତସୂରାତି ଏକଚରସୂରା ଅନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ, ସୂରଭାୱେନ ଏକାକିନୋ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଜାଲିକାତି ସୱମ୍ମିକା । ସନ୍ନାହୋ କଙ୍କଟୋ ୱମ୍ମଂ କୱଚୋ ଉରଚ୍ଛଦୋ ଜାଲିକାତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ସଚମ୍ମିକାତି ଜାଲିକା ୱିୟ ସରୀରପରିତ୍ତାଣେନ ଚମ୍ମେନ ସଚମ୍ମିକା । ଚମ୍ମକଞ୍ଚୁକନ୍ତି ଚମ୍ମମୟକଞ୍ଚୁକଂ । ପୱିସିତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସରପରିତ୍ତାଣଂ ଚମ୍ମନ୍ତି ଚମ୍ମପଟିସିବ୍ବିତଂ ଚେଲକଂ, ଚମ୍ମମୟଂ ୱା ଫଲକଂ । ବଲୱସିନେହାତି ସାମିନି ଅତିସୟପେମା । ଘରଦାସୟୋଧାତି ଅନ୍ତୋଜାତଦାସପରିୟାପନ୍ନା ୟୋଧା, ‘‘ଘରଦାସିକପୁତ୍ତା’’ତିପି ପାଠୋ, ଅନ୍ତୋଜାତଦାସୀନଂ ପୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଳାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାନସଂ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତା ଆଳାରିକା ।ପୂୱିକାତି ପୂୱସମ୍ପାଦକା, ୟେ ପୂୱମେୱ ନାନପ୍ପକାରତୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତା ଜୀୱନ୍ତି । କେସନଖସଣ୍ଠପନାଦିୱସେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଲଙ୍କାରୱିଧିଂ କପ୍ପେନ୍ତି ସଂୱିଦହନ୍ତୀତି କପ୍ପକା । ଚୁଣ୍ଣୱିଲେପନାଦୀହି ମଲହରଣୱଣ୍ଣସମ୍ପାଦନୱିଧିନା ନ୍ହାପେନ୍ତି ନହାନଂ କରୋନ୍ତୀତି ନ୍ହାପିକା । ନୱନ୍ତାଦିୱିଧିନା ପୱତ୍ତୋ ଗଣନଗନ୍ଥୋ ଅନ୍ତରା ଛିଦ୍ଦାଭାୱେନ ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦେୱ ପଠେନ୍ତୀତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକପାଠକା । ହତ୍ଥେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନଂ, ଗଣନଂ ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା । ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନଞ୍ହି ମୁଦ୍ଦାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ଚ ୱିଞ୍ଞାପନଂ, ଗଣନଂ ୱା ହୋତି । ହତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଦେସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ନ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୧୮) ୱିୟ, ତମୁପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ମୁଦ୍ଦିକା । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟା’’ତିଆଦି ।

ଅୟକାରୋ କମ୍ମାରକାରକୋ । ଦନ୍ତକାରୋ ଭମକାରୋ । ଚିତ୍ତକାରୋ ଲେପଚିତ୍ତକାରୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୋଟ୍ଟକଲେଖକୱିଲୀୱକାରଇଟ୍ଠକକାରଦାରୁକାରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । କରଣନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମେୱାତି ଅସମ୍ପରାୟିକତାୟ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସୟମନୁଭୱିତବ୍ବଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଜୀୱନ୍ତୀତି ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତି । ସୁଖିତନ୍ତି ସୁଖପ୍ପତ୍ତଂ । ଥାମବଲୂପେତଭାୱୋୱ ପୀଣନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୀଣିତଂ ଥାମବଲୂପେତ’’ନ୍ତି । ଉପରୀତି ଦେୱଲୋକେ । ତଥା ଉଦ୍ଧନ୍ତିପି । ସୋ ହି ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଉପରିମୋ । ଅଗ୍ଗଂ ୱିୟାତି ଅଗ୍ଗଂ, ଫଲଂ । ‘‘କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ତଂ କମ୍ମସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସିଖା ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ସଗ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ, ଫଲଂ । ସଗ୍ଗନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗଂ, ରୂପସଦ୍ଦାଦିଦସୱିଧଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଅଗ୍ଗିକାୱ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସୋୱଗ୍ଗିକା, ଦକ୍ଖିଣାସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁଖୋତି ସୁଖୂପାୟୋ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗେତି ଉଳାରେ । ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ବାହିରଂ ରୂପଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତା ୱଣ୍ଣୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଦକ୍ଖନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଏତାୟାତି ଦକ୍ଖିଣା, ପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଂ ଦାନ’’ନ୍ତି ।

ମଗ୍ଗୋ ସାମଞ୍ଞଂ ସମିତପାପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ଭାୱୋତି କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ୱିପାକତ୍ତା ଅରିୟଫଲଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ।‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ମହାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତପାଳିୱସେନ ତଦତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ତଂ ଏସ ରାଜା ନ ଜାନାତି ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦତାୟ । ୟସ୍ମା ପନେସ ‘‘ଦାସକସ୍ସକାଦିଭୂତାନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଲୋକତୋ ଅଭିୱାଦନାଦିଲାଭୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ନାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଈଦିସମତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୋ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ପୂରଣାଦିକେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେସଂ କଥାୟ ଅନଧିଗତୱିତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦାସକସ୍ସକୋପମଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ରାଜାମଚ୍ଚାତି ରାଜକୁଲସମୁଦାଗତା ଅମଚ୍ଚା, ଅନୁୟୁତ୍ତକରାଜାନୋ ଚେୱ ଅମଚ୍ଚା ଚାତିପି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ହପକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ଲବ୍ଭମାନଦିଟ୍ଠିଗତୂପସଂହିତଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖନ୍ତି ତବ୍ବିଧୁରଂ ଉପରି ସୁତ୍ତାଗତଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ । ସମଣକୋଲାହଲନ୍ତି ସମଣକୋତୂହଲଂ ତଂ ତଂ ସମଣୱାଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧଂ । ସମଣଭଣ୍ଡନନ୍ତି ତେନେୱ ୱିରୋଧେନ ‘‘ଏୱଂୱାଦୀନଂ ତେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅୟଂ ଦୋସୋ, ଏୱଂୱାଦୀନଂ ତେସଂ ଅୟଂ ଦୋସୋ’’ତି ଏୱଂ ତଂ ତଂ ୱାଦସ୍ସ ପରିଭାସନଂ । ଇସ୍ସରାନୁୱତ୍ତକୋ ହି ଲୋକୋତି ଧମ୍ମତାଦସ୍ସନେନ ତଦତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲେନ ରଞ୍ଞୋ ଭାରଂ କରୋନ୍ତୋ, ନ ତଦଞ୍ଞେନ ପରୱମ୍ଭନାଦିକାରଣେନ ।

୧୬୪. ନୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନୋ-ସଦ୍ଦୋପି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଜାନାସି ନୂ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ଅଭିଜାନାସିପଦେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତା’’ତି ପଦେନ ଚାତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । କଥଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଅନୁୟୋଗମପନେତି ‘‘ଇଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ପୁଚ୍ଛିତା ନୂତି ପୁବ୍ବେ ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ତା ନୁ । ନଂ ପୁଟ୍ଠଭାୱନ୍ତି ତାଦିସଂ ପୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଅଭିଜାନାସି ନୁ । ନ ତେ ସମ୍ମୁଟ୍ଠନ୍ତି ତୱ ନ ପମୁଟ୍ଠଂ ୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଫାସୁକଭାୱୋତି ତଥା ଭାସନେନ ଅସୁଖଭାୱୋ । ପଣ୍ଡିତପତିରୂପକାନନ୍ତି (ସାମଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାରାନଂ ପଣ୍ଡିତଭାସାନଂ) ଆମଂ ୱିୟ ପକ୍କାନଂ ପଣ୍ଡିତା ଭାସାନଂ । (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୩) ପାଳିପଦଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେସୂତି ପାଳିସଙ୍ଖାତେ ପଦେ, ତଦତ୍ଥେ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନକ୍ଖରେ ଚ, ୱାକ୍ୟପରିୟାୟୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅକ୍ଖରଂ ପଦଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ନେତ୍ତି॰ ୨୮) ୱିୟ । ଭଗୱତୋ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୱିୟ ରୂପମସ୍ସାତି ଭଗୱନ୍ତରୂପୋ, ଭଗୱା ୱିୟ ଏକନ୍ତପଣ୍ଡିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୂରଣକସ୍ସପୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୫.ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏକଂ ସମୟମିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୋଦେତି ସମ୍ମୋଦନଂ କରୋତୀତି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ। ଅନୀୟସଦ୍ଦୋ ହି ବହୁଲା କତ୍ୱତ୍ଥାଭିଧାୟକୋ ୟଥା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା’’ତି, (ଧ॰ ସ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଦୁକମାତିକା ୯୭) ସମ୍ମୋଦନଂ ୱା ଜନେତୀତି ସମ୍ମୋଦନିୟଂ ତଦ୍ଧିତୱସେନ । ସରିତବ୍ବନ୍ତି ସାରଣୀୟଂ, ସରଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ୱା ସାରଣିୟଂ, ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମୋଦଜନକଂ ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକନ୍ତି ଚ ସରଣାନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୬.ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନେୱ, ତେନ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତାରଂ ଦସ୍ସେତି, ଆଣତ୍ତିୟାତି ପନ ହେତୁକତ୍ତାରଂ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାଦୟୋପି ଇଧ ସହତ୍ଥ କରଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ହତ୍ଥାଦୀନୀତି ହତ୍ଥପାଦକଣ୍ଣନାସାଦୀନି । ପଚନଂ ଦହନଂ ୱିବାଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ନାମ ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ପଚତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ତଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୯୭) ଦୁତିୟୋପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ତଜ୍ଜନଂ, ପରିଭାସନଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୬) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧୁନା ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ତଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ପାଠୋପି ବହୁସୋ ଦିସ୍ସତି । ସୋକନ୍ତି ସୋକକାରଣଂ, ସୋଚନନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି କାରଣସମ୍ପାଦନେନ ଫଲସ୍ସପି କତ୍ତବ୍ବତୋ । ପରେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରେହି କମ୍ମଭୂତେହି । ଫନ୍ଦତୋତି ଏତ୍ଥ ପରସ୍ସ ଫନ୍ଦନୱସେନ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁତ୍ଥୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଫନ୍ଦନୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘ପରଂ ଫନ୍ଦନ୍ତଂ ଫନ୍ଦନକାଲେ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋ’’ତି, ଅତ୍ତନା କତେନ ପରସ୍ସ ୱିବାଧନପୟୋଗେନ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅତିପାତାପୟତୋ’’ତି ପଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି, ହେତୁକତ୍ତରି ଚ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ହନନ୍ତସ୍ସାପି ହନାପେନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି ଇମିନା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଆଦିୟତୋ’’ତିଆଦୀସୁ । କରଣକାରଣୱସେନାତି ସୟଂକାରପରଂକାରୱସେନ ।

ଘରଭିତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସନ୍ଧି ଘରସନ୍ଧି । କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୱସେସୋ ଲୋପୋ ୱିଲୁମ୍ପନଂ ନିଲ୍ଲୋପୋତି ଆହ ‘‘ମହାୱିଲୋପ’’ନ୍ତି । ଏକାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଲୋପୋ ଏକାଗାରିକୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକମେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ପରିପନ୍ଥେ ତିଟ୍ଠତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥମେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପକରଣତୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆଗତାଗତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ପନ୍ଥେ ହନନଂ ପରିପନ୍ଥୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୬) ଅୟମତ୍ଥୋପି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋ । କରୋମୀତି ସଞ୍ଞାୟାତି ସଞ୍ଚେତନିକଭାୱମାହ, ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କରୋତୋପି ନ କରୀୟତି ନାମ, ପଗେୱ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି । ପାପଂ ନ କରୀୟତୀତି ପୁବ୍ବେ ଅସତୋ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ପାପଂ ଅକତମେୱ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ନତ୍ଥି ପାପ’’ନ୍ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସତ୍ତା ପାପେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ପରେହି ଆରୋପିତଂ ଦୋସମପନେତୁକାମୋ ପୂରଣୋ ଇମମତ୍ଥମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତା ପନା’’ତିଆଦି । ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେତଂ ‘‘ପାପଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି, ପାପଂ ପନ ନତ୍ଥେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ହୋତି – ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ହିଂସାଦିକିରିୟା ଅତ୍ତାନଂ ନ ପାପୁଣାତି ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା, ସରୀରଂ ପନ ଅଚେତନଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିକୋପିତେପି ନ କିଞ୍ଚି ପାପନ୍ତି । ପରିୟନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନେମି ପରିୟୋସାନେ ଠିତତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ‘‘ନିସିତଖୁରମୟନେମିନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୬) । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଚକ୍କପରିୟୋସାନମେୱ ପରିୟନ୍ତୋ, ଖୁରେନ ସଦିସୋ ପରିୟନ୍ତୋ ୟସ୍ସାତି ଖୁରପରିୟନ୍ତୋ । ଖୁରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଖୁରଧାରା ଗହିତା ତଦୱରୋଧତୋ । ପାଳିୟଂ ଚକ୍କେନାତି ଚକ୍କାକାରକତେନ ଆୱୁଧୱିସେସେନ । ତଂ ମଂସଖଲକରଣସଙ୍ଖାତଂ ନିଦାନଂ କାରଣଂ ୟସ୍ସାତି ତତୋନିଦାନଂ, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ତୋଆଦେସୋ, ସମାସେ ଚସ୍ସ ଲୋପାଭାୱୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧) ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ । ‘‘କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତସମୁଦାୟୋ’’ତିପି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣଦିସା ଅପ୍ପତିରୂପଦେସୋ, ଉତ୍ତରଦିସା ପନ ପତିରୂପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଞ୍ଚେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଦେସଦିସାପଦେସେନ ତନ୍ନିୱାସିନୋ ସନ୍ଧାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦକ୍ଖିଣତୀରେ’’ତିଆଦିମାହ । ହନନଦାନକିରିୟା ହି ତଦାୟତ୍ତା । ମହାୟାଗନ୍ତି ମହାୱିଜିତରଞ୍ଞୋ ୟଞ୍ଞସଦିସମ୍ପି ମହାୟାଗଂ । ଦମସଦ୍ଦୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ, ଉପୋସଥସୀଲସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଉପୋସଥକମ୍ମେନା’’ତି । କେଚି ପନ ଉପୋସଥକମ୍ମେନା’ତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ‘ଉପୋସଥକମ୍ମଭୂତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନା’ତି’’ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ତଦୁଭୟତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଦମସଦ୍ଦସ୍ସ, ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚ ୱିସେସୱୁତ୍ତିତୋ । ଅଧୁନା ହି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ୱା-ସଦ୍ଦୋ, ଚ-ସଦ୍ଦୋପି ଦିସ୍ସତି । ସୀଲସଂୟମେନାତି ତଦଞ୍ଞେନ କାୟିକୱାଚସିକସଂୱରେନ । ସଚ୍ଚୱଚନେନାତି ଅମୋସୱଜ୍ଜେନ । ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ଲୋକେ ଗରୁତରପୁଞ୍ଞସମ୍ମତଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ପାପଧମ୍ମେସୁ ମୁସାୱାଦୋ ଗରୁତରୋ, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେସୁ ଅମୋସୱଜ୍ଜୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ଇତିୱୁତ୍ତକେ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦିସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।

ୱିତିଣ୍ଣପରଲୋକସ୍ସ, ନତ୍ଥି ପାପଂ ଅକାରିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୨୭) ।

ପୱତ୍ତୀତି ୟୋ କରୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଫଲୁପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ନତ୍ଥି କମ୍ମଂ, ନତ୍ଥି କମ୍ମଫଲ’’ନ୍ତି ଅକିରିୟୱାଦସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତା । ସତି ହି କମ୍ମଫଲେ କମ୍ମାନମକିରିୟଭାୱୋ କଥଂ ଭୱିସ୍ସତି । ସବ୍ବଥାପୀତି ‘‘କରୋତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ।

ଲବୁଜନ୍ତି ଲିକୁଚଂ । ପାପପୁଞ୍ଞାନଂ କିରିୟମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଞ୍ହି ଅୱଧାରଣଂ ୱିପାକପଟିକ୍ଖେପନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ୟୋ ହି କମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ୱିପାକୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ହୋତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କମ୍ମଂ ପଟିବାହନ୍ତେନାପୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨) ।

ପଟିରାଜୂହି ଅନଭିଭୱନୀୟଭାୱେନ ୱିସେସତୋ ଜିତନ୍ତି ୱିଜିତଂ, ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଦେସୋ । ‘‘ମା ମୟ୍ହଂ ୱିଜିତେ ୱସଥା’’ତି ଅପସାଦନା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପବ୍ବାଜନସଙ୍ଖାତା ୱିହେଠନାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିହେଠେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଉପଧାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ତଦମିନା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଆହ ‘‘ସାରତୋ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତି । ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଦ୍ଧନିୟଭାୱାପାଦନୱସେନ ଚିତ୍ତେନ ସନ୍ଧାରଣଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜନଂ, ତଦମିନା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାରୱସେନେୱ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠପେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା । ସାରୱସେନେୱାତି ଉତ୍ତମୱସେନେୱ, ଅୱିତଥତ୍ତା ୱା ପରେହି ଅନୁଚ୍ଚାଲିତୋ ଥିରଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଫେଗ୍ଗୁଭାୱେନ ସାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂୱସେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୱଟ୍ଟତୋ ନିୟ୍ୟାନଂ । ପରମତ୍ଥୋତି ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ, ଉତ୍ତମସ୍ସ ୱା ଞାଣସ୍ସାରମ୍ମଣଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ତେନ ଉଗ୍ଗହିତଞ୍ଚେୱ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଞ୍ଚ ତଥାୟେୱ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଭାସିତତ୍ତା ।

ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୬୮.ଉଭୟେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିସେଧୱଚନେନ । ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନମେୱା’’ତି ଇମିନା ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିପନେ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଣମେୱ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂକିଲିସ୍ସନସ୍ସ ମଲୀନସ୍ସ କାରଣଂ। ୱିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂକିଲେସତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱୋଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ । ଅତ୍ତକାରେତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଏ-କାରୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୟଥା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥା ଫୁସିତଗ୍ଗେ’’ତି, (ଖୁ॰ ପା॰ ୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୬) ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଇଦମ୍ପିସ୍ସ ହୋତି ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪), ତଦେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ତକାରୋ’’ତି ଇମିନା । ସୋ ଚ ତେନ ତେନ ସତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକମ୍ମଂ, ଅତ୍ତନା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବପୟୋଗୋ ୱା । ତେନାହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ । ତନ୍ତି ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଂ । ଦୁତିୟପଦେନାତି ‘‘ନତ୍ଥି ପରକାରେ’’ତି ପଦେନ । ପରକାରୋ ଚ ନାମ ପରସ୍ସ ୱାହସା ଇଜ୍ଝନକପୟୋଗୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ପରକାର’’ନ୍ତିଆଦି । ଓୱାଦାନୁସାସନିନ୍ତି ଓୱାଦଭୂତମନୁସାସନିଂ, ପଠମଂ ୱା ଓୱାଦୋ, ପଚ୍ଛା ଅନୁସାସନୀ । ‘‘ପରକାର’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଞ୍ଚେତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ପରକାରାୱସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥେୱେସ ଲୋକିୟଧମ୍ମେ ୟଥା ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆଳାରୁଦକେ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଲାଭୋ, ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମଭୱିକମହାସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ତେସମ୍ପି ତଦଭାୱତୋ । ମନୁସ୍ସସୋଭଗ୍ୟତନ୍ତି ମନୁସ୍ସେସୁ ସୁଭଗଭାୱଂ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କମ୍ମୱାଦସ୍ସ, କିରିୟୱାଦସ୍ସ ଚ ପଟିକ୍ଖିପନେନ । ଜିନଚକ୍କେତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ କମ୍ମଂ କଣ୍ହଂ କଣ୍ହୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୨) ନୟପ୍ପୱତ୍ତେ କମ୍ମାନଂ, କମ୍ମଫଲାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିତାପରିଦୀପନେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ । ପଚ୍ଚନୀକକଥନଂ ପହାରଦାନସଦିସନ୍ତି ‘‘ପହାରଂ ଦେତି ନାମା’’ତି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ତକାରପରକାରାଭାୱତୋ ଏୱ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନତ୍ଥିପୁରିସକାରେ’’ତି ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱତ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ମନୁସ୍ସସୋଭଗ୍ୟତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା । ‘‘ବଲେ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱୀରିୟମେୱିଧ ବଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଆୱହଂ ୱୀରିୟବଲଂ ନତ୍ଥୀତି ସୋ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ୱୋଦାନିୟବଲସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ସଂକିଲେସିକସ୍ସାପି ବଲସ୍ସ ତେନ ପଟିକ୍ଖିପନତୋ । ୟଦି ୱୀରିୟାଦୀନି ପୁରିସକାରୱେୱଚନାନି, ଅଥ କସ୍ମା ତେସଂ ୱିସୁଂ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ନୋ ୱୀରିୟେନା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ନୋ ୱୀରିୟେନାତି ଇଦଂ ଫଲଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱୀରିୟେନ ପୱତ୍ତଂ । ପୱତ୍ତୱଚନପଟିକ୍ଖେପକରଣୱସେନାତି ଅଞ୍ଞେସଂ ପୱତ୍ତୱୋହାରୱଚନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପକରଣୱସେନ। ୱୀରିୟଥାମପରକ୍କମସମ୍ବନ୍ଧନେନ ପୱତ୍ତବଲୱାଦୀନଂ ୱାଦସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପକରଣୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ବଲ’’ନ୍ତି ପଦମିୱ ସବ୍ବାନିପେତାନି ତେନ ଆଦୀୟନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଞ୍ଚ ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ତସ୍ସା ତସ୍ସା କିରିୟାୟ ଉସ୍ସନ୍ନଟ୍ଠେନ ବଲଂ । ସୂରୱୀରଭାୱାୱହଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ । ତଦେୱ ଦଳ୍ହଭାୱତୋ, ପୋରିସଧୁରଂ ୱହନ୍ତେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ ଚ ପୁରିସଥାମୋ । ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପୁରିସପରକ୍କମୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତା । ଅସ୍ସସନପସ୍ସସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପାଣନତୋ ପାଣାତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ସମାନେପି ପଦଦ୍ୱୟେ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ପାଣେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ସତ୍ତତୋ ୱିସେସଂ କତ୍ୱା ଏସ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତିଆଦି । ଭୱନ୍ତୀତି ଭୂତାତି ସତ୍ତପାଣପରିୟାୟେପି ସତି ଅଣ୍ଡକୋସାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱନଟ୍ଠେନ ତତୋ ୱିସେସାୱ, ତେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଣ୍ଡ…ପେ॰… ୱଦତୀ’’ତି ଇମିନା । ୱତ୍ଥିକୋସୋ ଗବ୍ଭାସୟୋ । ଜୀୱନତୋ ପାଣଂ ଧାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ୱଡ୍ଢନତୋ ଜୀୱା । ତେନାହ ‘‘ସାଲିୟୱା’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିରୁଳ୍ହଧମ୍ମା ତିଣରୁକ୍ଖା ଗହିତା । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱସୋ ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଅୱସା । ତଥା ଅବଲା ଅୱୀରିୟା । ତେନାହ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ନିୟତାତି ନିୟମନା, ଅଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତସ୍ସ ଅଭେଜ୍ଜମଣିନୋ ୱିୟ ନିୟତପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଗତିଜାତିବନ୍ଧାପୱଗ୍ଗୱସେନ ନିୟାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ । ଛନ୍ନଂ ଅଭିଜାତୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭୂତାନଂ ଗମନଂ ସମୱାୟେନ ସମାଗମୋ । ସମ୍ବନ୍ଧୀନିରପେକ୍ଖୋପି ଭାୱସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀସହିତୋ ୱିୟ ପକତିୟତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ସଭାୱୋୟେୱା’’ତି, ୟଥା କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିକ୍ଖତା, କପିତ୍ଥଫଲାଦୀନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ୱିଚିତ୍ତାକାରତା ଚ, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଲୋକସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟମନ୍ତରେନ ତଥା ତଥା ପରିଣାମୋ ଅକୁତ୍ତିମୋ ସଭାୱୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ପରିଣମନଂ ନାନପ୍ପକାରତାପତ୍ତି । ୟେନାତି ସତ୍ତପାଣାଦିନା । ୟଥା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଛଳଭିଜାତିୟୋ ପରତୋ ୱିତ୍ଥାରୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ମକ୍ଖଲି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମିଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଅୟଂ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ କରଣଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଆଚରିୟସ୍ସ ମତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞା ସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂମି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଛସ୍ୱେୱାଭିଜାତୀସୂ’’ତି ୱଚନଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଛସୁ ଏୱ ଅଭିଜାତୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦନଂ, ନ ତେହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ, ତାୟେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂମି, ନ ତଦଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେୱ ଚ ୟୁତ୍ତତରୋ ପଟିକ୍ଖେପିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭୂମିୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ହି ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ ପଟିକ୍ଖେପିତବ୍ବସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ସିୟା, ଅଥ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେୟ୍ୟ, ନ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମୀ’’ତି ଦସ୍ସନହେତୁୱଚନସ୍ସ ଭୂମିଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ଦସ୍ସେତି ଚେତଂ ତାସଂ ଭୂମିୟା ଅଭାୱମେୱ, ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅୟଂ ପାଠୋ, ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତତରୋତି ।

ପମୁଖୟୋନୀନନ୍ତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦିୱସେନ, ତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱସେନ ପଧାନୟୋନୀନଂ, ପଧାନତା ଚେତ୍ଥ ଉତ୍ତମତା । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତମୟୋନୀନ’’ନ୍ତି । ସଟ୍ଠି ସତାନୀତି ଛ ସହସ୍ସାନି । ‘‘ପଞ୍ଚ ଚ କମ୍ମୁନୋ ସତାନୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ‘‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମସତାନି ଚା’’ତି । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘କେୱଲଂ ତକ୍କମତ୍ତକେନ ନିରତ୍ଥକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଇମମେୱତ୍ଥମତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତକ୍କମତ୍ତକେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ତକ୍କିକା ଅୱସ୍ସୟଭୂତତଥତ୍ଥଗ୍ଗହଣଅଙ୍କୁସନୟମନ୍ତରେନ ନିରଙ୍କୁସତାୟ ପରିକପ୍ପନସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତଂ ସାରତୋ ମଞ୍ଞମାନା ତଥେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚ ଦିଟ୍ଠିଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଚାରଣା କାତବ୍ବାତି ଇମମଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତି । କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । ତେ ହି ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସଙ୍ଖାତାନି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀ’ତି ତିତ୍ଥିୟା ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ‘‘କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ଚ ‘ତୀଣି କମ୍ମାନୀ’ତି’’ । କମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ତଦୁଭୟଂ ଓଳାରିକତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧି । ମନୋକମ୍ମଂ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଉପଡ୍ଢକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ପଟିପଦା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱଟ୍ଠିପଟିପଦା’’ତି ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ପଟିପଦା’’ତି । ସଦ୍ଦରଚକା ପନ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ସଲୋପୋ, ଅତ୍ତମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ୟୋଗତୋ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା। ୟଦି ହି ସା ୟୋଗେନ ସିଦ୍ଧା ଅସ୍ସ, ଏୱଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟେୱ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ଆଚରିୟାନଂ ମତେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତି ସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିକା ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦିଟ୍ଠପୟୋଗା ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟେୱ । ଦିସ୍ସତି ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀସୁ –

‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତି ସହସ୍ସାନି, କପ୍ପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂ ।

ନ ତ୍ୱେୱ ତେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମୋହିତା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୧୫; ମହାନି॰ ୧୦, ୩୯) ।

ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେତି ଚତୁନ୍ନମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପାନଂ ଅଞ୍ଞତରଭୂତେ ଏକସ୍ମିଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପେ । ତତ୍ଥାପି ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀସଞ୍ଞିତଂ ଏକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱଟ୍ଠନ୍ତରକପ୍ପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସୋ ଅସ୍ସୁତସାସନଧମ୍ମୋ ଇତରେ ଜାନାତି ବାହିରକାନମୱିସୟତ୍ତା, ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱମାହାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉରବ୍ଭେ ହନନ୍ତି, ହନ୍ତ୍ୱା ୱା ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ଓରବ୍ଭିକା। ଏସ ନୟୋ ସାକୁଣିକାଦୀସୁପି । ଲୁଦ୍ଦାତି ୱୁତ୍ତାୱସେସକା ୟେ କେଚି ଚାତୁପ୍ପଦଜୀୱିକା ନେସାଦା । ମାଗୱିକପଦସ୍ମିଞ୍ହି ରୋହିତାଦିମିଗଜାତିୟେୱ ଗହିତା । ବନ୍ଧନାଗାରେ ନିୟୋଜେନ୍ତୀତି ବନ୍ଧନାଗାରିକା । କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତାତି ଦାରୁଣକମ୍ମନ୍ତା । ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି କଣ୍ହକମ୍ମପସୁତତାୟ କଣ୍ହାଭିଜାତୀତି ୱଦତି କଣ୍ହସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଜାତି ଅବ୍ଭୁପ୍ପତ୍ତି ୟସ୍ସାତି କତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୂତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ । କଣ୍ଟକେତି ଛନ୍ଦରାଗେ । ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ତେସଂ ପକ୍ଖିପନଂ । କଣ୍ଟକସଦିସଛନ୍ଦରାଗେନ ସଞ୍ଞୁତ୍ତା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ହି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ‘‘ତେ ପଣୀତପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ, ତସ୍ମା ଞାୟଲଦ୍ଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ଭୁଞ୍ଜମାନା ଆଜୀୱକସମୟସ୍ସ ୱିଲୋମଗାହିତାୟ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି ନାମାତି ୱଦତି କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକାତି କଣ୍ଟକେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସହ ଜୀୱିକା । ଅୟଞ୍ହିସ୍ସ ପାଳିୟେୱାତି ଅୟଂ ମକ୍ଖଲିସ୍ସ ୱାଦଦୀପନା ଅତ୍ତନା ରଚିତା ପାଳିୟେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକା ଏୱ ନାମ ଏକେ ଅପରେ ପବ୍ବଜିତା ବାହିରକା ସନ୍ତି, ତେ ନୀଲାଭିଜାତୀତି ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ହି ସୱିସେସଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ତେ କଣ୍ଟକେ ୱତ୍ତନ୍ତା ୱିୟ ଭୱନ୍ତୀତି କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକାତି ୱୁତ୍ତା । ନୀଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଜାତି ୟସ୍ସାତି ନୀଲାଭିଜାତି । ଏୱମିତରେସୁପି ।

ଅମ୍ହାକଂ ସଞ୍ଞୋଜନଗଣ୍ଠୋ ନତ୍ଥୀତି ୱାଦିନୋ ବାହିରକପବ୍ବଜିତା ନିଗଣ୍ଠା । ଏକମେୱ ସାଟକଂ ପରିଦହନ୍ତା ଏକସାଟକା । କଣ୍ହତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନୀଲୋ, ତତୋ ପନ ଲୋହିତୋତିଆଦିନା ୟଥାକ୍କମଂ ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଣ୍ଡରତରାତି ଭୁଞ୍ଜନନହାନପଟିକ୍ଖେପାଦିୱତସମାୟୋଗେନ ପରିସୁଦ୍ଧତରା କଣ୍ହନୀଲମୁପାଦାୟ ଲୋହିତସ୍ସାପି ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ଓଦାତୱସନାତି ଓଦାତୱତ୍ଥପରିଦହନା । ଅଚେଲକସାୱକାତି ଆଜୀୱକସାୱକଭୂତା । ତେ କିର ଆଜୀୱକଲଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ନିଗଣ୍ଠେହିପି ପଣ୍ଡରତରା ହଲିଦ୍ଦାଭାନମ୍ପି ପୁରିମେ ଉପାଦାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଛନ୍ଦାଗମନଂ ଦସ୍ସେତି । ନନ୍ଦାଦୀନଂ ସାୱକଭୂତା ପବ୍ବଜିତା ଆଜୀୱକା । ତଥା ଆଜୀୱକିନିୟୋ । ନନ୍ଦାଦୟୋ କିର ତଥାରୂପଂ ଆଜୀୱକପଟିପତ୍ତିଂ ଉକ୍କଂସଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତା, ତସ୍ମା ନିଗଣ୍ଠେହି ଆଜୀୱକସାୱକେହି ପବ୍ବଜିତେହି ପଣ୍ଡରତରା ୱୁତ୍ତା ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ଅୟଂ ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।

ପୁରିସଭୂମିୟୋତି ପଧାନନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ହେତା ଭୂମିୟୋ ଏସ ଇଚ୍ଛତେୱ । ସତ୍ତ ଦିୱସେତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଞ୍ଞୋଗୱଚନଂ, ଏତ୍ତକମ୍ପି ମନ୍ଦା ମୋମୂହାତି । ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତୋତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ରୋଦନ୍ତି ଚେୱ ୱିରୱନ୍ତି ଚ ତମନୁସ୍ସରିତ୍ୱା । ଖେଦନଂ, କୀଳନଞ୍ଚ ଖିଡ୍ଡାସଦ୍ଦେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଖିଡ୍ଡାଭୂମି ୱୁତ୍ତା । ପଦସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ ପଦନିକ୍ଖିପନଂ । ୟଦା ତଥା ପଦଂ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ତଦା ପଦୱୀମଂସଭୂମି ନାମାତି ଭାୱୋ । ୱତାୱତସ୍ସ ଜାନନକାଲେ । ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପନ୍ନକୋତିଆଦିପି ତେସଂ ବାହିରକାନଂ ପାଳିୟେୱ । ତତ୍ଥ ପନ୍ନକୋତି ଭିକ୍ଖାୟ ୱିଚରଣକୋ, ତେସଂ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପନ୍ନକୋ । ଜିନୋତି ଜିଣ୍ଣୋ ଜରାୱସେନ ହୀନଧାତୁକୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଂ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୋ କିର ତଥାଭୂତୋ ଧମ୍ମମ୍ପି କସ୍ସଚି ନ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଆହା’’ତି । ଓଟ୍ଠୱଦନାଦିୱିପ୍ପକାରେ କତେପି ଖମନୱସେନ ନ କିଞ୍ଚି କଥେତୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଲାଭିନ୍ତି ‘‘ସୋ ନ କୁମ୍ଭିମୁଖା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୫) ୱୁତ୍ତଅଲାଭହେତୁସମାୟୋଗେନ ଅଲାଭିଂ । ତତୋୟେୱ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲପରେତତାୟ ସୟନପରାୟନଟ୍ଠେନ ସମଣଂ ପନ୍ନଭୂମୀତି ୱଦତି ।

ଆଜୀୱୱୁତ୍ତିସତାନୀତି ସତ୍ତାନମାଜୀୱଭୂତାନି ଜୀୱିକାୱୁତ୍ତିସତାନି । ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ଚେସ ସଭାୱଲିଙ୍ଗମଜାନନ୍ତୋ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକସତେ’’ତି ୱଦତି । ଏୱମଞ୍ଞେସୁପି । ତେନାହ ‘‘ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜାସତାନୀ’’ତି । ନାଗଭୱନଂ ନାଗମଣ୍ଡଲଂ ୟଥା ‘‘ମହିଂସକମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି । ପରମାଣୁଆଦି ରଜୋ । ପସୁଗ୍ଗହଣେନ ଏଳକଜାତି ଗହିତା । ମିଗଗ୍ଗହଣେନ ରୁରୁଗୱୟାଦି ମିଗଜାତି । ଗଣ୍ଠିମ୍ହୀତି ଫଳୁମ୍ହି, ପବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିୱସେନ, ତେସଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ବହୂ ଦେୱା । ତତ୍ଥ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଏକଚ୍ଚଅନ୍ତରଭେଦୋ ମହାସମୟସୁତ୍ତେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ‘‘ସୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ଅଜାନନ୍ତୋ ପନେସ ବହୂ ଦେୱେପି ସତ୍ତ ଏୱ ୱଦତୀତି ତସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତାତି ଦୀପଦେସକୁଲୱଂସାଜୀୱାଦିୱିଭାଗୱସେନ । ପିସାଚା ଏୱ ପେସାଚା, ତେ ଅପରପେତାଦିୱସେନ ମହନ୍ତମହନ୍ତା, ବହୁତରାତି ଅତ୍ଥୋ । ବାହିରକସମୟେ ପନ ‘‘ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହମନ୍ଦାକିନିୟୋ କୁୱାଳିୟମୁଚଲିନ୍ଦନାମେନ ୱୋହରିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬୮) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗଣ୍ଠିକାତି ପବ୍ବଗଣ୍ଠିକା । ପବ୍ବଗଣ୍ଠିମ୍ହି ହି ପୱୁଟସଦ୍ଦୋ । ମହାପପାତାତି ମହାତଟା । ପାରିସେସନୟେନ ଖୁଦ୍ଦକପପାତସତାନି । ଏୱଂ ସୁପିନେସୁପି । ‘‘ମହାକପ୍ପିନୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ମହାକପ୍ପାନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦତୋ ପନେସ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱଦତୀତି ନ ୱିଚାରଣକ୍ଖମଂ । ତଥା ‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତି ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି । ସୋ ହି ‘‘ଚତୁରାସୀତି ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱତ୍ତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱଦତି । ସଦ୍ଦରଚକା ପନ ‘‘ଚତୁରାସୀତିୟା ତୁଲୋପୋ, ଚସ୍ସ ଚୁ, ରସ୍ସ ଲୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ତକା ମହାସରାତି ଏତପ୍ପମାଣୱତା ମହାସରତୋ, ସତ୍ତମହାସରତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିରାତି ତସ୍ସ ୱାଦାନୁସ୍ସୱନେ ନିପାତୋ । ପଣ୍ଡିତୋପି…ପେ॰… ନ ଗଚ୍ଛତି, କସ୍ମା ? ସତ୍ତାନଂ ସଂସରଣକାଲସ୍ସ ନିୟତଭାୱତୋ ।

‘‘ଅଚେଲକୱତେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୟେନ କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତିଦିସତି ‘‘ତାଦିସେନେୱା’’ତି ଇମିନା । ତପୋକମ୍ମେନାତି ତପକରଣେନ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତାଦିସେନେୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ । ୟୋ…ପେ॰… ୱିସୁଜ୍ଝତି, ସୋ ଅପରିପକ୍କଂ କମ୍ମଂ ପରିପାଚେତି ନାମାତି ୟୋଜନା । ଅନ୍ତରାତି ଚତୁରାସୀତିମହାକପ୍ପସତସହସ୍ସାନମବ୍ଭନ୍ତରେ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସାତି ପତ୍ୱା ପତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତପରିମାଣଂ କାଲନ୍ତି ଚତୁରାସୀତିମହାକପ୍ପସତସହସ୍ସପମାଣଂ କାଲଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅପରିପକ୍କଂ ସଂସରଣନିମିତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ସୀଲାଦିନା ସୀଘଂୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିପାଚେତି ନାମ । ପରିପକ୍କଂ କମ୍ମଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ କାଲେନ ପରିପକ୍କଭାୱାନାପାଦନେନ ବ୍ୟନ୍ତିଂ ୱିଗମନଂ କରୋତି ନାମାତି । ଦୋଣେନାତି ପରିମିନନଦୋଣତୁମ୍ବେନ । ରୂପକୱସେନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମିତଂ ୱିୟା’’ତି । ନ ହାପନୱଡ୍ଢନଂ ପଣ୍ଡିତବାଲୱସେନାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ସଂସାରୋ’’ତିଆଦିନା । ୱଡ୍ଢନଂ ଉକ୍କଂସୋ । ହାପନଂ ଅୱକଂସୋ ।

କତସୁତ୍ତଗୁଳେତି କତସୁତ୍ତୱଟ୍ଟିୟଂ । ପଲେତୀତି ପରେତି ୟଥା ‘‘ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି, (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୪) ର-କାରସ୍ସ ପନ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ୧୫; ମି॰ ପ॰ ୩.୬) । ସୋ ଚ ଚୁରାଦିଗଣୱସେନ ଗତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଇମାୟ ଉପମାୟ ଚେସ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଖୀୟତେୱ, ନ ୱଡ୍ଢତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତେ ଖୀଣେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥେୱାତି ଖୀୟନଟ୍ଠାନେୟେୱ ।

ଅଜିତକେସକମ୍ବଲୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୧.ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସୀସେନ ଦାନଚେତନାୟେୱ ୱୁତ୍ତା । ତଂମୁଖେନ ଚ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ଦିନ୍ନଞ୍ହି ମୁଖ୍ୟତୋ ଅନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁ, ତଂ କଥମେସ ପଟିକ୍ଖିପିସ୍ସତି। ଏସ ନୟୋ ୟିଟ୍ଠଂ ହୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ମହାଦାନଂ ମହାୟାଗୋ । ପାହୁନଭାୱେନ କତ୍ତବ୍ବସକ୍କାରୋ ପାହୁନକସକ୍କାରୋ । ଫଲନ୍ତି ଆନିସଂସଫଲଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଞ୍ଚ । ୱିପାକୋତି ସଦିସଫଲଂ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ଦାନେ ଠାନନ୍ତରାଦିପତ୍ତି ୱିୟ ହି ଆନିସଂସୋ, ସଙ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦାନେ (ଜା॰ ୧.୧୦.୩୯) ତାଣଲାଭମତ୍ତଂ ୱିୟ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ, ପଟିସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ସଦିସଫଲଂ ୱିପାକୋ । ଅୟଂ ଲୋକୋ, ପରଲୋକୋତି ଚ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ୱୁତ୍ତୋ ଫଲାଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପନତୋ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଦିଟ୍ଠୋ ହି ଲୋକୋ କଥଂ ତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସିୟା । ‘‘ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା କାରଣମାହ, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଭୱୟୋନିଆଦୀସୁ ଠିତା ଇମେ ସତ୍ତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୂତି ମାତାପିତୂସୁ । ଫଲାଭାୱୱସେନେୱ ୱଦତି, ନ ମାତାପିତୂନଂ, ନାପି ତେସୁ ଇଦାନି କରିୟମାନସକ୍କାରାସକ୍କାରାନମଭାୱୱସେନ ତେସଂ ଲୋକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତା । ପୁବ୍ବୁଳସ୍ସ ୱିୟ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ କେୱଲୋ, ନ ଚୱିତ୍ୱା ଆଗମନପୁବ୍ବକୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୱିତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନକା ସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସମଣେନ ନାମ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତେନ କସ୍ସଚି ଅକଥେତ୍ୱା ସଞ୍ଞତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅହୋପୁରିସିକା ନାମ ସିୟା । କିଞ୍ହି ପରୋ ପରସ୍ସ କରିସ୍ସତି, ତଥା ଚ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପାଦନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅୱସ୍ସୟୋ ଏୱ ନ ସିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟେ ଇମଞ୍ଚ…ପେ॰… ପୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେସକୋ ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ, ଅତ୍ଥମତ୍ତତୋ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ମତ୍ତିକାୟ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଭାଜନଂ ମତ୍ତିକାମୟଂ, ଏୱମୟମ୍ପି ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଚତୁମହାଭୂତମୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକପଥୱୀଧାତୂତି ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତା ପଥୱୀଧାତୁ । ବାହିରପଥୱୀଧାତୁନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ମହାପଥୱିଂ, ତେନ ପଥୱୀୟେୱ କାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁବନ୍ଧତି । ଉଭୟେନାପୀତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି । ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ବାହିରପଥୱିକାୟତୋ ତଦେକଦେସଭୂତା ପଥୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱପ୍ପତ୍ତି ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତା, ସା ଚ ମହାପଥୱୀ ଘଟାଦିଗତପଥୱୀ ୱିୟ ଇଦାନି ତମେୱ ବାହିରଂ ପଥୱିକାୟଂ ସମୁଦାୟଭୂତଂ ପୁନ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବସୋ ତେନ ବାହିରପଥୱିକାୟେନ ନିବ୍ବିସେସତଂ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଜ୍ଜୁନ୍ନେନ ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ଗହିତଆପୋ ୱିୟ ୱସ୍ସୋଦକଭାୱେନ ପୁନପି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ, ସୂରିୟରଂସିତୋ ଗହିତଇନ୍ଦଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତତେଜୋ ୱିୟ ପୁନପି ସୂରିୟରଂସିଂ, ମହାୱାୟୁକ୍ଖନ୍ଧତୋ ନିଗ୍ଗତମହାୱାତୋ ୱିୟ ପୁନପି ମହାୱାୟୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ମନମେୱ ଛଟ୍ଠଂ ୟେସଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାନଂ, ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି ତେସଂ ୱିସୟଭାୱାତି ୱଦନ୍ତି । ୱିସୟୀଗହଣେନ ହି ୱିସୟାପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ଗଣିତା ମଞ୍ଚପଞ୍ଚମାତି ଆହ ‘‘ମଞ୍ଚୋ ଚେୱ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଆଳାହନଂ ସୁସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଗୁଣାଗୁଣପଦାନୀତି ଗୁଣଦୋସକୋଟ୍ଠାସାନି । ସରୀରମେୱ ୱା ପଦାନି ତଂତଂକିରିୟାୟ ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ପାରାୱତପକ୍ଖିୱଣ୍ଣାନୀତି ପାରାୱତସ୍ସ ନାମ ପକ୍ଖିନୋ ୱଣ୍ଣାନି । ‘‘ପାରାୱତପକ୍ଖୱଣ୍ଣାନୀ’’ତି ପାଠୋ, ପାରାୱତସକୁଣସ୍ସ ପତ୍ତୱଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭସ୍ମନ୍ତାତି ଛାରିକାପରିୟନ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଛାରିକାୱସାନମେୱା’’ତି । ଆହୁତିସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ୟିଟ୍ଠଂ ହୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଦାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପାହୁନକସକ୍କାରାଦିଭେଦଂ ଦିନ୍ନଦାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ୱିରୂପେକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ଏସ । ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦତୋ ତସ୍ସ ଅନଧିଗମିତତ୍ତା । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ଦବ୍ବନ୍ତି ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦତ୍ତୂ, ବାଲପୁଗ୍ଗଲା, ତେହି ଦତ୍ତୂହି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ବାଲା ଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ପାଳିୟଂ ‘‘ଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମତି ୟେସଂ ତେ ଅତ୍ଥିକା, ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚେଦଂ ନେପାତିକପଦଂ, ତେସଂ ୱାଦୋ ଅତ୍ଥିକୱାଦୋ, ତଂ ଅତ୍ଥିକୱାଦଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ମିଚ୍ଛାୱାଦୀସୁ । କମ୍ମଂ ପଟିବାହତି ଅକିରିୟୱାଦିଭାୱତୋ । ୱିପାକଂ ପଟିବାହତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିୟା ପଟିକ୍ଖିପନତୋ । ୱିପାକନ୍ତି ଚ ଆନିସଂସନିସ୍ସନ୍ଦସଦିସଫଲୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ୱିପାକଂ । ଉଭୟଂ ପଟିବାହତି ସବ୍ବସୋ ହେତୁପଟିସେଧନେନେୱ ଫଲସ୍ସାପି ପଟିସେଧିତତ୍ତା । ଉଭୟନ୍ତି ଚ କମ୍ମଂ ୱିପାକମ୍ପି । ସୋ ହି ‘‘ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିୟ ୱିପାକସ୍ସାପି ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଜୋତନତୋ ତଦୁଭୟଂ ପଟିବାହତି ନାମ । ୱିପାକୋ ପଟିବାହିତୋ ହୋତି ଅସତି କମ୍ମସ୍ମିଂ ୱିପାକାଭାୱତୋ । କମ୍ମଂ ପଟିବାହିତଂ ହୋତି ଅସତି ୱିପାକେ କମ୍ମସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତାପତ୍ତିତୋ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥନିଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ଥତୋତି ସରୂପତୋ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଦୀପକଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାପି ତଦୁଭୟପଟିବାହକାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧଦିଟ୍ଠିକା ଏୱ ତେ ଉଭୟପଟିବାହକତ୍ତା । ‘‘ଉଭୟପ୍ପଟିବାହକା’’ତି ହି ହେତୁୱଚନଂ ହେତୁଗବ୍ଭତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିସେସନସ୍ସ । ଅହେତୁକୱାଦା ଚେୱାତିଆଦି ପଟିଞ୍ଞାୱଚନଂ ତପ୍ଫଲଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ୱିପାକପଟିବାହକତ୍ତା ନତ୍ଥିକୱାଦା, କମ୍ମପଟିବାହକତ୍ତା ଅକିରିୟୱାଦା, ତଦୁଭୟପଟିବାହକତ୍ତା ଅହେତୁକୱାଦାତି ୟଥାଲାଭଂ ହେତୁଫଲତାସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ୱିପାକପଟିବାହନେନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିକୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ କମ୍ମପଟିବାହନେନ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିକୋ, ଉଭୟପଟିବାହନେନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିକୋ ଚ ହୋତି । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

‘‘ୟେ ୱା ପନା’’ତିଆଦିନା ତେସମନୁଦିଟ୍ଠିକାନଂ ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ପୂରଣାଦୀନଂ । ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଦୀପକଂ ଗନ୍ଥଂ ୟଥା ତଥା ତେହି କତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠନ୍ତି । ୱୀମଂସନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଚାରେନ୍ତି । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୀମଂସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ‘‘କରୋତୋ…ପେ॰… ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତାନଂ ତେସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ୟଥାପରିକପ୍ପିତେ କମ୍ମଫଲାଭାୱାଦିକେ ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତିଆଦି ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣେ । ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ମିଚ୍ଛାସତିସଙ୍ଖାତା ଲଦ୍ଧିସହଗତା ତଣ୍ହା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ହି ଅନୁସ୍ସୱୂପଲଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ତଦାକାରପରିୱିତକ୍କନେହି ସୱିଗ୍ଗହେ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚିରକାଲପରିଚୟେନ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଭାୱୂପଗମନେ, ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ଚ ତଥା ତଥା ଗହିତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେନ ସମାନୀୟମାନା ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୁପତ୍ଥମ୍ଭିତା ଅତଂସଭାୱମ୍ପି ‘‘ତଂସଭାୱ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧିସହଗତା ତଣ୍ହା ମୁସା ୱିତଥଂ ସରଣତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୁରଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟମ୍ପି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୩୦) ଚେସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ୱିୟ ହି ମିଚ୍ଛାସତି ନାମ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ତଣ୍ହାସୀସେନ ଗହିତାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୩) ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତୀତି ୟଥାସକଂ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱଟ୍ଠିତତାୟ ଅନେକଗ୍ଗତଂ ପହାୟ ଏକଗ୍ଗଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି, ଚିତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାସମାଧି ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଲଦ୍ଧଭାୱନାବଲୋ ଈଦିସେ ଠାନେ ସମାଧାନପତିରୂପକକିଚ୍ଚକରୋୟେୱ ହୋତି ୱାଲୱିଜ୍ଝନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀତି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେନାକାରେନ ପୁବ୍ବଭାଗିୟେସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତେସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଭୂତେ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେ ଜୱନୱାରେ ସତ୍ତ ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ‘‘ପଠମଜୱନେ ସତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୂ’’ତି ଇଦଂ ଧମ୍ମସଭାୱଦସ୍ସନମେୱ, ନ ପନ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତେସଂ ତିକିଚ୍ଛା କେନଚି ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ତେସ୍ୱେୱ ଠତ୍ୱା ସତ୍ତମଜୱନସ୍ସ ଅୱସ୍ସମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ନିୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତେ ଚ ଚିତ୍ତୱାରେ ଓୱାଦାନୁସାସନ ୱସେନ ତିକିଚ୍ଛାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅତେକିଚ୍ଛା ଅନିୱତ୍ତିନୋ’’ତି। ଅରିଟ୍ଠକଣ୍ଟକସଦିସାତି ଅରିଟ୍ଠଭିକ୍ଖୁକଣ୍ଟକସାମଣେରସଦିସା, ତେ ୱିୟ ଅତେକିଚ୍ଛା ଅନିୱତ୍ତିନୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗତିକାୟେୱ ଜାତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେସୁ । କୋଚି ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତୀତି ୟସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅଭିନିୱେସୋ, ଆସେୱନା ଚ ପୱତ୍ତା, ସୋ ଏକମେୱ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତି । କୋଚି ଦ୍ୱେ, କୋଚି ତୀଣିପୀତି ୟସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ, ତୀସୁପି ୱା ଅଭିନିୱେସୋ, ଆସେୱନା ଚ ପୱତ୍ତା, ସୋ ଦ୍ୱେ, ତୀଣିପି ଓକ୍କମତି, ଏତେନ ପନ ୱଚନେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ‘‘ଇତି ସବ୍ବେପେତେ ଅତ୍ଥତୋ ଉଭୟପ୍ପଟିବାହକା’’ତିଆଦିନା ଉଭୟପ୍ପଟିବାହକତାମୁଖେନ ଦୀପିତା ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିକତା, ସା ପୁବ୍ବଭାଗିୟା । ୟା ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିଭୂତା, ସା ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗମସିଦ୍ଧିତୋ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣାନଂ ୱିୟ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଓକ୍କନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିନା ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ସମାନସାମତ୍ଥିୟତଂ, ସମାନଫଲତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି । ସଗ୍ଗାୱରଣାଦିନା ହେତା ସମାନସାମତ୍ଥିୟା ଚେୱ ସମାନଫଲା ଚ, ତସ୍ମା ତିସ୍ସୋପି ଚେତା ଏକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଏୱ, ଏକାୟ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରା ତସ୍ସା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିକାୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପତ୍ତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଭବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ତଦେୱତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋତି । ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗାୱରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନପଥଭୂତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୱାରଣଂ । ପଗେୱାତି ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଗନ୍ତୁଂ କା ନାମ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ପଗେୱାତି ପା ଏୱ, ପଠମତରମେୱ ମୋକ୍ଖଂ ଗନ୍ତୁମଭବ୍ବୋ, ମୋକ୍ଖଗମନତୋପି ଦୂରତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାରହଂ ।

‘‘ୱଟ୍ଟଖାଣୁ ନାମେସ ସତ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥମେୱ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ନାମ ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କିଂ ପନେସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପୀତି ? ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ନିୟତୋ, ଆସେୱନୱସେନ ପନ ଭୱନ୍ତରେପି ତଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ରୋଚେତିୟେୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୦୩) । ଅକୁସଲଞ୍ହି ନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ, ନ କୁସଲଂ ୱିୟ ସବଲଂ ମହାବଲଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ’’ତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ ସିୟା, ନ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ । ୟଦେୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁଜୋତନା କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଆସେୱନୱସେନା’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ୟଥା ସତ୍ତଙ୍ଗୁତ୍ତରପାଳିୟଂ ‘‘ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋପି ନିମୁଗ୍ଗୋ ଏୱ ବାଲୋ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୭.୧୫ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁଜୋତନାପି ୱୁତ୍ତା । ୟାଦିସେ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୟଂ ତଂ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ, ପୁନ କଦାଚି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ତତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନମସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୦୨) ଇଧ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୟେଭୁୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ଇତି ଆସେୱନୱସେନ ଭୱନ୍ତରେପି ତଂତଂଦିଟ୍ଠିୟା ରୋଚନତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଖାଣୁକୋ ନାମେସ ଜାତୋ, ନ ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟାତି ନୀହରିତ୍ୱା ଞାତବ୍ବତ୍ଥତାୟ ନେୟ୍ୟତ୍ଥମିଦଂ, ନ ନୀତତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଭିଧମ୍ମେପି ‘‘ଅରହା, ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନନ୍ତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ ୨୧୦) ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱିଗୋପକୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ପଥୱିପାଲକୋ । ତଦତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ପରମସାୱଜ୍ଜାନୁସାରେନ ସୋତୂନଂ ସତିମୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସଂସାରଖାଣୁଭାୱସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ ଅପଣ୍ଣକଜାତୋ, ତସ୍ମା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକଲ୍ୟାଣଜନନ୍ତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୱିରହିତଜନଂ ଅସାଧୁଜନଂ । ଆସୀୱିସନ୍ତି ଆସୁମାଗତହଲାହଲଂ । ଭୂତିକାମୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ୱୁଡ୍ଢିକାମୋ । ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ୱିୱିଧତ୍ଥସ୍ସ ପସ୍ସକୋ, ଧୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପକୁଧକଚ୍ଚାୟନୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୪. ‘‘ଅକଟା’’ତି ଏତ୍ଥ ତ-କାରସ୍ସ ଟ-କାରାଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅକତା’’ତି, ସମେନ, ୱିସମେନ ୱା କେନଚିପି ହେତୁନା ଅକତା, ନ ୱିହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଅକଟୱିଧାତି ଏତ୍ଥାପି । ନତ୍ଥି କତୱିଧୋ କରଣୱିଧି ଏତେସନ୍ତି ଅକଟୱିଧା । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଲୋକେ କେନଚି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ନେସଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତାତି କସ୍ସଚି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଦେୱସ୍ସ, ଇସ୍ସରାଦିନୋ ଚ ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତା । ଅନିମ୍ମାପିତାତି କସ୍ସଚି ଅନିମ୍ମାପିତା । କାମଂ ସଦ୍ଦତୋ ୟୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ପୁରିମେନ ସମାନଂ, ତଥାପି ପାଳିୟମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅନାଗତମେୱ ଅଗହେତବ୍ବଭାୱେ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଂ ନେୱ ପାଳିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦) ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଇଦମେତ୍ଥ ୟୋଜନାମତ୍ତଂ – ୱଞ୍ଝାତି ହି ୱଞ୍ଝପସୁୱଞ୍ଝତାଲାଦୟୋ ୱିୟ ଅଫଲା କସ୍ସଚି ଅଜନକା, ତେନ ପଥୱିକାୟାଦୀନଂ ରୂପାଦିଜନକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପସଦ୍ଦାଦୟୋ ହି ପଥୱିକାୟାଦୀହି ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ପବ୍ବତସ୍ସ କୂଟମିୱ ଠିତାତି କୂଟଟ୍ଠା, ୟଥା ପବ୍ବତକୂଟଂ କେନଚି ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କସ୍ସଚି ଚ ଅନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଏୱମେତେପି ସତ୍ତକାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟମିଦଂ ‘‘ବୀଜତୋ ଅଙ୍କୁରାଦି ଜାୟତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ତତୋ ନିକ୍ଖମତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଇତରଥା ଅଞ୍ଞତୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧି ସିୟା, ଏୱମେତେପି ସତ୍ତକାୟା, ତସ୍ମା ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତାତି । ଠିତତ୍ତାତି ନିବ୍ବିକାରଭାୱେନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ନ ଚଲନ୍ତୀତି ନ ୱିକାରମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିକାରାଭାୱତୋ ହି ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତତା, ଅନିଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ଅୱଟ୍ଠାନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱିପରିଣମନ୍ତୀ’’ତି । ପକତିନ୍ତି ସଭାୱଂ। ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତ୍ତା ଏୱ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପହନନ୍ତି । ସତି ହି ୱିକାରମାପାଦେତବ୍ବଭାୱେ ଉପଘାତକତା ସିୟା, ତଥା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱେ ସତି ଅନୁଗ୍ଗାହକତାପୀତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନାଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱୀୟେୱ କାୟେକଦେସତ୍ତା ପଥୱିକାୟୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି, ପଥୱିସମୂହୋ ୱା କାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୂହୱାଚକତ୍ତା ୟଥା ‘‘ହତ୍ଥିକାୟୋ’’ତି । ଜୀୱସତ୍ତମାନଂ କାୟାନଂ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରଭାୱତୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବତା, ନ ଘାତେତବ୍ବତା ଚ, ତସ୍ମା ନେୱ କୋଚି ହନ୍ତା, ଘାତେତା ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ତ୍ୱେୱ କାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି କୋଚି ହନ୍ତା ନତ୍ଥି, କଥଂ ତେସଂ ସତ୍ଥପ୍ପହାରୋତି ତତ୍ଥ ଚୋଦନାୟାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତନ୍ନଂ ତ୍ୱେୱାତି ସତ୍ତନ୍ନମେୱ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତଂ । ପହତନ୍ତି ପହରିତଂ । ଏକତୋଧାରାଦିକଂ ସତ୍ଥଂ । ଅନ୍ତରେନେୱ ପୱିସତି, ନ ତେସୁ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କେୱଲଂ ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେମୀ’’ତି ତେସଂ ତଥା ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ, ହନନଘାତନାଦି ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥେୱ କାୟାନଂ ଅୱିକୋପନୀୟଭାୱତୋତି ।

ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୭. ଚତ୍ତାରୋ ୟାମା ଭାଗା ଚତୁୟାମଂ, ଚତୁୟାମଂ ଏୱ ଚାତୁୟାମଂ । ଭାଗତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ୟାମ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ରତ୍ତିୟା ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୬୮) । ସୋ ପନେତ୍ଥ ଭାଗୋ ସଂୱରଲକ୍ଖିତୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁକୋଟ୍ଠାସେନ ସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ’’ତି, ସଂୟମତ୍ଥୋ ୱା ୟାମସଦ୍ଦୋ ୟମନଂ ସଞ୍ଞମନଂ ୟାମୋତି କତ୍ୱା । ‘‘ୟତତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସଞ୍ଞମତ୍ଥୱାଚକୋ, ସୋ ପନ ଚତୂହି ଆକାରେହୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁକୋଟ୍ଠାସେନ ସଂୱରେନା’’ତି । ଆକାରୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ୱାରିତୋ ସବ୍ବୱାରି ୟସ୍ସାୟଂ ସବ୍ବୱାରିୱାରିତୋ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୱାରିତସବ୍ବଉଦକୋ’’ତି । ୱାରିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱାରିପରିଭୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ରତ୍ତୂପରତୋ’’ତି । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସବ୍ବସୀତୋଦକୋ ତପ୍ପରିଭୋଗୋ ୟସ୍ସାତି ତଥା । ତନ୍ତି ସୀତୋଦକଂ । ସବ୍ବୱାରିୟୁତ୍ତୋତି ସଂୱରଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ କଥିତଂ । ସବ୍ବୱାରିଧୁତୋତି ପାପନିଜ୍ଜରଲକ୍ଖଣଂ । ସବ୍ବୱାରିଫୁଟୋତି କମ୍ମକ୍ଖୟଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେନା’’ତିଆଦିମାହ, ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ୟୁତ୍ତୋତି ହି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସଂୱରଲକ୍ଖଣେନ ପାପୱାରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧୁତପାପୋତି ସବ୍ବେନ ନିଜ୍ଜରଲକ୍ଖଣେନ ପାପୱାରଣେନ ୱିଧୁତପାପୋ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଖେପନେନ ମୋକ୍ଖପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମକ୍ଖୟଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋ, ତଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତି, ଅନଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ୨.୩୪; ୩.୧୯୯, ୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୪, ୩୯୮) ୱିୟ ଗମୁସଦ୍ଦୋ ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋଟିପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି, ମୋକ୍ଖାଧିଗମେନ ଉତ୍ତମମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସଂୟମେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସଂୟତଚିତ୍ତୋ । ଅତୀତେ ହେତ୍ଥ ତ-ସଦ୍ଦୋ । ସଂୟମେତବ୍ବସ୍ସ ଅୱସେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚି ସାସନାନୁଲୋମନ୍ତି ପାପୱାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁଦ୍ଧଲଦ୍ଧିତାୟାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଜୀୱୋ, ସୋ ଚ ସିୟା ନିଚ୍ଚୋ, ସିୟା ଅନିଚ୍ଚୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୭୭) । ଏୱମାଦିମଲୀନଲଦ୍ଧିତାୟ । ସବ୍ବାତି କମ୍ମପକତିୱିଭାଗାଦିୱିସୟାପି ସବ୍ବା ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟୋ । ଦିଟ୍ଠିୟେୱାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଜାତା ।

ସଞ୍ଚୟବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୯-୧୮୧.ଅମରାୱିକ୍ଖେପେୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱାତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧) ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । କସ୍ମା ? ୱିକ୍ଖେପବ୍ୟାକରଣଭାୱତୋ, ତଥେୱ ଚ ତତ୍ଥ ୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ।

ପଠମସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା

୧୮୨.ପୀଳେତ୍ୱାତି ତେଲୟନ୍ତେନ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା, ଇମିନା ରଞ୍ଞୋ ଆଭୋଗମାହ । ୱଦତୋ ହି ଆଭୋଗୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଚ ତଦାଭୋଗଞ୍ଞୂ, ପରମ୍ପରାଭତତ୍ଥସ୍ସାୱିରୋଧିନୋ ଚ, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥା ତଥା ୱଚନୋକାସଲଦ୍ଧଭାୱମତ୍ତେନ ଅତ୍ଥୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୱସେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୱିୱେଚନା କତାତି ।

୧୮୩.ୟଥା ତେ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଇଦାନି ମୟା ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ତୱ ଚିତ୍ତେ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତୟା ଚିତ୍ତେ ରୁଚ୍ଚେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମତ୍ଥେ ହେତଂ କିରିୟାପଦଂ । ମୟା ୱା ଦାନି ପୁଚ୍ଛିୟମାନମତ୍ଥଂ ତୱ ସମ୍ପଦାନଭୂତସ୍ସ ରୋଚେୟ୍ୟାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଘରଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଜାତୋ ଅନ୍ତୋଜାତୋ । ଧନେନ କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋ । ବନ୍ଧଗ୍ଗାହଗହିତୋ କରମରାନୀତୋ । ସାମମେୱ ୟେନ କେନଚି ହେତୁନା ଦାସଭାୱମୁପଗତୋ ସାମଂଦାସବ୍ୟୋପଗତୋ । ସାମନ୍ତି ହି ସୟମେୱ । ଦାସବ୍ୟନ୍ତି ଦାସଭାୱଂ । କୋଚି ଦାସୋପି ସମାନୋ ଅଲସୋ କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମକାରୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ପନ ନ ତଥାଭୂତୋତି ୱିସେସନମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନଲସୋ’’ତିଆଦି । ଦୂରତୋତି ଦୂରଦେସତୋ ଆଗତଂ । ପଠମମେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଆସନ୍ନତରଟ୍ଠାନୁପସଙ୍କମନତୋ ପଗେୱ ପୁରେତରମେୱ । ଉଟ୍ଠହତୀତି ଗାରୱୱସେନ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛାତି ସାମିକସ୍ସ ନିପଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଛା । ସୟନତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତେତି ରତ୍ତିୟା ୱିଭାୟନୱେଲାୟ ସେୟ୍ୟତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତେ । ପଚ୍ଚୂସକାଲତୋତି ଅତୀତରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସକାଲତୋ। ୟାୱ ସାମିନୋ ରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନନ୍ତି ଅପରାୟ ଭାୱିନିୟା ରତ୍ତିୟା ପଦୋସୱେଲାୟଂ ୟାୱ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ । ୟା ଅତୀତରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସୱେଲା, ଭାୱିନିୟା ଚ ପଦୋସୱେଲା, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିପତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ କାରମେୱାତି କିଂ କରଣୀୟମେୱ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କାତବ୍ବତୋ, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାତବ୍ବୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସ୍ସୱେନେୱ ସମୀପଚାରିତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପଟିସୁଣନ୍ତୋ ୱିଚରତୀ’’ତି । ପଟିକୁଦ୍ଧଂ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତୁଂ ନ ୱିସହତୀତିପି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇମିନା ।

ଦେୱୋ ୱିୟାତି ଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରାଦିସମନ୍ନାଗତୋ ପଧାନଦେୱୋ ୱିୟ, ତେନ ମଞ୍ଞେ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଉପମତ୍ଥୋତି ଞାପେତି ୟଥା ‘‘ଅକ୍ଖାହତଂ ମଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠାସି ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନ୍ତେପୁରଂ ଉପସୋଭୟମାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୫) । ସୋ ୱତସ୍ସାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋ ୱତ ଅସ୍ସଂ ଅହନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ସୋ ରାଜା ୱିୟ ଅହମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟଂ । କେନାତି ଚେ ? ୟଦି ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟଂ, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସୋ ୱତ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱତସଦ୍ଦୋ ଉପମାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଏୱରୂପୋ’’ତି । ପୁଞ୍ଞାନୀତି ଉଳାରତରଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଦା କତପୁଞ୍ଞତୋ ଉଳାରାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ସୋ ୱତସ୍ସାୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠେ ସୋ ରାଜା ୱିୟ ଅୟଂ ଅହମ୍ପି ଅସ୍ସଂ । କଥଂ ? ‘‘ୟଦି ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସନ୍ତି ହି ଉତ୍ତମପୁରିସୟୋଗେ ଅହଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ଅୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସନତୋ ପୟୁତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ସୋ ଅହଂ ଏୱରୂପୋ ଅସ୍ସଂ ୱତ, ୟଦି ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟନ୍ତି ପଠମପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତି କେଚି । ଏୱଂ ସତି ଦୁତିୟପାଠେ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି ଅୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା ତତ୍ଥ ଅୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ଅହଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରାମସନତୋ, ‘‘ସୋ’’ତି ଚ ପରାମସିତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ୟନ୍ତି ଦାନଂ । ସତଭାଗମ୍ପୀତି ସତଭୂତଂ ଭାଗମ୍ପି, ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଦାନଂ ସତଧା କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଏକଭାଗମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାୱଜୀୱଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ଦାତୁନ୍ତି ୟାୱଜୀୱଂ ଦାନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋପି ସତଭାଗମତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟଂ ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂନୂନା’’ତି ନିପାତୋ ପରିୱିତକ୍କନତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଚିନ୍ତନଭାୱ’’ନ୍ତି ।

କାୟେନ ପିହିତୋତି କାୟେନ ସଂୱରିତବ୍ବସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରେନ ପୱତ୍ତନକସ୍ସ ପାପଧମ୍ମସ୍ସ ସଂୱରଣୱସେନ ପିଦହିତୋ । ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନୱସେନ ପନତ୍ଥୋ ୱିହରେୟ୍ୟ-ପଦେନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅକୁସଲପୱେସନଦ୍ୱାରଂ ଥକେତ୍ୱା’’ତି । ହୁତ୍ୱାତି ହି ସେସୋ । ଅକୁସଲପୱେସନଦ୍ୱାରନ୍ତି ଚ କାୟକମ୍ମଭୂତାନମକୁସଲାନଂ ପୱେସନଭୂତଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଦ୍ୱାରଂ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପୀତି ‘‘ୱାଚାୟ ସଂୱୁତୋ, ମନସା ସଂୱୁତୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେପି । ଘାସଚ୍ଛାଦନେନ ପରମତାୟାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନପରିୟେସନେ ସଲ୍ଲେଖୱସେନ ପରମତାୟ, ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱେ ୱା ସଣ୍ଠିତୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନମତ୍ତମେୱ ପରମଂ ପମାଣଂ କୋଟି ଏତସ୍ସ, ନ ତତୋ ପରଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଜାତଂ ପରିୟେସତି, ପଚ୍ଚାସିସତି ଚାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାତିପି ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ । ଘସିତବ୍ବୋ ଅସିତବ୍ବୋତି ଘାସୋ, ଆହାରୋ, ଆଭୁସୋ ଛାଦେତି ପରିଦହତି ଏତେନାତି ଅଚ୍ଛାଦନଂ, ନିୱାସନଂ, ଅପିଚ ଘସନଂ ଘାସୋ, ଆଭୁସୋ ଛାଦୀୟତେ ଅଚ୍ଛାଦନନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏତଦତ୍ଥମ୍ପୀତି ଘାସଚ୍ଛାଦନତ୍ଥାୟାପି । ଅନେସନନ୍ତି ଏକୱୀସତିୱିଧମ୍ପି ଅନନୁରୂପମେସନଂ ।

ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକତୋ ପୱିୱିତ୍ତେ ଠିତକାୟାନଂ, ସମ୍ବନ୍ଧୀଭୂତାନଂ କାୟୱିୱେକୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନନ୍ତି ଝାନାଭିରତାନଂ । ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନନ୍ତି ତାୟ ଏୱ ଝାନାଭିରତିୟା ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ୱୋଦାନଂ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତାନଂ । ନିରୁପଧୀନନ୍ତି କିଲେସୂପଧିଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୀହି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗତାନଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଦଧିଗମନେତା ୱିସଙ୍ଖାରଗତା, ଅରହନ୍ତୋ, ତେସଂ । ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୭, ୯) ଆଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ୱିୱେକୋ ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ୱିୱେକେହି ସହାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଇତରେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ତସ୍ସାପି ସିଜ୍ଝନତୋ, ୱିନା ଚ ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେପି ଇତରେ ସମସିଜ୍ଝନତୋ । ତଥା ଦୁତିୟୋପି । ତତିୟୋ ପନ ଇତରେହି ସହେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ୱିନା ଇତରେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁୟେୱ ତସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟା’’ତିଆଦି ତଦଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ । ତତ୍ଥ ଗଣେ ଜନସମାଗମେ ସନ୍ନିପତନଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକା, ତଂ ପହାୟ । କାୟେନ ଏକୋ ୱିହରତି ୱିଚରତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅସହାୟତ୍ତା । ଚିତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ସନ୍ନିପତନଂ ଚିତ୍ତକିଲେସସଙ୍ଗଣିକା, ତଂ ପହାୟ । ଏକୋ ୱିହରତି କିଲେସୱସେନ ଅସହାୟତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା, ଗୋତ୍ରଭୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତତ୍ତା ନ ତେସଂ ୱସେନ ସାତିସୟା ନିବ୍ବୁତିସୁଖସମ୍ଫୁସନା, ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱସେନ ପନ ସାତିସୟାତି ଆହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ୱା’’ତି । ଫଲପରିୟୋସାନୋ ହି ନିରୋଧୋ । ପୱିସିତ୍ୱାତି ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା । ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନମେତଂ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ, ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିରୋଧେନ ଚ ନିବ୍ବୁତିପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଚୋଦନତ୍ଥେତି ଜାନାପେତୁଂ ଉସ୍ସାହକରଣତ୍ଥେ ।

୧୮୪.ଅଭିହରିତ୍ୱାତି ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ନେତ୍ୱା । ନନ୍ତି ତଥା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱିହରନ୍ତଂ । ଅଭିହାରୋତି ନିମନ୍ତନୱସେନ ଅଭିହରଣଂ । ‘‘ଚୀୱରାଦୀହି ପୟୋଜନଂ ସାଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନସେସେନ ୟୋଜନା । ତଥା ‘‘ୟେନତ୍ଥୋ, ତଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଚୀୱରାଦିୱେକଲ୍ଲନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀନଂ ଲୂଖତାୟ ୱିକଲଭାୱଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପୀତି ତଦେୱ ଅଭିହାରଦ୍ୱୟମ୍ପି । ସପ୍ପାୟନ୍ତି ସବ୍ବଗେଲଞ୍ଞାପହରଣୱସେନ ଉପକାରାୱହଂ । ଭାୱିନୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ଅଜନନୱସେନ ପରିପାଲନଂ ରକ୍ଖାଗୁତ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ନିସେଧୱସେନ ପରିପାଲନଂ ଆୱରଣଗୁତ୍ତି । କିମତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଧମ୍ମିକ’ନ୍ତି ୱିସେସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦି । ୱିହାରସୀମାୟାତି ଉପଚାରସୀମାୟ, ଲାଭସୀମାୟ ୱା ।

୧୮୫. କେୱଲୋ ୟଦି-ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାପେକ୍ଖକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ତୱ ଦାସୋ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ଲବ୍ଭମାନେ ସତି । ଦୁତିୟଂ ଉପାଦାୟ ପଠମଭାୱୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ଅତ୍ଥିତଂ ଦୀପେତି । ତଦେୱ ଚ କାରଣଂ କତ୍ୱା ରାଜାପି ଏୱମାହାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାତି ପଠମସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ଅତ୍ଥିତାଦୀପନେନେୱ ।

ଦୁତିୟସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା

୧୮୬.କସତୀତି ୱିଲେଖତି କସିଂ କରୋତି । ଗହପତିକୋତି ଏତ୍ଥ କ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଗେହମତ୍ତେ ଜେଟ୍ଠକୋ’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଗହସ୍ସ ପତି ଗହପତି, ଖୁଦ୍ଦକୋ ଗହପତି ଗହପତିକୋ ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଗେହମତ୍ତେ ଜେଟ୍ଠକତ୍ତାତି, ଖୁଦ୍ଦକଭାୱୋ ପନସ୍ସ ଗେହୱସେନେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ଏକଗେହମତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ହି ଅନେକକୁଲଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଗହଂ, ଗେହନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନମେୱ । କରସଦ୍ଦୋ ବଲିମ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଲିସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି । କରୋତୀତି ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି ସମ୍ପାଦେତି । ୱଡ୍ଢେତୀତି ଉପରୂପରି ଉପ୍ପାଦନେନ ମହନ୍ତଂ ସନ୍ନିଚୟଂ କରୋତି ।

କସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅପ୍ପମ୍ପି ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଗେୱ ମହନ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ଏସା ହି କଥିକାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନନ୍ତି । ଅପ୍ପମ୍ପି ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଦୁକ୍କରଭାୱୋ ପନ ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ଲଟୁକିକୋପମସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୮ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଉଦାୟି ପୁରିସୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସକୋ ଅନାଳ୍ହିୟୋ, ତସ୍ସ’ସ୍ସ ଏକଂ ଅଗାରକଂ ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗଂ କାକାତିଦାୟିଂ ନପରମରୂପଂ, ଏକା ଖଟୋପିକା ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗା ନପରମରୂପା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ୟଦି ଅପ୍ପମ୍ପି ଭୋଗଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ, କସ୍ମା ଦାସୱାରେପି ଭୋଗଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାସୱାରେ ପନା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋପି ଅନିସ୍ସରୋତି ଅତ୍ତାନମ୍ପି ସୟମନିସ୍ସରୋ । ୟଥା ଚ ଦାସସ୍ସ ଭୋଗାପି ଅଭୋଗାୟେୱ ପରାୟତ୍ତଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଞାତୟୋପୀତି ଦାସୱାରେ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଗ୍ଗହଣମ୍ପି ନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିୱଟ୍ଟତି ପରମ୍ପରଭାୱେନ ସମନ୍ତତୋ ଆୱଟ୍ଟତୀତି ପରିୱଟ୍ଟୋ, ଞାତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଞାତିୟେୱ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ’’ତି ।

ପଣୀତତରସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା

୧୮୯.ତନ୍ତି ୟଥା ଦାସୱାରେ ‘‘ଏୱମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଥା ଇଧ କସ୍ସକୱାରେ, ତଦୱଚନଂ କସ୍ମାତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେତି ୟଥା ପଠମଦୁତିୟାନି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି, ତଥାୟେୱ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କା ନୁ ଖୋତି ୱୁତ୍ତେ । ଏୱରୂପାହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦାସକସ୍ସକୂପମାସଦିସାହି ଉପମାହି । ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଦୀପେତୁଂ ପହୋତି ଅନନ୍ତପଟିଭାନତାୟ ୱିଚିତ୍ତନୟଦେସନଭାୱତୋ । ତତ୍ଥାତି ଏୱଂ ଦୀପନେ । ପରିୟନ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଅନନ୍ତନୟଦେସନଭାୱତୋ, ସୱନେ ୱା ଅସନ୍ତୋସନେନ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ସୋତୁକାମତାଜନନତୋ ସୋତୁକାମତାୟ ପରିୟନ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାପୀତି ‘‘ଦେସନାୟ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରାଧିକନାନାନୟୱିଚିତ୍ତଭାୱେ ସତିପୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୮୯) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସତିପି ଏୱଂ ଅପରିୟନ୍ତଭାୱେତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନୁମାନଞାଣେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ଉପରି ୱିସେସନ୍ତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ତଦୁପରି ୱିସେସମେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ସୱନେ’’ତିଆଦି । ଏତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ଅନେକତ୍ଥା ସମାନାପି ସଦ୍ଦା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନୁପୁବ୍ବିକାୟେୱ ତଂତଦତ୍ଥଦୀପକାତି ।

ସାଧୁକଂ ସାଧୂତି ଏକତ୍ଥମେତଂ ସାଧୁସଦ୍ଦସ୍ସେୱ କ-କାରେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ସାଧୁକସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାଧୁସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଉଦାହଟୋ । ତେନ ଚ ନନୁ ସାଧୁକସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ସାଧୁସଦ୍ଦସ୍ସାତି ଚୋଦନା ନିସେଧିତା । ଆୟାଚନେତି ଅଭିମୁଖଂ ୟାଚନେ, ଅଭିପତ୍ଥନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ । ସମ୍ପହଂସନେତି ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣୱସେନ ହଂସନେ ତୋସନେ, ଉଦଗ୍ଗତାକରଣେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚୀତି ଗାଥା ଉମ୍ମାଦନ୍ତୀଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) । ତତ୍ଥାୟମଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟପୱେଣୀ – ସୁଚରିତଧମ୍ମେ ରୋଚେତୀତି ଧମ୍ମରୁଚି, ଧମ୍ମରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସୋ ହି ଜୀୱିତଂ ଜହନ୍ତୋପି ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ନ କରୋତି । ପଞ୍ଞାଣୱାତି ପଞ୍ଞୱା ଞାଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋତି ମିତ୍ତାନଂ ଅଦୁସ୍ସନଭାୱୋ । ‘‘ଅଦୂସକୋ ଅନୁପଘାତକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୮୯) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଦ୍ରୁବ୍ଭୋ’’ତିପି ପାଠୋ ଦ-କାରସ୍ସ ଦ୍ର-କାରଂ କତ୍ୱା ।

ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେତି ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟଂ । ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତି ଆଣାପନେ । ଇଧାପୀତି ସାମଞ୍ଞଫଲେପି । ଅସ୍ସାତି ସାଧୁକସଦ୍ଦସ୍ସ । ‘‘ସୁଣୋହି ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ହି ସାଧୁକସଦ୍ଦେନ ସୱନମନସିକାରାନଂ ସାତଚ୍ଚକିରିୟାପି ତଦାଣାପନମ୍ପି ଜୋତିତଂ ହୋତି । ଆୟାଚନେନେୱ ଚ ଉୟ୍ୟୋଜନସାମଞ୍ଞତୋ ଆଣତ୍ତି ସଙ୍ଗହିତାତି ନ ସା ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ୱୁତ୍ତା । ଆଣାରହସ୍ସ ହି ଆଣତ୍ତି, ତଦନରହସ୍ସ ଆୟାଚନନ୍ତି ୱିସେସୋ । ସୁନ୍ଦରେପୀତି ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେପି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସାଧୁକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥତ୍ତୟେନ ପକାସିତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥତ୍ତୟସ୍ସ ଇଧ ୟୋଗ୍ୟତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ । ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ପସତ୍ଥଂ, ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁନ୍ଦରଂ ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ୱା ସୱନାନୁଗ୍ଗହଣେ ପରିୟାୟୱଚନଂ ।

ମନସି କରୋହୀତି ଏତ୍ଥ ନ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦନଲକ୍ଖଣୋ ମନସିକାରୋ, ଅଥ ଖୋ ୱୀଥିପଟିପାଦନଜୱନପଟିପାଦନମନସିକାରପୁବ୍ବକେ ଚିତ୍ତେ ଠପନଲକ୍ଖଣୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱଜ୍ଜ, ସମନ୍ନାହରା’’ତି ଆହ । ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତମନସିକାରଦ୍ୱୟପୁବ୍ବକାୟ ଚିତ୍ତପଟିପାଟିୟା ଏକାରମ୍ମଣେ ଠପନୱସେନ ଅନୁଦ୍ଧତଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ନିସାମେହୀତି ସୁଣାହି, ଅନଗ୍ଘରତନମିୱ ୱା ସୁୱଣ୍ଣମଞ୍ଜୁସାୟ ଦୁଲ୍ଲଭଧମ୍ମରତନଂ ଚିତ୍ତେ ପଟିସାମେହୀତିପି ଅତ୍ଥୋ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତେ କରୋହୀ’’ତି । ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜନାୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିୟୋଗୀୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ ସୱନେ ନିୟୋଜନୱସେନ କିରିୟନ୍ତରପଟିସେଧନତୋ, ତେନ ସୋତଂ ଓଦହାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ ମନସିକାରେନ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମନିୟୋଜନେନ ଅଞ୍ଞଚିନ୍ତାପଟିସେଧନତୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ ‘‘ସାଧୁକ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣେପି ଏସ ନୟୋ ।

ଧାରଣୂପପରିକ୍ଖାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତୁଲନତୀରଣାଦିକେ, ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱେଧେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତି ପକାସେତି, ସୟମେତେନାତି ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ସହ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନାତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସହପ୍ପୱତ୍ତି ହି ‘‘ସମ୍ପନ୍ନତା ସମୱାୟତା ୱିଜ୍ଜମାନତା’’ତିଆଦିନା ଅନେକୱିଧା, ଇଧ ପନ ସମ୍ପନ୍ନତାୟେୱ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସହ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନା’’ତି ନିବ୍ବଚନଂ କତ୍ୱାପି ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୮୯) ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟଥା ତଂ ‘‘ନ କୁସଲା ଅକୁସଲା, କୁସଲପଟିପକ୍ଖା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅନୁଧାତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦି, ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଧୁକପଦଂ ଏକମେୱ ସମାନଂ ଆୱୁତ୍ତିନୟାଦିୱସେନ ଉଭୟତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମୋ ନାମ ତନ୍ତି । ଦେସନା ନାମ ତସ୍ସା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନା । ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ୟସ୍ମା ଚେତେ ଧମ୍ମଦେସନାତ୍ଥପଟିୱେଧା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା…ପେ॰… ମନସି କରୋହୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା, ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ, ଉପ୍ପାଦେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ, ତବ୍ବିସୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

‘‘ସୁଣାହି ସାଧୁକ’’ନ୍ତି ‘‘ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥକ୍କମତୋ ଏୱ ଅୟଂ ୟୋଜନା, ଅଥ ଖୋ ସଦ୍ଦକ୍କମତୋପି ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସକ୍କା ମହାରାଜା’’ତି ଇଧାପି ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ…ପେ॰… ପଣୀତତରଞ୍ଚା’’ତି ଇଦମନୁୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଦେସନ’’ନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଭାସନନ୍ତି ଅତ୍ଥମେୱ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ‘‘ଦେସେସ୍ସାମୀତି ସଂଖିତ୍ତଦୀପନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ହି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦେସନଂ ନାମ ଉଦ୍ଦିସନଂ । ଭାସନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିସନଂ ପରିବ୍ୟତ୍ତକଥନଂ । ତେନାୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସଗାଥାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେ ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୪) ଗାଥାପଦେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋତି ସାଳିକାୟ ନିଗ୍ଘୋସୋ ୱିୟ, ୟଥା ସାଳିକାୟ ଆଲାପୋ ମଧୁରୋ କଣ୍ଣସୁଖୋ ପେମନୀୟୋ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଭାନନ୍ତି ଚେତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦସ୍ସପି ୱିସେସନସ୍ସ ଦିସ୍ସନତୋ ୟଥା ‘‘ଗୁଣୋ ପମାଣ’’ନ୍ତି । ପଟିଭାନନ୍ତି ଚ ସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଟିଭାତି ତଂତଦାକାରେନ ଦିସ୍ସତୀତି କତ୍ୱା । ଉଦୀରୟୀତି ଉଚ୍ଚାରୟି, ୱୁଚ୍ଚତି ୱା, କମ୍ମଗବ୍ଭଞ୍ଚେତଂ କିରିୟାପଦଂ । ଇମିନା ଚେତଂ ଦୀପେତି – ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଥୋମେତୁକାମେନ ଦେସନାଭାସନାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ ଆୟସ୍ମତା ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରେନ ‘‘ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ, ୱିତ୍ଥାରେନା’’ତି ଚ ୱିସେସନଂ କତଂ, ତେନାୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ‘‘ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ । ‘‘ନ କିର ଭଗୱା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେସେସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସିସ୍ସତୀ’’ତି ହି ତଂ ପଦଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହୋ, ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମାଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପିଚ ‘‘ତେନ ହି ମହାରାଜ ସୁଣୋହି ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହି, ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଉୟ୍ୟୋଜନପଟିଞ୍ଞାକରଣପ୍ପକାରଂ ଉସ୍ସାହଜନନକାରଣଂ ସବ୍ବେନେୱ ଉସ୍ସାହସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ‘‘ସୁଣୋହି, ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହି, ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବେହେୱ ତୀହିପି ପଦେହି ଉସ୍ସାହଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୀତି ପତି ଅସ୍ସୋସି ଭଗୱତୋ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ପଚ୍ଛା ଅସ୍ସୋସି, ‘‘ସକ୍କା ପନ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅସ୍ସୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ପତିସ୍ସୱନଂ ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି, ପଟିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ଇତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୦. ‘‘ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚା’’ତି ୱଚନସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ଅୱୋଚା’’ତି ପଦଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଇଧା’’ତି ଇମିନା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅଧିକରଣଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଲୋକମେୱାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦେସୋପଦେସେ ନିପାତୋ’’ତି ଇମିନା । ଦେସସ୍ସ ଉପଦିସନଂ ଦେସୋପଦେସୋ, ତସ୍ମିଂ । ୟଦି ସବ୍ବତ୍ଥ ଦେସୋପଦେସେ, ଅଥାୟମତ୍ଥୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୱୁତ୍ତେପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ଚୋଦନାୟାହ ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ସାମଞ୍ଞଭୂତଂ ଇଧସଦ୍ଦଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ୟଥାୱିସେସିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) । ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣଭାୱତୋ । ଇଧ ଲୋକେତି ଚ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ଅୟଂ ଚକ୍କୱାଳୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସାସନମୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମଣୋ’’ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଚତୁକଙ୍ଗୁତ୍ତରପାଳି । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ସମଣୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ । ଦୁତିୟୋ ସମଣୋତି ସକଦାଗାମୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତତ୍ଥେୱ –

‘‘କତମୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ପଠମୋ ସମଣୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ‘‘କତମୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା ସକଦାଗାମୀ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଚ ଆଦି ।

ଓକାସନ୍ତି କଞ୍ଚି ପଦେସମୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସା’’ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନତୋ ।

ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସାତି ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ପତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋତି ଦେୱଭାୱେନ, ଦେୱୋ ହୁତ୍ୱା ୱା ଭୂତସ୍ସ ସମାନସ୍ସ । ମେତି ଅନାଦରୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ । ପୁନ ମେତି କତ୍ତୁତ୍ଥେ । ଇଦଞ୍ହି ସକ୍କପଞ୍ହତୋ ଉଦାହଟଂ ।

ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ ଓକାସାପଦିସନସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ଅବୋଧନତୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଲୋକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଂ ଉୟ୍ୟୋଜନପଟିଞ୍ଞାକରଣୱିସୟେ ଆଲପନନ୍ତି ପୁନ ‘‘ମହାରାଜା’’ତି ଆଲପତି । ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ୱିତ୍ଥାରିତାତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ଥତୋ ହି ୱିତ୍ଥାରଣଂ ସଦ୍ଦମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ, ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଆଦୟୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୩୦) ଅପରେହିପି ପକାରେହି ୱିତ୍ଥାରିତା ଆଚରିୟେନ, ତସ୍ମା ତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନପି ତେସମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥାଗତସ୍ସ ସତ୍ତନିକାୟନ୍ତୋଗଧତାୟ ‘‘ଇଧ ପନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥାୟଂ ୟସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ, ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଓକାସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଦେୱଲୋକେ, ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ତସ୍ସାପରେନାତି ତସ୍ସ ନିଗମସ୍ସ ଅପରେନ, ତତୋ ବହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋତି ମହାସାଲତୋ । ଓରତୋ ମଜ୍ଝେତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ମଜ୍ଝିମପଦେସୋ । ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେତି ପଞ୍ଚନିମିତ୍ତବଦ୍ଧା ସୀମା ୱିୟ ପଞ୍ଚହି ୟଥାୱୁତ୍ତନିମିତ୍ତେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ । ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୟୋଜନସତେତି ପଣ୍ଣାସୟୋଜନେହି ଊନତିୟୋଜନସତେ । ଅୟଞ୍ହି ମଜ୍ଝିମଜନପଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଣ୍ଠାନୋ, ନ ସମପରିୱଟ୍ଟୋ, ନ ଚ ସମଚତୁରସ୍ସୋ, ଉଜୁକେନ କତ୍ଥଚି ଅସୀତିୟୋଜନୋ ହୋତି, କତ୍ଥଚି ୟୋଜନସତିକୋ, ତଥାପି ଚେସ କୁଟିଲପରିଚ୍ଛେଦେନ ମିନିୟମାନୋ ପରିୟନ୍ତ ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତିକୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୱୟୋଜନସତେ’’ତି । ଅସୀତିମହାଥେରାତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୁନାପରନ୍ତକସ୍ସ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରସ୍ସାପି ମହାସାୱକେସୁ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ସୁନାପରନ୍ତଜନପଦୋ ହି ପଚ୍ଚନ୍ତୱିସୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ଚନ୍ଦନମଣ୍ଡଲମାଳପଟିଗ୍ଗହଣେ ଭଗୱା ନ ତତ୍ଥ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେତୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମାଗମ- (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୩୯୭) ସଂୟୁତ୍ତାଗମଟ୍ଠକଥାସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪.୮୮-୮୯) ୱୁତ୍ତଂ । ସାରପ୍ପତ୍ତାତି କୁଲଭୋଗିସ୍ସରିୟାଦିୱସେନ, ସୀଲସାରାଦିୱସେନ ଚ ସାରଭୂତା । ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାତିବ୍ରହ୍ମାୟୁପୋକ୍ଖରସାତିଆଦିବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦିଗହପତିକା ଚ ।

ତତ୍ଥାତି ମଜ୍ଝିମପଦେସେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନେ ୱା । ସୁଜାତାୟାତି ଏୱଂନାମିକାୟ ପଠମଂ ସରଣଗମନିକାୟ ୟସତ୍ଥେରମାତୁୟା । ଚତୂସୁ ପନେତେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ପଠମୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଆସନ୍ନତରପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଆସନ୍ନତରାୟ ହି ପଟିପତ୍ତିୟା ଠିତୋପି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା, ପଗେୱ ପଟିପତ୍ତିୟା ମତ୍ଥକେ ଠିତୋ । ଦୁତିୟୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୱହପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସନ୍ନମତ୍ତପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ, ତତିୟୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମପାରିପୂରିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ । ନ ହି ମହାସତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତିମଭୱୂପପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ କାଲମାଗମୟମାନେନେୱ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠନତୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱକରଧମ୍ମସମାରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିୟା ନିୟତଭାୱଦସ୍ସନେନ । ବୋଧିୟା ହି ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞୂହି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା । ୟଥା ପନ ‘‘ସନ୍ଦନ୍ତି ନଦିୟୋ’’ତି ସନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦମୁପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ, ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦମୁପାଦାୟ ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତାପରତୱତ୍ତମାନୱଚନଞ୍ଚେତଂ । ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ୱତ୍ତମାନଲକ୍ଖଣଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ପକାସିତଂ –

‘‘ନିଚ୍ଚପୱତ୍ତି ସମୀପୋ, ପୱତ୍ତୁପରତୋ ତଥା ।

ପୱତ୍ତାପରତୋ ଚେୱ, ୱତ୍ତମାନୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ’’ତି ॥

ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକାନଂ ୱିୟ ନ ପଟିପାଟିୟା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସହେୱ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସକଲୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଗୁଣରାସି ଆଗତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ନିପ୍ଫତ୍ତସବ୍ବକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମାତି ଏକଙ୍ଗୁତ୍ତରୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ୱୁତ୍ତଂ । ଅସତି ହି ନିପ୍ଫତ୍ତସବ୍ବକିଚ୍ଚତ୍ତେ ନ ତାୱତା ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ତୁମରହତି । ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱନ୍ତି ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ‘‘ତଥାଗତୋ ସୁଜାତାୟ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ । ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଆସନ୍ନତରପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅୟମେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ମୁଖ୍ୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ତଥାଗତୋ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତୀତକାଲୱସେନ କୋଚି ଅତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୭) ୱିୟ ହି ଇଧ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକୋ । ନନୁ ଚ ଅରହତ୍ତଫଲସମଙ୍ଗୀସଙ୍ଖାତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋୟେୱ ତଥାଗତୋ ପୱେଦନଦେସନାଦୀନି ସାଧେତି, ଅଥ କସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପରିୟୋସାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ତଥାଗତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନ ହି ସୋ ପୱେଦନଦେସନାଦୀନି ସାଧେତି ମଧୁପାୟାସଭୋଜନତୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ତାୱ ତେସଂ କିଚ୍ଚାନମସାଧନତୋତି ? ନ ହେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଆସନ୍ନତରପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଗହଣେନେୱ ଅରହତ୍ତଫଲସମଙ୍ଗୀସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ଗହିତତ୍ତା । କାରଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ଫଲମ୍ପି ଗହିତଂ ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତା । ଇତି ପୱେଦନଦେସନାଦିସାଧକସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସମଙ୍ଗିନୋପି ତଥାଗତସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ନେୟ୍ୟତ୍ଥମିଦଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ତଥା ହି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ତୀହି କାଲେହି ଅତ୍ଥୱିଭଜନେ ‘‘ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣତୋ ୟାୱ ଅନାଗାମିଫଲା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ମତି । ୟସ୍ମା ପନ ଏକଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ସୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଇଧାପି ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଇମିନା । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱନ୍ତି ଚ ସବ୍ବୱେନେୟ୍ୟାନଂ ପଠମତରଂ ଅରହତ୍ତଫଲୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଇମିନା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତୀତକାଲଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ଅୟମେୱ ଚ ନୟୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାକାରେନ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ।

ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ସୋ ତଥାଗତୋ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକିତ୍ତିତଗୁଣୋ, ସୋ ଭଗୱା । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇମସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସେତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ଥସ୍ସ ପରାମସନତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନୟିଦଂ ମହାଜନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇମଂ ଲୋକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ସନ୍ଧାୟାତି । ‘‘ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାୱାକ୍ୟଂ ପଦନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାପଦଂ ପନ ‘‘ସଦେୱକୋ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇମେ ଚ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣବାହିରତ୍ଥସମାସା । ଏତ୍ଥ ହି ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ ହୋତି ଲୋକାୱୟୱେନ କତୱିଗ୍ଗହେନ ଲୋକସମୁଦାୟସ୍ସ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ସମୱାୟଜୋତକସହସଦ୍ଦୟୋଗେ ହି ଅୟମେୱ ସମାସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଦେୱେହୀତି ଚ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱେହି, ଅରୂପାୱଚରଦେୱେହି ୱା । ବ୍ରହ୍ମୁନାତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମୁନା, ରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମୁନା ଏୱ ୱା, ବହୁକତ୍ତୁକାଦୀନମିୱ ନେସଂ ସିଦ୍ଧି । ପଜାତତ୍ତାତି ୟଥାସକଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ପକାରେନ ନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା ।

ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପାରିସେସଞାୟେନ ଇତରେସଂ ପଦନ୍ତରେହି ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ମାରୋ ଜାତୋ, ତନ୍ନିୱାସୀ ଚ । ୟସ୍ମା ଚେସ ଦାମରିକରାଜପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ୱସିତତ୍ତା ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ୱସୱତ୍ତିମହାରାଜାଦୀସୁ ପାକଟତରେନ ତେନେୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି, ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୯୦) ପକାସିତୋୱ । ମାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଂସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଦେୱାପି ଗହିତା ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଗହଣତୋ । ଏୱଞ୍ହି ୱସୱତ୍ତିସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ହୋତି । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣମ୍ପି ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଏୱ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା, ତେୟେୱ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ତେସଂ ଗହଣଂ ତଥା, ତେନ ବାହିରକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନମ୍ପି ତେସଂ ଇମିନା ଗହଣତୋ । ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପନ ସାସନିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦିୱିସେସନାନଂ ୱସେନେୱ ସତ୍ତୱିସୟୋପି ଲୋକସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ସମୱାୟତ୍ଥୱସେନ ତୁଲ୍ୟୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ, ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୱସେନ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗୱିସୟେପି ଅୟଂ ସମାସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନତୋ ଅବ୍ୟଭିଚାରେନତ୍ଥଞାପକଂ ପଜାଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି, ନ ପନ ଲୋକସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ’’ତି । ସଦେୱକାଦିୱଚନେନ ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଞ୍ଚ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦେୱ…ପେ॰… ମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ରାଜାନୋ। ଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣନ୍ତି ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଚ ଅୱସିଟ୍ଠମନୁସ୍ସାନଂ ଗହଣଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପଦେସୁ । ତୀହି ପଦେହୀତି ସଦେୱକସମାରକସବ୍ରହ୍ମକପଦେହି । ଦ୍ୱୀହୀତି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀସଦେୱମନୁସ୍ସପଦେହି । ସମାସପଦତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିନା ଅପରମ୍ପି ୱଚନୀୟତ୍ଥମାହ । ଅରୂପିନୋପି ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା’’ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଲଦ୍ଧୁମରହନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତ’’ନ୍ତିଆଦି, (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୯୭) ଅରୂପାୱଚରଭୂତୋ ଓକାସଲୋକୋ, ସତ୍ତଲୋକୋ ଚ ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ, ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋତି ଏତ୍ଥାପି । ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକସ୍ସ ସୱିସେସଂ ମାରୱସେ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ’’ତି । ସୋ ହି ତସ୍ସ ଦାମରିକସ୍ସ ୱିୟ ୱସପୱତ୍ତନୋକାସୋ । ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଗହିତୋ ପାରିସେସଞାୟେନ ଅରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ଚତୁପରିସୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିସମଣଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସମାରବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଖାତାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଖତ୍ତିୟାଦିଚତୁପରିସୱସେନେୱ ତଦଞ୍ଞାସଂ ସଦେୱକାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୁପରିସୱସେନ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଗହିତୋତି ? ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣି’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମଣପରିସା, ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସା ଚ ଗହିତା, ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଖତ୍ତିୟପରିସା, ଗହପତିପରିସା ଚାତି । ‘‘ପଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଇମାୟେୱ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ୱୁତ୍ତା । ଚତୁପରିସସଙ୍ଖାତଂ ପଜନ୍ତି ହି ଇଧ ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବମାହ ‘‘ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ’’ତି । କଥଂ ପନ ଗହିତୋତି ? ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣି’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଗହିତା, ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ମୁତିଦେୱସଙ୍ଖାତା ଖତ୍ତିୟା, ଗହପତିସୁଦ୍ଦସଙ୍ଖାତା ଚ ଅୱସେସମନୁସ୍ସାତି । ଇତୋ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ମନୁସ୍ସସତ୍ତାନମଭାୱତୋ ‘‘ପଜ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏତେୟେୱ ଚତୂହି ପକାରେହି ଠିତା ମନୁସ୍ସସତ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ଚତୁକୁଲପ୍ପଭେଦଂ ପଜନ୍ତି ହି ଇଧ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ପଜାଗହଣେନ ଚତୁପରିସାଦିୱସେନ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଞେୱ ଗହିତତ୍ତା ଇଦାନି ଅୱସେସସତ୍ତେପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପି ଚତୁପରିସୱସେନ ଗହିତେନ ମନୁସ୍ସଲୋକେନ ସହ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନାଗଗରୁଳାଦିୱସେନ ଚ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚତୁପରିସସହିତୋ ଅୱସେସସୁଦ୍ଦନାଗସୁପଣ୍ଣନେରୟିକାଦିସତ୍ତଲୋକୋ, ଚତୁକୁଲପ୍ପଭେଦମନୁସ୍ସସହିତୋ ୱା ଅୱସେସନାଗସୁପଣ୍ଣନେରୟିକାଦିସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ଅଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଉକ୍କଂସଗତିପରିଚ୍ଛେଦତୋ, ତବ୍ବିଜାନନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଠମନୟେନ ହି ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ ଦେୱଗତିପରିୟାପନ୍ନାୱ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ, ଦୀଘାୟୁକତାୟାତି ଏୱମାଦୀହି ୱିସେସେହି ସେଟ୍ଠା । ଦୁତିୟନୟେନ ପନ ଅରୂପିନୋ ଦୂରସମୁଗ୍ଘାଟିତକିଲେସଦୁକ୍ଖତାୟ, ସନ୍ତପଣୀତଆନେଞ୍ଜୱିହାରସମଙ୍ଗିତାୟ, ଅତିୱିୟ ଦୀଘାୟୁକତାୟାତି ଏୱମାଦୀହି ୱିସେସେହି ଅତିୱିୟ ଉକ୍କଟ୍ଠା । ଆଚରିୟେହି ପନ ଦୁତିୟନୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଠମପଦେନେୱ ପଧାନନୟେନ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେପି ଇମିନା କାରଣୱିସେସେନ ସେସପଦାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତୋ ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତୋତି ପଠମପଦତୋ ପରଂ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ’’ ତିୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ସକ୍କାଦୀନମ୍ପି ତସ୍ସ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ସିୟାତି ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ୱସୱତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସାହସିକକରଣେନ ୱସୱତ୍ତାପନମେୱ ତସ୍ସାଧିପଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ଛଟ୍ଠଦେୱଲୋକେପି ଅନିସ୍ସରୋ ତତ୍ଥ ୱସୱତ୍ତିଦେୱରାଜସ୍ସେୱ ଇସ୍ସରତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୱରେ ଅଟ୍ଠନିପାତେ ଦାନାନିସଂସସୁତ୍ତେ ‘‘ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱେ ୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅତିରେକଂ କରିତ୍ୱା…ପେ॰… ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୬) ୱିତ୍ଥାରୋ । ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ର ହି ୱସୱତ୍ତିରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ମାରୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ଇସ୍ସରିୟଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ରଜ୍ଜପଚ୍ଚନ୍ତେ ଦାମରିକରାଜପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୦) ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ’’ତିଆଦି ଦସସହସ୍ସିୟଂ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱସେନ ୱଦତି । ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ’’ତି ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା’’ତିଆଦି ଏକଦେସେନ ମହାନୁଭାୱତାଦସ୍ସନଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଂ । ପୁଥୂତି ବହୁକା, ୱିସୁଂ ଭୂତା ୱା । ଉକ୍କଟ୍ଠଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଉକ୍କଂସଗତିକାନଂ । ଭାୱାନୁକ୍କମୋତି ଭାୱୱସେନ ପରେସମଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦିପଦାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ, ଭାୱୱସେନ ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋ ୱା ଭାୱାନୁକ୍କମୋ, ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚେୱ ପଦାନଞ୍ଚ ଅନୁସନ୍ଧାନପଟିପାଟୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ତଥାୟେୱ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ୧) ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ଚ ୱଣ୍ଣିତତ୍ତା । ‘‘ୱିଭାୱନାନୁକ୍କମୋ’’ତିପି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପନ ତେସୁ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ ସୁନ୍ଦରୋ ।

ଇଦାନି ପୋରାଣକାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୋରାଣା ପନାହୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞପଦେନ ନିରୱସେସସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱସେସଲୋକନ୍ତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ’’ତି, ତେଧାତୁକସଙ୍ଖାତେ ତୟୋ ଭୱେ ଉପଗତସତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀହାକାରେହୀତି ଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମସହିତତାସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଆକାରେହି । ତୀସୁ ପଦେସୂତି ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ । ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ତେୟେୱ ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେ ପକ୍ଖିପତୀତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ପୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତେନାକାରେନାତି ସଦେୱକତ୍ତାଦିନା, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀଭାୱାଦିନା ଚ ତେନ ତେନ ପକାରେନ । ‘‘ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେଧାତୁକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତା ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ପୋରାଣା ପନାହୂତି ୟୋଜନା ।

ସାମନ୍ତି ଅତ୍ତନା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନେନ, ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣେନ ୱା ତପ୍ପଟିସେଧନମାହ ‘‘ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି, ଅପରେହି ଅନଭିଜାନାପେତବ୍ବୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୪୨୨; ୨.୨୪; ୩.୭୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟା’’ତି । ଅଭିସଦ୍ଦେନ ନ ୱିସେସନମତ୍ତଂ ଜୋତିତଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିସେସନମୁଖେନ କରଣମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଧିକେନ ଞାଣେନା’’ତି ଇମିନା । ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉପମାନଅତ୍ଥାପତ୍ତିସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗସହଚରଣାଦିନା କାରଣଲେସମତ୍ତେନ ପୱେଦନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ହି ସବ୍ବଧମ୍ମପଚ୍ଚକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ବୋଧେତି ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ପକାସେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିୱେଚିତବ୍ବୋ ।

ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ । ହିତ୍ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରା ଠିତିକାପି କଦାଚି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ହୋତୀତି କତ୍ୱା କତଂ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପରିସା ସାଧୁକାରଂ ୱା ଦେତି, ୟଥାସୁତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ ଖଣମ୍ପି ପୁବ୍ବାଭୋଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବେ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୭) ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ୱା ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ, ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ । କଥଂ ଦେସେତୀତି ଆହ ‘‘ଆଦିମ୍ହିପୀ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମସ୍ସ କଲ୍ୟାଣତା ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ, ନିୟ୍ୟାନିକତା ଚ ସବ୍ବସୋ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱେନେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା’’ତି । ଦେସନାୟାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକାୟତ୍ତେନ ହି ଆଣାଦିୱିଧିନା ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚାପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, ୟେସୁ ପନ ଅୱୟୱେସୁ ସମୁଦାୟରୂପେନ ଅୱେକ୍ଖିତେସୁ ଗାଥାଦିସମଞ୍ଞା, ତଂ ତତୋ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ସଂସାମିୱୋହାରମାରୋପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସାସନସ୍ସାତି ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ । ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତେନ ହି ୟଥାପରାଧାଦିନା ସାସିତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁସାସନଂ, ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦିୱସେନ ୱିନୟନନ୍ତି କତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ‘‘ସାସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥି ସାସନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ଏୱଂ ଅପ୍ପକତରାୟପି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ କଲ୍ୟାଣତା, ପଗେୱ ବହୁତରାୟାତି ସମ୍ଭାୱେତି । ପଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥଂସୋ, ୟଂ ‘‘ପାଦୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତେନେୱ ତିପାଦିକଛପାଦିକାସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତାୱୟୱେ କଲ୍ୟାଣତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସକଲେପି ସୁତ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାତିବହୁୱିଭାଗଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଇତରସ୍ମିଂ ପନ ତେନେୱ ଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଦାନନ୍ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଠପିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାଦିଅପଦିସନଲକ୍ଖଣଂ ନିଦାନଗନ୍ଥଂ । ଇଦମୱୋଚାତି ନିଗମନଂ ଉପଲକ୍ଖଣମେୱ ‘‘ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିଗମନସ୍ସପି ଗହେତବ୍ବତୋ । ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ଠପିତାନିପି ହି ନିଦାନନିଗମନାନି ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୟ ଅନୁୱିଧାନତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତେ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଅନୁସନ୍ଧି ।

‘‘ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା’’ତିଆଦିନା ସାସନସ୍ସ ଇଧ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ୱିଭାୱେତି । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସାସନଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା –

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ନେତ୍ତି॰ ୩୦, ୫୦, ୧୧୬, ୧୨୪) ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ପକାସକୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଏୱ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥୱସେନ କଲ୍ୟାଣତ୍ତୟୱିଭାୱନେ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ପଟିପତ୍ତିୟେୱ । ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା ଆଦି ନାମ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିଭୂତାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ । ଦିଟ୍ଠୀତି ୱିପସ୍ସନା, ଅୱିନାଭାୱତୋ ପନେତ୍ଥ ସମାଧିଗ୍ଗହଣଂ । ମହାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେ ବାହିୟସୁତ୍ତପଦମିଦଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୧) । କାମଂ ସୁତ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିଗମେନ ତେସଂ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମଜ୍ଝିମଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଆରମ୍ଭନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ମଜ୍ଝିମଭାୱସ୍ସାପି ସାଧକଭାୱେ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ ନାମା’’ତି, ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାନଂ ଆରମ୍ଭାନଂ, ଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତାନଞ୍ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୱସେନ ଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୱସେନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ । ସାସନପରିୟୋସାନା ହି ନିବ୍ବାନଧାତୁ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି ଫଲୱସେନ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଚ ହୋତି ତତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋତି ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସାସନସ୍ସ ପରିୟୋସାନତଂ ଆଗମେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଏତଦତ୍ଥଂ ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତଦେୱ ଫଲଂ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ଏତଦତ୍ଥଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପିଙ୍ଗଲକୋଚ୍ଛବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭଗୱା ଆଲପତି । ଇଦଞ୍ହି ମଜ୍ଝିମାଗମେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧୨ ଆଦୟୋ) ପଦଂ । ଏତଦେୱ ଫଲଂ ସାରଂ ୟସ୍ସାତି ଏତଂସାରଂ ନିଗ୍ଗହିତାଗମେନ । ତଥା ଏତଂପରିୟୋସାନଂ । ନିବ୍ବାନୋଗଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନନ୍ତୋଗଧଂ । ଆୱୁସୋ ୱିସାଖାତି ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ଥେରିୟା ୱିସାଖଗହପତିମାଲପନଂ । ଇଦଞ୍ହି ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦ ଆଦୟୋ) ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନତୋ ‘‘ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ସଦ୍ଦପବନ୍ଧୱସେନ ଦେସନାୟ କଲ୍ୟାଣତ୍ତୟୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥତୋପି ହି ତସ୍ସାଧିପ୍ପେତଭାୱଂ ହି-ସଦ୍ଦେନ ସମତ୍ଥେତି । ତଥା ସମତ୍ଥନମୁଖେନ ଚ ଅତ୍ଥୱସେନ କଲ୍ୟାଣତ୍ତୟୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କତୱିଧି ସଦ୍ଦପବନ୍ଧୋ ଗାଥାସୁତ୍ତୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋୟେୱ ଇଧ ଦେସନାତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚତ୍ଥୋ ୱିସେସତୋ ସୀଲାଦି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିସେସକଥନଞ୍ହେତଂ । ସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ସସମ୍ଭାରସୀଲଂ ଗହିତଂ, ତଥା ମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ସସମ୍ଭାରମଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥତ୍ତୟୱସେନ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି । ଇତରଥା ହି କଲ୍ୟାଣତ୍ତୟୱିଭାଗୋ ଅସବ୍ବସାଧାରଣୋ ସିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲମୂଲକତ୍ତା ସାସନସ୍ସ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତା ୱୁତ୍ତା, ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ ମଗ୍ଗେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣତା । ନିବ୍ବାନାଧିଗମତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତା । ତେନାତି ସୀଲାଦିଦସ୍ସନେନ । ଅତ୍ଥୱସେନ ହି ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସୋତୂନମନୁସାସନୀଦସ୍ସନଂ ।

ଏସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାକାରେନ କଥନା । କଥିକସଣ୍ଠିତୀତି ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ କଥନୱସେନ ସମୱଟ୍ଠାନଂ ।

ୱଣ୍ଣନା ଅତ୍ଥୱିୱରଣା, ପସଂସନା ୱା । ନ ସୋ ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତି ନିୟ୍ୟାନତ୍ଥୱିରହତୋ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ । ତସ୍ମାତି ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିନିୟ୍ୟାନତ୍ଥଦେସନତୋ । ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିୟୁତ୍ତାତି ସିଥିଲଧନିତାଦିଭେଦେସୁ ଦସସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଏକପ୍ପକାରେନେୱ, ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେନେୱ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ୟୁତ୍ତା ଦମିଳଭାସା ୱିୟ । ସବ୍ବନିରୋଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ୱିୱଟକରଣତାୟ ଓଟ୍ଠେ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବତୋ ସବ୍ବଥା ଓଟ୍ଠଫୁସନରହିତୱିମୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନା କିରାତଭାସା ୱିୟ । ସବ୍ବୱିସ୍ସଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୟୁତ୍ତତାୟ ସବ୍ବଥା ୱିସ୍ସଗ୍ଗବ୍ୟଞ୍ଜନା ସୱରଭାସା ୱିୟ । ସବ୍ବନିଗ୍ଗହିତବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ସାନୁସାରତାୟ ସବ୍ବଥା ବିନ୍ଦୁସହିତବ୍ୟଞ୍ଜନା ପାରସିକାଦିମିଲକ୍ଖୁଭାସା ୱିୟ । ଏୱଂ ‘‘ଦମିଳକିରାତସୱରମିଲକ୍ଖୂନଂ ଭାସା ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ମିଲକ୍ଖୂତି ଚ ପାରସିକାଦୟୋ । ସବ୍ବାପେସା ବ୍ୟଞ୍ଜନେକଦେସୱସେନେୱ ପୱତ୍ତିୟା ଅପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ଅଭାୱତୋ ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମା’’ତି ।

ଠାନକରଣାନି ସିଥିଲାନି କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବମକ୍ଖରଂ ପଞ୍ଚସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ପଠମତତିୟଂ ସିଥିଲଂ । ତାନି ଅସିଥିଲାନି କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବମକ୍ଖରଂ ତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଂ ଧନିତଂ । ଦ୍ୱିମତ୍ତକାଲମକ୍ଖରଂ ଦୀଘଂ । ଏକମତ୍ତକାଲଂ ରସ୍ସଂ ।

ପମାଣଂ ଏକମତ୍ତସ୍ସ, ନିମୀସୁମୀସତୋ’ ବ୍ରୱୁଂ ।

ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟକାଲସ୍ସ, ପମାଣେନାପି ଅବ୍ରୱୁଂ ॥

ସଞ୍ଞୋଗପରଂ, ଦୀଘଞ୍ଚ ଗରୁକଂ । ଅସଂୟୋଗପରଂ ରସ୍ସଂ ଲହୁକଂ । ଠାନକରଣାନି ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ନିଗ୍ଗହିତଂ । ପରପଦେନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ । ତଥା ଅସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ । ଠାନକରଣାନି ୱିସ୍ସଟ୍ଠାନି କତ୍ୱା ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ।ଦସଧାତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ ସିଥିଲାଦିୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପାଦକଚିତ୍ତସ୍ସ ଦସହି ପକାରେହି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବାନି ହି ଅକ୍ଖରାନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି, ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପକାସନତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ୱା କରଣଭୂତାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଦସଧା ପଭେଦୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅମକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅମିଲେଚ୍ଛେତ୍ୱା ଅୱିନାସେତ୍ୱା, ଅହାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦତ୍ଥମାହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା’’ତି, ୟମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଞାପେତୁଂ ଏକଗାଥଂ, ଏକୱାକ୍ୟମ୍ପି ଦେସେତି, ତମତ୍ଥଂ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ ଏୱ ଦେସନାୟ ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମାତି ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନଧମ୍ମଦେସନତୋ। କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅନୱସେସୱାଚକୋ । ନ ଅୱୋମିସ୍ସତାଦିୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ସକଲାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣଂ । ତଂ ପନତ୍ଥତୋ ଊନାଧିକନିସେଧନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୂନାଧିକୱଚନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦତ୍ଥଂ ଦେସିତୋ, ତସ୍ସ ସାଧକତ୍ତା ଅନୂନତା ୱେଦିତବ୍ବା, ତବ୍ବିଧୁରସ୍ସ ପନ ଅସାଧକତ୍ତା ଅନଧିକତା । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ୱା ୱୋଦାନତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନୂନତା, ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ସଂକିଲେସତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନଧିକତା । ସକଲନ୍ତି ସବ୍ବଭାଗୱନ୍ତଂ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଏକଦେସେନାପି ଅପରିପୁଣ୍ଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଦେସନା ହୋତି ତଣ୍ହାୟ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା । ଲୋକେହି ତଣ୍ହାୟ ଆମସିତବ୍ବତୋ ଲୋକାମିସା, ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା, ତେସୁ ଅଗଧିତଚିତ୍ତତାୟ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖୋ । ହିତଫରଣେନାତି ହିତତୋ ଫରଣେନ ହିତୂପସଂହାରେନ ୱିସେସନଭୂତେନ । ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ କରଣଭୂତାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ । ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନାତି ସକଲସଂକିଲେସତୋ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ଉଦ୍ଧରଣାକାରସଣ୍ଠିତେନ, କାରୁଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସାମି, ଏୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ସମାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦାନଂ ୱତଂ । ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତତାୟ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ଚରିୟନ୍ତି ଦାନମେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ମଚ୍ଛରିୟଲୋଭାଦିନିଗ୍ଗହଣେନ ସମାଚିଣ୍ଣତ୍ତା ଦାନମେୱ ସୁଚିଣ୍ଣଂ । ଇଦ୍ଧୀତି ଦେୱିଦ୍ଧି । ଜୁତୀତି ପଭା, ଆନୁଭାୱୋ ୱା । ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତୀତି ମହତା ବଲେନ, ୱୀରିୟେନ ଚ ସମନ୍ନାଗମୋ । ନାଗାତି ୱରୁଣନାଗରାଜାନଂ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆଲପନଂ ।

ଦାନପତୀତି ଦାନସାମିନୋ । ଓପାନଭୂତନ୍ତି ଉଦକତିତ୍ଥମିୱ ଭୂତଂ ।

ଧୀରାତି ସୋ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତମାଲପତି ।

ମଧୁସ୍ସୱୋତି ମଧୁରସସନ୍ଦନଂ । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ, କାରଣୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ତିତ୍ତିରିୟନ୍ତି ତିତ୍ତିରସକୁଣରାଜେନ ଭାସିତଂ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହୀତି ପରଦାରଭୂତାହି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଅମ୍ହନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ।

ତପସ୍ସୀ, ଲୂଖୋ, ଜେଗୁଚ୍ଛୀ, ପୱିୱିତ୍ତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରସ୍ସ କତତ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଲୋମହଂସନସୁତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମାଗମେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ, ‘‘ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬) ତଂ ୱଦନ୍ତି ।

ଇଦ୍ଧନ୍ତି ସମିଦ୍ଧଂ । ଫୀତନ୍ତି ଫୁଲ୍ଲିତଂ । ୱିତ୍ଥାରିକନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରଭୂତଂ । ବାହୁଜଞ୍ଞନ୍ତି ବହୂହି ଜନେହି ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ଞାତଂ । ପୁଥୁଭୂତନ୍ତି ବହୁଭୂତଂ । ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହୀତି ଏତ୍ଥ ଦେୱଲୋକତୋ ୟାୱ ମନୁସ୍ସଲୋକା ସୁପକାସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ପାସାଦିକସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୭୦) ୱୁତ୍ତଂ, ୟାୱ ଦେୱା ଚ ମନୁସ୍ସା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲସାସନଂ ଇଧ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣାନି ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚା’’ତି ହି ଇମିନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦାଦୀନଂ ସମାନତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସରୂପତୋ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥନ୍ତି ଚ ୱିଭାୱେତି ।

୧୯୧.ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସମ୍ପଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିପ୍ପଭେଦଗୁଣସମ୍ପଦଂ । ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତମାନସ୍ସେୱ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି, ନ ମାନଜାତିକସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିହତମାନତ୍ତା’’ତି । ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତାତି ବହୁଲଭାୱତୋ । ଭୋଗରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକା ମଦା ସୁପ୍ପହେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ, ନ ତଥା କୁଲୱିଜ୍ଜାଦିମଦା ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସମୱଟ୍ଠାନତୋ । ତସ୍ମା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲୀନାନଂ ପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି ଜାତିୱିଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଜପ୍ପନଂ ଦୁପ୍ପଜହନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ…ପେ॰… ମାନଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ୱିଜାତିତାୟାତି ୱିପରୀତଜାତିତାୟ, ହୀନଜାତିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା ସୁଜାତିକା ଏୱ, ନ ଦୁଜ୍ଜାତିକାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠହିତୁଂ ନ ଉସ୍ସହନ୍ତି, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀଲମେୱ ହି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା, ପତିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ୱା ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପତିଟ୍ଠାୟ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ । ସା ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ନାମ ।

ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଅନ୍ୱୟତୋପି ୱଦତି ‘‘ଗହପତିଦାରକା ପନା’’ତିଆଦିନା । କଚ୍ଛେହିସେଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତେହୀତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ତଥା ପିଟ୍ଠିୟା ଲୋଣଂ ପୁପ୍ଫମାନାୟାତି, ସେଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତକଚ୍ଛା ଲୋଣଂ ପୁପ୍ଫମାନପିଟ୍ଠିକା ହୁତ୍ୱା, ତେହି ୱା ପକାରେହି ଲକ୍ଖିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂମିଂ କସିତ୍ୱାତି ଭୂମିୟା କସ୍ସନତୋ, ଖେତ୍ତୂପଜୀୱନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତାଦିସସ୍ସାତି ଜାତିମନ୍ତୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ । ଦୁବ୍ବଲଂ ମାନଂ । ବଲୱଂ ଦପ୍ପଂ । କମ୍ମନ୍ତି ପରିକମ୍ମଂ । ‘‘ଇତରେହୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା’’ତି ହେତୁପଦଂ ୱିୱରତି । ‘‘ଇତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦପରାମସିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନିହତମାନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ଇତିସଦ୍ଦୋ ୱା ନିଦସ୍ସନେ, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ।

ପଚ୍ଚାଜାତୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାରୋ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପତିଜାତୋ’’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ରାଗାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପହାନଦୀପନତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ସବ୍ବଥା ସୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସାମୀ ତଦୁପ୍ପାଦକଟ୍ଠେନ, ଧମ୍ମେନ ୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସାମୀତି ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ । ସଦ୍ଧନ୍ତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାୱସେନ ସଦ୍ଦହନଂ । ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକାନଞ୍ହି ଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଗହଣପୁବ୍ବିକା ସଦ୍ଧାସିଦ୍ଧି ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନପୁଗ୍ଗଲଭାୱତୋ । ‘‘ୟୋ ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଧମ୍ମୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ୟୋଜନସତନ୍ତରେପି ୱା ପଦେସେ । ଜାୟମ୍ପତିକାତି ଜାନିପତିକା । କାମଂ ‘‘ଜାୟମ୍ପତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ଘରସାମିକଘରସାମିନୀୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ଗହଣଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟସ୍ସ ପନ ପୁରିସସ୍ସ ଅନେକା ପଜାପତିୟୋ, ତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଏକାୟପି ତାୱ ସଂୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗାଦିନା କିଞ୍ଚନଂ, ଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦିନା ପଲିବୋଧନଂ, ତଦୁଭୟେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସକିଞ୍ଚନପଲିବୋଧନୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ତଥା । ରାଗୋ ଏୱ ରଜୋ, ତଦାଦିକା ଦୋସମୋହରଜା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୨୦୯; ଚୂଳନି॰ ୭୪) ଆଗମନପଥତାପି ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନତା ଏୱାତି ଦ୍ୱେପି ସଂୱଣ୍ଣନା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନାତି ଅସଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପଟିବନ୍ଧସଭାୱେନ । ରୂପକୱସେନ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ଅବ୍ଭୋକାସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱଂ ଅକୁସଲକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତୀନଂ ଠାନାଠାନଭାୱେନ ଘରାୱାସପବ୍ବଜ୍ଜାନଂ ସମ୍ବାଧବ୍ଭୋକାସତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଭାୱେନ ତେସଂ ତବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରଜାନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଦୁଦ୍ଧାରମକତ୍ୱା ସମାସତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସଙ୍ଖେପକଥା । ଏକମ୍ପି ଦିୱସନ୍ତି ଏକଦିୱସମତ୍ତମ୍ପି । ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱାତି ଦୁକ୍କଟମତ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପଜ୍ଜନେନ ଅଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ଚରିମକଚିତ୍ତନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । କିଲେସମଲେନାତି ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିମଲେନ । ଅମଲୀନନ୍ତି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ । ପରିୟୋଦାତଟ୍ଠେନ ନିମ୍ମଲଭାୱେନ ସଙ୍ଖଂ ୱିୟ ଲିଖିତଂ ଧୋତନ୍ତି ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିୱରଣଂ । ଅପିଚ ଲିଖିତଂ ସଙ୍ଖଂ ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି, ତସ୍ସଦିସତ୍ତା ପନ ଇଦଂ ସଙ୍ଖଲିଖିତନ୍ତିପି ଦସ୍ସେତି, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ । ଅଜ୍ଝାୱସତାତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦେନ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟେନ ୟୋଗତୋ ‘‘ଅଗାର’’ନ୍ତି ଏତଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗାରମଜ୍ଝେ’’ତି । ୟଂ ନୂନ ୟଦି ପନ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ, ସାଧୁ ୱତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସାୟେନ ରତ୍ତାନି କାସାୟାନୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କସାୟରସପୀତତାୟା’’ତି ଇମିନା । କସ୍ମା ଚେତାନି ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନୀ’’ତି । ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱାତି ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତଂ, ପରିଦହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନିୱାସନପାରୁପନୱସେନ । ଅଗାରୱାସୋ ଅଗାରଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତସ୍ସ ହିତଂ ୱୁଡ୍ଢିଆୱହଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ । ତଂ ଅନଗାରିୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନଗାରିୟେ ।

୧୯୨.ସହସ୍ସତୋତି କହାପଣସହସ୍ସତୋ । ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭୋଗରାସି । ଆବନ୍ଧନଟ୍ଠେନାତି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ତା ପନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପେମୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ, ଏତେନ ଆବନ୍ଧନତ୍ଥୋ ପରିୱଟ୍ଟ-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ପିତାମହପିତୁପୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପରିୱଟ୍ଟୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଅମ୍ହାକମେତେ’’ତି ଞାୟନ୍ତୀତି ଞାତୟୋ ।

୧୯୩. ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ପିହିତକାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୋ ସମାନୋ ତେନ ସଂୱରେନ ଉପେତୋ ନାମାତି କତ୍ୱା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚାରଗୋଚରାନଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୩) ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ଚ ତସ୍ସେୱ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନଂ । ଅଣୁସଦିସତାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ‘‘ଅଣୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୂ’’ତି । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନଅନୁଖୁଦ୍ଦକାପତ୍ତିୱସେନ, ସହସା ଉପ୍ପନ୍ନଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତକତା । ଭୟଦସ୍ସୀତି ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ, ସୁନ୍ଦରଂ ୱା, ତବ୍ଭାୱୋ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ । ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ତଦୱୟୱଭୂତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା କମ୍ମପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି, ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସଂ, ସିକ୍ଖାୟ ୱା ଅଧିଗମୁପାୟଂ, ତସ୍ସା ୱା ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେ । ଆଚାରଗୋଚରଗ୍ଗହଣେନେୱାତି ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନେନେୱ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲେ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେ ଗହିତେପୀ’’ତି । ନ ହି ଆଚାରଗୋଚରସଦ୍ଦମତ୍ତେନ କୁସଲକାୟୱଚୀକମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ଇମିନା ପୁନରୁତ୍ତିତାୟ ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସାତି ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସ୍ସ । ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ କମ୍ମାପଦେସେନ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଦନାୟ ସୋଧନଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସିଦ୍ଧେପି ସତି ପୁନାରମ୍ଭୋ ନିୟମାୟ ୱା ହୋତି, ଅତ୍ଥନ୍ତରବୋଧନାୟ ୱା, ଇଧ ପନ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ବୋଧେତି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କୁସଲେନାତି ଚ ସବ୍ବସୋ ଅନେସନପହାନତୋ ଅନୱଜ୍ଜେନ । କଥଂ ତେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଅନୱଜ୍ଜେନ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦୁଭୟମେୱ ହି ଆଜୀୱହେତୁକଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ।

ଇଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ସଂସନ୍ଦିତୁଂ ‘‘ମୁଣ୍ଡିକପୁତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନାସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥନ୍ତରୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ମୁଣ୍ଡିକପୁତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନାମ ମଜ୍ଝିମାଗମୱରେ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ, ୟଂ ‘‘ସମଣମୁଣ୍ଡିକପୁତ୍ତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଥପତୀତି ପଞ୍ଚକଙ୍ଗଂ ନାମ ୱଡ୍ଢକିଂ ଭଗୱା ଆଲପତି । ଥପତି-ସଦ୍ଦୋ ହି ୱଡ୍ଢକିପରିୟାୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ‘‘କତମେ ଚ ଥପତି କୁସଲା ସୀଲା ? କୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ କୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ସୀଲସ୍ସ କୁସଲକାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧମ୍ପି ଖୋ ଅହଂ ଥପତି ସୀଲସ୍ମିଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୫) ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ମୁଣ୍ଡିକପୁତ୍ତସୁତ୍ତଦେସନାୟ ‘‘କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କୁସଲେନା’’ତି ସୀଲସ୍ସ କୁସଲକାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତଦେସନା ଏକସଙ୍ଗହା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି ୟଥା ତଂ ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକଂ, ତସ୍ମା ଈଦିସୀପି ଭଗୱତୋ ଦେସନାୱିଭୂତି ଅତ୍ଥେୱାତି। ସୀଲସ୍ମିଂ ୱଦାମୀତି ସୀଲନ୍ତି ୱଦାମି, ସୀଲସ୍ମିଂ ୱା ଆଧାରଭୂତେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ପରିୟାପନ୍ନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣସମୁଦାୟଭୂତେ ୱା ଏକଂ ସୀଲନ୍ତି ୱଦାମି ।

ତିୱିଧେନାତି ଚୂଳସୀଲମଜ୍ଝିମସୀଲମହାସୀଲତୋ ତିୱିଧେନ । ‘‘ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୂ’’ତି ଇମିନା କାୟପଞ୍ଚମାନମେୱ ଗହଣଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଉପରି ନିଦ୍ଦେସେ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ । ତିୱିଧେନାତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପତାୱସେନ ତିବ୍ବିଧେନ ।

ଚୂଳମଜ୍ଝିମମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୯୪-୨୧୧.ଏୱନ୍ତି ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ । ‘‘ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ତତୋ ଏକସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣୀୟତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଏକଂ ସୀଲ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ଇମିନା ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ପଦେନ କତ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ କତ୍ୱତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତୋ ୟଥା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥ ଫୁସିତଗ୍ଗେ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୬) ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଭୁମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ଅୟମେୱତ୍ଥୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥୋ ଏୱ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତପଦେ ୱା । ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଦମସ୍ସ ହୋତି ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମହାସୀଲପରିୟୋସାନେନ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଅସ୍ସ ସୀଲଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ତତୋୟେୱ ଚ ପାଳିୟଂ ଅପିଗ୍ଗହଣମକତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୧୨. ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଭୟାଦୀନି ଅସଂୱରମୂଲକାନି ଭୟାନି । ‘‘ସୀଲସ୍ସାସଂୱରତୋତି ସୀଲସ୍ସ ଅସଂୱରଣତୋ, ସୀଲସଂୱରାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୦) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟଦିଦଂ ସୀଲସଂୱରତୋ’’ତି ପନ ପଦସ୍ସ ‘‘ୟଂ ଇଦଂ ଭୟଂ ସୀଲସଂୱରତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ଥୱଚନତୋ, ‘‘ସୀଲସଂୱରହେତୁ ଭୟଂ ନ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିତୋ ସୀଲସଂୱରତୋ ସୀଲସଂୱରହେତୂତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ୟଂ ଇଦଂ ଭୟଂ ସୀଲସଂୱରତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ହି ପାଠୋପି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସଂୱରତୋ’’ତି ହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ତଦଧିଗମିତଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଅସଂୱରମୂଲକସ୍ସ ଭୟସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତିପି ହେତୁଂ ୱଦତି । ୟଥାୱିଧାନୱିହିତେନାତି ୟଥାୱିଧାନଂ ସମ୍ପାଦିତେନ । ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନାତି ଖତ୍ତିୟଭାୱାୱହେନ ଅଭିସେକେନ । ମୁଦ୍ଧନି ଅୱସିତ୍ତୋତି ମତ୍ଥକେୟେୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟଥାୱିଧାନୱିହିତେନା’’ତି ଇମିନା ପୋରାଣକାଚିଣ୍ଣୱିଧାନସମଙ୍ଗିତାସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନା’’ତି ଇମିନା ଖତ୍ତିୟଭାୱାୱହତାସଙ୍ଖାତଂ, ‘‘ମୁଦ୍ଧନି ଅୱସିତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ମୁଦ୍ଧନିୟେୱ ଅଭିସିଞ୍ଚିତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ । ଇତି ତିୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖତ୍ତିୟାଭିସେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୟେନ ଅଭିସିତ୍ତରାଜୂନଂ ରାଜାନୁଭାୱୋ ସମିଜ୍ଝତି । କେନ ପନାୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ପୋରାଣକସତ୍ଥାଗତନୟେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ମହାସମ୍ମତାଭିସେକୱିଭାୱନାୟ ‘‘ତେ ପନସ୍ସ ଖେତ୍ତସାମିନୋ ତୀହି ସଙ୍ଖେହି ଅଭିସେକମ୍ପି ଅକଂସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୩୧) ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତେନାତି ତୀହି ସଙ୍ଖେହି ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସିତ୍ତେନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୬୦) ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ଅଭିସେକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ରାଜୂନଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟାଦୀନି ତୀଣି ସଙ୍ଖାନି ଚ ଗଙ୍ଗୋଦକଞ୍ଚ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୟଂ ପନ ତତ୍ଥାଗତନୟେନ ଅଭିସେକୱିଧାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଅଭିସେକମଙ୍ଗଲତ୍ଥଞ୍ହି ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତସ୍ସ ମଣ୍ଡପସ୍ସ ଅନ୍ତୋକତସ୍ସ ଉଦୁମ୍ବରସାଖମଣ୍ଡପସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ଉଦୁମ୍ବରଭଦ୍ଦପୀଠମ୍ହି ଅଭିସେକାରହଂ ଅଭିଜଚ୍ଚଂ ଖତ୍ତିୟଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପଠମଂ ତାୱ ମଙ୍ଗଲାଭରଣଭୂସିତା ଜାତିସମ୍ପନ୍ନା ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟସାମୁଦ୍ଦିକଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ ତଂ ସବ୍ବେପି ଖତ୍ତିୟଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ଖତ୍ତିୟଗଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ, ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି । ତତୋ ପୁନ ପୁରୋହିତୋପି ପୋରୋହିଚ୍ଚଠାନାନୁରୂପାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋ ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ରଜତମୟଂ ସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ ତଂ ସବ୍ବେପି ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ, ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି । ତତୋ ପୁନ ସେଟ୍ଠିପି ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂସନଭୂସିତୋ ଗଙ୍ଗୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ରତନମୟଂ ସଙ୍ଖଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୀସୋପରି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତେନ ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସେକୋଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେତି ‘‘ଦେୱ ତଂ ସବ୍ବେପି ଗହପତିଗଣା ଅତ୍ତାନମାରକ୍ଖତ୍ଥଂ ଇମିନା ଅଭିସେକେନ ଅଭିସେକିକଂ ମହାରାଜଂ କରୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ରାଜଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି, ଏତେସୁ ଗହପତିଗଣେସୁ ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସିନେହାନୁକମ୍ପାୟ ସହିତଚିତ୍ତୋ, ହିତସମମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱ, ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ରକ୍ଖିତୋ ଚ ଭୱାହୀ’’ତି । ତେ ପନ ତସ୍ସ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନାନୁରୂପଂ ରଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସସି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ କରିସ୍ସସି, ତୱ ମୁଦ୍ଧା ସତ୍ତଧା ଫଲତୂ’’ତି ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଅଭିସପନ୍ତି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ୱଡ୍ଢକୀସୂକରଜାତକାଦୀହି ଚାୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ଅଭିସେକୋପକରଣାନିପି ସମନ୍ତପାସାଦିକାଦୀସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା) ଗହେତବ୍ବାନୀତି ।

ୟସ୍ମା ନିହତପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ନ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୱଜ୍ଜତା କୁସଲଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘କୁସଲଂ ସୀଲପଦଟ୍ଠାନେହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କୁସଲସୀଲପଦଟ୍ଠାନା ଅୱିପ୍ପଟିସାରପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିଧମ୍ମା, ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚେତସିକସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଚେତସିକସୁଖସମୁଟ୍ଠାନେହି ଚ ପଣୀତରୂପେହି ଫୁଟ୍ଠସରୀରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାୟିକସୁଖନ୍ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୩. ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସାପେକ୍ଖତାୟ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋପି ୱିସେସୋ ତେନ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି । ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ହି ଅଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ ୱିସେସତ୍ଥଂ ୱିସେସନ୍ତରନିୱତ୍ତନେନ ୱିସେସସଦ୍ଦୋ ୱିଭାୱେତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନମେୱ ଚକ୍ଖୁ ଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ । ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂତି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତଥୂପମନ୍ତି ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧୂପମଂ, ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁମେଧ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ତ୍ୱଂ ଜନତମୱେକ୍ଖସ୍ସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ତୟପଞ୍ଞାତି ହେଟ୍ଠିମାରିୟମଗ୍ଗତ୍ତୟପଞ୍ଞା । ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ନାମ ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ମଗ୍ଗା, ତୀଣି ଚ ଫଲାନୀ’’ତି ସଳାୟତନୱଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪.୪୧୮) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗେହେୱ ଫଲାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଚତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେ ଧମ୍ମେ ଚକ୍ଖୂତି ହି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ । ପଞ୍ଞାୟେୱ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ, ପୁବ୍ବେନିୱାସାସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହୀତି ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜାୟ । ଇଧାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ । ଅୟନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ । ‘‘ପସାଦଚକ୍ଖୁୱୋହାରେନା’’ତି ଇମିନା ଇଧ ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦେୟେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱତ୍ତତି, ପରିୟାୟତୋ ପନ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେପି ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାପି ସସମ୍ଭାରକଥା ଅୱସିଟ୍ଠାତି କତ୍ୱା ସେସପଦେସୁପୀତି ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ‘‘ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ’’ତିଆଦିପଦେସୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଧଂ ଅସନଂ ଖେଦନଂ ବ୍ୟାସେକୋ, କିଲେସୋ ଏୱ ବ୍ୟାସେକୋ, ତେନ ୱିରହିତୋ ତଥା, ୱିରହିତତା ଚ ଅସମ୍ମିସ୍ସତା, ଅସମ୍ମିସ୍ସଭାୱୋ ଚ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧତାତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି, କିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ଅୱୋମିସ୍ସଂ, ତତୋ ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସତି ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ନୀୱରଣେସୁ ପଧାନଭୂତପାପଧମ୍ମୱିଗମେନ ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ହତ୍ଥଗତୋ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅଧିଚିତ୍ତସୁଖମେୱ ‘‘ଅବ୍ୟାସେକସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତସୁଖ’’ନ୍ତି ଇମିନା ।

ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୪. ସମନ୍ତତୋ ପକାରେହି, ପକଟ୍ଠଂ ୱା ସୱିସେସଂ ଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତଥାପୱତ୍ତଞାଣଂ, ତସ୍ସ ୱିଭଜନଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାଜନୀୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାଜନୀୟମ୍ହି ।‘‘ଗମନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଭିକ୍କମନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଭାୱସାଧନମାହ । ତଥା ପଟିକ୍କମନଂ ପଟିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି । ଗମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା, ଅନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚ ଗମନଂ, ନିୱତ୍ତନଂ ପନ ନିୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୁପାଦାନକିରିୟାମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଦ୍ୱୟଂ । କଥଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଗମନେ’’ତିଆଦି । ଅଭିହରନ୍ତୋତି ଗମନୱସେନ କାୟଂ ଉପନେନ୍ତୋ । ପଟିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ତତୋ ପୁନ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ଅପନାମେନ୍ତୋତି ଅପକ୍କମନୱସେନ ପରିଣାମେନ୍ତୋ । ଆସନସ୍ସାତି ପୀଠକାଦିଆସନସ୍ସ । ପୁରିମଅଙ୍ଗାଭିମୁଖୋତି ଅଟନିକାଦିପୁରିମାୱୟୱାଭିମୁଖୋ । ସଂସରନ୍ତୋତି ସଂସପ୍ପନ୍ତୋ । ପଚ୍ଛିମଅଙ୍ଗପଦେସନ୍ତି ଅଟନିକାଦିପଚ୍ଛିମାୟୱପ୍ପଦେସଂ । ପଚ୍ଚାସଂସରନ୍ତୋତି ପଟିଆସପ୍ପନ୍ତୋ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ନିପନ୍ନସ୍ସେୱ ଅଭିମୁଖଂ ସଂସପ୍ପନପଟିଆସପ୍ପନାନି ଦସ୍ସେତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନେସୁ ହି ୟୋ ଗମନୱିଧୁରୋ କାୟସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଭିହାରୋ, ସୋ ଅଭିକ୍କମୋ। ପଚ୍ଛତୋ ଅପହାରୋ ପଟିକ୍କମୋତି ଲକ୍ଖଣଂ ।

ସମ୍ପଜାନନଂ ସମ୍ପଜାନଂ, ତେନ ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣସୀଲୋ ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକାରୀ’’ତି । ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞମେୱ ୱା କାରୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ପଜାନସ୍ସ କରଣସୀଲୋ ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା ସମ୍ପଜାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିୟାୟତା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତତୋ, ସମ୍ମା, ସମଂ ୱା ପଜାନନଂ ସମ୍ପଜାନଂ, ତଦେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨.୫୨୩) ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଥା ଅତିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୋହଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଥା ସମ୍ପଜାନସ୍ସ କାରୋ କରଣଂ ସମ୍ପଜାନକାରୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ।

ଧମ୍ମତୋ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସାତ୍ଥକଂ, ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦି, ସାତ୍ଥକସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ସପ୍ପାୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପତିରୂପସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ପୱତ୍ତେସୁ ଅୱିଜହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଗୋଚରେ ସମ୍ପଜାନନଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ହି ଏକସେସନୟେନ ୱା ଗୋଚରସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥଦ୍ୱୟେପି ପୱତ୍ତତି । ଅତିକ୍କମାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନସଙ୍ଖାତଂ ଅସମ୍ମୋହମେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଚିତ୍ତୱସେନେୱାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନେୱ, ଚିତ୍ତୱସମନୁଗତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରେତ୍ୱା, ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘଦସ୍ସନେନେୱ ଉପୋସଥପୱାରଣାଦିଅତ୍ଥାୟ ଗମନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଂ ତଦତ୍ଥମେୱ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଚେତିୟଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ଏସ । ସମଥୱିପସ୍ସନୁପ୍ପାଦନମ୍ପି ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଡ୍ଢିୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ଅସୁଭାରମ୍ମଣେ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ଆମିସତୋତି ଚୀୱରାଦିଆମିସପଚ୍ଚୟତୋ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ତଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦି ।

ତସ୍ମିନ୍ତି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ପରିଗ୍ଗହିତଅତ୍ଥେ । ୟସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମତୋ ୱଡ୍ଢିୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ନାମ, ତସ୍ମା ୟଂ ‘‘ସାତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ଗମନଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସପ୍ପାୟମେୱାତି ସିୟା ଅୱିସେସେନ କସ୍ସଚି ଆସଙ୍କାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଚେତିୟଦସ୍ସନଂ ତାୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମହାପୂଜାୟାତି ମହତିୟା ପୂଜାୟ, ବହୂନଂ ପୂଜାଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପକାନୀ ୱିୟାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମକତପଟିମାୟୋ ୱିୟ, ୟନ୍ତପୟୋଗେନ ୱା ନାନପ୍ପକାରୱିଚିତ୍ତକିରିୟା ପଟିମାୟୋ ୱିୟ । ତତ୍ରାତି ତାସୁ ପରିସାସୁ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅସମପେକ୍ଖନଂ ନାମ ଗେହସ୍ସିତଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ଗହଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖା ବାଲସ୍ସ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮) ମାତୁଗାମସମ୍ଫସ୍ସୱସେନ କାୟସଂସଗ୍ଗାପତ୍ତି । ହତ୍ଥିଆଦିସମ୍ମଦ୍ଦେନ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ । ୱିସଭାଗରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ । ‘‘ଦସଦ୍ୱାଦସୟୋଜନନ୍ତରେ ପରିସା ସନ୍ନିପତନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ । ମହାପରିସପରିୱାରାନନ୍ତି କଦାଚି ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଇତ୍ଥିପୁରିସସମ୍ମିସ୍ସପରିୱାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଅସୁଭଦସ୍ସନସ୍ସ ସାତ୍ଥକଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ । ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିୱଚନଦାନୱସେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁୱତ୍ତନକଥା ଆଚିଣ୍ଣା, ତସ୍ମା ପଟିୱଚନସ୍ସ ଅଦାନୱସେନ ଅନନୁୱତ୍ତନକଥା ତସ୍ସ ଦୁତିୟା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନ କଥିତପୁବ୍ବା’’ତି । ଦ୍ୱେ କଥାତି ହି ୱଚନକରଣାକରଣକଥା । ତତ୍ଥ ୱଚନକରଣକଥାୟେୱ କଥିତପୁବ୍ବା, ଦୁତିୟା ନ କଥିତପୁବ୍ବା । ତସ୍ମା ସୁବ୍ବଚତ୍ତା ପଟିୱଚନମଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା । ‘‘ସଚେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ମହାପୂଜାୟା’’ତିଆଦିକଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଚ୍ଚାମସତି, ନ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁଗାମାସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିକମେୱ । ପରିଗ୍ଗହିତଂ ସାତ୍ଥକଂ, ସପ୍ପାୟଞ୍ଚ ୟେନ ସୋ ପରିଗ୍ଗହିତସାତ୍ଥକସପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ସ, ତେନ ୟଥାନୁପୁବ୍ବିକଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିଗ୍ଗହଣଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୁଚ୍ଚମାନୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଭାୱନାୟ ଆରମ୍ମଣଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ତଦେୱ ଭାୱନାୟ ୱିସୟଭାୱତୋ ଗୋଚରନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଗୋଚର’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦନୱସେନ ଉଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେତି ଭିକ୍ଖାଚାରସଙ୍ଖାତେ ଗୋଚରେ, ଅନେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ, ଭିକ୍ଖାଚାରେ ଚ ଗୋଚରସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଧାତି ସାସନେ । ହରତୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତନୱସେନ ନେତି, ୟାୱ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କମା ଅନୁୟୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ଆହାରୂପୟୋଗତୋ ୟାୱ ଦିୱାଠାନୁପସଙ୍କମନା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପଟିନେତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ । ଆୱରଣୀୟେହୀତି ନୀୱରଣେହି । ପଗେୱାତି ପାତୋୟେୱ। ସରୀରପରିକମ୍ମନ୍ତି ମୁଖଧୋୱନାଦିସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିସଜ୍ଜାୱାରେ । ଊରୁବଦ୍ଧାସନଞ୍ହେତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ । ଉସୁମନ୍ତି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଉଣ୍ହାପନାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ତଦହେ ମୂଲଭୂତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମୁଖେନେୱ, କମ୍ମଟ୍ଠାନମୱିଜହନ୍ତୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତେନ ‘‘ପତୋପି ଅଚେତନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୦୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୬୮; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩) ୱକ୍ଖମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାପରିହରିୟମାନଂ ୱା ଅୱିଜହିତ୍ୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଗନ୍ତ୍ୱାତି ପାପୁଣିତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଚେ, ତଦେୱ ନିପଚ୍ଚକାରସାଧନଂ । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚେ, ଅନିପଚ୍ଚକାରକରଣମିୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତବ୍ବିସୟେନ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ।‘‘ମହନ୍ତଂ ଚେତିୟଂ ଚେ’’ତିଆଦିନା କମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସ୍ସ ପପଞ୍ଚାଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଅଞ୍ଞେନ ପନ ତଥାପି ଅଞ୍ଞଥାପି ୱନ୍ଦିତବ୍ବମେୱ । ତଥେୱାତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ । ପରିଭୋଗଚେତିୟତୋ ସାରୀରିକଚେତିୟଂ ଗରୁତରନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚେତିୟଂ ବାଧୟମାନା ବୋଧିସାଖା ହରିତବ୍ବା’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୭୫; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୦୯) ଅୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତି, ‘‘ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ପତ୍ତେନାପୀ’’ତି ପନ ୱଚନତୋ ୟଦି ଚେତିୟଙ୍ଗଣତୋ ଗତେ ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସାପି ୱନ୍ଦିତବ୍ବାତି ମଗ୍ଗାନୁକ୍କମେନେୱ ‘‘ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱଚନଂ, ନ ତୁ ଗରୁକାତବ୍ବତାନୁକ୍କମେନ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ପଠମଂ ପତ୍ତେନାପି ବୋଧିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ଏକମେୱ ପତ୍ତେନାପି ତଦେୱ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପତ୍ତେନ ନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସୁୱିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ଭିକ୍ଖାଚାରଗତମଗ୍ଗେନ ହି ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ କତ୍ତବ୍ବଅନ୍ତରାୱତ୍ତଦସ୍ସନମେତଂ, ନ ପନ ଧୁୱୱତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ପୁବ୍ବେ ହେସ କତୱତ୍ତୋୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ପଗେୱ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନେୱ ବୋଧିଆଦିପରିଭୋଗଚେତିୟେପି ନିପଚ୍ଚକରଣଂ ଉପପନ୍ନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ୱିୟ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ପଟିସାମିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ସୋପାନମୂଲଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ, ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣପୀତିୱିସୟଭୂତଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣତୋ ବାହିରଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଗାମସମୀପେତି ଗାମୂପଚାରେ । ତାୱ ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁକାମା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ମୟି ଅକଥେନ୍ତେ ଏତେସଂ କୋ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ମହାଜନସ୍ସ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମକଥା ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମକଥା ନାମ କାତବ୍ବାୟେୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱଦନ୍ତି, ୟସ୍ମା ୱା ଧମ୍ମକଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୨୩) ପନ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘କଥେତବ୍ବାୟେୱାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି ଅତ୍ତନା ପରିହରିୟମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନୱସେନ, ତଦନୁଗୁଣଂୟେୱ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ । ତତ୍ଥାତି ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନଟ୍ଠାନେୟେୱ ।

‘‘ପୋରାଣକଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ପୋରାଣକାଚିଣ୍ଣଦସ୍ସନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି । ସମ୍ପତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନେୱାତି ‘‘ପରିଚିତୋ ଅପରିଚିତୋ’’ତିଆଦିୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତକୋଟିୟା ଏୱ, ସମାଗମମତ୍ତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆନୁଭାୱେନାତି ଅନୁଗ୍ଗହବଲେନ । ଭୟେତି ପରଚକ୍କାଦିଭୟେ । ଛାତକେତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ।

‘‘ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ନିସଜ୍ଜାଚଙ୍କମେହି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ । କରୋନ୍ତସ୍ସାତି କରମାନସ୍ସେୱ, ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । କମ୍ମଜତେଜୋତି ଗହଣିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପଜ୍ଜଲତୀତି ଉଣ୍ହଭାୱଂ ଜନେତି । ତତୋୟେୱ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଗଣ୍ହାତି, ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୀଥିଂ ନାରୋହତି ଖୁଦାପରିସ୍ସମେନ କିଲନ୍ତକାୟସ୍ସ ସମାଧାନାଭାୱତୋ । ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ ଓଦନାଦିୱତ୍ଥୁ । ଉପାଦିନ୍ନଂ ଉଦରପଟଲଂ । ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଞ୍ହି ଓଦନାଦିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅସତି କମ୍ମଜତେଜୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଦରପଟଲଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ଛାତୋସ୍ମି, ଆହାରଂ ମେ ଦେଥା’’ତି ୱଦାପେତି, ଭୁତ୍ତକାଲେ ଉଦରପଟଲଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ସତ୍ତୋ ଏକଗ୍ଗୋ ହୋତି, ୟତୋ ‘‘ଛାୟାରକ୍ଖସୋ ୱିୟ କମ୍ମଜତେଜୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପଗେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ସେସୋ । ଗୋରୂପାନନ୍ତି ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋସମୂହାନଂ ୱା, ୱଜତୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରୀତନୟେନ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅନ୍ତରାଭତ୍ତେତି ଭତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରେ, ୟାୱ ଭତ୍ତଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି, ତାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଆହାରଞ୍ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି । ଅୱସେସଟ୍ଠାନେତି ୟାଗୁୟା ଅଗ୍ଗହିତଟ୍ଠାନେ । ତତୋତି ଭୁଞ୍ଜନତୋ । ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୱଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନମେତଂ, ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ପୱତ୍ତାୟ ସରପଟିପାଟିୟା ଅନୱଚ୍ଛେଦୋ, ଏୱମେତସ୍ସାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନୁପଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଏଦିସା ଚା’’ତିଆଦିନା ତଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସ୍ସାପି ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଆସନନ୍ତି ନିସଜ୍ଜାସନଂ ।

ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେ ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ଅନାରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ । ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଅପରିପୂରଣେନ ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋଖୀଲୱିନିବନ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଚେତୋଖୀଲେନ, ୱିନିବନ୍ଧେନ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମଜ୍ଝିମାଗମେ ଚେତୋଖୀଲସୁତ୍ତେ –

‘‘କତମସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖୀଲା ଅପ୍ପହୀନା ହୋନ୍ତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି, ଧମ୍ମେ କଙ୍ଖତି, ସଙ୍ଘେ କଙ୍ଖତି, ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖତି, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୁପିତୋ ହୋତୀ’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫)

‘‘କତମସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଚେତସୋ ୱିନିବନ୍ଧା ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ହୋନ୍ତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ କାମେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, ରୂପେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) । ଚ –

ୱିତ୍ଥାରୋ। ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୫) ପନ ପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋୱିନିବନ୍ଧଚିତ୍ତଭାୱୋୟେୱ ପଦେକଦେସମୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ କଚୱରଖାଣୁକଭାୱୋ ହି ଚେତୋଖୀଲୋ, ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିୟଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନଭାୱୋ ଚେତସୋ ୱିନିବନ୍ଧୋ । ପଠମୋ ଚେତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୋସୱସେନ, ଦୁତିୟୋ ଲୋଭୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଚରିତ୍ୱାତି ୱିଚରିତ୍ୱା । କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିରହୱସେନ ତୁଚ୍ଛୋ ।

ଭାୱନାସହିତମେୱ ଭିକ୍ଖାୟ ଗତଂ, ପଚ୍ଚାଗତଞ୍ଚ ୟସ୍ସାତି ଗତପଚ୍ଚାଗତିକଂ, ତଦେୱ ୱତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ଅତ୍ତକାମାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖମିଚ୍ଛନ୍ତା, ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ହିତଂ, ସୁଖଞ୍ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତକନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ତତୋ ନିବ୍ବିସେସତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତା ନାମ, ତଂ କାମେନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ତକାମା । ଅଧୁନା ପନ ଅତ୍ଥକାମାତି ହିତୱାଚକେନ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଧମ୍ମସଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ହିତମିଚ୍ଛନ୍ତା, ହିତଭୂତଂ ୱା ଧମ୍ମମିଚ୍ଛନ୍ତାତି ତସ୍ସତ୍ଥୋ । ଇଣଟ୍ଟାତି ଇଣେନ ପୀଳିତା । ତଥା ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି । ଏତ୍ଥାତି ସାସନେ ।

ଉସଭଂ ନାମ ୱୀସତି ୟଟ୍ଠିୟୋ, ଗାୱୁତଂ ନାମ ଅସୀତି ଉସଭା । ତାୟ ସଞ୍ଞାୟାତି ତାଦିସାୟ ପାସାଣସଞ୍ଞାୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନମାଗତା’’ତି ଜାନନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନ୍ତି କିଲେସଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ପାଦୁଦ୍ଧାରଣମକତ୍ଥୁକାମତୋ ତିଟ୍ଠତି, ପଚ୍ଛାଗତୋ ପନ ଠିତିମନତିକ୍କମିତୁକାମତୋ । ସୋତି ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଅୟନ୍ତି ପଚ୍ଛାଗତୋ। ଏତନ୍ତି ପରସ୍ସ ଜାନନଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ସୋୟେୱ ନୟୋତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିକା ୟୋ ପତିଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ନିସଜ୍ଜାୟପି ନୟୋ । ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଛିନ୍ନଭତ୍ତଭାୱଭୟେନାପି ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ପରିବ୍ରୂହେତୀତି ଇଦମ୍ପି ପରସ୍ସ ଜାନନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମପାଦେୟେୱାତି ପଠମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରିତପାଦୱଳଞ୍ଜେୟେୱ । ଏତୀତି ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଆଲିନ୍ଦକୱାସୀ ମହାଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠାନେୟେୱେତଂ କଥିତଂ । ‘‘କ୍ୱାୟଂ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନପୁବ୍ବୋ’’ତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

ମଦ୍ଦନ୍ତାତି ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେ ସାଲିସୀସାଦୀନି ମଦ୍ଦନ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ, ଉଭୟାପେକ୍ଖୱଚନମେତଂ । ଅସ୍ସ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସେ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟନ୍ତି ଚ। ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା, ନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚ ପଟିଜାନିତ୍ୱାୟେୱ ଆରୋଚେସି ।

ପଠମଂ ତାୱାତି ପଦସୋଭନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ମହାପଧାନନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଦୁକ୍କରଚରିୟଂ, ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ଲୋକନାଥେନ ଛବ୍ବସ୍ସାନି କତଂ ଦୁକ୍କରଚରିୟଂ ‘‘ଏୱାହଂ ୟଥାବଲଂ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପତ୍ତିପୂଜାୟେୱ ହି ପସତ୍ଥତରା ସତ୍ଥୁପୂଜା, ନ ତଥା ଆମିସପୂଜା । ଠାନଚଙ୍କମମେୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଇରିୟାପଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭୋଜନକାଲାଦୀସୁ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବନିସଜ୍ଜାୟ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ । ଏୱସଦ୍ଦେନ ହି ଇତରାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ, ସୟନସ୍ସ ଚ ନିୱତ୍ତନଂ କରୋତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଟେ ପଟିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରିତପାଦେୟେୱ ପୁନ ଠପନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ଗାମସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ଗାୱୀ ନୂ’’ତିଆଦିନା । କଚ୍ଛକନ୍ତରତୋତି ଉପକଚ୍ଛନ୍ତରତୋ, ଉପକଚ୍ଛେ ଲଗ୍ଗିତକମଣ୍ଡଲୁତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦକଗଣ୍ଡୂସନ୍ତି ଉଦକାୱଗଣ୍ଡକାରକଂ । କତିନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୀ କତିମୀ, ‘‘ପଞ୍ଚମୀ ନୁ ଖୋ ପକ୍ଖସ୍ସ, ଅଟ୍ଠମୀ’’ତିଆଦିନା ଦିୱସଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାରୋଚନସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଆରୋଚେତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ସବ୍ବେହେୱ ପକ୍ଖଗଣନଂ ଉଗ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧୫୬) ।

‘‘ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ।ତତ୍ଥାତି ଗାମଦ୍ୱାରେ । ନିଟ୍ଠୁଭନନ୍ତି ଉଦକନିଟ୍ଠୁଭନଟ୍ଠାନଂ । ତେସୂତି ମନୁସ୍ସେସୁ । ଞାଣଚକ୍ଖୁସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁମା ।ଈଦିସୋତି ସୁସମ୍ମଟ୍ଠଚେତିୟଙ୍ଗଣାଦିକୋ । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣନ୍ତି ଖୀଣାସୱଭାୱେନ ପୱାରଣଂ ।

ୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ପଠମମେୱ ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୩୨) । ତଂ ଗମନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ନ ହି ଜୱେନ ପିଣ୍ଡପାତିୟଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ଜୱେନ ଗମନେ ଲୋଲୁପ୍ପଚାରିତା ୱିୟ ଅସାରୁପ୍ପତଂ ଦସ୍ସେତି । ଉଦକସକଟନ୍ତି ଉଦକସାରସକଟଂ । ତଞ୍ହି ୱିସମଭୂମିଭାଗପ୍ପତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଲମେୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଦନୁରୂପନ୍ତି ଭିକ୍ଖାଦାନାନୁରୂପଂ । ‘‘ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ରଥସ୍ସ ଅକ୍ଖାନଂ ତେଲେନ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ, ୱଣସ୍ସ ଲେପନଂ, ପୁତ୍ତମଂସସ୍ସ ଖାଦନଞ୍ଚ ତିଧା ଉପମା ୟସ୍ସ ଆହରଣସ୍ସାତି ତଥା । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା, ୟାପନାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ୨.୨୪, ୩୮୭; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୫.୯; ୱିଭ॰ ୫୧୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ କତ୍ୱା । ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦି ପନ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ଭତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଭତ୍ତୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥଂ । ପୁରେଭତ୍ତାଦି ଦିୱାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମୟାମାଦି ରତ୍ତିୱସେନ ।

ଗତପଚ୍ଚାଗତେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ହରଣଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହରଣପଚ୍ଚାହରଣସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା କପ୍ପାନଂ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ତଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ, ସାୱକବୋଧିୟା ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଏକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ, କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମହାସାୱକାନଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ୱିତ୍ଥାରୋ) କପ୍ପସତସହସ୍ସମେୱ, ଇତରେସଂ ପନ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ୱିୱଟ୍ଟୁପନିସ୍ସୟୱସେନ କାଲନିୟମମନ୍ତରେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟକୁସଲଂ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପୀ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନନ୍ତରେ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠପିତାନଂ ଥେରାନଂ ସକ୍ଖିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଥେରୋ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋତି ବାହିୟୱିସୟେ ସଞ୍ଜାତସଂୱଡ୍ଢତାୟ ବାହିୟୋ, ଦାରୁଚୀରପରିହରଣତୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋତି ଚ ସମଞ୍ଞିତୋ ଥେରୋ । ସୋ ହାୟସ୍ମା –

‘‘ତସ୍ମା ତିହ ତେ ବାହିୟ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ, ମୁତେ, ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ ବାହିୟ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ୟତୋ ଖୋ ତେ ବାହିୟ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ, ମୁତେ, ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତତୋ ତ୍ୱଂ ବାହିୟ ନ ତେନ । ୟତୋ ତ୍ୱଂ ବାହିୟ ନ ତେନ, ତତୋ ବାହିୟ ନ ତତ୍ଥ । ୟତୋ ତ୍ୱଂ ବାହିୟ ନ ତତ୍ଥ, ତତୋ ତ୍ୱଂ ବାହିୟ ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ, ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’ତି’’ (ଉଦା॰ ୧୦) ।

ଏତ୍ତକାୟ ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଏୱଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୀନମ୍ପି ମହାପଞ୍ଞତାଦିଦୀପନାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ୱିସେସତୋ ପନ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ଏତଦଗ୍ଗସୁତ୍ତପଦାନି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) ସିଖାପତ୍ତନ୍ତି କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ସବ୍ବଥା ପରିପୁଣ୍ଣତୋ ।

ତନ୍ତି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅତ୍ତା ଅଭିକ୍କମତୀ’’ତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ, ‘‘ଅହଂ ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତି ଇମିନା ମାନଗାହୱସେନ, ତଦୁଭୟସ୍ସ ପନ ୱିନା ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ତଣ୍ହାଗାହୱସେନାତି ତୀହିପି ମଞ୍ଞନାହି ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଭିକ୍କମେ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦେୱ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ୟେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେନ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୂତି ତେନେୱ ଅଭିକ୍କମନଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠାନା, ତଂଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନିକା ୱା ୱାୟୋଧାତୁ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ଜନୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ସା ୱିକାରଭାୱତୋ । ଇତୀତି ତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନାତି କିରିୟମୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିଚଲନାକାରସଙ୍ଖାତକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ । ତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟସ୍ସ । ଅଭିକ୍କମତୋତି ଅଭିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ । ଓମତ୍ତାତି ଅୱମତ୍ତା ଲାମକପ୍ପମାଣା । ୱାୟୋଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱସେନ ଇତରା ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ତେଜୋଧାତୁ ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉଦ୍ଧରଣଗତିକା ହି ତେଜୋଧାତୁ, ତେନ ତସ୍ସା ଉଦ୍ଧରଣେ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ତଥା ଅଭାୱତୋ ପନ ଇତରାସଂ ଓମତ୍ତତାତି । ୟସ୍ମା ପନ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ୱାୟୋଧାତୁ ଅତିହରଣୱୀତିହରଣାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । କିରିୟଗତିକାୟ ହି ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୁ ସାତିସୟୋ ବ୍ୟାପାରୋ, ତେନ ତସ୍ସା ତତ୍ଥ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ଇତରାସଞ୍ଚ ତଦଭାୱତୋ ଓମତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଥା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୂ’’ତି ଇମିନା । ସତିପି ଚେତ୍ଥ ଅନୁଗମକାନୁଗନ୍ତବ୍ବତାୱିସେସେ ତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁଭାୱମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥାସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ପଠମେ ହି ନୟେ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗମକତା, ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତା, ଦୁତିୟେ ପନ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗମକତା, ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତାତି । ତତ୍ଥ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁରତୋ ହରଣଂ ଅତିହରଣଂ । ଖାଣୁଆଦିପରିହରଣତ୍ଥଂ, ପତିଟ୍ଠିତପାଦଘଟ୍ଟନାପରିହରଣତ୍ଥଂ ୱା ପସ୍ସେନ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣଂ, ୟାୱ ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ, ତାୱ ହରଣଂ ଅତିହରଣଂ, ତତୋ ପରଂ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣନ୍ତି ୱା ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ୟସ୍ମା ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ଆପୋଧାତୁ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଚ୍ଚୟୋ । ଗରୁତରସଭାୱା ହି ଆପୋଧାତୁ, ତେନ ତସ୍ସା ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନୁଗତଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ଇତରାସଞ୍ଚ ତଦଭାୱତୋ ଓମତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ…ପେ॰… ବଲୱତିୟୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ପଥୱୀଧାତୁ ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ପତିଟ୍ଠାଭାୱେ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠାପନେପି ତସ୍ସା ସାତିସୟକିଚ୍ଚତ୍ତା ଆପୋଧାତୁୟା ତସ୍ସା ଅନୁଗତଭାୱୋ ହୋତି, ତଥା ଘଟ୍ଟନକିରିୟାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ୱସେନ ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ତସ୍ସା ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନେପି ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନେସୂ’’ତି ।

ଅନୁଗମକାନୁଗନ୍ତବ୍ବତାୱିସେସେପି ସତି ପଥୱୀଧାତୁଆପୋଧାତୁଭାୱମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥାସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ପଠମେ ହି ନୟେ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନୁଗମକତା, ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତା, ଦୁତିୟେ ପନ ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗମକତା, ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତାତି । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାଦସ୍ସ ଓନାମନୱସେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତତୋ ପରଂ ଭୂମିଆଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ସନ୍ନିକ୍ଖେପନଂ, ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିମ୍ମଦ୍ଦନୱସେନ ଗମନସ୍ସ ସନ୍ନିରୋଧୋ ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅତିକ୍କମନେ, ତେସୁ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଉଦ୍ଧରଣାତିହରଣୱୀତିହରଣୱୋସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନସଙ୍ଖାତେସୁ ଛସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଉଦ୍ଧରଣେତି ଉଦ୍ଧରଣକ୍ଖଣେ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମାତି ଉଦ୍ଧରଣାକାରେନ ପୱତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମା, ତଂସମୁଟ୍ଠାପକା ଚ ଅରୂପଧମ୍ମା । ଅତିହରଣଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାନତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଏସ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରଣାଦିକେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନ୍ତରସଙ୍କମନଂ ଅତ୍ଥି ଲହୁପରିୱତ୍ତନତୋ । ପବ୍ବଂ ପବ୍ବନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ । ସନ୍ଧି ସନ୍ଧୀତି ଗଣ୍ଠି ଗଣ୍ଠି । ଓଧି ଓଧୀତି ଭାଗଂ ଭାଗଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଉଦ୍ଧରଣାଦିକୋଟ୍ଠାସେ ସନ୍ଧାୟ ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତରୋ ଏୱ ହି ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୋ ଗମନୟୋଗଗମନସ୍ସାଦାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି, ପାଦେ ଚ ବନ୍ଧଖୁରଧାରାସମାଗମତୋପି ସୀଘତରୋ, ୟଥା ତିଲାନଂ ଭିଜ୍ଜୟମାନାନଂ ପଟପଟାୟନେନ ଭେଦୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦେନାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟପଟାୟନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉପ୍ପାଦୱସେନ ପଟପଟ-ସଦ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତାପି କରୋନ୍ତା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଲଭେଦଲକ୍ଖଣଂ ପଟପଟାୟନଂ ୱିୟ ହି ସଙ୍ଖତଭେଦଲକ୍ଖଣଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନମେକନ୍ତତୋ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ତତ୍ଥାତି ଅଭିକ୍କମନେ । କୋ ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି ନାଭିକ୍କମତିୟେୱ । କସ୍ସ ୱା ଏକସ୍ସ ଅଭିକ୍କମନଂ ସିୟା, ନ ସିୟା ଏୱ । କସ୍ମା ? ପରମତ୍ଥତୋ ହି…ପେ॰… ଧାତୂନଂ ସୟନଂ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିକ୍କମନନିୱତ୍ତନଞ୍ହେତଂ ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ‘‘କୋ ଏକୋ…ପେ॰… ଅଭିକ୍କମନ’’ନ୍ତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ସୋଧନା ୱୁତ୍ତା ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଛବ୍ବିଧେପି କୋଟ୍ଠାସେ ଗମନାଦିକସ୍ସ ଅପଚ୍ଚାମଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ରୂପେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ, ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚ ସିଲୋକପଦେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମପଦସମ୍ବନ୍ଧେ ରୂପେନାତି ୟେନ କେନଚି ସହୁପ୍ପଜ୍ଜନକେନ ରୂପେନ । ଦୁତିୟପଦସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ‘‘ରୂପେନା’’ତି ଇଦଂ ୟଂ ତତୋ ନିରୁଜ୍ଝମାନଚିତ୍ତତୋ ଉପରି ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଦେୱ ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝମାନଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝନକଂ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ସମାନାୟୁକା ସିୟୁଂ । ୟଦି ଚ ସିୟୁଂ, ଅଥ ‘‘ରୂପଂ ଗରୁପରିଣାମଂ ଦନ୍ଧନିରୋଧ’’ନ୍ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେହି, ‘‘ନାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୮) ଏୱମାଦିପାଳିୱଚନେହି ଚ ୱିରୋଧୋ ସିୟା । ଚିତ୍ତଚେତସିକା ହି ସାରମ୍ମଣସଭାୱା ୟଥାବଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ତଂସଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ନିରୋଧୋ, ରୂପଧମ୍ମା ପନ ଅନାରମ୍ମଣା ପକାସେତବ୍ବା, ଏୱଂ ତେସଂ ପକାସେତବ୍ବଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତି ସୋଳସହି ଚିତ୍ତେହି ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତେନ ସହ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ରୂପଧମ୍ମାନମିଚ୍ଛିତାତି । ଲହୁପରିୱତ୍ତନୱିଞ୍ଞାଣୱିସେସସ୍ସ ସଙ୍ଗତିମତ୍ତପଚ୍ଚୟତାୟ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ୱିସୟସଙ୍ଗତିମତ୍ତତାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତା, ଦନ୍ଧମହାଭୂତପଚ୍ଚୟତାୟ ରୂପସ୍ସ ଗରୁପରିୱତ୍ତିତା । ୟଥାଭୂତଂ ନାନାଧାତୁଞାଣଂ ଖୋ ପନ ତଥାଗତସ୍ସେୱ, ତେନ ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଧମ୍ମୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ତଥେୱାତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମାନକ୍ଖଣତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏକନିରୋଧଭାୱସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକେନ ପୁରେତରଂ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋତି । ୟଞ୍ହି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟମେୱ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ, ଅୱତ୍ଥାୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥା । ୟଦି ଏୱଂ ତେସମୁଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ‘‘ନୋ’’ତି ଅପନେତୁମାହ ‘‘ଅୱୀଚି ମନୁସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି, ୟଥା ୱୀଚି ଅନ୍ତରୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଦେୱେଦନ୍ତି ଅୱିସେସଂ ୱିଦୂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁ ଅନୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୋ, ରୂପସନ୍ତାନୋ ଚ ନଦୀସୋତୋୱ ନଦିୟଂ ଉଦକପ୍ପୱାହୋ ୱିୟ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱୀଚୀତି ହି ନିରନ୍ତରତାୱସେନ ଭାୱନପୁଂସକୱଚନଂ ।

ଅଭିମୁଖଂ ଲୋକିତଂ ଆଲୋକିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁରତୋପେକ୍ଖନ’’ନ୍ତି । ୟଂଦିସାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି, ସୟତି ୱା, ତଦଭିମୁଖଂ ପେକ୍ଖନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ଚ ତାଦିସମାଲୋକିତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦନୁଗତଦିସାଲୋକନଂ ୱିଲୋକିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁଦିସାପେକ୍ଖନ’’ନ୍ତି, ଅଭିମୁଖଦିସାନୁରୂପଗତେସୁ ୱାମଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେସୁ ୱିୱିଧା ପେକ୍ଖନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେଟ୍ଠାଉପରିପଚ୍ଛାପେକ୍ଖନଞ୍ହି ‘‘ଓଲୋକିତଉଲ୍ଲୋକିତାପଲୋକିତାନୀ’’ତି ଗହିତାନି । ସାରୁପ୍ପୱସେନାତି ସମଣପତିରୂପୱସେନ, ଇମିନାୱ ଅସାରୁପ୍ପୱସେନ ଇତରେସମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି । ସମ୍ମଜ୍ଜନପରିଭଣ୍ଡାଦିକରଣେ ଓଲୋକିତସ୍ସ, ଉଲ୍ଲୋକହରଣାଦୀସୁ ଉଲ୍ଲୋକିତସ୍ସ, ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତପରିସ୍ସୟପରିୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଅପଲୋକିତସ୍ସ ଚ ସିୟା ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ୱା’’ତିଆଦି, ଏତେନ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଞ୍ଚେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

କାୟସକ୍ଖିନ୍ତି କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିନଂ, ସାଧକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ‘‘ୟମେୱାହଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତଂ ନିସ୍ସାୟ ସାସନେ ଅନଭିରତିଆଦିୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତୋ, ତମେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ, ତତ୍ଥ ଚ କତାଧିକାରତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ, ତେନେୱ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ, ୟଦିଦଂ ନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୩୦) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ନନ୍ଦସ୍ସାତି କତ୍ତୁତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଇତୀତି ଇମିନା ଆଲୋକନେନ ।

ସାତ୍ଥକତାଚ ସପ୍ପାୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନସ୍ସେୱ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତେ । ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାୱତୋ ଏତ୍ଥାତି ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତେ । ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱାତି ଖନ୍ଧାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ ଉପାୟୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି ୱକ୍ଖମାନକମ୍ମଟ୍ଠାନମୁଖେନେୱ । ୟସ୍ମା ପନ ଆଲୋକିତାଦି ନାମ ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଲୋକେତାତି ଆଲୋକେନ୍ତୋ । ତଥା ୱିଲୋକେତା । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ଇତୀତି ତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନାତି କିରିୟମୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିଚଲନାକାରସଙ୍ଖାତକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ । ଅକ୍ଖିଦଲନ୍ତି ଅକ୍ଖିପଟଲଂ । ଅଧୋ ସୀଦତୀତି ଓସୀଦନ୍ତଂ ୱିୟ ହେଟ୍ଠା ଗଚ୍ଛତି । ଉଦ୍ଧଂ ଲଙ୍ଘେତୀତି ଲଙ୍ଘେନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପରି ଗଚ୍ଛତି । ୟନ୍ତକେନାତି ଅକ୍ଖିଦଲେସୁ ୟୋଜିତରଜ୍ଜୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମନକଚକ୍କେନ । ତତୋତି ତଥା ଅକ୍ଖିଦଲାନମୋସୀଦନୁଲ୍ଲଙ୍ଘନତୋ । ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନସ୍ସ ମୂଲକାରଣପରିଜାନନଂ ମୂଲପରିଞ୍ଞା । ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ଅବ୍ଭାଗତସ୍ସ, ତାୱକାଲିକସ୍ସ ଚ ତଙ୍ଖଣମତ୍ତପୱତ୍ତକସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକଭାୱୋ, ତେସଂ ୱସେନ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଚିତ୍ତେସୁ । ଅଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନନ୍ତି ପଧାନଭୂତଅଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ, ସରୀରଂ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୱଙ୍ଗଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିସଦିସତ୍ତା ପଧାନମଙ୍ଗଂ, ପଧାନଞ୍ଚ ‘‘ସରୀର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ୱା କାରଣକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଭୱଙ୍ଗସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତାକାରୱିସେସୱସେନ ପନ ଅତୀତାଦିନା ତିବ୍ବିଧଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସେୱ ଆୱଟ୍ଟନଂ । ତନ୍ନିରୋଧାତି ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ, ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୱସେନ ହେତୁୱଚନଂ । ‘‘ପଠମଜୱନେପି…ପେ॰… ସତ୍ତମଜୱନେପୀ’’ତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟଂ ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନାନମଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନଂ ପୁରେତରଂ ପୱତ୍ତାୟୋନିସୋମନସିକାରୱସେନ ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଇଟ୍ଠେ ଇତ୍ଥିରୂପାଦିମ୍ହି ଲୋଭସହଗତମତ୍ତଂ ଜୱନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ଦୋସସହଗତମତ୍ତଂ, ନ ପନେକନ୍ତରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଏକନ୍ତରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦି ହୋତି, ତସ୍ସ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦିନୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ମୂଲଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗାଦି, ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନସ୍ସ ମୂଲକାରଣୱସେନ ମୂଲପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକତା ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକ ଜୱନସ୍ସେୱ ଅପୁବ୍ବଭାୱୱସେନ, ଇତ୍ତରତାୱସେନ ଚ । ୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲେତି ସଙ୍ଗାମପ୍ପଦେସେ । ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନାତି ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ପରିୱତ୍ତମାନୱସେନ, ଅପରାପରଂ ଭୱଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଭୱଙ୍ଗୁପ୍ପାଦୱସେନ ହି ତେସଂ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନଂ, ଇମିନା ପନ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ, ଉପରିମସ୍ସ ଚ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନତୋ ୱିସଦିସସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତି ତସ୍ସ ୱସେନେୱ ରଜ୍ଜନାଦିପୱତ୍ତନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଆପାଥନ୍ତି ଗୋଚରଭାୱଂ । ସକକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନୱସେନାତି ଆୱଜ୍ଜନାଦିକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନୱସେନ । ତନ୍ତି ଜୱନଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ରୂପସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ପୱତ୍ତନତୋ ପୱତ୍ତିକାରଣୱସେନେୱ ‘‘ଗେହଭୂତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିସ୍ସୟୱସେନ । ଆଗନ୍ତୁକପୁରିସୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭାଗତପୁରିସୋ ୱିୟ । ଦୁୱିଧା ହି ଆଗନ୍ତୁକା ଅତିଥିଅବ୍ଭାଗତୱସେନ । ତତ୍ଥ କତପରିଚୟୋ ‘‘ଅତିଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅକତପରିଚୟୋ ‘‘ଅବ୍ଭାଗତୋ’’ତି, ଅୟମେୱିଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ପରଗେହେ’’ତିଆଦି। ତସ୍ସାତି ଜୱନସ୍ସ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆସିନେସୂତି ନିସିନ୍ନେସୁ । ଆଣାକରଣନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱସକରଣଂ ।

ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ଫସ୍ସାଦୀହି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସକକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନଟ୍ଠାନେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତୀତି ତସ୍ମା ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନପରିୟୋସାନାନଂ ଭିଜ୍ଜନତୋ । ଇତ୍ତରାନୀତି ଅଚିରଟ୍ଠିତିକାନି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ଅୟଂ ଉପମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତାୱ ତତ୍ତକୋ କାଲୋ ଏତେସନ୍ତି ତାୱକାଲିକାନି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତଂୱସେନ ।

ଏତନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୁଦାୟେ । ଦସ୍ସନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ୱସେନେୱ ଆଲୋକନୱିଲୋକନପଞ୍ଞାୟନତୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନମଗ୍ଗହଣଂ ।

ସମୱାୟେତି ସାମଗ୍ଗିୟଂ । ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଆଲୋକନୱିଲୋକନ ପଞ୍ଞାୟମାନେ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତକୋ କୋ ଏକୋଆଲୋକେତି ନ ତ୍ୱେୱ ଆଲୋକେତି । କୋ ଚ ଏକୋ ୱିଲୋକେତି ନତ୍ୱେୱ ୱିଲୋକେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ତଥା’’ତିଆଦି ଆୟତନୱସେନ, ଧାତୁୱସେନ ଚ ଦସ୍ସନଂ । ଚକ୍ଖୁରୂପାନି ୟଥାରହଂ ଦସ୍ସନସ୍ସ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ତଥା ଆୱଜ୍ଜନା ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୋ, ଆଲୋକୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପରିୟାୟତୋ ପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋପି ଦସ୍ସନସ୍ସେୱ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟାନମ୍ପି ଲବ୍ଭନତୋ, ‘‘ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟା’’ତିପି ଅଧୁନା ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ଇଦାନି ୟଥାପାଠଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣେସୁ ସମ୍ପଜାନଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସମିଞ୍ଜିତେ ପସାରିତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପବ୍ବାନନ୍ତି ପବ୍ବଭୂତାନଂ । ତଂସମିଞ୍ଜନପସାରଣେନେୱ ହି ସବ୍ବେସଂ ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଂ ହୋତି, ପବ୍ବମେତେସନ୍ତି ୱା ପବ୍ବା ୟଥା ‘‘ସଦ୍ଧୋ’’ତି, ପବ୍ବୱନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତୱସେନେୱାତି ଚିତ୍ତରୁଚିୟା ଏୱ, ଚିତ୍ତସାମତ୍ଥିୟା ୱା । ୟଂ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସାତ୍ଥେପି ଅନତ୍ଥେପି ସମିଞ୍ଜିତୁଂ, ପସାରିତୁଂ ୱା, ତଂତଂଚିତ୍ତାନୁଗତେନେୱ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣମକତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାତି ସମିଞ୍ଜନପସାରଣେସୁ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖଣେ ଖଣେତି ତଥା ଠିତକ୍ଖଣସ୍ସ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱଚନଂ । ୱେଦନାତି ସନ୍ଥମ୍ଭନାଦୀହି ରୁଜ୍ଜନା । ‘‘ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ପରମ୍ପରପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ‘‘ତା ୱେଦନାନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନାପି । ପୁରିମଂ ପୁରିମଞ୍ହି ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । କାଲେତି ସମିଞ୍ଜିତୁଂ, ପସାରିତୁଂ ୱା ୟୁତ୍ତକାଲେ । ଫାତିନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଂ । ଝାନାଦି ପନ ୱିସେସୋ ।

ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋତି ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଅପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ୱତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନସଂଙ୍ଖାତୋ ନୟୋ । ତଦପରିଗ୍ଗହଣେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନେୱ ପରିଗ୍ଗହଣେପି ଆନିସଂସୋ ୱିଭାୱିତୋତି ତେସମିଧ ଉଦାହରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେତି ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିରଞ୍ଞା କତସ୍ସ ହେମମାଲୀନାମକସ୍ସ ମହାଚେତିୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗଣେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଦୀପପ୍ପସାଦକୋ ଥେରୋ, ରାଜିନୋ ଅୟ୍ୟକସ୍ସ ମେ ।

ଏୱଂ କିରାହ ନତ୍ତା ତେ, ଦୁଟ୍ଠଗାମଣି ଭୂପତି ॥

ମହାପୁଞ୍ଞୋ ମହାଥୂପଂ, ସୋଣ୍ଣମାଲିଂ ମନୋରମଂ ।

ୱୀସଂ ହତ୍ଥସତଂ ଉଚ୍ଚଂ, କାରେସ୍ସତି ଅନାଗତେ’’ତି ॥

ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ଚେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗଣଂ ‘‘ଉଦଙ୍ଗଣେ ତତ୍ଥ ପପଂ ଅୱିନ୍ଦୁ’’ନ୍ତିଆଦିସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୨) ୱିୟ, ତସ୍ମା ଉପଚାରଭୂତେ ସୁସଙ୍ଖତେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ କାରଣେନ ଗିହୀ ଜାତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗସମାପଜ୍ଜନହେତୁନା ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତୋ । ଝାୟୀତି ଝାୟନଂ ଡୟ୍ହନମାପଜ୍ଜି । ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେପି ଚୀୱରକୁଟିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସଜ୍ଝାୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୀୱରକୁଟିଦଣ୍ଡକେ’’ତି, ଚୀୱରକୁଟିୟା ଚୀୱରଛଦନତ୍ଥାୟ କତଦଣ୍ଡକେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମଣିସପ୍ପୋ ନାମ ସୀହଳଦୀପେ ୱିଜ୍ଜମାନା ଏକା ସପ୍ପଜାତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ, (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୪୨) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୪) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କେଚି, ଅପରେ, ଅଞ୍ଞେ’’ତି ୱା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱଦନ୍ତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱଚନଞ୍ଚ ସାରତୋ ଗହେତବ୍ବତାୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ନ ନୀଲସପ୍ପାଦି ଇଧ ‘‘ମଣିସପ୍ପୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମହାଥେରୱତ୍ଥୁନାତି ଏୱଂନାମକସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନା । ଅନ୍ତେୱାସିକେହୀତି ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେସୁ ବହୂସୁ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ଏକେନ ଅନ୍ତେୱାସିକେନ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପୁଚ୍ଛିଂସୂ’’ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୪) ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରଂ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ପକରଣତୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ତତ୍ଥ ଠିତାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ତୁମ୍ହେହୀ’’ତି ପୁନ ପୁଥୁୱଚନକରଣଂ । ଏୱଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସାତି ଏୱରୂପୋ ନିଗ୍ଗହିତଲୋପୱସେନ ତେନ, କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥାପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତପକ୍ଖମପେକ୍ଖନଂ କରୋତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଉପରିପି ।

ସୁତ୍ତାକଡ୍ଢନୱସେନାତି ୟନ୍ତେ ୟୋଜିତସୁତ୍ତାନଂ ଆୱିଞ୍ଛନୱସେନ । ଦାରୁୟନ୍ତସ୍ସାତି ଦାରୁନା କତୟନ୍ତରୂପସ୍ସ । ତଂ ତଂ କିରିୟଂ ୟାତି ପାପୁଣାତି, ହତ୍ଥପାଦାଦୀହି ୱା ତଂ ତଂ ଆକାରଂ କୁରୁମାନଂ ୟାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟନ୍ତଂ, ନଟକାଦିପଞ୍ଚାଲିକାରୂପଂ, ଦାରୁନା କତଂ ୟନ୍ତଂ ତଥା, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ତଥା ହି ନଂ ପୋତ୍ଥେନ ୱତ୍ଥେନ ଅଲଙ୍କରିୟତ୍ତା ପୋତ୍ଥଲିକା, ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ୟସ୍ସା ସଜୀୱସ୍ସେୱାତି ପଞ୍ଚାଲିକାତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ହତ୍ଥପାଦଲଳନନ୍ତି ହତ୍ଥପାଦାନଂ କମ୍ପନଂ, ହତ୍ଥପାଦେହି ୱା ଲୀଳାକରଣଂ ।

ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରାନଂ ସମାନଧାରଣତାୟ ଏକତୋଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ଥଗରୁତାପନୟନତ୍ଥଂ, ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ ନିୱାସନୱସେନ, ସେସାନଂ ପାରୁପନୱସେନାତି ୟଥାରହମତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରଧାରଣପତ୍ତଧାରଣେସୁ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିଧିନା ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ।

ଉଣ୍ହପକତିକସ୍ସାତି ଉଣ୍ହାଲୁକସ୍ସ ପରିଳାହବହୁଲକାୟସ୍ସ । ସୀତାଲୁକସ୍ସାତି ସୀତବହୁଲକାୟସ୍ସ । ଘନନ୍ତି ଅପ୍ପିତଂ । ଦୁପଟ୍ଟନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ‘‘ଉତୁଦ୍ଧଟାନଂ ଦୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ, ଦିଗୁଣଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ, ଦିଗୁଣଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ, ପଂସୁକୂଲେ ୟାୱଦତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପରୀତନ୍ତି ତଦୁଭୟତୋ ୱିପରୀତଂ, ତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅସପ୍ପାୟଂ। କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗଳାଦିଦାନେନା’’ତିଆଦି । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଲ୍ଲୀୟାପନଖଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଗଳଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତୁନ୍ନକମ୍ମାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁକଡ୍ଢନତ୍ଥୋ, ଅସପ୍ପାୟମେୱାତି । ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଦେସେ ପାଣକେହି ସଞ୍ଜାତୱତ୍ଥଂ ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ । ୱାକୱିସେସମୟଂ ସେତୱଣ୍ଣଂ ଦୁକୂଲଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ କୋସେୟ୍ୟକମ୍ବଲାଦିକଂ ସାନୁଲୋମଂ କପ୍ପିୟଚୀୱରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାଦିସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଅରଞ୍ଞେ ଏକକସ୍ସ ନିୱାସନ୍ତରାୟକରନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟେକଦେସମାହ । ଚୋରାଦିସାଧାରଣତୋ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ତଂ ଅସପ୍ପାୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତମସପ୍ପାୟଂ ଅନେକନ୍ତଂ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟେନ କସ୍ସଚି କଦାଚି ସପ୍ପାୟସମ୍ଭୱତୋ । ଇଦଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ଏକନ୍ତମେୱ ଅସପ୍ପାୟଂ କସ୍ସଚି କଦାଚିପି ସପ୍ପାୟାଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ମିଚ୍ଛା ଆଜୀୱନ୍ତି ଏତେନାତି ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ, ଅନେସନୱସେନ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନପୟୋଗୋ । ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦୀହି ପୱତ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ ତଥା, ଏତେନ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ଅନେସନପୟୋଗମାହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ –

‘‘ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନ ସମ୍ମା ପୟୋଜେତି, ଖଣ୍ଡସୀଲୋ ହୋତି, ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ଅନେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ୱେଳୁଦାନଂ, ପତ୍ତଦାନଂ, ପୁପ୍ଫ, ଫଲ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠ, ମୁଖୋଦକ, ସିନାନ, ଚୁଣ୍ଣ, ମତ୍ତିକାଦାନଂ, ଚାଟୁକମ୍ୟତଂ, ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତଂ, ପାରିଭଟୁତଂ, ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ, ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ, ଦୂତକମ୍ମଂ, ପହିଣଗମନଂ, ପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡଂ, ଦାନାନୁପ୍ପଦାନଂ, ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜଂ, ନକ୍ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜଂ, ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାକାରେନ ପନ ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏକୱୀସତି ଅନେସନା ନାମ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ କରୋତି, ଦୂତକମ୍ମଂ କରୋତି, ପହିଣକମ୍ମଂ କରୋତି, ଗଣ୍ଡଂ ଫାଲେତି, ଅରୁମକ୍ଖନଂ ଦେତି, ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନଂ ଦେତି, ଅଧୋୱିରେଚନଂ ଦେତି, ନତ୍ଥୁତେଲଂ ପଚତି, ୱଣତେଲଂ ପଚତି, ୱେଳୁଦାନଂ ଦେତି, ପତ୍ତ, ପୁପ୍ଫ, ଫଲ, ସିନାନ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠ, ମୁଖୋଦକ, ଚୁଣ୍ଣ, ମତ୍ତିକାଦାନଂ ଦେତି, ଚାଟୁକମ୍ମଂ କରୋତି, ମୁଗ୍ଗସୂପିୟଂ, ପାରିଭଟୁଂ, ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିମଂ ଦୂତକମ୍ମେନ ସଦିସଂ, ତସ୍ମା ଏକୱୀସତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୧୫୦-୫୧) ।

ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଟୀକାୱଚନଂ ପନ ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗାଦିଅଭିଧମ୍ମନୟେନ, ଅତୋ ଚେତ୍ଥ କେସଞ୍ଚି ୱିସମତାତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ‘‘ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦୀ’’ତି ଇମିନା ନିମିତ୍ତୋଭାସପରିକଥାୟୋ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ’’ତି ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତପୟୋଗୋ, ତସ୍ମା ନିମିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ ଚ, ତବ୍ବସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ସୀଲୱିନାସନେନ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେପି ହି କତ୍ଥଚି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି । ଅତିରୁଚିୟେ ରାଗାଦୟୋ, ଅତିଅରୁଚିୟେ ଚ ଦୋସାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି । ତନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନାତି ୱକ୍ଖମାନକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱିଜହନୱସେନ ।

‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ଚୀୱରମ୍ପି ଅଚେତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୀୱରସ୍ସ ୱିୟ ‘‘କାୟୋପି ଅଚେତନୋ’’ତି କାୟସ୍ସ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନେନ ତମତ୍ଥଂ ପରିଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ନେୱ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଇତରୀତରସନ୍ତୋସସ୍ସ କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନେନ ପନ ତଦତ୍ଥଂ ପରିଦୀପିତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଦାନି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନସ୍ସ ପୟୋଜନଭୂତଂ ଇତରୀତରସନ୍ତୋସସଙ୍ଖାତଂ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ନେୱ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତିଆଦୀତି ।

ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରପାରୁପନେ । ତେସୁ ୱା ପାରୁପକତ୍ତପାରୁପିତବ୍ବଚୀୱରେସୁ । କାୟୋପୀତି ଅତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତୋ କାୟୋପି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ, ଅଚେତନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହନ୍ତି କମ୍ମଭୂତୋ କାୟୋ । ଧାତୁୟୋତି ଚୀୱରସଙ୍ଖାତୋ ବାହିରା ଧାତୁୟୋ । ଧାତୁସମୂହନ୍ତି କାୟସଙ୍ଖାତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଧାତୁସମୂହଂ । ପୋତ୍ଥକରୂପପଟିଚ୍ଛାଦନେ ଧାତୁୟୋ ଧାତୁସମୂହଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁସନଂ ସ୍ନେହସେଚନଂ, ପୂରଣଂ ୱା ପୋତ୍ଥଂ, ଲେପନଖନନକିରିୟା, ତେନ କତନ୍ତି ପୋତ୍ଥକଂ, ତମେୱ ରୂପଂ ତଥା, ଖନନକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦାରୁମତ୍ତିକାଦିରୂପମିଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମାତି ଅଚେତନତ୍ତା, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞଭାୱତୋ ୱା ।

ନାଗାନଂ ନିୱାସୋ ୱମ୍ମିକୋ ନାଗୱମ୍ମିକୋ । ଚିତ୍ତୀକରଣଟ୍ଠାନଭୂତୋ ରୁକ୍ଖୋ ଚେତିୟରୁକ୍ଖୋ । କେହିଚି ସକ୍କତସ୍ସାପି କେହିଚି ଅସକ୍କତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପମାନଭାୱେନ ୟୋଗ୍ୟତ୍ତା ତେସମିଧ କଥନଂ । ତେହୀତି ମାଲାଗନ୍ଧଗୂଥମୁତ୍ତାଦୀହି । ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ନାଗୱମ୍ମିକଚେତିୟରୁକ୍ଖାଦୀହି ୱିୟ କାୟସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନା ସୋମନସ୍ସଂ ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ୱା ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ଲଭିସ୍ସାମି ୱା, ନୋ ୱା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପୁବ୍ବକେନ ‘‘ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପସ୍ସନେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ସହସାୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ଗରୁପତ୍ତୋତି ଅତିଭାରଭୂତୋ ପତ୍ତୋ । ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଗଣ୍ଠିକା ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକା ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା (ପାଚି॰ ୨୩୨), ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚା’’ତି (ପାଚି॰ ୬୧) ଅଞ୍ଞପଦଭୂତସ୍ସ ହି ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୋ ଇଧ ପଧାନୋ ଚତୁଗଣ୍ଠିକାହତୋ ୱା ପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହତୋ ୱା ପତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟୋତି ୱିକପ୍ପନୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା । ଆହତା ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକା ୟସ୍ସାତି ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହତୋ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି, ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହି ୱା ଆହତୋ ତଥା, ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟଭାୱସ୍ସ ହେତୁଗବ୍ଭୱଚନଞ୍ଚେତଂ । କାମଞ୍ଚଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୬୧୨) ପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହତୋପି ପତ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟତାମତ୍ତେନ ପନ ପଲିବୋଧକରଣତୋ ଇଧ ଅସପ୍ପାୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁଦ୍ଧୋତପତ୍ତୋତି ଅଗଣ୍ଠିକାହତମ୍ପି ପକତିୟାୱ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟପତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ତଂ ଧୋୱନ୍ତସ୍ସେୱା’’ତିଆଦି ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ଅସପ୍ପାୟଭାୱେ କାରଣଂ । ‘‘ମଣିୱଣ୍ଣପତ୍ତୋ ପନ ଲୋଭନୀୟୋ’’ତି ଇମିନା କିଞ୍ଚାପି ସୋ ୱିନୟପରିୟାୟେନ କପ୍ପିୟୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ପନ ଅନ୍ତରାୟକରଣତୋ ଅସପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପତ୍ତଂ ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚନ୍ତି ‘ମଣିୱଣ୍ଣଂ କରିସ୍ସାମା’ତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ) ହି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ପଚନକିରିୟାମତ୍ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ମଣିୱଣ୍ଣଂ ପନ ପତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୮୫) ‘‘ତାଦିସଞ୍ହି ଅରଞ୍ଞେ ଏକକସ୍ସ ନିୱାସନ୍ତରାୟକର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୀୱରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧୋ ପନ ଏକନ୍ତଅକପ୍ପିୟୋ ସୀଲୱିନାସନେନ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତନୟୋପି ୟଥାରହଂ ନେତବ୍ବୋ । ସେୱମାନସ୍ସାତି ହେତ୍ୱନ୍ତୋ ଗଧୱଚନଂ ଅଭିୱଡ୍ଢନପରିହାୟନସ୍ସ ।

‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିଆଦି ସଙ୍ଖେପୋ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନେନ ୱିତ୍ଥାରୋ । ସଣ୍ଡାସେନାତି କମ୍ମାରାନଂ ଅୟୋଗହଣୱିସେସେନ । ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣପତ୍ତଗ୍ଗହଣେତି ଅଗ୍ଗିନା ଝାପିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣଭୂତପତ୍ତସ୍ସ ଗହଣେ । ରାଗାଦିପରିଳାହଜନକପତ୍ତସ୍ସ ଈଦିସମେୱ ଉପମାନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରପତ୍ତଧାରଣେସୁ ଏକତୋ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି । ଛିନ୍ନହତ୍ଥପାଦେ ଅନାଥମନୁସ୍ସେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନୀଲମକ୍ଖିକା ନାମ ଆସାଟିକକାରିକା । ଗୱାଦୀନଞ୍ହି ୱଣେସୁ ନୀଲମକ୍ଖିକାହି କତା ଅନୟବ୍ୟସନହେତୁଭୂତା ଅଣ୍ଡକା ଆସାଟିକା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନାଥସାଲାୟନ୍ତି ଅନାଥାନଂ ନିୱାସସାଲାୟଂ । ଦୟାଲୁକାତି କରୁଣାବହୁଲା । ୱଣମତ୍ତଚୋଳକାନୀତି ୱଣପ୍ପମାଣେନ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥାୟ ଛିନ୍ନଚୋଳଖଣ୍ଡକାନି । କେସଞ୍ଚୀତି ବହୂସୁ କେସଞ୍ଚି ଅନାଥମନୁସ୍ସାନଂ । ଥୂଲାନୀତି ଥଦ୍ଧାନି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାପୁଣନେ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ, ନିମିତ୍ତେ ୱା ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଣପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତେନେୱା’’ତିଆଦି । ଚୋଳକେନ, କପାଲେନାତି ଚ ଅତ୍ଥୟୋଗେ କମ୍ମତ୍ଥେ ତତିୟା, କରଣତ୍ଥେ ୱା । ୱଣପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତେନେୱ ଭେସଜ୍ଜକରଣମତ୍ତେନେୱାତି ପନ ୱିସେସନଂ, ନ ପନ ମଣ୍ଡନାନୁଭୱନାଦିପ୍ପକାରେନ ଅତ୍ଥୋତି । ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାଦୀହି ନିଚ୍ଚାତୁରସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପରିଭୋଗଭୂତାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ଏଦିସମେୱ ଉପମାନମୁପପନ୍ନନ୍ତି ତଥା ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁଖୁମତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ଉତ୍ତମସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ କରଣସୀଲତ୍ତା, ପୁରିମେହି ଚ ସମ୍ପଜାନକାରୀହି ଉତ୍ତମତ୍ତା ଉତ୍ତମସମ୍ପଜାନକାରୀ ।

ଅସନାଦିକିରିୟାୟ କମ୍ମୱିସେସୟୋଗତୋ ଅସିତାଦିପଦେହେୱ କମ୍ମୱିସେସସହିତୋ କିରିୟାୱିସେସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସିତେତି ପିଣ୍ଡପାତଭୋଜନେ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋତି ଅଟ୍ଠପ୍ପକାରୋପି ପୟୋଜନୱିସେସୋ ।

ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତଭୋଜନାଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ଇମିନା ମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦୱସେନ ‘‘ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୮.୯; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫; ମହାନି॰ ୨୦୬) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୱିଧମ୍ପି ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ (ଧ॰ ସ॰ ୧.୧୩୫୫) ହି ‘‘ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ, ଉପରି ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ପୟୋଜନୱସେନ ସମୋଧାନେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱଦତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତି ଏକମଙ୍ଗଂ, ‘‘ୟାପନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୱିହିଂସୂପରତିୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚା’’ତି ଏକଂ, ଫାସୁୱିହାରୋ ପନ ଭୋଜନାନିସଂସମତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ପୟୋଜନୱସେନ ସମୋଧାନେତବ୍ବାନି । ଅଞ୍ଞଥା ପନ ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତି ଏକମଙ୍ଗଂ, ‘‘ନ ମଦାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନ ମଣ୍ଡନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନ ୱିଭୂସନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା ୟାପନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୱିହିଂସୂପରତିୟା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି, ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ଫାସୁୱିହାରୋ ଚା’’ତି ପନ ଭୋଜନାନିସଂସମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଇଧାନଧିପ୍ପେତାନି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ପୟୋଜନାନମେୱ ଅଭାୱତୋ, ତେସମେୱ ଚ ଇଧ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନନୁ ଚ ‘‘ନେୱଦୱାୟାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ମରିୟାଦୱଚନେନ ଦୁତିୟନୟସ୍ସେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନ, ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖେପଙ୍ଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପାଳିୟା ଦେସିତତ୍ତା, ୟଥାଦେସିତତନ୍ତିକ୍କମସ୍ସେୱ ମରିୟାଦଭାୱେନ ଦସ୍ସନତୋ । ପାଠକ୍କମେନେୱ ହି ‘‘ନେୱ ଦୱାୟାତିଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥକ୍କମେନ, ତେନ ପନ ‘‘ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟାତିଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ତିଧା ଦେନ୍ତେ ଦ୍ୱିଧା ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଭୋଜନାଦିଗହଣତ୍ଥାୟ ହତ୍ଥଓତାରଣଂ ଭୁଞ୍ଜନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଆଲୋପକରଣନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଭୁଞ୍ଜନାଦିପୟୋଗୋ ୱାୟୋଧାତୁୱସେନେୱ ୱିଭାୱିତୋ । ୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ କୋଚୀ’’ତିଆଦିନା । କୁଞ୍ଚିକା ନାମ ଅୱାପୁରଣଂ, ୟଂ ‘‘ତାଳୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟନ୍ତକେନାତି ଚକ୍କୟନ୍ତକେନ । ୟତତି ଉଗ୍ଘାଟନନିଗ୍ଘାଟନଉକ୍ଖିପନନିକ୍ଖିପନାଦୀସୁ ୱାୟମତି ଏତେନାତି ହି ୟନ୍ତକଂ । ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣକରଣଂ ମୁସଲକିଚ୍ଚଂ । ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପନଂ ଉଦୁକ୍ଖଲକିଚ୍ଚଂ । ଆଲୋଳିତୱିଲୋଳିତୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ହତ୍ଥକିଚ୍ଚଂ । ଇତୀତି ଏୱଂ । ତତ୍ଥାତି ହତ୍ଥକିଚ୍ଚସାଧନେ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ, ନିମିତ୍ତେ ୱା ଭୁମ୍ମଂ । ତନୁକଖେଳୋତି ପସନ୍ନଖେଳୋ । ବହଲଖେଳୋତି ଆୱିଲଖେଳୋ । ଜିୱ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ହତ୍ଥେନ ଆଲୋଳିତୱିଲୋଳିତୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱତ୍ତକଂ ଜିୱ୍ହାହତ୍ଥପରିୱତ୍ତକଂ । କଟଚ୍ଛୁ, ଦବ୍ବୀତି କତ୍ଥଚି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ପୁମେ କଟଚ୍ଛୁ ଦବ୍ବିତ୍ଥୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୟେନ ଭୋଜନାଦୀନି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ସୋ କଟଚ୍ଛୁ, ୟାୟ ପନ ତେସମୁଦ୍ଧରଣାଦୀନି କରୋତି, ସା ଦବ୍ବୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଲାଲସନ୍ଥାରନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପଲାଲାଦିସନ୍ଥାରଂ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ହେତଂ । ଧାରେନ୍ତୋତି ପତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ । ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଜଲସ୍ସ ତଂସନ୍ଧାରକୱାୟୁନା ୱିୟ ପରିଭୁତ୍ତାହାରସ୍ସ ୱାୟୋଧାତୁନାୱ ଆମାସୟେ ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୱସେନେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଇମିନା । ତଥା ପରିଭୁତ୍ତଞ୍ହି ଆହାରଂ ୱାୟୋଧାତୁ ହେଟ୍ଠା ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ ଘନଂ ପରିୱଟୁମଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ପକ୍କା ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ଆମାସୟେ ପତିଟ୍ଠିତଂ କରୋତୀତି । ଉଦ୍ଧନଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଉକ୍ଖଲିୟାଦୀନି ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଚନ୍ତି, ୟା ‘‘ଚୁଲ୍ଲୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ରସ୍ସଦଣ୍ଡୋ ଦଣ୍ଡକୋ । ପତୋଦୋ ୟଟ୍ଠି । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମତିଦିସତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସେୱ ହି ଧାତୁୱସେନ ୱିଭାୱନା । ତତ୍ଥ ଅତିହରତୀତି ୟାୱ ମୁଖା ଅଭିହରତି । ୱୀତିହରତୀତି ତତୋ କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱିମିସ୍ସଂ କରୋନ୍ତୋ ହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୪) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ, ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ତତୋ ୟାୱ କୁଚ୍ଛି, ତାୱ ହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୨୩) ଆହ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ ଉଭୟତ୍ଥାପି କୁଚ୍ଛିସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ ହରଣସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଅପିଚ ଅତିହରତୀତି ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୋ ହରତି । ୱୀତିହରତୀତି କୁଚ୍ଛିଗତଂ ପସ୍ସତୋ ହରତି । ଧାରେତୀତି ଆମାସୟେ ପତିଟ୍ଠିତଂ କରୋତି। ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତନଂ କରୋତି । ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତୀତି ମୁସଲେନ ୱିୟ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣନଂ କରୋତି । ୱିସୋସେତୀତି ୱିସୋସନଂ ନାତିସୁକ୍ଖଂ କରୋତି । ନୀହରତୀତି କୁଚ୍ଛିତୋ ବହି ନିଦ୍ଧାରେତି । ପଥୱୀଧାତୁକିଚ୍ଚେସୁପି ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ପନ ଆହାରସ୍ସ ଧାରଣପରିୱତ୍ତନସଞ୍ଚୁଣ୍ଣନୱିସୋସନାନି ପଥୱୀସହିତା ଏୱ ୱାୟୋଧାତୁ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ କେୱଲା, ତସ୍ମା ତାନି ପଥୱୀଧାତୁୟାପି କିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସିନେହେତୀତି ତେମେତି । ଅଲ୍ଲତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପାଲେତୀତି ୟଥା ୱାୟୋଧାତୁଆଦୀହି ଅତିୱିୟ ସୋସନଂ ନ ହୋତି, ତଥା ଅଲ୍ଲଭାୱଞ୍ଚ ନାତିଅଲ୍ଲତାକରଣୱସେନ ଅନୁପାଲେତି । ଅଞ୍ଜସୋତି ଆହାରସ୍ସ ପୱିସନପରିୱତ୍ତନନିକ୍ଖମନାଦୀନଂ ମଗ୍ଗୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପରିୟେସନଜ୍ଝୋହରଣାଦିୱିଜାନନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପରିୟେସନଜ୍ଝୋହରଣାଦିକିଚ୍ଚେ । ତଂତଂୱିଜାନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ତଂନିପ୍ଫାଦକୋୟେୱ ପୟୋଗୋ ସମ୍ମାପୟୋଗୋ ନାମ । ୟେନ ହି ପୟୋଗେନ ପରିୟେସନାଦି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, । ସୋ ତବ୍ବିସୟୱିଜାନନମ୍ପି ନିପ୍ଫାଦେତି ନାମ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ତମନ୍ୱାୟ ଆଗମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଭୁଜତୀତି ପରିୟେସନୱସେନ, ଅଜ୍ଝାହରଣଜିଣ୍ଣାଜିଣ୍ଣତାଦିପଟିସଂୱେଦନୱସେନ ଚ ତାନି ପରିୟେସନଜ୍ଝୋହରଣଜିଣ୍ଣାଜିଣ୍ଣତାଦୀନି ଆୱଜ୍ଜେତି ୱିଜାନାତି । ଆୱଜ୍ଜନପୁବ୍ବକତ୍ତା ୱିଜାନନସ୍ସ ୱିଜାନନମ୍ପେତ୍ଥ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାପୟୋଗୋ ନାମ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି । ତମନ୍ୱାୟ ଆଗମ୍ମ । ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଭୁଞ୍ଜନକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଆଭୁଜତି ସମନ୍ନାହରତି, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଭୋଗପୁବ୍ବକୋ ହି ସବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ‘‘ଆଭୁଜତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗମନତୋତି ଭିକ୍ଖାଚାରୱସେନ ଗୋଚରଗାମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗମନତୋ । ପଚ୍ଚାଗମନମ୍ପି ଗମନସଭାୱତ୍ତା ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ପରିୟେସନତୋତି ଗୋଚରଗାମେ ଭିକ୍ଖାୟ ଆହିଣ୍ଡନତୋ । ପରିୟେସନସଭାୱତ୍ତା ଇମିନାୱ ପଟିକ୍କମନସାଲାଦିଉପସଙ୍କମନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ପରିଭୋଗତୋତି ଦନ୍ତମୁସଲେହି ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାୟ ସମ୍ପରିୱତ୍ତନକ୍ଖଣେୟେୱ ଅନ୍ତରହିତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସଙ୍ଖାରୱିସେସଂ ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ସୁୱାନୱମଥୁ ୱିୟ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନତୋ । ଆସୟତୋତି ଏୱଂ ପରିଭୁତ୍ତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବଲୋହିତାସୟଭାୱୂପଗମନେନ ପରମଜିଗୁଚ୍ଛନହେତୁଭୂତତୋ ଆମାସୟସ୍ସ ଉପରି ପତିଟ୍ଠାନକପିତ୍ତାଦିଚତୁବ୍ବିଧାସୟତୋ । ଆସୟତି ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତମାନୋପି କମ୍ମବଲୱୱତ୍ଥିତୋ ହୁତ୍ୱା ମରିୟାଦୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ତିଟ୍ଠତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଆସୟୋ, ଆମାସୟସ୍ସ ଉପରି ପତିଟ୍ଠାନକୋ ପିତ୍ତାଦି ଚତୁବ୍ବିଧାସୟୋ । ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ହି ଅୟମାକାରୋ । ନିଧାନତୋତି ଆମାସୟତୋ । ନିଧେତି ୟଥାଭୁତ୍ତୋ ଆହାରୋ ନିଚିତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଆମାସୟୋ ‘‘ନିଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରିପକ୍କତୋତି ଭୁତ୍ତାହାରପରିପାଚନେନ ଗହଣୀସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମଜତେଜସା ଅପରିପାକତୋ । ପରିପକ୍କତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମଜତେଜସାୱ ପରିପାକତୋ । ଫଲତୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ସମ୍ମାପରିପଚ୍ଚମାନସ୍ସ, ଅସମ୍ମାପରିପଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଚ ଭୁତ୍ତାହାରସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ କେସାଦିକୁଣପଦଦ୍ଦୁଆଦିରୋଗାଭିନିପ୍ଫତ୍ତିସଙ୍ଖାତପୟୋଜନତୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଦମସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସନ୍ଦନତୋତି ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅନେକଦ୍ୱାରେସୁ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିସ୍ସନ୍ଦନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।

ଏକଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା, ନୱଦ୍ୱାରେହି ସନ୍ଦତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୦୩) ।

ସମ୍ମକ୍ଖନତୋତି ହତ୍ଥଓଟ୍ଠାଦିଅଙ୍ଗେସୁ ନୱସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପରିଭୋଗକାଲେ, ପରିଭୁତ୍ତକାଲେ ଚ ୟଥାରହଂ ସବ୍ବସୋ ମକ୍ଖନତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜନା । ତଂତଂକିରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତିପଟିପାଟିୱସେନ ଚାୟଂ ‘‘ଗମନତୋ’’ତିଆଦିକା ଅନୁପୁବ୍ବୀ ଠପିତା । ସମ୍ମକ୍ଖନଂ ପନ ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନିସ୍ସନ୍ଦୱସେନ ୱିସେସତୋ ପଟିକ୍କୂଲନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛା ଠପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପତ୍ତକାଲେତି ୟୁତ୍ତକାଲେ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱା ତେଜେନ ପରିପଚ୍ଚନତୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଭାୱଂ ପତ୍ତକାଲେ । ୱେଗସନ୍ଧାରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପରିଳାହତ୍ତା ସକଲସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତୋୟେୱ ଅକ୍ଖୀନି ପରିବ୍ଭମନ୍ତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେ ଚ ସୂଲଭଗନ୍ଦରାଦୟୋ ରୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ତନ୍ତି ସେଦମୁଚ୍ଚନାଦିକଂ ।

ଅଟ୍ଠାନେତି ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତେ ଖେତ୍ତଦେୱାୟତନାଦିକେ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ତାଦିସେ ହି କରୋନ୍ତଂ କୁଦ୍ଧା ମନୁସ୍ସା, ଅମନୁସ୍ସା ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟମ୍ପି ପାପେନ୍ତି । ଆପତ୍ତୀତି ପନ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୟଥାରହଂ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟା । ପତିରୂପେ ଠାନେତି ୱୁତ୍ତୱିପରୀତେ ଠାନେ । ସବ୍ବଂ ତନ୍ତି ଆପତ୍ତିଆଦିକଂ ।

ନିକ୍ଖମାପେତା ଅତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ କାମତାୟ ନିକ୍ଖମନନ୍ତି ବାଲମଞ୍ଞନଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଅକାମତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅନିଚ୍ଛାୟ ଅପୟୋଗେନ ୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ନିକ୍ଖମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ନିଚିତାତି ସମୁଚ୍ଚୟେନ ଠିତା । ୱାୟୁୱେଗସମୁପ୍ପୀଳିତାତି ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱେଗେନ ସମନ୍ତତୋ ଅୱପୀଳିତା, ନିକ୍ଖମନସ୍ସ ଚେତଂ ହେତୁୱଚନଂ । ‘‘ସନ୍ନିଚିତା ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ ପନାୟଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୋ’’ତି ପୁନ ୱଚନଂ ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୟୋଗସ୍ସ ସମ୍ଭୱତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏକତ୍ତମେୱ ହି ତସ୍ସ ନିୟତଲକ୍ଖଣନ୍ତି । ଅତ୍ତନା ନିରପେକ୍ଖଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସନ୍ତକଂ ୱା ହୋତି, କସ୍ସଚିପି ଦୀୟନୱସେନ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା, ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା ଚ ନ ପରସ୍ସପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୀରନିସ୍ସନ୍ଦୋୱାତି ସରୀରତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦନମେୱ ନିକ୍ଖମନମତ୍ତଂ । ସରୀରେ ସତି ସୋ ହୋତି, ନାସତୀତି ସରୀରସ୍ସ ଆନିସଂସମତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ନିଦସ୍ସନେନ ୱିସମଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପଟିଜଗ୍ଗନମତ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିସୋଧନମତ୍ତଂ ଏୱାତି ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ୱେଳୁନାଳିଆଦିଉଦକଭାଜନଂ ଉଦକତୁମ୍ବୋ । ତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଉଦକଂ ।

‘‘ଗତେତି ଗମନେ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମଗହଣେନ ଗମନେପି ପୁରତୋ, ପଚ୍ଛତୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଅତିହରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଗମନମେୱ ଗହିତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୨୫) ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କେଚିୱାଦୋ ନାମ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ କତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଗମନେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ, ପଚ୍ଛତୋ ଚ କାୟାତିହରଣସ୍ସ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ପଦୱୀତିହାରନିୟମିତାୟ ଗମନକିରିୟାୟ ଏୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାଦୀହି (ଅଭି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୩) ଚ ୱିରୋଧନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଗମନସ୍ସ ଉଭୟତ୍ଥ ସମୱରୋଧତ୍ତଂ, ଭେଦତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ଏକୋ ଇରିୟାପଥୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଆଗତୋ । ସୋ ହେଟ୍ଠା ‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ’ତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଚ ଆଗଚ୍ଛତୋ ଚ ଅଦ୍ଧାନଗମନୱସେନ କଥିତୋ । ‘ଗତେ ଠିତେ ନିସିନ୍ନେ’ତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରେ ଚୁଣ୍ଣିକପାଦୁଦ୍ଧାରଇରିୟାପଥୱସେନ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

‘‘ଗତେ’’ତିଆଦୀସୁ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ କିରିୟାଭେଦୋୟେୱ, ନ ପନ ଅତ୍ଥଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେତି ଦୀଘନିକାୟେ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ଚ ସଙ୍ଗୀତେ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫) ଅଦ୍ଧାନଇରିୟାପଥାତି ଚିରପୱତ୍ତକା ଦୀଘକାଲିକା ଇରିୟାପଥା ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦସ୍ସ ଚିରକାଲୱଚନତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ୩.୧୭୭; ପାରା॰ ୨୧) ୱିୟ, ଅଦ୍ଧାନଗମନପୱତ୍ତକା ୱା ଦୀଘମଗ୍ଗିକା ଇରିୟାପଥା । ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ ହି ଦୀଘମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ ‘‘ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୨୧୩, ୨୧୭) ୱିୟ । ମଜ୍ଝିମାତି ଭିକ୍ଖାଚାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ନାତିଚିରକାଲିକା, ନାତିଦୀଘମଗ୍ଗିକା ୱା ଇରିୟାପଥା । ଚୁଣ୍ଣିୟଇରିୟାପଥାତି ୱିହାରେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱତ୍ତନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତକଭାୱେନ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣିୟଭୂତା ଇରିୟାପଥା । ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ହି ‘‘ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଲୋକେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଖୁଦ୍ଦକଚୁଣ୍ଣିକଇରିୟାପଥା’’ତିପି ପାଠୋ, ଖୁଦ୍ଦକା ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚୁଣ୍ଣିକା ଇରିୟାପଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ଏୱଂ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ଇରିୟାପଥଭେଦମତ୍ତସ୍ସ କଥନତୋ । ତେସୁପୀତି ‘‘ଗତେ ଠିତେ’’ତିଆଦୀସୁପି । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଅପରଭାଗେତି ଗମନଇରିୟାପଥତୋ ଅପରଭାଗେ । ଠିତୋତି ଠିତଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏତ୍ଥେୱାତି ଚଙ୍କମନେୟେୱ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ।

ଗମନଠାନନିସଜ୍ଜାନଂ ୱିୟ ନିସୀଦନସୟନସ୍ସ କମୱଚନମୟୁତ୍ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଥା କମାଭାୱତୋତି ‘‘ଉଟ୍ଠାୟ’’ ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଜାଗରିତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଚେତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣୱସେନ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନମେୱ ସୟନଂ, ନ ପନ ପିଟ୍ଠିପସାରଣମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କିରିୟାମୟପୱତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଦିୱାସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୭୭) ୱିୟ ପିଟ୍ଠିପସାରଣସ୍ସାପି ସୟନଇରିୟାପଥଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଏତ୍ଥାୱରୋଧନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କରଣଂ କିରିୟା, କାୟାଦିକିଚ୍ଚଂ, ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି କିରିୟାମୟାନି ତଦ୍ଧିତସଦ୍ଦାନମନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତୋ । ଅଥ ୱା ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟକିଚ୍ଚଂ କିରିୟା, ତାୟ ପକତାନି, ନିବ୍ବତ୍ତାନି ୱା କିରିୟାମୟାନି। ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ ହି ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦେ ସତି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱତ୍ତନ୍ତି ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତାନି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ଚିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ସୋ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାଦୀହି, (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩) ତଟ୍ଟୀକାହି ଚ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ନ ପୋରାଣପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିରିୟାମୟାନି ଏୱ ପୱତ୍ତାନି ତଥା, ଜୱନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଛଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତଂ । ତେନାହ ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୨୫) ‘‘କାୟାଦିକିରିୟାମୟତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟାସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚ ଜୱନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଂ କିରିୟାମୟପୱତ୍ତଂ ନାମା’’ତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ନେୟ୍ୟତ୍ଥୱଚନଞ୍ହି ଇଦଂ, ଇତରଥା ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ପୁରେଚରାନୁଚରୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନମ୍ପି ପୱତ୍ତଂ ଜାଗରିତେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗକାରଣଭୂତେ ଓଟ୍ଠାଦିକେ ପଟିଚ୍ଚ ୟଥାସକଂ ଠାନେ ସଦ୍ଦୋ ଜାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଓଟ୍ଠେ ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପି ସଦ୍ଦୋ ୟଥାଠାନଂ ଜାୟତି, ଓଟ୍ଠାଲନାଦିନା ପନ ପୟୋଗେନେୱ ଜାୟତି, ନ ୱିନା ତେନ ପୟୋଗେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଓଟ୍ଠେ ଚାତିଆଦି ସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ତଥା ଅୱଚନତୋ । ନ ହି ‘‘ଓଟ୍ଠେ ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ସସମୁଚ୍ଚୟେନ କମ୍ମୱଚନେନ ଠାନୱଚନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ତଦନୁରୂପନ୍ତି ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ । ଭାସନସ୍ସ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖନୱିରୋଧତୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱପକ୍ଖେ ‘‘ଅପରଭାଗେ ଭାସିତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଭାସନତୁଣ୍ହୀଭାୱାନଂ ସଭାୱତୋ ଭେଦେ ସତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ନାସତୀତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ଉପାଦାରୂପପୱତ୍ତିୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ପୱତ୍ତି ତଥା, ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ ଭାସନଂ, ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ ତୁଣ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦେ ଅନନ୍ତରେ ଅନନ୍ତରେ ଇରିୟାପଥେ ପୱତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ସମ୍ପଜାନକାରିତା ଗହିତା, ତସ୍ମା ତଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୯) ଆଗତଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞୱିପସ୍ସନାୱାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ପଜଞ୍ଞୱିଭାଗୱସେନ, ଅତୋ ତତ୍ଥେୱ ତମଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଇଧାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୟିଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅସମ୍ମୋହସଙ୍ଖାତଂ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ୟସ୍ସ ୱଚନସ୍ସାତି ଅସମ୍ମୋହଧୁରଂ, ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେୟେୱ ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱସ୍ସ ହେତୁଗବ୍ଭମିଦଂ ୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଲବ୍ଭତି ୟାୱଦେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲୱିସେସଦସ୍ସନପଧାନତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ, ତସ୍ମା ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ନନୁ ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସସ୍ସାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅଥ କସ୍ମା ସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନେୱ ୱିତ୍ଥାରୋ କତୋତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ଚା’’ତିଆଦିମାହ, ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଦିତବ୍ବତ୍ତା ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରୋ କତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଚ ଇମିନା ୟଥା ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ କିଚ୍ଚତୋ ପଧାନତା ଗହିତା, ଏୱଂ ସତିୟାପୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ପନେତଂ ସତିୟା ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସହ ଭାୱମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ନ ହି କଦାଚି ସତିରହିତା ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ।

ନନୁ ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନେୱାୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ, ଅଥ କସ୍ମା ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଚୋଦନମ୍ପି ସୋଧେତି ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତସ୍ସ ହି ପଦସ୍ସ ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ଇମିନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏୱଂ ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସେ ୱିୟ ନିଦ୍ଦେସେପି ତଦୁଭୟଂ ସମଧୁରଭାୱେନେୱ ଗହିତନ୍ତି । ଇମିନାପି ହି ସତିୟା ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମଧୁରତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଭାୱଦସ୍ସନେନ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଇଦାନି ୱିଭଙ୍ଗନୟେନାପି ତଦତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାପି ହି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱିୟ ସତିୟାପେତ୍ଥ ପଧାନତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଏତାନି ପଦାନୀତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ଉଦ୍ଦେସପଦାନି । ୱିଭତ୍ତାନେୱାତି ସତିୟା ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମ୍ପୟୋଗମକତ୍ୱା ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଭତ୍ତାନିୟେୱ ।

ମଜ୍ଝିମଭାଣକା, ପନ ଆଭିଧମ୍ମିକା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩) ଚ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ତଥା ଏକୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ତିଟ୍ଠତି । ଏକୋ ନିସୀଦନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦତି । ଏକୋ ସୟନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ସୟତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ସୟତି । ଏତ୍ତକେନ ପନ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଚଙ୍କମନେନ ଦୀପେନ୍ତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଚଙ୍କମଂ ଓତରିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଠିତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ‘‘ପାଚୀନଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମଚଙ୍କମନକୋଟିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଛିମଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପୱତ୍ତାପି ପାଚୀନଚଙ୍କମନକୋଟିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଚଙ୍କମନୱେମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତା ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଚଙ୍କମନେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଠାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଠାନେ ପୱତ୍ତା ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ପୱତ୍ତା ସୟନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତାରେତି, ଉଟ୍ଠହନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହତି । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଗତାଦୀସୁ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତି ।

ଏୱଂ ପନ ସୁତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଭୂତଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟାୱ ସକ୍କୋତି, ତାୱ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟମାନୋ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୟତି ‘‘କାୟୋ ଅଚେତନୋ, ମଞ୍ଚୋ ଅଚେତନୋ, କାୟୋ ନ ଜାନାତି ‘ଅହଂ ମଞ୍ଚେ ସୟିତୋ’ତି, ମଞ୍ଚୋପି ନ ଜାନାତି ‘ମୟି କାୟୋ ସୟିତୋ’ତି । ଅଚେତନୋ କାୟୋ ଅଚେତନେ ମଞ୍ଚେ ସୟିତୋ’’ତି । ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତାରେତି, ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ପବୁଜ୍ଝତି, ଅୟଂ ସୁତ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତି ।

‘‘କାୟାଦିକିରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତନେନ ତମ୍ମୟତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟାସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚ ଜୱନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଂ କିରିୟାମୟପୱତ୍ତଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ସତି ଜାଗରିତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜାଗରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ଅପିଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋପି ଜାଗରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତି ।

ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋପି, ବାତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥା ପହାୟ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ସପ୍ପାୟକଥଂ କଥେନ୍ତୋପି ଭାସିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ।

ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋପି ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ଦୁତିୟଞ୍ହି ଝାନଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୱିରହତୋ ୱିସେସତୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନାମାତି । ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ପୁରିମନୟତୋ ୱିସେସନୟତ୍ତା ଇଧାପି ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତଥା ହେସ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩) ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅପରୋପି ନୟୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟୋ ୱିଭାୱିତୋତି । ‘‘ଏୱଂ ଖୋ ମହାରାଜା’’ତିଆଦି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସାତି ହି ନିଦ୍ଦେସାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତପଟିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସନ୍ତୋସକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୫. ଅତ୍ଥଦସ୍ସନେନ ପଦସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ପଦମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିତାୟ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତୁସ୍ସତି ନ ଲୁଦ୍ଧୋ ଭୱତୀତି ହି ପଦନିବ୍ବଚନଂ । ଅପିଚ ପଦନିବ୍ବଚନୱସେନ ଅତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ନାମ, ସୋ ଅପାକଟୋତି ତଂ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଅତ୍ଥମତ୍ତମାହ, ଚୀୱରାଦିକେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କପ୍ପିୟପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ତୋସେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତର-ସଦ୍ଦୋ ହି ଅନିୟମୱଚନୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କପ୍ପିୟପଚ୍ଚୟେ’’ତି । ଅଥ ୱା ଇତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହୀନଂ ପଣୀତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥା ପଣୀତମ୍ପି ହୀନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧା ହି ଇତରତା, ତସ୍ମା ହୀନେନ ୱା ପଣୀତେନ ୱା ଚୀୱରାଦିକପ୍ପିୟପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୋସେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସନ୍ତୁସ୍ସତି ତେନ, ସନ୍ତୁସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ୱା ସନ୍ତୋସୋ, ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଅଲୋଭୋ, ଅଲୋଭପଧାନା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା । ଲଭନଂ ଲାଭୋ, ଅତ୍ତନୋ ଲାଭସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ, ଅତ୍ତନୋ ବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ।ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ସପ୍ପାୟଂ ପତିରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା, ଅତ୍ତନୋ ସାରୁପ୍ପସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଲବ୍ଭତେତି ଲାଭୋ, ୟୋ ୟୋ ଲାଭୋ ୟଥାଲାଭଂ, ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥାଲାଭେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୟଥାବଲଂ, ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁଚ୍ଛୱିକପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସସାଧନଂ ଅନୁରୂପକିରିୟଂ ୱଦତି, ୟଥା ତଂ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ସସାଧନଂ ଅଧିକରଣକିରିୟନ୍ତି । ୟଥାବଲେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ । ସାରୁପ୍ପତି ପତିରୂପଂ ଭୱତି, ସୋଭନଂ ୱା ଆରୋପେତୀତି ସାରୁପ୍ପଂ, ୟଂ ୟଂ ସାରୁପ୍ପଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସପ୍ପାୟପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଭେଦମନୁଗତା ୱଣ୍ଣନା ପଭେଦୱଣ୍ଣନା ।

ଇଧାତି ସାସନେ । ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତୀତି ଅପ୍ପତ୍ତପତ୍ଥନଭାୱମାହ, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ପତ୍ତପତ୍ଥନାଭାୱଂ । ପଠମେନ ଅପ୍ପତ୍ତପତ୍ଥନାଭାୱେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ୟଥାଲଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପତ୍ଥନା ନାମ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟପି ସିୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାପସଙ୍ଗଭାୱତୋ ତତୋପି ନିୱତ୍ତମେୱ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁତିୟେନ ପତ୍ତପତ୍ଥନାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମୁପରିପି । ପକତିଦୁବ୍ବଲୋତି ଆବାଧାଦିୱିରହେପି ସଭାୱଦୁବ୍ବଲୋ । ସମାନୋ ସୀଲାଦିଭାଗୋ ୟସ୍ସାତି ସଭାଗୋ, ସହ ୱା ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣଭାଗେହି ୱତ୍ତତୀତି ସଭାଗୋ, ଲଜ୍ଜୀପେସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ତେନ । ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପକତିଦୁବ୍ବଲାଦୀନଂ ଗରୁଚୀୱରଂ ନ ଫାସୁଭାୱାୱହଂ, ସରୀରଖେଦାୱହଞ୍ଚ ହୋତୀତି ପୟୋଜନୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିୱସେନ । ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିପ୍ପକାରେନ ହି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗୋ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ପନ ତଦଭାୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଜନୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗୋପି ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ ‘‘ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ପୟୋଜନୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗୋପି ନ ତାୱ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀ, ପଗେୱ ତଥା ଅପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିଭୋଗେତି ସମ୍ଭାୱିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ହେତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ଚୀୱରନିଦ୍ଦେସେପି ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୟଥାରୁତଂ ଗହିତାୱସେସପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେ ସମୱରୋଧିତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ଥେରକୋ ଅୟମାୟସ୍ମା ମଲ୍ଲକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଥେରୱୋହାରସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତେପି ପୱତ୍ତିତୋ ଦସୱସ୍ସତୋ ପଭୁତି ଚିରୱସ୍ସପବ୍ବଜିତେସ୍ୱେୱ ଇଧ ପୱତ୍ତିଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଥେରାନନ୍ତି ୱା ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ୱଦତି । ଚିରପବ୍ବଜିତାନନ୍ତି ପନ ତଦୱସେସେ ୱୁଡ୍ଢଭିକ୍ଖୂ । ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋତି କଚୱରରାସିଆଦିତୋ । ଅନନ୍ତକାନୀତି ନନ୍ତକାନି ପିଲୋତିକାନି । ‘‘ଅ-କାରୋ ଚେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬୫) ୱିମାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚାହୁ ‘‘ନନ୍ତକଂ କପ୍ପଟୋ ଜିଣ୍ଣୱସନଂ ତୁ ପଟଚ୍ଚର’’ନ୍ତି ନତ୍ଥି ଦସାସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋ କୋଟି ୟେସନ୍ତି ହି ନନ୍ତକାନି, ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ଅନାଦେସେ ଅନନ୍ତକାନୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଙ୍କେତକୋୱିଦାନଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ସନନ୍ତକାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ନନ୍ତକେନ ସହ ସଂସିବ୍ବିତାନି ପଂସୁକୂଲାନି ଚୀୱରାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘାଟିନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ । ତୀଣିପି ହି ଚୀୱରାନି ସଙ୍ଘଟିତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମହଗ୍ଘଂ ଚୀୱରଂ, ବହୂନି ୱା ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା ତାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣମ୍ପି ମହିଚ୍ଛତାଦିନୟେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୟଥାସାରୁପ୍ପନୟେ ଏୱ ଠିତତ୍ତା ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥାସାରୁପ୍ପନୟେନ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଗହଣମ୍ପି ନ ତାୱ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀ, ପଗେୱ ଅନଞ୍ଞଗହଣେନ ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସେୱ ୟଥାସାରୁପ୍ପଂ ପରିଭୋଗେତି ସମ୍ଭାୱିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ହେତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ଏୱଂ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁପି ୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସେସୁ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପକତିୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ସଭାୱେନେୱ ଅସପ୍ପାୟଂ । ସମଣଧମ୍ମକରଣସୀସେନ ସପ୍ପାୟପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ, ପରିଭୁଞ୍ଜନଞ୍ଚ ୱିସେସତୋ ୟୁତ୍ତତରନ୍ତି ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ୟାପେନ୍ତୋପୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମିସ୍ସକାହାରନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲମୁଗ୍ଗାଦୀହି ନାନାୱିଧପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣେହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ଆହାରଂ ।

ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ପଠମେ ହି ନୟେ ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ, ଦୁତିୟେ ପନ ୟଥାପତ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ତରଜୋତକୋ । ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଉତ୍ତମସେନାସନଂ ନାମ ପମାଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତବ୍ଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସାତି ଥିନମିଦ୍ଦୋକ୍କମନେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକଗେଲଞ୍ଞଭାୱତୋ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିସଙ୍ଖାତାୟ ନିଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୂତସ୍ସ, ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିବୁଜ୍ଝତୋତି ତଥାରୂପେନ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେନ ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ପଟିବୁଜ୍ଝନହେତୁ କାମୱିତକ୍କା ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପଟିବୁଜ୍ଝନତୋ’’ତିପି ହି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଅୟମ୍ପୀତି ପଠମନୟଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେସଂ ଆଭତେନାତି ତେହି ଥେରାଦୀହି ଆଭତେନ, ତେସଂ ୱା ୟେନ କେନଚି ସନ୍ତକେନାତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମୁତ୍ତହରୀତକନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତପରିଭାୱିତଂ, ପୂତିଭାୱେନ ୱା ମୋଚିତଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ହରୀତକଂ, ଇଦାନି ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଗୋମୁତ୍ତହରୀତକ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ସୋ ନ ପୋରାଣପାଠୋ ତବ୍ବଣ୍ଣନାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୫) ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଚତୁମଧୁରନ୍ତି ମଜ୍ଝିମାଗମୱରେ ମହାଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୮୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ ଦଧିମଧୁସପ୍ପିଫାଣିତସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁମଧୁରଂ, ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ଭାଜନେ ଚତୁମଧୁରଂ ଠପେତ୍ୱା ତେସୁ ୟଦିଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହାହି ଭନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଚସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ତଦୁଭୟସ୍ସ ରୋଗୱୂପସମନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସତ୍ଥଂ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୱିସିଟ୍ଠାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ନିୟୋଜନତୋ ପରମେନ ଉକ୍କଂସଗତେନ ସନ୍ତୋସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସତୀତି ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ।

କାମଞ୍ଚ ସନ୍ତୋସପ୍ପଭେଦା ୟଥାୱୁତ୍ତତୋପି ଅଧିକତରା ଚୀୱରେ ୱୀସତି ସନ୍ତୋସା, ପିଣ୍ଡପାତେ ପନ୍ନରସ, ସେନାସନେ ଚ ପନ୍ନରସ, ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୱୀସତୀତି, ଇଧ ପନ ସଙ୍ଖେପେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋୟେୱ ସନ୍ତୋସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଦଧିକତରପ୍ପଭେଦୋ ପନ ଚତୁରଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ମହାଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୮) ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ପନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ‘‘ଇଧ ମହାରାଜ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠପଦେନେୱ ସନ୍ତୋସପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନ ପିଣ୍ଡପାତେନା’’ତିଆଦି ଦେସନାନୁରୂପଂ ତେନ ସନ୍ତୋସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦଂ, ତସ୍ସ ଚ କାୟକୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଏୱମାହାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାମଞ୍ଚସ୍ସ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତେହେୱ ୟଥାକ୍କମଂ କାୟକୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠତା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ସେସପରିକ୍ଖାରଚତୁକ୍କେନ ଚ ୱିନା ୱିଚରଣମୟୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ କାୟକୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟତା ଲଦ୍ଧବ୍ବାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନୱାସୀତି ଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ତଦଞ୍ଞକିଚ୍ଚସ୍ସାପି ତାୟ ସାଧେତବ୍ବତ୍ତା, ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଅଙ୍ଗପାଦଚୀୱରକୁଟିଦଣ୍ଡକସଜ୍ଜନକାଲେ ଚା’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ନ ହେତଂ କତ୍ଥଚିପି ପାଳିୟମାଗତ’’ନ୍ତି ।

ବନ୍ଧନନ୍ତି କାୟବନ୍ଧନଂ । ପରିସ୍ସାୱନେନ ପରିସ୍ସାୱନଞ୍ଚ, ତେନ ସହାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୟୁତ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ୟୋଗୋ ୟସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ।

କାୟଂ ପରିହରନ୍ତି ପୋସେନ୍ତି, କାୟସ୍ସ ୱା ପରିହାରୋ ପୋସନମତ୍ତଂ ପୟୋଜନମେତେହୀତି କାୟପରିହାରିୟା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ପୋସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱଡ୍ଢନଂ, ଭରଣଂ ୱା, ତଥା କୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ବହିଦ୍ଧାୱ କାୟସ୍ସ ଉପକାରକଭାୱେନ କାୟପରିହାରିୟତା, ଅଜ୍ଝୋହରଣୱସେନ ସରୀରଟ୍ଠିତିୟା ଉପକାରକଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ତିଚୀୱରଂ ତାୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ପରିହରତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପୋସେତୀତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନେ ନିପାତୋ, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ କାୟପରିହାରିୟଂ ହୋତୀତି କାରଣଜୋତନେ ୱା, ତସ୍ମା ପୋସନତୋ କାୟପରିହାରିୟଂ ହୋତୀତି । ଏୱମୁପରିପି । ଚୀୱରକଣ୍ଣେନାତି ଚୀୱରପରିୟନ୍ତେନ ।

କୁଟିପରିଭଣ୍ଡକରଣକାଲେତି କୁଟିୟା ସମନ୍ତତୋ ୱିଲିମ୍ପନେନ ସମ୍ମଟ୍ଠକରଣକାଲେ ।

ଅଙ୍ଗଂ ନାମ ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ପାଦୂପରି ଠପିତୋ ପଧାନସମ୍ଭାରୱିସେସୋ । ୟତ୍ଥ ପଦରସଞ୍ଚିନନପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟନାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ୟୋ ‘‘ଅଟନୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ମଧୁଦ୍ଦୁମପୁପ୍ଫଂ ମଧୁକଂ ନାମ, ମକ୍ଖିକାମଧୂହି କତପୂୱଂ ୱା । ପରିକ୍ଖାରମତ୍ତା ପରିକ୍ଖାରପମାଣଂ । ସେୟ୍ୟଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣକୁଞ୍ଚିକାନଂ ତାଦିସେ କାଲେ ପରିଭୁତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରଟ୍ଠକଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସେନାସନେ ତିଟ୍ଠନକଞ୍ହି ‘‘ତତ୍ରଟ୍ଠକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିକପ୍ପନୱଚନତୋ ପନ ତେସମଞ୍ଞତରସ୍ସ ନୱମତା, ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପାଟିୟା ଚେତ୍ଥ ନୱମଭାୱୋ, ନ ତୁ ତେସଂ ତଥାପତିନିୟତଭାୱେନ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ତଥାୟେୱ ତେସମଧାରଣତୋ । ଏସ ନୟୋ ଦସମାଦୀସୁପି । ତେଲଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ହରିତା ୱେଳୁନାଳିଆଦିକା ତେଲନାଳି । ନନୁ ସନ୍ତୁଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲଦସ୍ସନେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋତି ଅନୁୟୋଗେ ୟଥାରହଂ ତେସମ୍ପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେସୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ମହନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତୋ ଭାରୋ ଏତେସନ୍ତି ମହାଭାରା, ଅୟଂ ଅଧୁନା ପାଠୋ, ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ମହାଗଜା’’ତି ପାଠସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଦୁପ୍ପୋସଭାୱେନ ମହାଗଜା ୱିୟାତି ମହାଗଜା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୫) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେ ଏତ୍ତକେହି ପରିକ୍ଖାରେହି ‘‘ମହିଚ୍ଛା, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ଦୁବ୍ଭରା, ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିନୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଇତରେପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିସଭାୱା, କିମେତେସମ୍ପି ୱସେନ ଅୟଂ ଦେସନା ଇଚ୍ଛିତାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ୱସେନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଇଚ୍ଛିତଭାୱୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅନୁୟୋଗମ୍ପି ଅପନେତି ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା, ତସ୍ସେୱ ତଥା ପକ୍କନ୍ତଭାୱେନ ‘‘କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନା’’ତିଆଦି ପାଳିୟା ୟୋଗ୍ୟତୋ ତସ୍ସ ୱସେନ ଇଚ୍ଛିତଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଚନୀୟସ୍ସ ହେତୁଭାୱଦସ୍ସନେନ ହି ୱାଚକସ୍ସାପି ହେତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି। ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଇତି ଇମସ୍ସା’’ତିଆଦି ଲଦ୍ଧଗୁଣୱଚନମ୍ପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ସଲ୍ଲହୁକା ୱୁତ୍ତି ଜୀୱିକା ୟସ୍ସାତି ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତା, ତଂ । କାୟପାରିହାରିୟେନାତି ଭାୱପ୍ପଧାନନିଦ୍ଦେସୋ, ଭାୱଲୋପନିଦ୍ଦେସୋ ୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କାୟଂ ପରିହରଣମତ୍ତକେନା’’ତି ଇମିନା, କାୟପୋସନପ୍ପମାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା କୁଚ୍ଛିପରିହାରିୟେନାତି ଏତ୍ଥାପି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧା ୱଚନତ୍ଥୋ, ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୫) ପନ ପଠମସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁତିୟୋୱ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମମାୟନତଣ୍ହାୟ ଆସଙ୍ଗୋ । ପରିଗ୍ଗହତଣ୍ହାୟ ବନ୍ଧୋ । ଜିୟାମୁତ୍ତୋତି ଧନୁଜିୟାୟ ମୁତ୍ତୋ । ୟୂଥାତି ହତ୍ଥିଗଣତୋ । ତିଧା ପଭିନ୍ନମଦୋ ମଦହତ୍ଥୀ । ୱନପବ୍ଭାରନ୍ତି ୱନେ ପବ୍ଭାରଂ ।

ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସୁଖୱିହାରିତାୟ ସୁଖୱିହାରଟ୍ଠାନଭୂତା, ‘‘ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭, ୪୫୯, ୫୦୯; ୨.୩୦୯) ୱା ନୟେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାଫରଣଟ୍ଠାନଭୂତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଏତସ୍ସାତି ଚତୁଦ୍ଦିସୋ, ସୋ ଏୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ, ଚତସ୍ସୋ ୱା ଦିସା ଚତୁଦ୍ଦିସଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ତମସ୍ସାତି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ୟଥା ‘‘ସଦ୍ଧୋ’’ତି । ତାସ୍ୱେୱ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚିପି ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ଭୟେନ ନ ପଟିହନତି, ସୟଂ ୱା ତେହି ନ ପଟିହଞ୍ଞତେତି ଅପ୍ପଟିଘୋ । ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋତି ସକେନ, ସନ୍ତେନ ୱା, ସମମେୱ ୱା ତୁସ୍ସନକୋ । ଇତରୀତରେନାତି ୟେନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ, ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ୱା । ପରିଚ୍ଚ ସୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତାନି, ତାନି ୱା ପରିସୟନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ବାହିରା, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା କାୟଚିତ୍ତୁପଦ୍ଦୱା, ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ସହିତାତି ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା, ୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମେହି ଚ ୟଥାରହଂ ଖନ୍ତା, ଗହନ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥଦ୍ଧଭାୱକରଭୟାଭାୱେନ ଅଛମ୍ଭୀ । ଏକୋ ଚରେତି ଅସହାୟୋ ଏକାକୀ ହୁତ୍ୱା ଚରିତୁଂ ୱିହରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ସମତ୍ଥନେ ହି ଏୟ୍ୟ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘କୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପତାୟ ଏକୱିହାରୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ଇମିନା । ସଣ୍ଠାନେନ ଖଗ୍ଗସଦିସଂ ଏକମେୱ ମତ୍ଥକେ ଉଟ୍ଠିତଂ ୱିସାଣଂ ୟସ୍ସାତି ଖଗ୍ଗୋ; ଖଗ୍ଗସଦ୍ଦେନ ତଂସଦିସୱିସାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା, ମହିଂସପ୍ପମାଣୋ ମିଗୱିସେସୋ, ୟୋ ଲୋକେ ‘‘ପଲାସାଦୋ, ଗଣ୍ଠକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ୱିସାଣେନ ଏକୀଭାୱେନ ସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଏକୱିହାରିତାୟ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ, (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୨) ଚୂଳନିଦ୍ଦେସେ (ଚୂଳନି॰ ୧୨୮) ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ ଭଗୱତା ତଥା ଦେସନାୟ ୱିୱରିତଂ, ଥୋମିତଂ ୱା । ଖଗ୍ଗସ୍ସ ନାମ ମିଗସ୍ସ ୱିସାଣେନ କପ୍ପୋ ସଦିସୋ ତଥା । କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ ଭୋ କିର ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ୱିୟ ପଟିଭାଗେ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପତା, ତଂ ସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱାତାଭିଘାତାଦୀହି ସିୟା ସକୁଣୋ ଛିନ୍ନପକ୍ଖୋ, ଅସଞ୍ଜାତପକ୍ଖୋ ୱା, ଇଧ ପନ ଡେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ସପକ୍ଖିକୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ‘‘ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚଙ୍କମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ୱିୟ ପରିୟାୟମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପକ୍ଖୟୁତ୍ତୋ ସକୁଣୋ’’ତି । ଉପ୍ପତତୀତି ଉଦ୍ଧଂ ପତତି ଗଚ୍ଛତି, ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଧୁନନ୍ତାତି ୱିଭିନ୍ଦନ୍ତା, ୱିଚାଲେନ୍ତା ୱା । ଅଜ୍ଜତନାୟାତି ଅଜ୍ଜଭାୱତ୍ଥାୟ । ତଥା ସ୍ୱାତନାୟାତି ଏତ୍ଥାପି । ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଏୱ ଭାରୋ ୟସ୍ସାତି ସପତ୍ତଭାରୋ । ମମାୟନତଣ୍ହାଭାୱେନ ନିସ୍ସଙ୍ଗୋ । ପରିଗ୍ଗହତଣ୍ହାଭାୱେନ ନିରପେକ୍ଖୋ । ୟେନ କାମନ୍ତି ୟତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚି, ତତ୍ଥ । ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ଏତଂ । ୟେନ ୟଥା ପୱତ୍ତୋ କାମୋତି ହି ୟେନକାମୋ, ତଂ, ୟଥାକାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନୀୱରଣପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୬. ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଚତୁକ୍କସ୍ସ ପୁନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା କଥନଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅନୁୟୋଗଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସୋଧେତି ‘‘ସୋ…ପେ॰… କିଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦିନା । ପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ସମ୍ଭାରପାରିପୂରିଂ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋତି ସୀଲସଂୱରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସନ୍ତୋସୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ ସମ୍ଭାରା । ନ ଇଜ୍ଝତୀତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନ ସଫଲୋ ଭୱତି । ନ କେୱଲଂ ଅନିଜ୍ଝନମତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମ୍ପି ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତେହି ୱା’’ତିଆଦିନା । ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରଞ୍ଞେ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ୱିୟ, ୱନଚରକାନଂ ୱିୟ ଚ ନିୱାସନମତ୍ତମେୱ, ନ ପନ ଅରଞ୍ଞୱାସାନୁଚ୍ଛୱିକା କାଚି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅପୱାଦୱସେନ ୱଚନୀୟଭାୱମାପଜ୍ଜତି, ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପନ ଦସ୍ସନେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ସଦ୍ଧିଂ-ସଦ୍ଦୋ ନ ପୋରାଣୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଆରଞ୍ଞକେହି ତିରଚ୍ଛାନଗତେହି, ୱନଚରୱିସଭାଗଜନେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୱସେନ ୱସନୀୟଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ପଣିଧାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ୟୋ ୱସେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୨୩) ୱିୟ ହି ୱତ୍ଥବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ୱସିତବ୍ବପରିୟାୟୋ । ତଥା ହି ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ହି ଅରଞ୍ଞୱାସୋ କାଳମକ୍କଟଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛଦୀପିମିଗାନଂ ଅଟୱିୱାସସଦିସୋ ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୬) ଅଧିୱତ୍ଥାତି ଅଧିୱସନ୍ତା । ପଠମଂ ଭେରୱସଦ୍ଦଂ ସାୱେନ୍ତି। ତାୱତା ଅପଲାୟନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥେହିପି ସୀସଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲାପନାକାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ କଥିତଂ । ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିତଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନ୍ୱୟତୋପି ପକାସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ପନେତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । କାଳକୋ ତିଲକୋତି ୱଣ୍ଣୱିକାରାପନରୋଗୱସେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଦୁନ୍ନାମକଞ୍ଚ ଅରିସଂ, ଛଦ୍ଦିକୋ ୱମଥୂରିତୋ ।

ଦୱଥୁ ପରିତାପୋଥ, ତିଲକୋ ତିଲକାଳକୋ’’ତି ॥

ତିଲସଣ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଜାୟତୀତି ହି ତିଲକୋ, କାଳୋ ହୁତ୍ୱା ଜାୟତୀତି କାଳକୋ । ଇଧ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜଂ କାଳକସଦିସତ୍ତା କାଳକଂ, ମିଚ୍ଛାୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ଅଣୁମତ୍ତୱଜ୍ଜଂ ତିଲକସଦିସତ୍ତା ତିଲକନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ତନ୍ତି ତଥା ଉପ୍ପାଦିତଂ ପୀତିଂ । ୱିଗତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଖୟୱୟୱସେନ ସମ୍ମସନଂ । ଖୀୟନଟ୍ଠେନ ହି ଖୟୋୱ ୱିଗତୋ, ୱିପରୀତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅୟନଟ୍ଠେନ ୱୟୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅରିୟଭୂମି ନାମ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂମି । ଇତୀତି ଅରିୟଭୂମିଓକ୍କମନତୋ, ଦେୱତାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତୋ ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେୱତାନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟସୋ ପତ୍ଥଟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଅୟସପତ୍ଥରଣମ୍ପି ଦେୱତାନମାରୋଚନୱସେନାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୱିୱିତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଜନୱିୱେକେତି ଆହ ‘‘ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ଜନସଦ୍ଦନିଗ୍ଘୋସାଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ଝାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନକଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ଇଧ ଜଞ୍ଞଂ ଗହିତଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୟଦେୱ ତଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ, ତଦେୱ ତଂ ୱିଜନୱାତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୩) । ଅପ୍ପସଦ୍ଦନ୍ତି ଚ ପକତିସଦ୍ଦାଭାୱମାହ । ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ନଗରନିଗ୍ଘୋସାଦିସଦ୍ଦାଭାୱଂ । ଈଦିସେସୁ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ୱିୟ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୬୪) ପନ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିତ୍ତପରିୟାୟଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ସିୟା’ତି । ତେନାହ ‘ନ ହି ତସ୍ସା’ତିଆଦି । ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅଭାୱତ୍ଥୋତିପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ‘ଅପ୍ପାବାଧତଞ୍ଚ ସଞ୍ଜାନାମୀ’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ୱିୟା’’ତି । ତମତ୍ଥଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା (ୱିଭ॰ ୫୨୮) ସଂସନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ଏତଦେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତଦେୱାତି ଚ ମୟା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନଂ ନିସ୍ସଦ୍ଦତଂ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତିକେପୀତି ଗାମାଦୀନଂ ସମୀପେପି ଏଦିସଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ନାମ, ପଗେୱ ଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାକିଣ୍ଣନ୍ତି ଅସଙ୍କିଣ୍ଣଂ ଅସମ୍ବାଧଂ । ୟସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ସମନ୍ତା ଗାୱୁତମ୍ପି ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି ପବ୍ବତଗହନଂ ୱନଗହନଂ ନଦୀଗହନଂ ହୋତି, ନ କୋଚି ଅୱେଲାୟ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଇଦଂ ସନ୍ତିକେପି ଅନାକିଣ୍ଣଂ ନାମ । ସେତୀତି ସୟତି । ଆସତୀତି ନିସୀଦତି । ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ସେନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ, ଆସନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅଧିକରଣତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ତଦୁଭୟପଦସ୍ସ ଚତ୍ଥସମାସଭାୱଂ । ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗପାଳିମେୱ ଆହରତି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସାୟେୱତ୍ଥଂ ସେନାସନପ୍ପଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ନିଦସ୍ସନନୟେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତସେନାସନସ୍ସେୱ ହି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ । ତତ୍ଥ ୱିହାରୋ ପାକାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସକଲୋ ଆୱାସୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ଦୀଘପାସାଦୋ, ‘‘ଗରୁଳସଣ୍ଠାନପାସାଦୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପାସାଦୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । ଅଟ୍ଟୋ ପଟିରାଜୂନଂ ପଟିବାହନୟୋଗ୍ଗୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ମାଳୋ ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ୱିହାରୋ ଦୀଘମୁଖପାସାଦୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ଏକପସ୍ସଛଦନକଗେହଂ । ତସ୍ସ କିର ଏକପସ୍ସେ ଭିତ୍ତି ଉଚ୍ଚତରା ହୋତି, ଇତରପସ୍ସେ ନୀଚା, ତେନ ତଂ ଏକଛଦନକଂ ହୋତି । ପାସାଦୋ ଆୟତଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନକଂ ଚନ୍ଦିକଙ୍ଗଣୟୁତ୍ତଂ । ଗୁହା କେୱଲା ପବ୍ବତଗୁହା । ଲେଣଂ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧଂ ପବ୍ଭାରଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ‘‘ମଣ୍ଡପୋତି ସାଖାମଣ୍ଡପୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୬) ଏୱଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାକାରେନ ଚ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୭) ପନ ୱିହାରୋତି ସମନ୍ତା ପରିହାରପଥଂ, ଅନ୍ତୋୟେୱ ଚ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତସେନାସନଂ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋତି ସୁପଣ୍ଣୱଙ୍କଗେହଂ । ପାସାଦୋତି ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣିକାନି ଗହେତ୍ୱା କତୋ ଦୀଘପାସାଦୋ । ଅଟ୍ଟୋତି ପଟିରାଜାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଇଟ୍ଠକାହି କତୋ ବହଲଭିତ୍ତିକୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ମାଳୋତି ଭୋଜନସାଲାସଦିସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳୋ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୮୨-୪୮୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଲେଣନ୍ତି ପବ୍ବତଂ ଖଣିତ୍ୱା ୱା ପବ୍ଭାରସ୍ସ ଅପ୍ପହୋନକଟ୍ଠାନେ କୁଟ୍ଟଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱା କତସେନାସନଂ । ଗୁହାତି ଭୂମିଦରି ୱା ୟତ୍ଥ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଦୀପଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପବ୍ବତଗୁହା ୱା ଭୂମିଗୁହା ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ଆୱସଥଭୂତଂ ପତିସ୍ସୟସେନାସନଂ ୱିହରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ, ୱିହାରଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିହାରସେନାସନଂ ନାମ । ମସାରକାଦିଚତୁବ୍ବିଧୋ ମଞ୍ଚୋ । ତଥା ପୀଠଂ । ଉଣ୍ଣଭିସିଆଦିପଞ୍ଚୱିଧା ଭିସି । ସୀସପ୍ପମାଣଂ ବିମ୍ବୋହନଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲତା, ଦୀଘତୋ ମଞ୍ଚୱିତ୍ଥାରପ୍ପମାଣତା ଚେତ୍ଥ ସୀସପ୍ପମାଣଂ । ମସାରକାଦୀନି ମଞ୍ଚପୀଠଭାୱତୋ, ଭିସିଉପଧାନଞ୍ଚ ମଞ୍ଚପୀଠସମ୍ବନ୍ଧତୋ ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନଂ । ମଞ୍ଚପୀଠଭୂତଞ୍ହି ସେନାସନଂ, ମଞ୍ଚପୀଠସମ୍ବନ୍ଧଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ‘‘ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ଏୱମେୱ ୱଦତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠଞ୍ଚେୱ ମଞ୍ଚପୀଠସମ୍ବନ୍ଧସେନାସନଞ୍ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୬) ୱୁତ୍ତଂ । ଚିମିଲିକା ନାମ ସୁଧାପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ୱଣ୍ଣାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପଟଖଣ୍ଡାଦୀହି ସିବ୍ବେତ୍ୱା କତା । ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋ ନାମ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିତରଚ୍ଛଚମ୍ମାଦୀସୁପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚମ୍ମଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨) ହି ସେନାସନପରିଭୋଗେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଚମ୍ମଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ତିଣସନ୍ଥାରୋତି ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ତିଣାନଂ ସନ୍ଥାରୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରେପି । ଚିମିଲିକାଦି ଭୂମିୟଂ ସନ୍ଥରିତବ୍ବତାୟ ସନ୍ଥତସେନାସନଂ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତୀତି ଠପେତ୍ୱା ୱା ଏତାନି ମଞ୍ଚାଦୀନି ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ସବ୍ବମେତଂ ସେନାସନଂ ନାମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅୱସେସଂ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦିପଟିକ୍କମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଭାୱତୋ କେୱଲଂ ସୟନସ୍ସ, ନିସ୍ସଜ୍ଜାୟ ଚ ଓକାସଭୂତତ୍ତା ଓକାସସେନାସନଂ । ସେନାସନଗ୍ଗହଣେନାତି ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସେନାସନସଦ୍ଦେନ ୱିୱିତ୍ତସେନାସନସ୍ସ ୱା ଆଦାନେନ, ୱଚନେନ ୱା ଗହିତମେୱ ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ।

ୟଦେୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେନ ‘‘ଇଧ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ଗହିତେସୁପି ସେନାସନେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ସେନାସନଂ ଦସ୍ସେତୁକାମତ୍ତା ପୁନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଆଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିନୟେ ଆଗତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଭିଧମ୍ମେ । ୱିନୟେ ହି ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୬୯୧) ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆରଞ୍ଞକଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଇଦମ୍ପି ଚ ତାସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ, ନ ପନ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅରଞ୍ଞମେୱ ସେନାସନଂ, ଇଦମ୍ପି ଚ ତାସଂ ଗଣମ୍ହାଓହୀୟନାପତ୍ତିକରଂ, ନ ତୁ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକାଦିମେୱ ଅରଞ୍ଞଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ଏକା ୱା ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟେୟ୍ୟାତି ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ଦୁତିୟିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦସ୍ସନୂପଚାରଂ ୱା ସୱନୂପଚାରଂ ୱା ୱିଜହନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ, ୱିଜହିତେ ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ।

ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁପି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୯୨) ହି ତଥାୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ‘‘ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଆଗତଂ । ୱିନୟସୁତ୍ତନ୍ତା ହି ଉଭୋପି ପରିୟାୟଦେସନା ନାମ, ଅଭିଧମ୍ମୋ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନା, ତସ୍ମା ୟଂ ନ ଗାମପଦେସନ୍ତୋଗଧଂ, ତଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦଖୀଲା ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟଂ ଠାନଂ ପୱତ୍ତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନାମାତି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ…ପେ॰… ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୬୫୨) ଆରଞ୍ଞିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପଂ, ତସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯) ୟଂ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ, ଅତୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟନ୍ତି ସୀତଚ୍ଛାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି । ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ରୁକ୍ଖସମୀପଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାୱତା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ସମନ୍ତା ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ନିପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତି । ପବ୍ବତନ୍ତି ସୁଦ୍ଧପାସାଣସୁଦ୍ଧପଂସୁଉଭୟମିସ୍ସକୱସେନ ତିୱିଧୋପି ପବ୍ବତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ସିଲାମୟୋ ଏୱ । ସେଲ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅୱିସେସତୋ ପବ୍ବତପରିୟାୟୋତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଦୁଭୟସ୍ସ ଅନୁରୂପତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦିସାସୁ ଖାୟମାନାସୂତି ଦସସୁ ଦିସାସୁ ଅଭିମୁଖୀଭାୱେନ ଦିସ୍ସମାନାସୁ । ତଥାରୂପେନପି କାରଣେନ ସିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତାତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଦିସାହି ଆଗତେନ ୱାତେନ ବୀଜିୟମାନଭାୱହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି କେଚି । କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ ପିପାସୱିନୋଦନସ୍ସ କାରକତ୍ତା । ‘‘ୟଂ ନଦୀତୁମ୍ବନ୍ତିପି ନଦୀକୁଞ୍ଜନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କନ୍ଦରନ୍ତି ଅପବ୍ବତପଦେସେପି ୱିଦୁଗ୍ଗନଦୀନିୱତ୍ତନପଦେସଂ କନ୍ଦରନ୍ତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୩୦) ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ, ତେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନଦୀତୁମ୍ବନଦୀକୁଞ୍ଜସଦ୍ଦା ନଦୀନିୱତ୍ତନପଦେସୱାଚକା’’ତି । ନଦୀନିୱତ୍ତନପଦେସୋ ଚ ନାମ ନଦିୟା ନିକ୍ଖମନଉଦକେନ ପୁନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗତୋ ୱିଦୁଗ୍ଗପଦେସୋ । ‘‘ଅପବ୍ବତପଦେସେପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ପଠମଂ ପବ୍ବତପଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପନ ନଦୀପଦେସୋପି କନ୍ଦରୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିନାପି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ତସ୍ସାନୁରୂପଭାୱମାହ । ଉସ୍ସାପେତ୍ୱାତି ପୁଞ୍ଜଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତାନମ୍ପି ଆସନ୍ନତରେ ଠିତାନଂ ଓୱରକାଦିସଦିସଂ ୱିୱରଂ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପନ ପବ୍ବତେ ଉମଙ୍ଗସଦିସ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ହି ଉମଙ୍ଗସଦିସଂ ଅନ୍ତୋଲେଣଂ ହୋତି ଉପରି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା, ନ ଦ୍ୱୀସୁ ତଥା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଉମଙ୍ଗସଦିସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ୟେୱା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ‘‘ମହାୱିୱର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଉଭୟେହିପି । ଉମଙ୍ଗସଦିସନ୍ତି ଚ ‘‘ସୁଦୁଙ୍ଗାସଦିସ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୬) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦୁଙ୍ଗାତି ହି ଭୂମିଘରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଦୁଙ୍ଗାୟ ରୱନ୍ତଂ ୟକ୍ଖିନୀ ଖିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନନ୍ତି ପକତିସଞ୍ଚାରୱସେନ ମନୁସ୍ସେହି ନ ସଞ୍ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । କସ୍ସନୱପ୍ପନାଦିୱସେନ ହି ପକତିସଞ୍ଚାରପଟିକ୍ଖେପୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥନ କସନ୍ତି ନ ୱପନ୍ତୀ’’ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ୱନସଣ୍ଠାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଭୀସନକାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ସଲୋମହଂସାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟନ୍ତାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) ଇମଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପତ୍ଥୋତି ହି ପବ୍ବତସ୍ସ ସମାନଭୂମି, ୟୋ ‘‘ସାନୂ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସଦିସତ୍ତା ପନ ମନୁସ୍ସାନମସଞ୍ଚରଣଭୂତଂ ୱନଂ, ତସ୍ମା ପତ୍ଥସଦିସଂ ୱନଂ ୱନପତ୍ଥୋତି ୱିସେସନପରନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବାସୁ ଦିସାସୁ ଅଭିମୁଖୋ ଓକାସୋ ଅବ୍ଭୋକାସୋତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି, କେନଚି ଛଦନେନ ଅନ୍ତମସୋ ରୁକ୍ଖସାଖାୟପି ନ ଛାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଣ୍ଡକାନଂ ଉପରି ଚୀୱରଂ ଛାଦେତ୍ୱା କତା ଚୀୱରକୁଟି । ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । ଅନ୍ତୋପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସୋ ପଲାଲରାସିୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇତରଥା ତିଣପଣ୍ଣସନ୍ଥାରସଙ୍ଗୋପି ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସେ ଆଲୟେ’’ତି, ପବ୍ଭାରସଦିସେ, ଲେଣସଦିସେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛଗୁମ୍ବାଦୀନମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ପୁରିମନୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ।

ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ପରିୟେସନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି । ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମନ୍ତତୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ, ତସ୍ମା ପରିସମନ୍ତତୋ ଅଙ୍କନଂ ଆସନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ, ଦ୍ୱିଭାୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି, (ମି॰ ପ॰ ୬.୩.୬) ସମନ୍ତଭାୱୋ ଚ ୱାମୋରୁଂ, ଦକ୍ଖିଣୋରୁଞ୍ଚ ସମଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧନକରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନ’’ନ୍ତି । ଊରୂନଂ ବନ୍ଧନୱସେନ ନିସଜ୍ଜାୱ ଇଧ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ନ ଆହରିମେହି ୱାଳେହି କତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଚ ୟଥା ପଲ୍ଲଙ୍କୱସେନ ନିସଜ୍ଜା ହୋତି, ତଥା ଉଭୋ ପାଦେ ଆଭୁଗ୍ଗେ ସମିଞ୍ଜିତେ କତ୍ୱା, ତଂ ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ତଥାବନ୍ଧତାକରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି । ଉଜୁଂ କାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିମକାୟୱିସୟୋ ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ଅନୁଜୁକଂ ଠପନସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାୱଚନେନେୱ ୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ପନ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ଉଜୁକଂ ଠପନଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଟ୍ଠାରସା’’ତିଆଦିନା, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠିକାନଂ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦନମେୱ ତଥା ଠପନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନି ତଥା ଠପନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ତଥା ଠପନେ ସତି, ଇମିନା ୱା ତଥାଠପନହେତୁନା । ନ ପଣମନ୍ତୀତି ନ ଓନମନ୍ତି । ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ପନ ପରମ୍ପରପୟୋଜନଦସ୍ସନଂ । ଅଥାତି ଏୱଂ ଅନୋନମନେ । ୱେଦନାତି ପିଟ୍ଠିଗିଲାନାଦିୱେଦନା । ନ ପରିପତତୀତି ନ ୱିଗଚ୍ଛତି ୱୀଥିଂ ନ ୱିଲଙ୍ଘେତି । ତତୋ ଏୱ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଉପଗଚ୍ଛତି। ପରିସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ଅଭିମୁଖତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖ’’ନ୍ତି, ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୀପତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମୁଖସମୀପେ ୱା କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା, ମୁଖସ୍ସ ସମୀପେ ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ନିବଦ୍ଧଂ ଉପଟ୍ଠାପନୱସେନ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୀପତ୍ଥତଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା (ୱିଭ॰ ୫୩୭) ସାଧେତୁଂ ‘‘ତେନେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାସିକଗ୍ଗେତି ନାସପୁଟଗ୍ଗେ । ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝପ୍ପଦେସୋ, ୟତ୍ଥ ନାସିକୱାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ଭଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ଭାୱନାନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକୋ ସନ୍ତୋ ଇରିୟାପଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱୋ, ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହଣୂପାୟୋତି । ପରି-ସଦ୍ଦୋ ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ ‘‘ପରିଣାୟିକା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ୱିୟ । ମୁଖ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖମନମେୱ ହି ନିୟ୍ୟାନଂ । ଅସମ୍ମୋସନଭାୱୋ ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ତତ୍ରାତି ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟେ । ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଗହିତାସମ୍ମୋସତାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରିଚ୍ଚତ୍ତସମ୍ମୋସପଟିପକ୍ଖତାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାନଂ ସତିଂ କତ୍ୱା, ପରମଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ, ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ମତି । ଅଥ ୱା ‘‘କାୟାଦୀସୁ ସୁଟ୍ଠୁପୱତ୍ତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତତୋ ଏୱ ଚ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୟୁତ୍ତଂ, କାୟାଦିପରିଗ୍ଗହଣଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ୱା ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ନିୟ୍ୟାନଭୂତଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅୟଂ ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୫୩୭) ମତି ।

୨୧୭. ଅଭିଜ୍ଝାୟତି ଗିଜ୍ଝତି ଅଭିକଙ୍ଖତି ଏତାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝା, କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ । ଲୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନାତି ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ, ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ, (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୭) ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାକାରେନ ଚ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତେସୁ ଚ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଲୁଚ୍ଚତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ଲୁଚ୍ଚତି ? ଚକ୍ଖୁ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲୁଚ୍ଚତି, ରୂପା ଲୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଲୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୨) ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ, (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭-୧୩) ପନ ଇଧ ଚ ଅଧୁନା ପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଲୁଚ୍ଚନପଲୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନା’’ତି ଲିଖିତଂ । ତତ୍ଥ ଲୁଚ୍ଚନମେୱ ପଲୁଚ୍ଚନପରିୟାୟେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଲୁଚସଦ୍ଦୋ ହି ଅପେକ୍ଖନାଦିଅତ୍ଥୋପି ଭୱତି ‘‘ଓଲୋକେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ, ଭିଜ୍ଜନପଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଂସତ୍ଥପକାସିନିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖଣଭଙ୍ଗୱସେନ ଲୁଚ୍ଚନସଭାୱତୋ, ଚୁତିଭଙ୍ଗୱସେନ ଚ ପଲୁଚ୍ଚନସଭାୱତୋ ଲୋକୋ ନାମା’’ତି (ୱଂସତ୍ଥପକାସିନିୟଂ ନାମ ମହାୱଂସଟୀକାୟଂ ପଠମପରିଚ୍ଛେଦେ ପଞ୍ଚମଗାଥା ୱଣ୍ଣନାୟଂ) କେଚି ପନ ‘‘ଭିଜ୍ଜନଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଆହଚ୍ଚଭାସିତୱଚନତ୍ଥେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ, ଲୁଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅନୁପ୍ପାଦୱାଚକତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତମେୱେତଂ । ଅପିଚ ଆଚରିୟେହିପି ‘‘ଲୁଚ୍ଚନପଲୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନା’’ତି ପାଠମେୱ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ତଥା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା, ପଚ୍ଛା ପନ ପରମ୍ପରାଭତୱସେନ ପମାଦଲେଖତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନ ଦିଟ୍ଠୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଲୁଚ୍ଚତି ନ ପଲୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋ ଗହିତୋପି ତଥା ନ ହୋତି, ସ୍ୱେୱ ଲୋକୋ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ୱା ଲୁଚ୍ଚତି ଭିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଗହେତବ୍ବୋୱ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ୱା ଲୋକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ’’ତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱଚନତୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ।

ତସ୍ମାତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନମେୱ ଲୋକଭାୱତୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନେୱ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ନ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ସୁଟ୍ଠୁପହୀନଂ । ‘‘ପହୀନତ୍ତା’’ତି ହି ତଥାପହୀନସଦିସତଂ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଝାନସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଏୱଂ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ତଥା ପହାନତୋୟେୱେତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝଂ ନାମ, ନ ତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମିୱ ସଭାୱତୋ ଅଭିଜ୍ଝାୱିରହିତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଦିସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱା । ଅଧୁନା ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ, ଅନାଗତେ ଚ ପୁନ ଅନାଦାନସ୍ସ କରଣଂ ପରିସୋଧନଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ପରିସୋଧିତତ୍ତା ୱିଗତାଭିଜ୍ଝତା, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାପନ୍ନତା, ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧତା, ଅନୁଦ୍ଧତତା, ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବ୍ୟାପାଦପଦୋସଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଆହ । ପୂତିକୁମ୍ମାସାଦୟୋତି ଆଭିଦୋସିକୟୱକୁମ୍ମାସାଦୟୋ । ପୁରିମପକତିନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧପଣ୍ଡରସଭାୱଂ, ଇମିନା ୱିକାରମାପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିକାରାପତ୍ତିୟାତି ପୁରିମପକତିୱିଜହନସଙ୍ଖାତେନ ୱିକାରମାପଜ୍ଜନେନ । ‘‘ଉଭୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତୁଲ୍ୟତ୍ଥସମାସଭାୱମାହ । ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨; ୱିଭ॰ ୫୪୬) ଥିନସ୍ସ, ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା’’ତିଆଦିନା ଚ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଥିନଂ ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଂ, ମିଦ୍ଧଂ ଚେତସିକଗେଲଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ହି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଚିତ୍ତକାୟଲହୁତାଦୀନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତଂତଂୱିସେସସ୍ସ ୟା ତେସଂ ଅକଲ୍ଲତାଦୀନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତା, ଅୟମେତେସଂ ସଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠାଲୋକୋ ନାମ ପସ୍ସିତୋ ରତ୍ତିଂ ଚନ୍ଦାଲୋକଦୀପାଲୋକଉକ୍କାଲୋକାଦି, ଦିୱା ଚ ସୂରିୟାଲୋକାଦି । ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱାପି ତସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନସମତ୍ଥା ସଞ୍ଞା ଆଲୋକସଞ୍ଞା, ତସ୍ସା ଚ ୱିଗତନୀୱରଣାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥିତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଅତିସୟତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱବୋଧକୋ ଅୟମୀକାରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରତ୍ତିମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ, ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତେସୁ ପାକଟୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

ସରତୀତି ସତୋ, ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସତିୟା ଚ ଞାଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଇମିନା । ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ୱୀରିୟସମାଧିଆଦୀସୁ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଗତାଭିଜ୍ଝାଦୀସୁ ୱା ଇଦଂ ଉଭୟଂ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗମପନେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ଉଭୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତଂ ଇଦଂ ଉଭୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋତି ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତୀତତ୍ଥତଂ ଆହ, ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ପଜହନମେୱ ଚ ଅତିକ୍କମନଂ । ‘‘କଥଂ ଇଦଂ କଥଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତତୀତି କଥଂକଥା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଥଂକଥୀ, ନ କଥଂକଥୀ ଅକଥଂକଥୀ, ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋତି ୱଚନତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥଂ ଇଦଂ କଥଂ ଇଦ’ନ୍ତି ଏୱଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ଅକଥଂକଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅକଥଂକଥୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛତି, ନ କଙ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦିଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟପହାନପହାୟକାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେପି ହି ପଭେଦତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।

୨୧୮. ୱଡ୍ଢିୟା ଗହିତଂ ଧନଂ ଇଣଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଡ୍ଢିୟା ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ୱିଗତୋ ଅନ୍ତୋ ବ୍ୟନ୍ତୋ, ସୋ ୟସ୍ସାତି ବ୍ୟନ୍ତୀ । ତେନାହ ‘‘ୱିଗତନ୍ତ’’ନ୍ତି, ୱିରହିତଦାତବ୍ବଇଣପରିୟନ୍ତଂ କରେୟ୍ୟାତି ଚେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ୱଡ୍ଢିୟା ଗହିତାନଂ ଇଣଧନାନଂ । ପରିୟନ୍ତୋ ନାମ ତଦୁତ୍ତରି ଦାତବ୍ବଇଣସେସୋ । ନତ୍ଥି ଇଣମସ୍ସାତି ଅଣଣୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଣଣ୍ୟଂ । ତମେୱ ନିଦାନଂ ଆଣଣ୍ୟନିଦାନଂ, ଆଣଣ୍ୟହେତୁ ଆଣଣ୍ୟକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଣଣ୍ୟମେୱ ହି ନିଦାନଂ କାରଣମସ୍ସାତି ୱା ଆଣଣ୍ୟନିଦାନଂ, ‘‘ପାମୋଜ୍ଜଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଇଣପଲିବୋଧତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ବଲୱପାମୋଜ୍ଜଂ ଲଭତି । ‘‘ଜୀୱିକାନିମିତ୍ତମ୍ପି ମେ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।

୨୧୯.ୱିସଭାଗୱେଦନା ନାମ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା । ସା ହି କୁସଲୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିରୋଧିଭାୱତୋ ସୁଖୱେଦନାୟ ୱିସଭାଗା, ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କରଣଭୂତାୟ । କକଚେନେୱାତି କକଚେନ ଇୱ । ଚତୁଇରିୟାପଥନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଇରିୟାପଥଂ । ବ୍ୟାଧିତୋ ହି ୟଥା ଠାନଗମନେସୁ ଅସମତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁପି । ଆବାଧେତୀତି ପୀଳେତି । ୱାତାଦୀନଂ ୱିକାରଭୂତା ୱିସମାୱତ୍ଥାୟେୱ ‘‘ଆବାଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି, ଆବାଧସମୁଟ୍ଠାନେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସଙ୍ଖାତେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଦୁକ୍ଖସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପନ ଆବାଧଭାୱେନ ଆଦିମ୍ହି ବାଧତୀତି ଆବାଧୋତି କତ୍ୱା ଆବାଧସଙ୍ଖାତେନ ମୂଲବ୍ୟାଧିନା ଆବାଧିକୋ, ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁବନ୍ଧବ୍ୟାଧିନା ଦୁକ୍ଖିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖିତପଦସ୍ସ ଆବାଧିକପଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବତା ପାକଟା ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୯) ୱୁତ୍ତନୟୋ । ଅଧିକଂ ମତ୍ତଂ ପମାଣଂ ଅଧିମତ୍ତଂ, ବାଳ୍ହଂ, ଅଧିମତ୍ତଂ ଗିଲାନୋ ଧାତୁସଙ୍ଖୟେନ ପରିକ୍ଖୀଣସରୀରୋତି ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନୋ । ଅଧିମତ୍ତବ୍ୟାଧିପରେତତାୟାତି ଅଧିମତ୍ତବ୍ୟାଧିପୀଳିତତାୟ । ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ନ ରୁଚ୍ଚେଥ, କମ୍ମତ୍ଥପଦଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଭତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି କତ୍ତୁଦସ୍ସନତୋ । ମତ୍ତାସଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ଥକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଲମତ୍ତାତି ବଲମେୱା’’ତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ୱା ବଲଂ ବଲମତ୍ତା । ତଦୁଭୟନ୍ତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ । ଲଭେଥ ପାମୋଜ୍ଜଂ ‘‘ରୋଗତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି । ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୋମନସ୍ସଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ କାୟବଲ’’ନ୍ତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୦.କାକଣିକମତ୍ତଂ ନାମ ‘‘ଏକଗୁଞ୍ଜମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଦିୟଡ୍ଢୱୀହିମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିନୟଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ କଣ-ସଦ୍ଦୋ କୁଣ୍ଡକେ –

‘‘ଅକଣଂ ଅଥୁସଂ ସୁଦ୍ଧଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ ତଣ୍ଡୁଲପ୍ଫଲଂ ।

ତୁଣ୍ଡିକୀରେ ପଚିତ୍ୱାନ, ତତୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୧) ଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

‘‘କଣୋ ତୁ କୁଣ୍ଡକୋ ଭୱେ’’ତି (ଅଭିଧାନେ ଭକଣ୍ଡେ ଚତୁବ୍ବଣ୍ଣୱଗ୍ଗେ ୪୫୪ ଗାଥା) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପକୋ ପନ କଣୋ କାକଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘କାଲୱଣ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା କାକଣୋୱ ପମାଣମସ୍ସାତି କାକଣିକଂ, କାକଣିକମେୱ କାକଣିକମତ୍ତଂ, ଖୁଦ୍ଦକକୁଣ୍ଡକପ୍ପମାଣମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ରାଜଦାୟୋ ନାମ କାକଣିକମତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଡ୍ଢମାସଗ୍ଘନିକଂ ମଂସଂ ଦେତୀ’’ତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.ଉମଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନାୟ) ୱୁତ୍ତେନ ଉମଙ୍ଗଜାତକୱଚନେନ ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ୱୟୋତି ଖୟୋ ଭଙ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ‘‘ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ତଦୁଭୟଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଭେଥ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି । ୱଚନାୱସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଚ ପଠମଦୁତିୟପଦେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ତତିୟାଦୀସୁ ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଏକେକୋ ହି ଉପମାପକ୍ଖୋ ‘‘ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୨୨୧-୨୨୨.ଅଧୀନୋତି ଆୟତ୍ତୋ, ନ ସେରିଭାୱୟୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି । ଏୱମିତରସ୍ମିମ୍ପି । ୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତେନ କାମଂ ଗମୋ ନ ହୋତୀତି ସପାଠସେସୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମନ୍ତି ଚେତଂ ଭାୱନପୁଂସକୱଚନଂ, କାମେନ ୱା ଇଚ୍ଛାୟ ଗମୋ କାମଂଗମୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ । ଦାସବ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦାସଭାୱା’’ତି ଇମିନା । ଅପରାଧୀନତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଭୁଜୋ ୱିୟ ସକିଚ୍ଚେ ଏସିତବ୍ବୋ ପେସିତବ୍ବୋତି ଭୁଜିସ୍ସୋ, ସୟଂୱସୀତି ନିବ୍ବଚନଂ । ‘‘ଭୁଜୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାସୁଖଂ ୱିନିୟୋଗୋ, ସୋ ଇସ୍ସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥାତି ଭୁଜିସ୍ସୋ, ଅସ୍ସାମିକୋ’’ତି ମୂଲପଣ୍ଣାସକଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକୋ’’ତି ଆହ, ଅତ୍ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକୋ, ନ ପରସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁଦକତାୟ କଂ ପାନୀୟଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋ, ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ ଚ ଦୀଘପରିୟାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୁଦକଂ ଦୀଘମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ।

୨୨୩.ସେସାନୀତି ବ୍ୟାପାଦାଦୀନି । ତତ୍ରାତି ଦସ୍ସନେ । ଅୟନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା ସଦିସତା, ୟେନ ଇଣାଦୀନଂ ଉପମାଭାୱୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଞ୍ଚ ଉପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ହୋତି, ସୋ ନେସଂ ଉପମୋପମେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଦିସତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେହୀତି ପରେହି ଇଣସାମିକେହି । କିଞ୍ଚି ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ଫରୁସୱଚନାଦିକଂ କିଞ୍ଚିପି ପଟିସେଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଇଣଂ ଦାତୁମସକ୍କୁଣତ୍ତା । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିତିକ୍ଖାକାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି, ଇଣସ୍ସ ତିତିକ୍ଖାକାରଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ୟମ୍ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ରଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟମ୍ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ପୁଗ୍ଗଲେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ରଜ୍ଜତି । ତଣ୍ହାସହଗତେନ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତଣ୍ହାଭୂତେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ସହଗତସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ତବ୍ଭାୱମତ୍ତୋ ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩, ୪୮୦; ୩.୩୭୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ୱିୟ । ତେନାତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ତିତିକ୍ଖାକାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି, କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ତିତିକ୍ଖାକାରଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିତିକ୍ଖାସଦିସୋ ଚେତ୍ଥ ରାଗପଧାନୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ତିତିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ତୁ ‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୧; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୪) ୱିୟ ତପଭୂତୋ ଅଦୋସପଧାନୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଘରସାମିକେହୀତି ଘରସ୍ସ ସାମିକଭୂତେହି ସସ୍ସୁସସୁରସାମିକେହି । ଇତ୍ଥୀନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ତିତିକ୍ଖାକାରଣଂ ହୋତି ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିନା ସେସାନଂ ରୋଗାଦିସଦିସତା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପିତ୍ତଦୋସକୋପନୱସେନ ପିତ୍ତରୋଗାତୁରୋ । ତସ୍ସ ପିତ୍ତକୋପନତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ମଧୁସକ୍କରାଦିକଂ ଅମଧୁରଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିତ୍ତକଂ ତିତ୍ତକନ୍ତି ଉଗ୍ଗିରତିୟେୱା’’ତି । ତୁମ୍ହେ ଉପଦ୍ଦୱେଥାତି ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୨୩) ଉଦ୍ଧଟପାଠୋ, ‘‘ଉପଦ୍ଦୱଂ କରୋଥା’’ତି ନାମଧାତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ, ଇଦାନି ପନ ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଉପଦ୍ଦୁତା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୱିବ୍ଭମତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଆହିଣ୍ଡତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତତି । ମଧୁସକ୍କରାଦୀନଂ ରସଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ନାନୁଭୱତି ନ ଜାନାତି ନ ଲଭତି ଚ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାସନରସନ୍ତି ସାସନସ୍ସ ରସଂ, ସାସନମେୱ ୱା ରସଂ ।

ନକ୍ଖତ୍ତଛଣଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅହୋ ନଚ୍ଚଂ, ଅହୋ ଗୀତ’’ନ୍ତି । ମୁତ୍ତୋତି ବନ୍ଧନତୋ ପମୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସାତି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ।

ସୀଘଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅଚ୍ଚାୟିକଂ । ସୀଘତ୍ଥୋ ହି ଅତିସଦ୍ଦୋ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୯୩; ୱିଭ॰ ୯୬୮) ୱିୟ । ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁନାତି ୱିନୟକ୍କମେ ଅକୁସଲେନ । ପକତଂ ନିଟ୍ଠାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଜାନାତୀତି ପକତଞ୍ଞୂ, ନ ପକତଞ୍ଞୂ ତଥା । ସୋ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ୟାଥାୱତୋ ନ ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱା’’ତିଆଦି । କପ୍ପିୟମଂସେପୀତି ସୂକରମଂସାଦିକେପି । ଅକପ୍ପିୟମଂସସଞ୍ଞାୟାତି ଅଚ୍ଛମଂସାଦିସଞ୍ଞାୟ ।

ଦଣ୍ଡକସଦ୍ଦେନାପୀତି ସାଖାଦଣ୍ଡକସଦ୍ଦେନପି । ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତୋତି ଅୱସଙ୍କିତୋ ଚେୱ ସମନ୍ତତୋ ସଙ୍କିତୋ ଚ, ଅତିୱିୟ ସଙ୍କିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦାକାରଦସ୍ସନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛତିପୀ’’ତିଆଦି । ସୋ ହି ଥୋକଂ ଗଚ୍ଛତିପି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ତାୟ ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତିପି । ଈଦିସେ କନ୍ତାରେ ଗତେ ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିୱତ୍ତତିପି, ତସ୍ମା ଚ ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଅଗତଟ୍ଠାନମେୱ ବହୁତରଂ ହୋତି, ତତୋ ଏୱ ଚ ସୋ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି ୱା, ନ ୱା ପାପୁଣାତି । କିଚ୍ଛେନ କସିରେନାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, କାୟିକଦୁକ୍ଖେନ ଖେଦନଂ ୱା କିଚ୍ଛଂ, ଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ପୀଳନଂ କସିରଂ । ଖେମନ୍ତଭୂମିନ୍ତି ଖେମଭୂତଂ ଭୂମିଂ ଅନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱତ୍ତା, ଭୟସ୍ସ ଖୀୟନଂ ୱା ଖେମୋ, ସୋୱ ଅନ୍ତୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୟସ୍ସା ତଥା, ସା ଏୱ ଭୂମୀତି ଖେମନ୍ତଭୂମି, ତଂ ନିବ୍ଭୟପ୍ପଦେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ? ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତି । ଧମ୍ମେ । ସଙ୍ଘେ । ସିକ୍ଖାୟ । ପୁବ୍ବନ୍ତେ । ଅପରନ୍ତେ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୫) ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ । ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା, ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ୱା । ସଦ୍ଧାୟ ଗଣ୍ହିତୁନ୍ତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ଇଦମେୱ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦହନୱସେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ, ସଦ୍ଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସକ୍କୁଣନତୋ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ନତ୍ଥି ନୁ ଖୋ’’ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଏୱ ସପ୍ପନଂ ସଂସୟୋ ଆସପ୍ପନଂ । ତତୋ ପରଂ ସମନ୍ତତୋ, ଉପରୂପରି ୱା ସପ୍ପନଂ ପରିସପ୍ପନଂ । ଉଭୟେନପି ତତ୍ଥେୱ ସଂସୟୱସେନ ପରିବ୍ଭମନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅପରିୟୋଗାହନ’’ନ୍ତି, ‘‘ଏୱମିଦ’’ନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଅନୋଗାହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଛମ୍ଭିତଭାୱଂ ହଦୟମଂସଚଲନଂ, ଉତ୍ରାସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପମେୟ୍ୟପକ୍ଖେପି ୟଥାରହମେସମତ୍ଥୋ ।

୨୨୪.ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅପ୍ପହୀନପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା। ୟଦଗ୍ଗେନ ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଇଣାଦିସଦିସା, ତଦଗ୍ଗେନ ଚ ତେସଂ ପହାନଂ ଆଣଣ୍ୟାଦିସଦିସତାତି । ଇଦଂ ପନ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥମତ୍ତଂ – ସମିଦ୍ଧତନ୍ତି ଅଡ୍ଢତଂ । ପୁବ୍ବେ ପଣ୍ଣମାରୋପିତାୟ ୱଡ୍ଢିୟା ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସୱଡ୍ଢିକଂ । ପଣ୍ଣନ୍ତି ଇଣଦାନଗ୍ଗହଣେ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଲିଖିତପଣ୍ଣଂ । ପୁନ ପଣ୍ଣନ୍ତି ଇଣୟାଚନୱସେନ ସାସନଲିଖିତପଣ୍ଣଂ । ନିଲ୍ଲେପତାୟାତି ଧନସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱେନ ଅୱିଲିମ୍ପନତାୟ । ତଥା ଅଲଗ୍ଗତାୟ । ପରିୟାୟୱଚନଞ୍ହେତଂ ଦ୍ୱୟଂ । ଅଥ ୱା ନିଲ୍ଲେପତାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିଲିମ୍ପନଭାୱେନ ୱିସେସନଭୂତେନ ଅଲଗ୍ଗତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛ ଧମ୍ମେତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ବ୍ରୂହେତ୍ୱା, ଅତ୍ତନି ୱା ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଅନୁପ୍ପନ୍ନଅନୁପ୍ପାଦନଉପ୍ପନ୍ନପ୍ପହାନାଦିୱିଭାୱନୱସେନ ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ସୱିସେସଂ ପାଳିୟା ଆଗତତ୍ତା ‘‘ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀଘାଗମେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ) ସଙ୍ଗୀତମାହ, ନ ମଜ୍ଝିମାଗମେ ନିକାୟନ୍ତରତ୍ତା । ନିକାୟନ୍ତରାଗତୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦାଦିପ୍ପହାନଭାଗେପି । ପରୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ପରସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ମମାୟନାଭାୱେନ ନେୱ ସଙ୍ଗୋ । ପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ନ ବଦ୍ଧୋ । ଦିବ୍ବାନିପି ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ କିଲେସୋ ନ ସମୁଦାଚରତି, ପଗେୱ ମାନୁସିୟାନୀତି ସମ୍ଭାୱନେ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ।

ଅନତ୍ଥକରୋତି ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ଚ ଅହିତକରୋ । ଛ ଧମ୍ମେତି ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ମେତ୍ତାଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, କମ୍ମସ୍ସକତା, ପଟିସଙ୍ଖାନବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ତତ୍ଥେୱାତି ମହାସତିପଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଚାରିତ୍ତସୀଲମେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ଆଚାରପଣ୍ଣତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱାରିତ୍ତପଣ୍ଣତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ପୱେସିତୋତି ପୱେସାପିତୋ । ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସାପିତତ୍ତା ଅଲଦ୍ଧନକ୍ଖତ୍ତାନୁଭୱନୋ ପୁରିସୋ ହି ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସିତୋ ପୁରିସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ଏୱ ୱା ତଦନନୁଭୱନତ୍ଥଂ ତଥା କତୋ ପୁରିସୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଅପରସ୍ମିନ୍ତି ତତୋ ପଚ୍ଛିମେ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ । ଓକାସନ୍ତି କମ୍ମକାରଣାକାରଣଂ, କମ୍ମକାରଣକ୍ଖଣଂ ୱା । ମହାନତ୍ଥକରନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥହାପନମୁଖେନ ମହତୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକଂ । ଛ ଧମ୍ମେତି ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଇରିୟାପଥସମ୍ପରିୱତ୍ତନତା, ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୱାସୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ, ଧମ୍ମନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୋତବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମହସ୍ସ । ସାଧୂନଂ ରତିଜନନତୋ ହି ଧମ୍ମୋପି ଛଣସଦିସଟ୍ଠେନ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ମହାନତ୍ଥକରନ୍ତି ପରାୟତ୍ତତାପାଦନେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହତୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକଂ । ଛ ଧମ୍ମେତି ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ୱୁଡ୍ଢସେୱିତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ବଲସ୍ସ, ବଲେନ ୱା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ କରଣଂ ବଲକ୍କାରୋ, ତେନ । ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦନ୍ତି ନୀୱରଣତୋ ନିକ୍ଖମନପଟିପଦଂ ଉପଚାରଭାୱନମେୱ, ନ ପଠମଂ ଝାନଂ । ଅୟଞ୍ହି ଉପଚାରଭାୱନାଧିକାରୋ ।

ବଲୱାତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୱିଧମନସମତ୍ଥେନ ବଲେନ ବଲୱା ୱନ୍ତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିସୟତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥିୟତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧନତୋ । ହତ୍ଥସାରନ୍ତି ହତ୍ଥଗତଧନସାରଂ । ସଜ୍ଜାୱୁଧୋତି ସଜ୍ଜିତଧନ୍ୱାଦିଆୱୁଧୋ, ସନ୍ନଦ୍ଧପଞ୍ଚାୱୁଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୂରୱୀରସେୱକଜନୱସେନ ସପରିୱାରୋ । ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୁରିସଂ । ବଲୱନ୍ତତାୟ, ସଜ୍ଜାୱୁଧତାୟ, ସପରିୱାରତାୟ ଚ ଚୋରା ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟେୟ୍ୟୁଂ । ଅନତ୍ଥକାରିକାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧକରଣତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅହିତକାରିକା । ଛ ଧମ୍ମେତି ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ୟଥା ବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟପୀତି ଇଧାପି ବହୁସ୍ସୁତତାଦୟୋ ତୟୋପି ଧମ୍ମା ଗହିତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ପନ ସପ୍ପାୟକଥା ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାସୁ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୀୱରଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକସେୱନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତିଣଂ ୱିୟାତି ତିଣଂ ଭୟୱସେନ ନ ଗଣେତି ୱିୟ । ଦୁଚ୍ଚରିତକନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ଦୁଚ୍ଚରିତଚରଣୂପାୟଭୂତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ନିତ୍ଥରଣୱସେନ ଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଖାତଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ହି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନନିମିତ୍ତତାମୁଖେନ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିମେୱ ପରିବ୍ରୂହେତୀତି ତସ୍ସା ଅପ୍ପହାନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଚରଣୂପାୟୋ, ପହାନଞ୍ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତୱିଧୂନନୂପାୟୋତି ।

୨୨୫.‘‘ତୁଟ୍ଠାକାରୋ’’ତି ଇମିନା ପାମୋଜ୍ଜଂ ନାମ ତରୁଣପୀତିଂ ଦସ୍ସେତି । ସା ହି ତରୁଣତାୟ କଥଞ୍ଚିପି ତୁଟ୍ଠାୱତ୍ଥା ତୁଟ୍ଠାକାରମତ୍ତଂ । ‘‘ତୁଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପମୁଦିତସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ୱସେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସତି ପାମୋଜ୍ଜପଦେନ ଓକ୍କନ୍ତିକା ପୀତିୟେୱ ଗହିତା ସିୟା । ‘‘ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭୟମାନା ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତି ଏତସ୍ସା ଚତ୍ଥୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସୱିପ୍ଫାରିକତାୟ, ଅତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭୟମାନା ଫରଣଲକ୍ଖଣା ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପୀତିପଦେନ ଫରଣା ପୀତିୟେୱ ଗହିତା ସିୟା, କାରଣଂ ପନେତ୍ଥ ଗୱେସିତବ୍ବଂ । ଇଧ, ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ତରୁଣବଲୱତାମତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନତୋ ୟା କାଚି ତରୁଣା ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ବଲୱତୀ ପୀତି, ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ୱା ପୀତିୟା ୟଥାକ୍କମଂ ତରୁଣବଲୱତାସମ୍ଭୱତୋ ପୁରିମା ପୁରିମା ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ପୀତୀତିପି ୱଦନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଅତ୍ଥୋ । ତୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତାୟ ତରୁଣପୀତିୟା ୱସେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ । ତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଅତୀତତ୍ଥୋ, ଇତରଥା ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭୟମାନା’’ତି ଇମିନା ପୀତି ନାମ ଏତ୍ଥ ବଲୱପୀତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସା ହି ଅତ୍ତନୋ ସୱିପ୍ଫାରିକତାୟ, ଅତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସକଲସରୀରଂ ସଙ୍ଖୋଭୟମାନା ଜାୟତି । ସକଲସରୀରେ ପୀତିୱେଗସ୍ସ ପୀତିୱିପ୍ଫାରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖୋଭନଂ ।

ପୀତିସହିତଂ ପୀତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । କିଂ ପନ ତଂ ? ମନୋ, ପୀତି ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ସମାସୋ । ପୀତିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ମନୋ ୟସ୍ସାତିପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ସ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୋତି ଇଧ ସବ୍ବୋପି ଅରୂପକଲାପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପନ କାୟଲହୁତାଦୀସୁ ୱିୟ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟମେୱ, ନ ଚ କାୟାୟତନାଦୀସୁ ୱିୟ ରୂପକାୟମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନାମକାୟୋ’’ତି ଇମିନା । ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟୱସେନେୱ ହେତ୍ଥ ପସ୍ସମ୍ଭନମଧିପ୍ପେତଂ, ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ପନ ୱିଗତକିଲେସଦରଥତାତି ଆହ ‘‘ୱିଗତଦରଥୋ ହୋତୀ’’ତି, ପହୀନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସଦରଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱସେନ ଚେତସିକସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋୟେୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟସରୀରତାୟ କାୟିକମ୍ପି ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟିକମ୍ପି ଚେତସିକମ୍ପି ସୁଖଂ ୱେଦୟତୀ’’ତି । ଇମିନା ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖେନାତି ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ସଂକିଲେସନୀୱରଣପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ପଠମଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକତ୍ତା ଚ ୟଥାରହଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ ଉପଚାରସୁଖେନ ଅପ୍ପନାସୁଖେନ ଚ । ସମାଧାନମ୍ପେତ୍ଥ ତଦୁଭୟେନେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଚାରୱସେନାପି ଅପ୍ପନାୱସେନାପୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ପନାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – କାମଚ୍ଛନ୍ଦପ୍ପହାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନା, ତାୱ ୟଥା ପୁବ୍ବେ, ତଥା ଇଧାପି ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅପ୍ପନା । ତଥା ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦପ୍ପହାନେ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ନ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତା, ପହୀନତ୍ତାତି ଚ ପହୀନସଦିସତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୧) । ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାୟ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱସେନ ଚେତସିକସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋୟେୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟସରୀରତାୟ କାୟିକମ୍ପି ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି । ଅପିଚ କା ନାମ କଥା ଅଞ୍ଞେହି ୱତ୍ତବ୍ବା ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ‘‘ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତସମାଧାନେ ପନ ସୁଖସ୍ସ ଉପଚାରଭାୱନାୟ ୱିୟ ଅପ୍ପନାୟପି କାରଣତ୍ତା, ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ୱକ୍ଖମାନାୟ ଅପ୍ପନାୟ ହେତୁଫଲୱସେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ ପୁବ୍ବଭାଗସମାଧି, ଅପ୍ପନାସମାଧି ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ପୁବ୍ବଭାଗସୁଖମିୱ ୱା ଅପ୍ପନାସୁଖମ୍ପି ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ କାରଣମେୱାତି ତମ୍ପି ଅପ୍ପନାସୁଖଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିନୋ କାରଣଭାୱେନ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ଗହିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥମସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମପଦତ୍ଥଂ ୟଥାତଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ସଂକିଣ୍ଣାକୁଲଂ କେଚି କରୋନ୍ତୀତି ।

ପଠମଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୨୬. ୟଦେୱଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଏତେନେୱ ଉପଚାରୱସେନପି ଅପ୍ପନାୱସେନପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନଂ କଥିତଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିକା ଦେସନା କିମତ୍ଥିୟାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମାହିତେ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସମାହିତତ୍ତା ତଥା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପରିୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଉପଚାରସମାଧିତୋ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାଧିତୋ ଚ ଉପରି ପତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉପଚାରସମାଧିସମଧିଗମେନେୱ ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱିସେସୋ ସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ନ ପନ ତେନ ୱିନା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମେପି ପାମୋଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାଦିକାରଣପରମ୍ପରା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦିସମଧିଗମେ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପ୍ପନାସମାଧିନାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଅପ୍ପନାସମାଧିନା । ତସ୍ସ ସମାଧିନୋତି ୟୋ ଅପ୍ପନାଲକ୍ଖଣୋ ସମାଧି ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସମାଧିନୋ । ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଚେୱ ପଠମାଭିଞ୍ଞାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଚ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କରଜକାୟନ୍ତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସମୁଦାୟଭୂତଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକକାୟଂ । ସୋ ହି ଗବ୍ଭାସୟେ କରୀୟତୀତି କତ୍ୱା କରସଙ୍ଖାତତୋ ପୁପ୍ଫସମ୍ଭୱତୋ ଜାତତ୍ତା କରଜୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କରୋତି ହି ମାତୁ ସୋଣିତସଙ୍ଖାତପୁପ୍ଫସ୍ସ, ପିତୁ ସୁକ୍କସଙ୍ଖାତସମ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ନାମଂ, ତତୋ ଜାତୋ ପନ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୱସେନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକକାୟୋୱ । କାମଂ ଓପପାତିକାଦୀନମ୍ପି ହେତୁସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିସମଧିଗମୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥାପି ୟେଭୁୟ୍ୟତ୍ତା, ପାକଟତ୍ତା ଚ ସ୍ୱେୱ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି । କରୋତି ପୁତ୍ତେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି କରୋ, ସୁକ୍କସୋଣିତଂ, କରେନ ଜାତୋ କରଜୋତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ନନୁ ଚ ନାମକାୟୋପି ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ତଥା ଲଦ୍ଧୂପକାରୋୱ ସିୟା, ଅଥ କସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ରୂପକାୟୋୱ ଇଧ ଗହିତୋତି ? ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧେନ ଅଧିଗତତ୍ତା । ‘‘ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧତୋ ହି ରୂପକାୟୋ ଏୱ ଇଧ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିଗମୀୟତି ତସ୍ସେୱ ଅଭିସନ୍ଦନାଦିକିରିୟାୟୋଗ୍ୟତ୍ତାତି । ଅଭିସନ୍ଦେତୀତି ଅଭିସନ୍ଦନଂ କରୋତି, ସୋ ଇମମେୱ କାୟଂ ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନାତି ହି ଭେଦୱସେନ, ସମୁଦାୟାୱୟୱୱସେନ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧା ହେତୁକିରିୟା ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ଅଭିସନ୍ଦନଂ ପନେତଂ ଝାନମୟେନ ପୀତିସୁଖେନ କରଜକାୟସ୍ସ ତିନ୍ତଭାୱାପାଦନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଚ ଲୂଖଭାୱସ୍ସାପନୟନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେମେତି ସ୍ନେହେତୀ’’ତି, ଅୱସ୍ସୁତଭାୱଂ, ଅଲ୍ଲଭାୱଞ୍ଚ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଭିସନ୍ଦନଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତପୀତିସୁଖସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ପରିପ୍ଫରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୱତ୍ତପୀତି ସୁଖଂ କରୋତୀ’’ତି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପଫରଣୱସେନେୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ପୱତ୍ତପୀତିସୁଖତା । ପରିସନ୍ଦେତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭସ୍ତଂ ନାମ ଚମ୍ମପସିବ୍ବକଂ । ପରିପ୍ଫରତୀତି ସୁଦ୍ଧକିରିୟାପଦଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତତୋ ଫୁସତୀ’’ତି, ସୋ ଇମମେୱ କାୟଂ ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ସମନ୍ତତୋ ଫୁଟ୍ଠୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁସନକିରିୟାୟେୱେତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା, ନ ବ୍ୟାପନକିରିୟା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଭାୱତୋ । ସବ୍ବଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବୱା ୟଥା ‘‘ଗୁଣୱା’’ତି, ତସ୍ସ ସବ୍ବୱତୋ, ‘‘ଅୱୟୱାୱୟୱୀସମ୍ବନ୍ଧେ ଅୱୟୱିନି ସାମିୱଚନ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ପନେତସ୍ସ ‘‘କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଅୱୟୱେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ ଅୱୟୱୀୱିସୟୋୟେୱେସ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋତି ମନ୍ତ୍ୱା ଛୱିମଂସାଦିକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତେନ ଅୱୟୱେନ ଅୱୟୱୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସୱତୋ କାୟସ୍ସା’’ତି । ‘‘କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଉପା…ପେ॰… ଠାନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତତିପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେତି କମ୍ମଜରୂପସନ୍ତତିୟା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଅଫୁଟଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛୱିମଂସଲୋହିତାନୁଗତନ୍ତି ଛୱିମଂସଲୋହିତାଦିକମ୍ମଜରୂପମନୁଗତଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କମ୍ମଜରୂପଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜରୂପସ୍ସାପି ବ୍ୟାପନତୋ ତେନ ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଫୁଟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଫୁଟଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୨୭.ଛେକୋତି କୁସଲୋ, ତଂ ପନ କୋସଲ୍ଲଂ ‘‘କଂସଥାଲେ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣାନି ଆକିରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନତୋ, ପକରଣତୋ ଚ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣାନଂ କରଣେ, ପୟୋଜନେ, ପିଣ୍ଡନେ ଚ ସମତ୍ଥତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଟିବଲୋ’’ତିଆଦିନା । କଂସସଦ୍ଦୋ ପନ ‘‘ମହତିୟା କଂସପାତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୧) ସୁୱଣ୍ଣେ ଆଗତୋ, ‘‘କଂସୋ ଉପହତୋ ୟଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୪) କିତ୍ତିମଲୋହେ, ‘‘ଉପକଂସୋ ନାମ ରାଜା ମହାକଂସସ୍ସ ଅତ୍ରଜୋ’’ତିଆଦୀସୁ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୦.୧୬୪ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତେ । ଇଧ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଲୋହେତି ଆହ ‘‘ୟେନ କେନଚି ଲୋହେନ କତଭାଜନେ’’ତି । ନନୁ ଉପମାକରଣମତ୍ତମେୱିଦଂ, ଅଥ କସ୍ମା କଂସଥାଲକସ୍ସ ସୱିସେସସ୍ସ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରତି ‘‘ମତ୍ତିକାଭାଜନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ସନ୍ଦେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପରିମଦ୍ଦେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ନ ପନ ସନ୍ଦନକ୍ଖମଂ ହୋତି, ଅନାଦରଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । କିରିୟନ୍ତରସ୍ସ ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣେୟେୱ କିରିୟନ୍ତରସ୍ସ ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଅନାଦରଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ପରିପ୍ଫୋସକଂ ପରିପ୍ଫୋସକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭାୱନପୁଂସକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ଫୁସସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପରିସିଞ୍ଚନେ ୟଥା ତଂ ୱାତୱୁଟ୍ଠିସମୟେ ‘‘ଦେୱୋ ଚ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଫୁସାୟତୀ’’ତି, (ପାଚି॰ ୩୬୨) ତସ୍ମା ତତୋ ତତୋ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣତୋ ଉପରି ଉଦକେନ ବ୍ୟାପନକରଣୱସେନ ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ହି ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ପକରଣାଧିଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକୋ, ‘‘ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ପନ ୱଚନଂ ‘‘ପରିପ୍ଫୋସକଂ ପରିପ୍ଫୋସକ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ସନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଭାୱୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ‘‘ସନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଦ-ସଦ୍ଦୋ ପିଣ୍ଡକରଣେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିଣ୍ଡଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି । ଅନୁଗତାତି ଅନୁପୱିସନୱସେନ ଗତା ଉପଗତା । ପରିଗ୍ଗହିତାତି ପରିତୋ ଗହିତା ସମନ୍ତତୋ ଫୁଟ୍ଠା ।

ଅନ୍ତରୋ ଚ ବାହିରୋ ଚ ପଦେସୋ, ତେହି ସହ ପୱତ୍ତତୀତି ସନ୍ତରବାହିରା, ନ୍ହାନିୟପିଣ୍ଡି, ‘‘ସମନ୍ତରବାହିରା’’ତିପି ପାଠୋ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗମୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହିତତାକାରଣେନେୱ ସନ୍ତରବାହିରୋ ନ୍ହାନିୟପିଣ୍ଡି ଫୁଟା ଉଦକସ୍ନେହେନାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଉଦକସିନେହେନ ଫୁଟା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପୱତ୍ତନଂ ସବ୍ବତ୍ଥକଂ, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ, ସବ୍ବପଦେସେ ହୁତ୍ୱା ଏୱ ଫୁଟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସନ୍ତରବାହିରା ଫୁଟା’’ତି ଚ ଇମିନା ନ୍ହାନିୟପିଣ୍ଡିୟା ସବ୍ବସୋ ଉଦକେନ ତେମିତଭାୱମାହ, ‘‘ନ ଚ ପଗ୍ଘରଣୀ’’ତି ପନ ଇମିନା ତିନ୍ତାୟପି ତାୟ ଘନଥଦ୍ଧଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ବିନ୍ଦୁଂ ବିନ୍ଦୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉଦକସ୍ସ ଫୁସିତଂ ଫୁସିତଂ, ନ ଚ ପଗ୍ଘରଣୀ ସୂଦନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ବିନ୍ଦୁଂ ଉଦକଂ’’ ତିପି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ଉଦକସଙ୍ଖାତଂ ବିନ୍ଦୁନ୍ତି ତସ୍ସତ୍ଥୋ । ବିନ୍ଦୁସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘ବ୍ୟାଲମ୍ବମ୍ବୁଧରବିନ୍ଦୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଧାରାୱୟୱେ । ଏୱଂ ପନ ଅପଗ୍ଘରଣତୋ ହତ୍ଥେନପି ଦ୍ୱୀହିପି ତୀହିପି ଅଙ୍ଗୁଲେହି ଗହେତୁଂ, ଓୱଟ୍ଟିକାୟ ୱା କାତୁଂ ସକ୍କା । ୟଦି ହି ସା ପଗ୍ଘରଣୀ ଅସ୍ସ, ଏୱଂ ସତି ସ୍ନେହୱିଗମନେନ ସୁକ୍ଖତ୍ତା ଥଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ତଥା ଗହେତୁଂ, କାତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓୱଟ୍ଟିକାୟାତି ପରିୱଟ୍ଟୁଲୱସେନ, ଗୁଳିକାୱସେନ ସା ପିଣ୍ଡି କାତୁଂ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୨୯. ତାହି ତାହି ଉଦକସିରାହି ଉବ୍ଭିଜ୍ଜତି ଉଦ୍ଧଂ ନିକ୍ଖମତୀତି ଉବ୍ଭିଦଂ, ତାଦିସଂ ଉଦକଂ ୟସ୍ସାତି ଉବ୍ଭିଦୋଦକୋ, ଦ-କାରସ୍ସ ପନ ତ-କାରେ କତେ ଉବ୍ଭିତୋଦକୋ, ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉବ୍ଭିନ୍ନଉଦକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନଦୀତୀରେ ଖତକୂପକୋ ୱିୟ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନକଉଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନକମ୍ପି ଉଦକଂ କତ୍ଥଚି ହେଟ୍ଠା ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧାରାୱସେନ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ଗଚ୍ଛତି, ନ ତଂ କୋଚି ଅନ୍ତୋୟେୱ ପତିଟ୍ଠିତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି ଧାରାୱସେନ ଉଟ୍ଠହନତୋ, ଇଧ ପନ ୱାଲିକାତଟେ ୱିୟ ଉଦକରହଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ନ ଧାରାୱସେନ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅଖୋଭକସ୍ସ ସନ୍ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ଉଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ହେଟ୍ଠା’’ତିଆଦି । ହେଟ୍ଠାତି ଉଦକରହଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ମହାଉଦକସିରା, ଲୋହିତାନୁଗତା ଲୋହିତସିରା ୱିୟ ଉଦକାନୁଗତୋ ପଥୱିପଦେସୋ ‘‘ଉଦକସିରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନକଉଦକୋତି ଧାରାୱସେନ ଉଟ୍ଠହନକଉଦକୋ । ଅନ୍ତୋୟେୱାତି ଉଦକରହଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ସମତଲପଦେସେ ଏୱ । ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନକଉଦକୋତି ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠନକଉଦକୋ । ଆଗମନମଗ୍ଗୋତି ବାହିରତୋ ଉଦକରହଦାଭିମୁଖଂ ଆଗମନମଗ୍ଗୋ । କାଲେନ କାଲନ୍ତି ରୁଳ୍ହୀପଦଂ ‘‘ଏକୋ ଏକାୟା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୪୩, ୪୪୪, ୪୫୨) ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲେ କାଲେ’’ତି । ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟାପନେ । ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଅଦ୍ଧମାସଂ ଅଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅନୁଦସାହନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ୱୁଟ୍ଠିନ୍ତି ୱସ୍ସନଂ । ଅନୁପ୍ପୱଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ନ ଉପୱଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୱସ୍ସସଦ୍ଦତୋ ଚସ୍ସ ସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ୱସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ।

‘‘ସୀତା ୱାରିଧାରା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦସ୍ସ ‘‘ସୀତଂ ଧାର’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଧାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗିକଭାୱୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ସୀତନ୍ତି ଖୋଭନାଭାୱେନ ସୀତଲଂ, ପୁରାଣପଣ୍ଣତିଣକଟ୍ଠାଦିସଂକିଣ୍ଣାଭାୱେନ ୱା ସେତଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସେତଂ ସୀତନ୍ତି ହି ପରିୟାୟୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉବ୍ଭିଦୋଦକୋୟେୱ ରହଦୋ ଗହିତୋ, ନ ଇତରେତି ଅନୁୟୋଗମପନେତି ‘‘ହେଟ୍ଠା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନଉଦକଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଧାରାକିରଣୱସେନ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନ୍ତଂ, ୱିନସ୍ସନ୍ତଂ ୱା । ଖୋଭେତୀତି ଆଲୋଳେତି । ୱୁଟ୍ଠୀତି ୱସ୍ସନଂ । ଧାରାନିପାତପୁବ୍ବୁଳକେହୀତି ଉଦକଧାରାନିପାତେହି ଚ ତତୋୟେୱ ଉଟ୍ଠିତଉଦକପୁବ୍ବୁଳକସଙ୍ଖାତେହି ଫେଣପଟଲେହି ଚ । ଏୱଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ରହଦାନମଗହେତବ୍ବତଂ ୱତ୍ୱା ଉବ୍ଭିଦୋଦକସ୍ସେୱ ଗହେତବ୍ବତଂ ୱଦତି ‘‘ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱାତି ସମ୍ମା, ସମଂ ୱା ନିସିନ୍ନମେୱ, ଅପରିକ୍ଖୋଭତାୟ ନିଚ୍ଚଲମେୱ, ସୁପ୍ପସନ୍ନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମିତମିୱାତି ଇଦ୍ଧିମତା ଇଦ୍ଧିୟା ତଥା ନିମ୍ମିତଂ ଇୱ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଉପମୋପମେୟ୍ୟୱଚନେ । ସେସନ୍ତି ‘‘ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୧.‘‘ଉପ୍ପଲିନୀ’’ତିଆଦି ଗଚ୍ଛସ୍ସପି ୱନସ୍ସପି ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ‘‘ୟାୱ ଅଗ୍ଗା, ୟାୱ ଚ ମୂଲା’’ତି ୱଚନୟୋଗେନ ‘‘ଅପ୍ପେକଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପଲଗଚ୍ଛାଦୀନମେୱ ଗହେତବ୍ବତାୟ ୱନମେୱାଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପଲାନୀତି ଉପ୍ପଲଗଚ୍ଛାନି । ଏତ୍ଥାତି ଉପ୍ପଲୱନେ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱୟୱେନ ହି ସମୁଦାୟସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ କତଂ । ଏକଞ୍ହି ଉପ୍ପଲଗଚ୍ଛାଦି ଉପ୍ପଲାଦିୟେୱ, ଚତୁପଞ୍ଚମତ୍ତମ୍ପି ପନ ଉପ୍ପଲାଦିୱନନ୍ତି ୱୋହରୀୟତି, ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ପନ ଜଲାସୟୋପି ଉପ୍ପଲିନିଆଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦତ୍ତୟେ, ଏତେସୁ ୱା ତୀସୁ ଉପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକସଙ୍ଖାତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ । ‘‘ସେତରତ୍ତନୀଲେସୂ’’ତି ଉପ୍ପଲମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ସେତୁପ୍ପଲରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପଲଂ ଉପ୍ପଲମେୱ ଉପ୍ପଲସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞନାମୱସେନ ତେସୁ ସବ୍ବେସୁପି ପୱତ୍ତନତୋ । ସତପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତସଦ୍ଦୋ ବହୁପରିୟାୟୋ ‘‘ସତଗ୍ଘୀ ସତରଂସି ସୂରିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅନେକସଙ୍ଖ୍ୟାଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନେକପତ୍ତସ୍ସାପି ପଦୁମଭାୱେ ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ପତ୍ତନ୍ତି ଚ ପୁପ୍ଫଦଲମଧିପ୍ପେତଂ । ୱଣ୍ଣନିୟମେନ ସେତଂ ପଦୁମଂ,ରତ୍ତଂପୁଣ୍ଡରୀକନ୍ତି ସାସନୱୋହାରୋ, ଲୋକେ ପନ ‘‘ରତ୍ତଂ ପଦୁମଂ, ସେତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ସିତଂ ରତ୍ତଂ, କୋକନଦଂ କୋକାସକୋ’’ତି । ରତ୍ତୱଣ୍ଣତାୟ ହି କୋକନାମକାନଂ ସୁନଖାନଂ ନାଦୟତୋ ସଦ୍ଦାପୟତୋ, ତେହି ଚ ଅସିତବ୍ବତୋ ‘‘କୋକନଦଂ, କୋକାସକୋ’’ତି ଚ ପଦୁମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ପଦ୍ମଂ ୟଥା କୋକନଦଂ ସୁଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ ଉଦକଂ ପାତି, ଉଦକେ ୱା ପ୍ଲୱତୀତି ଉପ୍ପଲଂ । ପଙ୍କେ ଦୱତି ଗଚ୍ଛତି, ପକାରେନ ୱା ଦୱତି ୱିରୁହତୀତି ପଦୁମଂ । ପଣ୍ଡରଂ ୱଣ୍ଣମସ୍ସ, ମହନ୍ତତାୟ ୱା ମୁଡିତବ୍ବଂଖଣ୍ଡେତବ୍ବନ୍ତି ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ମ-କାରସ୍ସ ପ-କାରାଦିୱସେନ । ମୁଡିସଦ୍ଦଞ୍ହି ମୁଡରିସଦ୍ଦଂ ୱା ଖଣ୍ଡନତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ଚେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି । ୟାୱ ଅଗ୍ଗା, ୟାୱ ଚ ମୂଲା ଉଦକେନ ଅଭିସନ୍ଦନାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନୀ’’ତି ୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଉଦକତୋ ନ ଉଗ୍ଗତାନିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ, ନ ତୁ ଉଦକେ ଅନୁରୂପଗତାନୀତି ଆହ ‘‘ଉଦକା…ପେ॰… ଗତାନୀ’’ତି । ଇଧ ପନ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ୱିୟ କରଜକାୟୋ, ଉଦକଂ ୱିୟ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୩. ୟସ୍ମା ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତମେୱ ‘‘ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ରାଗାଦିଉପକ୍କିଲେସମଲାପଗମତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ନିମ୍ମଲଂ, ତସ୍ମା ଉପକ୍କିଲେସୱିଗମନମେୱ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ପରିୟୋଦାତତା ସୁଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଘଂସନେନ ପଭସ୍ସରତା ୱିୟ, ତସ୍ମା ପଭସ୍ସରତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତତାତି ଆହ ‘‘ପଭସ୍ସରଟ୍ଠେନ ପରିୟୋଦାତ’’ନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜୁ ୱିୟ ପଭାୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନିଚ୍ଛରଣଂ ପଭସ୍ସରଂ ୟଥା ‘‘ଆଭସ୍ସରା’’ତି । ଓଦାତେନ ୱତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଓଦାତେନା’’ତି ଗୁଣୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓଦାତେନ…ପେ॰… ଇଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁଫରଣତ୍ଥନ୍ତି ଉଣ୍ହସ୍ସ ଉତୁନୋ ଫରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି । ଉତୁଫରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଓଦାତୱତ୍ଥେନ ୱିୟ ସୱିସେସଂ ଉତୁଫରଣଂ ନ ହୋତି, ଅପ୍ପକମତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ତେନାହ ‘‘ତଙ୍ଖଣ…ପେ॰… ବଲୱଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ତଙ୍ଖଣଧୋତପରିସୁଦ୍ଧେନା’’ତି ଚ ଏତେନ ଓଦାତସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧୱଚନୋ ଏୱ ‘‘ଗିହୀ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନ ସେତୱଚନୋ ୟେନ କେନଚି ତଙ୍ଖଣଧୋତପରିସୁଦ୍ଧେନେୱ ଉତୁଫରଣସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ନନୁ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ସବ୍ବାୱତୋ କାୟସ୍ସ ଓଦାତେନ ୱତ୍ଥେନ ଅଫୁଟଂ ଅସ୍ସା’’ତି କାୟସ୍ସ ଓଦାତୱତ୍ଥଫରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ୱତ୍ଥସ୍ସ ଉତୁଫରଣଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଉତୁଫରଣଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ଇମିସ୍ସାୟ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ କରଜକାୟୋ, ଉତୁଫରଣଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ, ତସ୍ମା ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏତେନ ଚ ଓଦାତେନ ୱତ୍ଥେନ ସବ୍ବାୱତୋ କାୟସ୍ସ ଫରଣାସମ୍ଭୱତୋ, ଉପମେୟ୍ୟେନ ଚ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା କାୟଗ୍ଗହଣେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତୱତ୍ଥଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉତୁଫରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନେୟ୍ୟତ୍ଥତୋ ହି ଅୟଂ ଉପମା ୱୁତ୍ତା । ୱିଚିତ୍ରଦେସନା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋତି । ୟୋଗିନୋ ହି କରଜକାୟୋ ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଉତୁଫରଣସଦିସେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖେନ ଫରିତବ୍ବତ୍ତା, ଉତୁଫରଣଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ ୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିୟ ତେନ କରଜକାୟସ୍ସ ଫରଣତୋ, ପୁରିସସ୍ସ ସରୀରଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉତୁଫରଣଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଇଦଞ୍ହି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଗୁଣଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା’’ତି ଚେତୋଗହଣେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ ନାମ ସାତଲକ୍ଖଣଂ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୟେୱ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୪୪; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୫) ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମପରିଦୀପନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଧିଗମପରିଦୀପନା, ତାୱତା ୱଚନକ୍କମେନ । ଲଭନଂ ଲାଭୋ, ସୋ ଏତସ୍ସାତି ଲାଭୀ, ରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଲାଭୀ ରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ ୟଥା ‘‘ଲାଭୀ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୭୦; ଉଦା॰ ୩୮) ଲଭନସୀଲୋ ୱା ଲାଭୀ । କିଂ ଲଭନସୀଲୋ ? ରୂପଜ୍ଝାନାନୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱମିତରସ୍ମିମ୍ପି । ନ ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀତି ନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି, ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମାପତ୍ତୀନଂ ଉପରି ଅଭିଞ୍ଞାଧିଗମେ ଅୱିନାଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହୀତି ‘‘କସିଣାନୁଲୋମତୋ, କସିଣପଟିଲୋମତୋ କସିଣାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମତୋ, ଝାନପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନତୋ, ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୬୫) ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି । ସତିପି ଝାନେସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦିପଞ୍ଚୱିଧୱସୀଭାୱେ ଅୟମେୱ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧୋ ୱସୀଭାୱୋ ଅଭିଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତନେ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଚ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱଂ ୱିନା ରୂପସମାପତ୍ତୀସୁ ଏୱ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱେନ ସମାପତ୍ତି ନ ଇଜ୍ଝତୀତି ତାସଂ ଅଭିଞ୍ଞାଧିଗମେ ଅୱିନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ୟଥାପାଠମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତି ‘‘ପାଳିୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା, ସାୱସେସପାଠଭାୱତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଏସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନିପି ପାଳିୟଂ ଗହେତବ୍ବାନି, ଅଥ କସ୍ମା ତାନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାୱସେସପାଠୋ ଭଗୱତା କତୋତି ? ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାନଂ ୱିସେସତୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକତ୍ତା । ସତିପି ହି ତାସଂ ତଥା ଅୱିନାଭାୱେ ୱିସେସତୋ ପନେତା ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକା, ତସ୍ମା ତାସଂ ତପ୍ପାଦକଭାୱୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ଦେସନା କତା, ନ ପନ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଇଧ ଅନନୁପୟୋଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ଆହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନୀ’’ତି ।

ୱିପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୪. ‘‘ପୁନ ଚପରଂ ମହାରାଜ (ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି) ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ୱାପି କିମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ’’ତି ପଦଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନାୟାହ ‘‘ସୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି, ୟଥାରୁତୱସେନ, ନେୟ୍ୟତ୍ଥୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସିତାୱିସିଟ୍ଠଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସନ୍ତି ‘‘ସୋ’’ତି ପଦତ୍ଥତୋ ସେସଂ ‘‘ଏୱଂ ସମାହିତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସାଧିପ୍ପାୟମତ୍ଥଜାତଂ । ଞେୟ୍ୟଂ ଜାନାତୀତି ଞାଣଂ, ତଦେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣମେୱ ଦସ୍ସନଂ ନ ଚକ୍ଖାଦିକନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଞାଣଂ, ତୟିଦଂ ପନ ଞାଣଦସ୍ସନପଦଂ ସାସନେ ୟେସୁ ଞାଣୱିସେସେସୁ ନିରୁଳ୍ହଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିପୟୋଜନାୟ । ଫାସୁୱିହାରୋତି ଅରିୟୱିହାରଭୂତୋ ସୁଖୱିହାରୋ । ଭଗୱତୋପୀତି ନ କେୱଲଂ ଦେୱତାରୋଚନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ତଦା ଭଗୱତୋପି ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାହଂ କାଲଙ୍କତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତାହକାଲଙ୍କତୋ । ‘‘କାଲାମୋ’’ତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି [ୱିମୁତ୍ତି (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ନାମ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଜାନାତି, ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ତେ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିନା ।

ଅଭିନୀହରତୀତି ୱିପସ୍ସନାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତଂ ତଦଞ୍ଞକରଣୀୟତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ହରତୀତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ପନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଭିମୁଖଭାୱୋୟେୱ ହିସ୍ସ ତନ୍ନିନ୍ନତାଦିକରଣଂ, ତଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାକ୍କମେନ ଜାତେ ୱିପସ୍ସନାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତପେସନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ନିନ୍ନନ୍ତି ତସ୍ସଂ ୱିପସ୍ସନାୟଂ ନିନ୍ନଂ । ଇତରଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତସ୍ସଂ ପୋଣଂ ୱଙ୍କଂ ପବ୍ଭାରଂ ନୀଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଓଦନକୁମ୍ମାସେହି ଉପଚୀୟତି ୱଡ୍ଢାପୀୟତି, ଉପଚୟତି ୱା ୱଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓଦନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚୁଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମୋତି ପଭଙ୍ଗୁତାୟ ଅଦ୍ଧୁୱସଭାୱୋ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱିଘାତତ୍ଥାୟାତି ସରୀରେ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସ୍ସ ୱିଗମାୟ । ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋତି ଉଚ୍ଛାଦେତବ୍ବତାସଭାୱୋ, ଇମସ୍ସ ପୂତିକାୟସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱତୋ ଗନ୍ଧୋଦକାଦୀହି ଉବ୍ବଟ୍ଟନୱିଲିମ୍ପନଜାତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଚ୍ଛାଦନେନ ହି ପୂତିକାୟେ ସେଦୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି ଗରୁଭାୱଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନମପଗମୋ ହୋତି । ମହାସମ୍ବାହନଂ ମଲ୍ଲାଦୀନଂ ବାହୁୱଡ୍ଢନାଦିଅତ୍ଥଂୱ ହୋତି, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାବାଧୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ପନ ଖୁଦ୍ଦକସମ୍ବାହନମେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକସମ୍ବାହନେନା’’ତି, ମନ୍ଦସମ୍ବାହନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋତି ପରିମଦ୍ଦିତବ୍ବତାସଭାୱୋ ।

ଏୱଂ ଅନିୟମିତକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ନିୟମିତକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି ‘‘ଦହରକାଲେ’’ତିଆଦିନା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିକପ୍ପନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ନ ପୟୁତ୍ତୋ, ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ୱା । ଦହରକାଲେତି ଅଚିରୱିଜାତକାଲେ । ସୟାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଛନପୀଳନାଦିୱସେନ ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମିତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ୟଥାପମାଣଂ, ମନ୍ଦଂ ୱା ଅଞ୍ଛନପୀଳନାଦୀନି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଛନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆକଡ୍ଢନଂ । ପୀଳନଂ ସମ୍ବାହନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସମିଞ୍ଜନଉଗ୍ଗମନାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ପରିହରିତୋପୀତି ଉଚ୍ଛାଦନାଦିନା ସୁଖେଧିତୋପି । ଭିଜ୍ଜତି ଚେୱାତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ନସ୍ସତି ଚ । ୱିକିରତି ଚାତି ଏୱଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଚ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଅସାଧେନ୍ତୋ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୋୱ ହୋତି । ଏୱଂ ନୱହି ପଦେହି ୟଥାରହଂ କାୟେ ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିତା ଦସ୍ସିତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଛହି ପଦେହୀତି ‘‘ରୂପୀ, ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ, ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ, ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟୋ, ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋ, ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ’’ତି ଇମେହି ଛହି ପଦେହି । ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ହୋତୁ ମଜ୍ଝେ ତୀହିପି ପଦେହି କାୟସ୍ସ ସମୁଦୟକଥନଂ ତେସଂ ତଦତ୍ଥଦୀପନତୋ, ‘‘ରୂପୀ, ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋ, ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ’’ତି ପନ ତୀହି ତ୍ପଦେହି କଥଂ ତସ୍ସ ତଥାକଥନଂ ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା ତେସଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅଦୀପନତୋତି ? ୟୁତ୍ତମେୱ ତେସମ୍ପି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପିତତ୍ତା । ‘‘ରୂପୀ’’ତି ହି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଉତୁଆହାରଲକ୍ଖଣେନ ରୂପେନ ରୂପୱାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକଂ । ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗମୱିସିଟ୍ଠେ ହି ତଦସ୍ସତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ଅୟମୀକାରୋ । ‘‘ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋ, ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ତଥାୱିଧରୂପୁପ୍ପାଦନେନ ସଣ୍ଠାନସମ୍ପାଦନତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକନ୍ତି । ଦ୍ୱୀହୀତି ‘‘ଭେଦନଧମ୍ମୋ, ୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି । ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ କାୟପରିୟାପନ୍ନେ ହଦୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସ୍ସ । ତଦା ପୱତ୍ତଞ୍ହି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତମେୱ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ କାୟେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, କାୟସଞ୍ଞିତାନଞ୍ଚ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ।

୨୩୫. ସୁଟ୍ଠୁ ଓଭାସତୀତି ସୁଭୋ, ପଭାସମ୍ପନ୍ନୋ ମଣି, ତାୟ ଏୱ ପଭାସମ୍ପତ୍ତିୟା ମଣିନୋ ଭଦ୍ରତାତି ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଭୋତି ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିସୁଦ୍ଧାକରସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ମଣିନୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଜାତିତାତି ଆହ ‘‘ଜାତିମାତି ପରିସୁଦ୍ଧାକରସମୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ସୁୱିସୁଦ୍ଧରତନାକରତୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକରପରିୱିସୁଦ୍ଧିମୂଲକୋ ଏୱ ହି ମଣିନୋ କୁରୁୱିନ୍ଦଜାତିଆଦିଜାତିୱିସେସୋତି । ଇଧାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ପନ ୱେଳୁରିୟମଣିନୋ ୱିଳୂର (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪ ଆଦୟୋ ୱାକ୍ୟକ୍ଖ୍ଖ୍ନ୍ଧେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ପବ୍ବତସ୍ସ, ୱିଳୂର ଗାମସ୍ସ ଚ ଅୱିଦୂରେ ପରିସୁଦ୍ଧାକରୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ସୋ ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ । ତଥା ହେସ ୱିଳୂରନାମକସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ, ଗାମସ୍ସ ଚ ଅୱିଦୂରେ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱେଳୁରିୟୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ଦେୱଲୋକେ ପୱତ୍ତସ୍ସପି ଚ ତଂସଦିସୱଣ୍ଣନିଭତାୟ ତଦେୱ ନାମଂ ଜାତଂ ୟଥା ତଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଲଦ୍ଧନାମୱସେନ ଦେୱଲୋକେ ଦେୱତାନଂ, ସୋ ପନ ମୟୂରଗୀୱାୱଣ୍ଣୋ ୱା ହୋତି ୱାୟସପତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ୱା ସିନିଦ୍ଧୱେଣୁପତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ୱାତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪) ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୧) ପନ ‘‘ଅଲ୍ଲୱେଳୁୱଣ୍ଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ୱଂସୱଣ୍ଣୋ’’ତିପି ନାମଂ ଜାତଂ । ‘‘ମଞ୍ଜାରକ୍ଖିମଣ୍ଡଲୱଣ୍ଣୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋୟେୱ ସୋ ଇଧ ପଦେସେ ମଞ୍ଜାରମଣୀତି ପାକଟୋ ହୋତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିପରିଭୋଗାରହପଣୀତତରମଣିଭାୱତୋ ପନ ତସ୍ସେୱ ପାଳିୟଂ ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ପୁନ ଚପରଂ ଆନନ୍ଦ ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ମଣିରତନଂ ପାତୁରହୋସି, ସୋ ଅହୋସି ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସୁଭୋ ଜାତିମା ଅଟ୍ଠଂସୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮) । ପାସାଣସକ୍ଖରାଦିଦୋସନୀହରଣୱସେନେୱ ପରିକମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅପନୀତପାସାଣସକ୍ଖରୋ’’ତି ଇମିନା ।

ଛୱିୟା ଏୱ ସଣ୍ହଭାୱେନ ଅଚ୍ଛତା, ନ ସଙ୍ଘାତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛୋତି ତନୁଚ୍ଛୱୀ’’ତି । ତତୋ ଚେୱ ୱିସେସେନ ପସନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପସନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଭୋଗମଣିରତନାକାରସମ୍ପତ୍ତି ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନତା। ତେନାହ ‘‘ଧୋୱନୱେଧନାଦୀହୀ’’ତିଆଦି । ପାସାଣାଦୀସୁ ଧୋତତା ଧୋୱନଂ, କାଳକାଦିଅପହରଣତ୍ଥାୟ ଚେୱ ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁନତ୍ଥାୟ ଚ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତା ୱେଧନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତାପସଣ୍ହକରଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଆୱୁନିତସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ । କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି, ତାଦିସସ୍ସେୱ ଆୱୁତସ୍ସ ପାକଟଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ମଣି ୱିୟ କରଜକାୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବତୋ । ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ମଣିନୋ ଆୱିଭୂତକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କାୟସ୍ସ ଆୱିଭୂତକାଲୋ ତନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ପାକଟଭାୱତୋ । ସୁତ୍ତସ୍ସାୱିଭୂତକାଲୋ ୱିୟ ତେସଂ ଧମ୍ମାନମାୱିଭୂତକାଲୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାକଟଭାୱତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଉପମାସମ୍ପାଦନେ କାରଣୱିଭାୱନା, ‘‘ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପନ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପାଠୋୱ ସୁନ୍ଦରତରୋ, ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅଭିନୀହରିତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ।

ତତ୍ରାତି ୱେଳୁରିୟମଣିମ୍ହି । ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତି କାୟସଞ୍ଞିତରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନଂ । ‘‘ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକାନ’’ନ୍ତିଆଦିପଦତ୍ତୟସ୍ସେତଂ ୱିସେସନଂ ଅତ୍ଥୱସା ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନୱିପରିଣାମୋତି କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପଦସ୍ସାପି ୱିସେସନଭାୱତୋ । ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକଗ୍ଗହଣେନ, ସବ୍ବଚିତ୍ତଚେତସିକଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଗହିତଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତେସଂ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣଗତିକତ୍ତା ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅୱିରୋଧିତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ଗହଣନ୍ତି ? ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ଥ ସିତଂ ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସେୱ ୱଚନତୋ । ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ମେ କାୟୋ’’ତିଆଦିନା ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ତଦେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ଥ ସିତଂ ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱିସୟାଦିୱସେନ ମନସି କରୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ଇଧ ଗହଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ନାଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ୱା ଆୱିଭୂତକାଲୋ’’ତି । ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨ ଆଦୟୋ) ଦେସିତନୟେନ ପାକଟଭାୱତୋ ଚେତ୍ଥ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକାନଂ ଗହଣଂ, ନିରୱସେସପରିଗ୍ଗହଣତୋ ସବ୍ବଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ, ୟଥାରୁତଂ ଦେସିତୱସେନ ପଧାନଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଂ ପନେତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଆୱିଭୱନ୍ତି, ଉଦାହୁ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ? ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସେୱ, ତସ୍ସ ପନ ଆୱିଭୂତତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାପି ଆୱିଭୂତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୱିଭୂତକାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରତୋ, ଛଟ୍ଠଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାନଂ ପୁରତୋୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ହି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାଭୂତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେୱ ହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନମନନ୍ତରଂ ହୋତି, ପଧାନତୋ ପନ ତବ୍ବଚନେନେୱ ସବ୍ବସ୍ସପି ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅୱିସେସତୋ ତସ୍ସ ଇଧ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ମଗ୍ଗସଦ୍ଦେନ ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ତସ୍ସେୱାଭିଞ୍ଞାପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ବନ୍ଧେନ ଚ ଚୋଦନାସମ୍ଭୱତୋ । ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପୁରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ତାସଂ ନାନନ୍ତରତାୟ ଅନୁପକାରଂ, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାଭିଞ୍ଞାୟ ପୁରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସା ଅନନ୍ତରତାୟ ଉପକାରଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରତୋ, ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ପନ ଉପକାରଟ୍ଠାନେ ତଥା ଅୱତ୍ୱା ଅନୁପକାରଟ୍ଠାନେୱ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ହି ଚୋଦନା ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି ପରିହାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପି ଞାଣାନୁପୁବ୍ବିୟା ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରତାୟ ଉପକାରଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସତିପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିଞ୍ଞାୱାରେତି ଛଳଭିଞ୍ଞାୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ଦେସନାୱାରେ । ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ୱାରୋ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ କଥିତାସୁ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ୱିୟ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାପି ଅୱସ୍ସଂ କଥେତବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞାଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତୋ, ନ ଚ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ, ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ପୱେସେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ଅନଭିଞ୍ଞାଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ତଦପରିୟାପନ୍ନତୋ । ଇତି ଏତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତାସମଭିଞ୍ଞାନଂ ଅନ୍ତରା ୱାରୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅୱସରାଭାୱତୋ ଇଧେୱ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନନ୍ତରଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ କଥିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟସ୍ମା ଚା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥନ୍ତରମାହ । ତତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଇଧ ଦସ୍ସନେ ତଦେୱ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଇଦମ୍ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଚିନାତୀତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୩୫) ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ଈଦିସେ ଠାନେ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱା-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋତି ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥନ୍ତରଦସ୍ସନେ ପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ତନା ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ହି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ଜୋତକା ଉପସଗ୍ଗନିପାତା ୟଥା ମଗ୍ଗନିଦସ୍ସନେ ସାଖାଭଙ୍ଗା, ୟଥା ଚ ଅଦିସ୍ସମାନା ଜୋତନେ ପଦୀପାତି ଏୱମୀଦିସେସୁ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଅତ୍ଥନ୍ତରଦସ୍ସନମ୍ହି, ଚ ସଦ୍ଦୋ ୟଦି ଦିସ୍ସତି ।

ସମୁଚ୍ଚୟେ ୱିକପ୍ପେ ସୋ, ଗହେତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା’’ତି ॥

ଅକତସମ୍ମସନସ୍ସାତି ହେତୁଗବ୍ଭପଦଂ । ତଥା କତସମ୍ମସନସ୍ସାତି ଚ । ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଭେରୱମ୍ପି ରୂପଂ ପସ୍ସତୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେନ ଭେରୱଂ ରୂପଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ମଂସଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୋତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିନୋ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଭୟଂ ସନ୍ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉଚ୍ଚୱାଲିକୱାସିମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୩୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ଭେରୱଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେନ ଭେରୱଂ ସଦ୍ଦଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ମଂସସୋତେନ ସୁଣତୋପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଏୱମ୍ପି ହି ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିନୋ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଭୟଂ ସନ୍ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉଚ୍ଚୱାଲିକୱାସିମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ଥେରୋ ହି କୋଞ୍ଚନାଦସହିତଂ ସବ୍ବସେତଂ ହତ୍ଥିନାଗଂ ମାପେତ୍ୱା ଦିସ୍ୱା, ସୁତ୍ୱା ଚ ସଞ୍ଜାତଭୟସନ୍ତାସୋତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୮୮୨; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୩୩) ୱୁତ୍ତୋ । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ କତସମ୍ମସନସ୍ସ ଦିବ୍ବାୟ…ପେ॰… ଭୟଂ ସନ୍ତାସୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୟୱିନୋଦନହେତୁ ନାମ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ କତସମ୍ମସନତା, ତସ୍ସ, ତେନ ୱା ସମ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧେୱାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନନ୍ତରମେୱ । ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ୟଥାପାଠଂ ୟୁତ୍ତତରନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତଂ ପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିପରମ୍ପରାଗତସୁଖଂ ୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ । ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ଝାନାଭିଞ୍ଞାଦୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ୱିସୁଂ ଭୂତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ଧମ୍ମପଦେ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତିଆଦି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।

ଇଧାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମ୍ପି ଖୋ ମହାରାଜ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ…ପେ॰… ପଣୀତତରଞ୍ଚା’’ତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦନତୋ ଇମମେୱ ନୟଂ ୟୁତ୍ତତରନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିତୋୱାତି ଅଭିଞ୍ଞାନମାଦିମ୍ହିୟେୱ ।

ମନୋମୟିଦ୍ଧିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୬-୭.ମନୋମୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ମୟସଦ୍ଦୋ ଅପରପଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରପଦପୂରଣନିବ୍ବତ୍ତିଆଦୀସୁ ଅନେକେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଆଗତୋ । ଇଧ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ଆଚରିୟେନାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୩୬, ୨୩୭) ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୯୭) ପନ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନମନେନ ନିମ୍ମିତତ୍ତା ମନୋମୟ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ, ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ, ଅଧିଟ୍ଠାନମନେନ ଚାତି ଉଭୟଥାପି ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ। ଅଙ୍ଗଂ ନାମ ହତ୍ଥପାଦାଦିତଂତଂସମୁଦାୟଂ, ପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ନାମ କପ୍ପରଜଣ୍ଣୁଆଦି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୁଦାୟେ ଅୱୟୱଂ । ‘‘ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟେୱ ଅହୀନତା, ନ ତୁ ଅପ୍ପଣୀତତା, ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱୋ ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ସଣ୍ଠାନୱସେନେୱ । ନିମ୍ମିତରୂପେ ହି ପସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଣ୍ଠାନୱସେନ ଅୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନାୱ ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନମ୍ପି ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଣ୍ଠାନୱସେନାତି ଚ କମଲଦଲାଦିସଦିସସଣ୍ଠାନମତ୍ତୱସେନ, ନ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । ‘‘ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗିଂ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦ୍ଧିମତା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱିଦ୍ଧକଣ୍ଣୋତି କୁଲଚାରିତ୍ତୱସେନ କଣ୍ଣାଲଙ୍କାରପିଳନ୍ଧନତ୍ଥଂ ଅୱିଜ୍ଝିତକଣ୍ଣୋ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାକାରେହୀ’’ତି, ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାୱୟୱୱିସେସାଦିସବ୍ବାକାରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ଇଦ୍ଧିମତା ।

ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ପାଳିୟମ୍ପି ୱିଭାୱିତୋତି ଆହ ‘‘ମୁଞ୍ଜମ୍ହା ଈସିକନ୍ତିଆଦିଉପମାତ୍ତୟମ୍ପି ହି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ମୁଞ୍ଜମ୍ହା ଈସିକନ୍ତିଆଦି ଉପମାମତ୍ତଂ। ୟମ୍ପି ହି ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଉପମାମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ନିୱତ୍ତେତି, ‘‘ୟମ୍ପି ହୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ତସ୍ସ ଉପମାଭାୱଂ ସମତ୍ଥେତି । ନିୟତାନପେକ୍ଖେନ ଚ ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ମୁଞ୍ଜମ୍ହା ଈସିକ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି । ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାତି ସଣ୍ଠାନତୋପି ୱଣ୍ଣତୋପି ଅୱୟୱୱିସେସତୋପି ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂୟେୱ । କଥଂ ସଦିସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଞ୍ଜସଦିସା ଏୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ମୁଞ୍ଜଂ ନାମ ତିଣୱିସେସୋ, ୟେନ କୋଚ୍ଛାଦୀନି କରୋନ୍ତି । ‘‘ପୱାହେୟ୍ୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଅନ୍ତୋ ଠିତା ଏୱ ଈସିକା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅନ୍ତୋ ଈସିକା ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା । ଈସିକାତି ଚ କଳୀରୋ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘କଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୩୯୯) ୱୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟାୟ କୋସିୟାତି ପରିୱଟ୍ଟୁଲାୟ ଅସିକୋସିୟା । ପତ୍ଥଟାୟାତି ପଟ୍ଟିକାୟ । କରଡିତବ୍ବୋ ଭାଜେତବ୍ବୋତି କରଣ୍ଡୋ, ପେଳା । କରଡିତବ୍ବୋ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି କରଣ୍ଡୋ, ନିମ୍ମୋକଂ । ଇଧାପି ନିମ୍ମୋକମେୱାତି ଆହ ‘‘କରଣ୍ଡାତି ଇଦମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ୱିଲୀୱକରଣ୍ଡୋ ନାମ ପେଳା । କସ୍ମା ଅହିକଞ୍ଚୁକସ୍ସେୱ ନାମଂ, ନ ୱିଲୀୱକରଣ୍ଡକସ୍ସାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତି ‘‘ଅହିକଞ୍ଚୁକୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା, ସ୍ୱେୱ ଅହିନା ସଦିସୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘କରଣ୍ଡାୟାତି ପେଳାୟ, ନିମ୍ମୋକତୋତି ଚ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୩୯୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପେଳାଗହଣଂ ଅହିନା ଅସଦିସତାୟ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ୟଜ୍ଜେୱଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପନ ମହାରାଜ ପୁରିସୋ ଅହିଂ କରଣ୍ଡା ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’’ତି ପୁରିସସ୍ସ କରଣ୍ଡତୋ ଅହିଉଦ୍ଧରଣୂପମାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ନ ହି ସୋ ହତ୍ଥେନ ତତୋ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ସକ୍କାତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ‘‘ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’’ତି ହି ଅନିୟମୱଚନେପି ହତ୍ଥେନ ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସେୱ ପାକଟତ୍ତା ତଂଦସ୍ସନମିୱ ଜାତଂ । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥେନ ଉଦ୍ଧରମାନୋ ୱିୟ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି । ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସ ହେତୁଦସ୍ସନଂ । ଅହିନୋ ନାମ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସଜାତିଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ଉପପତ୍ତିୟଂ, ଚୁତିୟଂ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେ, ସମାନଜାତିୟା ମେଥୁନପଟିସେୱନେ, ଜିଣ୍ଣତଚାପନୟନେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ’’ତି । ଉରଗଜାତିୟମେୱ ଠିତୋ ପଜହତି, ନ ନାଗିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞଜାତିରୂପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ମହିଦ୍ଧିକେ ନାଗେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସରୀରଂ ଖାଦୟମାନଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ତଚଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଖାଦୟମାନଂ ୱିୟ । ପୁରାଣତଚଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଜିଣ୍ଣତାୟ କତ୍ଥଚି ମୁତ୍ତଂ କତ୍ଥଚି ଓଲମ୍ବିତଂ ଜିଣ୍ଣତଚଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଚତୂହୀତି ‘‘ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ, ନିସ୍ସାୟ, ଥାମେନ, ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହି କାରଣେହି । ତତୋତି କଞ୍ଚୁକତୋ । ଅଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ । ଚିତ୍ତେନାତି ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତେନେୱ, ନ ହତ୍ଥେନ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପୁରିସୋ ଅହିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଇମଂ ଅହିଂ କଞ୍ଚୁକତୋ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅହିଂ କରଣ୍ଡା ଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଏୱମସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ଅହି, ଅୟଂ କରଣ୍ଡୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅହି, ଅଞ୍ଞୋ କରଣ୍ଡୋ, କରଣ୍ଡା ତ୍ୱେୱ ଅହି ଉବ୍ଭତୋ’’ତି, ଏୱମେୱ…ପେ॰… ସୋ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତି…ପେ॰… ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୯. ଭାଜନାଦିୱିକତିକିରିୟାନିସ୍ସୟଭୂତା ସୁପରିକମ୍ମକତମତ୍ତିକାଦୟୋ ୱିୟ ୱିକୁବ୍ବନକିରିୟାନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୪୧. ପୁବ୍ବେ ନୀୱରଣପ୍ପହାନୱାରେ ୱିୟ କନ୍ତାରଗ୍ଗହଣଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ଖେମମଗ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କସ୍ମା ପନ ଖେମମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନଂ, ନ କନ୍ତାରମଗ୍ଗସ୍ସ, ନନୁ ଉପମାଦସ୍ସନମତ୍ତମେତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଅପ୍ପଟିଭୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ପନ ଖେମମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଗହଣକାରଣଦସ୍ସନଂ । ୱାତାତପାଦିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ସୀସେ ସାଟକଂ କତ୍ୱା । ତଥା ତଥା ପନ ପରିପୁଣ୍ଣୱଚନଂ ଉପମାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପମେୟ୍ୟସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଚ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ, ହେତୁଦାହରଣଭେଦ୍ୟଭେଦକାଦିସମ୍ପନ୍ନୱଚନେନ ଚ ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକାନଂ ଚିତ୍ତାରାଧନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସୁଖଂ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ଅକିଚ୍ଛଂ ଅକସିରେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଚ ।

୨୪୩. ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋପି ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୁୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ୟୁୱସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବମେୱ ଦହରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତରୁଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୟୁୱାପି କୋଚି ଅନିଚ୍ଛନକୋ, ଅନିଚ୍ଛନତୋ ଚ ଅମଣ୍ଡନଜାତିକୋତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମଣ୍ଡନଜାତିକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡନଜାତିକାଦିସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବମେୱ ୟୁୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋବ୍ବନ୍ନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଞ୍ହି ୟଥାକ୍କମଂ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବୱିସେସକଭାୱେନ ୱଚନତୋ ତଥା ସଂୱଣ୍ଣନା କତା, ଇତରଥା ଏକକେନାପି ପଦେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଧିଗମିକା ସପରିୱାରା ସଂୱଣ୍ଣନାୱ କାତବ୍ବା ସିୟାତି । ‘‘ମଣ୍ଡନପକତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଦିୱସସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । କଣିକସଦ୍ଦୋ ଦୋସପରିୟାୟୋ, ଦୋସୋ ଚ ନାମ କାଳତିଲକାଦୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କାଳତିଲକା’’ତିଆଦିନା । କାଳତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ କାଳତିଲକାନି, କାଳା ୱା କମ୍ମାସା, ୟେ ‘‘ସାସପବୀଜିକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ ତିଲକାନି । ୱଙ୍ଗଂ ନାମ ୱିୟଙ୍ଗଂ ୱିପରିଣାମିତମଙ୍ଗଂ । ୟୋବ୍ବନ୍ନପୀଳକାଦୟୋ ମୁଖଦୂସିପୀଳକା, ୟେ ‘‘ଖରପୀଳକା’’ ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ମୁଖଚ୍ଛାୟଂ । ମୁଖେ ଗତୋ ଦୋସୋ ମୁଖଦୋସୋ। ଲକ୍ଖଣୱଚନମତ୍ତମେତଂ ମୁଖେ ଅଦୋସସ୍ସପି ପାକଟଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ୟଥା ୱା ମୁଖେ ଦୋସୋ, ଏୱଂ ମୁଖେ ଅଦୋସୋପି ମୁଖଦୋସୋତି ସରଲୋପେନ ୱୁତ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସତୋପି ଅନେକତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା, ପିସଦ୍ଦଲୋପେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱୁତ୍ତୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ମୁଖଦୋସୋ ଚ ମୁଖଅଦୋସୋ ଚ ମୁଖଦୋସୋତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ‘‘ପରେସଂ ସୋଳସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସାୱସିଟ୍ଠସ୍ସ, ଗାହୋ ନିଦସ୍ସନାଦିନା ।

ଅପିସଦ୍ଦାଦିଲୋପେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ॥

ଅସମାନେ ସଦ୍ଦେ ତିଧା, ଚତୁଧା ଚ ସମାନକେ ।

ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସତୋପି, ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା’’ତି ॥

‘‘ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ସୋଳସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ।

୨୪୫.ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣୂପମାୟନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ, ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେ ୱା ଦସ୍ସିତାୟ ଉପମାୟ । କସ୍ମା ପନ ପାଳିୟଂ ଗାମତ୍ତୟମେୱ ଉପମାନେ ଗହିତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ତଂ ଦିୱସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଦିୱସଂ କତକିରିୟା ନାମ ପାକତିକସତ୍ତସ୍ସାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟା ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ଦିୱସଂ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଗାମତ୍ତୟମେୱ ଭଗୱତା ଗହିତଂ, ନ ତଦୁତ୍ତରୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ତଂଦିୱସଗ୍ଗହଣଂ ନତ୍ଥି, ଗାମତ୍ତୟଗ୍ଗହଣେନ ପନ ତଦହେୱ କତକିରିୟା ଅଧିପ୍ପେତାତି ମନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଂଦିୱସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂଦିୱସଗତଗାମତ୍ତୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ମହାଭିନୀହାରେହି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଲାଭୀନଂ ତୀସୁପି ଭୱେସୁ କତକିରିୟା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟା ହୋତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତଦତ୍ଥମ୍ପି ହି ଗାମତ୍ତୟଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ତୀସୁ ଭୱେସୁ କତକିରିୟାୟାତି ଅଭିସମ୍ପରାୟେସୁ ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ପନ ଇଦାନି, ପୁବ୍ବେ ଚ କତକିଚ୍ଚସ୍ସ ।

୨୪୭. ପାଳିୟଂ ରଥିକାୟ ୱୀଥିଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତେତି ଅଞ୍ଞାୟ ରଥିକାୟ ଅଞ୍ଞଂ ରଥିଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତେ’’ତି, ତଂତଂକିଚ୍ଚୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ରଥିୱୀଥିସଦ୍ଦାନମେକତ୍ଥତ୍ତା । ସିଙ୍ଘାଟକମ୍ହୀତି ୱୀଥିଚତୁକ୍କେ । ପାସାଦୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କରଜକାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବଦସ୍ସନସିଦ୍ଧିତୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁମତୋ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସମଧିଗମୋ । ୟଥାହ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ମଗ୍ଗୋ ଦିବ୍ବସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୬୧) । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅୟମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ଗେହଂ ପୱିସନ୍ତୋ, ତତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱିସନ୍ତୋ, ତତୋ ଚ ୱିଜାତିୱସେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟା ଗେହସଦିସତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାତରଂ କୁଟିକଂ ବ୍ରୂସି, ଭରିୟଂ ବ୍ରୂସି କୁଲାୱକ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯) । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ଗେହଂ ପୱିସନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଓକ୍କମନ୍ତୋ, ଗେହା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଚୱନୱସେନ ଅପକ୍କମନ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଗେହସଦିସତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଗହକାରକ ଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁନ ଗେହଂ ନ କାହସୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୪) ।

ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକସତ୍ତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନକସତ୍ତା । ଅବ୍ଭୋକାସଟ୍ଠାନେତି ଅଜ୍ଝୋକାସଦେସଭୂତେ । ମଜ୍ଝେତି ନଗରସ୍ସ ମଜ୍ଝଭୂତେ ସିଙ୍ଘାଟକେ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେକଦେସେ । ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକସତ୍ତା । ଇମିନା ହି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଜାତସଂୱଦ୍ଧେ ସତ୍ତେ ୱଦତି, ‘‘ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକସତ୍ତା’’ତି ପନ ଏତେନ ତଥା ଅନିୟମିତକାଲିକେ ସାଧାରଣସତ୍ତେ । ଏୱଞ୍ହି ତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସଞ୍ଚରଣକସନ୍ନିସିନ୍ନକଜନୋପମତା ଉପପନ୍ନା ହୋତୀତି । ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଆୱିଭୂତକାଲୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଅନିୟମତୋ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ଚାୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥା, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ତୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତି ଚତୁୱୋକାରଭୱସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ । ନ ହି ସୋ ଅରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣୋତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇଦନ୍ତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୪୭) ଅୟମେତ୍ଥ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତି, ଏୱଂ ସତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅନୁୟୋଗୋ ପରିହରିତୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି – ନନୁ ଚାୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥା, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ’’ତିଆଦିନା ଅୱିସେସତୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୂପଗସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ । ନ ହି ସୋ ଅରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣୋତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ପାଳିୟମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅନୁୟୋଗୋ ପରିହରିତୋତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ସୋ ପାଳିୟଂ ପରିହରିତୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ତସ୍ସା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋ । ଦେସନାସୁଖତ୍ଥମେୱାତି କେୱଲଂ ଦେସନାସୁଖତ୍ଥଂ ଏୱ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଚତୁୱୋକାରଭୱୂପଗାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆୱିଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପଭୱ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତି ୱା ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି କାମାୱଚରଭୱତୋ, ରୂପାୱଚରଭୱତୋ ଚ ଚୱମାନେତି ୱା କାମାୱଚରଭୱେ, ରୂପାୱଚରଭୱେ ଚ ଉପପଜ୍ଜମାନେତି ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ହି ଦେସନା ୟଥାରହଂ ଭେଦ୍ୟଭେଦକାଦିୱିଭାୱନେନ ସୁଖାସୁଖାୱବୋଧା ଚ ନ ହୋତି, ଅୱିସେସେନ ପନ ଏୱମେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନା ସୁଖାସୁଖାୱବୋଧା ଚ । ଦେସେତୁଂ, ଅୱବୋଧେତୁଞ୍ଚ ସୁକରତାପୟୋଜନଞ୍ହି ‘‘ଦେସନାସୁଖତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଗୋଚରଭୂତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନମଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୮.ଇଧ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ । ୱିପସ୍ସନାପାଦକନ୍ତି ଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ, ୱିପସ୍ସନା ଚ ନାମେସା ତିୱିଧା ୱିପସ୍ସକପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱିପସ୍ସନା, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱିପସ୍ସନା, ସାୱକାନଂ ୱିପସ୍ସନା ଚାତି । ତତ୍ଥ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚିନ୍ତାମୟଞାଣସମ୍ବନ୍ଧିକା ସୟମ୍ଭୁଞାଣଭୂତା, ସାୱକାନଂ ପନ ସୁତମୟଞାଣସମ୍ବନ୍ଧିକା ପରୋପଦେସସମ୍ଭୂତା । ସା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅୱସେସରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ଅନେକଧା, ଅରୂପମୁଖୱସେନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତରମୁଖୱସେନ ଅନେକଧା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୬୪) ନାନାନୟତୋ ୱିଭାୱିତା, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ପଭେଦଗମନତୋ ନାନାନୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମତରଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ହୋତି, ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ମହାୱଜିରଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ପାଦକଭାୱେନ ସମାପଜ୍ଜିୟମାନା ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ଦେୱସିକଂ ସତ୍ଥୁ ୱଳଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସ୍ୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୁସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪୪) ଉଦ୍ଦେସତୋ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋ, ତତୋ ସୋ ଅତ୍ଥିକେହି ଗହେତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ସାୱକାନଂ ୱିପସ୍ସନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା ।

‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ଇଦଂ କିରିୟାପୟୋଜନଭୂତେ ତଦତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଅସତିପି ପୟୋଜନୱାଚକେ ପୟୋଜନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଖୟଞାଣନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ନିବ୍ବାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଇଧ ଖୟୋ ନାମ, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଖୟଞାଣଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ, ତଦତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେପେତି ପାପଧମ୍ମେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଖୟୋ, ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ପନ ପାପକ୍ଖୟୋ ଆସୱକ୍ଖୟେନ ୱିନା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଦୁକମାତିକା ୧୪୮) ଏତ୍ଥ ଖୟଗ୍ଗହଣେନ ଆସୱକ୍ଖୟୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ଇମିନା । ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣନ୍ତି ଆସୱାନମନୁପ୍ପାଦଭୂତେ ଅରିୟଫଲେ ଞାଣଂ । ଖୀୟିଂସୁ ଆସୱା ଏତ୍ଥାତି ଖୟୋ, ଫଲଂ । ସମିତପାପତାୟ ସମଣୋ, ସମିତପାପତା ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅରହତ୍ତଫଲେନେୱାତି ଆହ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଫଲ’’ନ୍ତି । ଖୟାତି ଚ ଖୀଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀୟନ୍ତି ଆସୱା ଏତ୍ଥାତି ଖୟୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ପନ ସମାସୱସେନ ଦ୍ୱିଭାୱଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଆସୱକ୍ଖୟପଦଗ୍ଗହଣଂ ।

‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସା’’ତିଆଦିଗାଥା ଧମ୍ମପଦେ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) । ତତ୍ଥ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋତି ଗରହସଞ୍ଞିନୋ । ଅରାତି ଦୂରା । ‘‘ଅରା ସିଙ୍ଘାମି ୱାରିଜ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ଜା॰ ୧.୬.୧୧୬) ୱିୟ ହି ଦୂରତ୍ଥୋୟଂ ନିପାତୋ । ‘‘ଆରା’’ତିପି ପାଠୋ । ଅରାସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଆରାସଦ୍ଦୋପି ଦୂରତ୍ଥେ ଏକୋ ନିପାତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦେୱ ହି ପଦଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଉଦାହଟଂ । କାମଞ୍ଚ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତା ଆରା ଦୂରଂ ଗତୋୱ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୫୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଆସୱୱଡ୍ଢିୟା ସଙ୍ଖାରେ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିସଙ୍ଖାରତୋ ସୁୱିଦୂରଦୂରୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆସୱକ୍ଖୟପଦଂ ୱିସଙ୍ଖାରାଧିୱଚନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ଖୟନଂ ଖୟୋ, ଆସୱାନଂ ଖଣନିରୋଧୋ । ସେସଂ ତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଭଙ୍ଗୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଇଧ ପନ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ମଗ୍ଗୋପି ଅୱିନାଭାୱତୋ । ନ ହି ନିବ୍ବାନମନାରବ୍ଭ ମଗ୍ଗେନେୱ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀତି ।

ତନ୍ନିନ୍ନନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣେ ନିନ୍ନଂ । ସେସଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପାଳିୟଂ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଚ ତଦା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋତି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସେନ ପଜାନନମେୱ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନା’’ତି ଇମିନା । ରସୋତି ସଭାୱୋ ରସିତବ୍ବୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି କତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ରସୋ ସରସୋ, ସୋ ଏୱ ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନଞ୍ଚ ନାମ ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ସରୂପାଦିପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ତଥା ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦେତି ଏତସ୍ମାତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଚ । ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣଭୂତଂ ଆଗମ୍ମ । ଠାନନ୍ତି ହି କାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତତାୟାତି କତ୍ୱା । ତଦୁଭୟଂ ପତ୍ୱାତି ଚ ତଦୁଭୟୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଦୁଭୟସ୍ସ ପତ୍ତି ୱିୟ ୱୁତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ହି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି, ନ ତଦୁଭୟସ୍ସ । ଅପିଚ ପତ୍ୱାତି ପାପୁଣନହେତୁ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସମାପଜ୍ଜନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମାନକତ୍ତୁକେ ୱିୟ ହି ସମାନକତ୍ତୁକେପି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ପୱତ୍ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ପାକଟା । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ‘‘ନ ପୱତ୍ତତି ତଦୁଭୟମେତେନା’’ତି କତ୍ୱା, ଅପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱା ‘‘ନ ପୱତ୍ତତି ତଦୁଭୟମେତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା, ଅନେନ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସ୍ସ ପନ ଗହଣଂ ତଂନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ତସ୍ସାପି ନିରୁଜ୍ଝନଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିବ୍ବାନପଦେୟେୱ ତ-ସଦ୍ଦୋ ନିୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁନ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବନାମିକଞ୍ହି ପଦଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗାହକଂ, ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ୱା । ତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ । ସମ୍ପାପକନ୍ତି ସଚ୍ଛିକରଣୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ପାପକଂ, ଏତେନ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗମୟତି, ଗଚ୍ଛତି ୱା ଏତାୟାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ, ସାୟେୱ ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’’ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି ।

କିଲେସୱସେନାତି ଆସୱସଙ୍ଖାତକିଲେସୱସେନ । ତଦେୱ ଆସୱପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ଆହ, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିୟାୟଦେସନାଭାୱୋ ନାମ ହି ଆୱେଣିକୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଆସୱାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାୟୋୱ ଅତ୍ଥି, ନ ସେସସଚ୍ଚପରିୟାୟୋ, ଅଥ କସ୍ମା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତସଚ୍ଚାନିୟେୱ କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ପୁନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ପନ ସେସସଚ୍ଚାନଂ ତଂସମୁଦୟାଦିପରିୟାୟୋପି ଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାୟଭୂତଆସୱସମ୍ବନ୍ଧାନି ହି ଆସୱସମୁଦୟାଦୀନୀତି, ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ଆସୱାନମେୱ ଗହଣଂ, ନ ସେସକିଲେସାନଂ ତଥା ଅନାରଦ୍ଧତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୩; ୩.୧୯) ଆସୱୱିମୁତ୍ତସୀସେନେୱ ସବ୍ବକିଲେସୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋୱ ଇଧ କଥିତୋ ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ମିସ୍ସକତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେସୀ’’ତି । ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନା ତୟୋପି ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟା ୱୁତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚପଜାନନାୟ ଏୱ ଚତୁକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ, ପହାନାଭିସମୟୋ ପନ ପାରିସେସତୋ ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଚତ୍ତାରି ହି କିଚ୍ଚାନି ଚତୁସଚ୍ଚପଜାନନାୟ ଏୱ ସିଦ୍ଧାନି । ୟଥାହ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୯) । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ଚ ହେତୁନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ଜାନନହେତୁ ପସ୍ସନହେତୁ କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜନା । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାନନପସ୍ସନକିରିୟାନଂ, ୱିମୁଚ୍ଚନକିରିୟାୟ ଚ ସମାନକାଲତା, ତଥାପି ଧମ୍ମାନଂ ସମାନକାଲିକାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ସହଜାତାଦିକୋଟିୟା ଲବ୍ଭତୀତି, ହେତୁଗବ୍ଭୱିସେସନତାଦସ୍ସନମେତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ଭୱାସୱଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିୟ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାପି ସମୱରୋଧୋତି ଦିଟ୍ଠାସୱସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅଧୁନା ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ପୋରାଣୋ, ପଚ୍ଛା ପମାଦଲିଖିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୪) ଅନେକାସୁପି ତଥେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧୋ ଅନିୟମିତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନିୟମିତକାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ଅଭିସମୟକାଲେ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋ ଚ କାମଂ କସ୍ସଚି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପରଂ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଅତୀତକାଲିକୋ ଏୱ, ସବ୍ବପଠମଂ ପନସ୍ସ ଅତୀତକାଲିକତ୍ତଂ ଫଲକ୍ଖଣେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ସେସାନି ନିରୱସେସାନି ଗହେତବ୍ବାନି, ଏକଦେସାନି ୱା ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ‘‘ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟା’’ତି ପଦପରିୟୋସାନେହି । ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ । ଭୂମିନ୍ତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଫଲମେୱ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତା ଭୂମି, ଅଥ କଥଂ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି କମ୍ମସ୍ସ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ପଜାନାତି, ୟସ୍ମା ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହି ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତେନ ଞାଣେନା’’ତି ହି ୟଥାରୁତତୋ, ଅୱିନାଭାୱତୋ ଚ ଗହିତେନ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୋତୁଜନାନଂ ସୁୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପରମ୍ମୁଖା ୱିୟ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ‘‘କତମା ପନା’’ତିଆଦିନା । ୟେନ ପନାଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦନା କତା, ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ପକାସେତ୍ୱା ପରିହାରଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ନ ତାୱ…ପେ॰… ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା’’ତି ୱକ୍ଖମାନମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ମନସି କତ୍ୱା ଅୟଂ ଚୋଦନା ସମୁଟ୍ଠାପିତା, ତତ୍ଥ ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତାଜାତି ଖୀଣାତି ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅତୀତା ଜାତି, ନ ତାୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଖୀଣା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା’’ତି, ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପୁରିମତରମେୱ ନିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ଖୀଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଅନାଗତା ଅସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ’’ତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅନାଗତଭାୱସାମଞ୍ଞମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଲେସେନ ଚୋଦନାଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ୱଦତି, ନ ଅନାଗତୱିସେସଂ ଅନାଗତେ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଖେପନପୟୋଗାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ହି ପୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନାଗତୱିସେସୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ଚ ଖେପନେ ୱାୟାମୋପି ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅନାଗତୱିସେସୋତି ଚ ଅଭାୱିତେ ମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ଅନନ୍ତରଜାତିଭେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଅସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟାତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା’’ତି, ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନତାୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ହି ଜାତି । ‘‘ୟା ପନା’’ତିଆଦିନା ପନ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ କିଲେସହେତୁୱିନାସନମୁଖେନ ଅନାଗତଜାତିୟା ଏୱ ଖୀଣଭାୱୋ ପକାସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୂତି ଭୱତ୍ତୟଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୱସେସତୋ ଜାତିୟା ଖୀଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବପଦଦ୍ୱୟେପେତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ । ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ତଂ ସୋ’’ତିଆଦି ‘‘କଥଞ୍ଚ ନଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଚୋଦନାୟ ସୋଧନାୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଜାତିଂ । ସୋତି ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ପଜାନନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରମ୍ପରାୟ ତଥା ପଜାନନା ସିଦ୍ଧାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତରୱିଭାୱନତ୍ଥମେୱ ହି ‘‘ଜାନନ୍ତୋ ପଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଜାନନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ଜାନନହେତୁ ୱା ପଜାନାତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନାମ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ସମନ୍ତତୋ ନିରୱସେସେନ ୱସିତଂ ପରିଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନିଦଂ ସୋ ଅତୀତକାଲୱସେନ ପଜାନାତୀତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକୋପି ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ଦକ୍ଖିଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ତଥା ଏୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱସନ୍ତି ନାମାତି ୱସନ୍ତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ୱୁତ୍ଥୱାସା । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ଥୱାସତ୍ତା । ନନୁ ଚ ‘‘ସୋ ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନମ୍ପି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ହି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନମ୍ପି ସେସାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାନୁଗୁଣାୱ ପୱତ୍ତି, ଇତରସଚ୍ଚେସୁ ଚ ନେସଂ ପହାନାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତି ପାକଟା ଏୱାତି । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାପି ୟାୱଦେୱ ସମୁଦୟପହାନତ୍ଥାତି କତ୍ୱା ତଦତ୍ଥେୟେୱ ତାସଂ ପକ୍ଖିପନେନ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖମୂଲଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ତଦେୱ ପକାରନ୍ତରେନ ୱିଭାୱେତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଅତୀତନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ’’ତିଆଦି । ଇମେ ପକାରା ଇତ୍ଥଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇତ୍ଥଭାୱାୟା’’ତି ଇମିନା, ଆୟ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ, ତଦତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପନ ପକାରା ଅରିୟମଗ୍ଗବ୍ୟାପାରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଦୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟା’’ତି । ତେ ହି ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ମଗ୍ଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତେ ତଂକିଚ୍ଚପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟପି ସୁଖେନ ସିଦ୍ଧିତୋ । ଏୱଂ ସାଧାରଣତୋ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁକିଚ୍ଚୱସେନ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ତେସୁପି କିଚ୍ଚେସୁ ପହାନମେୱ ପଧାନଂ ତଦତ୍ଥତ୍ତା ଇତରେସଂ ପରିଞ୍ଞାଦୀନନ୍ତି ତଦେୱ ୱିସେସତୋ ପକାସେତୁଂ ‘‘କିଲେସକ୍ଖୟଭାୱାୟ ୱା’’ତି ଆହ ।

ଅପିଚ ପୁରିମନୟେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରମ୍ପରାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଧାନତ୍ତା ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିଧିମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଅୟଂ ପକାରୋ ଇତ୍ଥଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ଆୟସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପଦାନୱଚନସ୍ସ କାରିୟଭୂତୋ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇତ୍ଥଭାୱତୋ’’ତି ଇମିନା । ‘‘ଇମସ୍ମା ଏୱଂ ପକାରା’’ତି ପନ ୱଦନ୍ତୋ ପକାରୋ ନାମ ପକାରୱନ୍ତତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ସୋ ଭେଦୋ ଅସ୍ସ, ତସ୍ସେୱ ସୋ ପକାରୋ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥଂ-ସଦ୍ଦୋ ପକାରୱନ୍ତୱାଚକୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଭେଦେପି ସତି ଅୱୟୱାୱୟୱିତାଦିନା ଭେଦପରିକପ୍ପନାୱସେନ ସିୟା କିଞ୍ଚି ଭେଦମତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପକାରୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟମିଧ ଟୀକାୟଂ, (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୪୮) ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାୱିନୟଟୀକାଦୀସୁ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪) ଚ ଆଗତନୟୋ ।

ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନୁସାରେନ ଏୱମିଚ୍ଛନ୍ତି – ଅୟଂ ପକାରୋ ଅସ୍ସାତି ଇତ୍ଥଂ, ପକାରୱନ୍ତୋ । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ପକାରୋ, ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତ୍ଥଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂ ପକାରା’’ତି ଆହାତି । ପଠମୱିକପ୍ପେପି ୟଥାରହଂ ଏସ ନୟୋ । ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନଖନ୍ଧସନ୍ତାନାତି ସରୂପକଥନଂ । ଅପରନ୍ତି ଅନାଗତଂ । ‘‘ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଇଦାନି ପାଠୋ, ‘‘ଇମେ ପନ ଚରିମକତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ପନ ମଜ୍ଝିମାଗମୱିନୟଟୀକାଦୀସୁ, (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪) ଇଧ ଚ ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୪୮) ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଚରିମକତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତାତି ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତଭାୱକଥିତା । ପରିଞ୍ଞାତାତି ମଗ୍ଗେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଞାତା । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ଅନୋକାସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଏତେନ ହି ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପରିଞ୍ଞାମୂଲାଭାୱେନ ଅପତିଟ୍ଠାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପରିଞ୍ଞାମୂଲିକା ହି ପତିଟ୍ଠା, ତଦଭାୱତୋ ପନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ । ୟଥାହ ‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ, ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ, ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହା, ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬; ମହାନି॰ ୭) । ତଦୁପମଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟା’’ତି ଇମିନା, ୟଥା ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ମୂଲାଭାୱତୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ଅନୋକାସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଅପରିଞ୍ଞାମୂଲାଭାୱତୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନା । ଚରିମକଚିତ୍ତନିରୋଧେନାତି ପରିନିବ୍ବାନଚିତ୍ତନିରୋଧେନ । ଅନୁପାଦାନୋତି ଅନିନ୍ଧନୋ । ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱନ୍ତି ୟେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ତଥା ତଥା ପରିକପ୍ପନାସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ସାପି ଧରମାନକପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ପଣ୍ଣତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ୟଥା ‘‘ପଞ୍ଞାସ ପଣ୍ଣାସା’’ତି । ପଞ୍ଞାସ ପଣ୍ଣାଦେସୋତି ହି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି ।

୨୪୯. ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଂଖିପତି ସଙ୍କୁଚିତୋ ଭୱତୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ । ତଞ୍ହି ପବ୍ବତପାଦତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ବହୁଲଂ ସଂଖିତ୍ତଂ ସଙ୍କୁଚିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ’’ତି, ପବ୍ବତସିଖରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ସଙ୍ଖିପୀୟତି ପବ୍ବତଭାୱେନ ଗଣୀୟତୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ପବ୍ବତପରିୟାପନ୍ନୋ ପଦେସୋ, ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତପରିୟାପନ୍ନେ ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋତି । ଅନାୱିଲୋତି ଅକାଲୁସିୟୋ, ସା ଚସ୍ସ ଅନାୱିଲତା କଦ୍ଦମାଭାୱେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିକ୍କଦ୍ଦମୋ’’ତି । ସପତି ଅପଦାପି ସମାନା ଗଚ୍ଛତୀତି ସିପ୍ପି, ଖୁଦ୍ଦକା ସିପ୍ପି ସିପ୍ପିୟୋ କା-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା, ୟୋ ‘‘ମୁତ୍ତିକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୱତି ପସୱତୀତି ସମ୍ବୁକୋ, ୟଂ ‘‘ଜଲସୁତ୍ତି, ସଙ୍ଖଲିକା’’ତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ସମାହାରେ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ନପୁଂସକପୟୋଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକ’’ନ୍ତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ସକ୍ଖରାତି ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା ପାସାଣା । କଥଲାନୀତି କପାଲଖଣ୍ଡାନି । ସମୂହୱାଚକସ୍ସ ଘଟାସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗସ୍ସାପି ଦିସ୍ସନତୋ ‘‘ଗୁମ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଘଟା’’ତି ଇମିନା ।

କାମଞ୍ଚ ‘‘ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମ୍ପି ସକ୍ଖରକଥଲମ୍ପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସକ୍ଖରକଥଲଂ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମଚ୍ଛଗୁମ୍ବାନି ଚରନ୍ତିପି ତିଟ୍ଠନ୍ତିପି, ତଥାପି ସହଚରଣନୟେନ ସବ୍ବାନେୱ ଚରନ୍ତି ୱିୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲଂ ତିଟ୍ଠତିୟେୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିନା ପନ ସହଚରଣନୟଂ । ପନ-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସଂସୂଚନେ, ତଥାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରନ୍ତରାତି ବହୂନଂ ଗାୱୀନମନ୍ତରନ୍ତରା ଠିତାସୁ ଗାୱୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି । ଗାୱୋତି ଗାୱିୟୋ । ଇତରାପୀତି ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି । ଚରନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସହଚରଣନୟେନ । ତିଟ୍ଠନ୍ତମେୱାତିଆଦୀସୁ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମଚ୍ଛଗୁମ୍ବାନଂ ଚରଣକିରିୟାୟପି ୟୋଗତୋ ଠାନକିରିୟାୟ ଅନେକନ୍ତତ୍ତା ଏକନ୍ତତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତମେୱ ନ କଦାଚିପି ଚରନ୍ତଂ ସକ୍ଖରକଥଲଂ ଉପାଦାୟ ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମ୍ପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ତେସଂ ଠାନକିରିୟମୁପାଦାୟ । ତେସଂ ପନ ଚରଣକିରିୟମୁପାଦାୟ ‘‘ଚରନ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ପି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ହେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରମ୍ପି ଦ୍ୱୟନ୍ତି ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମଚ୍ଛଗୁମ୍ବଂ ପଦୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ସିପ୍ପିୟସମ୍ବୁକମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମେୱ । ଚରନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ତେସଂ ଠାନକିରିୟମୁପାଦାୟ ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ପି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ, ଏୱମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ସହଚରଣନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ୟଥାଲାଭନୟୋପି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଂ ୱା ଇମାୟ ସହଚରିୟାୟ, ୟଥାଲାଭଗ୍ଗହଣଂ ପନେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସକ୍ଖରକଥଲସ୍ସ ହି ୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି, ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକସ୍ସ ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପୀତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୪୯) । ଅଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସହୟୋଗୀୱସେନ ଦେସନାମତ୍ତଂ ପତି ସହଚରଣନୟୋ, ସାଧାରଣତୋ ଦେସିତସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱୱସେନ ୱିୱେଚନଂ ପତି ୟଥାଲାଭନୟୋତି ଉଭୟଥାପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି – ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲଂ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ଇତରାନି ଚରନ୍ତିପି ତିଟ୍ଠନ୍ତିପୀ’’ତି ଇମିନା ୟଥାଲାଭନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱେଚିତତ୍ତା, ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିନା ପନ ସହଚରଣନୟୋ ଅଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସହୟୋଗୀୱସେନ ଦେସନାମତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାୱିତତ୍ତାତି, ତଦେତମ୍ପି ଅନୁପୱଜ୍ଜମେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ତଥା ଦସ୍ସନସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ତୀରେତି ଉଦକରହଦସ୍ସ ତୀରେ । ଉଦକରହଦୋ ଚ ନାମ କତ୍ଥଚି ସମୁଦ୍ଦୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରହଦୋପି ତତ୍ଥ ଗମ୍ଭୀରୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ସରିତୋଦକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୮) । କତ୍ଥଚି ଜଲାସୟୋପି ‘‘ରହଦୋପି ତତ୍ଥ ଧରଣୀ ନାମ, ୟତୋ ମେଘା ପୱସ୍ସନ୍ତି, ୱସ୍ସା ୟତୋ ପତାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୧) ଇଧାପି ଜଲାସୟୋୟେୱ । ସୋ ହି ଉଦକୱସେନ ରହୋ ଚକ୍ଖୁରହାଦିକଂ ଦଦାତୀତି ଉଦକରହଦୋ ଓ-କାରସ୍ସ ଅ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ଉଦକଂ ହରତୀତି ଉଦକରହଦୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିନା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନ୍ତରଂ ଦସ୍ସିତୱିପସ୍ସନାଞାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ପୁନ ଚପରଂ ମହାରାଜ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତୀ’’ତିଆଦିନା ଏତ୍ତକେନ, ଏତପରିମାଣୱନ୍ତେନ ୱା ୱଚନକ୍କମେନ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନନାମେନ ଦସ୍ସିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ୱିସୁଂ ଗଣନଦସ୍ସନେନ ହେଟ୍ଠା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନନ୍ତରଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାକାରଣେସୁ ତୀସୁ ନୟେସୁ ତତିୟନୟସ୍ସେୱ ୟୁତ୍ତତରଭାୱୋପି ଦୀପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମନୋମୟଞାଣସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧସମୱରୋଧିତଭାୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୭୯ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତେପି ଇଧ ପାଳିୟଂ ୱିସୁଂ ଦେସିତତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏୱ ଗହଣଂ, ତଥା ଦେସନା ଚ ପାଟିୟେକ୍କସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସାମଞ୍ଞଫଲତ୍ଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନାଗତଂସଞାଣୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତତ୍ତା ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତବ୍ବସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ ତଂ ଞାଣଦ୍ୱୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ହି ଅନାଗତଂସଞାଣଂ, ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେପି ଞାଣାନି ପରିଭଣ୍ଡାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣନ୍ତି ଚୁତୂପପାତଞାଣନାମେନ ଦସ୍ସିତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ।

ସବ୍ବେସଂ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅନାଗତତ୍ତା ତତ୍ଥାନାଗତଞାଣାନଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ଦସନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେ, ତେସୁ ୱା ଦସସୁ ଞାଣେସୁ । ଭୂମିଭେଦତୋ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଂ, କାଲଭେଦତୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସନ୍ତାନଭେଦତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଚାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସତ୍ତୱିଧାରମ୍ମଣଂ । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତିକତ୍ତୟେନେୱ ହି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗୋ, ନ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତିକେନ । ନିମ୍ମିତରୂପାୟତନମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ତନା ନିମ୍ମିତଂ ରୂପାରମ୍ମଣମେୱ, ଅତ୍ତନା ୱା ନିମ୍ମିତେ ମନୋମୟେ କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାୟତନମେୱାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଇଦଞ୍ହି ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅଭିନିମ୍ମିୟମାନେ ମନୋମୟେ କାୟେ ରୂପାୟତନମେୱାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନମଭାୱତୋ। ନ ହି ରୂପକଲାପୋ ଗନ୍ଧାୟତନାଦିୱିରହିତୋ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବଥା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନମେୱ ନିମ୍ମିତରୂପଂ । ତେନାହ ‘‘ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି, ୟଥାକ୍କମଂ ଭୂମିକାଲସନ୍ତାନଭେଦତୋ ତିବ୍ବିଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନୱସେନ ଏକଧମ୍ମାରମ୍ମଣମ୍ପି ସମାନଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତିକୱସେନ ତିୱିଧାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପମାଣବହିଦ୍ଧାନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପରିତ୍ତତିକୱସେନ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱସେନ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ, ଅତୀତତିକୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତି ।

ଉତ୍ତରିତରସଦ୍ଦୋ, ପଣୀତତରସଦ୍ଦୋ ଚ ପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସେଟ୍ଠତର’’ନ୍ତି ଇମିନା । ରତନକୂଟଂ ୱିୟ କୂଟାଗାରସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ କୂଟଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଭୂତଂ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତପରିୟୋସାନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନା’’ତି । ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ତିତ୍ଥକରମତହରୱିଭାୱିନିଂ ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଦ୍ଧଂସିନିଂ ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତପରମସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିପରିଦୀପିନିଂ ଝାନାଭିଞ୍ଞାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିଭୂସିନିଂ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧମହାସାମଞ୍ଞ୍ଫଲପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଦେସନଂ ରତନାଗାରଂ ୱିୟ ରତନକୂଟେନ ଅରହତ୍ତକୂଟେନ ନିଟ୍ଠାପେସି ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଜାତସତ୍ତୁଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫୦. ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱତା ଦେସିତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ପଠମଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞଫଲେ, ସୁତ୍ତପଦେସେ ୱା । କରଣଂ କାରୋ, ସାଧୁ ଇତି କାରୋ ତଥା, ‘‘ସାଧୁ ଭଗୱା, ସାଧୁ ସୁଗତା’’ତିଆଦିନା ତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନନ୍ତି ଦେସନାୟ ଆଦିଞ୍ଚ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ପରିୟୋସାନଞ୍ଚ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସାଦରଂ ଗାରୱଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱଚନଂ । ଇମେ ପଞ୍ହେ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅହଂ ଚିରଂ ୱତ ଅମ୍ହି, ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଅହଂ ଥୁସେ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ କଞ୍ଚି ସାରଂ ନାଲତ୍ଥନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଥା ୟୋ…ପେ॰… ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗୁଣସମ୍ପଦା ଅହୋ ୱତ । ଦସବଲସ୍ସ ଗୁଣାନୁଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅହଂ ୱଞ୍ଚିତୋ ସୁଚିରଂ ୱତ ଅମ୍ହୀତି । ୱଞ୍ଚିତୋତି ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ୱଞ୍ଚିତୋ ଆୱଟ୍ଟିତୋ, ମୋହେନ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ ଅମ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ଗୁଣାନୁଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି । ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆୱିକରୋନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନସମତ୍ଥାୟପି ଉବ୍ବେଗପୀତିୟା ଅନୁଲ୍ଲଙ୍ଘନମ୍ପି ସିୟାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ପୀତିୟା ଫୁଟସରୀରୋ’’ତି । ଫୁଟସରୀରୋତି ଚ ଫୁସିତସରୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ବ୍ୟାପିତସରୀରୋତି ସବ୍ବାୟ ପୀତିୟା ଅବ୍ୟାପିତତ୍ତା । ତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସ୍ସ ଆୱିକରଣଂ, ଉପାସକତ୍ତପୱେଦନଞ୍ଚ । ଆରଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା ୱିଗତା, ୱିଗତଭାୱୋ ଚ ଖୟୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରୋ ମନୋରମୋ, ତାଦିସୋ ଚ ସୁନ୍ଦରୋ ଭଦ୍ଦକୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁନ୍ଦରେ’’ତି ।

‘‘କୋ ମେ’’ତିଆଦି ଗାଥା ୱିମାନୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) । ତତ୍ଥ କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କତମୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ, ଲିଙ୍ଗୱିପରିୟାୟୋୟଂ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଈଦିସାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ୟସସାତି ଈଦିସେନ ପରିୱାରେନ, ପରିଜନେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ଜଲନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନୀୟେନ, ଅଭିରୂପେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ସବ୍ବା ଦସପି ଦିସା ଓଭାସୟନ୍ତୋ । ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋ କୋ ୱନ୍ଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଭିରୂପେତି ଅତିରେକରୂପେ ଉଳାରୱଣ୍ଣେନ ସମ୍ପନ୍ନରୂପେ । ଅବ୍ଭାନୁମୋଦନେତି ଅଭିଅନୁମୋଦନେ ଅଭିପ୍ପମୋଦିତଭାୱେ । କିମତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଅବ୍ଭାନୁମୋଦନେ’’ତି ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ହୋତୁ ଅବ୍ଭାନୁମୋଦନେ, କସ୍ମା ପନାୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଚୋଦନାୟ ସୋଧନାମୁଖେନ ଆମେଡିତୱିସୟଂ ନିଦ୍ଧାରେତି ‘‘ଭୟେ କୋଧେ’’ତିଆଦିନା, ଇମିନା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ହେତୁଭୂତେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ୱିସୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆମେଡିତୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସୟଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଏୱମାହାତିପି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚୋରୋ ଚୋରୋ, ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୟେ ଆମେଡିତଂ, ‘‘ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହରା’’ତିଆଦୀସୁ କୋଧେ, ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୭; ୩.୩୫; ୫.୧୦୮୫) ପସଂସାୟଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ, ଲୁନାହି ଲୁନାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୁରିତେ, ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀସୁ କୋତୂହଲେ, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୪୪) ଅଚ୍ଛରେ, ‘‘ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ହାସେ, ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ, କହଂ ଏକପୁତ୍ତକା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ସୋକେ, ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ପସାଦେ । ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଗରହା ଅସମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ପାପୋ ପାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଗରହାୟଂ, ‘‘ଅଭିରୂପକ ଅଭିରୂପକା’’ତିଆଦୀସୁ ଅସମ୍ମାନେ । ଏୱମେତେସୁ ନୱସୁ, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ୱିସୟେସୁ ଆମେଡିତୱଚନଂ ବୁଧୋ କରେୟ୍ୟ, ୟୋଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆମେଡନଂ ପୁନପ୍ପୁନମୁଚ୍ଚାରଣଂ, ଆମେଡୀୟତି ୱା ପୁନପ୍ପୁନମୁଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ଆମେଡିତଂ, ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନଂ । ମେଡିସଦ୍ଦୋ ହି ଉମ୍ମାଦନେ, ଆପୁବ୍ବୋ ତୁ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁମୁଚ୍ଚାରଣେ ୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଏତଦେୱ ୟଦା ୱାକ୍ୟ-ମାମେଡୟତି ୱାସୱୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ଆମେଡିତୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟିଦଂ ଆମେଡିତୱସେନେୱ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚେକମତ୍ଥଦ୍ୱୟୱସେନପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଆମେଡିତୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛାୱସେନାପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହାତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ବ୍ୟାପେତବ୍ବସ୍ସ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମୱୁତ୍ତତ୍ତା । ବ୍ୟାପେତବ୍ବସ୍ସ ହି ବ୍ୟାପକେନ ଗୁଣକିରିୟାଦବ୍ବେନ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନଂ ୱିଚ୍ଛା ୟଥା ‘‘ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଭିକ୍କମନୀୟଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଚ ଅତିଇଟ୍ଠତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତିଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦି, ପଦତ୍ତୟଞ୍ଚେତଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେସୁ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ଆହ, ୟାୟଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ମୟା ସୁତା, ତଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାସଙ୍ଖାତଂ ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋପି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଅଭେଦତ୍ତା ୟୁତ୍ତୋ ଏୱ ‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲମାହୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ୱିୟ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ଏତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୱସେନ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, କାରିୟୱିପରିଣାମୱସେନ ଚେତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମତା । ୱଚନନ୍ତି ହେତ୍ଥ ସେସୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ, ୟାୟଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ମୟା ସୁତା, ସା ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ପସାଦନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାରହମେସ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

‘‘ଭଗୱତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଦୋସନାସନତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସଦୋସୱିଦ୍ଧଂସନତୋ । ଗୁଣାଧିଗମନତୋତି ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ସମ୍ପାଦନୱସେନ ଅଧିଗମାପନତୋ । ୟେ ଗୁଣେ ଦେସନା ଅଧିଗମେତି, ତେସୁ ‘‘ଗୁଣାଧିଗମନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେସୁୟେୱ ଗୁଣେସୁ ପଧାନଭୂତା ଗୁଣା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ତେ ପଧାନଭୂତେ ଗୁଣେ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାଜନନତୋ ପଞ୍ଞାଜନନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାପଧାନା ହି ଲୋକିୟା ଗୁଣା, ପଞ୍ଞାପଧାନା ଲୋକୁତ୍ତରାତି, ପଧାନନିଦ୍ଦେସୋ ଚେସ ଦେସନାୟ ଅଧିଗମେତବ୍ବେହି ସୀଲସମାଧିଦୁକାଦୀହିପି ୟୋଜନାସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାତ୍ଥତୋ’’ତିଆଦିନା । ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥତୋ । ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ । ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦପୟୋଗତାୟ ଉତ୍ତାନପଦତୋ । ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱେନ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥତାୟ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ । ସିନିଦ୍ଧମୁଦୁମଧୁରସଦ୍ଦପୟୋଗତାୟ କଣ୍ଣସୁଖତୋ । ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧପେମନୀୟତ୍ଥତାୟ ହଦୟଙ୍ଗମତୋ । ମାନାତିମାନୱିଧମନେନ ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ । ଥମ୍ଭସାରମ୍ଭନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ଅପରୱମ୍ଭନତୋ । ହିତାଧିପ୍ପାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରେସଂ ରାଗପରିଳାହାଦିୱୂପସମନେନ କରୁଣାସୀତଲତୋ । କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ । ଅୱଦାତଂ, ଓଦାତନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁତାୟ ଆପାଥରମଣୀୟତୋ । ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧସୁୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ । ଆପାଥରମଣୀୟତାୟ ଏୱ ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ । ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତାୟ, ହିତଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଚ ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ସଂସାରଚକ୍କନିୱତ୍ତନତୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ମିଚ୍ଛାୱାଦୱିଦ୍ଧଂସନତୋ, ସମ୍ମାୱାଦପତିଟ୍ଠାପନତୋ, ଅକୁସଲମୂଲସମୁଦ୍ଧରଣତୋ, କୁସଲମୂଲସଂରୋପନତୋ, ଅପାୟଦ୍ୱାରୱିଧାନତୋ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନତୋ, ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାଟନତୋତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ନ କେୱଲଂ ପଦଦ୍ୱୟେନେୱ, ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ରୂପାନି ଦକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚତୁତ୍ଥଉପମାୟ ଆକାରମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ନ ପନ ଉପମନ୍ତରଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୂହି ଉପମାହୀ’’ତି । ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତନ୍ତି କେନଚି ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତଂ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତନ୍ତି ସଭାୱେନେୱ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ଜାତଂ । ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟାତି ୱିୱଟଂ କରେୟ୍ୟ । ‘‘ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ସମାଚିକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ୱଚନମତ୍ତଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସନ୍ଦେହଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାଳପକ୍ଖେ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀ । ନିରନ୍ତରରୁକ୍ଖଗହନେନ ଏକଗ୍ଘନୋ ୱନସଣ୍ଡୋ ଘନୱନସଣ୍ଡୋ । ମେଘସ୍ସ ପଟଲଂ ମେଘପଟଲଂ, ମେଘଚ୍ଛନ୍ନତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି କସ୍ସଚିପି ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନାଧାରଭୂତଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନଂ ଆଧାରଭାୱାପାଦନୱସେନ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଉପରି ମୁଖଂ ଠପେୟ୍ୟ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତତାୟ ୱିମୁଖଂ, ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତତାୟ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତନ୍ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତପଦସ୍ସ ୟଥାଦସ୍ସିତେନ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ହି ଏସ ରାଜା ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖୋ, ପାପମିତ୍ତେନ ପନ ଦେୱଦତ୍ତେନ ପିତୁଘାତାଦୀସୁ ଉୟ୍ୟୋଜିତତ୍ତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତୋତି । ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ଭଗୱତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦିନା ତଦା ରଞ୍ଞା ଅୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । କାମଞ୍ଚ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋପି ପଟିଚ୍ଛାଦକା ନୀୱରଣଭାୱତୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ସୱିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ସତ୍ତେ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନାତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି, [ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଗୁମ୍ବପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଏକାୱ ଅନୁସନ୍ଧି, ଏକଂୱ ସାସନନ୍ତି କତ୍ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନମ୍ପି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକସାସନଂ କରୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାଦୀସୁପି ହି ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ୱିୱରଣୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ।

ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଅପାୟଗାମିମଗ୍ଗୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ କୁଚ୍ଛିତୋ ମଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମା ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗୋ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗତୋ ମିଚ୍ଛା ୱିତଥୋ ମଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା । ତେନେୱ ହି ତଦୁଭୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୋ ହି କୁସଲଧମ୍ମୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତଧମ୍ମା ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ । ସପ୍ପିଆଦିସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ପଦୀପୋ ନ ତଥା ଉଜ୍ଜଲୋ, ୟଥା ତେଲସନ୍ନିସ୍ସୟୋତି ତେଲପଜ୍ଜୋତଗ୍ଗହଣଂ । ଧାରେୟ୍ୟାତି ଧରେୟ୍ୟ, ସମାହରେୟ୍ୟ ସମାଦହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ୱଣ୍ଣାୟତନାନି । ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସକଂ ତଥା । ଦେସନାସଙ୍ଖାତଂ ପଜ୍ଜୋତଂ ତଥା । ତଦୁଭୟଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣୱସେନ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଧାରକୋ ସମାଦହକୋତି ଅତ୍ଥେନ ‘‘ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଧାରକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେହି ପରିୟାୟେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୁକ୍କୁଜ୍ଜନପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିୱରଣମଗ୍ଗାଚିକ୍ଖଣତେଲପଜ୍ଜୋତଧାରଣ ସଙ୍ଖାତ ଚତୁବ୍ବିଧୋପମୋପମିତବ୍ବପ୍ପକାରେହି, ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ୱା ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଧମନାଦିୱିଭାୱନପରିୟାୟେହି । ତେନାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋ’’ତି ।

‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ଏସାହ’’ନ୍ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ପସନ୍ନଚିତ୍ତତାୟପସନ୍ନାକାରଂ କରୋତି । ପସନ୍ନଚିତ୍ତତା ଚ ଇମଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତୁଂ ‘‘ଇମାୟ ଦେସନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାୟ ଦେସନାୟ ହେତୁଭୂତାୟ । ପସନ୍ନାକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି ସାଧୁଜନେହି କତ୍ତବ୍ବସକ୍କାରଂ । ସରଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ପରାୟଣ’’ନ୍ତି । ପରାୟଣତା ପନ ଅନତ୍ଥନିସେଧନେନ, ଅତ୍ଥସମ୍ପାଦନେନ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଘସ୍ସ ତାତା,ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତା’’ତି । ଅଘସ୍ସାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସାମିୱଚନଂ, ପାପତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖତୋତିପି ୱଦନ୍ତି କେଚି । ତାୟତି ଅୱସ୍ସୟଂ କରୋତୀତି ତାତା । ହିତସ୍ସାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ୱିଦହତି ସଂୱିଧାନଂ କରୋତୀତି ୱିଧାତା । ‘‘ଇତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଇତିସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ଚ ଆକାରତ୍ଥୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସରଣନ୍ତି ଗମନଂ । ହିତାଧିପ୍ପାୟେନ ଭଜନଂ, ଜାନନଂ ୱା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିନୟଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ସହେୱ ଇତିସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ନାୟଂ ଗମି-ସଦ୍ଦୋ ନୀ-ସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ବୁଦ୍ଧଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସରଣଂ ୱା’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗମତୀୟଦୀପନା) ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ଉଦ୍ଧଟା ଚୋଦନା ଅନୱକାସା । ନ ହି ଗମି-ସଦ୍ଦଂ ଦୁହାଦିନ୍ୟାଦିଗଣିକଂ କରୋନ୍ତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାତି । ହୋତୁ ତାୱ ଗମି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକକମ୍ମଭାୱୋ, ତଥାପି ‘‘ଗଚ୍ଛତେୱ ପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ, ଗଚ୍ଛତି ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯; ୩.୮୭) ୱିୟ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ, ସରଣ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତା ୟୁତ୍ତାତି ? ନ, ତସ୍ସ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣଭାୱାନୁପପତ୍ତିତୋ । ତସ୍ସ ହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେ ଅଧିପ୍ପେତେ ପଟିହତଚିତ୍ତୋପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ ନାମ ସିୟା । ୟଞ୍ହି ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱିସେସିତଂ ସରଣଂ, ତମେୱେସ ଗତୋତି, ନ ଚେତ୍ଥ ଅନୁପପତ୍ତିକେନ ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଗମନୀୟତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନଂ, ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ପନ ଗମନାକାରସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇତିଲୋପୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଗମିସ୍ସ ଏକକମ୍ମତ୍ତା, ଇତିଲୋପଂ ୱିଜାନିୟା ।

ପଟିଘାତପ୍ପସଙ୍ଗତ୍ତା, ନ ଚ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥତା ସିୟା ॥

ତସ୍ମା ଗମନୀୟତ୍ଥସ୍ସ, ପୁବ୍ବପଦଂୱ ଜୋତକଂ ।

ଗମନାକାରସ୍ସ ପରଂ, ଇତ୍ୟୁତ୍ତଂ ସରଣତ୍ତୟେ’’ତି ॥

‘‘ଇତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପନ ୱଦନ୍ତୋ ଅନେନେୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଜନଂ, ଜାନନଂ ୱା ସରଣଗମନଂ ନାମାତି ନିୟମେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାଦସ୍ସନୱସେନ ପାଟିୟେକ୍କମେୱ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ‘‘ଭଜାମୀ’’ତିଆଦିପଦତ୍ତୟଂ । ଭଜନଞ୍ହି ସରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଉପସଙ୍କମନଂ, ସେୱନଂ ସନ୍ତିକାୱଚରଭାୱୋ, ପୟିରୁପାସନଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣେନ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଗତିଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ‘‘ଭଗୱା ମେ ସରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ । କସ୍ମା ପନ ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ବୁଜ୍ଝାମୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତି ‘‘ୟେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା, ଅନେନ ଚ ନିରୁତ୍ତିନୟମନ୍ତରେନ ସଭାୱତୋୱ ଗମୁଧାତୁସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋତି ଦୀପେତି । ଧାତୂନନ୍ତି ମୂଲସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତାନଂ ଇ, ୟା, କମୁ, ଗମୁଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ।

‘‘ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ, ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଫଲଟ୍ଠା ଏୱ ଦସ୍ସିତା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚା’’ତି ଆହ । ନନୁ ଚ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଏୱ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଇତରୋ ନିୟାମୋକ୍କମନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଏୱ ‘‘ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନେନ ହି ଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତିସମ୍ଭୱୋତି । ଏୱଂ ଅନେକେହିପି ୱିନୟ- (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ସୁତ୍ତନ୍ତଟୀକାକାରେହୀ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନୱସେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦନୁପପତ୍ତିୱସେନ ପନ ପରିୟାୟତୋ ଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତକଂ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନମ୍ପି ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ’’ତି ପଦେନ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହେସ ଦକ୍ଖିଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି, ଛତ୍ତୱିମାନେ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୬ ଆଦୟୋ) ଛତ୍ତମାଣୱକୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ, ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ଚ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ସପାଠସେସୟୋଜନା । ଅତୀତକାଲିକେନ ହି ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟେନ ଫଲଟ୍ଠାନମେୱ ଗହଣଂ, ୱତ୍ତମାନକାଲିକେନ ଚ ପଚ୍ଛିମେନ ପଦେନ ସହ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନମେୱ । ‘‘ଅପତମାନେ’’ତି ପନ ପଦେନ ଧାରଣାକାରଦସ୍ସନଂ ଅପତନକରଣୱସେନେୱ ଧାରେତୀତି, ଧାରଣସରୂପଦସ୍ସନଂ ୱା । ଧାରଣଂ ନାମ ଅପତନକରଣମେୱାତି, ଅପତନକରଣଞ୍ଚ ଅପାୟାଦିନିବ୍ବତ୍ତକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ୱଟ୍ଟତୋ ନିୟ୍ୟାନମେୱ । ‘‘ଅପାୟେସୂ’’ତି ହି ଦୁକ୍ଖବହୁଲଟ୍ଠାନତାୟ ପଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଚେତ୍ଥ ଅପାୟଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ସୁଗତିକାମଭୱେକଦେସତୋ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ କାମଭୱତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ରୂପାରୂପଭୱତୋ, ସବ୍ବଭୱେହିପି ୱୁଟ୍ଠାତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟାତି ଉଭୟମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ନାମାତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଚ ପାଳିୟା ଏୱ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ତେସନ୍ତି ତତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ‘‘ଅଗ୍ଗୋ ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଓ-କାରସ୍ସ ଅ-କାରଂ, ମ-କାରାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ‘‘ୟାୱତା ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସୁତ୍ତପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ଇମିନା ୱା ତଦୱସେସସଙ୍ଗହୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅରିୟଫଲାନଂ ‘‘ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅୱୂପସନ୍ତାୟା’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚତାୟ ନିୟ୍ୟାନାନୁଗୁଣତା, ନିୟ୍ୟାନପରିୟୋସାନତା ଚ, ପରିୟତ୍ତିୟା ପନ ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମସମଧିଗମହେତୁତାୟ ନିୟ୍ୟାନାନୁଗୁଣତାତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଚ ପାଠାରୁଳ୍ହୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନେତି ଛତ୍ତୋ କିର ନାମ ସେତବ୍ୟାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱକୋ, ସୋ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ପୋକ୍ଖରସାତିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଗରୁଦକ୍ଖିଣଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଉକ୍କଟ୍ଠାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚୋରନ୍ତରାୟଂ, ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସରଣଗମନୱିଧିଂ ଦେସେସି, ତସ୍ସ ତାୱତିଂସଭୱନୁପଗସ୍ସ ତିଂସୟୋଜନିକଂ ୱିମାନଂ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନଂ । ଦେୱଲୋକେପି ହି ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସକାଲେ ସମଞ୍ଞା ୟଥା ‘‘ମଣ୍ଡୂକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୮ ଆଦୟୋ) କୁୱେରୋ ଦେୱରାଜା’’ତି, ଇଧ ପନ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନଂ ୱତ୍ଥୁ କାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ନ ତଥା ତପତି ନଭେ ସୂରିୟୋ, ଚନ୍ଦୋ ଚ ନ ଭାସତି ନ ଫୁସ୍ସୋ, ୟଥା’’ତିଆଦିକା (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୯) ଦେସନା ‘‘ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ରାୟଂ ଗାଥା ପରିୟାପନ୍ନା, ତସ୍ମା ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନୱତ୍ଥୁଦେସନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାମରାଗୋ ଭୱରାଗୋତି ଏୱମାଦିଭେଦୋ ଅନାଦିକାଲୱିଭାୱିତୋ ସବ୍ବୋପି ରାଗୋ ୱିରଜ୍ଜତି ପହୀୟତି ଏତେନାତି ରାଗୱିରାଗୋ, ମଗ୍ଗୋ । ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ, ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ସୋକସ୍ସ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏଜା, ସୋକୋ ଚ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଅନେଜଂ, ଅସୋକଞ୍ଚ, ଫଲଂ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮୭) ପନ ‘‘ତଣ୍ହାୱସିଟ୍ଠାନଂ ସୋକନିମିତ୍ତାନଂ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ଅସୋକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତନ୍ତି ସମ୍ପଜ୍ଜ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖତତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଧାରଣତୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଧମ୍ମନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମଂ । ସଭାୱତୋ ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମୋ ହେସ, ୟଦିଦଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି, ନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନା’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮୭) ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପଟିକୂଲସଦ୍ଦେନ ଚ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନମେୱ ଗହିତଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚିପି ପଟିକୂଲ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା, ଅପ୍ପଟିକୂଲନ୍ତି ଚ ଅୱିରୋଧଦୀପନତୋ କିଞ୍ଚି ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ, ଇଟ୍ଠଂ ପଣୀତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପଗୁଣରୂପେନ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା, ପକଟ୍ଠଗୁଣୱିଭାୱନତୋ ୱା ପଗୁଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନ ଭାସିଂ, ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୯; ମହାୱ॰ ୯) ।

ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ଇଧ ଚତୂହିପି ପଦେହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋୟେୱ ଗହିତୋ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସୱନୱେଲାୟଂ, ଉପପରିକ୍ଖଣୱେଲାୟଂ, ପଟିପଜ୍ଜନୱେଲାୟନ୍ତି ସବ୍ବଦାପି ଇଟ୍ଠମେୱାତି ମଧୁରଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସନ୍ନିସ୍ସୟାୟ ପଟିଭାନସମ୍ପଦାୟ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ସୁପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ, ନିପୁଣଭାୱତୋ ଚ ପଗୁଣଂ, ୱିଭଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, କୁସଲାଦିୱସେନ, ଉଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭଜନତୋ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ତୀହିପି ପଦେହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମେୱ ୱଦତୀ’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଆପାଥକାଲେ ୱିୟ ମଜ୍ଜନକାଲେପି, କଥେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସୁଣନ୍ତସ୍ସାପି ସମ୍ମୁଖୀଭାୱତୋ ଉଭତୋପଚ୍ଚକ୍ଖତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧେୱ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନମାହ । ପୁନ ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସାପି ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧାରଣୱଚନଂ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି ହି ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାନମତ୍ତାୟପି ୟାଥାୱପଟିପତ୍ତିୟା ଅପାୟପତନତୋ ଧାରେତି, ଇମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଦମେୱ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନଂ ସାଧକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାଧାରଣଭାୱେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ଚେସା ଭ-କାରତ୍ତୟେନ ଚ ପଟିମଣ୍ଡିତା ଦୋଧକଗାଥା, ତସ୍ମା ତତିୟପାଦେ ମଧୁରସଦ୍ଦେ ମ-କାରୋ ଅଧିକୋପି ଅରିୟଚରିୟାଦିପଦେହି ୱିୟ ଅନେକକ୍ଖରପଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନୁପୱଜ୍ଜୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନାତି ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୧; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେହି ସୀଲେହି ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୯୨; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୀଲାନଞ୍ଚ ସଂହତଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘଟିତୋ, ସମେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦୂରେ ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସାମଗ୍ଗିୟା ସଂହତା ଏୱ । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆହଚ୍ଚପାଠେନ ସମତ୍ଥେତି ।

ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘେ । ଦିନ୍ନନ୍ତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଅନ୍ନାଦିଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ, ଗାଥାବନ୍ଧତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ଅନୁନାସିକଲୋପୋ । ଦୋଧକଗାଥା ହେସା । ମହପ୍ଫଲମାହୂତି ‘‘ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଆହୁ । ଚତୂସୂତି ଚେତ୍ଥ ଚ-କାରୋ ଅଧିକୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ କିଲେସାସୁଚିତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ସୁଚୀସୁ । ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୮୮) ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ । ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ, ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନେନ, ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସାୱିତାୟ ୱା ଧମ୍ମଦସା । ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠେ ୟୁଗଲେ ଅକତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପୁଗ୍ଗଲଗଣନେନ ଅଟ୍ଠ ଚ ହୋନ୍ତି । ଇମଂ ସଙ୍ଘଂ ସରଣତ୍ଥଂ ସରଣାୟ ପରାୟଣାୟ ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିତାଣାୟ ଉପେହି ଉପଗଚ୍ଛ ଭଜ ସେୱ, ଏୱଂ ୱା ଜାନାହି ବୁଜ୍ଝସ୍ସୂତି ସହ ୟୋଜନାୟ ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ ୟେସୁ ସୁଚୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲମାହୁ, ଧମ୍ମଦସା ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଟ୍ଠ ଚ, ଇମଂ ସଙ୍ଘଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱମ୍ପି ହି ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୁରିସପଦେ ଈକାରଂ, ପୁଗ୍ଗଲାପଦେ ଚ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଏସାହ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନକ୍କମେନ । ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନାନି, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନାନୀତି ସରଣଗମନାନି । ପଟିୱେଦେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ହଦୟଗତଂ ୱାଚାୟ ପୱେଦେସି ।

ସରଣଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା

ସରଣଗମନସ୍ସ ୱିସୟପ୍ପଭେଦଫଲସଂକିଲେସଭେଦାନଂ ୱିୟ, କତ୍ତୁ ଚ ୱିଭାୱନା ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୟ ହୋତି ୟେୱାତି ସହ କତ୍ତୁନା ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ତେସୁ ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ହି କତ୍ତାରଂ ୱିଭାୱେତି ତେନ ୱିନା ସରଣଗମନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ‘‘ସରଣଗମନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ସରଣଗମନମେୱ, ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ୱିସୟାଦୟୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱୋଦାନଂ ନ ଗହିତଂ, ନନୁ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାପି ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୟ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂ ପନ ସଂକିଲେସଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ନ ଗହିତଂ । ୟାନି ହି ନେସଂ ସଂକିଲେସକାରଣାନି ଅଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ତେସଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନେନ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ପହାନେନ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି । ଅତ୍ଥତୋତି ସରଣସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ, ‘‘ସରଣତ୍ଥତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ହିଂସତ୍ଥସ୍ସ ସରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନେତଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ‘‘ହିଂସତୀତି ସରଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ହିଂସନଂ କେସଂ, କଥଂ, କସ୍ସ ୱାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତି ‘‘ସରଣଗତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । କେସନ୍ତି ହି ସରଣଗତାନଂ । କଥନ୍ତି ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ । କସ୍ସାତି ଭୟାଦୀନନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ସୋଧନା । ତତ୍ଥ ସରଣଗତାନନ୍ତି ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗତାନଂ । ସରଣଗମନେନାତି ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନେନ କୁସଲଧମ୍ମେନ । ଭୟନ୍ତି ୱଟ୍ଟଭୟଂ । ସନ୍ତାସନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଂ ତେନେୱ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି କାୟିକଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣଂ । ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପରିକିଲିସ୍ସନଂ ସଂୱିବାଧନଂ, ସମୁପତାପନଂ ୱା’’ତି କତ୍ୱା, ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ପରତୋ ଫଲକଥାୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ହିଂସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିନାସନମେୱ, ନ ପନ ସତ୍ତହିଂସନମିୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ହନତି ୱିନାସେତୀ’’ତି ଇମିନା । ଏତନ୍ତି ସରଣପଦଂ । ଅଧିୱଚନନ୍ତି ନାମଂ, ପସିଦ୍ଧୱଚନଂ ୱା, ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ୱା ଗୁଣଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ରତନତ୍ତୟସ୍ସେୱା’’ତି ।

ଏୱଂ ହିଂସନତ୍ଥୱସେନ ଅୱିସେସତୋ ସରଣସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦତ୍ଥୱସେନେୱ ୱିସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ହିଂସନକାରଣଦସ୍ସନମେୱ ହି ପୁରିମନୟତୋ ଇମସ୍ସ ୱିସେସୋତି । ତତ୍ଥ ହିତେ ପୱତ୍ତନେନାତି ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା ଭିକ୍ଖୱେ ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪, ୬୯) ଅତ୍ଥେ ସତ୍ତାନଂ ନିୟୋଜନେନ । ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନାତି ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଖୋ ପାପକୋ ୱିପାକୋ, ପାପକଂ ଅଭିସମ୍ପରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ଅନତ୍ଥତୋ ଚ ସତ୍ତାନଂ ନିୱତ୍ତନେନ । ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ହିତାହିତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁକଂ ବ୍ୟସନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ୱିନାସେତି । ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତାରଣେନ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ପନ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ୟୋଜନା । କାରାନନ୍ତି ଦାନୱସେନ, ପୂଜାୱସେନ ଚ ଉପନୀତାନଂ ସକ୍କାରାନଂ । ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ହି ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକୋ ‘‘ଅପ୍ପକମ୍ପି କତଂ କାରଂ, ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂ ସତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନାତି ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ହିଂସକଭାୱକାରଣଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେନ ଇମିନାପି କାରଣେନ । ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ସରଣପଦଂ ନାଥପଦଂ ୱିୟ ସୁଦ୍ଧନାମପଦତ୍ତା ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ସଙ୍କେତତ୍ଥମ୍ପି ୱଦତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ସରଣଂ ପରାୟଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ସରଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରଣଗମନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତପ୍ପସାଦା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ତସ୍ମିଂ ରତନତ୍ତୟେ ପସାଦୋ ତପ୍ପସାଦୋ, ତଦେୱ ରତନତ୍ତୟଂ ଗରୁ ଏତସ୍ସାତି ତଗ୍ଗରୁ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଗ୍ଗରୁତା, ତପ୍ପସାଦୋ ଚ ତଗ୍ଗରୁତା ଚ ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତା, ତାହି । ୱିହତକିଲେସୋ ୱିଧୁତୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ମୋହାସଦ୍ଧିୟାଦିପାପଧମ୍ମତ୍ତା, ତଦେୱ ରତନତ୍ତୟଂ ପରାୟଣଂ ପରାଗତି ତାଣଂ ଲେଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତପ୍ପରାୟଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତପ୍ପରାୟଣତା, ସାୟେୱ ଆକାରୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରୋ, ତେନ ପୱତ୍ତୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପସାଦଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟଂ ସରଣଗମନମାହ । ତଞ୍ହି ସଦ୍ଧାପଧାନଂ, ନ ଞାଣପଧାନଂ, ଗରୁତାଗହଣେନ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଅରିୟା ହି ରତନତ୍ତୟଂ ଗୁଣାଭିଞ୍ଞତାୟ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତପ୍ପସାଦେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ୱିହତକିଲେସୋ, ତଗ୍ଗରୁତାୟ ଚ ଅଗାରୱକରଣହେତୂନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତପ୍ପରାୟଣତା ପନେତ୍ଥ ତଗ୍ଗତିକତାତି ତାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱକ୍ଖମାନଂ ସରଣଗମନଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିସେସେନ ୱା ପସାଦଗରୁତା ଜୋତିତାତି ପସାଦଗ୍ଗହଣେନ ଅନୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସ୍ସ ଲୋକିୟସ୍ସ, ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସ୍ସ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଗହଣଂ, ତଥା ଗରୁତାଗହଣେନ ଲୋକିୟସ୍ସ ଗରୁକରଣସ୍ସ, ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଚାତି ଉଭୟେନପି ପଦେନ ଉଭୟମ୍ପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ଉପ୍ପାଦୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୋ, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେପି ହି କତ୍ଥଚି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସରଣଗମନଂ ନାମ ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତଂସମଙ୍ଗୀ’’ତିଆଦି କତ୍ତୁୱିଭାୱନା । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସମଙ୍ଗୀତି ତଂସମଙ୍ଗୀ । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନା’’ତି। ଉପେତୀତି ଭଜତି ସେୱତି ପୟିରୁପାସତି, ଜାନାତି ୱା, ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସରଣଗମନଂ କେସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତି, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଦା ତଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି, ‘‘ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ପଦେନ ଚେତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଇଜ୍ଝମାନେନେୱ ହି ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଗମେନ ଫଲଟ୍ଠାନମ୍ପି ସରଣଗମକତା ସିଜ୍ଝତି ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସ୍ସ ଭେଦାଭାୱତୋ, ତେସଞ୍ଚ ଏକସନ୍ତାନତ୍ତା । କଥଂ ତଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନା’’ତିଆଦି, ଉପପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, କିଚ୍ଚତୋ ଚ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନାତି ଚେତ୍ଥ ପହାନାଭିସମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟଂ । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣତୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ ହେତୁତ୍ଥୱାଚକୋ ୟଥା ‘‘ସକ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨.୨୯) । ଅପିଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସରୂପତୋ ନିୟମେତି ‘‘ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ‘‘କିଚ୍ଚତୋ’’ତି ତଦୱସେସଂ ଭାୱନାଭିସମୟଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ଏକାରମ୍ମଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କିଚ୍ଚତୋ’’ତି ଇମିନା ପହାନତୋ ଅୱସେସଂ କିଚ୍ଚତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତୋ ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଗମୋ ଏୱ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ହି ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଗମନେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ଭୱତି, ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ପନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ଚ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନୋୟେୱ ସରଣଗମନତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପନ ସାୱକଗୋଚରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନା ସରଣଗମନତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି, ତଥା ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା । ତେନାହ ‘‘ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ।

ଫଲପରିୟତ୍ତୀନମ୍ପେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମଗ୍ଗାନୁଗୁଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଗହଣଂ, ଅପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭୂତାନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧସଙ୍ଘଗୁଣାନଂ ତଗ୍ଗୁଣସାମଞ୍ଞତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସକଲଭାୱୱିସିଟ୍ଠୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି । ଇଜ୍ଝନ୍ତଞ୍ଚ ସହେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଲୋକିୟଂ ୱିୟ ପଟିପାଟିୟା ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପଦୀପସ୍ସ ୱିୟ ହି ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନନ୍ତି । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସରଣଗମନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ନ ପୱତ୍ତତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ପନ ଅଧିଗତମେୱ ତଂ ହୋତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଲୋକିୟୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି, ତେସଂ ପନ ୱଚନେ ଲୋକିୟମେୱ ସରଣଗମନଂ ସିୟା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତମେୱ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ । ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ, ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତନ୍ତି ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ । ସଦ୍ଧାମୂଲିକାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା । ସହଜାତୱସେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟେୱ ହି ତମ୍ମୂଲିକତା ସଦ୍ଧାୱିରହିତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସମ୍ମାଦସ୍ସନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତଞ୍ଚ ଲୋକିୟାୱବୋଧୱସେନ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱିରହିତାପି ସଦ୍ଧା ଲୋକିୟସରଣଗମନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ପନ ଏତେନ ସଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟା ୟଥାୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାତି । ଲୋକିୟମ୍ପି ହି ସରଣଗମନଂ ଦୁୱିଧଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ପଦେନ ମାତାଦୀହି ଉସ୍ସାହିତଦାରକାଦୀନଂ ୱିୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସରଣଗମନଂ ଗହିତଂ, ଦୁତିୟେନ ପନ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟମେୱ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱିସେସଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଉଜୁଂ କରୀୟତୀତି ହି ଅତ୍ଥେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଭାୱୋ, ଦିଟ୍ଠି ଉଜୁଂ କରୀୟତି ଏତେନାତି ଅତ୍ଥେନ ପନ ସଦ୍ଧାୟପି । ସଦ୍ଧାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତପ୍ପଧାନସ୍ସାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଗହଣଂ, ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମପଦେନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କରଣସାଧନେନ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନଂ ପନ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତପ୍ପଧାନତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତୟିଦନ୍ତି ଲୋକିୟଂ ସରଣଗମନମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ତଥା ଭେଦାଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ତଥାୱିଧସ୍ସ ସମାଦାନସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏସ ଭେଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଅତ୍ତା ସନ୍ନିୟ୍ୟାତୀୟତି ଅପ୍ପୀୟତି ପରିଚ୍ଚଜୀୟତି ଏତେନାତି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସରଣଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ । ତଂ ରତନତ୍ତୟଂ ପରାୟଣଂ ପଟିସରଣମେତସ୍ସାତି ତପ୍ପରାୟଣୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତପ୍ପରାୟଣତା, ତଦେୱ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ । ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ସିସ୍ସଭାୱଂ ଅନ୍ତେୱାସିକଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତାଦିକରଣଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ । ସରଣଗମନାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ପଣିପତତି ଏତେନାତି ପଣିପାତୋ, ପଣିପତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମମେୱ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚଜନଂ । ତପ୍ପରାୟଣତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହିତୋପଦେସକଥାପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମସ୍ସାପି ଆଚରିୟଭାୱୋ ସମୁଦାଚରୀୟତି ‘‘ଫଲୋ ଅମ୍ବୋ ଅଫଲୋ ଚ, ତେ ସତ୍ଥାରୋ ଉଭୋ ମମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ’’ତି । ‘‘ଅଭିୱାଦନା’’ତିଆଦି ପଣିପାତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣସ୍ସ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀସୁପି ସୀହଗତିକୱସେନ ଅଧିକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ତଦଞ୍ଞନିୱତ୍ତନଂ କତଂ ହୋତୀତି । ‘‘ଇମେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଚତୁଧା ପୱତ୍ତନସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ, କାରଣଦସ୍ସନଂ ୱା ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀନି ଏକେନ ପକାରେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପରେହିପି ପକାରେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ଏତେନ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନତପ୍ପରାୟଣତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେହିପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନତପ୍ପରାୟଣତାଦି କତମେୱ ହୋତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ୟଥା ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଅଭୂତାରୋଚନାନୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକୱଚନଂ, ୟାୱଜୀୱଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାକସ୍ସପୋ କିର ସୟମେୱ ପବ୍ବଜିତୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାତିତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତିଗାୱୁତମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ, ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦଂ ବହୁପୁତ୍ତକନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲେ ଏକକମେୱ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋୟେୱ ‘‘ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ସରଣଗମନମକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ୱିୟା’’ତି । ୱିତ୍ଥାରୋ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥାରଞ୍ଚୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂ ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସତ୍ଥାରା ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା । ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା ସୁଗତଂ ନାମ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂ ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସୁଗତେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନାମ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂ ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ, ୱତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, ଚେ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ ‘‘ସଚେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ପସ୍ସିତୁକାମତାୟ ଏକଂସତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

‘‘ସୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦି ସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଳୱକସୁତ୍ତେ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗେନେୱ ତସ୍ସ ସରଣଗମନମାଗତଂ, ସୋତାପନ୍ନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ପନ ପସାଦାନୁରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଏୱଂ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମା ଗାମନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଦେୱଗାମା ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱଗାମଂ, ଦେୱତାନଂ ୱା ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଗାମନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରା ପୁରନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁବୁଦ୍ଧତଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଧମ୍ମତଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତଞ୍ଚ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱାତି ସହ ସମୁଚ୍ଚୟେନ, ପାଠସେସେନ ଚ ଅତ୍ଥୋ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସମାନୋ ଧମ୍ମଘୋସକୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଆଳୱକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସାତାଗିରହେମୱତାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । ନନୁ ଚ ଏତେ ଆଳୱକାଦୟୋ ଅଧିଗତମଗ୍ଗତ୍ତା ମଗ୍ଗେନେୱ ଆଗତସରଣଗମନା, କସ୍ମା ତେସଂ ତପ୍ପରାୟଣତାସରଣଗମନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ମଗ୍ଗେନାଗତସରଣଗମନେହିପି ତେହି ତପ୍ପରାୟଣତାକାରସ୍ସ ପୱେଦିତତ୍ତା । ‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି…ପେ॰… ସୁଧମ୍ମତଂ, (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪) ତେ ମୟଂ ୱିଚରିସ୍ସାମ, ଗାମା ଗାମଂ ନଗା ନଗଂ…ପେ॰… ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୨) ଚ ହି ଏତେହି ତପ୍ପରାୟଣତାକାରୋ ପୱେଦିତୋ । ତସ୍ମା ସରଣଗମନୱିସେସମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱେଦନାକାରମତ୍ତଂ ଉପଦିସନ୍ତେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥାତି ‘‘କଥଂ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱିଧପଞ୍ହସ୍ସ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ୟୋ ୱେଦୀ’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟାକରଣପରିୟୋସାନକାଲେ । ଇଦଞ୍ହି ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୪) ପରିଚୁମ୍ବତୀତି ପରିଫୁସତି। ପରିସମ୍ବାହତୀତି ପରିମଜ୍ଜତି । ଏୱମ୍ପି ପଣିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏୱମ୍ପି ପରମନିପଚ୍ଚକାରେନ ପଣିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସୋ ପନେସାତି ପଣିପାତୋ । ଞାତି…ପେ॰… ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଞାତିୱସେନ, ଭୟୱସେନ, ଆଚରିୟୱସେନ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦପରତୋ ସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଞାତିୱସେନାତି ଞାତିଭାୱୱସେନ । ଭାୱପ୍ପଧାନନିଦ୍ଦେସୋ ହି ଅୟଂ, ଭାୱଲୋପନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ତବ୍ଭାୱସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ପଣିପାତପଦେନ ଚେତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ତବ୍ବସେନ ପଣିପାତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତେନା’’ତି, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାହେତୁକେନ ପଣିପାତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରେହୀତି ଞାତିଭାୱାଦିହେତୁକେହି ପଣିପାତେହି । ‘‘ସେଟ୍ଠୱସେନେୱା’’ତିଆଦି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ। ଇଦାନି ‘‘ନ ଇତରେହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥତ୍ତୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାକିୟୋ ୱା’’ତି ପିତୁପକ୍ଖତୋ ଞାତିକୁଲଦସ୍ସନଂ, ‘‘କୋଲିୟୋ ୱା’’ତି ପନ ମାତୁପକ୍ଖତୋ । ୱନ୍ଦତୀତି ପଣିପାତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ରାଜପୂଜିତୋତି ରାଜୂହି, ରାଜୂନଂ ୱା ପୂଜିତୋ ୟଥା ‘‘ଗାମପୂଜିତୋ’’ତି । ପୂଜାୱଚନପୟୋଗେ ହି କତ୍ତରି ସାମିୱଚନମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଭଗୱତୋତି ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ । ଉଗ୍ଗହିତନ୍ତି ସିକ୍ଖିତସିପ୍ପଂ ।

‘‘ଚତୁଧା’’ତିଆଦି ସିଙ୍ଗାଲୋୱାଦସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) ଘରମାୱସନ୍ତି ଘରେ ୱସନ୍ତୋ, କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୟୋଗତୋ ଚେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । କମ୍ମଂ ପୟୋଜୟେତି କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ପୟୋଜେୟ୍ୟ । କୁଲାନଞ୍ହି ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଏକସଦିସଂ ୱତ୍ତତି, କଦାଚି ରାଜାଦିୱସେନ ଆପଦାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପଦାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ନିଧାପେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଆପଦାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ‘‘ଏକେନ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତକୋଟ୍ଠାସତୋୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି କପଣଦ୍ଧିକାଦୀନମ୍ପି ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ପେସକାରନ୍ହାପିତକାଦୀନମ୍ପି ୱେତନଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଭୋଗପରିଗ୍ଗହଣାନୁସାସନୀ, ଏୱରୂପଂ ଅନୁସାସନିଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ସମ୍ପରାୟିକଂ, ପନ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱା ଅନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସିସନ୍ତୋପି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତମେୱ କରୋତି ନାମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ‘‘ସେଟ୍ଠୱସେନେୱ…ପେ॰… ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ ।

‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ପନ ‘‘ସେଟ୍ଠୱସେନ ଚ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ଥୱସା ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋତି କତ୍ୱା ଗହିତସରଣାୟ ଉପାସିକାୟ ୱାତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ପବ୍ବଜିତମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଗେୱ ଅପବ୍ବଜିତ’’ନ୍ତି । ସରଣଗମନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି ସେଟ୍ଠୱସେନ ଅୱନ୍ଦିତତ୍ତା । ତଥାତି ଅନୁକଡ୍ଢନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ‘‘ସରଣଗମନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ରଟ୍ଠପୂଜିତତ୍ତାତି ରଟ୍ଠେ, ରଟ୍ଠୱାସୀନଂ ୱା ପୂଜିତତ୍ତା । ତୟିଦଂ ଭୟୱସେନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଭାୱସ୍ସେୱ ସମତ୍ଥନଂ, ନ ତୁ ଅଭେଦସ୍ସ କାରଣଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ସ ପନ କାରଣଂ ସେଟ୍ଠୱସେନ ଅୱନ୍ଦିତତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସେଟ୍ଠୱସେନ ଚ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସେଟ୍ଠୱସେନାତି ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ସେଟ୍ଠଭାୱୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋତି ୱନ୍ଦତୀ’’ତି । ତିତ୍ଥିୟମ୍ପି ୱନ୍ଦତୋ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଇତରଂ । ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋତି ସରଣଗମନୱିଭାଗୋ, ତବ୍ବିଭାଗସମ୍ବନ୍ଧତୋ ଚେତ୍ଥ ସକ୍କା ଅଭେଦୋପି ସୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅଭେଦଦସ୍ସନଂ କତଂ ।

ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋତି ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମସଦିସଂ ୱିପାକଫଲଂ, ତବ୍ବିପରୀତଂ ଆନିସଂସଫଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ସାଲିବୀଜାଦୀନଂ ଫଲାନି ତଂସଦିସାନି ୱିପକ୍କାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ୱିପାକନିରୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି, ନ ମୂଲଙ୍କୁରପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧନାଳାନି, ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଫଲାନି ଅରୂପଧମ୍ମଭାୱେନ, ସାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚ ସଦିସାନି ୱିପକ୍କାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ୱିପାକନିରୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି, ନ ତଦଞ୍ଞାନି କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନିପି କମ୍ମଅସଦିସାନି, ତାନି ପନ ଆନିସଂସାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ଆନିସଂସନିରୁତ୍ତିମତ୍ତଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତୀତି । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଧମ୍ମପଦେ ଅଗ୍ଗିଦତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁପାଳିମାହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ୟୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ, ୟୋ ପନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥଦୀପନେ ୟଦି ‘‘ବହୁଂ ୱେ ସରଣଂ ୟନ୍ତି, ପବ୍ବତାନି ୱନାନି ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୮) ୱୁତ୍ତଂ ଖେମଂ ସରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଉତ୍ତମଂ ସରଣଂ, ଏତଞ୍ଚ ସରଣମାଗମ୍ମ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ନ ପମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସତି କିଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁ ଖେମଂ ସରଣଂ ହୋତି, ଉତ୍ତମଂ ସରଣଂ, କିଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁଂ ସରଣମାଗମ୍ମ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ଚେ ?

ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ…ପେ॰…

ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୯୨) ।

ଏୱମୀଦିସେସୁ । ଲୋକିୟସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାୱନ୍ଦନାଦିନା କୁପ୍ପନତୋ, ଚଲନତୋ ଚ ଅକୁପ୍ପଂ ଅଚଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସରଣଗମନଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ମାସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ । ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିଂ । ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରି…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ । ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ପଦତ୍ତୟେପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପଗମନାଦିୱସେନାତି ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ, ଇତିନା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେହି ତୋ-ସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୮) ଆଗତଂ ପାଳିଂ ସାଧକଭାୱେନ ଆହରତି । ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ଜନକହେତୁପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅନୱକାସୋତି ପଚ୍ଚୟହେତୁପଟିକ୍ଖେପୋ । ଉଭୟେନାପି କାରଣମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋ । କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚତୁଭୂମକେସୁ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେସୁ ଏକମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଂ । ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ଏୱଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ‘‘ସୁଖୋ’’ତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ପରିଳାହୱୂପସମତ୍ଥଂ ମତ୍ତହତ୍ଥିପରିତ୍ତାସିତୋ ଚୋକ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ ଉକ୍କାରଭୂମିଂ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅତ୍ତୱାରେ କସିଣାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ପରିୱାରେ –

‘‘ଅନିଚ୍ଚା ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା, ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଖତା ।

ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅନତ୍ତା ଇତି ନିଚ୍ଛୟା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୨୫୭) ।

ଇମେସୁ ପନ ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଚତୁଭୂମକୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେଭୂମକୱସେନେୱ ୱା । ୟଂ ୟଞ୍ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ତଂ ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଗାହଂ ୱିନିୱେଠେତି ।

‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଜନିକା ମାତା, ଜନକୋ ପିତା, ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅରହାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଂ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ତେହି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି ? ଏତମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନମେୱ । ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜସକଜୀୱିତହେତୁପି ହି ସୋ ତଂ ଜୀୱିତା ନ ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ତଥାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ବଲୱତାପକାସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ୱଧକଚିତ୍ତେନ ପଦୂସନଚିତ୍ତୋ, ପଦୂସିତଚିତ୍ତୋ ୱା । ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ସମାନସଂୱାସକଂ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତଂ ସଙ୍ଘଂ ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଞ୍ଚହୁପାଲି ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି କମ୍ମେନ, ଉଦ୍ଦେସେନ, ୱୋହରନ୍ତୋ, ଅନୁସ୍ସାୱନେନ, ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରନ୍ତି ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥକରଂ ‘‘ଅୟଂ ମେ ସତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱସମ୍ପଦାତି ସୁଗତିଭୱେନ ସମ୍ପଦା, ଇଦଂ ୱିପାକଫଲଂ । ଭୋଗସମ୍ପଦାତି ମନୁସ୍ସଭୋଗଦେୱଭୋଗେହି ସମ୍ପଦା, ଇଦଂ ପନ ଆନିସଂସଫଲଂ । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିପାଳିଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ସାଧକଭାୱେନ ଦସ୍ସେତି ।

ଗତାସେତି ଏତ୍ଥ ସେ-ଇତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିନ୍ତି ତେ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଅପାୟଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ମାନୁସନ୍ତି ଚ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱିସଞ୍ଞୋଗନିଦ୍ଦେସୋ, ମନୁସ୍ସେସୁ ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱକାୟନ୍ତି ଦେୱସଙ୍ଘଂ, ଦେୱପୁରଂ ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ କାୟୋ ସମୂହୋ ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା ।

‘‘ଅପରମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ସଳାୟତନୱଗ୍ଗେ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ଆଗତଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଫଲମାହ, ଅପରମ୍ପି ଫଲଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେତି ଅସରଣଙ୍ଗତେ ଦେୱେ । ଦସହି ଠାନେହୀତି ଦସହି କାରଣେହି । ‘‘ଦିବ୍ବେନା’’ତିଆଦି ତସ୍ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱନ୍ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସାଧୁ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦ ଧମ୍ମସରଣଗମନଂ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ସୁତ୍ତପଦଂ ଅତିଦିସତି । ୱେଲାମସୁତ୍ତଂ ନାମ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ ନୱନିପାତେ ଜାତିଗୋତ୍ତରୂପଭୋଗସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦୀହି ମରିୟାଦୱେଲାତିକ୍କନ୍ତେହି ଉଳାରେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱେଲାମନାମକସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସରାଜୂନଂ ଆଚରିୟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦାନକଥାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ତତ୍ଥ ହି କରୀସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣାନଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିରୂପିୟପାତିକଂସପାତୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପିୟସୁୱଣ୍ଣ ହିରଞ୍ଞପୂରାନଂ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ଅସ୍ସସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ରଥସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ଧେନୁସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ପଲ୍ଲଙ୍କସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ୱତ୍ଥକୋଟିସହସ୍ସାନଂ, ଅପରିମାଣସ୍ସ ଚ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଭେଦସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ସତ୍ତମାସାଧିକାନି ସତ୍ତସଂୱଚ୍ଛରାନି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତୱେଲାମମହାଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ସତଂସୋତାପନ୍ନାନଂ ଦିନ୍ନଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସକଦାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅରହତୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହାରକରଣଂ, ତତୋ ସରଣଗମନଂ ମହପ୍ଫଲତରନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଂ ଗହପତି ୱେଲାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦାନଂ ଅଦାସି ମହାଦାନଂ, ୟୋ ଚେକଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ୟୋ ଚ ସତଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ୟୋ ଚେକଂ ସକଦାଗାମିଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ।

ଇମିନା ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱେଲାମସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରଣଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନାଗତଂ ଅନିୱତ୍ତନସରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅପରେ ପନାହୁ ‘ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଦିନ୍ନତ୍ତା ସରଣଗମନଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତର’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୯.୨୦) କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ସରଣଗମନଂ ନାମ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି, ତସ୍ମା ମହପ୍ଫଲତରଞ୍ଚ ମହାନିସଂସତରଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୫୦, ୩୫୧) ଇମିନା ପନ ନୟେନ ଲୋକିୟସ୍ସାପି ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲଂ ଇଧ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୦) ହି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ଇଧ ଚେୱ ଅଞ୍ଞାସୁ ଚ ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାଦୀସୁ ଅୱିସେସତୋୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଭିମତୋ ସିୟା ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ, (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୱେରଞ୍ଜକଅଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା.୧୫) ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଞ୍ଚ ତଦୁଭୟସାଧାରଣୱଚନତୋ । ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୪୯) ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ୟସ୍ମା…ପେ॰… ଦେତୀ’’ତି ହି ତଦୁଭୟସାଧାରଣକାରଣୱସେନ ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ଫଲଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନାଦୀନଂ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୬ ଆଦୟୋ) ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଗୁଣାନମଜାନନଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ । ସଂସୟୋ ନାମ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୬) ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ଅଗୁଣଭାୱପରିକପ୍ପନେନ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନାଦରାଗାରୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସଂକିଲିସ୍ସତୀତି ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ମଲୀନଂ ଭୱତି । ନ ମହାଜୁତିକନ୍ତିଆଦିପି ସଂକିଲେସପରିୟାୟୋ ଏୱ । ତତ୍ଥ ନ ମହାଜୁତିକନ୍ତି ନ ମହୁଜ୍ଜଲଂ, ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅପରିୟୋଦାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମହାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ନ ମହାନୁଭାୱଂ, ଅପଣୀତଂ ଅନୁଳାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାୱଜ୍ଜୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ସଦୋସୋ । ତଦେୱ ଫଲୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ଅକନ୍ତିଫଲୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ ୱିୟ ଅଗହିତକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଭେଦୋ, ସୋ ଚ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଦିୱିରହିତତ୍ତା ଅଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟ ହୋତୀ’’ତି । ସୋତି ଅନୱଜ୍ଜୋ ସରଣଗମନଭେଦୋ । ସତିପି ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତେ ଇଟ୍ଠଫଲୋପି ନ ହୋତି, ପଗେୱ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ ଅୱିପାକତ୍ତା । ନ ହି ତଂ ଅକୁସଲଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଭେଦନମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୱନ୍ତରେପୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଭୱେ ।

ଧରସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକତ୍ତା ‘‘ଉପାସକ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି କମ୍ମମେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆକାରଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପାସକୋ ଅୟନ୍ତି ଏୱଂଧାରେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାରେତୂତି ଚ ଉପଧାରେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଧାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାନନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଜାନାତୂ’’ତି ଇମିନା । ଉପାସକୱିଧିକୋସଲ୍ଲତ୍ଥନ୍ତି ଉପାସକଭାୱୱିଧାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ । କୋ ଉପାସକୋତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା, କିଂ ଲକ୍ଖଣୋ ଉପାସକୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମାତି ହେତୁପୁଚ୍ଛା, କେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ଉପାସକସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅଭିଧେୟ୍ୟେ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତମେୱ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ତବ୍ଭାୱକାରଣଂ । କିମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ୱତସମାଦାନପୁଚ୍ଛା, କୀଦିସଂ ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସୀଲଂ, କିତ୍ତକେନ ୱତସମାଦାନେନାୟଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ଆଜୀୱୋତି କମ୍ମସମାଦାନପୁଚ୍ଛା, କୋ ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, କେନ କମ୍ମସମାଦାନେନ ଅସ୍ସ ଆଜୀୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ପୁଚ୍ଛତି, ସୋ ପନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ହୋତୀତି ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋପି ୱିଭଜୀୟତି । କା ୱିପତ୍ତୀତି ତଦୁଭୟେସଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିପୁଚ୍ଛା, କା ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ୱିପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ହି ସତି ଅନନ୍ତରସ୍ସେୱ ୱିଧି ୱା ପଟିସେଧୋ ୱାତି ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଗହଣଂ । କା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ତଦୁଭୟେସମେୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପୁଚ୍ଛା, କା ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ । ସରୂପୱଚନତ୍ଥାଦିସଙ୍ଖାତେନ ପକାରେନ କିରତୀତି ପକିଣ୍ଣଂ, ତଦେୱ ପକିଣ୍ଣକଂ, ଅନେକାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟୋ କୋଚୀତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି, ଇମିନା ପଦେନ ଅକାରଣମେତ୍ଥ ଜାତିଆଦିୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସରଣଗତୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ସରଣଗମନମେୱେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି । ‘‘ଗହଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ ଇମିନା ଆଗାରିକେସ୍ୱେୱ ଉପାସକସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତେସୂତି । ତମତ୍ଥଂ ମହାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେ ମହାନାମସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦିସରଣଗମନତୋ । ମହାନାମାତି ଅତ୍ତନୋ ଚୂଳପିତୁନୋ ସୁକ୍କୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ମହାନାମଂ ନାମ ସକ୍ୟରାଜାନଂ ଭଗୱା ଆଲପତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ବୁଦ୍ଧାଦିସରଣଗମନେନ ଉପାସକୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଜାତିଆଦୀହି କାରଣେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମଞ୍ଚ ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ ୱିୟ ଦ୍ୱେୱାଚିକଉପାସକଭାୱୋପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ପନ ତଦା ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟାଭାୱତୋ କଦାଚିୟେୱ ହୋତୀତି ସବ୍ବଦା ପୱତ୍ତଂ ତେୱାଚିକଉପାସକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସରଣଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେପି ହି ପଚ୍ଛା ତିସରଣଗତା ଏୱ, ନ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି ଅଞ୍ଞଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ସରଣଗତୋ ଉପାସକୋ ନାମାତି ଇମମତ୍ଥମ୍ପି ଞାପେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉପାସନତୋତି ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ଗାରୱବହୁମାନାଦିୟୋଗେନ ପୟିରୁପାସନତୋ, ଇମିନା କତ୍ୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ୱେରମଣିୟୋତି ଏତ୍ଥ ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଣାତିପାତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ମଣନତୋ ହନନତୋ ୱିନାସନତୋ ୱେରମଣିୟୋ ନାମ, ପଞ୍ଚ ୱିରତିୟୋ ୱିରତିପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ । ତଥା ହି ଉଦାହଟେ ମହାନାମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ସାଧକଂ, ସରୂପଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ୟଥା ତଂ ଉୟ୍ୟାନପାଲସ୍ସ ଏକେନେୱ ଉଦକପତିଟ୍ଠାନପୟୋଗେନ ଅମ୍ବସେଚନଂ, ଗରୁସିନାନଞ୍ଚ । ୟଥାହ ଅମ୍ବୱିମାନେ (ୱି॰ ୱ॰ ୧୧୫୧ ଆଦୟୋ) –

‘‘ଅମ୍ବୋ ଚ ସିତ୍ତୋ ସମଣୋ ଚ ନ୍ହାପିତୋ,

ମୟା ଚ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକଂ ।

ଇତି ସୋ ପୀତିୟା କାୟଂ, ସବ୍ବଂ ଫରତି ଅତ୍ତନୋ’’ତି ॥

[‘‘ଅମ୍ବୋ ଚ ସିଞ୍ଚତୋ ଆସି, ସମଣୋ ଚ ନହାପିତୋ ।

ବହୁଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ, ଅହୋ ସଫଲଂ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଇଧ ଟୀକାୟଂ ମୂଲପାଠୋ)]

ଏୱମୀଦିସେସୁ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ପଞ୍ଚୱେରୱିରତିମତ୍ତେନ ।

ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜାତି ଅୟୁତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା, ନ ସମ୍ମାୱଣିଜ୍ଜା, ଅସାରୁପ୍ପୱଣିଜ୍ଜକମ୍ମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପହାୟାତି ଅକରଣେନେୱ ପଜହିତ୍ୱା । ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତେନ, ତେନ ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜକମ୍ମେନ ଆଜୀୱନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଧମ୍ମିକଂ ଆଜୀୱନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସମେନାତି ଅୱିସମେନ, ତେନ କାୟୱିସମାଦିଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟସମାଦିନା ସୁଚରିତେନ ଆଜୀୱନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁତ୍ତରପାଳିମାହରିତ୍ୱା ସାଧକଂ, ସରୂପଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ୱାଣିଜାନଂ ଅୟନ୍ତି ୱଣିଜ୍ଜା, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିକ୍କୟୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦମେତଂ । ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜାତି ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ୱା କାରେତ୍ୱା ୱା ୟଥାକତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜାତି ମନୁସ୍ସୱିକ୍କୟୋ । ମଂସୱଣିଜ୍ଜାତି ସୂନକାରାଦୟୋ ୱିୟ ମିଗସୂକରାଦିକେ ପୋସେତ୍ୱା ମଂସଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍କୟୋ । ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମଜ୍ଜଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ୱିସୱଣିଜ୍ଜାତି ୱିସଂ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା ପରୋପରୋଧନିମିତ୍ତତାୟ ଅକରଣୀୟାତି ୱୁତ୍ତା, ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା ଅଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ, ମଂସୱଣିଜ୍ଜା ୱଧହେତୁତୋ, ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା ପମାଦଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସୱଣିଜ୍ଜା ପରୂପଘାତକାରଣତୋ ।

ତସ୍ସେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱେରମଣିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଚେୱ ପଞ୍ଚମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜାଦିପ୍ପହାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିପତ୍ତୀତି ଭେଦୋ, ପକୋପୋ ଚ। ଏୱଂ ସୀଲଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୱସେନ ଉପାସକସ୍ସ ୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୟାୟାତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା । ଚଣ୍ଡାଲୋତି ନୀଚଧମ୍ମଜାତିକଟ୍ଠେନ ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲୋ । ମଲନ୍ତି ମଲୀନଟ୍ଠେନ ଉପାସକମଲଂ । ପତିକିଟ୍ଠୋତି ଲାମକଟ୍ଠେନ ଉପାସକନିହୀନୋ । ସାପିସ୍ସାତି ସାପି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । କା ପନାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ଚା’’ତିଆଦି । ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲସୁତ୍ତଂ, (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ଉପାସକରତନସୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁତ୍ତରେ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ, କମ୍ମକମ୍ମଫଲେସୁ ଚ ସଦ୍ଧାୱିପରିୟାୟୋ ମିଚ୍ଛାୱିମୋକ୍ଖୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ। ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲୱିପତ୍ତିଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ। ‘‘ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିନା ଇଦଂ ନାମ ମଙ୍ଗଲଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତେନ କୋତୂହଲସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ । ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତୀତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିଭେଦଂ ମଙ୍ଗଲମେୱ ପତ୍ତିୟାୟତି ନୋ କମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତଂ ନୋ ପତ୍ତିୟାୟତି । ଇତୋ ଚ ବହିଦ୍ଧାତି ଇତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ବାହିରକସମୟେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତୀତି ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣାରହସଞ୍ଞୀ ଗୱେସତି । ତତ୍ଥାତି ବହିଦ୍ଧା ବାହିରକସମୟେ । ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀତି ପଠମତରଂ ଦାନମାନନାଦିକଂ କୁସଲକିରିୟଂ କରୋତି, ବାହିରକସମୟେ ପଠମତରଂ କୁସଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସାସନେ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି। ତତ୍ଥାତି ୱା ତେସଂ ବାହିରକାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପରିୟେସନପୁବ୍ବକାରେ ଏକଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅସ୍ସାତି ଉପାସକସ୍ସ । ସୀଲସମ୍ପଦାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୱେରମଣିଲକ୍ଖଣେନ ସୀଲେନ ସମ୍ପଦା । ଆଜୀୱସମ୍ପଦାତି ପଞ୍ଚମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜାଦିପ୍ପହାନଲକ୍ଖଣେନ ଆଜୀୱେନ ସମ୍ପଦା । ଏୱଂ ସୀଲସମ୍ପଦାଆଜୀୱସମ୍ପଦାୱସେନ ଉପାସକସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଦିୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଚସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ୟେ ଚ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା, ତେପି ଅସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଧମ୍ମେହୀତି ଗୁଣେହି । ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଉପାସକୋୱ ରତନଂ ଉପାସକରତନଂ । ଗୁଣସୋଭାକିତ୍ତିସଦ୍ଦସୁଗନ୍ଧତାଦୀହି ଉପାସକୋୱ ପଦୁମଂ ଉପାସକପଦୁମଂ । ତଥା ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକଂ । ସେସଂ ୱିପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିଗଣ୍ଠୀନନ୍ତି ନିଗଣ୍ଠସମଣୀନଂ । ଆଦିମ୍ହୀତି ପଠମତ୍ଥେ । ଉଚ୍ଛଗ୍ଗନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁଅଗ୍ଗଂ ଉଚ୍ଛୁକୋଟି । ତଥା ୱେଳଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । କୋଟିୟନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକୋଟିୟଂ, ପରିୟନ୍ତତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅମ୍ବିଲକୋଟ୍ଠାସଂ । ତଥା ତିତ୍ତକଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ୱିହାରଗ୍ଗେନାତି ଓୱରକକୋଟ୍ଠାସେନ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତାନଂ ଇଦଂ ନାମ ଫଲଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦିନା ତଂତଂୱସନଟ୍ଠାନକୋଟ୍ଠାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ। ପରିୱେଣଗ୍ଗେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଏକାରାଦେସୋ, ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା, କତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ ସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଭାୱତ୍ଥେ ତା-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଜ୍ଜଭାୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ଅଜ୍ଜଭାୱୋ ଚ ନାମ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସମୟେ ଧରମାନକତାପାପୁଣକଭାୱୋ । ତଦା ହି ତଂ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଧରମାନତଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତଂଦିୱସନିସ୍ସିତଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପୁନ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅଜ୍ଜସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧରମାନକତାସଙ୍ଖାତଂ ଅଜ୍ଜଭାୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଜ୍ଜତନ୍ତି ୱା ଅଜ୍ଜଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ତା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତୋ ୟଥା ‘‘ଦେୱତା’’ତି, ଅୟଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତି । ଏୱଂ ପଠମକ୍ଖରେନ ଦିସ୍ସମାନପାଠାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତିୟକ୍ଖରେନ ଦିସ୍ସମାନପାଠାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗମମତ୍ତତ୍ତା ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅଜ୍ଜାତି ହି ନେପାତିକମିଦଂ ପଦଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

‘‘ପାଣୋ’’ତି ଇଦଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଏୱ, ‘‘ପାଣୁପେତ’’ନ୍ତି ଚ କରଣତ୍ଥେନେୱ ସମାସୋତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱଉପେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ହି ଉପେତୋ, ପାଣେହି କରଣଭୂତେହି ଉପେତୋ ପାଣୁପେତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେହି ଅଭିମତୋ । ଇମିନା ଚ ‘‘ପାଣୁପେତନ୍ତି ଇଦଂ ପଦଂ ତସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଆପାଣକୋଟିକତାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ‘‘ପାଣୁପେତ’’ନ୍ତି ହି ଇମିନା ୟାୱ ମେ ପାଣା ଧରନ୍ତି, ତାୱ ସରଣଂ ଉପେତୋ, ଉପେନ୍ତୋ ଚ ନ ୱାଚାମତ୍ତେନ, ନ ଚ ଏକୱାରଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ପାଣାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପେତୋତି ଆପାଣକୋଟିକତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ତୀହି…ପେ॰… ଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସରଣଂ ଗତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ‘‘ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନେନ ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ଏକଚ୍ଚୋ କପ୍ପିୟକାରକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଉପାସକସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନୀୟୋପି ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାସକଂ କପ୍ପିୟକାରକ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନସରଣଗମନଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ‘‘ପାଣୁପେତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନୀତତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତଂ ତସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଆପାଣକୋଟିକତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ପନେସ ରାଜା ‘‘ଜୀୱିତେନ ସହ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ପଟିପୂଜେନ୍ତୋ ସରଣଗମନଂ ରକ୍ଖାମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତୀତି ନେୟ୍ୟତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱିତଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅହଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ସମତ୍ଥନେ, କାରଣତ୍ଥେ ୱା, ତେନ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା, ଇମିନା ୱା କାରଣେନ ଉପାସକଂ ମଂ ଭଗୱା ଧାରେତୂତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ।

ଅଚ୍ଚୟନଂ ସାଧୁମରିୟାଦଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଂ ଅଚ୍ଚୟୋ, କାୟିକାଦିଅଜ୍ଝାଚାରସଙ୍ଖାତୋ ଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ଅପରାଧୋ’’ତି, ଅଚ୍ଚେତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ଏତେନାତି ୱା ଅଚ୍ଚୟୋ, କାୟିକାଦିୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପୱତ୍ତନକୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଦୋସୋ ଏୱ, ସୋ ଚ ଅପରଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ଅପରାଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅପରଜ୍ଝନ୍ତଂ ପୁରିସଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ’’ତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ଦସରାଜଧମ୍ମଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେତସ୍ସ ମହାହଂସଜାତକାଦୀହି ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଚରତୀତି ଆଚରତି କରୋତି । ଧମ୍ମେନେୱାତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତେନେୱ, ଅନପେତକୁସଲଧମ୍ମେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ପିତୁଘାତନାଦିନା ଅଧମ୍ମେନା’’ତି । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅଧିୱାସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂତି ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖମତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ଅକରଣମେତ୍ଥ ସଂୱରୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ‘‘ଅପରାଧସ୍ସା’’ତିଆଦି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱେୱଚନଂ ।

୨୫୧.‘‘ୟଥାଧମ୍ମୋ ଠିତୋ, ତଥେୱା’’ତି ଇମିନାପି ୟଥା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁରୂପତ୍ଥମାହ, ସାଧୁସମାଚିଣ୍ଣକୁସଲଧମ୍ମାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନତ୍ଥକତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କରୋସୀ’’ତି ଇମିନା । ପଟିକମ୍ମଂ କରୋସୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରଣଂ ନାମ କତାପରାଧସ୍ସ ଖମାପନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଖମାପେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅଧିୱାସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଖମାମା’’ତି ଇମିନା । ୱୁଦ୍ଧି ହେସାତି ଏତ୍ଥ ହ-କାରୋ ପଦସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଆଗମୋ, ହି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏସାତି ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକିରିୟା, ଆୟତିଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନା ଚ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଚୟଂ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତି । ୱିନେତି ସତ୍ତେ ଏତେନାତି ୱିନୟୋ, ସାସନଂ । ୱଦ୍ଧତି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତି ଏତାୟାତି ୱୁଦ୍ଧି । କତମା ପନ ସା, ୟା ‘‘ଏସା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱୁଦ୍ଧୀତି ଚୋଦନମପନେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କତମା’’ତିଆଦିନା, ୟା ଅୟଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନା, ସା ‘‘ଏସା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱୁଦ୍ଧି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଆୟତିଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନାୟ ପୁବ୍ବକିରିୟାଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସା ହି ଆଚରିୟାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନଂ, ଏତପଦେନ ପନ ତସ୍ସାପି ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତୀ’’ ତିପି ପଟିନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତୀ’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବକିରିୟାମତ୍ତସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନଂ, ନ ପଟିନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ । ‘ଆୟତିଞ୍ଚ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇଦଂ ପନ ପଟିନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସେୱାତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଖମାପନସ୍ସାପି ୱୁଦ୍ଧିହେତୁଭାୱେନ ଅରିୟୂପୱାଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇତରଥା ହି ଖମାପନାଭାୱେପି ଆୟତିଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନାୟ ଏୱ ଅରିୟୂପୱାଦାପଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ନ ଚ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

କସ୍ମା ପନ ‘‘ୟାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନନୁ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ଦେସନଂ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋନ୍ତୋ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାପି ହି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଧମ୍ମଦେସନା, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନପୁଗ୍ଗଲଦେସନାତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୱୁଦ୍ଧି ହେସା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ତଥାପି ପୁନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତେନ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଦେସନା ଆରଦ୍ଧା ଦେସନାୱିଲାସୱସେନ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚାତି । ତଦୁଭୟୱସେନେୱ ହି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧା ଦେସନା ।

୨୫୨.ୱଚସାୟତ୍ତେତି ୱଚସା ଆୟତ୍ତେ । ୱାଚାପଟିବନ୍ଧତ୍ତେତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱଚସାୟତ୍ଥେତି ପନ ୱାଚାପରିୟୋସାନତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ଓସାନକରଣତ୍ଥସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ସାୟସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ୟଥା ‘‘ଦାୟୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ସମତ୍ଥନୱଚନମ୍ପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଗମନାୟ କତଂ ୱାଚାପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି । ହନ୍ଦସଦ୍ଦଞ୍ହି ଚୋଦନତ୍ଥେ, ୱଚସଗ୍ଗତ୍ଥେ ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି ଭିକ୍ଖୱେ ଆମନ୍ତୟାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ହି ଚୋଦନତ୍ଥେ, ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି ଅପାୟାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୮୪୩) ୱଚସଗ୍ଗତ୍ଥେ, ୱଚସଗ୍ଗୋ ଚ ନାମ ୱାଚାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତଞ୍ଚ ୱାଚାପରିୟୋସାନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁକ୍କରକିଚ୍ଚୱସେନ ବହୁକିଚ୍ଚତାତି ଆହ ‘‘ବଲୱକିଚ୍ଚା’’ତି । ‘‘ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ, ଇତରଂ କରଣୀୟଂ । ପଠମଂ ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଛା କତ୍ତବ୍ବଂ କରଣୀୟଂ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା କିଚ୍ଚଂ, ମହନ୍ତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତିପି ଉଦାନଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ-ତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା, ଗମନକାଲଜାନନତୋ, ଅଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚ ଅନୁପୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତସ୍ସ କାଲଂ ତ୍ୱମେୱ ଜାନାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ତୟା ଞାତଂ ଗମନକାଲଂ ତ୍ୱମେୱ ଞତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଥା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚନିୟୋଜନେ ‘‘ଇମଂ ଜାନ, ଇମଂ ଦେହି, ଇମଂ ଆହରା’’ତି (ପାଚି॰ ୮୮, ୯୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧାପି ତୟା ଞାତଂ କାଲଂ ତ୍ୱମେୱ ଜାନାସି, ଗମନୱସେନ କରୋହୀତି ଗମନେ ନିୟୋଜେତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତ୍ୱମେୱ ଜାନାସୀ’’ତି ପାଠସେସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୟଥାସମାଚିଣ୍ଣଂ ପକରଣାଧିଗତମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଦକ୍ଖିଣନ୍ତି ପକାରତୋ କତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ । ତେନାହ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ହତ୍ଥେସୁ ଜାତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ନଖାନଂ ସମୋଧାନେନ ଏକୀଭାୱେନ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତଂ, ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କରତଲାନଂ ସମଟ୍ଠପନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଜଲିନ୍ତି ହତ୍ଥପୁଟଂ । ଅଞ୍ଜତି ବ୍ୟତ୍ତିଂ ପକାସେତି ଏତାୟାତି ଅଞ୍ଜଲି । ଅଞ୍ଜୁ-ସଦ୍ଦଞ୍ହି ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ, ଅଲିପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଅଭିମୁଖୋୱାତି ସମ୍ମୁଖୋ ଏୱ, ନ ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱନ୍ଦନାନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

୨୫୩. ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚନକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବେ କତକୁସଲମୂଲାନଂ ଖଣନେନ ଖତୋ, ତେସମେୱ ଉପହନନେନ ଉପହତୋ, ପଦଦ୍ୱୟେନପି ତସ୍ସ କମ୍ମାପରାଧମେୱ ଦସ୍ସେତି ପରିୟାୟୱଚନତ୍ତା ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ । କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତପତିଟ୍ଠାଭେଦନେନ ଖତୂପହତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିନ୍ନପତିଟ୍ଠୋ ଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠା, ମୂଲନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ପତିଟ୍ଠହତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନଂ ଏତାୟାତି ହି ପତିଟ୍ଠା, ତସ୍ସ କୁସଲୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା, ସା କିରିୟାପରାଧେନ ଭିନ୍ନା ୱିନାସିତା ଏତେନାତି ଭିନ୍ନପତିଟ୍ଠୋ । ତଦେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠାନଜାତା, ତଥା ଅନେନ ରଞ୍ଞା ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତା ଖତୋ ଖନିତୋତି ୟୋଜନା । ଖତୋତି ହି ଇଦଂ ଇଧ କମ୍ମୱସେନ ସିଦ୍ଧଂ, ପାଳିୟଂ ପନ କତ୍ତୁୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିୟାୟତ୍ତା ‘‘ଉପହତୋ’’ତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୨୦୯; ଚୂଳନି॰ ୭୪) ୱଚନତୋ ରାଗଦୋସମୋହାୱ ଇଧ ରଜୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗରଜାଦିୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ୱୀତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଗତପରିୟାୟତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିଗତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତଂ ତେସଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଂ । ଧମ୍ମେସୂତି ୱା ହେଟ୍ଠିମେସୁ ତୀସୁ ମଗ୍ଗଧମ୍ମେସୁ । ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ଚକ୍ଖୁଂ, ସମୁଦାୟେକଦେସୱସେନ ଆଧାରତ୍ଥସମାସୋୟଂ, ନ ତୁ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥସମାସୋ । ସୋ ହି ସାସନଗନ୍ଥେସୁ, ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିସିଦ୍ଧୋତି । ଧମ୍ମମୟନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଇମିନା ‘‘ଧମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଅପିଚ ଧମ୍ମମୟନ୍ତି ସୀଲାଦିତିୱିଧଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋୟେୱ ମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସକତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତୋ, ଅନେନ ‘‘ଧମ୍ମୋୟେୱ ଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୂତି ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ, ଏତେନ ୟଥାପାଠଂ ତିୱିଧତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅନଧିଗତେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟେୱ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନି ‘‘ଖତାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ରାଜା’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନାଭୱିସ୍ସାତି ସଚେ ନ ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଏୱଂ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତେ ହି ଇଦଂ କାଲାତିପତ୍ତିୱଚନଂ, ନ ଅନାଗତେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋ ଅଭୱିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି । ନନୁ ଚ ମଗ୍ଗପାପୁଣନୱଚନଂ ଭୱିସ୍ସମାନତ୍ତା ଅନାଗତକାଲିକନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅନିୟମିତେ, ଇଧ ପନ ‘‘ଇଧେୱାସନେ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା ଅତୀତକାଲିକମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ଭଗୱା ରଞ୍ଞୋ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱୋଚାତି । ପାପମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗେନାତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଦେୱଦତ୍ତପରିସାସଙ୍ଖାତେନ ଚ ପାପମିତ୍ତେନ ସଂସଗ୍ଗତୋ । ଅସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିନା ପାଠାନାରୁଳ୍ହଂ ୱଚନାୱସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମାତି ସରଣଂ ଗତତ୍ତା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ମମ ଚ ସାସନମହନ୍ତତାୟା’’ତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ, କତ୍ଥଚି ପନ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ସୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଂ ସରଣଂ ଗତତ୍ତାୟେୱ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ୟତ୍ଥ ଏସ ପସନ୍ନୋ, ପସନ୍ନାକାରଞ୍ଚ କରୋତି, ତସ୍ସ ଚ ତିୱିଧସ୍ସପି ସାସନସ୍ସ ଉତ୍ତମତାୟାତି ହି ସହ ସମୁଚ୍ଚୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ।

‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ଦୁକ୍କରକମ୍ମୱିପାକତୋ ସୁକରେନ ମୁଚ୍ଚନେନ ଉପମାଦସ୍ସନଂ । କୋଚୀତି କୋଚି ପୁରିସୋ । କସ୍ସଚୀତି କସ୍ସଚି ପୁରିସସ୍ସ, ‘‘ୱଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭାୱୟୋଗେ କମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିମତ୍ତେନ ଦଣ୍ଡେନାତି ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିମତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ଧନଦଣ୍ଡେନ । ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ୱଧକମ୍ମଦଣ୍ଡତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଦଣ୍ଡେନାତି ୱା ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ‘‘ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୨; ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ୱିୟ, ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିମତ୍ତେନ ଧନଦଣ୍ଡତୋ, ୱଧଦଣ୍ଡତୋ ଚ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋହକୁମ୍ଭିୟନ୍ତି ଲୋହକୁମ୍ଭିନରକେ । ତତ୍ଥ ହି ତଦନୁଭୱନକାନଂ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମବଲେନ ଲୋହମୟା ମହତୀ କୁମ୍ଭୀ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଲୋହକୁମ୍ଭୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପରିମତଲତୋ ଅଧୋ ପତନ୍ତୋ, ହେଟ୍ଠିମତଲତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଉଭୟଥା ପନ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନି ସବ୍ବସୋ ।

ନିରୟେ ପଚ୍ଚମାନାନଂ, କଦା ଅନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୨; ଜା॰ ୧.୪.୫୪) ।

‘‘ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ପତ୍ୱା, ଉପରିମତଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତାଦୟୋ ଅପରାପରଂ ଅଧୋ ପତନ୍ତା, ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ଅନେକାନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ତଥା ଅୟଂ, ଅୟଂ ପନ ରାଜା ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ଏକୱାରମେୱ ଅଧୋ ପତନ୍ତୋ, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନିୟେୱ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ କୁତୋ ଲଦ୍ଧୋତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଇଦମ୍ପି କିର ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମେୱା’’ତି ଆହ । କିରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥୋ, ତେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ ସୁୟ୍ୟମାନତଂ, ଇମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଥ ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗୀତଂ ସିୟାତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ପାଳିୟଂ ପନ ନ ଆରୁଳ୍ହ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ପକିଣ୍ଣକଦେସନାଭାୱେନ ପାଳିୟମନାରୁଳ୍ହତ୍ତା ପାଠଭାୱେନ ନ ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପକିଣ୍ଣକଦେସନା ହି ପାଳିୟମନାରୁଳ୍ହାତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଦି ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ନରକେ ପଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସତି ଇମଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା କୋ ରଞ୍ଞୋ ଆନିସଂସୋ ଲଦ୍ଧୋତି କସ୍ସଚି ଆସଙ୍କା ସିୟାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଚୋଦନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦାଲାଭାଦିକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅନେକୱିଧଂ ମହାନିସଂସଂ ସରୂପତୋ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଅୟଂ…ପେ॰… ନିଦ୍ଦଂ ଲଭତୀ’’ତି ଇମିନା ନିଦ୍ଦାଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି, ତଦା କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାପଗତଭାୱଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦାଲାଭସୀସେନ, ‘‘ତିଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଅକାସୀ’’ତି ଇମିନା ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ମହାସକ୍କାରକିରିୟଂ, ‘‘ପୋଥୁଜ୍ଜନିକାୟ…ପେ॰… ନାହୋସୀ’’ତି ଇମିନା ସାତିସୟଂ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱମାଦି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ‘‘ଅନାଗତେ…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ଉକ୍କଂସତୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅନୱସେସତୋ ପନ ଅପରାପରେସୁ ଭୱେସୁ ଅପରିମାଣୋୟେୱ ସମ୍ପରାୟିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ମଧୁରାୟାତି ମଧୁରରସଭୂତାୟ । ଓଜୱନ୍ତିୟାତି ମଧୁରରସସ୍ସାପି ସାରଭୂତାୟ ଓଜାୟ ଓଜୱତିୟା । ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଭୱା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା । ପଞ୍ଚ ମାରେ ୱିସେସତୋ ଜିତୱାତି ୱିଜିତାୱୀ, ପରୂପଦେସୱିରହତା ଚେତ୍ଥ ୱିସେସଭାୱୋ । ପଚ୍ଚେକଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେୱ ସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସୟମେୱ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ପରେ ବୋଧେନ୍ତି, ଅତ୍ଥରସମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଧମ୍ମରସଂ । ନ ହି ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ମୂଗେନ ଦିଟ୍ଠସୁପିନୋ ୱିୟ, ୱନଚରକେନ ନଗରେ ସାୟିତବ୍ୟଞ୍ଜନରସୋ ୱିୟ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିସମାପତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୦, ୯୧) ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ରଞ୍ଞୋ କମ୍ମନ୍ତରାୟାଭାୱେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସଥ, ଅଥ କଥଂ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି । ୟଦି ଚ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, ଅଥ କଥଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସଥ, ନନୁ ଇମେ ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିଉପନିସ୍ସୟା ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୋଧୀନଂ ଅସାଧାରଣଭାୱତୋ । ଅସାଧାରଣା ହି ଏତା ଦ୍ୱେ ୟଥାକ୍କମଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦ୍ୱୟଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଅଭିନୀହାରସମିଦ୍ଧିୱସେନ, ପାରମୀସମ୍ଭରଣକାଲୱସେନ, ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନୱସେନ ଚାତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ ଇତୋ ପରତୋୟେୱସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ସମ୍ଭରଣୀୟତ୍ତା । ସାୱକବୋଧିୟା ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତାପି ହି ଅସତି ତସ୍ସା ସମୱାୟେ କାଲନ୍ତରେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ବୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି ତଥାଭିନୀହାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ‘‘ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟାୟେୱାୟଂ ରାଜା କତାଭିନୀହାରୋ । କତାଭିନୀହାରାପି ହି ତତ୍ଥ ନିୟତିମପ୍ପତ୍ତା ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ସାୱକବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭଗୱା ‘ସଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ରାଜା’ତିଆଦିମୱୋଚ, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନମେୱ ଚ ଆନନ୍ତରିୟପରିମୁତ୍ତି ହୋତି, ନ ଇତରେସଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ । ତଥା ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟଂ ନିୟତୋ ସମାନୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚିରକାଲସମ୍ଭୂତେନ ଲୋକନାଥେ ଆଘାତେନ ଗରୁତରାନି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ପସୱି, ତସ୍ମା କମ୍ମନ୍ତରାୟେନ ଅୟଂ ଇଦାନି ଅସମୱେତଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୋଧିନିୟାମେନ ଅନାଗତେ ୱିଜିତାୱୀ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟୁତ୍ତତରମେତ୍ଥ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପାଳିମେୱ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିଗମୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋତି । ଅପିଚ ପାଳିୟମନାରୁଳ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତୁଂ ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତିଆଦିନା ନିଗମନଂ କରୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱସୋରଚ୍ଚସଦ୍ଧାସତିଧିତିବୁଦ୍ଧିଖନ୍ତିୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମସମଙ୍ଗିନା ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ଅସଙ୍ଗାସଂହିରୱିସାରଦଞାଣଚାରିନା ଅନେକପ୍ପଭେଦସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହିନା ମହାଗଣିନା ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଞାଣାଭିୱଂସଧମ୍ମସେନାପତିନାମଥେରେନ ମହାଧମ୍ମରାଜାଧିରାଜଗରୁନା କତାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟା ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ଅଦ୍ଧାନଗମନୱଣ୍ଣନା

୨୫୪. ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତଭାୱଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… କୋସଲେସୂତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପଦତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଜୋତକୋ ପନ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଆଦିସଦ୍ଦଲୋପୋ ୱା ଏସ, ଉପଲକ୍ଖଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା । ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା ନାମ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗହିତତାୟ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭଜନା । ‘‘ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତ-ମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ ଟୀକାୟ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା, ତଥା ଅସଂୱଣ୍ଣିତତ୍ତା ଚ ।

‘‘ରାଜକୁମାରା ଗୋତ୍ତୱସେନ କୋସଲା ନାମା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୪) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘କୋସଂ ଲନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, କୁସଲଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି କୋସଲା’’ତି । ଜନପଦିନୋତି ଜନପଦୱନ୍ତୋ, ଜନପଦସ୍ସ ୱା ଇସ୍ସରା । ‘‘କୋସଲା ନାମ ରାଜକୁମାରା’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ଜନପଦିନୋ’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ତଂତଂନାମପଞ୍ଞାତେସୁ ତତ୍ଥ ନିୱସନ୍ତେସୁ ଜନପଦିଭାୱତୋ ତେସମେୱ ନିୱସନମୁପାଦାୟ ଜନପଦସ୍ସାୟଂ ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ତେସଂ ନିୱାସୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘କୋସଲାନଂ ନିୱାସା କୋସଲା’’ତି ତଦ୍ଧିତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏକୋପି ଜନପଦୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ସଦ୍ଦତୋୟେୱେତଂ ପୁଥୁୱଚନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନେସ ଏକୋ ଏୱାତି ୱିଭାୱେତି । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗହେ, ତେନ କାମଂ ଏକୋୟେୱେସ ଜନପଦୋ, ତଥାପି ଇମିନା କାରଣେନ ପୁଥୁୱଚନମୁପପନ୍ନନ୍ତି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଦି ଏକୋୱ ଜନପଦୋ, କଥଂ ତତ୍ଥ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନା’’ତିଆଦି, ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦତ୍ତା ବହୁୱଚନମୁପପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିସ୍ସିତେସୁ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁୱଚନସ୍ସ, ପୁଥୁଭାୱସ୍ସ ୱା ନିସ୍ସୟେ ଅଭିନିରୋପନା ଇଧ ରୁଳ୍ହି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧ ଚେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାଦୀସୁ ‘‘ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତେ ୱିୟ ଈଦିସଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ରୁଳ୍ହି ୟଥା ‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି କୁରୂସୁ ୱିହରତି, ଅଙ୍ଗେସୁ ୱିହରତୀ’ତି ଚା’’ତି । କେଚି ପନ କୋସଲନାମାଭିନିରୋପନମିଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟୁତ୍ତମେତଂ ପୁଥୁୱଚନସ୍ସ ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା । ନାମାଭିନିରୋପନାୟ ହି ଏକୱଚନମ୍ପି ଭୱତି ୟଥା ‘‘ସୀହୋ ଗାୟତୀ’’ତି । ତବ୍ବିସେସିତେପି ଜନପଦସଦ୍ଦେ ଜାତିସଦ୍ଦତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେ’’ତି, କୋସଲନାମକେ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭୂତତୋ ହି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ରୁଳ୍ହି, ଭୂତତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି –

‘‘ସନ୍ତି ପୁତ୍ତା ୱିଦେହାନଂ, ଦୀଘାୱୁ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନୋ ।

ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସନ୍ତି, ମିଥିଲାୟଂ ପଜାପତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୨୭୬) ଆଦୀସୁ –

ତଂପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ‘‘ପୁତ୍ତା’’ତି ବହୁୱଚନପୟୋଗୋ, ତଥା ଇଧାପି ତନ୍ନିୱାସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ‘‘କୋସଲେସୂ’’ତି ବହୁୱଚନପୟୋଗୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ ‘‘ପାଣଂ ନ ହଞ୍ଞେ, ନ ଚ’ଦିନ୍ନମାଦିୟେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୨, ୪୩, ୪୫) ଜାତିୱସେନ ବହ୍ୱତ୍ଥାନମେକୱଚନପୟୋଗୋ, ତଥା ଇଧାପି ଜାତିୱସେନ ଅୱୟୱପ୍ପଭେଦେନ ବହ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଜନପଦେ’’ତି ଏକୱଚନପୟୋଗୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଆଚରିୟେନ ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାୟଂ ‘‘ତବ୍ବିସେସନେପି ଜନପଦସଦ୍ଦେ ଜାତିସଦ୍ଦେ ଏକୱଚନମେୱ । ତେନାହ ‘ତସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗେସୁ ଜନପଦେ’ତି’’ ।

ଏୱଂ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ବହୁମ୍ହି ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବହ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ବହୁମ୍ପି ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୋରାଣା ପନାହୂ’’ତିଆଦିମାହ । ପନ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ପୁଥୁଅତ୍ଥୱିସୟତାୟ ଏୱେତଂ ପୁଥୁୱଚନଂ, ନ ରୁଳ୍ହିୱସେନାତି ୱକ୍ଖମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ସୋ ହି ପଦେସୋ ତିୟୋଜନସତପରିମାଣତାୟ ବହୁପ୍ପଭେଦୋତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ନୟେ ତେସୁ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହାପନାଦନ୍ତି ମହାପନାଦଜାତକ (ଜା॰ ୧.୩.୪୦, ୪୧, ୪୨) ସୁରୁଚିଜାତକେସୁ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧୦୨ ଆଦୟୋ) ଆଗତଂ ସୁରୁଚିନୋ ନାମ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତଂ ମହାପନାଦନାମକଂ ରାଜକୁମାରଂ । ନାନାନାଟକାନୀତି ଭଣ୍ଡୁକଣ୍ଡପଣ୍ଡୁକଣ୍ଡପମୁଖାନି ଛସତସହସ୍ସାନି ନାନାୱିଧନାଟକାନି, କତ୍ଥଚି ପନ ଆଦିସଦ୍ଦୋପି ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ୟଦି ଚ ଦିସ୍ସତି, ତେନ ନଟଲଙ୍ଘକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିତମତ୍ତମ୍ପୀତି ମିହିତମତ୍ତମ୍ପି । ତସ୍ସ କିର ଦିବ୍ବନାଟକାନଂ ଅନନ୍ତରଭୱେୟେୱ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ମନୁସ୍ସନାଟକାନଂ ନଚ୍ଚଂ ଅମନୁଞ୍ଞଂ ଅହୋସି । ନଙ୍ଗଲାନିପି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି କସିକମ୍ମପ୍ପହାନୱସେନ ନଙ୍ଗଲାନି ପହାୟ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ନ ହି କେୱଲଂ କସ୍ସକା ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ଉଭୟରଟ୍ଠୱାସିନୋ ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ପହାୟ ତସ୍ମିଂ ମଙ୍ଗଲଟ୍ଠାନେ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ତଦା କିର ମହାପନାଦକୁମାରସ୍ସ ପାସାଦମଙ୍ଗଲଂ, ଛତ୍ତମଙ୍ଗଲଂ, ଆୱାହମଙ୍ଗଲନ୍ତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ଏକତୋ ଅକଂସୁ, କାସିୱିଦେହରଟ୍ଠୱାସିନୋପି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅତିରେକସତ୍ତୱସ୍ସାନି ଛଣମନୁଭୱିଂସୂତି, ଅଧୁନା ପନ ‘‘ନଙ୍ଗଲାଦୀନୀ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ନ ପୋରାଣପାଠୋ ଟୀକାୟମନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ।

ମହାଜନକାୟେ ସନ୍ନିପତିତେତି କେଚି ‘‘ପହଂସନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ରାଜକୁମାରଂ ହାସାପେସ୍ସାମା’’ତି, କେଚି ‘‘ତଂ କୀଳନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ମହାଜନସମୂହେ ସନ୍ନିପତିତେ । ଅତୁଲମ୍ବାଭିରୁହନଦାରୁଚିତକପୱେସନାଦି ନାନାକୀଳାୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ସକ୍କପେସିତୋ କିର ଦିବ୍ବନାଟକୋ ରାଜଙ୍ଗଣେ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଭାଗଂ ନାମ ଦସ୍ସେତି, ଏକୋୱ ହତ୍ଥୋ, ଏକୋ ପାଦୋ, ଏକଂ ଅକ୍ଖି, ଏକା ଦାଠା ନଚ୍ଚତି ଚଲତି, ଉପଡ୍ଢଂ ଫନ୍ଦତି, ସେସଂ ନିଚ୍ଚଲମହୋସି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାପନାଦୋ ଥୋକଂ ହସିତମକାସି, ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୋ ଦିବ୍ବନାଟକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହସାପେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁହଜ୍ଜା ନାମ ୱିସ୍ସାସିକା ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ହଦୟମେତେସ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଞାତକପରିଜନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତସ୍ମାତି ତଥା ୱଚନତୋ । ତଂ କୁସଲନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଚ୍ଚି କୁସଲଂ ? ଆମ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଚନପଟିୱଚନୱସେନ ପୱତ୍ତକୁସଲୱାଦିତାୟ ତେ ମନୁସ୍ସା ଆଦିତୋ ‘‘କୁସଲା’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭିଂସୁ, ତେସଂ କୁସଲାନଂ ଇସ୍ସରାତି ରାଜକୁମାରା କୋସଲା ନାମ ଜାତା, ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନତାୟ ପନ ପଦେସୋ କୋସଲାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ପଦେସୋ କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏୱଂ ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାୟଂ ଆଚରିୟେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ‘‘ସୋ ପଦେସୋ କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ସଞ୍ଞୀସଞ୍ଞା ୟଥାକ୍କମଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁରିମନୟେ ୱିୟ ଇଧାପି ରୁଳ୍ହିୱସେନେୱ ବହୁୱଚନଂ ହୋତି । ରାଜକୁମାରାନଂ ନାମଲାଭହେତୁମତ୍ତଞ୍ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ଇଧ ପନ ଆଚରିୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ସୋ ପଦେସୋତି ପଦେସସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱା, ତେ ପଦେସାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି କୁସଲା ଏୱ କୋସଲାତି କତ୍ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୪) ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ସୋ ପଦେସୋତି ଜାତିସଦ୍ଦୱସେନ, ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁଥୁଅତ୍ଥୱିସୟତାୟ ଏୱ ବହୁୱଚନଂ ହୋତି । ପଦେସସ୍ସ ନାମଲାଭହେତୁ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ହି ୱଚନମୁପାଦାୟ ରୁଳ୍ହିନାମୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୋସଲା ୟଥା ‘‘ୟେୱାପନକଂ, ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗୋ’’ତି । ଅପିଚ ୱଚନପଟିୱଚନୱସେନ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କୋସଲା । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତୀତି । କୁସଲନ୍ତି ଚ ଆରୋଗ୍ୟଂ ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୫; ଜା॰ ୨.୨୦.୧୨୯) ୱିୟ, କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହାକଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଛେକଂ ୱା ‘‘କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, ସିକ୍ଖିତା ଚାତୁରିତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୯୪) ୱିୟ, କଚ୍ଚି ତେସଂ ନାଟକାନଂ ଛେକତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚରଣଂ ଚାରିକା, ଚରଣଂ ୱା ଚାରୋ, ସୋ ଏୱ ଚାରିକା, ତୟିଦଂ ମଗ୍ଗଗମନମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଚୁଣ୍ଣିକଗମନମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଦ୍ଧାନଗମନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ, ଅଦ୍ଧାନଗମନସଙ୍ଖାତାୟ ଚାରିକାୟ ଚରମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଭେଦେପି ୱା ଭେଦୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦୀ’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬) ଅଦ୍ଧାନଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ, ଚରଣଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥକୋ ହି କରଭୂଧାତୂନମତ୍ଥୋତି । ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗ’’ନ୍ତିପି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ସୋ ନ ସୁନ୍ଦରୋ । ନ ହି ଚାରିକାସଦ୍ଦୋ ମଗ୍ଗୱାଚକୋତି । ଇଦାନି ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ‘‘ଚାରିକା ଚ ନାମେସା’’ତିଆଦିମାହ । ସାୱକାନମ୍ପି ରୁଳ୍ହିୱସେନ ଚାରିକାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ତତୋ ୱିସେସେତି ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି ଇମିନା । ତଥା ହି ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଚାରିକା ନାମ ମହାଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ବୁଦ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପନ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ସାୱକାନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି କିଲଞ୍ଜାଦୀହି କତବୀଜନୀପି ତାଲୱଣ୍ଟଂ ୱିୟା’’ତି । ଦୂରେପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ, ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ନାତିଦୂରେପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ତତ୍ଥାପି ଚାରିକାସମ୍ଭୱତୋ । ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧୱସେନ ବୋଧନାରହପୁଗ୍ଗଲଂ । ସହସା ଗମନନ୍ତି ସୀଘଗମନଂ । ‘‘ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦିନା । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ପଟିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ତିଂସୟୋଜନ’’ନ୍ତି ପଦମନୁକଡ୍ଢତି । ପକ୍କୁସାତି ନାମ ଗନ୍ଧାରରାଜା । ମହାକପ୍ପିନୋ ନାମ କୁକ୍କୁଟୱତୀରାଜା । ଧନିୟୋ ନାମ କୋରଣ୍ଡସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଗୋପୋ ।

ଏୱଂ ଧମ୍ମଗରୁତାକିତ୍ତନମୁଖେନ ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୫୪) ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱନୱାସିତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଚାରିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଦିୱସ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କୋ ପନେସ ତିସ୍ସସାମଣେରୋ ନାମ ? ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ଜାତୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତଦାୟକତିସ୍ସୋ, କମ୍ବଲଦାୟକତିସ୍ସୋ’’ତି ଚ ପୁବ୍ବେ ଲଦ୍ଧନାମୋ ପଚ୍ଛା ‘‘ୱନୱାସିତିସ୍ସୋ’’ତି ପାକଟୋ ଖୀଣାସୱସାମଣେରୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ଧମ୍ମପଦେ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୪ ୱନୱାସୀତିସ୍ସସାମଣେରୱତ୍ଥୁ) । ଆକାସଗାମୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଆକାସେନେୱ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଭଗୱା ‘‘ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ତସ୍ସାତି ତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ । ତନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତଂ । ନୋ ଥେରୋ ନୋ ଓରମତ୍ତକୋ ୱତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଗୁଣେନ ଲାମକପ୍ପମାଣିକୋ ନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ତନୋପତ୍ତାସନେତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆସନପରିୟନ୍ତେ । ତେସଂ ଗାମିକାନଂ ଦାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା । କସ୍ମା ପନ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମଗ୍ଗଦେସକୋପି ସମାନୋ ଭଗୱା ଏୱମାହାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗଦେସକୋତି ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗସ୍ସ, ସୁଗତିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଦେସକୋ ।

ତାୟାତି ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ । ସଙ୍ଘକମ୍ମୱସେନ ସିଜ୍ଝମାନାପି ଉପସମ୍ପଦା ସତ୍ଥୁ ଆଣାୱସେନ ସିଜ୍ଝନତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ଅୱୋଚା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା, ତତୋୟେୱେସ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦିଥେରାନଂ ଚତ୍ତାଲୀସଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଗମନଂ, ଭଗୱତୋ ଚ ଏକକସ୍ସେୱ ଗମନଂ ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକାନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ, ପନ ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୫) ଅଞ୍ଞଥା ଗମନଂ ଦୀଘଭାଣକମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଂ ମତେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟନ୍ତି ମହାକସ୍ସପାଦୀନମତ୍ଥାୟ ଚାରିକା । ୟଂ ପନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗମନଂ, ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇମଂପନ ଚାରିକନ୍ତି ଅତୁରିତଚାରିକଂ । ମହାମଣ୍ଡଲନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଦେସପରିୟାପନ୍ନେନେୱ ବାହିରିମେନ ପମାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ମହନ୍ତତରଂ ମଣ୍ଡଲଂ । ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଇତରେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲଂ । ଅନ୍ତୋମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଇତରେହି ଖୁଦ୍ଦକଂ ମଣ୍ଡଲଂ, ଇତରେସଂ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅନ୍ତିମଂ ମଣ୍ଡଲଂ, ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ ପନିମେସଂ ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘କତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନୱୟୋଜନସତିକତା ମଜ୍ଝିମଦେସପରିୟାପନ୍ନୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବା ତତୋ ପରଂ ଅତୁରିତଚାରିକାୟ ଅଗମନତୋ । ତଦୁତ୍ତରି ହି ତୁରିତଚାରିକାୟ ଏୱ ତଥାଗତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଅତୁରିତଚାରିକାୟ । ପୱାରେତ୍ୱାୱ ଚାରିକାଚରଣଂ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପାଟିପଦଦିୱସେତି ପଠମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମିୟା ଅନନ୍ତରେ ପାଟିପଦୱସେ । ସମନ୍ତାତି ଗତଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ସମନ୍ତତୋ । ମହାଜନକାୟସ୍ସ ସନ୍ନିପତନତୋ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଆଗତା ନିମନ୍ତେତୁଂ ଲଭନ୍ତି। ତଥା ସନ୍ନିପତନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତରେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନା ତରୁଣା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ସମଥସ୍ସ ତରୁଣଭାୱୋ ଉପଚାରସମାଧିୱସେନ, ୱିପସ୍ସନାୟ ପନ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦଞାଣଂ, କଙ୍ଖାୱିତରଣଞାଣଂ, ସମ୍ମସନଞାଣଂ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତରୁଣୱିପସ୍ସନାତି ହି ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନମଧିୱଚନଂ । ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନୁମତିଦାନୱସେନ ଦତ୍ୱା । କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମିୟଂ । ‘‘ମିଗସିରସ୍ସ ପଠମପାଟିପଦଦିୱସେ’’ତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମଦେସୱୋହାରୱସେନ ମିଗସିରମାସସ୍ସ ପଠମଂ ପାଟିପଦଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତରହି ପୱତ୍ତୱୋହାରୱସେନ ପନ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସସ୍ସ କାଳପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣେନାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାତରୁଣଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକାଦିକାରଣେନ । ଚତୁମାସନ୍ତି ଆସଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମିୟା ପାଟିପଦତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଚତୁମାସଂ । ‘‘ସମନ୍ତା ୟୋଜନସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ୱସନଂ ୱସ୍ସଂ, ୱସନକିରିୟା, ୱୁତ୍ଥଂ ୱସିତଂ ୱସ୍ସମସ୍ସାତି ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ, ତସ୍ସ । ତଥାଗତେନ ୱିନେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା’’ତି ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ଏସ । ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାତି ଚ ଚରିତାନୁରୂପଂ ୱିନେତବ୍ବସତ୍ତା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋତି ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନଭାୱେନ ପରିପକ୍କଂ ପଟିମାନେନ୍ତୋ । ଫୁସ୍ସମାଘଫଗ୍ଗୁଣଚିତ୍ତମାସାନଂ ଅଞ୍ଞତରମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ନିକ୍ଖମନତୋ ମାସନିୟମୋ ଏତ୍ଥ ନ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକମାସଂ ୱା ଦ୍ୱିତିଚତୁମାସଂ ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥେୱାତି ୱସ୍ସୂପଗମନଟ୍ଠାନେ ଏୱ । ‘‘ସତ୍ତହି ୱା’’ତିଆଦି ‘‘ଏକମାସଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ – ୟଦି ଅପରମ୍ପି ଏକମାସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସତି, ସତ୍ତହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେତି । ୟଦି ଦ୍ୱିମାସଂ ଛହି, ୟଦି ତିମାସଂ ପଞ୍ଚହି, ୟଦି ଚତୁମାସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସତି, ଚତୂହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେତୀତି । କସ୍ମା ପନ ଚାରିକାଗମନନ୍ତି ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିରେକଂ ଜରାଦୁବ୍ବଲୋ ବାଳ୍ହଜିଣ୍ଣୋ । ତେ କଦା ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ନ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ଏୱ । ଲୋକାନୁକମ୍ପକାୟାତି ଲୋକାନୁକମ୍ପକାୟ ଏୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଚୀୱରାଦିହେତୂ’’ତି ।

ଜଙ୍ଘୱିହାରୱସେନାତି ଜଙ୍ଘାହି ୱିଚରଣୱସେନ, ଜଙ୍ଘାହି ୱିଚରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କତିପାହଂ ନିୱସନୱସେନ ୱା । ସବ୍ବିରିୟାପଥସାଧାରଣଞ୍ହି ୱିହାରୱଚନଂ । ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥାୟାତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିବଦ୍ଧୱାସୱସେନ ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ୱିଚରଣେନ ଫାସୁଭାୱତ୍ଥାୟ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲାଭିକଙ୍ଖନତ୍ଥାୟାତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ମଘଦେୱଜାତକାଦି (ଜା॰ ୧.୧.୯) ଦେସନାନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅଭିକଙ୍ଖିତବ୍ବଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲତ୍ଥାୟ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲସ୍ସ ୱା ଅଭିକଙ୍ଖନତ୍ଥାୟ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟାତି ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦାଦି (ପାଚି॰ ୩୨୭, ୩୨୮, ୩୨୯) ପଞ୍ଞାପନେ ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ । ବୋଧନତ୍ଥାୟାତି ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲାଦୟୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୭) ୱିୟ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚବୋଧନତ୍ଥାୟ । ମହତାତି ମହତିୟା । କଞ୍ଚି, କତିପୟେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚାରିକା ନିବଦ୍ଧଚାରିକା । ତଦଞ୍ଞା ସମ୍ବହୁଲେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗାମନିଗମନଗରପଟିପାଟିୟା ଚାରିକା ଅନିବଦ୍ଧଚାରିକା । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୟଂ ଚରତୀତି କିରିୟାପରାମସନଂ ।

‘‘ଏସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟାତି ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭୂତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ତତ୍ଥେୱ ଭବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତେ ଭବ୍ବେ ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟେ ପସ୍ସିତୁଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ଅଭିନୀହରିତ୍ୱା ଠିତୋ ଭଗୱା ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଞ୍ଚ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସା ପନ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ସପରିୱାରେ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ବୋଧନେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି । ବୋଧନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱେତି ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଭଗୱତୋ ବନ୍ଧୱେ । ଗୋତ୍ତାଦିସମ୍ବନ୍ଧା ୱିୟ ହି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସମ୍ବନ୍ଧା ୱେନେୟ୍ୟା ଭଗୱତୋ ବନ୍ଧୱା ନାମାତି । ଗୋଚରଭାୱୂପଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଜାଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା କିର ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ୟେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା ପରିପକ୍କଞାଣା, ତେ ମୟ୍ହଂ ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସମନ୍ନାହରତି, ତସ୍ସ ସହସମନ୍ନାହାରା ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ସମ୍ବହୁଲା ୱା ତଦା ୱିନୟୂପଗା ୱେନେୟ୍ୟା ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ଏୱମାପାଥଗତାନଂ ପନ ନେସଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ, ପୁବ୍ବହେତୁଂ, ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତି । ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଞ୍ହି ସମନ୍ନାହାରେ କତେ ପଠମଂ ନେସଂ ୱେନେୟ୍ୟଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅଥ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସରଣଗମନାଦିୱସେନ କଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ୱୀମଂସମାନୋ ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟାଦୀନି ଓଲୋକେତି । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ସୋତି ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ । ୱାଦପଟିୱାଦଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଏୱଂ ନୁ ତେ ଅମ୍ବଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୨) ମୟା ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ତେ ଭୋ ଗୋତମ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୩) ପଟିୱଚନଂ ଦତ୍ୱା, ଅସବ୍ଭିୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅସପ୍ପୁରିସୱାଚଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇବ୍ଭୱାଦନିପାତନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରଂ ସାଧୁସଭାୱାୟ ୱାଚାୟ ୱତ୍ତୁମୟୁତ୍ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବିସେୱନନ୍ତି ୱିଗତତୁଦନଂ, ମାନଦପ୍ପୱସେନ ଅପଗତପରିନିପ୍ଫନ୍ଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱସରିତବ୍ବନ୍ତି ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇଦଂ ନାମମତ୍ତଂ, କିମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥପରିୟେସନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଜ୍ଝାନଙ୍ଗଲନ୍ତିପି ପାଠୋ’’ତି । ‘‘ୟେନ ଦିସାଭାଗେନା’’ତି କରଣନିଦ୍ଦେସାନୁରୂପଂ କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତେନ ଅୱସରୀ’’ତି ଇମିନା । ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ’’ତି ପନ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସାନୁରୂପଂ ‘‘ତଂ ୱା ଅୱସରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ତେନ ଦିସାଭାଗେନା’’ତିଆଦିନା । ଗତୋତି ଉପଗତୋ, ଅଗମାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ଗତୋତି ସମ୍ପତ୍ତୋ, ସମ୍ପାପୁଣୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲେ’’ତି ଇଦଂ ତଦା ଭଗୱତୋ ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନଂ, ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ। ‘‘ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲୱନସଣ୍ଡେ’’ତି ଇଦଂ ପନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅଧିକରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ପଦଂ ୱିସେସତ୍ଥଦସ୍ସନେନ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିମାହ। ‘‘ସୀଲଖନ୍ଧାୱାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେନେୟ୍ୟହିତସମପେକ୍ଖନୱସେନେୱ ଭଗୱତୋ ୱିହାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଅଧମ୍ମନିଗ୍ଗଣ୍ହନପରା ଏୱ ପଟିପତ୍ତି, ସା ଚ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱସେନାତି ସୀଲାଦିତ୍ତୟସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ସୀଲଖନ୍ଧାୱାରନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଦାରୁଇଟ୍ଠକାଦିକତଂ ଖନ୍ଧାୱାରସଦିସଂ ସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଆସମନ୍ତତୋ ୱରନ୍ତି ପରିକ୍ଖିପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଖନ୍ଧାୱାରୋ ଅ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ରାଜୂନଂ ଅଚିରନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ପନ ଭଗୱତୋ ଅଚିରନିୱସନକିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତେନ ଭୟନିୱାରଣଟ୍ଠେନ ତଂସଦିସତାୟ ସୀଲମ୍ପି ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ସମାଧିକୋନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ମାସମାଧିସଙ୍ଖାତଂ ମଙ୍ଗଲସତ୍ତିଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଜୟମନ୍ତପଦଂ । ପରିୱତ୍ତୟମାନୋତି ପରିଜପ୍ପମାନୋ । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୱଜିରଗ୍ଗସରଂ ଅପରାପରଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଭିରୁଚିତେନ ୱିହାରେନାତି ସବ୍ବୱିହାରସାଧାରଣଦସ୍ସନଂ, ଦିବ୍ବୱିହାରାଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତେନ ୱିହାରେନ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୋକ୍ଖରସାତିୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୨୫୫.ମନ୍ତେତି ଇରୁୱେଦାଦିମନ୍ତସତ୍ଥେ । ଇରୁୱେଦାଦୟୋ ହି ଗୁତ୍ତଭାସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ମନ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଣ-ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦେତି ଆହ ‘‘ସଜ୍ଝାୟତୀ’’ତି । ଲୋକିୟା ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନାଗମୋ, ଣତ୍ତଂ, ଦୀଘାଦୀ’’ତି । କସ୍ମା ଅୟମେୱ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇଦମେୱା’’ତିଆଦି । ଅଥ କେସଂ ଇତରୋ ୱଚନତ୍ଥୋତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ଅରିୟା ପନା’’ତିଆଦିନା । ଅଥ ୱା ୟଂ ଲୋକିୟା ୱଦନ୍ତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନା ଜାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦିନିରୁତ୍ତିଂ, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦମେୱା’’ତି ହି ଅୱଧାରଣେନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନ’’ନ୍ତି ପନ ଇମିନା ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ଦସ୍ସିତେସୁ ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରାହ୍ମଣୱସେନ ଦୁୱିଧେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ବହନ୍ତି ପାପେ ବହି କରୋନ୍ତୀତି ହି ଅରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ‘‘ତସ୍ସ କିର କାୟୋ ସେତପୋକ୍ଖରସଦିସୋ’’ତି ଇଦମେୱସ୍ସ ନାମଲାଭହେତୁଦସ୍ସନଂ, ସେସଂ ପନ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ୟଥାୱିଜ୍ଜମାନୱିସେସଦସ୍ସନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଇତି ନଂ ପୋକ୍ଖରସଦିସତ୍ତା ପୋକ୍ଖରସାତୀତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ’’ତି । ପୋକ୍ଖରେନ ସଦିସୋ କାୟୋ ୟସ୍ସାତି ହି ପୋକ୍ଖରସାତୀ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ। ସାତସଦ୍ଦୋ ୱା ସଦିସତ୍ଥୋ, ପୋକ୍ଖରେନ ସାତୋ ସଦିସୋ କାୟୋ ତଥା, ସୋ ୟସ୍ସାତି ପୋକ୍ଖରସାତୀ । ସେତପୋକ୍ଖରସଦିସୋତି ସେତପଦୁମୱଣ୍ଣୋ । ଦେୱନଗରେତି ଆଲକମନ୍ଦାଦିଦେୱପୁରେ । ଉସ୍ସାପିତରଜତତୋରଣନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରନେମନିଖାତଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଂ ରଜତମୟଂ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ। କାଳମେଘରାଜୀତି କଦାଚି ଦିସ୍ସମାନା କାଳଅବ୍ଭଲେଖା । ରଜତପନାଳିକାତି ରଜତମୟତୁମ୍ବଂ । ସୁୱଟ୍ଟିତାତି ୱଟ୍ଟଭାୱସ୍ସ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱଟ୍ଟୁଲା । କାଳୱଙ୍ଗତିଲକାଦୀନମଭାୱେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ।‘‘ଅରାଜକେ’’ତିଆଦିନାପି ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଭାୱମେୱ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ଅପରମ୍ପି ତସ୍ସ ନାମଲାଭହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ହିମୱନ୍ତପଦେସେ ମହାସରେ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ଇଦମେୱସ୍ସ ନାମଲାଭହେତୁଦସ୍ସନଂ । ସେସଂ ପନ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ତଥାପୱତ୍ତାକାରଦସ୍ସନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଇତି ନଂ ପୋକ୍ଖରେ ସୟିତତ୍ତା ପୋକ୍ଖରସାତୀତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ’’ତି । ପୋକ୍ଖରେ କମଲେ ସୟତୀତି ହି ପୋକ୍ଖରସାତୀ, ସାତଂ ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ସମସଣ୍ଠାନଂ, ପୋକ୍ଖରେ ଜାତଂ ସମସଣ୍ଠାନଂ ତଥା, ତମସ୍ସତ୍ଥୀତିପି ପୋକ୍ଖରସାତୀ। ୟଂ ପନ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୀଦିସୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ୟେନ ନଂ ଭଗୱା ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତୋତି ଆହା’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୫) ତଦେତଂ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଏକଦେସମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋ ତତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅପରାପରଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥାରୂପେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱାସଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସଂସେଦଜୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ପୁପ୍ଫତୀତି ନ ୱିକସତି । ତେନାତି ତାପସେନ । ନାଳତୋତି ପୁପ୍ଫଦଣ୍ଡତୋ । ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣେହି ପିଞ୍ଜରଂ ହେମୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣପିଞ୍ଜରୋ, ତଂ, ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣେହି ୱିକିଣ୍ଣଭାୱେନ ହେମୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଞ୍ଜରସଦ୍ଦୋ ହି ହେମୱଣ୍ଣପରିୟାୟୋତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୨୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ପଦୁମରେଣୁପିଞ୍ଜରନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ରଜତବିମ୍ବକନ୍ତି ରୂପିୟମୟରୂପକଂ । ପଟିଜଗ୍ଗାମୀତି ପୋସେମି । ପାରନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ, ନିପ୍ଫତ୍ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ନଦୀସମୁଦ୍ଦାଦୀନଂ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ପାରଂ ୱିୟାତି କତ୍ୱା । ପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱଞାଣେନ ପଣ୍ଡିତୋ । ଇତି କତ୍ତବ୍ବେସୁ, ୱେଦେସୁ ୱା ୱିସାରଦପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ବ୍ୟତ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଦିସାପାମୋକ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ସିପ୍ପନ୍ତି ୱେଦସିପ୍ପଂ ତସ୍ସେୱ ପକରଣାଧିଗତତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ ଅଦାସୀତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି ।

‘‘ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ, ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ତତୋ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝାପୁବ୍ବୱସୟୋଗେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥୋ, ଆ-ସଦ୍ଦୋ ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ତତୋ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୟୋଗେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠନାମକେ’’ତିଆଦିନା । ତଦେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ସାମିକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ହି ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥୱିୱରଣଂ, ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ସାମିଭାୱୋ ଅଭିଭୱନ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟାୟ ମରିୟାଦାୟା’’ତିଆଦି ପନ ଆ-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୱିୱରଣଂ, ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ଆସଦ୍ଦୋ ମରିୟାଦତ୍ଥୋ, ମରିୟାଦା ଚ ନାମ ୟାୟ ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ, ସାୟେୱ ଅପରାଧୀନତା’’ତି । ୟାୟ ମରିୟାଦାୟାତି ହି ୟାୟ ଅପରାଧୀନତାସଙ୍ଖାତାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟ ଅୱତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପସଗ୍ଗୱସେନା’’ତିଆଦି ପନ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠନାମକେ’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥୱିୱରଣଂ, ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ସତିପି ଭୁମ୍ମୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୱିସେସକଭୂତେହି ଦୁୱିଧେହିପି ଉପସଗ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନମେୱେତ୍ଥ ୱିହିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି ପନ ଅତ୍ଥାନୁଗତସମଞ୍ଞାପରିଦୀପନଂ । ୱତ୍ଥୁ ନାମ ନଗରମାପନାରହଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ‘‘ଆରାମୱତ୍ଥୁ, ୱିହାରୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ଉକ୍କାତି ଦଣ୍ଡଦୀପିକା । ଅଗ୍ଗହେସୁନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ, ତସ୍ମା ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ଅୟଂ ସୁଖଣୋ ମା ଅତିକ୍କମୀ’’ତି ରତ୍ତିୱିଭାୟନଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତା, ରତ୍ତିୟଂ ଆଲୋକକରଣତ୍ଥାୟ ଉକ୍କା ଠପେତ୍ୱା ଉକ୍କାସୁ ଜଲମାନାସୁ ନଗରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ଉକ୍କାସୁ ଠିତାତି ଉକ୍କଟ୍ଠା । ମୂଲୱିଭୁଜାଦି ଆକତିଗଣପକ୍ଖେପେନ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ଉକ୍କାସୁ ୱିଜ୍ଜୋତୟନ୍ତୀସୁ ଠିତାତି ଉକ୍କଟ୍ଠା, ତଥା ଉକ୍କାସୁ ଠିତାସୁ ଠିତା ଆସୀତିପି ଉକ୍କଟ୍ଠାତି । ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ନଗରଂ ‘ମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ ସୁଖଣୋ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ମା ଅତିକ୍କମୀ’ତି ରତ୍ତିମ୍ପି ଉକ୍କାସୁ ଠିତାସୁ ମାପିତତ୍ତା ଉକ୍କଟ୍ଠାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦଣ୍ଡଦୀପିକାସୁ ଜାଲେତ୍ୱା ଧାରିୟମାନାସୁ ମାପିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ତଦପିମିନା ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ ନଗରୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହସ୍ସପି ନଗରମାପନପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା, ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଂ ନଗରଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠାତି ନାମଂ ଲଭତୀ’’ତି । ଲୋକିୟା ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଉକ୍କା ଧାରୀୟତି ଏତସ୍ସ ମାପିତକାଲେତି ଉକ୍କଟ୍ଠା, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋୟ’’ନ୍ତି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଚାୟଂ ସମଞ୍ଞା, ତେନେୱିଧ ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ୟଥା ଚ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞାନି ଉପାସକକୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯) ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ଚ ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରତି ସୁଭଗୱନେ ସାଲରାଜମୂଲେ’’ତିଆଦି । ଏୱମେତ୍ଥ ହୋତୁ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, କଥଂ ପନେତଂ ସେସପଦେସୁ ସିୟାତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ଅନୁପୟୋଗତ୍ତା ସେସପଦେସୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଉପୟୋଗସଞ୍ଞୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ଅନୁପୟୋଗତ୍ତାତି ୱିସେସନଭାୱେନ ଅନୁପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ସତ୍ତୁସ୍ସଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପଦେସୁ ।

କିଂ ନୁ ଖ୍ୱାୟଂ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାନୁଗତୋତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ତତ୍ଥ…ପେ॰… ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ତତ୍ଥାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ, ଅନୁପୟୋଗୱସେନ ଚ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁବ୍ବିଧେପି ୱିଧାନେ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଗହଣୂପାୟଞାୟଭୂତଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱା । ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଞାଣେନ ଗୱେସିତବ୍ବଂ, ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ହି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାନୁଗତୋୱାୟଂ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି, ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ଉପଅନୁଅଧିଆଇଚ୍ଚାଦିପୁବ୍ବୱସୟୋଗେ ସତ୍ତମିୟତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ପାପୁଣାତି, ୱିସେସିତବ୍ବପଦେ ଚ ୟଥାୱିଧିମନୁପୟୋଗୋ ୱିସେସନପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭୂତାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ର ୟଦା ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ, ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ତଦା ‘‘ତତିୟାସତ୍ତମୀନଞ୍ଚା’’ତି ଲକ୍ଖଣେନ ଅଜ୍ଝାପୁବ୍ବୱସୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତମିୟତ୍ଥେ କାଲଦିସାସୁ ଉପାନ୍ୱଜ୍ଝାୱସୟୋଗେ, ଅଧିପୁବ୍ବସିଠାୱସାନଂ ପୟୋଗେ, ତପ୍ପାନଚାରେସୁ ଚ ଦୁତିୟା । କାଲେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା, କଞ୍ଚି କାଲଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇମଂ ରତ୍ତିଂ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ । ଦିସାୟଂ ପୁରିମଂ ଦିସଂ ଧତରଟ୍ଠୋ । ଉପାଦିପୁବ୍ବୱସୟୋଗେ ଗାମଂ ଉପୱସତି, ଗାମଂ ଅନୁୱସତି, ଗାମଂ ଆୱସତି, ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି, ଅଧିପୁବ୍ବସିଠାୱସାନଂ ପୟୋଗେ ପଥୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତି, ଗାମଂ ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ଗାମଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି । ତପ୍ପାନଚାରେସୁ ନଦିଂ ପିୱତି, ଗାମଂ ଚରତି ଇଚ୍ଚାଦୀତି ।

ୟଦା ପନ ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥୋ, ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ମରିୟାଦତ୍ଥୋ, ତଦା ‘‘କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୟୁତ୍ତେ’’ତି ଲକ୍ଖଣେନ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନୁଆଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା, ଧୀଆଦୟୋ ନିପାତା ଚ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି କିରିୟାସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ ପୱଚନୀୟଂ ୟେସଂ ତେ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟା’’ତି । ସେସପଦାନଂ ପନ ୟଥାୱିଧିମନୁପୟୋଗେ କତରେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ? ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନେୱ । ୟଜ୍ଜେୱଂ ତେସମ୍ପି ଆଧାରଭାୱତୋ ନାନାଧାରତା ସିୟାତି ? ନ, ବହୂନମ୍ପି ପଦାନଂ ନଗରୱସେନ ଏକତ୍ଥଭାୱତୋ । ସକତ୍ଥମତ୍ତଞ୍ହି ତେସଂ ନାନାକରଣନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଏୱମିଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ସମାନାଧିକରଣପଦାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧନେନ ୱିସେସିତବ୍ବପଦେନ ସମାନୱଚନତା ୟଥା ‘କଟଂ କରୋତି, ୱିପୁଲଂ, ଦସ୍ସନୀୟ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘କଟଂ କରୋତି, ୱିପୁଲଂ କରୋତି, ଦସ୍ସନୀୟଂ କରୋତୀ’ତି ପଚ୍ଚେକଂ କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧନେନ କମ୍ମତ୍ଥେୟେୱ ଦୁତିୟା’’ତି, ତଦେତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ୱିସେସନପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣାନଂ କିରିୟାସମ୍ବଜ୍ଝନାଭାୱତୋ । ୟଦା ହି କିରିୟାସମ୍ବଜ୍ଝନଂ, ତଦା ୱିସେସନମେୱ ନ ହୋତୀତି ।

ଉସ୍ସଦତା ନାମେତ୍ଥ ବହୁଲତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହୁଜନ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ବହୁଲତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ପୋସେତବ୍ବା ପୋସାୱନିୟା, ଏତେନ ତେସଂ ଧମ୍ମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଖଣିତ୍ୱା କତା ପୋକ୍ଖରଣୀ, ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଂ ତଳାକଂ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନୂଦକଟ୍ଠାନେୟେୱ ଜଲଜକୁସୁମାନି ଜାତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦକସ୍ସ ନିଚ୍ଚଭରିତାନେୱା’’ତି । ଉଦକସ୍ସାତି ଚ ପୂରଣକିରିୟାୟୋଗେ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ‘‘ମହନ୍ତେ ମହନ୍ତେ ସାଣିପସିବ୍ବକେ କାରାପେତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୪) ୱିୟ । ସହ ଧଞ୍ଞେନାତିସଧଞ୍ଞନ୍ତି ନଗରସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାୱାକ୍ୟଂ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନେନ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣାଦିଭେଦଂ ବହୁଧଞ୍ଞସନ୍ନିଚୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦିସୂପେୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି – ନୟିଧ ଧଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ସାଲିଆଦିଧଞ୍ଞୱିସେସୱାଚକୋ, ପୋସନେ ସାଧୁତ୍ତମତ୍ତେନ ପନ ନିରୱସେସପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣସୂପେୟ୍ୟୱାଚକୋ, ୱିରୂପେକସେସୱସେନ ୱା ପୟୁତ୍ତୋତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଦତ୍ତୟେନ । ରାଜଲୀଲାୟାତି ରାଜୂନଂ ୱିଲାସେନ । ସମିଦ୍ଧିୟା ଉପଭୋଗପରିଭୋଗସମ୍ପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ସମ୍ପତ୍ତି ସମିଦ୍ଧିସମ୍ପତ୍ତି ।

‘‘ରାଜଭୋଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କେନ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅୱସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କେନା’’ତିଆଦିନା । ରଞ୍ଞା ୱିୟ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ । ୟାୱ ପୁତ୍ତନତ୍ତପନତ୍ତପରମ୍ପରା କୁଲସନ୍ତକଭାୱେନ ରାଜତୋ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଦାୟଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭୱଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ୱିୟ ଚ ଦାୟସଦ୍ଦୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କଥଂ ଦିନ୍ନତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ ନାମାତି ଚୋଦନଂ ପରିହରତି ‘‘ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା । ରାଜନୀହାରେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ହି ଉଦ୍ଧଂ ପରିଭୋଗଲାଭସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଇଦଞ୍ଚ ତଥା ଦିନ୍ନମେୱ, ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜନ୍ତି ସରୀରଦଣ୍ଡଧନଦଣ୍ଡାଦିଭେଦଂ ଦଣ୍ଡମାହ । ନଦୀତିତ୍ଥପବ୍ବତାଦୀସୂତି ନଦୀତିତ୍ଥପବ୍ବତପାଦଗାମଦ୍ୱାରଅଟୱିମୁଖାଦୀସୁ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ସେସରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡମ୍ପି ଗହିତଂ ତପ୍ପମୁଖତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ରଞ୍ଞା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତେ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ନ ପାକଟୋତି ହୁତ୍ୱା-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତଞ୍ହି ସୋ ରାଜକୁଲତୋ ଅସମୁଦାଗତୋପି ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତୀତି ଅୟମିଧାଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଦାୟଂ, ‘‘ରାଜଦାୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ରଞ୍ଞା ପସେନଦିନା କୋସଲେନ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ପୁନ ଚ ୱଚନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାୟକରାଜଦୀପନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅସୁକେନ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦାୟକରାଜସ୍ସ ଅଦୀପିତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମନୟେ ‘‘ରାଜଭୋଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦେ ପୁଚ୍ଛାସମ୍ଭୱତୋ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟନୟେ ପନ ‘‘ରାଜଦାୟ’’ନ୍ତି ପଦେତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅତିବହୁଲତାୟ ପୁରତୋ ଠପନୋକାସାଭାୱତୋ ପସ୍ସେନପି ଓଦନସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନାଦି ଦୀୟତି ଏତସ୍ସାତି ପସେନଦି, ଅଲୁତ୍ତସମାସୱସେନ । ସୋ ହି ରାଜା ତଣ୍ଡୁଲଦୋଣସ୍ସ ଓଦନମ୍ପି ତଦୁପିୟେନ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଭୁଞ୍ଜତି । ତଥା ହି ନଂ ଭୁତ୍ତପାତରାସକାଲେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକମାଗନ୍ତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସମ୍ପରିୱତ୍ତନ୍ତଂ ନିଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନଂ ଉଜୁକଂ ନିସୀଦିତୁମସକ୍କୋନ୍ତଂ ଭଗୱା –

‘‘ମିଦ୍ଧୀ ୟଦା ହୋତି ମହଗ୍ଘସୋ ଚ,

ନିଦ୍ଦାୟିତା ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀ ।

ମହାୱରାହୋୱ ନିୱାପୱୁଟ୍ଠୋ,

ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭମୁପେତି ମନ୍ଦୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୨୫; ନେତ୍ତି॰ ୨୬, ୯୦) ।

ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଓୱଦି । ଭାଗିନେୟ୍ୟଞ୍ଚ ସୋ ସୁଦସ୍ସନଂ ନାମ ମାଣୱଂ –

‘‘ମନୁଜସ୍ସ ସଦା ସତୀମତୋ,

ମତ୍ତଂ ଜାନତୋ ଲଦ୍ଧଭୋଜନେ ।

ତନୁକସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱେଦନା,

ସଣିକଂ ଜୀରତି ଆୟୁପାଲୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଓସାନପିଣ୍ଡକାଲେ ଦେୱସିକଂ ଭଣାପେତି, ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଓସାନପିଣ୍ଡପରିହରଣେନ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତାୟ ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ତନୁସରୀରୋ ବଲୱା ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି । ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୨) ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ପରସେନଂ ଜିନାତୀତି ପସେନଦୀ’’ତି । ସଦ୍ଦୱିଦୂପି ହି ଜ-କାରସ୍ସ ଦ-କାରେ ଇଦମୁଦାହରନ୍ତି । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜାନଂ, ପଞ୍ଚଚୋରସତାଦୀନି ଚ ଅୱରୁଦ୍ଧକାନି ଜିନାତୀତି । କୋସଲରଟ୍ଠସ୍ସାଧିପତିଭାୱତୋ କୋସଲୋ, ତସ୍ମା କୋସଲାଧିପତିନା ପସେନଦି ନାମକେନ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଚ୍ଚତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେନ ପୁନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱେନେୱ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ ନାମ, ନ ତୁ ପୁରିମନୟେ ୱିୟ ରାଜସଙ୍ଖେପେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେନ ଦିନ୍ନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ହୁତ୍ୱା, ନିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱେନ ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ, ମୁତ୍ତଚାଗୱସେନ ଚଜିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୱନଂ ଉପଲବ୍ଭୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉପଲଭୀ’’ତି ଇମିନା, ସୋ ଚାୟମୁପଲବ୍ଭୋ ସୱନୱସେନେୱ ଜାନନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଜାନନମେୱ ହି ଇଧ ସୱନଂ ତେନେୱ ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା, ନ ପନ ସୋତଦ୍ୱାରୱୀଥିୱସେନ ସୁତମତ୍ତଂ ତେନ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ସଦ୍ଦପୟୋଗସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ୱାକ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣଂ । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତକସଦ୍ଦେନ ୱିନାପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ଅସ୍ସୋସି ଏୱ, ନାସ୍ସ କୋଚି ସୱନନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ’’ତି, ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣେପି ଚ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ନୀତତ୍ଥତୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଖୋ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ଏୱା’’ତି ସାମତ୍ଥିୟା ସାତିସୟଂ ଏତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତାତି ପଠମୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନୀତତ୍ଥତୋ ଅୱଧାରଣେନ କୋ ଅତ୍ଥୋ ଏକନ୍ତିକୋ କତୋ, ଅୱଧାରିତୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଅଥ ପଦପୂରଣମତ୍ତେନ ଖୋ-ସଦ୍ଦେନ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ପଦପୂରଣେନା’’ତିଆଦିନା, ଅକ୍ଖରସମୂହପଦସ୍ସ, ପଦସମୂହୱାକ୍ୟସ୍ସ ଚ ସିଲିଟ୍ଠତାପୟୋଜନମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ହିଦଂ ପଦଂ ଖୋ-ସଦ୍ଦେ ଗହିତେ ତେନ ଫୁଲ୍ଲିତଂ ମଣ୍ଡିତଂ ୱିଭୂସିତଂ ୱିୟ ହୋନ୍ତଂ ପୂରିତଂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦାନି ସୁଖୁଚ୍ଚାରଣୱସେନ ସିଲିଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗହିତେ, ତସ୍ମା ପଦପୂରଣମତ୍ତମ୍ପି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାପୟୋଜନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନସ୍ସ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଦୀପନତା ଦସ୍ସିତା, ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଏକନ୍ତିକତା ।

‘‘ସମଣୋ ଖଲୂ’’ତିଆଦି ୟଥାସୁତତ୍ଥନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିନା । ସମିତପାପତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୱସେସତୋ ସୱାସନଂ ସମିତପାପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ବାହିରକୱୀତରାଗସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପାପସମନତୋ ଭଗୱତୋ ପାପସମନଂ ୟଥାରହଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱା ଚ ଅନୁତ୍ତରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମିତପାପୋ’’ତି । ତଦେୱତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପାଠେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ ଭିକ୍ଖୁନା, ଭଗୱତା ୱା । ସମିତାତି ସମାପିତା, ସମଭାୱଂ ୱା ଆପାଦୟିତା, ଅସ୍ସ ୱା ସମ୍ପଦାନଭୂତସ୍ସ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥାନୁଗତା ଚାୟଂ ଭଗୱତି ସମଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱା ଚା’’ତିଆଦି । ତେନାତି ତଥା ସମିତପାପତ୍ତା । ୟଥାଭୂତଂ ପୱତ୍ତୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ, ତଦେୱ ଗୁଣୋ, ତେନ ଅଧିଗତଂ ତଥା । ‘‘ଖଲୂ’’ତି ଇଦଂ ନେପାତିକଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକପଦେ (ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୮) ୱିୟ, ନ ନାମଂ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଚ ନିପାତାନଂ ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥୋୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତି, ପରମ୍ପରସୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱନଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିସମୁଦାଗତନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟା ଆଗତଂ, ଜାତିସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଲପନମତ୍ତନ୍ତି ପିୟାଲପନୱଚନମତ୍ତଂ, ନ ତଦୁତ୍ତରି ଅତ୍ଥପରିଦୀପନଂ । ପିୟସମୁଦାହାରା ହେତେ ‘‘ଭୋ’’ତି ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ୱା । ଧମ୍ମପଦେ ବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁପାଠେନ, (ଧ॰ ପ॰ ୩୧୫ ଆଦୟୋ) ସୁତ୍ତନିପାତେ ଚ ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତପଦେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିସମୁଦାଗତାଲପନଭାୱଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ସଚେ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନେହି ସକିଞ୍ଚନୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ଆମନ୍ତନାଦୀସୁ ‘‘ଭୋ ଭୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରଣତୋ ଭୋୱାଦୀୟେୱ ନାମ ହୋତି, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ‘‘ଅକିଞ୍ଚନଂ ଅନାଦାନଂ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬, ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୫) ସେସଗାଥାପଦଂ । ତତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତେ କିଞ୍ଚନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତି ପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତୀତି କିଞ୍ଚନାନି । ମନୁସ୍ସା କିର ଗୋଣେହି ଖଲଂ ମଦ୍ଦାପେନ୍ତା ‘‘କିଞ୍ଚେହି କପିଲ, କିଞ୍ଚେହି କାଳକା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚନସଦ୍ଦୋ ମଦ୍ଦନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗକିଞ୍ଚନଂ, ଦୋସ, ମୋହ, ମାନ, ଦିଟ୍ଠି, କିଲେସକିଞ୍ଚନଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତକିଞ୍ଚନଂ, ୟସ୍ସେତେ କିଞ୍ଚନା ପହୀନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ୱୂପସନ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢା, ସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକିଞ୍ଚନୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ୨୮, ୩୨, ୬୦, ୬୩) । ଗୋତମୋତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିକିତ୍ତନଂ, ୟଂ ‘‘ଆଦିଚ୍ଚଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ଲୋକେ ୱଦନ୍ତି, ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ପନ ଜାତିୱସେନ ସାକିୟୋତି ଚ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତେ –

‘‘ଆଦିଚ୍ଚା ନାମ ଗୋତ୍ତେନ, ସାକିୟା ନାମ ଜାତିୟା ।

ତମ୍ହା କୁଲା ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି, ନ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୫) ।

ତଥା ଚାହ ‘‘ଗୋତମୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିକିତ୍ତେତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ, ‘‘ଗୋତମୋ’’ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଭିଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ, ତସ୍ମା ସୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ତାନି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଗୋ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧାନେ, ବୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଗୋ ଗୋଣେ ଚେନ୍ଦ୍ରିୟେ ଭୁମ୍ୟଂ, ୱଚନେ ଚେୱ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ।

ଆଦିଚ୍ଚେ ରସ୍ମିୟଞ୍ଚେୱ, ପାନୀୟେପି ଚ ୱତ୍ତତେ ।

ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଗୋଣେ ଥୀ, ପୁମା ଚ ଇତରେ ପୁମା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ‘‘ଗୋସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଗୋପଞ୍ଚମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଗୋଣେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଗୋଚରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ । ‘‘ଗୋରକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଭୂମିୟଂ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟ ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଖେତ୍ତରକ୍ଖଂ, କସିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀ ହି ‘ଗୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଭେଦୋ ଚ ‘‘ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧୯-୬୨୬) । ‘‘ଗୋତ୍ତଂ ନାମ ଦ୍ୱେ ଗୋତ୍ତାନି ହୀନଞ୍ଚ ଗୋତ୍ତଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୧୫) ୱଚନେ, ବୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଗୋଗୋତ୍ତଂ ଗୋତମଂ ନମେ’’ତି ପୋରାଣକୱିରଚନାୟ ଆଦିଚ୍ଚେ, ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁଂ ଗୋତମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନମାମୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଉଣ୍ହଗୂ’’ତିଆଦୀସୁ ରସ୍ମିୟଂ, ଉଣ୍ହା ଗାୱୋ ରସ୍ମିୟୋ ଏତସ୍ସାତି ହି ଉଣ୍ହଗୁ, ସୂରିୟୋ । ‘‘ଗୋସୀତଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୯) ପାନୀୟେ, ଗୋସଙ୍ଖାତଂ ପାନୀୟଂ ୱିୟ ସୀତଂ, ତଦେୱ ଚନ୍ଦନଂ ତଥା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉଦ୍ଧନତୋ ଉଦ୍ଧରିତପକ୍କୁଥିତତେଲସ୍ମିଂ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ତଂ ତେଲଂ ସୀତଲଂ ହୋତୀତି । ଏତେସୁ ପନ ଅତ୍ଥେସୁ ଗୋଣେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗୋ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥାରହଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚ, ସେସେସୁ ପନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋୟେୱ ।

କିଂ ପନେତଂ ଗୋତ୍ତଂ ନାମାତି ? ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାୟ ଅସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମୁଦାଗତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାଧାରଣମେୱ ହି ଇଦଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସାଧାରଣତୋ ଚ ସାମଞ୍ଞରୂପଂ । ତଥା ହି ତଂକୁଲେ ଜାତା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାଦୟୋପି ‘‘ଗୋତମୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେନେୱ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ପିତରଂ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାନଂ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୱରା ଖୋ ଗୋତମ ତଥାଗତା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ଅୱୋଚ, ୱେସ୍ସୱଣୋପି ମହାରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୮) ଆୟସ୍ମାପି ୱଙ୍ଗୀସୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ‘‘ସାଧୁ ନିବ୍ବାପନଂ ବ୍ରୂହି, ଅନୁକମ୍ପାୟ ଗୋତମା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) । ଇଧ ପନ ଭଗୱନ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିକିତ୍ତେତୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥତ୍ତୟଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସମଣୋ’’ତି ଇମିନା ସରିକ୍ଖକଜନେହି ଭଗୱତୋ ବହୁମତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ତବ୍ବିସୟସମିତପାପତାପରିକିତ୍ତନତୋ, ‘‘ଗୋତମୋ’’ତି ଇମିନା ଲୋକିୟଜନେହି ତବ୍ବିସୟଉଳାରଗୋତ୍ତସମ୍ଭୂତତାପରିକିତ୍ତନତୋ ।

ସକ୍ୟସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ପନ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ ଉଦିତୋଦିତୱିପୁଲଖତ୍ତିୟକୁଲସମ୍ଭୂତତାପରିକିତ୍ତନତୋ । ସବ୍ବଖତ୍ତିୟାନଞ୍ହି ଆଦିଭୂତମହାସମ୍ମତମହାରାଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ଉଳାରତମଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲଂ । ୟଥାହ –

‘‘ମହାସମ୍ମତରାଜସ୍ସ, ୱଂସଜୋ ହି ମହାମୁନି ।

କପ୍ପାଦିସ୍ମିଞ୍ହି ରାଜାସି, ମହାସମ୍ମତନାମକୋ’’ତି ॥ (ମହାୱଂସେ ଦୁତିୟପରିଚ୍ଛେଦେ ପଠମଗାଥା) ।

କଥଂ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନନ୍ତି ଆହ ‘‘କେନଚୀ’’ତିଆଦି । ପରିଜିୟନଂ ପରିହାୟନଂ ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ପରିଜିରତୀତି ୱା ପରିଜିଣ୍ଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ତେନ । ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ପରିହାନିୟା ଅନଭିଭୂତୋ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ ତଂ କୁଲଂ ପହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ହି ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅପରିକ୍ଖୟଂ । ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାୟ ଏୱ ପବ୍ବଜିତୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘କେନଚୀ’’ତିଆଦିନା ନିୱତ୍ତିତୱଚନଂ ସୂପପନ୍ନଂ ହୋତି । ନନୁ ଚ ‘‘ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଇଦଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲା ପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନମେୱ ସିୟା ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, ନ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତାତି ? ନ ଖୋ ପନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ମହନ୍ତଂ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ, ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ହି ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅଭିଜାତିୟଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ଅଥ ଖୋ ୱୁଡ୍ଢିୟେୱ, ତତୋ ତସ୍ସ ସମିଦ୍ଧତମଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଏତ୍ତକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ତଥା ସମିଦ୍ଧତମଂ କୁଲଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱାତି, ଇମଂ ପରିହାରଂ ‘‘କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନା’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତୋ ପରନ୍ତି ‘‘କୋସଲେସୁ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ।

‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚି ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।

ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସାକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ ଆଦୀସୁ –

ୱିୟ ସାଧୁସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସୁନ୍ଦରତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନା’’ତି । ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ପନାତି ପକ୍ଖନ୍ତରତ୍ଥେ । ଏୱଂ ସାତ୍ଥକତାୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଞ୍ହି ସଂୱଣ୍ଣନାୟମେତେସଂ ଗହଣଂ । ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଚ ଭଦ୍ଦକଂ, ଭଦ୍ଦକତା ଚ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥୱସେନ ତିୱିଧଂ ହିତଂ ସୁଖମ୍ପି ତଥେୱ ତିୱିଧଂ ସୁଖଂ ।

ତଥାରୂପାନନ୍ତି ତାଦିସାନଂ, ଅୟଂ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାଦିସେହି ଚ ଗୁଣେହି ଭଗୱା ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୁପ୍ପମାଣିକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବକାଲମ୍ପି-ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ-ସଦ୍ଧାୟ-ପସାଦନୀୟୋ ତେସଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱତ୍ତା, ତାଦିସେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାରୂପୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଲଦ୍ଧସଦ୍ଧାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧସଦ୍ଦହାନଂ, ପରଜନସ୍ସ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭନ୍ତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲଦ୍ଧସଦ୍ଦାନନ୍ତି ୱା ପଟିଲଦ୍ଧକିତ୍ତିସଦ୍ଦାନଂ, ଏତେନ ‘‘ଅରହତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅରହନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅରହନ୍ତସମଞ୍ଞାୟ ଚ ପାକଟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅପିଚ ‘‘ୟଥାରୂପୋ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ତଥାରୂପାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅନିୟମୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସରୂପନିୟମୱସେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗମେନ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋତି ଲଦ୍ଧସଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମ୍ପି ହି ‘‘ତଥାରୂପାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ, ଅୟମେୱ ଚ ନୟୋ ଆଚରିୟେହି ଅଧିପ୍ପେତୋ ଇଧ ଟୀକାୟଂ, (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୫) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଞ୍ଚ ତଥେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ୟଥାରୂପା ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟଥାରୂପୋ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ୱଚନଂ ଭଗୱତିୟେୱ ଗରୁଗାରୱୱସେନ ‘‘ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତ’’ନ୍ତି ପୁଥୁୱଚନନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ। ଅତ୍ତନି, ଗରୂସୁ ଚ ହି ବହୁୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ‘‘ୟଥାଭୁଚ୍ଚ…ପେ॰… ଅରହତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣାନଂ, ଲୂଖପ୍ପମାଣାନଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଭଗୱତୋ ପସାଦାୱହତଂ ୟଥାରୁତତୋ ଦସ୍ସେତି ଅରହନ୍ତଭାୱସ୍ସ ତେସଞ୍ଞେୱ ୟଥାରହଂ ୱିସୟତ୍ତା, ତଂଦସ୍ସନେନ ପନ ଇତରେସମ୍ପି ରୂପପ୍ପମାଣଘୋସପ୍ପମାଣାନଂ ପସାଦାୱହତା ଦସ୍ସିତାୟେୱ ତଦୱିନାଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପସାଦସୋମ୍ମାନୀତି ପସନ୍ନାନି, ସୀତଲାନି ଚ, ପସାଦୱସେନ ୱା ସୀତଲାନି, ଅନେନ ପସନ୍ନମନତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ତଦୁତ୍ତରି କତ୍ତବ୍ବତାସମ୍ଭୱତୋ ଅୟଂ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି । ଇତରଥା ହି ‘‘ଦସ୍ସନଞ୍ଞେୱ ସାଧୁ, ନ ତଦୁତ୍ତରି କରଣ’’ନ୍ତି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତି, ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗତୋ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ‘‘ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି ଇଧ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୋକ୍ଖରସାତୀ ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ମାଣୱଂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ପାଠସେସୋ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ୟସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ସଦ୍ଦୋ ନ ପୟୁଜ୍ଜତି, ସୋ ‘‘ପାଠସେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା’’ତି । ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୪) ଆଗତଂ କୋସିୟସକୁଣୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବଂ ।

ଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫୬. ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକୋ’’ତି ଇଦଂ ପଠମପକତିୟା ଗରହାୱଚନମେୱ, ଦୁତିୟପକତିୟା ପସଂସାୱଚନଂ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତି ୟଥା ତଂ ‘‘ପୁରିସୋ ନରୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତପଦ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୨) ମୁଦାହଟଂ । ତତ୍ଥ ଇମେତି ଝାୟକନାମେନ ସମଞ୍ଞିତା ଜନା । ନ ଝାୟନ୍ତୀତି ପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ ଝାନଂ ନ ଅପ୍ପେନ୍ତି ନ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି, ଗାମନିଗମସାମନ୍ତଂ ଓସରିତ୍ୱା ୱେଦଗନ୍ଥେ କରୋନ୍ତାୱ ଅଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନେତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଝାୟକସଙ୍ଖାତଂ ପଠମଦୁତିୟନାମଂ ଉପାଦାୟ ତତିୟମେୱ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକାତ୍ୱେୱ ତତିୟଂ ଅକ୍ଖରଂ ଉପନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଅକ୍ଖରନ୍ତି ଚ ନିରୁତ୍ତି ସମଞ୍ଞା । ସା ହି ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିରୁଳ୍ହଭାୱେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅସଞ୍ଚରଣତୋ ‘‘ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ୱେଦେ ସଜ୍ଝାୟତି, ପରିୟାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ହି ଅଧିଆପୁବ୍ବଇ-ସଦ୍ଦୱସେନ ପଦସନ୍ଧି, ଇତରତ୍ଥ ପନ ଝେ-ସଦ୍ଦୱସେନ । ମନ୍ତେ ଧାରେତୀତି ୟଥାଅଧୀତେ ମନ୍ତେ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହେ କତ୍ୱା ହଦୟେ ଠପେତି ।

ଆଥବ୍ବଣୱେଦୋ ପରୂପଘାତକରତ୍ତା ସାଧୂନମପରିଭୋଗୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଚନ୍ତେ ଥୋମୀୟନ୍ତେ ଦେୱା ଏତାୟାତି ଇରୁ ଇଚ-ଧାତୁୱସେନ ଚ-କାରସ୍ସ ର-କାରଂ କତ୍ୱା, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋୟଂ। ୟଜ୍ଜନ୍ତେ ପୁଜ୍ଜନ୍ତେ ଦେୱା ଅନେନାତି ୟଜୁ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ । ସୋୟନ୍ତି ଅନ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ସାୟନ୍ତି ୱା ତନୁଂ କରୋନ୍ତି ପାପମନେନାତି ସାମଂ ସୋ-ଧାତୁପକ୍ଖେ ଓ-କାରସ୍ସ ଆ-କାରଂ କତ୍ୱା । ୱିଦନ୍ତି ଧମ୍ମଂ, କମ୍ମଂ ୱା ଏତେହୀତି ୱେଦା, ତେ ଏୱ ମନ୍ତା ‘‘ସୁଗତିୟୋପି ମୁନନ୍ତି, ସୁୟ୍ୟନ୍ତି ଚ ଏତେହୀ’’ତି କତ୍ୱା । ପହରଣଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ପହତଂ, ଓଟ୍ଠାନଂ ପହତଂ ତଥା, ତସ୍ସ କରଣୱସେନ, ଓଟ୍ଠାନି ଚାଲେତ୍ୱା ପଗୁଣଭାୱକରଣୱସେନ ପାରଂ ଗତୋ, ନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାରଗୂତି ଚ ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ କିତନ୍ତସମାସୋ ।

‘‘ସହ ନିଘଣ୍ଟୁନା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱାକ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତୱସେନ ନିବ୍ବଚନଦସ୍ସନଂ । ନିଘଣ୍ଟୁରୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ନିଘଣ୍ଟୁ ନାମ ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ, ତଦାଦିକାନମତ୍ଥାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ନିଘଣ୍ଟୁରୁକ୍ଖପରିୟାୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତପ୍ପମୁଖେନ ସେସପରିୟାୟାନଂ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ସୋ ଗନ୍ଥୋ ନିଘଣ୍ଟୁ ନାମ ୟଥା ତଂ ‘‘ପାରାଜିକକଣ୍ଡୋ, କୁସଲତ୍ତିକୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ଇମିନା ୟଥାରୁତମେୱ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୱଚନୀୟୱାଚକଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ନିଖଡତି ଭିନ୍ଦତି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୀତି ନିଖଣ୍ଡୁ, ସୋ ଏୱ ଖ-କାରସ୍ସ ଘ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘ନିଘଣ୍ଡୂ’ତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୬), ତଦେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟତୋ ଅଞ୍ଞନୟଦସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ହି ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୋଧୋ ସିୟା, ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଏୱମିଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତାନି ନାମାନି ନିସ୍ସେସତୋ ଘଟେନ୍ତି ରାସିଂ କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିଘଣ୍ଟୁ ନିଗ୍ଗହିତାଗମେନା’’ତି । ୱେୱଚନପ୍ପକାସକନ୍ତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦଦୀପକଂ, ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକପରିୟାୟୱଚନୱିଭାୱକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅନେକେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାୱିଭାୱନୱସେନପି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । କୋ ପନେସୋତି ? ଏତରହି ନାମଲିଙ୍ଗାନୁସାସନରତନମାଲାଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାଦି । ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କିରିୟା କପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କିରିୟାକପ୍ପୋ, ତଥେୱ ୱିୱିଧଂ କପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି ୱିକପ୍ପୋ, କିରିୟାକପ୍ପୋ ଚ ସୋ ୱିକପ୍ପୋ ଚାତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ । ସୋ ହି ୱଣ୍ଣପଦସମ୍ବନ୍ଧପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗତୋ ବହୁୱିକପ୍ପୋତି କତ୍ୱା ‘‘କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଗନ୍ଥୱିସେସୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୱୀନଂ ଉପକାରାୱହଂ ସତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କୱୀନଂ କୱିଭାୱସମ୍ପଦାଭୋଗସମ୍ପଦାଦିପୟୋଜନୱସେନ ଉପକାରାୱହୋ ଗନ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ। କୋ ପନେସୋତି ? କବ୍ୟବନ୍ଧନୱିଧିୱିଧାୟକୋ କବ୍ୟାଲଙ୍କାରଗୀତାସୁବୋଧାଲଙ୍କାରାଦି । ଇଦଂ ପନ ମୂଲକିରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ମହାୱିସୟୋ ସତସହସ୍ସଗାଥାପରିମାଣୋ, ୟଂ ‘‘ନୟଚରିୟାଦିପକରଣ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ କିଟୟତି ଗମେତି ଞାପେତି କିରିୟାଦିୱିଭାଗନ୍ତି କେଟୁଭଂ କିଟ-ଧାତୁତୋ ଅଭପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଅ-କାରସ୍ସ ଚ ଉକାରୋ । ଅଥ ୱା କିରିୟାଦିୱିଭାଗଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ କିଟେନ୍ତୋ ଗମନ୍ତୋ ଓଭେତି ପୂରେତୀତି କେଟୁଭଂ କିଟ-ସଦ୍ଦୂପପଦଉଭଧାତୁୱସେନ । ଅପିଚ କିଟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି କୱୟୋ ବନ୍ଧେସୁ କୋସଲ୍ଲମେତେନାତି କେଟୁଭଂ, ପୁରିମନୟେନେୱେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି । ଠାନକରଣାଦିୱିଭାଗତୋ, ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋ ଚ ଅକ୍ଖରା ପଭେଦୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋ, ତଂ ପନ ଛସୁ ୱେଦଙ୍ଗେସୁ ପରିୟାପନ୍ନଂ ପକରଣଦ୍ୱୟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖନ୍ତି ଅକ୍ଖରସମୟମେତାୟାତି ସିକ୍ଖା, ଅକାରାଦିୱଣ୍ଣାନଂ ଠାନକରଣପୟତନପଟିପାଦକସତ୍ଥଂ । ନିଚ୍ଛୟେନ, ନିସ୍ସେସତୋ ୱା ଉତ୍ତି ନିରୁତ୍ତି, ୱଣ୍ଣାଗମୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟାଦିଲକ୍ଖଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ,

ଦ୍ୱେ ଚାପରେ ୱଣ୍ଣୱିକାରନାସା ।

ଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ,

ତଦୁଚ୍ଚତେ ପଞ୍ଚୱିଧା ନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୦) ।

ଇଧ ପନ ତବ୍ବସେନ ଅନେକଧା ନିବ୍ବଚନପରିଦୀପକଂ ସତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋପି ଅକ୍ଖରପଭେଦଭାୱସ୍ସ ଆଚରିୟେହି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତମନ୍ତରେନ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗସ୍ସ ଚ ବ୍ୟାକରଣଙ୍ଗେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ବ୍ୟାକରଣଂ, ନିରୁତ୍ତି ଚ ହି ପଚ୍ଚେକମେୱ ୱେଦଙ୍ଗଂ ୟଥାହୁ –

‘‘କପ୍ପୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ଜୋତି-ସତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖା ନିରୁତ୍ତି ଚ ।

ଛନ୍ଦୋୱିଚିତି ଚେତାନି, ୱେଦଙ୍ଗାନି ୱଦନ୍ତି ଛା’’ତି ॥

ତସ୍ମା ବ୍ୟାକରଣଙ୍ଗେନ ଅସଙ୍କରଭୂତମେୱ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ନିବ୍ବଚନମିଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଛସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେସୁ ୱିୟ ତଦୁଭୟସାଧାରଣନିବ୍ବଚନଂ ୱେଦଙ୍ଗୱିସୟତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) ଆଗତନିରୁତ୍ତିନୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ। ତତ୍ଥ ହି ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୧.୧୧, ୨୫) ଏତ୍ଥ ର-କାରାଗମୋ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଆଗମୋ ୱଣ୍ଣାଗମୋ ନାମ । ହିଂସନତ୍ତା ‘‘ହିଂସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ପରିୱତ୍ତନଂ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନାନମକ୍ଖରାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ ନାମ । ‘‘ନୱଛନ୍ନକେଦାନି ଦିୟ୍ୟତୀ’’ତି (ଜା॰ ୧.୬.୮୮) ଏତ୍ଥ ଅ-କାରସ୍ସ ଏ-କାରାପଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞକ୍ଖରସ୍ସ ଅଞ୍ଞକ୍ଖରାପଜ୍ଜନଂ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ନାମ । ‘‘ଜୀୱନସ୍ସ ମୂତୋ ଜୀୱନମୂତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଜୀମୂତୋ’’ତି ୱ-କାର ନ-କାରାନଂ ୱିନାସୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖରାନଂ ୱିନାସୋ ୱଣ୍ଣୱିନାସୋ ନାମ । ‘‘ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ପକୁବ୍ବମାନୋ, ଆସଜ୍ଜ ମଂ ତ୍ୱଂ ୱଦସେ କୁମାରା’’ତି (ଜା॰ ୧.୧୦.୮୫) ଏତ୍ଥ ‘‘ପକୁବ୍ବମାନୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅଭିଭୱମାନୋତି ଅତ୍ଥପଟିପାଦନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାୟୋଗଂ ୱିସେସତ୍ଥପଟିପାଦନଂ ଧାତୂନମତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ ନାମାତି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋୟେୱ ସିୟା, ଅଥ କେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମୋତି ଆହ ‘‘ଆଥବ୍ବଣୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଆଥବ୍ବଣୱେଦୋ ନାମ ଆଥବ୍ବଣୱେଦିକେହି ୱିହିତୋ ପରୂପଘାତକରୋ ମନ୍ତୋ, ସୋ ପନ ଇତିହାସପଞ୍ଚମଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ଗଣିତତାମତ୍ତେନ ଗହିତୋ, ନ ସରୂପୱସେନ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଏତେସ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନନ୍ତି । ଇତିହ ଅସାତି ଏୱଂ ଇଧ ଲୋକେ ଅହୋସି ‘‘ଆସା’’ତିପି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ଇହ ଠାନେ ଇତି ଏୱଂ, ଇଦଂ ୱା କମ୍ମଂ, ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଆସ ଇଚ୍ଛାହୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ମହାୱିସୟତାଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛାୱଚନଂ, ଇମିନା ‘‘ଇତିହାସା’’ତି ୱଚନେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଇତିହାସୋ ତଦ୍ଧିତୱସେନାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତିହ ଆସ, ଇତିହ ଆସା’’ତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଇତିହାସୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନାତି ଅତ୍ଥଦସ୍ସନନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଏୱମିଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ଇତିହ-ସଦ୍ଦୋ ପାରମ୍ପରିୟୋପଦେସେ ଏକୋୱ ନିପାତୋ, ଅସତି ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅସୋ, ଇତିହ ଅସୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଇତିହାସୋ ସମାସୱସେନା’’ତି, ତେସଂ ମତେ ‘‘ଇତିହ ଅସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ପାରମ୍ପରିୟୋପଦେସୋ ଅସ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ଗନ୍ଥୱିସେସଭାୱମାହ, ଭାରତନାମକାନଂ ଦ୍ୱେଭାତିକରାଜୂନଂ ୟୁଦ୍ଧକଥା, ରାମରଞ୍ଞୋ ସୀତାହରଣକଥା, ନରସୀହରାଜୁପ୍ପତ୍ତିକଥାତି ଏୱମାଦିପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଭାରତପୁରାଣରାମପୁରାଣନରସୀହପୁରାଣାଦିଗନ୍ଥୋ ଇତିହାସୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତେସଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟଥାୱାକ୍ୟଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗନିପାତାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଭାଗଂ ୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତପଦଂ । ତଦପି ବ୍ୟାକରଣେ ଆଗତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦୱସେସ’’ନ୍ତି, ପଦତୋ ଅୱସେସଂ ପକତିପଚ୍ଚୟାଦିସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ତଂ ସଦ୍ଦଂ, ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରୋତି ବ୍ୟାଚିକ୍ଖତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାକରଣଂ, ୱିସେସେନ ୱା ଆକରୀୟନ୍ତେ ପକତିପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଅଭିନିପ୍ଫାଦୀୟନ୍ତେ ଏତ୍ଥ, ଅନେନାତି ୱା ବ୍ୟାକରଣଂ, ସାଧୁସଦ୍ଦାନମନ୍ୱାଖ୍ୟାୟକଂ ମୁଦ୍ଧବୋଧବ୍ୟାକରଣ ସାରସ୍ସତବ୍ୟାକରଣ ପାଣିନୀବ୍ୟାକରଣଚନ୍ଦ୍ରବ୍ୟାକରଣାଦି ଅଧୁନାପି ୱିଜ୍ଜମାନସତ୍ଥଂ । ଅଧୀୟତୀତି ଅଜ୍ଝାୟତି । ୱେଦେତୀତି ପରେସଂ ୱାଚେତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସମୁଚ୍ଚିନନତ୍ଥୋ, ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ୱା ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ୱିକପ୍ପିତତ୍ତା । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି । ପଦକୋତି ବ୍ୟାକରଣେସୁ ଆଗତପଦକୋସଲ୍ଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱେୟ୍ୟାକରଣୋତି ତଦୱସିଟ୍ଠପକତିପଚ୍ଚୟାଦିସଦ୍ଦୱିଧିକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକତୋ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଏସା ହି ଆଚରିୟାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ତେ ଏୱ ୱେଦେ ପଦସୋ କାୟତୀତି ପଦକୋତି । ତତ୍ଥ ପଦସୋତି ଗଜ୍ଜବନ୍ଧପଜ୍ଜବନ୍ଧପଦେନ । କାୟତୀତି କଥେତି ୟଥା ‘‘ଜାତକ’’ନ୍ତି, ଇମିନା ୱେଦକାରକସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକୋ’’ତିଆଦୀହି ଇମସ୍ସ ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ।

ଆୟତିଂ ହିତଂ ବାଲଜନସଙ୍ଖାତୋ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତି ଅନେନାତି ଲୋକାୟତଂ । ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଲୋକା ୱା ବାଲଜନା ଆୟତନ୍ତି ଉସ୍ସହନ୍ତି ୱାଦସ୍ସାଦେନ ଏତ୍ଥାତି ଲୋକାୟତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧଂ, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ତନୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିତଣ୍ଡୋ ଡ-ପଚ୍ଚୟୱସେନ, ନ-କାରସ୍ସ ଚ ଣ-କାରଂ କତ୍ୱା, ୱିରୁଦ୍ଧେନ ୱାଦଦଣ୍ଡେନ ତାଳେନ୍ତି ୱାଦିନୋ ଏତ୍ଥାତି ୱିତଣ୍ଡୋ ତଡି-ଧାତୁୱସେନ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା । ଅଦେସମ୍ପି ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱାଦୀନଂ ୱାଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ତେସଂ ଦେସତୋପି ଉପଚାରୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତି, ଏତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୪) ୱିସେସେନ ୱା ପଣ୍ଡିତାନଂ ମନଂ ତଡେନ୍ତି ଚାଲେନ୍ତି ଏତେନାତି ୱିତଣ୍ଡୋ, ତଂ ୱଦନ୍ତି, ସୋ ୱାଦୋ ୱା ଏତେସନ୍ତି ୱିତଣ୍ଡୱାଦା, ତେସଂ ସତ୍ଥଂ ତଥା । ଲକ୍ଖଣଦୀପକସତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଲକ୍ଖଣଦୀପକ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଲକ୍ଖୀୟତି ବୁଦ୍ଧଭାୱାଦି ଅନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, ନିଗ୍ରୋଧବିମ୍ବତାଦି । ତେନାହ ‘‘ୟେସଂ ୱସେନା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସଗନ୍ଥପମାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭାଣୱାରପ୍ପମାଣାଦୀସୁ ୱିୟ ବାତ୍ତିଂସକ୍ଖରଗନ୍ଥୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅଟ୍ଠକ୍ଖରା ଏକପଦଂ, ଏକା ଗାଥା ଚତୁପ୍ପଦଂ ।

ଗାଥା ଚେକା ମତୋ ଗନ୍ଥୋ, ଗନ୍ଥୋ ବାତ୍ତିଂସତକ୍ଖରୋ’’ତି ॥

ଦ୍ୱାଦସହି ଗୁଣିତସହସ୍ସବାତ୍ତିଂସକ୍ଖରଗନ୍ଥପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ, ଆଧାରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ସୋଳସ ଚ ସହସ୍ସଞ୍ଚ ସୋଳସସହସ୍ସଂ, ସୋଳସାଧିକସହସ୍ସଗାଥାପରିମାଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ଆଧାରାଧେୟ୍ୟୱଚନଂ ସୂପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି । ପଧାନୱସେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣଦୀପନତୋ ବୁଦ୍ଧମନ୍ତା ନାମ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ହି ଲକ୍ଖଣଂ ତତ୍ଥ ଦୀପିତମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେସଂ ୱସେନା’’ତିଆଦି ।

‘‘ଅନୂନୋପରିପୂରକାରୀ’’ତି ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ସଦ୍ଦତୋ ପନ ଅଧିଗତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୋ ପନେସ ଅୱୟୋତି ଅନୁୟୋଗମପନେତି ‘‘ଅୱୟୋ ନାମା’’ତିଆଦିନା । ଅୟମେତ୍ତାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟୋ ତାନି ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୋ ‘‘ୱୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ପନ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅୱୟୋ ନାମ । ୟୋ ଚ ଅୱୟୋ ନ ହୋତି, ସୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତିୟତ୍ଥଗମକା’’ତି ଞାୟେନ ୱୟୋ ଏୱାତି । ୱୟତୀତି ହି ୱୟୋ, ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ କତ୍ଥଚିପି ଅପରିକିଲମନ୍ତୋ ଅୱିତ୍ଥାୟନ୍ତୋ ତେ ଗନ୍ଥେ ସନ୍ତାନେ ପଣେତି ବ୍ୟୱହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାନୟୋ (ପାରା॰ ୮୪) – ଅନୱୟୋତି ଅନୁ ଅୱୟୋ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଉ-କାରଲୋପୋ, ଅନୁ ଅନୁ ଅୱୟୋ ଅନୂନୋ, ପରିପୁଣ୍ଣସିପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୟୋତି ହି ହାନି ‘‘ଆୟୱୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଗନ୍ଥେସୁ ୱୟୋ ଊନତାତି ଅୱୟୋ, ଅନୁ ଅନୁ ଅୱୟୋ ଅନୱୟୋତି ।

‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନୱସେନ, ‘‘ପଟିଞ୍ଞାତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଚ କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଚରିୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସ୍ସାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ । ପାଳିୟଂ ‘‘ୟମହଂ ଜାନାମି, ତଂ ତ୍ୱଂ ଜାନାସୀ’’ତି ଇଦଂ ଅନୁଜାନନାକାରଦସ୍ସନଂ, ‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ଜାନାସି, ତମହଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପଟିଜାନନାକାରଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଂ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ଆମ ଆଚରିୟା’’ତି ହି ୟଥାଗତଂ ପଟିଜାନନୱଚନମେୱ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜକଂ ପାୱଚନଂ । ତସ୍ସାତି ଆଚରିୟସ୍ସ । ପଟିୱଚନଦାନମେୱ ପଟିଞ୍ଞା ତଥା, ତାୟ ସୟମେୱ ପଟିଞ୍ଞାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସକେ’’ତିଆଦି ଅନୁଜାନନପଟିଜାନନାଧିକାରଦସ୍ସନଂ । ଅଦେସସ୍ସପି ଦେସମିୱ କପ୍ପନାମତ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତରସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ସକଂ । ଆଚରିୟାନଂ ପରମ୍ପରତୋ, ପରମ୍ପରଭୂତେହି ୱା ଆଚରିୟେହି ଆଗତଂ ଆଚରିୟକଂ । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ତାସଂ ସମୂହୋ ତେୱିଜ୍ଜକଂ, ୱେଦତ୍ତୟଂ । ପଧାନଂ ୱଚନଂ, ପକଟ୍ଠାନଂ ୱା ଅଟ୍ଠକାଦୀନଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ ।

୨୫୭. ଇଦାନି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୋକ୍ଖରସାତୀ ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ମାଣୱଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତାତା’’ତିଆଦିୱଚନମବ୍ର୍ୱି, ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଏସ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ ପାକଟସ୍ସ କିତ୍ତିମତୋ ପୋରାଣଜନସ୍ସ । ବହୂ ଜନାତି ପୂରଣକସ୍ସପାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚନ୍ତି ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିମନ୍ତଂ, ଲୋକସମ୍ମତଂ ୱା ଜନଂ । ଗରୂତି ଭାରିୟଂ, ଅତ୍ତାନଂ ତତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଅପଗମନମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍କରଂ ହୋତି, ପଗେୱ ତଦୁତ୍ତରି କରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନତ୍ଥୋ ନାମ ତଥାପଗମନାଦିନା ନିନ୍ଦାବ୍ୟାରୋସଉପାରମ୍ଭାଦି ।

‘‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୱସେନେୱ ‘‘ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ। ‘‘ତଂ ଭୱନ୍ତଂ, ତଥା ସନ୍ତଂୟେୱା’’ତି ପଦେସୁପି ତସ୍ସ ଅନୁପୟୋଗତ୍ତା ତଦତ୍ଥୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତସ୍ସ ଭୋତୋ’’ତିଆଦିନା । ତେନାହ ‘‘ଇଧାପୀ’’ତିଆଦି । ତଥା ସତୋୟେୱାତି ୟେନାକାରେନ ଅରହତାଦିନା ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ, ତେନାକାରେନ ସନ୍ତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ ଏୱ ତସ୍ସ ଭୱତୋ ଗୋତମସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ୟଦି ୱା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ତଂ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ତଥା ସନ୍ତଂୟେୱାତି ଏକସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ୱଚନଂ ସାମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠତାପରିକପ୍ପନେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସା’’ତି ସାମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତଥା ସତୋୟେୱା’’ତି ୱିସେସସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଦି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସଂସୟତ୍ଥୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ସଂସୟିତବ୍ବତ୍ତା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ତେସୁ ଏକସ୍ସ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବତ୍ତା । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱା ୟଦି ୱା ମୁସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟଦି-ସଦ୍ଦୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଉଭୋପି ୱିକପ୍ପତ୍ଥାୟେୱ । ୟଦି-ସଦ୍ଦୋପି ହି ‘‘ୟଂ ୟଦେୱ ପରିସଂ ଉପସଙ୍କମତି ୟଦି ଖତ୍ତିୟପରିସଂ ୟଦି ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) ୱା-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅପ୍ପଂ ୱସ୍ସସତଂ ଆୟୁ, ଇଦାନେତରହି ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଚ ଇଧ ସମାନତ୍ଥସଦ୍ଦପୟୋଗୋତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ୟଦି ୱା ନୋ ତଥା’’ତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ସନ୍ତଂୟେୱ ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନନୁ ‘‘ଗୋତମ’’ନ୍ତି ପଦେୟେୱ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ସିୟା, ନ ଏତ୍ଥାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ଇଧାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅନୁପୟୋଗତ୍ତା, ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୱିସେସଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା ୱା ଇଧାପି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୱସେନେୱ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଥା, ଅଭିସଦ୍ଦୋ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନମେୱ ୱା ଅତ୍ଥୋ ତଥା, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ସଦ୍ଦୟୋଗୋ ହୋତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଅତ୍ଥୟୋଗୋପୀତି ।

୨୫୮.ଭୋତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଂ ଆଲପତି । ୟଥା-ସଦ୍ଦଂ ସାତ୍ଥକଂ କତ୍ୱା ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜେତୁଂ ‘‘ୟଥା ସକ୍କା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତି ଭଗୱା । ପୁରିମନୟେ ଆକାରତ୍ଥଜୋତନୟଥା-ସଦ୍ଦୟୋଗ୍ୟତୋ କଥନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାମତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ତଦୟୋଗ୍ୟତୋ ‘‘ଆକାରପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରକସମୟେ ଆଚରିୟମ୍ହି ଉପଜ୍ଝାୟସମୁଦାଚାରୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ନଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି, ଉପଜ୍ଝାୟସଞ୍ଞିତୋ ଆଚରିୟବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମଞ୍ଚ ମନ୍ତୋ, ବ୍ରହ୍ମଂ, କପ୍ପୋତି ତିବ୍ବିଧୋ ୱେଦୋ, ତଥାପି ଅଟ୍ଠକାଦି ୱୁତ୍ତଂ ପଧାନଭୂତଂ ମୂଲଂ ମନ୍ତୋ, ତଦତ୍ଥୱିୱରଣମତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଂ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଞ୍ଞକିରିୟାୱିଧାନଂ କପ୍ପୋତି ମନ୍ତସ୍ସେୱ ପଧାନଭାୱତୋ, ଇତରେସଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ଜାତତ୍ତା ମନ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ରହ୍ମକପ୍ପାନମ୍ପି ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତୀସୁ ୱେଦେସୂ’’ତି ଇମିନା । ମନ୍ତୋତି ହି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଇସୀହି ୱୁତ୍ତମୂଲୱେଦସ୍ସେୱ ନାମଂ, ୱେଦୋତି ସବ୍ବସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ୱେଦେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗହଣଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଲକ୍ଖଣଦୀପକାନି ମନ୍ତପଦାନି । ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜବନ୍ଧପୱେସନୱସେନ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସେନେୱାତି ୱେଦୱାଚକବ୍ରାହ୍ମଣଲିଙ୍ଗେନେୱ । ୱେଦେତି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣମନ୍ତେ । ମହେସକ୍ଖା ସତ୍ତାତି ମହାପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତସତ୍ତା । ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ଇତି ମନସି କତ୍ୱା ୱାଚେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ତଥା ୱାଚନତୋ । ପୁବ୍ବେତି ‘‘ତଥାଗତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକାଲତୋ ପଭୁତି ତଥାଗତସ୍ସ ଧରମାନକାଲେ । ଅଜ୍ଝାୟିତବ୍ବୱାଚେତବ୍ବଭାୱେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପାକଟା ଭୱନ୍ତି । ଏକଗାଥାଦ୍ୱିଗାଥାଦିୱସେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ନ କେୱଲଂ ଲକ୍ଖଣମନ୍ତାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ୱେଦା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି ଏୱାତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ୱୁତ୍ତଂ ।

ବୁଦ୍ଧଭାୱପତ୍ଥନା ପଣିଧି, ପାରମୀସମ୍ଭରଣଂ ସମାଦାନଂ, କମ୍ମସ୍ସକତାଦିପଞ୍ଞା ଞାଣଂ । ‘‘ପଣିଧିମହତୋ ସମାଦାନମହତୋତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କରୁଣା ଆଦି ୟେସଂ ସଦ୍ଧାସୀଲାଦୀନଂ ତେ କରୁଣାଦୟୋ, ତେ ଏୱ ଗୁଣା କରୁଣାଦିଗୁଣା, ପଣିଧି ଚ ସମାଦାନଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ କରୁଣାଦିଗୁଣା ଚ, ତେହି ମହନ୍ତୋ ପଣିଧିସମାଦାନଞାଣକରୁଣାଦିଗୁଣମହନ୍ତୋତି ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ଦ୍ୱନ୍ଦତୋପରତ୍ତା ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜୀୟତୀତି । ଅପିଚ ପଣିଧି ଚ ସମାଦାନଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ କରୁଣା ଚ, ତମାଦି ୟେସଂ ତେ ତଥା, ତେୟେୱ ଗୁଣା, ତେହି ମହନ୍ତୋତି ନିବ୍ବଚନେନପି ଅତ୍ଥୋ ସୂପପନ୍ନୋ ହୋତି, ପଣିଧିମହନ୍ତତାଦି ଚସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଂସ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୯ ଆଦୟୋ) ଚରିୟାପିଟକାଦି (ଚରିୟା॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହାପଦାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମହାପୁରିସସ୍ସାତି ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲପଦେସାଦିୱସେନ ମହନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଜାତି । ‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ଗୋତମୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଗୋତ୍ତଂ । ‘‘ପୋଣିକା, ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା, ସାକିୟା, କୋଲିୟା’’ତି ଏୱମାଦି କୁଲପଦେସୋ, ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଇଧ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଉଭିନ୍ନଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତୀତି ।

ନିଟ୍ଠାତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ ସିଦ୍ଧିୟୋ । ନନ୍ୱାୟଂ ଗତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥୋ, କସ୍ମା ନିଟ୍ଠାୟମେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ‘‘କାମଞ୍ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଭୱଭେଦେତି ନିରୟାଦିଭୱୱିସେସେ । ସୋ ହି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମେନ ସତ୍ତେହି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବାତି ଗତି । ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ଗତି, ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ଗମତି ୟଥାସଭାୱଂ ଜାନାତୀତି ଗତି । ପଞ୍ଞା, ଗମନଂ ବ୍ୟାପନଂ ଗତି, ୱିସ୍ସଟଭାୱୋ, ସୋ ପନ ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତତାୱ । ଗମନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତନଂ ଗତି, ନିଟ୍ଠା, ଅଜ୍ଝାସୟପଟିସରଣତ୍ଥାପି ନିଦସ୍ସନନୟେନ ଗହିତା । ତଥା ହେସ ‘‘ଇମେସଂ ଖୋ ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାନଂ ନେୱ ଜାନାମି ଆଗତିଂ ୱା ଗତିଂ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୮) ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାସୟେ ୱତ୍ତତି, ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୩୯) ଏତ୍ଥ ପଟିସରଣେ, ପରାୟଣେ ଅପସ୍ସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛତି ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତୀତି ଗତି, ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଗଚ୍ଛତି ଅୱଚରତି, ଅୱଚରଣୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ଗତି, ପଟିସରଣଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିସଞ୍ଞୁତ୍ତସ୍ସ ହି ଅରହତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ ପଟିସରଣଂ, ଇଧ ପନ ନିଟ୍ଠାୟଂ ୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ତଦଞ୍ଞେସମୱିସୟତ୍ତା ।

ନନୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ୱିସଦିସାନେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ସଦିସଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସମାନେପି ନିଗ୍ରୋଧବିମ୍ବତାଦିଲକ୍ଖଣଭାୱେ ଅତ୍ଥେୱ କୋଚି ନେସଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣାନି ସୁୱିସଦାନି, ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ପକାସିତୋ । ଜାୟନ୍ତି ଭିନ୍ନେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ଅଭିନ୍ନଧୀସଦ୍ଦା ଏତାୟାତି ଜାତି, ଲକ୍ଖଣଭାୱମତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ସବଲାଦୀସୁ ଭିନ୍ନେସୁ, ୟାୟ ୱତ୍ତନ୍ତୁଭିନ୍ନଧୀ ।

ସଦ୍ଦା ସା ଜାତିରେସା ଚ, ମାଲାସୁତ୍ତମିୱନ୍ୱିତା’’ତି ॥

ତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣତାମତ୍ତେନ ସମାନଭାୱତୋ ୱିସଦିସାନିପି ତାନିୟେୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିନିପ୍ଫତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ସଦିସାନି ୱିୟ କତ୍ୱା ତାନି ବୁଦ୍ଧନିପ୍ଫତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ନାମାତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିଆପୁବ୍ବୱସୟୋଗେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗାରେ ୱସତୀ’’ତି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେହୀତି ଅଭିରୂପତା, ଦୀଘାୟୁକତା, ଅପ୍ପାବାଧତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ପିୟମନାପତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟସଭାୱଭୂତାହି ଇଦ୍ଧୀହି । ୟଥାହ –

‘‘ରାଜା ଆନନ୍ଦ, ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ଚତୂହି ଇଦ୍ଧୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅହୋସି । କତମାହି ଚତୂହି ଇଦ୍ଧୀହି ? ଇଧାନନ୍ଦ, ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ଅଭିରୂପୋ ଅହୋସି ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୫୨) ।

ଚେତିୟଜାତକେ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୪୪) ଆଗତନୟଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସରୀରତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, ଅୟଂ ଏକା ଇଦ୍ଧି । ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟା । ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସବ୍ବକାଲଂ ଖଗ୍ଗହତ୍ଥା ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟଂ ତତିୟା । ଆକାସେନ ୱିଚରତି, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୀ’’ତି । ଅନାଗତୱଂସସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ଅଭିରୂପଭାୱୋ ଏକା ଇଦ୍ଧି, ସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା ସମନ୍ନାଗତଭାୱୋ ଦୁତିୟା, ୟାୱତାୟୁକମ୍ପି ସକଲଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସନାତିତ୍ତିକଭାୱୋ ତତିୟା, ଆକାସଚାରିଭାୱୋ ଚତୁତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା ସମନ୍ନାଗତଭାୱୋତି ସମୱିପାଚନିୟା କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁୟା ସମ୍ପନ୍ନତା । ୟସ୍ସ ହି ଭୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ ଆହାରୋ ଜୀରତି, ୟସ୍ସ ୱା ପନ ପୁଟଭତ୍ତଂ ୱିୟ ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଉଭୋପେତେ ନ ସମୱେପାକିନିୟା ସମନ୍ନାଗତା । ୟସ୍ସ ପନ ପୁନ ଭତ୍ତକାଲେ ଭତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ, ଅୟଂ ସମୱେପାକିନିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ନାମ, ତଥାରୂପତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହୀତି ଦାନଂ, ପିୟୱଚନଂ, ଅତ୍ଥଚରିୟା, ସମାନତ୍ତତାତି ଇମେହି ସଙ୍ଗହୋପାୟେହି । ୟଥାହ –

‘‘ଦାନଞ୍ଚ ପେୟ୍ୟୱଜ୍ଜଞ୍ଚ, ଅତ୍ଥଚରିୟା ଚ ୟା ଇଧ ।

ସମାନତ୍ତତା ଚ ଧମ୍ମେସୁ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ।

ଏତେ ଖୋ ସଙ୍ଗହା ଲୋକେ, ରଥସ୍ସାଣୀୱ ୟାୟତୋ ॥

ଏତେ ଚ ସଙ୍ଗହା ନାସ୍ସୁ, ନ ମାତା ପୁତ୍ତକାରଣା ।

ଲଭେଥ ମାନଂ ପୂଜଂ ୱା, ପିତା ୱା ପୁତ୍ତକାରଣା ॥

ୟସ୍ମା ଚ ସଙ୍ଗହା ଏତେ, ସମପେକ୍ଖନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।

ତସ୍ମା ମହତ୍ତଂ ପପ୍ପୋନ୍ତି, ପାସଂସା ଚ ଭୱନ୍ତି ତେ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୩) ।

ରଞ୍ଜନତୋତି ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ରଞ୍ଜନତୋ, ନ ରାଗୱସେନ, ପୀତିସୋମନସ୍ସାନଂ ଜନନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଜାତି ପନ ସବ୍ବେସଂ ରାଜୂନଂ ସମଞ୍ଞା ତଥା ଅକରୋନ୍ତାନମ୍ପି ୱିଲୀୱବୀଜନାଦୀସୁ ତାଲୱଣ୍ଟୱୋହାରୋ ୱିୟ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଅସାଧାରଣନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅନେକଧା ଚକ୍କୱତ୍ତୀସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଧାନଭୂତଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍କରତନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇଦମେୱ ହି ପଧାନଂ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ପୱତ୍ତନମନ୍ତରେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାନାପତ୍ତିତୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ହୋତୀତି ? ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ଚକ୍କରତନେ ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୫୬) । ୟସ୍ମା ପନ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୱାମହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସଦିସପନାଳିଂ ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ଚକ୍କରତନଂ ଉଦକେନ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରିତ୍ୱା ‘‘ପୱତ୍ତତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନଂ, ଅଭିୱିଜିନାତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) ୱଚନେନ ଚକ୍କରତନଂ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେସି, ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ପୱତ୍ତାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆନନ୍ଦ ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା…ପେ॰… ଚକ୍କରତନଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି ‘ପୱତ୍ତତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନ’ନ୍ତି’’ଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଚକ୍କସଦ୍ଦୋ ଚକ୍କରତନେୟେୱ ୱତ୍ତତି ଅଥ ଖୋ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାଦୀସୁପି, ତସ୍ମା ତଂତଦତ୍ଥୱାଚକସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟତୋପି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହୀତି –

‘‘ପତିରୂପେ ୱସେ ଦେସେ, ଅରିୟମିତ୍ତକରୋ ସିୟା ।

ସମ୍ମାପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନୋ, ପୁବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞକତୋ ନରୋ ।

ଧଞ୍ଞଂ ଧନଂ ୟସୋ କିତ୍ତି, ସୁଖଞ୍ଚେତଂଧିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) –

ୱୁତ୍ତେହି ପତିରୂପଦେସୱାସାଦିସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି । ୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପରୂପରି କୁସଲଧମ୍ମଂ ୱା ପଟିପଜ୍ଜତି । ତେହୀତି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି । ପରନ୍ତି ସତ୍ତନିକାୟଂ, ୟଥା ସୟଂସଦ୍ଦୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତକୋ, ତଥା ପରଂସଦ୍ଦୋପି ହେତୁକତ୍ତୁତ୍ଥସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତେତୀତି ପୱତ୍ତେତି ସମ୍ପାଦେତି, ଉପରୂପରି କୁସଲଧମ୍ମଂ ୱା ପଟିପଜ୍ଜାପେତି । ୟଥାହ –

‘‘ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ଏୱମାହ ‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ, ଅଦିନ୍ନଂ ନ ଆଦାତବ୍ବଂ, କାମେସୁ ମିଚ୍ଛା ନ ଚରିତବ୍ବା, ମୁସା ନ ଭଣିତବ୍ବା, ମଜ୍ଜଂ ନ ପାତବ୍ବଂ, ୟଥାଭୁତ୍ତଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜଥା’ତି । ୟେ ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପଟିରାଜାନୋ, ତେ ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନୁୟନ୍ତା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) ।

ଇରିୟାପଥଚକ୍କାନନ୍ତି ଇରିୟାପଥଭୂତାନଂ ଚକ୍କାନଂ । ଇରିୟାପଥୋପି ହି ‘‘ଚକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୯, ୧୦୯) । ୟଥାହ –

‘‘ରଥଙ୍ଗେ ଲକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମୋ-ରଚକ୍କେସ୍ୱିରିୟାପଥେ ।

ଚକ୍କଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଚକ୍କ-ରତନେ ମଣ୍ଡଲେ ବଲେ ।

କୁଲାଲଭଣ୍ଡେ ଆଣାୟ-ମାୟୁଧେ ଦାନରାସିସୂ’’ତି ॥

ୱତ୍ତୋତି ପୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ଇମିନାୱ ଇରିୟାପଥଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତି ପରହିତାୟ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ନିବ୍ବଚନମ୍ପି ଦସ୍ସେତି ଅତ୍ଥତୋ ସମାନତ୍ତା । ତଥା ଚାହ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ତଂ ଆନନ୍ଦ ଚକ୍କରତନଂ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ପୱତ୍ତି, ଅନ୍ୱଦେୱ ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ । ୟସ୍ମିଂ ଖୋ ପନାନନ୍ଦ, ପଦେସେ ଚକ୍କରତନଂ ପତିଟ୍ଠାସି, ତତ୍ଥ ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ୱାସଂ ଉପଗଚ୍ଛି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) ।

ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ଅପ୍ପଟିହତଂ ଆଣାସଙ୍ଖାତଂ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଧମ୍ମେନେୱ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତି, ତଂ ହୋତି ଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ କେନଚି ମନୁସ୍ସଭୂତେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ପାଣିନା । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ ଚ ହୋତି, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଚ କାଲଞ୍ଞୂ ଚ ପରିସଞ୍ଞୂ ଚ । ଇମେହି ଖୋ…ପେ॰… ପାଣିନା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୩୧) ।

ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲାଦିସଞ୍ଞିତଂ ଚକ୍କଂ ସମୂହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତି ଅନୁୱତ୍ତେତୀତିପି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ୟେ ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପଟିରାଜାନୋ, ତେ ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନୁୟନ୍ତା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) । ଚକ୍କଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ତତି ଏତସ୍ସାତିପି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ତେନାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦେୱ କୁମାରସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଜାତାନି ସହସ୍ସାରାନି ସନେମିକାନି ସନାଭିକାନି ସବ୍ବାକାରପରିପୂରାନୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫) । ଚକ୍କଂ ମହନ୍ତଂ କାୟବଲଂ ୱତ୍ତତି ଏତସ୍ସାତିପି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଦେୱ କୁମାରୋ ସତ୍ତୁସ୍ସଦୋ…ପେ॰… ଅୟଞ୍ହି ଦେୱ କୁମାରୋ ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫) । ତେନ ହିସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେନ ମହବ୍ବଲଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଚକ୍କଂ ଦସୱିଧଂ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ୱା ୱତ୍ତଧମ୍ମଂ ୱତ୍ତତି ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ତେ ତାତ ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍କରତନଂ ପେତ୍ତିକଂ ଦାୟଜ୍ଜଂ, ଇଙ୍ଘ ତ୍ୱଂ ତାତ ଅରିୟେ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତେ ୱତ୍ତାହୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୩) । ଚକ୍କଂ ମହନ୍ତଂ ଦାନଂ ୱତ୍ତେତି ପୱତ୍ତେତୀତିପି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ପଟ୍ଠପେସି ଖୋ ଆନନ୍ଦ ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ତାସଂ ପୋକ୍ଖରଣୀନଂ ତୀରେ ଏୱରୂପଂ ଦାନଂ ଅନ୍ନଂ ଅନ୍ନତ୍ଥିକସ୍ସ, ପାନଂ ପାନତ୍ଥିକସ୍ସ, ୱତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥତ୍ଥିକସ୍ସ, ୟାନଂ ୟାନତ୍ଥିକସ୍ସ, ସୟନଂ ସୟନତ୍ଥିକସ୍ସ, ଇତ୍ଥିଂ ଇତ୍ଥିତ୍ଥିକସ୍ସ, ହିରଞ୍ଞଂ ହିରଞ୍ଞତ୍ଥିକସ୍ସ, ସୁୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣତ୍ଥିକସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୫୪) ।

ରାଜାତି ସାମଞ୍ଞଂ ତଦଞ୍ଞସାଧାରଣତୋ । ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ୱିସେସଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତୋ । ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଞାୟେ, ସମୋ ଏୱ ଚ ଞାୟୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଞାୟେନ ସମେନା’’ତି । ୱତ୍ତତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଚରତୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସଦତ୍ଥପରତ୍ଥେ’’ତି ୟୋଜୀୟତି । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତା ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଧମ୍ମେନେୱ ରଜ୍ଜମଧିଗଚ୍ଛତି, ନ ଅଧମ୍ମେନ ପରୂପଘାତାଦିନା । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମେନ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିତ୍ୱା’’ତିଆଦି, ଧମ୍ମେନାତି ଚ ଞାୟେନ, କୁସଲଧମ୍ମେନ ୱା । ରଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ରଜ୍ଜଂ, ଇସ୍ସରିୟଂ ।

ପରେସଂ ହିତୋପାୟଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ କରୋତି, ଚରତୀତି ୱା ଧମ୍ମିକୋ । ଅତ୍ତନୋ ହିତୋପାୟଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ, ଚରକୋ ୱା ରାଜାତି ଧମ୍ମରାଜାତି ଇମଂ ସୱିସେସଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପରହିତଧମ୍ମକରଣେନ ୱା’’ତିଆଦିନା । ଅୟଂ ପନ ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାନୟୋ – ଦସୱିଧେ କୁସଲଧମ୍ମେ, ଅଗତିରହିତେ ୱା ରାଜଧମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଧମ୍ମିକୋ; ତେନେୱ ଧମ୍ମେନ ଲୋକଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ଧମ୍ମରାଜା । ପରିୟାୟୱଚନମେୱ ହି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟନ୍ତି । ଆଚରିୟେନ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ଏତସ୍ସ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମିକୋ, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଜା ଚାତି ଧମ୍ମରାଜା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) । ‘‘ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଚାତୁରନ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ଚତୁଦୀପିସ୍ସରତଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ଚାତୁରନ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରୋ ସମୁଦ୍ଦା ଅନ୍ତା ପରିୟୋସାନା ଏତିସ୍ସାତି ଚାତୁରନ୍ତା, ପଥୱୀ । ସା ହି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦାଦିଚତୁସମୁଦ୍ଦପରିୟୋସାନତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁସମୁଦ୍ଦ ଅନ୍ତାୟା’’ତି, ସା ପନ ଅୱୟୱଭୂତେହି ଚତୁବ୍ବିଧେହି ଦୀପେହି ୱିଭୂସିତା ଏକଲୋକଧାତୁପରିୟାପନ୍ନା ପଥୱୀୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଦୀପୱିଭୂସିତାୟ ପଥୱିୟା’’ତି ଇମିନା । ୟଥାହ –

‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ପରିହରନ୍ତି ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚନା ।

ସବ୍ବେୱ ଦାସା ମନ୍ଧାତୁ, ୟେ ଚ ପାଣା ପଥୱିସ୍ସିତା’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚତୁଦୀପୱିଭୂସିତାୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଚତୁବ୍ବିଧଦୀପୱିଭୂସିତାୟାତି ୱିଧସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପାନମ୍ପି ମହାଦୀପେୟେୱ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦାତିରିତ୍ତେନ ଅତ୍ଥାତିରିତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, କୋଟ୍ଠାସୱାଚକେନ ୱା ୱିଧସଦ୍ଦେନ ସମାନଭାଗାନଂ ଗହିତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୋପାଦିପଚ୍ଚତ୍ଥିକେତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ କାମମୋହମାନମଦାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଜେତୀତି ତଂକାଲାପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ୱିଜିତୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ହି ଅତୀତେ ତାୱୀସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବରାଜାନୋ ୱିଜେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କାମଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ କେନଚି ୟୁଦ୍ଧଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟୁଦ୍ଧେନ ପନ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ୱିଜୟସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଥାୱରସ୍ସ ଧୁୱସ୍ସ ଭାୱୋ ଥାୱରିୟଂ, ୟଥା ଜନପଦେ ଥାୱରିୟଂ ପତ୍ତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ସକ୍କା କେନଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା କେନଚି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଜନପଦେ ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋତି ତପ୍ପୁରିସସମାସଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେନ ଚ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ ଜନପଦୋ ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସଂ । ତମ୍ହୀତି ଅସ୍ମିଂ ରାଜିନି । ୟଥା ଜନପଦୋ ତସ୍ମିଂ ଥାୱରିୟଂ ପତ୍ତୋ, ତଦାୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ନିଚ୍ଚପୟୁତ୍ତୋ । ସକମ୍ମନିରତୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ରଜ୍ଜକମ୍ମେ ସଦା ପୱତ୍ତୋ। ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ, ଚୋରାନଂ ୱା ୱିଲୋପନମତ୍ତେନ ଅଚଲୋ, ଦାମରିକତ୍ତେନ ଅସମ୍ପୱେଧୀ । ଚୋରେହି ୱା ଅଚଲୋ, ପଟିରାଜୂହି ଅସମ୍ପୱେଧୀ । ଅନତିମୁଦୁଭାୱେନ ୱା ଅଚଲୋ, ଅନତିଚଣ୍ଡଭାୱେନ ଅସମ୍ପୱେଧୀ । ତଥା ହି ଅତିଚଣ୍ଡସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ବଲିଖଣ୍ଡାଦୀହି ଲୋକଂ ପୀଳୟତୋ ମନୁସ୍ସା ମଜ୍ଝିମଜନପଦଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦତୀରାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ଅତିମୁଦୁକସ୍ସ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଚୋରସାହସିକଜନୱିଲୋପପୀଳିତା ମନୁସ୍ସା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପହାୟ ଜନପଦମଜ୍ଝେ ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ଇତି ଏୱରୂପେ ରାଜିନି ଜନପଦୋ ଥାୱରଭାୱଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ତଦୁଭୟୱିରହିତେ ସୁୱଣ୍ଣତୁଲା ୱିୟ ସମଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ରାଜିନି ରଜ୍ଜଂ କାରୟମାନେ ଜନପଦୋ ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟୋପଟ୍ଟେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀ ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋତି ।

ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଏକୋୱ ନିପାତୋ, ‘‘ସୋ କତମୋ, ତଂ କତମଂ, ସା କତମା’’ତିଆଦିନା ୟଥାରହଂ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନୱସେନ ପୟୋଜିୟମାନୋୱ ହୋତି, ଇଧ ତାନି କତମାନୀତି ପୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ଚେତାନୀ’’ତିଆଦି । ଚଚତି ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ୟଥାରୁଚି ଆକାସାଦିଗମନାୟ ପରିବ୍ଭମତୀତି ଚକ୍କଂ । ଚକ୍କରତନଞ୍ହି ଅନ୍ତୋସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁୱସେନ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ପୱତ୍ତତି, ନ ଚନ୍ଦସୂରିୟୱିମାନାଦି ୱିୟ ବହିସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁୱସେନାତି ୱିମାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମପୀଠୱିମାନୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ରତିଜନନଟ୍ଠେନାତି ପୀତିସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ । ତଞ୍ହି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ, ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମତ୍ତା । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ରମେତି ରତିଂ କରୋତୀତି ରତନଂ, ରମନଂ ୱା ରତଂ, ତଂ ନେତୀତି ରତନଂ, ରତଂ ୱା ଜନେତୀତି ରତନଂ ଜ-କାରଲୋପୱସେନାତିପି ନେରୁତ୍ତିକା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ହତ୍ଥିରତନାଦୀସୁ ।

ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦିନାପି ଚକ୍କସ୍ସ ରତନଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୋ ପନ ରତିଜନନଟ୍ଠେନେୱ ଏକସଙ୍ଗହତାୟ ୱିସୁଂ ନ ଗହିତୋ । କସ୍ମା ଏକସଙ୍ଗହୋତି ଚେ ? ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱସ୍ସପି ରତିନିମିତ୍ତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଗନ୍ଥବ୍ୟାସଂ ପରିହରିତୁକାମେନ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ନ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞାସୁ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୨୨୩; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩.ୟାନୀଧାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ । ଅପିଚ –

ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ॥

‘‘ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ସବ୍ବେପି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ତସ୍ସେୱ ପୂଜଞ୍ଚ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ରତନଂ । ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଚ ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଧନଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ଅଗ୍ଘୋ ନତ୍ଥି, ଇତି ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନପି ରତନଂ । ଚକ୍କରତନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନରତନେହି ଅସଦିସନ୍ତି ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୟସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧା ଚ କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନପି ରତନଂ । ତଦେତଂ ଜାତିରୂପକୁଲଇସ୍ସରିୟାଦୀହି ଅନୋମସ୍ସ ଉଳାରସତ୍ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନପି ରତନଂ । ୟଥା ଚ ଚକ୍କରତନଂ, ଏୱଂ ସେସାନିପୀ’’ତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ତଟ୍ଟୀକାୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତୀକତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ଅଥ କିନ୍ତି ଚେ ? ଲୋକେ ‘‘ରତନ’’ନ୍ତି ସମ୍ମତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଗରୁକାତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସରୂପତୋ ପନେତଂ ଲୋକିୟମହାଜନେନ ସମ୍ମତଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିକଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚକ୍କରତନାଦିକଂ, କତଞ୍ଞୁକତୱେଦିପୁଗ୍ଗଲାଦିକଂ, ସବ୍ବୁକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ବୁଦ୍ଧାଦିସରଣତ୍ତୟଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅହୋ ମନୋହର’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବତାୟ ଚିତ୍ତୀକତଂ, ସ୍ୱାୟଂ ଚିତ୍ତୀକାରୋ ତସ୍ସ ପୂଜନୀୟତାୟାତି କତ୍ୱା ପୂଜନୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱିଚିତ୍ରକତଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତୀକତ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଇଧ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ହଦୟୱାଚକତ୍ତା ‘‘ଚିତ୍ତୀକତ୍ୱା ସୁଣାଥ ମେ’’ତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୮୦) ଆହଚ୍ଚଭାସିତପାଳିୟଂ ୱିୟ । ତଥା ଚାହୁ ‘‘ୟଥାରହମିୱଣ୍ଣାଗମୋ ଭୂକରେସୂ’’ତି । ‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକତଂ ରୂପଂ, ମଣିନା କୁଣ୍ଡଲେନ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୨) ପନ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଚିତ୍ରଂ ଇଦାନି ୱିଚିତ୍ରଂ କତନ୍ତି ଚିତ୍ତୀକତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଚିତ୍ରୱାଚକତ୍ତା । ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ ଅପରିମିତଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ମହଗ୍ଘଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ତୁଲା ଉପମା, ତୁଲଂ ୱା ସଦିସନ୍ତି ଅତୁଲଂ । କଦାଚିଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ତା ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ । ଅନୋମେହି ଉଳାରଗୁଣେହେୱ ସତ୍ତେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ ।

ଇଦାନି ନେସଂ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସୱିସେସଂ ଚକ୍କରତନେ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସୁପି ତେ ଅତିଦିସିତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚ ଚକ୍କରତନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନ ହୋତି ରଞ୍ଞୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣିସ୍ସରିୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭହେତୁତୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ସତ୍ତାନଂ ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥପଟିଲାଭହେତୁତୋ ଚ । ଅଗ୍ଘୋ ନତ୍ଥି ଅତିୱିୟ ଉଳାରସମୁଜ୍ଜଲରତନତ୍ତା, ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମତାୟ ଚ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ମହଗ୍ଘଂ, ତଦଗ୍ଗେନ ଅତୁଲଂ । ସତ୍ତାନଂ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନେନ ୱିଗତକାଳକୋ ପୁଞ୍ଞପସୁତତାୟ ମଣ୍ଡଭୂତୋ ୟାଦିସୋ କାଲୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାରହୋ, ତାଦିସେ ଏୱ ଚକ୍କୱତ୍ତୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । କଦାଚି କରହଚୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ‘‘କଦାଚୀ’’ତି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କରହଚୀ’’ତି ଜମ୍ବୁସିରିଦୀପସଙ୍ଖାତଂ ଦେସଂ । ତେନାହ –

‘‘କାଲଂ ଦୀପଞ୍ଚ ଦେସଞ୍ଚ, କୁଲଂ ମାତରମେୱ ଚ ।

ଇମେ ପଞ୍ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମହାୟସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୦) ।

ଉପମାୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପମୋପମେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସଦିସତା, ତସ୍ମା ୟଥା ବୁଦ୍ଧା କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତଥା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ପନ ଅନେକଦାପି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତପୂରଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁଲ୍ଲଭୁପ୍ପାଦୋୟେୱାତି ଇମିନା ଦୁଲ୍ଲଭୁପ୍ପାଦତାସାମଞ୍ଞେନ ତେସଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମଂ ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱେନ ସମିଜ୍ଝମାନୋ ଗୁଣୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିପରିୱାରଜନସାଧାରଣୋ, ତଥାପି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଏୱ ନଂ ସାମିଭାୱେନ ୱିସୱିତାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ତଦତ୍ଥମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଛନ୍ନମ୍ପି ୱା ଅତ୍ଥାନଂ ସେସରତନେସୁପି ଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ଏୱଂ ସେସାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇମେହି ପନ ରତନେହି ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ କିମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ନନୁ ୱିନାପି ତେସୁ କେନଚି ରଞ୍ଞା ଚକ୍କୱତ୍ତିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନାୟ ତସ୍ସ ତେହି ହଥାରହମତ୍ଥପଚ୍ଚନୁଭୱନଦସ୍ସନେନ କେନଚିପି ଅୱିନାଭାୱିତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଜିତଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୟ ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲଂ ଜିନାତି ମହେସକ୍ଖତାସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱତୋ । ୟଥାସୁଖଂ ଅନୁୱିଚରତି ହତ୍ଥିରତନଂ, ଅସ୍ସରତନଞ୍ଚ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତେସଂ ଆନୁଭାୱେନ ଅନ୍ତୋପାତରାସଂୟେୱ ସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତଂ ପଥୱିଂ ଅନୁପରିୟାୟିତ୍ୱା ରାଜଧାନିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚାଗମନତୋ । ପରିଣାୟକରତନେନ ୱିଜିତମନୁରକ୍ଖତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସଂୱିଦହନତୋ । ଅୱସେସେହି ମଣିରତନଇତ୍ଥିରତନଗହପତିରତନେହି ଉପଭୁଞ୍ଜନେନ ପୱତ୍ତଂ ଉପଭୋଗସୁଖଂ ଅନୁଭୱତି ୟଥାରହଂ ତେହି ତଥାନୁଭୱନସିଦ୍ଧିତୋ । ସୋ ହି ମଣିରତନେନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ଆଲୋକଦସ୍ସନାଦିନା ସୁଖମନୁଭୱତି, ଇତ୍ଥିରତନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକରୂପଦସ୍ସନାଦିୱସେନ, ଗହପତିରତନେନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତମଣିକନକରଜତାଦିଧନପଟିଲାଭୱସେନ ସୁଖମନୁଭୱତି ।

ଇଦାନି ସତ୍ତିୟା, ସତ୍ତିଫଲେନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପଠମେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତିୱିଧା ହି ସତ୍ତିୟୋ ‘‘ସକ୍କୋନ୍ତି ସମତ୍ଥେନ୍ତି ରାଜାନୋ ଏତାୟା’’ତି କତ୍ୱା । ୟଥାହୁ –

‘‘ପଭାୱୁସ୍ସାହମନ୍ତାନଂ, ୱସା ତିସ୍ସୋ ହି ସତ୍ତିୟୋ ।

ପଭାୱୋ ଦଣ୍ଡଜୋ ତେଜୋ, ପତାପୋ ତୁ ଚ କୋସଜୋ ॥

ମନ୍ତୋ ଚ ମନ୍ତନଂ ସୋ ତୁ, ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ ଦ୍ୱିଗୋଚରୋ ।

ତିଗୋଚରୋ ତୁ ଛକ୍କଣ୍ଣୋ, ରହସ୍ସଂ ଗୁୟ୍ହମୁଚ୍ଚତେ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ୱୀରିୟବଲଂ ଉସ୍ସାହସତ୍ତି । ପଠମେନ ଚସ୍ସ ଚକ୍କରତନେନ ତଦନୁୟୋଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ତେନ ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ଅପ୍ପଟିହତାଣାଚକ୍କଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧିତୋ । ପଞ୍ଞାବଲଂ ମନ୍ତସତ୍ତି । ପଚ୍ଛିମେନ ଚସ୍ସ ପରିଣାୟକରତନେନ ତଦନୁୟୋଗୋ । କସ୍ମାତି ଚେ? ତସ୍ସ ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ କୁସଲଭାୱେନ ମନ୍ତସତ୍ତିୟା ୱିୟ ଅୱିରଜ୍ଝନପୟୋଗତ୍ତା । ଦମନେନ, ଧନେନ ଚ ପଭୁତ୍ତଂ ପଭୂସତ୍ତି । ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗହପତିରତନେହି ଚସ୍ସ ତଦନୁୟୋଗୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ହତ୍ଥିଅସ୍ସରତନାନଂ ମହାନୁଭାୱତାୟ, ଗହପତିରତନତୋ ପଟିଲଦ୍ଧକୋସସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପଭାୱସତ୍ତିୟା ୱିୟ ପଭାୱସମିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧିତୋ । ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହି ତିୱିଧସତ୍ତିୟୋଗଫଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତାହି ତିୱିଧାହି ସତ୍ତୀହି ପୟୁଜ୍ଜନତୋ ୟଂ ଫଲଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ତେହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ତେହେୱ ଉପଭୋଗସୁଖସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ।

ଦୁୱିଧସୁଖୱସେନପି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସୋ ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହୀ’’ତିଆଦି କଥିତଂ । ଭୋଗସୁଖନ୍ତି ସମୀପେ କତ୍ୱା ପରିଭୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତସୁଖଂ । ସେସେହୀତି ତଦୱସେସେହି ଚକ୍କାଦିପଞ୍ଚରତନେହି । ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୱସେନ ପୱତ୍ତସୁଖଂ ଇସ୍ସରିୟସୁଖଂ । ଇଦାନି ତେସଂ ସମ୍ପନ୍ନହେତୁୱସେନପି କେନଚି ଅୱିନାଭାୱିତମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଦୋସକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ଅଦୋସସଙ୍ଖାତେନ କୁସଲମୂଲେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଉପ୍ପାଦିତକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୋମ୍ମତରରତନଜାତିକତ୍ତା । କମ୍ମଫଲଞ୍ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ । ମଜ୍ଝିମାନି ମଣିଇତ୍ଥିଗହପତିରତନାନି ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଉଳାରଧନସ୍ସ, ଉଳାରଧନପଟିଲାଭକାରଣସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଚାଗସମ୍ପଦାହେତୁକତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମଂ ପରିଣାୟକରତନଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ମହାପଞ୍ଞେନେୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିନେତବ୍ବତ୍ତା, ମହାପଞ୍ଞଭାୱସ୍ସ ଚ ଅମୋହକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱତୋ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେତି ମହାୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟେ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୨୩) । ରତନସୁତ୍ତସ୍ସାତି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ରତନସୁତ୍ତସ୍ସ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୨୩) । ଉପଦେସୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ରତନାନଂ ୱିଚାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ନୟୋ ।

ସରଣତୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନତୋ ସୂରା ସତ୍ତିୱନ୍ତୋ, ନିବ୍ଭୟାୱହାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭୀରୁକଜାତିକା’’ତି । ଅସୁରେ ୱିଜିନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଧୀରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ସେନଙ୍ଗଭାୱତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଧୀରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ, ତସ୍ସ ରୂପମିୱ ରୂପଂ ୟେସଂ ତେ ଧୀରଙ୍ଗରୂପା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦେୱପୁତ୍ତସଦିସକାୟା’’ତି । ଏକେତି ସାରସମାସନାମକା ଆଚରିୟା, ତଦକ୍ଖମନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସଭାୱୋତି ସଭାୱଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତମସୂରାତି ଉତ୍ତମୟୋଧା । ସୂରସଦ୍ଦୋ ହି ଇଧ ୟୋଧତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ପୁରିମନୟତୋ ଇମସ୍ସ ୱିସେସତା ହୋତି, ‘‘ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ ସୂରସଦ୍ଦୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ଉତ୍ତମା ସୂରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିପି ହି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୱୀରାନନ୍ତି ୱୀରିୟୱନ୍ତାନଂ । ଅଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ ‘‘ଅଙ୍ଗୀୟତି ଞାୟତି ଫଲମେତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ୟେନ ୱୀରିୟେନ ‘‘ଧୀରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଦେୱ ଧୀରଙ୍ଗଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ରୂପନ୍ତି ସରୀରଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟା’’ତି । ୱୀରିୟମେୱ ୱୀରିୟମୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟ’’ନ୍ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୪) ତସ୍ମା ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତସରୀରା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରିୟଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତରୂପନ୍ତି ୱିୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଅପିଚ ଧୀରଙ୍ଗେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଧୀରଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମ୍ପି ୱୀରିୟତୋ ରୂପଂ ନ ଏକନ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୱିୟ-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ରୂପଂ ସରୀରଭୂତଂ ଧୀରଙ୍ଗଂ ୱୀରିୟମେତେସନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତଥାପି ୱୀରିୟଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ସୱିଗ୍ଗହଂ ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି ‘‘ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟା’’ତି ଇମିନା, ଇଧାପି ମୟସଦ୍ଦୋ ସକତ୍ଥେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ସୱିଗ୍ଗହୱୀରିୟସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୱିଗ୍ଗହଂ ଚେ ୱୀରିୟଂ ନାମ ସିୟା, ତେ ଚସ୍ସ ପୁତ୍ତା ତଂସଦିସାୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟମେୱ ଚତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ଅନୁମତୋ । ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧୀରଙ୍ଗଂ ରୂପମେତେସନ୍ତି ଧୀରଙ୍ଗରୂପା, ୱୀରିୟଜାତିକା ୱୀରିୟସଭାୱା ୱୀରିୟମୟା ଅକିଲାସୁନୋ ଅହେସୁଂ, ଦିୱସମ୍ପି ୟୁଜ୍ଝନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪) ତଦେତଂ ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧ ଚେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ‘‘ଧିତଙ୍ଗରୂପା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୱୀରିୟତ୍ଥୋପି ହି ଧିତିସଦ୍ଦୋ ହୋତି ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ଦିଟ୍ଠଂ ସୋ ଅତିୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୫୭) ଧିତିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ୱୀରଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ପାଠୋୱ ଦିଟ୍ଠୋ । ୟଥା ରୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପଟିସେନା ନାମ ନତ୍ଥି, ୟ’ମସ୍ସ ପୁତ୍ତା ପମଦ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ପରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦିମାହ, ପରସେନା ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ‘‘ସଚେ ପନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତେନ ତେସଂ ଏୱମାନୁଭାୱତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ‘‘ପରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପରସେନଂ ପମଦ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ପକରଣତୋପି ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, ୟଥା ‘‘ସିକ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପରିପଞ୍ହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୩୪) ଏତସ୍ସ ପଦଭାଜନୀୟେ (ପାଚି॰ ୪୩୬) ‘‘ସିକ୍ଖିତୁକାମେନା’’ତି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ପରିମଦ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେ ପରସେନଂ ପମଦ୍ଦନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପମଦ୍ଦନସମତ୍ଥା ଏୱ ହୋନ୍ତି। ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରପି ୟଥାରହଂ । ପରସେନଂ ପମଦ୍ଦନାୟ ସମତ୍ଥେନ୍ତୀତି ପରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତସ୍ସ ଏତରହି ୱିପଚ୍ଚମାନକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରତରଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସମୁଦାଗତଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ପାଣୋନ ହନ୍ତବ୍ବୋତିଆଦିନା ପଞ୍ଚସୀଲଧମ୍ମେନା’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟେ ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପଟିରାଜାନୋ, ତେ ରାଜାନଂ ମହାସୁଦସ୍ସନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ‘ଏହି ଖୋ ମହାରାଜ, ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜ, ସକଂ ତେ ମହାରାଜ, ଅନୁସାସ ମହାରାଜା’ତି । ରାଜା ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ଏୱମାହ ‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ, ଅଦିନ୍ନଂ ନ ଆଦାତବ୍ବଂ, କାମେସୁ ମିଚ୍ଛା ନ ଚରିତବ୍ବା, ମୁସା ନ ଭଣିତବ୍ବା, ମଜ୍ଜଂ ନ ପାତବ୍ବଂ, ୟଥାଭୁତ୍ତଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜଥା’ତି । ୟେ ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପଟିରାଜାନୋ, ତେ ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନୁୟନ୍ତା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪) ଆଗତଂ ରଞ୍ଞୋ ଓୱାଦଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱିସେସନୱଚନଂ ସୁସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞାସୁପି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୨୩) ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅଦଣ୍ଡେନାତି ୟେ କତାପରାଧେ ସତ୍ତେ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ଧନଦଣ୍ଡେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତି ନାମ, ୟେ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତି, ତେ ସତ୍ଥଦଣ୍ଡେନ । ଅୟଂ ପନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଦଣ୍ଡଂ ପହାୟ ଅଦଣ୍ଡେନ ଅଜ୍ଝାୱସତି । ଅସତ୍ଥେନାତି ୟେ ଏକତୋଧାରାଦିନା ସତ୍ଥେନ ପରଂ ୱିହେସନ୍ତି, ତେ ସତ୍ଥେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତି ନାମ । ଅୟଂ ପନ ସତ୍ଥେନ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟପି ପିୱନମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ କସ୍ସଚି ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନେୱ, ‘ଏହି ଖୋ ମହାରାଜା’ତି ଏୱଂ ପଟିରାଜୂହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତାଗମନୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଥୱିଂ ଅଭିୱିଜିନିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାୱସତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ୱସତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ‘‘ଧମ୍ମେନା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତେନ ଏତରହି ୱିପଚ୍ଚମାନକେନ ୟେନ କେନଚି ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ‘‘ଧମ୍ମେନ ପଟିରାଜୂହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତାଗମନୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଥୱିଂ ଅଭିୱିଜିନିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି । ଆଚରିୟେନପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମେନାତି କତୂପଚିତେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେନ । ତେନ ହି ସଞ୍ଚୋଦିତା ପଥୱିୟଂ ସବ୍ବରାଜାନୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜଂ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଇମଂ ପଥୱିଂ ସାଗରପରିୟନ୍ତଂ ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନ ଧମ୍ମେନ ଅଭିୱିଜିୟ ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି, ତେନପି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ଉଭୟଥାପି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତପୂରଣାଦିପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିମନ୍ତରେନ ହି ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତକମ୍ମେନେୱ ଏୱମଜ୍ଝାୱସନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ପୁବ୍ବେ କତୂପଚିତକମ୍ମମନ୍ତରେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତପୂରଣାଦିପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱାତି ।

ଏୱଂ ଏକଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ କଥେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ କଥେତୁଂ ୟଦେତଂ ‘‘ସଚେ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରହଂ…ପେ॰… ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ। ୟସ୍ମା ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ପାପଧମ୍ମା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚ ତେ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଇଧ ଛଦସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ରାଗଦୋସା’’ତିଆଦିନା । ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଅଞ୍ଞେନ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସହ ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ୱିସେସେନ ସତ୍ତାନଂ ଛଦନତୋ, ପରମସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ଚ ୱିସୁଂ ଗହିତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଇମେହେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୂହି ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତା, ଏତ୍ଥ ସିତାୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜମାନା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬) । ତଥା ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠେନ ମୋହୋ, ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଅୱିଜ୍ଜାତି ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଅଞ୍ଞାଣମେୱ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି ଛଦନତ୍ଥୋ କଥିତୋ ‘‘ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ମୋହୋ ସହତେ ନର’’ନ୍ତି, (ମହାନି॰ ୫, ୧୫୬, ୧୯୫) ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, ୱେୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୯; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନୱଗ୍ଗ.୨) ଚ । ଏୱଂ ରାଗଦୋସାଦୀନମ୍ପି ଛଦନତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩) ପନ ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସତଣ୍ହାୱସେନ ସତ୍ତ ପାପଧମ୍ମା ଗହିତା । ତତ୍ର ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାତି ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଲୋଭୋ ଏୱ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି ଛଦନତ୍ଥୋ ଏକନ୍ତିକୋୱ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ରାଗୋ ସହତେ ନର’’ନ୍ତି, ‘‘କାମନ୍ଧା ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା, ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା’’ତି (ଉଦା॰ ୯୪) ଚ, କିଲେସଗ୍ଗହଣେନ ଚ ୱୁତ୍ତାୱସିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ।

ସତ୍ତହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେତି ହେତୁଗବ୍ଭୱଚନଂ, ସତ୍ତହି ପାପଧମ୍ମେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା କିଲେସୱସେନ ଅନ୍ଧକାରେ ଲୋକେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଛଦନନ୍ତି ସତ୍ତପାପଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଛଦନଂ । ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ୱିୱଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ୱିଗମେତ୍ୱା । ତଦେୱ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତତୋ ସଞ୍ଜାତାଲୋକୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । କିଲେସଛଦନୱିଗମୋ ଏୱ ହି ଆଲୋକୋ, ଏତେନ ୱିୱଟ୍ଟୟିତବ୍ବୋ ୱିଗମେତବ୍ବୋତି ୱିୱଟ୍ଟୋ, ଛାଦେତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ଛଦୋ, ୱିୱଟ୍ଟୋ ଛଦୋ ଅନେନାତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା,ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଞ୍ହି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦସଦ୍ଦୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଆକାରନ୍ତୋ, ଓକାରନ୍ତୋ ଚ ହୋତି । ତଥା ହି ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଛଦନଂ ଆୱରଣଂ ୱିୱଟଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ ୱିୱଟକଂ ଏତେନାତି ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ, ‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩) ତସ୍ସା ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦାତି ଓକାରସ୍ସ ଆକାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ଆଧନ୍ୱାଦିତୋତି ଲକ୍ଖଣେନ ସମାସନ୍ତଗତେହି ଧନୁସଦ୍ଦାଦୀହି କ୍ୱଚି ଆପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କଣ୍ଡିୱଧନ୍ୱା, ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମା, ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା’’ତି ପୟୋଗମୁଦାହରନ୍ତି ।

କସ୍ମା ପଦତ୍ତୟମେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ହେତାଲଙ୍କାରନୟେନ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥାତି ଚ ତୀସୁ ପଦେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଜାୱିସେସଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅରହତୀତି ଅରହନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ପୂଜାରହତା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ପୂଜାରହତାତି ତସ୍ସା ପୂଜାରହତାୟ ହେତୁ ୱୁତ୍ତୋ । ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନପୁବ୍ବକତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁଭୂତା ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦତା ୱୁତ୍ତା । କମ୍ମାଦିୱସେନ ତିୱିଧଂ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ରାଗାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧୋ ଛଦୋ ଚ ୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା, ୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦେହି ୱିଗତୋ, ୱିଗତା ୱା ୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା ୟସ୍ସାତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ,ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା ୱା, ଦ୍ୱନ୍ଦପୁବ୍ବଗୋ ପନ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ଉଭୟତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୋ ଚ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୋ ଚ ସୋ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚାତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ, ଉତ୍ତରପଦେ ପୁବ୍ବପଦଲୋପୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ‘‘ଅରହଂ ୱଟ୍ଟାଭାୱେନା’’ତି ଇଦଂ କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, କିଲେସାରୀନଂ ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସାରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପାପକରଣେ ଚ ରହାଭାୱାତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଫଲେନ ହେତାନୁମାନଦସ୍ସନଂ – ୟଥା ତଂ ଧୂମେନ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ଉଦକୋଘେନ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିୟା, ଏତେନ ଚ ଅତ୍ଥେନ ଅରହଭାୱୋ ହେତୁ, ୱଟ୍ଟାଭାୱୋ ଫଲନ୍ତି ଅୟଂ ଆଚରିୟମତି । ‘‘ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ, ପୂଜାୱିସେସସ୍ସ ଚ ଅରହତ୍ତା’’ତି ପନ ହେତୁନା ଫଲାନୁମାନଦସ୍ସନମ୍ପି ସିୟା ୟଥା ତଂ ଅଗ୍ଗିନା ଧୂମସ୍ସ, ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିୟା ଉଦକୋଘସ୍ସ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଛଦନାଭାୱେନା’’ତି ଇଦଂ ପନ ହେତୁନା ଫଲାନୁମାନଦସ୍ସନଂ ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସଚ୍ଛଦନାଭାୱପୁବ୍ବକତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ହି ୱିଚ୍ଛଦତା, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱୋ । ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୋ ଚ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚା’’ତି ଇଦଂ ହେତୁଦ୍ୱୟଂ । କାମଞ୍ଚ ଆଚରିୟମତିୟା ଫଲେନ ହେତୁଅନୁମାନଦସ୍ସନେ ୱିୱଟ୍ଟତା ଫଲମେୱ ହୋତି, ହେତୁଅନୁମାନଦସ୍ସନସ୍ସ, ପନ ତଥାଞାଣସ୍ସ ଚ ହେତୁଭାୱତୋ ହେତୁୟେୱ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ପଦତ୍ତୟୱଚନେ ହେତାଲଙ୍କାରନୟେନ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁତିୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନାତି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତସ୍ସ ୱେସାରଜ୍ଜାନି, ୟେହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଦୁତିୟଭୂତେନ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ‘ଇମେ ଆସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣା’ତି, ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସହ ଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏତମହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ନିମିତ୍ତଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମୀ’’ତି ପରିଦୀପିତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ପୁରିମସିଦ୍ଧୀତି ପୁରିମସ୍ସ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ଅରହତ୍ତସିଦ୍ଧି, ଦୁତିୟୱେସାରଜ୍ଜସ୍ସ ତଦତ୍ଥଭାୱତୋ ତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ‘ଇମେ ଆସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣା’ ତି’’ଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ହି ଦୁତିୟୱେସାରଜ୍ଜଂ ‘‘କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି। ତତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ୟଥା ଦୁତିୟେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ ପୁରିମସିଦ୍ଧି, ଏୱଂ ପୁରିମେନପି ଅତ୍ଥେନ ଦୁତିୟୱେସାରଜ୍ଜସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇମିନା ନୟେନ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନ ପଦତ୍ତୟୱଚନେ ପୟୋଜନଦସ୍ସନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଇତରଥା ହି କିଞ୍ଚିପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଇଦଂୟେୱ ୱଚନଂ ଇଧ ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ପଠମେନାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମଭୂତେନ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’ତି, ତତ୍ର…ପେ॰… ୱିହରାମୀ’’ତି ପରିଦୀପିତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ଦୁତିୟସିଦ୍ଧୀତି ଦୁତିୟସ୍ସ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧି ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥଭାୱତୋ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଭୂତେହି ‘‘ୟେ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି, ତତ୍ର…ପେ॰… ୱିହରାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି, ତତ୍ର…ପେ॰… ୱିହରାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ଚ ପରିଦୀପିତେହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି । ତତିୟସିଦ୍ଧୀତି ତତିୟସ୍ସ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି ତେହି ତସ୍ସ ପାକଟଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟାଥାୱତୋ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମାପଦେସେନ ହି ସତ୍ଥୁ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ଅହୋସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୮) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦଭାୱେନେୱ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନାସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ତତିୟେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥସିଦ୍ଧୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱଂ ପଦତ୍ତୟୱଚନେ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଚକ୍ଖୁତ୍ତୟୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁରିମଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଉପନ୍ୟାସତ୍ଥୋ । ପୁରିମଂ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଭଗୱତୋ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲତ୍ତୟଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି କିଲେସାରୀନଂ, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଞ୍ଚ ହତଭାୱଦୀପନତୋ । ଦୁତିୟଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଦଂ ଆସୟାନୁସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ତଂସମ୍ଭୱତୋ । ତଦେତଞ୍ହି ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତତିୟଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା’’ତି ପଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ହି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦା’’ତି ୱଚନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱିଭାୱେତୀତି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପନ ତାତ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ମନ୍ତାନଂ ଦାତା’’ତି ଇଦଂ ଅପ୍ପଧାନଂ, ‘‘ତ୍ୱଂ ମନ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତା’’ତି ଇଦମେୱ ପଧାନଂ ସମୁତ୍ତେଜନାୱଚନନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତ୍ୱଂ ମନ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତାତି ଇମିନା’ସ୍ସ ମନ୍ତେସୁ ସୂରଭାୱଂ ଜନେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନେ ୱିସଦଞାଣତାସଙ୍ଖାତଂ ସୂରଭାୱଂ ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୫୯.ଏୱଂଭୋତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ନିପାତୋ, ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଥା ମୟଂ ତଂ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ୱେଦିସ୍ସାମ, ତ୍ୱଂ ମନ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତାତି ଚ ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପୋକ୍ଖରସାତିନୋ ୱଚନସ୍ସ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ତସ୍ସତ୍ଥୋ’’ତିଆଦିନାପି ହି ତଦେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୋକ୍ଖରସାତିସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା’’ତି, ତଂ ପନେସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସମୁତ୍ତେଜନାୟ ଲକ୍ଖଣେସୁ ୱିଗତସମ୍ମୋହଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧମନ୍ତେ ସମ୍ପସ୍ସମାନତ୍ତା ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ତାୟାତି ତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସମୁତ୍ତେଜନାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୯) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧୁନା ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ତାୟ ଆଚରିୟକଥାୟା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଅତ୍ଥତୋ ଚେସ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋୟେୱ । ମନ୍ତେସୁ ସତିସମୁପ୍ପାଦିକା ହି କଥା ସମୁତ୍ତେଜନାତି ।

ଅୟାନଭୂମିନ୍ତି ୟାନସ୍ସ ଅଭୂମିଂ, ୟାନେନ ୟାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଭୂତଂ, ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାପମାଣତୋ ୱିସେସେନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ’’ତି । ସବ୍ବେସମାଚିଣ୍ଣୱସେନ ପଠମନୟଂ ୱତ୍ୱା ପଧାନିକାନମେୱ ଆୱେଣିକାଚିଣ୍ଣୱସେନ ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦିୱାପଧାନିକାତି ଦିୱାପଧାନାନୁୟୁଞ୍ଜନକା, ଦିୱସଭାଗେ ସମଣଧମ୍ମକରଣତ୍ଥଂ ତେ ଏୱଂ ଚଙ୍କମନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତାଦିସାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ପରିୱେଣତୋ ପରିୱେଣମାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ପୱିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ତଦୁପସଙ୍କମନାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦିମାହ ।

୨୬୦. ଅଭିଞ୍ଞାତକୁଲେ ଜାତୋ ଅଭିଞ୍ଞାତକୋଲଞ୍ଞୋ । କାମଞ୍ଚ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ପୁବ୍ବେ ଅମ୍ବଟ୍ଠକୁଲମପଞ୍ଞାତଂ, ତଦା ପନ ପଞ୍ଞାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି । ରୂପଜାତିମନ୍ତକୁଲାପଦେସେହୀତି ‘‘ଅୟମୀଦିସୋ’’ତି ଅପଦିସନହେତୁଭୂତେହି ଚତୂହି ରୂପଜାତିମନ୍ତକୁଲେହି । ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ, ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ଆୱି କାତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଇମିନା । ଏୱମୀଦିସେସୁ ।

ଅତୁରିତୋତି ଅୱେଗାୟନ୍ତୋ, ‘‘ଅତୁରନ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । କଥଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଅତରମାନୋ ପୱିସତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ସଣିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଦପ୍ପମାଣଟ୍ଠାନେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅନ୍ତରେ ମୁଟ୍ଠିରତନପମାଣଟ୍ଠାନେ । ସିନ୍ଦୁୱାରୋ ନାମ ଏକୋ ପୁପ୍ଫୂପଗରୁକ୍ଖୋ, ୟସ୍ସ ସେତଂ ପୁପ୍ଫଂ ହୋତି, ୟୋ ‘‘ନିଗ୍ଗୁଣ୍ଡୀ’’ ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପମୁଖନ୍ତି ଗନ୍ଧକୁଟିଗବ୍ଭପମୁଖଂ । ‘‘କୁଞ୍ଚିକଚ୍ଛିଦ୍ଦସମୀପେ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୬୧.‘‘ଦାନଂ ଦଦମାନେହୀ’’ତି ଇମିନା ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ସୟମେୱ ଦ୍ୱାରୱିୱରଣଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ସମତ୍ଥେନ ସଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଭଗୱତୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଠମଂ ପୱତ୍ତମୋଦତାସଙ୍ଖାତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱାପି ହି ‘‘କଚ୍ଚି ଭୋ ମାଣୱା ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ତେହି ମାଣୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାସିତାୟ ପଠମଞ୍ଞେୱ ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି । ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦାତି ଭଗୱତୋ ତଦନୁକରଣେନ ସମଂ ପୱତ୍ତସଂସନ୍ଦନା । ତଦତ୍ଥଂ ସହ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀତୋଦକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରମନିବ୍ବୁତକିଲେସଦରଥତାୟ ଭଗୱତୋ ସୀତୋଦକସଦିସତା, ଅନିବ୍ବୁତକିଲେସଦରଥତାୟ ଚ ମାଣୱାନଂ ଉଣ୍ହୋଦକସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସମ୍ମୋଦିତନ୍ତି ସଂସନ୍ଦିତଂ । ମୁଦସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ସଂସନ୍ଦନେୟେୱ, ନ ପାମୋଜ୍ଜେ, ଏୱଞ୍ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପମାୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୀଭାୱ’’ନ୍ତି, ସମ୍ମୋଦନକିରିୟାୟ ସମାନତଂ ଏକରୂପତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଖମନୀୟନ୍ତି ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ସଭାୱତୋ ଦୁସ୍ସହଂ କଚ୍ଚି ଖମିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ୟାପନୀୟନ୍ତି ଆହାରାଦିପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକଂ ଚିରପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ୟାପନାୟ କଚ୍ଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ସୀସରୋଗାଦିଆବାଧାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାବାଧଂ, ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ, ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣେ ଉଟ୍ଠାନସୁଖତାୟ କଚ୍ଚି ଲହୁଟ୍ଠାନଂ, ତଦନୁରୂପବଲୟୋଗତୋ କଚ୍ଚି ବଲଂ, ସୁଖୱିହାରଫଲସବ୍ଭାୱେନ କଚ୍ଚିଫାସୁୱିହାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ କଚ୍ଚି-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବଲପ୍ପତ୍ତା ପୀତି ପୀତିୟେୱ । ତରୁଣା ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ । ସମ୍ମୋଦନଂ ଜନେତି କରୋତୀତି ସମ୍ମୋଦନିକଂ, ତଦେୱ ସମ୍ମୋଦନିୟଂ କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସମ୍ମୋଦେତବ୍ବତୋ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ’’ତି ଇମିନା । ଏୱଂ ଆଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ଅରହତୀତି ସମ୍ମୋଦନିକଂ, ତଦେୱ ସମ୍ମୋଦନିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଇମମତ୍ଥମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସାରେତୁ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ସରିତବ୍ବଭାୱତୋତି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ । ‘‘ସାରେତୁଂ ଅରହତୀ’’ତି ଅତ୍ଥେ ୟଥାପଦଂ ଦୀଘେନ ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ପନ ‘‘ସରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥମତ୍ତତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋତି ଆପାଥମଧୁରତ୍ତମାହ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋତି ୱିମଦ୍ଦରମଣୀୟତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱେନ ତସ୍ସା କଥାୟ ୱଚନଚାତୁରିୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିରୁପକ୍କିଲେସତ୍ତଂ । ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଅନେକେହି କାରଣେହି ।

ଅପସାଦେସ୍ସାମୀତି ମଙ୍କୁଂ କରିସ୍ସାମି । ଉଭୋସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସାଟକଂ ଆସଜ୍ଜେତ୍ୱା କଣ୍ଠେ ଓଲମ୍ବନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କଣ୍ଠେ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁସ୍ସକଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱାତି ନିୱତ୍ଥସାଟକସ୍ସ କୋଟିଂ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା । ଚଙ୍କମିତୁମାରୁହନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚଙ୍କମଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ଧାତୁସମତାତି ରସାଦିଧାତୂନଂ ସମାୱତ୍ଥତା, ଅରୋଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାସାଦିକତ୍ଥନ୍ତି ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ‘‘ଗତଗତଟ୍ଠାନେ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପାସାଦିକତ୍ତା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ପସାଦାୱହତ୍ତାତି, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନବହୁମାନା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପ୍ପଣ୍ଡନକଥନ୍ତି ଅୱହସିତବ୍ବତାୟୁତ୍ତକଥଂ । ‘‘ଅନାଚାରଭାୱସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ଅନାଚାରଭାୱେନ ସାରଣୀୟଂ ‘‘ଅନାଚାରୋ ୱତାୟ’’ନ୍ତି ସରିତବ୍ବକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୨. କାତୁଂ ଦୁକ୍କରମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କିଚ୍ଚମୟଂ ଆରଭୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୱଗ୍ଗଂ ଗହେତୁକାମୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଞ୍ହେତଂ ସଦେୱକେନପି ଲୋକେନ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଅପସାଦନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ୱାୟମତୀ’’ତି । ହନ୍ଦ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେମୀତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାନେ ୱାୟମନ୍ତୋପି ଅୟଂ ବାଲୋ ‘‘ମୟି କିଞ୍ଚି ଅକଥେନ୍ତେ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉତ୍ତରି କଥେତୁମ୍ପି ନ ୱିସହତୀ’’ତି ମାନମେୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, କଥେନ୍ତେ ପନ କଥାପସଙ୍ଗେନସ୍ସ ଜାତିଗୋତ୍ତେ ୱିଭାୱିତେ ମାନନିଗ୍ଗହୋ ଭୱିସ୍ସତି, ‘‘ହନ୍ଦ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେମୀ’’ତି ଭଗୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ମାଣୱଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚାରସମାଚାରସିକ୍ଖାପନେନ ଆଚରିୟା, ତେସଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ପକଟ୍ଠା ଆଚରିୟାତି ପାଚରିୟା ୟଥା ‘‘ପପିତାମହୋ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆଚରିୟେହି ଚ ତେସଂ ଆଚରିୟେହି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଠମଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୩. କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସୟାନୋ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ମାନୱସେନ ପନ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ କରୋନ୍ତୋ ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଂ ତୀସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୂତି ଠାନଗମନନିସଜ୍ଜାସୁ । ତେସ୍ୱେୱ ହି ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପିତୁମରହତି, ନ ତୁ ସୟନେ ଗରୁକରଣୀୟାନଂ ସୟାନାନମ୍ପି ସମ୍ମୁଖା ଗରୁକାରେହି ସୟନସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ । କଥାସଲ୍ଲାପନ୍ତି କଥାୱସେନ ୟୁଗଗ୍ଗାହକରଣତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲପନଂ । ସୟାନେନ ହି ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୟାନସ୍ସ କଥା ନାମ ଆଚାରୋ ନ ହୋତି, ତଥାପେତଂ ଇତରେହି ସଦିସଂ କତ୍ୱା କଥନଂ ଇଧ କଥାସଲ୍ଲାପୋ ।

ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ସୟାନୋ ୱା ହି ଭୋ ଗୋତମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୟାନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପିତୁମରହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସଲ୍ଲାପସ୍ସ ଅନାଚାରଭାୱୱିଭାୱନଂ ସତ୍ଥାରା ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ କତଂ, ତଂ ପାଳିୱସେନ ସଙ୍ଗୀତିମନାରୁଳ୍ହମ୍ପି ଅଗରହିତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା ସମାଭତନ୍ତି ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ତେ ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିକାୟ ଉପରିପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ଗୋରୂପନ୍ତି ଗୋ ନୂନ ରୂପକୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ । ୟଦି ଅହୀଳେନ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ମୁଣ୍ଡା ସମଣା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ହୀଳେନ୍ତୋ ପନ ଗରହତ୍ଥେନ କ-ସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ‘‘ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା’’ତି ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୁଣ୍ଡେ ମୁଣ୍ଡା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇବ୍ଭାତି ଗହପତିକାତି ଅତ୍ଥମତ୍ତୱଚନଂ, ସଦ୍ଦତୋ ପନ ଇଭସ୍ସ ପୟୋଗୋ ଇଭୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଂ ଇଭଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଇବ୍ଭା ଦ୍ୱିତ୍ତଂ କତ୍ୱା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ସୋଭନଂ ଗମନତୋ ଇଭସଙ୍ଖାତୋ ହତ୍ଥିୱାହନଭୂତୋ ପରସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଅତ୍ତନୋ, ଏୱମେତେପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁସ୍ସୂସକା ସୁଦ୍ଦା ପରସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନୋ, ତସ୍ମା ଇଭସଦିସପୟୋଗତାୟ ଇବ୍ଭାତି । ତେ ପନ କୁଟୁମ୍ବିକତାୟ ଘରୱାସିନୋ ଘରସାମିକା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଗହପତିକା’’ତି ଇମିନା ।

କଣ୍ହାତି କଣ୍ହଜାତିକା । ଦ୍ୱିଜା ଏୱ ହି ସୁଦ୍ଧଜାତିକା, ନ ଇତରେତି ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘କାଳକା’’ତି । ପିତାମହଭାୱେନ ଞାତିବନ୍ଧୱତ୍ତା ବନ୍ଧୁ । ତେନାହ ‘‘ପିତାମହୋତି ୱୋହରନ୍ତୀ’’ତି । ଅପଚ୍ଚାତି ପୁତ୍ତା । ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁବ୍ବପୁରିସା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଅୟଂ ତେସଂ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ‘‘ଇବ୍ଭା କଣ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବନ୍ଧୁପାଦାପଚ୍ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ କୁଲୱସେନ ସମଣା ୱେସ୍ସକୁଲପରିୟାପନ୍ନା, ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ନ ପକତିୱେସ୍ସା ୱିୟ ନାଭିତୋତି ଦସ୍ସେତୀତି, ଇଦଂ ପନସ୍ସ ‘‘ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋପି ଅତିୱିୟ ଅସମୱେକ୍ଖିତପୁବ୍ବୱଚନଂ ଚତୁୱଣ୍ଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସେୱ ସମଣଭାୱସମ୍ଭୱତୋ । ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା, ଅନୁଦ୍ଦେସିକଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମାନମେୱ ନିସ୍ସାୟ କଥେସୀତି ମାନମେୱାପସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋ, ପରେ ଚ ୱମ୍ଭେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା’’ତିଆଦିୱଚନଂ କଥେସି । ଜାନାପେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଗୋତ୍ତପମାଣଂ ୟାଥାୱତୋ ୱିଭାୱନେନ ୱିଞ୍ଞାପେସ୍ସାମି । ଅତ୍ଥୋତି ହିତଂ, ଇଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁ ୱା, ତଂ ପନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକଂ ୟଥା ‘‘ଦଣ୍ଡିକୋ’’ତି । ଦୁତିୟସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକସ୍ସ ତଦସ୍ସତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଠମେନ ତଦାରମ୍ମଣିକଚିତ୍ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥିକମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକୱା ୟଥା ‘‘ଗୁଣୱା’’ତି ।

‘‘ୟାୟେୱ ଖୋ ପନତ୍ଥାୟା’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେନେୱ ଖୋ ପନତ୍ଥେନା’’ତି ଇମିନା । ତେନେୱାହ ‘‘ତମେୱ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ସାଭାୱିକଲିଙ୍ଗତାଦସ୍ସନେନ ଇଧ ଅସାଭାୱିକଲିଙ୍ଗତାସିଦ୍ଧୀତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ୟାୟ ଅତ୍ଥାୟାତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନେୱ ତଦତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ୟସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋତି । ଅସ୍ସାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତାନନ୍ତି ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ସନ୍ତିକମୁପଗତାନଂ ସାଧୁରୂପାନଂ । ୱତ୍ତନ୍ତି ତେସଂ ସମାଚିଣ୍ଣଂ । ପକରଣତୋୟେୱ ‘‘ଆଚରିୟକୁଲେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ଅୱୁସିତୱା’’ତି ଚ ଅସିକ୍ଖିତଭାୱୋୟେୱ ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ତଂ ଚୀୱରଦାନଂ ତିଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେସୀତି । ତେନାହ ‘‘ଆଚରିୟକୁଲେ ଅୱୁସିତୱା ଅସିକ୍ଖିତୋ’’ତି । ଅସିକ୍ଖିତତ୍ତା ଏୱ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ, ‘‘ୱୁସିତମାନୀ’’ତି ଚ ପଦାପେକ୍ଖାୟ ଅପରିୟୋସିତୱଚନତ୍ତା ସମାନୋତି ପାଠସେସୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋୱ ସମାନୋ’’ତି ଇମିନା । ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ହି ନାମ ୟାୱଦେୱ ଉପସମତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଦଭାୱତୋ ପନାୟଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଅୱୁସିତୱା ଅସିକ୍ଖିତୋ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ କାରଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିମଞ୍ଞତ୍ର ଅୱୁସିତତ୍ତା’’ତି । ଇମମ୍ପି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦୀପେତି ‘‘ଏତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ୟଥାରୁତତୋ ପନ ଫରୁସୱଚନସମୁଦାଚାରେନ ଅନୁପସମକାରଣଦସ୍ସନମେତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ‘‘କିମଞ୍ଞତ୍ର ଅୱୁସିତତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କାରଣଂ ଏତସ୍ସ ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ଫରୁସୱଚନସମୁଦାଚାରେ କାରଣନ୍ତି । ‘‘ଫରୁସୱଚନସମୁଦାଚାରେନା’’ତିପି ପାଠୋ, ତଥା ସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ୟୋଜେନ୍ତି – ଅୱୁସିତତ୍ତା ଅୱୁସିତଭାୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଠପେତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ଏୱଂ ଫରୁସୱଚନସମୁଦାଚାରେ କାରଣଂ କିମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥୀତି । ପୁରିମୟୋଜନାୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତତରା ୟଥାପାଠଂ ୟୋଜେତବ୍ବତୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରା’’ତି ନିପାତୟୋଗତୋ ଅୱୁସିତତ୍ତାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ତଦେୱ କାରଣଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ଆଚରିୟକୁଲେ’’ତିଆଦିନା ।

୨୬୪. କୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରସ୍ସ ୱସାନୁଗତଚିତ୍ତତାୟ ଅସକମନୋ । ମାନନିମ୍ମଦନତ୍ଥନ୍ତି ମାନସ୍ସ ନିମ୍ମଦନତ୍ଥଂ ଅଭିମଦ୍ଦନତ୍ଥଂ, ଅମଦନତ୍ଥଂ ୱା, ମାନମଦୱିରହତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋସଂ ଉଗ୍ଗିଲେତ୍ୱାତି ସିନେହପାନେନ କିଲିନ୍ନଂ ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହଦୋସଂ ଉବ୍ବମନଂ କତ୍ୱା । ଗୋତ୍ତେନ ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଅମ୍ବଟ୍ଠେନେୱ ଭଗୱତା ପୁଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତେନ ସାୱଜ୍ଜେନ ପୁରାତନଗୋତ୍ତେନ ଅଧୁନା ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତଂ ଗୋତ୍ତଂ । କୁଲାପଦେସେନ କୁଲାପଦେସନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ସାୱଜ୍ଜତୋ ଉଟ୍ଠହନଂ କତ୍ୱା, ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗୋତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆଦିପୁରିସୱସେନ, କୁଲାପଦେସୋ ପନ ତଦନ୍ୱୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାଭିଞ୍ଞାତପୁରିସୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ଆଦିଚ୍ଚୋ ମାଘୱୋ’’ତି । ସାକିୟାନଞ୍ହି ଆଦିଚ୍ଚଗୋତ୍ତଂ ଅଦିତିୟା ନାମ ଦେୱଧୀତାୟ ପୁତ୍ତଭୂତଂ ଆଦିପୁରିସଂ ପତି ହୋତି, ତଂ ‘‘ଗୋତମଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାହ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତେ –

‘‘ଆଦିଚ୍ଚା ନାମ ଗୋତ୍ତେନ, ସାକିୟା ନାମ ଜାତିୟା ।

ତମ୍ହା କୁଲା ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି, ନ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୫) ।

ମାଘୱକୁଲଂ ପନ ତଦନ୍ୱୟେ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ ମଚଲଗାମିକପୁରିସଂ ପତି ହୋତୀତି । ଗୋତ୍ତମୂଲସ୍ସ ଗାରୟ୍ହତାୟ ଅମାନୱତ୍ଥୁଭାୱପୱେଦନତୋ ‘‘ମାନଦ୍ଧଜଂ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା ନିପାତେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋତି ଜାତିଗୋତ୍ତୱସେନ ଓମସନ୍ତୋ । ହୀଳେନ୍ତୋତି ହୀଳନଂ ଗରହଂ କରୋନ୍ତୋ । ‘‘ଚଣ୍ଡା ଭୋ ଗୋତମ ସକ୍ୟଜାତୀ’’ତିଆଦିନା ସାକିୟେସୁ ଚଣ୍ଡଭାୱାଦିଦୋସଂ ପାପିତେସୁ ସମଣୋପି ଗୋତମୋ ପାପିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟସ୍ମିଂ ମାନୁସ୍ସୟକୋଧୁସ୍ସୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥଦ୍ଧା, ସୋ ‘‘ଚଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ମାନନିସ୍ସିତକୋଧୟୁତ୍ତା’’ତି ଇମିନା, ପକତୂପନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣୱସେନ ଚେତ୍ଥ ନିସ୍ସିତଭାୱୋ, ନ ସହଜାତାଦିୱସେନ । ଖରାତି ଚିତ୍ତେନ, ୱାଚାୟ ଚ କକ୍ଖଳା । ଲହୁକାତି ତରୁଣା ଅୱୁଦ୍ଧକମ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପକେନେୱା’’ତିଆଦି । ଅଲାବୁକଟାହନ୍ତି ଲାବୁଫଲସ୍ସ ଅଭେଜ୍ଜକପାଲଂ । ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭସ୍ସାତି ସାହସିକାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ସାରମ୍ଭକାତି ଅପରେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୪) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନାତି ହୋନ୍ତା ଭୱମାନାତି ଅସସଦ୍ଦୱସେନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତାତି ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ନ ସକ୍କରୋନ୍ତୀତି ସକ୍କାରଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥମେୱ ୱିଞ୍ଞାପେତି ‘‘ନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅପଚିତିକମ୍ମନ୍ତି ପଣିପାତକମ୍ମଂ । ‘‘ୟଦିମେ ସକ୍ୟା’’ତି ପଚ୍ଛିମୱାକ୍ୟେ ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାପରାମସନସ୍ସ ଅନିୟମସ୍ସ ‘‘ତୟିଦଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ପୁରିମୱାକ୍ୟେ ତ-ସଦ୍ଦେନ ନିୟମନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ଇମେ ସକ୍ୟା’’ତିଆଦି । ନାନୁଲୋମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ।

ଦୁତିୟଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୫. ସନ୍ଧାଗାରପଦନିବ୍ବଚନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ତଦା ଅଭିସିତ୍ତସକ୍ୟରାଜୂନମ୍ପି ବହୁତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଭିସିତ୍ତସକ୍ୟରାଜାନୋ’’ତି । କାମଞ୍ହି ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ୟୋ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଦ୍ଧତରୋ, ସମତ୍ଥୋ ଚ, ସୋ ଏୱ ଅଭିସେକଂ ଲଭତି। ଏକଚ୍ଚୋ ପନ ଅଭିସିତ୍ତୋ ସମାନୋ ‘‘ଇଦଂ ରଜ୍ଜଂ ନାମ ବହୁକିଚ୍ଚଂ ବହୁବ୍ୟାପାର’’ନ୍ତି ତତୋ ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ରଜ୍ଜଂ ୱୟସା ଅନନ୍ତରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତି, କଦାଚି ସୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏୱଂ ପରମ୍ପରାନିୟ୍ୟାତନୱସେନ ତଦା ବହୂ ଅଭିସିତ୍ତପୁବ୍ବା ସକ୍ୟରାଜାନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଆଚରିୟସ୍ସାଭିମତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୫) । ଅପିଚ ୟଥାରହଂ ଠାନନ୍ତରେସୁ ଅଭିସିତ୍ତସକ୍ୟରାଜୂନମ୍ପି ବହୁତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ତେ ହି ‘‘ରାଜାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ରାଜାନୋ ନାମ ପଥବ୍ୟାରାଜା, ପଦେସରାଜା, ମଣ୍ଡଲିକା, ଅନ୍ତରଭୋଗିକା, ଅକ୍ଖଦସ୍ସା, ମହାମତ୍ତା, ୟେ ୱା ପନ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତା ଅନୁସାସନ୍ତି, ଏତେ ରାଜାନୋ ନାମା’’ତି (ପାରା॰ ୯୨) ।

ସଂହାରିମେହି ୱାଳରୂପେହି କତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ଭଦ୍ଦପୀଠଂ ୱେତ୍ତାସନଂ । ମିହିତମତ୍ତଂ ହସିତମତ୍ତଂ । ଅନୁହସନ୍ତୀତି ମମୁଦ୍ଦେସିକଂ ମହାହସିତଂ କରୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଅନୁଜଗ୍ଘନ୍ତା’’ତି ଏତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାପଦଂ । ଜଗ୍ଘସଦ୍ଦୋ ଚ ମହାହସନେ ପୱତ୍ତତି ‘‘ନ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୫୮୬) ୱିୟ ।

କଣ୍ହାୟନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରମ୍ପରାଗତଂ କୁଲୱଂସଂ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ଜାନନ୍ତି । କୁଲାଭିମାନିନୋ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରେସଂ ଉଚ୍ଚାୱଚଂ କୁଲଂ ତଥା ତଥା ଉଦାହରନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ କୁଲୱଂସଂ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋପି, ତଥା ହେସ ପରତୋ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱଜିରପାଣି ଭୟେନ ଅତ୍ତନୋ କୁଲୱଂସଂ ୟାଥାୱତୋ କଥେସୀତି । ଓଲମ୍ବେତ୍ୱାତି ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାଦିନା ସାଟକଂ ଅୱଲମ୍ବେତ୍ୱା । ତତୋତି ତଥାଜାନନତୋ, ଗମନତୋ ଚ । ମମଞ୍ଞେୱ ମଞ୍ଞେତି ମମମେୱ ଅନୁଜଗ୍ଘନ୍ତା ମଞ୍ଞେ ।

ତତିୟଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୬.ଖେତ୍ତଲେଡ୍ଡୂନନ୍ତି ଖେତ୍ତେ କସନୱସେନ ଉଟ୍ଠାପିତମତ୍ତିକାଖଣ୍ଡାନଂ । ଲେଡ୍ଡୁକାନମନ୍ତରେ ନିୱାସିତତ୍ତା ‘‘ଲେଡ୍ଡୁକିକା’’ ଇଚ୍ଚେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୬) ସଞ୍ଞାତା ଖୁଦ୍ଦକସକୁଣିକା । ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ଲେଡ୍ଡୁକିକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଚାତକସକୁଣିକା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୫୦) ୱୁତ୍ତା, ନିଘଣ୍ଟୁସତ୍ଥେସୁ ପନ ତଂ ‘‘ଲାପସକୁଣିକା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କୋଧୱସେନ ଲଗ୍ଗିତୁନ୍ତି ଉପନୟ୍ହିତୁଂ, ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅମ୍ହେ ହଂସକୋଞ୍ଚମୋରସମେ କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠା ଗହିତଂ ‘‘ନ ତଂ କୋଚି ହଂସୋ ୱା କୋଞ୍ଚୋ ୱା ମୋରୋ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା କିଂ ତ୍ୱଂ ଲପସୀତି ନିସେଧେତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସଙ୍ଗୀତିମନାରୁଳ୍ହଂ ତଦା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତଦା ୱଦନ୍ତୋୟେୱ ହି ଏୱଂ କରୋତୀତି ୱତ୍ତୁମରହତି । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ, ‘‘ଅୱୁସିତୱାୟେୱା’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ ମାନୱସେନ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ମଞ୍ଞତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ନିମ୍ମାନୋ ଦାନି ଜାତୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ’’ତି ।

ଦାସିପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୨୬୭.ନିମ୍ମାଦେତୀତି ଅ-କାରସ୍ସ ଆ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ଉମ୍ମାଦେ ମଦସଦ୍ଦେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନିମ୍ମଦେତୀ’’ତି ଇମିନା । ନିମ୍ମାନେତି ୱିଗତମାନେ । ୟଦି ପନାହଂ ଗୋତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ସାଧୁ ୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାକଟଂ କାତୁକମ୍ୟତାୟ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାସଦ୍ଦେନ ଅୱୋଚ । କସ୍ମା ଅୱୋଚାତି ପନ ଅସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ତଥାୱଚନେ କାରଣପୁଚ୍ଛା । ଗୋତ୍ତଭୂତଂ ନାମମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ୱିସୁଂ ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ମାତାପେତ୍ତିକନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି । ଗୋତ୍ତଞ୍ହି ପିତିତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ପେତ୍ତିକମେୱ, ନ ମାତାପେତ୍ତିକଂ । ନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସଗୋତ୍ତାୟ ଏୱ ଆୱାହୱିୱାହୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ଗୋତ୍ତନାମଂ ପନ ଜାତିସିଦ୍ଧଂ, ନ କିତ୍ତିମଂ, ନ ଗୁଣନାମଂ ୱା, ଜାତି ଚ ଉଭୟସମ୍ବନ୍ଧିନୀତି ମାତାପେତ୍ତିକମେୱ, ନ ପେତ୍ତିକମତ୍ତଂ । ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି ଗୋତ୍ତଭୂତଂ ନାମଂ, ନ କିତ୍ତିମଂ, ନ ଗୁଣନାମଂ ୱା ୱିସେସନପରନିପାତୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି । ନାମଞ୍ଚ ତଦେୱ ପୱେଣୀୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଗୋତ୍ତଞ୍ଚାତି ହି ନାମଗୋତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟା ‘‘କଣ୍ହାୟନୋ’’ତି ନାମପଣ୍ଣତ୍ତି ନିରୁଳ୍ହା, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ନାମ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନେତଂ ନାମଂ କଣ୍ହଇସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ମିଂ କୁଲପରମ୍ପରାୱସେନ ଆଗତଂ, ନ ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ନିରୁଳ୍ହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱେଣୀୱସେନ ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଗୋତ୍ତପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

‘‘ଅନୁସ୍ସରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ କୁଲସୁଦ୍ଧିୱୀମଂସନୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘କୁଲକୋଟିଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସା’’ତି, କୁଲଗ୍ଗଂ ୱିସୋଧେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୟ୍ୟସଦ୍ଦୋ ଅୟ୍ୟିରକେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମିନୋ ପୁତ୍ତା’’ତି । ଚତୂସୁ ଦାସୀସୁ ଦିସା ଓକ୍କାକରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତୋଜାତଦାସୀ । ତେନାହ ‘‘ଘରଦାସିୟା ପୁତ୍ତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଥଦ୍ଧୋ, ନ ଚ ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଜାତିୟା ଅୱିଭାୱିତାୟ ମାନନିଗ୍ଗହୋ କରୀୟତି, ଅକତେ ଚ ମାନନିଗ୍ଗହେ ମାନୱସେନ ରତନତ୍ତୟଂ ଅପରଜ୍ଝିସ୍ସତି, କତେ ପନ ମାନନିଗ୍ଗହେ ଅପରଭାଗେ ରତନତ୍ତୟେ ପସୀଦିସ୍ସତି, ନ ଚେଦିସୀ ୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ନାମ ହୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଣ୍ହଭାୱତୋ । ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ଅଭୟସୁତ୍ତଞ୍ଚ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୩) ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ। କେଚି ଚ ଜନା କକ୍ଖଳାୟ ୱାଚାୟ ୱୁତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନା ୱିୟ ଲୋହାଦୟୋ ମୁଦୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବିସେୱନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା ସକ୍ୟା ଭୱନ୍ତି, ଦାସିପୁତ୍ତୋ ତ୍ୱମସି ସକ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ ।

‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୯୫) ୱିୟ ଦହସଦ୍ଦୋ ଧାରଣତ୍ଥୋ, ଧାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୁବ୍ବପୁରିସୱସେନ ସଞ୍ଞାପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓକ୍କାକୋ ନୋ ପୁବ୍ବପୁରିସୋ’’ତିଆଦି । ଦହସଦ୍ଦଞ୍ହି ଭସ୍ମୀକରଣେ, ଧାରଣେ ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ପଭା ନିଚ୍ଛରତୀତି ପଭସ୍ସରଂ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି ତଥାରୂପେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଦନ୍ତାନଂ ପଭସ୍ସରଭାୱତୋ ।

ତେତି ଜେଟ୍ଠକୁମାରେ । ପଠମକପ୍ପିକାନନ୍ତି ପଠମକପ୍ପସ୍ସ ଆଦିକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । କିରସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେନ, ୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ରାଜପରମ୍ପରାୟ କେସଞ୍ଚି ମତିଭେଦୋ, ତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ଅନୁସ୍ସୱୱଚନେନେୱ ହି ଅନନୁସ୍ସୁତୋ ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିଆଦୀନଂ ମତିଭେଦୋ ନିରାକରୀୟତୀତି । ମହାସମ୍ମତସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ‘‘ଅୟଂ ନୋ ରାଜା’’ତି ମହାଜନେନ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତସ୍ସ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଆଦିଚ୍ଚକୁଲସମ୍ଭୂତୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଗୁଣାକରୋ ।

ମହାନୁଭାୱୋ ରାଜାସି, ମହାସମ୍ମତନାମକୋ ॥

ୟୋ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଲୋକସ୍ସ, ଗୁଣରଂସିସମୁଜ୍ଜଲୋ ।

ତମୋନୁଦୋ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ଦୁତିୟୋ ୱିୟ ଭାଣୁମା ॥

ଠପିତା ୟେନ ମରିୟାଦା, ଲୋକେ ଲୋକହିତେସିନା ।

ୱୱତ୍ଥିତା ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ନ ୱିଲଙ୍ଘୟିତୁ ଜନା ॥

ୟସସ୍ସିନଂ ତେଜସ୍ସିନଂ, ଲୋକସୀମାନୁରକ୍ଖକଂ ।

ଆଦିଭୂତଂ ମହାୱୀରଂ, କଥୟନ୍ତି ‘ମନୂ’ତି ୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୭) ।

ତସ୍ସ ଚ ପୁତ୍ତପପୁତ୍ତପରମ୍ପରଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି –

‘‘ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାତେଜୋ, ରୋଜୋ ନାମ ମହୀପତି ।

ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ୱରରୋଜୋ, ପୱରୋ ରାଜମଣ୍ଡଲେ ॥

ତସ୍ସାସି କଲ୍ୟାଣଗୁଣୋ, କଲ୍ୟାଣୋ ନାମ ଅତ୍ରଜୋ ।

ରାଜା ତସ୍ସାସି ତନୟୋ, ୱରକଲ୍ୟାଣନାମକୋ ॥

ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୱୀରୋ, ମନ୍ଧାତା କାମଭୋଗିନଂ ।

ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ମହିନ୍ଦେନ, ଅଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ପୂଜିତୋ ॥

ତସ୍ସ ସୂନୁ ମହାତେଜୋ, ୱରମନ୍ଧାତୁନାମକୋ ।

‘ଉପୋସଥୋ’ତି ନାମେନ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୟସୋ ॥

ୱରୋ ନାମ ମହାତେଜୋ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୱରୋ ।

ତସ୍ସାସି ଉପୱରୋତି, ପୁତ୍ତୋ ରାଜା ମହାବଲୋ ॥

ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମଘଦେୱୋ, ଦେୱତୁଲ୍ୟୋ ମହୀପତି ।

ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରା ॥

ତେସଂ ପଚ୍ଛିମକୋ ରାଜା, ‘ଓକ୍କାକୋ’ଇତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।

ମହାୟସୋ ମହାତେଜୋ, ଅଖୁଦ୍ଦୋ ରାଜମଣ୍ଡଲେ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୬୭) ।

ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୁପରୋଧୱଚନଂ । ୟଂ ପନ ଦୀପୱଂସେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଠମାଭିସିତ୍ତୋ ରାଜା, ଭୂମିପାଲୋ ଜୁତିନ୍ଧରୋ ।

ମହାସମ୍ମତୋ ନାମେନ, ରଜ୍ଜଂ କାରେସି ଖତ୍ତିୟୋ ॥

ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ରୋଜୋ ନାମ, ୱରରୋଜୋ ଚ ଖତ୍ତିୟୋ ।

କଲ୍ୟାଣୋ ୱରକଲ୍ୟାଣୋ, ଉପୋସଥୋ ମହିସ୍ସରୋ ॥

ମନ୍ଧାତା ସତ୍ତମୋ ତେସଂ, ଚତୁଦୀପମ୍ହି ଇସ୍ସରୋ ।

ୱରୋ ଉପୱରୋ ରାଜା, ଚେତିୟୋ ଚ ମହିସ୍ସରୋ’’ତିଆଦି ॥

ୟଞ୍ଚ ମହାୱଂସାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ମହାସମ୍ମତରାଜସ୍ସ, ୱଂସଜୋ ହି ମହାମୁନି ।

କପ୍ପାଦିସ୍ମିଂ ରାଜାସି, ମହାସମ୍ମତନାମକୋ ॥

ରୋଜୋ ଚ ୱରରୋଜୋ ଚ, ତଥା କଲ୍ୟାଣକା ଦୁୱେ ।

ଉପୋସଥୋ ଚ ମନ୍ଧାତା, ୱରକୋ ପୱରା ଦୁୱେ’’ତିଆଦି ॥

ସବ୍ବମେତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ମନ୍ଧାତୁରାଜା ଛଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମଘଦେୱରାଜା ଏକାଦସମୋ, ତସ୍ସ ଚ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରାୟ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସରାଜୂନଂ ପଚ୍ଛିମକୋ ଓକ୍କାକରାଜା, ତେସୁ ପନ ମନ୍ଧାତୁରାଜା ସତ୍ତମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମଘଦେୱରାଜା ଅନେକେସଂ ରାଜସହସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଛିମକୋ, ତସ୍ସ ଚ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରାୟ ଅନେକରାଜସହସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଛିମକୋ ଓକ୍କାକରାଜାତି ଏୱମାଦିନା ଅନେକଧା ୱିରୋଧୱଚନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିରାକରୋତି । ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘କିରସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେନ, ୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ରାଜପରମ୍ପରାୟ କେସଞ୍ଚି ମତିଭେଦୋ, ତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତୀ’’ତି । ତେସଂ ପଚ୍ଛତୋତି ମଘଦେୱପରମ୍ପରାଭୂତାନଂ କଳାରଜନକପରିୟୋସାନାନଂ ଚତୁରାସୀତିଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନଂ ଅପରଭାଗେତି ୟଥାନୁସ୍ସୁତଂ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀପୱଂସାଦୀସୁ ପନ ‘‘କଳାରଜନକରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରାୟ ଅନେକଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଛିମକୋ ରାଜା ସୁଜାତୋ ନାମ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଓକ୍କାକୋ ରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଘଦେୱପରମ୍ପରାୟ ଅନେକସହସ୍ସରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ପଠମୋ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି, ତସ୍ସ ପରମ୍ପରାଭୂତାନଂ ପନ ଅନେକସହସ୍ସରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ଦୁତିୟୋ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି, ତସ୍ସପି ପରମ୍ପରାୟ ଅନେକସହସ୍ସରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ତତିୟୋ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତୟୋ ଓକ୍କାକୱଂସା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଜାତିୟା ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ନାମକମ୍ମାଦିମଙ୍ଗଲଂ ଲୋକାଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା’’ତି । ସହସା ୱରଂ ଅଦାସିନ୍ତି ପୁତ୍ତଦସ୍ସନେନ ବଲୱସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ତୁରିତଂ ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିଦାୟୱସେନ ୱରଂ ଅଦାସିଂ ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି । ସାତି ଜନ୍ତୁକୁମାରମାତା । ରଜ୍ଜଂ ପରିଣାମେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ମମ ୱରଦାନଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ରଜ୍ଜଂ ପରିଣାମେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ।

ରଜ୍ଜଂକାରେସ୍ସନ୍ତୀତି ରାଜଭାୱଂ ମହାଜନେନ ମହାଜନଂ ୱା କାରାପେସ୍ସନ୍ତି । ନପ୍ପସହେୟ୍ୟାତି ନିୱାସତ୍ଥାୟ ପରିୟତ୍ତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।

କଳାରୱଣ୍ଣତାୟ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ ଅହୋସି । ନିକ୍ଖମ୍ମାତି ଘରାୱାସତୋ କାମେହି ଚ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା । ସାକୋ ନାମ ସବ୍ବସାରମୟୋ ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ, ୟେନ ପାସାଦାଦି କରୀୟତେ, ତଂସମୁଦାୟଭୂତେ ୱନସଣ୍ଡେତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂମିୟା ପୱତ୍ତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ତଂ ଗୁଣଦୋସଂ ଜାଲେତି ଜୋତେତି, ତଂ ୱା ଜଲତି ଜୋତତି ପାକଟଂ ଭୱତି ଏତାୟାତି ଭୁମ୍ମଜାଲା । ହେଟ୍ଠା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥେ’’ତି ଇଦମନୁକଡ୍ଢତି । ଏତସ୍ମିଂ ପଦେସେତି ସାକୱନସଣ୍ଡମାହ । ଖନ୍ଧପନ୍ତିୱସେନ ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟା । ସାଖାପନ୍ତିୱସେନ ପାଚୀନାଭିମୁଖା । ତେହୀତି ମିଗସୂକରେହି, ମଣ୍ଡୂକମୂସିକେହି ଚ । ତେତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ସପ୍ପବିଳାରା ଚ ।

ଏତ୍ଥାତି ଏୱଂ ମାପିୟମାନେ ନଗରେ । ତୁମ୍ହାକଂ ପୁରିସେସୁ ପରିୟାପନ୍ନଂ ଏକେକମ୍ପି ପୁରିସଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭୂତଂ ଅଞ୍ଞଂ ପୁରିସସତମ୍ପି ପୁରିସସହସ୍ସମ୍ପି ଅଭିଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା । ଚକ୍କୱତ୍ତିବଲେନାତି ଚକ୍କୱତ୍ତିବଲଭାୱେନ । ଅତିସେୟ୍ୟୋତି ଅତିୱିୟ ଉତ୍ତମୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କପିଲସ୍ସ ଇସିନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତ୍ତା କପିଲୱତ୍ଥୁ ।

ନେସଂ ସନ୍ତିକେ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସଦିସସଂୟୋଗେତି ଜାତିୟା ଅସଦିସାନଂ ଘରାୱାସପୟୋଗେ ହେତୁଭୂତେ । ଅୱସେସାହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କଣିଟ୍ଠାହି ।

ୱଡ୍ଢମାନାନନ୍ତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ଅନନ୍ତରାୟିକାୟ ପୁତ୍ତଧୀତୁୱଡ୍ଢନାୟ ୱଡ୍ଢମାନେସୁ ଏୱ ଉଦପାଦୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋହିତକତାୟ କୋୱିଳାରପୁପ୍ଫସଦିସାନି । କୁଟ୍ଠରୋଗୋ ନାମ ସାସମସୂରୀରୋଗା ୱିୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଙ୍କମନସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ରୋଗୋ ସଙ୍କମତୀ’’ତି । ଉପରି ପଦରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପଂସୁଂ ରାସିକରଣେନ ଦତ୍ୱା । ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ନାମ ନଚ୍ଚନ୍ତିୟୋ । ରାଜଭରିୟାୟୋ ଓରୋଧା ନାମ । ତସ୍ସାତି ସୁସିରସ୍ସ । ମିଗସକୁଣାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱନଚରକପେତାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ତସ୍ମିଂ ରାମରଞ୍ଞେ ନିସିନ୍ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଦରେତି ଦାରୁଫଲକେ । ଖତ୍ତିୟମାୟାରୋଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ।

ମାତିକନ୍ତି ମାତିତୋ ଆଗତଂ । ପାଭତନ୍ତି ମୂଲଭଣ୍ଡଂ, ପଣ୍ଣାକାରୋ ୱା । ରଞ୍ଞୋତି ରାମରାଜସ୍ସ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତଭୂତସ୍ସ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ । ତତ୍ଥାତି ବାରାଣସିୟଂ । ଇଧେୱାତି ହିମୱନ୍ତପସ୍ସେୟେୱ । ନଗରନ୍ତି ରାଜଧାନୀଭୂତଂ ମହାନଗରଂ । କୋଲରୁକ୍ଖୋ ନାମ କୁଟ୍ଠଭେସଜ୍ଜୁପଗୋ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ । ବ୍ୟଗ୍ଘପଥେତି ବ୍ୟଗ୍ଘମଗ୍ଗେ ।

ମାତୁଲାତି ମାତୁ ଭାତରୋ । କେସଗ୍ଗହଣନ୍ତି କେସୱେଣିବନ୍ଧନଂ । ଦୁସ୍ସଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱତ୍ଥସ୍ସ ନିୱସନାକାରୋ । ନ୍ହାନତିତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ଉଦକନ୍ହାନତିତ୍ଥଂ । ଇଦାନିପି ତେସଂ ଜାତିସମ୍ଭେଦାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଆୱାହୋ ଦାରିକାହରଣଂ । ୱିୱାହୋ ଦାରିକାଦାନଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସକ୍ୟକୋଲିୟେସୁ । ଧାତୁସଦ୍ଦାନମନେକତ୍ଥତ୍ତା ସମୁସଦ୍ଦୋ ନିୱାସତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱସନ୍ତୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗେତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଆଦ୍ୟତ୍ଥେ ଚ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ, କିରିୟାୱିସେସୋତି ଚ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଂ ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ୟଦେତ୍ଥ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ରାଜା ଓକ୍କାକୋ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘ସକ୍ୟା ୱତ ଭୋ କୁମାରା, ପରମସକ୍ୟା ୱତ ଭୋ କୁମାରା’ତି, ତଦଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ସକ୍ୟା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି, ତଦେତଂ ସଦ୍ଦତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସାଭାୱିକନିବ୍ବଚନନିଦସ୍ସନଂ ‘‘ସକାହି ଭଗିନୀହିପି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସୱସେନ ଜାତିସମ୍ଭେଦମକତ୍ୱା କୁଲୱଂସଂ ଅନୁରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତି ସମତ୍ଥେନ୍ତୀତି ସକ୍ୟା’’ତି ତେୟେୱ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସେନ ସାକିୟା । ୟଂ ପନେତଂ ସକ୍କତନିଘଣ୍ଟୁସତ୍ଥେସୁ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସାକରୁକ୍ଖପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ୱାସଂ ୟସ୍ମା ପୁରାକଂସୁ ।

ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠା ୱଂସଜାତେ, ଭୁୱି ‘ସକ୍ୟା’ତି ୱିସ୍ସୁତା’’ତି ॥

ତଦେତଂ ସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ପତି ଅସାଭାୱିକନିବ୍ବଚନନିଦସ୍ସନଂ ‘‘କପିଲମୁନିନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସାକୱନେ ୱସନ୍ତୀତି ସକ୍ୟା,ସାକିୟା’’ତି ଚ ।

କାଳୱଣ୍ଣତାୟ କଣ୍ହୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଳୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ହନୁୟଂ ଜାତା ମସ୍ସୂ, ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦାଠାକାରେନ ଜାତା ଦାଠିକା । ଇଦଞ୍ଚ ଅତ୍ଥମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ପନ ୟଥା ଏତରହି ୟକ୍ଖେ ‘‘ପିସାଚୋ’’ତି ସମଞ୍ଞା, ଏୱଂ ତଦା ‘‘କଣ୍ହୋ’’ତି, ତସ୍ମା ଜାତମତ୍ତେୟେୱ ସବ୍ୟାହରଣେନ ପିସାଚସଦିସତାୟ କଣ୍ହୋତି । ତଥାହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା ଖୋ ପନ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ଏତରହି ମନୁସ୍ସା ପିସାଚେ ଦିସ୍ୱା ‘ପିସାଚା’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଖୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ମନୁସ୍ସା ପିସାଚେ ‘କଣ୍ହା’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପିସାଚୋ ଜାତୋତି ଇଦାନି ପାକଟନାମେନ ସୁୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ସକବଳେନ ମୁଖେନ ବ୍ୟାହରିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୧୯) ୱିୟ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ସଦ୍ଦକରଣତ୍ଥୋ ହରସଦ୍ଦୋ, ପୁନ ଦୁତିୟୋପସଗ୍ଗେନ ୟୁତ୍ତୋ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦକରଣେ ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମକାସୀ’’ତି ।

୨୬୮. ଅତ୍ତନୋ ଉପାରମ୍ଭମୋଚନତ୍ଥାୟାତି ଆଚରିୟେନ, ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପାପେତବ୍ବୋପୱାଦସ୍ସ ଅପନୟନତ୍ଥଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ହେତଂ ୱିଚ୍ଛାଲୋପୱଚନଂ । ପରିଭିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଅନତ୍ଥକାମତାପୱେଦନେନ ପରିଭେଦଂ କରିସ୍ସତି, ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନେ ସାଧନତାୟ ୱାଚା ଏୱ କରଣଂ ୱାକ୍କରଣଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ତଂ କଲ୍ୟାଣମସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣୋ । ଅସ୍ମିଂ ୱଚନେତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦେନ କାମଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭୋ ଗୋତମ ୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୬) ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଜାତିୱାଦୋ ପରାମସିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତଥାପେସ ଜାତିୱାଦୋ ୱେଦେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନାୟେୱ ତେନ ପଟିମନ୍ତେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ପଟିମନ୍ତନହେତୁଭାୱେନ ପସିଦ୍ଧଂ ୱେଦତ୍ତୟୱଚନମେୱ ପରାମସିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତେ ୱେଦତ୍ତୟୱଚନେ’’ତି । ଇଦାନି ‘‘ପୋରାଣଂ ଖୋ ପନ ତେ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ମାତାପେତ୍ତିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସପି ପରାମସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଦାସିପୁତ୍ତୱଚନେ’’ତି ଆହ । ଅପିଚ ପଟିମନ୍ତେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିମନ୍ତନା ନାମ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ଉତ୍ତରିକଥନା ୱା, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟାନୁରୂପଂ ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ତ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସନଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୬୯.ତାୱାତି ମନ୍ତନାୟ ପଠମମେୱ, ଅକତାୟ ଏୱ ମନ୍ତନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁଜ୍ଜାନାତି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ପଠମମେୱ ସୀସମୁକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସମତ୍ଥନତୋ, ଜାତିୟା ଚ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ଅଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କରଣତୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ସୟମେୱ ମୋଚେତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତନାୱ ସକ୍ୟେସୁ ଇବ୍ଭୱାଦନିପାତନେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପାପୁଣନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅତ୍ତନା ବଦ୍ଧଂ ପୁଟକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନାୱ ବଦ୍ଧଂ ପୁଟୋଳିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୭୦.ଧମ୍ମୋ ନାମ କାରଣଂ ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୧୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ, ଧମ୍ମେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସହଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସହଧମ୍ମିକୋତି ଆହ ‘‘ସହେତୁକୋ’’ତିଆଦି, ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ଜନକୋ ୱା ହେତୁ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ କାରଣଂ । ଅଞ୍ଞେନ ଅଟ୍ଠାନଗତେନ ଅଞ୍ଞଂ ଅଟ୍ଠାନଗତଂ ୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ତତୋତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦନାତୋ ପରଂ, ତତିୟଚୋଦନାୟ ଅନାଗତାୟ ଏୱ ପକ୍କମିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୨୭୧. ପୂଜିତବ୍ବତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ୟକ୍ଖୋ ନାମ । ୟୋ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ପକତିୱଣ୍ଣୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । କନ୍ଦଲୋ ନାମ ପୁପ୍ଫୂପଗରୁକ୍ଖୱିସେସୋ, ୟସ୍ସ ସେତଂ ପୁପ୍ଫଂ ପୁପ୍ଫତି, ମକୁଳମ୍ପିସ୍ସ ସେତୱଣ୍ଣଂ ଦାଠାକାରଂ ହୋତି । ୱିରୂପରୂପନ୍ତି ୱିପରୀତରୂପସଣ୍ଠାନଂ ।

ଅଟ୍ଠମସତ୍ତାହେ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱତ୍ତମାନେତି ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନେ, ଅନନୁୱତ୍ତମାନେ ୱା । ତସ୍ମାତି ତଦା ତଥାପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ତାସେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସ୍ସାମୀତି ଆଗତୋ ୟଥା ତଂ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ଆଗତସ୍ସ ସଚ୍ଚକପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ସମାଗମେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୭) ।

‘‘ଭଗୱା ଚେୱ ପସ୍ସତି ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତରେସମଦସ୍ସନେ ଦୁୱିଧମ୍ପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ଅଗରୁ, ୟସ୍ମା ଚ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସାଧାରଣତୋ ଅଗରୁ ଅଭାରିୟଂ । ଆୱାହେତ୍ୱାତି ମନ୍ତବଲେନ ଅୱ୍ହାନଂ କତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ । ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛି ଅନ୍ତଅନ୍ତଗୁଣାଦିକୋ । ୱାଦସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି ୱାଚାସଙ୍ଘଟ୍ଟନେ । ମଞ୍ଞମାନୋତି ମଞ୍ଞନତୋ । ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନଞ୍ହେତଂ ।

୨୭୨.ତାଣଂ ଗୱେସମାନୋତି ‘‘ଅୟମେୱ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଇତୋ ଭୟତୋ ମମ ତାୟକୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ‘‘ତାଣ’’ନ୍ତି ପରିୟେସନ୍ତୋ, ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାୟତୀତି ୟଥୂପଟ୍ଠିତଭୟତୋ ପାଲେତି । ତେନାହ ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତି, କତ୍ତୁସାଧନମେତଂ । ନିଲୀୟତୀତି ୟଥୂପଟ୍ଠିତେନେୱ ଭୟେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋ ନିଲୀନୋ ହୋତି, ଅଧିକରଣସାଧନମେତଂ । ସରସଦ୍ଦୋ ହିଂସନେ, ତଞ୍ଚ ୱିଦ୍ଧଂସନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୟଂ ହିଂସତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀ’’ତି, କତ୍ତୁସାଧନମେତଂ ।

ଅମ୍ବଟ୍ଠୱଂସକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୪.ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣତୋତି ଗଙ୍ଗାୟ ନାମ ନଦିୟା ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ । ବ୍ରାହ୍ମଣତାପସାତି ବ୍ରହ୍ମକୁଲିନୋ ତାପସା । ସରଂ ୱା ସତ୍ତିଆଦୟୋ ୱା ପରସ୍ସ ଉପରି ଖିପିତୁକାମସ୍ସ ମନ୍ତାନୁଭାୱେନ ହତ୍ଥଂ ନ ପରିୱତ୍ତତି, ହତ୍ଥେ ପନ ଅପରିୱତ୍ତନ୍ତେ କୁତୋ ଆୱୁଧଂ ପରିୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ତଥା ଅପରିୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆୱୁଧଂ ନ ପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଦ୍ରଂ ଭୋତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ସାଧୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଧନୁନା ଖିତ୍ତସରେନ ଅଗମନୀୟଂ ସସମ୍ଭାରକଥାନୟେନ ‘‘ଧନୁ ଅଗମନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତି, ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ନାମ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ସରୀରେ ଅବ୍ଭଙ୍ଗଂ ଠପେତୀତି ଅମ୍ବଟ୍ଠା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମଂ ମନ୍ତୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠା ୱିଜ୍ଜା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା କଣ୍ହୋ ଇସି ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ତବ୍ବଂସଜାତତାୟ ପନାୟଂ ମାଣୱୋ ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ସୋ କିର ‘‘କଥଂ ନାମାହଂ ଦିସାୟ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ତଂ ହୀନଂ ଜାତିଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ହନ୍ଦାହଂ ୟଥା ତଥା ଇମଂ ଜାତିଂ ସୋଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଗ୍ଗତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦାନି ମେ ମନୋରଥଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ହିସ୍ସ ମନୋରଥୋ – ୱିଜ୍ଜାବଲେନ ରାଜାନଂ ତାସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଧୀତରଂ ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମ୍ୟାୟଂ ଦାସଜାତି ସୋଧିତା ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

ସେଟ୍ଠମନ୍ତେତି ସେଟ୍ଠଭୂତେ ୱେଦମନ୍ତେ । କୋ ନୁ କିଂ କାରଣା ଦାସିପୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ମଦ୍ଦରୂପିଂ ଧୀତରଂ ୟାଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୁରତି ଛିନ୍ଦତି, ଖୁରଂ ୱା ପାତି ପିୱତୀତି ଖୁରପ୍ପୋ, ଖୁରମସ୍ସ ଅଗ୍ଗେ ଅପ୍ପୀୟତି ଠପୀୟତୀତି ୱା ଖୁରପ୍ପୋ, ସରୋ । ମନ୍ତାନୁଭାୱେନ ରଞ୍ଞୋ ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭମତ୍ତଂ ଜାତଂ, ତେନ ପନ ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭେନ ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ରାଜା ଭୀତୋ ଉସ୍ସଙ୍କୀ ଉତ୍ରସ୍ତୋ ଅହୋସି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୟେନ ୱେଧମାନୋ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।

ସରଭଙ୍ଗଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୨) ଆଗତାନଂ ଦଣ୍ଡକୀରାଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଛା ଓକ୍କାକରାଜା ଅହୋସି, ତେସଂ ପୱତ୍ତି ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚିରକାଲଂ ପାକଟାତି ଆହ ‘‘ଦଣ୍ଡକୀରଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦି । ଅପରଦ୍ଧସ୍ସ ଦଣ୍ଡକୀରଞ୍ଞୋ, ଅପରଦ୍ଧୋ ନାଳିକେରୋ, ଅଜ୍ଜୁନୋ ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସତିପି ୱାଲୁକାଦିୱସ୍ସେ ଆୱୁଧୱସ୍ସେନେୱ ୱିନାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱୁଧୱୁଟ୍ଠିୟା’’ତି । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଈଦିସୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟନ୍ତା ଭୟେନ ଅୱୋଚୁନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉନ୍ଦ୍ରିୟିସ୍ସତୀତି ଭିନ୍ଦିୟିସ୍ସତି । କମ୍ମରୂପଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଥୱୀ’’ତି କମ୍ମକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ‘‘କୁସୁଲୋ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ଥୁସମୁଟ୍ଠୀତି ପଲାସମୁଟ୍ଠି, ଭୁସମୁଟ୍ଠି ୱା । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ସରସନ୍ଥମ୍ଭନମତ୍ତେ’’ତିଆଦି ।

ଭୀତତସିତା ଭୟୱସେନ ଛମ୍ଭିତସରୀରା ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଲୋମା ହୋନ୍ତି ହଟ୍ଠଲୋମା, ଅଭୀତତସିତା ପନ ଭୟୁପଦ୍ଦୱାଭାୱତୋ ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତସରୀରା ପତିତଲୋମା ହୋନ୍ତି ଅହଟ୍ଠଲୋମା, ଖେମେନ ସୋତ୍ଥିନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାୟ ପନ ପତିତଲୋମତାୟ ତସ୍ସ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଫଲେନ କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ପଲ୍ଲୋମୋ’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ’’ତିଆଦିନା । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୟଥା ତଂ ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତେ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ପଲ୍ଲୋମମାପାଦିଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାରାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬ ଆଦୟୋ) । ଇଦନ୍ତି ଓସାନୱଚନଂ । ‘‘ସଚେ ମେ ରାଜା ତଂ ଦାରିକଂ ଦସ୍ସେତି, କୁମାରୋ ସୋତ୍ଥି ପଲ୍ଲୋମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାକରଣଂ ପକରଣତୋୟେୱ ପାକଟଂ । ତେନାତି କଣ୍ହେନ । ମନ୍ତେତି ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭକମନ୍ତସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭକୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେ ମନ୍ତେ । ଏୱରୂପାନଞ୍ହି ଭୟୁପଦ୍ଦୱକରାନଂ ମନ୍ତାନଂ ଏକଂସେନେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭକମନ୍ତାହୋନ୍ତି ୟଥା ତଂ କୁସୁମାରକୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ । ପରିୱତ୍ତିତେତି ପଜପ୍ପିତେ । ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ଅପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ତଂ ଅଦାସଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କରୋତି । ତସ୍ସା ଅନୁରୂପେ ଇସ୍ସରିୟେ ଠପନତ୍ଥଂ ଉଳାରେ ଚ ନଂ ଠାନେ ଠପେସି । ଏକେନ ପକ୍ଖେନାତି ମାତୁପକ୍ଖେନ । କରୁଣାୟନ୍ତୋ ସମସ୍ସାସନତ୍ଥଂ ଆହ, ନ ପନ ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ।

ଖତ୍ତିୟସେଟ୍ଠଭାୱୱଣ୍ଣନା

୨୭୫.ବ୍ରାହ୍ମଣେସୂତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସମୀପେ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବାନି ଆସନାଦୀନି ଲଭେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂଅନ୍ତରେ’’ତି । କେୱଲଂ ୱେଦସତ୍ଥାନୁରୂପଂ ପରଲୋକଗତେ ସଦ୍ଧାୟ ଏୱ କାତବ୍ବଂ, ନ ତଦଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅଭିପତ୍ଥେନ୍ତେନାତି ସଦ୍ଧନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମତକେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଭତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଙ୍ଗଲାଦିଭତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉସ୍ସୱଦେୱତାରାଧନାଦିଭତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଞ୍ଞଭତ୍ତେତି ପାପସଞ୍ଞମାଦିୱସେନ କତଭତ୍ତେ । ‘‘ପାପସଞ୍ଞମାଦିଭତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ହି ଅଗ୍ଗିହୋମୋ ଇଧ ୟଞ୍ଞଂ । ପାହୁନକାନନ୍ତି ଅତିଥୀନଂ । ଅନାଗନ୍ତୁକାନମ୍ପି ପାହେଣକଭତ୍ତଂ ‘‘ପାହୁନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଣାକାରଭତ୍ତେ ୱା’’ତି । ଆୱଟଂ ନିୱାରଣଂ । ଅନାୱଟଂ ଅନିୱାରଣଂ । ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଉଭତୋସୁଜାତାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।

୨୭୬.ଇତ୍ଥିୟା ୱା ଇତ୍ଥିଂ କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କରଣଂ ନାମ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱିସୟଂ କରଭୂଧାତୂନଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ସବ୍ବଧାତ୍ୱନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପରିୟେସିତ୍ୱା’’ତି । ଖତ୍ତିୟକୁମାରସ୍ସ ଭରିୟାଭୂତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞଂ ଇତ୍ଥିଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଇତ୍ଥିୟା ୱା ଖତ୍ତିୟାୱ ସେଟ୍ଠା, ‘‘ହୀନା ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ପାଳିମୁଦାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ପୁରିସେନ ୱା ପୁରିସଂ କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୭୬) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ହି ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାୟ ପତିଭୂତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରଂ ପୁରିସଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁରିସେନ ୱା ଖତ୍ତିୟାୱ ସେଟ୍ଠା, ହୀନା ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟୋଜନା । କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ପକରଣେତି ଏତ୍ଥ ପକରଣଂ ନାମ କାରଣଂ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନେ ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୪୨, ୯୦) ୱିୟ, ତସ୍ମା ରାଗାଦିୱସେନ ପକ୍ଖଲିତେ ଠାନେ ହେତୁଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅପରାଧୋୱ, ସୋ ଚ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଦୋସେ’’ତିଆଦି । ଭସ୍ସସଦ୍ଦୋ ଭସ୍ମପରିୟାୟୋ । ଭସୀୟତି ନିରତ୍ଥକଭାୱେନ ଖିପୀୟତୀତି ହି ଭସ୍ସଂ, ଛାରିକା । ‘‘ୱଧିତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ‘‘ଓକିରିତ୍ୱା’’ତି ।

୨୭୭. କମ୍ମକିଲେସେହି ଜନେତବ୍ବୋ, ତେହି ୱା ଜାୟତୀତି ଜନିତୋ, ସ୍ୱେୱ ଜନେତୋ, ମନୁସ୍ସୋୱ। ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି । ତଦେତଂ ପଜାୱଚନଂ ୱିୟ ଜାତିସଦ୍ଦୱସେନ ବହୁମ୍ହି ଏକୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଜାୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏତସ୍ମିଂ ଜନେତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିସରନ୍ତୀତି ଗୋତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଅହଂ ଗୋତମୋ, ଅହଂ କସ୍ସପୋ’’ତିଆଦିନା ସରଣଂ କରୋନ୍ତି ୱିଚିନନ୍ତି ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିଜ୍ଜାଚରଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୮. ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିଲୋକେ ଆହରିୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମଗରୁକା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଚ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ପଦଂ ସୁତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଏୱମୟଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣପରିଦୀପନୀ ଦେସନା ମହାଜନସ୍ସ ସାତ୍ଥିକା ଭୱିସ୍ସତୀତି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଲୋକନାଥୋ ଇମଂ ସିଲୋକଂ ସନଙ୍କୁମାରଭାସିତଂ ଆହରୀତି ଇମମତ୍ଥମ୍ପି ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଇମାୟ ପନ ଗାଥାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରଥା ହି ଭଗୱାପି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ ପରାୱସ୍ସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ୟୁଜ୍ଜତି ଭଗୱତୋ ପରାୱସ୍ସୟତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅହମ୍ପି ହି, ଅମ୍ବଟ୍ଠ, ଏୱଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦି । ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟେ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଲଦ୍ଧିୟା ପାକଟଂ । ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଜାତିୱାଦାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ।‘‘ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଘଟେତ୍ୱା, ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୭୭) ଆଚରିୟେନୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ନ ହି ପାଳିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟସିଦ୍ଧଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଦେୱ ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ଚିନ୍ତିତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ଘଟେତ୍ୱା ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ଦେସେତୀତି ।

ୱାଦୋତି ଲଦ୍ଧି, ୱଚୀଭେଦୋ ୱା । ତେନାହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ…ପେ॰…ଆଦିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଲଦ୍ଧିପି ହି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱଚନମେୱ । ଇଦନ୍ତି ଅଜ୍ଝେନଜ୍ଝାପନୟଜନୟାଜନାଦିକମ୍ମଂ, ନ ୱେସ୍ସସ୍ସ, ନ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ, ନ ତଦଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗୋତ୍ତୱାଦମାନୱାଦେସୁ । ତତ୍ଥାପି ହି ଗୋତ୍ତୱାଦୋତି ଗୋତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ୱାଦୋ, କସ୍ସପସ୍ସେୱିଦଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ କୋସିୟସ୍ସାତିଆଦିୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମାନୱାଦୋତି ମାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ୱାଦୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସେୱିଦଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ସୁଦ୍ଦସ୍ସାତିଆଦିୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିୱାଦେ ୱିନିବଦ୍ଧାତି ଜାତିସନ୍ନିସ୍ସିତୱାଦେ ପଟିବଦ୍ଧା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଗୋତ୍ତୱାଦୱିନିବଦ୍ଧାଦୀସୁ । ଗୋତ୍ତୱାଦୱିନିବଦ୍ଧାତି ହି ଗୋତ୍ତୱାଦେ ୱିନିବଦ୍ଧା । ମାନୱାଦୱିନିବଦ୍ଧାତି ମାନୱାଦେ ୱିନିବଦ୍ଧା, ୟେ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସେୱ ଅଜ୍ଝେନଜ୍ଝାପନୟଜନୟାଜନାଦୟୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତେ ମାନୱାଦୱିନିବଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି । ଆୱାହୱିୱାହୱିନିବଦ୍ଧାତି ଆୱାହୱିୱାହେସୁ ୱିନିବଦ୍ଧା । ୟେ ହି ୱିନିବଦ୍ଧତ୍ତୟୱସେନ ‘‘ଅରହସି ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ, ନ ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅରହସୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତନକା, ତେ ଆୱାହୱିୱାହୱିନିବଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱାହୱିୱାହୱିନିବଦ୍ଧଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଞ୍ହି ‘‘ଅରହସି ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ, ନ ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅରହସୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ଜାତିୱାଦାଦୀହି ତୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆୱୁତ୍ତିଆଦିନୟେନ ହି ଜାତିୱାଦାଦୟୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମତ୍ଥଦୀପକା । ତଥା ହି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ପନ ଆୱାହୱିୱାହୱିନିବଦ୍ଧା, ତେ ଏୱ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତୟୱସେନ ‘ଅରହସି ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ, ନ ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅରହସୀ’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତନକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୭୮) ।

ନନୁ ପୁବ୍ବେ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ପୁଟ୍ଠଂ, କସ୍ମା ତଂ ପୁନ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟସିଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଲଗ୍ଗିସ୍ସାମାତି ଓଲଗ୍ଗା ଅନ୍ତୋଗଧା ଭୱିସ୍ସାମ । ତତୋତି ତାୟ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ । ଅୱକ୍ଖିପୀତି ଅୱଚାସି । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଚରଣାନିୟେୱ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣାନୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣେସୁ ୱିଭଜିୟମାନେସୁ ସୋ ତତୋ ଦୂରତୋ ଅପନୀତୋ ନାମ ହୋତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ପନ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ଅନୁତ୍ତରୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଜାନନକିରିୟାୟୋଗେ କମ୍ମମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜନକିରିୟାୟୋଗେ କତ୍ତାୟେୱ ଉପପନ୍ନୋ । ପଧାନକିରିୟାପେକ୍ଖା ହି କାରକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ନୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା ଞାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ସମୁଦାଗମତୋତି ଆଦିସମୁଟ୍ଠାନତୋ ।

୨୭୯. କାମଂ ଚରଣପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚରଣୱସେନ ନିୟ୍ୟାତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଅସମପଥଗମନଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ସୀଲୱସେନେୱ ନିୟ୍ୟାତେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଚରଣପରିୟାପନ୍ନମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭, ୧୧, ୨୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଖୁଦ୍ଦକାଦିଭେଦଂ ତିୱିଧଂ ସୀଲଂ । ସୀଲୱସେନେୱାତି ସୀଲପରିୟାୟୱସେନେୱ । କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ସୀଲନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଜାତିସିଦ୍ଧଂ ଅହିଂସନାଦିୟମନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ସୀଲଂ । ତସ୍ମାତି ତଥା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ସୀଲମତ୍ତମ୍ପି ନିସ୍ସାୟ ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟସିଦ୍ଧେ ସୀଲମତ୍ତେ ‘ଚରଣ’ନ୍ତି ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୭୯) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ସାକାରୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନସୀଲମତ୍ତପଟିସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ମୟମ୍ପି ଚରଣସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ସୀଲୱସେନେୱ ନିୟ୍ୟାତେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥାପସଙ୍ଗାଭାୱତୋ ପନ ଉପରି ଚରଣୱସେନେୱ ନିୟ୍ୟାତେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନିଦ୍ଦେସେନେୱ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନମ୍ପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱାପତ୍ତିତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠପି ସମାପତ୍ତିୟୋ ‘ଚରଣ’ନ୍ତି ନିୟ୍ୟାତିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନିପି ହି ଅଙ୍ଗସମତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନେୱାତି । ନିୟ୍ୟାତିତାତି ଚ ଅସେସତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଗହିତା, ନିଦସ୍ସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣତୋ ପନାତି ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧେ ପରିୟୋଦାତେ ଅନଙ୍ଗଣେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ମୁଦୁଭୂତେ କମ୍ମନୀୟେ ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।

ଚତୁଅପାୟମୁଖକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୦.ଅସମ୍ପାପୁଣନ୍ତୋତି ଆରଭିତ୍ୱାପି ସମ୍ପଜ୍ଜିତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଅୱିସହମାନୋତି ଆରଭିତୁମେୱ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ‘‘ଖାରୀ’’ତି ତାପସପରିକ୍ଖାରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ସୋ ଚ ଅନେକଭେଦୋତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରଣୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅରଣୀତି ହେଟ୍ଠିମୁପରିମୱସେନ ଅଗ୍ଗିଧମନକଂ ଅରଣୀଦ୍ୱୟଂ । କମଣ୍ଡଲୂତି କୁଣ୍ଡିକା । ସୁଜାତି ହୋମଦବ୍ବି । ସୁଜାସଦ୍ଦୋ ହି ହୋମକମ୍ମନି ହବ୍ୟନ୍ନାଦୀନମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତଦବ୍ବିୟଂ ୱତ୍ତତି ୟଥା ତଂ କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତେ ‘‘ପଠମୋ ୱା ଦୁତିୟୋ ୱା ସୁଜଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୪୧) । ତଥା ହି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଜାତି ଦବ୍ବୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୦) । ହବ୍ୟନ୍ନାଦୀନଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଜାୟତୀତି ହି ସୁଜା । କେଚି ପନ ଇମମତ୍ଥମୱିଚାରେତ୍ୱା ତୁନ୍ନତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୂଚୀ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଆଚରିୟେନ ତଥା ଅୱଣ୍ଣିତତ୍ତା । ଚମତି ଅଦତୀତି ଚମରୋ, ମିଗୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ୱାଲେନ କତା ବୀଜନୀ ଚାମରା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତିଦଣ୍ଡତିଘଟିକାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁଚ୍ଛିତେନ ୱଙ୍କାକାରେନ ଜାୟତୀତି କାଜୋ ୟଥା ‘‘କାଲୱଣ’’ନ୍ତି; କଚତି ଭାରଂ ବନ୍ଧତି ଏତ୍ଥାତି ୱା କାଚୋ । ଦୁୱିଧମ୍ପି ହି ପଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଖାରିଭରିତନ୍ତି ଖାରୀହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଏକେନ ୱି-କାରେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ‘‘ଖାରିୱିୱିଧ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତାନଂ ୱାଦେ ସମୁଚ୍ଚୟସମାସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ନନୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସାସନିକୋପି ୟୋ କୋଚି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରିଚାରକୋୱ ହୋତି ଅପି ଖୀଣାସୱସାମଣେରୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ବାହିରକପବ୍ବଜିତେତି ଅନୁୟୋଗଂ ପତି ତତ୍ଥ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘କପ୍ପିୟ…ପେ॰… ୱତ୍ତକରଣୱସେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଅନେକସତସହସ୍ସସଂୱରୱିନୟସମାଦାନୱସେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱସାମଣେରୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିଚାରକୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ନୱକୋଟିସହସ୍ସାନି, ଅସୀତିସତକୋଟିୟୋ ।

ପଞ୍ଞାସସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସ ଚ ପୁନାପରେ ।

ଏତେ ସଂୱରୱିନୟା, ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତା ।

ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସିକ୍ଖା ୱିନୟସଂୱରେ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୫; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨.୩୭) ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ସଂୱରୱିନୟାନଂ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖନେନ ଉପରିଭୂତା ଅଗ୍ଗଭୂତା ସମ୍ପଦାତି ହି ଉପସମ୍ପଦା, ତାୟ ଚେସ ଉପସମ୍ପଦାୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ।

ଅୟଂ ପନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ତାପସୋ । ତାପସା ହି କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦିନୋ, ନ ସାସନସ୍ସ ପଟାଣୀଭୂତା, ୟତୋ ନେସଂ ପବ୍ବଜିତୁମାଗତାନଂ ୱିନାୱ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସେନ ଖନ୍ଧକେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ତପୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ତାପସା ତ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଲୋମସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ସ-ପଚ୍ଚୟମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାମଂ ଖୀଣାସୱୋପି ସାମଣେରୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରିଚାରକୋୱ ହୋତି, ସୋ ପନ ୱତ୍ତକରଣମତ୍ତେନେୱ ପରିଚାରକୋ, ନ ଲାମକଭାୱେନ । ତାପସୋ ତୁ ଗୁଣୱସେନ ଚେୱ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣୱସେନ ଚ ଲାମକଭାୱେନେୱ ପରିଚାରକୋ, ନ ୱତ୍ତକରଣମତ୍ତେନ, ଏୱମିମେସଂ ନାନାକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ତାପସସ୍ସେୱ ପରିଚାରକତା ୱୁତ୍ତାତି ।

‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦକୋ କାରଣଂ ଚୋଦେତି । ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଆଚରିୟୋ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିହରତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ପରିହରିତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସକ୍କୋନ୍ତନ୍ତି ଅସମତ୍ଥନେନ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଅଲଜ୍ଜିଂ । ଖୁରଧାରୂପମନ୍ତି ଖୁରଧାରାନଂ ମତ୍ଥକେନେୱ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗମନୂପମଂ । ବହୁଜନସମ୍ମତାତି ମହାଜନେନ ସେଟ୍ଠସମ୍ମତା । ଅଞ୍ଞେତି ଅପରେ ଭିକ୍ଖୂ । ଇଧାତି ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ । ଛନ୍ଦେନ ସହ ଚରନ୍ତୀତି ସଛନ୍ଦଚାରିନୋ, ୟଥାକାମଂ ପଟିପନ୍ନକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିୟା ସିକ୍ଖନ୍ତୋ । ତାପସାୱ ବହୁକା ହୋନ୍ତି, ନ ଭିକ୍ଖୂ ।

କୁଦାଲପିଟକାନଂ ନିବ୍ବଚନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ବହୁଜନକୁହାପନତ୍ଥନ୍ତି ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ୱିମ୍ହାପନତ୍ଥଂ। ଅଗ୍ଗିସାଲନ୍ତି ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତସାଲଂ । ନାନାଦାରୂହୀତି ପଲାସରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡାଦୀହି ନାନାୱିଧସମିଧାଦାରୂହି । ହୋମକରଣୱସେନାତି ୟଞ୍ଞକରଣୱସେନ ।

ଉଦକୱସେନେତ୍ଥ ପାନାଗାରଂ । ତେନାହ ‘‘ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ୟଂ ଭତ୍ତପୁଟଂ ୱା ୟାନି ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅମ୍ବିଲୟାଗୁ ନାମ ତକ୍କାଦିଅମ୍ବିଲସଂୟୁତ୍ତା ୟାଗୁ । ତଣ୍ହାଦୀହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଚୀୱରାଦି ଆମିସଂ ନାମ । ୱଡ୍ଢିୟାତି ଦିଗୁଣତିଗୁଣାଦିୱଡ୍ଢିୟା । କୁଟୁମ୍ବଂ ସଣ୍ଠପେତୀତି ଧନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ପନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିମୁଖ’’ନ୍ତି, ଇଦଂ ପନ ପାଳିୱଚନଂ ଅସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କୋହଞ୍ଞପଟିପତ୍ତିୟା ମୁଖମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ସୋ ହି ନାନାୱିଧେନ କୋହଞ୍ଞେନ ଲୋକଂ ୱିମ୍ହାପୟନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ହୀ’’ତିଆଦି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ତତ୍ଥ ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

‘‘ସବ୍ବାପି ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନନୟେନ ଦସ୍ସିତମେୱ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନନୟେନ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୱିଧା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖଲାଦୀସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପତିଟ୍ଠିତ୍ୱା ୱୀହିମୁଗ୍ଗମାସତିଲାଦୀନି ଭିକ୍ଖାଚରିୟନିୟାମେନ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଉଞ୍ଛନଂ ଉଞ୍ଛା, ସା ଏୱ ଚରିୟା ୱୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ଉଞ୍ଛାଚରିୟା । ଅଗ୍ଗିପକ୍କିକାୟ ଭତ୍ତଭିକ୍ଖାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗିପକ୍କିକା, ନ ଅଗ୍ଗିପକ୍କିକା ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକା, ତଣ୍ଡୁଲଭିକ୍ଖାୟ ଏୱ ଜୀୱିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଞ୍ଛାଚରିୟା ହି ଖଲାଦୀନି ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେହି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଖଲଗ୍ଗଂ ନାମ ଧଞ୍ଞଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକା ପନ ତାଦିସମପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲମେୱ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ନ ସୟଂ ପଚନ୍ତୀତି ଅସାମପାକା, ପକ୍କଭିକ୍ଖାୟ ଏୱ ଜୀୱିକା । ଅୟୋ ୱିୟ କଟ୍ଠିନୋ ମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣୋ ପାସାଣୋ ଅୟମୁଟ୍ଠି ନାମ, ତେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟମୁଟ୍ଠିକା । ଦନ୍ତେନ ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱକ୍କଲଂ ରୁକ୍ଖତ୍ତଚୋ ଦନ୍ତୱକ୍କଲଂ, ତେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦନ୍ତୱକ୍କଲିକା । ପୱତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖାଦିତୋ ପାତାପିତଂ ଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ସୀଲେନାତି ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜିନୋ । ପଣ୍ଡୁପଲାସସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକସେସନୟେନ ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ, ଜିଣ୍ଣତାୟ ପଣ୍ଡୁଭୂତଂ ପଲାସଞ୍ଚେୱ ଜିଣ୍ଣପକ୍କଭାୱେନ ତଂସଦିସଂ ପୁପ୍ଫଫଲାଦି ଚାତି । ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୟଂ ପତିତାନେୱ ପୁପ୍ଫଫଲପଣ୍ଡୁପଲାସାଦୀନି ଖାଦନ୍ତା ୟାପେନ୍ତୀ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮୦) ତେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡୁପଲାସିକା, ସୟଂପତିତପଣ୍ଣପୁପ୍ଫଫଲଭୋଜିନୋ । ଇଦାନି ତେ ଅଟ୍ଠୱିଧେପି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କେଣିୟଜଟିଲୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୦) ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ।

ତଣ୍ଡୁଲଭିକ୍ଖନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲମେୱ ଭିକ୍ଖଂ । ଭିକ୍ଖିତବ୍ବା ୟାଚିତବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୟନ୍ତି ୱା ଭିକ୍ଖାତି ହି ଭିକ୍ଖାସଦ୍ଦୋ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀସୁପି ନିରୁଳ୍ହୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

ଭିକ୍ଖାପରିୟେଟ୍ଠି ନାମ ଦୁକ୍ଖାତି ପରେସଂ ଗେହତୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାୟ ପରିୟେସନା ନାମ ଦୀନୱୁତ୍ତିଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖା ।

ୟେ ପନ ‘‘ପାସାଣସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ ନାମ ଦୁକ୍ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସା’’ତି ଦନ୍ତେହେୱ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ତେ ଦନ୍ତୱକ୍କଲିକା ନାମାତି ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ ।

ପଣ୍ଡୁପଲାସସଦ୍ଦୋ ପୁପ୍ଫଫଲୱିସୟୋପି ସଦିସତାକପ୍ପନେନାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁପ୍ଫଫଲପଣ୍ଡୁପଲାସାଦୀନୀ’’ତି ଇମିନା ।

ତେତି ପଣ୍ଡୁପଲାସିକା । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତଥା ଭେଦସମ୍ଭୱତୋ । ପାପୁଣନଟ୍ଠାନେତି ଗହେତୁଂ ସମ୍ପାପୁଣନଟ୍ଠାନେ । ଏକରୁକ୍ଖତୋତି ପଠମଂ ଉପଗତରୁକ୍ଖତୋ ।

କଥମେତ୍ତାୱତା ସବ୍ବାପି ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଚୋଦନା ନ ତାୱ ୱିସୋଧିତାତି ଆହ ‘‘ଇମା ପନା’’ତିଆଦି । ଚତୂହିୟେୱାତି ‘‘ଖାରିୱିଧମାଦାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାହି ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନିକା, କନ୍ଦମୂଲଫଲଭୋଜନିକା, ଅଗ୍ୟାଗାରିକା, ଆଗାରିକା ଚେତି ଚତୂହି ଏୱ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାହି । ଅଗାରଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଅଗାରଂ ନିୱାସଭାୱେନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମିନା ହି ‘‘ଚତୁଦ୍ୱାରଂ ଅଗାରଂ କରିତ୍ୱା ଅଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ଇଧ ୱୁତ୍ତାୟ ଚତୁତ୍ଥାୟ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ତେସମୱରୋଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱମିତରେସୁପି ପଟିଲୋମତୋ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଗ୍ଗିପରିଚରଣୱସେନ ଅଗ୍ୟାଗାରଂ ଭଜନ୍ତି। ଏୱଂ ପନ ତେସମୱରୋଧତଂ ୱଦନ୍ତୋ ତଦନୁରୂପଂ ଇମେସମ୍ପି ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁୱିଧତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୮୧. ଆଚରିୟେନ ପୋକ୍ଖରସାତିନା ସହ ପୱତ୍ତତୀତି ସାଚରିୟକୋ, ତସ୍ସ । ଅପାୟମୁଖମ୍ପୀତି ୱିନାସକାରଣମ୍ପି । ପଗେୱ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ସନ୍ଦିସ୍ସନେତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଗରହାୟଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପି ନୁ ତ୍ୱଂ ଇମାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ସନ୍ଦିସ୍ସସି ସାଚରିୟକୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାୟମଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ – ‘‘ନୋ ହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ସନ୍ଦିସ୍ସନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅସନ୍ଦିସ୍ସନାକାରମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କୋ ଚାହ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଚରିୟକୋ ଅହଂ କୋ ଚ କୀଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ସନ୍ଦିସ୍ସାମି, ଅନୁତ୍ତରା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା କା ଚ କୀଦିସା ହୁତ୍ୱା ସାଚରିୟକେ ମୟି ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ଆରକା ଅହଂ…ପେ॰… ସାଚରିୟକୋତି ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜନା ।

୨୮୨. ଅପାୟେ ୱିନାସନୁପାୟେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ । ତବ୍ଭାୱଂ ନ ପରିପୂରେତି ପରିପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅପରିପୂରମାନୋ, ତବ୍ଭାୱେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନା ଆପାୟିକେନ ହୋନ୍ତେନାପି ତବ୍ଭାୱଂ ଅପରିପୂରମାନେନ ପୋକ୍ଖରସାତିନା ଏସା ୱାଚା ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା କତ୍ୱତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆପାୟିକେନାପି ଅପରିପୂରମାନେନା’’ତି । ଅପିଚ ଅତ୍ତନା ଅପରିପୂରମାନେନ ଆପାୟିକେନାପି ସୟଂ ଅପରିପୂରମାନାପାୟିକେନ ହୁତ୍ୱାପି ପୋକ୍ଖରସାତିନା ଏସା ୱାଚା ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତିପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋତି । କେଚି ପନ ‘‘କରଣତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ କତ୍ତୁପଦେନ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା, ସମାନତ୍ଥାନଞ୍ଚ ପଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କରଣଭାୱାନୁପପତ୍ତିତୋ, ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନ ।

ପୁବ୍ବକଇସିଭାୱାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୨୮୩. ଦୀୟତେତି ଦତ୍ତି, ସା ଏୱ ଦତ୍ତିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିନ୍ନକ’’ନ୍ତି । ଅଦାତୁକାମମ୍ପି ଦାତୁକାମଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖା ପରମାୱଟ୍ଟେତି ସମ୍ମୂଳ୍ହଂ କରୋତି ଏତାୟାତି ସମ୍ମୁଖାୱଟ୍ଟନୀ । ତେନାହ ‘‘ନ ଦେମୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ପୁନ ତସ୍ସାତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । କାରଣାନୁରୂପଂ ରାଜୂନଂ ପୁଣ୍ଣପତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କସ୍ମା ମେଦିନ୍ନୋ’’ତି । ସଙ୍ଖପଲିତକୁଟ୍ଠନ୍ତି ଧୋତସଙ୍ଖମିୱ ସେତକୁଟ୍ଠଂ । ସେତପୋକ୍ଖରରଜତତୋ ଗୁଣସମାନକାୟତ୍ତା ଏୱମାହ । ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ପରମନୁବନ୍ଧତି ।

ୟଦି ଦୁୱିଧେନପି କାରଣେନ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାଭାୱଂ ନ ଦେତି, ଅଥ କସ୍ମା ତଦୁପସଙ୍କମନଂ ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଖେତ୍ତୱିଜ୍ଜାୟାତି ନୀତିସତ୍ଥେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୩) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠାପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖେତ୍ତୱିଜ୍ଜାତି ଅବ୍ଭେୟ୍ୟମାସୁରକ୍ଖରାଜସତ୍ଥାଦିନୀତିସତ୍ଥ’’ନ୍ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧) ଦୁସ୍ସମେତ୍ଥ ତିରୋକରଣିୟଂ । ତେନାହ ‘‘ସାଣିପାକାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା’’ତି । ଅନ୍ତସଦ୍ଦେନ ପନ ତବ୍ଭାୱେନ ପଦେ ୱଡ୍ଢିୟମାନେ ଦୁସ୍ସନ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ୱନନ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ପୟାତନ୍ତି ସଦ୍ଧଂ, ସସ୍ସତିକଂ ୱା । ତେନାହ ଅଭିହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମତକଭତ୍ତସଙ୍ଖେପେନ ୱା ନିଚ୍ଚଭତ୍ତସଙ୍ଖେପେନ ୱା ଅଭିହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୱଚନଂ । ନିଟ୍ଠନ୍ତି ନିଚ୍ଛୟଂ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ଅମନାପଂ ମମ୍ମୱଚନଂ ଅୱୋଚାତି ଚୋଦନଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୋଧେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରହସ୍ସମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମ୍ପି ମମ୍ମୱଚନଂ ପକାସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୮୪. ରାଜାସନଂ ନାମ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧପଦେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହତ୍ଥିଗୀୱାୟ ୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରଥୂପତ୍ଥରେତି ରଥସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ଥରିତପଦେସେ । ତେନାହ ‘‘ରଥମ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଉଗ୍ଗତୁଗ୍ଗତେହୀତି ଉଗ୍ଗତାନମତିସୟେନ ଉଗ୍ଗତେହି । ନ ହି ୱିଚ୍ଛାସମାସୋ ଲୋକିକେହି ଅଭିମତୋତି । ରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜଞ୍ଞୋ, ବହୁକତ୍ତଂ ପତି, ଏକସେସନୟେନ ୱା ‘‘ରାଜଞ୍ଞେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାକଟମନ୍ତନନ୍ତି ପକାସଭୂତଂ ମନ୍ତନଂ । ତଦେୱିଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ରହସ୍ସମନ୍ତନଂ ସୁଦ୍ଦାଦୀହିପି ସୁୟ୍ୟମାନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ସୁଦ୍ଦଦାସୋ ୱା’’ତିଆଦି । ତାଦିସେହିୟେୱାତି ରଞ୍ଞୋ ଆକାରସଦିସେହେୱ । ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନସମତ୍ଥଂ ୱଚନଂ ରଞ୍ଞା ଭଣିତଂ ୟଥା, ତଥା ସୋପି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନସମତ୍ଥମେୱ ଭଣିତଂ ୱଚନଂ ଅପିନୁ ଭଣତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୨୮୫.‘‘ପୱତ୍ତାରୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପାୱଚନଭାୱେନ ୱତ୍ତାରୋତି ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ତଥାଭୂତା ମନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତକା ନାମ, ତସ୍ମା ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୱତ୍ତୟିତାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଦସଦ୍ଦେନ, ହି ତୁପଚ୍ଚୟେନ ଚ ‘‘ୱତ୍ତାରୋ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧି, ତଥା ୱତୁସଦ୍ଦେନ ‘‘ପୱତ୍ତୟିତାରୋ’’ତି । ଇଦଂ ଆଚରିୟସ୍ସ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୫) ଚ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ମତଂ । ୱତୁସଦ୍ଦେନେୱ ‘‘ପୱତ୍ତାରୋ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୀତିପି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତା ‘‘ମନ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଦ୍ଦେ ବହି କତ୍ୱା ରହୋ ଭାସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ମନ୍ତା ଏୱ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥପଟିପତ୍ତିହେତୁତାୟ ପଦ’’ନ୍ତି ହି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଂ ହୋତି, ଅନୁପନୀତାସାଧାରଣତାୟ ରହସ୍ସଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବାୟ ମନ୍ତନକିରିୟାୟ ପଦମଧିଗମୁପାୟନ୍ତିପି ମନ୍ତପଦନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ । ଗୀତନ୍ତି ଗାୟନୱସେନ ସଜ୍ଝାୟିତଂ, ଗାୟନମ୍ପିଧ ଉଦତ୍ତାନୁଦତ୍ତାଦିସରସମ୍ପାଦନୱସେନେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରସମ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି । ପାୱଚନଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତମଞ୍ଞେସଂ ୱାଦାପନୱସେନ ୱାଚିତଂ । ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସଞ୍ଞୂଳ୍ହାୱସେନ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହଂ । ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚେକଂ ମନ୍ତବ୍ରହ୍ମାଦିୱସେନ, ଅଜ୍ଝାୟାନୁୱାକାଦିୱସେନ ଚ ରାସିକତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାଚିତଂ ଅନୁୱାଚେନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ କମ୍ମଭୂତାନଂ ତେହି ୱାଚାପିତଂ ମନ୍ତପଦଂ ଏତରହି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞେସଂ ଅନୁୱାଚାପେନ୍ତି ।

ତେସନ୍ତି ମନ୍ତକତ୍ତୂନଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଦିସଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀନି ଚେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଦିସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ଅତୀତକପ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମନ୍ତଜ୍ଝେନୱିଧିଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ରୂପମେୱ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ତମିଧ ଅଟ୍ଠାନଗତଂ ହୋତି । ପାୱଚନେନ ସହ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟଂ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱଚନଂ, ତେନ ସହ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ନ ହି ତେସଂ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ହୋତି । ଗନ୍ଥିଂସୂତି ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜବନ୍ଧୱସେନ ସକ୍କତଭାସାୟ ବନ୍ଧିଂସୁ । ଅପରା ପରେତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଅପରା ଅଞ୍ଞେପି ପରେ ପଚ୍ଛିମା ଓକ୍କାକରାଜକାଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଗନ୍ଥିତମନ୍ତପଦେସ୍ୱେୱ ପାଣାତିପାତାଦିକିଲେସସନ୍ନିସ୍ସିତପଦାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନଂ କତ୍ୱା । ୱିରୁଦ୍ଧେ ଅକଂସୂତି ସୁତ୍ତନିପାତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତ) ଆଗତନୟେନ ସଂକିଲେସିକତ୍ଥଦୀପନତୋ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେ ଅକଂସୁ । ଇସୀତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ‘‘ଇସି ୱା ଇସିତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ୱା’’ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଟିଞ୍ଞାଗହଣୱସେନ ଦେସନାସୋତପତିତଂ ନ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇଧ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଇଧାତି ‘‘ତ୍ୟାହଂ ମନ୍ତେ ଅଧୀୟାମି, ‘ସାଚରିୟକୋ’ତି ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥା ହେଟ୍ଠା ପଟିଞ୍ଞା ଗହିତା, ତଥା ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ଅମ୍ବଟ୍ଠ, ତାୱତା ତ୍ୱଂ ଭୱିସ୍ସସି ଇସି ୱା ଇସିତ୍ଥାୟ ୱା ପଟିପନ୍ନୋ ସାଚରିୟକୋତି, ନୋ ହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱଂ ଇଧ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।

୨୮୬.ନିରାମଗନ୍ଧାତି କିଲେସାସୁଚିୱସେନ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧରହିତା । ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧାତି ଇତ୍ଥୀନଂ ଗନ୍ଧମତ୍ତସ୍ସପି ଅୱିସହନେନ ଇତ୍ଥିଗନ୍ଧରହିତା । ରଜୋଜଲ୍ଲଧରାତି ପକତିରଜସେଦାଦିଜଲ୍ଲଧରା । ପାକାରପୁରିସଗୁତ୍ତୀତି ପାକାରାୱରଣଂ, ପୁରିସାୱରଣଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନିରାମଗନ୍ଧା’’ତି ଏତେନ ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧା, ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ତି ଚ ଏତେନ ଏକୱିହାରିତଂ, ‘‘ରଜୋଜଲ୍ଲଧରା’’ତି ଏତେନ ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନାଭାୱଂ, ‘‘ଅରଞ୍ଞାୟତନେ ପବ୍ବତପାଦେସୁ ୱସିଂସୂ’’ତି ଏତେନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତୱାସଂ, ‘‘ୱନମୂଲଫଲାହାରା ୱସିଂସୂ’’ତି ଏତେନ ସାଲିମଂସୋଦନାଦିପଣୀତାହାର ପଟିକ୍ଖେପଂ, ‘‘ୟଦା’’ତିଆଦିନା ୟାନୱାହନପଟିକ୍ଖେପଂ, ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୂ’’ତିଆଦିନା ରକ୍ଖାୱରଣପଟିକ୍ଖେପଂ । ଏୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାପକ୍ଖିକଂ ସାଚରିୟକସ୍ସ ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ୱୁତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାପକ୍ଖିକାପି ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱୁତ୍ତି ଅରିୟୱିନୟେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟେୱ । କଥଞ୍ହି ନାମ ତେ ଭୱିସ୍ସତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟୁତ୍ତତାତି । ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିପି ୱିଭାୱେତି । ଇଦଞ୍ହି ୱକ୍ଖମାନାୟ ପାଳିୟା ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନନ୍ତି ।

ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟିକା ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟଂ । ଦୁସ୍ସକଲାପୋ ଦୁସ୍ସୱେଣୀ । ୱେଠକେହୀତି ୱେଠକପଟ୍ଟକେହି, ଦୁସ୍ସେହି ସଂୱେଠେତ୍ୱା କତନମିତଫାସୁକାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କପ୍ପେତୁନ୍ତି କତ୍ତରିକାୟ ଛିନ୍ଦିତୁଂ । କପ୍ପିତୱାଲେହୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ମସ୍ସୁ କପ୍ପାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୫) ୱିୟ ହି କପୁସଦ୍ଦୋ ଛେଦନେ ୱତ୍ତତି । ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୂତି ଗୀୱାସୀସୱାଲଧୀସୁ । ୱାଲାତି ତେସୁ ଠାନେସୁ ଜାୟମାନା ଲୋମା । ସହଚରଣୱସେନ, ଠାନୀନାମେନ ୱା ‘‘କୁତ୍ତୱାଲା’’ତି ୱୁତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ୱାଳୟୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ପାଠଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱାଳରୂପୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ପାଳିୟାନପେକ୍ଖନମେୱ ତେସଂ ଦୋସୋ । ‘‘କୁତ୍ତୱାଲେହି ୱଳୱାରଥେହୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମନ୍ତାନଗରନ୍ତି ନଗରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ । ପାକାରସ୍ସ ଅଧୋଭାଗେ କତସୁଧାକମ୍ମଂ ଠାନଂ ନଗରସ୍ସ ସମୀପେ କତ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପକାରକରଣତୋ ଚ ‘‘ଉପକାରିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନଗରସ୍ସ ଉପକାରିକା ଏତାସନ୍ତି ନଗରୂପକାରିକାୟୋ, ରାଜଧାନୀଅପେକ୍ଖାୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ମତୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ ଅନେକଂସିକଜାନନା । ଉପରି ଦେସନାୟ ଅୱଡ୍ଢକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ପାଳିୟଂ ସୋ ମଂ ପଞ୍ହେନାତି ସୋ ଜନୋ ମଂ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ସୋଧେୟ୍ୟ । ଅହଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ସୋଧେସ୍ସାମୀତି ଅହମ୍ପିମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱସେନ ସୋଧେସ୍ସାମୀତି ୟଥାରହମଧିକାରୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦ୍ୱେଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନୱଣ୍ଣନା

୨୮୭.‘‘ନିସିନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ୱିସେସନଂ ୱା । ସଙ୍କୁଚିତେ ଇରିୟାପଥେ ଅନୱସେସତୋ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଦୁବ୍ବିଭାୱନତୋ ‘‘ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ସୁୱିଭାୱନତୋ ପନ ‘‘ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ପରିୟେସନସୁଖତ୍ଥମେୱ ତଦାଚିଣ୍ଣତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାତି ଦୁୱିଧେନପି କାରଣେନ ।

ଗୱେସୀତି ଞାଣେନ ପରିୟେସନମକାସି । ଗଣୟନ୍ତୋତି ଞାଣେନେୱ ସଙ୍କଲୟନ୍ତୋ । ସମାନୟୀତି ସମ୍ମା ଆନୟି ସମାହରି । ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଆକଙ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅହୋ ୱତା’’ତିଆଦି । ଅନୁପସଗ୍ଗମ୍ପି ହି ପଦଂ କତ୍ଥଚି ସଉପସଗ୍ଗମିୱ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକଂ ୟଥା ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି । ତତୋ ତତୋ ସରୀରପ୍ପଦେସତୋ । କିଚ୍ଛତୀତି କିଲମତି । ତେନାହ ‘‘ନ ସକ୍କୋତି ଦଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତି । ତାୟାତି ‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ । ତତୋତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମନତୋ । ଏୱଂ ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଆସିସନତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂସୟତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଙ୍ଖାୟ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କଙ୍ଖାୟାତି ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତାୟ କଙ୍ଖାୟ । ଅସତ୍ୱପଧାନଞ୍ହି ଆଖ୍ୟାତିକଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅୱତ୍ଥାପଭେଦଗତା ୱିମତି ଏୱ ‘‘ତୀହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତିପ୍ପକାରେହି ସଂସୟଧମ୍ମେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲୁସିୟଭାୱୋତି ଅପ୍ପସନ୍ନତାୟ ହେତୁଭୂତୋ ଆୱିଲଭାୱୋ ।

ୱତ୍ଥିକୋସେନାତି ନାଭିୟା ଅଧୋଭାଗସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥିମ୍ହି ଜାତେନ ଲିଙ୍ଗପସିବ୍ବକେନ । ‘‘ଅଣ୍ଡକୋସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨, ୧୮୯; ୨.୨୭; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୧; ପାରା॰ ୧୧) ୱିୟ ହି କୋସସଦ୍ଦୋ ପରିୱେଠକପସିବ୍ବକେ ୱତ୍ତତି । ୱତ୍ଥେନ ଗୁହିତବ୍ବତ୍ତା ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ । ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ କୋସୋହିତଂ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧକଞ୍ଚନମଣ୍ଡଲସନ୍ନିଭଂ, ଅତ୍ତନୋ ସଣ୍ଠାନସନ୍ନିୱେସସୁନ୍ଦରତାୟ ଆଜାନେୟ୍ୟଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ୱରଙ୍ଗପରମଚାରୁଭାୱଂ, ୱିକସମାନତପନିୟାରୱିନ୍ଦସମୁଜ୍ଜଲକେସରାୱତ୍ତୱିଲାସଂ, ସଞ୍ଝାପଭାନୁରଞ୍ଜିତଜଲୱନନ୍ତରାଭିଲକ୍ଖିତସମ୍ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସୋଭଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସିରିୟା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିରାଜତି, ୟଂ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରମଲେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ, ଚିରକାଲପରିଚିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଧିକାରତାୟ, ସଣ୍ଠିତସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କୋପୀନମ୍ପି ସମାନଂ ଅକୋପୀନମେୱ ଜାତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ୱରୱାରଣସ୍ସେୱାତି ୱରଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ଇୱ । ପହୂତଭାୱନ୍ତି ପୁଥୁଲଭାୱଂ । ଏତ୍ଥେୱ ହି ତସ୍ସ ସଂସୟୋ । ତନୁମୁଦୁସୁକୁମାରାଦୀସୁ ପନସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନାହୋସି ।

୨୮୮. ‘‘ତଥାରୂପ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସମାସପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂରୂପ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ୟଥା ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ କୋସୋହିତଂ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହମଦ୍ଦସ୍ସ, ତଥା ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମଭିସଙ୍ଖରଣେ । ଇମିନା ହି ‘‘ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୀ’’ତିଆଦିପାଳିପରାମସନଂ, ଅତୋ ଚେତ୍ଥ ସହ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରନୟେନ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଦସ୍ସନକାରଣଂ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହାପାଠେନ (ମି॰ ପ॰ ୩.୩) ୱିଭାୱିତଂ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଦସ୍ସନେ’’ତି ପରାମସନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ । ନ ହି ତଂ ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଏୱଂ ପରାମସିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରନୟୋ ଚ ଅୱିଭାୱିତୋ ହୋତି । କିମେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତେନ ଛଳଭିଞ୍ଞେନ ୱାଦୀୱରେନ ଭଦନ୍ତନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ହିରୀ କରୀୟତେ ଏତ୍ଥାତି ହିରିକରଣଂ, ତଦେୱ ଓକାସୋ ତଥା, ହିରିୟିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଉତ୍ତରସ୍ସାତି ସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଗତସ୍ସ ଉତ୍ତରମାଣୱସ୍ସ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୪) । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚେତେସଂ ୱତ୍ଥୁ ସୁତ୍ତନିପାତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଛାୟନ୍ତି ପଟିବିମ୍ବଂ । କଥଂ ଦସ୍ସେସି, କୀଦିସଂ ୱାତି ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦି । ଛାୟାରୂପକମତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ପଟିବିମ୍ବରୂପକମେୱ, ନ ପକତିୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ, ତଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧସନ୍ତାନତୋ ୱିନିମୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପକମତ୍ତଂ ଭଗୱତା ସଦିସୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାୱୟୱଂ ଇଦ୍ଧିମୟଂ ବିମ୍ବକମେୱ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅପ୍ପକତ୍ଥେନ କ-କାରେନ ୱିସେସିତୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଛାୟାରୂପକମତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୮) ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ତଦେତଂ ଭଦନ୍ତନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତେନ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖତଛାୟାରୂପକମତ୍ତଦସ୍ସନୱଚନେନ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ ୟଥା ତଂ ‘‘ଖୀରେନ ଖୀରଂ, ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକ’’ନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥାୱଚନେନେୱ ହି ସେସବୁଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ତଙ୍ଖଣେ ଅଦସ୍ସିତଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି । ନିୱାସନନିୱତ୍ଥତାଦିୱଚନେନ ପନେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସନ୍ତାନତୋ ୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସପି ଛାୟାରୂପକସ୍ସ ନିୱାସନାଦିଅବହିଗତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଚ ଚୋଦେତବ୍ବଂ ‘‘କଥଂ ନିୱାସନାଦିଅନ୍ତରଗତଂ ଛାୟାରୂପକଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି, କଥଞ୍ଚ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋତି । ଛାୟଂ ଦିଟ୍ଠେତି ଛାୟାୟ ଦିଟ୍ଠାୟ । ଏତନ୍ତି ଛାୟାରୂପକଂ । ବୁଜ୍ଝନକେ ସତି ଜୀୱିତନିମିତ୍ତମ୍ପି ହଦୟମଂସଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିନ୍ନେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । କଲ୍ଲୋସୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ତ୍ୱଂ କୁସଲୋ ଛେକୋ ଅସି, ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାମଗ୍ଗୋ ଉପପନ୍ନୋ ୟୁତ୍ତୋ ଅସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୁସଲୋ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ଅୟୁତ୍ତମେତଂ । ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱସାନେ ‘‘କଲ୍ଲୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ଦିଟ୍ଠୋତି ।

ନିନ୍ନାମେତ୍ୱାତି ମୁଖତୋ ନୀହରଣୱସେନ କଣ୍ଣସୋତାଦିଅଭିମୁଖଂ ପଣାମେତ୍ୱା, ଅଧିପ୍ପାୟମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୀହରିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥିନସୂଚିଂ ୱିୟାତି ଘନସୁଖୁମଭାୱାପାଦନେନ କକ୍ଖଳସୂଚିମିୱ କତ୍ୱା । ତଥାକରଣେନାତି କଥିନସୂଚିଂ ୱିୟ କରଣେନ । ଏତ୍ଥାତି ପହୂତଜିୱ୍ହାୟ । ମୁଦୁଭାୱୋ, ଦୀଘଭାୱୋ, ତନୁଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ ଅମୁଦୁନୋ ଘନସୁଖୁମଭାୱାପାଦନତ୍ଥମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ମୁଦୁମେୱ ଘନସୁଖୁମଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତଥାକରଣେନ ମୁଦୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଧୂମେନ । ୟସ୍ମା ଚ ମୁଦୁୟେୱ ଘନସୁଖୁମଭାୱାପଜ୍ଜନେନ ଦୀଘଗାମି, ତସ୍ମା କଣ୍ଣସୋତାନୁମସନେନ ଦୀଘଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମୁଦୁ ଏୱ ଘନସୁଖୁମଭାୱାପଜ୍ଜନେନ ତନୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ନାସିକାସୋତାନୁମସନେନ ତନୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ଅପୁଥୁଲସ୍ସ ତଥାପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ନଲାଟଚ୍ଛାଦନେନ ପୁଥୁଲଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

୨୮୯. ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୨୯୦. ମୂଲୱଚନଂ କଥା । ପଟିୱଚନଂ ସଲ୍ଲାପୋ ।

୨୯୧. ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୪୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୦୨) ୱିୟ କ-ସଦ୍ଦୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତମେୱ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି । ତମେୱାତି ପଣ୍ଡିତଭାୱମେୱ, ଅମ୍ବଟ୍ଠମେୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅମ୍ବଟ୍ଠଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ମାଣୱଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି । କାମଞ୍ଚ ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ପନ ଅନିୟମଂ କତ୍ୱା ଗରହନ୍ତୋ ପୁଥୁୱଚନେନ ୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଦେୱ ଖୋ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅନିୟମୱଚନସ୍ସ ‘‘ଏୱରୂପେନା’’ତି ଇଦଂ ନିୟମୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିନା । ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମୱଚନତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏଦିସେ ଅତ୍ଥଚରକେ’’ତି । ନ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସୁଗତିୟଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥଚରକେନା’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଅନତ୍ଥଚରକତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଉପନେୟ୍ୟ ଉପନେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ତ୍ୱାଦ୍ୟନ୍ତଂ ୱିଚ୍ଛାୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ଉପନେତ୍ୱାତି ତଂ ତଂ ଦୋସଂ ଉପନୀୟ ଉପନୀୟ । ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଦାସାଦିଭାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି । ପାତେସୀତି ପୱଟ୍ଟନୱସେନ ପାତେସି । ୟଞ୍ଚ ଅଗମାସି, ତମ୍ପି ଅସ୍ସ ତଥାଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।

ପୋକ୍ଖରସାତିବୁଦ୍ଧୂପସଙ୍କମନୱଣ୍ଣନା

୨୯୨-୩-୬. କିତ୍ତକୋ ପନ ସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମୋଦନୀୟକଥାୟପି କାଲୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଆଗମା ନୂତି ଆଗତୋ ନୁ । ଖୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଏତ୍ଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିୱାସେତୂତି ସାଦିୟତୁ, ତଂ ପନ ସାଦିୟନଂ ଇଧ ମନସାୱ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ, ନ କାୟୱାଚାହୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂ’’ତି । ଅଜ୍ଜ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଜ୍ଜତନଂ, ପୁଞ୍ଞଂ, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଞ୍ଚ, ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାରନ୍ତି ଉପକାରଂ, ସକ୍କାରଂ ୱା । ଅଚୋପେତ୍ୱାତି ଅଚାଲେତ୍ୱା ।

୨୯୭.‘‘ସହତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ କରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ସହତ୍ଥେନା’’ତି । ସୁହିତନ୍ତି ଧାତଂ, ଜିଘଚ୍ଛାଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ୱା ସୁଖିତଂ । ୟାୱଦତ୍ଥନ୍ତି ୟାୱ ଅତ୍ଥୋ, ତାୱ ଭୋଜନେନ ତଦା କତଂ । ପଟିକ୍ଖେପପୱାରଣାୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ନିମନ୍ତନପୱାରଣାତି ଆହ ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟା’’ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମୁଖୱିକାରେନ, ୱଚୀଭେଦେନ ଚ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏକକ୍ଖଣେପି ଚ ତଥାପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ଓନୀତା ପତ୍ତତୋ ପାଣି ଏତସ୍ସାତି ଓନୀତପତ୍ତପାଣୀତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣୱିସୟୋ ତିପଦୋ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ । ମୁଦ୍ଧଜଣ-କାରେନ, ପନ ସଞ୍ଞୋଗତ-କାରେନ ଚ ଓଣିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱିନାଭୂତେତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଓଣିତ୍ତପତ୍ତପାଣିନ୍ତିପି ପାଠୋ’’ତିଆଦିନା । ସୁଚିକରଣତ୍ଥେ ୱା ଓଣିତ୍ତସଦ୍ଦୋ । ଓଣିତ୍ତଂ ଆମିସାପନୟନେନ ସୁଚିକତଂ ପତ୍ତଂ ପାଣି ଚ ଅସ୍ସାତି ହି ଓଣିତ୍ତପତ୍ତପାଣି । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥେ ଚ ପତ୍ତଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଓଣିତ୍ତଂ ନାନାଭୂତଂ ୱିନାଭୂତଂ, ଆମିସାପନୟନେନ ୱା ସୁଚିକତଂ ପତ୍ତଂ ପାଣିତୋ ଅସ୍ସାତି ଓଣିତ୍ତପତ୍ତପାଣୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୨୩) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମୱଚନଂ ‘‘ହତ୍ଥେ ଚ ପତ୍ତଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଅସଂସନ୍ଦନତୋ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ଏୱଂଭୂତନ୍ତି ‘‘ଭୁତ୍ତାୱିଂ ଓନୀତପତ୍ତପାଣି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଭୂତଂ ।

୨୯୮.ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବଂ କଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିକଥ’’ନ୍ତି । କା ପନ ସାତି ଆହ ‘‘ଦାନାନନ୍ତରଂ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି, ତେନାୟମତ୍ଥୋ ବୋଧିତୋ ହୋତି – ଦାନକଥା ତାୱ ପଚୁରଜନେସୁପି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା, ସୁକରତ୍ତା, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋ କଥେତବ୍ବା । ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୂସୁ ୱିନିସ୍ସଟଭାୱତୋ ସୁଖେନେୱ ସୀଲାନି ସମାଦିୟତି, ତତ୍ଥ ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ସୀଲେନ ଦାୟକପଟିଗ୍ଗାହକସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥା କଥେତବ୍ବା । ତଞ୍ଚେ ଦାନସୀଲଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ଅୟଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୀଲକଥାନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥା । ତାୟ ହି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ‘‘ଇମେହି ଦାନସୀଲମୟେହି, ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନେହି ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ଏତା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବା’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ସଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଥା ପନ ତେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗକଥାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗକଥା । ମଗ୍ଗଞ୍ଚ କଥେନ୍ତେନ ତଦଧିଗମୁପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ, ଓକାରୋ, ସଂକିଲେସୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋ । ସଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାପି ହି ସବ୍ବେ କାମା ନାମ ବହ୍ୱାଦୀନୱା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ପଗେୱ ଇତରେତି ଆଦୀନୱୋ, ସବ୍ବେପି କାମା ହୀନା ଗମ୍ମା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଅନରିୟା ଅନତ୍ଥସଂହିତାତି ଲାମକଭାୱୋ ଓକାରୋ, ସବ୍ବେପି ଭୱା କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ସଂକିଲେସୋ, ସବ୍ବସଂକିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ବୋଧିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗୋତି ହି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦ୍ୟତ୍ଥେନ କାମାଦୀନୱାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋତି ଅୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା । ତେନାହ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦାନକଥଂ ସୀଲକଥଂ ସଗ୍ଗକଥଂ କାମାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଓକାରଂ ସଂକିଲେସଂ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ପକାସେତୀ’’ତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୩.୨୬) ଗହେତବ୍ବୋ ।

କସି-ସଦ୍ଦୋ ଞାଣେନ ଗହଣେତି ଆହ ‘‘ଗହିତା’’ତିଆଦି । ସାମଂସଦ୍ଦେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅସାଧାରଣା ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିଗମେ ପରୂପଦେସୱିଗତତ୍ତା, ଏକେନେୱ ଲୋକେ ପଠମଂ ଅନୁତ୍ତରାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞେସମସାଧାରଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୩ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ମଗ୍ଗା, ନ ଚ ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୧୬) ୱିୟ ଆସୱକ୍ଖୟୋ । ‘‘ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ, ନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କିଚ୍ଚୱସେନାତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧକିଚ୍ଚୱସେନ ।

ପୋକ୍ଖରସାତିଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୯. ପାଳିୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚକ୍ଖାଦିଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ଚ ଞାଣପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞାପି କାୟଗମନାଦିପତ୍ତି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନେସା ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଏକଦେସତୋପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଧମ୍ମତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନସ୍ସ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧମେୱ ଦୀପେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିଚତୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି । ‘‘କଥଂ ପନ ଏକମେୱ ଞାଣଂ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ସାଧେନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ନ ହି ତାଦିସଂ ଲୋକେ ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ଆଗମୋ ୱା ତାଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ପଦୀପୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ୱଟ୍ଟିଂ ଦହତି, ସ୍ନେହଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଆଲୋକଞ୍ଚାପି ଦସ୍ସେତି, ଏୱମେତଂ ଞାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟପେତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୪) ସୁତ୍ତପଦମ୍ପେତ୍ଥ ଉଦାହରିତବ୍ବନ୍ତି ।

ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସପ୍ପଟିଭୟକନ୍ତାରସଦିସା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଅନେନ ୱିତିଣ୍ଣା । ୱିଗତା କଥଂକଥାତି ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକା କଥଂକଥା ଅସ୍ସ ୱିଗତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା । ୱିସାରଦଭାୱଂ ପତ୍ତୋତି ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱିସାରଦଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋ । ସାୟଂ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତା କତ୍ଥାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ସତ୍ଥୁସାସନେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତ୍ଥ ? ସତ୍ଥୁସାସନେ’’ତି ଆହ । ଅତ୍ତନାୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅଧିଗତତ୍ତା ଚ ନ ଅସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ପରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟମାହ ‘‘ନ ପରସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ନ ୱତ୍ତତୀତି ନ ପୱତ୍ତତି, ନ ପଟିପଜ୍ଜତି ୱା, ନ ପରଂ ପଚ୍ଚେତି ପତ୍ତିୟାୟତୀତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପରତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଚ ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱସୋରଚ୍ଚସଦ୍ଧାସତିଧିତିବୁଦ୍ଧିଖନ୍ତିୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମସମଙ୍ଗିନା ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ଅସଙ୍ଗାସଂହୀରୱିସାରଦଞାଣଚାରିନା ଅନେକପ୍ପଭେଦସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହିନା ମହାଗଣିନା ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଞାଣାଭିୱଂସଧମ୍ମସେନାପତିନାମତ୍ଥେରେନ ମହାଧମ୍ମରାଜାଧିରାଜଗରୁନା କତାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦୦. ଏୱଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ଅଙ୍ଗେସୂତି ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୁନ୍ଦରଭାୱେନ ସାତିସୟାନି ଅଙ୍ଗାନି ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଅଙ୍ଗା । ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତିସୟୱିସିଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥିତାଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିତୋ, ପଧାନତୋ ରାଜକୁମାରା, ରୁଳ୍ହିୱସେନ ପନ ଜନପଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଙ୍ଗା ନାମା’’ତିଆଦି । ଇଧାପି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ଏୱ । ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି ତସ୍ସା ଚାରିକାୟ କାରଣୱଚନଂ । ଆଗମନେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପନୱସେନ ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ଦସ୍ସନ୍ତି, ନାନୁଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନୀଲାସୋକକଣିକାରକୋୱିଳାରକୁନ୍ଦରାଜରୁକ୍ଖାଦିସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ତଂ ଚମ୍ପକୱନଂ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମପଟିମଣ୍ଡିତଂ, ନ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖାନଞ୍ଞେୱ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମତାୟାତି ୱଦନ୍ତି, ତଥାରୂପାୟ ପନ ଧାତୁୟା ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖାୱ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣମ୍ପି କୁସୁମଂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି । ଇଦାନିପି ହି କତ୍ଥଚି ଦେସେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ ୟଥାରୁତମ୍ପି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । କୁସୁମଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧେତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମିସ୍ସକାନଂ, ସୁଦ୍ଧଚମ୍ପକାନଂ ୱା କୁସୁମାନଂ ଗନ୍ଧେହି ସୁଗନ୍ଧେ । ଏୱଂ ପନ ୱଦନ୍ତୋ ନ ମାପନକାଲେୟେୱ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖା ଉସ୍ସନ୍ନା, ଅଥ ଖୋ ଅପରଭାଗେପୀତି ଦସ୍ସେତି । ମାପନକାଲେ ହି ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖାନମୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ତଂ ନଗରଂ ‘‘ଚମ୍ପା’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ଇସ୍ସରତ୍ତାତି ଅଧିପତିଭାୱତୋ । ସେନା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସେନିକୋ, ସ୍ୱେୱ ସେନିୟୋ । ବହୁଭାୱୱିସିଟ୍ଠା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତା ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟେନ ଜୋତିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହତିୟା ସେନାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା’’ତି । ସାରସୁୱଣ୍ଣସଦିସତାୟାତି ଉତ୍ତମଜାତିସୁୱଣ୍ଣସଦିସତାୟ । ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେନିୟୋ’’ତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ବିମ୍ବୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ନାମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ତସ୍ସ ସାରଭୂତୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧିୟା ବିମ୍ବିସାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୮୦) ।

୩୦୧-୨.ସଂହତାତି ସନ୍ନିପତନୱସେନ ସଙ୍ଘଟିତା, ସନ୍ନିପତିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକେକିସ୍ସାୟ ଦିସାୟାତି ଏକେକାୟ ପଦେସଭୂତାୟ ଦିସାୟ । ପାଳିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନମଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଘିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସଙ୍ଘୀ’’ତି ପୁଥୁତ୍ତେ ଏକୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏତେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦୧, ୩୦୨) ୱୁତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘୀତି ପନ ଦୀଘୱସେନ ବହୁୱଚନମ୍ପି ଦିସ୍ସତି । ଅଗଣାତି ଅସମୂହଭୂତା ଅଗଣବନ୍ଧା, ‘‘ଅଗଣନା’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟାତ୍ଥସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ତେସଂ ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅତ୍ଥୀତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପୁବ୍ବେ ଅନ୍ତୋନଗରେ ଅଗଣାପି ପଚ୍ଛା ବହିନଗରେ ଗଣଂ ଭୂତା ପତ୍ତାତି ଗଣୀଭୂତାତି । ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ ହି କରାସଭୂୟୋଗେ ଅ-କାରସ୍ସ ଈ-କାରାଦେସୋ, ଈପଚ୍ଚୟୋ ୱା । ରାଜରାଜଞ୍ଞାଦୀନଂ ଦଣ୍ଡଧରୋ ପୁରିସୋୱ ତତୋ ତତୋ ଖତ୍ତିୟାନଂ ତାୟନତୋ ରକ୍ଖଣତୋ ଖତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ସୋ ହି ୟତ୍ଥ ତେହି ପେସିତୋ, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଦୋସଂ ପରିହରନ୍ତୋ ୟୁତ୍ତପତ୍ତୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ କଥେତି । ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥୋ’’ତି । କୁଲାପଦେସାଦିନା ମହତୀ ମତ୍ତା ପମାଣମେତସ୍ସାତି ମହାମତ୍ତୋ ।

ସୋଣଦଣ୍ଡଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୩. ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି ରଜ୍ଜାନି ନାମ, ୱିସିଟ୍ଠାନି ରଜ୍ଜାନି ୱିରଜ୍ଜାନି, ତାନେୱ ୱେରଜ୍ଜାନି, ନାନାୱିଧାନି ୱେରଜ୍ଜାନି ତଥା, ତେସୁ ଜାତାତିଆଦିନା ତିଧା ତଦ୍ଧିତନିବ୍ବଚନଂ । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତୀତି । ୟଞ୍ଞାନୁଭୱନତ୍ଥନ୍ତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁଭୱନତ୍ଥଂ । ତେତି ନାନାୱେରଜ୍ଜକା ବ୍ରାହ୍ମଣା । ତସ୍ସାତି ସୋଣଦଣ୍ଡବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ଉତ୍ତମବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅଭିଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା, ୱିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା, ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଉଗ୍ଗତତରୋ, ଉଳାରୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଆୱଟ୍ଟନୀମାୟା ୱୁତ୍ତାୱ । ଲାଭମଚ୍ଛେରେନ ନିପ୍ପୀଳିତତାୟ ଅସନ୍ନିପାତୋ ଭୱିସ୍ସତି ।

ଅଙ୍ଗେତି ଗମେତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଞାପେତି, ସୟଂ ୱା ଅଙ୍ଗୀୟତି ଗମୀୟତି ଞାୟତୀତି ଅଙ୍ଗଂ, ହେତୁ । ତେନାହ ‘‘କାରଣେନା’’ତି । ଲୋକଧମ୍ମତାନୁସ୍ସରଣେନ ଅପରାନିପି କାରଣାନି ଆହଂସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଦ୍ୱୀହି ପକ୍ଖେହୀତି ମାତୁପକ୍ଖେନ, ପିତୁପକ୍ଖେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଞାତିପକ୍ଖେହି । ‘‘ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ’’ତି ହି ଏତ୍ଥକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ୟେହି କେହିଚି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ସୁଜାତତ୍ତଂ ୱିଜାନେୟ୍ୟ, ସୁଜାତସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ସୁଜାତୋ ଚାରୁଦସ୍ସନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯) ଆରୋହସମ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୋପି ହୋତୀତି ଜାତିୱସେନେୱ ସୁଜାତତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଭୋତୋ ମାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ’’ତିଆଦି । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ, ମାତୁପକ୍ଖତୋ ଚ ପିତୁପକ୍ଖତୋ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧେନ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ’’ତି ଇମିନାପି ‘‘ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୀତି ଆହ ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧା ତେ ମାତୁଗହଣୀ’’ତି, ସଂସୁଦ୍ଧାୱ ଅନଞ୍ଞପୁରିସସାଧାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୋରସପୁତ୍ତୱସେନାପି ହି ଲୋକେ ମାତାପିତୁସମଞ୍ଞା ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି ଧାରେତୀତି ଗହଣୀ, ତତିୟାୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତୋ ଗବ୍ଭାସୟସଞ୍ଞିତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିପଦେସୋ ସମୱେପାକିନିୟାତି ସମୱିପାଚନିୟା । ଏତ୍ଥାତି ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତେ । ୟଥାଭୁତ୍ତମାହାରଂ ୱିପାଚନୱସେନ ଗଣ୍ହାତି ନ ଛଡ୍ଡେତୀତି ଗହଣୀ, କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ, ୟା ‘‘ଉଦରଗ୍ଗୀ’’ତି ଲୋକେ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ପିତୁପିତାତି ପିତୁନୋ ପିତା । ପିତାମହୋତି ଆମହ-ପଚ୍ଚୟେନ ତଦ୍ଧିତସିଦ୍ଧି । ‘‘ଚତୁୟୁଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତଂ ତଦତ୍ଥେ ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ କାଲୱିସେସୋ ୟୁଗଂ ନାମ । ଏତଂ ୟୁଗସଦ୍ଦେନ ଆୟୁପ୍ପମାଣୱଚନଂ ଅଭିଲାପମତ୍ତଂ ଲୋକୱୋହାରୱଚନମତ୍ତମେୱ, ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥତୋ ପନ ପିତାମହୋୟେୱ ପିତାମହୟୁଗସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ପଧାନଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ପିତାମହତୋ ଉପରି । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବପୁରିସା’’ତି, ତଦୱସେସା ପୁବ୍ବକା ଛ ପୁରିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ମାତିତୋ’’ତି ପାଳିୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ରାୟମଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ – ମାତା ଚ ପିତା ଚ ପିତରୋ, ପିତୂନଂ ପିତରୋ ପିତାମହା, ତେସଂ ୟୁଗୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ପିତାମହୟୁଗୋ, ତସ୍ମା, ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ପିତାମହଦ୍ୱନ୍ଦାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଏୱଞ୍ଚ ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ମାତାମହୋପି ଗହିତୋ । ୟୁଗସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଏକସେସୋ ‘‘ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗୋ’’ତି, ଅତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟେ ପିତାମହଦ୍ୱନ୍ଦଂ ଗହିତଂ ହୋତୀତି ।

‘‘ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା’’ତି ଇଦଂ କାକାପେକ୍ଖନମିୱ ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଗତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟାୱ ସତ୍ତମୋ ପୁରିସୋ, ତାୱ ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଖେପୋ । ଅନୱକ୍ଖିତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧଥାଲିପାକାଦୀସୁ ନ ଛଡ୍ଡିତୋ । ନ ଉପକୁଟ୍ଠୋତି ନ ଉପକ୍କୋସିତୋ । ‘‘ଜାତିୱାଦେନା’’ତି ଇଦଂ ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତିପୀତି ଇମିନାପି କାରଣେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉଭତୋ…ପେ॰… ୟୁଗା’’ତି ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୋନିଦୋସାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକଭାୱକିତ୍ତନତୋ, ‘‘ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ କିରିୟାପରାଧାଭାୱୋ । କିରିୟାପରାଧେନ ହି ସତ୍ତା ଖେପଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ‘‘ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋ’’ତି ଏତେନ ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗାଭାୱୋ । ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତା ଅକ୍କୋସଂ ଲଭନ୍ତୀତି ।

ଇସ୍ସରୋତି ଆଧିପତେୟ୍ୟସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମବଲେନ ଈସନସୀଲୋ, ସା ପନସ୍ସ ଇସ୍ସରତା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପାକଟା ଜାତା, ତସ୍ମା ଅଡ୍ଢଭାୱପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଡ୍ଢୋତି ଇସ୍ସରୋ’’ତି ଆହ । ମହନ୍ତଂ ଧନମସ୍ସ ଭୂମିଗତଂ, ୱେହାସଗତଞ୍ଚାତି ମହଦ୍ଧନୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ, ଅୟମେୱ ଚ ପାଠୋ ଅଧୁନା ଦିସ୍ସତି । ଅଗୁଣଂୟେୱ ଦସ୍ସେମାତି ଅନ୍ୱୟତୋ ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ବ୍ୟତିରେକତୋ ଭଗୱତୋ ଅନୁପସଙ୍କମନକାରଣଂ ଅଗୁଣମେୱ ଦସ୍ସେମ ।

ଅଧିକରୂପୋତି ୱିସିଟ୍ଠରୂପୋ ଉତ୍ତମସରୀରୋ । ଦସ୍ସନଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସନୀୟୋତି ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗୋ’’ତି । ପସାଦଂ ଆୱହତୀତି ପାସାଦିକୋ । ତେନାହ ‘‘ପସାଦଜନନତୋ’’ତି । ପୋକ୍ଖରସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେ, ସରୀରତ୍ଥେ ଚ ନିରୁଳ୍ହୋ । ୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା । ପକାସନିୟେନ ପରିସୁଦ୍ଧନିମିତ୍ତେନ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଣ୍ଣଧାତୁୟଂ ପୱତ୍ତନତୋ ତନ୍ନିମିତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣତା, ସା ଚ ୱଣ୍ଣନିସ୍ସିତାତି ଅଭେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତମେନ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣେନା’’ତି । ସରୀରଂ ପନ ସନ୍ନିୱେସୱିସିଟ୍ଠଂ କରଚରଣଗୀୱାସୀସାଦିସମୁଦାୟଂ, ତଞ୍ଚ ଅୱୟୱଭୂତେନ ସଣ୍ଠାନନିମିତ୍ତେନ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ତନ୍ନିମିତ୍ତମେୱ ପୋକ୍ଖରତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରୀରସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି, ଉତ୍ତମାୟ ସରୀରସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟାତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୱସା ହି ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ । ସବ୍ବେସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋୱ ଉତ୍ତମୋତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣେସୁପି ସେଟ୍ଠେନ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱ ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ୱଚ୍ଛସସଦ୍ଦୋ ସରୀରାଭେ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମୱଚ୍ଛସୀତି ଉତ୍ତମସରୀରାଭୋ, ସୁୱଣ୍ଣାଭୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରସଦିସେନେୱ ସରୀରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତଂ । ଓକାସୋତି ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଟ୍ଠାନଂ । ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଅୱୟୱପାରିପୂରିୟା ଚ ଦସ୍ସନସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ଖୁଦ୍ଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାନେୱା’’ତିଆଦି ।

ସୀଲନ୍ତି ୟମନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲଂ, ତଂ ପନସ୍ସ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ୱୁଦ୍ଧଂ ୱଦ୍ଧିତନ୍ତି ୱିସେସତୋ ‘‘ୱୁଦ୍ଧସୀଲୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଦ୍ଧସୀଲେନାତି ସବ୍ବଦା ସମ୍ମାୟୋଗତୋ ୱୁଦ୍ଧେନ ଧୁୱସୀଲେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଦତ୍ତୟମ୍ପେତଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥତୋ ୱିସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଂ ୱୁଦ୍ଧସୀଲୀପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚସୀଲତୋ ପରଂ ତତ୍ଥ ସୀଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତେସମଜାନନତୋ ଚ ‘‘ପଞ୍ଚସୀଲମତ୍ତମେୱା’’ତି ଆହ ।

ୱାଚାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନତା ଏୱ ସୁନ୍ଦରଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁନ୍ଦରା ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା’’ତି । ଠାନକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସିକ୍ଖାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କସ୍ସଚିପି ଅନୂନତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅକ୍ଖରାନି ଏତିସ୍ସାତି ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା । ଅକ୍ଖରମେୱ ହି ତଂତଦତ୍ଥୱାଚକଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଦଂ। ଅଥ ୱା ପଦମେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜକତ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସିଥିଲଧନିତାଦିଅକ୍ଖରପାରିପୂରିୟା ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ପରିମଣ୍ଡଲଂ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନମେତିସ୍ସାତି ତଥା । ଅପିଚ ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ନାମାଦି, ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ, ତେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା । ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନେ ସାଧନତାୟ ୱାଚାୱ କରଣଂ ୱାକ୍କରଣନ୍ତି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦାହରଣଘୋସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚୀଭେଦସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ତେନ ୱା ଭାସିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ପୂରେ ଗୁଣେହି ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେ ଭୱାତି ପୋରୀ । ପୁନ ପୁରେତି ରାଜଧାନୀମହାନଗରେ । ଭୱତ୍ତାତି ସଂୱଡ୍ଢତ୍ତା । ସୁଖୁମାଲତ୍ତନେନାତି ସୁଖୁମାଲଭାୱେନ, ଇମିନା ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ମୁଦୁସଣ୍ହତ୍ତମାହ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟାତି ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି ଅପରିୟୋନଦ୍ଧାୟ, ହେତୁଗବ୍ଭପଦମେତଂ । ତତୋ ଏୱ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱୋତି । ଡଂସେତ୍ୱା ୱିୟ ଏକଦେସକଥନଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ସଣିକଂ ଚିରାୟିତ୍ୱା କଥନଂ ୱିଲମ୍ବିତଂ, ‘‘ସନ୍ନିଦ୍ଧୱିଲମ୍ବିତାଦୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ସଦ୍ଦେନ ଅଜନକଂ ୱଚିନଂ, ମମ୍ମକସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଏକକ୍ଖରମେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁମୁଚ୍ଚାରଣଂ ସନ୍ନିଦ୍ଧଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍ଖଲିତାନୁକଡ୍ଢିତାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏଳାଗଳେନାତି ଏଳାପଗ୍ଘରଣେନ । ‘‘ଏଳା ଗଳନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲାଲା ୱା ପଗ୍ଘରନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପସ୍ସେ’ଳମୂଗଂ ଉରଗଂ ଦୁଜିୱ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୭.୪୯) ୱିୟ ହି ଏଳାସଦ୍ଦୋ ଲାଲାୟ, ଖେଳେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ଖେଳଫୁସିତାନୀତି ଖେଳବିନ୍ଦୂନି ।

ତତ୍ରାୟମଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ – ଏଲନ୍ତି ଦୋସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟା ସା ୱାଚା ନେଲା କଣ୍ଣସୁଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮, ୧୯୪) ୱିୟ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଚ ସଦୋସମେୱ କଥଂ କଥେନ୍ତା ଏଲଂ ପଗ୍ଘରାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱାଚା ଏଲଗଳା ନାମ ହୋତି, ତବ୍ବିପରୀତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ। ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ଅତ୍ଥପାରିପୂରିଂ ୱଦତି । ୱିଞ୍ଞାପନସଦ୍ଦେନ ଏତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଜରାଜିଣ୍ଣତାୟ ଜିଣ୍ଣୋତି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚାଦିଭାୱମାପାଦିତୋ । ୱୁଦ୍ଧିମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତୋତି ୱୁଦ୍ଧିୟା ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟାତି ଉପପତ୍ତିୟା ମହଲ୍ଲକଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘ଚିରକାଲପ୍ପସୁତୋ’’ତି । ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ଅଦ୍ଧାନପରିୟାୟୋ ଦୀଘକାଲୱାଚକୋ । କିତ୍ତକୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ’’ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜପସାସନପଟିପାଟିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧଗତୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି କତଂ ୱୟୋଗହଣଂ ଓସାନୱୟାପେକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ପଚ୍ଛିମୋ ତତିୟଭାଗୋତି ୱସ୍ସସତସ୍ସ ତିଧା କତେସୁ ଭାଗେସୁ ତତିୟୋ ଓସାନଭାଗୋ । ପଚ୍ଚେକଂ ତେତ୍ତିଂସୱସ୍ସତୋ ଚ ଅଧିକମାସପକ୍ଖାଦିପି ୱିଭଜୀୟତି, ତସ୍ମା ସତ୍ତସଟ୍ଠିମେ ୱସ୍ସେ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭମାନମାସପକ୍ଖଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛିମୱୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନପି ହି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସତ୍ତସଟ୍ଠିୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛିମୱୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ହି ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟୋ ନାମ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ତତିୟଭାଗୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ୱିରୋଧୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ।

ଏୱଂ କେୱଲଜାତିୱସେନ ପଠମୱିକପ୍ପଂ ୱତ୍ୱା ଗୁଣମିସ୍ସକୱସେନପି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନାୟଂ ଜିଣ୍ଣତା ୱୟୋମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ କୁଲପରିୱଟ୍ଟେନ ପୁରାଣତାତି ଆହ ‘‘ଜିଣ୍ଣୋତି ପୋରାଣୋ’’ତିଆଦି । ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତକୁଲନ୍ୱୟୋତି ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତକୁଲପରିୱଟ୍ଟୋ, ତେନାସ୍ସ କୁଲୱସେନ ଉଦିତୋଦିତଭାୱମାହ । ‘‘ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଜାତିୱୁଦ୍ଧିୟା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟା ଚ ତତୋ ସାତିସୟତ୍ତା ‘‘ୱୁଦ୍ଧୋତି ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟା ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱକ୍ଖମାନଂ ପତି ପାରିସେସଗ୍ଗହଣଞ୍ହେତଂ । ତଥା ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟପି ତେନେୱ ପଦେନ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ୱିଭୱମହତ୍ତତାୟ ଚ ଅନୱସେସିତତ୍ତା ‘‘ମହଲ୍ଲକୋତି ୱିଭୱମହନ୍ତତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଆହ । ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୟୁତ୍ତପଟିପତ୍ତିୱୀଥିଂ ଅୱୋକ୍କମ୍ମ ଚରଣୱସେନ ଉପଗତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଜାତିୱୁଦ୍ଧଭାୱମନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତମ୍ପି ଅନ୍ତିମୱୟଂ ପଚ୍ଛିମୱୟମେୱ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ସାଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା । ଇମିନା ହି ପଚ୍ଛିମୱୟୱସେନ ଜାତିୱୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।

ବୁଦ୍ଧଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୪. ତାଦିସେହି ମହାନୁଭାୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଠପନମ୍ପି ନ ମାଦିସାନଂ ପଣ୍ଡିତଜାତୀନମନୁଚ୍ଛୱିକଂ, କୁତୋ ପନ ଉକ୍କଂସୱସେନ ଠପନନ୍ତି ଇଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଖୋ ପନ ମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେପି ଗୁଣା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ସଦିସା, ତେପି ଗୁଣେ ଉତ୍ତରିତରେୟେୱ ମଞ୍ଞମାନୋ ପକାସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦିସାତି ଚ ଏକଦେସେନ ସଦିସା । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣେହି ସବ୍ବଥା ସଦିସା କେଚିପି ଗୁଣା ଅଞ୍ଞେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘କୋ ଚାହ’’ନ୍ତିଆଦି ଉତ୍ତରିତରାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅହଞ୍ଚ କୀଦିସୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ସମଣସ୍ସ…ପେ॰… ଗୁଣା ଚ କୀଦିସା ନାମ ହୁତ୍ୱା ସଦିସା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସାଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା । କେଚି ନୱଂ ପାଠଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟମେୱ ମୂଲପାଠୋ ୟଥା ତଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ‘‘କୋ ଚାହଂ ଭୋ ଗୋତମ ସାଚରିୟକୋ, କା ଚ ଅନୁତ୍ତରା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା’’ତି । ଇତରେତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଅସଦିସେ ଗୁଣେ, ‘‘ପକାସେତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକନ୍ତେନେୱାତି ସଦିସଗୁଣାନଂ ୱିୟ ପସଙ୍ଗାଭାୱେନ ।

ଏୱଂ ନିୟାମେନ୍ତୋ ସୋଣଦଣ୍ଡୋ ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଦୀପେତି । ୟଥା ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣେ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ମୟମେୱ ଅରହାମା’’ତି । ଗୋପଦକନ୍ତି ଗାୱିୟା ଖୁରଟ୍ଠାନେ ଠିତଉଦକଂ । ଗୁଣେତି ସଦିସଗୁଣେପି, ପଗେୱ ଅସଦିସଗୁଣେ ।

ସଟ୍ଠିକୁଲସତସହସ୍ସନ୍ତି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକଂ କୁଲସତସହସ୍ସଂ । ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬) ପନ କତ୍ଥଚି ଭଗୱତୋ ଅସୀତିକୁଲସହସ୍ସତାୱଚନଂ ଏକେକପକ୍ଖମେୱ ସନ୍ଧାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୁଧାମଟ୍ଠପୋକ୍ଖରଣିୟୋତି ସୁଧାୟ ପରିକମ୍ମକତା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ । ସତ୍ତରତନାନନ୍ତି ସତ୍ତହି ରତନେହି । ପୂରୟୋଗେ ହି କରଣତ୍ଥେ ବହୁଲଂ ଛଟ୍ଠୀୱଚନଂ । ପାସାଦନିୟୂହାଦୟୋତି ଉପରିପାସାଦେ ଠିତତୁଲାସୀସାଦୟୋ । ‘‘ସତ୍ତରତନାନ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରୋ, ଅଭେଦେପି ଭେଦୱୋହାରୋ ଏସ । କୁଲପରିୟାୟେନାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖତ୍ତିୟକୁଲାନୁକ୍କମେନ । ତେସୁପୀତି ଚତୂସୁ ନିଧୀସୁପି । ଗହିତଂ ଗହିତଂ ଠାନଂ ପୂରତିୟେୱ ଧନେନ ପାକତିକମେୱ ହୋତି, ନ ଊନଂ ।

ଭଦ୍ଦକେନାତି ସୁନ୍ଦରେନ । ପଚ୍ଛିମୱୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମୱୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମାତାପିତୂନଂ ଅନିଚ୍ଛାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱ ଅନାଦରୋ ତେନ ୟୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେସନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ । କନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘କହଂ ପିୟପୁତ୍ତକା’’ତିଆଦିନା ପରିଦେୱିତ୍ୱା ।

ଅପରିମାଣୋୟେୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଏସୋ’’ତି କେନଚି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋୟେୱ । ଦ୍ୱେ ୱେଳୂ ଅଧୋକଟିମତ୍ତକମେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱେଳୂନଂ ଉପରି କଟିମତ୍ତମେୱା’’ତି । ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଏୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ଭଗୱା ପନ ତଦା ପକତିପ୍ପମାଣୋୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞାୟମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମିୱ ଦିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାରମିତାବଲେନେୱ ଏୱଂ ଅପରିମାଣତା, ନ ଇଦ୍ଧିବଲେନାତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅତୁଲୋତି ଅସଦିସୋ । ‘‘ଧମ୍ମପଦେ ଗାଥମାହା’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ । ନ ହି ଧମ୍ମପଦେ ଅୟଂ ଗାଥା ଦିସ୍ସତି । ସୁଧାପିଣ୍ଡିୟତ୍ଥେରାପଦାନାଦୀସୁ (ଅପ॰ ୧.୧୦.ସୁଧାପିଣ୍ଡିୟତ୍ଥେରାପଦାନ) ପନାୟଂ ଗାଥା ଆଗତା, ସା ଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏୱ, ନ ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ତସ୍ମା ପାଳିୱସେନ ସଙ୍ଗୀତିମନାରୁଳ୍ହା ପକିଣ୍ଣକଦେସନାୟେୱାୟଂ ଗାଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ତେ ତାଦିସେତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ ‘‘ଅପ୍ପଂ ୱସ୍ସସତଂ ଆୟୁ, ଇଦାନେତରହି ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୭.୨୧) ୱିୟ, ‘‘ଏତାଦିସେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଦସୁନ୍ଦରଂ ଅପଦାନାଦୀସୁ ତଥା ଅଦିସ୍ସନତୋ । କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତେ କୁତୋଚିପି ଅଭୟେ ତେ ତାଦିସେ ପୂଜୟତୋ ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ କେନଚି ମହାନୁଭାୱେନ ଅପି ସଙ୍ଖାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବାହନ୍ତରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବାହୂନମନ୍ତରଂ । ଦ୍ୱାଦସ ୟୋଜନସତାନୀତି ଦ୍ୱାଦସାଧିକାନି ୟୋଜନସତାନି । ବହଲନ୍ତରେନାତି ସମନ୍ତା ସରୀରପରିଣାହପ୍ପମାଣେନ । ପୁଥୁଲତୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ । ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବାନୀତି ଏକେକାନି ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବାନି । ଭମୁକନ୍ତରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭମୁକାନମନ୍ତରଂ । ମୁଖଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତଂ ପରିମଣ୍ଡଲତୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଏଦିସୋ ଭଗୱା’’ତି ୟା ପରେହି ୱୁତ୍ତା କଥା, ତସ୍ସା ଅନୁରୂପନ୍ତି ୟଥାକଥଂ, ଇମିନା ଅଞ୍ଞେହି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ୱଣ୍ଣକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଓଲୋକେତୁକାମତାୟ ଆଗତୋତି ଦସ୍ସେତି, ୟଥାକଥନ୍ତି ୱା କୀଦିସଂ । ‘‘ୟଥାକଥଂ ପନ ତୁମ୍ହେ ଭିକ୍ଖୱେ ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ଅୱିୱଦମାନା ଫାସୁକଂ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୯୪) ୱିୟ ହି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ଏସ ନିପାତସମୁଦାୟୋ, ଏକୋ ୱା ନିପାତୋ ।

ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେତି ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ପରିୱେଣେ, ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ବହି ପରିୱେଣବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ମଞ୍ଚକେ । ‘‘ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସୀ’’ତି ୟଥା ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଆୟାମତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ, ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥା ରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦୪) ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଦେତଂ ‘ନ ମୟା ଅସୁରିନ୍ଦ ଅଧୋମୁଖେନ ପାରମିୟୋ ପୂରିତା, ଉଦ୍ଧଗ୍ଗମେୱ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଏତଞ୍ହି ଗନ୍ଧକୁଟିଦ୍ୱାରୱିୱରଣାଦୀସୁ ୱିୟ ପାରମିତାନୁଭାୱସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞଥା ତଦେୱ ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଧୋମୁଖେନାତି ଓସକ୍କିତୱୀରିୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଗ୍ଗମେୱାତି ଅନୋସକ୍କିତୱୀରିୟତଂ, ଉବ୍ଭକୋଟିକଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦା ରାହୁ ଉପାସକଭାୱଂ ପଟିୱେଦେସୀତି ଆହ ‘‘ତଂ ଦିୱସ’’ନ୍ତିଆଦି ।

କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ଅତୋୟେୱ ଉତ୍ତମତା ପରିସୁଦ୍ଧତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତମଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ, ନ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ଅରହତମସମ୍ଭୱତୋ । କୁସଲସୀଲେନାତି ଅନୱଜ୍ଜେନେୱ ୱିଦ୍ଧସ୍ତସୱାସନକିଲେସେନ ସୀଲେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଦଚତୁକ୍କମ୍ପେତଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥତୋ ୱିସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କତ୍ଥଚି ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନି, କତ୍ଥଚି ଅପରିମାଣାପି ଦେୱମନୁସ୍ସାତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭଗୱତୋଏକେକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ମହାସମୟସୁତ୍ତ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧ ଆଦୟୋ) ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ- (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୧ ଆଦୟୋ) ଦେସନାଦୀସୁ ହି ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦେୱମନୁସ୍ସା ମଗ୍ଗଫଲାମତଂ ପିୱିଂସୁ । କୋଟିସତସହସ୍ସାଦିପରିମାଣେନପି ବହୂ ଏୱ, ନିଦସ୍ସନୱସେନ ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅନୁତ୍ତରସିକ୍ଖାପକଭାୱେନ ଭଗୱା ବହୂନଂ ଆଚରିୟୋ, ତେସଂ ଆଚରିୟଭୂତାନଂ ସାୱକାନମାଚରିୟଭାୱେନ ସାୱକୱେନେୟ୍ୟାନଂ ପାଚରିୟୋ । ଭଗୱତା ହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ସାୱକା ୱେନେୟ୍ୟଂ ୱିନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱାୱ ତେସଂ ପଧାନୋ ଆଚରିୟୋତି ।

ୱଦନ୍ତସ୍ସାଧିପ୍ପେତୋୱ ଅତ୍ଥୋ ପମାଣଂ, ନ ଲକ୍ଖଣହାରାଦିୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଇମସ୍ସ ୱା ପୂତିକାୟସ୍ସା’’ତି ପାଠାୱସାନେ ପେୟ୍ୟାଲଂ କତ୍ୱା ‘‘କେଲନା ପଟିକେଲନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗପାଳି (ୱିଭ॰ ୮୫୪) ‘‘ବାହିରାନଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରାନଂ ମଣ୍ଡନା’’ତିଆଦି ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ଗୟ୍ହତି । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ସ ୱା ପୂତିକାୟସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ୱା ମନୁସ୍ସସରୀରସ୍ସ । ୟଥା ହି ତଦହୁଜାତୋପି ସିଙ୍ଗାଲୋ ‘‘ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ’’ ତ୍ୱେୱ, ଊରୁପ୍ପମାଣାପି ଚ ଗଲୋଚିଲତା ‘‘ପୂତିଲତା’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି ମନୁସ୍ସସରୀରୋ ‘‘ପୂତିକାୟୋ’’ ତ୍ୱେୱ, ତସ୍ସ ମଣ୍ଡନାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଲନାତି କୀଳନା । ‘‘କେଲାୟନା’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ପଟିକେଲନାତି ପଟିକୀଳନା । ଚପଲସ୍ସ ଭାୱୋ ଚାପଲ୍ୟଂ, ଚାପଲ୍ଲଂ ୱା, ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱସ୍ସସତିକୋପି ସମାନୋ ତଦହୁଜାତଦାରକୋ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ସେଦମଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପାପେ ପୁରେ କରୋତି, ନ ୱା ପାପଂ ପୁରେ କରୋତୀତି ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତସମାସେନ ଦୁୱିଧମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପାପେ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପାପେତି ଚ ପାପପଟିପକ୍ଖେ, ପାପୱିରହିତେ ୱା । ବ୍ରହ୍ମନି ସେଟ୍ଠେ ଭଗୱତି ଭୱା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱା ଭଗୱତୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଗରୁକରଣାଦିନା, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ, ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା, ଅରିୟସାୱକସଙ୍ଖାତା ପଜା । ତେନାହ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତିଆଦି । ବ୍ରାହ୍ମଣପଜାୟାତି ବହିତପାପପଜାୟ । ‘‘ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ପଦମଧିକାରୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏତିସ୍ସାୟଚ ପଜାୟ ପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ଇମିନା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞାୟ ଚ ପଜାୟ ସମ୍ବନ୍ଧଭୂତାୟ ପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି । ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞାୟ ପଜାୟା’’ତି ଇମିନାୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ପଚ୍ଚେକମତ୍ଥଦୀପକଂ, ପକତିବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୱସେନପି ଚେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟୁତ୍ତସମାସୋ ଚାୟଂ । ପାପନ୍ତି ପାପକମ୍ମଂ, ଅହିତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିପେକ୍ଖତ୍ତା କସ୍ସା ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଏୱମାହାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ତନା’’ତିଆଦି ତଦତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣପଜାୟାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିପଜାୟ ।

ରଞ୍ଜନ୍ତି ଅଟ୍ଟଂ ଭଜନ୍ତି ରାଜାନୋ ଏତେନାତି ରଟ୍ଠଂ, ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜଭୂତକାସିକୋସଲାଦିମହାଜନପଦା । ଜନା ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଖଜୀୱିକଂ ପାପୁଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଜନପଦୋ, ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜେ ଏକେକକୋଟ୍ଠାସଭୂତା ଉତ୍ତରପଥଦକ୍ଖିଣପଥାଦିଖୁଦ୍ଦକଜନପଦା । ତତ୍ଥାତି ତଥା ଆଗତେସୁ । ପୁଚ୍ଛାୟାତି ଅତ୍ତନା ଅଭିସଙ୍ଖତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେ । କେସଞ୍ଚି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଞାଣପରିପାକଂ, ଚିତ୍ତାଚାରଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଭଗୱାୱ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସାଖଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡପାଳି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୦) । ଅଦ୍ଧାନଦରଥନ୍ତି ଦୀଘମଗ୍ଗାଗମନପରିସ୍ସମଂ । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ, ମୁଖପଦୁମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବାଲାତପସମ୍ଫସ୍ସନେନେୱାତି ଅଭିନୱୁଗ୍ଗତସୂରିୟରଂସିସମ୍ଫସ୍ସନେନ ଇୱ । ତଥା ହି ସୂରିୟୋ ‘‘ପଦ୍ମବନ୍ଧୂ’’ତି ଲୋକେ ପାକଟୋ, ଚନ୍ଦୋ ପନ ‘‘କୁମୁଦବନ୍ଧୂ’’ତି । ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସ୍ସ ସିରିୟା ସମାନା ସିରୀ ଏତସ୍ସାତି ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସସ୍ସିରିକଂ । କଥଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତସଦିସତାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏହି ସ୍ୱାଗତୱାଦୀ’’ତି ଇମିନା ସୁଖସମ୍ଭାସପୁବ୍ବକଂ ପିୟୱାଦିତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସଖିଲୋ’’ତି ଇମିନା ସଣ୍ହୱାଚତଂ, ‘‘ସମ୍ମୋଦକୋ’’ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧାରକୁସଲତଂ, ‘‘ଅବ୍ଭାକୁଟିକୋ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖତଂ, ‘‘ଉତ୍ତାନମୁଖୋ’’ତି ଇମିନା ସୁଖସଲ୍ଲାପତଂ, ‘‘ପୁବ୍ବଭାସୀ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଓକାସକରଣେନ ହିତଜ୍ଝାସୟତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟତ୍ଥକିରାତି ଏତ୍ଥ କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସୂଚନେ –

‘‘ଖଣୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତା, ଆପାଥଂ ନ ୱଜନ୍ତି ୟେ ।

ତେ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ନାମ, ୟେ’ସଂ ରୂପାଦୟୋ କିରା’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଅଭିଧମ୍ମାୱତାର-ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେ ଛଟ୍ଠଅନୁଚ୍ଛେଦେ – ୭୭) ୱିୟ, ତେନ ଭଗୱତା ଅଧିୱୁତ୍ଥପଦେସେ ନ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଦ୍ଦୱତା, ଅଥ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନେୱ ହି ତା ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ପଂସୁପିସାଚକାଦୟୋତି ପଂସୁନିସ୍ସିତପିସାଚକାଦୟୋ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭୂତରକ୍ଖସାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱମେୱ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ନାମ ସବ୍ବୋପି ୱେନେୟ୍ୟଜନସମୂହୋ । ସୟଂ ଉପ୍ପାଦିତୋ ସଙ୍ଘୋ ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତିତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ‘‘ତାଦିସୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୟଂ ୱା ଉପ୍ପାଦିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପୋ ଏୱ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠୋ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧି ପଟିସେଧୋୱାତି କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପନ୍ତରଗହଣନ୍ତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – କାମଂ ‘‘ଗଣୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସଙ୍ଘୀ’’ତି ପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପମେୱ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ‘‘ତାଦିସୋୱସ୍ସ ଗଣୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱସିଟ୍ଠସ୍ସପି ପଠମୱିକପ୍ପସ୍ସ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱା ୱେୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି – ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଗଣୀନଂ ଗଣଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକାଦିଗଣଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତାଦିସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ହି ସବ୍ବୋୱ ଭିକ୍ଖୁଗଣୋ ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ ନାମ, ନିବ୍ବତ୍ତିତଅରିୟଗଣୋ ପନ ସୟଂ ଉପ୍ପାଦିତୋ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ତାଦିସୋ’’ତି ଇମିନା ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ପଚ୍ଚାମସନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସେସତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସବ୍ବଥା ସମାନତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମପଦସ୍ସେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପୂରଣମକ୍ଖଲିଆଦୀନଂ ବହୂନଂ ତିତ୍ଥକରାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଚେଲକାଦିମତ୍ତକେନପି କାରଣେନାତି ନିଚ୍ଚୋଳତାଦିମତ୍ତକେନପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠତାଦିସମାରୋପନଲକ୍ଖଣେନ କାରଣେନ ।

ନୱକାତି ଅଭିନୱା । ପାହୁନକାତି ପହେଣକଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁମନୁଚ୍ଛୱିକା, ଏତେନ ଦୁୱିଧେସୁ ଆଗନ୍ତୁକେସୁ ପୁରେତରମାଗତୱସେନ ଇଧ ଅତିଥିନୋ, ନ ଭୋଜନୱେଲାୟମାଗତୱସେନ ଅବ୍ଭାଗତାତି ଦସ୍ସେତି । ପରିୟାପୁଣାମୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଜାନାମି, ଧାତ୍ୱତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କପ୍ପମ୍ପୀତି ଆୟୁକପ୍ପମ୍ପି, ଭଣେୟ୍ୟ ଚେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚିରଂ ଚିରକାଲେ କପ୍ପୋ ଖୀୟେଥ, ଦୀଘମନ୍ତରେ ଦୀଘକାଲନ୍ତରେପି ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଚିର’’ନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଛନ୍ଦହାନିଭୟା ରସ୍ସତ୍ଥଂ ନିଗ୍ଗହିତଲୋପୋ, ଅତିଦୀଘକାଲଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବମେତଂ, କିରିୟାରହାଦିୟୋଗେ ୱିୟ ଚ ଅନ୍ତରୟୋଗେ ଅଧିକକ୍ଖରପାଦୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ, ଅୟଞ୍ଚ ଗାଥା ଅଭୂତପରିକପ୍ପନାୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୪; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା, ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୭.୨୦) ୱୁତ୍ତା ତଥା ଭାସମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।

୩୦୫.ନନ୍ତି ଆଚରିୟଂ । ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅରହତ୍ଥୋ ‘‘ଅଲମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୩୪, ୧୪୩) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ୟୁତ୍ତମେୱା’’ତି । ପୁଟେନ ନେତ୍ୱା ଅସିତବ୍ବତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପୁଟୋସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଥେୟ୍ୟଂ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ପାଳିୟଂ ପୁଟଂସେନପି କୁଲପୁତ୍ତେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ପୁଟଂସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଂସେନା’’ତିଆଦି ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ୱହନ୍ତେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଅଲମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋଣଦଣ୍ଡପରିୱିତକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୦୬-୭. ନ ଇଧ ତିରୋ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ତିରୋକୁଡ୍ଡେ ୱା ତିରୋପାକାରେ ୱା ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୨୫) ୱିୟ ବହିଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତୋୱନସଣ୍ଡେ ଗତସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିହାରୋପି ୱନସଣ୍ଡପରିୟାପନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିହାରବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ଇମିନା । ଏତେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଉଭତୋପକ୍ଖିକା, ‘‘ଇତରେ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଏକତୋପକ୍ଖିକା’’ତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି । ଦଲିଦ୍ଦତ୍ତା, ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା ଜିଣ୍ଣତ୍ତା ଚ ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅପାକଟା ହୁତ୍ୱା ପାକଟା ଭୱିତୁକାମା ଏୱମକଂସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେରାଟିକାତି ସଠା । ତତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୁ । ତତୋତି ୱିସ୍ସାସତୋ, ଦାନତୋ ୱା ।

ବ୍ରାହ୍ମଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୩୦୯. ଅନୋନତକାୟୱସେନ ଥଦ୍ଧଗତ୍ତୋ, ନ ମାନୱସେନ । ତେନ ପାଳିୟଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅବ୍ଭୁନ୍ନାମେତ୍ୱା’’ତି । ଚେତୋୱିତକ୍କଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତସୀସେନ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଘାତନ୍ତି ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ।

୩୧୧.ସକସମୟେତି ବ୍ରାହ୍ମଣଲଦ୍ଧିୟଂ । ମୀୟମାନୋତି ମରିୟମାନୋ । ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଜାନନେନେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିସଞ୍ଜାନନେନେୱ । ସୁଜନ୍ତି ହୋମଦବ୍ବିଂ, ନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଗଣ୍ହନ୍ତେସୂତି ଜୁହନତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହନକେସୁ, ଇରୁୱିଜ୍ଜେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରୁୱେଦୱସେନ ହୋମକରଣତୋ ହି ୟଞ୍ଞୟଜକା ‘‘ଇରୁୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଠମୋ ୱାତି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ସୁଜାକିରିୟାୟଂ ସବ୍ବପଧାନୋ ୱା । ଦୁତିୟୋୱାତି ତଦନନ୍ତରିକୋ ୱା । ‘‘ସୁଜ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଜାୟା’’ତି । ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତମୁଖତାୟ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ୟଞ୍ଞେ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସୁଜାମୁଖେନ ଦିୟ୍ୟତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତମୁଖା ୟଞ୍ଞା, ସାୱିତ୍ତୀ ଛନ୍ଦସୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦) । ତସ୍ମା ‘‘ଦିୟ୍ୟମାନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପାଠସେସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ସୁଜାୟ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସୁଜନ୍ତି ତଦ୍ଧିତୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱମାହ । ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ପୁରିମୱାଦେ ଚେତ୍ଥ ଦାନୱସେନ ପଠମୋ ୱା ଦୁତିୟୋ ୱା, ପଚ୍ଛିମୱାଦେ ଆଦାନୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୱିସେସତୋତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିସେସତୋ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଇଚ୍ଛିତୱିଜ୍ଜାଚରଣମତ୍ତତୋ । ଉତ୍ତମବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ହି ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିସେସଦୀପକସ୍ସ ‘‘କତମଂ ପନ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସୀଲଂ, କତମା ସା ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ଓକାସକରଣତ୍ଥମେୱ ‘‘ଇମେସଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ, ତସ୍ମା ପଧାନୱଚନାନୁରୂପମନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୧୩.ଅପୱଦତୀତି ୱଣ୍ଣାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ୱଦତି, ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦନ୍ତି ‘‘ମା ଭୱଂ ସୋଣଦଣ୍ଡୋ ଏୱଂ ଅୱଚା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସିଦ୍ଧନ୍ତଂ । ମା ଭିନ୍ଦୀତି ମା ୱିନାସେସି ।

୩୧୬. ସମୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ସମୋତି ସମସମୋ, ସବ୍ବଥା ସମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାୟଦ୍ୱୟଞ୍ହି ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପକଂ ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ରୂପରୂପ’’ନ୍ତି । ଏକଦେସମତ୍ତତୋ ପନ ଅଙ୍ଗକେନ ମାଣୱେନ ତେସଂ ସମଭାୱତୋ ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଏକଦେସମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । କୁଲକୋଟିପରିଦୀପନନ୍ତି କୁଲସ୍ସ ଆଦିପରିଦୀପନଂ । ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଭଗିନିୟା…ପେ॰… ନ ଜାନିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ନ ତସ୍ସ ମାତାପିତୁମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, କୁଲକୋଟିପରିଦୀପନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକ’’ନ୍ତି ଇମିନା କମ୍ମପଥପତ୍ତଂ ୱଦତି । ଗୁଣେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚସୀଲେ । ଅଥାପି ସିୟାତି ୟଦିପି ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିୟା, ଭିନ୍ନସୀଲସ୍ସାପି ପୁନ ପକତିସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ୱଣ୍ଣାଦୟୋ ସାଧେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧେତୀ’’ତି ପାଠେ ‘‘ୱଣ୍ଣୋ’’ତି କତ୍ତା ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୧୬) ଅଜ୍ଝାହଟୋ, ନିଦସ୍ସନଞ୍ଚେତଂ । ମନ୍ତଜାତୀସୁପି ହି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲମେୱାତି ପୁନ ପକତିଭୂତଂ ସୀଲମେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ସାଧେସ୍ସତି, କସ୍ମାତି ଚେ ‘‘ତସ୍ମିଂ ହି…ପେ॰… ୱଣ୍ଣାଦୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହମତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାଦୟୋତି ୱଣ୍ଣମନ୍ତଜାତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ସମ୍ମୋହମତ୍ତମେତଂ, ଅସମୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କଥିତମିଦଂ ।

ସୀଲପଞ୍ଞାକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୧୭.କଥିତୋବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପଞ୍ହୋତି ‘‘ସୀଲୱା ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହୋ ୟାଥାୱତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ । ଏତ୍ଥାତି ୟଥାୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଅତ୍ଥେ, ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ ୱା । ତସ୍ସାତି ସୋଣଦଣ୍ଡସ୍ସ । ୟଦି ଏକମଙ୍ଗଂ ଠପେୟ୍ୟ, ଅଥ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ୟଦି ପନ ନ ଠପେୟ୍ୟ, ଅଥ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, କିଂ ପନେସ ତଥା ସକ୍ଖିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ, ନୋତି ୱୀମଂସନତ୍ଥମେୱ ଏୱମାହ, ନ ତୁ ଏକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଠପନୀୟତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ଏୱମେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି । ଧୋୱିତତ୍ତାୱ ପରିସୁଜ୍ଝନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲପରିସୁଦ୍ଧା’’ତି, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବସୋ ସୁଦ୍ଧା ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ଦୁସ୍ସୀଲେ ପଞ୍ଞା ଅସମାହିତତ୍ତା ତସ୍ସ । କୁତୋ ୱା ପଞ୍ଞାରହିତେ ଜଳେ ଏଳମୂଗେ ସୀଲଂ ସୀଲୱିଭାଗସ୍ସ, ସୀଲପରିସୋଧନୂପାୟସ୍ସ ଚ ଅଜାନନତୋ । ଏଳା ମୁଖେ ଗଳତି ୟସ୍ସାତି ଏଳମୂଗୋ ଖ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା, ଏଲମୁଖୋ, ଏଲମୂକୋ ୱା । ଇତି ବହୁଧା ପାଠୋତି ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୮) ୱୁତ୍ତୋ । ପକଟ୍ଠଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି କତ୍ୱା ପାକତିକଂ ଞାଣଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାଦିଞାଣଞ୍ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତଦେତଂ ପକାରେହି ଜାନନତୋ ପଞ୍ଞାୱାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାୟେୱା’’ତି ।

ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନଧୋତାତି ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନେନ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ ସକଲସଂକିଲେସମଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଧୋୱିତା ୱିସୁଦ୍ଧା । ତେନାହ ‘‘କଥଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧୋୱତୀତି ସୁଜ୍ଝତି । ସଟ୍ଠିଅସୀତିୱସ୍ସାନୀତି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ୱା ଅସୀତିୱସ୍ସାନି ୱା । ମରଣକାଲେପି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ । ମହାସଟ୍ଠିୱସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟାତି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସମହାଥେରୋ ୱିୟ । ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହମତ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହୋ ନାମ ୟଥାଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ସଭାୱସରସତୋ ଉପଧାରେତ୍ୱା ପୁନ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଦୁକ୍ଖୋ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ’’ତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱିପସ୍ସନା । ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ହି ସୁଖେନ ସକ୍କା ସା ୱେଦନା ଅଧିୱାସେତୁଂ ‘‘ୱେଦନା ଏୱ ୱେଦୟତୀ’’ତି । ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ୟଥାଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ସଂସୁମାରପତିତେନାତି କୁମ୍ଭୀଲେନ ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ଉରେନ ନିପଜ୍ଜମାନେନ । ‘‘ନାହ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ତଥା ସୀଲରକ୍ଖଣମେୱ ଦୁକ୍କରନ୍ତି କତ୍ୱା ୱଦତି । ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ହି ଅରହତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୯) ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଉଗ୍ଘାଟିତଞ୍ଞୁନୋ ଏୱାୟଂ ୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଘାଟିତଞ୍ଞୁତାୟା’’ତି । ପଞ୍ଞାୟ ସୀଲଂ ଧୋୱିତ୍ୱାତି ସୀଲଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନେନ ପଞ୍ଞାୟ ସୁୱିସୋଧିତଂ କତ୍ୱା । ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତୱତ୍ଥୁ ଧମ୍ମପଦେ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ସନ୍ତିମହାମତ୍ତୱତ୍ଥୁ) ।

୩୧୮.‘‘କସ୍ମା ଆହା’’ତି ଉପରିଦେସନାୟ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଲଜ୍ଜା ନାମ ‘‘ସୀଲସ୍ସ ଚ ଜାତିୟା ଚ ଗୁଣଦୋସପ୍ପକାସନେନ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀ’’ତି ପରିସାୟ ପଞ୍ଞାତତା, ସା ତଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁମସମତ୍ଥତାୟ ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପଠମଂ ଅଲଜ୍ଜମାନୋପି ଇଦାନି ଲଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରମନ୍ତି ପମାଣଂ । ‘‘ଏତ୍ତକପରମା ମୟ’’ନ୍ତି ପଦାନଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସୀଲପଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ପରମଂ, ତଦତ୍ଥଭୂତାନି ପଞ୍ଚସୀଲାନି, ୱେଦତ୍ତୟୱିଭାୱନଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଜାନନଂ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ୱଚୀପରମାୱ ମୟନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ – ଏତ୍ତକପରମାତି ଏତ୍ତକଉକ୍କଂସକୋଟିକା, ପଠମଂ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱ ଅମ୍ହାକଂ ଉକ୍କଂସକୋଟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ମୟା ସକସମୟୱସେନ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ’’ତି । ପରନ୍ତି ଅତିରେକଂ । ଭାସିତସ୍ସାତି ୱଚନସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋତି ସୀଲନିଦ୍ଦେସେ ନିୟ୍ୟାତନମତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲମିଚ୍ଚେୱ ନିୟ୍ୟାତିତ’’ନ୍ତି । ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ହି ସୀଲଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାପି ପୁନ ସାମଞ୍ଞଫଲମିଚ୍ଚେୱ ନିୟ୍ୟାତିତଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା, ଝାନାନଞ୍ଚ ତଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସେ ହି ଝାନପଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ପଠମଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ନିୟ୍ୟାତିତା । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି ।

ସୋଣଦଣ୍ଡଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୨୧.ଦହରୋ ୟୁୱାତି ଏତ୍ଥ ଦହରୱଚନେନ ପଠମୟୋବ୍ବନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ପଠମୟୋବ୍ବନକାଲଗତୋ ହି ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ତା ନାମ । ନପ୍ପହୋତୀତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପୁତ୍ତନତ୍ତପ୍ପମାଣୋପି ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆସନା ମେ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମମ ଅଗାରୱେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ଅଞ୍ଜଲିପଗ୍ଗହଣଂ । ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ତଥା ଅତ୍ତନୋ ମହାଜନସ୍ସ ସମ୍ଭାୱନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞେନ ପରେ ୱିମ୍ହାପେତ୍ୱା ଲାଭୁପ୍ପାଦନଂ ନିଜିଗୀସନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଅତିୱିୟ କୁହକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା କିରା’’ତିଆଦିଂ ୱଦତି। ଅଗାରୱଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅଗାରୱୱଚନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ନାୟଂ ଭଗୱତି ଅଗାରୱେନ ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଲାଭପରିହାନିଭୟେନେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୩୨୨.ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟାତି ୟାଦିସୀ ତଦା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତି, ତଦନୁରୂପାୟାତି ମଜ୍ଝେପଦଲୋପେନ ଅତ୍ଥୋ । ତଦା ତସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଞାଣପରିପାକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କେୱଲଂ ଅବ୍ଭୁଦୟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଭାୱେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ତେଭୂମକେ କୁସଲଧମ୍ମେ, ଅୟମେତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାୟତୋ ପନ ‘‘ଚତୁଭୂମକେ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସପି ଆୟତିଂ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଆୟତିଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ, ୱାସନାଭାଗିୟାୟ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥାତି କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ୟଥାସମାଦପିତେ । ନନ୍ତି ସୋଣଦଣ୍ଡବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱାତି ସମ୍ମଦେୱ ଉପରୂପରି ନିସାନେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱମାପାଦେତ୍ୱା । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଜନନମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତାୟ ଚ ସଉସ୍ସାହତାୟାତି ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଉସ୍ସାହତା ନିୟମତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପାଦନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସଉସ୍ସାହତାୟ ଚ ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେହି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେହୀତି ଏୱରୂପା ତେ ଗୁଣସମଙ୍ଗିତା ଚ ଏକନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନେହି, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଗୁଣେହି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଭାୱମାପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଦି ଭଗୱା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି, ଅଥ କସ୍ମା ସୋ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛୀତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁହକତାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କୋହଞ୍ଞକତ୍ତା, ଇମିନା ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ କସ୍ମା ଭଗୱା ତସ୍ସ ତଥା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସୀତି ପଟିଚୋଦନମ୍ପି ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘କେୱଲମସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କେୱଲନ୍ତି ନିବ୍ବେଧାସେକ୍ଖଭାଗିୟେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ । ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମତ୍ଥାୟ, ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ୱା । ଆୟତିଂ ୱିସେସାଧିଗମନୂପାୟଭୂତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ପରିଚୟସଙ୍ଖାତା ୱାସନା ଏୱ ଭାଗୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପାୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତାତି ୱାସନାଭାଗିୟା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ନିରତ୍ଥକା ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାମତ୍ତାପି ଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବା ପୁରିମପଚ୍ଛିମକଥା’’ତି । ଆଦିତୋ ଚେତ୍ଥ ପଭୁତି ୟାୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାପରିୟୋସାନଂ, ତାୱ ପୁରିମକଥା, ଭଗୱତୋ ପନ ସୀଲପଞ୍ଞାୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ପଚ୍ଛିମକଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱୁତ୍ତାପି ହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦିପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା କଥା ଆୟତିଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ୱାସନାଭାଗିୟା ଏୱାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨୩. ଏୱଂ ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ସୋଣଦଣ୍ଡ ସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ମଗଧେସୂତି କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ମଗଧା ନାମ ଜନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା’’ତିଆଦୀସୁ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ କୋସଲଜନପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତନୟୋ ୟଥାରହଂ ନେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ମଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଧାୱନ୍ତୀତି ମଗଧା, ରାଜକୁମାରା, ମଂସେସୁ ୱା ଗିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ମଗଧା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ରୁଳ୍ହିତୋ, ପଚ୍ଚୟଲୋପତୋ ଚ ତେସଂ ନିୱାସଭୂତେପି ଜନପଦେ ୱୁଦ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ନେରୁତ୍ତିକା । ଜନପଦନାମେୟେୱ ବହୁୱଚନଂ, ନ ଜନପଦସଦ୍ଦେ ଜାତିସଦ୍ଦତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ମଗଧେସୁ ଜନପଦେ’’ତି । ଇତୋ ପରନ୍ତି ‘‘ମଗଧେସୂ’’ତି ପଦତୋ ପରଂ ‘‘ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ପୁରିମସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ୟଂ ତତ୍ଥ ଆଗତସଦିସଂ ଇଧାଗତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାତୋ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ତରୁଣୋ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା’’ତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସାୱା’’ତି ଆହ ।

ୟଞ୍ଞାୱାଟଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ମହାୟଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସୱିଞ୍ଞାଣକାନି, ଅୱିଞ୍ଞାଣକାନି ଚ ୟଞ୍ଞୂପକରଣାନି ଉପଟ୍ଠପିତାନୀତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମହାୟଞ୍ଞୋ ଉପକ୍ଖଟୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନେତଂ ଉପକରଣଂ ତେସଂ ତଥା ସଜ୍ଜନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସଜ୍ଜିତୋ’’ତି ଇମିନା । ୱଚ୍ଛତରସତାନୀତି ୟୁୱଭାୱପ୍ପତ୍ତାନି ବଲୱୱଚ୍ଛସତାନି । ୱଚ୍ଛାନଂ ୱିସେସାତି ହି ୱଚ୍ଛତରା, ତେ ପନ ୱଚ୍ଛା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଦମ୍ମା, ନ ଚ ବଲୀବଦ୍ଦାତି ଆହ ‘‘ୱଚ୍ଛସତାନୀ’’ତି । ଅୟଂ ଆଚରିୟମତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୨୩) । ତର-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଅନତ୍ଥକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଚ୍ଛସତାନୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବୋପି ୱଚ୍ଛପ୍ପଭେଦୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି । ଏତେତି ଉସଭାଦୟୋ ଉରବ୍ଭପରିୟୋସାନା । ଅନେକେସନ୍ତି ଅନେକଜାତିକାନଂ । ମିଗପକ୍ଖୀନନ୍ତି ମହିଂସରୁରୁପସଦକୁରୁଙ୍ଗଗୋକଣ୍ଣମିଗାନଞ୍ଚେୱ ମୋରକପିଞ୍ଜରୱଟ୍ଟକତିତ୍ତିର ଲାପାଦିପକ୍ଖୀନଞ୍ଚ । ସଙ୍ଖ୍ୟାୱସେନ ଅନେକତଂ ସତ୍ତସତଗ୍ଗହଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ‘‘ସତ୍ତସତ୍ତସତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସତ୍ତସତାନି, ସତ୍ତସତାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥୂଣନ୍ତି ୟଞ୍ଞୋପକରଣାନଂ ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ବନ୍ଧନତ୍ଥମ୍ଭଂ । ୟୂପୋତିପି ତସ୍ସ ନାମଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୂପସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ।

୩୨୮.ୱିଧାତି ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନା । ୟୋ ହି ୟଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ, ତସ୍ସ ୱିଧମନତୋ ନିୱାରଣତୋ ନିରୋଧନତୋ ୱିଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନା, ତା ଏୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତୀତି ‘‘ଠପନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ଅୱିପ୍ପଟିସାରତୋ ଏୱ ହି ଉପରୂପରି ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତୀତି । ଠପନା ଚେତା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ତିପ୍ପକାରାତି ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠପନ’’ନ୍ତି । ପରିକ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପରିୱାରପରିୟାୟୋ ‘‘ପରିକରୋନ୍ତି ୟଞ୍ଞଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ସୋଳସପରିୱାର’’ନ୍ତି ।

ମହାୱିଜିତରାଜୟଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୬. ପୁବ୍ବେ ଭୂତଂ ଭୂତପୁବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଚରିତ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଜାତିସମ୍ଭୂତଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରଭୂତଂ ପୁଞ୍ଞଚରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ତସ୍ସ ଅନୁଗାମିନିଧିସ୍ସ ଥାୱରନିଧିନା ନିଦସ୍ସନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ କାଲସତ୍ତମିୟା ନେପାତିକପଦ’’ନ୍ତି । ଅତୀତକାଲେତି ହି ତେସଂ ମତେନ ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ । ମହନ୍ତଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ୱିଜିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହନ୍ତଂ ୱା ୱିଜିତଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେତି ୟସ୍ସ ୱିଜିତେ ୱିହରତି, ତସ୍ସ ରଟ୍ଠେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ୱିଜିତସଦ୍ଦୋ ରଜ୍ଜେ ପୱତ୍ତତି, ଇମିନା ତସ୍ସ ଏକରାଜଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜଭାୱଂ ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନତାଅୱଚନତୋ । ପାଳିୟଂ ନ ୟେନ କେନଚି ସନ୍ତକମତ୍ତେନ ଅଡ୍ଢତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଡ୍ଢୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମହଦ୍ଧନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ କୋଚୀ’’ତିଆଦି । ଅଡ୍ଢତା ହି ନାମ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସା ଚ ତଂ ତଦୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ମହଦ୍ଧନତାପୀତି ତଂ ଥାମପ୍ପତ୍ତଂ ଉକ୍କଂସଗତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରିମାଣସଙ୍ଖ୍ୟେନା’’ତି ଆହ । ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱିସେସତୋ କାମା ଇଧ ଭୋଗା ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନା’’ତି ଇମିନା । ପିଣ୍ଡପିଣ୍ଡୱସେନାତି ଭାଜନାଲଙ୍କାରାଦିୱିଭାଗଂ ଅହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡୱସେନ ।

ରୂପଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା, ଅନପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ମାସପ୍ପମାଣେନ କତୋ ମାସକୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଥାଲକାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନେକକୋଟିସଙ୍ଖ୍ୟେନାତି କହାପଣାନଂ କୋଟିସତାଦିପ୍ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ କୋଟିସତପ୍ପମାଣେନେୱ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ତୁଟ୍ଠୀତି ସୁମନତା । ଉପକରଣସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କାରଣପରିୟାୟୋ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାନାୱିଧାଲଙ୍କାରସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦିଭେଦ’’ନ୍ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ଥସେୟ୍ୟାୱସଥାଦୀନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାୱେଳୁରିୟୱଜିରପୱାଳାନି ସତ୍ତ ରତନାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାହୁ –

‘‘ସୁୱଣ୍ଣଂ ରଜତଂ ମୁତ୍ତା, ମଣିୱେଳୁରିୟାନି ଚ ।

ୱଜିରଞ୍ଚ ପୱାଳନ୍ତି, ସତ୍ତାହୁ ରତନାନିମେ’’ତି ॥

ସାଲିୱୀହିଆଦି ସତ୍ତଧଞ୍ଞଂ ସାନୁଲୋମଂ ପୁବ୍ବନ୍ନଂ ନାମ ପୁରେକ୍ଖତଂ ସସ୍ସଫଲନ୍ତି କତ୍ୱା । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ମୁଗ୍ଗମାସାଦି ତଦୱସେସଂ ଅପରନ୍ନଂ ନାମ । ଅପରନ୍ନତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତମନ୍ନଂ ପୁବ୍ବନ୍ନଂ, ତତୋ ଅପରସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତମନ୍ନଂ ଅପରନ୍ନଂ । ନ୍ନ-କାରସ୍ସ ପନ ଣ୍ଣ-କାରେ କତେ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ଅପରଣ୍ଣଞ୍ଚାତି ନେରୁତ୍ତିକା । ପୁବ୍ବାପରଭାୱୋ ପନେତେସଂ ଆଦିକପ୍ପେ ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମଂ ‘‘ଅଡ୍ଢୋ ମହଦ୍ଧନୋ ପହୂତଜାତରୂପରଜତୋ’’ତି ୱଚନଂ ଦେୱସିକଂ ପରିବ୍ବୟଦାନଗହଣାଦିୱସେନ, ପରିୱତ୍ତନଧନଧଞ୍ଞୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ‘‘ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋ’’ତି ୱଚନଂ ନିଧାନଗତଧନୱସେନ, ସଙ୍ଗହିତଧଞ୍ଞୱସେନ ଚାତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱୀସକହାପଣମ୍ବଣାଦିଦେୱସିକୱଳଞ୍ଜନମ୍ପି ହି ମହାସାଲଲକ୍ଖଣଂ ।

ଇଦାନି ତବ୍ବିପରୀତୱସେନ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ଇମିନା ଏୱ ହି ପୁରିମୱଚନଂ ନିଧାନଗତଧନୱସେନ, ସଙ୍ଗହିତଧଞ୍ଞୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ‘‘ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋ’’ତି ୱଚନଂ । ଅସ୍ସାତି ମହାୱିଜିତରଞ୍ଞୋ । ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଦେୱସିକଂ, ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ । ଦାସକମ୍ମକରପୋରିସାଦୀନଂ ୱେତ୍ତନାନୁପ୍ପଦାନଂ ପରିବ୍ବୟଦାନଂ । ଇଣସୋଧନାଦିୱସେନ ଧନଧଞ୍ଞାନମାଦାନଂ ଗହଣଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଇଣଦାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପରିୱତ୍ତନଧନଧଞ୍ଞୱସେନାତି କୟୱିକ୍କୟକରଣେନ ପରିୱତ୍ତିତବ୍ବାନଂ ଧନଧଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ । କତ୍ଥଚି ପନ ସମୁଚ୍ଚୟୱିରହିତପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପରିବ୍ବୟଦାନଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନା’’ତି ଇଦଂ ପରିୱତ୍ତନପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ତାଦିସେନ ୱିଧିନା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାନଂ ଧନଧଞ୍ଞାନଂ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୋଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧଞ୍ଞଟ୍ଠପନଟ୍ଠାନଂ, ତଦେୱ ଅଗାରଂ ତଥା । ତେନାହ ‘‘ଧଞ୍ଞେନ ପରିପୁଣ୍ଣକୋଟ୍ଠାଗାରୋ’’ତି । ଏୱଂ ସାରଗବ୍ଭଂ କୋସୋ, ଧଞ୍ଞଟ୍ଠପନଟ୍ଠାନଂ କୋଟ୍ଠାଗାରନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅସିନୋ ତିକ୍ଖଭାୱପରିହାରତୋ ପରିଚ୍ଛଦୋ ‘‘କୋସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ତିକ୍ଖଭାୱପରିହାରକତ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ସେନା ‘‘କୋସୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ କୋସୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୩୧୪) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଚେତ୍ଥ ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ଗହେତବ୍ବା । ୱତ୍ଥକୋଟ୍ଠାଗାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ସବ୍ବସ୍ସପି କୁପ୍ପଭଣ୍ଡଟ୍ଠପନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘କୋଟ୍ଠାଗାରଂ ତିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତରୂପରଜତତୋ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଲୋହଅୟଦାରୁୱିସାଣୱତ୍ଥାଦିକମସାରଦବ୍ବଂ ଗୋପେତବ୍ବତୋ ଗ-କାରସ୍ସ କ-କାରଂ କତ୍ୱା କୁପ୍ପଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଜାତରୂପରଜତନିଧାନଂ ଧନକୋଟ୍ଠାଗାରଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରତନଂ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ଚରଣଂ ରତନୱିଲୋକନଚାରିକା । କାମଂ ତମତ୍ଥଂ ରାଜା ଜାନାତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ପନ କଥାପେତ୍ୱା ପରିସାୟ ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱାପାଦନତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତଥା କଥାପନେ ହି ଅସତି ପରିସା ସଦ୍ଦଂ କରିସ୍ସତି ‘‘କସ୍ମା ରାଜା ପରମ୍ପରାଗତଂ କୁଲଧନଂ ୱିନାସେତୀ’’ତି, ତତୋ ଚ ପକତିକ୍ଖୋଭୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସତି ପନ ତଥା କଥାପନେ ‘‘ଏତଂକାରଣା ତଂ ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱମାପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତତୋ ଚ ପକତିକ୍ଖୋଭୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତଥା ପୁଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମରଣୱସନ୍ତି ମରଣସ୍ସ, ମରଣସଙ୍ଖାତଂ ୱା ୱିସୟଂ ।

୩୩୭. ପାଳିୟଂ ‘‘ଆମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ମନ୍ତିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ଏକେନ ପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁୱତ୍ତକୋ ହେତ୍ଥ ଉପସଗ୍ଗୋ, ପକରଣାଧିଗତୋ ଚ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ୟଥା ‘‘ସିକ୍ଖମାନେନ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପରିପଞ୍ହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୪୩୪) । ତଥା ହିସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖମାନେନାତି ସିକ୍ଖିତୁକାମେନ । ଅଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୪୩୬) । ଆମନ୍ତେସୀତି ମନ୍ତିତୁକାମୋସି । ଜନପଦସ୍ସ ଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ଥଂ, ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଚିରାନପ୍ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସୀତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା’’ତିଆଦି । ଆହରନ୍ତାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗେହାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନାଦରେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ ।

୩୩୮. ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖସ୍ସ ୱିଦୂସନତୋ, ଅହିତଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଆୱହନତୋ କଣ୍ଟକସଦିସତାୟ ଚୋରା ଏୱ ଇଧ ‘‘କଣ୍ଟକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୋରକଣ୍ଟକେହି ସକଣ୍ଟକୋ’’ତି । ୟଥା ଗାମୱାସୀନଂ ଘାତକା ଗାମଘାତକା ଅଭେଦୱସେନ, ଉପଚାରେନ ଚ ନିସ୍ସୟନାମସ୍ସ ନିସ୍ସିତେପି ପୱତ୍ତନତୋ, ଏୱଂ ପନ୍ଥିକାନଂ ଦୁହନା ବାଧନା ପନ୍ଥଦୁହା । ଧମ୍ମତୋ ଅପେତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତସ୍ସ କରଣସୀଲୋ ଅଧମ୍ମକାରୀ, ୟୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିଜିତେ ଜନପଦାଦୀନଂ ତତୋ ତତୋ ଅନତ୍ଥତୋ ତାୟନେନ ଖତ୍ତିୟେନ କତ୍ତବ୍ବଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଅକରଣସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସୂତି ଚୋରାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦଂସେନ୍ତି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୀତି ହି ଦସ୍ସୱୋ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପେନ, ତେ ଏୱ ଖୀଲସଦିସତ୍ତା ଖୀଲନ୍ତି ଦସ୍ସୁଖୀଲଂ । ୟଥା ହି ଖେତ୍ତେ ଖୀଲଂ କସନାଦୀନଂ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିଂ, ମୂଲସନ୍ତାନେନ ସସ୍ସପରିବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ୱିବନ୍ଧତି, ଏୱଂ ଦସ୍ସୱୋପି ରଜ୍ଜେ ରାଜାଣାୟ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିଂ, ମୂଲୱିରୁଳ୍ହିୟା ଜନପଦପରିବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ୱିବନ୍ଧନ୍ତୀ । ପାଣଚାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାରଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ହିଂସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋଟ୍ଟନେନା’’ତି । ୱଧସଦ୍ଦୋ ହି ହିଂସନତ୍ଥୋପି ହୋତି ‘‘ୱଧତି ନ ରୋଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୮୦) ୱିୟ, କପ୍ପରାଦୀହି ପୋଥନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦ୍ଦୁ ନାମ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧେନ କତୋ ବନ୍ଧନୋପକରଣୱିସେସୋ, ତେନ ବନ୍ଧନଂ ତଥା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଘରବନ୍ଧନାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ହା-ଧାତୁୟା ଜାନିପଦନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ହାନିୟା’’ତି ଇମିନା, ସା ଚ ଧନହାୟନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦି ।

ପଞ୍ଚସିଖମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମୁଣ୍ଡାପନଂ ପଞ୍ଚସିଖମୁଣ୍ଡକରଣଂ । ତଂ ‘‘କାକପକ୍ଖକରଣ’’ନ୍ତିପି ୱୋହରନ୍ତି । ସୀସେ ଛକଣୋଦକାୱସେଚନଂ ଗୋମୟସିଞ୍ଚନଂ । କୁଦଣ୍ଡକୋ ନାମ ଚତୁହତ୍ଥତୋ ଊନୋ ରସ୍ସଦଣ୍ଡକୋ, ୟୋ ‘‘ଗଦ୍ଦୁଲୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ବନ୍ଧନଂ କୁଦଣ୍ଡକବନ୍ଧନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଖୁରମୁଣ୍ଡଂ କରିତ୍ୱା ଭସ୍ମପୁଟୱଧନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସମ୍ମାସଦ୍ଦୋ ଞାୟତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ହେତୁନା’’ତିଆଦି, ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ଊହନିସ୍ସାମୀତି ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମି, ଅପନେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ କତପରିଚୟତାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଅନୁପ୍ପଦେତୂ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁ ପଦେତୂତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିନ୍ନେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସିଉପକରଣଭଣ୍ଡଂ ଫାଲପାଜନୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦି, ଇମିନା ପାଳିୟଂ ବୀଜଭତ୍ତମେୱ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସକ୍ଖିକରଣପଣ୍ଣାରୋପନନିବନ୍ଧନଂ ୱଡ୍ଢିୟା ସହ ୱା ୱିନା ୱା ପୁନ ଗହେତୁକାମସ୍ସ ଦାନେ ହୋତି, ଇଧ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥି ପୁନ ଅଗ୍ଗହେତୁକାମତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକ୍ଖିଂ ଅକତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତେନାହ ‘‘ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନା’’ତି । ସକ୍ଖିନ୍ତି ତଦା ପଚ୍ଚକ୍ଖକଜନଂ । ପଣ୍ଣେ ଅନାରୋପେତ୍ୱାତି ତାଲାଦିପଣ୍ଣେ ୟଥାଚିଣ୍ଣଂ ଲିଖନୱସେନ ଅନାରୋପେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଣ୍ଣାକାରେପି ପାଭତସଦ୍ଦୋ, ଇଧ ପନ ଭଣ୍ଡମୂଲେୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଭଣ୍ଡମୂଲସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଭଣ୍ଡମୂଲଞ୍ହି ପକାରତୋ ଉଦୟଭଣ୍ଡାନି ଆଭରତି ସଂହରତି ଏତେନାତି ପାଭତଂ । ଉଦୟଧନତୋ ପଗେୱ ଆଭତଂ ପାଭତନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ପଣ୍ଣାକାରୋ ପନ ତଂ ତଦତ୍ଥଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେହି ଆଭରୀୟତେତି ପାଭତଂ । ପତ୍ଥନତ୍ଥଜୋତକୋ ହି ଅୟଂ ପ-ସଦ୍ଦୋ ।

‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ପାଭତସଦ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଭଣ୍ଡତ୍ଥତଂ ଚୂଳସେଟ୍ଠିଜାତକପାଠେନ (ଜା॰ ୧.୧.୪) ସାଧେତି । ତତ୍ରାୟମଟ୍ଠକଥା (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪) ‘‘ଅପ୍ପକେନପୀତି ଥୋକେନପି ପରିତ୍ତକେନପି । ମେଧାୱୀତି ପଞ୍ଞୱା । ପାଭତେନାତି ଭଣ୍ଡମୂଲେନ । ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ୱୋହାରକୁସଲୋ । ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅତ୍ତାନନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଧନଞ୍ଚ ୟସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ସଣ୍ଠାପେତି ପତିଟ୍ଠାପେତି । ୟଥା କିଂ ? ଅଣୁଂ ଅଗ୍ଗିଂୱ ସନ୍ଧମଂ, ୟଥା ପଣ୍ଡିତପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁଖୱାତେନ ଧମନ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ୱଡ୍ଢେତି ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ଥୋକମ୍ପି ପାଭତଂ ଲଭିତ୍ୱା ନାନାଉପାୟେହି ପୟୋଜେତ୍ୱା ଧନଞ୍ଚ ୟସଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତି, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ ପନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ତାୟ ଏୱ ୱା ପନ ଧନୟସମହନ୍ତତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଅଭିଞ୍ଞାତଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଂ ଦେୱସିକଂ । ମାସେ ମାସେ ଦାତବ୍ବଂ ମାସିକଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନୁପୋସଥିକାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ । କୁସଲାନୁରୂପେନ, କମ୍ମାନୁରୂପେନ ସୂରଭାୱାନୁରୂପେନାତି ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପରଂ ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଅନୁରୂପସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଛେକଭାୱାନୁରୂପତା ଚେତ୍ଥ କୁସଲାନୁରୂପଂ । କତ୍ଥଚି କୁଲସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ଜାଣୁସୋଣିଆଦିକୁଲାନମିୱ କୁଲାନୁରୂପମ୍ପି ଦାତବ୍ବତୋ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ସେନାପଚ୍ଚାଦି ଠାନନ୍ତରଂ, ଇମିନା ଭତ୍ତୱେତନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସକକମ୍ମପସୁତତ୍ତା, ଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ତା ଚ ଧନଧଞ୍ଞାନଂ ରାସିକୋ ରାସିକାରଭୂତୋ । ଖେମେନ ଠିତାତି ଅନୁପଦ୍ଦୱେନ ପୱତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅଭୟା’’ତି, କୁତୋଚିପି ଭୟରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଦା ମୋଦମାନାତି ମୋଦାୟ ମୋଦମାନା, ସୋମନସ୍ସେନେୱ ମୋଦମାନା, ନ ସଂସନ୍ଦନମତ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୮୧) ହି ମୁଦସଦ୍ଦୋ ସଂସନ୍ଦନେପି ପୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞେ ମୋଦା ହୁତ୍ୱା ଅପରେପି ମୋଦମାନା ୱିହରନ୍ତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପମୁଦିତଚିତ୍ତାତି, ଅସଞ୍ଞୋଗେପି ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟେୱ ୱୁଦ୍ଧୀତି ଦ୍ୱିଧା ପାଠୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦ୍ଧଫୀତଭାୱନ୍ତି ସମିଦ୍ଧୱେପୁଲ୍ଲଭାୱଂ ।

ଚତୁପରିକ୍ଖାରୱଣ୍ଣନା

୩୩୯. ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ଅନୁୟନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁୟନ୍ତା । ତେୟେୱ ଆନୁୟନ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅନୁଭାୱୋ ଏୱ ଆନୁଭାୱୋ’’ତି, ‘‘ଆନୁୟୁତ୍ତା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ଅନୁୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ହି ଆନୁୟୁତ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଅସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ । ତେତି ଆନୁୟନ୍ତଖତ୍ତିୟାଦୟୋ । ‘‘ଅମ୍ହେ ଏତ୍ଥ ବହି କରୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତମନା ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ନିବନ୍ଧୱିପୁଲାୟାଗମୋ ଗାମୋ ନିଗମୋ । ୱିୱଡ୍ଢିତମହାଆୟୋ ମହାଗାମୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୩୮) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପାକାରପରିକ୍ଖେପୋ ସାପଣୋ ନିଗମୋ, ସପାକାରାପଣଂ ନଗରଂ, ତଂ ତବ୍ବିପରୀତୋ ଗାମୋ’’ତି (କଙ୍ଖାୱିତରଣୀ ଅଭିନୱଟୀକାୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡେ କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦେ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ୱିନୟଟୀକାସୁ । ଗସନ୍ତି ମଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗାମୋ, ସ୍ୱେୱ ପାକଟୋ ଚେ, ନିଗମୋ ନାମ ଅତିରେକୋ ଗାମୋତି କତ୍ୱା । ଭୁସତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ନୀ-ସଦ୍ଦୋ, ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦତ୍ତା ଚ ରସ୍ସୋତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଜନପଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ସାମ୍ୟାମଚ୍ଚୋ ସଖା କୋସୋ, ଦୁଗ୍ଗଞ୍ଚ ୱିଜିତଂ ବଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାସୁ ସତ୍ତସୁ ରାଜପକତୀସୁ ରଞ୍ଞୋ ତଦୱସେସାନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସେନ ହିତସୁଖାତିୱୁଦ୍ଧି, ତଦେକଦେସା ଚ ଆନୁୟନ୍ତାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ୟଂ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ରଞ୍ଞା ଅମା ସହ ଭୱନ୍ତୀତି ଅମଚ୍ଚା । ‘‘ଅମାୱାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ସମକିରିୟାୟ ଅମାତି ଅବ୍ୟୟପଦଂ, ଚ-ପଚ୍ଚୟେନ ତଦ୍ଧିତସିଦ୍ଧୀତି ନେରୁତ୍ତିକା । ରଜ୍ଜକିଚ୍ଚୱୋସାସନକାଲେ ପନ ତେ ରଞ୍ଞା ପିୟା, ସହପୱତ୍ତନକା ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପିୟସହାୟକା’’ତି ଇମିନା । ରଞ୍ଞୋ ପରିସତି ଭୱା ‘‘ପାରିସଜ୍ଜା । କେ ପନ ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେସା ଆଣତ୍ତିକାରକା’’ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁୟୁତ୍ତଖତ୍ତିୟାଦୀହି ଅୱସେସା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାକରାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଆନୁଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା, ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱେ ତାଦିସଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୱୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ତାଦିସାନମ୍ପି ରାଜୂନଂ ତଦୁଭୟଂ ହାୟତେୱ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପନ ଅସତି ପଗେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ମିଂ ଅସତି ଚ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଚ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୟୋଜନା । ଏତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣଦ୍ୱୟେନ । ଅନୁମତିୟାତି ଅନୁଜାନନେନ । ପକ୍ଖାତି ସପକ୍ଖା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା । ୟଞ୍ଞଂ ପରିକରୋନ୍ତୀତି ପରିକ୍ଖାରା, ସମ୍ଭାରା, ତେ ଚ ତସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତତ୍ତା ପରିୱାରା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପରିୱାରା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ରଥୋ’’ତିଆଦିନା ଇଧାନଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ନିସେଧେତି ।

‘‘ରଥୋ ସେତପରିକ୍ଖାରୋ, ଝାନକ୍ଖୋ ଚକ୍କୱୀରିୟୋ ।

ଉପେକ୍ଖା ଧୁରସମାଧି, ଅନିଚ୍ଛା ପରିୱାରଣ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ।

ହି ସଂୟୁତ୍ତମହାୱଗ୍ଗପାଳି । ତତ୍ଥ ରଥୋତି ବ୍ରହ୍ମୟାନସଞ୍ଞିତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗରଥୋ । ସେତପରିକ୍ଖାରୋତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଲଙ୍କାରୋ । ‘‘ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଝାନକ୍ଖୋତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଝାନମୟଅକ୍ଖୋ । ଚକ୍କୱୀରିୟୋତି ୱୀରିୟଚକ୍କୋ । ଉପେକ୍ଖା ଧୁରସମାଧୀତି ଉପେକ୍ଖା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧୁରାନଂ ସମତା । ଅନିଚ୍ଛା ପରିୱାରଣନ୍ତି ଅଲୋଭୋ ସୀହଧମ୍ମାଦୀନି ୱିୟ ପରିୱାରଣଂ ।

ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୱଣ୍ଣନା

୩୪୦.ଉଭତୋ ସୁଜାତାଦୀହି ୱୁଚ୍ଚମାନେହି । ୟସସାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଆନୁଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘ଆଣାଠପନସମତ୍ଥତାୟା’’ତି । ‘‘ସଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଦାତାଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ପତ୍ତିୟାୟତୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନେ ସୂରୋତି ଦାନସୂରୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଈସକମ୍ପି ସଙ୍ଗଂ ଅକତ୍ୱା ମୁତ୍ତଚାଗୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ପନ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ହି ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଦାନସୂରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ସ ହି କମ୍ମସ୍ସକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖମିୱ ଉପଟ୍ଠାତି, ସୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଂ ଦାନଂ ଦେତୀତି ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରସ୍ସ ଦେତି । ତସ୍ସ ପତି ହୁତ୍ୱାତି ତବ୍ବିସୟଂ ଲୋଭଂ ସୁଟ୍ଠୁମଭିଭୱନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ଦେତି । କାରଣୋପଚାରୱଚନଞ୍ହେତଂ । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତବ୍ବିସୟେନ ଲୋଭେନ ଅନାକଡ୍ଢନୀୟତ୍ତା ନ ଦାସୋ, ନ ସହାୟୋ ।

ତଦେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାନଧିପ୍ପେତସ୍ସ ହି ଦାସାଦିଦ୍ୱୟସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସନଂ । ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀସୁ ମଧୁରସ୍ସେୱ ପଣୀତତ୍ତା ‘‘ମଧୁରଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱା ଏତଂ, ପଣୀତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟତଂ ଉପଗତତ୍ତା । ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତସ୍ସ ପିୟଭାୱାନିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଂ ପନେତଂ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମିପରିଭୋଗସଦିସା’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୪୦) ତଂ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟମତିକ୍କନ୍ତତାସାମଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଦାନଂ ଦାନସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି, ପଚ୍ଛା ୱା ପମାଦଲିଖିତମେତଂ । ତାଦିସୋତି ଦାନସାମିସଭାୱୋ ।

ସମିତପାପସମଣବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣା ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା, ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତସମଣଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା କପଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁଗ୍ଗତାତି ଦୁକ୍କରଂ ଜୀୱିକମୁପଗତା କସିରୱୁତ୍ତିକା । ତେନାହ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା’’ତି । ପଥାୱିନୋତି ମଗ୍ଗଗାମିନୋ । ୱଣିବ୍ବକାତି ଦାୟକାନଂ ଗୁଣକିତ୍ତନୱସେନ, କମ୍ମଫଲକିତ୍ତନମୁଖେନ ଚ ୟାଚନକା ସେୟ୍ୟଥାପି ନଗ୍ଗଚରିୟାଦୟୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଇଟ୍ଠଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟେନେୱ ହି ଦାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଥୋମନା ସମ୍ଭୱତି । ୟେ ୱିଚରନ୍ତି, ତେ ୱଣିବ୍ବକା ନାମାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପସତମତ୍ତନ୍ତି ୱୀହିତଣ୍ଡୁଲାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସରାୱମତ୍ତନ୍ତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିୱସେନ । ଓପାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଓଗାହେତ୍ୱା ପାତବ୍ବତୋ ନଦୀତଳାକାଦୀନଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ତିତ୍ଥଂ, ଓପାନମିୱଭୂତୋତି ଓପାନଭୂତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଦପାନଭୂତୋ’’ତିଆଦି । ହୁତ୍ୱାତି ଭାୱତୋ । ସୁତମେୱ ସୁତଜାତନ୍ତି ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନତ୍ଥନ୍ତରୱାଚକତ୍ତମାହ ୟଥା ‘‘କୋସଜାତ’’ନ୍ତି ।

ଅତୀତାଦିଅତ୍ଥଚିନ୍ତନସମତ୍ଥତା ନାମ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁମାନୱସେନ, ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସିତାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନିସଂସଚିନ୍ତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପକରଣାଧିଗତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟଞ୍ଞପୁଞ୍ଞସ୍ସ । ଦାୟକଚିତ୍ତମ୍ପୀତି ଦାୟକାନଂ, ଦାୟକଂ ୱା ଚିତ୍ତମ୍ପି, ଦାତୁକମ୍ୟତାଚିତ୍ତମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମେସୁ ପନ ଅଟ୍ଠସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଅଡ୍ଢତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ତାୱ ପରିକ୍ଖାରା ହୋନ୍ତୁ ତେହି ୱିନା ତସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ସୁଜାତତା, ପନ ସୂରୂପତା ଚ କଥଂ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ ସିୟା ତଦୁଭୟେନ ୱିନାପି ତସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋତି ଚୋଦନାୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଟ୍ଠନ୍ନମଙ୍ଗାନଂ ପରିକ୍ଖାରଭାୱଂ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେ ହି କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ଅଡ୍ଢତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଏକଂସତୋୱ ଅଙ୍ଗାନି, ନ ଏୱଂ ସୁଜାତତା, ସୁରୂପତା ଚ, ତଦୁଭୟଂ ପନ ଅନେକଂସତୋୱ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଦୀପେତୁଂ ଅରୁଚିସୂଚକସ୍ସ କିରସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଂ କତ’’ନ୍ତି । ତେ ହି ‘‘ଅୟଂ ଦୁଜ୍ଜାତୋତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ଅନେକଂସିକତଂ ମଞ୍ଞମାନା ତଥା ୱଦନ୍ତି, ତୟିଦଂ ଅସାରଂ । ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ହେତଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନଂ ତତ୍ଥ ସିୟା କେସଞ୍ଚି ତଥା ପରିୱିତକ୍କୋ’’ତି ତସ୍ସାପି ଅୱକାସାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତଦୁଭୟସାଧାରଣୱସେନେୱ ଅନେକଂସତୋ ଅଙ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ । କିରସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ତଦା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିନ୍ତିତାକାରସୂଚନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱମନେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମାନିପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ତସ୍ସେୱ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରା ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି କିରସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସ ଚିନ୍ତିତାକାରୋ ସୂଚିତୋ ହୋତି । ଏୱମାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅୟଂ ୱିରୂପୋ କିତ୍ତକଂ…ପେ॰… ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଦଲିଦ୍ଦୋ, ଅପ୍ପେସକ୍ଖୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ, ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ, ନ ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ନ ମେଧାୱୀ କିତ୍ତକଂ…ପେ॰… ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତୁପରିକ୍ଖାରାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୪୧. ‘‘ସୁଜଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୧୧-୩୧୩) ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପଂ ନିସେଧେନ୍ତୋ ‘‘ମହାୟାଗ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତେନ ଚ ପୁରୋହିତସ୍ସ ସୟମେୱ କଟଚ୍ଛୁଗ୍ଗହଣଜୋତନେନ ଏୱଂ ସହତ୍ଥା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସୁଜାତତାୟ ଅନେକଂସତୋ ଅଙ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନମେୱିଦ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ହି ‘‘ଏୱଂ ଅନଜ୍ଝାୟକସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସ୍ସ ସଂୱିଧାନେନ ପୱତ୍ତଦାନଂ କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ତଦୁଭୟକାରଣତୋ ।

ତିସ୍ସୋୱିଧାୱଣ୍ଣନା

୩୪୨.ତିଣ୍ଣଂ ଠାନାନନ୍ତି ଦାନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନସଙ୍ଖାତାନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଭୂମୀନଂ, ଅୱତ୍ଥାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚଲନ୍ତୀତି କମ୍ପନ୍ତି ପୁରିମାକାରେନ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । କରଣତ୍ଥେତି ତତିୟାୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥେ । କରଣୀୟସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ହି କତ୍ତରି ଏୱ ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, ନ କରଣେ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି କରଣଜୋତକୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତକତ୍ତାୱ କରଣତ୍ଥୋତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ପଚ୍ଛାନୁତାପସ୍ସ ଅକରଣୂପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଚଲାତି ଦଳ୍ହା କେନଚି ଅସଂହୀରା । ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା କାତବ୍ବା । ତଥା ପତିଟ୍ଠାପନୂପାୟମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତଥା ପତିଟ୍ଠାପନେନ ହି ୟଥା ତଂ ଦାନଂ ସମ୍ପତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଆୟତିମ୍ପି ୱିପୁଲଫଲତାୟ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୂତି ୟଜମାନୟିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେସୁ । ୱିପ୍ପଟିସାରୋ…ପେ॰… ନ କତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଞ୍ଚଚେତନାତି ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା, ତସ୍ସା ନିଚ୍ଚଲଭାୱୋ ନାମ ମୁତ୍ତଚାଗତା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଉଳାରଭାୱୋ । ପଚ୍ଛାସମନୁସ୍ସରଣଚେତନାତି ପରଚେତନା, ତସ୍ସା ପନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱୋ ‘‘ଅହୋ ମୟା ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଦାନସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦୁଭୟଚେତନାନଂ ନିଚ୍ଚଲକରଣୂପାୟଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଥା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ମୁଞ୍ଚଚେତନଂ, ପଚ୍ଛାସମନୁସ୍ସରଣଚେତନଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚଲମକରୋନ୍ତସ୍ସ, ୱିପ୍ପଟିସାରଂ, ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ନାପି ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନମତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପଚ୍ଛାସମନୁସ୍ସରଣଚେତନାୟ ଏୱ ବ୍ୟତିରେକତୋ ନିଚ୍ଚଲକରଣୂପାୟଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ହି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦସ୍ସନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୂତି ଖେତ୍ତୱିସେସେ ପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ କତତ୍ତା ଲଦ୍ଧେସୁପି ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୁ । ନାପି ଚିତ୍ତଂ ନମତି ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟଥା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହାରୋରୁୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସ ହି ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗହପତିନୋ ୱତ୍ଥୁ କୋସଲସଂୟୁତ୍ତେ, (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧) ମୟ୍ହକଜାତକେ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୬.ମୟ୍ହକଜାତକୱଣ୍ଣନା) ଚ ଆଗତଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ସୋ ମହାରାଜ ସେଟ୍ଠି ଗହପତି ତଗରସିଖିଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପିଣ୍ଡପାତେନ ପଟିପାଦେସି, ‘ଦେଥ ସମଣସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି, ଦତ୍ୱା ଚ ପନ ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି ‘‘ୱରମେତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦାସା ୱା କମ୍ମକରା ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’’ନ୍ତିଆଦି ।

ସୋ କିର ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦିୱସେସୁ ତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସତି, ଦାତୁଂ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଅୟଂ ପଦୁମୱତିୟା ଦେୱିୟା ତତିୟପୁତ୍ତୋ ତଗରସିଖୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଓରୁୟ୍ହ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତମାଦାୟ ନଗରୱାସୀନଂ ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ ପାସାଦିକେହି ଅଭିକ୍କମନାଦୀହି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସେଟ୍ଠିନୋ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠି ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ପଣୀତଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଘରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଦନ୍ତନ୍ତରାନି ସୋଧେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଦିୱସଂ ପାତୋୱ ଭୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନତ୍ତା ଦାନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭରିୟଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ରାଜୁପଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ପକ୍କାମି । ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ସମ୍ପଜଞ୍ଞଜାତିକା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମୟା ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ଇମସ୍ସ ‘ଦେଥା’ତି ୱଚନଂ ନ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ଦାପେନ୍ତୋପି ଚ ଅଜ୍ଜ ନ ୟସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ୱା ଦାପେତି, ୱୀତରାଗଦୋସମୋହସ୍ସ ୱନ୍ତକିଲେସସ୍ସ ଓହିତଭାରସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାପେତି, ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅଦତ୍ୱା ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧେହି ସାଲିତଣ୍ଡୁଲେହି ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୂପେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ଧେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେସୁ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଅନୁମୋଦନଂ ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସୋପି ଖୋ ସେଟ୍ଠି ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତା, ଅପି ୱୋ ଲଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ’’ତି ? ଆମ, ସେଟ୍ଠି ଲଦ୍ଧୋତି । ‘‘ପସ୍ସାମା’’ତି ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଲୋକେସି, ଅଥସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଗନ୍ଧୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନାସପୁଟଂ ପହରି । ସୋ ଚିତ୍ତଂ ସଂୟମେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ପନ ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାକାରୋ ‘‘ୱରମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ପିଣ୍ଡପାତଦାନେନ ପନେସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନୋ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଚ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅୟଞ୍ଚସ୍ସ ସତ୍ତମୋ ଭୱୋ, ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ପନ ନାପି ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନମତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସଂୟୁତ୍ତୱରଲଞ୍ଛକେ –

‘‘ୟଂ ଖୋ ସୋ ମହାରାଜ ସେଟ୍ଠି ଗହପତି ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି ‘ୱରମେତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦାସା ୱା କମ୍ମକରା ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେନ ନାସ୍ସୁଳାରାୟ ଭତ୍ତଭୋଗାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି, ନାସ୍ସୁଳାରାୟ ୱତ୍ଥଭୋଗାୟ, ୟାନଭୋଗାୟ, ନାସ୍ସୁଳାରାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାମଗୁଣାନଂ ଭୋଗାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧) ।

ମୟ୍ହକଜାତକେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇତି ମହାରାଜ ଆଗନ୍ତୁକସେଟ୍ଠି ତଗରସିଖିପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚୟେନ ବହୁଂ ଧନଂ ଲଭି, ଦତ୍ୱା ଅପରଚେତନଂ ପଣୀତଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ପଣୀତେ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନାସକ୍ଖୀ’’ତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୬.ମୟ୍ହକଜାତକୱଣ୍ଣନା) ।

ଭାତୁ ପନେସ ଏକଂ ପୁତ୍ତଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୪) ସାପତେୟ୍ୟସ୍ସ କାରଣା ଜୀୱିତଂ ୱୋରୋପେସି, ତେନ କମ୍ମେନ ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ଥ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ଅପୁତ୍ତକୋ ଜାତୋ, ଇଦାନିପି ତେନେୱ କମ୍ମେନ ମହାରୋରୁୱଂ ଉପପନ୍ନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାରୋରୁୱଂ ଉପପନ୍ନସ୍ସ ସେଟ୍ଠିଗହପତିନୋ ୱିୟା’’ତି, ପୁରିମପଚ୍ଛିମଚେତନାୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକା ହି ଚେତନା ଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନ ଦେତୀତି ।

ଦସଆକାରୱଣ୍ଣନା

୩୪୩. ଆକରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପତାୟ ସମରିୟାଦପରିଚ୍ଛେଦଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଆକାରୋ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସହି କାରଣେହୀ’’ତି । ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆ-ସଦ୍ଦୋ । ନ ଦୁସ୍ସୀଲେସ୍ୱେୱ, ଅଥ ଖୋ ସୀଲୱନ୍ତେସୁପି ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତି । ତଦୁଭୟେପି ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ହି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅପି-ସଦ୍ଦେନ, ପି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ କରୋତି । ପଟିଗ୍ଗାହକତୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ବଲୱତରଂ ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁବ୍ବଲୋ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମତୋ, ପରିୱାରଜନତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ । ୱିପ୍ପଟିସାରମ୍ପି ୱିନୋଦେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂୟେୱାତି ପାଣାତିପାତୀନମେୱ । ୟଜନଂ ନାମେତ୍ଥ ଦାନମେୱାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଗ୍ଗିଜୁହନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେତୁ ଭୱ’’ନ୍ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜତୂତି ମୁତ୍ତଚାଗୱସେନ ଚଜତୁ । ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସକସନ୍ତାନେ ।

ସୋଳସାକାରୱଣ୍ଣନା

୩୪୪. ଅନୁମତିପକ୍ଖାଦୟୋ ଏୱ ହେଟ୍ଠା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୋଳସପରିକ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଅନୁମୋଦନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଳସହି ଆକାରେହୀ’’ତି । ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାନୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖମିୱ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଅନେକୱାରଂ ପନ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ବ୍ୟାପନୱଚନଂ, ତଦେୱ ଆଭୁସୋ ମେଡନଟ୍ଠେନ ଆମେଡିତୱଚନନ୍ତି ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୪୪) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମାଦପେତ୍ୱା ସମାଦପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତମତ୍ଥନ୍ତି ଦାନଫଲୱସେନ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ଥଂ । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ସୁତମତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ୟଥା ରାଜା ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିୟତି ଚିତ୍ତେ କରୋନ୍ତୋ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦାପେତ୍ୱା ।

‘‘ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନେନା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ଲୋଭଦୋସମୋହଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାନାଦୟୋପି ହି ଦାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ତେସଂ ୱିନୋଦନେନପି ତଂ ୱୋଦାପିତଂ ସମୁତ୍ତେଜିତଂ ନାମ ହୋତି ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ଆସନ୍ନତରଭାୱତୋ ପନ ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନମେୱ ଗହିତଂ । ପୱତ୍ତିତେ ହି ଦାନେ ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି । ୟାଥାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେହି ଗୁଣେହି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠଭାୱାପାଦନଂ ସମ୍ପହଂସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତିଆଦି । ଧମ୍ମତୋତି ସଚ୍ଚତୋ । ତଦତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମେନ ସମେନ କାରଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚ୍ଚଞ୍ହି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ, ଉପସମଚରିୟଭାୱତୋ ସମଂ, ୟୁତ୍ତଭାୱେନ କାରଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୪୫. ତସ୍ମିଂ ୟଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖତିଣଚ୍ଛେଦୋପି ନାମ ନାହୋସି, କୁତୋ ପାଣୱଧୋତି ପାଣୱଧାଭାୱସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ, ସବ୍ବସୋ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହେହି ଅୱିଦୂସିତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ନେୱ ଗାୱୋ ହଞ୍ଞିଂସୂ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ନ ରୁକ୍ଖା ଛିଜ୍ଜିଂସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୟୂପନାମକେ’’ତିଆଦିମାହ । ବରିହିସତ୍ଥାୟାତି ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥାୟ । ୱନମାଲାସଙ୍ଖେପେନାତି ୱନପୁପ୍ଫେହି ଗନ୍ଧିତମାଲାନିୟାମେନ । ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୪୫) ୱୁତ୍ତଂ, ୱନପନ୍ତିଆକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂମିୟଂ ୱା ପତ୍ଥରନ୍ତୀତି ୱେଦିଭୂମିଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପତ୍ଥରନ୍ତି । ମନ୍ତାଦିନା ହି ପରିସଙ୍ଖତା ଭୂମି ୱିନ୍ଦତି ଅସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରେତି କତ୍ୱା ‘‘ୱେଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେପି ରୁକ୍ଖା ତେପି ଦବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କମ୍ମକତ୍ତା ଚେତଂ ଦ୍ୱୟଂ, ଅଭିହିତକମ୍ମଂ ୱା । ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ହି ୟଥାସତ୍ତିଂ କାରକା ଭୱନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାଣୱଧାଭାୱସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ, ୱିପରୀତଗ୍ଗାହେନ ଅୱିଦୂସିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି କିଂ ପନା’’ତିଆଦିନା । ଅନ୍ତୋଗେହଦାସୋ ଅନ୍ତୋଜାତୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଧନକ୍କୀତକରମରାନୀତସାମଂଦାସବ୍ୟୂପଗତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପୁବ୍ବମେୱାତି ଭତିକରଣତୋ ପଗେୱ । ଧନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟଥାକମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା । ଭତ୍ତୱେତନନ୍ତି ଦେୱସିକଂ ଭତ୍ତଞ୍ଚେୱ ମାସିକାଦିପରିବ୍ବୟଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଜ୍ଜିତାତି ସନ୍ତଜ୍ଜିତା । ପରିକମ୍ମାନୀତି ସବ୍ବଭାଗିୟାନି କମ୍ମାନି, ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କମ୍ମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପିୟସମୁଦାଚାରେନେୱାତି ଇଟ୍ଠୱଚନେନେୱ । ୟଥାନାମୱସେନେୱାତି ପାକଟନାମାନୁରୂପେନେୱ । ସପ୍ପିତେଲନୱନୀତଦଧିମଧୁଫାଣିତେନ ଚେୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ପଣୀତପଣୀତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀନଞ୍ଚେୱ ୱତ୍ଥୟାନମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନସେୟ୍ୟାୱସଥାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ପଣୀତେହି ସପ୍ପିତେଲାଦିସମ୍ମିସ୍ସେହେୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଅନୁରୂପେହି ୟାଗୁ…ପେ॰… ପାନକାଦୀହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସପ୍ପିଆଦୀନନ୍ତି ସପ୍ପିଆଦୀହି ।

୩୪୬. ପଟିସାମେତବ୍ବତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱତୋ ଚ ସଂ ନାମ ଧନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପତୀତି ସପତି ନିଗ୍ଗହିତଲୋପେନ, ଧନୱା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକହିତାୱହତ୍ତା ତସ୍ସ ହିତନ୍ତି ସାପତେୟ୍ୟଂ, ତଦେୱ ଧନଂ । ତେନାହ ‘‘ପହୂତଂ ଧନ’’ନ୍ତି । ଅକ୍ଖୟଧମ୍ମମେୱାତି ଅଖୟସଭାୱମେୱ । ଗାମଭାଗେନାତି ସଂକିତ୍ତନୱସେନ ଗାମେ ୱା ଗହେତବ୍ବଭାଗେନ, ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୪୬) ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚେକଂ ସଭାଗଗାମକୋଟ୍ଠାସେନାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୩୪୭.ୟଞ୍ଞାୱାଟୋତି ଖଣିତାୱାଟସ୍ସ ଅସ୍ସମେଧାଦିୟଞ୍ଞୟଜନଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତବ୍ବୋହାରେନ ପନ ଇଧ ଦାନସାଲାୟ ଏୱ, ତାୟ ଚ ପୁରତ୍ଥିମନଗରଦ୍ୱାରେ କତାୟ ପୁରତ୍ଥିମଭାଗେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମତୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦିନା । ତଂ ପନ ଠାନଂ ରଞ୍ଞୋ ଦାନସାଲାୟ ନାତିଦୂରେ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ୟତୋ ତତ୍ଥ ପାତରାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅକିଲନ୍ତରୂପାୟେୱ ସାୟନ୍ହେ ରଞ୍ଞୋ ଦାନସାଲଂ ସମ୍ପାପୁଣନ୍ତି । ‘‘ଦକ୍ଖିଣେନ ୟଞ୍ଞାୱାଟସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱାତି ହି ୟାଗୁସୀସେନ ପାତରାସଭୋଜନମାହ ।

୩୪୮.ମଧୁରନ୍ତି ସାଦୁରସଂ । ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଅପିଚ ମେ ଭୋ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚମାନମତ୍ଥଂ । ପରିହାରେନାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅଗାରୱପରିହାରେନ, ଉଜୁକଭାୱାପନୟନେନ ୱା, ଉଜୁକୱୁତ୍ତିଂ ପରିହରିତ୍ୱା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟାୱ ୟଥାଚିନ୍ତିତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଉଜୁକମେୱ ପୁଚ୍ଛୟମାନୋ ଅଗାରୱୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ।

ନିଚ୍ଚଦାନଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞୱଣ୍ଣନା

୩୪୯.ଉଟ୍ଠାୟାତି ଦାନେ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟମାହ, ସମୁଟ୍ଠାୟାତି ତସ୍ସ ସାତଚ୍ଚକିରିୟଂ । କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମାନି ଅକରୋନ୍ତୋ ଦଲିଦ୍ଦିୟାଦିଅନତ୍ଥାପତ୍ତିୟା ନସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପ୍ପସମ୍ଭାରତରୋ ଚେୱ ମହପ୍ଫଲତରୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ଥତରୋ ଚ ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରୋ ଚ ମହପ୍ଫଲତରୋ ଚ ମହାନିସଂସତରୋ ଚା’’ତି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପସମ୍ଭାରତରୋତି ଅତିୱିୟ ପରିତ୍ତସମ୍ଭାରୋ, ଅସମାରବ୍ଭିୟସମ୍ଭାରୋ । ଅପ୍ପତ୍ଥତରୋତି ପନ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚୋ, ଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ, ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପଟ୍ଠତରୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ସମ୍ମା ଆରଭୀୟତି ୟଞ୍ଞୋ ଏତେନାତି ସମାରମ୍ଭୋ, ସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣୱସେନ ପୱତ୍ତସତ୍ତପୀଳା, ଅପ୍ପୋ ସମାରମ୍ଭୋ ଏତସ୍ସାତି ତଥା, ଅୟଂ ପନାତିସୟେନାତି ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରୋ । ୱିପାକସଞ୍ଞିତଂ ମହନ୍ତଂ ସଦିସଂ ଫଲମେତସ୍ସାତି ମହପ୍ଫଲୋ, ଅୟଂ ପନାତିସୟେନାତି ମହପ୍ଫଲତରୋ । ଉଦୟସଞ୍ଞିତଂ ମହନ୍ତଂ ନିସ୍ସନ୍ଦାଦିଫଲମେତସ୍ସାତି ମହାନିସଂସୋ, ଅୟଂ ପନାତିସୟେନାତି ମହାନିସଂସତରୋ ।ଧୁୱଦାନାନୀତି ଧୁୱାନି ଥିରାନି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନାନି କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଦାନାନି । ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଭତ୍ତସୀସେନ ଚତୁପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣଂ । ଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞାନୀତି ଅନୁକୁଲଂ କୁଲାନୁକ୍କମଂ ଉପାଦାୟ ଦାତବ୍ବଦାନାନି। ତେନାହ ‘‘ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟାନି ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନି, ତାନି ଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞାନି ନାମାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିବଦ୍ଧଦାନାନୀତି ନିବନ୍ଧେତ୍ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ପୱେଣୀୱସେନ ପୱତ୍ତିତଦାନାନି ।

ହତ୍ଥିଦନ୍ତେନ କତା ଦନ୍ତମୟସଲାକା, ୟତ୍ଥ ଦାୟକାନଂ ନାମଂ ଅଙ୍କନ୍ତି, ଇମିନା ତଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ସଲାକଦାନୱସେନାତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ କୁଲନ୍ତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକକୁଲଂ । ଦାଲିଦ୍ଦିୟେନାତି ଦଲିଦ୍ଦଭାୱେନ । ‘‘ଏକସଲାକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦାତୁଂ ନାସକ୍ଖୀ’’ତି ଇମିନା ଏକେନପି ସଲାକଦାନେନ ନିବଦ୍ଧଦାନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁମଦତ୍ୱା ଅନୁରକ୍ଖଣମାହ । ରଞ୍ଞୋତି ସେତୱାହନରଞ୍ଞୋ ।

ଆଦୀନି ୱତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘କସ୍ମା ସେନୋ ୱିୟ ମଂସପେସିଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାସୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସମସମଦାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କନୱଚନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଗଲଗ୍ଗାହାତି ଗଲଗ୍ଗହଣା । ‘‘କମ୍ମଚ୍ଛେଦୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମୋକାସାଦାନମ୍ପି ପୀଳାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସମାରମ୍ଭସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପୀଳନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପୀଳାସଙ୍ଖାତୋ ସମାରମ୍ଭୋ’’ତି । ପୁବ୍ବଚେତନାମୁଞ୍ଚଚେତନାଅପରଚେତନାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦାୟକୱସେନ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ୱୀତରାଗତାୱୀତଦୋସତାୱୀତମୋହତାପଟିପତ୍ତିୟା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚ ତୀଣୀତି ଏୱଂ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ହୋତି ଦକ୍ଖିଣା, ଛଳଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ନନ୍ଦମାତାସୁତ୍ତଞ୍ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୭) ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚେତନାୱସେନ ମହାନଦୀ ୱିୟ, ମହୋଘୋ ୱିୟ ଚ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅଭିସନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ପୁଞ୍ଞମେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ । ତଥାୱିଧନ୍ତି ପମାଣସ୍ସ କାତୁଂ ଅସୁକରତ୍ତମାହ । କାରଣମହତ୍ତେନ ଫଲମହତ୍ତମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ଉପରି ନଜ୍ଜା ୱୁଟ୍ଠିୟା ମହୋଘୋ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

୩୫୦.ନୱନୱୋତି ସବ୍ବଦା ଅଭିନୱୋ, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦାୟକସ୍ସ ବ୍ୟାପାରାପଜ୍ଜନତୋ କିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେନା’’ତିଆଦି । ୟଥାରଦ୍ଧସ୍ସ ଆୱାସସ୍ସ କତିପୟେନାପି କାଲେନ ପରିସମାପେତବ୍ବତୋ କିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଣସାଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ମହାୱିହାରେପି କିଚ୍ଚପରିୟୋସାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୱାରଂ ଧନପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନାତି ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତନ୍ତାଦିପାଳିନୟେନ । ନୱାନିସଂସାତି ସୀତପଟିଘାତାଦୟୋ ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମପରିୟୋସାନା ୟଥାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଗଣିତା ନୱ ଉଦୟା, ଅପ୍ପମତ୍ତତାୟ ଚେତେ ୱୁତ୍ତା ।

ୟସ୍ମା ପନ ଆୱାସଂ ଦେନ୍ତେନ ନାମ ସବ୍ବମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରଲଞ୍ଛକେ ‘‘ସୋ ଚ ସବ୍ବଦଦୋ ହୋତି ୟୋ ଦଦାତି ଉପସ୍ସୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୨), ସଦା ପୁଞ୍ଞପୱଡ୍ଢନୂପାୟଞ୍ଚ ଏତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥେୱ ‘‘ୟେ ଦଦନ୍ତି ଉପସ୍ସୟଂ, ତେସଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ, ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୭) ତଥା ହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ଆଗତସ୍ସାପି ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ଆରାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନହାୟିତ୍ୱା ପତିସ୍ସୟେ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟେ ବଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ୱାତାତପେହି କିଲମତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପନ୍ନସ୍ସ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ପତିଟ୍ଠାତି, ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଦେ କଣ୍ଟକୋ ୱିଜ୍ଝତି, ଖାଣୁ ପହରତି, ସରୀସପାଦିପରିସ୍ସୟା ଚେୱ ଚୋରଭୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବେ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି, ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପୀତିସୁଖଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପସମସୁଖଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅକ୍ଖୀନି ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସେନାସନଂ ପୱିସନକ୍ଖଣେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖିପସାଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରୱାତପାନମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱାସଂ ଦେନ୍ତେନ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ‘‘ସଦା ପୁଞ୍ଞପୱଡ୍ଢନୂପାୟଞ୍ଚ ଏତ’’ନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ଏତେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଆନିସଂସା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଖନ୍ଧକପରିୟାୟେନାତି ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୪) ଆଗତୱିନୟପାଳିନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ଆଗତା –

‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନ୍ତି, ତତୋ ୱାଳମିଗାନି ଚ ।

ସରୀସପେ ଚ ମକସେ, ସିସିରେ ଚାପି ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ॥

ତତୋ ୱାତାତପୋ ଘୋରୋ, ସଞ୍ଜାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି ।

ଲେଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ, ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁଂ ॥

ୱିହାରଦାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଅଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣିତଂ ।

ତସ୍ମା ହି ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତନୋ ॥

ୱିହାରେ କାରୟେ ରମ୍ମେ, ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେ ।

ତେସଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ॥

ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ତେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପନୂଦନଂ ।

ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟ, ପରିନିବ୍ବାତି ଅନାସୱୋ’’ତି ॥ –

ରାଜଗହସେଟ୍ଠାଦୀନଂ ୱିହାରଦାନେନ ଅନୁମୋଦନାଗାଥାୟୋ ପେୟ୍ୟାଲୱସେନ ଦସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ ସୀତଂ ଉଣ୍ହନ୍ତି ଉତୁୱିସଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସିସିରେ ଚାପି ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ଏତ୍ଥ ସିସିରୋତି ସମ୍ଫୁସିତକୱାତୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ଉଜୁକମେଘୱୁଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ । ଏତାନି ସବ୍ବାନି ‘‘ପଟିହନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ୱିହାରେନ ପଟିହଞ୍ଞତି । ଲେଣତ୍ଥନ୍ତି ନିଲୀୟନତ୍ଥଂ । ସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ସୀତାଦିପରିସ୍ସୟାଭାୱେନ ସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ । ‘‘ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଇମିନାୱ ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିହାରଦାନଂ, କତମସୁଖତ୍ଥଂ ? ଝାୟିତୁଂ, ୱିପସ୍ସିତୁଞ୍ଚ ୟଂ ସୁଖଂ ତଦତ୍ଥଂ । ଅଥ ୱା ପରପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ – ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁଞ୍ଚ ୱିହାରଦାନଂ, ‘‘ଇଧ ଝାୟିସ୍ସତି ୱିପସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ଦଦତୋ ୱିହାରଦାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସୋ ଚ ସବ୍ବଦଦୋ ହୋତି, ୟୋ ଦଦାତି ଉପସ୍ସୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ।

ୟସ୍ମା ଚ ଅଗ୍ଗଂ ୱଣ୍ଣିତଂ, ତସ୍ମା ହି ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋତି ଗାଥା । ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେତି ଏତ୍ଥ ୱିହାରେ ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତେ ଚ ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତେ ଚ ୱାସେୟ୍ୟ । ତେସଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚାତି ୟଂ ତେସଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାନି ଚ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିସେନାସନାନି ଚ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତେସୁ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଅକୁଟିଲଚିତ୍ତେସୁ । ଦଦେୟ୍ୟାତି ନିଦହେୟ୍ୟ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା, ନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା । ଏୱଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ତେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବାତି ଅନାସୱୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୫୦) ଚେୱ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୩.୨୯୫) ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ଟୀକାନୟୋ – ସୀତନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧା ଉତୁୱିପରିଣାମୱସେନ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୀତଂ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଂ, ତସ୍ସ ୱନଡାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିହନ୍ତୀତି ପଟିବାଧତି ୟଥା ତଦୁଭୟୱସେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ବାଧନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ କରୋତି । ସୀତୁଣ୍ହବ୍ଭାହତେ ହି ସରୀରେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟୋନିସୋ ପଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱାଳମିଗାନୀତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିଚଣ୍ଡମିଗେ। ଗୁତ୍ତସେନାସନଞ୍ହି ଆରଞ୍ଞକମ୍ପି ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସରୀସପେତି ୟେ କେଚି ସରନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦୀଘଜାତିକେ ସପ୍ପାଦିକେ । ମକସେତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ଟଂସାଦୀନମ୍ପି ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିସିରେତି ସିସିରକାଲୱସେନ, ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାଦିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସିସିରସମ୍ଫସ୍ସେ । ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ୟଦା ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିୟୋ ପଟିହନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

ୱାତାତପୋ ଘୋରୋତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ଉମ୍ମୂଲଭଞ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସରଜଅରଜାଦିଭେଦୋ ୱାତୋ ଚେୱ ଗିମ୍ହପରିଳାହସମୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସୂରିୟାତପୋ ଚ ପଟିହଞ୍ଞତି ପଟିବାହୀୟତି । ଲେଣତ୍ଥନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମତ୍ଥଂ । ସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିସ୍ସୟାଭାୱେନ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ । ଝାୟିତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପନିଜ୍ଝାୟିତୁଂ । ୱିପସ୍ସିତୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତୁଂ ।

ୱିହାରେତି ପତିସ୍ସୟେ । କାରୟେତି କାରାପେୟ୍ୟ । ରମ୍ମେତି ମନୋରମେ ନିୱାସସୁଖେ । ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେତି କାରେତ୍ୱା ପନ ଏତ୍ଥ ୱିହାରେ ବହୁସ୍ସୁତେ ସୀଲୱନ୍ତେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ନିୱାସେୟ୍ୟ, ତେ ନିୱାସେନ୍ତୋ ପନ ତେସଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଥା ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମଥୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପନ୍ନେସୁ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନଂ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହନେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ଇଦାନି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତେତି ବହୁସ୍ସୁତା । ତସ୍ସାତି ଉପାସକସ୍ସ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପନୂଦନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟାତି ସୋ ଉପାସକୋ ୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଜାନିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମନେନ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି ଏକାଦସଗ୍ଗିୱୂପସମେନ ସୀତି ଭୱତୀତି ।

ସୀତପଟିଘାତାଦିକା ୱିପସ୍ସନାୱସାନା ତେରସ, ଅନ୍ନାଦିଲାଭୋ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ଧମ୍ମାୱବୋଧୋ, ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ତରସ ଆନିସଂସା ୱୁତ୍ତା ।

ପଟିଗ୍ଗହଣକାନଂ ୱିହାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଫଲାନୁରୂପମ୍ପି ଦାୟକାନଂ ୱିହାରଦାନଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି କମ୍ମସରିକ୍ଖକଫଲଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ପନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଘିକୱିହାରମେୱ ପଧାନୱସେନ ୱଦତି, ସଙ୍ଘିକୱିହାରୋ ନାମେସ ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତୱିହାରୋ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଦଭାଜନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଘିକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ’’ତି । ୟତ୍ଥ ହି ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରୀୟତି, ଚତୂହି ଦିସାହି ଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୟେୱ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା କୁଞ୍ଚିକାୟ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୟଥାଫାସୁକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରତନିକାପି ପଣ୍ଣସାଲା ହୋତୁ, ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତୱିହାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୫୧. ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜା । ‘‘ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା’ତିଆଦି ଉପାସକାନଂ ତଥା ସମାଦାନେ ଆଚିଣ୍ଣଂ, ଦଳ୍ହତରଂ ସମାଦାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସରଣଂ ପନ ତେସଂ ସାମଂ ସମାଦିନ୍ନମ୍ପି ସମାଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ୟଥାଗହିତେ ସରଣେ, ‘‘ତସ୍ସା’’ତିପି ପାଠୋ, ୟଥାଗହିତସରଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନତ୍ଥି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତ୍ତବ୍ବତାତି ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକାନମେୱ ହି ସରଣାଦିଅତ୍ଥକୋସଲ୍ଲାନଂ ସୁୱଣ୍ଣଘଟେ ସୀହୱସା ୱିୟ ଅକୁପ୍ପଂ ସରଣଗମନଂ ତିଟ୍ଠତି । ‘‘ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ୟଥାଗହିତଂ ସରଣଂ ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଏୱାହଂ ତଂ ମାରେମୀ’’ତି କାମଂ କୋଚି ତିଣ୍ହେନ ସତ୍ଥେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ତଥାପି ‘‘ନେୱାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ‘ନ ବୁଦ୍ଧୋ’ତି, ଧମ୍ମଂ ‘ନ ଧମ୍ମୋ’ତି, ସଙ୍ଘଂ ‘ନ ସଙ୍ଘୋ’ତି ୱଦାମୀ’’ତି ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଗହିତସରଣସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ଫଲାନିସଂସାନି ପନସ୍ସ ସରଣଗମନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୦ ସରଣଗମନକଥା) ୱୁତ୍ତାନେୱ ।

୩୫୨. ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱେରହେତୁତାୟ ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଣାତିପାତାଦିପାପଧମ୍ମୋ, ତଂ ମଣତି ‘‘ମୟି ଇଧ ଠିତାୟ କଥମାଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ତଜ୍ଜେନ୍ତୀ ୱିୟ ନିୱାରେତୀତି ୱେରମଣୀ, ତତୋ ୱା ପାପଧମ୍ମତୋ ୱିରମତି ଏତାୟାତି ‘‘ୱିରମଣୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଇ-କାରସ୍ସ ଏ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱେରମଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନାହ ‘‘ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ, ୱିରମଣିସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଦ୍ୱିଧାସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସାଧାରଣୱିଭାୱନା) କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱେତ୍ଥ ୱିରତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୟଞ୍ଞାଧିକରଣତୋ । ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତତୋ ୟଥୂପଟ୍ଠିତୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି । ସମାଦାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି । ସେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ପାପଧମ୍ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଘାତନପ୍ପୱତ୍ତା ୱିରତି ସେତୁଘାତୱିରତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀ’’ତିପି ୱୁତ୍ତା । ଇଦାନି ତା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତି…ପେ॰… ଦୀନୀତି ଅପଦିସିତବ୍ବଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱୟବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ। ପରିହରତୀତି ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସୀହଳଦୀପେ ଚକ୍କନଉପାସକସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ପାଣଂ ନ ହନାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଆଦୟତ୍ଥେନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ, ୱିକପ୍ପତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ନାଦିୟାମି, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱିରମାମି, ୱେରମଣିଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକମତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ ମିଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମାଦିୟାମୀତି ସମ୍ମା ଆଦିୟାମି, ଅୱୀତିକ୍କମାଧିପ୍ପାୟେନ, ଅଖଣ୍ଡା’ ଛିଦ୍ଦା’ କମ୍ମାସା’ ସବଲକାରିତାୟ ଚ ଗଣ୍ହାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉତ୍ତରୱଡ୍ଢମାନପବ୍ବତୱାସିଉପାସକସ୍ସ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୯ କୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୦୯-୧୧୧; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ କୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ ସମାଦାନୱିରତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାଦିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଇଦାନି ତତ୍ଥା ତତ୍ଥାଗତେସୁ ଧମ୍ମତୋ, କୋଟ୍ଠାସତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, ୱେଦନାତୋ, ମୂଲତୋ, ଆଦାନତୋ, ଭେଦତୋତିଆଦିନା ଅନେକଧା ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମା ଦ୍ୱେତି ସମ୍ପତ୍ତସମାଦାନୱିରତିୟୋ । ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱତ୍ଥୂ’’ତି ପରମତ୍ଥତୋ ପାଣୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପନ ‘‘ସତ୍ତାଦିୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସତ୍ତେୟେୱ ଆରଭିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତା, ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚ ୱିରମତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଏକତାନାନତାଦିୱିନିଚ୍ଛୟ) ଖୁଦ୍ଦକାଗମଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନ ଅଦିନ୍ନୱତ୍ଥୁ, ତଥା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱତ୍ଥୁ, ୱିତଥୱତ୍ଥୁ, ସଙ୍ଖାରୱସେନେୱ ସୁରାମେରୟୱତ୍ଥୂତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନଚେତନାସଙ୍ଖାତୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରମଣୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମାତି ସେତୁଘାତୱିରତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୱ ତଥାପି କିଚ୍ଚସାଧନତୋ । ଇମିନା ପନ ତତ୍ଥେୱ ଆଗତେସୁ ତୀସୁ ଆଚରିୟୱାଦେସୁ ଦ୍ୱେ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଏକସ୍ସେୱାନୁଜାନନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି, ହି ସମାଦାନୱିରତି ଚ ୟଦେୱ ପଜହତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲମେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସମାଦାନୱିରତି ୟତୋ ୱିରମତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲମେୱାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ପନ ୟତୋ ୱିରମତି, ତେସଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଆଲମ୍ବଣାନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଅପରେ । ‘‘ଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚେତଂ ୟତୋ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲତୋ ୱିରମତି, ତେସମାରମ୍ମଣଭୂତଂ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁମେୱାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମପୁରିମପଦତ୍ଥଞ୍ହି ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁମାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମପଦତ୍ଥତୋ ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରମତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେ । ପଠମୱାଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅୟୁତ୍ତୋୟେୱ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଭାୱତୋ, ଅବହିଦ୍ଧାଭାୱତୋ ଚ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଦୁତିୟୱାଦୋପି ଅୟୁତ୍ତୋୟେୱ । କସ୍ମା ? ପୁରିମୱାଦେନ ସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା, ପରେସଂ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲାରମ୍ମଣଭାୱେ ଚ ଅନେକନ୍ତି କତ୍ତା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆଲମ୍ବଣପ୍ପଭେଦୱଚନତୋ ଚ । ତତିୟୱାଦୋ ପନ ୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବଭାଣକାନମଭିମତୋ, ତସ୍ମା ତଦେୱ ଅନୁଜାନାତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀସୁ ଆଚରିୟୱାଦେସୁ ଦ୍ୱେ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଏକସ୍ସେୱାନୁଜାନନଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଜ୍ଜେତଂ ୱିରତିଦ୍ୱୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁମେୱାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ୟଞ୍ଚ ପଜହତି, ତଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟାତି ଅୟ’ମନଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ହି କିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କରୋତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟଞ୍ଚ ପଜହତି, ତଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ଏୱଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମ୍ପେତଂ ୱିରତିଦ୍ୱୟଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପଜହତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଆରଭିତ୍ୱାନ ଅମତଂ, ଜହନ୍ତୋ ସବ୍ବପାପକେ ।

ନିଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଭୱେ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଏକତାନାନତାୱିନିଚ୍ଛୟ) ।

ଇଦାନି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଆଦାନତୋ, ଭେଦତୋ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ଏକତୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱମ୍ପି ହି କିଚ୍ଚୱସେନ ଏତାସଂ ପଞ୍ଚୱିଧତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସବ୍ବାନିପି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି ତଦା ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତ୍ତଂ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ତୁ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ତେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ଏକେକଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ସମାସଭାୱେନ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସାଧାରଣୱିଭାୱନା) ୱୁତ୍ତଂ, ପାଳିପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ୱେରମଣି’’ନ୍ତି ନିଗ୍ଗହିତନ୍ତମେୱ ବ୍ୟାସଭାୱେନ ଦିସ୍ସତି । ଗହଟ୍ଠୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଣେରାନଂ ପନ ୟଥା ତଥା ୱା ସମାଦାନେ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବାନିପି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି ପାରାଜିକାପତ୍ତିତୋ । ଇତି ଏକଜ୍ଝଂ, ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ସମାଦାନେ ୱିସେସୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ, ଖୁଦ୍ଦକାଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିୟତୋ ଏକାୟେୱ ୱିରତି ଏକାୱ ଚେତନା ହୋତି, କିଚ୍ଚୱସେନ ପନେତାସଂ ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପଚ୍ଚେକଂ ସମାଦିୟତୋ ପନ ପଞ୍ଚେୱ ୱିରତିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଚ ଚେତନା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଏକତାନାନତାଦିୱିନିଚ୍ଛୟ) ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଭେଦେପି ‘‘ୟଥା ତଥା ୱା ସମାଦିୟନ୍ତୁ, ସାମଣେରାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବାନିପି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ପାରାଜିକଟ୍ଠାନିୟାନି ହି ତାନି ତେସଂ । ୟଂ ତୁ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୋତି, ତେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଗହଟ୍ଠାନଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ଏକମେୱ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ୟତୋ ତେସଂ ତଂସମାଦାନେନେୱ ପୁନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତ୍ତଂ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତୋପି ଦୀଘଭାଣକାନଂ ୱାଦୋ ଅପରେୱାଦୋ ନାମ ତତ୍ଥ କତୋ ।

ସେତୁଘାତୱିରତିୟା ପନ ଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଅକୁପ୍ପସଭାୱତ୍ତା । ତଦେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଭୱନ୍ତରେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଭୱନ୍ତରେପୀ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋପୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ଜୀୱିତହେତୁପି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞହେତୁ । ‘‘ନେୱ ପାଣଂ ହନତି, ନ ସୁରଂ ପିୱତୀ’’ତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝେପେୟ୍ୟାଲନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ମିଗପଦୱଳଞ୍ଜନନୟେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ। ସୁରନ୍ତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ହି ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗଂ ନ କରୋତି । ‘‘ମଜ୍ଜନ୍ତି ତଦେୱ ଉଭୟଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ସୁରାସୱୱିନିମୁତ୍ତଂ ମଦନୀୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୧୩୪) ସଂୟୁତ୍ତମହାୱଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତଦୁଭୟମେୱ ମଦନୀୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ମଦନୀୟଂ, ୟେନ ପୀତେନ ମତ୍ତୋ ହୋତି ପମତ୍ତୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମଜ୍ଜ’’ନ୍ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପୁରିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ସଚେ ପିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥେୱ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ, ଅଜାନନ୍ତସ୍ସପି ଖୀରମେୱ ମୁଖଂ ପୱିସତି,ନ ସୁରା, ପଗେୱ ଜାନନ୍ତସ୍ସ । କୋଞ୍ଚସକୁଣାନନ୍ତି କୁନ୍ତସକୁଣାନଂ । ସଚେପି ମୁଖେ ଖୀରମିସ୍ସକେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ନ ଚେତ୍ଥ ଉପମୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସମ୍ବଦ୍ଧତା ସିୟା କୋଞ୍ଚସକୁଣାନଂ ୟୋନିସିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟୋନିସିଦ୍ଧନ୍ତି ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟମେୱ ଦୀଘତା ୱିୟ, ବକାନଂ ମେଘସଦ୍ଦେନ, କୁକ୍କୁଟୀନଂ ୱାତେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଚ ଜାତିସିଦ୍ଧଂ, ଇତି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚେୱା’’ତିପି ପାଠଂ ୱତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତି କେଚି । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧନ୍ତି ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ସୀଲଂ ୱିୟ, ୱିଜାତେ ତସ୍ସା ଦିୱଙ୍ଗମନଂ ୱିୟ ଚ ସଭାୱେନ ସିଦ୍ଧଂ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମତାୟ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦିଟ୍ଠିଜୁକରଣଂ ନାମ ଭାରିୟଂ ଦୁକ୍କରଂ, ତସ୍ମା ସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନତୋ ମହଟ୍ଠତରମେୱ, ନ ଅପ୍ପଟ୍ଠତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଆଦରଂ ଗାରୱମକତ୍ୱା ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସାପି । ସାଧୁକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପୀତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୀଲାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସାପି ଅପ୍ପଟ୍ଠତରମେୱ, ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରଞ୍ଚ, ନ ଦିଗୁଣଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀଲଂ ଇଧ ଅଭୟଦାନତାୟ ଦାନଂ, ଅନୱସେସଂ ୱା ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଦାନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ – ସରଣଂ ଉପଗତେନ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟପୂଜା କାତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ଚ ସଂକିଲେସୋ ସାଧୁକଂ ପରିହରିତବ୍ବୋ, ସିକ୍ଖାପଦାନି ପନ ସମାଦାନମତ୍ତଂ, ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରମଣମତ୍ତଞ୍ଚାତି ସରଣଗମନତୋ ସୀଲସ୍ସ ଅପ୍ପଟ୍ଠତରତା, ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଦାନାଦିନା ଦଣ୍ଡନିଧାନତୋ, ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତର ଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଚସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତରତା, ମହାନିସଂସତରତା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।

ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଗ୍ଗାନୀ’’ତି ଞାତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞାନି । ଚିରରତ୍ତତାୟ ଞାତତ୍ତା ରତ୍ତଞ୍ଞାନି । ‘‘ଅରିୟାନଂ ସାଧୂନଂ ୱଂସାନୀ’’ତି ଞାତତ୍ତା ୱଂସଞ୍ଞାନି । ପୁରିମକାନଂ ଆଦିପୁରିସାନଂ ଏତାନୀତି ପୋରାଣାନି । ସବ୍ବସୋ କେନଚିପି ପକାରେନ ସାଧୂହି ନ କିଣ୍ଣାନି ନ ଛଡ୍ଡିତାନୀତି ଅସଂକିଣ୍ଣାନି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନେସଂ ୟଥା ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଏତରହି, ଅନାଗତେ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବାନୀ’’ତିଆଦି । ଅତୀତେ ହି କାଲେ ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱସ୍ସ ‘‘ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବାନୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ‘‘ନ ସଙ୍କିୟନ୍ତୀ’’ତି, ଅନାଗତେ ‘‘ନ ସଙ୍କିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଅତୋୟେୱ ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠାନି ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି । ନ ହି କଦାଚିପି ୱିଞ୍ଞୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ହିଂସାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଂ ଦେତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ସକଲସ୍ସପି ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ଭୟାଭାୱଂ ଦେତି । ନ ହି ଅରିୟସାୱକତୋ କସ୍ସଚି ଭୟଂ ହୋତି । ଅୱେରନ୍ତି ୱେରାଭାୱଂ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତଂ । ‘‘ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦି ଆନିସଂସଦସ୍ସନଂ, ହେତୁମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ମାତରଂ ସରିତ୍ୱା ରୋଦତୀ’’ତି ।

ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚଜନଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ୟଞ୍ଞୋତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦି । ନ ନୁ ଚ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ସବ୍ବକାଲିକଂ । ଅବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲେପି ହି ୱିଞ୍ଞୂ ତଂ ସମାଦିୟନ୍ତି, ନ ଚ ଏକନ୍ତତୋ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଂ ବାହିରକାନମ୍ପି ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା । ସରଣଗମନଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦହେତୁକଂ, ଏକନ୍ତତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଂ, କଥଂ ତତ୍ଥ ସରଣଗମନତୋ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତାତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଜେଟ୍ଠକନ୍ତି ମହପ୍ଫଲଭାୱେନ ଉତ୍ତମଂ । ‘‘ସରଣଗମନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ସରଣଗମନେନ ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ତତୋ ମହପ୍ଫଲତଂ, ତଥା ଅନଭିସଙ୍ଖତସ୍ସ ଚ ସୀଲସ୍ସ ଅପ୍ପଫଲତଂ ଦସ୍ସେତି ।

୩୫୩.ଈଦିସମେୱାତି ଏୱଂ ସଂକିଲେସପଟିପକ୍ଖମେୱ ହୁତ୍ୱା । ନନୁ ଚ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୟଞ୍ଞାୟେୱ ଦେସେତବ୍ବା, କସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନମାରଭତୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ତିୱିଧ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁକାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିୱିଧସୀଲପାରିପୂରିୟଂ ଠିତସ୍ସ ହି ନେସଂ ୟଞ୍ଞାନଂ ଅପ୍ପଟ୍ଠତରତା, ମହପ୍ଫଲତରତା ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁକାମତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନଂ ଆରଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତେହି ଗୁଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧) ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ସରଣଗମନଂ, ସୀଲସମ୍ପଦା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାତି ଏୱମାଦୟୋ ଗୁଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ନ କିଲମତୀତି ୟୋଜନା । ତାନୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି । ‘‘ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ ପଣୀତାନମେୱ ଝାନାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ମନ୍ତୱା ‘‘ଏକଂ କପ୍ପଂ, ଅଟ୍ଠ କପ୍ପେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ମହାକପ୍ପୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ହୀନଂ ପନ ପଠମଂ ଝାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପସ୍ସ ତତିୟଭାଗଂ ଆୟୁଂ ଦେତି । ମଜ୍ଝିମଂ ଉପଡ୍ଢକପ୍ପଂ । ହୀନଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଦ୍ୱେ କପ୍ପାନି, ମଜ୍ଝିମଂ ଚତ୍ତାରୀତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ୟସ୍ମା ପଣୀତାନିୟେୱେତ୍ଥ ଝାନାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି ମହପ୍ଫଲତରଭାୱଦସ୍ସନପରତ୍ତା ଦେସନାୟ, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଏକଂ କପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଣୀତାନେୱ ଝାନାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଦେୱାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ । ଚତୁକ୍କନୟେନ ହି ଦେସନା ଆଗତା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଆରୁପ୍ପତାତି ଆହ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିସମାପତ୍ତିୱସେନ ଭାୱିତ’’ନ୍ତି, ତଥା ଭାୱିତତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ଆରୁପ୍ପଂ ହୁତ୍ୱା ୱୀସତିକପ୍ପସହସ୍ସାଦୀନି ଆୟୁଂ ଦେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତି । ଅଥ ୱା ତଦେୱାତି ଆରୁପ୍ପସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ, ତଂ ପନ କସ୍ମା ୱୀସତିକପ୍ପସହସ୍ସାଦୀନି ଆୟୁଂ ଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିସମାପତ୍ତିୱସେନ ଭାୱିତ’’ନ୍ତି, ତଥା ଭାୱିତତ୍ତା ଏୱଂ ଦେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରୋ ନୟୋ ‘‘ତଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିସମାପତ୍ତିୱସେନ ଭାୱିତ’’ନ୍ତି ଆହ, ତଥା ଭାୱିତଂ ଅଙ୍ଗସମତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଂ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନମେୱାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସମ୍ମଦେୱ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପଟିପକ୍ଖୱିଧମନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ପୁବ୍ବଭାଗିୟେ ଏୱ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ସମାନେନ୍ତୀ ୱିପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ସମାୱହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନାସୁଖସଦିସସ୍ସ ପନ ସୁଖସ୍ସ ଅଭାୱା ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି । ୟଥାହ ଧମ୍ମରାଜା ଧମ୍ମପଦେ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।

ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ଦେସନା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଇମାନି ଞାଣାନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତିତା, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନରୂପନିମ୍ମାନଂ ନାମ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ମହପ୍ଫଲା’’ତି । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱିୱିଧରୂପକରଣଂ ୱିକୁବ୍ବନଂ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତାୟ । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିମଜାତୀସୁ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତୋ ଖନ୍ଧପଦେସୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ମଗ୍ଗସୁଖଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତି…ପେ॰… ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି । ସମାପେନ୍ତୋତି ପରିୟୋସାପେନ୍ତୋ ।

କୂଟଦନ୍ତଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୪-୮.‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦି ଦେସନାୟ ପସାଦୱଚନଂ, ‘‘ଏସାହଂ ଭୱନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ପନ ସରଣଗମନୱଚନନ୍ତି ତଦୁଭୟସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦେସନାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତନୂତି ମନ୍ଦୋ କାୟିକଚେତସିକସୁଖସମୁପବ୍ୟୂହତୋ । ସବ୍ବେ ତେ ପାଣୟୋତି ‘‘ସତ୍ତ ଚ ଉସଭସତାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବେ ତେ ପାଣିନୋ । ତଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି ତେସଂ ପାଣୀନଂ ମୋଚନାକାରଂ । ଆକୁଲଭାୱୋତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁତତ୍ତା ପାଣୀସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ମୟା ତାୱ ବହୂ ପାଣିନୋ ମାରଣତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧାପିତା’’ତି ଚିତ୍ତେ ପରିବ୍ୟାକୁଲଭାୱୋ, ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ଦେସେତୀତି ୟୋଜନା, ‘‘ଉଦପାଦୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ସୁତ୍ୱାତି ‘‘ମୁତ୍ତା ଭୋ ତେ ପାଣୟୋ’’ତି ଆରୋଚିତୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା । ଚିତ୍ତଚାରୋତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି । ‘‘କଲ୍ଲଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତଂ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ପସନ୍ନଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଦପଞ୍ଚକଂ ସନ୍ଧାୟ‘‘କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦାନକଥଂ ସୀଲକଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୟ ଆନୁଭାୱେନ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ କଲ୍ଲଚିତ୍ତତା ଅରୋଗଚିତ୍ତତା, ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତତା ଅକଥିନଚିତ୍ତତା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଗମେନ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତତା ତେହି ଅମଲୀନଚିତ୍ତତା, ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ସମ୍ପଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତତା ଅମଲୀନଚିତ୍ତତା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅୱିମୁତ୍ତତାୟ ପସନ୍ନଚିତ୍ତତା ଅନାୱିଲଚିତ୍ତତା ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାନୁଭାୱେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ବ୍ରାହ୍ମଣଦୂତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୫୯. ଏୱଂ କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାଲିସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ମହାଲିସୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ୱେସାଲିୟନ୍ତି ମହାଲିସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲଭାୱୂପଗମନତୋତି ଏତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ – ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ମଂସପେସିଗବ୍ଭେନ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ନିବ୍ବତ୍ତା ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ, ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାହେନ ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁତ୍ତଧୀତୁୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ୱିଜାତା । ତତୋ ତେସଂ ଦାରକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସପରିୱାରାନଂ ଆରାମୁୟ୍ୟାନନିୱାସଟ୍ଠାନପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଗହେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନକତାୟ ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତିପାକାରପରିକ୍ଖେପେନ ୱିସାଲଭାୱମୁପଗତତ୍ତା ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲଭାୱୂପଗମନତୋ ୱେସାଲୀତି ଲଦ୍ଧନାମକେ ନଗରେ’’ତି । ୱିତ୍ଥାରକଥା ଚେତ୍ଥ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୬) ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁ; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ଚ ଗହେତବ୍ବା । ବହିନଗରେତି ନଗରତୋ ବହି, ନ ଅମ୍ବପାଲିୱନଂ ୱିୟ ଅନ୍ତୋନଗରସ୍ମିଂ । ସୟଂଜାତନ୍ତି ସୟମେୱ ଜାତଂ ଅରୋପିମଂ । ମହନ୍ତଭାୱେନାତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାନଂ, ଠିତୋକାସସ୍ସ ଚ ମହନ୍ତଭାୱେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ୟଂ ପନ ୱେନୟିକାନଂ ମତେନ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ ମହାୱନଂ ନାମ ସୟଂଜାତଂ ଅରୋପିମଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନଂ । କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତା ପନ ମହାୱନଂ ହିମୱନ୍ତେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତଂ, ଇଦଂ ତାଦିସଂ ନ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୨) ।

ତଂ ମଜ୍ଝିମଭାଣକସଂୟୁତ୍ତଭାଣକାନମ୍ପି ସମାନକଥା । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୨) ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୭) ତଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଦୀଘଭାଣକାନଂ ମତେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଚ ‘‘ଅହୁତ୍ୱା’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ସମାନୱାଦୋ ସିୟାତି । କୂଟାଗାରସାଲାସଙ୍ଖେପେନାତି ହଂସମଣ୍ଡଲାକାରସଙ୍ଖାତହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ କୂଟାଗାରସାଲାନିୟାମେନ, ତଥା କତତ୍ତା ପାସାଦୋୟେୱ ‘‘କୂଟାଗାରସାଲା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତବ୍ବୋହାରେନ ପନ ସକଲୋପି ସଙ୍ଘାରାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୨) ତୁ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କୂଟାଗାରସାଲା ପନ ମହାୱନଂ ନିସ୍ସାୟ କତେ ଆରାମେ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛଦନେନ କତା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

କୋସଲେସୁ ଜାତା, ଭୱା, ତେ ୱା ନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି କୋସଲକା । ଏୱଂ ମାଗଧକା । ଜନପଦୱାଚିନୋ ହି ପାୟତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୁଥୁୱଚନା । ୟସ୍ସ ଅକରଣେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାଜାନିୟୋ ହୋତି, ତଂ କରଣଂ ଅରହତୀତି କରଣୀୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେନା’’ତି । ଅକାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ଅସତି ସମୱାୟେ, ତସ୍ମା ସମୱାୟେ ସତି କତ୍ତବ୍ବତୋ ତଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୬୦. ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ତାସଂ ୱସେନ ‘‘ନାନାରମ୍ମଣଚାରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନାନାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସେୱ ହି ପଟିସେଧୋ, ନ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ । ପଟିକ୍କମ୍ମାତି ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ସଲ୍ଲୀନୋତି ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଅଲ୍ଲୀନୋ । ନିଲୀନୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୀଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ସପରିୱାରତ୍ତା ଅନେକୋପି ତଦା ଏକୋ ୱିୟ ଭୱତୀତି ଏକୀଭାୱୋ, ତଂ ଏକୀଭାୱଂ । ୟେନାୟସ୍ମା ନାଗିତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତସ୍ମା ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଓଟ୍ଠଦ୍ଧଲିଚ୍ଛୱିୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୬୧.ଅଦ୍ଧୋଟ୍ଠତାୟାତି ଉପଡ୍ଢୋଟ୍ଠତାୟ । ତସ୍ସ କିର ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠସ୍ସ ଅପ୍ପକତାୟ ତିରିୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଅଦ୍ଧମପନୀତଂ ୱିୟ ଖାୟତି ଚତ୍ତାରୋ ଦନ୍ତେ, ଦ୍ୱେ ଚ ଦାଠା ନ ଛାଦେତି, ତେନ ନଂ ‘‘ଓଟ୍ଠଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୋହରତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଧୋ-ସଦ୍ଦେନ ପାଠଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଓଟ୍ଠସ୍ସ ଓଲମ୍ବକତାୟ ‘‘ଓଟ୍ଠାଧୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ତଥା ପାଠସ୍ସ ଅଦିସ୍ସନତୋ, ଆଚରିୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୬୧) ଚ ଅୱଣ୍ଣିତତ୍ତା । ଅୟଂ କିର ଉପୋସଥିକୋ ଦାୟକୋ ଦାନପତି ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧମାମକୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଘମାମକୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଖନ୍ଧକେ, (ମହାୱ॰ ୨୮୯) ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୧) ଚ ଆଗତନୟେନ ‘‘ନୀଲପୀତାଦି…ପେ॰… ତାୱତିଂସପରିସସପ୍ପଟିଭାଗାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ୱେସାଲୀ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଇଦ୍ଧା ଚେୱ ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଚ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ହି ରାଜୂନମେୱ ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସତାନି, ସତ୍ତ ଚ ରାଜାନୋ ଅହେସୁଂ, ତଥା ୟୁୱରାଜସେନାପତିଭଣ୍ଡାଗାରିକପଭୁତୀନମ୍ପି, ପାସାଦକୂଟାଗାରଆରାମପୋକ୍ଖରଣିଆଦୟୋପି ତପ୍ପରିମାଣାୟେୱ, ବହୁଜନା, ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସା, ସୁଭିକ୍ଖା ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହତିୟା ଲିଚ୍ଛୱିପରିସାୟା’’ତି । ତସ୍ସ ପନ କୁଲସ୍ସ ଆଦିଭୂତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ମଂସପେସିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଦାରକାନଂ ତାପସେନ ପାୟିତଂ ୟଂ ଖୀରଂ ଉଦରଂ ପୱିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ମଣିଭାଜନଗତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଚରିମକଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ୱିୟ ଉଦରଚ୍ଛୱିୟା ଅତିୱିପ୍ପସନ୍ନତାୟ ତେ ନିଚ୍ଛୱୀ ଅହେସୁଂ । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠପିତା ୱିୟ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲୀନା ଛୱି ଅହୋସୀ’’ତି । ଏୱଂ ତେ ନିଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲୀନଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲିଚ୍ଛୱୀତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଚେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି, ତବ୍ବଂସେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସବ୍ବେପି ଲିଚ୍ଛୱୟୋ ନାମ ଜାତା । ତେନାହ ‘‘ଲିଚ୍ଛୱିପରିସାୟା’’ତି, ଲିଚ୍ଛୱିରାଜୂନଂ, ଲିଚ୍ଛୱିୱଂସଭୂତାୟ ୱା ପରିସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହନ୍ତଂ ୟସଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାଲି ୟଥା ‘‘ଭଦ୍ଦାଲୀ’’ତି । ମୂଲନାମନ୍ତି ମାତାପିତୂହି କତନାମଂ ।

୩୬୨.ସାସନେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋତି ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିନୋପି ଭଗୱତୋ ପରିସାୟ ମହତ୍ତେ ସତି ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମାନାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱିସେସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସତୀ’’ତି ।

‘‘ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମସ୍ସ ୱିସ୍ସାସିକଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଥୂଲସରୀରୋତି ୱଠରସରୀରୋ । ଥେରସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭାୱତୋ ‘‘ଆଲସିୟଭାୱୋ ଅପ୍ପହୀନୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୱାସନାଲେସଂ ପନ ଉପାଦାୟ ‘‘ଈସକଂ ଅପ୍ପହୀନୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସାୱକାନଂ ବୁଦ୍ଧାନମିୱ ସୱାସନା କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପାସାଦମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୂଟାଗାରମହାଗେହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଚୀନମୁଖାତି ପାଚୀନପମୁଖା ।

୩୬୩. ୱିନେୟ୍ୟଜନାନୁପରୋଧେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ପଟିହାରିୟୱିଜମ୍ଭନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି । ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟଞ୍ହି ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଆୱେଳାୱେଳା ୟମଲା ୟମଲା ହୁତ୍ୱା ସୱିସେସଂ ପଭସ୍ସରା ୱିନିଚ୍ଛରିଂସୁ । ତାହି ‘‘ଭଗୱା ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି ସମାରୋଚିତମିୱ ନିକ୍ଖମନଂ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂସୂଚିତନିକ୍ଖମନୋ’’ତି ।

୩୬୪. ‘‘ଅଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଦିୱସତୋ ଅତୀତମନନ୍ତରଂ ହିୟ୍ୟୋଦିୱସଂ ପୁରିମଂ ନାମ, ତଥା ‘‘ହିୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଦିୱସତୋ ପରଂ ପୁରିମତରଂ ଅତିସୟେନ ପୁରିମତ୍ତା । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିୱସେସୁ ୱୱତ୍ଥିତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରିମପୁରିମତରଭାୱୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଦେତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପଭୁତି ୟଂ ୟଂ ଓରଂ, ତଂ ତଂ ପୁରିମଂ । ୟଂ ୟଂ ପରଂ, ତଂ ତଂ ପୁରିମତରନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଓରପାରଭାୱସ୍ସ ୱିୟ, ହି ଦିସାୱିଦିସାଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ଚ ପୁରିମପୁରିମତରଭାୱସ୍ସ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧି । ମୂଲଦିୱସତୋତିଆଦିଦିୱସତୋ । ଅଗ୍ଗେତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ୱା ଏ-କାରାଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ପଠମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନେତ୍ଥ ପରା ଅତୀତା କୋଟିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ପରକୋଟିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ପରିଚ୍ଛେଦେ ନିପାତୋ, ତପ୍ପୟୋଗେନ ଚାୟଂ ‘‘ୱିହରାମୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅତୀତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୱ ୱିହାସି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ । ପଠମୱିକପ୍ପେ ‘‘ୱିହରାମୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ୟଦଗ୍ଗେ’’ତି ଇମିନା ଉଜୁକଂ ତାୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ନଚିରଂ ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ପମାଣୱଚନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ‘‘ନଚିରଂ ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ଇମେହିପି କୁଟିଲଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କତ୍ତବ୍ବୋ । ନଚିରନ୍ତି ଚେତଂ ଭାୱନପୁଂସକଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଞ୍ଞୋଗଂ ୱା । ତଞ୍ହି ପମାଣତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ନଚିରଂ ୱିହାସିଂ ତୀଣିୟେୱ ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ।

ଅୟନ୍ତି ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ । ପିୟଜାତିକାନୀତି ଇଟ୍ଠସଭାୱାନି । ସାତଜାତିକାନୀତି ମଧୁରସଭାୱାନି । ମଧୁରସଦିସତାୟ ହି ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତି ମନୋରମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତେନ କାମେନ ଉପସଂହିତାନୀତି କାମୂପସଂହିତାନି, କାମନୀୟାନି । ତେନାହ ‘‘କାମସ୍ସାଦୟୁତ୍ତାନୀ’’ତି, ଆରମ୍ମଣିକେନ କାମସଙ୍ଖାତେନ ଅସ୍ସାଦେନ ସଞ୍ଞୁତ୍ତାନି, କାମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଅସ୍ସାଦସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୀରସଣ୍ଠାନେତି ସରୀରବିମ୍ବେ, ଆଧାରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ମା ସଦ୍ଦେନାତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ୱିନା ପାଠସେସଂ ଭୱିତବ୍ବପଦେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ମଧୁରେନାତି ଇଟ୍ଠେନ ସାତେନ । କଣ୍ଣସକ୍ଖଲିୟନ୍ତି କଣ୍ଣପଟ୍ଟିକାୟଂ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ଦିବ୍ବସୋତଞାଣପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅକଥନମତ୍ତେନ । ‘‘ଅତ୍ତନା ଞାତମ୍ପି ନ କଥେତି, କିଂ ଇମସ୍ସ ସାସନେ ଅଧିଟ୍ଠାନେନା’’ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଭଗୱତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ସହ କୁଜ୍ଝନେନେୱ ଚେସ ଝାନାଭିଞ୍ଞା ପରିହାୟି । ଚିନ୍ତେସୀତି ‘‘କସ୍ମା ନୁ ଖୋ ସୋ ମୟ୍ହଂ ତଂ ପରିକମ୍ମଂ ନ କଥେସୀ’’ତି ପରିୱିଚାରେନ୍ତୋ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନ ଚିନ୍ତେସି । ଅନୁକ୍କମେନାତି ପାଥିକସୁତ୍ତେ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩ ଆଦୟୋ) ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୮୧) ଚ ଆଗତନୟେନ ତଂ ତଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ଭାସନ୍ତୋ, କରୋନ୍ତୋ ଚ ଅନୁକ୍କମେନ ଭଗୱତି ବଦ୍ଧାଘାତତାୟ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ କଥେତି ।

ଏକଂସଭାୱିତସମାଧିୱଣ୍ଣନା

୩୬୬-୩୭୧.ଏକଂସାୟାତି ତଦତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥୀୱଚନଂ, ଏକଂସତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଂସସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ, ସୋ ଚ ଅଧିକାରତୋ ଦିବ୍ବରୂପଦସ୍ସନଦିବ୍ବସଦ୍ଦସୱନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଏକକୋଟ୍ଠାସାୟା’’ତିଆଦି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନେ ଏକଂସସ୍ସେୱାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅନୁଦିସାୟାତି ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାଦିଭେଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ଅନୁଦିସାୟ । ଉଭୟକୋଟ୍ଠାସାୟାତି ଦିବ୍ବରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଦିବ୍ବସଦ୍ଦସୱନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଭାୱିତୋତି ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଞ୍ଚ ସମଧିଗତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱିତୋ । ତୟିଦଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମକରଣେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏକଜ୍ଝଂ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀସୁପି କମେନେୱ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଭୱତି ଏକଜ୍ଝଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ପାଳିୟମ୍ପି ହି ‘‘ଦିବ୍ବାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଦସ୍ସନାୟ, ଦିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦାନଂ ସୱନାୟା’’ତି ଇଦଂ ଏକସ୍ସ ଉଭୟସମତ୍ଥତାସନ୍ଦସ୍ସନମେୱ, ନ ଏକଜ୍ଝଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିସମ୍ଭୱସନ୍ଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଏକଂସଭାୱିତୋ ସମାଧି ହେତୂ’’ତି ଇମିନା ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାୟ ଏୱ ପରିକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଦିବ୍ବସଦ୍ଦଂ ନାସ୍ସୋସୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୩୭୨. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣତୋ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣମେୱ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ମହାଲି ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଦିବ୍ବସୋତେନ…ପେ॰… ମଞ୍ଞେ’’ତି । ଅପଣ୍ଣକନ୍ତି ଅୱିରଜ୍ଝନକଂ, ଅନୱଜ୍ଜଂ ୱା । ସମାଧିୟେୱ ଭାୱେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାଧିଭାୱନା। ‘‘ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେନ ଚ ତେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣମ୍ପି ଦିବ୍ବସୋତେନେୱ ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏତାସଂ ନୂନ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ପୁଥୁୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୟଂସଭାୱିତାନଂ ସମାଧୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରା ଏତା ସମାଧିଭାୱନା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ତା ହି ଇତୋ ବାହିରକାନମ୍ପି ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଭଗୱତା ସାମୁକ୍କଂସିକଭାୱେନ ଅପ୍ପୱେଦିତତ୍ତା । ନ ହି ତେ ସଚ୍ଚାନି ୱିୟ ସାମୁକ୍କଂସିକା । ୟଦତ୍ଥନ୍ତି ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଭେଦେପି ଭେଦୱଚନମେତଂ, ୟସ୍ସ ୱା ୱିସେସନଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ତେତି ଅରିୟଫଲଧମ୍ମେ । ‘‘ତ’’ନ୍ତିପି ଅଧୁନା ପାଠୋ । ତେ ହି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା, ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ମହାଲି ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ୟେସଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାହେତୁ ଭିକ୍ଖୂ ମୟି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଧମ୍ମା ଚ ଇଧ ୱୁତ୍ତା ।

ଚତୁଅରିୟଫଲୱଣ୍ଣନା

୩୭୩.ସଂୟୋଜେନ୍ତୀତି ବନ୍ଧେନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଭୟେ ସଂୟୋଜନତୋ ତତ୍ଥ ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ନାମ, ତସ୍ମା । କତ୍ଥଚି ‘‘ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମୟେ ରଥେ’’ତି ପାଠୋ, ନ ପୋରାଣୋ ତଥା ଆଚରିୟେନ ଅୱଣ୍ଣିତତ୍ତା । ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ, ନ ପସାଦାଦିସୋତଂ । ‘‘ସୋତୋତି ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଆପନ୍ନୋତି ଚ ଆଦିତୋ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଆ-ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମନି ପୱତ୍ତନତୋ, ଇଦଂ ପନ ଫଲଟ୍ଠୱସେନ ୱଦତି । ଅତୀତକାଲୱଚନଞ୍ହେତଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ତେନେୱାହ ଦକ୍ଖିଣୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ସୋତାପନ୍ନେ ଦାନଂ ଦେତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ଅପତନଧମ୍ମୋତି ଅନୁପପଜ୍ଜନସଭାୱୋ । ଧମ୍ମନିୟାମେନାତି ଉପରିମଗ୍ଗଧମ୍ମନିୟାମେନ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ସତ୍ତମଭୱତୋ ଉପରି ଅନୁପପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ୱା ନିୟତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ । ପରଂ ଅୟନଂ ପରାଗତି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେନାତି ପୁନ ତତିୟସମାସୱଚନଂ, ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।

ତନୁତ୍ତଂ ନାମ ପୱତ୍ତିୟା ମନ୍ଦତା, ୱିରଳତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତନୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । କରହଚୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱା । ‘‘ଓରେନ ଚେ ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ପରିୟେସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୬୨୭) ୱିୟ ଓର-ସଦ୍ଦୋ ନ ଅତିରେକତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନ’’ନ୍ତି, ହେଟ୍ଠାଭାଗସ୍ସ କାମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ । ଓପପାତିକୋତି ଉପପାତିକୋ ଉପପାତନେ ସାଧୁକାରୀ । ତେନାହ ‘‘ସେସୟୋନିପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ପରିନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନସଭାୱୋ । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ଚିତ୍ତମେୱ ୱିମୁତ୍ତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧି ଗହିତୋ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୧.୧.୯) ୱିୟ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞାୱ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି । ସାମନ୍ତି ଅତ୍ତନାୱ, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭିଜାନିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ତ୍ୱାଦିପଚ୍ଚୟକାରିୟସ୍ସ ୟ-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟା’’ତି ଇମିନା ପନ ନା-ୱଚନକାରିୟସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଚ୍ଛୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ଥେ ନେପାତିକଂ । ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ନାମ ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କାଦିକେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସରୂପତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ।

ଅରିୟଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୭୪-୫.ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଆକାସମଗ୍ଗେନ ଡେତ୍ୱା । ପଟିପଜ୍ଜତି ଅରିୟାସାୱକୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ ଏତାୟାତି ପଟିପଦା, ସା ଚ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଏୱାତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାନାମେନ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ । ଆତତୱିତତାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ । ଦିସାୱିଦିସାନିୱିଟ୍ଠପଦେସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ନାମ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗମତ୍ତୋୟେୱା’’ତିଆଦିନା । ନ ହି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ‘ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି, ତାନି ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ’ତି ସମାସଗବ୍ଭତଦ୍ଧିତୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି କାତବ୍ବା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୭୪, ୩୭୫) ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚେତ୍ଥ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ହି କତେ ନ ସକ୍କା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକାନଂ ଭେଦୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପରିୟାୟଂ କତ୍ୱାପି ନିୟମେତୁଂ ବ୍ୟାସେ ଉଭୟପଦତ୍ଥପରଭାୱେନ ସହେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ । ସମାସଗବ୍ଭେ ପନ ତଦ୍ଧିତେ କତେ ସକ୍କା ଏୱ ତେସଂ ଭେଦୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପରିୟାୟଂ କତ୍ୱା ନିୟମେତୁଂ ସମାସେ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପରଭାୱେନ ୱିନାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ । ଏକତ୍ଥିଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ହି ସମାସୋତି । ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତନ୍ତଟୀକାୟଂ ପନ ଆଚରିୟେନେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗଙ୍ଗସମୁଦାୟେ ମଗ୍ଗୱୋହାରୋ ହୋତି, ସମୁଦାୟୋ ଚ ସମୁଦାୟୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତାନି ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ’’ତି । ପଠମନୟେ ଚେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗିନା ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟନୟେ ପନ ଅଙ୍ଗେନ ଅଙ୍ଗିନୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଇଦାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗେ ଲକ୍ଖଣତୋ, କିଚ୍ଚଖଣାରମ୍ମଣଭେଦକମତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ସମ୍ମାଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣାତି ଅୱିପରୀତଂ ୟାଥାୱତୋ ଚତୁନ୍ନମରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ଦସ୍ସନସଭାୱା । ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିପରୀତମଭିନିରୋପନସଭାୱୋ । ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣାତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ଜନେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତବ୍ବିପକ୍ଖତୋ ୱିରତିସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚପ୍ପହାନେନ ଜନେ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୱତୀ ହୋତି, ଏୱଂ ଅୱିପରୀତଂ ପରିଗ୍ଗହଣସଭାୱା । ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋତି ୟଥା ଚୀୱରକମ୍ମାଦିକୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ଏକଂ କାତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଂତଂକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ ୱା ଚେତନାସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ହତ୍ଥପାଦଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ସାୱଜ୍ଜକତ୍ତବ୍ବକିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନିରୱଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱା ହୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୱିପରୀତଂ ସମୁଟ୍ଠାପନସଭାୱୋ । ସମ୍ମା ୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋତି କାୟୱାଚାନଂ, ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଚ ସଂକିଲେସଭୂତମିଚ୍ଛାଜୀୱପ୍ପହାନେନ ଅୱିପରୀତଂ ୱୋଦାପନସଭାୱୋ । ସମ୍ମା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପତିତୁମଦତ୍ୱା ଅୱିପରୀତଂ ପଗ୍ଗହଣସଭାୱୋ । ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣାତି ତାଦିଭାୱଲକ୍ଖଣେନ ଅୱିପରୀତଂ ତତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠାନସଭାୱୋ । ସମ୍ମା ସମାଧାନଲକ୍ଖଣୋତି ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନେନ ଅୱିପରୀତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଦହନସଭାୱୋ ।

ସହଜେକଟ୍ଠତାୟ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଅଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସା ନାମ । ପସ୍ସତୀତି ପକାସେତି କିଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତେନାହ ‘‘ତପ୍ପଟି…ପେ॰… ଅସମ୍ମୋହତୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ହି ତସ୍ସା ପସ୍ସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତେନେୱ ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଅଙ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ କିଚ୍ଚାନି ସବ୍ବେସମେୱ ସାଧାରଣାନୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଇଦମନୁକଡ୍ଢତି ।

ପୁବ୍ବଭାଗେତି ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ଉପଚାରଭାୱନାୱସେନ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ନାନକ୍ଖଣା । ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣୱିସୟତ୍ତା ନାନାରମ୍ମଣା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ଏକକ୍ଖଣା । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଏକାରମ୍ମଣା । କିଚ୍ଚତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣେହି କତ୍ତବ୍ବେନ ଇଧ ସାତିସୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ କିଚ୍ଚେନ, ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାସନକିଚ୍ଚେନ । ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ।ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିପ୍ପହାନନିବ୍ବତ୍ତିତୋ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୱିରତିଚେତନା, ସବ୍ବେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୦୪) ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପନ ପଧାନାନଂ ୱିରତିଚେତନାନଂ ୱସେନ ‘‘ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମଣକାଲେ ୱା ୱିରତିୟୋ, ସୁଭାସିତାଦିୱାଚାଭାସନାଦିକାଲେ ଚେତନାୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଚେତନାନଂ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୱିରତିୟୋୱା’’ତି ଆହ । ଏକସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣତା ୱିୟ, ଏକାୟେୱ ୱିରତିୟା ମୁସାୱାଦାଦିୱିରତିଭାୱୋ ୱିୟ ଚ ଏକାୟ ଏୱ ଚେତନାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସାଧନାସମ୍ଭୱେନ ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ, ତଂସିଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟତ୍ତାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ଚେତାସଂ ଦୁୱିଧତଂ, ଅଭେଦତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଭାୱୱସେନ ।

ୟଦିପି ସମାଧିଉପକାରକାନଂ ଅଭିନିରୋପନା ନୁମଜ୍ଜନସମ୍ପିୟାୟନୁ ପବ୍ରୂହନସନ୍ତାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖୋପେକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ଝାନେହି ସମ୍ମାସମାଧି ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱାୟାମୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ, ସତି ୱିୟ ଚ ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତଭୂତେସୁ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିସଞ୍ଞାପହାନଚତୁସତିକିଚ୍ଚଂ ଏକୋୱ ସମାଧି ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତି । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ । ତଥା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ । ତଥା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ତତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ତତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ । ତଥା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ । ତଥା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧିୟେୱା’’ତି ।

ତସ୍ମାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସତ୍ଥତ୍ତା କିଲେସଚୋରେ ଘାତେନ୍ତୋତି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଇମିନା ୟୋଗିନା କଦାଚିପି ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତପୁବ୍ବୋ କିଲେସଗଣୋ, ତସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାଟକୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୋତି ବହୂପକାରା, ତସ୍ମା । ତଦେୱ ବହୂପକାରତଂ କାରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋଗିନୋ ବହୂପକାରତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ବହୂପକାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ବହୂପକାରତଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ତମ୍ବକଂସାଦିମୟତ୍ତା କୂଟୋ । ତଂପରିହରଣତୋ ମହାସାରତାୟ ଛେକୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା କହାପଣୱିଭାଗଜାନନେ କିରିୟାସାଧକତମଭାୱେନ କରଣନ୍ତରଂ ବହୁକାରଂ ୟଦିଦଂ ହତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ୟୋଗିନୋ ପଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିଭାଗଜାନନେ ପୁବ୍ବଚାରୀଭାୱେନ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ବହୁକାରଂ ୟଦିଦଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିତକ୍କେତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଞାୟ ତଦୱବୋଧତୋ । ତସ୍ମା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ବହୁକାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁତିୟଉପମାୟଂ ଏୱନ୍ତି ୟଥା ତଚ୍ଛକୋ ପରେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଗେହାଦିକରଣକମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ୟୋଗୀ ୱିତକ୍କେନ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିକମ୍ମେ ଉପନେତୀତି ୟୋଜନା । ୱଚୀଭେଦସ୍ସ ଉପକାରକୋ ୱିତକ୍କୋ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜୱଚୀଭେଦେ ନିୱତ୍ତନପୱତ୍ତନକରାୟ ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋୱାତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱିସାଖସ୍ସ ନାମ ଗହପତିନୋ ୱୁତ୍ତଂ ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତପଦଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ସାଧକଭାୱେନ ଦସ୍ସେତି । ଭିନ୍ଦତୀତି ନିଚ୍ଛାରେତି ।

ୱଚୀଭେଦନିୟାମିକା ୱାଚା କାୟିକକିରିୟାନିୟାମକସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଉପକାରିକାତି ତଦତ୍ଥଂ ଲୋକତୋ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟଂ ସୁଚରିତନ୍ତି କାୟସୁଚରିତଂ, ୱଚୀସୁଚରିତଞ୍ଚ । ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ନାମ ଚତୁବ୍ବିଧୱଚୀସୁଚରିତତିୱିଧକାୟସୁଚରିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମାଆଜୀୱଂ ଅଟ୍ଠମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକସୀଲଂ । ୟଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ତଦୁଭୟାନନ୍ତରନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଦ୍ୱୟପ୍ପହାୟକସ୍ସ ସୁଚରିତଦ୍ୱୟପାରିପୂରିହେତୁଭୂତସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚାସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ । ସୁତ୍ତପମତ୍ତେନାତି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କଂ ସୁତ୍ତେନ, ପମତ୍ତେନ ଚ । ଇଦଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ । କାୟାଦୀସୂତି କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତାଦୟୋ ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରକା । ତବ୍ବିଧୁରା ଧମ୍ମା ଅନୁପକାରକା । ଗତିୟୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ, କିଚ୍ଚାଦିସଭାୱେ ୱା । ସମନ୍ୱେସିତ୍ୱାତି ଉପଧାରେତ୍ୱା, ହେତୁମ୍ହି ଚାୟଂ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ ।

ଦ୍ୱେପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୭୬-୭. କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ଅନୁସନ୍ଧିକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିୱସେନାୟଂ ଉପରି ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ତଥାଲଦ୍ଧିକତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଲିଚ୍ଛୱିରଞ୍ଞୋ । ଦେସନାୟନ୍ତି ସଣ୍ହସୁଖୁମାୟ ସୁଞ୍ଞତପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତାୟ ୟଥାଦେସିତଦେସନାୟ । ନାଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ନ ସଦ୍ଦହତି ନ ପସୀଦତି । ତନ୍ତିଧମ୍ମଂ ନାମ କଥେନ୍ତୋତି ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ କଥୀୟତି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଅସତିପି ମଗ୍ଗପଟିୱେଧେ କେୱଲଂ ସାସନେ ପୱେଣୀଭୂତଂ, ପରିୟତ୍ତିଭୂତଂ ୱା ତନ୍ତିଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ, ତେନ ତଦା ତେସଂ ମଗ୍ଗପଟିୱେଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱରୂପସ୍ସାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅୱିପରୀତଦେସନତାୟ ଏୱଂପାକଟଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ । ଅସ୍ସାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମେନ ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଂ ‘‘ତଂ ଜୀୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଛେଦାଦିଗହଣଂ ଅପି ନୁ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି, ଲଦ୍ଧିୟା ପନ ଝାନାଧିଗମମତ୍ତେନ ନ ତାୱ ୱିୱେଚିତତ୍ତା ‘‘ୟୁତ୍ତମସ୍ସେତ’’ନ୍ତି ତେହି ୱୁତ୍ତେ ଝାନଲାଭିନୋପେତଂ ଗହଣଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱାତି ତଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦଂ, ସସ୍ସତୱାଦଂ ୱା ‘‘ଅହଂ ଖୋ…ପେ॰… ନ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସାଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକଂ । ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ । ଅଥ ଚ ପନାତି ଏୱଂ ଜାନନତୋ, ପସ୍ସନତୋ ଚ । କାମଂ ୱିପସ୍ସକାଦିଦସ୍ସନମ୍ପି ପାଳିୟଂ କତଂ, ଅରହତ୍ତକୂଟେନ ପନ ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉତ୍ତରି ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ଦ୍ୱେ ପବ୍ବଜିତା ୱିପସ୍ସକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ନ କଲ୍ଲଂ ତସ୍ସେତଂ ୱଚନାୟା’’ତି ଅୱୋଚୁଂ । ଇମସ୍ସାତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅତ୍ତମନା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନ କଲ୍ଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱଚନେନେୱ ତେସଂ ଅତ୍ତମନତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ତେ ମମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଖୀଣାସୱୋ ୱିଗତସମ୍ମୋହୋ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତଥା ୱତ୍ତୁମୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନନିଚ୍ଛୟତାୟ ତଂ ମମ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋପି ଖୋ ଲିଚ୍ଛୱି ରାଜା ତେ ୱିୟ ତଥାସଞ୍ଜାତନିଚ୍ଛୟତ୍ତା ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସୋପି ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଜାଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱେପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୭୮. ଏୱଂ ମହାଲିସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ଜାଲିୟସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ମହାଲିସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଜାଲିୟସୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… କୋସମ୍ବିୟନ୍ତି ଜାଲିୟସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଘୋସିତେନା’’ତିଆଦିନା ମଜ୍ଝେଲୋପସମାସଂ ଦସ୍ସେତି, ଘୋସିତସ୍ସ ଆରାମୋତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୪) ୱିୟ ଦାୟକକିତ୍ତନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ପନ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେପି ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜେତୀତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୋୟଂ ଘୋସିତସେଟ୍ଠି ନାମ, କଥଞ୍ଚାନେନ ଆରାମୋ କାରିତୋ, କଥଂ ପନ ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିହାସୀତି ପୁଚ୍ଛାୟ ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁବ୍ବେ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଲ୍ଲକପ୍ପରଟ୍ଠନ୍ତି ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି, କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ଅଦ୍ଦିଲରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଦମିଳରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଚ ଲିଖିତଂ । ତତୋତି ଅଲ୍ଲକପ୍ପରଟ୍ଠତୋ । ‘‘ପୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅଗମାସୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ତସ୍ସେତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଞାପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାତି ତେସଂ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସେ । ବଲୱପାୟାସନ୍ତି ଗରୁତରଂ ବହୁପାୟାସଂ । ଜୀରାପେତୁନ୍ତି ସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା ପକ୍କାପେତୁଂ । ଅସନ୍ନିହିତେତି ଗେହତୋ ବହି ଅଞ୍ଞଂ ଗତେ । ଭୁସ୍ସତୀତି ନଦତି, ‘‘ଭୁଭୁ’’ଇତି ସୁନଖସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପିସ୍ସ ଏକଂ କମ୍ମଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପନ ଚୀୱରକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗତେ ସୁନଖସ୍ସ ହଦୟଂ ଫାଲିତଂ । ତିରଚ୍ଛାନା ନାମେତେ ଉଜୁଜାତିକା ହୋନ୍ତି ଅକୁଟିଲା, ମନୁସ୍ସା ପନ ଅଞ୍ଞଂ ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତି, ଅଞ୍ଞଂ ମୁଖେନ କଥେନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଗହନଞ୍ହେତଂ ଭନ୍ତେ ୟଦିଦଂ ମନୁସ୍ସା, ଉତ୍ତାନକଞ୍ହେତଂ ଭନ୍ତେ ୟଦିଦଂ ପସୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩) ।

ଇତି ସୋ ତାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସିନେହୱସେନ ଉଜୁଦିଟ୍ଠିତାୟ ଅକୁଟିଲତାୟ କାଲଙ୍କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ପନ କଣ୍ଣମୂଲେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ସୋଳସୟୋଜନଟ୍ଠାନଂ ଫରତି, ପକତିକଥାସଦ୍ଦୋ ପନ ସକଲଂ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଦେୱନଗରଂ, ଏୱଂ ସରଘୋସସମ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଘୋସକଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅହୋସି । ଅୟମସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସିନେହେନ ଭୁକ୍କରଣସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ । ଚୱିତ୍ୱାତି ଆହାରକ୍ଖୟେନ ଚୱିତ୍ୱା । ଦେୱଲୋକତୋ ହି ଦେୱପୁତ୍ତା ଆୟୁକ୍ଖୟେନ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ, ଆହାରକ୍ଖୟେନ, କୋପେନାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଚୱନ୍ତି । ଇମସ୍ସ ପନ କାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ଆହାରକ୍ଖୟେନ ଚୱନଂ ହୋତି । ସୋ କୋସମ୍ବିୟଂ ନଗରସୋଭିନିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ନଗରସୋଭିନିୟୋ କିର ଧୀତରଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି, ନ ପୁତ୍ତଂ । ଧୀତରୋ ହି ତାସଂ ପୱେଣିଂ ଘଟୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ସାପି ତଂ ସଙ୍କାରକୂଟେ ଛଡ୍ଡାପେତି । ଅୟମସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ପୁତ୍ତଛଡ୍ଡନକମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ । ପାପକମ୍ମଞ୍ହି ନାମେତଂ ‘‘ଅପ୍ପକ’’ନ୍ତି ନାୱମଞ୍ଞିତବ୍ବଂ । ତମେକୋ ମନୁସ୍ସୋ କାକସୁନଖପରିୱାରିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଗେହଂ ନେସି, ତସ୍ସ ପନ ହତ୍ଥତୋ କୋସମ୍ବକସେଟ୍ଠି କହାପଣସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି, ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୋସମ୍ବିୟଂ ଏକସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଘାତାପନତ୍ଥଂ ଉପକ୍କମକରଣମ୍ପି ପୁତ୍ତଛଡ୍ଡନକମ୍ମସ୍ସେୱ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ । ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟାତି ଜନପଦସେଟ୍ଠିନୋ ଧୀତାୟ । ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନାତି ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ । ସା ହି ତସ୍ସ ପିତରା ପେସିତଂ ମାରାପନପଣ୍ଣଂ ଫାଲେତ୍ୱା ୱିୱାହପଣ୍ଣଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଜୀୱିତଲାଭଂ କରୋତି । ତାୟେୱ ସରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋସିତସେଟ୍ଠି ନାମ ଜାତୋ ।

ସରୀରସନ୍ତପ୍ପନତ୍ଥନ୍ତି ହିମୱନ୍ତେୱ ମୂଲଫଲାହାରତାୟ କିଲନ୍ତସରୀରସ୍ସ ଲୋଣମ୍ବିଲସେୱନେନ ପୀନନତ୍ଥଂ । ତସିତାତି ପିପାସିତା । କିଲନ୍ତାତି ପରିସ୍ସନ୍ତକାୟା । ୱଟରୁକ୍ଖନ୍ତି ମହାନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖଂ । ତେ କିର ତଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ସ ମୂଲେ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ଜେଟ୍ଠକତାପସୋ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖସ୍ସ ସୋଭାସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ମହାନୁଭାୱୋ ମଞ୍ଞେ ଏତ୍ଥ ଅଧିୱୁତ୍ଥା ଦେୱତା । ସାଧୁ ୱତାୟଂ ଦେୱତା ଇସିଗଣସ୍ସ ପାନୀୟାଦିଦାନେନ ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଦେୱତାପି ତଥା ଚିନ୍ତିତଂ ଉତ୍ୱା ଇସିଗଣସ୍ସ ପାନୀୟନ୍ହାନକଭୋଜନାନି ଅଦାସି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଜେଟ୍ଠକତାପସସ୍ସ ପନ ତଥା ଚିନ୍ତନଂ ଅୱିସେସତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଗହଂ ପଚ୍ଚାସିସନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସା ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେୱତା ଆହାତି ସା ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ପରିତ୍ତକତ୍ତା ଲଜ୍ଜାୟ କଥେତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୀପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନା ଏୱମାହ । ସୋତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଗହପତି । ଭତକାନନ୍ତି ଭତିୟା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଦାସପେସକମ୍ମକରାନଂ । ପକତିଭତ୍ତୱେତନମେୱାତି ପକତିୟା ଦାତବ୍ବଭତ୍ତୱେତନମେୱ । ତଦା ଉପୋସଥିକତ୍ତା କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତାନମ୍ପି କମ୍ମକରଣଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତୱେତନମେୱ, ନ ତତୋ ଊନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକାନଂ ମତେନ ‘‘ସାୟମାସତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨.ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଦୀଘଭାଣକାନଂ ମତେନ ‘‘ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ପାତରାସତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ’’ତି । କଞ୍ଚୀତି କଞ୍ଚିପି ଭତକଂ, କିଞ୍ଚିପି ଭତକକମ୍ମନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲତ୍ତା ‘‘ଉପଡ୍ଢଦିୱସୋ ଗତୋ’’ତି ଆହ, ତେନ ଉପଡ୍ଢଦିୱସମେୱ ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଉପଡ୍ଢୂପୋସଥୋ’’ତି ତଂ ୱୋହରନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨ ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ) ରତ୍ତିଭାଗେନ ଉପଡ୍ଢୂପୋସଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିୱସଭାଗେନେୱ, ତଦୱସେସଦିୱସରତ୍ତିଭାଗେନ ୱା । ଅସମେପି ହି ଭାଗେ ଉପଡ୍ଢସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି । ତଦହେୱାତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଘୋସୋପି ଖୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସଞ୍ଜାତପୀତିପାମୋଜ୍ଜୋ । ତଦହେୱାତି କୋସମ୍ବିଂ ପତ୍ତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେୟେୱ । ତୁରିତାତ୍ଥାତି ତୁରିତା ଅତ୍ଥ, ସୀଘୟାୟିନୋ ଭୱଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାସମଲଙ୍କତଂ ଅରହନ୍ତଭାୱଂ । ତେପି ସେଟ୍ଠିନୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅଡ୍ଢମାସମତ୍ତଂ ଦାନାନି ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗମ୍ମ ତୟୋ ୱିହାରେ କାରେସୁଂ । ଭଗୱା ପନ ଦେୱସିକଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସତି । ୟସ୍ସ ଚ ୱିହାରେ ୱୁତ୍ଥୋ, ତସ୍ସେୱ ଘରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି, ତଦା ପନ ଘୋସିତସ୍ସ ୱିହାରେ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋସମ୍ବିୟଂ ୱିହରତି ଘୋସିତାରାମେ’’ତି ।

ବାହିରସମୟମତ୍ତେନ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ନ ସାସନେ ୱିୟ ଉପଜ୍ଝାୟଲକ୍ଖଣେନ । ଉପେଚ୍ଚ ପରସ୍ସ ୱାଚାୟ ଆରମ୍ଭନଂ ବାଧନଂ ଉପାରମ୍ଭୋ, ଦୋସଦସ୍ସନୱସେନ ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁକାମା ହୁତ୍ୱା’’ତି । ୱଦନ୍ତି ନିନ୍ଦାୱସେନ କଥେନ୍ତି ଏତେନାତି ହି ୱାଦୋ, ଦୋସୋ, ତମାରୋପେତୁକାମା ଉପରି ପତିଟ୍ଠପେତୁକାମା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥମାରୋପେତୁକାମାତି ଆହ ‘‘ଇତି କିରା’’ତିଆଦି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଜୀୱସଞ୍ଞିତଂ, ତଦେୱ ସରୀରସଞ୍ଞିତଂ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ଏକୀଭାୱଂ କତ୍ୱା ସମନୁପସ୍ସନୱସେନ, ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ବାହିରକପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧେୱ ସତ୍ତୋ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ । ଭିଜ୍ଜତୀତି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ୱିନସ୍ସତି । ତେନ ଜୀୱିତସରୀରାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାନୁଜାନନତୋ, ସରୀରସ୍ସ ଚ ଭେଦଦସ୍ସନତୋ । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥା ଦିଟ୍ଠଭେଦୱତା ସରୀରତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଅଦିଟ୍ଠୋପି ଜୀୱସ୍ସ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅଦିଟ୍ଠଭେଦୱତା ଜୀୱତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ସରୀରସ୍ସାପି ଅଭେଦୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ତସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧତ୍ତା, ଭୂତୁପାଦାୟରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସରୀରସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱତ୍ଥୁ ଜୀୱସଞ୍ଞିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରସଞ୍ଞିତଂ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ରୂପଭେଦସ୍ସେୱ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅତ୍ତନି ଚ ତଦଭାୱତୋ ‘‘ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋ ୱାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ସତ୍ତୋ ସସ୍ସତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

୩୭୯-୩୮୦. ତୟିଦଂ ନେସଂ ୱଞ୍ଝାପୁତ୍ତସ୍ସ ଦୀଘରସ୍ସତାଦିପରିକପ୍ପନସଦିସଂ, ତସ୍ମାୟଂ ପଞ୍ହୋ ଠପନୀୟୋ । ନ ହେସ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତୋ, ନ ଧମ୍ମନିସ୍ସିତୋ, ନାଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୋ, ନ ନିବ୍ବିଦାଦିଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ପୋଟ୍ଠପାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତଂ ତତ୍ଥ ରାଜନିମୀଲନଂ କତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହାୱୁସୋସୁଣାଥା’’ତିଆଦିନା ସତ୍ଥା ନେସଂ ଉପରି ଧମ୍ମଦେସନମାରଭୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତା । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା । ତସ୍ସାୟେୱ ପଟିପଦାୟାତି ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ ଏୱ ।

ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ‘‘ଏୱମହଂ ଇତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପବ୍ବଜ୍ଜମୁପଗତସ୍ସ, ତଦନୁରୂପଞ୍ଚ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନେନ ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ । ଏତନ୍ତି କିଲେସୱଟ୍ଟପରିୱୁଦ୍ଧିଦୀପନଂ ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସନିସ୍ସିତୱଚନଂ । ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ ନ ହୋତୀତି ଧମ୍ମେସୁ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆସପ୍ପନପରିସପ୍ପନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତମେୱଂଜାନାମୀତି ୟେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ‘‘ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନାମି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତମେତନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ ଠପେସି’’ନ୍ତି । ନୋ ଚ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ୟଥା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ସନିସ୍ସୟଂ ଅଭେଦତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତା ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି, ତଦୁଭୟଂ ୱା ଭେଦତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞ ସରୀର’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପୱେଦେନ୍ତି, ଏୱମହଂ ନ ୱଦାମି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି । ବାହିରକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କସିଣଜ୍ଝାନାନି ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ୟସ୍ମା ଭାୱନାନୁଭାୱେନ ଝାନାଧିଗମୋ, ଭାୱନା ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିସଞ୍ଜାନନମୁଖେନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଞ୍ଞାବଲେନ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱାରେ ‘‘ଅଥ ଚ ପନାହଂ ନ ୱଦାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ୱଚନମୁପଦେସଂ କତ୍ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କିରେତଂ କେୱଲିନା ଉତ୍ତମପୁରିସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ନ କଲ୍ଲଂ ତସ୍ସେତ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ, ନ ସୟଂ ପଟିଭାନେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଞ୍ଞମାନା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା, ପାକଟତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଜାଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ଜାଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ଅଚେଲକସ୍ସପୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୮୧. ଏୱଂ ଜାଲିୟସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସସ୍ସ ପତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ଜାଲିୟସୁତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗୀତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ଉରୁଞ୍ଞାୟଂ ୱିହରତୀତି ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏତଦେୱ ନାମନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ତଂ ନଗରଂ, ତସ୍ସ ରଟ୍ଠସ୍ସପି ୟସ୍ମିଂ ନଗରେ ଭଗୱା ୱିହାସି, ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସପି ‘‘ଉରୁଞ୍ଞା’’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଉରୁଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଉରୁଞ୍ଞାନାମଜନପଦେ ଉରୁଞ୍ଞାନାମନଗରେତି ଆୱୁତ୍ତିଆଦିନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୁଥୁୱଚନାୱ ଜନପଦୱାଚୀ ସଦ୍ଦା, କତ୍ଥଚି ଅନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୁଥୁୱଚନାପି ୟଥା ‘‘ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୮୪, ୮୯) କେଚି ଜନପଦମେୱତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅପନେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରମଣୀୟୋତି ମନୋହରଭୂମିଭାଗତାୟ, ଛାୟୂଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଜନୱିୱିତ୍ତତାୟ ଚ ମନୋରମୋ । ମିଗାନଂ ଅଭୟଂ ଦେତି ଏତ୍ଥାତି ମିଗଦାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି । ଚେଲଂ ୱତ୍ଥଂ, ତଂ ନତ୍ଥି ଅସ୍ସାତି ଅଚେଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଗ୍ଗପରିବ୍ବାଜକୋ’’ତି । ନାମନ୍ତି ଗୋତ୍ତନାମଂ । ତପନଂ ସନ୍ତପନଂ କାୟସ୍ସ ଖେଦନଂ ତପୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ । ୟସ୍ମା ତଥାଭୂତୋ ତପଂ ନିସ୍ସିତୋ, ତପୋ ଚ ତଂ ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ତପନିସ୍ସିତକ’’ନ୍ତି ଆହ । ମୁତ୍ତାଚାରାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପରତୋ ପାଳିୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୭) ମାଗତା ହତ୍ଥାପଲେଖନାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ଲୂଖଂ ଫରୁସଂ ସାଧୁସମ୍ମତାଚାରୱିରହତୋ ଅପସାଦନୀୟଂ ଆଜୀୱତି ୱତ୍ତତୀତି ଲୂଖାଜୀୱୀତି ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକନୟୋ । ଉପ୍ପଣ୍ଡେତୀତି ଉହସନୱସେନ ପରିଭାସତି । ଉପୱଦତୀତି ଅୱଞ୍ଞାପୁବ୍ବକଂ ଅପୱଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହୀଳେତି ୱମ୍ଭେତୀ’’ତି । ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘କାରଣସ୍ସ ଅନୁକାରଣ’’ନ୍ତି । ତଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥୋୟେୱେତ୍ଥ କାରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥୱସା ପୟୁତ୍ତୋ ହି ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ । ସୋୟେୱ ଚ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ପରେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନୁକାରଣଂ ତଦନୁରୂପଂ ତସ୍ସଦିସଂ ୱା ତତୋ ପଚ୍ଛା ୱା ୱୁତ୍ତକାରଣଭାୱତୋ । ପରେହୀତି ୟେସଂ ତୁମ୍ହେହି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେହି ପରେହି । ୱୁତ୍ତକାରଣେନାତି ୟଥା ତେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଚେ ତୁମ୍ହେହି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ତେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସକାରଣୋ ହୁତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦୋ ୱା ତତୋ ପରଂ ତସ୍ସ ଅନୁୱାଦୋ ୱା କୋଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବଂ କାରଣଂ ଠାନଂ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କିମେୱଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ତଦେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତି ।