ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଅଭିନୱଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଦୀଘନିକାୟେ

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଅଭିନୱଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ୟୋ ଦେସେତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ୱରଂ ।

ଦୀଘଦସ୍ସୀ ଚିରଂ କାଲଂ, ପତିଟ୍ଠାପେସି ସାସନଂ ॥୧ ॥

ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟେ ଛେକଂ, ମହାମତିଂ ମହାଦୟଂ ।

ନତ୍ୱାନ ତଂ ସସଦ୍ଧମ୍ମଗଣଂ ଗାରୱଭାଜନଂ ॥୨ ॥

ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟମାରୁଳ୍ହା, ଦୀଘାଗମୱରସ୍ସ ୟା ।

ସଂୱଣ୍ଣନା ୟା ଚ ତସ୍ସା, ୱଣ୍ଣନା ସାଧୁୱଣ୍ଣିତା ॥ ୩ ॥

ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲ- ତ୍ଥେରେନେୱାଭିସଙ୍ଖତା ।

ସମ୍ମା ନିପୁଣଗମ୍ଭୀର-ଦୁଦ୍ଦସତ୍ଥପ୍ପକାସନା ॥୪ ॥

କାମଞ୍ଚ ସା ତଥାଭୂତା, ପରମ୍ପରାଭତା ପନ ।

ପାଠତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚାପି, ବହୁପ୍ପମାଦଲେଖନା ॥୫ ॥

ସଙ୍ଖେପତ୍ତା ଚ ସୋତୂହି, ସମ୍ମା ଞାତୁଂ ସୁଦୁକ୍କରା ।

ତସ୍ମା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ, ୟାଚନଂ ସମନୁସ୍ସରଂ ॥୬ ॥

ୟୋ’ନେକସେତନାଗିନ୍ଦୋ, ରାଜା ନାନାରଟ୍ଠିସ୍ସରୋ ।

ସାସନସୋଧନେ ଦଳ୍ହଂ, ସଦା ଉସ୍ସାହମାନସୋ ॥୭ ॥

ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ମମେସୋପି, ସତ୍ଥୁସାସନଜୋତନେ ।

ଅପ୍ପେୱ ନାମୁପତ୍ଥମ୍ଭୋ, ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱିଚିନ୍ତୟଂ ॥୮ ॥

ୱଣ୍ଣନଂ ଆରଭିସ୍ସାମି, ସାଧିପ୍ପାୟମହାପୟଂ ।

ଅତ୍ଥଂ ତମୁପନିସ୍ସାୟ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚାପି ୟଥାରହଂ ॥୯ ॥

ଚକ୍କାଭିୱୁଡ୍ଢିକାମାନଂ, ଧୀରାନଂ ଚିତ୍ତତୋସନଂ ।

ସାଧୁୱିଲାସିନିଂ ନାମ, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥ ୧୦ ॥

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

ନାନାନୟନିପୁଣଗମ୍ଭୀରୱିଚିତ୍ରସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୀଘାଗମୱରସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥଦୀପକଂ ସଂୱଣ୍ଣନମିମଂ କରୋନ୍ତୋ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହନସମତ୍ଥୋ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣୋୟମାଚରିୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମପୟୋଜନାଦିୱିଧାନାନି କରୋନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ରତନତ୍ତୟପଣାମଂ କାତୁଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣପ୍ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଆଚରିୟା । ତଥା ହି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି –

‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ସତ୍ଥରି ପଣାମକରଣଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଭାୱେନ ସତ୍ଥରି ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ, ସତ୍ଥୁ ଚ ଅୱିତଥଦେସନଭାୱପ୍ପକାସନେନ ଧମ୍ମେ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ । ତଦୁଭୟପ୍ପସାଦା ହି ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଟୀ॰ ୧-୧) ।

ଅଥ ୱା ‘‘ରତନତ୍ତୟପଣାମୱଚନଂ ଅତ୍ତନୋ ରତନତ୍ତୟପ୍ପସାଦସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତାରାଧନତ୍ଥଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଗାହଣତ୍ଥଂ, ତଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଭୱନିସ୍ସୟୱିସୁଦ୍ଧିପଟିୱେଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ତେସଂ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକ୍କମଲଦ୍ଧବ୍ବାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଭାୱତୋ, ପଣ୍ଡିତେହି ସମାଚରିତଭାୱତୋ, ଆୟତିଂ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମକିରିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଚତୁଗମ୍ଭୀରଭାୱୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଓଗାହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତସ୍ସାପି ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ସମ୍ଭୱତି, ଭୟକ୍ଖୟାୱହଞ୍ଚେତଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଜନିତଂ ପଣାମପୂଜାୱିଧାନଂ, ତତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମକିରିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅସତ୍ଥରିପି ସତ୍ଥାଭିନିୱେସସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୟଥାଭୂତଂ ସତ୍ଥରି ଏୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ସତ୍ଥୁସମ୍ଭାୱନତ୍ଥଂ, ଅସତ୍ଥରି ଚ ସତ୍ଥୁସମ୍ଭାୱନପରିଚ୍ଚଜାପନତ୍ଥଂ, ‘ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଚ ୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପଣାମକିରିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଣାମୱିଧାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱାଧିଗମାୟ ବୁଦ୍ଧୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଣାମୱିଧାନେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାୱାଧିଗମାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପଣାମୱିଧାନେନ ପରମତ୍ଥସଙ୍ଘଭାୱାଧିଗମାୟ ସାୱକୟାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପଣାମକିରିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ମଙ୍ଗଲାଦିକାନି ସତ୍ଥାନି ଅନନ୍ତରାୟାନି, ଚିରଟ୍ଠିତିକାନି, ବହୁମତାନି ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପଣାମକିରିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୋତୁଜନାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଣାମେନ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପଣାମକିରିୟା । ସୋତୁଜନାନୁଗ୍ଗହମେୱ ହି ପଧାନଂ କତ୍ୱା ଆଚରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ଥୁତିପଣାମପରିଦୀପକାନି ୱାକ୍ୟାନି ନିକ୍ଖିପୀୟନ୍ତି, ଇତରଥା ୱିନାପି ତଂ ନିକ୍ଖେପଂ କାୟମନୋପଣାମେନେୱ ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପୟୋଜନସିଦ୍ଧିତୋ କିମେତେନ ଗନ୍ଥଗାରୱକରଣେନା’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା । ମୟଂ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ଚ ପୟୋଜନଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ …ପେ॰… ତସ୍ସାନୁଭାୱେନା’’ତି । ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଞ୍ହି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥଂ ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ପଞ୍ଞାପାଟୱଭାୱତୋ, ତାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ ରାଗାଦିମଲୱିଧମନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ ମହାନାମ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ।

ତସ୍ମା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ୱିକ୍ଖାଲିତମଲାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପାଟୱସିଦ୍ଧି । ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନସମାଧିହେତୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ ମହାନାମ ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୋପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତି, ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦୟତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ।

ସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ପେଟକୋ॰ ୬୬; ମି॰ ପ॰ ୧୪) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ତତୋ ଏୱଂ ପଟୁଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଖେଦମଭିଭୁୟ୍ୟ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାପୟିସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଞ୍ହି…ପେ॰… ପଞ୍ଞାପାଟୱଭାୱତୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱଡ୍ଢନତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରତନତ୍ତୟପଣାମେନ ହି ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲାନି ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟିନୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆୟୁ ୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୯) ।

ତତୋ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱୁଦ୍ଧିୟା ହୋତ୍ୱେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ଆୟୁ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ପଟିଭାନାପରିହାନାୱହତ୍ତା ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପରିହାନାୱହା ହି ରତନତ୍ତୟପୂଜା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସତ୍ତିମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିହାନୀୟା ଧମ୍ମା, କତମେ ସତ୍ତ ? ସତ୍ଥୁଗାରୱତା, ଧମ୍ମଗାରୱତା, ସଙ୍ଘଗାରୱତା, ସିକ୍ଖାଗାରୱତା, ସମାଧିଗାରୱତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସୋୱଚସ୍ସତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୪) ତତୋ ପଟିଭାନାପରିହାନେନ ହୋତ୍ୱେୱ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତପରିସମାପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରତନତ୍ତୟ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପସାଦୱତ୍ଥୂସୁ ପୂଜାୟ ପୁଞ୍ଞାତିସୟଭାୱତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁଞ୍ଞାତିସୟା ହି ପସାଦୱତ୍ଥୂସୁ ପୂଜା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପୂଜାରହେ ପୂଜୟତୋ, ବୁଦ୍ଧେ ୟଦିୱ ସାୱକେ ।

ପପଞ୍ଚସମତିକ୍କନ୍ତେ, ତିଣ୍ଣସୋକପରିଦ୍ଦୱେ ॥

ତେ ତାଦିସେ ପୂଜୟତୋ, ନିବ୍ବୁତେ ଅକୁତୋଭୟେ ।

ନ ସକ୍କା ପୁଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ, ଇମେତ୍ତମପି କେନଚୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୧୯୬; ଅପ॰ ୧.୧୦.୨) ।

ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋ ଚ ୟଥାଧିପ୍ପେତପରିସମାପନୁପାୟୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଏସ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବକାମଦଦୋ ନିଧି ।

ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୦) ।

ଉପାୟେସୁ ଚ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ହୋତ୍ୱେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପସାଦୱତ୍ଥୂସୁ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟପୂଜା ନିରତିସୟପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସମ୍ବୁଦ୍ଧିୟା ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନ୍ତରାୟନିବନ୍ଧନସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନାୟ ପହୋତି, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ପନ ସପୟୋଜନଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ବୁଦ୍ଧରତନମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ପଠମଂ ତସ୍ସ ପଣାମଂ କାତୁମାହ – ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ…ପେ॰… ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧରତନମୂଲକାନି ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଘରତନାନି, ତେସୁ ଚ ଧମ୍ମରତନମୂଲକଂ ସଙ୍ଘରତନଂ, ତଥାଭାୱୋ ଚ ‘‘ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଭଗୱା, ଚନ୍ଦକିରଣନିକରୋ ୱିୟ ତେନ ଦେସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚନ୍ଦକିରଣସମୁପ୍ପାଦିତପୀଣିତୋ ଲୋକୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏୱମାଦୀହି ଅଟ୍ଠକଥାୟମାଗତଉପମାହି ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ପଠମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱତୋ, ତଦୁପଦେସିତତୋ ଚ ତଦନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧାରଣତୋ, ତଦାସେୱନତୋ ଚ ତଦନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଘୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱା ହିତେ ୱିନିୟୋଜକୋତି କତ୍ୱା ପଠମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବସତ୍ତହିତତ୍ତା ତଦନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମୋ, ହିତାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅଧିଗତହିତୋ ଚାତି କତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଘୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତନୟେନ ଅନୁପୁବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ବୁଦ୍ଧରତନପଣାମଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ କେୱଲପଣାମତୋ ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋୱସାତିସୟୋତି ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେହି ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତଂ ଦସ୍ସେତି । ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ହି ପଣାମେନ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣାତିସୟୟୋଗୋ, ତତୋ ଚସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରୱନ୍ଦନୀୟଭାୱୋ, ତେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ପଣାମସ୍ସ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱୋ, ତେନ ଚସ୍ସ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତସ୍ସ ପଣାମସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତନିପ୍ଫତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନାୟେୱ, ନ ୱିନୟଦେସନା ୱିୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନା, ନାପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ୱିୟ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନାତି ତଦୁଭୟପ୍ପଧାନମେୱ ଥୋମନମାରଭତି । ଏସା ହି ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଥୋମନା । ତେନେୱ ଚ ୱିନୟଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ‘‘ୟୋ କପ୍ପକୋଟୀହିପି…ପେ॰… ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) କରୁଣାପ୍ପଧାନଂ, ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ‘‘କରୁଣା ୱିୟ…ପେ॰… ୟଥାରୁଚୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନଞ୍ଚ ଥୋମନମାରଦ୍ଧଂ । ୱିନୟଦେସନା ହି ଆସୟାଦିନିରପେକ୍ଖକେୱଲକରୁଣାୟ ପାକତିକସତ୍ତେନାପି ଅସୋତବ୍ବାରହଂ ସୁଣନ୍ତୋ, ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାରହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଅୱତ୍ତବ୍ବାରହଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସୀତି କରୁଣାପ୍ପଧାନା । ତଥା ହି ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଗତହିରୋତ୍ତପ୍ପୋପି ଭଗୱା ଲୋକିୟସାଧୁଜନେହିପି ପରିହରିତବ୍ବାନି ‘‘ସିଖରଣୀ, ସମ୍ଭିନ୍ନା’’ତିଆଦିୱଚନାନି, (ପାରା॰ ୧୮୫) ୟଥାପରାଧଞ୍ଚ ଗରହୱଚନାନି ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ମହାପରିସମଜ୍ଝେ ଅଭାସି, ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତି କାରଣାପେକ୍ଖାୟ ଚ ୱେରଞ୍ଜାଦୀସୁ ସାରୀରିକଂ ଖେଦମନୁଭୋସି । ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ଭୂମନ୍ତରପଚ୍ଚୟାକାରସମୟନ୍ତରକଥାନଂ ୱିୟ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପଞ୍ଞା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅତିସୟକିଚ୍ଚୱତୀ, କରୁଣାୟ କିଚ୍ଚଂ ପନ ତତୋପି ଅଧିକନ୍ତି ୱିନୟଦେସନାୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନତା ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାବ୍ୟାପାରାଧିକତାୟ ହି ଦେସନାୟ କରୁଣାପଧାନତା, ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ପନ କେୱଲପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ପନ କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟାଧିମୁତ୍ତିଚରିତାଦିଭେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣାୟ ତତ୍ଥ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ହି ମହାକରୁଣାୟ ସମାପତ୍ତିବହୁଲୋ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ଗମ୍ଭୀରମତ୍ଥପଦଂ ପତିଟ୍ଠପେସି । ତସ୍ମା ଆରମ୍ଭାନୁରୂପଂ କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନମେୱ ଥୋମନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ – କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲକରଣେନ ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ୱା କିରିୟତି ପସାରିୟତୀତି କରୁଣା । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି ୱିବାଧତି, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱା ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବନ୍ଧତୀତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ପଦନିପ୍ଫତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତେହି ସେୱୀୟତୀତି ସୀତଂ, ଉଣ୍ହାଭିସମନଂ । ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ସୀତଲଂ, ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱା ତେ ଖିପିସ୍ସାମି, ହଦୟଂ ୱା ତେ ଫାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ଆଳୱକସୁତ୍ତ) ଏତ୍ଥ ଉରୋ ‘‘ହଦୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱକ୍କଂ ହଦୟ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ୨.୧୧୪; ୩.୧୫୪) ଏତ୍ଥ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ‘‘ହଦୟା ହଦୟଂ ମଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାୟ ତଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୩) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ, ଇଧାପି ଚିତ୍ତମେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ ହଦୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ୱା ହରତୀତି ହଦୟଂ, ର-କାରସ୍ସ ଦ-କାରଂ କତ୍ୱାତି ନେରୁତ୍ତିକା । କରୁଣାୟ ସୀତଲଂ ହଦୟମସ୍ସାତି କରୁଣାସୀତଲହଦୟୋ, ତଂ କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପରେସଂ ହିତୋପସଂହାରସୁଖାଦିଅପରିହାନିଜ୍ଝାନସଭାୱତାୟ, ବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଚ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତସନ୍ତାପୱିଚ୍ଛେଦନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତଲଭାୱକାରଣତା ଉପଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରୂପତାପାସହନରସା ଅୱିହିଂସାଭୂତା କରୁଣାୱ ୱିସେସେନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି ୱିୟ ସୀତିଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସାୟେୱ ଚିତ୍ତସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାମୁଖେନ ୱା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ ଉପଦିସୀୟତି, ପଧାନସହଚରଣାୱିନାଭାୱାଦିନୟେହିପି ୟଥାଲବ୍ଭମାନଂ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା । ଅପିଚେତ୍ଥ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣସ୍ସ ଛଅସାଧାରଣଞାଣପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସନିବନ୍ଧନଭୂତା ସାତିସୟଂ, ନିରୱସେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସୱିସୟବ୍ୟାପିତାୟ ମହାକରୁଣାଭାୱମୁପଗତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସାତିସୟଭାୱପ୍ପତ୍ତା କରୁଣାୱ ହଦୟସୀତଲତ୍ତହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ସତିପି ମେତ୍ତାମୁଦିତାନଂ ପରେସଂ ହିତୋପସଂହାରସୁଖାଦିଅପରିହାନିଜ୍ଝାନସଭାୱତାୟ ସାତିସୟେ ହଦୟସୀତଲଭାୱନିବନ୍ଧନତ୍ତେ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିସେସକାରଣତାୟ ତାସମ୍ପି କାରଣନ୍ତି କରୁଣାୟ ଏୱ ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାନିଦାନା ହି ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । କରୁଣାନୁଭାୱନିବ୍ବାପିୟମାନସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୟ ଅନେକାନିପି କପ୍ପାନମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅକିଲନ୍ତରୂପସ୍ସେୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମ୍ଭରଣନିରତସ୍ସ ସମଧିଗତଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ନିହିତେସୁପି ସତ୍ତସଙ୍ଘାତସମୁପନୀତହଦୟୂପତାପନିମିତ୍ତେସୁ ନ ଈସକମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତିଭାୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତମହୋସୀତି । ତୀସୁ ଚେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପେସୁ ପଠମେ ୱିକପ୍ପେ ଅୱିସେସଭୂତା ବୁଦ୍ଧଭୂମିଗତା, ଦୁତିୟେ ତଥେୱ ମହାକରୁଣାଭାୱୂପଗତା, ତତିୟେ ପଠମାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ପୱତ୍ତା ଭଗୱତୋ କରୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞପେତୀତି ୱା ପଞ୍ଞା, ତଂ ତଦତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାୟେୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନତୋ ପକାରେହି ଧମ୍ମସଭାୱଜୋତନଟ୍ଠେନ ପଜ୍ଜୋତୋତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ । ପଞ୍ଞୱତୋ ହି ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନପି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଏକପଜ୍ଜୋତା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜ୍ଜୋତା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଚନ୍ଦପଜ୍ଜୋତୋ, ସୂରିୟପଜ୍ଜୋତୋ, ଅଗ୍ଗିପଜ୍ଜୋତୋ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ, ଇମେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ପଜ୍ଜୋତା । ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଜ୍ଜୋତାନଂ ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪୫) । ତେନ ୱିହତୋ ୱିସେସେନ ସମୁଗ୍ଘାଟିତୋତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତୋ, ୱିସେସତା ଚେତ୍ଥ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୁୟ୍ହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜା । ସ୍ୱେୱ ୱିସୟସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଅନ୍ଧକାରସରିକ୍ଖତାୟ ତମୋ ୱିୟାତି ମୋହତମୋ । ସତିପି ତମସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦିସକପ୍ପନମନ୍ତରେନ ଅୱିଜ୍ଜାୱାଚକତ୍ତେ ମୋହସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ତବ୍ବିସେସକତାୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତାତି ସଦିସକପ୍ପନା । ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତୋ ମୋହତମୋ ୟସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମୋ, ତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ।

ନନୁ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଖୀଣାସୱାନଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରହତତା ସମ୍ଭୱତି, ଅଥ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞସାଧାରଣାୱିସେସଗୁଣେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱୁତ୍ତାତି ? ସୱାସନପ୍ପହାନେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୱିସେସତାସମ୍ଭୱତୋ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତହତାୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରତ୍ତେପି ସତି ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେହି ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୱାସନପ୍ପହାନେନ କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସୋ ୱିଜ୍ଜତେୱାତି । ଅଥ ୱା ପରୋପଦେସମନ୍ତରେନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଗମସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା (ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧), ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ସମଧିଗତତ୍ତା, ପରସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନାତିସୟାନୁଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା, ଭଗୱାୟେୱ ୱିସେସତୋ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଭାୱେନ ଥୋମେତବ୍ବୋତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତପଦେନ ସସନ୍ତାନଗତମୋହୱିଧମନା ପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ଚେୱ ପରସନ୍ତାନଗତମୋହୱିଧମନା ଦେସନାପଞ୍ଞା ଚ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତା । ନ ତୁ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୱିୟ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକତ୍ତା ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱାୱବୋଧନସମତ୍ଥେନ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱଚ୍ଛାଦକମୋହତମସ୍ସ ୱିହତତ୍ତା ଅନାୱରଣଞାଣଭୂତେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଭାୱେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତେ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନାୱରଣଞାଣଂ କାରଣୂପଚାରେନ ସକସନ୍ତାନେ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୱାସନପ୍ପହାନମେୱ ହି କିଲେସାନଂ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନନ୍ତି, ପରସନ୍ତାନେ ପନ ମୋହତମୱିଧମନସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଫଲୂପଚାରେନ ଅନାୱରଣଞାଣମେୱ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ, ୟେନ ଧମ୍ମଦେସନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି କରୋତି । ତଦିଦଞ୍ହି ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାରମ୍ମଣତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ତତ୍ଥାୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରମୁପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି, ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିମୁଖେନ ପନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଛଳାସାଧାରଣଞାଣଭେଦେ ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱେକୋ ପହାନସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନାୟ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତପ୍ପହାନୱଚନେନେୱ ହି ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସକଲସଂକିଲେସସମୁଗ୍ଘାତସ୍ସ ଜୋତିତଭାୱତୋ ନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନମେତ୍ଥ ଗୟ୍ହତି । ନ ହି ସୋ ସଂକିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ନିରୱସେସାୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତନେନ ନ ପହୀୟତୀତି । ଅଥ ୱା ସକଲକୁସଲଧମ୍ମୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ସଂସାରନିୱତ୍ତିୟା ଚ ୱିଜ୍ଜା ୱିୟ ନିରୱସେସାକୁସଲଧମ୍ମୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟେୱ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ତବ୍ବିଘାତୱଚନେନେୱ ସକଲସଂକିଲେସସମୁଗ୍ଘାତୱଚନସିଦ୍ଧିତୋ ସୋୟେୱେକୋ ଗୟ୍ହତୀତି । ଅଥ ୱା ସକଲସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ମୁଦ୍ଧଭୂତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଂ ସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱେକୋ ଗୟ୍ହତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧାତି ଜାନାହି, ୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧାଧିପାତିନୀ ।

ସଦ୍ଧାସତିସମାଧୀହି, ଛନ୍ଦୱୀରିୟେନ ସଂୟୁତା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୨; ଚୂଳ॰ ନି॰ ୫୧) ।

ସନରାମରଲୋକଗରୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମପକତିୟା ଅୱିଭାଗେନ ସତ୍ତୋପି ନରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ଦୁତିୟପକତିୟା ମନୁଜପୁରିସୋୟେୱ, ଇତରଥା ଲୋକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବତା ସିୟା । ‘‘ୟଥା ହି ପଠମପକତିଭୂତୋ ସତ୍ତୋ ଇତରାୟ ପକତିୟା ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପୁରେ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଜେଟ୍ଠଭାୱଂ ନେତୀତି ନରୋତି । ପୁତ୍ତଭାତୁଭୂତୋପି ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତୁଜେଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଭତ୍ତୁଭୂତୋ ଇତରାସ’’ନ୍ତି (ୱି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩-୪୬) ନାୱାୱିମାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସେସପ୍ପକପ୍ପନେନ ପୁଥୁୱଚନନ୍ତୱିଗ୍ଗହେନ ୱା ନରା, ମରଣଂ ମରୋ, ସୋ ନତ୍ଥି ୟେସନ୍ତି ଅମରା, ସହ ନରେହି, ଅମରେହି ଚାତି ସନରାମରୋ ।ଗରତି ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଉଗ୍ଗତୋ ପାକଟୋ ଭୱତୀତି ଗରୁ, ଗରସଦ୍ଦୋ ହି ଉଗ୍ଗମେ । ଅପିଚ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଭାରିୟଟ୍ଠେନ ‘‘ଗରୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ମାତାପିତାଚରିୟେସୁ, ଦୁଜ୍ଜରେ ଅଲହୁମ୍ହି ଚ ।

ମହନ୍ତେ ଚୁଗ୍ଗତେ ଚେୱ, ନିଛେକାଦିକରେସୁ ଚ ।

ତଥା ୱଣ୍ଣୱିସେସେସୁ, ଗରୁସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥

ଇଧ ପନ ସବ୍ବଲୋକାଚରିୟେ ତଥାଗତେ । କେଚି ପନ ‘‘ଗରୁ, ଗୁରୂତି ଚ ଦ୍ୱିଧା ଗହେତ୍ୱା ଭାରିୟୱାଚକତ୍ତେ ଗରୁସଦ୍ଦୋ, ଆଚରିୟୱାଚକତ୍ତେ ତୁ ଗୁରୁସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଳିୱିସୟେ ହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନମତ୍ଥାନଂ ୱାଚକତ୍ତେ ଗରୁସଦ୍ଦୋୟେୱିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅକାରସ୍ସ ଆକାରଭାୱେନ ‘‘ଗାରୱ’’ନ୍ତି ତଦ୍ଧିତନ୍ତପଦସ୍ସ ସୱୁଦ୍ଧିକସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ସକ୍କତଭାସାୱିସୟେ ପନ ଗୁରୁସଦ୍ଦୋୟେୱିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଉକାରସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ଅଞ୍ଞଥା ତଦ୍ଧିତନ୍ତପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋତି । ସନରାମରୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ସନରାମରଲୋକୋ, ତସ୍ସ ଗରୂତି ତଥା, ତଂ ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ ।‘‘ସନରମରୂଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଦପି ଅରିୟାଗାଥତ୍ତା ୱୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୟୁତ୍ତମେୱ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଦୀଘାୟୁକାପି ସମାନା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ମରଣସଭାୱତ୍ତା ମରୂତି ଦେୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତଦୱସିଟ୍ଠସତ୍ତାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଗୁଣୱିସେସାୱହତାୟ ଭଗୱତୋ ଉପକାରକତଂ ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ପଧାନଭୂତା, ଅଥ କସ୍ମା ତେସଂ ଅପ୍ପଧାନତା ନିଦ୍ଦିସୀୟତୀତି ? ଅତ୍ଥତୋ ପଧାନତାୟ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋତି ସଦ୍ଦକ୍କମାନୁସାରେନ ପଧାନାପଧାନଭାୱୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ । ଏଦିସେସୁ ହି ସମାସପଦେସୁ ପଧାନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା ତଂ ‘‘ସରାଜିକାୟ ପରିସାୟା’’ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନ । ୟଥାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଅତ୍ଥଞ୍ହି ନାଥୋ ସରଣଂ ଅୱୋଚ,

ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଲୋକହିତୋ ମହେସି ॥

ତସ୍ମା ଅକତ୍ୱା ରତିମକ୍ଖରେସୁ,

ଅତ୍ଥେ ନିୱେସେୟ୍ୟ ମତିଂ ମତିମା’’ତି ॥ (କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମପାରାଜିକକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାଜନୱସେନ ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ, ଗରୁଭାୱସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଗରୁକରଣସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜନତୋ ସତ୍ତଲୋକୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି, ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋ, ଦସ୍ସନତ୍ଥେ ଚ ଲୋକସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଅମରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା । ଅପରୋ ନୟୋ – ସମୂହତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟୱସେନ ଲୋକୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି କତ୍ୱା । ସହ ନରେହୀତି ସନରା, ତେୟେୱ ଅମରାତି ସନରାମରା, ତେସଂ ଲୋକୋ ତଥା, ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅମରସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେପି ହି ପରମତ୍ଥତୋ ମରଣାଭାୱତୋ ଅମରା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ନରାମରାନମେୱ ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) । ତଥା ହି ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାନପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମୁପକାରିତାୟ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମମନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନନ୍ତି । କାମଞ୍ଚ ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ତଥାଉପକାରତ୍ତା ଭଗୱା ଗରୁୟେୱ, ପଧାନଭୂତଂ ପନ ଲୋକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନେରୁତ୍ତିକା ପନ ଅୱିସେସନିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେ ତଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମିଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥା ‘‘ନରା ନାଗା ଚ ଗନ୍ଧବ୍ବା, ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାନ ପକ୍କମୁ’’ନ୍ତି (ଅପ॰ ୧.୧.୪୮) । ତଥା ଚାହୁ –

‘‘ନପୁଂସକେନ ଲିଙ୍ଗେନ, ସଦ୍ଦୋଦାହୁ ପୁମେନ ୱା ।

ନିଦ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଞାତବ୍ବମୱିସେସୱିନିଚ୍ଛିତେ’’ତି ॥

ୱନ୍ଦେତି ଏତ୍ଥ ପନ –

ୱତ୍ତମାନାୟ ପଞ୍ଚମ୍ୟଂ, ସତ୍ତମ୍ୟଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତିୟଂ ।

ଏତେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ, ୱନ୍ଦେସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥

ଇଧ ପନ ୱତ୍ତମାନାୟଂ ଅଞ୍ଞାସମସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଉତ୍ତମପୁରିସୱସେନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ଅହଂ ୱନ୍ଦାମୀ’’ତି । ନମନଥୁତିୟତ୍ଥେସୁ ଚ ୱନ୍ଦସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ଆଚରିୟା, ତେନ ଚ ସୁଗତପଦଂ, ନାଥପଦଂ ୱା ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ । ଗମନଞ୍ଚେତ୍ଥ କାୟଗମନଂ, ଞାଣଗମନଞ୍ଚ, କାୟଗମନମ୍ପି ୱିନେୟ୍ୟଜନୋପସଙ୍କମନଂ, ପକତିଗମନଞ୍ଚାତି ଦୁବ୍ବିଧଂ । ଭଗୱତୋ ହି ୱିନେୟ୍ୟଜନୋପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ, ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକ-କୁଟିଲାକୁଲତାଦିଦୋସରହିତ- ମୱହସିତରାଜହଂସ- ୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ ପକତିଗମନଞ୍ଚ, ୱିମଲୱିପୁଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସହିତମ୍ପି ଞାଣଗମନଂ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମହାବୋଧି, ତାୱ ନିରୱଜ୍ଜତାୟ ସୋଭନମେୱାତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ । ୟୋ ହି ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧୟତ୍ଥୋ । ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୟତ୍ଥୋ, ସୋ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋତି । ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତମାପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ, ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀ’ତି (ମହାନି॰ ୩୮; ଚୂଳନି॰ ୨୭) ସୁଗତୋତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସୁନ୍ଦରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ । ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୟଥାରହଂ କାଲୟୁତ୍ତମେୱ ୱାଚଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ସମ୍ମା ଗଦତୀତି ୱା ସୁଗତୋ, ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା, ତଂ ସୁଗତଂ । ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞକମ୍ମେହି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବାତି ଗତିୟୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସା । ତା ପନ ନିରୟାଦିଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧା, ସକଲସ୍ସାପି ଭୱଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅୱିପାକାରହଭାୱକରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ପଞ୍ଚହିପି ତାହି ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମୁତ୍ତୋତି ଗତିୱିମୁତ୍ତୋ । ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଭୱଗାମିନୋ ହି ଦେୱା ତଂତଂକମ୍ମୱିପାକଦାନକାଲାନୁରୂପେନ ତତୋ ତତୋ ଭୱତୋ ମୁତ୍ତାପି ମୁତ୍ତମତ୍ତାୱ, ନ ପନ ୱିସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ମୁତ୍ତା, ଗତିପରିୟାପନ୍ନା ଚ ତଂତଂଭୱଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅନିୱତ୍ତିତତ୍ତା, ନ ତଥା ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମୁତ୍ତୋତି । ତସ୍ମା ଅନେନ ଭଗୱତୋ କତ୍ଥଚିପି ଗତିୟା ଅପରିୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତୋ ଚ ଭଗୱା ‘‘ଦେୱାତିଦେୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ –

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।

ତଂତଂଗତିସଂୱତ୍ତନକାନଞ୍ହି କମ୍ମକିଲେସାନଂ ମହାବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ତଂତଂଗତିପରିୟାପନ୍ନତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସସତ୍ତନିକାୟେହି ପରିମୁତ୍ତୋତି । ଅଥ ୱା କାମଂ ସଉପାଦିସେସାୟପି ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ତାହି ଗତୀହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ଏସା ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱନ୍ତୋଗଧାତି ଇମିନା ପଦେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାୱ ଥୋମେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିପରହିତପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା କତା ହୋତି । ତେସୁ ଅନାୱରଣଞାଣାଧିଗମୋ, ସହ ୱାସନାୟ କିଲେସାନମଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି ଚ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ନାମ, ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନାପୟୋଗତୋ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀସୁପି ୱିରୁଦ୍ଧସତ୍ତେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତା, ୱିନୀତବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନଞ୍ଚ ଆସୟତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ନାମ । ସା ପନ ଆସୟପୟୋଗତୋ ଦୁୱିଧା, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ତିୱିଧା ଚ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୟଥାରହଂ ପକାସିତା ହୋତି । ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ହି ଏତେନ ଆସୟତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ସମ୍ମା ଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେହି, ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ତିୱିଧାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅୱସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପନ ତେନ, ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତି ଚ ଏତେନ ସବ୍ବାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ପକାସିତା ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ହେତୁଫଲସତ୍ତୂପକାରୱସେନ ତୀହାକାରେହି ଥୋମନା କତା । ତତ୍ଥ ହେତୁ ନାମ ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗୋ, ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଞ୍ଚ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ପଠମପଦେନ ୟଥାରୁତତୋ, ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ପକାସିତଂ । ଫଲଂ ପନ ଞାଣପ୍ପହାନଆନୁଭାୱରୂପକାୟସମ୍ପଦାୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ। ତତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତମ୍ମୂଲକାନି ଚ ଦସବଲାଦିଞାଣାନି ଞାଣସମ୍ପଦା, ସୱାସନସକଲସଂକିଲେସାନମଚ୍ଚନ୍ତମନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତାପାଦନଂ ପହାନସମ୍ପଦା, ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା, ସକଲଲୋକନୟନାଭିସେକଭୂତା ପନ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତି ରୂପକାୟସମ୍ପଦା । ତାସୁ ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦା ଦୁତିୟପଦେନ, ସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପକାସିତା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ତତିୟପଦେନ, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ସୋଭନକାୟଗମନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ୱିନା ତଦଭାୱତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧାପି ପରହିତପଟିପତ୍ତି ସତ୍ତୂପକାରସମ୍ପଦା, ସା ପନ ସମ୍ମା ଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ତମ୍ମୂଲ – ତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟାଦୟୋ ଅନେକେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଆଚରିୟେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି । ଏସା ହି ଆଚରିୟାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନଂ । କଥଂ ? ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ହି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ ଦସ୍ସେତି। ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ହି ଭଗୱା ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସତ୍ତାନଂ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିମଧିଗତୋତି କରୁଣା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ମା ଗମନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତାୟ କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତୋ, ଇତରେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଧାନାପ୍ପଧାନପ୍ପଭେଦଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂସାରମହୋଘତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାରଣଞ୍ହେତ୍ଥ ପଧାନଂ, ତଦଞ୍ଞମପ୍ପଧାନଂ । ତେସୁ ଚ ପଧାନେନ ପୟୋଜନେନ ପରହିତପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତଦୁଭୟେନ ଚ ଅତ୍ତହିତପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଭଗୱତୋ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱଂ ପକାସେତି । ତେନ ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ, ଉତ୍ତମଞ୍ଚ ୱନ୍ଦନୀୟଭାୱଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱନ୍ଦନାୟ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି ।

ଅପିଚ କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାସାଧାରଣଗୁଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣସିଦ୍ଧୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପଞ୍ଚୀୟତୀତି । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚ ନିରୁପକ୍କିଲେସମୁପଗମନଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅପଗମନଂ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୋକୱୋହାରୱିସୟତ୍ତା କରୁଣାୟ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଅନତିଧାୱନଂ । ସଭାୱାନୱବୋଧେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଂ ଅତିଧାୱିତ୍ୱା ସତ୍ତାଦିପରାମସନଂ ହୋତି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ, ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଂ, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ, କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣାନି, ଦସ ବଲାନି, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ସୋଳସ ଞାଣଚରିୟା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଚତୁଚତ୍ତାରୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ଞାପଭେଦାନଂ ୱସେନ ଞାଣଚାରଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚରଣସମ୍ପତ୍ତିଂ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିଂ । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତାଧିପତିତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଧମ୍ମାଧିପତିତା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକନାଥଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନାଥଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ପୁବ୍ବକାରୀଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ କତଞ୍ଞୁତା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଅପରନ୍ତପତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅନତ୍ତନ୍ତପତା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ୱା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ପରସନ୍ତାରଣଂ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତସନ୍ତାରଣଂ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହଚିତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କରୁଣା ଆଦି ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ ତତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ । ଇତି ଆଦିପରିୟୋସାନଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କରୁଣାନିଦାନଞ୍ହି ସୀଲଂ ତତୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ସା ଚ ଝାନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗିନୀତି, ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୀଲଞ୍ଚ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଆଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝେ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏସୋ ଏୱ ହି ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ, ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗାହଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା କୋ ନାମ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତେନେୱାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ॥

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥

ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତି ଭଗୱତା ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ‘‘ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅପି ଚ ମେ ଭନ୍ତେ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାପି ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାୟଂ ସହ ପଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥାୱୁତ୍ତୱିୱିଧଗୁଣଗଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋପି ୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ, ସହ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେନ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଚେୱ ୟଂ ଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେହି ୱା ସହ ଫଲନିବ୍ବାନଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗତୋ, ୱୀତମଲମନୁତ୍ତରଂ ତଂ ଧମ୍ମମ୍ପି ୱନ୍ଦେତି ।

ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ । ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣାଧିଗମେନ ସୱାସନାୟ ସମ୍ମୋହନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମନତୋ, ଅପରିମିତଗୁଣଗଣାଲଙ୍କତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିକସିତଭାୱତୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ କମ୍ମଭାୱାଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟାଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋୱ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋତିପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କମ୍ମୱିସେସାନପେକ୍ଖା କତ୍ତରି ଏୱ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିହତୱିଦ୍ଧସ୍ତନିରୱସେସକିଲେସୋମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଥାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧୬୧) ।

ଅପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ସୋପି ନାମ ଭଗୱା ଈଦିସଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ବୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗତୋ, କା ନାମ କଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ସାୱକାଦିଭାୱମୁପଗମନେତି ଧମ୍ମେ ସମ୍ଭାୱନଂ ଦୀପେତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ । ୟେନ ହି ନିମିତ୍ତଭୂତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଭଗୱତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ନାମଂ, ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତମେୱିଧ ‘‘ଭାୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦା ଏତେନାତି ହି ଭାୱୋ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ୟେନ ୟେନ ନିମିତ୍ତେନ, ବୁଦ୍ଧି ସଦ୍ଦୋ ଚ ୱତ୍ତତେ ।

ତଂତଂନିମିତ୍ତକଂ ଭାୱପଚ୍ଚୟେହି ଉଦୀରିତ’’ନ୍ତି ॥

ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱା । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଚେୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ତଦୁଭୟତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟେ । ତେନ ହି ସଦ୍ଦଦ୍ୱୟେନ ନ କେୱଲଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାମତ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗତୋ, ନାପି ସଚ୍ଛିକିରିୟାମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ତଦୁଭୟେନେୱାତି ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ଉପଗତୋତି ପତ୍ତୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାୱ’’ନ୍ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୀତମଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିରହୱସେନ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱୀତୋ, ମଲତୋ ୱୀତୋ, ୱୀତଂ ୱା ମଲଂ ୟସ୍ସାତି ୱୀତମଲୋ, ତଂ ୱୀତମଲଂ । ‘‘ଗତମଲ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ଗତସଦ୍ଦୋ ୱିରହତ୍ଥୱାଚକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଧାତୂନମନେକତ୍ଥତ୍ତା । ଗଚ୍ଛତି ଅପଗଚ୍ଛତୀତି ହି ଗତୋ, ଧମ୍ମୋ। ଗତଂ ୱା ମଲଂ, ପୁରିମନୟେନ ସମାସୋ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟତୋ, ସଂସାରତୋ ଚ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ । ତପ୍ପକାସନତ୍ତା, ସଚ୍ଛିକିରିୟାସମ୍ମସନପରିୟାୟସ୍ସ ଚ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି ଇଧ ସଙ୍ଗହିତୋ। ତଥା ହି ‘‘ଅଭିଧମ୍ମନୟସମୁଦ୍ଦଂ ଅଧିଗଚ୍ଛି, ତୀଣି ପିଟକାନି ସମ୍ମସୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟୋଗ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମଭୂତାହି ପାରମିତାହି ସହ ପୁବ୍ବଭାଗଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋପି ଇଧ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତାପି ହି ୱିଗତପଟିପକ୍ଖତାୟ ୱୀତମଲା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରା ଚ । କଥଂ ପନ ତା ଭାୱେତ୍ୱା, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସତ୍ତାନଞ୍ହି ସଂସାରୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ [ନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୟ (ପଣ୍ଣାସ ଟୀ॰) ନିସ୍ସରଣେ (କତ୍ଥଚି)] କତମହାଭିନୀହାରୋ ମହାକରୁଣାଧିୱାସନପେସଲଜ୍ଝାସୟୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସପରିୟୋଦାତନିମ୍ମଲାନଂ ଦାନଦମସଞ୍ଞମାଦୀନଂ ଉତ୍ତମଧମ୍ମାନଂ କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସଂ ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାହି କମ୍ମାଦୀସୁ ଅଧିଗତୱସୀଭାୱୋ ଅଚ୍ଛରିୟାଚିନ୍ତେୟ୍ୟମହାନୁଭାୱୋ ଅଧିସୀଲାଧିଚିତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱମୁପଗତୋତି ।

ଇମାୟ ପନ ଗାଥାୟ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାଦୀହି ଅନେକେହି ଗୁଣେହି ୟଥାରହଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ତଥା ପଠମେନ ଝାନସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱିମୋକ୍ଖସମ୍ପଦାୟ । ପଠମେନ ୱା ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ସମାପତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ଅଥ ୱା ପଠମେନ ଖୟଞାଣଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅନୁପ୍ପାଦଞାଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ୱିଜ୍ଜୂପମତାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱଜିରୂପମତାୟ । ପଠମେନ ୱା ୱିରାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଦୁତିୟେନ ନିରୋଧସମ୍ପତ୍ତିୟା । ତଥା ପଠମେନ ନିୟ୍ୟାନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ହେତୁଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଦସ୍ସନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ୱିୱେକଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଅଧିପତିଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅମତଭାୱେନ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପଗତୋ’’ତି ଏତେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତାୟ । ତଥା ପଠମେନ ଅକାଲିକତାୟ, ଦୁତିୟେନ ଏହିପସ୍ସିକତାୟ । ପଠମେନ ୱା ଓପନେୟ୍ୟିକତାୟ, ଦୁତିୟେନ ପଚ୍ଚତ୍ତଂୱେଦିତବ୍ବତାୟ । ପଠମେନ ୱା ସହ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲାଦୀହି ସେକ୍ଖେହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି, ଦୁତିୟେନ ସହ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟା ଅସେକ୍ଖେହି ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି ।

‘‘ୱୀତମଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସଂକିଲେସାଭାୱଦୀପନେନ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନେନ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ । ପଠମେନ ୱା ପହାନସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ସଭାୱସମ୍ପଦାୟ । ପଠମେନ ୱା ଭାୱନାଫଲୟୋଗ୍ୟତାୟ । ଭାୱନାଗୁଣେନ ହି ସୋ ସଂକିଲେସମଲସମୁଗ୍ଘାତକୋ, ତସ୍ମାନେନ ଭାୱନାକିରିୟାୟ ଫଲମାହ । ଦୁତିୟେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଫଲୟୋଗ୍ୟତାୟ । ତଦୁତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ ହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମାନେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଫଲମାହାତି ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସବ୍ବସଦ୍ଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାପି ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସାପି ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଗତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ଉରସି ଭୱା, ଜାତା, ସଂୱୁଦ୍ଧା ୱା ଓରସା, ଅତ୍ତଜୋ ଖେତ୍ତଜୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଦିନ୍ନକୋତି ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ଅତ୍ତଜା, ତଂସରିକ୍ଖତାୟ ପନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ‘‘ଓରସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ଓରସପୁତ୍ତା ଅତ୍ତଜାତତାୟ ପିତୁସନ୍ତକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ୱିସେସଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଚ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ୱିସେସଭାଗିନୋତି । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାନୁଭାୱେନ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନା, ଓକ୍କନ୍ତା ଚ ଅରିୟସାୱକା ଭଗୱତୋ ଉରେ ୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତତାୟ ସଦିସକପ୍ପନମନ୍ତରେନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ‘‘ଓରସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତମରହନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ଭଗୱତା ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଆଦିଓଲୋକନେନ, ୱଜ୍ଜାନୁଚିନ୍ତନେନ ଚ ହଦୟେ କତ୍ୱା ୱଜ୍ଜତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅନୱଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ସୀଲାଦିଧମ୍ମସରୀରପୋସନେନ ସଂୱଡ୍ଢାପିତା । ୟଥାହ ଭଗୱା ଇତିୱୁତ୍ତକେ ‘‘ଅହମସ୍ମି ଭିକ୍ଖୱେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ…ପେ॰… ତସ୍ସ ମେ ତୁମ୍ହେ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୦) । ନନୁ ସାୱକଦେସିତାପି ଦେସନା ଅରିୟଭାୱାୱହାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସା ପନ ତମ୍ମୂଲିକତ୍ତା, ଲକ୍ଖଣାଦିୱିସେସାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱୋୟେୱ ତେସଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି, ଏତେନ ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ତଜପୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତନୋ କୁଲଂ ପୁନେନ୍ତି ସୋଧେନ୍ତି, ମାତାପିତୂନଂ ୱା ହଦୟଂ ପୂରେନ୍ତୀତି ପୁତ୍ତା, ଅତ୍ତଜାଦୟୋ । ଅରିୟା ପନ ଧମ୍ମତନ୍ତିୱିସୋଧନେନ, ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତାରାଧନେନ ଚ ତପ୍ପଟିଭାଗତାୟ ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତା ନାମ, ତେସଂ । ତସ୍ସ ‘‘ସମୂହ’’ନ୍ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସଂକିଲେସନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଗୁଣଂ ମାରେତି ୱିବାଧତୀତି ମାରୋ, ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ । ସିନାତି ପରେ ବନ୍ଧତି ଏତାୟାତି ସେନା, ମାରସ୍ସ ସେନା ତଥା, ମାରଞ୍ଚ ମାରସେନଞ୍ଚ ମଥେନ୍ତି ୱିଲୋଥେନ୍ତୀତି ମାରସେନମଥନା, ତେସଂ । ‘‘ମାରମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମାରସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ୱା ସେନାସଦ୍ଦେନ ମାରସେନା ଗହେତବ୍ବା, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଚେତ୍ଥ ରସ୍ସୋ । ‘‘ମାରସେନମଦ୍ଦନାନ’’ନ୍ତିପି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ ଅରିୟାଜାତିକତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ । ନନୁ ଚ ଅରିୟସାୱକାନଂ ମଗ୍ଗାଧିଗମସମୟେ ଭଗୱତୋ ୱିୟ ତଦନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ ୱା ମାରସେନା ୱା ନ ଅପସାଦେତି, ଅଥ କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅପସାଦେତବ୍ବଭାୱକାରଣସ୍ସ ୱିମଥିତତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ଅପସାଦେତବ୍ବତାୟ କାରଣେ ସଂକିଲେସେ ୱିମଥିତେ ତେପି ୱିମଥିତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ ୱିୟ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସାପି ଗୁଣମାରଣେ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ କିଲେସବଲକାୟୋ ଇଧ ‘‘ମାରସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥାହ ଭଗୱା –

‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା, ଦୁତିୟା ଅରତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତିୟା ଖୁପ୍ପିପାସା ତେ, ଚତୁତ୍ଥୀ ତଣ୍ହା ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

ପଞ୍ଚମଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ତେ, ଛଟ୍ଠା ଭୀରୂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ସତ୍ତମୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତେ, ମକ୍ଖୋ ଥମ୍ଭୋ ତେ ଅଟ୍ଠମୋ ॥

ଲାଭୋ ସିଲୋକୋ ସକ୍କାରୋ,

ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧୋ ଚ ୟୋ ୟସୋ ।

ୟୋ ଚତ୍ତାନଂ ସମୁକ୍କଂସେ,

ପରେ ଚ ଅୱଜାନତି ॥

ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ ।

ନ ନଂ ଅସୂରୋ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱା ଚ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮; ମହାନି॰ ୨୮; ଚୂଳନି॰ ୪୭) ।

ସା ଚ ତେହି ଅରିୟସାୱକେହି ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସଭେଦା, ଅନନ୍ତଭେଦା ୱା କିଲେସୱାହିନୀ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟସମଥାଦିଗୁଣପହରଣୀହି ଓଧିସୋ ମଥିତା, ୱିଦ୍ଧଂସିତା, ୱିହତା ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ମାରସେନମଥନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିଲୋଥନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ, ୱିହନନଂ ୱା । ଅପିଚ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁଦେୱପୁତ୍ତମାରାନଂ ତେସଂ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତାୟ ସେନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ କିଲେସମାରସ୍ସ ଚ ମଥନତୋ ‘‘ମାରସେନମଥନା’’ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପଞ୍ଚମାରନିମ୍ମଥନଭାୱେନ ଅତ୍ଥୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । ଅରିୟସାୱକାପି ହି ସମୁଦୟପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଖନ୍ଧମାରଂ, ସହାୟୱେକଲ୍ଲକରଣେନ ସବ୍ବଥା, ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରଂ, ବଲୱିଧମନୱିସୟାତିକ୍କମନୱସେନ ମଚ୍ଚୁମାରଂ, ଦେୱପୁତ୍ତମାରଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ କିଲେସମାରଂ ମଥେନ୍ତୀତି, ଇମିନା ପନ ତେସଂ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣଂ, ତୀସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ଚ ଅନୁଜାତତଂ ଦସ୍ସେତି । ମାରସେନମଥନତାୟ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା, ଅନୁଜାତା ଚାତି ।

ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନସତିପି ତେସଂ ତଂତଂଭେଦେନ ଅନେକସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦେ ଅରିୟଭାୱକରମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମଭେଦେନ ଇମଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ପଦଲୀଳାଦିନା କାରଣେନ ଅଟ୍ଠାନେ ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅରିୟସଙ୍ଘମ୍ପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୟଦିପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି ଅୱୟୱଂ ଉପାଦାୟ ସମୁଦାୟସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନସମୁଦାୟଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନସମୁଦାୟେନ ୱିସେସିତୁମରହତୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି, ଏତେନ ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ୟେନ କେନଚି ସଣ୍ଠାନାଦିନା, କାୟସାମଗ୍ଗିୟା ୱା ସମୁଦାୟଭାୱୋ, ଅପି ତୁ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱେନେୱାତି ୱିସେସେତି । ଅୱୟୱମେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଊହିତବ୍ବୋ ୱିତକ୍କେତବ୍ବୋ, ସଂଊହନିତବ୍ବୋ ୱା ସଙ୍ଘଟିତବ୍ବୋତି ସମୂହୋ, ସୋୟେୱ ସମୋହୋ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାଦିନା । ଦ୍ୱିଧାପି ହି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ଅରିୟା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ। ଅଥ ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋ, ସମଗ୍ଗଂ ୱା କମ୍ମଂ ସମୁଦାୟୱସେନ ସମୁପଗତୋତି ସଙ୍ଘୋ, ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋ, ଅରିୟୋ ଚ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୱା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ । ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମରତନାନମ୍ପି ସମଧିଗମୋ ସଙ୍ଘରତନାଧୀନୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ‘‘ସିରସା ୱନ୍ଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚାୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାଦୀସୁପି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କେଚି ପନ ପୁରିମଗାଥାସୁପି ତଂ ପଦମାନେତ୍ୱା ୟୋଜେନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଅସାଧାରଣଗୁଣପ୍ପକାସନଟ୍ଠାନତ୍ତା, ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣସ୍ସ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣନାକାରାନମଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ।

ଇମାୟ ପନ ଗାଥାୟ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ପଭୱସମ୍ପଦା ପହାନସମ୍ପଦାଦୟୋ ଅନେକେ ଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ହି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଭୱତାଦୀପନତୋ । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପହାନସମ୍ପଦଂ ସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଞାଣସମ୍ପଦଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱଦୀପନତୋ। ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସଭାୱସମ୍ପଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଘାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱଦୀପନତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନିସ୍ସୟଭାୱଦୀପନଂ । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ସମ୍ମାଉଜୁଞାୟସାମୀଚିପଟିପନ୍ନଭାୱଦୀପନଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱଦୀପନଂ । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱଦୀପନଂ । ତଥା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନେନ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା ଜାତା । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । କତାଭିନୀହାରା ହି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ମାରଂ, ମାରସେନଂ ୱା ଅଭିୱିଜିନନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୱିପକ୍ଖେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ସରଣଗମନଞ୍ଚ ସାୱକାନଂ ସବ୍ବଗୁଣସ୍ସ ଆଦି, ସପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ମଜ୍ଝେ, ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପରିୟୋସାନନ୍ତିଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେପି ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ।

ଏୱଂ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲଗୁଣସଂକିତ୍ତନମୁଖେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତପୟୋଜନେ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ । ତେନ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟଂ ନିଦସ୍ସେତି । ମେତି ଅତ୍ତାନଂ କରଣୱଚନେନ କତ୍ତୁଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସତି । ତସ୍ସ ‘‘ୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ମୟା ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମ୍ପଦାନନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ଏସୋ, ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପାଠସେସୋ, ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ‘‘ୟଂ ମମ ପୁଞ୍ଞଂ ୱନ୍ଦନାମୟ’’ନ୍ତି । ପସୀଦୀୟତେ ପସନ୍ନା, ତାଦିସା ମତି ପଞ୍ଞା, ଚିତ୍ତଂ ୱା ୟସ୍ସାତି ପସନ୍ନମତି, ଅଞ୍ଞପଦଲିଙ୍ଗପ୍ପଧାନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ‘‘ପସନ୍ନମତିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରତିଂ ନୟତି, ଜନେତି, ୱହତୀତି ୱା ରତନଂ, ସତ୍ତୱିଧଂ, ଦସୱିଧଂ ୱା ରତନଂ, ତମିୱ ଇମାନୀତି ନେରୁତ୍ତିକା । ସଦିସକପ୍ପନମଞ୍ଞତ୍ର ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ଥେନେୱ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ରତନଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେସଞ୍ହି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) ୟଥାଭୂତଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅମତାଧିଗମହେତୁଭୂତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ ମହାନାମ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହ…ପେ॰… ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭ । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ ମହାନାମ ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।

ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ୱା ରତନଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ଉଦାନ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସୁ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬) ।

ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ସାତିସୟତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬) ଗହେତବ୍ବୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ପନ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ କେନାତି ଚେ ? ଲୋକେ ରତନସମ୍ମତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଗରୁକାତବ୍ବତାଦିଅତ୍ଥୱସେନାତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ସାଧୂନଞ୍ଚ ରମନତୋ, ସଂସାରଣ୍ଣୱା ଚ ତରଣତୋ, ସୁଗତିନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନୟନତୋ ରତନଂ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥସମାସୱସେନ, ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନ । ଏକସେସପକପ୍ପନେନ, ପୁଥୁୱଚନନିବ୍ବଚନେନ ୱା ରତନାନି । ତିଣ୍ଣଂ ସମୂହୋ, ତୀଣି ୱା ସମାହଟାନି, ତୟୋ ୱା ଅୱୟୱା ଅସ୍ସାତି ତୟଂ, ରତନାନମେୱ ତୟଂ, ନାଞ୍ଞେସନ୍ତି ରତନତ୍ତୟଂ । ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତୀଣି ଏୱ ରତନାନି ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ସମୁଦାୟମତ୍ତଂ, ସମୁଦାୟାପେକ୍ଖାୟ ପନ ଏକୱଚନଂ କତଂ । ୱନ୍ଦୀୟତେ ୱନ୍ଦନା, ସାୱ ୱନ୍ଦନାମୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୩) । ୱନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିନ୍ନତା, ଥୋମନା ୱା । ଅପିଚ ତସ୍ସା ଚେତନାୟ ସହଜାତାଦୋପକାରେକୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାସତିୱୀରିୟାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୋ ୱନ୍ଦନା, ତାୟ ପକତନ୍ତି ୱନ୍ଦନାମୟଂ ୟଥା ‘‘ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ରୂପିୟମୟ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଚେତନାୱ । ରତନତ୍ତୟେ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ୱା ୱନ୍ଦନାମୟଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ । ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ, ସନ୍ତାନଂ ୱା ପୁନାତି ୱିସୋଧେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ, ସକମ୍ମକତ୍ତା ଧାତୁସ୍ସ କାରିତୱସେନ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ ଲବ୍ଭତି, ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତି ପନ ସୁଦ୍ଧୱସେନେୱାତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ।

ତଂତଂସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧନୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ତରାୟୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥୋ । ପଣାମପୟୋଜନେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିହତୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋ । ୱିହନନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଦୁପ୍ପାଦକହେତୁପରିହରଣୱସେନ ତେସଂ ଅନ୍ତରାୟାନମନୁପ୍ପତ୍ତିକରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହୁତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା, ତସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୱନ୍ଦନାମୟପୁଞ୍ଞସ୍ସ । ଆନୁଭାୱେନାତି ବଲେନ ।

‘‘ତେଜୋ ଉସ୍ସାହମନ୍ତା ଚ, ପଭୂ ସତ୍ତୀତି ପଞ୍ଚିମେ ।

‘ଆନୁଭାୱୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ‘ପଭାୱୋ’ତି ଚ ତେ ୱଦେ’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତେସୁ ହି ଅତ୍ଥେସୁ ଇଧ ସତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତତି । ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂସମଙ୍ଗିଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ହି ଅନୁଭାୱୋ, ସୋୟେୱ ଆନୁଭାୱୋତି ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ ପୁରିମକମ୍ମସ୍ସ ବଲାନୁପ୍ପଦାନୱସସଙ୍ଖାତା ୱନ୍ଦନାମୟପୁଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ତିୟେୱ, ସା ଚ ସୁୱିହତନ୍ତରାୟତାୟ କରଣଂ, ହେତୁ ୱା ସମ୍ଭୱତି ।

ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପସନ୍ନମତିନୋ’’ତି ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତତୋ ଚ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗେହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଉପଘାତକଉପଦ୍ଦୱାନଂ ୱିହନନେ ସମତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି । ଚତୁରଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦାନଚେତନା ୱିୟ ହି ଦ୍ୱୟଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଣାମଚେତନାପି ଅନ୍ତରାୟୱିହନନେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାତି ।

ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ, ତଦପି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱିସେସେନ ଅଭିତ୍ଥୱେତୁଂ ‘‘ଦୀଘସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଞ୍ହି ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣକିତ୍ତନେନ ଥୋମନା । ତଥା ହି ତେସୁ ତେସୁ ପପଞ୍ଚସୂଦନୀସାରତ୍ଥପକାସନୀମନୋରଥପୂରଣୀଅଟ୍ଠସାଲିନୀଆଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ପରୱାଦମଥନସ୍ସ, ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସ, ଧମ୍ମକଥିକପୁଙ୍ଗୱାନଂ ୱିଚିତ୍ତପଟିଭାନଜନନସ୍ସ,

ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି, ଓଗାଳ୍ହସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହସୋ ।

ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତସ୍ସ, ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଆଦିତୋ’’ତି ॥ ଆଦିନା –

ଥୋମନା କତା । ତତ୍ଥ ଦୀଘସ୍ସାତି ଦୀଘନାମକସ୍ସ । ଦୀଘସୁତ୍ତଙ୍କିତସ୍ସାତି ଦୀଘେହି ଅଭିଆୟତୱଚନପ୍ପବନ୍ଧୱନ୍ତେହି ସୁତ୍ତେହି ଲକ୍ଖିତସ୍ସ, ଅନେନ ‘‘ଦୀଘୋ’’ତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଆଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁଗତା ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତାନିୟେୱ ଆଗମୋ, କଥଂ ସୋ ତେହି ଅଙ୍କୀୟତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ପରମତ୍ଥତୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ପନ ସୁତ୍ତାନି ଉପାଦାୟ ଆଗମଭାୱସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଅୱୟୱେହି ସୁତ୍ତେହି ଅୱୟୱୀଭୂତୋ ଆଗମୋ ଅଙ୍କୀୟତି । ୟଥେୱ ହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟେ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୋହାରୋ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତସମୁଦାୟେ ଆଗମୱୋହାରୋତି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିନିପୁଣତ୍ଥଭାୱତୋ ନିପୁଣସ୍ସ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୟୋ ଏତ୍ଥ, ଏତେନ, ଏତସ୍ମାତି ୱା ଆଗମୋ, ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ, ପତ୍ଥନୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ସୋ ୱରୋତି ଆଗମୱରୋ । ଅପିଚ ଆଗମସମ୍ମତେହି ବାହିରକପୱେଦିତେହି ଭାରତପୁରାଣକଥାନରସୀହପୁରାଣକଥାଦୀହି ୱରୋତିପି ଆଗମୱରୋ, ତସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧାନମନୁବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ଅନୁଗମ୍ମ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚା ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୟୋ ଅରିୟା, ତେହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ, ଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ତଥା । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧା ଚ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ଚ, ତେହି ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ତଥା, ତସ୍ସ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନେୱ ହି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପିଟକାନଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଭାସିତୋ, ତତୋ ପରଂ ସଙ୍ଗାୟନାଦିୱସେନ ସାୱକେହୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମାଗମଟ୍ଠକଥାୟ ଉପାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସାତି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଦୀପକସ୍ସ । ଭଗୱତା ହି ଅବ୍ୟାକତଂ ତନ୍ତିପଦଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥୋ କଥିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭୬) । ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦାୱହଗୁଣସ୍ସ । ନନୁ ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ତେପିଟକଂ ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣମେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ଅୟମଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣେନ ଥୋମିତୋତି ? ସାତିସୟତୋ ଇମସ୍ସ ତଗ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଆଗମୋ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ସୀଲଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅନୱସେସନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ, ମହାପଦାନାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩) ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଗୁଣନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ, ପାଥିକସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧.୪) ତିତ୍ଥିୟେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟସୀହନାଦନଦନାଦିୱସେନ, ଅନୁତ୍ତରିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱିସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭାୱନେନ ରତନତ୍ତୟେ ସାତିସୟଂ ସଦ୍ଧଂ ଆୱହତୀତି ।

ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିତ୍ଥୱନମ୍ପି କତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସମ୍ପତି ୱକ୍ଖମାନାୟ ଆଗମନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇମାୟ ହି ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟମାରୁଳ୍ହଦୀଘାଗମଟ୍ଠକଥାତୋୱ ସୀହଳଭାସାମତ୍ତଂ ୱିନା ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନସଂୱଣ୍ଣନା ଆଗତା, ନାଞ୍ଞତୋ, ତଦେୱ କାରଣଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପରୋ ନୟୋ – ପରମନିପୁଣଗମ୍ଭୀରଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟମାଗମୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀତି ଅଞ୍ଞେହି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ସଂୱଣ୍ଣନାନିସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମାୟ ହି ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନିସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପାଠତ୍ଥୋ, ସଭାୱତ୍ଥୋ, ଞେୟ୍ୟତ୍ଥୋ, ପାଠାନୁରୂପତ୍ଥୋ, ତଦନୁରୂପତ୍ଥୋ, ସାୱସେସତ୍ଥୋ, ନିୱରସେସତ୍ଥୋ, ନୀତତ୍ଥୋ, ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋତିଆଦିନା ଅନେକପ୍ପକାରସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥାୟ, ପକାସନାୟ ୱା । ଗାଥାବନ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱିଭାୱୋ । ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ଅତ୍ଥକଥା, ସାୟେୱ ଅଟ୍ଠକଥା ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭; ୨.୮), ଅୟଞ୍ଚ ସସଞ୍ଞୋଗୱିଧି ଅରିୟାଜାତିଭାୱତୋ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାପି ହି ‘‘ତଥାନଂଟ୍ଠ ୟୁଗ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦମେୱୁଦାହରନ୍ତି ।

ୟାୟ’ତ୍ଥମଭିୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥପଦାନୁଗଂ ।

ନିଦାନୱତ୍ଥୁସମ୍ବନ୍ଧଂ, ଏସା ଅଟ୍ଠକଥା ମତା ॥

ଆଦିତୋତିଆଦିମ୍ହି ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ । ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସୀଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଝାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚୱସିତା ସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ୱସିନୋ, ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ, ତେସଂ ସତେହି ପଞ୍ଚହି ।ୟା ସଙ୍ଗୀତାତି ୟା ଅଟ୍ଠକଥା ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ପଚ୍ଛାପୀତି ନ କେୱଲଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟମେୱ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଛା ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀସୁପି । ନ ଚ ପଞ୍ଚହି ୱସିସତେହି ଆଦିତୋ ସଙ୍ଗୀତାୟେୱ, ଅପି ତୁ ୟସତ୍ଥେରାଦୀହି ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚାତି ସହ ସମୁଚ୍ଚୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମୁଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଞ୍ହି ପଚ୍ଚେକଂ କିରିୟାକାଲଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

ଅଥ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାୟ କିମେତାୟ ଅଧୁନା ପୁନ କତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟାତି ପୁନରୁତ୍ତିୟା, ନିରତ୍ଥକତାୟ ଚ ଦୋସଂ ସମନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ସୀହଳଦୀପ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ପରିହରଣେନେୱ ହି ଇମିସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସୀହଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ସୀହଳୋ ଲ-କାରସ୍ସ ଳ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ଗରୁଳୋ’’ତି । ତସ୍ମିଂ ୱଂସେ ଆଦିପୁରିସୋ ସୀହକୁମାରୋ, ତବ୍ବଂସଜାତା ପନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଖତ୍ତିୟା, ସବ୍ବେପି ଚ ଜନା ତଦ୍ଧିତୱସେନ, ସଦିସୱୋହାରେନ ୱା ସୀହଳା, ତେସଂ ନିୱାସଦୀପୋପି ତଦ୍ଧିତୱସେନ, ଠାନୀନାମେନ ୱା ‘‘ସୀହଳୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜଲମଜ୍ଝେ ଦିପ୍ପତି, ଦ୍ୱିଧା ୱା ଆପୋ ଏତ୍ଥ ସନ୍ଦତୀତି ଦିପୋ, ସୋୟେୱ ଦୀପୋ, ଭେଦାପେକ୍ଖାୟ ତେସଂ ଦୀପୋତି ତଥା । ପନସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସଂସୂଚନେ, ତେନ କାମଞ୍ଚ ସା ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟମାରୁଳ୍ହା, ତଥାପି ପୁନ ଏୱଂଭୂତାତି ଅରୁଚିୟଭାୱଂ ସଂସୂଚେତି । ତଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ପନ ପୁରିମଗାଥାୟ ‘‘କାମଞ୍ଚ ସଙ୍ଗୀତା ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚା’’ତି ସାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥୟୋଜନା ସମ୍ଭୱତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ହି ତଥା ଦିସ୍ସତୀତି । ଆଭତାତି ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ଆନୀତା । ଅଥାତି ସଙ୍ଗୀତିକାଲତୋ ପଚ୍ଛା, ଏୱଂ ସତି ଆଭତପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥାତି ୱା ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନାଭତକାଲତୋ ପଚ୍ଛା, ଏୱଂ ସତି ଠପିତପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ପଠମଂ ତୀଣି ପିଟକାନି ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୁରୂପେନେୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହାୟେୱ, ତତୋ ପଚ୍ଛା ଚ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମାଭତା, ପଚ୍ଛା ପନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେହି ମହାଥେରେହି ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରପରିହରଣତ୍ଥଂ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତାତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ପନ ପଚ୍ଛିମସମ୍ବନ୍ଧମେୱ ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ପକାସେତି । ତଥା ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ଠପିତା’’ତି ଚ ‘‘ଅପନେତ୍ୱା ଆରୋପେନ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏତେହି ପଦେହି ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଏକପଦମ୍ପି ହି ଆୱୁତ୍ତିୟାଦିନୟେହି ଅନେକତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗଚ୍ଛତି । ପୁରିମସମ୍ବନ୍ଧେନ ଚେତ୍ଥ ସୀହଳଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରପରିହରଣେନ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତାତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟତ୍ଥେରେହି ଠପନପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଛିମସମ୍ବନ୍ଧେନ ପନ ଇମାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ, ଅଞ୍ଞଦୀପୱାସୀନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୟ ସୀହଳଭାସାପନୟନସ୍ସ, ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଭାସାରୋପନସ୍ସ ଚ ପୟୋଜନନ୍ତି । ମହାଇସ୍ସରିୟତ୍ତା ମହିନ୍ଦୋତି ରାଜକୁମାରକାଲେ ନାମଂ, ପଚ୍ଛା ପନ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ମହାମହିନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀହଳଭାସା ନାମ ଅନେକକ୍ଖରେହି ଏକତ୍ଥସ୍ସାପି ୱୋହରଣତୋ ପରେସଂ ୱୋହରିତୁଂ ଅତିଦୁକ୍କରା କଞ୍ଚୁକସଦିସା ସୀହଳାନଂ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣା ଭାସା ।

ଏୱଂ ହୋତୁ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ, ଅଧୁନା କରିୟମାନା ପନ ଅଟ୍ଠକଥା କଥଂ କରୀୟତୀତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅପନେତ୍ୱାନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତୋ ମୂଲଟ୍ଠକଥାତୋ ସୀହଳଭାସଂ ଅପନେତ୍ୱା ପୋତ୍ଥକେ ଅନାରୋପିତଭାୱେନ ନିରଙ୍କରିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତେନ ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନା ଅଟ୍ଠକଥା ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟମାରୋପିତାୟ ମୂଲଟ୍ଠକଥାୟ ସୀହଳଭାସାପନୟନମତ୍ତମଞ୍ଞତ୍ର ଅତ୍ଥତୋ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ ୟଥା ‘‘ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ମନୋରମ’’ ମିଚ୍ଚାଦୀନି ‘‘ଭାସ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱଦୀପକାନି ୱିସେସନାନି । ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱେନ ହି ପଣ୍ଡିତାନଂ ମନଂ ରମୟତୀତି ମନୋରମା । ତନୋତି ଅତ୍ଥମେତାୟ, ତନୀୟତି ୱା ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିୱରୀୟତି, ୱଟ୍ଟତୋ ୱା ସତ୍ତେ ତାରେତି, ନାନାତ୍ଥୱିସୟଂ ୱା କଙ୍ଖଂ ତରନ୍ତି ଏତାୟାତି ତନ୍ତି, ପାଳି । ତସ୍ସା ନୟସଙ୍ଖାତାୟ ଗତିୟା ଛୱିଂ ଛାୟଂ ଅନୁଗତାତି ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକା । ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାସନ୍ତରସଂକିଣ୍ଣଦୋସୱିରହିତତାୟ ୱିଗତଦୋସା, ତାଦିସଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭୂତଂ –

‘‘ସା ମାଗଧୀ ମୂଲଭାସା, ନରା ୟାୟା’ଦିକପ୍ପିକା ।

ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚସ୍ସୁତାଲାପା, ସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଚାପି ଭାସରେ’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିଗତିଭାସଂ ପୋତ୍ଥକେ ଲିଖନୱସେନ ଆରୋପେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ସଦ୍ଦଦୋସାଭାୱମାହ ।

ସମୟଂଅୱିଲୋମେନ୍ତୋତି ସିଦ୍ଧନ୍ତମୱିରୋଧେନ୍ତୋ, ଇମିନା ପନ ଅତ୍ଥଦୋସାଭାୱମାହ । ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ହି ତେ ଥେରୱାଦାପି ଇଧ ପକାସୟିସ୍ସନ୍ତି । କେସଂ ପନ ସମୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଥେରାନ’’ନ୍ତିଆଦି, ଏତେନ ରାହୁଲାଚରିୟାଦୀନଂ ଜେତୱନୱାସୀଅଭୟଗିରିୱାସୀନିକାୟାନଂ ସମୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଥିରେହି ସୀଲସୁତଝାନୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତାତି ଥେରା । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଥେରକରଣା ଧମ୍ମା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୨) । ଅପିଚ ସଚ୍ଚଧମ୍ମାଦୀହି ଥିରକରଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରା । ୟଥାହ ଧମ୍ମରାଜା ଧମ୍ମପଦେ –

‘‘ୟମ୍ହି ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ, ଅହିଂସା ସଂୟମୋ ଦମୋ ।

ସ ୱେ ୱନ୍ତମଲୋ ଧୀରୋ, ‘ଥେରୋ’ଇତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୦) ।

ତେସଂ । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀହି ଆଗତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଥେରୱଂସୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ତସ୍ସ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋ ତଂ ପକାରେନ ଦୀପେନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ପଦୀପସଦିସାତି ଥେରୱଂସପଦିପା । ୱିୱିଧେନ ଆକାରେନ ନିଚ୍ଛୀୟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖୀଲମଦ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନୀକଥା, ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ସଣ୍ହୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା । ଅଥ ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୟଂ ଞାଣଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ଛେକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା । ମହାମେଘୱନେ ଠିତୋ ୱିହାରୋ ମହାୱିହାରୋ, ୟୋ ସତ୍ଥୁ ମହାବୋଧିନା ୱିରୋଚତି, ତସ୍ମିଂ ୱସନସୀଲା ମହାୱିହାରୱାସିନୋ, ତାଦିସାନଂ ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ମହାକସ୍ସପାଦିଥେରପରମ୍ପରାଗତୋ, ତତୋୟେୱ ଅୱିପରିତୋ ସଣ୍ହସୁଖୁମୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ସମୟସ୍ସ ପମାଣଭୂତତଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଭତମତ୍ଥନ୍ତି ଏକତ୍ଥ ୱୁତମ୍ପି ପୁନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆଭତମତ୍ଥଂ ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋ, ଗନ୍ଥଗରୁକଭାୱତୋ ଚ ଚଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆଗମୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ କରଣପ୍ପକାରମ୍ପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଜନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଜନସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଜନସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନମେୱ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଥ ଖୋ ସାଧୁଜନତୋସନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ତେନେୱ ଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ଉଗ୍ଗହଣାଦିସୁକରତାୟ ତେସମ୍ପି ବହୂପକାରତ୍ତା । ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ତଦୁଭୟତ୍ଥମେୱ, ଅପି ତୁ ତିୱିଧସ୍ସାପି ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଚିରକାଲଂ ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚାତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ହି ଠିତିୟା ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମପଟିୱେଧଧମ୍ମାନମ୍ପି ଠିତି ହୋତି ତସ୍ସେୱ ତେସଂ ମୂଲଭାୱତୋ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ପନ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତେନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେନ, ତଦତ୍ଥେନ ଚ ଚିରଂ ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠାତି, ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅୱିପରୀତଂ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥୋପି ଅୱିପରୀତୋ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅୱିପରୀତସ୍ସ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଉପାୟଭାୱମୁପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଅସମ୍ମୋସାୟ ଅନନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୁନୀତୋ, ଇମେ ଖୋ…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୧) ।

ଏୱଂ ପୟୋଜନମ୍ପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱକ୍ଖମାନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମହତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗେନ ଗନ୍ଥଗରୁକଭାୱଂ ପରିହରିତୁମାହ ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତଂ ୱିଚରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଦଟ୍ଠକଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତଦେକଦେସଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଗହେତବ୍ବୋତି କଥିକାନଂ ଉପଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୀଲକଥାତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱସେନ ସୀଲୱିତ୍ଥାରକଥା । ଧୁତଧମ୍ମାତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗାଦୟୋ ତେରସ କିଲେସଧୁନନକଧମ୍ମା । କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୀତି ଭାୱନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନନାମାନି ଧମ୍ମଜାତାନି । ତାନି ପନ ପାଳିୟମାଗତାନି ଅଟ୍ଠତିଂ ସେୱ ନ ଗହେତବ୍ବାନି, ଅଥ ଖୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମାଗତାନିପି ଦ୍ୱେତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚରି ୟାୱିଧାନସହିତୋତି ରାଗଚରିତାଦୀନଂ ସଭାୱାଦିୱିଧାନେନ ସହ ପୱତ୍ତୋ, ଇଦଂ ପନ ‘‘ଝାନସମାପତ୍ତିୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଝାନଂ, ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ସମାପତ୍ତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ ଝାନଂ, ସମାପଜ୍ଜନୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ସମାପତ୍ତି । ଅପିଚ ତଦପି ଉଭୟଂ ଝାନମେୱ, ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ ସମାପତ୍ତି, ତାସଂ ୱିତ୍ଥାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦାନଂ ଛନ୍ନମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) ଆଗତନୟେନ ଏକୱିଧାଦିନା ଭେଦେନ ପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍କଲୟିତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା, ଗଣେତ୍ୱା ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟନଂ ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅରିୟାନୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅରିୟେହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତ୍ତା, ଅରିୟଭାୱସାଧକତ୍ତା ୱା ଅରିୟାନି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ଅୱିତଥଭାୱେନ ୱା ଅରଣୀୟତ୍ତା, ଅୱଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟାନି, ‘‘ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିମସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।

ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନମୁପକାରକତା ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ତସ୍ସ ଦେସନା ତଥା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରରହିତତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଚ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ ନିପୁଣା, ଏକତ୍ତାଦିନୟସହିତା ଚ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତାତି ଆହ ‘‘ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା’’ତି । ପଦତ୍ତୟମ୍ପି ହେତଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନାୟ ୱିସେସନଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ଆଗତନୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା ଅୱିମୁତ୍ତୋ ତନ୍ତିମଗ୍ଗୋ ୟସ୍ସାତି ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତି ମଗ୍ଗା । ମଗ୍ଗୋତି ଚେତ୍ଥ ପାଳିସଙ୍ଖାତୋ ଉପାୟୋ ତଂତଦତ୍ଥାନଂ ଅୱବୋଧସ୍ସ, ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ୱା ଉପାୟଭାୱତୋ । ପବନ୍ଧୋ ୱା ଦୀଘଭାୱେନ ପକତିମଗ୍ଗସଦିସତ୍ତା, ଇଦଂ ପନ ‘‘ୱିପସ୍ସନା, ଭାୱନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।

ଇତିପନ ସବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା, ଏତ୍ତକଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ପଦତ୍ଥସଂକିଣ୍ଣସ୍ସ, ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱସେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ, ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ । ଭିୟ୍ୟୋତି ଅତିରେକଂ, ଅତିୱିତ୍ଥାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ପଦତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋ, ଗନ୍ଥଗରୁକଭାୱତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିଚରୟିସ୍ସାମୀତି ଚ ଗାଥାଭାୱତୋ ନ ୱୁଦ୍ଧିଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱମ୍ପି ଏସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଆଗମାନମତ୍ଥଂ ନ ପକାସେୟ୍ୟ, ଅଥ ସବ୍ବୋପେସୋ ଇଧ ୱିଚାରିତବ୍ବୋୟେୱାତି ଚୋଦନାୟ ତଥା ଅୱିଚାରଣସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝେତି ଖୁଦ୍ଦକତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣେ, ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାରଣଂ ଜୋତେତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ଆଗମେସୁ । ୟଥାଭାସିତନ୍ତି ଭଗୱତା ୟଂ ୟଂ ଦେସିତଂ, ଦେସିତାନୁରୂପଂ ୱା । ଅପି ଚ ସଂୱଣ୍ଣକେହି ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୟଂ ୟଂ ଭାସିତଂ, ଭାସିତାନୁରୂପନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଚେୱାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାରଣଂ ନିଦସ୍ସେତି, ଇମିନାୱ କାରଣେନ, ଇଦମେୱ ୱା କାରଣଂ ମନସି ସନ୍ନିଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କତୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଏସା’’ତି ପଦଂ କମ୍ମଭାୱେନ ସମ୍ବଜ୍ଝତି ଆୱୁତ୍ତିୟାଦିନୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମ୍ପୀତି ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମ୍ପି ଞାଣେନ ଗହେତ୍ୱାନ । ଏତାୟାତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଏତାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱଦୀପନେନ ୱିସେସତୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣଟ୍ଠକଥାତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱିସେସତୋ ପନ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠକଥା ହୋତିୟେୱ, ତେହି ସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ଚ ତଦୱସେସସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକାଗମସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସାଧାରଣା ସମାନାପି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନମେୱ ଆଗମାନଂ ସାଧାରଣାତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତାତି ।

ଇତି ସୋଳସଗାଥାୱଣ୍ଣନା ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିୱିଧେନ ନୟେନ ପଣାମାଦିକଂ ପକରଣାରମ୍ଭୱିଧାନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନେୱ ସୁୱିଭାୱିତଂ, ସୁୱିଞ୍ଞାପିତଞ୍ଚ ହୋତୀତି ପଠମଂ ତାୱ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଦୀଘାଗମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦୀଘସ୍ସ ଆଗମୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟଦିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ‘‘ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ସୋ ଦୀଘାଗମୋ ନାମ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ୱିଭାଗୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦୀଘାଗମନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ୟୋ ଦୀଘାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଦୀଘାଗମୋ ନାମ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ । ଏୱଂ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ, ଏଦିସୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦୀଘସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଦୂରୱଚନଂ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିନିଦ୍ଦିସତି ୱିୟ ‘‘ଦୀଘାଗମନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଆସନ୍ନୱଚନମ୍ପି ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିନିଦ୍ଦିସତି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ପରମ୍ମୁଖଂ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତମାନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ । ଏଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ସମ୍ମୁଖଂ ୱା ପରମ୍ମୁଖଂ ୱା ପରିୱତ୍ତମାନଂ ୟଥା ତଥା ୱା ପଟିନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସଦ୍ଦମତ୍ତପଟିନିଦ୍ଦେସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସାୱିରୋଧନତୋ । ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦୀନଂ ନିବ୍ବଚନଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ୟସ୍ସାତି ତିୱଗ୍ଗୋ । ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତେସଂ ୱା ସଙ୍ଗହୋ ଗଣନା ଏତ୍ଥାତି ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନେୱ ପୱତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ…ପେ॰… ନିଦାନମାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିଭାୱୋ ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଗୀତିକ୍କମେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନ ଚତୂସୁ ଆଗମେସୁ ଦୀଘାଗମୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ନିଦାନନ୍ତି ? ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତ୍ଥଚିପି ନ ପୱତ୍ତତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱଚନକ୍କମମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ଅପିଚ ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣତ୍ତା ଦୀଘାଗମୋୱ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ । ସଦ୍ଧା ହି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ବୀଜଂ । ୟଥାହ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯୭; ସୁ॰ ନି॰ ୭୭) । ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣତା ଚସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତାୟେୱ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – କତିପୟସୁତ୍ତସଙ୍ଗହତାୟ ଚେୱ ଅପ୍ପପରିମାଣତାୟ ଚ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିସୁଖତୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ । ତଥା ହେସ ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ, ଚତୁସଟ୍ଠିଭାଣୱାରପରିମାଣୋ ଚ । ସୀଲକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ପନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସୀଲଞ୍ହି ସାସନସ୍ସ ଆଦି ସୀଲପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ସବ୍ବଗୁଣାନଂ। ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୬୯) । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ହି ସୋ ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନକଥାଭାୱତୋ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକସ୍ସ ନିରୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଭଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେପିଟକେ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସଦିସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ନିଦାନଂ ପନ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ପୁଟ୍ଠେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଦେସକାଲାଦିନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆୟସ୍ମତା’’ତିଆଦିନା ଦେସକଂ ନିୟମେତି, ପଠମସଙ୍ଗୀତିକାଲେତି ପନ କାଲନ୍ତି, ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ’’ତି ୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେନ ତଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ୟସ୍ସଂ ୱା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମତ୍ତା ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା ଆରୁଳ୍ହାୟପି ଇଧ ୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ହି କିଞ୍ଚାପି…ପେ॰… ମାରୁଳ୍ହାତି ଏତେନ ନନୁ ସା ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ ତନ୍ତିମାରୁଳ୍ହା, କସ୍ମା ଇଧ ପୁନ ୱୁତ୍ତା, ୟଦି ଚ ୱୁତ୍ତା ଅସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତା, ଗନ୍ଥଗରୁତା ଚ ସିୟାତି ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନିଦାନ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ପନ ଏତେନ ନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଭାୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସତା ନ ସିୟାତି ୱିସେସକାରଣଦସ୍ସନେନ ପରିହରତି । ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନଞ୍ଚ ଆଦି, ଏସା ଚ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଉପଞ୍ଞାସତ୍ଥୋ ୱା ଚ-ସଦ୍ଦୋ, ଉପଞ୍ଞାସୋତି ଚ ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସା ହି ଗନ୍ଥକାରାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅପରଂ ୱତ୍ତୁମାରଭନ୍ତାନଂ ଚ-ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ । ୟଂ ପନ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ଅଞ୍ଞାପି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତୀ’’ତି (ୱଜିର ଟୀ॰ ବାହିରନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା), ତଦୟୁତ୍ତମେୱ । ନ ହେତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦି ଚେତ୍ଥ ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଚ-କାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ସୋ ନ କତ୍ତବ୍ବୋୟେୱ ପଠମସଦ୍ଦେନେୱ ଅଞ୍ଞାସଂ ଦୁତିୟାଦିସଙ୍ଗୀତୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଦୁତିୟାଦିମୁପାଦାୟ ହି ପଠମସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ଦୀଘାଦିମୁପାଦାୟ ରସ୍ସାଦିସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ୱିୟ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା, ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ଏତେନ ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ତଂତଂସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଠପିତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକୱଚନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ମହାୱିସୟତ୍ତା, ପୂଜିତତ୍ତା ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି, ପଠମା ମହାସଙ୍ଗୀତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି । କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥୋ, ତେନ ପାଳିୟମ୍ପି ସା ସଙ୍ଗୀତିମାରୁଳ୍ହାୱାତି ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋତି, ଏୱମ୍ପି ତତ୍ଥାରୁଳ୍ହମତ୍ତେନ ଇଧ ସୋତୂନଂ ନିଦାନକୋସଲ୍ଲଂ ନ ହୋତୀତି ପନ-ସଦ୍ଦେନ ଅରୁଚିୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ, ତସ୍ମିଂ କୋସଲ୍ଲଂ, ତଦତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସରଣାଦିପଟିଲାଭହେତୁଭୂତାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି ଅଞ୍ଞାସୁ ଭଗୱତୋ କିରିୟାସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନ ୧; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଉଦାନ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮) ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅନୁଲୋମନତୋ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା କିରିୟାୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ନାମାତି ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି…ପେ॰… ୱିନୟନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁଣନ୍ତାନମ୍ପି ୱାସନାଭାଗିୟମେୱ ଜାତଂ, ନ ସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ, ନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ ସରଣଦାନଂ ୱିୟ । ଏସା ହି ଧମ୍ମତା, ତସ୍ମା ତମେୱ ମରିୟାଦଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦି ଧମ୍ମୋୟେୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ଅଥ ୱା ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣା, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –

‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ଚକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୦, ୪୧) ।

ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ ତଥା । ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଚ ପୱତ୍ତୟମାନଂ, ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ନାମ, ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୦୮୧-୧୦୮୮; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୪୦) । ଇଧ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ । ୟାୱାତି ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସୁଭଦ୍ଦସ୍ସ ନାମ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱିନୟନଂ ଅନ୍ତୋପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ଅଭିୱିଧିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ୱିନେସୀତି । କତଂ ପରିନିଟ୍ଠାପିତଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ୟେନାତି ତଥା, ତସ୍ମିଂ । କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେ ପରିନିବ୍ବୁତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତେନ ବୁଦ୍ଧକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅସେସିତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତତୋୟେୱ ହି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋତି । ନନୁ ଚ ସାୱକେହି ୱିନୀତାପି ୱିନେୟ୍ୟା ଭଗୱତାୟେୱ ୱିନୀତା ନାମ । ତଥା ହି ସାୱକଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାୱକୱିନେୟ୍ୟା ଚ ନ ତାୱ ୱିନୀତା, ତସ୍ମା ‘‘କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ତେସଂ ୱିନୟନୁପାୟସ୍ସ ସାୱକେସୁ ଠପିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ –

‘‘ନ ତାୱାହଂ ପାପିମ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ୟାୱ ମେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ସାୱକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିୟତ୍ତା ୱିନୀତା ୱିସାରଦା ବହୁସ୍ସୁତା ଧମ୍ମଧରା…ପେ॰… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହ ଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ଉଦା॰ ୫୧) ।

‘‘କୁସିନାରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବୁତଦେସକାଲୱିସେସୱଚନଂ ‘‘ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି ଗାହସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଲୋକେ ଜାତସଂୱଦ୍ଧାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ତଥା ହି ମନୁସ୍ସଭାୱସ୍ସ ସୁପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ଦାରପରିଗ୍ଗହାଦୀନିପି କରୋନ୍ତୀତି । କୁସିନାରାୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ନଗରଂ କୁସହତ୍ଥଂ ପୁରିସଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ମାପିତତ୍ତା ‘‘କୁସିନାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଉପୱତ୍ତନଭୂତେ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ସାଲୱନେ । ତଞ୍ହି ସାଲୱନଂ ନଗରଂ ପୱିସିତୁକାମା ଉୟ୍ୟାନତୋ ଉପଚ୍ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପୱତ୍ତନଂ । ୟଥା ହି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ଥୂପାରାମୋ, ଏୱଂ ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କୁସିନାରାୟ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଥୂପାରାମତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲପନ୍ତି ପାଚୀନମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ତଂ ସାଲୱନମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜେ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନତୋ ଉପୱତ୍ତନନ୍ତି ପାକଟଂ ଜାତଂ କିରା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେତି ୟମକସାଲାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ତତ୍ଥ କିର ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚସ୍ସ ସୀସଭାଗେ ଏକା ସାଲପନ୍ତି ହୋତି, ପାଦଭାଗେ ଏକା । ତତ୍ରାପି ଏକୋ ତରୁଣସାଲୋ ସୀସଭାଗସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ ହୋତି, ଏକୋ ପାଦଭାଗସ୍ସ । ତସ୍ମା ‘‘ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ‘‘ୟମକସାଲା ନାମ ମୂଲକ୍ଖନ୍ଧୱିଟପପତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠିତସାଲା’’ତିପି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମା ଇତି ଚନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସ ଗତିୟା ଦିୱସସ୍ସ ମିନିତବ୍ବତୋ, ତଦା ସବ୍ବକଲାପାରିପୂରିୟା ପୁଣ୍ଣୋ ଏୱ ମାତି ପୁଣ୍ଣମା । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ମୋ ସିୱୋ ଚନ୍ଦିମା ଚେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସକ୍କତଭାସାନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଓକାରନ୍ତମ୍ପି ଚନ୍ଦିମୱାଚକ ମ-ସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିସାଖାୟ ୟୁତ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣମା ୟତ୍ଥାତି ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମୋ, ସୋୟେୱ ଦିୱସୋ ତଥା, ତସ୍ମିଂ । ପଚ୍ଚୂସତି ତିମିରଂ ୱିନାସେତୀତି ପଚ୍ଚୂସୋ, ପତି-ପୁବ୍ବୋ ଉସ-ସଦ୍ଦୋ ରୁଜାୟନ୍ତି ହି ନେରୁତ୍ତିକା, ସୋୟେୱ ସମୟୋତି ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମୟାମପରିୟାପନ୍ନୋ କାଲୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଈଦିସେ ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମସମୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଉପାଦୀୟତେ କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ଉପାଦି, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା, କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ସୋ ପନ ଉପାଦି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରନିମ୍ମଥନେ ଅନୋସ୍ସଟ୍ଠୋ, ଇଧ ଖନ୍ଧମଚ୍ଚୁମାରନିମ୍ମଥନେ ଓସ୍ସଟ୍ଠୋନ ସେସିତୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଉପାଦିସଙ୍ଖାତୋ ସେସୋ, ଉପାଦିସ୍ସ ୱା ସେସୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପାଦିସେସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବୁତିମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତଂ ସଭାୱଧାରଣତୋ ଧାତୁ ଚାତି କତ୍ୱା । ନିବ୍ବୁତିୟା ହି କାରଣପରିୟାୟେନ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ଅନୁପାଦିସେସତାସଙ୍ଖାତଂ ଇମଂ ପକାରଂ ଭୂତସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଲକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଧାତୁସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ତତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଅନୁପାଦିସେସାୟା’’ତି ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାୱ ୱିସେସନଂ ହୋତି, ନ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ଅଥ କସ୍ମା ତଂ ଭଗୱା ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ସହଚରଣତୋ । ତଂସହଚରଣେନ ହି ଭଗୱାପି ଅନୁପାଦିସେସଭାୱଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଅନୁପାଦିସେସଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଇମଂ ପକାରଂ ପତ୍ତାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଲକ୍ଖଣେ ସଞ୍ଜାନନକିରିୟାୟ ତତିୟାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଚ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ୬୧୨) । ଏତ୍ଥ ହି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ଅନୁପାଦିସେସା ହୁତ୍ୱା ଭୂତାୟାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟ ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଉପଡ୍ଢୁଲ୍ଲିଖିତେହି କେସେହୀତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ ୱିପ୍ପକତୁଲ୍ଲିଖିତେହି କେସେହି ଉପଲକ୍ଖିତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨) ଏସନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେତି ଜେଟ୍ଠମାସସ୍ସ ସୁକ୍କପକ୍ଖପଞ୍ଚମୀଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ନ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ‘‘ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପନ ୱିସେସନଂ ‘‘ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜନନସ୍ସ କାଲୱସେନ ଭିନ୍ନାଧିକରଣୱିସେସନଭାୱତୋ । ଧାତୁଭାଜନଦିୱସତୋ ହି ପୁରିମତରଦିୱସେସୁପି ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତିତାତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କାୟସାମଗ୍ଗିୱସେନ ସନ୍ନିପତନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସମାଗମନମତ୍ତେନ । ତସ୍ମା ‘‘ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ସମ୍ଭୱତି, ଇଦଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଏତେନପି ସମ୍ବଜ୍ଝନୀୟଂ। ସଙ୍ଘସ୍ସ ଥେରୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ । ସୋ ପନ ସଙ୍ଘୋ କିଂ ପରିମାଣୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଘସଦ୍ଦେନ ହି ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ ପରିମାଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥମେୱେତଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ୱଦନ୍ତି –

‘‘ସମାସୋ ଚ ତଦ୍ଧିତୋ ଚ, ୱାକ୍ୟତ୍ଥେସୁ ୱିସେସକା ।

ପସିଦ୍ଧିୟନ୍ତୁ ସାମଞ୍ଞଂ, ତେଲଂ ସୁଗତଚୀୱରଂ ॥

ତସ୍ମା ନାମମତ୍ତଭୂତସ୍ସ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ଥମେୱେତଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ ଚ ଏଦିସେସୁ ସମାସୋ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗରୁକୁଲ’’ନ୍ତି । ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତା ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଘସଦ୍ଦସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସସଦ୍ଦଂ ସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞପଦନ୍ତରାଭାୱେନ ୱାକ୍ୟେ ୱିୟ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସ ଗମକତ୍ତା । ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ହି ଏତସ୍ସ ସଙ୍ଘସଦ୍ଦେ ଅୱୟୱୀଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ସାପି ସାମିଭାୱେନ ଥେରସଦ୍ଦେତି । ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଚ ଗଣପାମୋକ୍ଖଭିକ୍ଖୂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ହି ସନ୍ନିପତିତା ଭିକ୍ଖୂ ଏତ୍ତକାତି ଗଣନପଥମତିକ୍କନ୍ତା । ତଥା ହି ୱେଳୁୱଗାମେ ୱେଦନାୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ନଚିରେନେୱ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ଆଗତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ପକ୍କନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥାହୁ –

‘‘ସତ୍ତସତସହସ୍ସାନି, ତେସୁ ପାମୋକ୍ଖଭିକ୍ଖୱୋ ।

ଥେରୋ ମହାକସ୍ସପୋୱ, ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ତଦା ଅହୂ’’ତି ॥

ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ମଞ୍ଞମାନୋ ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି, ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ମଞ୍ଞମାନୋ ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହନ୍ତେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହନ୍ତୋ କସ୍ସପୋତି ମହାକସ୍ସପୋ । ଅପିଚ ‘‘ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି ଉରୁୱେଲକସ୍ସପୋ ନଦୀକସ୍ସପୋ ଗୟାକସ୍ସପୋ କୁମାରକସ୍ସପୋତି ଇମେ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେ ଥେରେ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ପନାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ତଂ କାରଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ’’ତିଆଦି । ସତ୍ତ ଅହାନି ସମାହଟାନି ସତ୍ତାହଂ । ସତ୍ତାହଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ତଥା ୟଥା ‘‘ଅଚିରପକ୍କନ୍ତୋ, ମାସଜାତୋ’’ତି, ଅନ୍ତତ୍ଥଅଞ୍ଞପଦସମାସୋୟଂ, ତସ୍ମିଂ । ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହେ ୱୀତିୱତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏତସ୍ସ ‘‘ୱୁତ୍ତୱଚନ’’ନ୍ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ‘‘ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନା’’ତି ଏତସ୍ସପି । ତତ୍ଥ ସୁଭଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ନାମମତ୍ତଂ, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ପନ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ‘‘ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତେନ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକାଦୀହି ତଂ ୱିସେସଂ କରୋତି । ‘‘ଅଲଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାୱାୟ କୁସିନାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନେସୁ ପଞ୍ଚମତ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁସତେସୁ ଅୱୀତରାଗେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠଆଜୀୱକସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଂ ସୁତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ପରିଦେୱନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଏୱମାହ ।

କସ୍ମା ପନ ସୋ ଏୱମାହାତି ? ଭଗୱତି ଆଘାତେନ । ଅୟଂ କିରେସୋ ଖନ୍ଧକେ ଆଗତେ ଆତୁମାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ମହାୱ॰ ୩୦୩) ନହାପିତପୁବ୍ବକୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ଭଗୱତି କୁସିନାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢତେଳସେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆତୁମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ‘‘ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆଗତକାଲେୟାଗୁଦାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତେ ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତେ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଭଗୱା କିର ତାତା ଆତୁମଂ ଆଗଚ୍ଛତି ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଡ୍ଢତେଳସେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି, ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ତାତା, ଖୁରଭଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ ନାଳିୟା ୱା ପସିବ୍ବକେନ ୱା ଅନୁଘରକଂ ଆହିଣ୍ଡଥ, ଲୋଣମ୍ପି ତେଲମ୍ପି ତଣ୍ଡୁଲମ୍ପି ଖାଦନୀୟମ୍ପି ସଂହରଥ, ଭଗୱତୋ ଆଗତସ୍ସ ୟାଗୁଦାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ଅଥ ଭଗୱତି ଆତୁମଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁସାଗାରକଂ ପୱିଟ୍ଠେ ସୁଭଦ୍ଦୋ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଗାମଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମମତ୍ତଂ ମେ ଦେଥା’’ତି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ କରୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସବ୍ବୂପକରଣାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଉଦ୍ଧନାନି କାରେତ୍ୱା ଏକଂ କାଳକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ତାଦିସମେୱ ପାରୁପିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ କରୋଥ, ଇଦଂ କରୋଥା’’ତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁଞ୍ଚ ମଧୁଗୋଳକଞ୍ଚ ପଟିୟାଦାପେସି । ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁ ନାମ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପାତବ୍ବୟାଗୁ, ତତ୍ଥ ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତମଚ୍ଛମଂସପୁପ୍ଫଫଲରସାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୱିସତି । କୀଳିତୁକାମାନଂ ସୀସମକ୍ଖନୟୋଗ୍ଗା ହୋତି ସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧା ।

ଅଥ ଭଗୱା କାଲସ୍ସେୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ଆତୁମାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ଅଥ ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଗାମଂ ପୱିସତି, ତୟା କସ୍ସ ୟାଗୁ ପଟିୟାଦିତା’’ତି । ସୋ ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତେହେୱ ତେହି କାଳକକାସାୱେହି ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଦବ୍ବିଞ୍ଚ କଟଚ୍ଛୁଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଦକ୍ଖିଣଂ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ୟାଗୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୦୪) ଆଗତନୟେନ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚ ସୁତ୍ୱା ଚ ତଂ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅକପ୍ପିୟସମାଦାନସିକ୍ଖାପଦଂ, ଖୁରଭଣ୍ଡପରିହରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ଅନେକକପ୍ପକୋଟିୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭୋଜନଂ ପରିୟେସନ୍ତେହେୱ ୱୀତିନାମିତା, ଇଦଂ ପନ ତୁମ୍ହାକଂ ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଇମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନେକାନି ଅତ୍ତଭାୱସହସ୍ସାନି ଅପାୟେସ୍ୱେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ଅପେଥ ମା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି, ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ନ କିଞ୍ଚି ଗହିତଂ । ସୁଭଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଆହିଣ୍ଡତି, ସଚେ ନ ଗହେତୁକାମୋ ପେସେତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ଅସ୍ସ, ପକ୍କାହାରୋ ନାମ ସବ୍ବଚିରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସତ୍ତାହମତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଇଦଞ୍ଚ ମମ ୟାୱଜୀୱଂ ପରିୟତ୍ତଂ ଅସ୍ସ, ସବ୍ବଂ ତେନ ନାସିତଂ, ଅହିତକାମୋ ଅୟଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଭଗୱତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦସବଲେ ଧରମାନେ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଅୟଂ ଉଚ୍ଚା କୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ ମହାପୁରିସୋ, ସଚେ କିଞ୍ଚି ଧରନ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖାମି, ମମଂୟେୱ ସନ୍ତଜ୍ଜେସ୍ସତୀ’’ତି ।

ସ୍ୱାୟଂ ଅଜ୍ଜ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି ସୁତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ୱିୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଏୱମାହ । ଥେରୋ ପନ ତଂ ସୁତ୍ୱା ହଦୟେ ପହାରଂ ୱିୟ, ମତ୍ଥକେ ପତିତସୁକ୍ଖାସନିଂ ୱିୟ (ସୁକ୍ଖାସନି ୱିୟ ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୩୨) ମଞ୍ଞି, ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଚସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ସତ୍ତାହମତ୍ତପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସରୀରଂ ଧରତିୟେୱ, ଦୁକ୍ଖେନ ଭଗୱତା ଆରାଧିତସାସନେ ନାମ ଏୱଂ ଲହୁଂ ମହନ୍ତଂ ପାପଂ କସଟଂ କଣ୍ଟକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅଲଂ ଖୋ ପନେସ ପାପୋ ୱଡ୍ଢମାନୋ ଅଞ୍ଞେପି ଏୱରୂପେ ସହାୟେ ଲଭିତ୍ୱା ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେତୁ’’ନ୍ତି ।

ତତୋ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚେ ଖୋ ପନାହଂ ଇମଂ ମହଲ୍ଲକଂ ଇଧେୱ ପିଲୋତିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଛାରିକାୟ ଓକିରାପେତ୍ୱା ନୀହରାପେସ୍ସାମି, ମନୁସ୍ସା ‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସରୀରେ ଧରମାନେୟେୱ ସାୱକା ୱିୱଦନ୍ତୀ’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସନ୍ତି, ଅଧିୱାସେମି ତାୱ । ଭଗୱତା ହି ଦେସିତଧମ୍ମୋ ଅସଙ୍ଗହିତପୁପ୍ଫରାସିସଦିସୋ, ତତ୍ଥ ୟଥା ୱାତେନ ପହଟପୁପ୍ଫାନି ୟତୋ ୱା ତତୋ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଏୱରୂପାନଂ ୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ୱିନୟେ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ସୁତ୍ତେ ଏକୋ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହାୱାରା ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଅଭିଧମ୍ମେ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭୂମନ୍ତରାନି ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ମୂଲେ ନଟ୍ଠେ ପିସାଚସଦିସା ଭୱିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ସତି ଦଳ୍ହସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ତୀଣି ଗାୱୁତାନି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଅକାସି, ତୀହି ଓୱାଦେହି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯, ୧୫୦, ୧୫୧) ଉପସମ୍ପଦଂ ଅକାସି, କାୟତୋ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ ଅକାସି, ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚନ୍ଦୋପମପଟିପଦଂ କଥେନ୍ତୋ ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା କଥେସି, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକଲସାସନରତନଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି, ମାଦିସେ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ତିଟ୍ଠମାନେ ଅୟଂ ପାପୋ ସାସନେ ୱଡ୍ଢିଂ ମା ଅଲତ୍ଥ, ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ନ ଦିପ୍ପତି, ଧମ୍ମୋ ନ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି, ଅୱିନୟୋ ନ ଦିପ୍ପତି, ୱିନୟୋ ନ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି, ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ନ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ଅୱିନୟୱାଦିନୋ ନ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୱାଦିନୋ ନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ତାୱ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମି, ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକଂ ଗହେତ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ଅଥାୟଂ ପାପୋ ସୟମେୱ ନିଗ୍ଗହଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସାସନଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତ୍ତଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୋ ‘‘ଏୱଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି କସ୍ସଚିପି ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଅଥ ପଚ୍ଛା ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ, ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱୁସୋତି ପରିଦେୱନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ମା ସୋଚିତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକେନ ମା ସୋକମକତ୍ଥ । ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥାତି ୱାଚାୟ ମା ୱିଲାପମକତ୍ଥ । ‘‘ପରିଦେୱନଂ ୱିଲାପୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୋଚନାଦୀନଂ କାରଣମାହ ‘‘ସୁମୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା । ତେନ ମହାସମଣେନାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ, ସ୍ମାୱଚନସ୍ସ ୱା ନାବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ । ‘‘ଉପଦ୍ଦୁତା’’ତି ପଦେ ପନ କତ୍ତରି ତତିୟାୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଭୟାପେକ୍ଖଞ୍ହେତଂ ପଦଂ । ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ହୋମାତି ତଂକାଲାପେକ୍ଖୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ‘‘ତଦା’’ତି ସେସୋ । ଅତୀତତ୍ଥେ ୱା ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ଅହୁମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନେୱ, ନ ପନ କୋଧାଦିୱସେନ । ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତାୱସେନ ହି ପୱତ୍ତଂ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ, ଓତ୍ତପ୍ପାକାରସଣ୍ଠିତଂ ।

ଞାଣମୋହିତଭାରାନଂ, ଧମ୍ମସଂୱେଗସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ॥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ।

ଅଞ୍ଞଂ ଉସ୍ସାହଜନନକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଈଦିସସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଈଦିସସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତସ୍ସାତି ସତ୍ତସତସହସ୍ସଗଣପାମୋକ୍ଖତ୍ଥେରପ୍ପମୁଖଗଣନପଥାତିକ୍କନ୍ତସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନାପି ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, ହେତୁ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରେ, ଏତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତେୱ, ନୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା, ୟେନ ଠାନେନ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଦେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତିୟେୱାତି । ପାପେନ ଲାମକେନ ଇଚ୍ଛାୱଚରେନ ସମନ୍ନାଗତା ଭିକ୍ଖୂ ପାପଭିକ୍ଖୂ। ଅତୀତୋ ସତ୍ଥା ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ ୟଥା ‘‘ବହୁକତ୍ତୁକୋ’’ତି । ପଧାନଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ । ପା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ନିପାତୋ ‘‘ପା ଏୱ ୱୁତ୍ୟସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ୱା ଏତଂ, ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ପନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ପାୱଦତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପକ୍ଖନ୍ତି ଅଲଜ୍ଜିପକ୍ଖଂ । ‘‘ୟାୱ ଚା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଗୀତିୟା ସାସନଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱେ କାରଣଂ, ସାଧକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ହି ପଦମଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ ।

ତତ୍ଥ ୟାୱ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ତିଟ୍ଠତି । ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚକେ ନିପନ୍ନେନ ଭଗୱତା ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ଆଗମୱସେନ ଦଳ୍ହିଜୋତକୋ । ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି ଧମ୍ମୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚ । ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ । ୱିନୟୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚ । ୱିନୟତନ୍ତିସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ତସ୍ମା କମ୍ମଦ୍ୱୟମ୍ପି କିରିୟାଦ୍ୱୟେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୋତି ସୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ । ମମଚ୍ଚୟେନାତି ମମ ଅଚ୍ଚୟକାଲେ । ‘‘ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ହି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି । ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ, ମମ ଅଚ୍ଚୟହେତୁ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୬) । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ହେତ୍ଥ ହେତ୍ୱତ୍ଥସାଧକଂ ୟଥା ‘‘ନେତ୍ତେ ଉଜୁଂ ଗତେ ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦; ନେତ୍ତି॰ ୧୦.୯୦, ୯୩) । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମୟା ୱୋ ଠିତେନେୱ ‘‘ଇଦଂ ଲହୁକଂ, ଇଦଂ ଗରୁକଂ, ଇଦଂ ସତେକିଚ୍ଛଂ, ଇଦଂ ଅତେକିଚ୍ଛଂ, ଇଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ଇଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅୟଂ ଗଣସ୍ସ, ଅୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଖନ୍ଧକପରିୱାରୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗୋ ମହାୱିନୟୋ ନାମ ଦେସିତୋ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ୱିନୟପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ‘‘ଇଦଂ ୱୋ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ୱୋ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱିଭାଗେନ ଅନୁସାସନତୋ । ଠିତେନେୱ ଚ ମୟା ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ତେନ ତେନ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପେନ ପକାରେନ ଇମେ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ତଂତଂଚରିୟାନୁରୂପଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁସାସନତୋ, ଠିତେନେୱ ଚ ମୟା ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୬), ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି, ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ନୱ ହେତୂ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ସତ୍ତ ଫସ୍ସା, ସତ୍ତ ୱେଦନା, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଚେତନା, ସତ୍ତ ଚିତ୍ତାନି । ତତ୍ରାପି ଏତ୍ତକା ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ରୂପାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ଅରୂପାୱଚରା, ଏତ୍ତକା ପରିୟାପନ୍ନା, ଏତ୍ତକା ଅପରିୟାପନ୍ନା, ଏତ୍ତକା ଲୋକିୟା, ଏତ୍ତକା ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ଇମେ ଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ସକଲମ୍ପି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗେନ ଞାୟମାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧାୱହତ୍ତା । ଇତି ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ଭାସିତଂ ଲପିତଂ ‘‘ତୀଣି ପିଟକାନି, ପଞ୍ଚ ନିକାୟା, ନୱଙ୍ଗାନି, ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଏୱଂ ମହପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅହଂ ଏକୋୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ଅହଞ୍ଚ ପନିଦାନି ଏକୋୱ ଓୱଦାମି ଅନୁସାସାମି, ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ବୁଦ୍ଧସହସ୍ସାନି ତୁମ୍ହେ ଓୱଦିସ୍ସନ୍ତି ଅନୁସାସିସ୍ସନ୍ତି ଓୱାଦାନୁସାସନକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋତି ।

ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ଅଦ୍ଧାନଂ ଗମିତୁମଲନ୍ତି ଅଦ୍ଧନିୟଂ, ଅଦ୍ଧାନଗାମି ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରଂ ଠିତି ଏତସ୍ସାତି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେନ ପକାରେନ ଇଦଂ ସାସନଂ ଅଦ୍ଧନିୟଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେନ ପକାରେନ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ୟଦି ପନାହଂ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ, ସାଧୁ ୱତାତି ।

ଇଦାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ କତଂ ଅନୁଗ୍ଗହୱିସେସଂ ସମନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଚିନ୍ତନାକାରମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଞ୍ଚାହଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଞ୍ଚାହ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ପସଂସିତୋ’’ତି ଏତେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ, ତେନ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ପସଂସିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗହଣଂ, ପସଂସନଞ୍ଚ ପରାମସତି । ‘‘ଧାରେସ୍ସସୀ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ପଞ୍ଞତ୍ତସଙ୍ଘାଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ତଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣେନ ପାଣିନା ଅନ୍ତନ୍ତେନ ପରାମସନ୍ତୋ ଆହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନେୱ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା କଥେନ୍ତେନ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ୟେନ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ତେନୁପସଙ୍କମି, ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ ଆୱୁସୋ ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚଂ ‘ଇଧ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ନିସୀଦତୁ, ୟଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’ତି। ନିସୀଦି ଖୋ ଆୱୁସୋ ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ, ନିସଜ୍ଜ ଖୋ ମଂ ଆୱୁସୋ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ ‘ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟଂ କସ୍ସପ ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟୀ’ତି । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି । ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀତି । ଧାରେସ୍ସାମହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀତି । ସୋ ଖ୍ୱାହଂ ଆୱୁସୋ ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଭଗୱତୋ ପାଦାସିଂ, ଅହଂ ପନ ଭଗୱତୋ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନି ପଟିପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ।

ତତ୍ଥ ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟନ୍ତି ମୁଦୁକା ଖୋ ତେ ଅୟଂ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମାହାତି ? ଥେରେନ ସହ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମତାୟ । କସ୍ମା ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଜାତୋତି ? ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେତୁକାମତାୟ । କିଂ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ପନସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ନ ଚିରଂ ଠସ୍ସନ୍ତି, ‘କସ୍ସପୋ ପନ ୱୀସୱସ୍ସସତାୟୁକୋ, ସୋ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାୟଂ ୱସିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ମମ ସାସନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣକାଲଂ ପୱତ୍ତନକଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନଂ ଠାନେ ଠପେସି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ କସ୍ସପସ୍ସ ସୁସ୍ସୁସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚୀୱରସ୍ସ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣେ କଥିତେ ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଚନଂ ଚାରିତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ଆହ ।

ଧାରେସ୍ସସିପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପାତି କସ୍ସପ ତ୍ୱଂ ଇମାନି ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ପାରୁପିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ୱଦତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ କାୟବଲଂ ସନ୍ଧାୟ, ପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ଦାସିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ସୁସାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତୁମ୍ବମତ୍ତେହି ପାଣକେହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ତେ ପାଣକେ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ମହାଅରିୟୱଂସେ ଠତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସିଂ, ତସ୍ସ ମେ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗହିତଦିୱସେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ମହାପଥୱୀ ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱମାନା କମ୍ପିତ୍ଥ, ଆକାସଂ ତଟତଟାୟି, ଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱତା ସାଧୁକାରଂ ଅଦଂସୁ, ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଜାତିପଂସୁକୂଲିକେନ ଜାତିଆରଞ୍ଞିକେନ ଜାତିଏକାସନିକେନ ଜାତିସପଦାନଚାରିକେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି । ଥେରୋପି ଅତ୍ତନା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେତି, ସୋ ତଂ ଅତକ୍କୟିତ୍ୱା ‘‘ଅହମେତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହେନ ସୁଗତଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁକାମୋ ‘‘ଧାରେସ୍ସାମହଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ପଟିପନ୍ନୋସିଂ । ଏୱଂ ପନ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ଥେରେନ ପାରୁପିତଚୀୱରଂ ଭଗୱା ପାରୁପି, ସତ୍ଥୁ ଚୀୱରଂ ଥେରୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉନ୍ନଦନ୍ତୀ କମ୍ପିତ୍ଥ ।

ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନୀତି ମତକଳେୱରଂ ପରିୱେଠେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତାନି ତୁମ୍ବମତ୍ତେ କିମୀ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗହିତାନି ସାଣୱାକମୟାନି ପଂସୁକୂଲଚୀୱରାନି । ନିବ୍ବସନାନୀତି ନିଟ୍ଠିତୱସନକିଚ୍ଚାନି, ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଏକମେୱ ତଂ ଚୀୱରଂ, ଅନେକାୱୟୱତ୍ତା ପନ ବହୁୱଚନଂ କତନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗେ କାମାଚାରତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସପ ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନାୱ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନାଞ୍ଞେନ । ନ ହି କେୱଲଂ ସଦ୍ଦତୋୟେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ, ଅତ୍ଥପକରଣାଦିନାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିୟମିତତ୍ତା । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ‘ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନା’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା – ସଦ୍ଦମାନେତ୍ୱା ‘ଚୀୱରେ ଅତ୍ତନା ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନା’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସ ୟେନ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୂରଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ତସ୍ସ ତଂ ।

ଅତ୍ଥତୋ ହ୍ୟସମାନାନଂ, ଆସନ୍ନତ୍ତମକାରଣନ୍ତି ॥

ଅଥ ୱା ଭଗୱତା ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଭଗୱତା ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନୀୟଂ । ଏକସ୍ସାପି ହି କରଣନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସହାଦିୟୋଗକତ୍ତୁତ୍ଥଜୋତକତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ’’ତି । ସମାନଂ ଧାରଣମେତସ୍ସାତି ସାଧାରଣୋ, ତାଦିସୋ ପରିଭୋଗୋତି ସାଧାରଣପରିଭୋଗୋ, ତେନ । ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଚ ସମସମଟ୍ଠପନେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଦାନି –

‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି, କସ୍ସପୋପି ଭିକ୍ଖୱେ ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) –

ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନତ୍ଥାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୧) ଆଗତଂ ପାଳିମିମଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ, ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ୟାୱଦେତି ୟାୱଦେୱ, ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଆକଙ୍ଖାମି, ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱିହରାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋୟେୱ ହି ମଜ୍ଝିମଗଣ୍ଠିପଦେ, ଚୂଳଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ‘‘ୟାୱଦେତି ୟାୱଦେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଲିଖିତଂ । ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨.୧୫୨) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ୟାୱଦେୱାତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ‘ୟାୱଦେ’ତି ଇଦଂ ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଅପି ଚ ୟାୱଦେତି ୟତ୍ତକଂ ସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ୱିହରିତୁଂ ଆକଙ୍ଖାମି, ତତ୍ତକଂ ସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ୱିହରାମୀତି ସମାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ, ୟତ୍ତକଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱୋହାରଂ ୱୋହରିତୁଂ ଆକଙ୍ଖାମି, ତତ୍ତକଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱୋହାରଂ ୱୋହରାମୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଠାନେ ଚ ସହ ପାଠସେସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନାପି ତଦେୱତ୍ଥଂ ୟଥାଲାଭନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତ୍ତକେ ସମାପତ୍ତିୱିହାରେ, ଅଭିଞ୍ଞାୱୋହାରେ ୱା ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ ୱିହାରାମି ଚେୱ ୱୋହରାମି ଚ, ତଥା କସ୍ସପୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ୟାୱଦେତି ‘ୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଆକଙ୍ଖାମି, ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାରାମୀ’ତିଆଦିନା ସମାପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ, ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିଞ୍ଞାଠାନେ ଚ ଅଜ୍ଝାହରିତସ୍ସ ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମୱସେନ ‘ୟଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ ଆକଙ୍ଖାମି, ତେନ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାମୀ’ତିଆଦିନା ସେସାଭିଞ୍ଞାଠାନେ କରଣୱସେନ ୟୋଜନା ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟମତ୍ଥୋ, ଉଭୟତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଦୁପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେତି ଏତ୍ଥ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରା ନାମ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଏୱଂସଞ୍ଞିତା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସହ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଛଳଭିଞ୍ଞା ନାମ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସହ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ । କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ଚେତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ସୋ ଅନଧିପ୍ପେତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପାଳିୟା ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୱସେସତ୍ତା । ମନୁସ୍ସେସୁ, ମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ଉତ୍ତରିଭୂତାନଂ, ଉତ୍ତରୀନଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ, ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ୱା ଉତ୍ତରୀତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ । ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ଚେତ୍ଥ ୱିନା ଭାୱନାମନସିକାରେନ ପକତିୟାୱ ମନୁସ୍ସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତୋ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱାୱହନତୋ ଚ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ପନ ଝାନାଦି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମସମଟ୍ଠପନେନାତି ‘‘ଅହଂ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ, ୟତ୍ତକେ ୱା ସମାପତ୍ତିୱିହାରେ, ୟତ୍ତକା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ୱଳଞ୍ଜେମି, ତଥା କସ୍ସପୋପୀ’’ତି ଏୱଂ ସମସମଂ କତ୍ୱା ଠପନେନ । ଅନେକଟ୍ଠାନେସୁ ଠପନଂ, କସ୍ସଚିପି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଅସେସଭାୱେନ ଏକନ୍ତସମଟ୍ଠପନଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମସମଟ୍ଠପନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପସଂସାମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭଗୱା ୱିୟ ଦେୱସିକଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟମକପାଟିହାରିୟାଦିୱସେନ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱଳଞ୍ଜେତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି –

‘‘ଓୱଦ କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂ, କରୋହି କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ, ଅହଂ ୱା କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଦେୟ୍ୟଂ, ତ୍ୱଂ ୱା । ଅହଂ ୱା କସ୍ସପ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କରେୟ୍ୟଂ, ତ୍ୱଂ ୱା’’ତି –

ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନମକାସିୟେୱାତି ।

ତଥାତି ରୂପୂପସଂହାରୋ ୟଥା ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ତଥା ପସଂସିତୋତି । ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେତ୍ୱାତି ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପାଣିଂ ଆକାସେ ଚାଲେତ୍ୱା କୁଲେସୁ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ ଚେୱ କରଣଭୂତାୟ ପସଂସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟାତି ୱା ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେତ୍ୱା କୁଲୂପକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ କୁଲେସୁ ଅଲଗ୍ଗନଚିତ୍ତେନ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତତାୟ ଚେୱ ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପସଂସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେସି ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ଆକାସେ ପାଣି ନ ସଜ୍ଜତି ନ ଗୟ୍ହତି ନ ବଜ୍ଝତି, ଏୱମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତୋ କୁଲେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନ ସଜ୍ଜତି ନ ଗୟ୍ହତି ନ ବଜ୍ଝତି ‘ଲଭନ୍ତୁ ଲାଭକାମା, ପୁଞ୍ଞକାମା କରୋନ୍ତୁ ପୁଞ୍ଞାନୀ’ତି । ୟଥା ସକେନ ଲାଭେନ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି ସୁମନୋ, ଏୱଂ ପରେସଂ ଲାଭେନ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି ସୁମନୋ । ଏୱରୂପୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତୁଂ । କସ୍ସପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତୋ କୁଲେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନ ସଜ୍ଜତି ନ ଗୟ୍ହତି ନ ବଜ୍ଝତି ‘ଲଭନ୍ତୁ ଲାଭକାମା, ପୁଞ୍ଞକାମା କରୋନ୍ତୁ ପୁଞ୍ଞାନୀ’ତି । ୟଥା ସକେନ ଲାଭେନ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି ସୁମନୋ, ଏୱଂ ପରେସଂ ଲାଭେନ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି ସୁମନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ।

ତତ୍ଥ ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେସୀତି ନୀଲେ ଗଗନନ୍ତରେ ୟମକୱିଜ୍ଜୁକଂ ସଞ୍ଚାଲୟମାନୋ ୱିୟ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ, ଉପରିଭାଗେ, ଉଭତୋ ଚ ପସ୍ସେସୁ ପାଣିଂ ସଞ୍ଚାଲେସି, ଇଦଞ୍ଚ ପନ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦଂ ନାମ । ଅତ୍ତମନୋତି ସକମନୋ, ନ ଦୋମନସ୍ସେନ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତମନୋ । ସୁମନୋତି ତୁଟ୍ଠମନୋ, ଇଦାନି ୟୋ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ ଆକାସେ ଚାଲିତପାଣୂପମା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥା’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାନେ ଠପେତି, ଅସୟ୍ହଭାରଂ ଆରୋପେତି, ୟଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ତଂ କାରେହୀ’’ତି, ତସ୍ସ ୱାଦପଥଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କା ଚ ଖୋ ଏୱଂ କାତୁଂ, ଅତ୍ଥି ଏୱରୂପୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରମେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ସପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପସଂସନମାହ ‘‘ଚନ୍ଦୋପମପଟିପଦାୟ ଚା’’ତି, ଚନ୍ଦପଟିଭାଗାୟ ପଟିପଦାୟ ଚ କରଣଭୂତାୟ ପସଂସିତୋ, ତସ୍ସଂ ୱା ଆଧାରଭୂତାୟ ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପସଂସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଚନ୍ଦୂପମା ଭିକ୍ଖୱେ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥ ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ, ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚନୱକା କୁଲେସୁ ଅପ୍ପଗବ୍ଭା । ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ପୁରିସୋ ଜରୁଦପାନଂ ୱା ଓଲୋକେୟ୍ୟ ପବ୍ବତୱିସମଂ ୱା ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗଂ ୱା ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ, ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ଏୱମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚନ୍ଦୂପମା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥ ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ, ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚନୱକା କୁଲେସୁ ଅପ୍ପଗବ୍ଭା । କସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚନ୍ଦୂପମୋ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତି ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ, ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚନୱକୋ କୁଲେସୁ ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ।

ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦୂପମାତି ଚନ୍ଦସଦିସା ହୁତ୍ୱା । କିଂ ପରିମଣ୍ଡଲତାୟ ସଦିସାତି ? ନୋ, ଅପିଚ ଖୋ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ଗଗନତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋ ନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା ସିନେହଂ ୱା ଆଲୟଂ ୱା ନିକନ୍ତିଂ ୱା ପତ୍ଥନଂ ୱା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱା କରୋତି, ନ ଚ ନ ହୋତି ମହାଜନସ୍ସ ପିୟୋ ମନାପୋ, ତୁମ୍ହେପି ଏୱଂ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱାଦୀନଂ ଅକରଣେନ ବହୁଜନସ୍ସ ପିୟା ମନାପା ଚନ୍ଦୂପମା ହୁତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଏୱଂ କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ, ଞାଣାଲୋକଫରଣେନ ଚ ଚନ୍ଦୂପମା ହୁତ୍ୱାତି ଏୱମାଦୀହିପି ନୟେହି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ, ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତେନେୱ ସନ୍ଥୱାଦୀନମକରଣେନ କାୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅପକସ୍ସିତ୍ୱା, ଅକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଚ୍ଚନୱକାତି ନିଚ୍ଚଂ ନୱିକାୱ, ଆଗନ୍ତୁକସଦିସା ଏୱ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗନ୍ତୁକୋ ହି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଚେ ନଂ ଘରସାମିକା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତଭାତରୋପି ୱିପ୍ପୱାସଗତା ଏୱଂ ୱିଚରିଂସୂ’’ତି ଅନୁକମ୍ପମାନା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେନ୍ତି, ଭୁତ୍ତମତ୍ତୋୟେୱ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭାଜନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କମତି, ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା କରୋତି, କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି ୱା ସଂୱିଦହତି, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେପି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଂ ଇରିୟାପଥେସୁ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଦେନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିନ୍ନସନ୍ଥୱା ତେସଂ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେ ଅବ୍ୟାୱଟା ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମଥାତି ଦୀପେତି । ଅପ୍ପଗବ୍ଭାତି ନ ପଗବ୍ଭା, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଅନେକଟ୍ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ୱିରହିତା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଜରୁଦପାନନ୍ତି ଜିଣ୍ଣକୂପଂ । ପବ୍ବତୱିସମନ୍ତି ପବ୍ବତେ ୱିସମଂ ପପାତଟ୍ଠାନଂ । ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ନଦିୟା ୱିଦୁଗ୍ଗଂ ଛିନ୍ନତଟଟ୍ଠାନଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଜରୁଦପାନାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି, ଓଲୋକନପୁରିସୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁ, ୟଥା ପନ ଅନପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ତାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ତତ୍ଥ ପତତି, ଏୱଂ ଅରକ୍ଖିତେହି କାୟାଦୀହି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁଲେସୁ ବଜ୍ଝତି, ତତୋ ନାନପ୍ପକାରଂ ସୀଲପାଦଭଞ୍ଜନାଦିକଂ ଅନତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି । ୟଥା ପନ ଅପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ତତ୍ଥ ନ ପତତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନ, ରକ୍ଖିତାୟ ୱାଚାୟ, ରକ୍ଖିତେହି ଚିତ୍ତେହି, ସୂପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଅପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁଲେସୁ ନ ବଜ୍ଝତି, ଅଥସ୍ସ ସୀଲସଦ୍ଧାସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାନି ପାଦହତ୍ଥକୁଚ୍ଛିସୀସାନି ନ ଭଞ୍ଜନ୍ତି, ରାଗକଣ୍ଟକାଦୟୋ ନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ସୁଖିତୋ ୟେନକାମଂ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱରୂପୋ ଅୟଂ ମହାକସ୍ସପୋତି ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକସ୍ସ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱାଦପଥପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଏୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହାତି । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତିଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତାୟ ଚନ୍ଦୋପମପଟିପଦାୟ କରଣଭୂତାୟ ପସଂସିତୋ, ତସ୍ସଂ ୱା ଆଧାରଭୂତାୟ ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପସଂସିତୋତି, ଏୱଂ ସତି ଚେୱ-ସଦ୍ଦୋ, ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ନ ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତା, ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ପାଠୋ ଚ ୟୁତ୍ତତରୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚନ୍ଦୂପମଂ ପଟିପଦଂ କଥେନ୍ତୋ ମଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା କଥେସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ।

ତସ୍ସକିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାରଣନିଦସ୍ସନେ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ମେତି ଅତ୍ଥୋ, କିରିୟାପରାମସନେ ପନ ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ପସଂସନସ୍ସ ଚାତି । ପୋତ୍ଥକେସୁପି କତ୍ଥଚି ‘‘ତସ୍ସ ମେ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି କିରିୟାପରାମସନେ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଅପରଂ ପଦମଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ନତ୍ଥି ଇଣଂ ୟସ୍ସାତି ଅଣଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଣଣ୍ୟଂ । ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ନାମ ତସ୍ସ ଇଣୱିରହିତତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ଭୱିସ୍ସତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୱସେନ ୱିଭାୱେତି । ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନାତି ଏତ୍ଥ କୱଚୋ ନାମ ଉରଚ୍ଛଦୋ, ୟେନ ଉରୋ ଛାଦୀୟତେ, ତସ୍ସ ଚ ଚୀୱରନିଦସ୍ସନେନ ଗହଣଂ, ଇସ୍ସରିୟସ୍ସ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିନିଦସ୍ସନେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକନ୍ତି କୁଲୱଂସସ୍ସ କୁଲପୱେଣିୟା ପତିଟ୍ଠାପକଂ । ‘‘ମେ’’ତି ପଦସ୍ସ ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତ୍ତା ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକୋତି ସମାସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସତ୍ତୁସଙ୍ଘନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ଅତ୍ତନୋ କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନ କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକଂ ପୁତ୍ତଂ ରାଜା ୱିୟ ଭଗୱାପି ମଂ ଦୀଘଦସ୍ସୀ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକୋ ମେ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକଗଣନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଚୀୱରଦାନସମସମଟ୍ଠପନସଙ୍ଖାତେନ ଇମିନା ଅସାଧାରଣାନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗହେସି ନନୁ, ଇମାୟ ଚ ଉଳାରାୟ ପସଂସାୟ ପସଂସି ନନୂତି । ଇତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ, କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱାକ୍ୟତ୍ତୟଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକପାଳିୟା ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥାହାତି କିଂ ଆହ, ମୟା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ କିଂ ଆହାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ୱା ୟେନ ପକାରେନ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ପାଳିୟମ୍ପି ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ୱା ୟଂ ୱଚନଂ ପାଳିୟଂ ଆହ, ତଥା ତେନ ୱଚନେନ ମୟା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ ୟଥା ତଂ ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ପାଳିୟା ସାଧନତ୍ଥଂ ଉଦାହରିତଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗେ କାମାଚାରତ୍ତା । ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନତ୍ଥା ହି ଅତ୍ଥୟୋଜନା । ୟଥା ୱା ୟେନ ପକାରେନ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ପାଳିୟମ୍ପି ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମୀଦିସେସୁ ।

ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପାୱାୟାତି ପାୱାନଗରତୋ, ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ‘‘କୁସିନାରଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋତି ଚ ଦୀଘମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦୀଘପରିୟାୟୋ ହେତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ । ମହତାତି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନପି ମହତା । ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚ ପମାଣୱଚନୋ ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ୱିୟ । ‘‘ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ଆହତା ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିକା ପାଳି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି। ନ ହେତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରୋ ଆଗତୋତି ଚୋଦନଂ ପରିହରିତୁମାହ ‘‘ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱମ୍ପେସା ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ପରଂ ଆହା’’ତିଆଦି । ଅପିଚ ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସାଧିକା ପାଳି ମହତରାତି ଗନ୍ଥଗରୁତାପରିହରଣତ୍ଥଂ ମଜ୍ଝେ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ଆଦିଅନ୍ତମେୱ ପାଳିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ହି ‘‘ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ ଆୱୁସୋ ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ୱୁତ୍ତପାଳିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ୱୁତ୍ତପାଳିପରିୟୋସାନଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ତତୋ ପର’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ତଦୱସେସଂ ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିକଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରଦସ୍ସନପାଳିଂ । ତସ୍ମା ତତୋ ପରଂ ଆହାତି ଏତ୍ଥ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡତୋ ପରଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରଦସ୍ସନୱଚନମାହାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହାଗଣ୍ଠିପଦେପି ହି ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ତଥେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତୋ ପରତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୟମେୱ ହି ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପକାରୋ ୟଦିଦଂ ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ପନ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡମେୱ ଉସ୍ସାହଜନନହେତୁଭୂତସ୍ସ ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ପକାସନତ୍ତା ଉସ୍ସାହଜନନନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ନତ୍ଥେୱେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବତାତି । ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହଜନନପ୍ପସଙ୍ଗତ୍ତା ୱା ତଦସଙ୍ଗାୟନହେତୁକୋ ଦୋସଗଣୋପି ସମ୍ଭୱତି, ‘‘ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦିହେତୁକୋ ପାପିଚ୍ଛତାଦିଦୋସଗଣୋ ଅଧମ୍ମୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ପୁରେ ଦିପ୍ପତୀତି ଅପି ନାମ ଦିପ୍ପତି । ସଂସୟତ୍ଥେ ହି ପୁରେ-ସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିବାହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତତୋ ପୁରେତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନ୍ନେ ହି ଅନଧିପ୍ପେତେ ଅୟଂ ପୁରେ-ସଦ୍ଦୋ । ଦିପ୍ପତୀତି ଦିପ୍ପିସ୍ସତି, ପୁରେ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ ୟଥା ‘‘ପୁରା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନାଗତେ ସନ୍ନିଚ୍ଛୟେ, ତଥାତୀତେ ଚିରତନେ ।

କାଲଦ୍ୱୟେପି କୱୀହି, ପୁରେସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜତେ’’ତି ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ବାହିରନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା) ।

‘‘ପୁରେୟାୱପୁରାୟୋଗେ, ନିଚ୍ଚଂ ୱା କରହି କଦା ।

ଲଚ୍ଛାୟମପି କିଂ ୱୁତ୍ତେ, ୱତ୍ତମାନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ॥

କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ପୁରେତି ପଚ୍ଛା ଅନାଗତେ, ୟଥା ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ‘‘ପୁରେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଇଧାପି ମଗ୍ଗଗମନନୟେନ ଅନାଗତକାଲୋ ‘‘ପୁରେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱଂ ସତି ତଂକାଲାପେକ୍ଖାୟ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନପୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତି । ଧମ୍ମୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତୀତି ଏତ୍ଥାପି ପୁରେ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା ଧମ୍ମୋପି ଅଧମ୍ମୱିପରୀତୱସେନ, ଇତୋ ପରମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱିନୟୋତି ପହାନୱିନୟସଂୱରୱିନୟାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅୱିନୟୋ । ୱିନୟୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପାଠୋ, ସୋ ‘‘ତତୋ ପରଂ ଆହା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆହ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ।

ତେନ ହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଉଚ୍ଚିନନେ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତା ହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’’ତି, ସଙ୍ଗୀତିୟା ଅନୁରୂପେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସକଲ…ପେ॰… ପରିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ଏତେନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱପରିୟନ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତିପି ଆଗମାଧିଗମସମ୍ଭୱେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ପନ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉକ୍କଂସଗତତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି । ସକଲଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକଂ ନୱଙ୍ଗଂ ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ସକଲନୱଙ୍ଗଂ, ସତ୍ଥୁ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ସାସୀୟତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା, ତଦେୱ ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନଂ । ନୱ ୱା ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦୀନି ଅଙ୍ଗାନି ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ନୱଙ୍ଗଂ, ତମେୱ ସତ୍ଥୁସାସନଂ, ତଞ୍ଚ ସକଲମେୱ, ନ ଏକଦେସନ୍ତି ତଥା । ଅତ୍ଥକାମେନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା ସିକ୍ଖିତବ୍ବା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିପୁରିସତ୍ଥଂ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ପରିୟତ୍ତା ସମତ୍ଥାତି ପରିୟତ୍ତି, ତୀଣି ପିଟକାନି, ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନସଙ୍ଖାତା ପରିୟତ୍ତି, ତଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ତଥା, ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନ…ପେ॰… ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ।

ଅନ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକୋ, କଲ୍ୟାଣେକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୧; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୩୦) । –

ୱୁତ୍ତେସୁ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନପି ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା । ସମଥଭାୱନାସିନେହାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖା ଲୂଖା ଅସିନିଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନା ଏତେସନ୍ତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା, ତେୟେୱ ଖୀଣାସୱାତି ତଥା । ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ୟଞ୍ଚତ୍ଥୱତୋ ସଦ୍ଦେକସେସତୋ ୱାପି ସୁୟ୍ୟତେ ।

ତଂ ସମ୍ବଜ୍ଝତେ ପଚ୍ଚେକଂ, ୟଥାଲାଭଂ କଦାଚିପୀ’’ତି ॥

ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେତି ଏତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମାହାରୋ ତିପିଟକଂ, ତଂସଙ୍ଖାତଂ ନୱଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ତଥା, ତାଦିସେ । ଅନୁ ଅନୁ ତଂ ସମଙ୍ଗିନଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅନୁଭାୱୋ, ସୋୟେୱ ଆନୁଭାୱୋ, ପଭାୱୋ, ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ ୟେସଂ ତେ ମହାନୁଭାୱା । ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱଚନମୁପାଦାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅନୁକରଣଜନାମଂ ନାମ ୟଥା ‘‘ୟେୱାପନକ’’ନ୍ତି, ତବ୍ବସେନ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତରମିଧ ଏତଦଗ୍ଗଂ, ତମାରୋପିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦଗ୍ଗଂ ଏସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଗ୍ଗୋତି ୱା ଆରୋପିତେପି ୱଟ୍ଟତି । ତଦନାରୋପିତାପି ଅୱସେସଗୁଣସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଉଚ୍ଚିନିତା ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ତେୱିଜ୍ଜା, ତା ଆଦି ୟେସଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦୀନନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେ ଭେଦା ଅନେକପ୍ପକାରା ୟେସନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦା । ଅଥ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଅସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସାତି ତେୱିଜ୍ଜୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦୀନନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେୟେୱ ଭେଦା ୟେସନ୍ତି ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦା । ତେୱିଜ୍ଜଛଳଭିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ଅୱିସେସତୋୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୱିସେସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦନଂ କରୋତି ।

ନନୁ ଚ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରା ଖୀଣାସୱା ଅନେକସତା, ଅନେକସହସ୍ସା ଚ, କସ୍ମା ଥେରୋ ଏକେନୂନମକାସୀତି ଚୋଦନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସେସକାରଣଦସ୍ସନେନ ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘କିସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିସ୍ସାତି କସ୍ମା । ପକ୍ଖନ୍ତରଜୋତକୋ ପନ-ସଦ୍ଦୋ । ଓକାସକରଣତ୍ଥନ୍ତି ଓକାସକରଣନିମିତ୍ତଂ ଓକାସକରଣହେତୁ । ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘ଛଣତ୍ଥଞ୍ଚ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମିସ୍ସକପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କାରଣୱଚନୋ, ‘‘କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ୱିୟ ଚ ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ତଥା ହି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ‘‘ଛଣତ୍ଥନ୍ତି ଛଣନିମିତ୍ତଂ ଛଣହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗତାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ହୋତି, ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ।

କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଓକାସମକାସୀତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି । ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥେ । ‘‘ସୋ ହାୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ‘‘ସହାପି ୱିନାପି ନ ସକ୍କା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନେ ପଚ୍ଚେକଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନ ‘‘ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି କାରଣୱଚନଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ହି କାରଣଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ କାରଣଜୋତକୋୟେୱ ହି-ସଦ୍ଦୋ । ସଞ୍ଞାଣମତ୍ତଜୋତକା ସାଖାଭଙ୍ଗୋପମା ହି ନିପାତାତି, ଏୱମୀଦିସେସୁ । ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ, ସିକ୍ଖନଂ ୱା ସିକ୍ଖା, ସାୟେୱ ତସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସେକ୍ଖୋ । ସୋ ହି ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଏକନ୍ତେନ ସିକ୍ଖନସୀଲୋ, ନ ଅସେକ୍ଖୋ ୱିୟ ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖୋ ତତ୍ଥ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୁସ୍ସାହୋ, ନାପି ୱିସ୍ସଟ୍ଠସିକ୍ଖୋ ପଚୁରଜନୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅନଧିମୁତ୍ତୋ, କିତୱସେନ ୱିୟ ଚ ତଦ୍ଧିତୱସେନିଧ ତପ୍ପକତିୟତ୍ଥୋ ଗୟ୍ହତି ୟଥା ‘‘କାରୁଣିକୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ତୀସୁପି ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ଭୱୋତି ସେକ୍ଖୋ । ଅପିଚ ଇକ୍ଖତି ଏତାୟାତି ଇକ୍ଖା, ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସହ ଇକ୍ଖାୟାତି ସେକ୍ଖୋ । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ସହ କରଣୀୟେନାତି ସକରଣୀୟୋ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ, ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ନାମା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ୱା ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିରିୟାପଟିଗ୍ଗହକୱଚନଂ । ପଗୁଣପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ’’ ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱ ନାମାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସାୱକଭାସିତମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଗାଥମେୱ ସାଧକଭାୱେନ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଞ୍ହି ଗାଥା ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧସାସନେ ତ୍ୱଂ ବହୁସ୍ସୁତୋତି ପାକଟୋ, କିତ୍ତକା ଧମ୍ମା ତେ ସତ୍ଥାରା ଭାସିତା, ତୟା ଚ ଧାରିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେନ ତସ୍ସ ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନେୱ ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ଥେରଗାଥାୟମ୍ପି ଭାସିତା । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ବୁଦ୍ଧତୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଦ୍ୱାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ଅହଂ ଗଣ୍ହିଂ ଅଧିଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକା ଗଣ୍ହିଂ । ୟେ ଧମ୍ମା ମେ ଜିୱ୍ହାଗ୍ଗେ, ହଦୟେ ୱା ପୱତ୍ତିନୋ ପଗୁଣା ୱାଚୁଗ୍ଗତା, ତେ ଧମ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀତି । କେଚି ପନ ‘‘ୟେମେତି ଏତ୍ଥ ‘ୟେ ଇମେ’ତି ପଦଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୟେ ଇମେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିନୋ ପୱତ୍ତିତା, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ବୁଦ୍ଧତୋ ଦ୍ୱାସୀତି ସହସ୍ସାନି ଅହଂ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଏୱଂ ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘ଏତ୍ତକାୟେୱ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା କେଚିୱାଦୋ ନାମ କତୋ ।

‘‘ସହାପି ନ ସକ୍କା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବହେତୁତୋ ‘‘ୱିନାପି ନ ସକ୍କା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବହେତୁୟେୱ ବଲୱତରୋ ସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୁକାରତ୍ତା । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଚୋଦନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ‘‘ୟଦି ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ୱିନା ୟଦି ନ ସକ୍କା, ତଥା ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେକ୍ଖୋପି ସମାନୋତି ସେକ୍ଖପୁଗ୍ଗଲୋ ସମାନୋପି । ମାନ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ । ବହୁକାରତ୍ତାତି ବହୂପକାରତ୍ତା । ଉପକାରୱଚନୋ ହି କାର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପକମ୍ପି କତଂ କାରଂ, ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଥ-ସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ପଞ୍ହେ ‘‘ଅଥ ତ୍ୱଂ କେନ ୱଣ୍ଣେନା’’ତି ହି ପୟୋଗମୁଦାହରନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ’’ତି ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପରୂପୱାଦୱିୱଜ୍ଜନତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ପରେସଂ ଆରୋପିତଉପୱାଦତୋ ୱିୱଜ୍ଜିତୁକାମତ୍ତା । ତଂ ୱିୱରତି ‘‘ଥେରୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ଅତିରେକଂ ୱିସ୍ସାସିକୋ । କେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଦଳ୍ହୀକରଣଂ ୱା ଏତଂ ୱଚନଂ । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହି, ତଥା ହି ଇଚ୍ଚେତେ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥେ’’ତି ହି ୱଦନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ନନ୍ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ । ‘‘ଓୱଦତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୱକାୟ ପରିସାୟ ୱିବ୍ଭମନେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଆହ । ତଥା ହି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚସତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ‘‘ରାଜଗହେ ଆୱୁସୋ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ପୁରେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜଗହେ ସନ୍ନିପତଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ରାଜଗହଂ ଗତୋ ।

ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ମହାଜନଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ରାଜଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ତିଂସମତ୍ତା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କୁମାରକା ଏକୱସ୍ସିକଦୁୱସ୍ସିକଭିକ୍ଖୂ ଚେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନା ଚ ୱିବ୍ଭମିଂସୁ । କସ୍ମା ପନେତେ ପବ୍ବଜିତା, କସ୍ମା ଚ ୱିବ୍ଭମିଂସୂତି ? ତେସଂ କିର ମାତାପିତରୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥୁୱିସ୍ସାସିକୋ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ୟାଚିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟାମ, ଏୱଂ ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ମୟଂ ମହାସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି । ଇମିନା ତାୱ କାରଣେନ ନେସଂ ଞାତକା ତେ ପବ୍ବାଜେସୁଂ, ସତ୍ଥରି ପନ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତେସଂ ସା ପତ୍ଥନା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅଥ ନେ ଏକଦିୱସେନେୱ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ଅଥ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ରାଜଗହମାଗତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ –

‘‘ଅଥ କିଞ୍ଚରହି ତ୍ୱଂ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ଇମେହି ନୱେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରେହି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଜାଗରିୟଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରସି, ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, ଓଲୁଜ୍ଜତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ପରିସା, ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟା, ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ।

ଅପି ମେ ଭନ୍ତେ କସ୍ସପ ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତାନି ଜାତାନି, ଅଥ ଚ ପନ ମୟଂ ଅଜ୍ଜାପି ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ କୁମାରକୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚାମାତି । ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱଂ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ଇମେହି ନୱେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରେହି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଜାଗରିୟଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରସି, ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସି, ଓଲୁଜ୍ଜତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ପରିସା, ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟା, ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ।

ତତ୍ଥ ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀତି ସସ୍ସଂ ଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀତି କୁଲାନି ଉପଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । ଓଲୁଜ୍ଜତୀତି ପଲୁଜ୍ଜତି ଭିଜ୍ଜତି । ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ନୱପ୍ପାୟାତି ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ଏତେ ତୁୟ୍ହଂ ପାୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୱକା ଏକୱସ୍ସିକଦୁୱସ୍ସିକଦହରା ଚେୱ ସାମଣେରା ଚ ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଅୟଂ କୁମାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ୱତ ଜାନାତୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ । କୁମାରକୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚାମାତି କୁମାରକୱାଦତୋ ନ ମୁଚ୍ଚାମ । ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ କାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଇମେହି ନୱେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୱିରହିତେହି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚରସି, ତସ୍ମା କୁମାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚରନ୍ତୋ ‘‘କୁମାରକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହସୀତି ।

ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣେ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ହି ଉପମାନସମୁଚ୍ଚୟସଂସୟୱିସ୍ସଗ୍ଗୱିକପ୍ପପଦପୂରଣାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ୱାପି ତେନ ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୩) ଉପମାନେ ଦିସ୍ସତି, ସଦିସଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୧୩) ସମୁଚ୍ଚୟେ । ‘‘କେ ୱା ଇମେ କସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୯୬) ସଂସୟେ । ‘‘ଅୟଂ ୱା ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବବାଲୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧୮୧) ୱୱସ୍ସଗ୍ଗେ । ‘‘ୟେ ହି କେଚି ଭିକ୍ଖୱେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୩) ୱିକପ୍ପେ । ‘‘ନ ୱାହଂ ପଣ୍ଣଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ନ ହେତଂ ମୟ୍ହ ଭୋଜନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣେ । ଇଧାପି ପଦପୂରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱ ଚ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ କରୋନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣେ’’ତି । ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଅୟଂ କୁମାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ୱତ ଜାନାସୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୫୪) । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱତା’’ତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ୱାୟ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱା ‘‘ନ ୱେ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱେ-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକଂସତ୍ଥଭାୱେ ତଦେୱ ପାଳିଂ ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଉଦାହରନ୍ତି ନେରୁତ୍ତିକା । ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ ପନ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ନ ୱାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ୱାତି ୱିଭାସା, ଅଞ୍ଞାସିପି ନ ଅଞ୍ଞାସିପୀ’’ତି, (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ତଂ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦମେକଂ ପରୂପୱାଦସମ୍ଭୱକାରଣଂ ‘‘ତତ୍ଥ କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞମ୍ପି କାରଣମାହ ‘‘ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଚାୟସ୍ମା’’ତି । ସାକିୟକୁଲେ ଜାତୋ, ସାକିୟକୁଲଭାୱେନ ୱା ପାକଟୋ ଚ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ…ପେ॰… ଉପୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି କାରଣଂ ୱଦତି ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ’’ତି । ଭାତାତି ଚେତ୍ଥ କନିଟ୍ଠଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତଭାୱେନ, ନ ପନ ୱୟସା ସହଜାତଭାୱତୋ ।

‘‘ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ଧୋତୋଦନୋ, ସକ୍କସୁକ୍କାମିତୋଦନା ।

ଅମିତା ପାଲିତା ଚାତି, ଇମେ ପଞ୍ଚ ଇମା ଦୁୱେ’’ତି ॥

ୱୁତ୍ତେସୁ ହି ସବ୍ବକନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅମିତୋଦନସକ୍କସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମନୋରଥପୂରଣିୟଂ –

‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପନ ଦାନଂ ଦଦମାନୋ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଅମିତୋଦନସକ୍କସ୍ସ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବେ ଞାତକେ ଆନନ୍ଦିତେ ପମୋଦିତେ କରୋନ୍ତୋ ଜାତୋତି ‘ଆନନ୍ଦୋ’ତ୍ୱେୱ ନାମମକଂସୂ’’ତି ।

ତଥାୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟମ୍ପି –

‘‘ଅଞ୍ଞେ ପନ ୱଦନ୍ତି – ନାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତା ସହଜାତୋ, ୱୟସା ଚ ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତତାୟ ଚ ଭଗୱତୋ କନିଟ୍ଠଭାତାୟେୱ । ତଥା ହି ମନୋରଥପୂରଣିୟଂ ଏକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟଂ ସହଜାତଗଣନେ ସୋ ନ ୱୁତୋ’’ତି ।

ୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସତ୍ଥାଦିଭାୱେ ସତି । ଅତିୱିସ୍ସତ୍ଥସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତତଥାଗତଭାତୁଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ହି କତ୍ଥଚି ହେତ୍ୱତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ନେତ୍ତିଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗୁନ୍ନଞ୍ଚେ ତରମାନାନ’’ନ୍ତି ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସବ୍ବା ତା ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସବ୍ବା ତା ଗାୱିୟୋ କୁଟିଲମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କସ୍ମା ? ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଗତେ ସତି ନେତ୍ତେ କୁଟିଲଂ ଗତେ ସତି, ନେତ୍ତସ୍ସ କୁଟିଲଂ ଗତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ସୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ହେତୁଅତ୍ଥତା ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଭାୱେନ ତଦୱିନାଭାୱୀ ଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) । ତତ୍ଥାତି ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ ୱିସ୍ସତ୍ଥାଦିମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଉଚ୍ଚିନନେତିପି ୱଦନ୍ତି । ଛନ୍ଦାଗମନଂ ୱିୟାତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦା ଆଗମନଂ ୱିୟାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଛନ୍ଦାତି ଚ ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ଛନ୍ଦେନ ଆଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଛନ୍ଦେନ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣମିୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଛନ୍ଦଂ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନାତି ଛନ୍ଦାଗମନଂ, ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଅଥ ୱା ଅନନୁରୂପଂ ଗମନଂ ଅଗମନଂ । ଛନ୍ଦେନ ଅଗମନଂ ଛନ୍ଦାଗମନଂ, ଛନ୍ଦେନ ସିନେହେନ ଅନନୁରୂପଂ ଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ୱିୟ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସେକ୍ଖଭୂତା ପଟିସମ୍ଭିଦା, ତଂପତ୍ତାତି ତଥା, ଅସେକ୍ଖା ଚ ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତା ଚାତି ୱା ତଥା, ତାଦିସେ । ସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସ ନୟୋ । ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ, ପରିୱଜ୍ଜନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁମତିୟାତି ଅନୁଞ୍ଞାୟ, ୟାଚନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ’’ତି ଇଦଂ ଅସେକ୍ଖାନଂୟେୱ ଉଚ୍ଚିନିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସେକ୍ଖାନଂ ଅଗତିଗମନସମ୍ଭୱେନ । ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ହି ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ପହୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ପନ କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ, ତଥାପି ଅଭବ୍ବୋ ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି । ‘‘ଅଭବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ତସ୍ସ ଅରହଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେ କଥେତି, ତେନ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଧମ୍ମୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଅଞ୍ଞଥା ଅକଥେତ୍ୱା ୟଥାଭୂତମେୱ କଥେସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଗନ୍ତବ୍ବା, ଅନନୁରୂପା ୱା ଗତୀତି ଅଗତି, ତଂ । ପରିୟତ୍ତୋତି ଅଧିଗତୋ ଉଗ୍ଗହିତୋ ।

‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଗଣନଂ ଦସ୍ସେତି । ଉଚ୍ଚିନିତେନାତି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗହିତେନ । ଅପିଚ ଏୱଂ…ପେ॰… ଉଚ୍ଚିନୀତି ନିଗମନଂ, ‘‘ତେନାୟସ୍ମତା’’ତିଆଦି ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଗଣନଦସ୍ସନନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଗାୟକୱିଚିନନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଦେସୱିଚିନନାଦିପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତଦହୋସୀତି ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଅହୋସି । ନୁ-ସଦ୍ଦେନ ହି ପରିୱିତକ୍କନଂ ଦସ୍ସେତି । ରାଜଗହନ୍ତି ‘‘ରାଜଗହସାମନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱଦନ୍ତି । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଚରଣଟ୍ଠାନଂ, ସୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚରଣଟ୍ଠାନଂ, ମହନ୍ତୋ ସୋ ଅସ୍ସ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ମହାଗୋଚରଂ । ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ମହାୱିହାରାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିତାୟ ପହୂତସେନାସନଂ ।

ଥାୱରକମ୍ମନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠାୟିକମ୍ମଂ । ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସୋ । ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟାତି ନିୱାରେୟ୍ୟ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥେ, ଇମିନା ମନସିକାରେନ ହେତୁଭୂତେନ ଏତଦହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୁଭାୱଜନନତ୍ଥଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସଙ୍ଘଂ ସାୱେସି, ନ ଅପଲୋକନଞତ୍ତିକମ୍ମମତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କଦା ପନାୟଂ କତାତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ କତଭାୱୋ ଚ ଇମାୟ ଗଣନାୟ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅଥାତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାହନ୍ତି ହି ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ, ‘‘ସରୀର’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତାନି ଗୀତାନି ଗାୟିତ୍ୱା ପୂଜାୱସେନ କୀଳନତୋ ସୁନ୍ଦରଂ କୀଳନଦିୱସା ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା ନାମ, ସପରହିତସାଧନଟ୍ଠେନ ୱା ସାଧୂତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା କିତ୍ତେତ୍ୱା କୀଳନଦିୱସାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପୁରିମସତ୍ତାହେ ଏକଦେସେନେୱ ସାଧୁକୀଳନମକଂସୁ । ୱିସେସତୋ ପନ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁୟେୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୫) –

‘‘ଇତୋ ପୁରିମେସୁ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ସତ୍ତାହେସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଠାନନିସଜ୍ଜୋକାସଂ କରୋନ୍ତା ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ସଂୱିଦହନ୍ତା ସାଧୁକୀଳିକାୟ ଓକାସଂ ନ ଲଭିଂସୁ, ତତୋ ନେସଂ ଅହୋସି ‘ଇମଂ ସତ୍ତାହଂ ସାଧୁକୀଳିତଂ କୀଳିସ୍ସାମ, ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ପମତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କୋଚିଦେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା କୀଳିସ୍ସାମା’ତି, ତେନ ତେ ଏୱମକଂସୂ’’ତି ।

ତଥାପି ତେ ଧାତୁପୂଜାୟପି କତତ୍ତା ଧାତୁପୂଜାଦିୱସା ନାମ । ଇମେୟେୱ ୱିସେସେନ ଭଗୱତି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଏକଦେସେନ କତମ୍ପି ସାଧୁକୀଳନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା’’ତି ପାକଟା ଜାତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସତ୍ତାହଂ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା ନାମ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ।

ଚିତକାୟାତି ୱୀସସତରତନୁଚ୍ଚାୟ ଚନ୍ଦନଦାରୁଚିତକାୟ, ପଧାନକିଚ୍ଚୱସେନେୱ ଚ ସତ୍ତାହଂ ଚିତକାୟଂ ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ନିରନ୍ତରଂ ସତ୍ତାହମେୱ ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଦିୱସେୟେୱ ଝାୟିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ସତ୍ତାହସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସତ୍ତାହାନମନ୍ତରେ ସତ୍ତାହେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ଦିୱସେ ଝାୟମାନେ ସତି ‘‘ସତ୍ତାହେ ଝାୟୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ମଲ୍ଲପାମୋକ୍ଖା ସୀସଂ ନ୍ହାତା ଅହତାନି ୱତ୍ଥାନି ନିୱତ୍ଥା ‘ମୟଂ ଭଗୱତୋ ଚିତକଂ ଆଳିମ୍ପେସ୍ସାମା’ତି ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଆଳିମ୍ପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୩) ।

ସତ୍ତିପଞ୍ଜରଂକତ୍ୱାତି ସତ୍ତିଖଗ୍ଗାଦିହତ୍ଥେହି ପୁରିସେହି ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ଭଗୱତୋ ଧାତୁଆରକ୍ଖକରଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନାହ । ସତ୍ତିହତ୍ଥା ପୁରିସା ହି ସତ୍ତିୟୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି, ତାହି ସମନ୍ତତୋ ରକ୍ଖାପନୱସେନ ପଞ୍ଜରପଟିଭାଗତ୍ତା ସତ୍ତିପଞ୍ଜରଂ । ସନ୍ଧାଗାରଂ ନାମ ରାଜୂନଂ ଏକା ମହାସାଲା । ଉୟ୍ୟୋଗକାଲାଦୀସୁ ହି ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛତୋ, ଏତ୍ତକା ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି, ଏତ୍ତକା ହତ୍ଥୀସୁ ଅଭିରୁହନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ଅସ୍ସେସୁ, ଏତ୍ତକା ରଥେସୂ’’ତି ଏୱଂ ସନ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତି ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ‘‘ସନ୍ଧାଗାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ଉୟ୍ୟୋଗଟ୍ଠାନତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱାପି ୟାୱ ଗେହେସୁ ଅଲ୍ଲଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ତାୱ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଦିୱସାନି ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥମ୍ଭନ୍ତି ୱିସ୍ସମନ୍ତି ପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଧାଗାରଂ, ରାଜୂନଂ ୱା ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତିପି ସନ୍ଧାଗାରଂ ହ-କାରସ୍ସ ଧ-କାରଂ, ଅନୁସରାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ୟସ୍ମା ୱା ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ କସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ୱପିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଘରାୱାସକିଚ୍ଚାନି ସମ୍ମନ୍ତୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛିନ୍ନୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଘରାୱାସଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ଧାରେନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଧାଗାରଂ । ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱିସାଖମାସସ୍ସ ଅମାୱାସୀ, ତାୱ ସୋଳସ ଦିୱସା ସୀହଳୱୋହାରୱସେନ ଗହିତତ୍ତା, ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସସ୍ସ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଚ ପଞ୍ଚ ଦିୱସାତି ଆହ ‘‘ଇତି ଏକୱୀସତି ଦିୱସା ଗତା’’ତି । ତତ୍ଥ ଚରିମଦିୱସେୟେୱ ଧାତୁୟୋ ଭାଜୟିଂସୁ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଦିୱସେ ଅୟଂ କମ୍ମୱାଚା କତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲସୁକ୍କପକ୍ଖପଞ୍ଚମିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱା ମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱା ତସ୍ସ ମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମିୟଂ ଚନ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ମାସୋ ‘‘ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନାଚାରନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଅନାଚାରଂ ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ, (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ‘‘ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୁ, ସତ୍ତସୁ ଚ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ୱୀତିୱତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସତ୍ତସୁ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ଗହିତେସୁ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ମଜ୍ଝେ ଚିତକାୟ ଝାୟନସତ୍ତାହମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଅପ୍ପକଞ୍ହି ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପକେନ ଅଧିକୋପି ସମୁଦାୟୋ ଅନଧିକୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅଡ୍ଢମାସତୋ ଅଧିକେପି ପଞ୍ଚଦିୱସେ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାସୀତିଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନଂ କତ୍ଥଚି ‘‘ଅସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ, ତଥା ଅପ୍ପକେନ ଊନୋପି ସମୁଦାୟୋ ଅନୂନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢମାସତୋ ଊନେପି ପଞ୍ଚଦିୱସେ ‘‘ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ୩୫୬) ଛମାସତୋ ଊନେପି ଅଡ୍ଢମାସେ ‘‘ଛମାସଂ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ ସିୟା । ଅପିଚ ଦୀଘଭାଣକାନଂ ମତେନ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ତାହାନଂ ୱସେନ ‘‘ଏକୱୀସତି ଦିୱସା ଗତା’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟସୁତ୍ତନିପାତଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକାନଂ ମତେନ ଏକମେୱ ଝାୟନଦିୱସଂ କତ୍ୱା ତଦୱସେସାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସତ୍ତାହାନଂ ୱସେନ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଦିୟଡ୍ଢମାସୋ ସେସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନାଦୀସୁ ୱିୟ ତଂ ତଂ ଭାଣକାନଂ ମତେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁପି ୱଚନଭେଦୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି – ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଦିମ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସାୟେୱ, ତତୋ ପରଂ ତୟୋ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସା ଚେୱ ଚିତକଝାୟନଦିୱସା ଚ, ତତୋ ପରଂ ଏକୋ ଚିତକଝାୟନଦିୱସୋୟେୱ, ତତୋ ପରଂ ତୟୋ ଚିତକଝାୟନଦିୱସା ଚେୱ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସା ଚ, ତତୋ ପରଂ ଚତ୍ତାରୋ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସାୟେୱ, ଇତି ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚାନୁରୂପଗଣନୱସେନ ତୀଣି ସତ୍ତାହାନି ପରିପୂରେନ୍ତି, ଅଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଅଡ୍ଢମାସୋୱ ହୋତି । ‘‘ଏକୱୀସତି ଦିୱସା ଗତା’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଚ ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚାନୁରୂପଗଣନେନେୱ । ଏୱଞ୍ହି ଚତୂସୁପି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମେତୀତି ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ଦିୱସୋ ନଟ୍ଠୋ, ସୋ ପାଟିପଦଦିୱସୋ, କୋଲାହଲଦିୱସୋ ନାମ ସୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ନ ଗହିତୋ’’ତି, (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୭) ପାଟିପଦଦିୱସତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ତାହାନଂ ଗଣିତତ୍ତା । ତଥା ହି ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ତାହାନଂ ଗଣନେନେୱ ଜେଟ୍ଠମୂଲସୁକ୍କପକ୍ଖପଞ୍ଚମୀ ଏକୱୀସତିମୋ ଦିୱସୋ ହୋତି ।

ଚତ୍ତାଲୀସ ଦିୱସାତି ଜେଟ୍ଠମୂଲସୁକ୍କପକ୍ଖଛଟ୍ଠଦିୱସତୋ ୟାୱ ଆସଳ୍ହୀ ପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଗଣେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଚତ୍ତାଲୀସଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ । ରୋଗୋ ଏୱ ରୋଗପଲିବୋଧୋ । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚମେୱ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟପଲିବୋଧୋ, ତଥା ମାତାପିତୁପଲିବୋଧୋ । ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ, କମ୍ମଂ ୱା ପରିବୁନ୍ଧେତି ଉପରୋଧେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ପଲିବୋଧୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା । ତଂ ପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ କରଣୀୟଂ କରୋତୂତି ସଙ୍ଗାହକେନ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନସଙ୍ଖାତଂ ତଦେୱ କରଣୀୟଂ କରୋତୁ ।

ଅଞ୍ଞେପି ମହାଥେରାତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାଦୟୋ । ସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତନ୍ତି ସୋକସଙ୍ଖାତେନ ସଲ୍ଲେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନୁସୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଭିସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମୁନା ଭୱୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଜନେତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଜନୋ । କିଲେସେ ଜନେତି, ଅଜନି, ଜନିସ୍ସତୀତି ୱା ଜନୋ, ମହନ୍ତୋ ଜନୋ ତଥା, ତଂ । ଆଗତାଗତନ୍ତି ଆଗତମାଗତଂ ୟଥା ‘‘ଏକେକୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ‘‘ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚସତାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତ୍ତୋ ରାଜଗହଂ ଗତୋ, ଅଞ୍ଞେପି ମହାଥେରା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେ ଗହେତ୍ୱା ସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତଂ ମହାଜନଂ ଅସ୍ସାସେତୁକାମା ତଂ ତଂ ଦିସଂ ପକ୍କନ୍ତା’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ‘‘ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ‘ରାଜଗହଂ ଆୱୁସୋ ଗଚ୍ଛାମା’ତି ଉପଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ଉପଡ୍ଢଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଇଧ ହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରଭିକ୍ଖୂହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ତଂ ଦିସଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ପନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାୟେୱ ପଚ୍ଚେକମୁପଡ୍ଢସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକେକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଦୁଭୟମ୍ପି ହି ୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଅତ୍ଥତୋ ସଂସନ୍ଦନତ୍ତା । ଇଧ ହି ନିରୱସେସେନ ଥେରାନଂ ପଚ୍ଚେକଗମନୱଚନମେୱ ତତ୍ଥ ନୟୱସେନ ଦସ୍ସେତି, ଇଧ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ଗମନୱଚନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଉପଡ୍ଢସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗମନୱଚନେନ । ଉପଡ୍ଢସଙ୍ଘୋତି ହି ସକସକପରିସାଭୂତୋ ଭିକ୍ଖୁଗଣୋ ଗୟ୍ହତି ଉପଡ୍ଢସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସମେପି ଭାଗେ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ହି ସନ୍ନିପତିତେ ସଙ୍ଘେ ଉପଡ୍ଢସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତଦା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗଣନପଥମତୀତତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱ, ୟଦି ଚ ସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଉଚ୍ଚିନିତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଉପଡ୍ଢସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ତେସଂ ଗଣପାମୋକ୍ଖାନଂୟେୱ ଉଚ୍ଚିନିତତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ପଚ୍ଚେକଗଣିନୋ ହେତେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସତ୍ତସତସହସ୍ସାନି, ତେସୁ ପାମୋକ୍ଖଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି, ଇତି ଅତ୍ଥତୋ ସଂସନ୍ଦନତ୍ତା ତଦେତଂ ଉଭୟମ୍ପି ୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ତଂତଂଭାଣକାନଂ ମତେନେୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଅପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚତୁମହାରାଜଦତ୍ତିୟସେଲମୟପତ୍ତଂ, ସୁଗତଚୀୱରଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋୟେୱ ହି ପତ୍ତୋ ଭଗୱତା ସଦା ପରିଭୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମଚିତ୍ତପଟିପଦାସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନୁସାରେନ ଅତିରେକୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେପି ତସ୍ସେୱ ପରିଭୁତ୍ତଭାୱଂ ଦୀପେତୁକାମେନ ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ସୁନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ ସୁଗତଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସେଲମୟପତ୍ତମାଦାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭) ଗନ୍ଧମାଲାଦୟୋ ନେସଂ ହତ୍ଥେତି ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ।

ତତ୍ରାତି ତିସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭) ଅନିଚ୍ଚସଭାୱପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତାୟ । ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତା, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ପତିରୂପାତି ଧମ୍ମୀ, ତାଦିସାୟ । ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଜାନାପେତ୍ୱା, ସମସ୍ସାସେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସିତଗନ୍ଧକୁଟିନ୍ତି ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତ୍ତା ସମାସୋ । ପରିଭୋଗଚେତିୟଭାୱତୋ ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ୱିୱରିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା । ତଥା ହି ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱାତି ପରିଭୋଗଚେତିୟଭାୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରୀତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ମିଲାତା ମାଲା, ସାୟେୱ କଚୱରଂ, ମିଲାତଂ ୱା ମାଲାସଙ୍ଖାତଂ କଚୱରଂ ତଥା । ଅତିହରିତ୍ୱାତି ପଠମଂ ଠପିତଟ୍ଠାନମଭିମୁଖଂ ହରିତ୍ୱା । ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ପଠମଂ ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପେତ୍ୱା । ଭଗୱତୋ ଠିତକାଲେ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମକାସୀତି ସେନାସନେ କତ୍ତବ୍ବୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁମାନୋ ଚାତି ତଂ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ । ଲକ୍ଖଣେ ହି ଅୟଂ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ । ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜନଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଉଦକସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପନଞ୍ଚ, ତାନି ଆଦୀନି ୟେସଂ ଧମ୍ମଦେସନାଓୱାଦାଦୀନନ୍ତି ତଥା, ତେସଂ କାଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀହସ୍ସ ମିଗରାଜସ୍ସ ସେୟ୍ୟା ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଦ୍ଧିତୱସେନ, ସଦିସୱୋହାରେନ ୱା ଭଗୱତୋ ସେୟ୍ୟାପି ‘‘ସୀହସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେଜୁସ୍ସଦଇରିୟାପଥତ୍ତା ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା ୱା, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୮) ତଂ । କପ୍ପନକାଲୋ କରଣକାଲୋ ନନୂତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ୟଥା ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ଆୱି କରୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି ଭଗୱତୋ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠିତପେମୋ ଚେୱ ଅଖୀଣାସୱୋ ଚ ଅନେକେସୁ…ପେ॰… ଉପକାରସଞ୍ଜନିତଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱୋ ଚ ଅକାସି, ଏୱଂ ଆୟସ୍ମାପି ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣ…ପେ॰… ମଦ୍ଦୱୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଅକାସୀତି ୟୋଜନା । ନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅପିଚ ଏତେନ ତଥାକରଣହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି, ୟଥା ଅଞ୍ଞେପି ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାୱା ଅକଂସୁ, ତଥା ଆୟସ୍ମାପି ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠିତପେମତ୍ତା ଚେୱ ଅଖୀଣାସୱତ୍ତା ଚ ଅନେକେସୁ…ପେ॰… ଉପକାରସଞ୍ଜନିତଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱତ୍ତା ଚାତି ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ହେତୁଗବ୍ଭାନି ହି ଏତାନି ପଦାନି ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ତଥାକରଣହେତୁଭାୱତୋ । ଧନପାଲଦମନ (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୨), ସୁୱଣ୍ଣକକ୍କଟ (ଜା॰ ୧.୫.୯୪), ଚୂଳହଂସ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୩୩) -ମହାହଂସଜାତକାଦୀହି (ଜା॰ ୨.୨୧.୮୯) ଚେତ୍ଥ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଗୁଣାନଂ ଗଣୋ, ସୋୟେୱ ଅମତନିପ୍ଫାଦକରସସଦିସତାୟ ଅମତରସୋ । ତଂ ଜାନନପକତିତାୟାତି ପତିଟ୍ଠିତପଦେ ହେତୁ । ଉପକାର…ପେ॰… ମଦ୍ଦୱୋତି ଉପକାରପୁବ୍ବଭାୱେନ ସମ୍ମାଜନିତଚିତ୍ତମୁଦୁକୋ । ଏୱମ୍ପି ସୋ ଇମିନା କାରଣେନ ଅଧିୱାସେସୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତମେନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତମେନନ୍ତି ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ । ଏତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ପଦାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ସଦ୍ଦପକତି, ୟଦିଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ସବ୍ବନାମେସୁ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥପଦତା । ସଂୱେଜେସୀତି ‘‘ନନୁ ଭଗୱତା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅକ୍ଖାତଂ ‘ସବ୍ବେହେୱ ପିୟେହି ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୯; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୪୮) ସଂୱେଗଂ ଜନେସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଭନ୍ତେ…ପେ॰… ଅସ୍ସାସେସ୍ସଥାତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା’’ତି ସହ ପାଠସେସେନ ୟୋଜନା ଅସ୍ସ । ୟଥାରୁତତୋ ପନ ଆଦ୍ୟତ୍ଥେନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏୱମାଦିନା ସଂୱେଜେସୀ’’ତି ୟୋଜନାପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ୟେନ କେନଚି ହି ୱଚନେନ ସଂୱେଗଂ ଜନେସି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଂୱେଜନସ୍ସ କରଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ସନ୍ଥମ୍ଭିତ୍ୱାତି ପରିଦେୱନାଦିୱିରହେନ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିବନ୍ଧେତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକନ୍ତି ଉପଚିତପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିଦୋସଂ । ପିତ୍ତସେମ୍ହୱାତୱସେନ ହି ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଇଧ ଭେସଜ୍ଜକରଣୟୋଗ୍ୟତାୟ ଅଧିପ୍ପେତା, ୟା ‘‘ଦୋସା, ମଲା’’ତି ଚ ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଥୱୀ ଆପୋ ତେଜୋ ୱାୟୋ ଆକାସୋତି ଚ ଭେଦେନ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚୱିଧା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ୱାୟୁପିତ୍ତକଫା ଦୋସା, ଧାତୱୋ ଚ ମଲା ତଥା ।

ତତ୍ଥାପି ପଞ୍ଚଧାଖ୍ୟାତା, ପଚ୍ଚେକଂ ଦେହଧାରଣା ॥

ସରୀରଦୂସନା ଦୋସା, ମଲୀନକରଣା ମଲା ।

ଧାରଣା ଧାତୱୋ ତେ ତୁ, ଇତ୍ଥମନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞକା’’ତି ॥

ସମସ୍ସାସେତୁନ୍ତି ସନ୍ତପ୍ପେତୁଂ । ଦେୱତାୟ ସଂୱେଜିତଦିୱସତୋ, ଜେତୱନୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସତୋ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ । ୱିରିଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ୱିରେଚନଂ, ଓସଧପରିଭାୱିତଂ ଖୀରମେୱ ୱିରେଚନଂ ତଥା । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଭେସଜ୍ଜପାନଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ ସୋଭତୀତି ସୁଭୋ, ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାନୱୋ, ନ-କାରସ୍ସ ପନ ଣ-କାରେ କତେ ମାଣୱୋ । ମନୂତି ହି ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ମନୁସ୍ସାନଂ ମାତାପିତୁଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ପୁରିସୋ, ୟୋ ସାସନେ ‘‘ମହାସମ୍ମତରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ସକଲଲୋକସ୍ସ ହିତଂ ମନଭି ଜାନାତୀତି ମନୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଦନ୍ତଜ ନ-କାରସହିତୋ ମାନୱସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣୱଚନୋ, ମୁଦ୍ଧଜ ଣ-କାରସହିତୋ ପନ ମାଣୱସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛିତମୂଳ୍ହାପଚ୍ଚୱଚନୋ’’ତି । ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୨୮୯) ହି ମୁଦ୍ଧଜ ଣ-କାରସହିତସ୍ସେୱ ମାଣୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ । ତଟ୍ଟୀକାୟମ୍ପି ‘‘ୟଂ ଅପଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ମୂଳ୍ହଂ ୱା, ତତ୍ଥ ଲୋକେ ମାଣୱୱୋହାରୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ସତ୍ତା ଦହରକାଲେ ମୂଳ୍ହଧାତୁକା ହୋନ୍ତୀତି ତସ୍ସେୱତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୱୀସତିୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରୋ ୟୁୱା ମାଣୱୋ, ଇଧ ପନ ତବ୍ବୋହାରେନ ମହଲ୍ଲକୋପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ମାଣୱୋତି ପନ ତଂ ତରୁଣକାଲେ ୱୋହରିଂସୁ, ସୋ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି ତେନେୱ ୱୋହାରେନ ୱୋହରୀୟତୀ’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୨୮୯) ସୁଭନାମକେନ ଲଦ୍ଧମାଣୱୱୋହାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ‘‘ସତ୍ଥା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ କିରସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଆଗତୋ, ମହାଜନୋ ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ୱିହାରଂ ଖୋ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଜନମଜ୍ଝେ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ୱା କାତୁଂ, ଧମ୍ମକଥଂ ୱା ସୋତୁଂ, ଗେହମାଗତଂୟେୱ ନଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଖେନ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରିସ୍ସାମି, ଏକା ଚ ମେ କଙ୍ଖା ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଂ ମାଣୱକଂ ପେସେସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପହିତଂ ମାଣୱକ’’ନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେତ୍ଥ କପଚ୍ଚୟୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଅକାଲୋ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଅୱୋଚ ।

ଅକାଲୋତି ଅଜ୍ଜ ଗନ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତକାଲୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତାତି ଅପ୍ପକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଅପ୍ପତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ମତ୍ତାସଦ୍ଦୋ ‘‘ମତ୍ତା ସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ୱିୟ । ପୀତାତି ପିୱିତା । ସ୍ୱେପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅପେକ୍ଖୋ ମନ୍ତା ନୁଞ୍ଞାୟା’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମା’’ତି ସଂସୟମତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ଅନୁଞ୍ଞାତଭାୱୋ ନ ସିଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତଂ ସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେ ମୟଂ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ, ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ପଟିବଲା ସମାନା ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମ ଚା’’ତି ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଖୀରୱିରେଚନପୀତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ଚେତକତ୍ଥେରେନାତି ଚେତିୟରଟ୍ଠେ ଜାତତ୍ତା ଚେତକୋତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମେନ ଥେରେନ । ପଚ୍ଛାସମଣେନାତି ପଚ୍ଛାନୁଗତେନ ସମଣେନ । ସହତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପୁଟ୍ଠୋତି ‘‘ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ପତିଟ୍ଠପେସି, ତେ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ନଟ୍ଠା ନୁ ଖୋ, ଧରନ୍ତି ନୁ ଖୋ, ସଚେ ଧରନ୍ତି, ଭୱଂ (ନତ୍ଥି ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୪୮) ଆନନ୍ଦୋ ଜାନିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ ନଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟେସଂ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧମ୍ମାନଂ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ଅହୋସି, ୟତ୍ଥ ଚ ଇମଂ ଜନତଂ ସମାଦପେସି ନିୱେସେସି ପତିଟ୍ଠାପେସି, କତମେସାନଂ ଖୋ ଭୋ ଆନନ୍ଦ ଧମ୍ମାନଂ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୮) ପୁଟ୍ଠୋ, ଅଥସ୍ସ ଥେରୋ ତୀଣି ପିଟକାନି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ ମାଣୱ ଖନ୍ଧାନଂ ସୋ ଭଗୱା ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ଇଧ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗେ ଦସମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ…ପେ॰… ମଭାସୀ’’ତି ।

ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଛିନ୍ନଂ । ଫୁଲ୍ଲନ୍ତି ଭିନ୍ନଂ, ସେୱାଲାହିଛତ୍ତକାଦିୱିକସ୍ସନଂ ୱା, ତେସଂ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ସମ୍ମା ପାକତିକକରଣଂ, ଅଭିନୱପଟିକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପକଟ୍ଠାୟାତି ଆସନ୍ନାୟ । ୱସ୍ସଂ ଉପନେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକା, ୱସ୍ସୂପଗତକାଲୋ, ତାୟ । ସଙ୍ଗୀତିପାଳିୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୦) ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱଚନଂ ଏୱଂ ଗତେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଂସନ୍ଦେତୁଂ ସାଧେତୁଂ ୱା ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।

ରାଜଗହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ବହିନଗରେ ଠିତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଛଡ୍ଡିତପତିତଉକ୍ଲାପାତି ଛଡ୍ଡିତା ଚ ପତିତା ଚ ଉକ୍ଲାପା ଚ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଛଡ୍ଡିତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠା, ତତୋୟେୱ ଚ ଉପଚିକାଦୀହି ଖାଦିତତ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପତିତା, ସମ୍ମଜ୍ଜନାଭାୱେନ ଆକିଣ୍ଣକଚୱରତ୍ତା ଉକ୍ଲାପା ଚାତି । ତଦେୱତ୍ଥଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତି । ଅୱକୁଥି ପୂତିଭାୱମଗମାସୀତି ଉକ୍ଲାପୋ ଥ-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା, ଉଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ୱା କଲାପୋସମୂହୋତି ଉକ୍ଲାପୋ, ୱଣ୍ଣସଙ୍ଗମନୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଉପକ୍ଲେସୋ, ସ୍ନେହୋ’’ – ଇଚ୍ଚାଦି, ତେନ ୟୁତ୍ତାତି ତଥା । ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱେଣୀୟନ୍ତି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ପରିୱେଣା । କୁରୁମାନାତି କତ୍ତୁକାମା । ସେନାସନୱତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା, ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଚ ସେନାସନପଟିବଦ୍ଧାନଂ ବହୂନମ୍ପି ୱଚନାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେନାସନପଟିସଙ୍ଖରଣମ୍ପି ତସ୍ସ ପୂଜାୟେୱ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ ୱଚନପୂଜନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପଠମଂ ମାସନ୍ତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମଂ ମାସଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘ତିତ୍ଥିୟୱାଦପରିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟନ୍ତି କତିକୱତ୍ତକରଣଂ । ଏଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ତଂ-ସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖୋ ତେନେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା । ୟଂ ୱା କତିକୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ମୟାପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ଭଗୱତା…ପେ॰… ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ସେନାସନୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତେନ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୦୮) ଚ ସେନାସନପଟିବଦ୍ଧୱଚନଂ କଥେନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣିତଂ । ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଚ ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏକସ୍ସ ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତିତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ, ସୋ ଚ ଖୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସୋୱ । ଥେରା ହି ଆସଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମିତୋ ପାଟିପଦଦିୱସେୟେୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ୱସ୍ସମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁନ୍ତି । ରାଜଦ୍ୱାରେତି ରାଜଗେହଦ୍ୱାରେ । ହତ୍ଥକମ୍ମନ୍ତି ହତ୍ଥକିରିୟଂ, ହତ୍ଥକମ୍ମସ୍ସ କରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଟିୱେଦେସୁନ୍ତି ଜାନାପେସୁଂ । ୱିସଟ୍ଠାତି ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତା । ଆଣାୟେୱ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣାଚକ୍କଂ । ତଥା ଧମ୍ମୋୟେୱ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ତଂ ପନିଧ ଦେସନାଞାଣପଟିୱେଧଞାଣୱସେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି ତଦୁଭୟେନେୱ ସଙ୍ଗୀତିୟା ପୱତ୍ତନତୋ । ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ଚେତଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସାପି ନାମଂ, ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସାପୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୮) ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନନ୍ତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ । ସତ୍ତ ପଣ୍ଣାନି ୟସ୍ସାତି ସତ୍ତପଣ୍ଣୀ, ୟୋ ‘‘ଛତ୍ତପଣ୍ଣୋ, ୱିସମଚ୍ଛଦୋ’’ ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଜାତଗୁହଦ୍ୱାରେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନାତି ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମାକମ୍ମୱିଧାୟକଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିଥମ୍ଭସୋପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁୱିଭତ୍ତପଦସ୍ସ ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପୁବ୍ବେ ସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା ସବ୍ବେହି ଦ୍ୱନ୍ଦପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ‘‘ନାନାୱିଧ…ପେ॰… ୱିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ରାଜଭୱନୱିଭୂତିନ୍ତି ରାଜଭୱନସମ୍ପତ୍ତିଂ, ରାଜଭୱନସୋଭଂ ୱା । ଅୱହସନ୍ତମିୱାତି ଅୱହାସଂ କୁରୁମାନଂ ୱିୟ । ସିରିୟାତି ସୋଭାସଙ୍ଖାତାୟ ଲକ୍ଖିୟା । ନିକେତନମିୱାତି ୱସନଟ୍ଠାନମିୱ, ‘‘ଜଲନ୍ତମିୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପାନୀୟତିତ୍ଥେ ନିପତନ୍ତା ପକ୍ଖିନୋ ୱିୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଜନାନଂ ଚକ୍ଖୂନି ମଣ୍ଡପେୟେୱ ନିପତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକନିପାତ…ପେ॰… ୱିହଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତି । ନୟନୱିହଙ୍ଗାନନ୍ତି ନୟନସଙ୍ଖାତୱିହଙ୍ଗାନଂ । ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟକମିୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତନ୍ତି ୟଦି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ରାମଣେୟ୍ୟକଂ ସବ୍ବମେୱ ଆନେତ୍ୱା ଏକତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ସିୟା, ତଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟଂ ୟଂ ୱା ଲୋକେ ରମିତୁମରହତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତମିୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡନ୍ତି ଫେଗ୍ଗୁରହିତଂ ସାରଂ ୱିୟ, କସଟୱିନିମୁତ୍ତଂ ପସନ୍ନଂ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠୁମରହରୂପେସୁ ସାରଭୂତଂ, ପସନ୍ନଭୂତଞ୍ଚ । ଅପିଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ସାରଭୂତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରୋ ମଣ୍ଡୋ ମଣ୍ଡନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ ଏତସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡୋ, ତଂ । ମଣ୍ଡଂ ସୂରିୟରସ୍ମିଂ ପାତି ନିୱାରେତି, ସବ୍ବେସଂ ୱା ଜନାନଂ ମଣ୍ଡଂ ପସନ୍ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ମଣ୍ଡନମଲଙ୍କାରଂ ୱା ପାତି ପିୱତି ଅଲଙ୍କରିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱେନାତି ମଣ୍ଡପୋ, ତଂ ।

କୁସୁମଦାମାନି ଚ ତାନି ଓଲମ୍ବକାନି ଚେତି କୁସୁମଦାମୋଲମ୍ବକାନି । ୱିସେସନସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପରନିପାତୋ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି । ୱିୱିଧାନିୟେୱ କୁସୁମଦାମୋଲମ୍ବକାନି ତଥା, ତାନି ୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଂ ୱିସେସେନ ୱମେନ୍ତଂ ନିକ୍ଖାମେନ୍ତମିୱ ଚାରୁ ସୋଭନଂ ୱିତାନଂ ଏତ୍ଥାତି ତଥା । କୁଟ୍ଟେନ ଗହିତୋ ସମଂ କତୋତି କୁଟ୍ଟିମୋ, କୋଟ୍ଟିମୋ ୱା, ତାଦିସୋୟେୱ ମଣୀତି ମଣିକୋଟ୍ଟିମୋ, ନାନାରତନେହି ୱିଚିତ୍ତୋ ମଣିକୋଟ୍ଟିମୋ, ତସ୍ସ ତଲଂ ତଥା । ଅଥ ୱା ମଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତତଲତ୍ତା ମଣିକୋଟ୍ଟେନ ନିପ୍ଫତ୍ତନ୍ତି ମଣିକୋଟ୍ଟିମଂ, ତମେୱ ତଲଂ, ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତଂ ମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲଂ ତଥା । ତମିୱ ଚ ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତଂ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁପ୍ଫପୂଜା ପୁପ୍ଫୂପହାରୋ । ଏତ୍ଥ ହି ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତତାୟନିଦସ୍ସନଂ, ମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲଗ୍ଗହଣଂ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନ୍ତି ମଣ୍ଡପଂ । ବ୍ରହ୍ମୱିମାନସଦିସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ୟଥା ବ୍ରହ୍ମୱିମାନଂ ସୋଭତି, ତଥା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସେନ ମାନେତବ୍ବନ୍ତି ୱିମାନଂ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ୱିହେ ଆକାସେ ମାୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେୱା ୟେନାତି ୱିମାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିସେସେନ ୱା ସୁଚରିତକମ୍ମୁନା ମୀୟତି ନିମ୍ମୀୟତୀତି ୱିମାନଂ, ୱୀତି ୱା ସକୁଣୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସଣ୍ଠାନେନ ମୀୟତି ନିମ୍ମୀୟତୀତି ୱିମାନନ୍ତିଆଦିନାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱିମାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନାଦିଭାୱେନ ପମାଣୱିସେସୟୁତ୍ତତାୟ, ସୋଭାତିସୟୟୋଗେନ ଚ ୱିସେସତୋ ମାନନୀୟତାୟ ୱିମାନ’’ନ୍ତି (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ୱୁତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଅଗ୍ଘମେତେସନ୍ତି ଅନଗ୍ଘାନି, ଅପରିମାଣଗ୍ଘାନି ଅଗ୍ଘିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପତିରୂପଂ, ପଚ୍ଚେକଂ ୱା ଅତ୍ଥରିତବ୍ବାନୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାନି, ତେସଂ ସତାନି ତଥା । ଉତ୍ତରାଭିମୁଖନ୍ତି ଉତ୍ତରଦିସାଭିମୁଖଂ । ଧମ୍ମୋପି ସତ୍ଥାୟେୱ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆସନାରହଂ ଧମ୍ମାସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା’’ତି । ୟଥାହ ‘‘ୟୋ ଖୋ…ପେ॰… ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତିଆଦି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଧମ୍ମଦେସକସ୍ସ ୱା ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚାୱହତ୍ତା ତଥାରୂପେ ଆସନେ ନିସୀଦିତୁମରହତୀତି ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆସନାରହନ୍ତି ନିସୀଦନାରହଂ । ଧମ୍ମାସନନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସକାସନଂ, ଧମ୍ମଂ ୱା କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତାସନଂ । ଦନ୍ତଖଚିତନ୍ତି ଦନ୍ତେହି ଖଚିତଂ, ହତ୍ଥିଦନ୍ତେହି କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଦନ୍ତୋ ନାମ ହତ୍ଥିଦନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାସନେ । ମମ କିଚ୍ଚନ୍ତି ମମ କମ୍ମଂ, ମୟା ୱା କରଣୀୟଂ ।

ଇଦାନି ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ଅସେକ୍ଖଭୂମିସମାପଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ଦିୱସଏତି ତଥା ରଞ୍ଞା ଆରୋଚାପିତଦିୱସେ, ସାୱଣମାସସ୍ସକାଳପକ୍ଖଚତୁତ୍ଥଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନତ୍ଥଜନନତୋ ୱିସସଙ୍କାସତାୟ କିଲେସୋ ୱିସଂ, ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱସଙ୍ଖାତା ସତ୍ତି ଗନ୍ଧୋ । ତଥା ହି ସୋ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନାଦୀସୁ ୱିଲାପାଦିମକାସି । ଅପିଚ ୱିସଜନନକପୁପ୍ଫାଦିଗନ୍ଧପଟିଭାଗତାୟ ନାନାୱିଧଦୁକ୍ଖହେତୁକିରିୟାଜନନକୋ କିଲେସୋୱ ‘‘ୱିସଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ସୋ ‘‘ୱିସଂ ହରତୀତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସମୂଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଫଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସପରିଭୋଗାତି ୱିସତ୍ତିକା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୩) ୱୁତ୍ତୋତି । ଅପିଚ ୱିସଗନ୍ଧୋନାମ ୱିରୂପୋ ମଂସାଦିଗନ୍ଧୋ, ତଂସଦିସତାୟ ପନ କିଲେସୋ । ‘‘ୱିସ୍ସସଦ୍ଦୋ ହି ୱିରୂପେ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଟୀ॰ ୬୨୪) ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧାତି ଏକଂସତୋ । ସଂୱେଗନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ । ‘‘ଓହିତଭାରାନ’’ନ୍ତି ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ପଧାନେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏଦିସେସୁ ପନ ଠାନେସୁ ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧମ୍ମସଂୱେଗୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଥା ହି ‘‘ସଂୱେଗୋ ନାମ ସହୋତ୍ତପ୍ପଂ ଞାଣଂ, ସୋ ତସ୍ସା ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୮) ରଜ୍ଜୁମାଲାୱିମାନୱଣ୍ଣନାୟଂୱୁତ୍ତଂ, ସା ଚ ତଦା ଅୱିଞ୍ଞାତସାସନା ଅନାଗତଫଲାତି । ଇତରଥା ହି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୱସେନ ଦୋସୋୟେୱ ସଂୱେଗୋତି ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୋ ତସ୍ସ ଅସେକ୍ଖଭୂମିସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଏକଂସକାରଣଂ ନ ସିୟା । ଏୱମଭୂତୋ ଚ ସୋ ଇଧ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱାତି ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନ । ତେନାତି ତସ୍ମା ସ୍ୱେ ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା, ସେକ୍ଖସକରଣୀୟତ୍ତା ୱା । ତେ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ତୱ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ତୟା ୱା ସନ୍ନିପାତଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ପତିରୂପଂ ।

ମେତନ୍ତି ମମ ଏତଂ ଗମନଂ । ୟ୍ୱାହନ୍ତି ୟୋ ଅହଂ, ୟନ୍ତି ୱା କିରିୟାପରାମସନଂ, ତେନ ‘‘ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗମନକିରିୟଂ ପରାମସତି, କିରିୟାପରାମସନସ୍ସ ଚ ୟଂ ତଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୟଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ, ଏକୱଚନେନ ଚ ୟୋଗ୍ୟତା ତଥାୟେୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନତୋ । କିରିୟାୟ ହି ସଭାୱତୋ ନପୁଂସକତ୍ତମେକତ୍ତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଆୱଜ୍ଜେସୀତି ଉପନାମେସି । ମୁତ୍ତାତି ମୁଚ୍ଚିତା । ଅପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅଗତଞ୍ଚ, ବିମ୍ବୋହନେ ନ ତାୱ ଠପିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ଏତ୍ଥନ୍ତରେ, ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଦସ୍ସିତକାଲାନଂ ୱେମଜ୍ଝକ୍ଖଣେ, ତଥାଦସ୍ସିତକାଲଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱା ୱିୱରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘କାରଣେ ଚେୱ ଚିତ୍ତେ ଚ, ଖଣସ୍ମିଂ ୱିୱରେପି ଚ ।

ୱେମଜ୍ଝାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ‘ଅନ୍ତରା’ତି ରୱୋ ଗତୋ’’ତି ॥

ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପାଦାୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ୟେହି ୱା କିଲେସେହି ମୁଚ୍ଚତି, ତେସଂ ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଆସୱେହୀତି ଭୱତୋ ଆ ଭୱଗ୍ଗଂ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ଆ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ସୱନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ଆସୱସଞ୍ଞିତେହି କିଲେସେହି । ଉପଲକ୍ଖଣୱଚନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ହି ସବ୍ବେହିପି କିଲେସେହି ସବ୍ବେହିପି ପାପଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତିୟେୱ । ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ଚିତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆସୱେହି ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚି । ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଚଙ୍କମେନାତି ଚଙ୍କମନକିରିୟାୟ । ୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧମଗ୍ଗଫଲତୋ ୱିସେସମଗ୍ଗଫଲଂ । ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭୂତଂ କତଂ ଉପଚିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ୟେନାତି କତପୁଞ୍ଞୋ, ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ କତାଧିକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜାତି ୱୀରିୟମନୁୟୁଞ୍ଜାହି, ଅରହତ୍ତସମାପତ୍ତିୟା ଅନୁୟୋଗଂ କରୋହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହୋହିସୀତି ଭୱିସ୍ସସି । କଥାଦୋସୋତି କଥାୟ ଦୋସୋ ୱିତଥଭାୱୋ । ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଆରଦ୍ଧଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟାତି ଉଦ୍ଧତଭାୱାୟ । ହନ୍ଦାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱଚନଂ । ତେନ ହି ଅଧୁନାୟେୱ ୟୋଜେମି, ନ ପନାହଂ ପପଞ୍ଚଂ କରୋମୀତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗଂ କରୋତି । ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେମୀତି ଚଙ୍କମନୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ହାପନୱସେନ ସମାଧିନା ସମତାପାଦନେନ ୱୀରିୟସ୍ସ ସମତଂ ସମଭାୱଂ ୟୋଜେମି, ୱୀରିୟେନ ୱା ସମଥସଙ୍ଖାତଂ ସମାଧିଂ ୟୋଜେମୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିଧାପି ହି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୱିସ୍ସମିସ୍ସାମୀତି ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ପସଂସନାରହଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ଚତୁଇରିୟାପଥୱିରହିତତାକାରଣେନ । ‘‘ଅନିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱଚନାନେୱ । ପରିନିବ୍ବୁତୋପି ସୋ ଆକାସେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ମା ଥେରସ୍ସ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଂ, ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱିସେସେନ ପସଂସାରହଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତମେୱାତି ।

ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଥେରେନ ଅରହତ୍ତପତ୍ତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ । ପଞ୍ଚମିୟନ୍ତି ତିଥୀପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦୁତିୟଦିୱସେ’’ତି ଇମିନା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଂ । ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗମ୍ପି ହି ତୁଲ୍ୟତ୍ଥପଦଂ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ଗୁଣୋ ପମାଣଂ, ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି’’ ଇଚ୍ଚାଦି । କାଳପକ୍ଖସ୍ସାତି ସାୱଣମାସକାଳପକ୍ଖସ୍ସ । ପଠମଞ୍ହି ମାସଂ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣମକଂସୁ, ପଠମମାସଭାୱୋ ଚ ମଜ୍ଝିମପ୍ପଦେସୱୋହାରେନ । ତତ୍ଥ ହି ପୁରିମପୁଣ୍ଣମିତୋ ୟାୱ ଅପରା ପୁଣ୍ଣମୀ, ତାୱ ଏକୋ ମାସୋତି ୱୋହରନ୍ତି । ତତୋ ତୀଣି ଦିୱସାନି ରାଜା ମଣ୍ଡପମକାସି, ତତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ତତିୟଦିୱସେ ପନ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଥେରା ସଙ୍ଗୀତିମକଂସୁ, ତସ୍ମା ଆସଳ୍ହିମାସକାଳପକ୍ଖପାଟିପଦତୋ ୟାୱ ସାୱଣମାସକାଳପକ୍ଖପଞ୍ଚମୀ, ତାୱ ପଞ୍ଚଦିୱସାଧିକୋ ଏକମାସୋ ହୋତି । ସମାନୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ । ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ଅତିୱିୟ ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତୋ, ପାମୋଜ୍ଜେନ ୱା ହଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ପୀତିୟା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଏକଂସନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଅଂସେ, ୱାମଂସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏକଂସଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁନ ସଣ୍ଠାପନୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକଂସନ୍ତି ଚ ୱାମଂସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟତୋ ୟଥା ୱାମଂସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ତଥା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱାତି ଏୱମସ୍ସତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୫) ।

ବନ୍ଧ…ପେ॰… ୱିୟାତି ୱଣ୍ଟତୋ ପୱୁତ୍ତସୁପରିପକ୍କତାଲଫଲମିୱ । ପଣ୍ଡୁ…ପେ॰… ୱିୟାତି ସିତପୀତପଭାୟୁତ୍ତପଣ୍ଡୁରୋମଜକମ୍ବଲେ ଠପିତୋ ଜାତିମା ମଣି ୱିୟ, ଜାତିୱଚନେନ ଚେତ୍ଥ କୁତ୍ତିମଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସମୁଗ୍ଗତପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟାତି ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପନ୍ନରସୁପୋସଥେ ସମୁଗ୍ଗତୋ ସୋଳସକଲାପରିପୁଣ୍ଣୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ । ବାଲା…ପେ॰… ୱିୟାତି ତରୁଣସୂରିୟପଭାସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁଲ୍ଲିତସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣପରାଗଗବ୍ଭଂ ସତପତ୍ତପଦ୍ଧଂ ୱିୟ । ‘‘ପିଞ୍ଜରସଦ୍ଦୋ ହି ହେମୱଣ୍ଣପରିୟାୟୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୨୨) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ପରିୟୋଦାତେନାତି ପଭସ୍ସରେନ । ସପ୍ପଭେନାତି ୱଣ୍ଣପ୍ପଭାୟ, ସୀଲପ୍ପଭାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତେନ । ସସ୍ସିରିକେନାତି ସରୀରସୋଭଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଖାତାୟ ସିରିୟା ଅତିୱିୟ ସିରିମତା । ମୁଖୱରେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୋଭାସମଲଙ୍କତତ୍ତା ଉତ୍ତମମୁଖେନ । କାମଂ ‘‘ଅହମସ୍ମି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ନାରୋଚେସି, ତଥାରୂପାୟ ପନ ଉତ୍ତମଲୀଳାୟ ଗମନତୋ ପସ୍ସନ୍ତା ସବ୍ବେପି ତମତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆରୋଚେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଆରୋଚୟମାନୋ ୱିୟ ଅଗମାସୀ’’ତି ।

କିମତ୍ଥଂ ପନାୟଂ ଏୱମାରୋଚୟମାନୋ ୱିୟ ଅଗମାସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସୋ ହି ‘‘ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଂ ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ମନସି କରିତ୍ୱା ‘‘ସେକ୍ଖତାୟ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗୀତିୟା ଗହେତୁମୟୁତ୍ତମ୍ପି ବହୁସ୍ସୁତତ୍ତା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ନିସିନ୍ନାନଂ ଥେରାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୱିଜାନନେନ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ଭଗୱତା ଦିନ୍ନଓୱାଦସ୍ସ ଚ ସଫଲତାଦୀପନତ୍ଥଂ ଏୱମାରୋଚୟମାନୋ ୱିୟ ଅଗମାସୀତି । ଆୟସ୍ମତୋମହାକସ୍ସପସ୍ସଏତଦହୋସି ସମସମଟ୍ଠପନାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପତ୍ତା । ଧରେୟ୍ୟାତି ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ସୋଭତି ୱତ ତେ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ ଅରହତ୍ତସମଧିଗମତା’’ତିଆଦିନା ସାଧୁକାରମଦାସି । ଅୟମିଧ ଦୀଘଭାଣକାନଂ ୱାଦୋ । ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକେସୁ ଚ ସୁତ୍ତନିପାତଖୁଦ୍ଦକପାଠଭାଣକାନଂ ୱାଦୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ତଦଟ୍ଠକଥାସୁପି ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ମଜ୍ଝିମଂ ନିକାୟଂ ଭଣନ୍ତି ସୀଲେନାତି ମଜ୍ଝିମଭାଣକା, ତପ୍ପଗୁଣା ଆଚରିୟା । ୟଥାୱୁଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢପଟିପାଟିଂ, ତଦନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ । ଆନନ୍ଦସ୍ସ ଏତମାସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ଏୱଂକଥନସମୟେ । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେ ଅତିୱିୟ ପାକଟଭାୱେନ ଭୱିସ୍ସମାନତ୍ତା, ଅୟମ୍ପି ମଜ୍ଝିମଭାଣକେସ୍ୱେୱ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱାଦୋ, ତସ୍ମା ଇତିପି ଏକେ ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆସନେୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୀତିପି ତେସମେୱ ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱିସୟେ ହି ‘‘ଏକେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତୀସୁପି ଚେତ୍ଥ ୱାଦେସୁ ତେସଂ ତେସଂ ଭାଣକାନଂ ତେନ ତେନାକାରେନ ଆଗତମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱଚନେ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥି । ସତ୍ତମାସଂ କତାୟ ହି ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗୀତିୟା କଦାଚି ପକତିୟାୱ, କଦାଚି ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା, କଦାଚି ଆକାସେନ ଆଗତତ୍ତା ତଂ ତଦାଗମନମୁପାଦାୟ ତଥା ତଥା ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଆଦିଦିୱସେୟେୱ ପଠମଂ ପକତିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଆକାସମବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସଂ ପତ୍ତକାଲେ ତତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁପନ୍ତିଂ ଅପୀଳେନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆସନେ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଆଗଚ୍ଛତୁ, ଆଗମନାକାରମତ୍ତଂ ନ ପମାଣଂ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗତକାଲେ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସାଧୁକାରଦାନମେୱ ପମାଣଂ ସତ୍ଥାରା ଦାତବ୍ବସାଧୁକାରଦାନେନେୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଞାପିତତ୍ତା, ଭଗୱତି ଧରମାନେ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାୟ ଚ ପସଂସାୟ ଥେରସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ତୀସୁ ୱାଦେସୁ ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଞାପନେପି ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ପକ୍କୋସନେପି ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ମମ ୱଚନେନ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ଆଲପନେପି ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘ଭିକ୍ଖୱୋ’ତି’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯), ଇଧାପି ଆଲପନେତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଆଲପନମତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଭାୱତୋ ‘‘କିଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାପିୟମାନତ୍ଥନ୍ତରେନ ଚ ସହଚରଣତୋ ଞାପନେୱ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ଆମନ୍ତେସୀତି ପଟିୱେଦେସି ୱିଞ୍ଞାପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘ଭିକ୍ଖୱୋ’ତି, ‘ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ହି ଆଲପନମତ୍ତମେୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ୱିଞ୍ଞାପିୟମାନତ୍ଥନ୍ତରଂ, ତଂ ପନ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ପଚ୍ଚେକମେୱ ଆରଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ତାଦିସେସ୍ୱେୱ ଆଲପନେ ୱଟ୍ଟତୀତି ନୋ ତକ୍କୋ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆମନ୍ତୟିତ୍ୱା ଦେୱିନ୍ଦୋ, ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ମହିଦ୍ଧିକ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚରିୟା॰ ୧୦୭) ୱିୟ ମନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଗୁତ୍ତଭାସନେ । ତସ୍ମା ‘ଆମନ୍ତେସୀ’ତି ଏତସ୍ସ ସମ୍ମନ୍ତୟୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦି ଆମନ୍ତନାକାରଦୀପନଂ । ଧମ୍ମଂ ୱା ୱିନୟଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନେ, ତେନ ‘‘କିମେକଂ ତେସୁ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ଆୟୂତି ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ଠିତେ’’ତିଆଦି । ‘‘ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା’’ତି ଚ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତି ତାୟ ଆୟୁସରିକ୍ଖତାୟ। ଧୁରନ୍ତି ଜେଟ୍ଠକଂ । ନୋ ନପ୍ପହୋତୀତି ପହୋତିୟେୱ । ଦ୍ୱିପଟିସେଧୋ ହି ସହ ଅତିସୟେନ ପକତ୍ୟତ୍ଥଦୀପକୋ ।

ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ଚ ୟୋ ଅୟଂ, ୟଦିଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ଏତଦଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୟଥାରୁତଲିଙ୍ଗମେୱ । ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଚ ଅୟଂ ସଭାୱୋ, ୟା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପେନ ‘‘ୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ୟା ଅୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବତା ତଥାୟେୱସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନୀତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମତଂ ଅକାସି । ‘‘ଅତ୍ତନା’’ତି ହି ଇଦଂ ତତିୟାୱିସେସନଂ ଭୱତି, ତଞ୍ଚ ପରେହି ସମ୍ମନ୍ନନଂ ନିୱତ୍ତେତି, ‘‘ଅତ୍ତନା’’ତି ୱା ଅୟଂ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତପତିରୂପକୋ ଅବ୍ୟୟସଦ୍ଦୋ। କେଚି ପନ ‘‘ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେ ତତିୟା ଅଭିହିତକତ୍ତୁଭାୱତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ‘‘ଥେରୋ’’ତି କତ୍ତୁନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୁଚ୍ଛଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକତ୍ତା ‘‘ଉପାଲିଂ ୱିନୟ’’ନ୍ତି କମ୍ମଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ବୀଜନୀଗହଣଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତାୟ ହି ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ପରିସାୟ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚମୁଖୱିକାରାଦି ପଟିଚ୍ଛାଦୀୟତି । ଭଗୱା ଚ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱିଚିତ୍ରବୀଜନିଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଞ୍ଞଥା ହି ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରଭୂତଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତସିକ୍ଖାସଂୟମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମୁଖଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଂ ନ ସିୟା । ‘‘ପଠମଂ ଆୱୁସୋ ଉପାଲି ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିୟା ପୁରିମକାଲେ ପଠମଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁକ୍କମେନ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ଚ ପଠମଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତୀଣି ପିଟକାନି ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ଠିତାନୁକ୍କମେନେୱ ସଙ୍ଗୀତାନି, ୱିସେସତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପିଟକାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି, ମେଥୁନଧମ୍ମେତି ଚ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ‘‘କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତେନ ସହ ତଦୱସିଟ୍ଠମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଗୀତିକାରକୱଚନସମ୍ମିସ୍ସଂ ୱା ନୁ ଖୋ, ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ଆସଙ୍କାପରିହରଣତ୍ଥଂ, ୟଥାସଙ୍ଗୀତସ୍ସେୱ ପମାଣଭାୱଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛଂ ସମୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ପଠମପାରାଜିକେତି ଏତିସ୍ସଂ ତଥାସଙ୍ଗୀତାୟ ପଠମପାରାଜିକପାଳିୟଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ତଥାଗତା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ନିରତ୍ଥକଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଅପନେତବ୍ବନ୍ତି ଅତିରେକଭାୱେନ ନିରତ୍ଥକତାୟ, ୱିତଥଭାୱେନ ୱା ଅୟୁତ୍ତତାୟ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବୱଚନଂ । ପକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣତାୟ ଉପନେତବ୍ବୱଚନଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସାୱକାନଂ ପନ ଦେୱତାନଂ ୱା ଭାସିତେତି ଭଗୱତୋ ପୁଚ୍ଛାଥୋମନାଦିୱସେନ ଭାସିତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ଦେୱତାନଞ୍ଚ ଭାସିତେପି । ତଂ ପନ ପକ୍ଖିପନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନମତ୍ତସ୍ସେୱ, ନ ସଭାୱାୟୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କିଂ ପନ ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନମତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୱଚନମେୱ । ଇଦଂ ପଠମପାରାଜିକନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଠପେସୁଂ ଇମିନାୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗେନ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ, ତଦତ୍ଥମେୱ ଚ ଗଣସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ ‘‘ତେନ…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି । ସଜ୍ଝାୟାରମ୍ଭକାଲେୟେୱ ପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥାତି ୱଦନ୍ତି, ତଦିଦଂ ପନ ପଥୱୀକମ୍ପନଂ ଥେରାନଂ ଧମ୍ମସଜ୍ଝାୟାନୁଭାୱେନାତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦକପରିୟନ୍ତନ୍ତି ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକପରିୟନ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଚଲିତେୟେୱ ସାପି ଚଲତି, ଏତେନ ଚ ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ଗଣନା ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଗୀତିମାରୋପିତାନି ପନ ଏତ୍ତକାନେୱାତି ଦୀପେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିମନୟେନେୱା’’ତି ଏତେନ ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥମାହ । ନ କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାପଦକଣ୍ଡୱିଭଙ୍ଗନିୟମେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ପମାଣନିୟମେନାପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁସଟ୍ଠିଭାଣୱାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭାଣୱାରୋତି –

‘‘ଅଟ୍ଠକ୍ଖରା ଏକପଦଂ, ଏକଗାଥା ଚତୁପ୍ପଦଂ ।

ଗାଥା ଚେକା ମତୋ ଗନ୍ଥୋ, ଗନ୍ଥୋ ବାତ୍ତିଂସତକ୍ଖରୋ ॥

ବାତ୍ତିଂସକ୍ଖରଗନ୍ଥାନଂ, ପଞ୍ଞାସଦ୍ୱିସତଂ ପନ ।

ଭାଣୱାରୋ ମତୋ ଏକୋ, ସ୍ୱଟ୍ଠକ୍ଖରସହସ୍ସକୋ’’ତି ॥

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକ୍ଖରସହସ୍ସପରିମାଣୋ ପାଠୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଣିତବ୍ବୋ ୱାରୋ ୟସ୍ସାତି ହି ଭାଣୱାରୋ, ଏକେନ ସଜ୍ଝାୟନମଗ୍ଗେନ କଥେତବ୍ବୱାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧକନ୍ତି ମହାୱଗ୍ଗଚୂଳୱଗ୍ଗଂ । ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହତୋ, ପକାସନତୋ ୱା ଖନ୍ଧକୋତି ହି ୱୁଚ୍ଚତି, ଖନ୍ଧାତି ଚେତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାଦିୱିନୟକମ୍ମସଙ୍ଖାତା, ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା । ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି ହି ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ, (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୧) ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨), ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୪୫; ୬.୩୭) ୱିୟ । ଅପିଚ ଭାଗରାସଟ୍ଠତାପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ତାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଭାଗତୋ, ରାସିତୋ ଚ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା, ତଂ ପନ ୱିନୟପିଟକଂ ଭାଣକେହି ରକ୍ଖିତଂ ଗୋପିତଂ ସଙ୍ଗହାରୁଳ୍ହନୟେନେୱ ଚିରକାଲଂ ଅନସ୍ସମାନଂ ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସୁଂ ‘‘ଆୱୁସୋ ଇମଂ ତୁୟ୍ହଂ ନିସ୍ସିତକେ ୱାଚେହୀ’’ତି ।

ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟିତୁକାମୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ୱିୟ ପାରିସେସନୟେନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମେସ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସୀତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କତରଂ ଆୱୁସୋ ପିଟକନ୍ତି ୱିନୟାୱସେସେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପିଟକେସୁ କତରଂ ପିଟକଂ । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ଖୁଦ୍ଦକସଙ୍ଗୀତିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତମନ୍ତରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ଚତସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ’’ତି । ସଙ୍ଗୀତିୟୋତି ଚ ସଙ୍ଗାୟନକାଲେ ଦୀଘାଦିୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିୟମେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ନିକାୟାୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଦୀଘସଙ୍ଗୀତି’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁତ୍ତାନେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ୱଗ୍ଗକରଣୱସେନ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା, ନାଞ୍ଞାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ତୟୋ ୱଗ୍ଗା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ତିସଂ ସୁତ୍ତାନି ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି, ସୁତ୍ତାନି ୱା ଚତୁତ୍ତିଂସ, ତେସଂ ୱଗ୍ଗକରଣୱସେନ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା, ତେସୁ ତୀସୁ ୱଗ୍ଗେସୂତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କସ୍ମାତି ଚୋଦନାସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ହେତୁଗବ୍ଭାନି ହି ଏତାନି । ଚୂଳମଜ୍ଝିମମହାସୀଲୱସେନ ତିୱିଧସ୍ସାପି ସୀଲସ୍ସ ପକାସନତ୍ତା ତେନ ଅଲଙ୍କତଂ ୱିଭୂସିତଂ ତଥା ନାନାୱିଧେ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଭୂତେ କୁହନଲପନାଦୟୋ ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ନାନାୱିଧମିଚ୍ଛାଜୀୱକୁହନଲପନାଦିୱିଦ୍ଧଂସନଂ । ତତ୍ଥ କୁହନାତି କୁହାୟନା, ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥସନ୍ନିସ୍ସିତସଙ୍ଖାତେନ ତିୱିଧେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱିମ୍ହାପନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲପନାତି ୱିହାରଂ ଆଗତେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିମତ୍ଥାୟ ଭୋନ୍ତୋ ଆଗତା, କିଂ ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେତୁଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛଥ, ଅହଂ ପଚ୍ଛତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଭାସନା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପୁପ୍ଫଦାନାଦୟୋ, ନେମିତ୍ତିକତାଦୟୋ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସଦ୍ଦେନ କୁହନଲପନାହି ସେସଂ ଅନେସନଂ ଗଣ୍ହାତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପନ ତଦୱସେସଂ ମହିଚ୍ଛତାଦିକଂ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ପଲିୱେଠନଟ୍ଠେନ ଜାଲସରିକ୍ଖତାୟ ଜାଲଂ, ତସ୍ସ ୱିନିୱେଠନଂ ଅପଲିୱେଠକରଣଂ ତଥା ।

ଅନ୍ତରା ଚ ଭନ୍ତେ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ ୱିୱରେ ‘‘ଅପିଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତପୋଦାଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୧) ୱିୟ । ତସ୍ମା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱିୱରେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ‘‘ଅନ୍ତରା ଗାମଞ୍ଚ ନଦିଞ୍ଚ ୟାତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୁତିୟପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି । ଅୟୋଜିୟମାନେ ହି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି ସାମିୱଚନସ୍ସ ପସଙ୍ଗେ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ କୀଳନତ୍ଥଂ ପଟିଭାନଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ରଅଗାରମକଂସୁ, ତଂ ‘‘ରାଜାଗାରକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତି ରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନଂ । ତସ୍ସ କିର ଦ୍ୱାରସମୀପେ ତରୁଣୋ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ସ ସମୀପେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଉୟ୍ୟାନମ୍ପି ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ୟଥା ‘‘ୱରୁଣନଗର’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନେ ରାଜାଗାରକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଏତଂ ଆଧାରଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ରାଜାଗାରମେତସ୍ସାତି ୱା ରାଜାଗାରକଂ, ଉୟ୍ୟାନଂ, ରାଜାଗାରୱତି ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗମ୍ପି ହି ୱିସେସନପଦମତ୍ଥୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ରାଜାଗାରଂ ଆଧାରୋ ନ ସିୟା । ‘‘ରାଜାଗାରକେତି ଏୱଂନାମକେ ଉୟ୍ୟାନେ ଅଭିରମନାରହଂ କିର ରାଜାଗାରମ୍ପି । ତତ୍ଥ, ୟସ୍ସ ୱସେନେତଂ ଏୱଂ ନାମଂ ଲଭତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ। ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ’’ନ୍ତି ଆସନ୍ନତରୁଣମ୍ବରୁକ୍ଖେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ରାଜାଗାରକେ’’ତି ଉୟ୍ୟାନମେୱ ନାମୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଦୋସୋୱ ସିୟା । ସୁପ୍ପିୟଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜକନ୍ତି ସୁପ୍ପିୟଂ ନାମ ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିଂ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକଞ୍ଚ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଞ୍ଚ ମାଣୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତରୁଣୋ ‘‘ମାଣୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ମାଣୱୋ, ଅଙ୍ଗକୋ ମାଣୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୯, ୨୧୧) ୱିୟ, ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ନାମ ତରୁଣପୁରିସଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣେତି ପସଂସାୟ ଚେୱ ଗରହାୟ ଚ । ଅଥ ୱା ଗୁଣୋ ୱଣ୍ଣୋ, ଅଗୁଣୋ ଅୱଣ୍ଣୋ, ତେସଂ ଭାସନଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ।

‘‘ତତୋ ପର’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ଅୟଂ ୱଚନକ୍କମୋ – ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପନାୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ କତ୍ଥ ଭାସିତନ୍ତି ? ରାଜଗହେ ଭନ୍ତେ ଜୀୱକମ୍ବୱନେତି । କେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ? ଅଜାତସତ୍ତୁନା ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ନ ଭଗୱତା ଏୱ ଏତଂ ସୁତ୍ତଂ ଭାସିତଂ, ରଞ୍ଞାପି ‘‘ୟଥା ନୁ ଖୋ ଇମାନି ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩) କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏୱମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ଇମିନାୱ ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ୱା ‘‘କେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱା ୟଥାରହଂ ୱତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତିମକାସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ତିନ୍ତି ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗସମୁଦାୟୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତଂ ପାଳିଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହଂ ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ପରିହରଥାତି ଉଗ୍ଗହଣୱାଚନାଦିୱସେନ ଧାରେଥ । ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ସମାସୋ । ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ପୋରାଣକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ‘‘ମହାଧମ୍ମହଦୟେନ, ମହାଧାତୁକଥାୟ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତପ୍ପକରଣଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିତଣ୍ଡୱାଦିମତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘କଥାୱତ୍ଥୁନାୱ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସମାନୱାଦିମତଂ ଦସ୍ସେତି । ସଣ୍ହଞାଣସ୍ସ, ସଣ୍ହଞାଣୱନ୍ତାନଂ ୱା ୱିସୟଭାୱତୋ ସୁଖୁମଞାଣଗୋଚରଂ ।

ଚୂଳନିଦ୍ଦେସମହାନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦୁୱିଧୋପି ନିଦ୍ଦେସୋ । ଜାତକାଦିକେ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ତାଦିସେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଦୀଘନିକାୟାଦିପ୍ପକାରେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ, ନାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୱିନୟପିଟକେତି ଦୀଘଭାଣକା ଜାତକାଦୀନଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ସଙ୍ଗହଂ ୱଦନ୍ତି । ଚରିୟାପିଟକବୁଦ୍ଧୱଂସାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଜାତକଗତିକତ୍ତା, ନେତ୍ତିପେଟକୋପଦେସାଦୀନଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦେସପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଗତିକତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦେସିତାନଂ ଜାତକାଦୀନଂ ୟଥାନୁଲୋମଦେସନାଭାୱତୋ ତାଦିସେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ, ନାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୟଥାପରାଧସାସନେ ୱିନୟପିଟକେତି ଜାତକାଦୀନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନତଂ ୱଦନ୍ତି । ୟୁତ୍ତମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ନିମିତ୍ତପୟୋଜନକାଲଦେସକାରକକରଣପ୍ପକାରେହି ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାପିତେସୁ ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଏକୱିଧାଦିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏତସଦ୍ଦେନ ପରାମସିତବ୍ବଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଗୀତିପ୍ପକାରଂ ନିଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନସ୍ସ, ପରିନିବ୍ବାୟନସ୍ସ ଚ ୱିୱରେ । ତଦେତଂ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନୀତି କାଲୱସେନ ନିୟମେତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ୱାତି ଉଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ପନେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିରସମେୱା’’ତି, ନ ତଦଞ୍ଞରସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ୱିମୁତ୍ତି, ରସିତବ୍ବଂ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବନ୍ତି ରସଂ, ୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ରସମେତସ୍ସାତି ୱିମୁତ୍ତିରସଂ, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସାଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ମତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ପନ ତଂ କେଚିୱାଦଂ କତ୍ୱା ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚତି ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ୱିମୁତ୍ତି, ୟଥାରହଂ ମଗ୍ଗୋ ଫଲଞ୍ଚ । ରସନ୍ତି ଗୁଣୋ, ସମ୍ପତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ୱା, ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମାସୋ । ୱିମୁତ୍ତାନିସଂସଂ, ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ ୱା ମଗ୍ଗଫଲନିପ୍ଫାଦନତୋ, ୱିମୁତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ୱା କିଲେସାନମଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପାଦନତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥରସସ୍ସାଦୀସୁ ଅତ୍ଥରସୋ ନାମ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଧମ୍ମରସୋ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ୱିମୁତ୍ତିରସୋ ନାମ ଅମତନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୩୫) ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ କିଲେସୱିନୟନେନ ୱିନୟୋ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟପତନାଦିତୋ ଧାରଣେନ ଧମ୍ମୋ ଚ ହୋତି, ତଥାପି ଇଧାଧିପ୍ପେତେୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟେ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସେନ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୋ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଭାୱଧମ୍ମଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ । ଅଥ ୱା ୟଦିପି ୱିନୟୋ ଚ ଧମ୍ମୋୟେୱ ପରିୟତ୍ତିୟାଦିଭାୱତୋ, ତଥାପି ୱିନୟସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ଭିନ୍ନାଧିକରଣଭାୱେନ ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ୱିନୟତନ୍ତି ୱିପରୀତଂ ତନ୍ତିମେୱ ଦୀପେତି ୟଥା ‘‘ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରା, ଗୋବଲୀବଦ୍ଦ’’ନ୍ତି । ପୟୋଗୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ୱିନୟ…ପେ॰… ଧମ୍ମୋ, ତେନେୱ ତେସଂ ତଥାଭାୱଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୭) ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକୂନୱୀସତିମସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଭାସିତା, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଇଦଂ କିର ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଅୱିଜହିତଂ ଉଦାନଂ । ଅୟମସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅହଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗେହସ୍ସ କାରକଂ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୟେନ ଞାଣେନ ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ବୋଧିଞାଣସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ଅନିବ୍ବିସନ୍ତୋ ତଂ ଞାଣଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅଲଭନ୍ତୋୟେୱ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ସଂସରିଂ । ୟସ୍ମା ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣମିସ୍ସତାୟ ଜାତି ନାମେସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍ଖା, ନ ଚ ସା ତସ୍ମିଂ ଅଦିଟ୍ଠେ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଭୋ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗେହସ୍ସ କାରକ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକି ତ୍ୱଂ ମୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ପୁନ ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ମମ ଗେହଂ ନ କାହସି ନ କରିସ୍ସସି । ତୱ ସବ୍ବା ଅୱସେସକିଲେସ ଫାସୁକା ମୟା ଭଗ୍ଗା ଭଞ୍ଜିତା। ଇମସ୍ସ ତୟା କତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗେହସ୍ସ କୂଟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ କଣ୍ଣିକମଣ୍ଡଲଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ । ଇଦାନି ମମ ଚିତ୍ତଂ ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗତଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ । ଅହଞ୍ଚ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟ ସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି । ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ପନ ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତମେୱ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୱା ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ସନ୍ଧାୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗାଥାୟମତୀତତ୍ଥେ ଇମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ନେରୁତ୍ତିକା । ‘‘ତଂକାଲୱଚନିଚ୍ଛାୟମତୀତେପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କେଚି । ପୁନପ୍ପୁନନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପାତବ୍ବା ରକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଫାସୁ ପ-କାରସ୍ସ ଫ-କାରଂ କତ୍ୱା, ଫୁସିତବ୍ବାତି ୱା ଫାସୁ, ସାୟେୱ ଫାସୁକା । ଅଜ୍ଝଗାତି ଚ ‘‘ଅଜ୍ଜତନିୟମାତ୍ତମିଂ ୱା ଅଂ ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଦି ପନ ଚିତ୍ତମେୱ କତ୍ତା, ତଦା ପରୋକ୍ଖାୟେୱ । ଅନ୍ତୋଜପ୍ପନୱସେନ କିର ଭଗୱା ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ, ତସ୍ମା ଏସା ମନସା ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନମାଦି । ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତି ଅୟଂ ପନ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

କେଚୀତି ଖନ୍ଧକଭାଣକା । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମପଦଭାଣକାନଂ ୱାଦୋ । ୟଦା…ପେ॰… ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ, ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ନିଦସ୍ସନେନ ହି ମରିୟାଦୱଚନେନ ୱିନା ପଦତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସକାରିନାୱ ଅତ୍ଥୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆଦ୍ୟତ୍ଥମେୱ ଇତି-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ‘‘ତେନ ଆତାପିନୋ…ପେ॰… ସହେତୁଧମ୍ମ’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାତ୍ତୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ଧକେତି ମହାୱଗ୍ଗେ । ଉଦାନଗାଥନ୍ତି ଜାତିୟା ଏକୱଚନଂ, ତତ୍ଥାପି ୱା ପଠମଗାଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧକଭାଣକା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମପଦଭାଣକାନଂ ଗାଥା ମନସାୱ ଦେସିତତ୍ତା ତଦା ମହତୋ ଜନସ୍ସ ଉପକାରାୟ ନାହୋସି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଗାଥା ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ତଦା ସୁଣନ୍ତାନଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପକାରାୟ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମପଦଭାଣକା ପନ ‘‘ଦେସନାୟ ଜନସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରଭାୱୋ ପଠମଭାୱେ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତି, ଭଗୱତା ମନସା ପଠମଂ ଦେସିତତ୍ତା ଇଦମେୱ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି। ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପି ଉଭୟଥା ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ୟଦି ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ଗାଥା ମନସାୱ ଦେସିତା, ଅଥ କସ୍ମା ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’ନ୍ତି ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସତ୍ଥା ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଉଦାନୱସେନ ଉଦାନେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେସୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୫୨ ଉଦାନୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅତ୍ଥୱସେନ ତଥାୟେୱ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ତତ୍ଥାପି ହି ମନସା ଉଦାନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଦେସନା ୱିୟ ହି ଉଦାନମ୍ପି ମନସା ଉଦାନଂ, ୱଚସା ଉଦାନନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦି ଚାୟଂ ୱଚସା ଉଦାନଂ ସିୟା, ଉଦାନପାଳିୟମାରୁଳ୍ହା ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଉଦାନପାଳିୟମନାରୁଳ୍ହଭାୱୋୟେୱ ୱଚସା ଅନୁଦାନେତ୍ୱା ମନସା ଉଦାନଭାୱେ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପାଟିପଦଦିୱସେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଏତେନ ପନ ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟମେୱ ହି ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ । ଲୋକିୟସମୟେ ପନ ଏୱମ୍ପି ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ଭୱତି, ତଥାପି ନେସ ସାସନସମୟୋତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୋମନସ୍ସମେୱ ସୋମନସ୍ସମୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ, ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୪) ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋମନସ୍ସେନ ୱା ସହଜାତାଦିସତ୍ତିୟା ପକତଂ, ତାଦିସେନ ଞାଣେନାତିପି ୱଟ୍ଟତି ।

ହନ୍ଦାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଙ୍ଘ ସମ୍ପାଦେଥାତି ହି ଚୋଦେତି । ଆମନ୍ତୟାମୀତି ପଟିୱେଦୟାମି, ବୋଧେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୋତି ପନ ‘‘ଆମନ୍ତୟାମୀ’’ତି ଏତସ୍ସ କମ୍ମପଦଂ । ‘‘ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୟେୱ, ନ ଚତୁତ୍ଥୀ’’ତି ହି ୱତ୍ୱା ତମେୱୁଦାହରନ୍ତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ୱୟଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣମ୍ପି ୱିଭାୱେତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫, ୪୫, ୭୬, ୭୭; ୨.୩.୧, ୪; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) ୱଚନତୋ । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନନୟେନେୱ ଚ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ଅୱିପରୀତଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦଂ ପକାସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେତି ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି, ତାୟ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଅୱିପରୀତନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦାୟ ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ‘‘ୱୟଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଖେପେନ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ନିରୱସେସଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି। ଅପ୍ପମାଦପଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ସାସନଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତାୟ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣାୟ ସାସନସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱଚନାନମନ୍ତରାଳେ ୱେମଜ୍ଝେ । ଏତ୍ଥ ହି କାଲୱତା କାଲୋପି ନିଦସ୍ସିତୋ ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତମେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୟଥା ‘‘କମ୍ମନ୍ତଂ, ୱନନ୍ତ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚାତି ସବ୍ବସରୂପମାହ । ‘‘ଅସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଚ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣାଦି । କେଚି ପନ ‘ସୁଭସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪) ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟମସଙ୍ଗୀତ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଠମସଙ୍ଗୀତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ହି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ଭାସିତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଭସୁତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ୍ତଂ ଏକଂ ସମୟଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪) ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ନ ହୋତି । ନ ହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସୟମେୱ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ଦେସେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତି । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ‘‘ଏକମିଦାହଂ ଭନ୍ତେ ସମୟଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରାମି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଭସୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗୀତିମାରୋପିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅଥାଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁଭସୁତ୍ତଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିମାରୋପେତ୍ୱା ତନ୍ତିଂ ଠପେତୁକାମେହି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀହି ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟେନେୱ ‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’ନ୍ତିଆଦିନା ତନ୍ତି ଠପିତା’’ତି । ଏୱଂ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ସୟଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ସାମଞ୍ଞଫଲାଦୀସୁ ଭଗୱତା ଦେସିତନୟେନେୱ ଦେସେସୀତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଲଦ୍ଧନୟେ ଠତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନି ଅଦହନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟେପି ସତି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ‘‘ଅନୁସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚା’’ତିପି ପାଠୋ । ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀସୁ ପୁନ ସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ନିନ୍ନାନାକରଣମେୱ । ସମୋଧାନେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକଂ ନାମ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସୁତ୍ତ…ପେ॰… ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ନାମ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୱସେନ ଉଭୟାନି ପାତିମୋକ୍ଖାନି । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗା । ମହାୱଗ୍ଗଚୂଳୱଗ୍ଗେସୁ ଆଗତା ଦ୍ୱାୱୀସତି ଖନ୍ଧକା । ପଚ୍ଚେକଂ ସୋଳସହି ୱାରେହି ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ସୋଳସ ପରିୱାରାତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରପାଳିୟଞ୍ହି ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ସୋଳସ ୱାରା, ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ ସୋଳସ ୱାରା ଚାତି ବାତ୍ତିଂସ ୱାରା ଆଗତା । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ପରିୱାରା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦିସ୍ସତି, ବହୂସୁ ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ସୋଳସ ପରିୱାରା’’ତି ଏୱମେୱ ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ପାଠୋ ନ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ତସ୍ସେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଇତୀ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ତଂ ପରାମସତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଇଦମତ୍ଥେ, ଇଦନ୍ତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତଂ, ଇତି ଇଦନ୍ତି ୱା ପରିୟାୟଦ୍ୱୟଂ ଇଦମତ୍ଥେୟେୱ ୱତ୍ତତି ‘‘ଇଦାନେତରହି ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀନି ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା, ତେସଂ ୱା ସଙ୍ଗହୋ ଗଣନା ଏତସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ । ଏୱମିତରେସୁପି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୀଘଭାଣକମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଂ ୱାଦେସୁ ମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଞ୍ଞେୱ ୱାଦସ୍ସ ୟୁତ୍ତତରତ୍ତା ଖୁଦ୍ଦକପାଠାଦୟୋପି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକ…ପେ॰… ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ନାମା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଣାଥ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ, ଗାଥା ଅତ୍ଥୂପନାୟିକାତି (ଥେରଗା॰ ନିଦାନଗାଥା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଥେରଗାଥା ଥେରୀଗାଥା’’ତି ଚ ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ଏୱଂ ସରୂପତୋ ପିଟକତ୍ତୟଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତିବ୍ବିଧେସୁ ପିଟକେସୁ । ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତା, ୱିସେସନୟତ୍ତା ଚ । ୱିନୟନତୋତି ୱିନୟନଭାୱତୋ, ଭାୱପ୍ପଧାନନିଦ୍ଦେସୋୟଂ, ଭାୱଲୋପୋ ୱା, ଇତରଥା ଦବ୍ବମେୱ ପଧାନଂ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ୱିନୟନତାଗୁଣସମଙ୍ଗିନା ୱିନୟଦବ୍ବେନେୱ ହେତୁଭୂତେନ ୱିନୟୋତି ଅକ୍ଖାତୋ, ନ ପନ ୱିନୟନତାଗୁଣେନାତି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅୟଂ ନୟୋ ଏଦିସେସୁ । ୱିନୀୟତେ ୱା ୱିନୟନଂ, ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱିନୟୋତି ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତୋ ସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତୋ ଅୟଂ ତନ୍ତି ୱିନୟୋ । ୱିନୟୋତି ଅକ୍ଖାତୋତି ସଦ୍ଦପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତୋ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତୋ ୱିନୟୋ ନାମାତି କଥିତୋ । ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାୱନଂ ନିବ୍ବଚନନ୍ତି ।

ଇଦାନି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିୱିଧା ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ୱିୱିଧା ଏତ୍ଥ ନୟା, ତସ୍ମା ୱିୱିଧନୟତ୍ତା ୱିନୟୋତି ଅକ୍ଖାତୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିୱିଧତ୍ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧା’’ତିଆଦିନା, ତଥା ୱିସେସତ୍ତମ୍ପି ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମା’’ତିଆଦିନା । ଲୋକୱଜ୍ଜେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମପୟୋଜନା, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେସୁ ସିଥିଲକରଣପୟୋଜନା । ସଞ୍ଞମୱେଲଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଆଚାରୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ, ୱୀତିକ୍କମୋ, କାୟେ, ୱାଚାୟ ଚ ପୱତ୍ତୋ ସୋ, ତସ୍ସ ନିସେଧନଂ ତଥା, ତେନ ତଥାନିସେଧନମେୱ ପରିୟାୟେନ କାୟୱାଚାୱିନୟନଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସାନେକଧା ପରାମସନମାହ ‘‘ୱିୱିଧନୟତ୍ତା’’ତିଆଦି । ୟଥାୱୁତ୍ତା ଚ ଗାଥା ଈଦିସସ୍ସ ନିବ୍ବଚନସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତାଦିହେତୁନା କରଣଭୂତେନାତି ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ୱିୱିଧା ହୀ’’ତିଆଦିୱାକ୍ୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିମାହାତିପି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ତେନାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତାଦିନା ହେତୁଭୂତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପୋରାଣେହି ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତାତି ସଂସନ୍ଦେତୁଂ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ଦୁତିୟନୟେ ୱିୟ ‘‘ତେନା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ଗାଥାୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ୱିନୟସଦ୍ଦସ୍ସ, ‘‘ୱଚନତ୍ଥା’’ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ହି ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ସ ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତସ୍ସା’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ନେରୁତ୍ତିକା ପନ ସମାସତଦ୍ଧିତେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ସାମଞ୍ଞତ୍ତା, ନାମସଦ୍ଦତ୍ତା ଚ ଏଦିସେସୁ ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ୱିସେସିତଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

‘‘ଅତ୍ଥାନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ‘‘ସୂଚନତୋ…ପେ॰… ସୁତ୍ତାଣା’’ତି ପଦେହି ୟଥାରହଂ କମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେତି ୟୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟତି, ସୁଣାତି, ୱାଚେତି, ଚିନ୍ତେତି, ଦେସେତି ଚ, ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥୋ ତସ୍ସପି ହୋତି, ତେନ ପରସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବତୋ ପରସ୍ସପୀତି ତଦୁଭୟଂ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତି ଦୀପେତି, ତଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥେ ଚାତି ଏୱମାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ହିତପରିୟାୟୋ, ନ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନୋ । ୟଦି ସିୟା, ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋପି ଭାସିତତ୍ଥଂ ସୂଚେତି, ପରସ୍ସପୀତି ଅୟମନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା । ସୁତ୍ତେନ ହି ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ, ସୋ ତସ୍ସେୱ ପକାସକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ତେନ ପରତ୍ଥୋ ସୂଚିତୋ, ତେନ ସୂଚେତବ୍ବସ୍ସ ପରତ୍ଥସ୍ସ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ଅତ୍ତତ୍ଥଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଭାସିତତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା ଆଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହିତପରିୟାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସୁତ୍ତାଧାରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା ।

ଅଥ ୱା ସୁତ୍ତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟେ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ‘‘ନ ହ’ଞ୍ଞଦତ୍ଥ’ତ୍ଥି ପସଂସଲାଭା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୬୩) ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥୋ, ପରତ୍ଥୋ, ଉଭୟତ୍ଥୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ସମ୍ପରାୟିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ଉତ୍ତାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗମ୍ଭୀରୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗୂଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୋ, ନେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ନୀତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅନୱଜ୍ଜୋ ଅତ୍ଥୋ, ନିକ୍କିଲେସୋ ଅତ୍ଥୋ, ୱୋଦାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ପରମତ୍ଥୋ’’ତି, (ମହାନି॰ ୬୩) ତେ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦେ ସୂଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ସୁତ୍ତନିରପେକ୍ଖଂ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ସୁତ୍ତତ୍ଥଭାୱେନ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ତେସୁ ପନ ଏକୋପି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ ସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବତଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଭାସିତତ୍ଥପରିୟାୟୋପି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ପୁରିମକା ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ହିତପରିୟାୟା, ତତୋ ପରେ ଛ ଭାସିତତ୍ଥପ୍ପଭେଦା, ପଚ୍ଛିମକା ଚତ୍ତାରୋ ଉଭୟସଭାୱା । ତତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ୱିଭାୱେନ ଅନଗାଧଭାୱୋ ଉତ୍ତାନୋ । ଦୁରଧିଗମତାୟ ୱିଭାୱେନ ଅଗାଧଭାୱୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ଅୱିୱଟୋ ଗୂଳ୍ହୋ । ମୂଲୁଦକାଦୟୋ ୱିୟ ପଂସୁନା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିୱେସାଦିନା ତିରୋହିତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ । ୟଥାରୁତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନୀତୋ । ଅନୱଜ୍ଜନିକ୍କିଲେସୱୋଦାନା ପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, କୁସଲୱିପାକକିରିୟାଧମ୍ମୱସେନ ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ପରମତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଏୱ ୱା ।

ଅଥ ୱା ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଞ୍ଚ ପରେସଂ କତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି ପରତ୍ଥଂ ସୂଚେତି । ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି, ପରଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୟା ସମାଦପେତୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୯, ୨୬୫) ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଅପରେ ପନ ‘‘ୟଥାସଭାୱଂ ଭାସିତଂ ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ପୂରଣକସ୍ସପାଦୀନମଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ସମୟଭୂତଂ ପରତ୍ଥଂ ସୂଚେତି, ସୁତ୍ତେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତଂ ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଭୂତଂ ପରତ୍ଥଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତନୟଭୂତଂ ୱା ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ୱିନୟାଭିଧମ୍ମନୟଭୂତଂ ପରତ୍ଥଂ ସୂଚେତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ଚ ୱିସେସେତ୍ୱା ସୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ ସାତିସୟଂ ଅତ୍ତହିତପରହିତାଦୀନି ପକାସିତାନି ହୋନ୍ତି ତପ୍ପଧାନଭାୱତୋ, ନ ପନ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱ-ୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟାତି ଇଦମେୱ ‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ରସ୍ସୋ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନ’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୬୫୫, ୧୨୪୨) ଚ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’ତି (ଅଟ୍ଠସା॰ ନିଦାନକଥା, କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଉପଚରିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦିସେନେୱ ନିବ୍ବଚନେନ ସୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱାଚକତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି ।

ସୁତ୍ତେ ଚ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟମନୁୱତ୍ତତି, ନ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୋ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱେ, ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି ଆହ ‘‘ସୁୱୁତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ‘‘ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସମ୍ପାଦନେ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ତପ୍ପରଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପରଭାୱୋ ଚ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଏତେନ ଚ ହେତୁନା ନନୁ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାପି ସୁୱୁତ୍ତା, ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦିୱସେନ କାଲନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥାଭିନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସସ୍ସମିୱ ଫଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ସସ୍ସଂ ନାମ ୱପନରୋପନାଦିକ୍ଖଣେୟେୱ ଫଲଂ ନ ପସୱତି, ଅନୁପୁବ୍ବଜଗ୍ଗନାଦିୱସେନ କାଲନ୍ତରେନେୱ ପସୱତି, ତଥା ଇଦମ୍ପି ସୱନଧାରଣାଦିକ୍ଖଣେୟେୱ ଅତ୍ଥେ ନ ପସୱତି, ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦିୱସେନ କାଲନ୍ତରେନେୱ ପସୱତୀତି । ପସୱତୀତି ଚ ଫଲତି, ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିନିପ୍ଫାଦନମେୱ ହି ଫଲନଂ । ଉପାୟସମଙ୍ଗୀନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥାଭିନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧେନୁ ୱିୟ ଖୀର’’ନ୍ତି ଆହ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ଧେନୁ ନାମ କାଲେ ଜାତୱଚ୍ଛା ଥନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁହତଂ ଉପାୟୱନ୍ତାନମେୱ ଖୀରଂ ପଗ୍ଘରାପେତି, ନ ଅକାଲେ ଅଜାତୱଚ୍ଛା । କାଲେପି ୱା ୱିସାଣାଦିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁହତଂ ଅନୁପାୟୱନ୍ତାନଂ, ତଥା ଇଦମ୍ପି ନିସ୍ସରଣାଦିନା ସୱନଧାରଣାଦୀନି କୁରୁତଂ ଉପାୟୱନ୍ତାନମେୱ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥେ ପଗ୍ଘରାପେତି, ନ ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାୟ ସୱନଧାରଣାଦୀନି କୁରୁତଂ ଅନୁପାୟୱନ୍ତାନନ୍ତି । ୟଦିପି ‘‘ସୂଦତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଘରତି ସିଞ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥାପି ସକମ୍ମିକଧାତୁତ୍ତା ପଗ୍ଘରାପେତୀତି କାରିତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ତରତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ନିପାତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ସୁତ୍ତାଣା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ନେ ତାୟତୀ’’ତି । ନେତି ଅତ୍ଥେ ।

ସୁତ୍ତସଭାଗନ୍ତି ସୁତ୍ତସଦିସଂ । ତବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା । ତଚ୍ଛକାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱଡ୍ଢକୀନଂ କାଳସୁତ୍ତଂ । ପମାଣଂ ହୋତି ତଦନୁସାରେନ ତଚ୍ଛନତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା କାଳସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାଣେ କତେ ଗହେତବ୍ବଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ତଚ୍ଛକାନଂ ପମାଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିୱାଦେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସୁତ୍ତେ ଆନୀତମତ୍ତେ ‘‘ଇଦଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାକଟତ୍ତା ୱିୱାଦୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ତସ୍ମା ଏତଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପମାଣନ୍ତି । ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ସୁତ୍ତସଭାଗତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ସୁତ୍ତେନାତି ପୁପ୍ଫାୱୁତେନ ୟେନ କେନଚି ଥିରସୁତ୍ତେନ । ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ, ସମଂ ୱା ଗହିତାନି, ଆୱୁତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱିକିରିୟନ୍ତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାଭାୱମାହ, ନ ୱିଦ୍ଧଂସୀୟନ୍ତୀତି ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜାଭାୱଂ । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ଥିରସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱାତେନ ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି ନ ୱିଦ୍ଧଂସୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତା ଅତ୍ଥା ମିଚ୍ଛାୱାଦେନ ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି ନ ୱିଦ୍ଧଂସୀୟନ୍ତୀତି । ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଚ ଦେସନାୟ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୀନଂ ସାତିସୟପ୍ପକାସନତୋ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱେହି ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ଇମସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତସଭାଗତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ତେନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ଚ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେପି ଅନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଚନଂ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ । ସହୟୋଗସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଚନେନ ସେସତା ତସ୍ସ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତଂ, ଅନତ୍ଥକତଂ ୱା ଞାପେତି ।

ୟନ୍ତି ଏସ ନିପାତୋ କାରଣେ, ୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ ଧମ୍ମା ୟେନ ୱୁତ୍ତା, ତେନ ଅଭିଧମ୍ମୋ ନାମ ଅକ୍ଖାତୋତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱସେନାୟଂ ପଭେଦୋତି ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତତାଦସ୍ସନେନ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ କମନକିରିୟାୟ ୱୁଡ୍ଢିଭାୱସଙ୍ଖାତମତିରେକତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ୱୁଡ୍ଢିୟଂ ଆଗତୋ’’ତି । ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାଦିନା କେନଚି ସଞ୍ଞାଣେନ ଞାତା, ପଞ୍ଞାତା ପାକଟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାଦିଭାୱୋ ହି ରତ୍ତିୟା ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି ‘‘ୟସ୍ମା ଅଡ୍ଢୋ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠମୀ । ୟସ୍ମା ଊନୋ, ତସ୍ମା ଚାତୁଦ୍ଦସୀ । ୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ, ତସ୍ମା ପନ୍ନରସୀ’’ତି । ଅଭିଲକ୍ଖିତାତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇଦଂ ପନ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪) ଅଭିଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ଅଭିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତାତିଆଦୀସୁ ଲକ୍ଖଣେ’’ତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ ଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଦୀପନତୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ଥକୋୱ ସିୟାତି ? ନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତସ୍ସାପି ତଦତ୍ଥଜୋତନତୋ । ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ହି ଉପସଗ୍ଗନିପାତା ତଦତ୍ଥଜୋତକମତ୍ତାତି ଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦେନ ୱାଚକଭାୱେନ ପକାସିତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥସ୍ସେୱ ଜୋତକଭାୱେନ ପକାସନତୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋପି ଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରାଜାଭିରାଜାତି ପରେହି ରାଜୂହି ପୂଜିତୁମରହୋ ରାଜା । ପୂଜିତେତି ପୂଜାରହେ । ଇଦଂ ପନ ସୁତ୍ତନିପାତେ ସେଲସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩ ଆଦୟୋ) ।

ଅଭିଧମ୍ମେତି ‘‘ସୁପିନନ୍ତେନ ସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିୟା ଅନାପତ୍ତିଭାୱେପି ଅକୁସଲଚେତନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ । ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧାଭାୱେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନମେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨) ଏୱମାଦୀସୁ ୱା ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଅକୁସଲୋ, ନ ପାଣସଙ୍ଖାତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତୋ ଅତିପାତୋ । ତଥା ‘‘ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆଦାନସଙ୍ଖାତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ, ତଂୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱମାଦିନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିୱିନୟେତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଜାତରୂପରଜତଂ ନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟେ ୱିନେତି ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ପନ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଭିୱିନୟେ ୱିନେତି ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ଜାତରୂପରଜତଂ ପରସନ୍ତକଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱତ୍ଥୁଂ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କେୱଲଂ ଲୋଲତାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ, ରୂପିୟଛଡ୍ଡକସମ୍ମତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ୱିନୟେପି ପଟିବଲୋ ୱିନେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ସରୂପତୋ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ କନ୍ତିୟା ଅଧିକତ୍ତଂ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଦୀପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିକେ’’ତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ କମନକିରିୟାୟ ୱୁଡ୍ଢିଭାୱଂ ଅତିରେକତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଞାଣଲକ୍ଖଣକିରିୟାନଂ ସୁପାକଟତଂ ୱିସେସଂ, ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ କନ୍ତିୟା ଅଧିକତ୍ତଂ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱଂ ଦୀପେତୀତି ଇଦଂ ତାୱ ୟୁତ୍ତଂ କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ । ‘‘ପାଦୟୋ କିରିୟାୟୋଗେ ଉପସଗ୍ଗା’’ତି ହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିରାଜା, ଅଭିୱିନୟେ’’ତି ପନ ପୂଜିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ରାଜୱିନୟେସୁ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅସତ୍ୱୱାଚୀ ସଦ୍ଦୋ ସତ୍ୱୱାଚକୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ନତ୍ଥି ଅତ୍ର ଦୋସୋ ପୂଜନପରିଚ୍ଛେଦନକିରିୟାନମ୍ପି ଦୀପନତୋ, ତାହି ଚ କିରିୟାହି ୟୁତ୍ତେସୁ ରାଜୱିନୟେସୁପି ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅଭିପୂଜିତୋ ରାଜାତି ହି ଅତ୍ଥେନ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ମସାଧନଭୂତଂ ରାଜଦବ୍ବଂ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ପଧାନତୋ ୱଦତି, ପୂଜନକିରିୟଂ ପନ ଅପ୍ପଧାନତୋ । ତଥା ଅଭିପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିନୟୋତି ଅତ୍ଥେନ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ମସାଧନଭୂତଂ ୱିନୟଦବ୍ବଂ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ପଧାନତୋ ୱଦତି, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନକିରିୟଂ ପନ ଅପ୍ପଧାନତୋ । ତସ୍ମା ଅତିମାଲାଦୀସୁ ଅତି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ସହ ସାଧନେନ କିରିୟଂ ୱଦତୀତି ଅଭିରାଜଅଭିୱିନୟସଦ୍ଦା ସୋପସଗ୍ଗାୱ ସିଦ୍ଧା । ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମସଦ୍ଦେପି ଅଭିସଦ୍ଦୋ ସହ ସାଧନେନ ୱୁଡ୍ଢିୟାଦିକିରିୟଂ ୱଦତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ହୋତୁ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ତପ୍ପୟୋଗେନ ପନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ଦୀପିତା ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଭିଧମ୍ମେ । ଉପନ୍ୟାସେ ଚ-ସଦ୍ଦୋ । ଭାୱେତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଫରିତ୍ୱାତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ, ତସ୍ମା ତାହି ଭାୱନାଫରଣୱୁଡ୍ଢୀହି ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ। ଆରମ୍ମଣାଦୀହୀତି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଦ୍ୱାରପଟିପଦାଦୀହି । ଏକନ୍ତତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ପୂଜାରହତ୍ତା ‘‘ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ତେୟେୱ ପୂଜିତାତି ଦସ୍ସିତା । ‘‘ପୂଜାରହା’’ତି ଏତେନ କତ୍ତାଦିସାଧନଂ, ଅତୀତାଦିକାଲଂ, ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱା ନିୱତ୍ତେତି । ପୂଜିତବ୍ବାୟେୱ ହି ଧମ୍ମା କାଲୱିସେସନିୟମରହିତା ପୂଜାରହା ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଫୁସନାଦିସଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । କାମାୱଚରେହି ମହନ୍ତଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା ଅଧିକା, ତତୋପି ଉତ୍ତରୱିରହତୋ ଅନୁତ୍ତରା ଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ମହଗ୍ଗତା’’ତିଆଦିନା । ତେନାତି ‘‘ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ୱଚନେନ କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ୱିନୟାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେସୁ ୟଂ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସମାନଂ, ତଂ ପିଟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟାଦୟୋ ହି ତୟୋ ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାସାଧାରଣତ୍ତା ୱିସିଟ୍ଠା ନାମ, ପିଟକସଦ୍ଦୋ ପନ ତେହି ତୀହିପି ସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଅୱିସିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟତ୍ତିବ୍ଭାଜନତ୍ଥତୋତି ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତ୍ଥପତିଟ୍ଠାନତ୍ଥେହି କରଣଭୂତେହି, ୱିସେସନଭୂତେହି ୱା । ଅପିଚ ପରିୟତ୍ତିବ୍ଭାଜନତ୍ଥତୋ ପରିୟତ୍ତିଭାଜନତ୍ଥନ୍ତି ଆହୂତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ ହି ତୋ-ସଦ୍ଦୋ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା । ଇତିନା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେହିତୋ – ସଦ୍ଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ନେରୁତ୍ତିକା ୟଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୬, ୪୦୮, ୪୧୧) ଏତେନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତୋ, ତଂତଦତ୍ଥାନଂ ଭାଜନତୋ ଚ ପିଟକଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକପଦଞ୍ହେତଂ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ପିଟ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାଟେସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଧ ୱୁତ୍ତମେୱ ପୟୋଗମୁଦାହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ପିଟୀୟତି ସଦ୍ଦୀୟତି ପରିୟାପୁଣୀୟତୀତି ପିଟକଂ, ପିଟୀୟତି ୱା ସଙ୍ଘାଟୀୟତି ତଂତଦତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥାତି ପିଟକନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିନା ସମାସଂ ଦସ୍ସେତି ।

ମାପିଟକସମ୍ପଦାନେନାତି କାଲାମସୁତ୍ତେ, (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ସାଳ୍ହସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୭) ଚ ଆଗତଂ ପାଳିମାହ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପିଟକତନ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୀତି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୬୬) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ପାଳିସମ୍ପଦାନୱସେନ ମା ଗଣ୍ହଥା’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । କୁଦାଲପିଟକମାଦାୟାତି କୁଦାଲଞ୍ଚ ପିଟକଞ୍ଚ ଆଦାୟ । କୁ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତସ୍ସା ଦାଲନତୋ ୱିଦାଲନତୋ ଅୟୋମୟଉପକରଣୱିସେସୋ କୁଦାଲଂ ନାମ । ତେସଂ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଭାଜନଭାୱତୋ ତାଲପଣ୍ଣୱେତ୍ତଲତାଦୀହି କତୋ ଭାଜନୱିସେସୋ ପିଟକଂ ନାମ । ଇଦଂ ପନ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ କକଚୂପମସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୭) ।

‘‘ତେନ…ପେ॰… ଞେୟ୍ୟା’’ତି ଗାଥାପଦଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ସବ୍ବାଦୀହି ସବ୍ବନାମେହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଲିଙ୍ଗମାଦିୟତେ, ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ୱା, ଇଧ ପନ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିନୟୋ ଚ ସୋ ପିଟକଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଏୱଂ ଦୁୱିଧତ୍ଥେନ…ପେ॰… କତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ପରିୟତ୍ତିଭାୱତୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭାଜନତୋ ଚା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମତିଦିସତି । ତୟୋପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପିସଦ୍ଦୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଅୱୟୱସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ହି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପି-ସଦ୍ଦୋପି ୱିସୁଂ ନିପାତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କଥେତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଦେସକାୟତ୍ତେନ ଆଣାଦିୱିଧିନା ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା । ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତେନ ୟଥାପରାଧାଦିସାସିତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁସାସନଂ ୱିନୟନଂ ସାସନଂ । କଥେତବ୍ବସ୍ସ ସଂୱରାସଂୱରାଦିନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥନଂ ୱଚନପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ କଥା, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦେସିତାରଂ ଭଗୱନ୍ତମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦେସନା, ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସାସନଂ, କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ କଥାତି ଏୱମିମେସଂ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାଦୟୋ ଦେସେତବ୍ବାଦିନିରପେକ୍ଖା ନ ହୋନ୍ତି, ଆଣାଦୟୋ ପନ ୱିସେସତୋ ଦେସକାଦିଅଧୀନାତି ତଂ ତଂ ୱିସେସୟୋଗୱସେନ ଦେସନାଦୀନଂ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି ଆଣାୱିଧାନଂ ୱିସେସତୋ ଆଣାରହାଧୀନଂ ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ, ଏୱଂ ୱୋହାରପରମତ୍ଥୱିଧାନାନି ଚ ୱିଧାୟକାଧୀନାନୀତି ଆଣାଦିୱିଧିନୋ ଦେସକାୟତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ଅପରାଧଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିୟ ଚ ଧମ୍ମାନୁରୂପମ୍ପି ସାସନଂ ୱିସେସତୋ, ତଥା ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖନ୍ତି ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୱରାସଂୱରନାମରୂପାନଂ ୱିୟ ଚ ୱିନିବ୍ବେଠେତବ୍ବାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା କଥନଂ ସତି ୱାଚାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ନାସତୀତି ୱିସେସତୋ ତଦଧୀନଂ, ତସ୍ମା କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ କଥା ୱୁତ୍ତା । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦେସକସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ, ଦେସନା ପିଟକତ୍ତୟଂ ।

ସାସିତବ୍ବୱସେନେତଂ, ସାସନନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ୱସେନାପି କଥାତି ଚ ।

ଦେସନାସାସନକଥା-ଭେଦମ୍ପେୱଂ ପକାସୟେ’’ତି ॥

ପଦତ୍ତୟମ୍ପେତଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତାସଂ ଭେଦୋତି କତ୍ୱା ଭେଦସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଦ୍ୱନ୍ଦପଦତୋ ପରଂ ସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା ‘‘ଦେସନାଭେଦଂ, ସାସନଭେଦଂ, କଥାଭେଦଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେ’’ତି । ଭେଦନ୍ତି ଚ ନାନତ୍ତଂ, ୱିସେସଂ ୱା । ତେସୁ ପିଟକେସୁ । ସିକ୍ଖା ଚ ପହାନଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ଚ, ତଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେ ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ପରିୟାପୁଣନସ୍ସ ପକାରଂ, ୱିସେସଞ୍ଚ ୱିଭାୱୟେ । ୟହିଂ ୱିନୟାଦିକେ ପିଟକେ । ୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୟଥା ଭିକ୍ଖୁ ପାପୁଣାତି, ତଥା ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ତହିଂ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୟହିଂ ୟଥା ଭିକ୍ଖୁ ପାପୁଣାତି, ତଥା ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ତହିଂ ୱିଭାୱୟେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାତି ଚ ୟେହି ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁପରିୟାପୁଣନାଦିପ୍ପକାରେହି, ଉପାରମ୍ଭନିସ୍ସରଣଧମ୍ମକୋସରକ୍ଖଣହେତୁପରିୟାପୁଣନଂ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଏତେହି ପକାରେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ତେସୁପି ଚ ଅଞ୍ଞେସୁ ତଥା ପାପୁଣନ୍ତେସୁ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠାସନ୍ନସଦାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାତି ତାସୁ ଗାଥାସୁ । ଅୟନ୍ତି ଅଧୁନା ୱକ୍ଖମାନା କଥା । ପରିଦୀପନାତି ସମନ୍ତତୋ ପକାସନା, କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ୱିଭଜନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଭାୱନାତି ଏୱଂ ପରିଦୀପନାୟପି ସତି ଗୂଳ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମକତ୍ୱା ସୋତୂନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନ ଆୱିଭାୱନା । ସଙ୍ଖେପେନ ପରିଦୀପନା, ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭାୱନାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁରୂପତୋ କଥିତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକମେୱ । ତସ୍ମା ପରିଦୀପନା ପଠମଗାଥାୟ, ୱିଭାୱନା ଦୁତିୟଗାଥାୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଉଭୟତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୁଚ୍ଚେତି । କସ୍ମା, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି । ହୀତି କାରଣେ ନିପାତୋ ‘‘ଅକ୍ଖରୱିପତ୍ତିୟଂ ହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟସ୍ମା, କସ୍ମାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଆଣଂ ପଣେତୁଂ [ଠପେତୁଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା)] ଅରହତୀତି ଆଣାରହୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା, ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଚ ଅୱିପରୀତହିତୋପଦେସକଭାୱେନ ପମାଣୱଚନତ୍ତା ଆଣାରହେନ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୋହାରପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଆଣାବାହୁଲ୍ଲତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୟେଭୁୟ୍ୟନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସେସେନ ସତ୍ତାନଂ ମନଂ ଅୱହରତୀତି ୱୋହାରୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ମିଂ କୁସଲୋ, ତେନ ।

ପଚୁରୋ ବହୁଲୋ ଅପରାଧୋ ଦୋସୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ୟେସଂ ତେ ପଚୁରାପରାଧା, ସେୟ୍ୟସକତ୍ଥେରାଦୟୋ । ୟଥାପରାଧନ୍ତି ଦୋସାନୁରୂପଂ । ‘‘ଅନେକଜ୍ଝାସୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠି, ଞାଣଞ୍ଚ, ପଭେଦତୋ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀ ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠୀନଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ସତ୍ତା ଇମା ଏୱ ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସନ୍ନିସ୍ସିତା । ୟଥାହ ‘‘ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋ ଖୋ ପନାୟଂ କଚ୍ଚାନ ଲୋକୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥିତଞ୍ଚ ନତ୍ଥିତଞ୍ଚା’’ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ଅତ୍ଥିତାତି ହି ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନତ୍ଥିତାତି ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ । ଅୟଂ ତାୱ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଆସୟୋ । ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି, ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ଆସୟୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ପନ କମ୍ମସକତାଞାଣଂ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ପେସୋ ଆସୟନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥ ନିୱସନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ୱା ଆଗମ୍ମ ସେତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ ମିଗାସୟୋ ୱିୟ । ୟଥା ମିଗୋ ଗୋଚରାୟ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱନଗହନେ ସୟତୀତି ତଂ ତସ୍ସ ‘‘ଆସୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚାଗମ୍ମ ସେତି, ତସ୍ସ ସୋ ‘‘ଆସୟୋ’’ତି । କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅନୁସୟା । ମୂସିକୱିସଂ ୱିୟ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହା ଅନାଗତା, ଅତୀତା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ତଂସଭାୱତ୍ତା ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ କାଲଭେଦେନ ସଭାୱଭେଦୋତି । ଚରିୟାତି ରାଗଚରିୟାଦିକା ଛ ମୂଲଚରିୟା, ଅନ୍ତରଭେଦେନ ଅନେକୱିଧା, ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପନ ତେସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଚରିୟାତି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ଚରିତଂ । ତଞ୍ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ଚରିତନିଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।

‘‘ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ‘ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ଅଜ୍ଜେୱ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତିଆଦିନା ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବଚରିୟୱସେନ ଅଭିରୁଚି, ସା ଦୁୱିଧା ହୀନପଣୀତଭେଦେନା’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୟାୟ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ ସତ୍ତେ ସେୱନ୍ତି, ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ। ସଚେ ହି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ସୀଲୱନ୍ତୋ ନ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ସୀଲୱନ୍ତୋ, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେପି ନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ସଦିସେ ସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ସଚେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂ, ଇତରେ ଅସାରୁପ୍ପା, ତେପି ନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ସଦିସେ ଅସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୮୫ ଆଦୟୋ) ଚେସ ଅତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଏୱମୟଂ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋ ପସେୱନାଦିନିୟମିତା ଅଭିରୁଚି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନେକା ଅଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ତେ ୟେସଂ ଅତ୍ଥି, ଅନେକା ୱା ଅଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ୟେସନ୍ତି ତଥା ୟଥା ‘‘ବହୁକତ୍ତୁକୋ, ବହୁନଦିକୋ’’ତି । ୟଥାନୁଲୋମନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ, ୟେ ୟେ ୱା ଅଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ଅନୁଲୋମା, ତେହି ତେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସୟାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମସ୍ସ ୱା ଅନୁରୂପନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାୱସେନ ‘‘ଅହଂ ମମ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ‘‘ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା, କେୱଲଂ ଧମ୍ମମତ୍ତମେୱେତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ଧମ୍ମସଭାୱାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ମହନ୍ତୋ ସଂୱରୋ ଅସଂୱରୋ । ୱୁଡ୍ଢିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅ-କାରୋ ୟଥା ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୨୧) ତଂୟୋଗତାୟ ଚ ଖୁଦ୍ଦକୋ ସଂୱରୋ ପାରିସେସାଦିନୟେନ ସଂୱରୋ, ତସ୍ମା ଖୁଦ୍ଦକୋ, ମହନ୍ତୋ ଚ ସଂୱରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଂୱରା ସଂୱରୋ’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିମୋଚନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା । ତଥା ଚାହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିପଟିପକ୍ଖଭୂତା’’ତି । ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ, ନାମରୂପସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ, ସୋ ପନ ‘‘ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତଥାପୱତ୍ତମେୱ ଞାଣଂ ।

‘‘ତୀସୁପୀ’’ତିଆଦିନା ଅପରଡ୍ଢଂ ୱିୱରତି । ତୀସୁପି ତାସଂ ୱଚନସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ୱିସେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ‘‘ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ସିକ୍ଖା’’ତି ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ୱିନୟପିଟକେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା’’ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିୟଂ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩) ସମାଧିଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତ ପିଟକେ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅଧିପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତୋ, ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅତ୍ଥାୟ ତଦୱସେସନାମରୂପଧମ୍ମକଥନତୋ ଆହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା’’ତି ।

କିଲେସାନନ୍ତି ସଂକ୍ଲେସଧମ୍ମାନଂ, କମ୍ମକିଲେସାନଂ ୱା, ଉଭୟାପେକ୍ଖଞ୍ଚେତଂ ‘‘ୟୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି କିଲେସାନଂ ୱୀତିକ୍କମୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ, ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା’’ତି ଚ । ‘‘ୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ଅୟଂ ‘‘ପଟିପକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଭାୱୟୋଗେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ସୀଲସ୍ସା’’ତି ପନ ଭାୱପଚ୍ଚୟେ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅନୁସୟୱସେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତା କିଲେସା କାରଣଲାଭେ ପରିୟୁଟ୍ଠିତାପି ସୀଲଭେଦଭୟୱସେନ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲସ୍ସା’’ତି । ଓକାସାଦାନୱସେନ କିଲେସାନଂ ଚିତ୍ତେ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ପହାନଂ, ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ କିଲେସାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କିଲେସାନ’’ନ୍ତି ହି ଅଧିକାରୋ, ତଂ ପନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ ଚିତ୍ତସମାଦହନୱସେନ ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସମାଧିସ୍ସା’’ତି । ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନକା ଅନୁରୂପକାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଥାମଗତା କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ କିଲେସା ଅନୁସୟା, ତେସଂ ପହାନଂ, ତେ ପନ ସବ୍ବସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପହୀୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ।

ଦୀପାଲୋକେନ ୱିୟ ତମସ୍ସ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଗତେନ ତେନ ତେନ କୁସଲଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ । ଇଧ ପନ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତ୍ତା ତେନ ତେନ ସୁସୀଲ୍ୟଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ‘‘ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଘଟପ୍ପହାରେନ ୱିୟ ଜଲତଲେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂ ତଂ ମଗ୍ଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତମପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, ସଂକିଲେସେହି ୱା ଦୂସିତଂ ଚରିତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ତଦେୱ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସମ୍ମା କିଲିସତି ୱିବାଧତି, ଉପତାପେତି ଚାତି ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ପହାନଂ । କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ପୱତ୍ତସଂକିଲେସସ୍ସ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲସ୍ସ ଦୁଚ୍ଚରିତପଟିପକ୍ଖତ୍ତା । ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁସାରେନ ହି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସତୀତି ତଣ୍ହା, ସାୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସମାଧିସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତାଦିୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱ ଧମ୍ମପ୍ପକାସନତୋ ।

ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପିଟକେ, ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେ, ପକ୍ଖନ୍ତରେ ୱା । ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଅୱୟୱସମ୍ପିଣ୍ଡନେ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସେୱ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚେକଂ ତଦୱୟୱାନମ୍ପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ କରୋତି । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ଇଦାନି ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତୀତି ପାଳି । ସା ହି ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧନତୋ, ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଭାସିତତ୍ତା ଚ ପକଟ୍ଠାନଂ ୱଚନାନଂ ଆଳି ପନ୍ତୀତି ‘‘ପାଳୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଧ ପନ ୱିନୟଗଣ୍ଠିପଦକାରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦୱାଦୀନଂ ମତେନ ପୁବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥାପିତା ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧଭୂତା ତନ୍ତି ଧମ୍ମୋ ନାମ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହି ନାମତ୍ଥେ, ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସାୟେୱାତି ତସ୍ସା ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଏୱ ତନ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୋ । ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟାତି ଉଗ୍ଗହଣ-ଧାରଣାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତେନ ମନସା ପୁବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧଭୂତାୟ ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା । ଦେସନାତି ପଚ୍ଛା ପରେସମୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଦେସନାସଙ୍ଖାତା ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧଭୂତା ତନ୍ତିୟେୱ । ଅପିଚ ୟଥାୱୁତ୍ତତନ୍ତି ସଙ୍ଖାତସଦ୍ଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନା । ତନ୍ତିୟା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦୁୱିଧାୟପି ତନ୍ତିୟା, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ହି ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ୱୋହାରସ୍ସ ଚ ଦୀପକୋ ସଦ୍ଦୋୟେୱ ତନ୍ତି ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ପନ ୱାଦେ ଧମ୍ମସ୍ସାପି ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧକଭାୱେନ ଞାତୋ, ଉଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଛା ପରେସଂ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ତଂ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସକୋ ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି ଅୟମିମେସଂ ୱିସେସୋତି । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନା ଦେସୀୟତି ସମୁଟ୍ଠାପୀୟତି ସଦ୍ଦୋ ଏତେନାତି କତ୍ୱା ମୁସାୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ ତତ୍ଥାପି ହି ମୁସାୱାଦାଦିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦାଦିସଦ୍ଦେହି ୱୋହରୀୟତୀତି । କିଞ୍ଚାପି ଅକ୍ଖରାୱଲିଭୂତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପକୋ, ତଥାପି ମୂଲକାରଣଭାୱତୋ ‘‘ଅକ୍ଖରସଞ୍ଞାତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତସ୍ସାୟେୱ ଅତ୍ଥୋତି ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା ଦେସନା’’ତି ଚ ସଦିସୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ କୁସଲାଧମ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଗଣ୍ଠିପଦକାରାଦୀନଂ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଦୀନଂ ମତେନ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁରୂପୱାଚକଭାୱେନ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦେସୁ ଏକନ୍ତେନ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିପବନ୍ଧଭୂତା ତନ୍ତି ଧମ୍ମୋ ନାମ, ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସାୟେୱାତି ତସ୍ସା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତାୟ ତନ୍ତିୟା ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟାତି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାନୁରୂପୱାଚକଭାୱେନ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦେସୁ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିପବନ୍ଧଭୂତାୟ ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା । ଦେସନାତି ପରେସଂ ପବୋଧନେନ ଅତିସଜ୍ଜନା ୱାଚାୟ ପକାସନା ୱଚୀଭେଦଭୂତା ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତା ତନ୍ତି । ତନ୍ତିୟା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦୁବ୍ବିଧାୟପି ତନ୍ତିୟା, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ହି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ସଭାୱତ୍ଥସ୍ସ, ସଭାୱୱୋହାରସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପୱସେନେୱ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ପଣ୍ଣତ୍ତି ଇଧ ‘‘ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ଚ ସଦ୍ଦୱାଦୀନଂ ମତେନ ସଦ୍ଦୋୟେୱ ଇଧ ତନ୍ତି ନାମ ସିୟା । ତନ୍ତିୟା, ଦେସନାୟ ଚ ନାନତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ଚ ତନ୍ତିୟା ୱଚୀଭେଦକରଣମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି ଦେସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନାତି ୱଚୀଭେଦକରଣମତ୍ତଂ ୱିନା ତନ୍ତିୟା ସହ ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ଚ ଉପରି ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞଭାୱେନ ତନ୍ତିୟାପି ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱୋ କଥିତୋ ହୋତି ।

ଅପିଚ ୟଦି ତନ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞାୟେୱ ଦେସନା ସିୟା, ‘‘ତନ୍ତିୟା ଚ ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଦେସନାୟ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏୱଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତନ୍ତିୟା ଚ ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତନ୍ତିୟା, ଦେସନାୟ ଚ ଅନଞ୍ଞଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ‘‘ଦେସନା ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞଭାୱତୋ ତନ୍ତିୟା ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱୋ କଥିତୋ ହୋତୀତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଦୋୟେୱ ପରମତ୍ଥୱିନିମୁତ୍ତାୟ ସମ୍ମୁତିୟା ଅଭାୱା, ଇମମେୱ ଚ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା କେଚି ଆଚରିୟା ‘‘ଧମ୍ମୋ ଚ ଦେସନା ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱା’’ତି ୱୋହରନ୍ତି, ତେପି ଅନୁପୱଜ୍ଜାୟେୱ । ୟଥା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିପାକା ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିପାକା ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିତପରମତ୍ଥୱିସୟାୟେୱା’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରପରିୱିତକ୍କପୁବ୍ବକାନଂ ରାଗାଦିଅକୁସଲାନଂ, ମେତ୍ତାଦିକୁସଲାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱାପି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ପରମତ୍ଥଧମ୍ମମୂଲକତ୍ତା ପନସ୍ସ ପରିକପ୍ପସ୍ସ ପରମତ୍ଥୱିସୟତା ସକ୍କା ପଞ୍ଞପେତୁଂ, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଚ । ଏୱମ୍ପି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଦୀନଂ ମତଂ ହୋତୁ, ସଦ୍ଦୱାଦୀନଂ ମତେପି ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ନାନତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରା ଦୀହି ପକାସିତନ୍ତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ସଦ୍ଦୋ ଧମ୍ମୋ ଦେସନା ଚ, ଇଚ୍ଚାହୁ ଅପରେ ଗରୂ ।

ଧମ୍ମୋ ପଣ୍ଣତ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ତୁ, ଦେସନା ୱାତି ଚାପରେ’’ତି ॥

ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧାତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତନ୍ତିଦେସନା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥପଟିୱେଧୋ ଚାତି ଇମେ ତୟୋ ତନ୍ତିୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱିନୟପିଟକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧାଧାରଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, ପିଟକାନି ପନ ତନ୍ତିୟେୱାତି ତେସଂ ଧମ୍ମାଧାରଭାୱୋ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ? ତନ୍ତିସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱତନ୍ତିୟା ଆଧାରଭାୱତୋ । ସମୁଦାୟୋ ହି ଅୱୟୱସ୍ସ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଧମ୍ମାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱତୋ ତେହି ଧମ୍ମାଦୀହି ୱିନୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ୱିନୟାଦୀନମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମାଦୟୋ ଏୱ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା, ନ ୱିନୟାଦୟୋତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ସମୁଖେନ, ୱିସୟୱିସୟୀମୁଖେନ ଚ ୱିନୟାଦୀନଞ୍ଞେୱ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମୋ ହି ୱିନୟାଦୟୋ ଏୱ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ତେସଂ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱାଚକଭୂତାନଂ ତେସମେୱ ୱାଚ୍ଚଭାୱତୋ, ୱିସୟିନୋ ଦେସନାପଟିୱେଧା ଧମ୍ମତ୍ଥୱିସୟଭାୱତୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ, ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ତବ୍ବିସୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାନଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ ତବ୍ବିସୟୋ ପଟିୱେଧୋପି ଗମ୍ଭୀରୋ ୟଥା ତଂ ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ପମାଣଗ୍ଗହଣେ ଦୀଘେନ ପମାଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ । ପିଟକାୱୟୱାନଂ ଧମ୍ମାଦୀନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ତଂସମୁଦାୟସ୍ସ ପିଟକସ୍ସାପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ତସ୍ମା ତଥା ନ ଚୋଦେତବ୍ବନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ପିଟକାୱୟୱାସମ୍ଭୱତୋ । ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହୋ, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥୱସା ହି ୱିଭତ୍ତିୱଚନଲିଙ୍ଗପରିଣାମୋତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଓଗୟ୍ହନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୋ ୱା ଓଗାହୋ ଅନ୍ତୋ ପୱିସନମେତେସୂତି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା । ନ ଲଭିତବ୍ବୋତି ଅଲବ୍ଭନୀୟୋ, ସୋୟେୱ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୋ, ଲଭୀୟତେ ୱା ଲବ୍ଭନଂ, ତଂ ନାରହତୀତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୋ । ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓକାସେତି ପତିଟ୍ଠୋ, ପତିଟ୍ଠହନଂ ୱା ପତିଟ୍ଠୋ, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୋ ସୋ ୟେସୁ ତେ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା । ଏକଦେସେନ ଓଗାହନ୍ତେହିପି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ପତିଟ୍ଠା ଲଦ୍ଧୁଂ ନ ସକ୍କାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଏତଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ଇଦାନି ହେତୁହେତୁଫଲାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଦହତି ୱିଦହତୀତି ଧମ୍ମୋ ଦ-କାରସ୍ସ ଧ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ହେତୁପରିୟାୟତା କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୧୮) । ନନୁ ଚ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ଅୱୟୱପଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଧମ୍ମେ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଧମ୍ମେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ହେତୁଧମ୍ମସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା, ଞାଣପଟିସମ୍ଭିଦା ସଦ୍ଦା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାଧିତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋତି । ତଥା ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ସାଧିତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଫଲଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହେତୁନୋ ଫଲଂ ହେତୁଫଲଂ, ତଞ୍ଚ ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରୀୟତି ଅଧିଗମୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦେସନାତିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦୱାଦୀନଂ ୱାଦେ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକା ଅୱିପରୀତାଭିଲାପଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଭୂତା ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତା ତନ୍ତି ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦେସନା ନାମାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଦେସୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ହି ଦେସନା । ପକାରେନ ଞାପୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟ, ପକାରତୋ ୱା ଞାପେତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ତମେୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ହେତୁଂ, ହେତୁଫଲଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଭାୱୱାଚକୋ ହେସ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ, ନ ପରିୟତ୍ତିହେତୁଆଦିୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅନୁରୂପଂ ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ । ଦେସନାପି ହି ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଅୱିପରୀତସୱିସୟୱିଭାୱନତୋ ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ତତୋୟେୱ ଚ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଭୂତୋ ତନ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ । ସୋ ହି ଅଭିଲପ୍ପତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ଅଭିଲାପୋ, ଧମ୍ମୋ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱଭୂତୋ ଅଭିଲାପୋ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତେନ ‘‘ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଦେସନାୟ । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ୱୁତ୍ତୋ । ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ‘‘ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ତସ୍ସା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୱାଚକୋ’’ତି ହି ୱଚନୱଚନତ୍ଥେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଏତେନ ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତୋ ୱିନିମୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦସ୍ସେତି ଅନେକଧା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱେ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୱାଦୀନଂ ୱାଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଦୀନଂ ୱାଦେ ପନ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାନୁରୂପୱାଚକଭାୱେନ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦେସୁ ଭଗୱତା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ତନ୍ତିସଙ୍ଖାତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ଦେସନା ନାମ, ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ମୂଲକାରଣଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ କାରଣୂପଚାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଲପ୍ପତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ଅଭିଲାପୋତି ସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତି, ତଥାପି ସଦ୍ଦେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତଦନୁରୂପଂ ୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ୱୋହାରେନ ଦୀପିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜାନନତୋ ସଦ୍ଦେ କଥିତେ ତଦନୁରୂପା ପଣ୍ଣତ୍ତିପି କାରଣୂପଚାରେନ କଥିତାୟେୱ ହୋତି । ଅପିଚ ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦେସନା ନାମ ସଦ୍ଦୋ ନ ହୋତୀତି ଦୀପିତମେୱ । ତେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତମେୱ ମୂଲକାରଣସଦ୍ଦୱସେନ କଥିତଂ, ନ ଇଧ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ଦେସନା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଦୀନଂ ୱାଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅତ୍ଥନ୍ତରମାହ ‘‘ଅନୁଲୋମ…ପେ॰… କଥନ’’ନ୍ତି, ଏତେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଦେସନାସମୁଟ୍ଠାପକଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତି । କଥୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ହି କଥନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନୀତନେୟ୍ୟାଦିକା ପାଳିଗତିୟୋ, ଏକତ୍ତାଦିନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତାଦିକା ପାଳିନିସ୍ସିତା ଚ ନୟା ସଙ୍ଗହିତା ।

ସୟମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏତେନ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ପଟିୱେଧୋ, ଞାଣଂ । ତଦେୱ ଅଭିସମେତି, ଏତେନ ୱା ଅଭିସମେନ୍ତୀତି ଅଭିସମୟୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ତଂ ପଟିୱେଧଂ ଅଭିସମୟପ୍ପଭେଦତୋ, ଅଭିସମୟାକାରତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, ସଭାୱତୋ ଚ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ସୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋତି ପଭେଦତୋ, ୱିସୟତୋ, ଅସମ୍ମୋହତୋତି ଆକାରତୋ, ଧମ୍ମେସୁ, ଅତ୍ଥେସୁ, ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ଆରମ୍ମଣତୋ, ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ, ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପନ୍ତି ସଭାୱତୋ ଚ ପାକଟଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ୱିସୟତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଧମ୍ମାରମ୍ମଣୋ, ସଙ୍ଖାରାଦିଅତ୍ଥାରମ୍ମଣୋ, ତଦୁଭୟପଞ୍ଞାପନାରମ୍ମଣୋ ଚ ଲୋକିୟୋ ଅଭିସମୟୋ । ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ନାମ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅଭିସମୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅୟଂ ହେତୁ, ଇଦମସ୍ସ ଫଲଂ, ଅୟଂ ତଦୁଭୟାନୁରୂପୋ ୱୋହାରୋ’’ତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଲୋକିୟଞାଣଂ ୱିସୟତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ ପନ ତେସୁ ହେତୁହେତୁଫଲାଦୀସୁ ସମ୍ମୋହସ୍ସଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ପଟିୱେଧୋ ୱିସୟତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ଇତରସ୍ସାତିପି ୱଦନ୍ତି ଏକେ ।

ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୂତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ସଙ୍ଖାରେ ଉପ୍ପାଦେତି ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଏୱଂ କାରିୟାନୁରୂପଂ କାରଣେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେସୁ ତୀସୁ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ଇତରେସଂ ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାରିୟାନୁରୂପଂ କାରଣେସୁ ପଟିୱେଧୋତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥେସୂତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) କାରଣାନୁରୂପଂ କାରିୟେସୁ । ଛବ୍ବିଧାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥୋ, ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ତଥା, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱବୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସମୟତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପଟିୱେଧତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ପଟିୱେଧୋତି ହି ତଂତଂରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପିଟକେ, ପାଳିପଦେସେ ୱା । ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋତି ରୁପ୍ପନନମନଫୁସନାଦିସକସକଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମାଦୀହି ପିଟକାନଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଧମ୍ମଜାତନ୍ତି କାରଣପ୍ପଭେଦୋ, କାରଣମେୱ ୱା । ଅତ୍ଥଜାତନ୍ତି କାରିୟପ୍ପଭେଦୋ, କାରିୟମେୱ ୱା । ୟା ଚାୟଂ ଦେସନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଦତ୍ଥୱିଜାନନୱସେନ ଅଭିମୁଖୋ ହୋତି । ୟୋ ଚେତ୍ଥାତି ୟୋ ଏତାସୁ ତଂ ତଂ ପିଟକାଗତାସୁ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାସୁ ପଟିୱେଧୋ, ୟୋ ଚ ଏତେସୁ ପିଟକେସୁ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭରିତବ୍ବତୋ କୁସଲମେୱ ସମ୍ଭାରୋ, ସୋ ସମ୍ମା ଅନୁପଚିତୋ ୟେହି ତେ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରା, ତତୋୱ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେହି, ନିପ୍ପଞ୍ଞେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ପଞ୍ଞୱତୋ, ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଭାୱୋ ଦୂସିତଭାୱୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ନିପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତାୟେୱ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ୟଥା ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ୧୦.୭୫; ପାରା॰ ୨୯୫; ଧ॰ ପ॰ ୩୦୮) । ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା, ତେସଂ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ତଂଦେସନାୟ, ଅଭିସମୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନୱିସୟୀକରଣାନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ଅୱିପରୀତସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପକାରନ୍ତରଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ଅନୂନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିଦୀପିତତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ସିଦ୍ଧେ ହି ସତ୍ୟାରମ୍ଭୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନାୟ ୱା ହୋତି, ନିୟମାୟ ୱା’’ତି ଇମିନା ପୁନାରମ୍ଭୱଚନେନ ଅନୂନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିଦୀପିତତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଏତ୍ତକେନ ୱଚନକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ୱା ପରିମାଣଂ ୟସ୍ସାତି ଏତ୍ତାୱଂ, ତେନ, ଏତପରିମାଣୱତା ସଦ୍ଦତ୍ଥକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଦ୍ଦେ ହି ୱୁତ୍ତେ ତଦତ୍ଥୋପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତିସ୍ସା ଗାଥାୟ । ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱା ସେସୋ । ତୀସୁ ପିଟକେସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକେକସ୍ମି’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ, ପକରଣତୋ ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନୁପୁବ୍ବିକତ୍ତା ସଦ୍ଦପଟିପତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଧାରଣମିଧ ଅୱତ୍ତୁକାମେନ ଆଧାରୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ଚୋଦେତବ୍ବଂ ‘‘ତୀସୁୟେୱ ପିଟକେସୁ ତିୱିଧୋ ପରିୟତ୍ତିଭେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ସିୟା’’ତି ସମୁଦାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅୱୟୱାଧିପ୍ପାୟସମ୍ଭୱତୋ । ଦିସ୍ସତି ହି ଅୱୟୱୱାକ୍ୟନିପ୍ଫତ୍ତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତିଆଦୀସୁ, ତସ୍ମା ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନ । ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥାୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପରିୟତ୍ତିଭେଦୋତି ପରିୟାପୁଣନଂ ପରିୟତ୍ତି । ପରିୟାପୁଣନୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ନ ପନ ପାଳିପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ପରିୟାପୁଣନପ୍ପକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତୀହି ପକାରେହି ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା ପାଳିୟୋ ଏୱ ‘‘ପରିୟତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ଚେୱ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟ ସୀହଳଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ହି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାପରିୟାପୁଣନୟୋଗତୋ ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା ପରିୟତ୍ତୀ’’ତି ପାଳିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ପରତୋ ନିଦ୍ଦେସୱଚନମ୍ପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହି ପାଳିୟେୱ ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତା, ପରିୟାପୁଟା’’ତି ଚ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା ।

ଅଲଗଦ୍ଦୋ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ଉପମା ଏତିସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା । ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଲଗଦ୍ଦସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆପୂପିକୋତି ଏତ୍ଥ ଆପୂପ-ସଦ୍ଦେନ ଆପୂପଖାଦନଂ ୱିୟ, ୱେଣିକୋତି ଏତ୍ଥ ୱୀଣାସଦ୍ଦେନ ୱୀଣାୱାଦନଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଚ । ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ହି ପରିୟତ୍ତି ଉପମୀୟତି, ନ ଅଲଗଦ୍ଦେନ । ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣୂପମା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଲଗଦ୍ଦୋତି ଚ ଆସୀୱିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗଦୋତି ହି ୱିସସ୍ସ ନାମଂ, ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୋ ଅନୁନାସିକଲୋପଂ, ଦ-କାରାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ଅଲଂ ୱା ଜୀୱିତହରଣେ ସମତ୍ଥୋ ଗଦୋ ୟସ୍ସାତି ଅଲଗଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନମେତିସ୍ସାତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା । ଭଣ୍ଡାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ରାଜରତନାନୁପାଲକୋ, ସୋ ୱିୟାତି ତଥା, ଧମ୍ମରତନାନୁପାଲକୋ ଖୀଣାସୱୋ । ଅଞ୍ଞମତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ।

ଦୁଗ୍ଗହିତାତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଗହିତା । ତଦେୱ ସରୂପତୋ ନିୟମେତୁଂ ‘‘ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା’’ତି ଆହ, ଉପାରମ୍ଭଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାଦିହେତୁ ଉଗ୍ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭସକ୍କାରାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଣନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ୟୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘ଏୱଂ ଚୀୱରାଦୀନି ୱା ଲଭିସ୍ସାମି, ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ୱା ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଲାଭସକ୍କାରହେତୁ ପରିୟାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟତ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ପରିୟାପୁଣନତୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ୱରତର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୯) ।

ନନୁ ଚ ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣୂପମା ପରିୟତ୍ତି ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୁଗ୍ଗହିତାପି ପରିୟତ୍ତି ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ତତ୍ଥାପି ଅଲଗଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଉପମାଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋ ଅଲଗଦ୍ଦଗୱେସୀ ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ, ସୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ମହନ୍ତଂ ଅଲଗଦ୍ଦଂ, ତମେନଂ ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହିତ୍ୱା ଗୀୱାୟ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଗଦ୍ଦୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ୱା ବାହଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଭୋଗେହି ପଲିୱେଠେୟ୍ୟ। ଅଥ ଖୋ ସୋ ନେୱ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ । ଏୱମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୯) ।

ତସ୍ମା ଇଧ ଦୁଗ୍ଗହିତା ଏୱ ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟେନ ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଦଂ ପନ ପାରିସେସଞାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ପାରିସେସତୋ ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହଣୂପମାୟେୱ ପରିୟତ୍ତି ‘‘ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ସୁଗ୍ଗହଣୂପମା ହି ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ୱା ହୋତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ୱା । ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତା…ପେ॰… ପରିୟତ୍ତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଦୁଗ୍ଗହଣଂ । ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୯) ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋତି ଆସୀୱିସେନ, ଆସୀୱିସଂ ୱା ଅତ୍ଥିକୋ, ଅଲଗଦ୍ଦଂ ଗୱେସତି ପରିୟେସତି ସୀଲେନାତି ଅଲଗଦ୍ଦଗୱେସୀ । ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋତି ଆସୀୱିସପରିୟେସନତ୍ଥଂ ଚରମାନୋ । ତଦତ୍ଥେ ହେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱା, ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଟ୍ଠାନଂ ୱା ଚରମାନୋ । ଅଲଗଦ୍ଦଂ ପରିୟେସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ହି ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ । ତମେନନ୍ତି ତଂ ଅଲଗଦ୍ଦଂ । ଭୋଗେତି ସରୀରେ । ‘‘ଭୋଗୋ ତୁ ଫଣିନୋ ତନୂ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୁଜୀୟତି କୁଟିଲଂ କରୀୟତୀତି ଭୋଗୋ । ତସ୍ସାତି ପୁରିସସ୍ସ । ହତ୍ଥେ ୱା ବାହାୟ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ହତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗବାହାୟ ଅୱସେସା ବାହା, କତ୍ଥଚି ପନ କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ‘‘ହତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ବାହାୟ ୱିସୁଂ ଅନାଗତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ହତ୍ଥଞ୍ଚ ବାହଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସରୀରଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ତନ୍ନିଦାନଂ, ତଂକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଡଂସନଂ ନିଦାନଂ କାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ‘‘ତନ୍ନିଦାନ’’ନ୍ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତତୋନିଦାନ’’ନ୍ତି ପୁରିମପଦେ ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଚ ଲୋପମକତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତପଦମେତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ତତୋନିଦାନ’’ନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସେସନଂ । ତଂକିସ୍ସ ହେତୂତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ଡଂସନଂ, ତନ୍ନିଦାନଞ୍ଚ ମରଣାଦିଉପଗମନଂ, ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ କେନ କାରଣେନାତି ଚେ ? ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ମୋଘପୁରିସାତି ଗୁଣସାରରହିତତାୟ ତୁଚ୍ଛପୁରିସା । ଧମ୍ମନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମଂ । ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଚେୱ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କରୋନ୍ତା ଧାରେନ୍ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ନ ହି ସୁତ୍ତାଦିନୱଙ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀନିଦ୍ଦେସୋ ଏସୋ, ଅତ୍ଥନ୍ତି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଭାସିତତ୍ଥଂ, ପୟୋଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ପଦଂ ସୁତିସାମଞ୍ଞେନ ଅନେକଧା ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ତଂ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୀତି ନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନ ୱିଚାରେନ୍ତି । ଇକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ ଇଧ ଦସ୍ସନମେୱ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଚକ୍ଖୁଲୋଚନେସୁ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନମେୱ, ତଞ୍ଚ ୱିଚାରଣା ପରିୟାଦାନୱସେନ ଦୁବ୍ବିଧେସୁ ୱିଚାରଣାୟେୱ, ସା ଚ ୱୀମଂସାୟେୱ, ନ ୱିଚାରୋ, ୱୀମଂସା ଚ ନାମେସା ଭାସିତତ୍ଥୱୀମଂସା, ପୟୋଜନତ୍ଥୱୀମଂସା ଚାତି ଇଧ ଦୁବ୍ବିଧାୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ତାସୁ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ସମାଧି, ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞା, ମୟଞ୍ଚ ତଂ ପୂରେସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଭାସିତତ୍ଥୱୀମଂସଞ୍ଚେୱ ‘‘ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ କାରଣଂ, ସମାଧି ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତିଆଦିନା ପୟୋଜନତ୍ଥୱୀମଂସଞ୍ଚ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପପରିକ୍ଖତନ୍ତି ଅନୁପପରିକ୍ଖନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମୋଘପୁରିସାନଂ । ନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନ୍ତୀତି ନିଜ୍ଝାନଂ ନିସ୍ସେସେନ ପେକ୍ଖନଂ ପଞ୍ଞଂ ନ ଖମନ୍ତି । ଝେ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଇଧ ପେକ୍ଖନେୟେୱ, ନ ଚିନ୍ତନଝାପନେସୁ, ତଞ୍ଚ ଞାଣପେକ୍ଖନମେୱ, ନ ଚକ୍ଖୁପେକ୍ଖନଂ, ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନମେୱ ୱା, ନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ରୋଚେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିସ୍ସେସେନ ଝାୟତେ ପେକ୍ଖତେତି ହି ନିଜ୍ଝାନଂ । ସନ୍ଧିୱସେନ ଅନୁସ୍ୱାରଲୋପୋ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନ୍ତୀତି, ‘‘ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ତେସଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପପରିକ୍ଖନତୋ ତେ ଧମ୍ମା ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ, ସମାଧି, ୱିପସ୍ସନା, ମଗ୍ଗୋ, ୱଟ୍ଟଂ, ୱିୱଟ୍ଠଂ କଥିତନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଉପାରମ୍ଭାନିସଂସା ଚେୱାତି ପରେସଂ ୱାଦେ ଦୋସାରୋପନାନିସଂସା ଚ ହୁତ୍ୱା । ଭୁସୋ ଆରମ୍ଭନଞ୍ହି ପରେସଂ ୱାଦେ ଦୋସାରୋପନଂ ଉପାରମ୍ଭୋ, ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପରୱମ୍ଭନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହେସ ‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପନୟନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଚାତି ଇତି ଏୱଂ ଏତାୟ ପରିୟତ୍ତିୟା ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପରେହି ଆରୋପିତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅତ୍ତତୋ, ସକୱାଦତୋ ୱା ପମୋକ୍ଖପୟୋଜନା ଚ ହୁତ୍ୱା । ଇତି ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥେ, ତେନ ‘‘ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାପୁଣନଂ ପରାମସତି । ୱଦନ୍ତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ, ଦୋସୋ, ପମୁଚ୍ଚନଂ, ପମୁଚ୍ଚାପନଂ ୱା ପମୋକ୍ଖୋ, ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ଆରୋପିତସ୍ସ ପମୋକ୍ଖୋ ଆନିସଂସୋ ୟେସଂ ତଥା । ଆରୋପିତୱାଦୋ ହି ‘‘ୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ଦେୱେନ ଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି । ୱାଦୋତି ୱା ଉପୱାଦୋନିନ୍ଦା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମାସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପରେହି ସକୱାଦେ ଦୋସେ ଆରୋପିତେ, ନିନ୍ଦାୟ ୱା ଆରୋପିତାୟ ତଂ ଦୋସଂ, ନିନ୍ଦଂ ୱା ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ ମୋଚେସ୍ସାମାତି ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ସୋ ସୋ ୱାଦୋ ଇତି ୱାଦୋ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସହ ୱିଚ୍ଛାୟ ତ-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଇତିୱାଦସ ପମୋକ୍ଖୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ, ସୋ ଆନିସଂସୋ ୟେସଂ ତଥା, ତଂ ତଂ ୱାଦପମୋଚନାନିସଂସା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟାତି ୟସ୍ସ ଚ ସୀଲାଦିପୂରଣସ୍ସ, ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଭୂତସ୍ସ ୱା ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ଅଭେଦେପି ଭେଦୱୋହାରୋ ଏସୋ ୟଥା ‘‘ପଟିମାୟ ସରୀର’’ନ୍ତି, ଭେଦ୍ୟଭେଦକଂ ୱା ଏତଂ ୟଥା ‘‘କଥିନସ୍ସତ୍ଥାୟ ଆଭତଂ ଦୁସ୍ସ’’ନ୍ତି । ‘‘ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ତେନ ତଦତ୍ଥାୟ ଏୱ ପରିୟାପୁଣନଂ ସମ୍ଭୱତି, ନାଞ୍ଞତ୍ଥାୟାତି ୱିନିଚ୍ଛିନୋତି । ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ହି ଜାତିଆଚାରୱସେନ ଦୁୱିଧାପି କୁଲପୁତ୍ତା ଞାୟେନ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତୀତି ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୀଲାଦିପୂରଣସଙ୍ଖାତଂ, ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଭୂତଂ ୱା ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଏତେ ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହିନୋ ନାନୁଭୋନ୍ତି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତିୟେୱ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟସ୍ସ ଉପାରମ୍ଭସ୍ସ, ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ୟେ ମୋଘପୁରିସା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ତେ ପରେହି ‘‘ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତାୟେୱ ‘‘ତଦତ୍ଥୋୱ ହୋତୀ’’ତି ପଟିପାଦନକ୍ଖମା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରସ୍ସ ୱାଦେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ପମୋଚେତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି ତଂ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତି ଚ ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତିୟେୱାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଧାପି ହି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋୱ । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଉପାରମ୍ଭମାନଦବ୍ବମକ୍ଖପଲାସାଦିହେତୁଭାୱେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଗ୍ଗହିତାତି ହି ହେତୁଗବ୍ଭୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) । ଏତ୍ଥ ଚ କାରଣେ ଫଲୱୋହାରୱସେନ ‘‘ତେ ଧମ୍ମା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଘତମାୟୁ, ଦଧି ବଲ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି କିଞ୍ଚାପି ନ ତେ ଧମ୍ମା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ତଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟନକାଲେ, ୱିୱାଦକାଲେ ଚ ତମ୍ମୂଲକାନଂ ଉପାରମ୍ଭାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଅକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ତେ…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ଏତ୍ଥ ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅନନୁଭୱନଂ, ତେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନଂ ପରାମସତି । କିସ୍ସାତି ସାମିୱଚନଂ ହେତ୍ୱତ୍ଥେ, ତଥା ହେତୂତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଞ୍ଚ ।

ୟାପନାତି ଏତ୍ଥ କିରିୟା ପାଳିୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କିରିୟାପକ୍ଖେ ୟା ସୁଗ୍ଗହିତାତି ଅଭେଦେପି ଭେଦୱୋହାରୋ ‘‘ଚାରିକଂ ପକ୍କମତି, ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୪, ୩୦୦) ୱିୟ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀ’’ତିଆଦିନା, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧିୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସୀଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା, ସମାଧିନୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସମାଧିଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସାମି, ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱ ସା ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ନାମ ହୋତି । ୟନ୍ତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିସୁଗ୍ଗହଣଂ । ୱୁତ୍ତଂ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତେ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲାଦୀନି ପୂରେନ୍ତାନମ୍ପି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପସନ୍ନେହି ଉପନୀତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ପରେସଂ ୱାଦେ ସହଧମ୍ମେନ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତାନମ୍ପି ସକୱାଦତୋ ପରେହି ଆରୋପିତଦୋସଂ ପରିହରନ୍ତାନମ୍ପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ନ କେୱଲଂ ସୁଗ୍ଗହିତପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଦୀନିୟେୱ, ଅପି ତୁ ପରୱାଦନିଗ୍ଗହସକୱାଦପତିଟ୍ଠାପନାନିପି ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତା ଦୀସୁ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୮) ।

ୟଂପନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁୱିଧେନ ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖପରିଜାନେନ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ପହୀନକିଲେସୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧାରହତ୍ତଫଲତାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋ ।ଅକୁପ୍ପନ୍ତି ଚ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସେତଂ ନାମ । ସତିପି ହି ଚତ୍ତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଫଲାନଂ ଅୱିନସ୍ସନଭାୱେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ସକସକନାମପରିଚ୍ଚାଗେନ ଉପରୂପରି ନାମନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେସଂ ମଗ୍ଗଫଲାତି ‘‘ଅକୁପ୍ପାମି’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅରହା ପନ ସବ୍ବଦାପି ଅରହାୟେୱ ନାମାତି ତସ୍ସେୱ ଫଲଂ ପୁଗ୍ଗଲନାମୱସେନ ‘‘ଅକୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଚ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମା’’ତି । ତସ୍ସ ହି ଅପରିଞ୍ଞାତଂ, ଅପ୍ପହୀନଂ ଅଭାୱିତଂ, ଅସଚ୍ଛିକତଂ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋପି ତନ୍ତିଧାରକୋ ପୱେଣୀପାଲକୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋୱ ହୁତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣାତି, ତେନେୱାହ ‘‘ପୱେଣୀପାଲନତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ପୱେଣୀ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମସନ୍ତତି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଂସୋତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପୱେଣୀୟେୱ ।

ନନୁ ଚ ୟଦି ପୱେଣୀପାଲନତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଛାତକଭୟାଦିନା ଗନ୍ଥଧୁରେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସିତୁମସକ୍କୋନ୍ତେସୁ ସୟଂ ଭିକ୍ଖାଚାରେନ ଅତିକିଲମମାନୋ ‘‘ଅତିମଧୁରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମା ନସ୍ସତୁ, ତନ୍ତିଂ ଧାରେସ୍ସାମି, ୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ପୱେଣିଂ ପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିୟାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସାପି ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ କସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ ନ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘‘ପୱେଣିଂ ପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟେନ ପରିୟାପୁଣାତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭୱକନ୍ତାରତୋ ଅୱିତିଣ୍ଣତ୍ତା ତସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୟେୱ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୁପମା ୱା ହୋତି, ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା ୱା । ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୱ । ଖୀଣାସୱାନଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖୀଣାସୱୋ ହି ଭଣ୍ଡାଗାରିକ ସଦିସତ୍ତା ‘‘ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ପସାଧନକାଲେ ତଦୁପିୟଂ ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡଂ ରଞ୍ଞୋ ଉପନାମେତ୍ୱା ତଂ ଅଲଙ୍କରୋତି, ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋପି ଧମ୍ମରତନଭଣ୍ଡଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମୋକ୍ଖାଧିଗମାୟ ଭବ୍ବରୂପେ ସହେତୁକେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଙ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସଙ୍ଖାତେନ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରୋତୀତି ।

ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ପରିୟତ୍ତିୟୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତୀସୁପି ପିଟକେସୁ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ୱିନୟେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ସୀଲସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ସୀଲଂ ୱିସୁଜ୍ଝମାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ, କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣବଲେନ ଚ ସଂକିଲେସମଲତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସୀଲସମ୍ପଦା ସିଜ୍ଝମାନା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ସତିବଲଂ, ଞାଣବଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ତସ୍ସା ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୂପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ସଭାଗହେତୁସମ୍ପାଦନତୋ । ସତିବଲେନ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି । ସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ସୁଦିଟ୍ଠକାରିତାପରିଚୟେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣାନୁବଦ୍ଧାୟ ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସିଦ୍ଧି । ୱୀତିକ୍କମାଭାୱେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନସବ୍ଭାୱତୋ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତାୱସେନ ଅଜ୍ଝାସୟସୁଦ୍ଧିୟା ତତିୟୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି । ପୁରେତରସିଦ୍ଧାନଂ ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ପାରିପୂରିଂ ୱିନା ସୀଲସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣୂପନିସ୍ସୟତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱେହି ଦୀପେତବ୍ବା । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୫.୧୦୭୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୧୪) ୱଚନତୋ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତେ ଭୂରୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗେନ ଗରୁୱାସଦେସଭାସାକୋସଲ୍ଲଉଗ୍ଗହଣପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ଚ ପରିଭାୱିତା ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦା ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀଲସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟସ୍ସ ସମାଧିୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ଅନୱସେସା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ନ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଅତ୍ଥୀତି ସତିପି ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଭିଞ୍ଞେକଦେସଭାୱେ ସୀଲସମ୍ପଦାସମୁଦାଗତା ଏୱ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଗହିତା, ୟଥା ଚ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାସମୁଦାଗତା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ତାସଂ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା । ଏୱଂ ସୀଲସମ୍ପଦାସମୁଦାଗତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ସମାଧିସମ୍ପଦାସମୁଦାଗତା ଚ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ତାସଂ ଅଧିଗମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମସଦିସା ହି ଇମେସଂ ଅରିୟାନଂ ଇମେ ୱିସେସାଧିଗମାତି ।

ତାସଂୟେୱଚ ତତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତାସଂୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ପାପୁଣିତବ୍ବାନଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ୱିନୟେ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ (ପାରା॰ ୧୨) ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଭତ୍ତାତି । ଚସଦ୍ଦେନ ସମୁଚ୍ଚିନନଞ୍ଚ ତାସଂ ଏତ୍ଥ ଏକଦେସୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାନମ୍ପି ଏକଦେସାନଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦୁତିୟେ ‘‘ତାସଂୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତଂ, ନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା । ତା ହି ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସୁତ୍ତେ ୱିଭତ୍ତାୟେୱାତି । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାନମେକଦେସୱଚନଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ତତିୟେ ‘‘ତାସଞ୍ଚା’’ତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସେସାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ, ତତ୍ଥେୱ ଚ ସମ୍ମା ୱିଭତ୍ତଭାୱଂ ଦୀପେତୁକାମୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱଧାରଣମକତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥେୱା’’ତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅୱଧାରଣଂ ଠପେତି । ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅଞ୍ଞେ ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୟୋ ଗୁଣୱିସେସା ୱିଭତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ୱିଭତ୍ତା, ୱିସେସତୋ ପନ ପଞ୍ଞାଜାତିକତ୍ତା ଚତସ୍ସୋୱ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣାତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ତାସଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱା’ତି ଅୱଧାରଣୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ’’ତି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ସୁଖୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି, ଅନୁଞ୍ଞାତାନିୟେୱ ତାଦିସାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି, ତେସଂ ଫସ୍ସସାମଞ୍ଞତୋ ସୁଖୋ ୱା ସମ୍ଫସ୍ସୋ ତଥା, ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ସୋ ୟେସନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି, ତାଦିସାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି ତେସଂ ଫସ୍ସେନ ସମାନତାୟ । ଉପାଦିନ୍ନକଫସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିଫସ୍ସୋ, ମେଥୁନଧମ୍ମୋୟେୱ । ୱୁତ୍ତଂ ଅରିଟ୍ଠେନ ନାମ ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବେନ ଭିକ୍ଖୁନା (ମ॰ ନି॰ ୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭) । ସୋ ହି ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧେସୁ ଅନ୍ତରାୟିକେସୁ ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକଂ ନ ଜାନାତି, ସେସନ୍ତରାୟିକେୟେୱ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ସୋ ରହୋଗତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ଅଗାରିକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ସକଦାଗାମିନୋପି ଅନାଗାମିନୋପି ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂପି ମନାପିକାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତି …ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁସନ୍ତି, ମୁଦୁକାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, କସ୍ମା ଇତ୍ଥୀନଂୟେୱ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଏତେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱା’’ତି ଅନୱଜ୍ଜେନ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗରସେନ ସାୱଜ୍ଜଂ କାମଗୁଣପରିଭୋଗରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ଏକଂ କତ୍ୱା ଥୁଲ୍ଲୱାକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିସୁଖୁମସୁତ୍ତଂ ଘଟେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସିନେରୁନୋ ସଦିସତଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭଗୱତା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତେନ ୱିୟ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଦୋସୋ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀନି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଜିନଚକ୍କେ ପହାରମଦାସି, ତେନାହ ‘‘ତଥାହ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଅନତିକ୍କମନତ୍ଥେନ ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତା, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ ୱା କରଣସୀଲାତି ଅନ୍ତରାୟିକା, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଚ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ୱିତ୍ଥାରୋ ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୭) ଗହେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟେ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟିକା ଇତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା ଦେସିତା ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଚ, ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିସେୱତୋ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ତେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ନାଲଂ ସମତ୍ଥା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଅହଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାମୀତି । ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀତି ତତୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିଭାୱହେତୁତୋ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପାପୁଣାତି ।

ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰…ଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ପରହିତାୟ, ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ, ନେୱତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ପରହିତାୟ, ଅତ୍ତହିତାୟ ଚେୱ ପଟିପନ୍ନୋ ପରହିତାୟ ଚ…ପେ॰… ଇମେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୬) –

ଏୱମାଦିନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଦେସନାୱୋହାରୱସେନ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୂପଲବ୍ଭତି ॥

ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣା ।

ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତକାରଣା ॥

ତସ୍ମା ୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦୋ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୭; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪) ।

ନ ହି ଲୋକସମ୍ମୁତିଂ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ୱିଜହନ୍ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟା ଲୋକାଭିଲାପେ ଠିତାୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ, କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୭; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୦୨; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪; କଥା॰ ଅନୁଟୀ॰ ୧) ଏୱମାଦୀହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟମଜାନନ୍ତୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୪) ଦୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁଗ୍ଗହିତନ୍ତି ହି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ କିରିୟାୟୱିସେସନଭାୱେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଭାୱନପୁଂସକପଦସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା, ଭାୱପ୍ପଟ୍ଠାନତା, ସକମ୍ମାକମ୍ମକିରିୟାନୁୟୋଗଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗୱଚନତା ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା’’ତି । ୟନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହଂ । ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୪) ତଥାୱାଦୀନଂ ସାଧିନାମକଂ କେୱଟ୍ଟପୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଧମ୍ମେନାତି ପାଠସେସୋ, ମିଚ୍ଛାସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦୁଗ୍ଗହଣଂ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ, ଅତ୍ତନାତି ଚ ସାମିଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତପତିରୂପକଂ ୱା ଅବ୍ୟୟପଦଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗହଣେନ ୱିପରୀତଗାହେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତୀତି ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ କରୋତି । ଅତ୍ତନୋ କୁସଲମୂଲାନି ଖନନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଖନତି ନାମ । ତତୋତି ଦୁଗ୍ଗହିତଭାୱହେତୁତୋ ।

ଧମ୍ମଚିନ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମସଭାୱୱିଚାରଂ । ଅତିଧାୱନ୍ତୋତି ଠାତବ୍ବମରିୟାଦାୟଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ଦାନଂ ହୋତି, ସୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସବ୍ବମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୟମାନୋ । ଚିନ୍ତେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି, ଅନରହରୂପାନି ୱା ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନାମ, ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୀତି ତେସଂ ସଭାୱଦସ୍ସନଂ । ନଚିନ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ । ‘‘ୟାନୀ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ହେତୁଦସ୍ସନଂ । ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପସ୍ସ, ୱିଘାତସ୍ସ ୱିହେସସ୍ସ ଚ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ଇମାନି ୱା ଚତ୍ତାରି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନାମ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ୟାନି ୱା…ପେ॰… ଅସ୍ସ, ତସ୍ମା ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି ଅଚିନ୍ତେତବ୍ବଭୂତାନି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନାମାତି ୟୋଜନା । ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପନ –

‘‘କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସ । ଝାୟିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ ଝାନୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ…ପେ॰… କମ୍ମୱିପାକୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ…ପେ॰… ଲୋକଚିନ୍ତା ଭିକ୍ଖୱେ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟା…ପେ॰… ଇମାନି…ପେ॰… ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) –

ଚତୁରଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱଦୀପକଂ ପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କାମଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାଦୀନି, ତାନି ପନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ଇମାନି ପନ ଏୱଂ ନ ହୋନ୍ତି ଅଫଲଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି । ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟ…ପେ॰… ପଭେଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିପତ୍ତିଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କଥଂ ? ପିଟକୱସେନା’’ତିଆଦିୱଚନସମ୍ବଜ୍ଝନେନ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୱିରହିତଞ୍ହି ୱଚନଂ ବ୍ୟାକୁଲଂ । ସୋତୂନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପକଂ ନ ହୋତି, ପୁବ୍ବାପରଞ୍ଞୂନମେୱ ଚ ତଥାୱିଚାରିତୱଚନଂ ୱିସୟୋ । ୟଥାହ –

‘‘ପୁବ୍ବାପରଞ୍ଞୂ ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ନିରୁତ୍ତିପଦକୋୱିଦୋ ।

ସୁଗ୍ଗହୀତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାତି, ଅତ୍ଥଞ୍ଚୋ’ ପପରିକ୍ଖତୀ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୩୧) ।

ତେସନ୍ତି ପିଟକାନଂ । ଏତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ।

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗମହାୱଗ୍ଗପାଥିକୱଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ୱଗ୍ଗେହି ସଙ୍ଗହୋ ଏତେସନ୍ତି ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି । ଗାଥାୟ ପନ ୟସ୍ସ ନିକାୟସ୍ସ ସୁତ୍ତଗଣନତୋ ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା । ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୱସେନ ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ଅସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସାତି ତିୱଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହୋ । ପଠମୋ ଏସ ନିକାୟୋ ଦୀଘନିକାୟୋତି ଅନୁଲୋମିକୋ ଅପଚ୍ଚନୀକୋ, ଅତ୍ଥାନୁଲୋମନତୋ ଅତ୍ଥାନୁଲୋମନାମିକୋ ୱା, ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ତିୱଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତରିକେପି ସମାସୋୟେୱ ହୋତି, ନ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚୀୱରଲାଭେନା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୬୮) ଏତ୍ଥ ‘‘ନୱଂଚୀୱରଲାଭେନା’’ତି ପଦଂ ୱିୟ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ‘‘ଅଲବ୍ଭୀତି ଲଭୋ, ଲଭୋ ଏୱ ଲାଭୋ । କିଂ ଅଲବ୍ଭି ? ଚୀୱରଂ । କୀଦିସଂ ? ନୱଂ, ଇତି ‘ନୱଚୀୱରଲାଭେନା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପଂ ଅକତ୍ୱା ‘ନୱଂଚୀୱରଲାଭେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିଲଦ୍ଧନୱଚୀୱରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଜ୍ଝେ ଠିତପଦଦ୍ୱୟେ ପନାତି ନିପାତୋ । ଭିକ୍ଖୁନାତି ୟେନ ଲଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୮) । ଇଧାପି ସଦ୍ଦତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱାକ୍ୟେ ୟୁତ୍ତିୟାଅଭାୱତୋ ସମାସୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ତିୱଗ୍ଗୋ’’ତି ପଦଞ୍ହି ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି କରଣଂ, ଏୱଂ ସତି କରଣୱଚନନ୍ତମେୱ ସିୟା । ୟଦି ଚ ପଦଦ୍ୱୟମେତଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଂ, ତଥା ଚ ସତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗମେୱ ସିୟା ‘‘ତିଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିପଦଂ ୱିୟ । ତଥା ‘‘ତିୱଗ୍ଗୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ପଦମନ୍ତରେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତତ୍ଥ ଚ ତାଦିସେନ ୱାକ୍ୟେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସମାନେପି ପଦନ୍ତରନ୍ତରିକେ ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱିରୋଧଭାୱୋୟେୱ ସମାସତାକାରଣନ୍ତି ସମାସୋ ଏୱ ୟୁତ୍ତୋ । ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ଅସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସାତି ହି ତିୱଗ୍ଗୋସଙ୍ଗହୋ ଅକାରସ୍ସ ଓକାରାଦେସଂ, ଓକାରାଗମଂ ୱା କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅଚିରପକ୍କନ୍ତୋ, ମାସଜାତୋ’’ତିଆଦି, ଅସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସାତି ଚ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅସ୍ସ ନିକାୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ୟସ୍ସାତି କତ୍ୱା ‘ସଙ୍ଗହୋ’ତି ପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣମେୱ ସମ୍ଭୱତି, ସଙ୍ଗହୋତି ଚ ଗଣନା । ଟୀକାଚରିୟେହି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ପନ ‘ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ଅସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସା’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତାୟେୱ ଦସ୍ସିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମିସ୍ସକତ୍ତା, ଅପାକଟତ୍ତା ଚ ।

ଅତ୍ଥାନୁଲୋମିକତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଗୁଣୋପଚାରେନ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ଦୀଘ-ସଦ୍ଦେନ ଦୀଘପ୍ପମାଣାନି ସୁତ୍ତାନିୟେୱ ଗହିତାନି, ନିକାୟସଦ୍ଦୋ ଚ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ସମୂହନିୱାସତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୀଘପ୍ପମାଣାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱଚନୀୟୱାଚକାନଂ ପୟୋଗତୋ ତଦତ୍ଥେସୁ ତସ୍ସ ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧତଂ ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ନାହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏକନିକାୟମ୍ପୀତି ଏକସମୂହମ୍ପି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇମେ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା । ପୋଣିକା, ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା ଚ ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ‘‘ପୋଣିକନିକାୟୋ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥାତି ନିକାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୂହନିୱାସାନଂ ୱାଚକଭାୱେ । ସାଧକାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ ଉଦାହରଣାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ସମାନୀତାନୀ’’ତି ପାଠସେସେନ ଚେତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସକ୍ଖୀନି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସାଧକାନି । ୟଞ୍ହି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି, ତଂ ‘‘ସକ୍ଖୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ମନୋରଥପୂରଣିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚଗରୁଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧.୧୩୨) ପନ ସକ୍ଖିଭାୱତ୍ଥାୟ ଆହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୫) ସାସନତୋତି ସାସନପୟୋଗତୋ, ସାସନେ ୱା । ଲୋକତୋତି ଲୋକିୟପୟୋଗତୋ, ଲୋକେ ୱା । ଇଦଂ ପନ ପିଟକତ୍ତୟେ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମମୁଦାହରଣଂ ସାସନତୋ ସାଧକୱଚନଂ, ଦୁତିୟଂ ଲୋକତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମୂଲପରିୟାୟ ୱଗ୍ଗାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି । ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟଂ ଦିୟଡ୍ଢଂ, ତଦେୱ ସତଂ, ଏକସତଂ, ପଞ୍ଞାସ ଚ ସୁତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ନିକାୟେ । ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋତି ପଞ୍ଚଦସହି ୱଗ୍ଗେହି ପରିଗ୍ଗହିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ।

ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂୟୁତ୍ତଂ, କେସଂ ସଂୟୁତ୍ତଂ ? ସୁତ୍ତୱଗ୍ଗାନଂ । ୟଥା ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟେ ପଦଂ, ପଦସମୁଦାୟେ ଚ ୱାକ୍ୟଂ, ୱାକ୍ୟସମୁଦାୟେ ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତସମୁଦାୟେ ୱଗ୍ଗୋତି ସମଞ୍ଞା, ଏୱଂ ୱଗ୍ଗସମୁଦାୟେ ସଂୟୁତ୍ତସମଞ୍ଞା । ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତେନ କଥିତସୁତ୍ତୱଗ୍ଗାଦୀନଂ ସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିଭାୱୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧), ତେନାହ ‘‘ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିୱସେନା’’ତିଆଦି । ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚା’’ତି ପାଠେ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚା’’ତିପି ପାଠୋ । ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋତି ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଗଣନା ।

ଏକେକେହି ଅଙ୍ଗେହି ଉପରୂପରି ଉତ୍ତରୋ ଅଧିକୋ ଏତ୍ଥାତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରୋତି ଆହ ‘‘ଏକେକଅଙ୍ଗାତିରେକୱସେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହି ଏକେକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଏକାଦସ ଅଙ୍ଗାନି କଥିତାନି । ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଚ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସୋ ।

ପୁବ୍ବେତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକନିଦ୍ଦେସେ । ୱୁତ୍ତମେୱ ପକାରନ୍ତରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ହି ଇମିନା ପକାରନ୍ତରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଅପିଚ ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ଦେସିତଂ, ଭଗୱତା ଚ ଅନୁମୋଦିତଂ ନେତ୍ତିପେଟକୋପଦେସାଦିକଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସିଦ୍ଧେପି ହି ସତି ଆରମ୍ଭୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନାୟ ୱା ହୋତି, ନିୟମାୟ ୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ଦୀଘପ୍ପମାଣାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକପ୍ପମାଣାନ’’ନ୍ତିଆଦିମୱତ୍ୱା ସରୂପସ୍ସେୱ କଥନଂ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାଦୀନଂ ଦୀଘପ୍ପମାଣାନମ୍ପି ତଦନ୍ତୋଗଧତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକପରିୟାପନ୍ନେସୁ ତସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସମଞ୍ଞତା, ଦୀଘନିକାୟାଦିସଭାୱୱିପରୀତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ କତ୍ଥଚି ତବ୍ବୋହାରତା’’ତି । ତଦଞ୍ଞନ୍ତି ତେହି ଚତୂହି ନିକାୟେହି ଅଞ୍ଞଂ, ଅୱସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନୱପ୍ପଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ପନେତଂ ନୱପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତଥା ହି ନୱହି ଅଙ୍ଗେହି ୱୱତ୍ଥିତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରରହିତେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅସୁତ୍ତସଭାୱାନେୱ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନି ସିୟୁଂ, ଅଥ ସୁତ୍ତସଭାୱାନେୱ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନି, ଏୱଂ ସତି ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ନ ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗଂ ସାସନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ‘‘ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰, ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ସଗାଥକଂ ୱା ସିୟା, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ୱା, ତସ୍ମା ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟେନେୱ ତଦୁଭୟଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାନାଦିୱିସେସସଞ୍ଞାରହିତଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ଅଥାପି କଥଞ୍ଚି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୧) ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା ଗାଥାଭାୱତୋ ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ । ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା ସଗାଥକତ୍ତା ସଗାଥାୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ । ତଥା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –

ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ ।

ସନିମିତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା, ସହତାଞ୍ଞେନ ନାଞ୍ଞତୋ ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ।

ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥାୱଗାହଣଂ ।

ତସ୍ମା ଅସଙ୍କରଂୟେୱ, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ॥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ।

ସବ୍ବସ୍ସାପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିଧି। ତଥା ହି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ, (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫୫, ୧୨୪୨) ସାୱତ୍ଥିୟା ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗେ, (ଚୂଳୱ॰ ୪୫୬) ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ୱଚନତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପରିୟତ୍ତି ୱିସେସେସୁପି ସୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ ନେତ୍ତିୟଂ ଆହ ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ତତ୍ଥ ହି ସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପରିୟେଟ୍ଠି ପରିୟେସନା ଅତ୍ଥୱିଚାରଣା ‘‘ନୱୱିଧ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଦେକଦେସେସୁ ପନ ପରେ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ସନିମିତ୍ତା ୱିସେସୱିଧୟୋ ତେନ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତା । ତଥା ହି ଗେୟ୍ୟସ୍ସ ସଗାଥକତ୍ତଂ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଲୋକେପି ହି ସସିଲୋକଂ ସଗାଥକଂ ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥଂ ‘‘ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ହି ‘‘ବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବ୍ୟାକରଣମେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଗାଥକାଦୀନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞାନଂ ଅନୋକାସଭାୱତୋ । ସଓକାସୱିଧିତୋ ହି ଅନୋକାସୱିଧି ବଲୱା । ଅପିଚ ‘‘ଗାଥାୱିରହେ ସତୀ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା । ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତୋ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକଂ ୱିସେସନଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ କେୱଲଗାଥାବନ୍ଧେସୁ, ସଗାଥକତ୍ତେପି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତେସୁ, ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନ ସମ୍ବନ୍ଧେସୁ, ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା । ଏତ୍ଥ ହି ସତିପି ସଞ୍ଞାନ୍ତରନିମିତ୍ତୟୋଗେ ଅନୋକାସସଞ୍ଞାନଂ ବଲୱଭାୱେନେୱ ଗାଥାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ତଥା ସତିପି ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଚରିୟାନୁଭାୱପ୍ପକାସକେସୁ ଜାତକସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ସତିପି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱେ, ସଗାଥକତ୍ତେ ଚ କେସୁଚି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱେଦସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ୱେଦଲ୍ଲସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ଏୱଂ ତେନ ତେନ ସଗାଥକତ୍ତାଦିନା ନିମିତ୍ତେନ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିସେସୱିଧୟୋ ସୁତ୍ତଙ୍ଗତୋ ପରେ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ, ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତରହିତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ନନୁ ଚ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ନ ସିୟାତି ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥା ଏୱାତି ? ନ ତଦୱତ୍ଥା ସୋଧିତତ୍ତା । ସୋଧିତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗାଥାୱିରହେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ।

ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାଥାଭାୱତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୧) ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଭାୱୋ । ନ ହି ତାନି ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୟୋ ୱିୟ ଗାଥାଭାୱେନ ସଞ୍ଞିତାନି, ଅଥ ଖୋ ସୁତ୍ତଭାୱେନେୱ । ତେନେୱ ହି ଅକଥାୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତନାମକ’’ନ୍ତି ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୟଞ୍ଚ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗାଥକତ୍ତା ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନତ୍ଥି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ସହତାଞ୍ଞେନ, ତସ୍ମା । ସହଭାୱୋ ହି ନାମ ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି । ସହ ଗାଥାହୀତି ଚ ସଗାଥକଂ, ନ ଚ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଗାଥାୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ସୁତ୍ତପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ‘‘ସହ ଗାଥାହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନନୁ ଚ ଗାଥାସମୁଦାୟୋ ତଦେକଦେସାହି ଗାଥାହି ଅଞ୍ଞୋ ହୋତି, ୟସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ସହ ଗାଥାହୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ? ତଂ ନ । ନ ହି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ୟୋ ତଦେକଦେସେହି ସହ ଭୱେୟ୍ୟ । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ଦୀଘସୁତ୍ତଙ୍କିତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ସମୁଦାୟେକଦେସାନଂ ୱିଭାଗୱଚନଂ ୱୋହାରମତ୍ତଂ ପତି ପରିୟାୟୱଚନମେୱ, ଅୟଞ୍ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପଭେଦୱିଭାଗଦସ୍ସନକଥାତି। ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନ, ଅଞ୍ଞତୋ । ଅଞ୍ଞାୟେୱ ହି ତା ଗାଥା ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ତାଦିସାୟେୱ ହି କାରଣାନୁରୂପେନ ତତ୍ଥ ଦେସିତା, ଅତୋ ନ ତାହି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗଭାୱୋତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦିନୱଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ଇଦାନି ଏତାନି ନୱଙ୍ଗାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ସୁତ୍ତନିପାତେ –

‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚେ ତଂ ସମିଜ୍ଝତି ।

ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତି, ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୨) । –

ଆଗତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗସ୍ସ;

‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋ) ।

କେନସ୍ସୁ ନ ପକାସତି ।

କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସି,

କିଂସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮) । –

ଆଗତସ୍ସ ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ;

‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,

ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ ।

ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟଂ,

ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫) । –

ଆଗତସ୍ସ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୱସେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ଆୟସ୍ମତା ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ କତୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ୟୋ ‘‘ମହାନିଦ୍ଦେସୋ, ଚୂଳନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମିଧ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧଧୋସାଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ, ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନାପି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଅପରେ ପନ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଗାଥାୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସଙ୍ଗହଂ ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉପସେନତ୍ଥେରେନ –

‘‘ସୋ ପନେସ ୱିନୟପିଟକଂ…ପେ॰… ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନୋ, ଦୀଘନିକାୟୋ…ପେ॰… ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୁ ଖୁଦ୍ଦକମହାନିକାୟପରିୟାପନ୍ନୋ, ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସତ୍ଥୁସାସନଙ୍ଗେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗାଥଙ୍ଗୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ।

ଏତ୍ଥ ତାୱ କତ୍ଥଚି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନସବ୍ଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦେସେକଦେସସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୟୁଜ୍ଜତୁ, ଅଗାଥାଭାୱତୋ ଗାଥଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୀମଂସିତବ୍ବମେତଂ । ଧମ୍ମାପଦାଦୀନଂ ୱିୟ ହି କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱୋ ଗାଥଙ୍ଗସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ ହି କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ଗାଥାସମଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ନିଦ୍ଦେସେ ଚ ନ କୋଚି କେୱଲୋ ଗାଥାବନ୍ଦପ୍ପଦେସୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତାନଂୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଗହିତାନଂ ଗାଥାନଂ ନିଦ୍ଦେସମତ୍ତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା କତଂ । ଅତ୍ଥୱିଭଜନତ୍ଥଂ ଆନୀତାପି ହି ତା ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗାଦିସଙ୍ଗହିତା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ମୂଲଗାଥାୟୋ ସୁତ୍ତନିପାତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅଞ୍ଞାୟେୱାତି ନ ନିଦ୍ଦେସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତାପି ତଂ ୱୋହାରମଲଭମାନା ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନା ଗାଥାୟୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା କାରଣନ୍ତରମେତ୍ଥ ଗୱେସିତବ୍ବଂ, ୟୁତ୍ତତରଂ ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନାଲକସୁତ୍ତଂ ନାମ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିତ ଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୭୦୬) ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ମୋନେୟ୍ୟ ପଟିପଦାପରିଦୀପକଂ ସୁତ୍ତଂ । ତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତଂ ନାମ ମହାସମୟସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ଦେୱେସୁ ‘‘କା ନୁ ଖୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ‘‘ମୂଲଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୨) ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ । ଏୱମିଧ ସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଗତାନଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଆଗତାନଂ ଅସୁତ୍ତନାମିକାନଂ ସୁଦ୍ଧିକଗାଥାନଂ ଗାଥଙ୍ଗସଙ୍ଗହଞ୍ଚ ଦସ୍ସୟିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସତି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାରମ୍ଭେ –

‘‘ଗାଥାସତସମାକିଣ୍ଣୋ, ଗେୟ୍ୟବ୍ୟାକରଣଙ୍କିତୋ ।

କସ୍ମା ସୁତ୍ତନିପାତୋତି, ସଙ୍ଖମେସ ଗତୋତି ଚେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) । –

ସକଲସ୍ସାପି ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ କସ୍ମା ଚୋଦିତୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଚୋଦକେନ ସଗାଥକତ୍ତଂ, କତ୍ଥଚି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦନାମତ୍ତଂ କତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସୁତ୍ତନିପାତେ ନିଗ୍ଗାଥକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଚୋଦକସ୍ସ ୱଚନମେତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଇଧ, ଅଞ୍ଞାସୁ ଚ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଗାଥଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ସୁତ୍ତନ୍ତି ଚୁଣ୍ଣିୟସୁତ୍ତଂ । ୱିସେସେନାତି ରାସିଭାୱେନ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀ’’ତି ତୀସୁପି କିର ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗସ୍ସ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହଂ ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନୱସୁ ସତ୍ଥୁସାସନଙ୍ଗେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା), ଏତ୍ଥାପି ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋ । ନୋ ସୁତ୍ତନାମିକାତି ଅସୁତ୍ତନାମିକା ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ସୁତ୍ତସମଞ୍ଞାୟ ଅପଞ୍ଞାତା । ‘‘ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ନାମ ୱତ୍ଥୁଗାଥା’’ତି ତୀସୁପି କିର ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ୱତ୍ଥୁଗାଥାତି ଚ ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦାନମାରୋପେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତା ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ଗାଥାୟୋ, ନାଲକସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନମାରୋପେନ୍ତେନ ତେନେୱ ତଦା ୱୁତ୍ତା ୱୀସତିମତ୍ତା ଗାଥାୟୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬୮୫) ପନ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ସଙ୍ଗୀତିଂ କରୋନ୍ତେନାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ତମେୱ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ୟେନ, ୟଦା ଚ ସମାଦପିତୋ ନାଲକତ୍ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘ଆନନ୍ଦଜାତେ’ତିଆଦିକା (ସୁ॰ ନି॰ ୬୮୪) ୱୀସତି ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ୱତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘ନାଲକସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ନାଲକସୁତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ନାଲକସୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତାତି ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ଇଧ ସୁଦ୍ଧିକଗାଥାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ଚ ପାରାୟନୱଗ୍ଗେ ଅଜିତମାଣୱକାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁଚ୍ଛାଗାଥା, ଭଗୱତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥା ଚ ପାଳିୟଂ ସୁତ୍ତନାମେନ ଅୱତ୍ୱା ‘ଅଜିତମାଣୱକପୁଚ୍ଛା, ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟମାଣୱକପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮) ଆଗତତ୍ତା, ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥେ ହି ଅସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ଚ ‘‘ନୋ ସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ନାମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

‘‘ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ଉଦାନଟ୍ଠେନ ଉଦାନନ୍ତି ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) କିମିଦଂ ଉଦାନଂ ନାମ ? ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଉଦାହାରୋ । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲାଦି ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଅୱସେସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ମହୋଘୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୟଂ ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରଂ ଅନ୍ତୋହଦୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୱିସେସୋ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ‘‘ଉଦ ମୋଦେ କୀଳାୟଞ୍ଚା’’ତି ହି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନ ଉଦିତସ୍ସାପି ‘‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦିଉଦାନସ୍ସ (ଉଦା॰ ୪୪) ଉଦାନପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା, ତଥା‘‘ଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନେୱ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ, ନ ଆପୋ’’ତିଆଦିକସ୍ସ (ଉଦା॰ ୭୧) ଚୁଣ୍ଣିୟୱାକ୍ୟୱସେନ ଉଦିତସ୍ସାପି ତତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଉଦାନଂ ନାମ ପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଟାପିତୋ, ଧମ୍ମସଂୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ୱା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ, ଚୁଣ୍ଣିୟୱାକ୍ୟୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତୋ ଉଦାହାରୋ, ତଥା ଚେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଗତଂ, ଇଧ କସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆମନ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଏୱ, ନ ପଟିଗ୍ଗାହକକରଣତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ କଥମପଚ୍ଚୟୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ତମତ୍ଥଂ ଞାପେତୁକାମେନ ‘‘ତଦାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏକନ୍ତତୋ ତେ ପଟିଗ୍ଗାହକେ କତ୍ୱାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ତୟିଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ସାୱକଭାସିତନ୍ତି ତିବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ –

‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,

ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସ’’ନ୍ତି ॥ ଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫) –

ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ । ସାୱକଭାସିତମ୍ପି –

‘‘ସବ୍ବୋ ରାଗୋ ପହୀନୋ ମେ,

ସବ୍ବୋ ଦୋସୋ ସମୂହତୋ ।

ସବ୍ବୋ ମେ ୱିହତୋ ମୋହୋ,

ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ ଆଦିନା (ଥେରଗା॰ ୭୯) –

ଥେରଗାଥାସୁ,

‘‘କାୟେନ ସଂୱୁତା ଆସିଂ, ୱାଚାୟ ଉଦ ଚେତସା ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହ, ସୀତିଭୂତାମ୍ହି ନିବ୍ବୁତା’’ତି ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୧୫) । –

ଥେରୀଗାଥାସୁ ଚ ଆଗତଂ । ଅଞ୍ଞାନିପି ସକ୍କାଦୀହି ଦେୱେହି ଭାସିତାନି ‘‘ଅହୋ ଦାନଂ ପରମଦାନଂ, କସ୍ସପେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଉଦା॰ ୨୭) । ସୋଣଦଣ୍ଡବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀହି ମନୁସ୍ସେହି ଚ ଭାସିତାନି ‘‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦୀନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୦; ୨.୨୯୦, ୩୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧୧୮୭; ୨.୩୮; ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୪) ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହାନି ଉଦାନାନି ସନ୍ତି ଏୱ, ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତାନି । ୟଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାମଂ ଆହଚ୍ଚଭାସିତଂ ଜିନୱଚନଭୂତଂ, ତଦେୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତଂ, ତଦେୱ ଚ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନୱଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ପନ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିକା (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩) ଗାଥା ଭଗୱତା ବୋଧିମୂଲେ ଉଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା, ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉଦାନଭୂତା ଚ, ତା ଅପରଭାଗେ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଭଗୱତା ଦେସିତତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ଧମ୍ମପଦେ ସଙ୍ଗହିତା, ୟଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ ଭୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞାସି ୱତ ଭୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୭; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଉଦାନୱଚନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୱେଦନସମତ୍ଥନିଗ୍ଘୋସୱିପ୍ଫାରଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଦପି ପଠମବୋଧିୟଂ ସବ୍ବେସଂ ଏୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ‘‘ଆରାଧୟିଂସୁ ୱତ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ୱିୟ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅତ୍ତନାପି ଅଧିଗତଧମ୍ମେକଦେସସ୍ସ ୟଥାଦେସିତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ବପଠମଂ ସାୱକେସୁ ଥେରେନ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ପରିସ୍ସମସ୍ସ ସଫଲଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନିତଂ ଉଦାହାରମତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିୟ (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ପୱତ୍ତିୟା, ନିୱତ୍ତିୟା ୱା ପକାସନନ୍ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ନ ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦାନପାଳିୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ଅସୀତିୟେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା ସଙ୍ଗୀତା । ତଥା ହି ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅସୀତିୟେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ୱଗ୍ଗା ଅଟ୍ଠ ସମାସତୋ’’ତି । (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ।

ଇଧ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେଅସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉଦାନପାଳିୟା ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ନ କେୱଲଂ ଇଧେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାସୁପି (ୱି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ୱିନୟାଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ (ଧ॰ ସଂ॰ ନିଦାନକଥା) ତଥାୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅପ୍ପକଂ ପନ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ପରିୟାୟେନ ଅନେକଂସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଅନୁମାନେନ ଗଣନମେୱ ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଊନାଧିକସଙ୍ଖ୍ୟା, ଇତରଥା ତାୟେୱ ନ ସିୟୁନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ପଚ୍ଛା ପମାଦଲେଖୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତାତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ । ଏକଧମ୍ମଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ଲୋଭଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧) ଏୱମାଦିନା ଏକଦୁକତିକଚତୁକ୍କନିପାତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତସମୂହଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳିୟମେୱ ଉଦାନଗାଥାହି ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତାନି ଗଣେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତାନି, ତଦଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ତଥାୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ଅନେକଂସତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ତଥାପି ଈଦିସେ ଠାନେ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟାଥାୱତୋୱ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଛା ପମାଦଲେଖମେୱାତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ଇତିୱୁତ୍ତଂ । ଇତିୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ । ରୁଳ୍ହିନାମଂ ୱା ଏତଂ ୟଥା ‘‘ୟେୱାପନକଂ, ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗୋ’’ତି, ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତନ୍ତି ନିଦାନୱଚନେନ ସଙ୍ଗୀତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତସମୂହଂ ।

ଜାତଂ ଭୂତଂ ପୁରାୱୁତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଚରିତଂ କାୟତି କଥେତି ପକାସେତି ଏତେନାତି ଜାତକଂ, ତଂ ପନ ଇମାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦୀନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଞାସାଧିକାନି ପଞ୍ଚଜାତକସତାନୀ’’ତି ଇଦଂ ଅପ୍ପକଂ ପନ ଊନମଧିକଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅନେକଂସେନ, ୱୋହାରସୁଖତାମତ୍ତେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂସତୋ ହି ସତ୍ତଚତ୍ତାଲୀସାଧିକାନିୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣନତୋ ତୀହି ଊନତ୍ତା । ତଥା ହି ଏକନିପାତେ ପଞ୍ଞାସସତଂ, ଦୁକନିପାତେ ସତଂ, ତିକନିପାତେ ପଞ୍ଞାସ, ତଥା ଚତୁକ୍କନିପାତେ, ପଞ୍ଚକନିପାତେ ପଞ୍ଚୱୀସ, ଛକ୍କନିପାତେ ୱୀସ, ସତ୍ତନିପାତେ ଏକୱୀସ, ଅଟ୍ଠନିପାତେ ଦସ, ନୱନିପାତେ ଦ୍ୱାଦସ, ଦସନିପାତେ ସୋଳସ, ଏକାଦସନିପାତେ ନୱ, ଦ୍ୱାଦସନିପାତେ ଦସ, ତଥା ତେରସନିପାତେ, ପକିଣ୍ଣକନିପାତେ ତେରସ, ୱୀସତିନିପାତେ ଚୁଦ୍ଦସ, ତିଂସନିପାତେ ଦସ, ଚତ୍ତାଲୀସନିପାତେ ପଞ୍ଚ, ପଣ୍ଣାସନିପାତେ ତୀଣି, ସଟ୍ଠିନିପାତେ ଦ୍ୱେ, ତଥା ସତ୍ତତିନିପାତେ, ଅସୀତିନିପାତେ ପଞ୍ଚ, ମହାନିପାତେ ଦସାତି ସତ୍ତଚତ୍ତାଲୀସାଧିକାନେୱ ପଞ୍ଚ ଜାତକସତାନି ସଙ୍ଗୀତାନୀତି ।

ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ୟତ୍ଥାତି ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ, ତଂ ପନିଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ସଚେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁପରିସା ଆନନ୍ଦଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମତି, ଦସ୍ସନେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି । ତତ୍ର ଚେ ଆନନ୍ଦୋ, ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ଭାସିତେନପି ସା ଅତ୍ତମନା ହୋତି, ଅତିତ୍ତାୱ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁପରିସା ହୋତି, ଅଥ ଆନନ୍ଦୋ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି । ସଚେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୀପରିସା…ପେ॰… ଉପାସକପରିସା…ପେ॰… ଉପାସିକା – ପରିସା…ପେ॰… ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି । ଇମେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଆନନ୍ଦେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୯) –

ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭାସିତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦) ୱିସାଖେନ ନାମ ଉପାସକେନ ପୁଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲଂ ନାମ । ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରେନ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଂ ମହାୱେଦଲ୍ଲଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ନାମ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୯) ଭିକ୍ଖୂହି ପୁଟ୍ଠେନ ତେନେୱ ଭାସିତଂ, ଏତାନି ମଜ୍ଝିମନିକାୟପରିୟାପନ୍ନାନି । ସକ୍କପଞ୍ହଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୪) ପନ ସକ୍କେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ଅଭାସି, ତଂ ଦୀଘନିକାୟପରିୟାପନ୍ନଂ । ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ପନ ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟପରିୟାପନ୍ନଂ । ଏୱମାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତା ୱେଦଞ୍ଚ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ପୁଚ୍ଛିତସୁତ୍ତନ୍ତା ‘‘ୱେଦଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।ୱେଦନ୍ତି ଞାଣଂ । ତୁଟ୍ଠିନ୍ତି ୟଥାଭାସିତଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ଅୟ୍ୟେ ସାଧାୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ଅବ୍ଭନୁମୋଦନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ । ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା ଲଭିତ୍ୱା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏତେନ ୱେଦସଦ୍ଦୋ ଞାଣେ, ସୋମନସ୍ସେ ଚ ଏକସେସନୟେନ, ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ପୱତ୍ତତି, ୱେଦମ୍ହି ନିସ୍ସିତଂ ତସ୍ସ ଲଭାପନୱସେନାତି ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ଚ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ଅଙ୍ଗୱସେନ ସକଲମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭଜିତୁକାମୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ଧମ୍ମରାସିୱସେନ । ‘‘ଦ୍ୱାସୀତୀ’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ । ଏୱଂ ପରିଦୀପିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପୁଟ୍ଠେନ ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱା ଥେରଗାଥାୟଂ (ଥେରଗା॰ ୧୦୧୭ ଆଦୟୋ) ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ସମନ୍ତତୋ ଦୀପିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଇମିନା ଏୱଂ ତେନ ଅପରିଦୀପିତାପି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସନ୍ତୀତି ପକାସେତି, ତସ୍ମା କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣ ମାଧୁରିୟସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୧୭) ୱିମାନୱତ୍ଥାଦୀସୁ କେସଞ୍ଚି ଗାଥାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସତୋପି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଭସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪), ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତଞ୍ଚ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଭାସିତତ୍ତା ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ପଟିସମ୍ଭିଦାଗଣ୍ଠିପଦେ ତାୱ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗହିତେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି, ଭଗୱତା ପନ ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ଭାସିତତ୍ତା ‘‘ସୟଂ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଭଗୱତୋ ଗହିତେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଭଗୱତା ହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ସାୱକା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ତେନେୱ ସାୱକଭାସିତମ୍ପି କଥାୱତ୍ଥାଦିକଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ ନାମ ଜାତଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅତ୍ତନା ଭାସିତମ୍ପି ସୁଭସୁତ୍ତାଦିକଂ ସଙ୍ଗୀତିମାରୋପେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦି । ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୬୭-୩୮୪) ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଆରଭିତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକଂ ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩୧ ଆଦୟୋ) ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଞ୍ହି ନାନାଠାନେସୁ ନାନାଧମ୍ମଦେସନାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘କତି ଛିନ୍ଦେ କତି ଜହେ, କତି ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେ ।

କତି ସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ‘ଓଘତିଣ୍ଣୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫) । –

ଏୱମାଦିନା ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ ।

‘‘ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେ ପଞ୍ଚ ଜହେ, ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେ ।

ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ‘ଓଘତିଣ୍ଣୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫) । –

ଏୱମାଦିନା ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ ।

ତିକଦୁକଭାଜନଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ୟଂ କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାପଦସ୍ସ (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିଭଜନୱସେନ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ ? କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକା…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୮୭),

ଅୟମେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସତ୍ତିକଦୁକପଦୱିଭଜନେସୁପି । ୟଦପି ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ? ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୮୬),

ଅୟଂ କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାପଦସ୍ସ ୱିଭଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନଂ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡ ୱସେନ (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତୱିଭଜନତ୍ଥଂ –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧),

ଅୟମେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସେସଚିତ୍ତୱାରୱିଭଜନେସୁ । ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି (ଏକମେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ ଛଳ ଅଟ୍ଠ॰) ଚ ଏକେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକମେକଂ ତିକଦୁକଭାଜନଂ, ଏକମେକଂ ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନ’’ନ୍ତି ଚ ୱଚନତୋ ହି ‘‘ଏକେକୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋୱ ହୋତି ।

ୱତ୍ଥୁ ନାମ ସୁଦିନ୍ନକଣ୍ଡାଦି । ମାତିକା ନାମ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୪) ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝାଚାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ପଦଭାଜନିୟନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ‘‘ୟୋ ପନାତି ୟୋ ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୪୫) ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପଦୱିଭଜନଂ । ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀତି ‘‘ପଟିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୫) ଏୱମାଦିନା ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆପତ୍ତି । ଆପତ୍ତୀତି ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦାନୁରୂପଂ ୱୁତ୍ତୋ ତିକଚ୍ଛେଦମୁତ୍ତୋ ଆପତ୍ତିୱାରୋ । ଅନାପତ୍ତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନାଟ୍ଟସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୬୬) ନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅନାପତ୍ତିୱାରୋ । ତିକଚ୍ଛେଦୋତି ‘‘ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ୱେମତିକୋ…ପେ॰… ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅନତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୮) ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ତିକପାଚିତ୍ତିୟ-ତିକ-ଦୁକ୍କଟାଦିଭେଦୋ ତିକପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱତ୍ଥୁମାତିକାଦୀସୁ ।

ଏୱଂ ଅନେକନୟସମଲଙ୍କତଂ ସଙ୍ଗୀତିପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ…ପେ॰… ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାଦିଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେନ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖେନ ୱସୀଗଣେନ ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଇମସ୍ସ ଦୀଘାଗମସ୍ସ ଧମ୍ମଭାୱୋ, ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନାଦିଭାୱୋ ଚ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସାଧାରଣୱଚନେନ ଦସ୍ସିତେପି ହି ‘‘ୟଦତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ଇଦମାରଭତି, ସୋୟେୱ ପଧାନୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଆଚରିୟେହି ଅୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଏକୱିଧାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ପକାରେସୁ ଧମ୍ମୱିନୟାଦିଭାୱୋ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେ ହେୱ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୱତ୍ଥାପିତୋ, ନ ପଚ୍ଛା କପ୍ପନମତ୍ତସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତିପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ୱୱତ୍ଥାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା । ଉଦାନସଙ୍ଗହୋ ନାମ ପଠମପାରାଜିକାଦୀସୁ ଆଗତାନଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନୱସେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଠପିତା –

‘‘ମକ୍କଟୀ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତା ଚ, ଗିହୀ ନଗ୍ଗୋ ଚ ତିତ୍ଥିୟା ।

ଦାରିକୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଚ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ପରେ ଦୁୱେ’’ତି ॥ ଆଦିକା (ପାରା॰ ୬୬) । –

ଗାଥାୟୋ । ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ରକ୍ଖଣଂ ଉଦାନଂ, ସଙ୍ଗହୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗମୂଲପରିୟାୟୱଗ୍ଗାଦିୱସେନ ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହୋ । ୱଗ୍ଗୋତି ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହେୱ କତା ସୁତ୍ତସମୁଦାୟସ୍ସ ସମଞ୍ଞା । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସପେୟ୍ୟାଲନୀଲପେୟ୍ୟାଲାଦିୱସେନ ପେୟ୍ୟାଲସଙ୍ଗହୋ । ପାତୁଂ ରକ୍ଖିତୁଂ, ୱିତ୍ଥାରିତୁଂ ୱା ଅଲନ୍ତି ହି ପେୟ୍ୟାଲଂ, ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟାଦୀସୁ ନିପାତସଙ୍ଗହୋ, ଗାଥଙ୍ଗାଦିୱସେନ ନିପାତନଂ । ସମୁଦାୟକରଣଞ୍ହି ନିପାତୋ । ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ । ୱଗ୍ଗସମୁଦାୟେ ଏୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି କତା ସଂୟୁତ୍ତସମଞ୍ଞା । ମୂଲପଣ୍ଣାସକାଦିୱସେନ ପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହୋ, ପଞ୍ଞାସ ପଞ୍ଞାସ ସୁତ୍ତାନି ଗଣେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସମାନଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକୱଚନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଦାନସଙ୍ଗହ…ପେ॰… ପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହାଦୀହି ଅନେକୱିଧଂ ତଥା । ସତ୍ତହି ମାସେହୀତି କିରିୟାପୱଗ୍ଗେ ତତିୟା ‘‘ଏକାହେନେୱ ବାରାଣସିଂ ପାୟାସି । ନୱହି ମାସେହି ୱିହାରଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । କିରିୟାୟ ଆସୁଂ ପରିନିଟ୍ଠାପନଞ୍ହି କିରିୟାପୱଗ୍ଗୋ ।

ତଦା ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱଦସ୍ସନେନ ସାଧୂନଂ ପସାଦଜନନତ୍ଥମାହ ‘‘ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ସଞ୍ଜାତପ୍ପମୋଦା ୱିୟ, ସାଧୁକାରଂ ଦଦମାନା ୱିୟ ଚ ସଙ୍କମ୍ପି…ପେ॰… ପାତୁରହେସୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିୟାତି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୱତ୍ତନେ, ପୱତ୍ତନାୟ ୱା ସମତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥଂ । ଉଦକପରିୟନ୍ତନ୍ତି ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା, ସହ ତେନ ଉଦକେନ, ତଂ ୱା ଉଦକଂ ଆହଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତେନ ଏକଦେସକମ୍ପନଂ ନିୱାରେତି । ସଙ୍କମ୍ପୀତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସୁଟ୍ଠୁ କମ୍ପି । ସମ୍ପକମ୍ପୀତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସମ୍ମା ପକାରେନ କମ୍ପି । ସମ୍ପୱେଧୀତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସୁଟ୍ଠୁ ଭିୟ୍ୟୋ ପୱେଧି । ଏୱଂ ଏତେନ ପଦତ୍ତୟେନ ଛପ୍ପକାରଂ ପଥୱୀଚଲନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ପୁରତ୍ଥିମତୋ, ପଚ୍ଛିମତୋ ଚ ଉନ୍ନମନଓନମନୱସେନ ସଙ୍କମ୍ପି । ଉତ୍ତରତୋ, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଚ ଉନ୍ନମନଓନମନୱସେନ ସମ୍ପକମ୍ପି । ମଜ୍ଝିମତୋ, ପରିୟନ୍ତତୋ ଚ ଉନ୍ନମନଓନମନୱସେନ ସମ୍ପୱେଧି । ଏୱମ୍ପି ଛପ୍ପକାରଂ ପଥୱୀଚଲନଂ ଦସ୍ସେତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ –-

‘‘ପୁରତ୍ଥିମତୋ ଉନ୍ନମତି ପଚ୍ଛିମତୋ ଓନମତି, ପଚ୍ଛିମତୋ ଉନ୍ନମତି ପୁରତ୍ଥିମତୋ ଓନମତି, ଉତ୍ତରତୋ ଉନ୍ନମତି ଦକ୍ଖିଣତୋ ଓନମତି, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଉନ୍ନମତି ଉତ୍ତରତୋ ଓନମତି, ମଜ୍ଝିମତୋ ଉନ୍ନମତି ପରିୟନ୍ତତୋ ଓନମତି, ପରିୟନ୍ତତୋ ଉନ୍ନମତି ମଜ୍ଝିମତୋ ଓନମତୀତି ଏୱଂ ଛପ୍ପକାରଂ…ପେ॰… ଅକମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧) ।

ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି, ପୁପ୍ଫୱସ୍ସଚେଲୁକ୍ଖେପାଦୀନି ଅଞ୍ଞାୟପି ସା ସମଞ୍ଞାୟ ପାକଟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟା ଲୋକେ’’ତିଆଦି । ୟା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ମହାକସ୍ସପାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ସତେହି ୟେନ କତା ସଙ୍ଗୀତା, ତେନ ପଞ୍ଚ ସତାନି ଏତିସ୍ସାତି ‘‘ପଞ୍ଚସତା’’ତି ଚ ଥେରେହେୱ କତତ୍ତା ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ ଏତିସ୍ସା, ଥେରେହି ୱା କତାତି ‘‘ଥେରିକା’’ତି ଚ ଲୋକେ ପୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଦତ୍ଥଂ ସା ଇଧ ଦସ୍ସିତା, ଇଦାନି ତଂ ନିଦାନଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଦିନିକାୟସ୍ସାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୁ ଆଦିଭୂତସ୍ସ ଦୀଘନିକାୟସ୍ସ । ଖୁଦ୍ଦକପରିୟାପନ୍ନୋ ହି ୱିନୟୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତ ପିଟକେ’’ତି । ତେନାତି ତଥାୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ତଥାୱଚନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ମୟା ହେଟ୍ଠା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱିତ୍ଥାରୱଚନସ୍ସ ୱା ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱସୋରଚ୍ଚସଦ୍ଧାସତିଧିତିବୁଦ୍ଧିଖନ୍ତି ୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମସମଙ୍ଗିନା ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ଅସଙ୍ଗାସଂହୀରୱିସାରଦଞାଣଚାରିନା ଅନେକପ୍ପଭେଦସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହିନା ମହାଗଣିନା ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଞାଣାଭିୱଂସଧମ୍ମସେନାପତିନାମଥେରେନ ମହାଧମ୍ମରାଜାଧିରାଜଗରୁନା କତାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ବାହିରନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ

ପରିବ୍ବାଜକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପରମସଣ୍ହସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁଦ୍ଦସାନେକୱିଧନୟସମଲଙ୍କତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସ ସାଧାରଣତୋ ବାହିରନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥାଧିଗମସ୍ସ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତପଦମୂଲକତ୍ତା, ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତପଦଭାୱସ୍ସ ଚ ‘‘ଇଦମେୱ’’ନ୍ତି ସଭାୱୱିଭାୱନେନ ପଦୱିଭାଗେନ ସାଧେତବ୍ବତ୍ତା ପଠମଂ ତାୱ ପଦୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପଦୱିଭାଗେନ ହି ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଏତଂ ପଦ’’ନ୍ତି ୱିଜାନନେନ ତଂତଂପଦାନୁରୂପଂ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତି ୱଚନ କାଲପୟୋଗାଦିକଂ ସମ୍ମାପତିଟ୍ଠାପନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତତା ହୋତି, ତାୟ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମଧିଗମିୟତା । ୟଥାହ ‘‘ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ – ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ସୁନୟୋହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଅପିଚ ସମ୍ବନ୍ଧତୋ, ପଦତୋ, ପଦୱିଭାଗତୋ, ପଦତ୍ଥତୋ ଅନୁୟୋଗତୋ, ପରିହାରତୋ ଚାତି ଛହାକାରେହି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ଦେସନାସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଂ ଲୋକିୟା ‘‘ଉମ୍ମୁଗ୍ଘାତୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ସୋ ପନ ପାଳିୟା ନିଦାନପାଳିୱସେନ, ନିଦାନପାଳିୟା ଚ ସଙ୍ଗୀତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ହି ନିଦାନପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ପଦାଦିୱସେନେୱ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦନ୍ତିଆଦିନା ପଦତୋ, ପଦୱିଭାଗତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋତି ପଦାନଂ ତବ୍ବିସେସାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ପଦୱିଭାଗୋତି ହି ପଦାନଂ ୱିସେସୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ । ପଦାନି ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ । ଅଥ ୱା ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋତି ଏକସେସୱସେନ ପଦପଦୱିଗ୍ଗହାପି ପଦୱିଭାଗସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଦୱିଗ୍ଗହତୋ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା ଉପରି ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସତି, ତଥା ପଦତ୍ଥାନୁୟୋଗପରିହାରେହିପି । ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦ ଚ ସଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ନୟଗ୍ଗହଣେନ ୱା ତେ ଗହିତା । ତେନାହ ‘‘ମେତିଆଦୀନି ନାମପଦାନୀ’’ତି । ଇତରଥା ହି ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ଚ ସଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ନିପାତଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ମେତିଆଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟାୱ ପଟିସଦ୍ଦୋ, ତାୱ ତଦୱସିଟ୍ଠାୟେୱ ସଦ୍ଦା ସଙ୍ଗହିତା । ପଟୀତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ପତିସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟଭାୱତୋ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକ୍କମେନ ପଦତ୍ଥତୋ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ସୋତୂନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣନାପ୍ପକାରା ୱତ୍ତବ୍ବା । କଥଂ ?

ଏକନାଳିକା କଥା ଚ, ଚତୁରସ୍ସା ତଥାପି ଚ ।

ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା ଚେୱ, ତିଧା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ୱଦେ ॥

ତତ୍ଥ ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଏକେକପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନଂ ଏକାୟ ନାଳିୟା ମିନିତସଦିସତ୍ତା, ଏକେକଂ ୱା ପଦଂ ନାଳଂ ମୂଲଂ, ଏକମେକଂ ପଦଂ ୱା ନାଳିକା ଅତ୍ଥନିଗ୍ଗମନମଗ୍ଗୋ ଏତିସ୍ସାତି କତ୍ୱା ଏକନାଳିକା ନାମ । ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ସପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ସପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, କଥନଂ ଚତୂହି ଭାଗେହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଚତ୍ତାରୋ ୱା ରସ୍ସା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୂପାୟା ଏତିସ୍ସାତି କତ୍ୱା ଚତୁରସ୍ସା ନାମ, ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଗମନଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଆୱତ୍ତନୟୁତ୍ତତ୍ତା, ନିୟମତୋ ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ତୋ ସଂୱତ୍ତୋ ଏତିସ୍ସାତି କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା ନାମ, ୟଥାରଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିୟୋସାନାପି ନିୟୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋଦାହରଣା ପନ କଥା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟ ତଟ୍ଟୀକାୟଂ ଏକାଦସନିପାତେ ଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାତୋ ଗହେତବ୍ବା ।

ଭେଦକଥା ତତ୍ୱକଥା, ପରିୟାୟକଥାପି ଚ ।

ଇତି ଅତ୍ଥକ୍କମେ ୱିଦ୍ୱା, ତିଧା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ୱଦେ ॥

ତତ୍ଥ ପକତିଆଦିୱିଚାରଣା ଭେଦକଥା ୟଥା ‘‘ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି । ସରୂପୱିଚାରଣା ତତ୍ୱକଥା ୟଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ’’ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧) । ୱେୱଚନୱିଚାରଣା ପରିୟାୟକଥା ୟଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଲୋକନାୟକୋ’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ୩୮ ୱେୱଚନାହାରୱିଭଙ୍ଗନିସ୍ସିତୋ ପାଳି) ।

ପୟୋଜନଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ, ଅନୁସନ୍ଧି ଚ ଚୋଦନା ।

ପରିହାରୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ, ପଞ୍ଚଧା ୱଣ୍ଣନଂ ୱଦେ ॥

ତତ୍ଥ ପୟୋଜନଂ ନାମ ଦେସନାଫଲଂ, ତଂ ପନ ସୁତମୟଞାଣାଦି । ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ନାମ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁୱିଜାନନତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା କଥନଂ । ଅନୁସନ୍ଧି ନାମ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧାଦି । ଚୋଦନା ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ୱିରୋଧିକଥନଂ । ପରିହାରୋ ନାମ ତସ୍ସ ଅୱିରୋଧିକଥନଂ ।

ଉମ୍ମୁଗ୍ଘାତୋ ପଦଞ୍ଚେୱ, ପଦତ୍ଥୋ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ।

ଚାଲନା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଛଧା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ୱଦେ ॥ (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୱଣ୍ଣନା) ।

ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦିନିଦାନଂ ଉମ୍ମୁଗ୍ଘାତୋ । ‘‘ଏୱମିଦ’’ନ୍ତି ନାନାୱିଧେନ ପଦୱିସେସତାକଥନଂ ପଦଂ, ସଦ୍ଦତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟତ୍ଥାଦି ପଦତ୍ଥୋ । ଅନେକଧା ନିବ୍ବଚନଂ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ।ଚାଲନା ନାମ ଚୋଦନା । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ପରିହାରୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପଦତ୍ଥୋ ଚ, ଭାୱାନୁୱାଦୱିଧୟୋ ।

ୱିରୋଧୋ ପରିହାରୋ ଚ, ନିଗମନନ୍ତି ଅଟ୍ଠଧା ॥

ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦିନିଦାନଂ । ପଦତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତାନଧିପ୍ପେତାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୁୱାଦୱିଧୟୋତି ପଠମୱଚନଂ ୱିଧି, ତଦାୱିକରଣୱସେନ ପଚ୍ଛା ୱଚନଂ ଅନୁୱାଦୋ, ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟାନଂ ୱା ୱିଧାନୁୱାଦ ସମଞ୍ଞା । ୱିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟନତ୍ଥଂ ଚୋଦନା । ପରିହାରୋତି ତସ୍ସା ସୋଧନା । ନିଗମନନ୍ତି ଅନୁସନ୍ଧିୟା ଅନୁରୂପଂ ଅପ୍ପନା ।

ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ନିଦାନଂ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତପ୍ପୟୋଜନଂ ।

ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ଚେୱ ପଦତ୍ଥୋ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପାୟକୋ ।

ଚୋଦନା ସୋଧନା ଚେତି, ଅଟ୍ଠଧା ୱଣ୍ଣନଂ ୱଦେ ॥

ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟୋ ‘‘ଅନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ, ଏୱମାଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତେ ସଂୱଣ୍ଣନାପ୍ପକାରେ ଞତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ୱିଚେତବ୍ବାତି ।

ଏୱମନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦତା ପୟୋଗତୋୱ ଞାତବ୍ବାତି ତବ୍ବସେନ ତଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ତଥା ହେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋତି ସଙ୍କେତୱୱତ୍ଥିତାୟେୱ ସଦ୍ଦା ତଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକା, ସଙ୍କେତୋ ଚ ନାମ ପୟୋଗୱସେନ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ନନୁ ଚ –

‘‘ୟଥାପି ପୁପ୍ଫରାସିମ୍ହା, କୟିରା ମାଲାଗୁଣେ ବହୂ ।

ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ।

ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ଉପମାକାରସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆକାରତ୍ଥୋୟେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ସିୟାତି ? ନ, ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨୩୪, ୩୯୬) ହି ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋୟେୱ ଆକାରତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପନ ଆକାରୱିସେସୱାଚକୋ । ଏତ୍ଥ ହି କିଞ୍ଚାପି ପୁପ୍ଫରାସିସଦିସତୋ ମନୁସ୍ସୂପପତ୍ତି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାହେତୁସମୁଦାୟତୋ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧତାଦିଗୁଣୟୋଗେନ ମାଲାଗୁଣସଦିସିୟୋ ବହୁକା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ମଚ୍ଚେନ ସତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ପୁପ୍ଫରାସିମାଲାଗୁଣାୱ ଉପମା ନାମ ଉପମୀୟତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା, ତେସଂ ଉପମାକାରୋ ଚ ୟଥାସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତୋ ଜୋତିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟମତୋ ଉପମାକାରନିଗମନତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ସୋ ଉପମାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପମାୱ ହୋତି ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ତମନ୍ତରେନ ନିସ୍ସିତଭୂତସ୍ସ ଉପମାକାରସ୍ସ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଉପମୀୟନଂ ସଦିସୀକରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫରାସିମାଲାଗୁଣେହି ସଦିସଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଉପମାକାରୋୟେୱ ଉପମା ନାମ । ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମତ୍ତଂ ସିୟୋପମା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋୱ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଉପମାସଙ୍ଖାତଆକାରୱିସେସୱାଚକୋ ପନ ଉପମାତ୍ଥୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ।

ତଥା ‘‘ଏୱଂ ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପଦିସିୟମାନାୟ ସମଣସାରୁପ୍ପାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଦିସନାକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଉପଦେସୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ଉପଦେସେ’’ତି । ଏୱମେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭଗୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନ୍ତେହି କତଂ ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣାନଂ ପକାରେହି ହଂସନଂ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପହଂସନାକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ପହଂସନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପହଂସନେତି । ଏୱମେୱ ପନାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଦୋସୱିଭାୱନେନ ଗାରୟ୍ହୱଚନଂ ଗରହଣଂ, ତଦାକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଗରହଣଂ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଗରହଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଚେତ୍ଥ ଗରହଣାକାରୋ ‘‘ୱସଲୀ’’ତିଆଦିଖୁଂସନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ଉପମାକାରାଦୟୋପି ଉପମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପୁପ୍ଫରାସିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜୋତକମତ୍ତା ହି ନିପାତାତି । ଏୱମେୱାତି ଚ ଅଧୁନା ଭାସିତାକାରେନେୱ । ଅୟଂ ୱସଲଗୁଣୟୋଗତୋ ୱସଲୀ କାଳକଣ୍ଣୀ ୟସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱା ଠାନେ ଭାସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ସାଧୁ ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେ ସନ୍ନିୟୋଜିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିଜାନନମେୱ ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ, ତଦାକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋୟେୱ ନାମ, ତେନାହ ‘‘ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ’’ତି ।

ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋତି ଏୱଂ ୱିୟ ଖୋ । ଏୱଂ ଖୋତି ହି ଇମେସଂ ପଦାନମନ୍ତରେ ୱିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ବ୍ୟାପଦେସୋତି ନେରୁତ୍ତିକା ‘‘ୱ-କାରସ୍ସ, ବ-କାରଂ, ୟ-କାରସଂୟୋଗଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦୀଘୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଆକାରେତି ଆକାରମତ୍ତେ । ଅପ୍ପାବାଧନ୍ତି ୱିସଭାଗୱେଦନାଭାୱଂ । ଅପ୍ପାତଙ୍କନ୍ତିକିଚ୍ଛଜୀୱିତକରରୋଗାଭାୱଂ । ଲହୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ନିଗ୍ଗେଲଞ୍ଞତାୟ ଲହୁତାୟୁତ୍ତଂ ଉଟ୍ଠାନଂ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ । ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ସୁଖୱିହାରଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ଦସମ ସୁଭସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ ମେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୪୫) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀତି ୟଥାହଂ ୱଦାମି, ଏୱମ୍ପି ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ୱଦେହି । ‘‘ସାଧୁ କିର ଭୱ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ, ସୋ ଚ ୱଦନାକାରୋ ଇଧ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଦସ୍ସନେ’’ତି । କାଲାମାତି କାଲାମଗୋତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେ ଜନେ ଆଲପତି । ‘‘ଇମେ…ପେ॰… ୱା’’ତି ୟଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମତ୍ତାତି ପରିପୂରିତା । ସମାଦିନ୍ନାତି ସମାଦିୟିତା । ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୱା ନୋ ୱା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଚନଦ୍ୱୟେ କଥଂ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ମତି ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ନୋତି ଏୱମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ମତି ଏତ୍ଥ ହୋତି, ଅମ୍ହାକମେତ୍ଥ ମତି ହୋତି ୟେୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାକାରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଭାୱିତଂ, ସୋ ଚ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱଧାରଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱଧାରଣେ’’ତି । ଆକାରତ୍ଥମଞ୍ଞତ୍ର ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚୋଦନା, ସୋଧନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଇଦମତ୍ଥପୁଚ୍ଛାପରିମାଣାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଂଗତାନି, ଏୱଂୱିଧୋ, ଏୱମାକାରୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଇଦମତ୍ଥେ, ଗତୱିଧାକାରସଦ୍ଦା ପନ ପକାରପରିୟାୟା । ଗତୱିଧୟୁତ୍ତାକାରସଦ୍ଦେ ହି ଲୋକିୟା ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ ଆମୁତ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲାଭରଣା ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତ୍ୱଂ ଏତରହି ସାଚରିୟକୋତି ? ନୋ ହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୬) ପୁଚ୍ଛାୟଂ। ‘‘ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮), ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୨) ଚ ଆଦୀସୁ ପରିମାଣେ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛା, ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ଆୟୂନଂ ପମାଣଞ୍ଚ ପରିମାଣଂ, ତଦାକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ପୁଚ୍ଛା ଚ ପରିମାଣଞ୍ଚ ନାମ, ତସ୍ମା ଏତେସୁ ପୁଚ୍ଛତ୍ଥୋ, ପରିମାଣତ୍ଥୋ ଚ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଇଧ ପନ ସୋ କତମେସୁ ଭୱତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା, ଅନିୟମତୋ ପଦେସେ ୱାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ସ୍ୱାୟମିଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ସିୟା, କସ୍ମା ତୀସୁପୀତି ଚ, ହୋତୁ ତିବ୍ବିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, କେନ କିମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତି ଚ ଅନୁୟୋଗଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ । ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା, ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଅଙ୍କୁସଦିସାଲୋଚନସଙ୍ଖାତା ୱା ଆଧାରାଦିଭେଦୱସେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା, ପାଳିଗତିୟୋ ୱା ନୟା, ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଆଦିୱସେନ, ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦିୱସେନ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସକାଦିୱସେନ, କୁସଲାଦିୱସେନ, ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ, ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ, ଠପନାଦିୱସେନ, କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ, ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ପିଟକତ୍ତୟାନୁରୂପଂ ନାନାପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା । ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ତଥା । ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତେ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ, ତତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିୱସେନ ଅନେକା, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ଏୱ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନମୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ତଥା, ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେ ହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ତଥା । ଅପିଚ ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଆକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସମନ୍ନାଗତଂ ତଥା । ଅଥ ୱା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ସୱନେ ଅତିତ୍ତିଜନନତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନରସୱସେନ ପରମଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ, ୱିଚାରଣେ ଅତିତ୍ତିଜନନତୋ, ଅତ୍ଥରସୱସେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଦୁରସଂ ତଥା ।

ପାଟିହାରିୟପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ନ ସନ୍ତି, ୟେ ହରିତବ୍ବା ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସୱାସନସକଲସଂକିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ସତିୟେୱ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନପି ନ ସକ୍କା ଇଧ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ, ସଚେ ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତାୱ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା ସଂସାରପଙ୍କନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ସମୁଦ୍ଧରିତୁକାମତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱେନେୟ୍ୟଗତକିଲେସସଙ୍ଖାତାନଂ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅସ୍ସ, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ ।

ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ସାସନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ତିତ୍ଥିୟଭୂତାନଂ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ତିତ୍ଥିୟା ହରିତବ୍ବା ନାସ୍ସୁ, ତେସଂ ପନ ସନ୍ତାନଗତଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥତାକାରଣେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତେହି ତୀହିପି ପାଟିହାରିୟେହି ତେ ହରିତା ଅପନୀତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପଟୀତି ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୫; ଚୂଳନି॰ ୪) ୱିୟ, ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍ଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ, ତଦେୱ ଦୀଘୱସେନ, ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱା ପାଟିହାରିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍ଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ତଦଞ୍ଞେସଂ ହରଣଂ ପାଟିହାରିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ହି ୱିଗତୂପକ୍ଲେସେନ, କତକିଚ୍ଚେନ ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍ଲେସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଉପକ୍ଲେସହରଣାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ନିବ୍ବଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅପିଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନିବ୍ବଚନେହି ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତୋ ସମୁଦାୟୋ ପଟିହାରିୟଂ ନାମ । ଏକେକଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଭୱଂ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସସମ୍ଭୱତୋ, ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଜାତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ, ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀଭେଦେନ, ୱିସୟଭେଦେନ ଚ ବହୁୱିଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ‘‘ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ହି କଦାଚି ଇଦ୍ଧିୱସେନାପି ଦେସନଂ କରୋତି ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ସହ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦୀସୁ, କଦାଚି ଆଦେସନାୱସେନାପି ଆମଗନ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୪୧), ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଅନୁସାସନିୟା । ଅନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତତଂ ଧମ୍ମଦେସନା । ଇତି ତଂତଂଦେସନାକାରେନ ଅନେକୱିଧପାଟିହାରିୟତା ଦେସନାୟ ଲବ୍ଭତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପରି ଏକାଦସମସ୍ସ କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୮୧) ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ତସ୍ସ ୱିୱିଧସ୍ସାପି ପାଟିହାରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସଂସୂଚନତୋ ‘‘ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନେକୱିଧପାଟିହାରିୟଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିୟାୱ ଭଗୱତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ସବ୍ବେସଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ନାନାଭାସିତାନଂ ତଂତଂଭାସାନୁରୂପତୋ ଦେସନା ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବ…ପେ॰… ମାଗଚ୍ଛନ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୋତମେୱ ସୋତପଥୋ, ସୱନଂ ୱା ସୋତଂ, ତସ୍ସ ପଥୋ ତଥା, ସୋତଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବାକାରେନାତି ୟଥାଦେସିତାକାରେନ । କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଅସମତ୍ଥୋୟେୱ, ତସ୍ମାତି ପାଠସେସୋ । ପନାତି ଏକଂସତ୍ଥେ, ତେନ ସଦ୍ଧାସତିଧିତିୱୀରିୟାଦିବଲସଙ୍ଖାତେନ ସବ୍ବଥାମେନ ଏକଂସେନେୱ ସୋତୁକାମତାସଙ୍ଖାତକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଜନନଂ ଦସ୍ସେତି । ଜନେତ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଭାୱେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ ୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ ୧.ପଠମଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ୱିୟ, ତେନ ‘‘ସବ୍ବଥାମେନ ଏକଂସେନେୱ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ନାମ ଏକେନାକାରେନ ସୁତଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ତଥାସୁତେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ଭାୱନଂ କରୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ଏଦିସେସୁ ଗରହତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଗରହତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ଚ ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ଜୋତକତ୍ତା । ‘‘ନାନାନୟନିପୁଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସୋତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ଇଧ ସମ୍ଭାୱନମେୱ କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପି ଦିବ୍ବେସୁ କାମେସୁ, ରତିଂ ସୋ ନାଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁୟେୱ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୭) ଗରହତ୍ଥସମ୍ଭୱେସୁ ଗରହତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନିପାତୋୟେୱ, ନ ଉପସଗ୍ଗୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚ ନିପାତପକ୍ଖିକୋ କାତବ୍ବୋ, ୟତ୍ଥ କିରିୟାୱାଚକତୋ ପୁବ୍ବୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି । ମୟାପୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ନ କେୱଲଂ ମୟାୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ତଥାରୂପେହୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସାମଂ ଭୱତୀତି ସୟମ୍ଭୂ, ଅନାଚରିୟକୋ । ନ ମୟଂ ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନେୱ ଅତ୍ତନା ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ପକରଣତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସାପି ହି ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗସହଚରଣୱିରୋଧସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନଲିଙ୍ଗଓଚିତ୍ୟକାଲଦେସପକରଣାଦିୱସେନ ୱିସେସତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ସମ୍ଭୱତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପରିମୋଚେନ୍ତୋତି ‘‘ପୁନ ଚପରଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ୱୁତ୍ତଦୋସତୋ ପରିମୋଚାପନହେତୁ । ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ହି ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ୱିୟ । ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାପ୍ପକାରୱିଚାରଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସା ହି ସଂୱଣ୍ଣନାକାରାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମେ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଅୟମିମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମିଧ ସଂୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରେତରମେୱ ସଂୱଣ୍ଣନାପ୍ପକାରୱିଚାରଣା ।

ଏତଦଗ୍ଗପଦସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୱ । ‘‘ବହୁସ୍ସୁତାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅଞ୍ଞେପି ଥେରା ବହୁସ୍ସୁତା, ସତିମନ୍ତୋ, ଗତିମନ୍ତୋ, ଧିତିମନ୍ତୋ, ଉପଟ୍ଠାକା ଚ ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ପନାୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା ଗଣ୍ହି, ତସ୍ମା ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧାରଣସତି ଅଞ୍ଞେହି ଥେରେହି ବଲୱତରା ଅହୋସି, ତସ୍ମା ସତିମନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ଅୟମେୱାୟସ୍ମା ଏକପଦେ ଠତ୍ୱା ସଟ୍ଠିପଦସହସ୍ସାନି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା କଥିତନିୟାମେନ ସବ୍ବପଦାନି ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଗତିମନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ। ତସ୍ସେୱ ଚାୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀରିୟଂ, ସଜ୍ଝାୟନୱୀରିୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅସଦିସଂ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଧିତିମନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ତଥାଗତଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଚେସ ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପଟ୍ଠାକଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପଟ୍ଠହନାକାରେନ ଉପଟ୍ଠହତି । ଅଞ୍ଞେପି ହି ତଥାଗତଂ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ, ନ ଚ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମନଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଥେରୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ହୁତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ମନଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହି, ତସ୍ମା ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ଅତ୍ଥକୁସଲୋତି ଭାସିତତ୍ଥେ, ପୟୋଜନତ୍ଥେ ଚ ଛେକୋ । ଧମ୍ମୋତି ପାଳିଧମ୍ମୋ, ନାନାୱିଧୋ ୱା ହେତୁ । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଅକ୍ଖରଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ । ପଦେନ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜିତୋପି ଅତ୍ଥୋ ଅକ୍ଖରମୂଲକତ୍ତା ପଦସ୍ସ ‘‘ଅକ୍ଖରେନ ବ୍ୟଞ୍ଜିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ୱାକ୍ୟମ୍ପି ଇଧ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ । ୱାକ୍ୟେନ ହି ଅତ୍ଥୋ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତି, ୟତୋ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତୀ’’ତି ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାୟନତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୁତ୍ତୀତି ନିବ୍ବଚନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧା ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟା । ତେସମ୍ପି ହି ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସେନ ଅତ୍ଥାଧିଗମହେତୁତୋ ଇଧ ଗହଣଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବାପରଂ ନାମ ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧି, ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଅପରଭାଗସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନଂ । ଭଗୱତା ଚ ପଞ୍ଚୱିଧଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ପଞ୍ଚୱିଧକୋସଲ୍ଲେନ ପସଟ୍ଠଭାୱାନୁରୂପନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧାରଣବଲନ୍ତି ଧାରଣସଙ୍ଖାତଂ ବଲଂ, ଧାରଣେ ୱା ବଲଂ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ଧାରେତୁଂ ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ଦସ୍ସନହେତୂତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକନ୍ତି ଅୱଧାରଣଫଲମାହ । ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ପନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ଥଂ । ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଚ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ନ ଅଞ୍ଞଥା, ନ ପନ ଭଗୱତା ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ଇତରଥା ଭଗୱତା ଦେସିତାକାରେନେୱ ସୋତୁଂ ସମତ୍ଥତ୍ତା ତଦେତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପନ ଅତ୍ଥେନ ଧାରଣବଲଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୁତାକାରାୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ଧାରଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞଥା ଭଗୱତା ଦେସିତାକାରେନେୱ ଧାରିତୁଂ ସମତ୍ଥନତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ନ ହେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରତାପରିହାରୋ ୟୁତ୍ତୋ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ସୁତଭାୱଦୀପନେନ ଏକୱିସୟତ୍ତା, ଇତରଥା ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଥା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥୱସେନ ସମତ୍ଥୋ, ପୁରିମତ୍ଥୱସେନ ଚ ଅସମତ୍ଥୋତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

‘‘ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ସନ୍ତତିୟା ପୱତ୍ତନକୋ ତିୱିଧୋପି ମେ-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତତିୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ୟେୱତ୍ଥେ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି କରଣସମ୍ପଦାନସାମିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନୱିଭତ୍ତିଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି, ତୀସୁ ୱିଭତ୍ତିୟତ୍ଥେସୁ ଅତ୍ତନା ସଞ୍ଞୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିତୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଗାଥାଭିଗୀତନ୍ତି ଗାଥାୟ ଅଭିଗୀତଂ ଅଭିମୁଖଂ ଗାୟିତଂ । ଅଭୋଜନେୟ୍ୟନ୍ତି ଭୋଜନଂ କାତୁମନରହରୂପଂ । ଅଭିଗୀତପଦସ୍ସ କତ୍ତୁପେକ୍ଖତ୍ତା ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ । ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମଭାୱସାଧନୱସେନ ଦ୍ୱାଧିପ୍ପାୟିକପଦତ୍ତା ୟଥାୟୋଗଂ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

କିଞ୍ଚାପି ଉପସଗ୍ଗୋ କିରିୟଂ ୱିସେସେତି, ଜୋତକମତ୍ତଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତସଦ୍ଦୋୟେୱ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ସଉପସଗ୍ଗୋ ଚ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ । ଉପସଗ୍ଗୱସେନପି ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥୱାଚକୋ ୟଥା ‘‘ଅନୁଭୱତି ପରାଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତଥା ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ୱିସେସତ୍ଥୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ସୋତଦ୍ୱାରନିସ୍ସିତେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ସସମ୍ଭାରକଥା ୱା ଏସା, ସୋତଦ୍ୱାରେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମଧରୋ । ନ ହି ସୋତଦ୍ୱାରନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତେନ ଧମ୍ମୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଥ ଖୋ ତଦନୁସାରମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ, ସୁତଧରୋତି ଚ ତଥା ୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମଧରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥୋୟେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମଭାୱସାଧନାନି ସୁତସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବାପରପଦସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପପନ୍ନତା, ଅନୁପପନ୍ନତା ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଉପପନ୍ନୋ, ଅନୁପପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋତି ଚୋଦନାୟ ପୁବ୍ବାପରପଦସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଏତଦତ୍ଥସ୍ସ ଉପପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି କତ୍ତୁତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୱସେନ ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ସତି, ୟଦା ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁୱସେନ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତ୍ଥେ ସାମିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ମମାତି ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ସତି, ୟଦା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସାମି ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ସଦ୍ଦତୋ ଞାତବ୍ବମତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେହି ଦସ୍ସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେତେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ସୁତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ନିପାତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ସୱନାୟ ଏୱ ହି ଆକାରୋ, ନିଦସ୍ସନଂ, ଅୱଧାରଣମ୍ପି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତିୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋ ସୱନକିରିୟାଜୋତକଭାୱେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ସୋତଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ତଦଭିନିପାତାନଞ୍ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୟତୋ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥେ ଇଧ ସୁତସଦ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ସଦ୍ଦପୟୋଗସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ୱାକ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସୁତମେୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଏତେନ ହି ୱଚନେନ ଅୱଧାରଣେନ ନିରାକତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ପନ ୟଂ ସୁତଂ ସୁତମେୱାତି ନିୟମେତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ତଂ ସୁତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ହୋତୀତି ଅୱଧାରଣଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିନିୱତ୍ତନଂ କରୋତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ‘‘ଅସୁତ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥଭାୱେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନ ଇଦଂ ମୟା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ଚ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ଅଥ ଖୋ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସୁତଂ ସମ୍ମଦେୱାତି । ତଦେୱ ସମ୍ମା ସୁତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅନୂନା…ପେ॰… ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଏୱାଦିସତ୍ତିୟା ଚେୱ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନେନ ଚ ।

ଦ୍ୱିଧା ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ, ନିୱତ୍ତେତି ୟଥାରହ’’ନ୍ତି ॥

ଅପିଚ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କରୀୟତୀତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ସାୱଧାରଣତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି, ତଦୱଧାରଣଫଲଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅନୂ…ପେ॰… ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ସୱନ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଭାୱସଦ୍ଦେନ ୟୋଗତୋ କମ୍ମସାଧନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି । ଅନୂନାଧିକତାୟ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ଅୱିପରୀତଂ, ଅୱିପରୀତସ୍ସ ୱା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ, ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ତଥା, ଇତି ସୱନହେତୁ ସୁଣନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସୱନୱିସେସୱସେନ ଅୟଂ ୟୋଜନା କତା ।

ଏୱଂ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ଏକେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପକାରନ୍ତରେନାପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟା ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି, ତସ୍ସା । ସା ହି ନାନାପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସମତ୍ଥା, ନ ସୋତଦ୍ୱାରିକ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ଏକାରମ୍ମଣେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ, ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନା’’ତି । ତେନ ହି ସୋତଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ନିୱତ୍ତତି । ନାନପ୍ପକାରେନାତି ୱକ୍ଖମାନେନ ଅନେକୱିହିତେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣାକାରସଙ୍ଖାତେନ ନାନାୱିଧେନ ଆକାରେନ, ଏତେନ ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ୟସ୍ମିଂ ପକାରେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତା, ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଧମ୍ମପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋ’’ତି । ତସ୍ସା ହି ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଆରମ୍ମଣମେୱ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ନିୟମିୟମାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ସୁତ୍ତମେୱ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣଂ । ତପ୍ପାକଟୀକରଣତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ । ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା କରଣଭୂତାୟ ମୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ କତଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଚେ ? ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଆକାରତ୍ଥେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେ ‘‘ଏକେନାକାରେନା’’ତି ୟୋ ଆକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଭାୱୋୟେୱ, ତେନ ଚ ତଦାରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସେୱ ସୱନଂ କତଂ, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି । ଏୱଂ ସୱନକିରିୟାୟ କରଣକତ୍ତୁକମ୍ମୱିସେସୋ ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟୋଜନମାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିନା । ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଦସ୍ସନେନ ଚ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବସ୍ସାୱିନାଭାୱତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ହି ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାପରତ୍ତା, ସୱନକିରିୟାୟ ଚ ସାଧାରଣୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି । ସାଧାରଣୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧୋ ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ, ସୱନକିରିୟା ପନ ତସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ନାମ । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତି ୱୋହାରୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ସା କିରିୟାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ମୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତପୁଗ୍ଗଲଭୂତେନ ମୟା । ସୁତନ୍ତି ସୱନକିରିୟାସଙ୍ଖାତେନ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚେନ ୟୋଜିତଂ, ଇମିସ୍ସା ପନ ୟୋଜନାୟ ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରୱିସୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମୟୋଜନାୟ ଅଞ୍ଞଥାପି ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ । ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିୟା । ନାନପ୍ପକାରଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଗହଣଂ, ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଗହଣଂ ତଥା, ତତୋୟେୱ ସା ‘‘ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ତଦେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ଏୱନ୍ତି ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଚ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ, ଧମ୍ମାନଂ ପନ ପୱତ୍ତିଆକାରମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ତଦଞ୍ଞାୟ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ । ସୋତବ୍ବଭୂତୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁଭୂତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ କିରିୟାୟ କତ୍ତୁକମ୍ମଟ୍ଠତ୍ତା ତବ୍ବସେନ ଚ ତଦାଧାରସ୍ସାପି ଦବ୍ବସ୍ସ ଆଧାରଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ଇଧ ପନ କିରିୟାୟ କତ୍ତୁପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି କମ୍ମମେୱ ଆଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘କତ୍ତୁ ୱିସୟଗ୍ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣମେୱ ୱା ୱିସୟୋ । ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ତଦାରମ୍ମଣିକସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ଅତ୍ଥୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତରୋ ହୋତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନେ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତକେନ ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥେନ ପଦତ୍ତୟେନ, କତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନାତି ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତେନ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିସଙ୍ଖାତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧେନ । ଗହଣସଦ୍ଦେ ଚେତଂ କରଣଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି କତ୍ତୁ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱେପି ସଦ୍ଦୱୋହାରେନ ବୁଦ୍ଧିପରିକପ୍ପିତଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଅଞ୍ଞମିୱ ତଂସମଙ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ଅଭେଦେପି ଭେଦୱୋହାରେନ ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୋହାରୱିସୟୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ନେକନ୍ତପରମତ୍ଥିକୋତି (କାରକରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ ୟୋ କାରେତି ସହେତୁସୁତ୍ତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ସୱନକିରିୟାୱିସୟୋପି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ କତ୍ତୁଭାୱତୋ ତସ୍ସ ୱିସୟୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତ୍ତୁ ୱିସୟଗ୍ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସୱନୱସେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ସୱନକିରିୟାଭାୱତୋ ତଂୱସେନ ତଦଞ୍ଞନାମରୂପଧମ୍ମସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସ ତଂକିରିୟାକତ୍ତୁ ଚ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପୁରିମନୟେ ସୱନକିରିୟା, ତକ୍କତ୍ତା ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନମେୱ, ତସ୍ମା କିରିୟାୱିସୟୋପି ‘‘କତ୍ତୁ ୱିସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଛିମନୟେ ପନ ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ କିରିୟା, ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମସମୁଦାୟୋ ପନ କତ୍ତା, ତସ୍ମା କାମଂ ଏକନ୍ତତୋ କିରିୟାୱିସୟୋୟେୱେସ ଧମ୍ମୋ, ତଥାପି କିରିୟାୱସେନ ‘‘ତବ୍ବନ୍ତକତ୍ତୁ ୱିସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି । ତଂସମଙ୍ଗିନୋତି ତେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ସମଙ୍ଗିନୋ । କତ୍ତୂତି କତ୍ତାରସ୍ସ । ୱିସୟୋତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଆରମ୍ମଣମେୱ ୱା । ସୁତାକାରସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମା ନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ‘‘ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟସ୍ସ…ପେ॰… ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଆକାରତ୍ଥେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ତଦେୱ ଅୱଧାରଣତ୍ଥମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ନୟେ ୟୋଜେତୁଂ ‘‘ଗହଣଂ କତଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱଧାରଣେନ ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମିଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିନା ଅୱଧାରଣତ୍ଥମ୍ପି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟମେୱ ୟୋଜନା କତାତି ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଇମିସ୍ସା ପନ ୟୋଜନାୟ ଗହଣାକାରଗାହକତବ୍ବିସୟୱିସେସନିଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟୋଜନମାହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା । ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ସୁତାନଂ ନାନାୱିହିତାନଂ ସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଉପଧାରିତରୂପସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ, ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନସଭାୱୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ତଦାକାରାଦିଭୂତସ୍ସ ଉପଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧବ୍ୟାପାରତାୟ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ସୁତାନଞ୍ହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପୁନ ଉପଧାରଣଂ ଆକାରାଦିତ୍ତୟଂ, ତଞ୍ଚ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ୟଂ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧଂ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରଭୂତଂ କିଚ୍ଚମେୱ, ତସ୍ମା ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂ ନିଦ୍ଦିସୀୟତୀତି । କାମଂ ସୱନକିରିୟା ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରୋପି ଅୱିସେସେନ, ତଥାପି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ତଥା ହି ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀନମ୍ପି ସୱନକିରିୟା ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନତ୍ଥି ସୱନାଦୀନଂ ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ମେତି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାନମଭେଦକରଣୱସେନ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବତୋ ‘‘ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି ତପ୍ପାକଟୀକରଣଂ । ଏତ୍ଥ ହି ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନାତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀଭାୱେନ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚସମଙ୍ଗିନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା’’ତି ଆହ, ତସ୍ମା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସୱନକିଚ୍ଚୱତା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମଙ୍ଗିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ, ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନାତି ଚ ସୁତସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୱନମେୱ କିଚ୍ଚଂ ୟସ୍ସାତି ତଥା । ସୱନକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୋହାରୋ ସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରୋ, ଲଦ୍ଧୋ ସୋ ୟେନାତି ତଥା । ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ୱସେନ ସାମତ୍ଥିୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ମୟା ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ କରଣଭୂତେନ ସୁତନ୍ତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ତଥାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପାଦାନଭୂତପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରଭାୱେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ନ ହି ପରମତ୍ଥତୋୟେୱ ନିୟମିୟମାନେ ସତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚୱସେନ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ଇମିସ୍ସା ପନ ୟୋଜନାୟ କତ୍ତୁବ୍ୟାପାରକରଣବ୍ୟାପାରକତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବସ୍ସାପି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବାସଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନାଦିୱସେନ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତାସୁ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମେ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆକାରାଦିଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମାନଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନାତି ଚ ଭୂତତ୍ଥଉତ୍ତମତ୍ଥୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିସଭାୱୋ, ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିସଭାୱୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ପରମତ୍ଥୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଏୱଂ ମେ’’ତି ପଦାନଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଅଭୂତତ୍ତା, ଅନୁତ୍ତମତ୍ତା ଚ ନ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଭୂତତ୍ଥଉତ୍ତମତ୍ଥସଙ୍ଖାତେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ୱିସେସନଭୂତେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱାତି । ଏତେନ ଚ ୱିସେସନେନ ବାଲଜନେହି ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପରିକପ୍ପିତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତଦେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି, ହେତୁନା ୱା ସାଧେତି ‘‘କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ଅତ୍ଥଜାତଂ ୱା ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମେ’’ତି ୱା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେଥ, ତଂ ଏତ୍ଥ ରୂପଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୁଦାୟେ, ‘‘ଏୱଂ ମେ’’ତି ପଦାନଂ ୱା ଅତ୍ଥେ । ପରମତ୍ଥତୋ ନ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ରୂପଫସ୍ସାଦିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେୱ, ‘‘ଏୱଂ ମେ’’ତି ପନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନା’’ତି ଚେତ୍ଥ ଅଧିକାରୋ । ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ତପ୍ପାକଟୀକରଣଂ, ହେତୁଦସ୍ସନଂ ୱା । ୟଂ ତଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତେନ ସୋତଦ୍ୱାରେନ, ତନ୍ନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ଉପଲଦ୍ଧଂ ଅଧିଗମିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ସଦ୍ଦାୟତନମିଧ ଗହିତଂ କମ୍ମସାଧନେନାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକେନାପି ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେସୁ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଆଦୟୋ ହି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାତୋ ମୁତ୍ତା ସଙ୍ଗହକାରେନେୱ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତା । ୱିତ୍ଥାରୋ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଂ ତନ୍ତି ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ସୋତପଥମାଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ଏୱନ୍ତି ଚ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ମେତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପୱେଦନାଦିଭେଦେହି ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ନିସ୍ସାୟ କାରଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଥା ‘‘ତାନି ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ଉପାଦାୟ ରଥୋ ଗେହଂ, ତେ ତେ ରୂପରସାଦୟୋ ଉପାଦାୟ ଘଟୋ ପଟୋ, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପରିୱତ୍ତାଦୟୋ ଉପାଦାୟ କାଲୋ ଦିସା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚେସା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ନ ପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠେନ । ୟା ପନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ । ଦିଟ୍ଠାଦୀନିଉପନିଧାୟୱତ୍ତବ୍ବତୋତି ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଉପନିଧାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ କତ୍ୱା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱୱିରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ୱତ୍ତମାନୋପି ହି ସୁତୱୋହାରୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦୀନି ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ‘‘ଉପନିଧାପଞ୍ଞତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତେ । ସା ପନେସା ଅନେକୱିଧା ତଦଞ୍ଞପେକ୍ଖୂପନିଧା ହତ୍ଥଗତୂପନିଧା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୂପନିଧାସମାରୋପିତୂପନିଧା ଅୱିଦୂରଗତୂପନିଧା ପଟିଭାଗୂପନିଧା ତବ୍ବହୁଲୂପନିଧାତବ୍ବିସିଟ୍ଠୂପନିଧା’’ତିଆଦିନା । ତାସୁ ଅୟଂ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକା ୱିୟ ପଠମାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦଞ୍ଞପେକ୍ଖୂପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।

ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଅତ୍ଥାଧିଗମନୀୟତାସଙ୍ଖାତଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟେନ ଦୀପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନତ୍ତୟେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଉପନ୍ୟାସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ଆରଭିତୁକାମେନ ୟୋଜିତତ୍ତା । ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ପକାସିତୋୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ତଥା ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତା ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧସୁତ୍ତସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଥେରେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ଅସମ୍ମୋହୋ ଦୀପିତୋ ନାମ, ତେନାହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ଅସମ୍ମୋହନ୍ତି ଚ ୟଥାସୁତେ ସୁତ୍ତେ ଅସମ୍ମୋହଂ । ତଦେୱ ୟୁତ୍ତିୟା, ବ୍ୟତିରେକେନ ଚ ସମତ୍ଥେହି ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଞ୍ଚ । ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରେ ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧେ ସୁତ୍ତେ କଥଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା, ଇମିନା ଚ ବ୍ୟତିରେକେନ ଥେରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ ୟଥାରହଂ । ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଉପରି ଥେରେନ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାଲନ୍ତରେନାତି ସୁତକାଲତୋ ଅପରେନ କାଲେନ । ୟସ୍ସ…ପେ॰… ପଟିଜାନାତି, ଥେରସ୍ସ ପନ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ଅନସ୍ସମାନଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ସୋ ଏୱଂ ପଟିଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଦୀପିତେନ ପନ ଅତ୍ଥେନ କିଂ ପକାସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଚସ୍ସାତି ଇତି ଅସ୍ସ, ତସ୍ମା ଅସମ୍ମୋହସ୍ସ, ଅସମ୍ମୋସସ୍ସ ଚ ଦୀପିତତ୍ତା ଅସ୍ସ ଥେରସ୍ସପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧୀତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସମ୍ମୋହେନାତି ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ । ପଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତସମାଧିଆଦିଧମ୍ମଜାତେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସିଦ୍ଧି ସହଜାତାଦିସତ୍ତିୟା ସିଜ୍ଝନତୋ । ସମ୍ମୋହପଟିପକ୍ଖେନ ୱା ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମଜାତେନ । ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ହି ପଞ୍ଞାୟ ତଦୁତ୍ତରିକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି ଉପନିସ୍ସୟାଦିକୋଟିୟା ସିଜ୍ଝନତୋ । ଇତରତ୍ଥାପି ୟଥାରହଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ପକାସିତେନ ପନ ଅତ୍ଥେନ କିଂ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦୁବ୍ବିଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ, ୟଥାସୁତଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ପନ ଗୁଣୀଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ହି ନିବ୍ବଚନଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚେତ୍ଥ ପଧାନଭାୱୋ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧) ୱିୟ । ଅପିଚ ୟଥା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୟୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ସମାନାପି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱିଜାନନତୋ ଅପ୍ପଧାନଭୂତା, ଏୱଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟପି ଅପ୍ପଧାନତ୍ତେ ସତି ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଏତିସ୍ସାତି ନିବ୍ବଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚେତ୍ଥ ପୁରେଚାରିଭାୱୋ । ଇତି ସହଜାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ପୁରେଜାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ଦୁୱିଧୋପି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଇଧ ସମ୍ଭୱତି, ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱମେସ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱିଭାୱିତେନ ସମତ୍ଥତାୱଚନେନ କିମନୁଭାୱିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦୁଭୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ, ସଙ୍କାସନାଦୀହି ୱା ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି, ଅକ୍ଖରାଦୀହି ଚ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତେନ ୱା ରସେନ ସାଦୁରସସ୍ସ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋୟେୱ ନୱଲୋକୁତ୍ତରରତନସନ୍ନିଧାନତୋ ସତ୍ତୱିଧସ୍ସ, ଦସୱିଧସ୍ସ ୱା ରତନସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନୋ କୋସୋ ୱିୟାତି ଧମ୍ମକୋସୋ, ତଥା ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ । ଅଥ ୱା ନାନାରାଜଭଣ୍ଡରକ୍ଖକୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ୱିୟାତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରକ୍ଖକୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋତି ତମେୱ ସଦିସତାକାରଣଦସ୍ସନେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମଧରୋ, ସବ୍ବପାଠୀ ଚ ସାସନେ ।

ଆନନ୍ଦୋ ନାମ ନାମେନ, ଧମ୍ମାରକ୍ଖୋ ତୱଂ ମୁନେ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ୧.୫୪୨) ।

ଅଞ୍ଞଥାପି ଦୀପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିନା, ଏୱଂ ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା ତବ୍ବିସୟେହି ତେହି ଅତ୍ଥେହି ୟୋନିସୋ ମନସିକାରସ୍ସ ଦୀପନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋନି…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି । ‘‘ଅୟୋନିସୋ’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟତିରେକେନ ଞାପକହେତୁଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ହି-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ କାରଣେ, କସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ୱଚନେନେୱ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମ୍ଭୱତୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଧୂମେନ କାରିୟେନ କାରଣଭୂତୋ ସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତଦନ୍ୱୟମ୍ପି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହଂ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ଆୱୁସୋ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଅଧୁନା ପକରଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୱନଂ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ‘‘ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟତିରେକକାରଣେନ ଞାପକହେତୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ସବ୍ବେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଦେସକପୟୋଜନାଦିନା ସମ୍ପତ୍ତିୟା । କିଂ ଇମିନା ପକାସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଦ୍ୱୟେ । ‘‘ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା କାରଣଭୂତେନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ଫଲଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ଏୱ ସମତ୍ଥନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱିକ୍ଖେପେନ ପନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ସମତ୍ଥନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସେ ପୟିରୁପାସନାଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱସେନେୱ ହି ସୋ ପାକଟୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ଫଲଭୂତେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାନଂ କାରଣଭୂତାନଂ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଫଲଭୂତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାନଂ କାରଣଭୂତାନଂ ସିଦ୍ଧି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା ଅସ୍ସୁତୱତୋ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୱିରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିସମତ୍ଥନୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ କାରଣଭୂତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସେୱ ଫଲଭୂତସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା, କସ୍ମା ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତରସମ୍ଭୱତୋ ହି ତଥା ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ବାହିରକାରଣତ୍ତା, ଅୱିକ୍ଖେପୋ ପନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକାରଣତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏକନ୍ତକାରଣେ ହୋନ୍ତେ କିମତ୍ଥିୟା ଅନେକନ୍ତକାରଣଂ ପତି ଫଲଭାୱପରିକପ୍ପନାତି ତଥାୟେୱେତସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଂ ଫଲେନ କାରଣସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିସବ୍ଭାୱସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ କାରଣେନ ଫଲସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ଏକନ୍ତୱସ୍ସିନା ୱିୟ ମେଘୱୁଟ୍ଠାନେନ ୱୁଟ୍ଠିପୱତ୍ତିୟା ।

‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞଥାପି ଦୀପେତବ୍ବତ୍ଥମାହ, ୟସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱନ୍ତି…ପେ॰… ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ଚ ଆକାରୋତି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତୋ ସୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତିଓଗାହନାକାରୋ । ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋତି ନିରୱସେସପରହିତପାରିପୂରିଭାୱକାରଣତ୍ତା ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣେନ ସୁନ୍ଦରୋ ସେଟ୍ଠୋ, ସମାସପଦଂ ୱା ଏତଂ ଏୱଂ ଈଦିସୋ ଭଦ୍ଦୋ ୟସ୍ସାତି କତ୍ୱା । ନ ପଣିହିତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣି ହିତୋ ଅତ୍ତା ୟସ୍ସାତି ତଥା, ତସ୍ସ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାସଙ୍ଖାତଗୁଣଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଗୁଣସ୍ସେୱ ହି ଅପରାପରୱୁତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କଭାୱୋ । ଚରନ୍ତି ୱା ଏତେନ ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୂତି ୱା ଚକ୍କଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ପଚ୍ଛିମଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୱସେନେୱ । ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ପତିରୂପଦେସୱାସସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଙ୍ଖାତଗୁଣଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତସ୍ମାତି ପୁରିମକାରଣଂ ପୁରିମସ୍ସେୱାତି ଇଧ କାରଣମାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ।

ତେନ କିଂ ପକାସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇତି ଇମାୟ ଚତୁଚକ୍କସମ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତାୟ । ଅସ୍ସ ଥେରସ୍ସ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟାତି ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ସିଦ୍ଧିୟା। ଆସୟସୁଦ୍ଧୀତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିୟା, କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣ-ମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟଥାଭୂତଞାଣସ୍ସ ଚାତି ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଆସୟସ୍ସ ଅସୁଦ୍ଧିହେତୁଭୂତାନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧି । ତଦେୱ ହି ଦ୍ୱୟଂ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଆସୟୋ । ସମ୍ମାପଣିହିତତ୍ତୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି, (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) ଚ । କେଚି ପନ ‘‘କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ ଆସୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ‘‘ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱିରୋଧତୋ । ଏୱମ୍ପି ମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆସୟସ୍ସ ସୁଦ୍ଧି ନ ୟୁତ୍ତା ତାୟ ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧିୟା ଅୱତ୍ତବ୍ବତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ପୁରିମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ, ପଚ୍ଛିମାନଂ ମଗ୍ଗାନଂ, ଫଲାନଞ୍ଚ କାରଣଭାୱତୋ । ପୟୋଗସୁଦ୍ଧୀତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପୟୋଗସ୍ସ ୱିସଦଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧି, ସବ୍ବସ୍ସ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧି । ପତିରୂପଦେସୱାସୀ, ହି ସପ୍ପୁରିସସେୱୀ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧପୟୋଗୋ ହୋତି । ତଥାୱିସୁଦ୍ଧେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପୟୋଗେନ, ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱାୱହେନ ଚ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତି, ତଥାଭୂତୋ ଚ ଥେରୋ, ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଥେରସ୍ସ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧାୱାତି । ତେନ କିଂ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାୟ ଚା’’ତିଆଦି । ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀତି ପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତେ ଅଧିଗମେ ଛେକଭାୱସିଦ୍ଧି । ଅଧିଗମେତବ୍ବତୋ ହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତୋ ପଟିୱେଧୋ ‘‘ଅଧିଗମୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ, ଆଗମୋତି ଚ ପରିୟତ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୟୋ ଏତେନ, ଆଭୁସୋ ୱା ଗମିତବ୍ବୋ ଞାତବ୍ବୋତି କତ୍ୱା ।

ତେନ କିମନୁଭାୱିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦି । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ତସ୍ମା ସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱା କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ୱଚନନ୍ତି ନିଦାନୱଚନଂ ଲୋକତୋ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ସିଦ୍ଧାୟ ଉପମାୟ ତମତ୍ଥଂ ଞାପେତୁଂ ‘‘ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ ୱିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଉପମାୟ ମିଧେକଚ୍ଚେ, ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି (ଜା॰ ୨.୧୯.୨୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୁଣୋତି ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉଟ୍ଠିତରଂସି, ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗଂ ଉଗ୍ଗମନଂ ଉଦୟତୋ ଉଦୟନ୍ତସ୍ସ ଉଦୟାୱାସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୋ ସୂରିୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପୁରେଚରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆଗମାଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିୟା ଈଦିସସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ୱୁତ୍ତନିଦାନୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଭୱିତୁମରହତି, ନିଦାନଭାୱଂ ଗତଂ ହୋତୀତି ଇଦମତ୍ଥଜାତଂ ଅନୁଭାୱିତନ୍ତି ।

ଇଦାନି ଅପରମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୀପେତବ୍ବସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକେହି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦେହି ପକାସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନ, ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନା’’ତି ଚ ଇମିନା ତେହି ସଦ୍ଦେହି ପୁବ୍ବେ ଦୀପିତଂ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସସଙ୍ଖାତଂ ଦୀପେତବ୍ବତ୍ଥମାହ ଅସମ୍ମୋହେନ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସ୍ସ, ଅସମ୍ମୋସେନ ଚ ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦପଟିୱେଧସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦୀହି ପନ ପକାସେତବ୍ବତ୍ଥଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନାତିଆଦିନା ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସଦୀପନତୋ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧) । ହେତୁଗବ୍ଭଞ୍ଚେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ, ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ, ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦ-ପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ଦୀପେତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସବ୍ଭାୱୋ, ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାହି ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱୋ ତଥା । ‘‘ସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସମ୍ଭୱନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ ତଥା । ଏୱଂ ଇତରତ୍ଥାପି । ‘‘ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନା’’ତି ଏତେନ ପନ ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ, ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସାମଞ୍ଞେନେୱ ୱୁତ୍ତେପି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ଆମସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୋତବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାୟ ପାଳିୟା ନିଦସ୍ସେତବ୍ବାନଂ ଭାସିତତ୍ଥପୟୋଜନତ୍ଥାନଂ, ତୀସୁ ଚ ଞାଣେସୁ ପୱତ୍ତଞାଣସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରଭାୱତୋ ତବ୍ଭାୱପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଦୀପନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସୋତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥାଧିଗମହେତୁତୋ, ତଂୱସେନ ଚ ତଦୱସେସହେତୁପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା, ନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦଦୀପକେନ ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଦୀପନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦେୱତ୍ଥଞ୍ହି ଞାପେତୁଂ ‘‘ଅସମ୍ମୋହଦୀପକେନ, ଅସମ୍ମୋସଦୀପକେନା’’ତି ଚ ଅୱତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୀପେତବ୍ବସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକେହି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦେହି ପକାସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋନିସୋମନସିକାରାୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୀପେତବ୍ବସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକେହିପି ତେହି ପକାସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଏୱନ୍ତି…ପେ॰… ଭାସମାନୋ, ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ…ପେ॰… ଭାସମାନୋ’’ତି ଚ ଇମିନା ତେହି ସଦ୍ଦେହି ପୁବ୍ବେ ଦୀପିତଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତଂ ଦୀପେତବ୍ବତ୍ଥମାହ, ‘‘ଏତେ ମୟା’’ତିଆଦୀହି ପନ ପକାସେତବ୍ବତ୍ଥଂ ସୱନୟୋଗଦୀପକନ୍ତି ଚ ଅୱିକ୍ଖେପୱସେନ ସୱନୟୋଗସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟାହ। ତଥା ହି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୱନଧାରଣୱଚୀପରିଚରିୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସେନ ସୋତାୱଧାରଣପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ଅୱିକ୍ଖେପଦୀପକେନ ସୁତସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧) । ମନୋଦିଟ୍ଠୀହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପେକ୍ଖନସୁପ୍ପଟିୱେଧା ୱିସେସତୋ ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ତଦ୍ଦୀପକୱଚନେନେୱ ଏତେ ମୟା ଧମ୍ମା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ଇମମତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ମନସାନୁପେକ୍ଖିତାତି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକାୱ ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧୟୋ’’ତିଆଦିଭେଦେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ, ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥାପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧା ।

ସୱନଧାରଣୱଚୀପରିଚରିୟା ଚ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସେନ ସୋତାୱଧାରଣପଟିବଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ତଦ୍ଦୀପକୱଚନେନେୱ ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସୁତାତି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞାତା । ଧାତାତି ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ମନସି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ଉପଧାରିତା । ୱଚସା ପରିଚିତାତି ପଗୁଣତାସମ୍ପାଦନେନ ୱାଚାୟ ପରିଚିତା ସଜ୍ଝାୟିତା । ଇଦାନି ପକାସେତବ୍ବତ୍ଥଦ୍ୱୟଦୀପକେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦଦ୍ୱୟେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତଦୁଭୟେନପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଦୁଭୟେନାତି ପୁରିମନୟେ, ପଚ୍ଛିମନୟେ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପକାସେତବ୍ବସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପକାସକେନ ତେନ ଦୁବ୍ବିଧେନ ସଦ୍ଦେନ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋତି ଆଦରଜନନସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତଦେୱ କାରଣଂ ବ୍ୟତିରେକେନ ୱିୱରତି, ୟୁତ୍ତିୟା ୱା ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ‘‘ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅସୁଣନ୍ତୋତି ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ, ହେତୁମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ । ମହତା ହିତାତି ମହନ୍ତତୋ ହିତସ୍ମା । ପରିବାହିରୋତି ସବ୍ବତୋ ଭାଗେନ ବାହିରୋ ।

ଏତେନ ପନ ୱିଭାୱେତବ୍ବତ୍ଥଦୀପକେନ ସଦ୍ଦଦ୍ୱୟେନ ଅନୁଭାୱେତବ୍ବତ୍ଥମନୁଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ଇମିନା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥେ ୟୋଜିତାୟେୱ ଏତେ ସଦ୍ଦା ଇଧ ଏକସ୍ସେୱାନୁଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁଭାୱକଭାୱେନ ଗହିତାତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ସକଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୁବ୍ବେନ ୟୋଜିତୋ, ତଦପେକ୍ଖାନଂ ପନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ସହଚରଣତୋ, ଅୱିନାଭାୱତୋ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତନ୍ତି ତଥାଗତେନ ପକାରତୋ ୱିଦିତଂ, ଭାସିତଂ ୱା । ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନି ‘‘ମମେଦ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିନ୍ତି ଅସପ୍ପୁରିସୱିସୟଂ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅପକତଞ୍ଞୁତାସଙ୍ଖାତା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଏୱଂ ମହାଚୋରଦୀପକେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥା, ତଥା ଚାହ ‘‘ତଥାଗତ…ପେ॰… ଅଦହନ୍ତୋ’’ତି । ହୁତ୍ୱାତି ଚେତ୍ଥ ସେସୋ । ତଥା ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋତି ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଓକ୍କମନସରୂପକଥନଂ । ନନୁ ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ‘‘ମମେତଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନସ୍ସ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଞ୍ଚ ତଦାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମତିକ୍କମାଦିୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ? ନୟିଦମେୱଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଅନୁଭାୱିତୋତି ଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନତୋ । ତେନ ହି ଅନୁଭାୱେତବ୍ବମତ୍ଥଂୟେୱ ତଥା ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଧିମାନସ୍ସ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଞ୍ଚ ତଦାସଙ୍କାୟ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱତାନଂ ପରିୱିତକ୍କାପେକ୍ଖଂ ତଥାୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ଭଗୱା ଚ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅୟଞ୍ଚାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଦେସନାକୁସଲୋ, ଇଦାନି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା, ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ ଚ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୋ ସୟଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଉଦାହୁ ଭଗୱତୋୟେୱ ୱଚନଂ ୟଥାସୁତ’’ନ୍ତି, ତେସମେୱ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ତଦଭିପରିହରଣତ୍ଥଂ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମତିକ୍କମନାଦିଅତ୍ଥୋ ଅନୁଭାୱିତୋତି । ସାୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ତଦୱତ୍ଥାନୋକ୍କମନସଙ୍ଖାତା ଚ ସାୱକତ୍ତପଟିଜାନନା ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ସତି ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ପୁରିମତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ କୁହନଲପନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲରାସି ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ତବ୍ବିରହିତଭାୱୋ ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ।‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିନାପି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ଦସ୍ସନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥାୟ ପରିମୋଚେତି । ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନେନ ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁକପ୍ପାଦିକିରିୟତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି ତକ୍କିରିୟାସଙ୍କାୟ ସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ସତ୍ଥୁ ଭଗୱତୋୟେୱ ୱଚନଂ ମୟାସୁତ’’ନ୍ତି ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତୀତି ଅତ୍ଥନ୍ତରମନୁଭାୱନଂ ହୋତି । ‘‘ଜିନୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିପି ପରିୟାୟନ୍ତରଦସ୍ସନଂ, ଅତ୍ଥନ୍ତରମନୁଭାୱନମେୱ ୱା । ଅପ୍ପେତୀତି ନିଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେସୁ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ନେତ୍ତି, ଧମ୍ମୋୟେୱ ନେତ୍ତି ତଥା । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚେତ୍ଥ ଉଭୟଥା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରମ୍ପି ଅନୁଭାୱେତବ୍ବମତ୍ଥମନୁଭାୱେତି ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦିତଭାୱତନ୍ତି ଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତିତଭାୱଂ । ପୁରିମୱଚନଂ ୱିୱରନ୍ତୋତି ଭଗୱତା ଦେସିତୱସେନ ପୁରିମତରଂ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ଭଗୱତା ୱଚନମେୱ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତୋ, ଇଦଂ ୱଚନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣେହି ୱିସାରଦସ୍ସ, ୱିସାରଦହେତୁଭୂତଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା । ଦସଞାଣବଲଧରସ୍ସ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତେ ଉତ୍ତମଟ୍ଠାନେ ଠିତସ୍ସ, ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥେନ ଆସଭସଙ୍ଖାତେ ଅକମ୍ପନସଭାୱଭୂତେ ଠାନେ ଠିତସ୍ସ । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) ସୀହୋପମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତେନ ଅନେକନୟେନ ସୀହନାଦନଦିନୋ । ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱା ଉତ୍ତମସ୍ସ । ନ ଚେତ୍ଥ ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ସମାସୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ହି ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ, ସାସନଗନ୍ଥେସୁ ଚ ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେନ ସତ୍ତାନମିସ୍ସରସ୍ସ । ଧମ୍ମସ୍ସେୱ ଇସ୍ସରସ୍ସ ତଦୁପ୍ପାଦନୱସେନାତିପି ୱଦନ୍ତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତରଦୀପନଂ । ଧମ୍ମେନ ଲୋକସ୍ସ ପଦୀପମିୱ ଭୂତସ୍ସ, ତଦୁପ୍ପାଦକଭାୱେନ ୱା ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତପଦୀପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ‘‘ଧମ୍ମକାୟୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେନ ଲୋକପଟିସରଣଭୂତସ୍ସ, ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ ୱା ପଟିସରଣେନ ସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ‘‘ୟଂନୂନାହଂ…ପେ॰… ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ମାନେତ୍ୱା ପୂଜେତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱରଚକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତିନୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମାନମେତସ୍ସ ୱା ଆଣାଚକ୍କୱରସ୍ସ ପୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମ୍ମୁଖାୱ ମୟା ପଟିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନେତି ପଦସମୁଦାୟଭୂତେ ୱାକ୍ୟେ । କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦଳ୍ହତରଂ ନିୱିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଙ୍ଖା । ନାତିସଂସପ୍ପନଂ ମତିଭେଦମତ୍ତଂ ୱିମତି । ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟାତି ତଥା ଅକତ୍ତବ୍ବଭାୱକାରଣୱଚନଂ । ଅତ୍ତନାଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମୱଚନଂ ୱିୱରନ୍ତୋତି ପନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟୱିନାସନସ୍ସ, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦମୁପ୍ପାଦନସ୍ସ ଚ କାରଣୱଚନଂ । ‘‘ତେନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାନୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଗୋତମଗୋତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ, ଗୋତମଗୋତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱା ସାୱକୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତା ଭାସିତଭାୱସ୍ସ, ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱସ୍ସ ଚ ସୂଚନତୋ, ତଥାସୂଚନେନେୱ ଚ ଖଲିତଦୁନ୍ନିରୁତ୍ତାଦିଗହଣଦୋସାଭାୱସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ସାସନେ ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ୱିନାସୟତି, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚମାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଆକାରାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତତୋ ପରା ତିସ୍ସୋ ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱିତା, ପଚ୍ଛିମା ପନ ତିସ୍ସୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଆକାରତ୍ଥଂ, ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅୱଧାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦସ୍ସନଂ ଦୀପନଞ୍ଚାପି, ପକାସନଂ ୱିଭାୱନଂ ।

ଅନୁଭାୱନମିଚ୍ଚତ୍ଥୋ, କିରିୟାୟୋଗେନ ପଞ୍ଚଧା ॥

ଦସ୍ସିତୋ ପରମ୍ପରାୟ, ସିଦ୍ଧୋ ନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ।

ଏୱଂ ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେତ୍ଥ, ପଦତ୍ତୟେ ନୟଞ୍ଞୁନା’’ତି ॥

ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅଞ୍ଞସେଟ୍ଠାସହାୟସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ପାରା॰ ୧୧) ସେଟ୍ଠେ, ‘‘ଏକୋୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୮୦; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୩; ୱିଭ॰ ୪.୪୪୫) ଅସହାୟେ, ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ସଙ୍ଖ୍ୟାୟଂ, ଇଧାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାୟମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପରିବ୍ବାଜକକଥାୱଣ୍ଣନା) ଏକୋୟେୱେସ ସମୟୋ, ନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱାତି ଊନାଧିକାଭାୱେନ ଗଣନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ ଏକନ୍ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ କସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ‘‘ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱସେନ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଅୟଂ ନାମ ସମୟୋ’’ତି ସରୂପତୋ ଅନିୟମିତତ୍ତା ଅନିୟମିତୱଚନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏକଂ…ପେ॰…. ଦୀପନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ।

ଇଦାନି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେ, ସମଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସମୟ ସଦ୍ଦୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ପନ ଦିସ୍ସତୀତି ତେସ୍ୱେକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଇଧ ପୱତ୍ତନତୋ । ସମୱାୟେତି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ, କାରଣସମୱାୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣେତି ଓକାସେ । ହେତୁଦିଟ୍ଠୀସୂତି ହେତୁମ୍ହି ଚେୱ ଲଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ । ଅସ୍ସାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ । କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ କାଲୋ ନାମ ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲୋ । ସମୟୋ ନାମ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଦନୁରୂପସରୀରବଲଞ୍ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ ଚ । ଉପାଦାନଂ ନାମ ଞାଣେନ ତେସଂ ଗହଣଂ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ଅମ୍ହାକଂ ସ୍ୱେ ଗମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲୋ ଭୱିସ୍ସତି, କାୟେ ବଲମତ୍ତା ଚ ଫରିସ୍ସତି, ଗମନପଚ୍ଚୟା ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଅଫାସୁୱିହାରୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଥେତଂ କାଲଞ୍ଚ ଗମନକାରଣସମୱାୟସଙ୍ଖାତଂ ସମୟଞ୍ଚ ଉପଧାରେତ୍ୱା ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମାତି । ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା । ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ । ୟୋ ‘‘ଖଣୋ’’ତି ଚ ‘‘ସମୟୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନଂ ଉଣ୍ହସମୟୋ । ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମୋ ମାସୋ ପରିଳାହସମୟୋ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ସମାସୋ ୱା ଏସ, ବ୍ୟାସୋ ୱା । ପୱୁଟ୍ଠଂ ୱନଂ ପୱନଂ, ତସ୍ମିଂ, କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତେ ମହାୱନସଙ୍ଖାତେ ୱନସଣ୍ଡେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୟୋପି ଖୋତି ଏତ୍ଥ ସମୟୋତି ସିକ୍ଖାପଦପୂରଣସ୍ସ ହେତୁ । ଭଦ୍ଦାଲୀତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ନାମଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତୟା ଭଦ୍ଦାଲି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଏକଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ତେ ନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତନ୍ତି । କିଂ ତଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭଗୱାପି ଖୋ’’ତିଆଦି ।

‘‘ଉଗ୍ଗହମାନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ମାନୋତି ତସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ପକତିନାମଂ, କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ପନ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ଉଗ୍ଗହମାନୋ’’ତି ନଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଗ୍ଗହମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଣମୁଣ୍ଡିକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ । ସୋ କିର ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ । ସମୟଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପକାରେନ ୱଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ, ତସ୍ମିଂ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱାଦକେତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ କିର ଠାନେ ଚଙ୍କୀତାରୁକ୍ଖପୋକ୍ଖରସାତିପ୍ପଭୂତୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ନିଗଣ୍ଠାଚେଲକପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋ ଚ ପବ୍ବଜିତା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ପକାରେନ ୱଦନ୍ତି କଥେନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆରାମୋ ‘‘ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱେୱ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରସଙ୍ଖାତାୟ ତିମ୍ବରୂସକରୁକ୍ଖପନ୍ତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିନ୍ଦୁକାଚୀରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକା ସାଲା ଏତ୍ଥାତି ଏକସାଲକୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଠମଂ ଏକା ସାଲା ଅହୋସି, ପଚ୍ଛା ପନ ମହାପୁଞ୍ଞଂ ପୋଟ୍ଠପାଦପରିବ୍ବାଜକଂ ନିସ୍ସାୟ ବହୂ ସାଲା କତା, ତସ୍ମା ତମେୱ ପଠମଂ କତଂ ଏକଂ ସାଲଂ ଉପାଦାୟ ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବନାମୱସେନ ‘‘ଏକସାଲକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଲ୍ଲିକାୟ ନାମ ପସେନଦିରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ଉୟ୍ୟାନଭୂତୋ ସୋ ପୁପ୍ଫଫଲସଚ୍ଛନ୍ନୋ ଆରାମୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ’’ତି । ପଟିୱସତୀତି ତସ୍ମିଂ ଫାସୁତାୟ ୱସତି ।

ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେତି ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଡ୍ଢି । କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ମା ପାପୁଣିତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ, ପରଲୋକତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉଭୟତ୍ଥସଙ୍ଖାତହିତପଟିଲାଭା । ସମ୍ପରାୟିକୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ କାରଣସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ପଟିଲଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତୀତି ତଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟମେକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥାଭିସମୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧିୟା ପଞ୍ଞାୟ ତଂତଦତ୍ଥେ ରାତି ଗଣ୍ହାତି, ଧୀ ୱା ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ଧୀରୋ । ପଣ୍ଡା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା । ସା ହି ସୁଖୁମେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ପଡତି ଗଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱା ପୀଳନାଦିଆକାରଂ ଜାନାତୀତି ପଣ୍ଡା । ତାୟ ଇତୋ ଗତୋତି ପଣ୍ଡିତୋ । ଅଥ ୱା ଇତା ସଞ୍ଜାତା ପଣ୍ଡା ଏତସ୍ସ, ପଡତି ୱା ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛତୀତି ପଣ୍ଡିତୋ । ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ସମ୍ମା ପହାନେନ । ସମ୍ମାତି ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତନ୍ତି ଅୱସାନଂ । ପୀଳନଂ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିତାକରଣଂ । ତଦେୱ ଅତ୍ଥୋ ତଥା ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସମେଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦହନଂ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ । ଜରାୟ, ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ। ଅଭିସମେତବ୍ବୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ, ପୀଳନାଦୀନିୟେୱ । ତାନି ହି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱମୁପନେତ୍ୱା ‘‘ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଗୋଚରୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ତାନିୟେୱ ତବ୍ବିସୟ-ଭାୱୂପଗମନ-ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ ଏୱାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେପି ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅଭିସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତେସୁ ପନ ଅତ୍ଥେସୁ ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସହକାରୀକାରଣୱସେନ ସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟମେତ୍ଥ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲୱସେନାତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧମ୍ମା, ସତ୍ତା ୱା ସହଜାତାଦୀହି, ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ଚାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ହି ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ, କରଣଂ ୱିୟ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତି । ସମଂ, ସମ୍ମା ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋ, ନ ପନ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୂହୋ ନାମ କୋଚି ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପୱତ୍ତତି ୱା ଏତସ୍ମାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସୋ ହି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାଗମନେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିସମଙ୍ଗୀଭାୱଂ କରୋତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗଣଭାୱତୋ ୱା ତଂସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ଏତେନ ୟଥାଭିନିୱେସଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନଂ ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ୟାନଂ ପାପୁଣନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଭିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ତଂ ତଂ ସଭାୱଂ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ ।

ନନୁ ଚ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ପତି ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକେ ଅତ୍ଥା ଅଭିଧୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ଇଧ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନେକଧା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ଅପେକ୍ଖିତେ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ହି ଅପେକ୍ଖିତେ ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକତ୍ଥାଭିଧାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ନ ହି ୟୋ କାଲାଦିଅତ୍ଥୋ ସମୟ-ସଦ୍ଦୋ, ସୋୟେୱ ସମୂହାଦିଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ତେସମତ୍ଥାନଂ ସମୟସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞମୁପାଦାୟ ଅନେକତ୍ଥତା ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ସାମଞ୍ଞୱଚନୀୟତଂ, ଉପାଦାୟ ଅନେକଧା ।

ଅତ୍ଥଂ ୱଦେ ନ ହି ସଦ୍ଦୋ, ଏକୋ ନେକତ୍ଥକୋ ସିୟା’’ତି ॥

ସମୱାୟାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ, କାଲସ୍ସେୱ ଚ ଅପଦିସିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେସଦେସକାଦୀନଂ ୱିୟ ହି କାଲସ୍ସ ନିଦାନଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସୋପି ଇଧ ଅପଦିସୀୟତି । ‘ଇମିନା କୀଦିସଂ କାଲଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି । ତେନାତି କାଲତ୍ଥେନ ସମୟ-ସଦ୍ଦେନ । ଅଡ୍ଢମାସୋ ପକ୍ଖୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକୋ ଦିୱସଭାଗୱସେନ, ପଠମୟାମାଦିକୋ ପହାରୱସେନ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖଣଲୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା, ଅନିୟମିତୱସେନ ଏକଂ କାଲଂ ଦୀପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନିୟମିତୱସେନ କାଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିନା ନିୟମିତୱସେନାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଞାୟ ୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତଂ, ତଥାପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଚସା ଧାରେତୁଂ ୱା ସୟଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱା ପରେନ ଉଦ୍ଦିସାପେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା ନାନପ୍ପକାରଭାୱତୋ ବହୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି ୟାୱ କାଲପ୍ପଭେଦୋ, ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ନ ସୋ କାଲପ୍ପଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ଏତ୍ଥାନନ୍ତୋଗଧୋ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏକେନେୱ ପଦେନ ତମତ୍ଥଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ଏୱଂ ଲୋକିୟସମ୍ମତକାଲୱସେନ ସମୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସାସନେ ପାକଟକାଲୱସେନ ସମୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ୱା ଇମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନେ ଅୟମ୍ପି ଗୁଣୋ ଲଦ୍ଧୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱା ଇମେ’’ତିଆଦିମାହ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି ତସ୍ସା ୱିସେସପରିହାରୱିସୟତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ସମୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗୱତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଓକ୍କମନକାଲୋ ଚେତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋ । ଚତ୍ତାରି ନିମିତ୍ତାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ସଂୱେଜନକାଲୋ ସଂୱେଗସମୟୋ । ଛବ୍ବସ୍ସାନି ସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମାୟ ଚରିୟକାଲୋ ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋ । ଦେୱସିକଂ ଝାନଫଲସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମନକାଲୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ, ୱିସେସତୋ ପନ ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି ଝାନସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନକାଲୋ । ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସାନି ତଂତଂଧମ୍ମଦେସନାକାଲୋ ଦେସନାସମୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟମକପାଟିହାରିୟସମୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପକାସାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁପକମ୍ପନଓଭାସପାତୁଭାୱାଦୀହି ପାକଟା । ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦଞ୍ଞେପି ସମୟା ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ତେସୁ ସମୟେସୁ ଇଧ ଦେସନାସମୟସଙ୍ଖାତୋ ସମୟୱିସେସୋ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦୀପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁୟେୱ ସମୟେସୁ ଏକଦେସଂ ପକାରନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଞାଣକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପଟିପତ୍ତିସମୟୋ ଚ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋୟେୱ । ଅରିୟତୁଣ୍ହୀଭାୱସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ । କରୁଣାକିଚ୍ଚପରହିତପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମିକଥାସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋ, ତସ୍ମା ତେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁ ସମୟେସୁ ଏକଦେସୋୱ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟଂ ଧମ୍ମୀ କଥା ୱା ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୨) ୱୁତ୍ତସମୟେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ କରଣୀୟଦ୍ୱୟସମୟେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁପି ସମୟେସୂତି କରୁଣାକିଚ୍ଚପରହିତପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମିକଥାଦେସନାସମୟେସୁପି । ଅଞ୍ଞତରଂ ସମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭେଦତ୍ତା ।

ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିୟ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ଚ କରଣୱଚନେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସମକତ୍ୱା ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସପୟୋଜନଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁକାମୋ ପରମ୍ମୁଖେନ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠପେତି ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ, କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୁମ୍ମଂ, ଓକାସୋ, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ ୱିଭତ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । କରୋତି କିରିୟମଭିନିପ୍ଫାଦେଭି ଏତେନାତି କରଣଂ, କିରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣଂ । ଉପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋ କିରିୟାୟାତି ଉପୟୋଗୋ, କମ୍ମଂ, ତତ୍ଥ ୱଚନଂ ତଥା । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଦନଂ ପରିହରତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅଭିଧମ୍ମତଦଞ୍ଞସୁତ୍ତପଦୱିନୟେସୁ । ତଥାତି ଭୁମ୍ମୱଚନକରଣୱଚନେହି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅଧିକରଣଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥାନଂ, ହେତୁକରଣତ୍ଥାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ଇଧସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପଦେ । ଅଞ୍ଞଥାତି ଉପୟୋଗୱଚନେନ । ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ।

‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ । ଇତୋତି ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତପଦତୋ । ଅଧିକରଣତ୍ଥୋତି ଆଧାରତ୍ଥୋ । ଭୱନଂ ଭାୱୋ, କିରିୟା, କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, ତଦେୱତ୍ଥୋ ତଥା । କେନ ସମୟତ୍ଥେନ ଇଦଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ତଦତ୍ଥଦ୍ୱୟସମ୍ଭୱାନୁରୂପେନ ସମୟତ୍ଥେନ, ତଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପଦତ୍ଥତୋୟେୱ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସିଦ୍ଧଂ, ୱିଭତ୍ତି ପନ ଜୋତକମତ୍ତା । ତତ୍ଥ କାଲସଙ୍ଖାତୋ, କାଲସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି କାଲତ୍ଥୋ । ସମୂହସଙ୍ଖାତୋ, ‘ସମୂହସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ସମୂହତ୍ଥୋ, କୋ ସୋ ? ସମୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାଲତ୍ଥୋ, ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅଧିକରଣଂ ଆଧାରୋତି, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚାୟଂ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତୋ କାଲୋ, ୱୋହାରମତ୍ତୋ ଚ ସମୂହୋ, ସୋ କଥଂ ଅଧିକରଣଂ ସିୟା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୟଥା ହି କାଲୋ ସୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଚ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେଜାତୋ, ସାୟନ୍ହେ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ, ସମୂହୋ ଚ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱିସୁଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱରାସିୟଂ ପତ୍ତସମ୍ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଏୱମିଧାପି ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା, କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ତଦୁଭୟଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ।

‘‘ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସା’’ତିଆଦି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଖଣୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱିନିମୁତ୍ତୋ ନୱମୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ୟାନି ୱା ପନେତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ଏତ୍ଥ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣୀଧି ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାତି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଓକାସଟ୍ଠେନ ‘‘ଖଣୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତାନି ହି କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସଭୂତାନି । ସମୱାୟୋ ନାମ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩, ୪୪; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସାଧାରଣଫଲନିପ୍ଫାଦକତ୍ତେନ ସଣ୍ଠିତା ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ । ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦି ସାଧାରଣଫଲଂ । ହେତୁ ନାମ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିଜନକହେତୁ । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଖଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ, ସମୱାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ, ହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାସଙ୍ଖାତେନ ଭାୱେନ ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତାସଙ୍ଖାତୋ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ‘‘ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱମିଧାପି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତାକିରିୟା ଅୱିଜ୍ଜମାନାୱ, କଥଂ ତାୟ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ସତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱହୋତି ଅଞ୍ଞକିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱେ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଗମ୍ୟମାନାୟ ତାୟ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି । ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଖଣେ, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ, ହେତୁମ୍ହି ୱା ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ, ହେତୁମ୍ହି ୱା ସତି ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମେୟେୱ (ଅଟ୍ଠସା॰ କାମାୱଚରକୁସଲପଦଭାଜନୀୟେ) ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୟଥାରହମେସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ସୁତ୍ତପଦେସୂତି । ତସ୍ମାତି ଅଧିକରଣତ୍ଥସ୍ସ, ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ତଦୁଭୟତ୍ଥସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ଭୁମ୍ମୱଚନୱସେନ ଦୀପନତ୍ଥଂ । ୱିଭତ୍ତିୟୋ ହି ପଦୀପୋ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତକାତି, ଅୟମତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ପାକଟୋୟେୱ ।

ହେତୁଅତ୍ଥୋ, କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । କଥଂ ପନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ହି ସୋ’’ତିଆଦି । ୱିନୟେ (ପାରା॰ ୨୦) ଆଗତସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନୱତ୍ଥୁୱସେନ ଥେରଂ ମରିୟାଦଂ କତ୍ୱା ‘‘ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନାତି ଏତ୍ଥ ପନ ତଂତଂୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମୋୱ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁ ଚେୱ କରଣଞ୍ଚ । ତଥା ହି ୟଦା ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଠମମେୱ ତେସଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ତଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ୱିହରତି, ତଦା ତଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱସତୀତି ସିଦ୍ଧୋ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ‘‘ଅନ୍ନେନୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅନ୍ନମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱସତୀତିଆଦିନା କାରଣେନ ଅନ୍ନାଦୀନଂ ହେତୁଭାୱୋ ୱିୟ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ପନ ତେନେୱ ପୁବ୍ବସିଦ୍ଧେନ ୱୀତିକ୍କମେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାଧକତମତ୍ତା କରଣଭାୱୋପି ୱୀତିକ୍କମସ୍ସେୱ ସିଦ୍ଧୋ ‘‘ଅସିନା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅସିନା ଛିନ୍ଦନକିରିୟଂ ସାଧେତୀତିଆଦିନା କାରଣେନ ଅସିଆଦୀନଂ କରଣଭାୱୋ ୱିୟ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱୀତିକ୍କମଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ତନ୍ନିସ୍ସିତମ୍ପି କାଲଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି କାଲସ୍ସାପି ଇଧ ହେତୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଚ ତଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କମକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ୱୀତିକ୍କମନିସ୍ସୟସ୍ସ କାଲସ୍ସାପି କରଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ କାଲସ୍ସାପି ହେତୁଭାୱୋ, କରଣଭାୱୋ ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନା’’ତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ୱୀତିକ୍କମୋୟେୱ ହେତୁଭୂତୋ, କରଣଭୂତୋ ଚ । ସୋ ହି ୱୀତିକ୍କମକ୍ଖଣେ ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନକ୍ଖଣେ କରଣମ୍ପି ହୋତୀତି । ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋତି ୱୀତିକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଓତିଣ୍ଣକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ କରଣଭୂତେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋତି ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୬୨) ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁଭୂତଂ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସମୟଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ଇଦଂ ୟଥାକ୍କମଂ କରଣଭାୱସ୍ସ, ହେତୁଭାୱସ୍ସ ଚ ସମତ୍ଥନୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତଦନୁରୂପଂ ‘‘ତେନସମୟେନ କରଣଭୂତେନ ହେତୁଭୂତେନା’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେପି ପଠମଂ ‘‘ହେତୁଭୂତେନା’’ତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନଂ ତତ୍ଥ ହେତୁଭାୱସ୍ସ ସାତିସୟମଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭଗୱା ହି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତଂ ପରିୱିତକ୍କସମୟଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱିହାସୀ’’ତି ତୀସୁପି କିର ଗଣ୍ଠିପଦେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଂ ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ, ଆଚରିୟସ୍ସ ଇଧ କମୱଚନିଚ୍ଛା ନତ୍ଥୀତି ଏୱମେତଂ ଗହେତବ୍ବଂ – ଅଞ୍ଞାସୁପି ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୟମେୱ ଅନୁକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଚ ତାସୁ ‘ତେନ ସମୟେନ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’ତି ୱିନୟପାଳିପଦେ ହେତୁଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ସାତିସୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅୱିସୟତ୍ତା, ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ହେତୁଭୂତେନ, କରଣଭୂତେନ ଚ ସମୟେନ ୱିହାସି, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ହେତୁଭୂତେନ ସମୟେନ ୱିହାସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟଥାଲାଭଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କରଣୱଚନେନ ତଦୁଭୟତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିନୟେ । ଏତ୍ଥ ଚ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏୱ ୱୀତିକ୍କମସମୟସ୍ସ ସାଧକତମତ୍ତା ତସ୍ସ କରଣଭାୱେ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ହେତୁଭାୱେ ପନ ତଦପେକ୍ଖନମତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ପଦେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥାୟେୱ ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ, କରଣଭୂତେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସୀ’’ତି । କରଣଞ୍ହି କିରିୟତ୍ଥଂ, ନ ହେତୁ ୱିୟ କିରିୟାକାରଣଂ । ହେତୁ ପନ କିରିୟାକାରଣଂ, ନ କରଣଂ ୱିୟ କିରିୟତ୍ଥୋତି ।

‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିନା ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଦବ୍ବଗୁଣକିରିୟାହି ସଂୟୋଗୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୋ, ନିରନ୍ତରମେୱ ତେହି ସଂୟୁତ୍ତଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ତଥା । ଏୱଂଜାତିକେତି ଏୱଂସଭାୱେ । କଥଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱାତି ଆରବ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେସନାନିଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଏକଂସମେୱ, ନିରନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୱିହାରେନାତି ପରହିତପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ କରୁଣାୱିହାରେନ । ତଥା ହି କରୁଣାନିଦାନତ୍ତା ଦେସନାୟ ଇଧ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ‘‘କରୁଣାୱିହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ କରୁଣାସମାପତ୍ତିୱିହାରୋ । ନ ହି ଦେସନାକାଲେ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିସୟସ୍ସ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତୱିସୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ ସହୁପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା, ତସ୍ମା କରୁଣାୟ ପୱତ୍ତୋ ୱିହାରୋତି କତ୍ୱା ପରହିତପଟିପତ୍ତିୱିହାରୋ ଇଧ ‘‘କରୁଣାୱିହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପୟୋଗୱିଭତ୍ତିୟା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତନତ୍ଥଂ ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ମାସଂ ସଜ୍ଝାୟତି, ଦିୱସଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି । ତେନାତି ୟେନ କାରଣେନ ଅଭିଧମ୍ମେ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ, ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ, ୱିନୟେ କରଣୱଚନସ୍ସ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, କରଣତ୍ଥୋ ଚ ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ୟଥା ୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହଗାଥାପଦଂ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ଅଭିଧମ୍ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ, ୱିନୟେ ଚ । ସମୟୋତି ସମୟସଦ୍ଦୋ । ସଦ୍ଦେୟେୱ ହି ୱିଭତ୍ତିପରା ଭୱତିଅତ୍ଥେ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସୋତି ସ୍ୱେୱ ସମୟସଦ୍ଦୋ ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ମତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୋରାଣାଚରିୟମତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୋରାଣା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୋରାଣାତି ଚ ପୁରିମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱା…ପେ॰… ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱା ଏସ ଭେଦୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ଭେଦୋ ୱିସେସୋ, ନ ପନ ଅତ୍ଥେନ, ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମମେୱତ୍ଥୋ’’ତି, ସବ୍ବେସୁପି ଅତ୍ଥତୋ ଆଧାରୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଇମିନା ଚ ୱଚନେନ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ କତୋ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଉପୟୋଗକରଣୱିଭତ୍ତିୟୋ ସିଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ମତିଦସ୍ସନେ ଗୁଣମାହ ।

ଭାରିୟଟ୍ଠେନ ଗରୁ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍କେତତୋ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ଗରୁଂ ହୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍କେତୱିସୟୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ତଂୱୱତ୍ଥିତୋୟେୱ ଚେସ ଅତ୍ଥବୋଧକୋତି । ଗରୁନ୍ତି ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଜନଂ । ‘‘ଲୋକେ’’ତି ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ସାସନେୟେୱ, ଲୋକେପି ଗରୁକାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭଗୱାତି ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଗରୁକାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭଗୱା, ଅଥ ଅୟମେୱ ସାତିସୟଂ ଭଗୱା ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ଲୋକନାଥୋ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ, ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଚ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନନ୍ତି । ନ କେୱଲଂ ଲୋକେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସାସନେପୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୋରାଣେହୀ’’ତିଆଦିନା, ପୋରାଣେହୀତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠୱାଚକୱଚନମ୍ପି ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ସେଟ୍ଠମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନାତି ହି ୱଚନଂ, ସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତ୍ତା, ସାତିସୟଂ ୱା ଗରୁକରଣାରହତାୟ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ, ଗାରୱାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ କାରଣତ୍ତୟେନ ସୋ ତଥାଗତୋ ଗରୁ ଭାରିୟଟ୍ଠେନ, ତେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗରୁତାକାରଣଦସ୍ସନଞ୍ହେତଂ ପଦତ୍ତୟଂ । ‘‘ସିପ୍ପାଦିସିକ୍ଖାପକାପି ଗରୂୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଗାରୱୟୁତ୍ତା, ଅୟଂ ପନ ତାଦିସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗରୂତି କତ୍ୱା ‘ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କେଚି । ଏୱଂ ସତି ତଦେତଂ ୱିସେସନପଦମତ୍ତଂ, ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟମେୱ କାରଣଦସ୍ସନଂ ସିୟା ।

ଅପିଚାତି ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିକପ୍ପତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଅପରୋ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ –

‘‘ୱଣ୍ଣଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ,

ଦ୍ୱେ ଚାପରେ ୱଣ୍ଣୱିକାରନାସା ।

ଧାତୂନମତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ,

ତଦୁଚ୍ଚତେ ପଞ୍ଚୱିଧା ନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ପିସୋଦରାଦୀନି ୟଥୋପଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦନୟେନ ୱା ପିସୋଦରାଦିଆକତିଗଣପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ସୀଲାଦିପାରପ୍ପତ୍ତଂ ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତି । ତଥା ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନକିଲେସସତସହସ୍ସାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପଞ୍ଚମାରେ ଅଭଞ୍ଜୀତି ‘‘ଭଗ୍ଗୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭଗ୍ଗୱା’’ତି ଇମିନା । ଲୋକେ ଚ ଭଗ-ସଦ୍ଦୋ ଇସ୍ସରିୟଧମ୍ମୟସସିରୀକାମପୟତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତତି, ତେ ଚ ଭଗସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଭଗୱାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୁତ୍ତୋ ଭଗେହି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାଦୀହି ଅନେକଭେଦେହି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ୱିଭଜି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେସେସୀତି ‘‘ୱିଭତ୍ତୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଭତ୍ତୱା’’ତି । ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେ, କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ, ସୁଞ୍ଞତାନିମିତ୍ତାପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସୀତି ‘‘ଭତ୍ତୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭତ୍ତୱା’’ତି ଇମିନା । ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନମନେନ ୱନ୍ତଂ ୱମିତନ୍ତି ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭ-କାରଂ ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗ-କାରଂ ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱ-କାରଂ ଆଦାୟ, ତସ୍ସ ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱନ୍ତଗମନୋ ଭୱେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟତୋ ଭାଗ୍ୟୱା, ତତୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସ୍ସ । ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୋତି ୱିତ୍ଥାରଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଗନ୍ଥମହତ୍ତଂ ପରିହରତି । ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ନ ପନ ଇଧ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଏକଦେସଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପିଚ ଭଗେ ୱନି, ୱମୀତି ୱା ଭଗୱା । ସୋ ହି ଭଗେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ୱନି ଭଜି ସେୱି, ତେ ୱା ଭଗସଙ୍ଖାତେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱନି ୟାଚି ପତ୍ଥୟି, ଏୱଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱା ସିରିଂ, ଇସ୍ସରିୟଂ, ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡୟି । ତଥା ହି ଭଗୱା ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ, ଚତୁଦୀପିସ୍ସରିୟଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଂ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦିଗତା ଭାଜନଲୋକସୋଭା । ତା ଭଗା ୱମି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହି, ଏୱଂ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱାତି ଏୱମାଦୀହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତନୟେହି ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅମ୍ହେହି ପନ ସୋ ଗନ୍ଥଭୀରୁଜନାନୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ଗନ୍ଥଗରୁତାପରିହରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତୋତି ।

ଏୱମେତେସଂ ଅୱୟୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମୁଦାୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁରିମପଦତ୍ତୟସ୍ସ ସମୁଦାୟତ୍ଥେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସେନ ତେସମତ୍ଥାନଂ ପଟିୟୋଗିତାୟ ତେନାପି ସହ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା’’ ତିୱଚନେନାତି ଇମେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନୱଚନେ । ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ତଥାଦେସିତତ୍ତା ହି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ଅପରତ୍ଥାପି । ‘‘ୟୋ ଖୋ ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ…ପେ॰… ସତ୍ଥା’’ତି ୱଚନତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାୱପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମକାୟନ୍ତି ହି ଭଗୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭୂତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ କାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମକାୟୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି । ତେନାତି ଚ ତାଦିସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଅଧୁନା ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତଂ ପାୱଚନଂ ପକଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ନାମ । ତସ୍ମା ତୁମ୍ହାକଂ ଅତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଂ ଅତୀତସତ୍ଥୁକଭାୱୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱପ୍ପଧାନୋ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଭାୱଲୋପୋ ୱା, ଇତରଥା ପାୱଚନମେୱ ଅନତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଂ, ସତ୍ଥୁଅଦସ୍ସନେନ ପନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଅୟଂ ୱୋ ସତ୍ଥାତି ସତ୍ଥୁଅଦସ୍ସନେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଜନଂ ସମସ୍ସାସେତୀ’’ ତିୱଚନେନ ସହ ୱିରୋଧୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ପାୱଚନଂ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନେନ ନ ଅତୀତସତ୍ଥୁକନ୍ତି ପନ ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥୂତି କମ୍ମତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀ, ସମାସପଦଂ ୱା ଏତଂ ସତ୍ଥୁଅଦସ୍ସନେନାତି । ଉକ୍କଣ୍ଠନଂ ଉକ୍କଣ୍ଠୋ, କିଚ୍ଛଜୀୱିତା । ‘‘କଠ କିଚ୍ଛଜୀୱନେ’’ତି ହି ୱଦନ୍ତି । ତମିତୋ ପତ୍ତୋତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ, ଅନଭିରତିୟା ୱା ପୀଳିତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ କଣ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡତି, ୱିହରତି ଚାତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ତଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ । ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟାଧିଗତମତ୍ତୋ ଚେସ, ୱୋହାରତୋ ପନ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସମସ୍ସାସେତୀତି ଅସ୍ସାସଂ ଜନେତି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିସମୟେ । କାମଂ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଭଗୱତି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁମରହତି, ଇଧ ପନ ଅୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ୱଦତି, ତସ୍ମା ସନ୍ଧାୟଭାସିତୱସେନ ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୱସେନ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ । ତେନାତି ତଥାସାଧନେନ । ଏୱଂୱିଧସ୍ସାତି ଏୱଂପକାରସ୍ସ, ଏୱଂସଭାୱସ୍ସାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ଗରହାୟଂ ନିପାତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନାମ ଆନନ୍ଦ ଥେରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିହେସିୟମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିସ୍ସଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୬) ୱିୟ, ତେନ ଏଦିସୋ ଅପି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କା ନାମ କଥା ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଗରହତ୍ଥଂ ଜୋତେତି । ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅରିୟଭୂତସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ । ଦସୱିଧସ୍ସ କାୟବଲସ୍ସ, ଞାଣବଲସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦସବଲଧରୋ । ୱଜିରସ୍ସ ନାମ ମଣିୱିସେସସ୍ସ ସଙ୍ଘାତୋ ସମୂହୋ ଏକଗ୍ଘନୋ, ତେନ ସମାନୋ କାୟୋ ୟସ୍ସାତି ତଥା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ୱଜିରସଙ୍ଘାତୋ ନାମ ନ ଅଞ୍ଞେନ ମଣିନା ୱା ପାସାଣେନ ୱା ଭେଜ୍ଜୋ, ଅପି ତୁ ସୋୟେୱ ଅଞ୍ଞଂ ମଣିଂ ୱା ପାସାଣଂ ୱା ଭିନ୍ଦତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଜିରସ୍ସ ନତ୍ଥି କୋଚି ଅଭେଜ୍ଜୋ ମଣି ୱା ପାସାଣୋ ୱା’’ତି, ଏୱଂ ଭଗୱାପି କେନଚି ଅଭେଜ୍ଜସରୀରୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟେ କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ ସକ୍କାତି । ନାମସଦ୍ଦସ୍ସ ଗରହାଜୋତକତ୍ତା ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଜୋତକୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଭଗୱାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱଂଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅପରିନିବ୍ବୁତସଭାୱେନ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋପି ଏସ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଏୱାତି ପକରଣାନୁରୂପମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆସା ପତ୍ଥନା କେନ ଜନେତବ୍ବା, ନ ଜନେତବ୍ବା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅହଂ ଚିରଂ ଜୀୱିଂ, ଚିରଂ ଜୀୱାମି, ଚିରଂ ଜୀୱିସ୍ସାମି, ସୁଖଂ ଜୀୱିଂ, ସୁଖଂ ଜୀୱାମି, ସୁଖଂ ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଜୀୱିତମଦୋ ନାମ, ତେନ ମତ୍ତୋ ପମତ୍ତୋ ତଥା । ସଂୱେଜେତୀତି ସଂୱେଗଂ ଜନେତି, ତତୋୟେୱ ଅସ୍ସ ଜନସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ସଂୱେଜନଞ୍ହି ଉସ୍ସାହହେତୁ ‘‘ସଂୱିଗ୍ଗୋ ୟୋନିସୋ ପଦହତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ।

ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସକଲସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତୋ । ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ସୁଣନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତେନ, ପଞ୍ଚସୁ ଚ କୋସଲ୍ଲେସୁ ଆୟସ୍ମତା ଧମ୍ମସେନାପତିନା ପସଂସିତେନ ମୟା ମହାସାୱକେନ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସୟମେୱ ସୁତଂ ନ ଅନୁସ୍ସୁତଂ, ନ ଚ ପରମ୍ପରାଭତନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତୋ । କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଭଗୱାତିସଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦ-ପଟିମଣ୍ଡିତ-ସମୟ-ଭାୱ-ଦୀପନତୋ । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ହି କାଲସମ୍ପଦା । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କପ୍ପକସାୟକଲିୟୁଗେ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଅହୋ ମହଚ୍ଛରିୟଂ ।

ହୁତୱହମଜ୍ଝେ ଜାତଂ, ସମୁଦିତମକରନ୍ଦମରୱିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧) ।

ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – କପ୍ପସଙ୍ଖାତକାଲସଞ୍ଚୟସ୍ସ ଲେଖନୱସେନ ପୱତ୍ତେ କଲିୟୁଗସଙ୍ଖାତେ ସକରାଜସମ୍ମତେ ୱସ୍ସାଦିସମୂହେ ଜାତୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଦିନସମୂହୋ ଅନ୍ଧସ୍ସ ପବ୍ବତାରୋହନମିୱ କଦାଚି ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ, ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ଚ ମହଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି । କିମିୱ ଜାତନ୍ତି ଚେ ? ହୁତୱହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପାୱକସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସମ୍ମା ଉଦିତମଧୁମନ୍ତଂ ଅରୱିନ୍ଦସଙ୍ଖାତଂ ୱାରିଜମିୱ ଜାତନ୍ତି । ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗାରୱାଧିୱଚନତୋ ।

ଏୱଂ ପଦଛକ୍କସ୍ସ ପଦାନୁକ୍କମେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ତରା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ସାମଞ୍ଞୱଚନୀୟତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପକରଣାଦିସାମତ୍ଥିୟାଦିଗତତ୍ଥମନ୍ତରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନସ୍ସ ନାନତ୍ଥଭାୱୋ ପୟୋଗତୋ ଅୱଗମୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଦନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତଦନ୍ତରନ୍ତି ତଂ କାରଣଂ । ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ ମନ୍ତେନ୍ତି, କିମନ୍ତରଂ କିଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟାତି ୱିଜ୍ଜୁନିଚ୍ଛରଣକ୍ଖଣେ । ଧୋୱନ୍ତୀ ଇତ୍ଥୀ ଅଦ୍ଦସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନ୍ତରତୋତି ହଦୟେ । କୋପାତି ଚିତ୍ତକାଲୁସ୍ସିୟକରଣତୋ ଚିତ୍ତପକୋପା ରାଗାଦୟୋ । ଅନ୍ତରା ୱୋସାନନ୍ତି ଆରମ୍ଭନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ପରିୟୋସାନଂ ଆପାଦି । ଅପିଚାତି ତଥାପି, ଏୱଂ ପଭୱସମ୍ପନ୍ନେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନନ୍ତି ଲୋହକୁମ୍ଭୀନିରୟେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅନ୍ତରିକାୟାତି ଅନ୍ତରେନ । ରାଜଗହନଗରଂ କିର ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମହାପେତଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଲୋହକୁମ୍ଭୀନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରେନ ଅୟଂ ତପୋଦା ନଦୀ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସା କୁଥିତା ସନ୍ଦତୀତି । ସ୍ୱାୟମିଧ ୱିୱରେ ପୱତ୍ତତି ତଦଞ୍ଞେସମସମ୍ଭୱତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଦନ୍ତରଂ କୋ ଜାନେୟ୍ୟ, (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୪; ୧୦.୭୫) ଏତେସଂ ଅନ୍ତରା କପ୍ପା, ଗଣନାତୋ ଅସଙ୍ଖିୟା, (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୮.୯) ଅନ୍ତରନ୍ତରା କଥଂ ଓପାତେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬; ପହା॰ ୱ॰ ୬୬; ଚୂଳୱ॰ ୩୭୬) ୱିୟ କାରଣୱେମଜ୍ଝେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦାୟେୱ ଉଦାହରିତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ନ ପନ ଚିତ୍ତଖଣୱିୱରେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଅନ୍ତରିକଅନ୍ତରସଦ୍ଦା। ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅୟମତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ୟେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅନ୍ତରିକସଦ୍ଦୋ, ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ ଚ ପୱତ୍ତତି, ତେସୁ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋପୀତି ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତରିକସଦ୍ଦୋ, ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ, ଚ ଉଦାହଟୋତି । ଅଥ ୱା ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋୟେୱ ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୨୦) ଏତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ –

‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା,

ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ।

ତଂ ୱିଗତଭୟଂ ସୁଖିଂ ଅସୋକଂ,

ଦେୱା ନାନୁଭୱନ୍ତି ଦସ୍ସନାୟା’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୨୦) । –

ହି ଅୟଂ ଉଦାନେ ଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତେ ଗାଥା । ସୋୟେୱ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ସକତ୍ଥପୱତ୍ତେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତରିକାୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଉଦାହରଣୋଦାହରିତବ୍ବାନମେତ୍ଥ ୱିରୋଧାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । କିମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୱିସେସନିୟମୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନମେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତ୍ଥେ ୱା କସ୍ମା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗସମ୍ଭୱତୋ ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତ୍ଥେ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ସଦ୍ଦନ୍ତରୟୋଗେନ ଲଦ୍ଧମିଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ନ କେୱଲଂ ସାସନେୱ, ଲୋକେପି ଏୱମେୱିଦଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଈଦିସେସୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସେସୟୋଗତାଦସ୍ସନମୁଖେନ ହି ଅୟମତ୍ଥୋପି ଦସ୍ସିତୋ । ଏକେନପି ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଉପୟୋଗୱଚନାନି କାତବ୍ବାନି । ଦ୍ୱୀହି ପନ ୟୋଗେ କା କଥାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ । ଅକ୍ଖରଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୟାଦୀହୀତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା, ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ଅକ୍ଖର-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ତମ୍ମୂଲକାନି ପଦାଦୀନିପି ଗହେତବ୍ବାନି । ୟଦିପି ସଦ୍ଦତୋ ଏକମେୱ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଏକସ୍ସାପି ପଦସ୍ସ ଆୱୁତ୍ତିୟାଦିନୟେନ ଅନେକଧା ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୁତିୟପଦେନପୀ’’ତିଆଦିନା । କୋ ପନ ଦୋସୋ ଅୟୋଜିତେତି ଆହ ‘‘ଅୟୋଜିୟମାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ଦୁତିୟପଦଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦନ୍ତରୟୋଗୱସା ସଦ୍ଦେୟେୱ ସାମିୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ଉପୟୋଗୱିଭତ୍ତିୟା ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ସଦ୍ଦାଧିକାରୋ ହି ୱିଭତ୍ତିପୟୋଗୋ ।

ଅଦ୍ଧାନ-ସଦ୍ଦୋ ଦୀଘପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦୀଘମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି । କିତ୍ତାୱତା ପନ ସୋ ଦୀଘୋ ନାମ ତଦତ୍ଥଭୂତୋତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେତି ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦଭାଜନୀୟଭୂତେ ୱିଭଙ୍ଗେ (ପାଚି॰ ୨୧୭) । ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋ, ପଗେୱ ତଦୁତ୍ତରି । ଅଡ୍ଢମେୱ ୟୋଜନସ୍ସ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ, ଦ୍ୱିଗାୱୁତମତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଚତୁଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ୟୋଜନମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ, ବହ୍ୱତ୍ଥୋ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ମହତା’’ତିଆଦି । ଗୁଣମହତ୍ତେନାତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣମହନ୍ତଭାୱେନ । ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନାତି ଗଣନମହନ୍ତଭାୱେନ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ସୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋତି ଇଧ ଆଗତୋ ତଦା ପରିୱାରଭୂତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । ମହାତି ଉତ୍ତମୋ । ୱାକ୍ୟେପି ହି ତମିଚ୍ଛନ୍ତି ପୟୋଗୱସା । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାତି ନିଲ୍ଲୋଭତା ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସାୱସେସୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋ । ନ ହି ‘‘ଅପ୍ପଲୋଭତାତି ଅଭିତ୍ଥୱିତୁମରହତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମାଗମଟୀକାକାରୋ ପନ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିତ୍ତପରିୟାୟଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ୱିୟା’ତି (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୫) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ‘ଅଭାୱତ୍ଥୋ’ ତିପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ‘ଅପ୍ପାବାଧତଞ୍ଚସଞ୍ଜାନାମୀ’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ୱିୟା’’ତି । ସଙ୍ଖ୍ୟାୟପି ମହାତି ଗଣନାୟପି ବହୁ ଅହୋସି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି ପଦାୱତ୍ଥିକନ୍ତୱଚନୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବପଦସ୍ସ ଛେଦନମିୱ ହୋତୀତି ତଦପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନା’’ତି ପୁନ ୱାକ୍ୟାୱତ୍ଥିକନ୍ତୱଚନୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବପଦେନ ସଦିସୀକରଣଂ । ଏସା ହି ସଂୱଣ୍ଣନକାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୱିଭତ୍ତିୟାନପେକ୍ଖାୱସେନ ୟଥାରହଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବପଦତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନୱିଭତ୍ତିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପନନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଘାତେନ ସମଣଗଣେନା’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪, ୩୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୧; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ସୀଲାନଂ ସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଘାତୋ ସଙ୍ଘଟିତୋ ସମେତୋତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଘାତୋ, ସମଣଗଣୋ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଘାଟସଙ୍ଖାତେନା’’ ତିପି ପାଠୋ । ତଥା ସଙ୍ଖାତେନ କତିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଦିଟ୍ଠିସୀଲାଦୀନଂ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତା, ପଗେୱ ସକଦାଗାମିଆଦୟୋ, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୫.୧୯୮, ୧୦୦୪) ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ଆଦି । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦୂରେ ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସାମଗ୍ଗିୟା ସଂହତତାୟେୱ, ‘‘ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨) ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨) ୱଚନତୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ସଦ୍ଧିଂ-ସଦ୍ଦୋ ଏକତୋତି ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପଞ୍ଚ…ପେ॰… ମତ୍ତାନୀତି ପଞ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ମତ୍ତସଦ୍ଦଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ । ପୁନ ପଞ୍ଚ ମତ୍ତା ପମାଣାତି ବ୍ୟାସୋ, ନିକାରଲୋପୋ ଚେତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତା ।

ସୁପ୍ପିୟୋତି ତସ୍ସ ନାମମେୱ, ନ ଗୁଣାଦି । ନ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସୁପ୍ପିୟୋପି ପରିବ୍ବାଜକୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ମାଣୱେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନସଭାଗତାୟ ଏୱ, ନ ସୀଲାଚାରାଦିସଭାଗତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପି-କାରୋ’’ତିଆଦି । ସୁଖୁଚ୍ଚାରଣୱସେନ ପୁବ୍ବାପରପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତକରଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଦସନ୍ଧିକରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସରବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସନ୍ଧିଭାୱଂ, ତେନାହ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି, ଏତେନ ପଦପୂରଣମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅପିଚ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋପି ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ୱିୟ, ତେନ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ଅହୋସିୟେୱ, ନାସ୍ସ ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିୟା କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ସଞ୍ଜୟସ୍ସାତି ରାଜଗହୱାସିନୋ ସଞ୍ଜୟନାମସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ, ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଠମଂ ଉପତିସ୍ସକୋଲିତାପି ପବ୍ବଜିଂସୁ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋୱ, ନ ଅଚେଲକପରିବ୍ବାଜକୋ । ‘‘ୟଦା, ତଦା’’ତି ଚ ଏତେନ ସମକାଲମେୱ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତୀତକାଲତ୍ଥୋ ପାଳିୟଂ ହୋତିସଦ୍ଦୋ ୟୋଗୱିଭାଗେନ, ତଂକାଲାପେକ୍ଖାୟ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନ୍ତେତି ସମୀପେ । ୱସତୀତି ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତାଦିକରଣୱସେନ ସବ୍ବିରିୟାପଥସାଧାରଣୱଚନଂ, ଅୱଚରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତେନେୱାହ ‘‘ସମୀପଚାରୋ ସନ୍ତିକାୱଚରୋ ସିସ୍ସୋ’’ତି । ଚୋଦିତା ଦେୱଦୂତେହୀତି ଦହରକୁମାରୋ ଜରାଜିଣ୍ଣସତ୍ତୋ ଗିଲାନୋ କମ୍ମକାରଣା, କମ୍ମକାରଣିକା ୱା ମତସତ୍ତୋତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଦେୱଦୂତେହି ଚୋଦିତା ଓୱଦିତା ସଂୱେଗଂ ଉପ୍ପାଦିତା ସମାନାପି । ତେ ହି ଦେୱା ୱିୟ ଦୂତା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଂ ୱା ଦୂତାତି ଦେୱଦୂତା । ହୀନକାୟୂପଗାତି ଅପାୟକାୟମୁପଗତା । ନରସଙ୍ଖାତା ତେ ମାଣୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାମଞ୍ଞୱସେନ ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ‘‘ମାଣୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଇତରେ ପନ ୱିସେସୱସେନ । ପକରଣାଧିଗତୋ ହେସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି । କତକମ୍ମେହୀତି କତଚୋରକମ୍ମେହି । ତରୁଣୋତି ସୋଳସୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପତ୍ତୱୀସତିୱସ୍ସୋ, ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ‘‘ସତ୍ତା ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଞ୍ଚଦସୱସ୍ସକା, ତାୱ ‘କୁମାରକା, ବାଲା’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତୋ ପରଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ‘ୟୁୱାନୋ’’’ତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତରୁଣୋ, ମାଣୱୋ, ୟୁୱାତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ଲୋକିୟା ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଜରମପ୍ପତ୍ତୋ, ତାୱ ତରୁଣୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ତେସୁ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ୟୋ ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅଧିଗତୋ କାଲୋ, ତସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ତତ୍ରାତି ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ଅନ୍ତରା ରାଜଗହଞ୍ଚ ନାଳନ୍ଦଞ୍ଚ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ସୁପ୍ପିୟୋପି ତଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଚ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି । ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୱିସେସତ୍ଥାଭାୱତୋ ପଦପୂରଣତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତି ମଧୁପିଣ୍ଡିକଦେସନା ନାମ ଇତି ନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଧାରେହି, ରାଜଞ୍ଞାତି ପାୟାସିରାଜଞ୍ଞନାମକଂ ରାଜାନମାଲପତି । ପରିୟାୟତି ପରିୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, ୱାରୋ । ପରିୟାୟେତି ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଟିପାଦେତୀତି ପରିୟାୟୋ, ଦେସନା । ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, କାରଣଂ । ଅନେକସଦ୍ଦେନେୱ ଅନେକୱିଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତେନାତି ଆହ ‘‘ଅନେକୱିଧେନା’’ତି । କାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ କାରଣପତିରୂପକମେୱ, ନ ଏକଂସକାରଣଂ ଅୱଣ୍ଣକାରଣସ୍ସ ଅଭୂତତ୍ତା, ତସ୍ମା କାରଣେନାତି କାରଣପତିରୂପକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅକାରଣମେୱ ‘କାରଣ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) । ଜାତିୱସେନିଦଂ ବହ୍ୱତ୍ଥେ ଏକୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ବହୂହୀ’’ତିଆଦିନା ।

‘‘ଅୱଣ୍ଣୱିରହିତସ୍ସଅସମାନୱଣ୍ଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସପୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନକାରଣସ୍ସ ଅକାରଣଭାୱହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୋସୱିରହିତସ୍ସପି ଅସଦିସଗୁଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଦୋସଂ ନିନ୍ଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟଂ ଲୋକେ’’ତିଆଦିନା ଅରସରୂପନିବ୍ଭୋଗଅକିରିୟୱାଦଉଚ୍ଛେଦୱାଦଜେଗୁଚ୍ଛୀୱେନୟିକତପସ୍ସୀଅପଗବ୍ଭଭାୱାନଂ କାରଣପତିରୂପକଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମାତି ହି ଏତଂ ‘‘ଅରସରୂପୋ…ପେ॰… ଅପଗବ୍ଭୋ’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଲୋକସମ୍ମତୋ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲୀକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମଆସନାଭିନିମନ୍ତନସଙ୍ଖାତୋ ସାମଗ୍ଗୀରସୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ସାମଗ୍ଗୀରସସଙ୍ଖାତେନ ରସେନ ଅସମ୍ପନ୍ନସଭାୱୋ, ତେନ ସାମଗ୍ଗୀରସସଙ୍ଖାତେନ ପରିଭୋଗେନ ଅସମନ୍ନାଗତୋ । ତସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତାୱାଦୋ, ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିତବ୍ବତାୱାଦୋ ଚ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଗୂଥଂ ୱିୟ ମଣ୍ଡନଜାତିୟୋ ପୁରିସୋ ଜେଗୁଚ୍ଛୀ । ତସ୍ସ ୱିନାସକୋ ସୋୱ ତଦକରଣତୋ ୱିନେତବ୍ବୋ । ତଦକରଣେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢେ ତାପେତି ତଦାଚାରୱିରହିତତାୟ ୱା କପଣପୁରିସୋ । ତଦକରଣେନ ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭତୋ ଅପଗତୋ, ତଦକରଣତୋ ୱା ସୋ ହୀନଗବ୍ଭୋ ଚାତି ଏୱଂ ତଦେୱ ଅଭିୱାଦନାଦିଅକରଣଂ ଅରସରୂପତାଦୀନଂ କାରଣପତିରୂପକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନତ୍ଥି…ପେ॰… ୱିସେସୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପନ ‘‘ସୁନ୍ଦରିକାୟ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ମରଣାନୱବୋଧୋ, ସଂସାରସ୍ସ ଆଦିକୋଟିୟା ଅପଞ୍ଞାୟନପଟିଞ୍ଞା, ଠପନୀୟପୁଚ୍ଛାୟ ଅବ୍ୟାକତୱତ୍ଥୁବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି କାରଣପତିରୂପକାନି ନିଦ୍ଧାରିତବ୍ବାନି, ତଥା ‘‘ତକ୍କପରିୟାହତଂ ସମଣୋ…ପେ॰… ସୟମ୍ପଟିଭାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅନାଚରିୟକେନ ସାମଂ ପଟିୱେଧେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ଧମ୍ମଦେସନା, କତ୍ଥଚି ପରେସଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାକଥନଂ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୀହି ଆରୋଚିତନୟେନେୱ ବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି, ‘‘ସମଣୋ…ପେ॰… ନ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଏତେସଂ ପନ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ କମେନେୱ ଅନୱବୋଧୋ, ଲୋକନ୍ତସ୍ସ ଅଜାନନଂ, ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତତପଚାରାଭାୱୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନି । ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ । ଅରିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଉତ୍ତମଂ ୱା ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଦସ୍ସନଂ, ଅଲଂ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥଂ ଅରିୟଞାଣଦସ୍ସନଂ ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୋ । ସ୍ୱେୱ ୱିସେସୋ ତଥା । ଅରିୟଞାଣଦସ୍ସନମେୱ ୱା ୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ ୟସ୍ସ, ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ, ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋୱ । ତକ୍କପରିୟାହତନ୍ତି କପ୍ପନାମତ୍ତେନ ସମନ୍ତତୋ ଆହରିତଂ, ୱିତକ୍କେନ ୱା ପରିଘଟିତଂ । ୱୀମଂସାନୁଚରିତନ୍ତି ୱୀମଂସନାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିମଜ୍ଜିତଂ । ସୟମ୍ପଟିଭାନନ୍ତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିଭୂତଂ, ତାଦିସଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକାରଣନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ ଅନୁପପତ୍ତିଂ । କାରଣପଦେ ଚେତଂ ୱିସେସନଂ । ନ ହି ଅରସରୂପତାଦୟୋ ଦୋସା ଭଗୱତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ଚ ଦୁରକ୍ଖାତଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନାଦୟୋ ଅକାରଣନ୍ତି ୱା ୟୁତ୍ତିକାରଣରହିତଂ ଅତ୍ତନା ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତଂ । ପକତିକମ୍ମପଦଞ୍ଚେତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ କାରଣଂ ୱତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ଇୱାତି ଇୱ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ରୂପକନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ପତିରୂପକକାରଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ତଥାତି ଜାତିୱୁଡ୍ଢାନମନଭିୱାଦନାଦିନା ତେନ ତେନ ଆକାରେନ । ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଗୁଣପସଂସାସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଅୱଣ୍ଣଂ ଦୋସଂ ନିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁରକ୍ଖାତୋତି ଦୁଟ୍ଠୁମାକ୍ଖାତୋ, ତଥା ଦୁପ୍ପଟିୱେଦିତୋ । ୱଟ୍ଟତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନଂ, ତଦେୱ ନିୟ୍ୟାନିକୋ, ତତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ନିୟ୍ୟାନିକୋ । ୱଟ୍ଟତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକୋ ୟ-କାରସ୍ସ କ-କାରଂ, ଈ-କାରସ୍ସ ଚ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଅନୀୟ-ସଦ୍ଦୋ ହି ବହୁଲା କତ୍ତୁଅଭିଧାୟକୋ’’ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି, ନ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ତଥା । ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦନ୍ତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱିରୁଦ୍ଧପଟିପଦଂ । ଅନନୁଲୋମପଟିପଦନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଅନନୁଲୋମପଟିପଦଂ । ଅଧମ୍ମାନୁଲୋମପଟିପଦନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନୁଲୋମପଟିପଦଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତମାନକାଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନନୁ ସଙ୍ଗୀତିକାଲତୋ ସୋ ଅୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାନଂ ଭାସନକାଲୋ ଅତୀତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅତୀତକାଲତ୍ଥତ୍ତା ପନ ଭାସତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତେହି ଅୱଣ୍ଣୋ ୱଣ୍ଣୋ ଚ ଭାସୀୟତି, ତମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ରା’’ତି ପଦସ୍ସ କାଲପଟିନିଦ୍ଦେସୱିକପ୍ପନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁପପନ୍ନଂ ହୋତି ।

‘‘ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପନ…ପେ॰… ଭାସତୀ’’ତି ପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନଂ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସୀ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଅପରାମସିତବ୍ବଂ ଅରିୟୂପୱାଦକମ୍ମଂ, ତଥା ଅନକ୍କମିତବ୍ବଂ ।ସ୍ୱାୟନ୍ତି ସୋ ଆଚରିୟୋ । ଅସିଧାରନ୍ତି ଅସିନା ତିଖିଣଭାଗଂ । କକଚଦନ୍ତ ପନ୍ତିୟନ୍ତି ଖନ୍ଧକକଚସ୍ସ ଦନ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ୱିସମପନ୍ତିୟା । ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ ପହରିତ୍ୱା କୀଳମାନୋ ୱିୟ । ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣକୋସସଙ୍ଖାତଟ୍ଠାନୱସେନ ତୀହି ପକାରେହି ଭିନ୍ନୋ ମଦୋ ୟସ୍ସାତି ପଭିନ୍ନମଦୋ, ତଂ । ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସମାନୋତି ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସନହେତୁ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ । ନ ଅୟୋ ୱୁଡ୍ଢି ଅନୟୋ । ସୋୟେୱ ବ୍ୟସନଂ, ଅତିରେକବ୍ୟସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି ଏକନ୍ତମହାସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ରତନତ୍ତୟୋପୱାଦସ୍ସ । ତେନେୱାହ –

‘‘ୟୋ ନିନ୍ଦିୟଂ ପସଂସତି,

ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋ ।

ୱିଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିଂ,

କଲିନା ତେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୩; ସଂ ନି॰ ୧.୧୮୦-୧୮୧; ନେତ୍ତି॰ ୯୨) ।

‘‘ଅମ୍ହାକଂଆଚରିୟୋ’’ତିଆଦିନା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ସଂୱେଗୁପ୍ପତ୍ତିଂ, ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟେ ଚ କାରୁଞ୍ଞପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତେୱାସିନା ଆଚରିୟସ୍ସ ଅନୁକୂଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପନ ପଣ୍ଡିତଜାତିକତ୍ତା ନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ତମନୁୱତ୍ତତୀତି ଇଦାନିସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଚରିୟେ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ହଲାହଲନ୍ତି ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ମାରଣକଂ ୱିସଂ । ହନତୀତି ହି ହଲୋ ନ-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା, ହଲାନମ୍ପି ୱିସେସୋ ହଲୋ ହଲାହଲୋ ମଜ୍ଝେଦୀଘୱସେନ, ଏତେନ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠୱିଧେ ୱିସେ ନିୱତ୍ତେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ପୁମେ ପଣ୍ଡେ ଚ କାକୋଲ, କାଳକୂଟହଲାହଲା ।

ସରୋତ୍ଥିକୋସୁଙ୍କିକେ ୟୋ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ତୋ ପଦୀପନୋ ।

ଦାରଦୋ ୱଚ୍ଛନାଭୋ ଚ, ୱିସଭେଦା ଇମେ ନୱା’’ତି ॥

ଖରୋଦକନ୍ତି ଚଣ୍ଡସୋତୋଦକଂ । ‘‘ଖାରୋଦକ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅତିଲୋଣତାୟ ତିତ୍ତୋଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନରକପପାତନ୍ତି ଚୋରପପାତଂ । ମାଣୱକାତି ଅତ୍ତାନମେୱ ଓୱଦିତୁଂ ଆଲପତି ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ ଭଦ୍ଦାଲି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ୱିୟ । ‘‘କମ୍ମସ୍ସକା’’ତି କମ୍ମମେୱ ଅତ୍ତସନ୍ତକଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ତଦେୱ ୱିୱରତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମାନୁରୂପମେୱ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା । ୟୋନିସୋତି ଉପାୟେନ ଞାୟେନ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଆଚରିୟୋ ୱିୟ ଅୟୋନିସୋ ଅରିୟୂପୱାଦେ ଅନିମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ଅରିୟୂପୱାଦତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଉଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଦ୍ଦମାନୋତି ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ । ଏକଂସକାରଣମେୱ ଇଧ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁକାମେନ ‘‘ସମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଥା ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ସମାରଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ୍ତି ଚ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଡିତସଭାୱୋ ଜାତି ଆଚାରୱସେନ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅନେକପରିୟାୟେନ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତୁମାରଭତି, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଆରଦ୍ଧୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପି ନାମାୟମାଚରିୟୋ ଏତ୍ତକେନାପି ରତନତ୍ତୟାୱଣ୍ଣଭାସତୋ ଓରମେୟ୍ୟାତି ।

ସପ୍ପରାଜୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅହିରାଜୱଣ୍ଣଂ । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ୱଣ୍ଣସୁନ୍ଦରତାୟ, ୱଣ୍ଣସରୀରେନ ୱା । ୱାରିଜଂ କମଲଂ ନ ପହରାମି ନ ଭଞ୍ଜାମି, ଆରା ଦୂରତୋୱ ଉପସିଙ୍ଘାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି । ଗନ୍ଧତ୍ଥେନୋତି ଗନ୍ଧଚୋରୋ । ସଞ୍ଞୂଳ୍ହାତି ଗନ୍ଥିତା ବନ୍ଧିତା । ଗହପତୀତି ଉପାଲିଗହପତିଂ ନାଟପୁତ୍ତସ୍ସ ଆଲପନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣିତବ୍ବୋ ‘‘ଅୟମୀଦିସୋ’’ତି ପକାସେତବ୍ବୋତି ୱଣ୍ଣୋ, ସଣ୍ଠାନଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାପୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ଜାତି । ୱଣ୍ଣେତି ୱିକାରମାପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ରୂପାୟତନଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଫଲମେତେନ ୟଥାସଭାୱତୋ ୱିଭାୱୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅପ୍ପମହନ୍ତାଦିୱସେନ ପମୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ପମାଣଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ପସଂସୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ଗୁଣୋ । ୱଣ୍ଣନଂ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନଂ ୱଣ୍ଣୋ, ପସଂସା । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଜାତରୂପପୁଳିନକ୍ଖରାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଇଧ ଗୁଣୋପି ପସଂସାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦିନା । କିରାତି ଚେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ, ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ୱା । ଗୁଣୂପସଞ୍ହିତନ୍ତି ଗୁଣୋପସଞ୍ଞୁତଂ । ‘‘ଗୁଣୂପସଞ୍ହିତଂ ପସଂସ’’ନ୍ତି ପନ ୱଦନ୍ତୋ ପସଂସାୟ ଏୱ ଗୁଣଭାସନଂ ସିଦ୍ଧଂ ତସ୍ସା ତଦୱିନାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଇଦମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କଥଂ ଭାସତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏକୋ ଚ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚାତି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । କେନଟ୍ଠେନ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ? ଅସଦିସଟ୍ଠେନ, ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ, ଅସମସମଟ୍ଠେନ ଚ । ସୋ ହି ପଠମାଭିନୀହାରକାଲେ ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନଂ ପଟିପାଟିୟା ଆୱଜ୍ଜନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଗୁଣେହି ଚେୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ଚ ସେସମହାଜନେନ ଅସଦିସୋ । ୟେ ଚସ୍ସ ଗୁଣା, ତେପି ଅଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠା, ପୁରିମକା ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅସମା, ତେହି ପନ ଅୟମେୱେକୋ ରୂପକାୟନାମକାୟେହି ସମୋ ।ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପନ ଇଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ୱିପ୍ପକତୱଚନମେୱ ଉପ୍ପାଦକିରିୟାୟ ୱତ୍ତମାନକାଲିକତ୍ତା । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ବହୁଜନହିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନାତି ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲକ୍ଖଣେ ହେସ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ, ଏୱରୂପଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ପଟିବାହିତୁଂ । ଅପିଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅନାଗାମିଫଲଂ, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସାୱକାନଂ ୱିୟ ନ ପଟିପାଟିୟା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସହେୱ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସକଲୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣରାସି ଆଗତୋୱ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବତ୍ତସବ୍ବକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ, ତଦନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତଦଞ୍ଞକ୍ଖଣେ ୟଥାରହଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି’’ ଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତକାଲିକସ୍ସାପି ୱତ୍ତମାନପୟୋଗସ୍ସ କତ୍ଥଚି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥୋ । ୟାୱତା ସାମତ୍ଥିୟେନ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତାୱତା ସାମତ୍ଥିୟେନ ବୋଧିସମ୍ଭାରଭୂତେନ ପରିପୁଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାସାମତ୍ଥିୟୟୋଗେନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମାତି । ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅସମୋ, ଅସମେହି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେହେୱ ସମୋ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣ ନିକ୍ଖଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠୋ, ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଚେତସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଆଲୟସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋ । ୱଟ୍ଟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦୋ ।

ପହୋନ୍ତେନାତି ସକ୍କୋନ୍ତେନ । ‘‘ପଞ୍ଚନିକାୟେ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଅନେକାୱୟୱତ୍ତା ତେସଂ ନ ଏତ୍ତକେନ ସବ୍ବଥା ପରିୟାଦାନନ୍ତି ‘‘ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିତ୍ଥେନାତି ଅନୋତରଣଟ୍ଠାନେନ । ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅପରିମାଣୱଣ୍ଣତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ, ନିରୱସେସାନଞ୍ଚ ତେସଂ ଇଧ ପକାସନେନ ପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନକମ୍ମଟ୍ଠାନସମ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ସଫଲତ୍ତା । ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ସବ୍ବଥାମେନ ପକାସିତତ୍ତା । କିଂ ପନ ସୋ ତଥା ଓଗାହେତ୍ୱା ଭାସତୀତି ଆହ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଅନୁକ୍କମେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱା ସୱନଂ ଅନୁସ୍ସୱୋ, ପରମ୍ପରସୱନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁନ୍ଦରମିଦଂ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୟମେୱ କାରଣପରିୱିତକ୍କନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କୋ । ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ଖମନଂ ରୁଚ୍ଚନଂ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତେହିୟେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାରଣଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନେୱ, ନ ପନ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣାନୁରୂପନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭେଦା ହି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୧; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯, ୩୨୯) ।

ଇଧାପି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନିଦସ୍ସେତି । ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତେ’’ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ରୁଳ୍ହିପଦଂ ‘‘ଏକୋ ଏକାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୪୪, ୪୫୨) ପଦଂ ୱିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞୋଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ରୁଳ୍ହିପଦେନେୱ ୱିୱରତି । ‘‘ଉଜୁମେୱା’’ତି ସାୱଧାରଣସମାସତଂ ୱତ୍ୱା ତେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ଈସକମ୍ପି ଅପରିହରିତ୍ୱା’’ତି, ଥୋକତରମ୍ପି ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଚରିୟେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେ ଏକୱାରମିୱ ଅୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଭାସନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ‘‘ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱାଦା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନେକୱାରମେୱ ତେ ଏୱଂ ଭାସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନ ଇତରୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଇତରୋ ୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ହି ୱିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୱିଧତ୍ଥତଂ ସମତ୍ଥେତି । ସାରଫଲକେତି ସାରଦାରୁଫଲକେ, ଉତ୍ତମଫଲକେ ୱା । ୱିସରୁକ୍ଖଆଣିନ୍ତି ୱିସଦାରୁମୟପଟାଣିଂ । ଇରିୟାପଥାନୁବନ୍ଧନେନ ଅନୁବନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅନୁବନ୍ଧନେନ ।

ସୀସାନୁଲୋକିନୋତି ସୀସେନ ଅନୁଲୋକିନୋ, ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଗ୍ଗାନୁକ୍କମେନ ଓଲୋକୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୟମ୍ହି ସଂୱଚ୍ଛରେ, ଉତୁମ୍ହି, ମାସେ, ପକ୍ଖେ ୱା ଭଗୱା ତଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ତେନ ହି ଅନିୟମତୋ ସଂୱଚ୍ଛରଉତୁମାସଡ୍ଢମାସାୱ ନିଦ୍ଦିସିତା ‘‘ତଂ ଦିୱସ’’ନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ମୁହୁତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ଦିୱସପରିୟାପନ୍ନତୋ । ‘‘ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ଆଧାରୱଚନମେତଂ । ତେନେୱ ହି କିରିୟାୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତି ସହ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାହି ୱତ୍ତମାନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଇତରଥା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି, ତଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅସମାନୱିସୟା କିରିୟା ଏକାଧାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ୟା ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା ଅଦ୍ଧାନପଟିପଜ୍ଜନକିରିୟା, ସା ଚ ଅନିୟମିତା ନ ୟୁତ୍ତାତି । ରାଜଗହପରିୱତ୍ତକେସୂତି ରାଜଗହଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଠିତେସୁ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ତେସୁ ଭଗୱତୋ ଅନିବଦ୍ଧୱାସଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋତି ଏୱଂ ରାଜଗହେ ୱସମାନୋ ସୋ ଭଗୱା । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣେନପି ହି ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧଭାୱୱଚନତୋ ସନ୍ନିୱାସତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ପନ ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ପଚ୍ଚାମସେୟ୍ୟ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ତଂ ଦିୱସନ୍ତି ୟଂ ଦିୱସଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ତଂ ଦିୱସ । ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱଚନମେତଂ । ଭତ୍ତଭୁଞ୍ଜନତୋ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସମୟେ । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ୟତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ଅପକ୍କନ୍ତୋ । ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ‘‘ନାଳନ୍ଦାୟଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିୱିଧହିତସୁଖନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତଂ ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଜାଲୱିନିୱେଠନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁପକମ୍ପନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୀଘମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଇଦଂ ପନ କାରଣଂ ପକରଣତୋୱ ପାକଟନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଚୋଦନା ୱିସୋଧିତା ହୋତି ।

ଇଦାନି ଇତରମ୍ପି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧିତୁଂ ‘‘ସୁପ୍ପିୟୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ କାଲେ, ତଂ ଦିୱସଂ ଅନୁବନ୍ଧୋତି ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାତୋ ଅସିତବ୍ବୋତି ପାତରାସୋ, ସୋ ଭୁତ୍ତୋ ୟେନାତି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ । ଇଚ୍ଚେୱାତି ଏୱମେୱ ମନସି ସନ୍ନିଧାୟ, ନ ପନ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋୱା’’ତି, ତଥା ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତେନାହ ‘‘ସଚେ ପନ ଜାନେୟ୍ୟ, ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘କସ୍ମା ଚ ସୁପ୍ପିୟୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ’’ତି ଚୋଦନା ୱିସୋଧିତା ହୋତି । ‘‘ସୋ’’ତିଆଦିନା ଅପରମ୍ପି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେତି । କଦାଚି ପନ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରୱେସେନେୱ ଗଚ୍ଛତି ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲଦମନପକ୍କୁସାତିଅଭିଗ୍ଗମନାଦୀସୁ, କଦାଚି ବୁଦ୍ଧସିରିୟା, ଇଧାପି ଈଦିସାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ସୋଭମାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସିରୀତି ଚେତ୍ଥ ସରୀରସୋଭଗ୍ଗାଦିସମ୍ପତ୍ତି, ତଦେୱ ଉପମାୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରତ୍ତକମ୍ବଲପରିକ୍ଖିତ୍ତମିୱା’’ତିଆଦିନା । ଗଚ୍ଛତୀତି ଜଙ୍ଗମୋ ୟଥା ‘‘ଚଙ୍କମୋ’’ତି । ଚଞ୍ଚଲମାନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗିରି, ତାଦିସସ୍ସ କନକଗିରିନୋ ସିଖରମିୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ତସ୍ମିଂ କିରା’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ, ପାଳିୟଂ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅନାଗତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସୱସିଦ୍ଧା ଅୟଂ କଥାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିରା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଥା ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞଥା ୱା, ଅତ୍ତନା ଅଦିଟ୍ଠଂ, ଅସୁତଂ, ଅମୁତଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସୱମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା । ସମନ୍ତାତି ସମନ୍ତତୋ ଦସହି ଦିସାହି । ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣେତି ତେସଂ ରସ୍ମୀନଂ ପକତିୟା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସମନ୍ତତୋ, ଉପରି ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତେ ପଦେସେ ପକତିୟାୱ ଘନୀଭୂତା ରସ୍ମିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୱିନୟଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘ତାୟେୱ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ନାମ । ୟତୋ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ତଳାକତୋ ମାତିକା ୱିୟ ଦସସୁ ଦିସାସୁ ଧାୱନ୍ତି, ସା ୟସ୍ମା ବ୍ୟାମମତ୍ତା ୱିୟ ଖାୟତି, ତସ୍ମା ବ୍ୟାମପ୍ପଭାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, (ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୬) ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି । ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ । ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ । ୱାମହତ୍ଥତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି । ଉପରି କେସନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବକେସାୱଟ୍ଟେହି ମୋରଗୀୱୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଗନତଲେ ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି । ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲେହି ପୱାଳୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଘନପଥୱିୟଂ ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ସମନ୍ତା ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତଂ ଠାନଂ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା ୱିଧାୱନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୯୯) କେଚି ପନ ଅଞ୍ଞଥାପି ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତେନ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ତଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତା, ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ତାସଂ ପନ ବୁଦ୍ଧରସ୍ମୀନଂ ତଦା ଅନିଗ୍ଗୂହିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକ୍କୁସାତିଅଭିଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ୱିୟ ହି ତଦା ତାସଂ ନିଗ୍ଗୂହନେ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ନତ୍ଥି । ଆଧାୱନ୍ତୀତି ଅଭିମୁଖଂ ଦିସଂ ଧାୱନ୍ତି । ୱିଧାୱନ୍ତୀତି ୱିୱିଧା ହୁତ୍ୱା ୱିଦିସଂ ଧାୱନ୍ତି ।

ତସ୍ମିଂ ୱନନ୍ତରେ ଦିସ୍ସମାନାକାରେନ ତାସଂ ରସ୍ମୀନଂ ସୋଭା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ରତନାୱେଳା’’ତିଆଦି । ରତନାୱେଳା ନାମ ରତନମୟୱଟଂସକଂ ମୁଦ୍ଧଂ ଅୱତି ରକ୍ଖତୀତି ହି ଅୱେଳା,ଆୱେଳା ୱା, ମୁଦ୍ଧମାଲା । ଉକ୍କା ନାମ ୟା ସଜୋତିଭୂତା, ତାସଂ ସତଂ, ନିପତନଂ ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ନିପାତୋ, ତେନ ସମାକୁଲଂ ତଥା । ପିସିତବ୍ବତ୍ତା ପିଟ୍ଠଂ, ଚୀନଦେସେ ଜାତଂ ପିଟ୍ଠଂ ଚୀନପିଟ୍ଠଂ, ରତ୍ତଚୁଣ୍ଣଂ, ୟଂ ‘‘ସିନ୍ଦୂରୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚୀନପିଟ୍ଠମେୱ ଚୁଣ୍ଣଂ । ୱାୟୁନୋ ୱେଗେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଖିତ୍ତଂ ତନ୍ତି ତଥା । ଇନ୍ଦସ୍ସ ଧନୁ ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନାତି ଇନ୍ଦଧନୁ, ସୂରିୟରସ୍ମିୱସେନ ଗଗନେ ପଞ୍ଞାୟମାନାକାରୱିସେସୋ । କୁଟିଲଂ ଅଚିରଟ୍ଠାୟିତ୍ତା ୱିରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଜୱତି ଧାୱତୀତି ୱିଜ୍ଜୁ, ସାୟେୱ ଲତା ତଂସଦିସଭାୱେନାତି ତଥା, ୱାୟୁୱେଗତୋ ୱଲାହକଘଟ୍ଟନେନେୱ ଜାତରସ୍ମି । ତାୟତି ଅୱିଜହନୱସେନ ଆକାସଂ ପାଲେତୀତି ତାରା, ଗଣସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ପଭା ତଥା । ୱିପ୍ଫୁରିତୱିଚ୍ଛରିତମିୱାତି ଆଭାୟ ୱିୱିଧଂ ଫରମାନଂ, ୱିଜ୍ଜୋତୟମାନଂ ୱିୟ ଚ । ୱନସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ୱିୱରଂ ୱନନ୍ତରଂ, ଭଗୱତା ପତ୍ତପତ୍ତୱନପ୍ପଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅସୀତିୟା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ତମ୍ବନଖତାଦୀହି ଅନୁରଞ୍ଜିତଂ ତଥା । କମଲଂ ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକାନି, ଅୱସେସଂ ନୀଲରତ୍ତସେତଭେଦଂ ସରୋରୁହଂ ଉପ୍ପଲଂ, ଇତି ପଞ୍ଚୱିଧା ପଙ୍କଜଜାତି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋତି । ୱିକସିତଂ ଫୁଲ୍ଲିତଂ ତଦୁଭୟଂ ୟସ୍ସ ସରସ୍ସ ତଥା । ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଫୁଲ୍ଲତି ୱିକସତୀତି ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ଅ-କାରସ୍ସ ଆ-କାରଂ, ର-କାରସ୍ସ ଚ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ପାଲିଭଦ୍ଦୋ’’ତି, ତାରାନଂ ମରୀଚି ପଭା, ତାୟ ୱିକସିତଂ ୱିଜ୍ଜୋତିତଂ ତଥା । ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ପରିକ୍ଖେପୋ ପରିମଣ୍ଡଲୋ, ତେନ ୱିଲାସିନୀ ସୋଭିନୀ ତଥା । ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ମାଲାକାରେନେୱ ଠିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣମାଲା’’ତି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦାଦୀନଂ ମାଲା କେନଚି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଚ ଠପିତାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ୟଦି ସିୟା’’ତି ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତେନ ହି ‘‘ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଠପିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦମାଲାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକପ୍ପୋପମା ହେସା, ଲୋକେପି ଚ ଦିସ୍ସତି ।

‘‘ମୟେୱ ମୁଖସୋଭାସ୍ସେ, ତ୍ୟଲମିନ୍ଦୁୱିକତ୍ଥନା ।

ୟତୋମ୍ବୁଜେପି ସାତ୍ଥୀତି, ପରିକପ୍ପୋପମା ଅୟ’’ନ୍ତି ॥

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦମାଲାୟ ସିରିଂ ଅତ୍ତନୋ ସିରିୟା ଅଭିଭୱନ୍ତୀ ଇୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ତଦା ସୋଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି ସୋଭଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦିମାହ। ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା । ଦ୍ୱାଦସହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠା । ତିୱିଧେନ ୱିୱେକେନ ପୱିୱିତ୍ତା । ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀହି ଅସଂସଟ୍ଠା । ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିକାନଂ ଚୋଦକା । ପାପେ ଅକୁସଲେ ଗରହିନୋ ପରେସଂ ହିତପଟିପତ୍ତିୟା ୱତ୍ତାରୋ । ପରେସଞ୍ଚ ୱଚନକ୍ଖମା । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଦଭିସମ୍ବନ୍ଧେନ ଭଗୱତୋ ସୋଭଂ ଦସ୍ସେତି । ରତ୍ତପଦୁମାନଂ ସଣ୍ଡୋ ସମୂହୋ ୱନଂ, ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଗତା ତଥା । ‘‘ରତ୍ତଂ ପଦୁମଂ, ସେତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକ’’ନ୍ତି ପତ୍ତନିୟମମନ୍ତରେନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ପତ୍ତନିୟମେନ ପନ ସତପତ୍ତଂ ପଦୁମଂ, ଊନକସତପତ୍ତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଂ । ପୱାଳଂ ୱିଦ୍ଦୁମୋ, ତେନ କତାୟ ୱେଦିକାୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ । ମିଗପକ୍ଖୀନମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ସମ୍ଭାୱନାୟଂ, ତେନାହ ‘‘ପଗେୱ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ମହାଥେରାତି ମହାସାୱକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୁରଞ୍ଜିତଭାୱେନ ଈସକଂ କଣ୍ହୱଣ୍ଣତାୟ ମେଘୱଣ୍ଣଂ । ଏକଂସଂ କରିତ୍ୱାତି ଏକଂସପାରୁପନୱସେନ ୱାମଂସେ କରିତ୍ୱା । କତ୍ତରସ୍ସ ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ଆଲମ୍ବନୋ ଦଣ୍ଡୋ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ, ବାହୁଲ୍ଲୱସେନାୟଂ ସମଞ୍ଞା । ସୁୱମ୍ମଂ ନାମ ସୋଭଣୁରଚ୍ଛଦୋ, ତେନ ୱମ୍ମିତା ସନ୍ନଦ୍ଧାତି ସୁୱମ୍ମୱମ୍ମିତା, ଇଦଂ ତେସଂ ପଂସୁକୂଲଧାରଣନିଦସ୍ସନଂ । ୟେସଂ କୁଚ୍ଛିଗତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତିଣପଲାସାଦି ଗନ୍ଧଜାତମେୱ ହୋତି, ତେ ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ନାମ, ୟେ ‘‘ହେମୱତା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଥେରାନଂ ସୀଲାଦିଗୁଣଗନ୍ଧତାୟ ତଂସଦିସତା । ଅନ୍ତୋଜଟାବହିଜଟାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାଜଟାୟ ୱିଜଟିତଭାୱତୋ ୱିଜଟିତଜଟା । ତଣ୍ହାବନ୍ଧନାୟ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନବନ୍ଧନା । ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଗୁଣଦସ୍ସନଂ । ଅନୁବୁଦ୍ଧେହୀତି ବୁଦ୍ଧାନମନୁବୁଦ୍ଧେହି । ତେପି ହି ଏକଦେସେନ ଭଗୱତା ପଟିୱିଦ୍ଧପଟିଭାଗେନେୱ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ପତ୍ତପରିୱାରିତନ୍ତି ପୁପ୍ଫଦଲେନ ପରିୱାରିତଂ । କଂ ୱୁଚ୍ଚତି କମଲାଦି, ତସ୍ମିଂ ସରତି ୱିରାଜତୀତି କେସରଂ, କିଞ୍ଜକ୍ଖୋ । କଣ୍ଣେ କରୀୟତୀତି କଣ୍ଣିକା । କଣ୍ଣାଲଙ୍କାରୋ, ତଂସଦିସଣ୍ଠାନତାୟ କଣ୍ଣିକା, ବୀଜକୋସୋ । ଛନ୍ନଂ ହଂସକୁଲାନଂ ସେଟ୍ଠୋ ଧତରଟ୍ଠୋ ହଂସରାଜା ୱିୟ, ହାରିତୋ ନାମ ମହାବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ।

ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଓଲୋକେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାଜଦଣ୍ଡକେତି କାଜସଙ୍ଖାତେ ଭାରାୱହଦଣ୍ଡକେ, କାଜସ୍ମିଂ ୱା ଭାରଲଗ୍ଗିତଦଣ୍ଡକେ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ପୀଠଂ ପୀଠକଂ । ମୂଲେ, ଅଗ୍ଗେ ଚ ତିଧା କତୋ ଦଣ୍ଡୋ ତିଦଣ୍ଡୋ । ମୋରହତ୍ଥକୋ ମୋରପିଞ୍ଛଂ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ପସିବ୍ବଂ ପସିବ୍ବକଂ । କୁଣ୍ଡିକା କମଣ୍ଡଲୁ । ସା ହି କଂ ଉଦକଂ ଉଦେତି ପସୱେତି, ରକ୍ଖତୀତି ୱା କୁଣ୍ଡିକା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଗହିତଂ ଓମକତୋ ଲୁଜ୍ଜିତଂ, ୱିୱିଧଂ ଲୁଜ୍ଜିତଞ୍ଚ ପୀଠକ…ପେ॰… କୁଣ୍ଡିକାଦିଅନେକପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଂ ଭାରଂ ଭରତି ୱହତୀତି ଗହିତ…ପେ॰… ଭାରଭରିତା । ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ଇଦମତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଇଦଂ ୱଚନମାଦି ୟସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ତଥା, ତଦେୱ ନିରତ୍ଥକଂ ୱଚନଂ ୟସ୍ସାତି ଏୱମାଦିନିରତ୍ଥକୱଚନା । ମୁଖଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମୁଖରା, ସବ୍ବେପି ମୁଖୱନ୍ତା ଏୱ, ଅୟଂ ପନ ଫରୁସାଭିଲାପମୁଖୱତୀ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିନ୍ଦାୟଞ୍ହି ଅୟଂ ରପଚ୍ଚୟୋ । ମୁଖେନ ୱା ଅମନାପଂ କମ୍ମଂ ରାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମୁଖରା । ୱିୱିଧା କିଣ୍ଣା ୱାଚା ୟସ୍ସାତି ୱିକିଣ୍ଣୱାଚା । ତସ୍ସାତି ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପରିସଂ ।

ଇଦାନୀତି ତସ୍ସ ତଥାରୂପାୟ ପରିସାୟ ଦସ୍ସନକ୍ଖଣେ । ପନାତି ଅରୁଚିସଂସୂଚନତ୍ଥୋ, ତଥାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭ…ପେ॰… ହାନିୟା ଚେୱ ହେତୁଭୂତାୟ । କଥଂ ହାନୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସିରୀକତନ୍ତି ନିସୋଭତଂ, ଅୟମତ୍ଥୋ ମୋରଜାତକାଦୀହିପି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ‘‘ଉପତିସ୍ସକୋଲିତାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପକ୍ଖହାନିତାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ । ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେସୁ ପନ ପକ୍କନ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପବ୍ବଜିତକାଲେୟେୱ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସତଂ ପରିବ୍ବାଜକପରିସା ପବ୍ବଜି, ତତୋ ପରମ୍ପି ତଦନୁପବ୍ବଜିତା ପରିବ୍ବାଜକପରିସା ଅପରିମାଣାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାପି ତେସଂ ପରିସା ଭିନ୍ନା’’ତି ଇମିନା । ୟାୟ କାୟଚି ହି ପରିବ୍ବାଜକପରିସାୟ ପବ୍ବଜିତାୟ ତସ୍ସ ପରିସା ଭିନ୍ନାୟେୱ ନାମ ସମାନଗଣତ୍ତାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମେହୀ’’ତିଆଦିନା ଲାଭପକ୍ଖହାନିଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଉସୂୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସସ୍ସ ଉଗ୍ଗାରୋ ଉଗ୍ଗିଲନଂ ଉସୂୟୱିସୁଗ୍ଗାରୋ, ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟସ୍ମା ପନେସା’’ତିଆଦିନାୱ ‘‘କସ୍ମା ଚ ସୋ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେତି, ‘‘ସଚେ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ତପ୍ପରିୱାରୱଚନମେୱାତି ତେହିପି ସା ୱିସୋଧିତାୟେୱ ନାମ । ଭଗୱତୋ ୱିରୋଧାନୁନୟାଭାୱୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଏତେ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ‘‘ମାରେନ ଅନ୍ୱାୱିଟ୍ଠା ଏୱଂ ଭାସନ୍ତୀ’’ତି ଚ କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତ୍ତା । ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋତି ।

୨. ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ସୂରିୟୋ, ତସ୍ମା ଅକାଲୋ ଦାନି ଗନ୍ତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତି ସାମୀପିକୱୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ୱରୁଣନଗରଂ, ଗୋଦାଗାମୋ’’ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି । ତରୁଣପରିୟାୟୋ ଲଟ୍ଠିକା-ସଦ୍ଦୋ ରୁକ୍ଖୱିସୟେ ୟଥା ‘‘ମହାୱନଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ବେଲୁୱଲଟ୍ଠିକାୟ ମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦୀ’’ତିଆଦୀସୂତି ଦସ୍ସେତି’’ ‘‘ତରୁଣମ୍ବରୁକ୍ଖୋ’’ତି ଇମିନା । କେଚି ପନ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକୋ ଗାମୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଛାୟାୟ ଚେୱ ଉଦକେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନଂ । ମଞ୍ଜୁସାତି ପେଳା । ପଟିଭାନଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସସଞ୍ଞୋଗାଦିନା ପଟିଭାନଚିତ୍ତେନ ୱିଚିତ୍ତଂ, ଏତେନ ରଞ୍ଞୋ ଅଗାରଂ, ତଦେୱ ରାଜାଗାରକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ରାଜାଗାରକଂ ନାମ ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜସ୍ସ ଦେୱାୟତନନ୍ତି ଏକେ ।

ବହୁପରିସ୍ସୟୋତି ବହୁପଦ୍ଦୱୋ । କେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୋରେ’ହିପୀ’’ତିଆଦି । ହନ୍ଦାତି ୱଚନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତଦାନୁଭାୱତୋ ନିପ୍ପରିସ୍ସୟତ୍ଥାୟ ଇଦାନି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସ୍ୱେ ଗମିସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିନା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ମାଣୱେନା’’ ତିଚ୍ଚେୱ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପାଳିଆରୁଳ୍ହୱସେନେୱ, ନ ପନ ତଦା ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିସାୟ ଅଭାୱତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟା’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋୟେୱ ପାଳିୟମାରୁଳ୍ହୋ, ନ ପନ ତଦୱସେସା ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିସାତି? ଦେସନାନଧୀନଭାୱେନ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏଦିସଂ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ନ ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆଧାରଂ ୱତ୍ୱା ‘ତଦେତଂ ନ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାନୟଦସ୍ସନଂ, ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନମେୱା’ତି’’ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପାଳିଆରୁଳ୍ହୱସେନେୱ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ‘‘ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅମ୍ହେହିପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ତଦା ଅଞ୍ଞାୟପି ପରିସାୟ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପାଳିୟମାରୁଳ୍ହୱସେନ ପନ ଅଞ୍ଞଥାପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇଦାନି ‘‘ତତ୍ରାପି ସୁଦ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୱାସଂ ଉପଗତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁଚ୍ଛିତଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, କୁଚ୍ଛିତକିରିୟା, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚଞ୍ଚଲନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ହତ୍ଥସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ତଥା । ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଥାଭୂତତାୟ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୱାତେତି ୱାତୱିରହିତଟ୍ଠାନେ । ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱେନ ନିଚ୍ଚଲା । ତଂ ୱିଭୂତିନ୍ତି ତାଦିସଂ ସୋଭଂ । ୱିପ୍ପଲପନ୍ତୀତି ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ୱିୱିଧା ଲପନ୍ତି । ନିଲ୍ଲାଲିତଜିୱ୍ହାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତଜିୱ୍ହା । କାକଚ୍ଛମାନାତି କାକାନଂ ସଦ୍ଦସଦିସଂ ସଦ୍ଦଂ କୁରୁମାନା । ଘରୁଘରୁପସ୍ସାସିନୋତି ଘରୁଘରୁଇତି ସଦ୍ଦଂ ଜନେତ୍ୱା ପସ୍ସସନ୍ତା । ଇସ୍ସାୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ଉସୂୟନୱସେନ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଆଦିପେୟ୍ୟାଲନୟୋୟ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୩. ସମ୍ମା ପହୋନ୍ତି ତଂ ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ପହୁଲା, ବହୱୋ, ତେନାହ ‘‘ବହୁକାନ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତୁୱଗ୍ଗସଙ୍ଘେନେୱ ୱିନୟକମ୍ମସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱିନୟପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟୋ ଜନାତି ଚେସ ଉପଲକ୍ଖଣନିଦ୍ଦେସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସମ୍ପହୁଲତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥାୟେୱାଗତତ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ତଂ ପାଳିୟା ଆଗତୱୋହାରୱସେନ ହି ଅୟଂ ଭେଦୋ । ତୟୋ ଜନା ତୟୋ ଏୱ ନାମ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରି ଚତୁପଞ୍ଚଜନାଦିକା ସମ୍ପହୁଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ଚାୟଂ ମରିୟାଦାୱଧି । ମଣ୍ଡଲମାଳୋତି ଅନେକତ୍ଥପୱତ୍ତା ସମଞ୍ଞା, ଇଧ ପନ ଈଦିସାୟ ଏୱାତି ନିୟମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତ୍ଥଚୀ’’ତିଆଦି । କଣ୍ଣିକା ୱୁଚ୍ଚତି କୂଟଂ । ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନାତି ହଂସମଣ୍ଡଲାକାରଛନ୍ନେନ । ତଦେୱ ଛନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ସୁପଣ୍ଣୱଙ୍କଚ୍ଛଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୂଟେନ ୟୁତ୍ତୋ ଅଗାରୋ, ସୋୟେୱ ସାଲାତି କୂଟାଗାରସାଲା । ଥମ୍ଭପନ୍ତିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଥମ୍ଭମାଲଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା, ପରିମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଥମ୍ଭପନ୍ତିଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପଟ୍ଠାନସାଲା ନାମ ପୟିରୁପାସନସାଲା । ୟତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ନ ଏକରତ୍ତଦିରତ୍ତାଦିୱସେନ ନିସୀଦନଂ, ଇଧ ପନ ତଥା କତା ନିସୀଦନସାଲାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦିନା । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନ’’ ନ୍ତ୍ୱେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସନ୍ନିସିନ୍ନାନ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ମାନିତବ୍ବୋତି ମାଳୋ, ମୀୟତି ପମୀୟତୀତି ୱା ମାଳୋ । ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ମାଳୋତି ମଣ୍ଡଲମାଳୋ, ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ‘‘ସନ୍ନିସିନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ନିସଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିସଜ୍ଜନୱସେନ ୱା ‘‘ସନ୍ନିସିନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବପଦମଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ନିସୀଦନଇରିୟାପଥଂ, କାୟସାମଗ୍ଗୀୱସେନ ଚ ସମୋଧାନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଦଦ୍ୱୟମେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଖିୟା ୱୁଚ୍ଚତି କଥା ସମ୍ମା ଖିୟନତୋ କଥନତୋ । କଥାଧମ୍ମୋତି କଥାସଭାୱୋ, ଉପପରିକ୍ଖା ୱିଧୀତି କେଚି ।

‘‘ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘କତମୋ ପନ ସୋ’’ତିଆଦି । ସୋତି କଥାଧମ୍ମୋ । ‘‘ନୀୟତୀତି ନୟୋ, ଅତ୍ଥୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ ଅନୁଗତୋ ନୟୋ ସଦ୍ଦନୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ୱା ନୟୋ, ଉପାୟୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଆଗତୋ ନୟୋ ଅତ୍ଥଗହଣୂପାୟୋ ସଦ୍ଦନୟୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅନଭିଣ୍ହୱୁତ୍ତିକେ ଅଚ୍ଛରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ରୁଳ୍ହିୱସେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନ୍ଧସ୍ସ ପବ୍ବତାରୋହଣଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସ ହି ତଦାରୋହଣଂ ନ ନିଚ୍ଚଂ, କଦାଚିୟେୱ ସିୟା, ଏୱମିଦମ୍ପି । ଅଚ୍ଛରାୟୋଗ୍ଗଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୟୋଗ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପତୋ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ଣିୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଚିତ୍ରୱୁତ୍ତିତୋ, ସୋ ପନ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବେ ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଏତେନ ନ ଭୂତଂ ଅଭୂତନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ, ଭୂତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅତୀତତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟାୱଞ୍ଚିଦନ୍ତି ସନ୍ଧିୱସେନ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୋତି ଆହ ‘‘ୟାୱ ଚ ଇଦ’’ନ୍ତି, ଏତସ୍ସ ଚ ‘‘ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାୱ ଚୟତ୍ତକଂ ଇଦଂ ଅୟଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତା, ତଂ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱା’’ତି ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ, ଅକ୍ଖାତୁଞ୍ଚାତି ସପାଠସେସତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତେନ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତତାୟ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।

‘‘ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନାତି ଏତ୍ଥ ତ-ସଦ୍ଦୋ ସକତ୍ଥପଟିନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ମା ୟେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଭଗୱା ପକତୋ ସମାନୋ ସୁପାକଟୋ ନାମ ହୋତି, ତଦଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମନପଟିପଦାୟ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ସୋ’’ତିଆଦିମାହ। ନ ହେତ୍ଥ ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ତେହି ଥେରେହି ତ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସିତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ ସକତ୍ଥଂୟେୱେସ ପଧାନଭାୱେନ ପରାମସତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ, ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ । ତଦୁଭୟଞ୍ହି ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ସୟମେୱ ବୁଜ୍ଝତି, ସମ୍ମା ୱା ପସଟ୍ଠା ସୁନ୍ଦରଂ ବୁଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି । ସା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି ଅଭିସେକୋ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଲୋକିସ୍ସରିୟଭାୱଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁତ୍ତରା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତେନ ତାଦିସେନ ଭଗୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିପି ଞାଣଦସ୍ସନାନଂ ଇଧ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନଭାୱେ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ନେସଂ ୱିସୟୱିସେସପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ହି ପଠମମତ୍ଥଂ ଅସାଧାରଣଞାଣୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ଜାନତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣେହି ପସ୍ସତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୱସେନ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାସୱକ୍ଖୟଞାଣେହି । ତତିୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାନାୱରଣଞାଣୱସେନ । ଅଭିଞ୍ଞାପରିୟାପନ୍ନେପି ‘‘ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହୀ’’ତି ତାସଂ ରାସିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମଂସଚକ୍ଖୁୱସେନ । ପଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ । କୁଟ୍ଟସ୍ସ ଭିତ୍ତିୟା ତିରୋ ପରଂ, ଅନ୍ତୋ ୱା, ତଦାଦୀସୁ ଗତାନି । ଅତିୱିସୁଦ୍ଧେନାତି ଅତିୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧେନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସମନ୍ନାଗତେନ ସୁନୀଲପାସାଦିକଅକ୍ଖିଲୋମସମଲଙ୍କତେନ ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଦିୱା ଚ ସମନ୍ତା ୟୋଜନଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ମଂସଚକ୍ଖୁନା । ପଞ୍ଚମଂ ପଟିୱେଧଦେସନାଞାଣୱସେନ । ‘‘ଅତ୍ତହିତସାଧିକାୟା’’ତି ଏକଂସତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟାୟତୋ ପନେସା ପରହିତସାଧିକାପି ହୋତି । ତାୟ ହି ଧମ୍ମସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକକିଲେସସମୁଗ୍ଘାତାୟ ଦେସନାଞାଣାଦି ସମ୍ଭୱତି । ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ୱିପସ୍ସନାସହଗତୋ ସମାଧି ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣମେତିସ୍ସାତି ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା, ତାୟ । ଦେସନାପଞ୍ଞାୟାତି ଦେସନାକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦକେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ, ପଞ୍ଚମାରାନଂ ୱା, ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ । ତେସଂ ହନନଂ ପାଟିହାରିୟେହି ଅଭିଭୱନଂ ଅପ୍ପଟିଭାନତାକରଣଂ, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗୀତଂ ଚଙ୍କୀସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୨) ନିଦସ୍ସନଂ, ଏତେନ ଅରୟୋ ହତା ଅନେନାତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧିମାହ । ଅତୋ ନାୱଚନସ୍ସ ତାବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ ମହାୱିସୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଅରୟୋ ହନତୀତି ଅନ୍ତସଦ୍ଦେନ ପଦସିଦ୍ଧି, ଇକାରସ୍ସ ଚ ଅକାରୋ । ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ସମ୍ପଦାନଭୂତାନଂ, ତେସଂ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ପଟିଗ୍ଗହିତୁଂ ୱା ଅରହତୀତି ଅରହନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଚ୍ଚୟାଦୀନଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ । ସାମଞ୍ଚାତି ସୟମେୱ, ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପୟୋଜେତବ୍ବତୋ ୟଜ୍ଜେୱଂ ‘‘ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସୋୱାନୁପୟୋଜିତୋ ସିୟା, କସ୍ମା ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅନୁପୟୋଜୀୟତୀତି ? ଏକଦେସସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତା ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି, ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ।

ଇଦାନି ଚ ଚତୂହି ପଦେହି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତତରଂ ଛଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତରାୟିକଧମ୍ମେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତଦେୱ ନିଗମନଂ କରୋତି ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାୟକରଧମ୍ମଞାଣେନ ଜାନତା, ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଞାଣେନ ପସ୍ସତା, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ଅରହତା, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନଆତି ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ଥଚରଣେନ କିଲେସା ଏୱ ଅରୟୋତି କିଲେସାରୟୋ, ତେସଂ କିଲେସାରୀନଂ । ଏତ୍ଥାହ – ୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ଜାତୋ, କିଂ ପନିଦଂ ଞାଣଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଜ୍ଝନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ କମେନାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ, ଅସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପଟ୍ଠାନେ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଟିଭାଗେନାୱବୋଧୋ ନ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୭; ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯; ମହାନି॰ ୨୭; ଚୂଳନି॰ ୮, ୧୦; ନେତ୍ତି॰ ୫) ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନତ୍ତାକାରେନ ୱିୟ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟେପି ‘‘ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଠିତିଲକ୍ଖଣୱିସୟଂ ୱିକପ୍ପରହିତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ‘ସବ୍ବୱିଦୂ’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା –

‘ଗଚ୍ଛଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ଠିତୋ ନାଗୋ ସମାହିତୋ ।

ସେୟ୍ୟଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ନିସିନ୍ନୋପି ସମାହିତୋ’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୩) । –

ଇଦମ୍ପି ସବ୍ବଦା ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଦୀପକଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ନାଗୋପମସୁତ୍ତୱଚନଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱାଦେ ୱୁତ୍ତଦୋସା ନାତିୱତ୍ତି । ଠିତିଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଅତୀତାନାଗତଧମ୍ମାନଂ ତଦଭାୱତୋ ଏକଦେସୱିସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ସକିଞ୍ଞେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଥ କମେନ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ୱିସୟେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ, ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ତସ୍ସ ଅନୱସେସପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି ଅପରିୟନ୍ତଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ନାମ ଭଗୱା ଜାତୋ, ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ନ ଅନୁମାନିକଂ ନାମ ସଂସୟାଭାୱତୋ । ସଂସୟାନୁବଦ୍ଧଞ୍ହି ଞାଣଂ ଲୋକେ ଅନୁମାନିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ତଂ ନ ୟୁତ୍ତମେୱ । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେ ଅତ୍ଥାୱିସଂୱାଦନେନ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ ତଥା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ । ୟଞ୍ହି ସେସଂ, ତଦପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ, ଅଥ ତମ୍ପି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ସେସଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା, ଅପରିୟନ୍ତଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ତଥାୱୱତ୍ଥିତୁମେୱ ନ ସକ୍କାତି ? ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସୟୱିଚାରଣଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ସକଲମେକଦେସୋ ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ନିଚ୍ଚସମାଧାନଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ, ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଚ ସକଲସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱେ ତସ୍ସ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା ନ ସିୟା, ଏକନ୍ତେନେୱ ସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧା ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧା ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପଟିବଦ୍ଧାତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ । ଅତୀତାନାଗତୱିସୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଅନୁମାନାଗମତକ୍କଗହଣୱିରହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ।

ନନୁ ଚ ଏତସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ୟଦା ସକଲଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଦା ସକିଂୟେୱ ସକଲୱିସୟତାୟ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଦୋସା ନାତିୱତ୍ତିୟେୱାତି ? ନ, ତସ୍ସ ୱିସୋଧିତତ୍ତା । ୱିସୋଧିତୋ ହି ସୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ପଚୁରଜନଞାଣସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଞାଣସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତା ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ସକଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂ ଏକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତେୟେୱ ତେ ଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ, ‘‘ୟାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ । ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ନେୟ୍ୟଂ । ନେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଞାଣଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଞାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନେୟ୍ୟପଥୋ ନତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ ତେ ଧମ୍ମା, ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲାନଂ ସମ୍ମା ଫୁସିତାନଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ଉପରିମଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଉପରିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ନାତିୱତ୍ତତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ, ଏୱମେୱ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ…ପେ॰… ତେ ଧମ୍ମା’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଏୱମେକଜ୍ଝଂ, ୱିସୁଂ, ସକିଂ, କମେନ ୱା ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ଜାତୋତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ଠାନାଠାନାଦୀନି ଛବ୍ବିସୟାନି ଛହି ଞାଣେହି ଜାନତା, ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ଚୁତୂପପାତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେହି ପସ୍ସତା, ସୱାସନାନମାସୱାନଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ଖୀଣତ୍ତା ଅରହତା, ଝାନାଦିଧମ୍ମେ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱସେନ ସାମଂୟେୱ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ, ଏୱଂ ଦସବଲଞାଣୱସେନ ଚତୂହାକାରେହି ଥୋମିତେନ । ଅପିଚ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାୟ ଜାନତା, ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତୋ ନିସମ୍ମକାରିତାୟ ପସ୍ସତା, ଦୱାଦୀନଂ ଛନ୍ନମଭାୱସାଧିକାୟ ପହାନସମ୍ପଦାୟ ଅରହତା, ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଛନ୍ନମହାନିହେତୁଭୂତାୟ ଅପରିକ୍ଖୟପଟିଭାନସାଧିକାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ଚତୂହାକାରେହି ଥୋମିତେନାତି ଏୱମାଦିନା ତେସଂ ତେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନପହାନବୋଧନତ୍ଥେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ।

ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତୂହାକାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଥୋମିତେନା’’ତି ଏତେନ ଇମେସଂ ‘‘ଭଗୱତା’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିସେସନତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦିପି ହୀନପଣୀତଭେଦେନ ଦୁୱିଧାୱ ଅଧିମୁତ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ପନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାୱାତି ଆହ ‘‘ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା’’ତି । ସା ପନ ଅଧିମୁତ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁୟେୱ, ତଦପି ତଥା ତଥା ଦସ୍ସନଂ, ଖମନଂ, ରୋଚନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ‘‘ନାନଜ୍ଝାସୟତା’’ତି ଇମିନା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା ନାନଜ୍ଝାସୟତା ନାନାଦିଟ୍ଠିକତା ନାନକ୍ଖନ୍ତିତା ନାନାରୁଚିତା’’ତି । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଇଦନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, ‘‘ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା’’ତି ଏତେନ ୱା ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପନ ପାକଟୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ୟାୱ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଦିତା’’ତି ।

‘‘ୟା ଚ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତପାଳିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଦେୱ ସଂୟୁତ୍ତଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ତେସଂ ଅୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଭାସନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଥେରାନମୟଂ ସଙ୍ଖିୟଧମ୍ମୋ ଉଦପାଦୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅତୋ ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତଦେସନାନୟେନ ତାସଂ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତଭାୱଂ ସମତ୍ଥନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତଭାୱସମତ୍ଥନଞ୍ହି ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୟା ଅୟଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା…ପେ॰… ରୁଚିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧାତୁସୋତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁୟା । ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧେନ୍ତି ୱିସ୍ସାସେନ୍ତି । ସମେନ୍ତୀତି ସମ୍ମା, ସହ ୱା ଭୱନ୍ତି । ‘‘ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା’’ତିଆଦି ତଥାଭାୱୱିଭାୱନଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅତୀତସ୍ମିଂ କାଲେ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା-ପଦସ୍ସ ନାନଜ୍ଝାସୟତାତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ନାନାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ରୁଚିତାତି ତସ୍ସ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ସସ୍ସତାଦିଲଦ୍ଧିୱସେନ ନାନାଦିଟ୍ଠିକତା । ପାପାଚାରକଲ୍ୟାଣାଚାରାଦିପକତିୱସେନ ନାନକ୍ଖନ୍ତିତା। ପାପିଚ୍ଛାଅପ୍ପିଚ୍ଛାଦିୱସେନ ନାନାରୁଚିତା । ନାଳିୟାତି ତୁମ୍ବେନ, ଆଳ୍ହକେନ ୱା । ତୁଲାୟାତି ମାନେନ । ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଦସବଲଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନା’’ତି । ଏୱଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩) ୱୁତ୍ତଂ, ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଦସବଲସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୦.୨୧; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୧) ଚ ଏୱମାଗତଂ ।

ପରୱାଦୀ ପନାହ ‘‘ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱାୟଂ ପଭେଦୋ’’ତି, ତଂ ତଥା ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞମେୱ ହି ଦସବଲଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଦସବଲଞାଣଞ୍ହି ସକକିଚ୍ଚମେୱ ଜାନାତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ତମ୍ପି ତତୋ ଅୱସେସମ୍ପି ଜାନାତି । ଦସବଲଞାଣେସୁ ହି ପଠମଂ କାରଣାକାରଣମେୱ ଜାନାତି, ଦୁତିୟଂ କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରମେୱ, ତତିୟଂ କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଧାତୁନାନତ୍ତକାରଣମେୱ, ପଞ୍ଚମଂ ସତ୍ତାନମଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିମେୱ, ଛଟ୍ଠଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱମେୱ, ସତ୍ତମଂ ଝାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ସଂକିଲେସାଦିମେୱ, ଅଟ୍ଠମଂ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତତିମେୱ, ନୱମଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିମେୱ, ଦସମଂ ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଏତେହି ଜାନିତବ୍ବଞ୍ଚ ତତୋ ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ଜାନାତି, ଏତେସଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ନ ସବ୍ବଂ କରୋତି । ତଞ୍ହି ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେ ଖେପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅପିଚ ପରୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ଏତଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ, କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ, ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ଜାନନ୍ତୋ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଞାଣାନି ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାନୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି, ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ‘‘ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାନୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ‘‘ସିୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି, ତଥା ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କାମାୱଚରାନି, ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ରୂପାୱଚରାନି, ଅୱସାନେ ଏକଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରମେୱ, କାମାୱଚରମେୱ, ଲୋକିୟମେୱାତି । ଇତି ଅଞ୍ଞଦେୱ ଦସବଲଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମବଲଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣେନ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଚ ୱିଦିତାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚ-କାରୋପି ହି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା । ‘‘ଦ୍ୱେପି ନାମା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଚାପୀ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ସଙ୍ଖିୟଧମ୍ମସ୍ସ ତଦଭିସମ୍ବନ୍ଧତଂ ଆୱି କରୋତି । ଇତି ହ ମେତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ, ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ, ଆଗମୋ ୱା । ସନ୍ଧିୱସେନ ଇକାରଲୋପୋ, ଅକାରାଦେସୋ ୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱଂ ଇମେ’’ତି ଇମିନା ।

୪. ‘‘ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପକତିୟତ୍ଥଭୂତା ୱିଜାନନକିରିୟା ସାମଞ୍ଞେନ ଅଭେଦୱତୀପି ସମାନା ତଂତଂକରଣୟୋଗ୍ୟତାୟ ଅନେକପ୍ପଭେଦାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୂନୀତି ଘରୱତ୍ଥୂନି । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଚ ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତମେତଂ । ନ ହି ତେନ ଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଜାନନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଦିଦଂ ଞାଣଂ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧଂ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧଂ ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପଟିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । କିଂ ନାମ କରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେନ ଞାଣେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦିପଟିବଦ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞାସୀତି ସୋତୂନମତ୍ଥସ୍ସ ସୁୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପରମ୍ମୁଖା ୱିୟ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ‘‘କିଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଇମିନା, ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋ ତଂ ଞାଣଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦିପଟିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ତେନ ତଥା ଅଞ୍ଞାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସତି ୱିସେସୱଚନଂ ସାତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘କିଚ୍ଚଞ୍ଚନାମେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତଂ କତଂ ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପକକିଲେସସମୁଗ୍ଘାଟନେନ, ୟତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ’’ତି ଅଟ୍ଠାରସସୁ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରତ୍ଥକୋ ଚିତ୍ତସମୁଦାଚାରୋ ନତ୍ଥୀତି ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ତଦୱତ୍ଥୋୟେୱାତି ଚୋଦନମପନେତି ‘‘ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ପୁରିମକିଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଦିୱସଭାଗୱସେନ, ଇତରତ୍ତୟଂ ରତ୍ତିଭାଗୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ତଥାୟେୱ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ।

‘‘ଉପଟ୍ଠାକାନୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଏତେନ ଅନେକକପ୍ପସମୁପଚିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଜନିତଂ ଭଗୱତୋ ମୁଖୱରଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାଦିଦୋସଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଦୁଭୟତ୍ଥମେୱ ପନ ମୁଖଧୋୱନାଦୀନି କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବୋପି ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟୋ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରେହି ମଲେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ସୁଧୋତମଣି ୱିୟ ହୋତି । ୱିୱିତ୍ତାସନେତି ଫଲସମାପତ୍ତୀନମନୁରୂପେ ୱିୱେକାନୁବ୍ରୂହନାସନେ । ୱୀତିନାମେତ୍ୱାତି ଫଲସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ନ ୱିୱେକନିନ୍ନତାୟ, ପରେସଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତି ଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ସୁରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୁଲତାସଦିସଂ କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମେଘୱଣ୍ଣଂ ସୁଗତଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସେଲମୟପତ୍ତଂ ଆଦାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥାୟେୱ ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘କଦାଚି ଏକକୋ’’ତିଆଦି ତେସଂ ତେସଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନାନୁକୂଲଂ ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମନଦସ୍ସନଂ । ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ, ତେନ ନଗରମ୍ପି ୱିକପ୍ପେତି । ୟଥାରୁଚି ୱତ୍ତମାନେହି ଅନେକେହି ପାଟିହାରିୟେହି ପୱିସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଛିମପକ୍ଖଂ ୱିତ୍ଥାରେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଚ ତଂ କତମନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଇଦଂ ୱା ସପ୍ପାଟିହୀରପୱିସନଂ କତମନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦୁଗତୱାତାତି ମୁଦୁଭୂତା, ମୁଦୁଭାୱେନ ୱା ଗତା ୱାତା । ଉଦକଫୁସିତାନୀତି ଉଦକବିନ୍ଦୂନି । ମୁଞ୍ଚନ୍ତାତି ଓସିଞ୍ଚନ୍ତା । ରେଣୁଂ ୱୂପସମେତ୍ୱାତି ରଜଂ ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଉପରି ୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚଣ୍ଡ-ୱାତାତପ-ହିମପାତାଦି-ହରଣେନ ୱିତାନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦକତ୍ତା, ତତୋ ତତୋ ହିମୱନ୍ତାଦୀସୁ ପୁପ୍ଫୂପଗରୁକ୍ଖତୋ ଉପସଂହରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମଭାଗକରଣମତ୍ତେନ ଓନମନ୍ତି, ଉନ୍ନମନ୍ତି ଚ, ତତୋୟେୱ ପାଦନିକ୍ଖେପସମୟେ ସମାୱ ଭୂମି ହୋତି। ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ସକ୍ଖରକଥଲକଣ୍ଟକସଙ୍କୁକଲଲାଦିଅପଗମନସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ, ତଞ୍ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ, ନ ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନଂ । ପଦୁମପୁପ୍ଫାନି ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ୟଦି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସମା ଭୂମି ହୋତି, ଏୱଂ ସତି ତାନି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଥା ପନ ଅସତିୟେୱ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଦାୱ ଭଗୱତୋ ଗମନଂ ପଠମଂ ଦକ୍ଖିଣପାଦୁଦ୍ଧରଣସଙ୍ଖାତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଠପିତମତ୍ତେ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଦକ୍ଖିଣତାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ,(ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪) ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୩) ଚ ୱଦତି, ସବ୍ବେସଂ ଉତ୍ତମତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସତି ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ତଥାପକତିତାୟାତି ଆପଜ୍ଜତି । ଠପିତମତ୍ତେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଧାୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଞ୍ଚ ୟାୱଦେୱ ୱିନେୟ୍ୟଜନୱିନୟନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ତେସଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାନି ୱିୟା’’ତି ୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରେ ପୀତାଭାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ରସ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଉଦକପରିୟାୟୋ, ପିଞ୍ଜର-ସଦ୍ଦୋ ହେମୱଣ୍ଣପରିୟାୟୋ, ସୁୱଣ୍ଣଜଲଧାରା ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣକଥା.୨୨) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀନି ତେସୁ ତେସୁ ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ସଂୱିଜ୍ଜମାନାନି ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ।

‘‘ତଥା’’ତିଆଦିନା ସୟମେୱ ଧମ୍ମତାୱସେନ ତେସଂ ସଦ୍ଦକରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତଦା କାୟଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କାୟୂପଗାନି, ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତାନି । ‘‘ଅନ୍ତରୱୀଥି’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଗମନାନୁରୂପୱୀଥିଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଭଗୱା ଲୋଲୁପ୍ପଚାରପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ୱିୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତି । ୟେ ପଠମଂ ଗତା, ୟେ ୱା ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେ ଭଗୱତୋପି ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିମାନେନ୍ତୀତି ପତିସ୍ସମାନସା ପୂଜେନ୍ତି, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱା ପଟିମାନାପେନ୍ତି ପଟିମାନନ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ୱୋହାରମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ଭଗୱତୋ ପନ ଅପଟିମାନନା ନାମ ନତ୍ଥି । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନାନୀତି ଅତୀତେ, ଏତରହି ଚ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନାନି । ୟଥା କେଚି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେଚି ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ଚ ଅରହତ୍ତସମାପନ୍ନାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପଗତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ପନ ଗିହୀନଂ ଅରହତ୍ତସମାପନ୍ନତାପଟିକ୍ଖେପନତ୍ଥଂ । ଅୟଞ୍ହି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତାନଂ ଗିହୀନଂ ସଭାୱୋ, ୟା ତଦହେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱା, କାଲଂ କିରିୟାୱାତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଆୟସ୍ମତା ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ‘‘ୱିସମଂ ମହାରାଜ, ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ, ୱିସମେ ଲିଙ୍ଗେ ଲିଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲତାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଗିହୀ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିୱସେ ପବ୍ବଜତି ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି ୱା ନେସୋ ମହାରାଜ, ଦୋସୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ, ଗିହିଲିଙ୍ଗସ୍ସେୱେସୋ ଦୋସୋ ୟଦିଦଂ ଲିଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲତା’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୫.୨.୨) ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସପ୍ପାଟିହୀରପ୍ପୱେସନସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ମହାଜନାନୁଗ୍ଗହଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଅପ୍ପାଟିହୀରପ୍ପୱେସନେନ ଚ ପନ ‘‘ତେ ସୁନିୱତ୍ଥା ସୁପାରୁତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୟଥାରହଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମହାଜନାନୁଗ୍ଗହଣଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ହୋତି । ତମ୍ପି ହି ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚମେୱାତି । ଉପଟ୍ଠାନସାଲା ଚେତ୍ଥ ମଣ୍ଡଲମାଳୋ । ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲମାଳେତି ଇଧ ପାଠୋ ଲିଖିତୋ । ‘‘ଗନ୍ଧମଣ୍ଡଲମାଳେ’’ତିପି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୩) ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଦିସ୍ସତି, ତଟ୍ଟୀକାୟଞ୍ଚ ‘‘ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେନ ପରିଭଣ୍ଡେ ମଣ୍ଡଲମାଳେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସତୀତି ଚ ପୱିସନକିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧତାୟ, ତସ୍ସମୀପତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୱିସିତୁଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ପନ ଅନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪) ସୂପପନ୍ନଂ ହୋତି ।

ଅଥ ଖୋତି ଏୱଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତୁଂ ଗମନକାଲେ । ଉପଟ୍ଠାନେତି ସମୀପପଦେସେ । ‘‘ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପାଦପୀଠେ ଠତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଓୱଦତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେନ୍ତୋୱ ପାଦପୀଠେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଓୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତଦତ୍ଥଂୟେୱ ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ଆଗମୟମାନୋ ନିସୀଦି । ଦୁଲ୍ଲଭା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସତିପି ମନୁସ୍ସତ୍ତପଟିଲାଭେ ପତିରୂପଦେସୱାସଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱେକଲ୍ଲସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଗୁଣା ଦୁଲ୍ଲଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭା ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋୱ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାଦପୀଠେ ଠତ୍ୱା ଓୱଦନକାଲେ, ତେସୁ ୱା ଭିକ୍ଖୂସୁ, ରତ୍ତିୟା ୱସନଂ ଠାନଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ତଥା ଦିୱାଠାନଂ। ‘‘କେଚୀ’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ । ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱଲୋକେ ସୁଞ୍ଞୱିମାନାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ତାୱତିଂସଭୱନାଦୀସୁପି । ତତୋ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ତୟୋ ଭାଗେ କତ୍ୱା ପଠମଭାଗେ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ସଚେ ନାକଙ୍ଖତି, ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅଥ ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଭାଗେ ପଚ୍ଛିମୟାମସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ୱିୟ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ପସ୍ସିତୁଂ, ତେନାହ ‘‘ସଚେ ଆକଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି । ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀନମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ୟଞ୍ହି ଅପୁବ୍ବଂ ପଦଂ ଅନୁତ୍ତାନଂ, ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ସମ୍ମା ଅସ୍ସାସିତବ୍ବୋତି ଗାହାପନୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତବ୍ବୋତି ସମସ୍ସାସିତୋ । ତାଦିସୋ କାୟୋ ୟସ୍ସାତି ତଥା । ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତତି । ତସ୍ସା ପରିସାୟ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା କତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟଅନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନା’’ତି । ୟତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ସହ ଭାସନ୍ତି, ସା ଧମ୍ମସଭା ନାମ । କାଲୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଇମିସ୍ସା ୱେଲାୟ ଇମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତଂତଂକାଲାନୁରୂପଂ । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଅନୁରୂପଂ ୱା ସମୟୟୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ହେତୁଦାହରଣେହି ୟୁତ୍ତଂ । କାଲେନ ସାପଦେସଞ୍ହି ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ନ ୟାୱ ସମନ୍ଧକାରା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସମୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସୀ’’ତିପି କତ୍ଥଚି ପରିୟାୟୱଚନପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ପମାଦଲିଖିତୋ ।

ଗତ୍ତାନୀତି କାୟୋୟେୱ ଅନେକାୱୟୱତ୍ତା ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେତୀ’’ତି ଇମିନା ଉତୁଗଣ୍ହାପନତ୍ଥମେୱ ଓସିଞ୍ଚନଂ, ନ ପନ ମଲୱିକ୍ଖାଲନତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଭଗୱତୋ କାୟେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ଉପଲିମ୍ପତୀତି । ଚତୁଜ୍ଜାତିକେନ ଗନ୍ଧେନ ପରିଭାୱିତା କୁଟୀ ଗନ୍ଧକୁଟୀ । ତସ୍ସା ପରିୱେଣଂ ତଥା । ଫଲସମାପତ୍ତୀହି ମୁହୁତ୍ତଂ ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ । ତତୋ ତତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଠାନତୋ, ଉପଗନ୍ତ୍ୱା, ସମୀପେ ୱା ଠାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଭଜନଂ ସେୱନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନେ, ପୁରିମୟାମେ ୱା, ତେସୁ ୱା ଭିକ୍ଖୂସୁ ।

ପଞ୍ହାକଥନାଦିୱସେନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ‘‘ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ଅନେକାୱୟୱସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସକଲଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପୁରିମୟାମେସୁ ମନୁସ୍ସପରିସାବାହୁଲ୍ଲତୋ ଓକାସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମୟାମେୟେୱ ଓକାସଂ ଲଭମାନା, ଭଗୱତା ୱା କତୋକାସତାୟ ଓକାସଂ ଲଭମାନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୀଦିସଂ ପନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାଭିସଙ୍ଖତଂ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରକ୍ଖରମ୍ପୀ’’ତି । ୟଥାଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖତାନୁରୂପଂ, ତଦନତିକ୍କମ୍ମ ୱା, ଏତେନ ୟଥା ତଥା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନାନୁରୂପଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲସ୍ସ ତୀସୁ ଭାଗେସୁ ପଠମଭାଗେ ସୀହସେୟ୍ୟାକପ୍ପନଂ ଏକନ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ପୀଳିତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସା’’ତି । ତେନେୱ ହି ପୁବ୍ବେ ‘‘ସଚେ ଆକଙ୍ଖତୀ’’ତି ତଦା ସୀହସେୟ୍ୟାକପ୍ପନସ୍ସ ଅନିବଦ୍ଧତା ୱିଭାୱିତା । କିଲାସୁଭାୱୋ କିଲମଥୋ । ସରୀରସ୍ସ କିଲାସୁଭାୱମୋଚନତ୍ଥଂ ଚଙ୍କମେନ ୱୀତିନାମେତି ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଆସୟାନୁସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠବଲଭୂତେନ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା । ତେନ ହି ଲୋକୱୋଲୋକନବାହୁଲ୍ଲତାୟ ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଭଗୱତୋ ବହୁଲଂ ଆଚିଣ୍ଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପେକଦା ଅୱସିଟ୍ଠବଲଞାଣେହି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନେୱ ଚ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି ।

‘‘ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ’’ତିଆଦିମାହ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତାନଂ ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ଅୱିଜହିତମେୱ ହୋତି ସବ୍ବକାଲଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଦହେପି ତଦୱିଜହନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ ପଞ୍ଚୱିଧକିଚ୍ଚପୟୋଜନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚଙ୍କମନ୍ତି ତତ୍ଥ ଚଙ୍କମନାନୁରୂପଟ୍ଠାନଂ । ଚଙ୍କମମାନୋ ଅଞ୍ଞାସୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥଞ୍ଞେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମତ୍ଥୋ ହି ପକରଣାଧିଗତତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇମଂ ସଙ୍ଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୟେନ ମଣ୍ଡଲମାଳୋ, ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ଅୟଂ ସାୱସେସପାଠୋ, ତସ୍ମା ଏତଂ ୱିଦିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଞତ୍ୱା ଚ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସ ଏତଦହୋସୀତି ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଏତଂ ପରିୱିତକ୍କନଂ, ଏସୋ ୱା ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଅହୋସି, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋୟଂ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଂ ନ ସବ୍ବଥା ପାକଟଂ । ନିରନ୍ତରନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବାରୋଚନୱସେନ ନିବ୍ବିୱରଂ, ୟଥାଭାସିତସ୍ସ ୱା ଆରୋଚନୱସେନ ନିବ୍ବିସେସଂ । ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱାତି ତଂ ୟଥାରୋଚିତଂ ୱଚନଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ କତ୍ୱା, ଇମସ୍ସ ୱା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାରଣଂ କତ୍ୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କାରଣେ, ତେନ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତି । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଠାନେସୂତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଟ୍ଠାନେସୁ । ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା କେନଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ଅନିୱତ୍ତିୟଂ । ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋତି ସେଟ୍ଠନାଦସଙ୍ଖାତଂ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ । ୟଂ ପନ ଲୋକିୟା ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଉତ୍ତରସ୍ମିଂ ପଦେ ବ୍ୟଗ୍ଘପୁଙ୍ଗୱୋସଭକୁଞ୍ଜରା ।

ସୀହସଦ୍ଦୂଲନାଗାଦ୍ୟା, ପୁମେ ସେଟ୍ଠତ୍ଥଗୋଚରା’’ତି ॥

ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୪; ୧୦.୨୧) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା କେସରୋ ମିଗରାଜା ସହନତୋ, ହନନତୋ, ଚ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ, ପରପ୍ପୱାଦାନଂ ହନନତୋ ଚ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସୀହସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ନାଦଂ ନଦନ୍ତୋତିପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ସୀହୋ ସୀହବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସୀହୋପି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ‘‘ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନାୱିଧଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀହନାଦଂ ନଦତି। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୟଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଦମସ୍ସ ହୋତି ସୀହନାଦସ୍ମି’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) । ‘‘ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିକା ହି ଇଧ ୱକ୍ଖମାନଦେସନାୟେୱ ସୀହନାଦୋ । ତେସଂ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ସମୋଧାନମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସିନେରୁଂ…ପେ॰… ୱିୟ ଚାତି ଉପମାଦ୍ୱୟେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ସୁଦୁକ୍କରତଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁୱଣ୍ଣକୂଟେନାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟପହରଣୋପକରଣୱିସେସେନ । ରତନନିକୂଟେନ ୱିୟ ଅଗାରଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ, ନିକୂଟେନାତି ଚ ନିଟ୍ଠାନଗତେନ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତକୂଟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତଫଲପରିୟୋସାନତ୍ତା ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ତଦେୱ ସବ୍ବେସଂ ଉତ୍ତରିତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମୋ ପନ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାପେକ୍ଖୋତି ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସାପି ମେ ସା ଦେସନା ଅପରଭାଗେ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ । ସୱନଉଗ୍ଗହଣଧାରଣୱାଚନାଦିୱସେନ ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତେ, ତଥା ଚ ପଟିପନ୍ନେ ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ପାପିକା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଦଗ୍ଗେନ ୟେନାତି କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ତେନା ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ୟେନ ତେନା’’ତି ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ତତ୍ଥାତି ହି ତସ୍ମିଂ ମଣ୍ଡଲମାଳେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନାତି ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତେନାତି ପନ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥାତି ତଂ ମଣ୍ଡଲମାଳନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତଦୁପସଙ୍କମନସ୍ସ ପନ ଅତୀତଭାୱସ୍ସ ସୂଚନତୋ ‘‘ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ତକ୍କାଲାପେକ୍ଖନୱସେନ ଅତୀତପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ସୂପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଇତରଥା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱଚନାନଂ ଅତୀତକାଲିକତ୍ତା ତଥାୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନ ସିୟା । ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ଚ ଗମନଂ, ଉପଗମନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ, ଇଧ ପନ ଗମନମେୱ । ସମ୍ପତ୍ତୁକାମତାୟ ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ ତଂ ପଦେସାତିକ୍କମନୱସେନ ‘‘ତଂ ଠାନଂ ଉପସଙ୍କମି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି, ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଗତୋ’’ତି, ତେନ ଉପଗମନତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ୟଞ୍ହି ଠାନଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ପତ୍ତତାୟେୱ ‘‘ଉପଗମନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟମେତ୍ଥ ନ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ‘‘ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ପଦଂ, ତଂ ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଗତୋତି ଉପଗତୋ । ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ହି ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱଦତି ସଉପସଗ୍ଗୋପି ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ୱିୟାତି । ଅତୋ ‘‘ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ଏୱଂ ଉପଗତୋ ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ପଞ୍ହଂ ୱା କଥେତୁଂ, ଧମ୍ମଂ ୱା ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ୟେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ୟେନ କାରଣେନ ଭଗୱତା ସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳୋ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଂ ପନ ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତେଆସନେ ନିସୀଦୀତି ଏତ୍ଥ କେନିଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ଭିକ୍ଖୂହୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧକାଲେତି ଧରମାନସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ । ୱିସେସନ୍ତି ୟଥାଲଦ୍ଧତୋ ଉତ୍ତରି ଝାନମଗ୍ଗଫଲଂ । ଅଥାତି ସଂସୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟଦି ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିତକ୍କୟମାନଂ ନଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ତତୋ ପସ୍ସନହେତୁ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଓୱଦିତ୍ୱାତି ଚ । ଅନମତଗ୍ଗେତି ଅନାଦିମତି । ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଆକାସେ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା । ଈଦିସେସୁ ହି ଭୁମ୍ମତ୍ଥୋ ଏୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭାରୋତି ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଭଗୱତୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାସନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ଗରୁକମ୍ମଂ । ଫଲକନ୍ତି ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ କତଂ ଫଲଂ । କଟ୍ଠକନ୍ତି ନିସୀଦନୟୋଗ୍ୟଂ ଫଲକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ । ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ସଂହରିତ୍ୱା । ତତ୍ଥାତି ପୁରାଣପଣ୍ଣେସୁ, କେୱଲଂ ତେସୁ ଏୱ ନିସୀଦିତୁମନନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାତି ୱା ତେସୁ ପୀଠାଦୀସୁ । ଏୱଂ ସତି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୱସା ୱିଭତ୍ତିଂ ୱିପରିଣାମେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱାତି ୟଥାଠିତଂ ରଜୋଜଲ୍ଲାଦି-ସଂକିଣ୍ଣମନନୁରୂପନ୍ତି ତବ୍ବିସୋଧନତ୍ଥଂ ସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଈଦିସା କଥା ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଦେସନାୟ କାରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ଅୱସ୍ସଂ ଭଗୱା ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ୟଥାନିସୀଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଧାଗତୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ତାୱକାଲିକଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ରଞ୍ଞା ଠପିତଂ, ତେନ ଚ ଆଗତକାଲେ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଆସନଂ ରଞ୍ଞୋ ନିସୀଦନାସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ତଥା ଅଟ୍ଠପିତଂ ଭିକ୍ଖୂହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଭଗୱତୋ ଚ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ରଞ୍ଞୋ ନିସୀଦନାସନଂ ପାଳିୟଂ କଥିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ଚ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାରମ୍ମଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ବଲଞାଣଞ୍ଚ, ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

‘‘ନିସଜ୍ଜା’’ତି ଇଦଂ ନିସୀଦନପରିୟୋସାନଦୀପନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇମେ ସଙ୍ଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ପୁଚ୍ଛୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଜାନନ୍ତୋୟେୱା’’ତି । ଅସତି କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତଦନୁରୂପା ଉପରୂପରି ୱତ୍ତବ୍ବା ୱିସେସକଥା ନ ସମୂପବ୍ରୂହତୀତି କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନୁ-ଇତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ । ଅସ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତନତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମାୟ ନୁ…ପେ॰… ଭୱଥା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସନ୍ଧିୱସେନ ଉକାରସ୍ସ ଓକାରାଦେସୋୱ, ନ ପଠମାୟ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥତୋ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତସ୍ସାପି ପୁରିମୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା । ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋତି ଚ ‘‘କତମାୟ ନୁ ଭୱଥା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘କା ଚ ପନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ ‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ବ୍ୟତିରେକୋ ଚ ନାମ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାପେକ୍ଖକୋ ୱିସେସାତିରେକତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ତଂ ପୁବ୍ବେ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତାୟ କଥାୟ ୱକ୍ଖମାନଂ ୱିପ୍ପକତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥଂ ଜୋତେତି । ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରୋ। ତାଦିସୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋୱ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି କତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେସମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତରାକଥାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନ…ପେ॰… କଥା’’ତିଆଦିମାହ । କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୟୋ ସମଣକରଣୀୟଭୂତାତି ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ଅପେକ୍ଖିତେ କରଣୀୟୱିସେସେ ସମ୍ବନ୍ଧାପାଦାନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ତେସମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବରୂପତ୍ତା ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୟ ହି କଥାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା, ସା ଏୱ ଅନ୍ତରାକଥା ୱିପ୍ପକତା ୱିସେସେନ ପୁନ ପୁଚ୍ଛୀୟତି, ନ ତଦଞ୍ଞେ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୟୋତି । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଞ୍ଞା, ଏକା’’ତି ଚ । ପରିୟାୟୱଚନଞ୍ହେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଅୟଂ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂମନ୍ତରଂ, ସମୟନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତସ୍ମା ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେମଜ୍ଝେ ୱା ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ, ସା ପନ ତେସଂ ୱେମଜ୍ଝଭୂତତ୍ତା ଅଞ୍ଞାୟେୱ, ତେହି ଚ ଅସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏକାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞା, ଏକା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପକାରେନ କରଣଂ ପକତୋ, ତତୋ ୱିଗତା, ୱିଗତଂ ୱା ପକତଂ ୟସ୍ସାତି ୱିପ୍ପକତା, ଅପରିନିଟ୍ଠିତା । ସିଖନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ । ଅୟଂ ପନ ତଦଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଉତ୍ତରି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନାହ’’ନ୍ତିଆଦି । କଥାଭଙ୍ଗତ୍ଥନ୍ତି କଥାୟ ଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ । ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେତି । ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତା କଥା ତିରଚ୍ଛାନକଥା । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାତି ଚ ତିରୋକରଣଭୂତା, ୱିବନ୍ଧନଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଚୋରମହାମତ୍ତସେନାଭୟକଥାଦିକଂ ଅନେକୱିହିତଂ ନିରତ୍ଥକକଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଂ କଥା ଏୱାତି ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୋହନଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାତି ତସ୍ସା ଅୱିପ୍ପକତକାଲେୟେୱ । ‘‘ତଂ ନୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମାହ । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ନନୁ ଚ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସା କଥା ‘‘ଇତି ହ ମେ’’ତିଆଦିନା ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନିଟ୍ଠାପିତାୟେୱାତି ? ନ ନିଟ୍ଠାପିତା ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମନେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୟଦି ହି ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ, ଭିୟ୍ୟୋପି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାୟେୱ ତଥା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମନେନ ପନ ନ ପୱତ୍ତେସୁଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ଅୟଂ ନୋ…ପେ॰… ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।

ଇଦାନି ନିଦାନସ୍ସ, ନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟ ୱା ପରିନିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସାନୁକୂଲଭାୱମ୍ପି ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ତାୱତାତି ହି ଏତ୍ତକେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନକ୍କମେନ ୟଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱା ଏତ୍ତକେନ ‘‘ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନକ୍କମେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତାତି ୱା ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘କମଲ…ପେ॰… ସଲିଲାୟା’’ତିଆଦିନା ପନ ତସ୍ସ ନିଦାନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସାନୁକୂଲଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ କମଲକୁୱଲୟୁଜ୍ଜଲୱିମଲସାଧୁରସସଲିଲାୟାତି କମଲସଙ୍ଖାତେହି ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକସେତୁପ୍ପଲରତ୍ତୁପ୍ପଲେହି ଚେୱ କୁୱଲୟସଙ୍ଖାତେନ ନୀଲୁପ୍ପଲେନ ଚ ଉଜ୍ଜଲୱିମଲସାଧୁରସସଲିଲୱତିୟା । ନିମ୍ମଲସିଲାତଲରଚନୱିଲାସସୋଭିତରତନସୋପାନନ୍ତି ନିମ୍ମଲେନ ସିଲାତଲେନ ରଚନାୟ ୱିଲାସେନ ଲୀଲାୟ ସୋଭିତରତନସୋପାନୱନ୍ତଂ, ନିମ୍ମଲସିଲାତଲେନ ୱା ରଚନୱିଲାସେନ, ସୁସଙ୍ଖତକିରିୟାସୋଭେନ ଚ ସୋଭିତରତନସୋପାନଂ, ୱିଲାସସୋଭିତସଦ୍ଦେହି ୱା ଅତିୱିୟ ସୋଭିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣମୁତ୍ତାତଲସଦିସୱାଲୁକାଚୁଣ୍ଣପଣ୍ଡରଭୂମିଭାଗନ୍ତି ୱିୱିଧେନ ପକିଣ୍ଣାୟ ମୁତ୍ତାୟ ତଲସଦିସାନଂ ୱାଲୁକାନଂ ଚୁଣ୍ଣେହି ପଣ୍ଡରୱଣ୍ଣଭୂମିଭାଗୱନ୍ତଂ । ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିୱିଚିତ୍ରୱେଦିକାପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତାହି ଭିତ୍ତୀହି ୱିଚିତ୍ରସ୍ସ, ୱେଦିକାହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଚ । ଉଚ୍ଚତରେନ ନକ୍ଖତ୍ତପଥଂ ଆକାସଂ ଫୁସିତୁକାମତାୟ ୱିୟ, ୱିଜମ୍ଭିତସଦ୍ଦେନ ଚେତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଜମ୍ଭିତସମୁସ୍ସୟସ୍ସାତି ୱିକ୍କୀଳନସମୂହୱନ୍ତସ୍ସ । ଦନ୍ତମୟସଣ୍ହମୁଦୁଫଲକକଞ୍ଚନଲତାୱିନଦ୍ଧମଣିଗଣପ୍ପଭାସମୁଦୟୁଜ୍ଜଲସୋଭନ୍ତି ଦନ୍ତମୟେ ଅତିୱିୟ ସିନିଦ୍ଧଫଲକେ କଞ୍ଚନମୟାହି ଲତାହି ୱିନଦ୍ଧାନଂ ମଣୀନଂ ଗଣପ୍ପଭାସମୁଦାୟେନ ସମୁଜ୍ଜଲସୋଭାସମ୍ପନ୍ନଂ । ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟନୁପୁରାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଦ୍ଦସମ୍ମିସ୍ସିତକଥିତହସିତ- ମଧୁରସ୍ସରଗେହଜନୱିଚରିତସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟନିୟୁରପାଦକଟକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଜନିତସଦ୍ଦେହି ସମ୍ମିସ୍ସିତକଥିତସରହସିତସରସଙ୍ଖାତେନ ମଧୁରସ୍ସରେନ ସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଗେହନିୱାସୀନଂ ନରନାରୀନଂ ୱିଚରିତଟ୍ଠାନଭୂତସ୍ସ । ଉଳାରିସ୍ସରିୟୱିଭୱସୋଭିତସ୍ସାତି ଉଳାରତାସମ୍ପନ୍ନଜନଇସ୍ସରିୟସମ୍ପନ୍ନଜନୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନଜନେହି, ତନ୍ନିୱାସୀନଂ ୱା ନରନାରୀନଂ ଉତ୍ତମାଧିପଚ୍ଚଭୋଗେହି ସୋଭିତସ୍ସ । ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଜୁତିୱିସ୍ସରୱିଜ୍ଜୋତିତସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱିସାଲ ଦ୍ୱାରବାହନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତନାନାମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦୀନଂ ଜୁତୀହି ପଭସ୍ସରୱିଜ୍ଜୋତିତସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱିତ୍ଥତଦ୍ୱାରବାହଂ ।

ତିୱିଧସୀଲାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣାନୁଭାୱଂ ସମ୍ମା ସୂଚେତୀତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁଭାୱସଂସୂଚକଂ, ତସ୍ସ । କାଲୋ ଚ ଦେସୋ ଚ ଦେସକୋ ଚ ୱତ୍ଥୁ ଚ ପରିସା ଚ, ତାସଂ ଅପଦେସେନ ନିଦସ୍ସନେନ ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ତଥା ।

କିମତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କରିୟମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁପରିସାପଦେସେହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି, ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ ଦେସକାଲୱତ୍ଥୁହେତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବନ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତେନେୱ ଚାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୯) ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ତଦେୱିଧାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁପରିସାପଦେସପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନିଦାନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବ-ରଚନା-ନୁମାନାଗମ-ତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ହିସ୍ସ ପୁରେତରଂ ରଚନାୟ, ‘‘ଏୱମ୍ପି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁମାନସ୍ସ, ଆଗମନ୍ତରଂ ନିସ୍ସାୟ ପରିୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ଅଭାୱୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସାସନସାୱକାନୁରୋଧଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱତ୍ତସିଦ୍ଧି । ଖୀଣାସୱତାୟ ହି ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଆଦୀନମଭାୱୋ, ୱିସୁଦ୍ଧା ଚ ପରାନୁଗ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତି । ଇତି ଦେସକସଂକିଲେସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଦୂସକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଭାୱସଂସୂଚକେହି, ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକେହି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି । ତତୋୟେୱ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକେସୁ ସମ୍ମୋହାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ନିଦାନୱଚନେନ ପକାସିତା ହୋତି ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ, ‘‘ଜାନତା ପସ୍ସତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥିକା ପୱତ୍ତି, ଅତ୍ତହିତତ୍ଥା ୱା, ତସ୍ମା ପରେସଂୟେୱ ହିତାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନଂ, ନ କବ୍ବରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁ ଚରିତଂ କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁପରିସାପଦେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପକାସୀୟତି । ଅଥ ୱା ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନଂ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଇମିନା ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନେନ ଚେୱ ‘‘ଜାନତା ପସ୍ସତା’’ତିଆଦିନା ଆସୟାନୁସୟଞାଣାଦିପୟୋଗଦୀପନେନ ଚ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତି, ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । କୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ଭାସିତସ୍ସ ନିଦାନସ୍ସ ପୟୋଜନାନି ନିରୱସେସତୋ ୱିଭାୱିତୁନ୍ତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦେସନାଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ, ଅସମ୍ମୋସାୟ ଭାସିତଂ ।

ସଦ୍ଧାୟ ଚାପି ନିଦାନଂ, ୱେଦେହେନ ୟସସ୍ସିନା ॥

ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ, ସାସନସମ୍ପଦାୟ ଚ ।

ତସ୍ସ ପମାଣଭାୱସ୍ସ, ଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଭାସିତ’’ନ୍ତି ॥

ଇତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ପରମସୁଖୁମଗମ୍ଭୀରଦୁରନୁବୋଧତ୍ଥପରିଦୀପନାୟ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନାୟ ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱସୋରଚ୍ଚସଦ୍ଧାସତିଧିତିବୁଦ୍ଧିଖନ୍ତିୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମସମଙ୍ଗିନା ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ଅସଙ୍ଗାସଂହୀରୱିସାରଦଞାଣଚାରିନା ଅନେକପ୍ପଭେଦସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହିନା ମହାଗଣିନା ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଞାଣାଭିୱଂସଧମ୍ମସେନାପତିନାମଥେରେନ ମହାଧମ୍ମରାଜାଧିରାଜଗରୁନା କତାୟ ସାଧୁୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଲୀନତ୍ଥପକାସନିୟା ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପକାସନା ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଏୱଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବାୱିରୋଧିନୀ ସଂୱଣ୍ଣନା କମାନତିକ୍କମନେନ ବ୍ୟାକୁଲଦୋସପ୍ପହାୟିନୀ, ୱିଞ୍ଞୂନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାରାଧିନୀ, ଆଗତଭାରୋ ଚ ଅୱସ୍ସଂ ଆୱହିତବ୍ବୋତି ସଂୱଣ୍ଣକସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଭାରାୱହନେନ ପଣ୍ଡିତାଚାରସମତିକ୍କମାଭାୱୱିଭାୱିନୀ, ତସ୍ମା ତଦାୱିକରଣସାଧକଂ ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସୱିଚାରଣଂ କାତୁମାହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି । ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ, ‘‘ଦେସନା ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ହି ଏତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନମ୍ପି ସରୂପତୋ ଏକମେୱ, ଦେସନାପି ହି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ନିକ୍ଖିପନତୋ ‘‘ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନନୁ ସୁତ୍ତମେୱ ସଂୱଣ୍ଣୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ସଂୱଣ୍ଣନା ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା ଏୱଂସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ନିଦାନପରିଜ୍ଝାନେନ ତବ୍ବଣ୍ଣନାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦେୱ ସାଧାରଣତୋ ପଠମଂ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମାତି । ୟା ହି ସା କଥା ସୁତ୍ତତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାପାକଟକାରିନୀ, ସା ସବ୍ବାପି ସଂୱଣ୍ଣକେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତଦତ୍ଥୱିଜାନନୁପାୟତ୍ତା ଚ ସା ପରିୟାୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୟେୱାତି । ଇଧ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱିଚାରିତେ ୟସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସା ୱିଭାଗୱସେନ ‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫), ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭), ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ଚ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତପଦେସାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ୱୁଚ୍ଚମାନା ତଂତଂଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନସୁଖତାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିସାସନପଟ୍ଠାନନୟେନ ସୋଳସୱିଧଭାୱଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି-ସୁତ୍ତ-ନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି । ନନୁ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋପି ସମ୍ଭୱତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଂସଗ୍ଗଭେଦସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ, ହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସବ୍ଭାୱତୋ । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନିରୱସେସଂ ପତ୍ଥାରନୟେନ ସଂସଗ୍ଗଭେଦସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନପି ସିୟା ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ, ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ପନ ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୟଥାରହଂ ଏକକଦୁକତିକଚତୁକୱସେନ ସାସନପଟ୍ଠାନନୟେନ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନୟମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନିକ୍ଖିପନଂ କଥନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ୱା ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତମେୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି କାରଣୱସେନାତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ୱା ଏତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସୋ ପୁଚ୍ଛାୱସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ । ଅରଣୀୟତୋ ଅୱଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ । ଅପିଚ ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତମେତେନାତି ନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣମେୱ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ । ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକଂ । ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣଂ ନିରପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫) । ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାନିମିତ୍ତଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା କଥଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକେ ଅନୱରୋଧୋ ସିୟା, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋ ସିୟାତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ପୁଚ୍ଛାଦିନା ଅନଜ୍ଝେସିତୋ ଅୟାଚିତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତି ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହାରୋତି ଆୱଳି ୟଥା ‘‘ମୁତ୍ତାହାରୋ’’ତି, ସ୍ୱେୱ ହାରକୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ହାରକୋ ତଥା । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ହି ସଂୟୁତ୍ତକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ଆୱଳି ‘‘ସମ୍ମପ୍ପଧାନସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଇଦ୍ଧିପାଦହାରକାଦି । ଇଦ୍ଧିପାଦଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋତି ପୁବ୍ବପଦେସୁ ପରପଦଲୋପୋ, ଦ୍ୱନ୍ଦଗବ୍ଭସମାସୋ ୱା ଏସୋ, ପେୟ୍ୟାଲନିଦ୍ଦେସୋ ୱା । ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତାନଂ ।

ପରିପକ୍କାତି ପରିଣତା । ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟାତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପରିପାଚେନ୍ତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ଧମ୍ମା । ଖୟେତି ଖୟନତ୍ଥଂ, ଖୟକାରଣଭୂତାୟ ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ । ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତିଂ । ଖନ୍ତିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ । ମନନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନୀହାରନ୍ତି ପଣିଧାନଂ । ବୁଜ୍ଝନଭାୱନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନସଭାୱଂ, ବୁଜ୍ଝନାକାରଂ ୱା । ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱା ।

ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣାତି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି, ଚତ୍ତାରୋ ୱା ରୂପାଦିପମାଣା ସତ୍ତା । ମହାରାଜାନୋତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଦେୱା। ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିଂ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା କିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣେତି ନିମିତ୍ତେ ଭୁମ୍ମଂ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪) ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତୋପି ୱଣ୍ଣୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତମ୍ପି ହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ଉପରି ଦେସନଂ ଆରଭିସ୍ସତି । ତଦେୱ ୱିୱରତି ‘‘ଆଚରିୟୋ’’ତିଆଦିନା । ‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ, ପରେ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସୀ ୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେସନାକୁସଲୋତି ‘‘ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ଦେସନା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଦେସନାୟ କୁସଲୋ, ଏତେନ ପକରଣାନୁଗୁଣଂ ଭଗୱତୋ ଥୋମନମକାସି । ଏସା ହି ସଂୱଣ୍ଣନକାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକରଣାଧିଗତଗୁଣେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଉପମାନସମୁଚ୍ଚୟସଂସୟୱଚନୱୋସ୍ସଗ୍ଗପଦପୂରଣସଦିସୱିକପ୍ପାଦୀସୁ ବହୂସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋୱାପି ତେନ ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପମାନେ ଦିସ୍ସତି, ସଦିସଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନିଂ ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰୨୧୩) ସମୁଚ୍ଚୟେ । ‘‘କେ ୱା ଇମେ କସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୯୬) ସଂସୟେ । ‘‘ଅୟଂ ୱା (ଅୟଞ୍ଚ) (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବବାଲୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ୱଚନୱୋସ୍ସଗ୍ଗେ । ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ପଦପୂରଣେ । ‘‘ମଧୁଂ ୱା ମଞ୍ଞତି ବାଲୋ, ୟାୱ ପାପଂ ନ ପଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୯) ସଦିସେ । ‘‘ୟେ ହି କେଚି ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୨) ୱିକପ୍ପେ । ଇଧାପି ୱିକପ୍ପେୟେୱ । ମମ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱାତି ୱିୱିଧା ୱିସୁଂ ୱିକପ୍ପନସ୍ସ ଜୋତକତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ’’ତି । ପର-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟଂ, ପରେ ଚ ମେ ନ ଆଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ମହାୱ॰ ୭, ୮) ଅତ୍ଥି ଅଧିକତ୍ଥୋ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୮୧୪; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୮; ୧.୧୧୧) ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଛାଭାଗତ୍ଥୋ ‘‘ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚନୀକତ୍ଥୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୮.୭୦; ଉଦା॰ ୫୧) ଇଧାପି ପଚ୍ଚନୀକତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଟିୱିରୁଦ୍ଧା ସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତ-ସଦ୍ଦୋ ପରେତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱଣ୍ଣଭାସନକିରିୟାୱିସିଟ୍ଠଂ ପରାମସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଦନ୍ତି, ତେସୂ’’ତି ।

ନନୁ ତେସଂ ଆଘାତୋ ନତ୍ଥି ଗୁଣମହତ୍ତତ୍ତା, ଅଥ କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନାଲେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦପନେତି ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦିନା । କିଞ୍ଚାପି ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ତଥାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଈଦିସେସୁପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ, ତେନ ରତନତ୍ତୟନିମିତ୍ତମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ଭାୱେତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋୟେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମନୟନଟ୍ଠେନ ନେତ୍ତୀତି ଧମ୍ମନେତ୍ତି । ଆହନତୀତି ଆଭୁସୋ ଘଟ୍ଟେତି, ହିଂସତି ୱା, ୱିବାଧତି, ଉପତାପେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ଥଚି ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପଚ୍ଛାଲିଖିତୋ ପୋରାଣପାଠାନୁଗତାୟ ଟୀକାୟ ୱିରୋଧତ୍ତା, ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ । ୟଦିପି ଦୋମନସ୍ସାଦୟୋ ଚ ଆହନନ୍ତି, କୋପେୟେୱ ପନାୟଂ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କୋପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ଅୱୟୱତ୍ଥଞ୍ହି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଚ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ, ପସିଦ୍ଧଂ ୱା ୱଚନଂ, ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମିତରେସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତୁଅଭାୱଜୋତନତ୍ଥଂ ‘‘ଆହନତୀ’’ତି କତ୍ତୁତ୍ଥେ ଆଘାତସଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଆହନତି ଏତେନ, ଆହନନମତ୍ତଂ ୱା ଆଘାତୋତି କରଣଭାୱତ୍ଥାପି ସମ୍ଭୱନ୍ତିୟେୱ । ‘‘ଅପ୍ପତୀତା’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ଅତୁଟ୍ଠା ଅସୋମନସ୍ସିକା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଇଦଂ ପନ ପାକଟପରିୟାୟେନ ଅପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଦସ୍ସନଂ, ତମ୍ମୁଖେନ ପନ ନ ପଚ୍ଚେତି ତେନାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି କାତବ୍ବଂ । ଅଭିରାଧୟତୀତି ସାଧୟତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ । ଦ୍ୱୀହୀତି ଆଘାତଅନଭିରଦ୍ଧିପଦେହି । ଏକେନାତି ଅପଚ୍ଚୟପଦେନ । ଏତ୍ତକେସୁ ଗହିତେସୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଗ୍ଗହିତା ସିୟୁଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ତେପି ଅଗ୍ଗହିତୁଂ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିସଭାୱତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସାନଂ । ସେସାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣାୱସିଟ୍ଠସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସାନଂ । କରଣନ୍ତି ଉପ୍ପାଦନଂ । ଆଘାତାଦୀନଞ୍ହି ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟସମୱାୟନଂ ଇଧ ‘‘କରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଉପ୍ପାଦନମେୱ । ତଦନୁପ୍ପାଦନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ କରଣୀୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ୟଥାରହଂ ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧାରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମନୋପଦୋସେ । ‘‘ତେସୁ ଅୱଣ୍ଣଭାସକେସୂ’’ତି ଇମିନା ଆଧାରତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ୱା ଏତଂ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱା ଅୱଣ୍ଣେ’’ତି । ନ ହି ଅଗୁଣୋ, ନିନ୍ଦା ୱା କୋପଦୋମନସ୍ସାନଂ ଆଧାରୋ ସମ୍ଭୱତି ତବ୍ଭାସକାୟତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ । ଅସ୍ସଥାତି ସତ୍ତମିୟା ରୂପଂ ଚେ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ପରିକପ୍ପନୱିସୟତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭୱେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଇମିନା । ‘‘ଭୱେୟ୍ୟାଥ ଚେ, ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟାଥା’ତି ଚ ୱଦନ୍ତୋ ‘ୟଥାକ୍କମଂ ପୁବ୍ବାପରୟୋଗିନୋ ଏତେ ସଦ୍ଦା’ତି ଞାପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘କୁପିତା କୋପେନ ଅନତ୍ତମନା ଦୋମନସ୍ସେନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଏୱଂ ପଠମେନ ନୟେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱଦସ୍ସନେନ ସମତ୍ଥେତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ‘‘ତୁମ୍ହ’’ନ୍ତି ଏକୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ‘‘ଅମ୍ହ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୟଥା ‘‘ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି (ଜା॰ ୧.୯୩) ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂୟେୱା’’ତି । ଅତ୍ଥୱସା ଲିଙ୍ଗୱିପରିୟାୟୋତି କତ୍ୱା ‘‘ତାୟ ଚ ଅନତ୍ତମନତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସମଣଧମ୍ମୱିସେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକରଣତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗେ କାମଚାରତ୍ତା ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଇଦଂ ମନୋପଦୋସସ୍ସ ଅକରଣୀୟତାୟ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହାକମେୱ ତେନ କୋପାଦିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନମନ୍ତରାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତେ କୋପାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ଆଘାତାଦୟୋ ନ କରଣୀୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନ ‘‘ନାହଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତି ଇସ୍ସରଭାୱେନ ତୁମ୍ହେ ତତୋ ନିୱାରେମି, ଅଥ ଖୋ ଇମିନାୱ କାରଣେନାତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନ କାରଣୱଚନଂ ୟସ୍ମା ଆଦୀନୱୱିଭାୱନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସୋ ପନ ମନୋପଦୋସୋ ନ କେୱଲଂ କାଲନ୍ତରଭାୱିନୋୟେୱ ହିତସୁଖସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରୋ, ଅଥ ଖୋ ତଙ୍ଖଣପୱତ୍ତନାରହସ୍ସପି ହିତସୁଖସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରୋତି ମନୋପଦୋସେ ଆଦୀନୱଂ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ନୂ’’ତିଆଦିମାହାତିପି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପରେସନ୍ତି ୟେ ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେ, ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ‘‘ପରେ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧସତ୍ତାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେସଂ କେସଞ୍ଚୀ’’ତି । ତଦେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘କୁପିତୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ପାଳିୟଂ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତୱଚନଜାନନମ୍ପି ତଦତ୍ଥଜାନନେନେୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

ଅନ୍ଧଂତମନ୍ତି ଅନ୍ଧଭାୱକରଂ ତମଂ, ଅତିୱିୟ ୱା ତମଂ । ୟଂ ନରଂ ସହତେ ଅଭିଭୱତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧତମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସହତେ, ତଦା ଅନ୍ଧତମଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା, ୟେନ କାରଣେନ ସହତେ, ତେନ ଅନ୍ଧତମନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ‘‘ୟଦା’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ, ‘‘କୋଧୋ ସହତେ’’ତି ୟଦେତଂ କୋଧସ୍ସ ଅଭିଭୱନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ଅନ୍ଧତମନ୍ତି । ତତୋ ଚ କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, କୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ପାଳିଅତ୍ଥଂ, ପାଳିଧମ୍ମଞ୍ଚ । ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକତିଭାୱୱିଜହନେନ ପଦୂସକୋ । ଅନ୍ତରତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ, ଚିତ୍ତତୋ ୱା କୋଧୱସେନ ଭୟଂ ଜାତଂ । ନ୍ତି ତଥାସଭାୱଂ କୋଧଂ, କୋଧସ୍ସ ୱା ଅନତ୍ଥଜନନାଦିପ୍ପକାରଂ ।

ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ପଠମଦୁତିୟତତିୟନୟେସୁ । ‘‘ଅୱଣ୍ଣେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାକାର’’ନ୍ତି ଅଧିକାରୋ । ଅୱଣ୍ଣଭାସକାନମୱିସୟତ୍ତା ‘‘ତତ୍ରା’’ତି ପଦସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅୱଣ୍ଣେତି ଅତ୍ଥୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଭୂତନ୍ତି କତ୍ତୁଭୂତଂ ୱଚନଂ, ୟଂ ୱଚନଂ ଅଭୂତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭୂତତୋତି ପନ ଅଭୂତତାକିରିୟାୱ ଭାୱପ୍ପଧାନତ୍ତା, ଭାୱଲୋପତ୍ତା ଚାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଭୂତଭାୱେନେୱା’’ତି ଇମିନା । ‘‘ଇତିପେତ’’ନ୍ତିଆଦି ନିବ୍ବେଠନାକାରନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ୟୋଜନାତି ଅଧିପ୍ପାୟପୟୋଜନା । ତୁଣ୍ହୀତି ଅଭାସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଭାୱନପୁଂସକୋ ଚେସ । ‘‘ଇତିପେତଂ ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ତୁମ୍ହେହୀ’’ତିଆଦିନା ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଇମିନାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅନେକୱିଧଂ କାରଣଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । କାରଣସରୂପମାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁୟେୱା’’ତିଆଦିନା । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱତୋ ନ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସ୍ୱାକ୍ଖାତତ୍ତା ନ ଦୁରକ୍ଖାତୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ନ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ଇମିନାପି କାରଣେନ ନିବ୍ବେଠେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କସ୍ମା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦିପଟିଚୋଦନାୟପି ତଂକାରଣଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବେଠେତବ୍ବମେୱାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ର ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କାରଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦୀସୁ । ଇଦଞ୍ଚ ଇଦଞ୍ଚ କାରଣନ୍ତି ଅନେକୱିଧେନ କାରଣାନୁକାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନିବ୍ବେଠେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରିଦଂ କାରଣଂ – ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଏୱ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତ୍ତା । ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଏୱ ଧମ୍ମୋ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଏୱ ସଙ୍ଘୋ ସଂକିଲେସରହିତତ୍ତାତି । କାରଣାନୁକାରଣଦସ୍ସନମ୍ପେତ୍ଥ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିୱଚନ-ନିବ୍ବେଠନମେୱ ତଥାଦସ୍ସନସ୍ସ ତେସମ୍ପି କାରଣଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାରଣକାରଣମ୍ପି ହି ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ପତିଟ୍ଠାନପତିଟ୍ଠାନମ୍ପି ‘‘ପତିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୟଥା ‘‘ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିନିଦ୍ଧଂ, ପାସାଦେ ଧମ୍ମମଜ୍ଝାୟତୀ’’ତି । ଦୁତିୟଂ ପଦନ୍ତି ‘‘ଅତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ପଦଂ । ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ନ ଚ ପନେତଂ ଅମ୍ହେସୁ ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଦଂ । ତତିୟସ୍ସାତି ‘‘ନତ୍ଥି ଚେତଂ ଅମ୍ହେସୂ’’ତି ପଦସ୍ସ । ୱିୱିଧମେକତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ ୱିୱଚନଂ, ତଦେୱ ୱେୱଚନଂ, ୱଚନନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦେନ ୱଚନୀୟତ୍ତା ‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧; ଅ॰ ନି॰ ୧.ରୂପାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ୱିୟ । ନାନାସଭାୱତୋ ୱିଗତଂ ୱଚନଂ ୟସ୍ସାତି ୱେୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଏକେକପଦୱସେନେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ସିଦ୍ଧେ ସତି କିମେତେ ତେନ ପରିୟାୟୱଚନେନ । ତଦେତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଗାରୱାଦିଅନେକଦୋସକରଂ, ୟଦି ଚ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଅସ୍ସ, ନ ତଦଞ୍ଞନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାକାଲେ, ହି ଆୟତିଞ୍ଚ କସ୍ସଚି କଥଞ୍ଚି ତଦତ୍ଥପଟିୱେଧନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦେସନାପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ହି ୟୋ ତେସଂ ପରିୟାୟୱଚନାନଂ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍କେତଂ କରୋତି ‘‘ଇଦମିମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନ’’ନ୍ତି, ତସ୍ସ ତେନେୱ ତଦତ୍ଥପଟିୱେଧୋ ହୋତି । ଅପିଚ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞୱିହିତାନଂ ୱିପରିୟାୟାନଂ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ତଦତ୍ଥାୱବୋଧନତ୍ଥମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ୟେ ନ ସୁଣନ୍ତି, ତପ୍ପରିହାୟନୱସେନ ତେସଂ ସବ୍ବଥା ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୱବୋଧୋ ସିୟା, ପରିୟାୟୱଚନେ ପନ ୱୁତ୍ତେ ତବ୍ବସେନ ପରିପୁଣ୍ଣମତ୍ଥାୱବୋଧୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଦତ୍ଥଲକ୍ଖଣେନ ଅସମ୍ମୋହନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଞ୍ହି ଏକେନେୱ ପଦେନ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତି, ଅନେକେନ ପରିୟାୟେନ ପନ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ତଥାସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି ଅନେକପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ଏକତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ଅନେକେପି ଅତ୍ଥା ସମାନବ୍ୟଞ୍ଜନା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୟା ଅତ୍ଥନ୍ତରପରିକପ୍ପନା ସିୟା, ତସ୍ସା ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନେକେସମ୍ପି ହି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକପଦୱଚନୀୟତାୱସେନ ସମାନବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ଅୟମତ୍ଥୋ ନୁ ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ଅୟମତ୍ଥୋୱା’’ତି ପୱତ୍ତଂ ସୋତୂନମତ୍ଥନ୍ତରପରିକପ୍ପନଂ ୱେୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭେଦକୱସେନ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦୋ, ନ ୱିସେସତ୍ଥଞାପକୋ ।

ପରିୟାୟେନ ୟୁତ୍ତୋ ତୁ, ପରିୟାୟୋ ଚ ଭେଦକୋ’’ତି ॥

ଅପରୋ ନୟୋ – ଅନଞ୍ଞସ୍ସାପି ପରିୟାୟୱଚନସ୍ସ ୱଚନେ ଅନେକାହି ତାହି ତାହି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ତଥା ହି ପରିୟାୟୱଚନେ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଇଦମିଦମ୍ପି ନାମ’’ନ୍ତି ସୋତୂନଂ ଅନେକଧା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜାନନଂ । ତତୋ ଚ ତଂତଂପଞ୍ଞତ୍ତିକୋସଲ୍ଲଂ ହୋତି ସେୟ୍ୟଥାପି ନିଘଣ୍ଟୁସତ୍ଥେ ପରିଚୟତଂ । ଅପିଚ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୁପନିବନ୍ଧନପରାୱବୋଧନାନଂ ସୁଖସିଦ୍ଧିୟାପି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ତବ୍ବଚନେନ ହି ଧମ୍ମଦେସକାନଂ ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପନିବନ୍ଧନେନ ଠପନେନ ପରେସଂ ସୋତୂନମୱବୋଧନଂ ସୁଖସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ, ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ବୀଜୱାପନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ଭଗୱା ନିଦ୍ଦିସତି । ତଦସମ୍ପତ୍ତିକସ୍ସ ହି ତଥାୱଚନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତେନ ଚ ପରିୟାୟୱଚନେନ ୟଥାସୁତେନ ତସ୍ସଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ତପ୍ପରିଚରଣେନ, ତଦଞ୍ଞସୁଚରିତସମୁପବ୍ରୂହନେନ ଚ ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ୱପନଂ ସମ୍ଭୱତି । କୋ ହି ଈଦିସାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାୟମାନାୟ ତଦେତଂ ନାଭିପତ୍ଥେୟ୍ୟାତି, କିଂ ୱା ବହୁନା । ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋ, ତଥା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସଦ୍ଦୱୋହାରେତି ଏକମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ବୋଧେତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତଂ, ନାପି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ହାନି, ଆୱେଣିକୋ ଚାୟଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହି ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତଭାୱେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣେହି ୱିୟ ତେନପି ଞାଣେନ ଅତ୍ଥେ, ଧମ୍ମେ, ନିରୁତ୍ତିୟା ଚ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧଲୀଳାୟ ଏକମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ବୋଧେତି, ନ ପନ ତସ୍ମିଂ ସଦ୍ଦୱୋହାରେ, ତଥାବୋଧନେ ୱା ମନ୍ଦଭାୱୋ ସମ୍ମାବୋଧନସ୍ସ ସାଧନତ୍ତା, ନ ଚ ତେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଭାୱୋ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ସୁବ୍ବିଜାନନକାରଣତ୍ତା, ନାପି ତବ୍ବଚନେନ ଧମ୍ମଦେସନାହାନି ତସ୍ସ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ସାତ୍ଥକଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ, ନ ଚାପି ତଂ ଗନ୍ଥଗାରୱାଦିଅନେକଦୋସକରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ଚ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଅସ୍ସ, ନ ତଦଞ୍ଞ’’ନ୍ତି, ତମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ପୟୋଜନନ୍ତରସମ୍ଭୱତୋ । ତଦେୱ ହି ଅୱତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନେନ ଦେସନାକ୍ଖଣେ ସମାହିତଚିତ୍ତାନମ୍ପି ସମ୍ମଦେୱ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ତଂତଂପଦନ୍ତୋଗଧପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତମାରବ୍ଭ ତଦତ୍ଥାଧିଗମୋ ହୋତି, ଇତରଥା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ତଦତ୍ଥାନଧିଗତତା ସିୟାତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୟେନ କେନଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ, ବୋଧାୟ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦତୋ ।

ୱିକ୍ଖିତ୍ତକମନାନମ୍ପି, ପରିୟାୟକଥା କତା ॥

ମନ୍ଦାନଞ୍ଚ ଅମୂଳ୍ହତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥନ୍ତରନିସେଧୟା ।

ତଂତଂନାମନିରୁଳ୍ହତ୍ଥଂ, ପରିୟାୟକଥା କତା ॥

ଦେସକାନଂ ସୁକରତ୍ଥଂ, ତନ୍ତିଅତ୍ଥାୱବୋଧନେ ।

ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିବୋଧତ୍ଥଂ, ପରିୟାୟକଥା କତା ॥

ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତତ୍ଥ ବୀଜୱାପନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ।

ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଲୀଳାୟ, ପରିୟାୟକଥା କତା ॥

ତଦେୱ ତୁ ଅୱତ୍ୱାନ, ତଦଞ୍ଞେହି ପବୋଧନଂ ।

ସମ୍ମାପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ, ଅତ୍ଥାଧିଗମାୟ କତ’’ନ୍ତି ॥

ଇଦଂ ପନ ନିବ୍ବେଠନଂ ଈଦିସେୟେୱ, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଣେୟେୱାତି କାରଣପତିରୂପଂ ୱତ୍ୱା, ଅୱତ୍ୱା ୱା ଦୋସପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ନିନ୍ଦାୟ ଏୱ । ନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ନ କେୱଲଂ ଅକ୍କୋସନଖୁଂସନୱମ୍ଭନାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିବ୍ବେଠନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟଂ କରୋତି । ‘‘ସାସଙ୍କନୀୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଥାନିବ୍ବେଠେତବ୍ବତାୟ କାରଣମେୱ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ପଟିନିଦ୍ଦିସତି । ‘‘ଓଟ୍ଠୋସୀ’’ତିଆଦି ‘‘ନ ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ଜାତିନାମଗୋତ୍ତକମ୍ମସିପ୍ପଆବାଧ ଲିଙ୍ଗ କିଲେସ ଆପତ୍ତି ଅକ୍କୋସନସଙ୍ଖାତେହି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି । ଅଧିୱାସନମେୱ ଖନ୍ତି, ନ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନାଦୟୋତି ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ।

୬. ଏୱଂ ଅୱଣ୍ଣଭୂମିୟା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୱଣ୍ଣଭୂମିୟାପି ସଂୱଣ୍ଣନଂ କାତୁମାହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଣଭୂମିୟନ୍ତି ଅୱଣ୍ଣପ୍ପକାସନଟ୍ଠାନେ । ତାଦିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତାଦୀ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ, ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ, ମୁତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮) ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ପଞ୍ଚସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଇଧ ପଠମେନତ୍ଥେନ ତାଦୀ । ତତ୍ରାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ –

କଥଂ ଅରହା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ, ଅରହା ଲାଭେପି ତାଦୀ, ଅଲାଭେପି ତାଦୀ, ୟସେପି, ଅୟସେପି, ପସଂସାୟପି, ନିନ୍ଦାୟପି, ସୁଖେପି, ଦୁକ୍ଖେପି ତାଦୀ, ଏକଞ୍ଚେ ବାହଂ ଗନ୍ଧେନ ଲିମ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ଏକଞ୍ଚେ ବାହଂ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ରାଗୋ, ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ପଟିଘୋ, ଅନୁନୟପଟିଘୱିପ୍ପହୀନୋ ଉଗ୍ଘାଟିନିଗ୍ଘାଟିୱୀତିୱତ୍ତୋ, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅରହା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀତି (ମହାନି॰ ୩୮) ।

ୱଚନତ୍ଥୋ ପନ ତମିୱ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀ, ଇଟ୍ଠମିୱ ଅନିଟ୍ଠମ୍ପି ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସମପେକ୍ଖନସଭାୱୋ । ଅଥ ୱା ତମିୱ ଦିସ୍ସତେ ତାଦୀ, ସୋ ଏୱ ସଭାୱୋ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ତାଦିଲକ୍ଖଣନ୍ତି । ୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂ ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପର-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତିଆଦି । ଆନନ୍ଦନ୍ତି ଭୁସଂ ପମୋଦନ୍ତି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଆନନ୍ଦସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋଭନମନୋ ସୁମନୋ, ଚିତ୍ତଂ, ସୋଭନଂ ୱା ମନୋ ୟସ୍ସାତି ସୁମନୋ, ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ନନୁ ଚ ଚିତ୍ତୱାଚକଭାୱେ ସତି ଚେତସିକସୁଖସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥତା ୟୁତ୍ତା, ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକଭାୱେ ପନ ଚିତ୍ତମେୱ ଭାୱତ୍ଥୋ ସିୟା, ନ ଚେତସିକସୁଖଂ, ସୁମନସଦ୍ଦସ୍ସ ଦବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ପତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଦଣ୍ଡିତ୍ତଂ ସିଖିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ଦବ୍ବେ ଅପେକ୍ଖିତେ, ଇଧ ପନ ତଦନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେନ ଦବ୍ବେନ ୟୁତ୍ତଂ ମୂଲନିମିତ୍ତଭୂତଂ ଚେତସିକସୁଖମେୱ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୁମନସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥାପି ଚେତସିକସୁଖମେୱ ଭାୱତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତେନାହ ‘‘ଚେତସିକସୁଖସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ହି ୱଚନେନ ତଦଞ୍ଞଚେତସିକାନମ୍ପି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା, ଚିତ୍ତକିରିୟତ୍ତା ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସୋମନସ୍ସଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନଂ ନାପଜ୍ଜତେୱ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦତ୍ତା ତସ୍ସ ୟଥା ‘‘ପଙ୍କଜ’’ନ୍ତି ପରିହରତି । ଉବ୍ବିଲୟତୀତି ଉବ୍ବିଲଂ, ଭିନ୍ଦତି ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ୱିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ଉବ୍ବିଲାୱିତଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାଗମାଦିୱସେନ । ଉଦ୍ଧଂ ପଲୱତୀତି ୱା ଉବ୍ବିଲାୱିତଂ ଅକାରାନଂ ଇକାରଂ, ଆକାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ଚିତ୍ତମେୱ ‘‘ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଦ୍ଧିତେ ପନ ସିଦ୍ଧେ ତଂ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ ପଦେ ୱଚନୀୟସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଭାୱତୋ, ତସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମପଦତ୍ତା, ତସ୍ମା କସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୱିସେସାନୁୟୋଗେ ‘‘ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କାୟଚିତ୍ତଂ ୱାତପୂରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାୟନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି ତସ୍ସା ଗେହସିତାୟ ଓଦଗ୍ୟପୀତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱହାୟା’’ତିଆଦିନା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱହାୟାତି ଉଦ୍ଧତଭାୱାୱହାୟ । ଉପ୍ପିଲାପେତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପିଲାୱିତଂ କରୋତୀତି ଉବ୍ବିଲାପନା, ସା ଏୱ ପୀତି, ତସ୍ସା । ଖନ୍ଧୱସେନ ଧମ୍ମୱିସେସତ୍ତଂ ଆହ ‘‘ଇଧାପୀ’’ତିଆଦିନା । ଅୱଣ୍ଣଭୂମିମପେକ୍ଖାୟ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟମ୍ପି ପାରାଜିକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧.୮୯, ୯୧, ୧୬୭, ୧୭୧, ୧୯୫, ୧୯୭) ୱିୟ, ଇଧ ଚ କିଞ୍ଚାପି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉବ୍ବିଲାୱିତମେୱ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଆୟତିଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଏଦିସେସୁପି ଠାନେସୁ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ଠପେତୀତି । ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତେସଂ ୱସେନ ସେସାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କରଣଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱା’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତୁମ୍ହଂୟେୱସ୍ସ ତେନ ଅନ୍ତରାୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଉବ୍ବିଲାୱିତତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣୀୟତାକାରଣୱଚନ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ଅୱଣ୍ଣପକ୍ଖେ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆନନ୍ଦିନୋ ଉବ୍ବିଲାୱିତା’’ତି ଦୀପିତଂ ପୀତିମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଉବ୍ବିଲାୱିତତ୍ତେନା’’ତି ୱଚନଂ ସୋମନସ୍ସରହିତାୟ ପୀତିୟା ଅଭାୱତୋ ତବ୍ବଚନେନେୱ ‘‘ସୁମନା’’ତି ଦୀପିତଂ ସୋମନସ୍ସମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରତା ପାକଟା, ନ ତଥା ପୀତିୟାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସ୍ମା ପନେତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଭାଗତୋ ମନସି କତ୍ୱା ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୱସେନ ପରିହରତି ।

ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ଆନନ୍ଦାଦୀନମକରଣୀୟତାୱଚନଂ, ନନୁ ଭଗୱତା ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ କଥେନ୍ତସ୍ସ ସାଧୁଜନସ୍ସ । କସିଣେନାତି କସିଣତାୟ ସକଲଭାୱେନ । ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସାତି ଚେତସ୍ସ ଅୱୟୱଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୱଚନଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସାତି କରଣୱଚନତ୍ଥେ ସାମିୱଚନ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ କସିଣଜମ୍ବୁଦୀପସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କରଣୱଚନଞ୍ଚ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ । ପଗେୱ ଏକଦେସତୋ ପନାତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ମା ସୋଚି ଉଦାୟି, ଆନନ୍ଦୋ ଅୱୀତରାଗୋ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ, ତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ମହାରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟ, ଅପିଚ ଉଦାୟି ଆନନ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) –

ସଙ୍ଗହିତଂ । ନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତନ୍ତି କାମତୋ ନିକ୍ଖମନେ କୁସଲଧମ୍ମେ ନିସ୍ସିତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଗେହସ୍ସିତନ୍ତି ଗେହୱାସୀନଂ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣତୋ ଗେହସଙ୍ଖାତେ କାମଗୁଣେ ନିସ୍ସିତଂ । କସ୍ମା ତଦେୱିଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଛନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ, ସମତ୍ଥେତୁଂ ୱା ‘‘ତେନେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ଭଗୱତି, ଧମ୍ମେ ଚ ପୱତ୍ତଗେହସ୍ସିତପେମତାୟ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲେତି ପରିନିବ୍ବାନାସନ୍ନକାଲେ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତେନ ତଜ୍ଜିତୋତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିନିବ୍ବାନକାଲେତି ୱା ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବୁତକାଲେ ସଙ୍ଘେନ ତଜ୍ଜିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡେନାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂହି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଓୱଦିତବ୍ବୋ, ନାନୁସାସିତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୫) କତେନ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡେନ । ତଜ୍ଜିତୋତି ସଂୱେଜିତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗେହସ୍ସିତପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଝାନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ, ତସ୍ମା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ ‘‘ସୋମନସ୍ସଂପାହଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଦୁୱିଧେନ ୱଦାମି ସେୱିତବ୍ବମ୍ପି ଅସେୱିତବ୍ବମ୍ପୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୯) ।

‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଦେୱତ୍ଥଂ କାରଣତୋ ସମତ୍ଥେତି । ରାଗସହିତତ୍ତା ହି ସା ଅନ୍ତରାୟକରାତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଇଦଞ୍ହି ରାଗସଞ୍ହିତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥାପି ପୀତିଗ୍ଗହଣେନ ସୋମନସ୍ସମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି ସୋମନସ୍ସରହିତାୟ ପୀତିୟା ଅଭାୱତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୀତିୟେୱ ଗହିତା । ଅପିଚ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବୱିଭାଗସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ୱଚନତୋ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପାକଟୋ ଅନ୍ତରାୟକରଭାୱୋ, ନ ତଥା ପୀତିୟାତି ସାୟେୱ ରାଗସହିତତ୍ଥେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅୱଣ୍ଣଭୂମିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ଲୋଭୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୋଧସଦିସୋୱାତି ଅୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂ ୱୁତ୍ତକୋଧସଦିସୋ ଏୱ । ‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିଗାଥାନଂ ‘‘କୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ ପରେ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ର ଚେ ତୁମ୍ହେ ଅସ୍ସଥ ଆନନ୍ଦିନୋ ସୁମନା ଉବ୍ବିଲାୱିତା, ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ ପରେସଂ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆଜାନେୟ୍ୟାଥାତି ? ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅୟଂ ତତିୟୱାରୋ ନାମ ଅୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟୱସେନ ତତିୟୱାରଟ୍ଠାନେ ନୀହରିତବ୍ବତ୍ତା, ସୋ ଦେସନାକାଲେ ତେନ ୱାରେନ ବୋଧେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଅନାଗତୋପି ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତୋୟେୱ । ୟଥା ତଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତିୟୱାରୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାକାଲେ ତଥାବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ସୋ ୱାରୋ ଆନେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଥେୱ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଦେୱତ୍ଥସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତି । କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି ୟଥେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନୱାରେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ତତିୟୱାରଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଚତୁତ୍ଥୱାରେ । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା’’ତି ୱଚନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ‘‘ଇମିନାପି କାରଣେନ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ତାୱ ୟୋଜନା । ‘‘ସୋ ହି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ । ତତ୍ଥ ଇତିପୀତି ଇମିନାପି କାରଣେନ । ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧୨୩ ଆଦୟୋ) ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭୂତଂ ଆରୋଚେତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୭୭) ୱୁତ୍ତେପି ସଭାଗାନମେୱ ଆରୋଚନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଭାଗାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ପଟିଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେୟେୱ ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମା, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚନତ୍ତଞ୍ଚ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତୋ ଚ ‘‘ସାସନସ୍ସ ଅମୋଘତା ଦୀପିତା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ ସିୟା । ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି କାରଣୱଚନଂ । ପାପିଚ୍ଛତା ଚେୱ ପରିୱଜ୍ଜିତା, କତ୍ତୁଭୂତା ୱା ସା, ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅମୋଘତାତି ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ଅତୁଚ୍ଛତା । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ତତ୍ର ତୁମ୍ହେହୀତି ତସ୍ମିଂ ୱଣ୍ଣେ ତୁମ୍ହେହୀ’’ତିଆଦିନା ଚେୱ ‘‘ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ତତିୟସ୍ସ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଚୂଳସୀଲୱଣ୍ଣନା

୭.କୋ ଅନୁସନ୍ଧୀତି ପୁଚ୍ଛା ‘‘ନନୁ ଏତ୍ତକେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେହି ସମ୍ବନ୍ଧା ଦେସନାମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତା’’ତି ଅନୁୟୋଗସମ୍ଭୱତୋ କତା । ୱଣ୍ଣେନ ଚ ଅୱଣ୍ଣେନ ଚାତି ତଦୁଭୟପଦେନ । ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ହି ସଦ୍ଦନିଦ୍ଦେସୋପୀତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ଅଥ ୱା ତଥାଭାସନସ୍ସ କାରଣତ୍ତା, କୋଟ୍ଠାସତ୍ତା ଚ ‘‘ପଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱଣ୍ଣେନ ଚ ୱଣ୍ଣେନ ଚାତି ପନ ଅଗୁଣଗୁଣୱସେନ, ନିନ୍ଦାପସଂସାୱସେନ ଚ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ‘‘ନିୱତ୍ତୋ ଅମୂଲକତାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତାଭାୱତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ବୋଧେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାଭାୱତୋ ଏତ୍ତକାୱ ସା ୟୁତ୍ତରୂପାତି ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଅଦେସନାଭାୱେନ ନିୱତ୍ତୋ, ୟଥା ତଂ ୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂ ତତିୟୱାରୋତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ବୋଧେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲସମ୍ଭୱେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତାୟ ଅଧିଗତଭାୱତୋ ଅନୁୱତ୍ତତିୟେୱ । ଇତିପେତଂ ଭୂତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ତଦୁପରିପି ଅନୁୱତ୍ତକତ୍ତା, ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ୱଣ୍ଣାନୁସନ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦୁୱିଧେସୁ ପନ ତେସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣାନୁସନ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଉପରି ସୁଞ୍ଞତାପକାସନେ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ।

ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାମୁଖେନ ସମୁଦାୟତ୍ଥତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱୟୱତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ଅପ୍ପମେୱ ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଖଣ୍ଡିତତ୍ତା ପରିତ୍ତଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକନ୍ତି ପରିତ୍ତସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି । ମତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଣଂ ମୀୟତେ ପରିମୀୟତେତି କତ୍ୱା । ସମାସନ୍ତକକାରେନ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ୟଥା ‘‘ବହୁପୁତ୍ତକୋ’’ତି, ଏୱଂ ଓରମତ୍ତକେପି । ଏତେନେୱ ‘‘ଅପ୍ପା ମତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତା, ସା ଏତସ୍ସାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା କପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସାତ୍ଥକତମ୍ପି ଦସ୍ସେତି ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ମତ୍ତକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନତ୍ଥକଭାୱତୋ ସୀଲମେୱ ସୀଲମତ୍ତକଂ । ଅନତ୍ଥକଭାୱୋତି ଚ ସକତ୍ଥତା ପୁରିମପଦତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ । ନ ହି ସଦ୍ଦା କେୱଲଂ ଅନତ୍ଥକା ଭୱନ୍ତୀତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ନନୁ ଚ ଭଗୱତୋ ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ନିରତ୍ଥକମେକକ୍ଖରମ୍ପି ମୁଖୱରଂ ନାରୋହତି, ସକଲଞ୍ଚ ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ପଦେ ପଦେ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥକତା ସମ୍ଭୱତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତମ୍ପି ପଦନ୍ତରାଭିହିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସେସନୱସେନ ତଦଭିହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି ଏୱ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱିନାପି ତେନ ପଦନ୍ତରେନେୱ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଅନତ୍ଥକମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ଅନତ୍ଥକଭାୱୋ…ପେ॰… ପୱତ୍ତନତୋ’’ତି । ଅପିଚ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପୱସେନ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ପୱତ୍ତତି, ୱିନେୟ୍ୟା ଚ ଅନାଦିମତିସଂସାରେ ଲୋକିୟେସୁୟେୱ ସଦ୍ଦେସୁ ପରିଭାୱିତଚିତ୍ତା, ଲୋକେ ଚ ଅସତିପି ଅତ୍ଥନ୍ତରାୱବୋଧେ ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠତାଦିୱସେନ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଲବ୍ଭତି ପଲବ୍ଭତି, ଖଞ୍ଜତି ନିଖଞ୍ଜତି, ଆଗଚ୍ଛତି ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା । ତଥାପରିଚିତାନଞ୍ଚ ତଥାୱିଧେନେୱ ସଦ୍ଦପୟୋଗେନ ଅତ୍ଥାୱଗମୋ ସୁଖୋ ହୋତୀତି ଅନତ୍ଥକସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ପଦନ୍ତରୱଚନୀୟ-ସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିସେସନାୟ ।

ବୋଧନାୟ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ, ତଥାନତ୍ଥପଦଂ ୱଦେ’’ତି ॥

ଅଥ ୱା ସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା) ମନୋମତ୍ତା ଧାତୁ ମନୋଧାତୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୪୯୯) ଚ ଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଓରମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସୀଲମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପଦେନ ୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ଚ ସୀଲଂ ଏୱ ସୀଲମତ୍ତଂ, ତଦେୱ ସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲମେୱ ସୀଲମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ଓରମତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓରନ୍ତି ଅପାରଭାଗୋ ‘‘ଓରତୋ ଭୋଗଂ (ମହାୱ॰ ୬୬) ଓରଂ ପାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ହେଟ୍ଠାଅତ୍ଥୋ ଓରସଦ୍ଦୋ ଓରଂ ଆଗମନାୟ ୟେ ପଚ୍ଚୟା, ତେ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନୀତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସୀଲଞ୍ହି ସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅପାରଭାଗେ, ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଚ ହୋତି, ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘ଓରେ ପୱତ୍ତଂ ମତ୍ତଂ ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅମହତ୍ଥୱାଚକୋ ‘‘ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ସୀଲେପି ତଦେକଦେସସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅମହତ୍ଥୱାଚକୋ ଏତ୍ଥ ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲାନି ଇଧ ଦେସନଂ ଅନାରୁଳ୍ହାନି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ତାନି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାନି ୱିୟ ନ ସବ୍ବପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପାକଟାନୀତି । ମତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ । ପମାଣପ୍ପକତ୍ଥେସୁ ପନ ‘‘ମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମତ୍ତା’’ତି ୱା ନପୁଂସକିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।

‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ସହ ୟୋଜନାୟ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେନ ସୀଲେନ ୱଦେୟ୍ୟ, ଏତଂ ସୀଲମତ୍ତକଂ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ୱଦାମୀତି ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱାପୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ଏତେନ ହି ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ୱିୟ ମାନସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉସ୍ସାହଂ କୁରୁମାନୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱଚନଂ ତ୍ୱାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦାନମିୱ ମାନନ୍ତପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦାନମ୍ପି ପରକିରିୟାପେକ୍ଖମେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ସିୟା’’ତିଆଦିନା ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ଥଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ନୀତତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତରୱିରୋଧିତଂ ମଞ୍ଞମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଈଦିସୀ ଚୋଦନା ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭) । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନେ ୟୁଞ୍ଜତି ସୀଲେନାତି ୟୋଗୀ, ତସ୍ସ ।

ଅଲଙ୍କରଣଂ ୱିଭୂସନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ, ପସାଧନକିରିୟା । ଅଲଂ କରୋତି ଏତେନେୱାତି ୱା ଅଲଙ୍କାରୋ, କୁଣ୍ଡଲାଦିପସାଧନଂ । ମଣ୍ଡୀୟତେ ମଣ୍ଡନଂ, ଊନଟ୍ଠାନପୂରଣଂ । ମଣ୍ଡୀୟତି ଏତେନାତି ୱା ମଣ୍ଡନଂ, ମୁଖଚୁଣ୍ଣାଦିଊନପୂରଣୋପକରଣଂ । ଇଧ ପନ ସଦିସୱୋହାରେନ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ସୀଲମେୱ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ମଣ୍ଡନେତି ମଣ୍ଡନହେତୁ, ମଣ୍ଡନକିରିୟାନିମିତ୍ତଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମଣ୍ଡତି ସୀଲେନାତି ମଣ୍ଡନୋ, ମଣ୍ଡନଜାତିକୋ ପୁରିସୋ । ବହୁମ୍ହି ଚେତଂ ଜାତ୍ୟାପେକ୍ଖାୟ ଏକୱଚନଂ । ଉବ୍ବାହନତ୍ଥେପି ହି ଏକୱଚନମିଚ୍ଛନ୍ତି କେଚି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଅନାଗତତ୍ତା, ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ । କଥଞ୍ହି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ଉବ୍ବାହନକରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା ଏକସ୍ମିଂ ୟେୱତ୍ଥେ ଉବ୍ବାହିତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ବହ୍ୱତ୍ଥେ ଇଦଂ ଏକୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ମଣ୍ଡନସୀଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନପି ହି ଅୟମେୱିଧ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗତନ୍ତି ଉତ୍ତମଭାୱଂ ।

ଅସ୍ସଂ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ପରିପୂରକାରୀତି ଚେତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ସକଲମ୍ପି ସୀଲଥୋମନସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ।

କିକୀୱ ଅଣ୍ଡନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ତଦତ୍ଥେନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ –

‘‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡଂ ଚମରୀୱ ୱାଲଧିଂ,

ପିୟଂୱ ପୁତ୍ତଂ ନୟନଂୱ ଏକକଂ ।

ତଥେୱ ସୀଲଂ ଅନୁରକ୍ଖମାନା,

ସୁପେସଲା ହୋଥ ସଦା ସଗାରୱା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯) । –

ଗାଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦେକଦେସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚନ୍ଦନଂ ତଗରଂ ମଲ୍ଲିକାତି ହି ତଂସହଚରଣତୋ ତେସଂ ଗନ୍ଧୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋତି ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ତଦୱସେସୋ ଗନ୍ଧୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଗରମଲ୍ଲିକାହି ୱା ଅୱସିଟ୍ଠୋ ‘‘ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସତଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ସୀଲମେୱ ସଦିସୱୋହାରେନ ୱା ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ଗନ୍ଧୋ । ସୀଲନିବନ୍ଧନୋ ୱା ଥୁତିଘୋସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଗନ୍ଧୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୀଲଞ୍ହି କିତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ସୀଲୱତୋ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୦; ୩.୩୧୬; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୭୮୫; ଉଦା॰ ୭୬) । ସପ୍ପୁରିସୋ ପୱାୟତି ପକାରେହି ଗନ୍ଧତି ତସ୍ସ ଗନ୍ଧୂପଗରୁକ୍ଖପଟିଭାଗତ୍ତା ।

ୱସ୍ସିକୀତି ସୁମନପୁପ୍ଫଂ, ‘‘ୱସ୍ସିକ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତଦତ୍ଥୋୱ । ଗନ୍ଧା ଏୱ ଗନ୍ଧଜାତା, ଗନ୍ଧପ୍ପକାରା ୱା । ୟ୍ୱାୟନ୍ତି ୟଦିଦଂ, ଉତ୍ତମୋ ଗନ୍ଧୋ ୱାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ମା ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତାନଂ । ମଗ୍ଗଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି କାରଣଂ ନ ଲଭତି, ନ ଜାନାତି ୱା ।

‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି ଗାଥାୟ ପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ସପଞ୍ଞୋ ଆତାପୀ ୱୀରିୟୱା ପାରିହାରିକପଞ୍ଞାୟ ନିପକୋ ନରସଙ୍ଖାତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ତପ୍ପଧାନେନ ୱୁତ୍ତଂ ସମାଧିଂ ଭାୱୟଂ ଭାୱୟନ୍ତୋ ଭାୱନାହେତୁ ତଥା ପଞ୍ଞଂ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ଇମଂ ଅନ୍ତୋଜଟାବହିଜଟାସଙ୍ଖାତଂ ଜଟଂ ୱିଜଟୟେ ୱିଜଟେୟ୍ୟ ୱିଜଟିତୁଂ ସମତ୍ଥେୟ୍ୟାତି ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟାତି ପଥୱିଂ ରସଗ୍ଗହଣୱସେନ ନିସ୍ସାୟ, ସୀଲସ୍ମିଂ ପନ ପରିପୂରଣୱସେନ ନିସ୍ସାୟ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅପ୍ପକମହନ୍ତତାୟ ପାରାପାରାଦି ୱିୟ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପନିଧାୟ ଆହାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଉପରି ଗୁଣେ ଉପନିଧାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲଞ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥୋ, ତେନିଦଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମା ସୀଲଂ କିଞ୍ଚାପି ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ସମାଧିସ୍ସ ବହୂପକାରଂ, ପଭାୱାଦିଗୁଣୱିସେସେ ପନସ୍ସ ଉପନିଧାୟ କଲମ୍ପି ଭାଗଂ ନ ଉପେତି, ତଥା ସମାଧି ଚ ପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ନ ପାପୁଣାତୀତି ଗୁଣସମଭାୱେନ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ନ ସମେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପରିମନ୍ତି ସମାଧିପଞ୍ଞଂ । ଉପନିଧାୟାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ କତ୍ୱା । ତଞ୍ହି ତାଦିସାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ହୋତି । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତି ସୀଲସମାଧିଦ୍ୱୟଂ ।

‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ । କଣ୍ଡମ୍ବମୂଲିକପାଟିହାରିୟକଥନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥାକଥଞ୍ଚିପି ସୀଲସ୍ସ ସମାଧିମପାପୁଣତାସିଦ୍ଧିୟେୱିଧାଧିପ୍ପେତାତି ପାକଟତରପାଟିହାରିୟଭାୱେନ, ନିଦସ୍ସନନୟେନ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅଭି…ପେ॰… ତିତ୍ଥିୟମଦ୍ଦନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ତସ୍ସ ୟମକପାଟିହାରିୟସ୍ସ ସୁପାକଟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞେହି ବୋଧିମୂଲେ ଞାତିସମାଗମାଦୀସୁ ଚ କତପାଟିହାରିୟେହି ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ବୋଧିତୋ ହି ଅଟ୍ଠମେପି ଦିୱସେ ଦେୱତାନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ୱା ନୋ ୱା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନକଙ୍ଖାୱିଧମନତ୍ଥଂ ଆକାସେ ରତନଚଙ୍କମଂ ମାପେତ୍ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି, ତତୋ ଦୁତିୟସଂୱଚ୍ଛରେ କୁଲନଗରଗତୋ କପିଲୱତ୍ଥୁପୁରେ ନିଗ୍ରୋଧାରାମେ ଞାତୀନଂ ସମାଗମେପି ତେସଂ ମାନମଦପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି । ତତ୍ଥ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋତି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକାଲତୋ । ସାୱତ୍ଥିନଗରଦ୍ୱାରେତି ସାୱତ୍ଥିନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେ । କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେତି କଣ୍ଡେନ ନାମ ପସେନଦିରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନପାଲେନ ରୋପିତତ୍ତା କଣ୍ଡମ୍ବନାମକସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ । ୟମକପାଟିହାରିୟକରଣତ୍ଥାୟ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ‘‘ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ରତନମଣ୍ଡପାଦି ସକ୍କେନ ଦେୱରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତେନ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା କତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି କେଚି । ଭଗୱତା ନିମ୍ମିତନ୍ତି ଅପରେ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅନେକାସୁ ‘‘ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ଆଣାପିତେନ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତେନ ମଣ୍ଡପୋ କତୋ, ଚଙ୍କମୋ ପନ ଭଗୱତା ନିମ୍ମିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ଦେୱତାହି ଧାରିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅଞ୍ଞେସମସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାୟ ପରିସାୟା’’ତି ଇଦଂ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ମନୁସ୍ସପରିସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା କିର ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁତୋ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୋପି ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ୟୋ କୋଚି ଏୱରୂପଂ ପାଟିହାରିୟଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଚେ, ସୋ ଆଗଚ୍ଛତୂତି ଚୋଦନାସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତାଦାନପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତାଦାନଞ୍ହି ଅନୁୟୋଗୋ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତସ୍ସ ଆଦାନଂ ଗହଣନ୍ତି କତ୍ୱା । ତିତ୍ଥିୟମଦ୍ଦନନ୍ତି ‘‘ପାଟିହାରିୟଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି କୁହାୟନୱସେନ ପୁବ୍ବେ ଉଟ୍ଠିତାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମଦ୍ଦନଂ, ତଞ୍ଚ ତଥା କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାସମ୍ପାଦନମେୱ । ତଦେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ‘‘ୟମକପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ରାଜଗହସେଟ୍ଠିନୋ ଚନ୍ଦନଘଟିକୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବମେୱ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଉପରିମକାୟତୋତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ଆଗତନୟଦସ୍ସନଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି, ‘‘ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ । ତତ୍ଥାୟଂ ପାଳିସେସୋ –

‘‘ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଉପରିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତି । ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗି, ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଉଦକଂ । ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗି, ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣଅକ୍ଖିତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମଅକ୍ଖିତୋ ଉଦକଂ । ୱାମଅକ୍ଖିତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣଅକ୍ଖିତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମକଣ୍ଣସୋତତୋ ଉଦକଂ । ୱାମକଣ୍ଣସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣନାସିକାସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମନାସିକାସୋତତୋ ଉଦକଂ । ୱାମନାସିକାସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣନାସିକାସୋତତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମଅଂସକୂଟତୋ ଉଦକଂ । ୱାମଅଂସକୂଟତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମହତ୍ଥତୋ ଉଦକଂ । ୱାମହତ୍ଥତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମପସ୍ସତୋ ଉଦକଂ । ୱାମପସ୍ସତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣପାଦତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମପାଦତୋ ଉଦକଂ । ୱାମପାଦତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣପାଦତୋ ଉଦକଂ । ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲେହି ଅଗ୍ଗି, ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକାହି ଉଦକଂ । ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକାହି ଅଗ୍ଗି, ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲେହି ଉଦକଂ । ଏକେକଲୋମତୋ ଅଗ୍ଗି, ଏକେକଲୋମତୋ ଉଦକଂ । ଲୋମକୂପତୋ ଲୋମକୂପତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଲୋମକୂପତୋ ଲୋମକୂପତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକେକଲୋମକୂପତୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୬) ଆଗତଂ ।

ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ନୀଲାନଂ ପୀତକାନଂ ଲୋହିତକାନଂ ଓଦାତାନଂ ମଞ୍ଜିଟ୍ଠାନଂ ପଭସ୍ସରାନନ୍ତି ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ପାଳିସେସୋ ପେୟ୍ୟାଲନୟେନ, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଉବ୍ବାହନଭୂତାନଂ ୟମକା ୟମକା ୱଣ୍ଣା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦୁତିୟା ଦୁତିୟା ରସ୍ମିୟୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହି ତାସଂ ୟମକଂ ୟମକଂ ପୱତ୍ତନାକାରେନ ସହ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାନଂ ୱିସୁଂ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । କେଚି ପନ ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉଦକଧାରା’’ତି ପୁରିମେହି ପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଉଦକଧାରାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତେଜୋକସିଣୱାୟୋକସିଣାନଂ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି କତ୍ତୁୱସେନ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟଥା ‘‘ଏକସ୍ସ ଚେପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ପଟିଭାସେୟ୍ୟ ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅପସାଦେତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୫୮) । କତ୍ତୁକମ୍ମେସୁ ହି ବହୁଲା ସାମିୱଚନଂ ଆଖ୍ୟାତପୟୋଗେପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ନେରୁତ୍ତିକା ।

ଏୱଂ ପାଳିନୟେନ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୱିୱରନ୍ତୋ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନ’’ନ୍ତି ପଦମେୱ ପଠମଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ’’ତି ଇଦଂ ତାସଂ ପୀତାଭାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଛବ୍ବଣ୍ଣାହି ରସ୍ମୀହି ଅଲଙ୍କରଣକାଲୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାପି ହି ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାହଚ୍ଚ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିମେୱ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ଏକଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ୱଙ୍କଗୋପାନସିକଂ ୱିୟ ବୋଧିଘରଂ ଅହୋସି ଏକାଲୋକଂ । ଦୁତିୟା ଦୁତିୟା ରସ୍ମିୟୋତି ପୁରିମପୁରିମତୋ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛା ନିକ୍ଖନ୍ତା ରସ୍ମିୟୋ । କସ୍ମା ସଦିସାକାରୱସେନ ‘‘ୱିୟା’’ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ୟେହି ତା ଏୱଂ ସିୟୁଂ, ତଥାପି ଇମିନା କାରଣଦ୍ୱୟେନ ଏୱମେୱ ଖାୟନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସସ୍ସାତି ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପରିୱସନସ୍ସ, ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରିୱସନସ୍ସ ୱା, ଭୱଙ୍ଗପତନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଚିଣ୍ଣୱସିତାୟାତି ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନାଦୀହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ସମାଚିଣ୍ଣପରିଚୟତାୟ । ନନୁ ଚ ଏକସ୍ସାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ଦ୍ୱେ କିସ୍ସୋ ରସ୍ମିୟୋପି ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅନୁୟୋଗମପନେତି ‘‘ତସ୍ସା ତସ୍ସା ପନ ରସ୍ମିୟା’’ତିଆଦିନା । ଚିତ୍ତୱାରନାନତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନି, କସିଣନାନତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତୱାରାନିପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି। ଆୱଜ୍ଜନାୱସାନେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନାନି ପରିକମ୍ମନାମେନେୱ ଇଧ ୱୁତ୍ତାନି ।

କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନୀଲରସ୍ମିଅତ୍ଥାୟ ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ମଞ୍ଜିଟ୍ଠରସ୍ମିଅତ୍ଥାୟ ଲୋହିତକସିଣଂ, ପଭସ୍ସରରସ୍ମିଅତ୍ଥାୟ ପୀତକସିଣ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଲୋହିତପୀତରସ୍ମୀନଂ କାରଣେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାସମେୱ ହି ମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରରସ୍ମିୟୋ ୱିସେସପଭେଦଭୂତାତି । ‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଉପରିମକାୟତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୱରଣଂ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଉଦକକ୍ଖନ୍ଧାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅସମ୍ମିସ୍ସା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ପତିଂସୁ, ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ସତ୍ଥା ୟୋ ୟୋ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଚ ପାଟିହାରିୟେ ଚ ପସନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ କଥେସି, ପାଟିହାରିୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସି, ଏୱଂ ଧମ୍ମେ ଭାସିୟମାନେ, ପାଟିହାରିୟେ ଚ କରିୟମାନେ ମହାଜନୋ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମାଗମେ ଅତ୍ତନୋ ମନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଅଦିସ୍ୱା ନିମ୍ମିତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ମାପେସି, ତେନ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ସତ୍ଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସତ୍ଥାରା ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ସତ୍ଥୁ ଚଙ୍କମନକାଲେ ନିମ୍ମିତୋ ଠାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କପ୍ପେସି, ତସ୍ସ ଚଙ୍କମନକାଲେ ସତ୍ଥା ଠାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କପ୍ପେସୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ଥା ଚଙ୍କମତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସତ୍ଥା ତିଟ୍ଠତି, ନିମ୍ମିତୋ ଚଙ୍କମତି ୱା ନିସୀଦତି ୱା ସେୟ୍ୟଂ ୱା କପ୍ପେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକେକମୂଲକା ସତ୍ଥୁପକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋ, ନିମ୍ମିତପକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋତି ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠ ୱାରା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାମତ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି, ସମାଧିୟେୱ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଟିହାରିୟକିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ତଦେତଂ ସମାଧିକିଚ୍ଚମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଏକମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।

‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ସମାଧିସ୍ସ ପଞ୍ଞମପାପୁଣତା ୱିଭାୱିତା, ୟଂ ପନ ପଟିୱିଜ୍ଝି, ଇଦଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅନୁକ୍କମତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା । ‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତି ଇଦଂ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତପଠମାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ୟତ୍ତକେନ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ସାୱକବୋଧିଂ ପତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ସମୁପଚିନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋୟେୱ ହି ‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୫୯) ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠଧମ୍ମେସୁ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନତା ଅହୋସି । କେଚି ପନ ମନୋପଣିଧାନୱଚୀପଣିଧାନୱସେନ ଅନେକଧା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ସଙ୍ଗହାରୁଳ୍ହାସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତାସୁ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମାଭିନୀହାରତୋ ପୁବ୍ବେ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନତାୟେୱ ଦସ୍ସିତା । ଏକୂନତିଂସୱସ୍ସକାଲେ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍କରତନାରହପୁଞ୍ଞୱନ୍ତତାୟ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିସମ୍ପନ୍ନୋତି ତସ୍ସ ନିୱାସଭୱନଂ ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିନିୱାସଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱନାତି ରମ୍ମସୁରମ୍ମସୁଭସଙ୍ଖାତା ନିକେତନା । ପଧାନୟୋଗନ୍ତି ଦୁକ୍କରଚରିୟାୟ ଉତ୍ତମୱୀରିୟାନୁୟୋଗଂ ।

ଉରୁୱେଲାୟଂ କିର ସେନାନିଗମେ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ଧୀତା ସୁଜାତା ନାମ ଦାରିକା ୱୟପ୍ପତ୍ତା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ ନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ପତ୍ଥନମକାସି ‘‘ସଚାହଂ ସମଜାତିକଂ କୁଲଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମଗବ୍ଭେ ପୁତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଖୀରପାୟାସେନ ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି, (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୪; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେ ନିଦାନକଥା) ତସ୍ସା ସା ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝି । ସା ସତ୍ତ ଧେନୁୟୋ ଲଟ୍ଠିୱନେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ତାସମ୍ପି ଧୀତରୋ ଗାୱିୟୋ ଲଦ୍ଧା ତଥେୱ ଖାଦାପେତ୍ୱା ପୁନ ତାସମ୍ପି ଧୀତରୋ ତଥେୱାତି ସତ୍ତପୁତ୍ତିନତ୍ତିପନତ୍ତିପରମ୍ପରାଗତାହି ଧେନୂହି ଖୀରଂ ଗହେତ୍ୱା ଖୀରପାୟାସଂ ପଚିତୁମାରଭି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମହାବ୍ରହ୍ମା ତିୟୋଜନିକଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଉପରି ଧାରେସି, ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେସି, ସକଲଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନରସଂ ଦେୱତା ପକ୍ଖିପିଂସୁ, ପାୟାସଂ ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟଂ ହୁତ୍ୱା ପଚତି, ତଂ ସା ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକାୟ ସହେୱ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଦତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ନାମ ତିତ୍ଥେ ଏକତାଲଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସପିଣ୍ଡେ କରୋନ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଉରୁୱେଲଗାମେ ସୁଜାତାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପକ୍ଖିତ୍ତଦିବ୍ବୋଜଂ ମଧୁପାୟାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସୁଜାତାୟାତି ଆୟସ୍ମତୋ ୟସତ୍ଥେରସ୍ସ ମାତୁଭୂତାୟ ପଚ୍ଛା ସରଣଗମନଟ୍ଠାନେ ଏତଦଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତାୟ ସୁଜାତାୟ ନାମ ସେଟ୍ଠିଭରିୟାୟ । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ରସସ୍ସ ସାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭବଲକରୋ ଭୂତନିସ୍ସିତୋ ଏକୋ ୱିସେସୋ ଓଜା ନାମ, ସା ଦିୱି ଭୱା ପକ୍ଖିତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ପକ୍ଖିତ୍ତଦିବ୍ବୋଜୋ, ତଂ । ପାତବ୍ବୋ ଚ ସୋ ଅସିତବ୍ବୋ ଚାତି ପାୟାସୋ, ରସଂ କତ୍ୱା ପିୱିତୁଂ, ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ଭୋଜନୱିସେସୋ, ମଧୁନା ସିତ୍ତୋ ପାୟାସୋ ମଧୁପାୟାସୋ, ତଂ ।

ତତୋ ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ ମହାସାଲୱନେ ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଦିୱାୱିହାରସ୍ସ କତତ୍ତା ‘‘ସାୟନ୍ହସମୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗହେତବ୍ବୋ । ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନାତି ଦିୱାୱିହାରତୋ ବୋଧିୟା ପୱିସନମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଉଜୁକଂ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରଗତେନ ଦେୱତାହି ଅଲଙ୍କତେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ। ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନାତି ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରେନ ଆଦିଅୱସାନଗହଣେନ ମଜ୍ଝିମସ୍ସାପି ଗହିତତ୍ତା, ତଥା ଲୁତ୍ତପୟୋଗସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରଦିସାଭାଗେନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀ’ତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା) ଜାତକନିଦାନେ ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ସମେତୀ’’ତି । ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗୋ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରୋ, ତେନ ପୱିସିତ୍ୱାତି ଅପରେ । କେଚି ପନ ‘‘ଉତ୍ତରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗୱାଚକୋ । ୟଦି ହି ଦିସାୱାଚକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରାୟା’ତି ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି, ତଂ ନ ‘‘ଉତ୍ତରେନ ନଦୀ ସୀଦା, ଗମ୍ଭୀରା ଦୁରତିକ୍କମା’’ତିଆଦିନା ଦିସାୱାଚକସ୍ସାପି ଏନୟୋଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ଉତ୍ତରସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗୱାଚକସ୍ସ ଅନାଗତତ୍ତା । ଅପିଚ ଦିସାଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିସାଭାଗୋପି ହି ଦିସା ଏୱାତି । ଅଥ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସୋତ୍ଥିୟେନ ନାମ ତିଣହାରକବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଦିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ କୁସତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଅସିତଞ୍ଚନଗିରିସଙ୍କାସଂ ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନମସ୍ସାସଜନନଟ୍ଠାନେ ସମାୱିରୁଳ୍ହଂ ବୋଧିୟା ମଣ୍ଡନଭୂତଂ ବୋଧିମଣ୍ଡମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ଅଟ୍ଠାସି, ସୋ ପନ ପଦେସୋ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ପକମ୍ପିତ୍ଥ, ତତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗଂ, ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗଞ୍ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତେପି ମହାପୁରିସେ ତଥେୱ ତେ ଅକମ୍ପିଂସୁ, ତତୋ ‘‘ନାୟଂ ସବ୍ବୋପି ପଦେସୋ ମମ ଗୁଣଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗମଗମାସି, ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କପ୍ପମାଣଂ ନିଚ୍ଚଲମହୋସି, ତସ୍ସେୱ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୋଧିମଣ୍ଡସମଞ୍ଞା, ମହାପୁରିସୋ ‘‘ଇଦଂ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଦିସାଭାଗେ ଠିତୋ ତତ୍ଥ ଅକମ୍ପନପ୍ପଦେସେ ତାନି ତିଣାନି ଅଗ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଚାଲେସି, ତାୱଦେୱ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଅହୋସି, ତାନିପି ତିଣାନି ୱିଚିତ୍ତାକାରେନ ତୂଲିକାୟ ଲେଖା ଗହିତାନି ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ସୋ ତତ୍ଥ ତିସନ୍ଧିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନିସୀଦି, ତମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ, ସା ମଣ୍ଡତି ଥାମଗତତାୟ ପସୀଦତି ଏତ୍ଥାତି ବୋଧିମଣ୍ଡୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ, ପରିୟାୟେନ ପନ ଇଧ ଦୁମରାଜା । ତଥା ହି ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୋଧିମଣ୍ଡସଦ୍ଦୋପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ’’ତି, ତଂ ।

ମାରୱିଜୟସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭାଦୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅସ୍ସାସେତୀତି ଅସ୍ସତ୍ଥୋ । ଆପୁବ୍ବଞ୍ହି ସାସସଦ୍ଦଂ ଅନୁସିଟ୍ଠିତୋସନେସୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଂ ତୁ ଲୋକେ ‘‘ଚଲଦଲୋ, କୁଞ୍ଜରାସନୋ’’ ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଭାୱେନ, ଅଜେୟ୍ୟଭୂମିସୀସଗତଭାୱେନ, ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣପଟିଲାଭଟ୍ଠାନୱିରୁଳ୍ହଭାୱେନ ଚ ଦୁମାନଂ ରାଜାତି ଦୁମରାଜା, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଚ ସୋ ଦୁମରାଜା ଚାତି ଅସ୍ସତ୍ଥଦୁମରାଜା ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଊରୁଜାଣୁସନ୍ଧୀନଂ, ଊରୁମୂଲକଟିସନ୍ଧିସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତୟୋ ସନ୍ଧୟୋ, ସଣ୍ଠାନୱସେନ ୱା ତୟୋ କୋଣା ୟସ୍ସାତି ତିସନ୍ଧି, ସ୍ୱେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ ପରିସମନ୍ତତୋ ଅଙ୍କନଂ ଆସନନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ, ଦ୍ୱିଭାୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ତୀହି ୱା ସନ୍ଧୀହି ଲକ୍ଖିତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ତିସନ୍ଧିପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଉଭୋ ପାଦେ ସମଞ୍ଛିତେ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୬) ଆଗମିସ୍ସତି । ଅତ୍ତା, ମିତ୍ତୋ, ମଜ୍ଝତ୍ତୋ, ୱେରୀତି ଚତୂସୁପି ସମପ୍ପୱତ୍ତନୱସେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଏତେନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ହି –

କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ, ଉପସୁସ୍ସତୁ ସରୀରେ ମଂସଲୋହିତଂ, ୟଂ ତଂ ପୁରିସଥାମେନ ପୁରିସୱୀରିୟେନ ପୁରିସପରକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ତଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ୱୀରିୟସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୬୬; ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୧; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୩; ମହାନି॰ ୧୭, ୧୯୬) –

ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତମେୱ ।

ଚୁଦ୍ଦସ ହତ୍ଥା ୱିତ୍ଥତପ୍ପମାଣଭାୱେନ ୟସ୍ସାତି ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୋ । ପରିସମନ୍ତତୋ ଅଙ୍କୀୟତେ ଲକ୍ଖୀୟତେ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ, ତସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ଅପିଚ ‘‘ଇଦଂ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱଚନତୋ ପଲ୍ଲଂ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ କରୋତି ଏତ୍ଥାତି ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ନିଗ୍ଗହିତାଗମୱସେନ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୱସେନ ୱା, ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୋ ଚ ସୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଚ, ସ୍ୱେୱ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପତ୍ଥନୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ୱରୋତି ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥପଲ୍ଲଙ୍କୱରୋ, ତତ୍ଥ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ତଥା । ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଗହେତବ୍ବା । ତାନିୟେୱ ହି ତିଣାନି ଅପରିମିତପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱତୋ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୱିତ୍ଥତପଲ୍ଲଙ୍କଭାୱେନ ପୱତ୍ତାନି, ନ ଚ ତାନି ଅଟ୍ଠମୁଟ୍ଠିପ୍ପମାଣାନି ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି। ତତୋୟେୱ ଚ ଇଧ ‘‘ତିଣସନ୍ଥରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ‘‘ତିଣାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା…ପେ॰… ପୁରତ୍ଥିମାଭିମୁଖୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସାରିପୁତ୍ଥେରୱଣ୍ଣନା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନିଦାନକଥା) । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ‘‘ତିଣାସନେ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥସମ୍ମତେ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଭାୱେନେୱ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୋ’’ତି ୟଥା ତଥା ପରିକପ୍ପନାୱସେନ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ, ସାଧକେନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । କାମଞ୍ଚ ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଚତୁରଙ୍ଗୁତ୍ତରୱଣ୍ଣନାୟ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବୋଧିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେ ଠାନେ ତିଣସନ୍ଥରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନକାଲତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୩୩) ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଧସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରୱାଚକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟଥା ‘‘ତିରିୟଂ ସୋଳସୁବ୍ବେଧୋ, ଉଦ୍ଧମାହୁ ସହସ୍ସଧା’’ତି (ଜା॰ ୧.୩.୪୦) ମହାପନାଦଜାତକେ । ତଥା ହି ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିରିୟଂ ସୋଳସୁବ୍ବେଧୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ସୋଳସକଣ୍ଡପାତୱିତ୍ଥାରୋ ଅହୋସୀ’’ତି (ଜାତକ ଅଟ୍ଠ॰ ୨-୩୦୨ ପିଟ୍ଠେ) । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଆକାସେୟେୱ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଣସନ୍ଥରଣଂ କତଂ, ନ ଅଚଲପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସନ୍ଥରଣକିରିୟାଧାରଭାୱତୋ ତସ୍ସ, ସୋ ଚତ୍ଥୋ ଅନଧିପ୍ପେତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନାଗତତ୍ତାତି ।

ରଜତକ୍ଖନ୍ଧଂ ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ପଚ୍ଛିମପବ୍ବତଂ । ମାରବଲନ୍ତି ମାରଂ, ମାରବଲଞ୍ଚ, ମାରସ୍ସ ୱା ସାମତ୍ଥିୟଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ । ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪) ଜରାମରଣମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା । ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ହି ବୁଦ୍ଧାନମାଚିଣ୍ଣମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ପାଦକଂ କତ୍ୱାତି କାରଣଂ, ପତିଟ୍ଠାନଂ ୱା କତ୍ୱା । ‘‘ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସଙ୍ଖାତମହାୱଜିରଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପନୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତ୍ୱା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମାୟ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅନେକାକାରୱୋକାରେ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତୋ ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣମ୍ପି ହି ‘‘ମହାୱଜିରଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତୀନଂ ପୁରେଚରାନୁଚରଞାଣମ୍ପି । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣମେୱ, ୱିସେସତୋ ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନାଗବ୍ଭଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣେତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିନିରୱସେସବୁଦ୍ଧଗୁଣେ । ତସ୍ସା ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମାଧି ନିୱତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ।

‘‘ତତ୍ଥ ୟଥା ହତ୍ଥେ’’ତିଆଦିନା ଉପମାୟ ପାକଟୀକରଣଂ । ହତ୍ଥେତି ହତ୍ଥପସତେ, କରପୁଟେ ୱା । ପାତିୟନ୍ତି ସରାୱକେ । ଘଟେତି ଉଦକହରଣଘଟେ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦୋଣଗଣ୍ହନପ୍ପମାଣଂ କୁଣ୍ଡଂ କୋଲମ୍ବୋ । ତତୋ ମହତରା ଚାଟି । ତତୋପି ମହତୀ ମହାକୁମ୍ଭୀ । ସୋଣ୍ଡୀ କୁସୋବ୍ଭୋ । ନଦୀଭାଗୋ କନ୍ଦରୋ । ଚକ୍କୱାଳପାଦେସୁ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦୋ ।ସିନେରୁପାଦକେ ମହାସମୁଦ୍ଦେତି ସୀଦନ୍ତରସମୁଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ପାତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନାପି ତଦେୱତ୍ଥଂ ପକାରନ୍ତରେନ ୱିଭାୱେତି । ପରିତ୍ତଂ ହୋତି ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ୟା ସଂୱଣ୍ଣନା ୱୁତ୍ତା, ତଦେୱ ତସ୍ସା ଗୁଣଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଲବ୍ଭମାନୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମୂଲପରିୟାୟସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨) ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ ନିରୱସେସପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସବ୍ବୋପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭଗୱତୋ ଉପରିଗୁଣେ ୱିଭାୱେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଅରିୟସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅୱିସୟା ଏୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) । ଗୋତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ବନ୍ଧୂତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦେସେ –

‘‘ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୂରିୟୋ । ସୂରିୟୋ ଗୋତମୋ ଗୋତ୍ତେନ, ଭଗୱାପି ଗୋତମୋ ଗୋତ୍ତେନ, ଭଗୱା ସୂରିୟସ୍ସ ଗୋତ୍ତଞାତକୋ ଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୦; ଚୂଳନି॰ ୯୯) ।

ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା’’ତି ପାଠମିଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ବନ୍ଧୁନା ଗୋତ୍ତେନ ସମାନୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ବନ୍ଧୁ ୟସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ଚାତି କତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ଖନ୍ଧକଥାଦିକୋସଲ୍ଲେନାପି ଉପକ୍କିଲେସାନୁପକ୍କିଲେସାନଂ ଜାନନହେତୁଭୂତଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ୟଥାହ –

‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତୀତି ? ୟତୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଖନ୍ଧକୁସଲୋ ହୋତି । ଧାତୁ…ପେ॰… ଆୟତନ…ପେ॰… ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ ହୋତି, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୟାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛନଂ ପରିପୁଚ୍ଛା । ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ ସୱନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାନଂ ସୁନିକ୍ଖେପସୁନୟନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିହରଣଂ ଧାରଣଂ । ଏୱଂ ସୁତଧାତପରିଚିତାନଂ ୱିତକ୍କନଂ ମନସାନୁପେକ୍ଖନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ।

ଏୱଂ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଚନତ୍ଥମ୍ପି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୁୱିଧୋ’’ତିଆଦିନା । ପୁଥୂନନ୍ତି ଅନେକୱିଧାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତି ବହୂନଂ ଜନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସମୱରୋଧଭାୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁଥୁଚାୟଂ ଜନୋତି ପୁଥୁ ଏୱ ୱିସୁଂୟେୱ ଅୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ଇତୀତି ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ଗାଥାବନ୍ଧେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତମତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ‘‘ନାନପ୍ପକାରାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୁଥୁ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ବହ୍ୱତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତମତ୍ଥଂ, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସାଧକଂ ଅମ୍ବସେଚନଗରୁସିନାନନୟେନ ନିଦ୍ଦେସପାଳିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱିହତା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟୋ, ପୁଥୁ ବହୁକା ତା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଅୱିହତସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକା, ଏତେନ ଅୱିହତତ୍ତା ପୁଥୁ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟୋ ଜନେନ୍ତି, ପୁଥୂହି ୱା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀହି ଜନିତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୱିହତତ୍ଥମେୱ ୱା ଜନସଦ୍ଦୋ ୱଦତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟୋ ଜନେନ୍ତି ନ ୱିହନନ୍ତି, ଜନା ୱା ଅୱିହତା ପୁଥୁ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତିପି ୱଟ୍ଟତି, ୱିସେସନପରନିପାତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି । ‘‘ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖୁଲ୍ଲୋକିକା’’ତି ଏତେନ ପୁଥୁ ବହୱୋ ଜନା ସତ୍ଥାରୋ ଏତେସନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ପୁଥୁ ସବ୍ବଗତୀହି ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ପନ କମ୍ମକିଲେସେହି ଜନେତବ୍ବା, ଜାୟନ୍ତି ୱା ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ଜନା, ଗତିୟୋ, ପୁଥୁ ସବ୍ବା ଏୱ ଜନା ଗତିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁଥୁ ନାନାଭିସଙ୍ଖାରେଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ଚ ଜାୟନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତାତି ଜନା, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ, ପୁଥୁ ନାନାୱିଧା ଜନା ସଙ୍ଖାରା ଏତେସଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ପୁଥୁ ୱା ନାନାଭିସଙ୍ଖାରେ ଜନେନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥମାହ । ତତୋ ପରଂ ପନ ‘‘ପୁଥୁ ନାନାଓଘେହି ୱୁୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତିଆଦିଅତ୍ଥତ୍ତୟଂ ଜନେନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତାତି ଜନା, କାମୋଘାଦୟୋ, ରାଗସନ୍ତାପାଦୟୋ, ରାଗପରିଳାହାଦୟୋ ଚ, ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସପରିଳାହା । ପୁଥୁ ନାନପ୍ପକାରା ତେ ଏତେସଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେହି ୱା ଜନେନ୍ତି ୱୁୟ୍ହନ୍ତି, ସନ୍ତାପେନ୍ତି, ପରିଡହନ୍ତି ଚାତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା’’ତିଆଦି ପରିୟାୟୱଚନଂ ।

ଅପି ଚ ରତ୍ତାତି ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମକରେନ ଛନ୍ଦରାଗେନ ରତ୍ତା । ଗିଦ୍ଧାତି ଅଭିକଙ୍ଖନସଭାୱେନ ଅଭିଗିଜ୍ଝନେନ ଗିଦ୍ଧା । ଗଥିତାତି ଗନ୍ଥିତା ୱିୟ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଭାୱେନ ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧା । ମୁଚ୍ଛିତାତି କିଲେସାୱିସନୱସେନ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତା ୱିୟ ଅନଞ୍ଞକିଚ୍ଚମୋହଂ ସମାପନ୍ନା । ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନାତି ଅନଞ୍ଞାସାଧାରଣେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତା । ଲଗ୍ଗାତି ଗାୱୋ କଣ୍ଟକେ ୱିୟ ଆସତ୍ତା, ମହାପଲିପେ ୱା ପତନେନ ନାସିକଗ୍ଗପଲିପନ୍ନପୁରିସୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧରିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ନିମୁଗ୍ଗା । ଲଗ୍ଗିତାତି ମକ୍କଟାଲେପେନ ୱିୟ ମକ୍କଟୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଆସଙ୍ଗିତା, ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ବଦ୍ଧା, ଉପଦ୍ଦୁତା ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୧) ୱୁତ୍ତୋ । ଏତେନ ଜାୟତୀତି ଜନୋ, ‘‘ରାଗୋ ଗେଧୋ’’ତି ଏୱମାଦିକୋ, ପୁଥୁ ନାନାୱିଧୋ ଜନୋ ରାଗାଦିକୋ ଏତେସଂ, ପୁଥୂସୁ ୱା ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଜନା ରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା…ପେ॰… ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଆୱୁତା’’ତିଆଦିପି ପରିୟାୟୱଚନମେୱ । ଅପିଚ ‘‘ଆୱୁତାତି ଆୱରିତା । ନିୱୁତାତି ନିୱାରିତା । ଓଫୁତାତି ପଲିଗୁଣ୍ଠିତା, ପରିୟୋନଦ୍ଧା ୱା । ପିହିତାତି ପିଦହିତା । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଛାଦିତା । ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତା’’ତି ତତ୍ଥେୱ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଜନେନ୍ତି ଏତେହୀତି ଜନା, ନୀୱରଣା, ପୁଥୁ ନାନାୱିଧା ଜନା ନୀୱରଣା ଏତେସଂ, ପୁଥୂହି ୱା ନୀୱରଣେହି ଜନା ଆୱୁତା…ପେ॰… ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁଥୂସୁ ନୀଚଧମ୍ମସମାଚାରେସୁ ଜାୟତି, ପୁଥୂନଂ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜନୋ ଅନ୍ତୋଗଧୋ, ପୁଥୁ ୱା ବହୁକୋ ଜନୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁଥୂନ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ଏତେନ ଚ ତତିୟପାଦଂ ୱିୱରତି, ସମତ୍ଥେତି ୱା । ‘‘ପୁଥୁୱା’’ତିଆଦିନା ପନ ଚତୁତ୍ଥପାଦଂ । ପୁଥୁ ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ଏୱ ଜନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ ।

ୟେହି ଗୁଣୱିସେସେହି ନିମିତ୍ତଭୂତେହି ଭଗୱତି ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୋପି ହି ସଦ୍ଦୋ ଅନେକପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତମଧିକିଚ୍ଚ ଅନେକଧା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସକୋ, ଭଗୱତୋ ଚ ସବ୍ବେପି ନାମସଦ୍ଦା ଅନେକଗୁଣନେମିତ୍ତିକାୟେୱ । ୟଥାହ –

‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।

ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୬; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୧୩) ।

କାନି ପନ ତାନୀତି ଅନୁୟୋଗେ ସତି ପଠମଂ ତସ୍ସରୂପଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିସତି । ତଥା ଆଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାରନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସାୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦସ୍ସାପି ୱିସେସତ୍ଥେୟେୱ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଟିପଦାଗମନତ୍ଥୋ ଆଗତ ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ଞାଣଗମନତ୍ଥୋ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୩; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୭; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) ୱିୟ, ନାପି କାୟଗମନାଦି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଆଗତୋ ଖୋ ମହାସମଣୋ, ମାଗଧାନଂ ଗିରିବ୍ବଜ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୫୩) ୱିୟ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ, ତଦାକାରଂ କରୁଣାପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସ ମହାକରୁଣାମୁଖେନ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଗମନପଟିପଦାୟ ଉଦାହରଣୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ସବ୍ବଲୋକେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ଚେତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଦସ୍ସନେ ୟଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ । ତଦେୱ ୱିତ୍ଥାରେତି ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା, ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଛନ୍ନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାପଦାନସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪) ସମ୍ପହୁଲନିଦ୍ଦେସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ସମ୍ବହୁଲପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା) ସୁପାକଟତ୍ତା, ଆସନ୍ନତ୍ତା ଚ ତେସଂ ୱସେନ ତଂ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଗତୋ ୟଥା, ତଥା ଆଗତୋତି ସବ୍ବତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନାପି ତଦେୱ ପଟିନିଦ୍ଦିସତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନାତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁସତ୍ଥାରଦସ୍ସନପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଅଧିକାରଛନ୍ଦାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ମହାପଣିଧାନେନ। ସବ୍ବେସଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଠମପଣିଧାନଂ ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ସମିଜ୍ଝତି । ଅଭିନୀହାରୋତି ଚେତ୍ଥ ମୂଲପଣିଧାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ମହାଭିନୀହାରୱସେନ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପାରମୀପୂରଣୱସେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପଦାୟ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ପାରମୀସୁ ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା’’ତିଆଦିନା ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୟା ପାରମୀସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ୱୁତ୍ତା, କିଞ୍ଚାପି ସା ଅମ୍ହେହି ଇଧ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରକରା ୱିୟ ଭୱିସ୍ସତି, ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ଏତିସ୍ସଂ ପଚ୍ଛା ପମାଦଲେଖୱିସୋଧନୱସେନ, ତଦୱସେସତ୍ଥପରିୟାଦାନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ସାପି ପାରମୀକଥା ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାୟେୱାତି ତତୋ ଚେୱ ଚରିୟାପିଟକଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ଆହରିତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ଗାଥାବନ୍ଧେହି ସମଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ୱିସୋଧୟମାନା ଭୱିସ୍ସତି । କଥଂ ?

କା ପନେତା ପାରମିୟୋ, କେନଟ୍ଠେନ କତୀୱିଧା ।

କୋ ଚ ତାସଂ କମୋ କାନି, ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ସବ୍ବଥା ॥

କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ସଂକିଲେସୋ, ୱୋଦାନଂ ପଟିପକ୍ଖକୋ ।

ପଟିପତ୍ତିୱିଭାଗୋ ଚ, ସଙ୍ଗହୋ ସମ୍ପଦା ତଥା ॥

କିତ୍ତକେନ ସମ୍ପାଦନଂ, ଆନିସଂସୋ ଚ କିଂ ଫଲଂ ।

ପଞ୍ହମେତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଭୱିସ୍ସତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ –

କା ପନେତା ପାରମିୟୋତି –

ତଣ୍ହାମାନାଦିମଞ୍ଞତ୍ର, ଉପାୟକୁସଲେନ ୟା ।

ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହିତା, ପାରମୀ ସା ୱିଭାୱିତା ॥

ତଣ୍ହାମାନାଦିନା ହି ଅନୁପହତା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଦାନାଦୟୋ ଗୁଣସଙ୍ଖାତା ଏତା କିରିୟା ‘‘ପାରମୀ’’ତି ୱିଭାୱିତା ।

କେନଟ୍ଠେନ ପାରମିୟୋତି –

ପରମୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ, ତସ୍ସାୟଂ ପାରମୀ ତଥା ।

କମ୍ମଂ ଭାୱୋତି ଦାନାଦି, ତଦ୍ଧିତତୋ ତିଧା ମତା ॥

ପୂରେତି ମୱତି ପରେ, ପରଂ ମଜ୍ଜତି ମୟତି ।

ମୁନାତି ମିନୋତି ତଥା, ମିନାତୀତି ୱା ପରମୋ ॥

ପାରେ ମଜ୍ଜତି ସୋଧେତି, ମୱତି ମୟତୀତି ୱା ।

ମାୟେତି ତଂ ୱା ମୁନାତି, ମିନୋତି ମିନାତି ତଥା ॥

ପାରମୀତି ମହାସତ୍ତୋ, ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ପନ ।

ତଦ୍ଧିତତ୍ଥତ୍ତୟେନେୱ, ପାରମୀତି ଅୟଂ ମତା ॥

ଦାନସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ହି ସତ୍ତୁତ୍ତମତାୟ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ ପରମୋ, ତସ୍ସ ଅୟଂ, ଭାୱୋ, କମ୍ମନ୍ତି ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକିରିୟା । ଅଥ ୱା ପରତି ପୂରେତୀତି ପରମୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ଦାନାଦିଗୁଣାନଂ ପୂରକୋ, ପାଲକୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ପରମସ୍ସ ଅୟଂ, ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ । ଅପିଚ ପରେ ସତ୍ତେ ମୱତି ଅତ୍ତନି ବନ୍ଧତି ଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ, ପରଂ ୱା ଅତିରେକଂ ମଜ୍ଜତି ସଂକିଲେସମଲତୋ, ପରଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିସେସେନ ମୟତି ଗଚ୍ଛତି, ପରଂ ୱା ଲୋକଂ ପମାଣଭୂତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ଇଧଲୋକମିୱ ମୁନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପରଂ ୱା ଅତିୱିୟ ସୀଲାଦିଗୁଣଗଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତି, ପରଂ ୱା ଅତ୍ତଭୂତତୋ ଧମ୍ମକାୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ପଟିପକ୍ଖଂ ୱା ତଦନତ୍ଥକରଂ କିଲେସଚୋରଗଣଂ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପରମୋ, ମହାସତ୍ତୋ, ‘‘ପରମସ୍ସ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରମୀ । ପାରେ ୱା ନିବ୍ବାନେ ମଜ୍ଜତି ସୁଜ୍ଝତି, ସତ୍ତେ ଚ ସୋଧେତି, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତେ ମୱତି ବନ୍ଧତି ୟୋଜେତି, ତଂ ୱା ମୟତି ଗଚ୍ଛତି, ସତ୍ତେ ଚ ମାୟେତି ଗମେତି, ତଂ ୱା ୟାଥାୱତୋ ମୁନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତି, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତାନଂ କିଲେସାରିଂ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପାରମୀ, ମହାସତ୍ତୋ, ‘‘ତସ୍ସ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦାନାଦିକିରିୟାୱ ପାରମୀତି । ଇମିନା ନୟେନ ପାରମୀନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କତିୱିଧାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସୱିଧା, ତା ପନ ବୁଦ୍ଧୱଂସପାଳିୟଂ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୭୬) ସରୂପତୋ ଆଗତାୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦାଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମି’’ନ୍ତିଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୧୬) । ୟଥା ଚାହ –

‘‘କତି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମାତି ? ଦସ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମା, କତମେ ଦସ ? ଦାନଂ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୁଦ୍ଧକାରକୋ ଧମ୍ମୋ, ସୀଲଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଞ୍ଞା ୱୀରିୟଂ ଖନ୍ତି ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ମେତ୍ତା ଉପେକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧକାରକୋ ଧମ୍ମୋ, ଇମେ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ଦସ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମାତି । ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା, ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୁଗତୋ ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ ସତ୍ଥା –

‘ଦାନଂ ସୀଲଞ୍ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞାୱୀରିୟେନ ପଞ୍ଚମଂ ।

ଖନ୍ତିସଚ୍ଚମଧିଟ୍ଠାନଂ, ମେତ୍ତୁପେକ୍ଖାତି ତେ ଦସା’ତି’’ ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୭୬) ।

କେଚି ପନ ‘‘ଛବ୍ବିଧା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଏତାସଂ ସଙ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପନ ସଙ୍ଗହୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

କୋ ଚ ତାସଂ କମୋତି ଏତ୍ଥ କମୋ ନାମ ଦେସନାକ୍କମୋ, ସୋ ଚ ପଠମସମାଦାନହେତୁକୋ, ସମାଦାନଂ ପୱିଚୟହେତୁକଂ, ଇତି ୟଥା ଆଦିମ୍ହି ପଠମାଭିନୀହାରକାଲେ ପୱିଚିତା, ସମାଦିନ୍ନା ଚ, ତଥା ଦେସିତା । ୟଥାହ ‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦାଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମି’’ନ୍ତିଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୧୬) ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପଠମଂ ସମାଦାନତା-ୱସେନାୟଂ କମୋ ରୁତୋ ।

ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ, ବହୂପକାରତୋପି ଚା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ହି ଦାନଂ ସୀଲସ୍ସ ବହୂପକାରଂ, ସୁକରଞ୍ଚାତି ତଂ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନଂ ପନ ସୀଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସନ୍ତି ଦାନାନନ୍ତରଂ ସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞା ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତା…ପେ॰… ୱୀରିୟଂ ଖନ୍ତିପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ଖନ୍ତି ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତା…ପେ॰… ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ମେତ୍ତାପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ମେତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାପରିଗ୍ଗହିତା ମହପ୍ଫଲା ହୋତି ମହାନିସଂସାତି ମେତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖା ପନ କରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତା, କରୁଣା ଚ ଉପେକ୍ଖାପରିଗ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ପନ ମହାକାରୁଣିକା ବୋଧିସତ୍ତା ସତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତୀତି ? ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେସୁ କଞ୍ଚି କାଲଂ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା ଚାତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ନ ଚ ସତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖକା, ସତ୍ତକତେସୁ ପନ ୱିପ୍ପକାରେସୁ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତୀତି, ଇଦମେୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ –

ସବ୍ବସାଧାରଣତାଦି-କାରଣେହିପି ଈରିତଂ ।

ଦାନଂ ଆଦିମ୍ହି ସେସା ତୁ, ପୁରିମେପି ଅପେକ୍ଖକା ॥

ପଚୁରଜନେସୁପି ହି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା, ଅପ୍ପଫଲତ୍ତା, ସୁକରତ୍ତା ଚ ଦାନଂ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲେନ ଦାୟକପଟିଗ୍ଗାହକସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିତୋ, କାୟୱଚୀସୁଚରିତଂ ୱତ୍ୱା ମନୋସୁଚରିତୱଚନତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ଝାନସମିଜ୍ଝନତୋ, କମ୍ମାପରାଧପ୍ପହାନେନ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ୱା କିଲେସାପରାଧପ୍ପହାନେନ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୱଚନତୋ, ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନେ ଠିତସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନୱଚନତୋ ଚ ସୀଲସ୍ସାନନ୍ତରଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସ ସିଦ୍ଧିପରିସୁଦ୍ଧିତୋ, ଝାନାଭାୱେ ପଞ୍ଞାଭାୱୱଚନତୋ । ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା ହି ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଚ ସମାଧି । ସମଥନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ପରହିତଜ୍ଝାନେନ ପରହିତକରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲୱଚନତୋ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସାନନ୍ତରଂ ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ସତ୍ତହିତାୟ ଆରମ୍ଭସ୍ସ ଅଚ୍ଛରିୟତାୱଚନତୋ, ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ନିସମ୍ମକାରିତଂ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନୱଚନତୋ ଚ । ନିସମ୍ମକାରିନୋ ହି ଉଟ୍ଠାନଂ ଫଲୱିସେସମାୱହତୀତି ପଞ୍ଞାୟାନନ୍ତରଂ ୱୀରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱୀରିୟେନ ତିତିକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ । ୱୀରିୟୱା ହି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତ୍ତା ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ଉପନୀତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତି । ୱୀରିୟସ୍ସ ତିତିକ୍ଖାଲଙ୍କାରଭାୱତୋ । ୱୀରିୟୱତୋ ହି ତିତିକ୍ଖା ସୋଭତି । ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ସମଥନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ଅଚ୍ଚାରମ୍ଭେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋସପ୍ପହାନୱଚନତୋ । ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋସୋ ପହୀୟତି । ୱୀରିୟୱତୋ ସାତଚ୍ଚକରଣୱଚନତୋ । ଖନ୍ତିବହୁଲୋ ହି ଅନୁଦ୍ଧତୋ ସାତଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି । ଅପ୍ପମାଦୱତୋ ପରହିତକିରିୟାରମ୍ଭେ ପଚ୍ଚୁପକାରତଣ୍ହାଭାୱୱଚନତୋ । ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନେ ହି ସତି ତଣ୍ହା ନ ହୋତି । ପରହିତାରମ୍ଭେ ପରମେପି ପରକତଦୁକ୍ଖସହନତାୱଚନତୋ ଚ ୱୀରିୟସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସଚ୍ଚେନ ଖନ୍ତିୟା ଚିରାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଅପକାରିନୋ ଅପକାରଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ତଦୁପକାରକରଣେ ଅୱିସଂୱାଦୱଚନତୋ, ଖନ୍ତିୟା ଅପୱାଦୱାଚାୱିକମ୍ପନେନ ଭୂତୱାଦିତାୟ ଅୱିଜହନୱଚନତୋ, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଧମ୍ମ-ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ତଦୁପବ୍ରୂହିତଞାଣସଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନତୋ ଚ ଖନ୍ତିୟାନନ୍ତରଂ ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ସଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ । ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହି ୱିରତି ସିଜ୍ଝତି । ଅୱିସଂୱାଦିତଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଚଲଭାୱୱଚନତୋ । ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ ହି ଦାନାଦୀସୁ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ନିଚ୍ଚଲୋ ପୱତ୍ତତି । ଞାଣସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ସମ୍ଭାରେସୁ ପୱତ୍ତିନିଟ୍ଠାପନୱଚନତୋ । ୟଥାଭୂତଞାଣୱା ହି ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ତେ ଚ ନିଟ୍ଠାପେତି । ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଭାୱତୋ ଚ ସଚ୍ଚସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମେତ୍ତାୟ ପରହିତକରଣସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧିତୋ, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ୱା ହିତୂପସଂହାରୱଚନତୋ । ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ହି ଅଧିତିଟ୍ଠମାନୋ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ହୋତି । ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ସମାଦାନାୱିକୋପନେନ ସମାଦାନସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ମେତ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାୟ ମେତ୍ତାୱିସୁଦ୍ଧିତୋ, ସତ୍ତେସୁ ହିତୂପସଂହାରଂ ୱତ୍ୱା ତଦପରାଧେସୁ ଉଦାସୀନତାୱଚନତୋ, ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ୱତ୍ୱା ତନ୍ନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱନାୱଚନତୋ, ‘‘ହିତକାମସତ୍ତେପି ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଅଚ୍ଛରିୟଗୁଣତାୱଚନତୋ ଚ ମେତ୍ତାୟାନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତାତି ଏୱମେତାସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାନି ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ସବ୍ବଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୱିସେସେନ –

ପରେସମନୁଗ୍ଗହଣଂ, ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉପକାରୋ ଅକମ୍ପୋ ଚ, ରସୋ ହିତେସିତାପି ଚ ॥

ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଦୟା ଞାଣଂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ତାସନ୍ତୁ, ପଚ୍ଚେକଂ ତାନି ଭେଦତୋ ॥

ସବ୍ବାପି ହି ପାରମିୟୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା, ପରେସଂ ଉପକାରକରଣରସା, ଅୱିକମ୍ପନରସା ୱା, ହିତେସିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ବୁଦ୍ଧତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ମହାକରୁଣାପଦଟ୍ଠାନା, କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପଦଟ୍ଠାନା ୱା ।

ୱିସେସେନ ପନ ୟସ୍ମା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଅତ୍ତୁପକରଣପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ଦାନପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ କାୟୱଚୀସୁଚରିତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅକତ୍ତବ୍ବୱିରତି, କତ୍ତବ୍ବକରଣଚେତନାଦୟୋ ଚ ସୀଲପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ କାମଭୱେହି ନିକ୍ଖମନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମାନଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ପଞ୍ଞାପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ କାୟଚିତ୍ତେହି ପରହିତାରମ୍ଭୋ ୱୀରିୟପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାପରାଧସହନସଙ୍ଖାତୋ ଅଦୋସପ୍ପଧାନୋ ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଖନ୍ତିପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱିରତିଚେତନାଦିଭେଦଂ ଅୱିସଂୱାଦନଂ ସଚ୍ଚପାରମୀ। କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଅଚଲସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତୋ ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖୂପସଂହାରୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅବ୍ୟାପାଦୋ ମେତ୍ତାପାରମୀ । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଅନୁନୟପଟିଘୱିଦ୍ଧଂସନସଙ୍ଖାତା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ସମପ୍ପୱତ୍ତି ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ ।

ତସ୍ମା ପରିଚ୍ଚାଗଲକ୍ଖଣଂ ଦାନଂ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଲୋଭୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ଅନାସତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଭୱୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା, ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୀଲନଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲଂ, ସମାଧାନଲକ୍ଖଣଂ, ପତିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ଅନୱଜ୍ଜରସଂ ୱା, ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପପଦଟ୍ଠାନଂ । କାମତୋ, ଭୱତୋ ଚ ନିକ୍ଖମନଲକ୍ଖଣଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ତଦାଦୀନୱୱିଭାୱନରସଂ, ତତୋୟେୱ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ୱା କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସା ପଦୀପୋ ୱିୟ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ, ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା, ଚତୁସଚ୍ଚପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ଉସ୍ସାହଲକ୍ଖଣଂ ୱୀରିୟଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ, ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା ।

ଖମନଲକ୍ଖଣା ଖନ୍ତି, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସହନରସା, ଅଧିୱାସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅୱିରୋଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ଅୱିସଂୱାଦନଲକ୍ଖଣଂ ସଚ୍ଚଂ, ୟାଥାୱୱିଭାୱନରସଂ, ସାଧୁତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋରଚ୍ଚପଦଟ୍ଠାନଂ । ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନରସଂ, ତତ୍ଥ ଅଚଲତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ବୋଧିସମ୍ଭାରପଦଟ୍ଠାନଂ । ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା, ହିତୂପସଂହାରରସା, ଆଘାତୱିନୟନରସା ୱା, ସୋମ୍ମଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ମନାପଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସମଭାୱଦସ୍ସନରସା, ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଦଟ୍ଠାନା । ଏତ୍ଥ ଚ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତତା ଦାନାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଚାଗାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟତୋ ତାନି ପାରମୀସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭନ୍ତି । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟାଦିପତ୍ଥନମଞ୍ଞତ୍ର ଅକରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତାନି ୱଟ୍ଟଗାମୀନି ଦାନାଦୀନି ପାରମୀସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭନ୍ତୀତି ।

କୋପଚ୍ଚୟୋତି –

ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ତାସଂ, ଦୟା ଞାଣଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ।

ଉସ୍ସାହୁମ୍ମଙ୍ଗୱତ୍ଥାନଂ, ହିତାଚାରାଦୟୋ ତଥା ॥

ଅଭିନୀହାରୋ ତାୱ ପାରମୀନଂ ସବ୍ବାସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋ ହି ଅୟଂ ‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନସମ୍ପାଦିତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ତାରେୟ୍ୟଂ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେୟ୍ୟଂ, ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେୟ୍ୟଂ ସୁଦ୍ଧୋ ସୋଧେୟ୍ୟଂ, ଦନ୍ତୋ ଦମେୟ୍ୟଂ, ସନ୍ତୋ ସମେୟ୍ୟଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେୟ୍ୟଂ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୋ ଅଭିନୀହାରୋ, ସୋ ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ହି ଉଦ୍ଧଂ ପାରମୀନଂ ପୱିଚୟୁପଟ୍ଠାନସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ ମହାପୁରିସାନଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ନାମେସ ଅତ୍ଥତୋ ଭେସମଟ୍ଠଙ୍ଗାନଂ ସମୋଧାନେନ ତଥାପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟଂ, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖଂ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଭୂମିଂ, ଅପରିମାଣଂ ଲୋକହିତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମମୂଲଭୂତୋ ପରମଭଦ୍ଦକୋ ପରମକଲ୍ୟାଣୋ ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞୱିସେସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସହେୱ ମହାପୁରିସୋ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପତ୍ତିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି, ନିୟତଭାୱସମଧିଗମନତୋ, ତତୋ ଚ ଅନିୱତ୍ତନସଭାୱତୋ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ସବ୍ବଭାଗେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ସମ୍ମାସତ୍ତମାନସତା, ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ସିକ୍ଖାସମତ୍ଥତା ଚସ୍ସ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାଭିନୀହାରସମିଜ୍ଝନେନ ହି ମହାପୁରିସା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମନପୁବ୍ବଲିଙ୍ଗେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ୱିଚିନିତ୍ୱା ସମାଦାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିପୂରେନ୍ତି, ୟଥା ତଂ କତମହାଭିନୀହାରୋ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ହନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧକରେ ଧମ୍ମେ, ୱିଚିନାମି ଇତୋ ଚିତୋ ।

ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଦସ ଦିସା, ୟାୱତା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ।

ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମି’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୧୫, ୧୧୬) । –

ୱିତ୍ଥାରୋ । ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେସ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିପଣିଧାନଲକ୍ଖଣୋ, ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟଂ, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖଂ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିପତ୍ଥନାରସୋ, ବୋଧିସମ୍ଭାରହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ମହାକରୁଣାପଦଟ୍ଠାନୋ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନୋ ୱା ।

ତସ୍ସ ପନ ଅଭିନୀହାରସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା, ଚତ୍ତାରୋ ହେତୂ, ଚତ୍ତାରି ଚ ବଲାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ମହାଭିନୀହାରାୟ ? ଇଧ ମହାପୁରିସୋ ପସ୍ସତି ତଥାଗତଂ ମହତା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଂ ପାଟିହାରିୟଂ କରୋନ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମହାବୋଧିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ‘‘ମହାନୁଭାୱା ୱତାୟଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ୟସ୍ସା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଭଗୱା ଏୱଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମୋ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱୋ ଚା’’ତି, ସୋ ତମେୱ ମହାନୁଭାୱଦସ୍ସନଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ସମ୍ବୋଧିୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ପଚ୍ଚୟୋ ମହାଭିନୀହାରାୟ ।

ନ ହେୱ ଖୋ ପସ୍ସତି ତଥାଗତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମହାନୁଭାୱତଂ, ଅପିଚ ଖୋ ସୁଣାତି ‘‘ଏଦିସୋ ଚ ଏଦିସୋ ଚ ଭଗୱା’’ତି, ସୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ସମ୍ବୋଧିୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ମହାଭିନୀହାରାୟ ।

ନ ହେୱ ଖୋ ପସ୍ସତି ତଥାଗତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମହାନୁଭାୱତଂ, ନାପି ତଂ ପରତୋ ସୁଣାତି, ଅପିଚ ଖୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧) ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ସୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ଅୟଂ ତତିୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ମହାଭିନୀହାରାୟ ।

ନ ହେୱ ଖୋ ପସ୍ସତି ତଥାଗତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମହାନୁଭାୱତଂ, ନାପି ତଂ ପରତୋ ସୁଣାତି, ନାପି ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଅପିଚ ଖୋ ଉଳାରଜ୍ଝାସୟୋ କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକୋ ‘‘ଅହମେତଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସଂ ବୁଦ୍ଧତନ୍ତିଂ ବୁଦ୍ଧପୱେଣିଂ ବୁଦ୍ଦଧମ୍ମତଂ ପରିପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ୟାୱଦେୱ ଧମ୍ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍କରୋନ୍ତୋ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋ ମାନେନ୍ତୋ ପୂଜେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଅପଚୟମାନୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ଠପେତି, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୟୋ ମହାଭିନୀହାରାୟାତି ।

କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ହେତୂ ମହାଭିନୀହାରାୟ ? ଇଧ ମହାପୁରିସୋ ପକତିୟା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ପୁରିମକେସୁ ବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ, ଅୟଂ ପଠମୋ ହେତୁ ମହାଭିନୀହାରାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ମହାପୁରିସୋ ପକତିୟାପି କରୁଣାଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି କରୁଣାଧିମୁତ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପନେତୁକାମୋ, ଅପିଚ ଅତ୍ତନୋ କାୟଞ୍ଚ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚଜି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ହେତୁ ମହାଭିନୀହାରାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ମହାପୁରିସୋ ସକଲତୋପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ସତ୍ତହିତାୟ ଦୁକ୍କରଚରିୟତୋ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅନିବ୍ବିନ୍ନୋ ହୋତି ଅନୁତ୍ରାସୀ, ୟାୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ହେତୁ ମହାଭିନୀହାରାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ମହାପୁରିସୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ୟୋ ଅହିତତୋ ନଂ ନିୱାରେତି, ହିତେ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ହେତୁ ମହାଭିନୀହାରାୟ ।

ତତ୍ରାୟଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା – ଏକନ୍ତେନେୱସ୍ସ ୟଥା ଅଜ୍ଝାସୟୋ ସମ୍ବୋଧିନିନ୍ନୋ ହୋତି ସମ୍ବୋଧିପୋଣୋ ସମ୍ବୋଧିପବ୍ଭାରୋ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ହିତଚରିୟାୟ, ୟତୋ ଅନେନ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ସମ୍ବୋଧିୟା ପଣିଧାନଂ କତଂ ହୋତି ମନସା, ୱାଚାୟ ଚ ‘‘ଅହମ୍ପି ଏଦିସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖଂ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ପନସ୍ସ ଇମାନି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଲିଙ୍ଗାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତେହି, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତେହି ଚ ମହାୱିସେସୋ ମହନ୍ତଂ ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୋ, ପଟିପତ୍ତିତୋ, କୋସଲ୍ଲତୋ ଚ । ଇଧ ହି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ମହାପୁରିସୋ ୟଥା ୱିସଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି ୱିସଦଞାଣୋ, ନ ତଥା ଇତରେ । ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ । ତଥା ହି ସୋ ୟଥା ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପଟିପଜ୍ଜି, ନ ତଥା ଇତରେ, ତତ୍ଥ ଚ କୋସଲ୍ଲଂ ଆୱହତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ, ଠାନାଠାନକୁସଲତାୟ ଚ ।

ତଥା ମହାପୁରିସୋ ପକତିୟା ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି ଦାନାଭିରତୋ, ସତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦେତିୟେୱ, ନ ଦାନତୋ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସତତଂ ସମିତଂ ସଂୱିଭାଗସୀଲୋ ହୋତି, ପମୁଦିତୋୱ ଦେତି ଆଦରଜାତୋ, ନ ଉଦାସୀନଚିତ୍ତୋ, ମହନ୍ତମ୍ପି ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ନେୱ ଦାନେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ପଗେୱ ଅପ୍ପଂ । ପରେସଞ୍ଚ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଦାନେ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ଦାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମକଥଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞେ ଚ ପରେସଂ ଦେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଭୟଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ପରେସଂ ଅଭୟଂ ଦେତୀତି ଏୱମାଦୀନି ଦାନଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦାନପାରମିୟା ଲିଙ୍ଗାନି ।

ତଥା ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପାପଧମ୍ମେହି ହିରୀୟତି ଓତ୍ତପ୍ପତି, ସତ୍ତାନଂ ଅୱିହେଠନଜାତିକୋ ହୋତି, ସୋରତୋ ସୁଖସୀଲୋ ଅସଠୋ ଅମାୟାୱୀ ଉଜୁଜାତିକୋ ସୁବ୍ବଚୋ ସୋୱଚସ୍ସକରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ମୁଦୁଜାତିକୋ ଅଥଦ୍ଧୋ ଅନତିମାନୀ, ପରସନ୍ତକଂ ନାଦିୟତି ଅନ୍ତମସୋ ତିଣସଲାକମୁପାଦାୟ, ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଇଣଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ପରଂ ନ ୱିସଂୱାଦେତି, ପରସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ବ୍ୟାମୂଳ୍ହେ, ୱିସ୍ସରିତେ ୱା ତଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଟିପାଦେତି ୟଥା ତଂ ନ ପରହତ୍ଥଗତଂ ହୋତି, ଅଲୋଲୁପ୍ପୋ ହୋତି, ପରପରିଗ୍ଗହିତେସୁ ପାପକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଇତ୍ଥିବ୍ୟସନାଦୀନି ଦୂରତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସଚ୍ଚୱାଦୀ ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ ଭିନ୍ନାନଂ ସନ୍ଧାତା ସହିତାନଂ ଅନୁପ୍ପଦାତା ପିୟୱାଦୀ ମିହିତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ପୁବ୍ବଭାସୀ ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଧମ୍ମୱାଦୀ ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନୋ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ, ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣେନ ଚ, କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦୀ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟୀ ସୁୱିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ ଧମ୍ମକାମୋ, ପରେସମ୍ପି ଧମ୍ମେ ସମାଦପେତା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅକିଚ୍ଚତୋ ସତ୍ତେ ନିୱାରେତା କିଚ୍ଚେସୁ ପତିଟ୍ଠପେତା ଅତ୍ତନା ଚ ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚେ ୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜିତା, କତ୍ୱା ୱା ପନ ସୟଂ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ସୀଘଞ୍ଞେୱ ତତୋ ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀତି ଏୱମାଦୀନି ସୀଲଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ସୀଲପାରମିୟା ଲିଙ୍ଗାନି ।

ତଥା ମନ୍ଦକିଲେସୋ ହୋତି ମନ୍ଦନୀୱରଣୋ ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟୋ ଅୱିକ୍ଖେପବହୁଲୋ, ନ ତସ୍ସ ପାପକା ୱିତକ୍କା ଚିତ୍ତମନ୍ୱାସ୍ସୱନ୍ତି, ୱିୱେକଗତସ୍ସ ଚସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ଅମିତ୍ତପକ୍ଖେପି ତୁୱଟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଇତରସ୍ମିଂ, ସତିମା ଚ ହୋତି ଚିରକତମ୍ପି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ସୁସରିତା ଅନୁସ୍ସରିତା, ମେଧାୱୀ ଚ ହୋତି ଧମ୍ମୋଜପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନିପକୋ ଚ ହୋତି ତାସୁ ତାସୁ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଚ ହୋତି ସତ୍ତାନଂ ହିତକିରିୟାସୁ, ଖନ୍ତିବଲସମନ୍ନାଗତୋ ଚ ହୋତି ସବ୍ବସହୋ, ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନୋ ଚ ହୋତି ଦଳ୍ହସମାଦାନୋ, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକୋ ଚ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାଠାନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଏୱମାଦୀନି ମହାପୁରିସସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟାଦୀନଂ ୱସେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟାଦୀନଂ ଲିଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଏୱମେତେହି ବୋଧିସମ୍ଭାରଲିଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାଭିନୀହାରାୟ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ହେତୂ’’ତି, ତତ୍ରିଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ – ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁତସମ୍ପନ୍ନୋ ଚାଗୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦହତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ କମ୍ମଂ, କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ, ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ହେତୁଭୂତଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତେସିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ଚୋଦକୋ ପାପଗରହିକୋ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ । ସୁତସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ତା ହୋତି । ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି ସମାହିତୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ । ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ହୋତି ସତ୍ତାନଂ ହିତପଟିପତ୍ତିୟା । ସତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ ହୋତି ଅନୱଜ୍ଜେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି ସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିପରୀତଂ ପଜାନାତି । ସୋ ସତିୟା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନୋ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ସମାଧିନା ତତ୍ଥ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱୀରିୟେନ ଅହିତା ସତ୍ତେ ନିସେଧେତ୍ୱା ହିତେ ନିୟୋଜେତି । ତେନାହ –

‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) ।

ଏୱଂ ଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂୱ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମହାପୁରିସୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମ୍ମଦେୱ ପରିୟୋଦପେତି । ସୁୱିସୁଦ୍ଧାସୟପୟୋଗୋୱ ହୁତ୍ୱା ଚତୂହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନଚିରେନେୱ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ମହାଭିନୀହାରଂ କରୋନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭାୱେ ପତିଟ୍ଠହତି ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ ।

ତସ୍ସିମାନି ଚତ୍ତାରି ବଲାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବଲଂ ୟା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟା ଧମ୍ମଗାରୱେନ ଅଭିରୁଚି ଏକନ୍ତନିନ୍ନଜ୍ଝାସୟତା, ୟାୟ ମହାପୁରିସୋ ଅତ୍ତାଧିପତିଲଜ୍ଜାସନ୍ନିସ୍ସୟୋ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣାତି । ବାହିରବଲଂ ୟା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ପରସନ୍ନିସ୍ସୟା ଅଭିରୁଚି ଏକନ୍ତନିନ୍ନଜ୍ଝାସୟତା, ୟାୟ ମହାପୁରିସୋ ଲୋକାଧିପତିଓତ୍ତପ୍ପନସନ୍ନିସ୍ସୟୋ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣାତି । ଉପନିସ୍ସୟବଲଂ ୟା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିରୁଚି ଏକନ୍ତନିନ୍ନଜ୍ଝାସୟତା, ୟାୟ ମହାପୁରିସୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ୱିସଦଧାତୁକୋ, ସତିସନ୍ନିସ୍ସୟୋ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣାତି । ପୟୋଗବଲଂ ୟା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ତଜ୍ଜା ପୟୋଗସମ୍ପଦା ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ସାତଚ୍ଚକାରିତା, ୟାୟ ମହାପୁରିସୋ ୱିସୁଦ୍ଧପୟୋଗୋ, ନିରନ୍ତରକାରୀ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱମୟଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି, ଚତୂହି ହେତୂହି, ଚତୂହି ଚ ବଲେହି ସମ୍ପନ୍ନସମୁଦାଗମୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମୋଧାନସମ୍ପାଦିତୋ ଅଭିନୀହାରୋ ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ମୂଲକାରଣଭାୱତୋ ।

ୟସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିୟା ମହାପୁରିସେ ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଓରସପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପିୟଚିତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପୁନ ସଂକିଲେସୱସେନ ସଂକିଲିସ୍ସତି, ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହୋ ଚସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ପୟୋଗୋ ଚ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମା ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ପରିପଚ୍ଚନ୍ତି ଚ, ୟତୋ ମହାପୁରିସୋ ଉଳାରତରେନ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦେନ କୁସଲାଭିସନ୍ଦେନ ପୱଡ୍ଢିୟା [ପୱତ୍ତିୟା (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା)] ପଚ୍ଚୟେନ ସୁଖସ୍ସାହାରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନଂ, ଅସଦିସଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି । ଏୱମନେକଗୁଣୋ ଅନେକାନିସଂସୋ ମହାଭିନୀହାରୋ ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ ମହାଭିନୀହାରୋ, ଏୱଂ ମହାକରୁଣା, ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ଦାନାଦୀନଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରଭାୱସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତା ପଞ୍ଞା, ୟାହି ମହାକରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲତାହି ମହାପୁରିସାନଂ ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତା, ନିରନ୍ତରଂ ପରସୁଖକରଣପସୁତତା, ସୁଦୁକ୍କରେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତଚରିତେହି ୱିସାଦାଭାୱୋ, ପସାଦସଂୱୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣାୱତ୍ଥାସୁପି ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖପଟିଲାଭହେତୁଭାୱୋ ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି, କରୁଣାୟ ବୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଦ୍ଧି । ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ତରତି, କରୁଣାୟ ପରେ ତାରେତି । ପଞ୍ଞାୟ ପରଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି, କରୁଣାୟ ପରଦୁକ୍ଖପଟିକାରଂ ଆରଭତି । ପଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, କରୁଣାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ପଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖୋ ହୋତି, କରୁଣାୟ ତଂ ନ ପାପୁଣାତି । ତଥା କରୁଣାୟ ସଂସାରାଭିମୁଖୋ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ର ନାଭିରମତି । ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜତି, କରୁଣାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବେସମନୁଗ୍ଗହାୟ ପୱତ୍ତୋ, କରୁଣାୟ ସବ୍ବେପି ଅନୁକମ୍ପତି, ପଞ୍ଞାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞାୟ ଅହଂକାରମମଂକାରାଭାୱୋ, କରୁଣାୟ ଆଲସିୟଦୀନତାଭାୱୋ ।

ତଥା ପଞ୍ଞାକରୁଣାହି ୟଥାକ୍କମଂ ଅତ୍ତନାଥପରନାଥତା, ଧୀରୱୀରଭାୱୋ, ଅନତ୍ତନ୍ତପାପରନ୍ତପତା, ଅତ୍ତହିତପରହିତନିପ୍ଫତ୍ତି, ନିବ୍ଭୟାଭୀସନକଭାୱୋ, ଧମ୍ମାଧିପତିଲୋକାଧିପତିତା, କତଞ୍ଞୁପୁବ୍ବକାରିଭାୱୋ, ମୋହତଣ୍ହାୱିଗମୋ, ୱିଜ୍ଜାଚରଣସିଦ୍ଧି, ବଲୱେସାରଜ୍ଜନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ପାରମିତାଫଲସ୍ସ ୱିସେସେନ ଉପାୟଭାୱତୋ ପଞ୍ଞା କରୁଣା ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ଇଦଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ପାରମୀନଂ ୱିୟ ପଣିଧାନସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ ।

ତଥା ଉସ୍ସାହଉମ୍ମଙ୍ଗଅୱତ୍ଥାନହିତଚରିୟା ଚ ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟା ଚ ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହୋ ନାମ ବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସାହନୱୀରିୟଂ । ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ନାମ ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଭୂତା ପଞ୍ଞା । ଅୱତ୍ଥାନଂ ନାମ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନତା । ହିତଚରିୟା ନାମ ମେତ୍ତାଭାୱନା, କରୁଣାଭାୱନା ଚ । ୟଥାହ –

‘‘କତି ପନ ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋତି ? ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ । କତମା ଚତସ୍ସୋ ? ଉସ୍ସାହୋ ଚ ହୋତି ୱୀରିୟଂ, ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ଚ ହୋତି ପଞ୍ଞାଭାୱନା, ଅୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ହୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ହିତଚରିୟା ଚ ହୋତି ମେତ୍ତାଭାୱନା । ଇମା ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ।

ତଥା ନେକ୍ଖମ୍ମପୱିୱେକଅଲୋଭାଦୋସାମୋହନିସ୍ସରଣପ୍ପଭେଦା ଚ ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା କାମେସୁ, ଘରାୱାସେ ଚ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସଙ୍ଗଣିକାୟ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ । ଅଲୋଭ…ପେ॰… ଲୋଭେ…ପେ॰… ଅଦୋସ…ପେ॰… ଦୋସେ…ପେ॰… ଅମୋହ…ପେ॰… ମୋହେ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣ…ପେ॰… ସବ୍ବଭୱେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୯) ।

ତସ୍ମା ଏତେ ଚ ଛ ଅଜ୍ଝାସୟାପି ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଲୋଭାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ଅଲୋଭାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱେନ ଚ ୱିନା ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅଲୋଭାଦୀନଞ୍ହି ଅଧିକଭାୱେନ ପରିଚ୍ଚାଗାଦିନିନ୍ନଚିତ୍ତତା, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟାଦିତା ଚାତି, ୟଥା ଚେତେ, ଏୱଂ ଦାନଜ୍ଝାସୟତାଦୟୋପି । ୟଥାହ –

‘‘କତି ପନ ଭନ୍ତେ ବୋଧାୟ ଚରନ୍ତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାତି ? ଦସ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ବୋଧାୟ ଚରନ୍ତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟା । କତମେ ଦସ ? ଦାନଜ୍ଝାସୟା ସାରିପୁତ୍ତ, ବୋଧିସତ୍ତା ମଚ୍ଛେରେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ । ସୀଲ…ପେ॰… ଅସଂୱରେ…ପେ॰… ନେକ୍ଖମ୍ମ…ପେ॰… କାମେସୁ…ପେ॰… ୟଥାଭୂତଞାଣ…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ।…ପେ॰… ୱୀରିୟ …ପେ॰… କୋସଜ୍ଜେ…ପେ॰… ଖନ୍ତି…ପେ॰… ଅକ୍ଖନ୍ତିୟଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଚ…ପେ॰… ୱିସଂୱାଦନେ…ପେ॰… ଅଧିଟ୍ଠାନ…ପେ॰… ଅନଧିଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ମେତ୍ତା…ପେ॰… ବ୍ୟାପାଦେ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖା…ପେ॰… ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି ।

ଏତେସୁ ହି ମଚ୍ଛେରଅସଂୱରକାମୱିଚିକିଚ୍ଛାକୋସଜ୍ଜଅକ୍ଖନ୍ତିୱିସଂୱାଦନଅନଧିଟ୍ଠାନ- ବ୍ୟାପାଦସୁଖଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଦାନାଦିନିନ୍ନଚିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତା ଦାନଜ୍ଝାସୟତାଦୟୋ ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ଅପରିଚ୍ଚାଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମ୍ପି ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱିଧି – ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଗୋମହିଂ ସଦାସୀଦାସପୁତ୍ତଦାରାଦିପରିଗ୍ଗହବ୍ୟାସତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଖେତ୍ତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁକାମଭାୱେନ ବହୁପତ୍ଥନୀୟଭାୱତୋ, ରାଜଚୋରାଦିସାଧାରଣଭାୱତୋ, ୱିୱାଦାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ସପତ୍ତକରଣତୋ, ନିସ୍ସାରତୋ, ପଟିଲାଭପରିପାଲନେସୁ ପରୱିହେଠନହେତୁଭାୱତୋ, ୱିନାସନିମିତ୍ତଞ୍ଚସୋକାଦିଅନେକୱିହିତବ୍ୟସନାୱହତୋ ତଦାସତ୍ତିନିଦାନଞ୍ଚ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତାନଂ ଅପାୟୂପପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋତି ଏୱଂ ୱିୱିଧୱିପୁଲାନତ୍ଥାୱହାନି ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୂନି ନାମ, ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗୋୟେୱେକୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋତି ପରିଚ୍ଚାଗେ ଅପ୍ପମାଦୋ କରଣୀୟୋ ।

ଅପିଚ ‘‘ୟାଚକୋ ୟାଚମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନତୋ ମୟ୍ହଂ ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ପହାୟ ଗମନୀୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରଲୋକଂ ୟାହୀତିଉପଦିସନତୋ ମୟ୍ହଂ ଉପଦେସକୋ’’ତି ଚ ‘‘ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ଅଗାରେ ମରଣଗ୍ଗିନା ଆଦିତ୍ତେ ଲୋକେ ତତୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକସ୍ସ ଅପହରଣତୋ ଅପୱାହକସହାୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପୱାହିତସ୍ସ ଚସ୍ସ ଅଜ୍ଝାପନନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନଭୂତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଦାନସଙ୍ଖାତେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମସ୍ମିଂ ସହାୟଭାୱତୋ, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଗ୍ଗଭୂତାୟ ପରମଦୁଲ୍ଲଭାୟ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟା ସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ଚ ପରମୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ‘‘ଉଳାରେ କମ୍ମନି ଅନେନାହଂ ସମ୍ଭାୱିତୋ, ତସ୍ମା ସା ସମ୍ଭାୱନା ଅୱିତଥା କାତବ୍ବା’’ତି ଚ ‘‘ଏକନ୍ତଭେଦିତାୟ ଜୀୱିତସ୍ସ ଆୟାଚିତେନାପି ମୟା ଦାତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ୟାଚିତେନା’’ତି ଚ ‘‘ଉଳାରଜ୍ଝାସୟେହି ଗୱେସିତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବୋ, [ଦାତବ୍ବତୋ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା)] ସୟମେୱାଗତୋ ମମ ପୁଞ୍ଞେନା’’ତି ଚ ‘‘ୟାଚକସ୍ସ ଦାନାପଦେସେନ ମୟ୍ହମେୱାୟମନୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅହଂ ୱିୟ ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୋ ମୟା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅସତି ୟାଚକେ କଥଂ ମୟ୍ହଂ ଦାନପାରମୀ ପୂରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ୟାଚକାନମେୱତ୍ଥାୟ ମୟା ସବ୍ବୋପି ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅୟାଚିତ୍ୱାପି ମଂ ମମ ସନ୍ତକଂ ୟାଚକା କଦା ସୟମେୱ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘କଥମହଂ ୟାଚକାନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ ମନାପୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱା ତେ ମୟ୍ହଂ ପିୟା ଚସ୍ସୁ ମନାପା’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱାହଂ ଦଦମାନୋ ଦତ୍ୱାପି ଚ ଅତ୍ତମନୋ ଅସ୍ସଂ ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱା ମେ ୟାଚକା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଉଳାରୋ ଚ ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱାହମୟାଚିତୋ ଏୱ ୟାଚକାନଂ ହଦୟମଞ୍ଞାୟ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ‘‘ସତି ଧନେ, ୟାଚକେ ଚ ଅପରିଚ୍ଚାଗୋ ମହତୀ ମୟ୍ହଂ ୱଞ୍ଚନା’’ତି ଚ ‘‘କଥମହଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗାନି, ଜୀୱିତଞ୍ଚାପି ପରିଚ୍ଚଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ଚାଗନିନ୍ନତା ଉପଟ୍ଠପେତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ‘‘ଅତ୍ଥୋ ନାମାୟଂ ନିରପେକ୍ଖଂ ଦାୟକମନୁଗଚ୍ଛତି ୟଥା ତଂ ନିରପେକ୍ଖଂ ଖେପକଂ କିଟକୋ’’ତି ଅତ୍ଥେ ନିରପେକ୍ଖତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ୟାଚମାନୋ ପନ ୟଦି ପିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ‘‘ପିୟୋ ମଂ ୟାଚତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଅଥ ଉଦାସୀନପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ‘‘ଅୟଂ ମଂ ୟାଚମାନୋ ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ପରିଚ୍ଚାଗେନ ମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଦଦନ୍ତୋ ହି ୟାଚକାନଂ ପିୟୋ ହୋତୀତି । ଅଥ ପନ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୟାଚତି, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ମଂ ୟାଚତି, ଅୟଂ ମଂ ୟାଚମାନୋ ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱେରୀପି ପିୟୋ ମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱିସେସତୋ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ ୱିୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେସୁପି ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କରୁଣଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ଚିରକାଲଂ ପରିଭାୱିତତ୍ତା ଲୋଭସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱିସୟା ଲୋଭଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ବୋଧିସତ୍ତପଟିଞ୍ଞେନ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ନନୁ ତୟା ସପ୍ପୁରିସ ସମ୍ବୋଧାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କରୋନ୍ତେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନମୁପକାରାୟ ଅୟଂ କାୟୋ ନିସ୍ସଟ୍ଠୋ, ତପ୍ପରିଚ୍ଚାଗମୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ, ତତ୍ଥ ନାମ ତେ ବାହିରେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଭିସଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତି ହତ୍ଥିସିନାନସଦିସୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ତୟା ନ କତ୍ଥଚି ଅଭିସଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ମହତୋ ଭେସଜ୍ଜରୁକ୍ଖସ୍ସ ତିଟ୍ଠତୋ ମୂଲଂ ମୂଲତ୍ଥିକା ହରନ୍ତି, ପପଟିକଂ, ତଚଂ, ଖନ୍ଧଂ, ୱିଟପଂ, ସାଖଂ, ପଲାସଂ, ପୁପ୍ଫଂ, ଫଲଂ ଫଲତ୍ଥିକା ହରନ୍ତି, ନ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ଏତେ ହରନ୍ତୀ’ତି ୱିତକ୍କସମୁଦାଚାରୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପଜ୍ଜନ୍ତେନ ମୟା ମହାଦୁକ୍ଖେ ଅକତଞ୍ଞୁକେ ନିଚ୍ଚାସୁଚିମ୍ହି କାୟେ ପରେସଂ ଉପକାରାୟ ୱିନିୟୁଜ୍ଜମାନେ ଅଣୁମତ୍ତୋପି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କୋ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । କୋ ୱା ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଏକନ୍ତଭେଦନୱିକିରଣୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମେସୁ । କେୱଲଂ ପନ ସମ୍ମୋହୱିଜମ୍ଭିତମେତଂ, ୟଦିଦଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’ତି ଅଭିନିୱେସୋ, ତସ୍ମା ବାହିରେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁପି କରଚରଣନୟନାଦୀସୁ, ମଂସାଦୀସୁ ଚ ଅନପେକ୍ଖେନ ହୁତ୍ୱା ‘ତଂ ତଦତ୍ଥିକା ହରନ୍ତୂ’ତି ନିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୋ ଚସ୍ସ ସମ୍ବୋଧାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ କାୟଜୀୱିତେସୁ ନିରପେକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ସୁୱିସୁଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ୱିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମନ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ ଞାୟପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଆୟାପାୟୁପାୟକୋସଲ୍ଲସମନ୍ନାଗମେନ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗେନ, ଅଭୟଦାନସଦ୍ଧମ୍ମଦାନେହି ଚ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ଅୟଂ ତାୱ ଦାନପାରମିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୟୋ ।

ସୀଲପାରମିୟଂ ପନ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘‘ଇଦଞ୍ହି ସୀଲଂ ନାମ ଗଙ୍ଗୋଦକାଦୀହି ୱିସୋଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୋସମଲସ୍ସ ୱିକ୍ଖାଲନଜଲଂ, ହରିଚନ୍ଦନାଦୀହି ୱିନେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ରାଗାଦିପରିଳାହସ୍ସ ୱିନୟନଂ, ମୁତ୍ତାହାରମକୁଟକୁଣ୍ଡଲାଦୀହି ପଚୁରଜନାଲଙ୍କାରେହି ଅସାଧାରଣୋ ସାଧୂନମଲଙ୍କାରୱିସେସୋ, ସବ୍ବଦିସାୱାୟନକୋ ଅତିକିତ୍ତିମୋ [ସବ୍ବଦିସାୱାୟନତୋ ଅକିତ୍ତିମୋ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭)] ସବ୍ବକାଲାନୁରୂପୋ ଚ ସୁରଭିଗନ୍ଧୋ, ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀହି, ଦେୱତାହି ଚ ୱନ୍ଦନୀୟାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପରମୋ ୱସୀକରଣମନ୍ତୋ, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଦେୱଲୋକାରୋହଣସୋପାନପନ୍ତି, ଝାନାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋ, ନିବ୍ବାନମହାନଗରସ୍ସ ସମ୍ପାପକମଗ୍ଗୋ, ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂମି, ୟଂ ୟଂ ୱା ପନିଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମିଜ୍ଝନୂପାୟଭାୱତୋ ଚିନ୍ତାମଣିକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିକେ ଚ ଅତିସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଜ୍ଝତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୫) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚାତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) । ତଥା ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ ଆନନ୍ଦ କୁସଲାନି ସୀଲାନୀ’’ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧; ୧୧.୧) ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଗହପତୟୋ, ଆନିସଂସା ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୩୮୫) ୱସେନ ସୀଲଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ତଥା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ୱସେନ ସୀଲୱିରହେ ଆଦୀନୱା ।

ଅପିଚ ପୀତିସୋମନସ୍ସନିମିତ୍ତତୋ, ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାଭାୱତୋ, ୱିଞ୍ଞୂହି ପାସଂସଭାୱତୋ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରହେତୁତୋ, ପରମସୋତ୍ଥିଟ୍ଠାନତୋ, କୁଲସାପତେୟ୍ୟାଧିପତେୟ୍ୟଜୀୱିତରୂପଟ୍ଠାନବନ୍ଧୁମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅତିସୟନତୋ ଚ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସୀଲୱତୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସମ୍ପଦାହେତୁ ମହନ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘କତଂ ୱତ ମୟା କୁସଲଂ, କତଂ କଲ୍ୟାଣଂ, କତଂ ଭୀରୁତ୍ତାଣ’’ନ୍ତି ।

ତଥା ସୀଲୱତୋ ଅତ୍ତା ନ ଉପୱଦତି, ନ ଚ ପରେ ୱିଞ୍ଞୂ, ଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ‘‘ସୀଲୱା ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାସଂସୋ ଚ ହୋତି । ତଥା ସୀଲୱତୋ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘କତଂ ୱତ ମୟା ପାପଂ, କତଂ ଲୁଦ୍ଦଂ, କତଂ କିବ୍ବିସ’’ନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ନ ହୋତି । ସୀଲଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଅପ୍ପମାଦାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଭୋଗବ୍ୟସନାଦିପରିହାରମୁଖେନ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ, ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ପରମଂ ସୋତ୍ଥିଟ୍ଠାନଂ । ନିହୀନଜଚ୍ଚୋପି ସୀଲୱା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନଂ ପୂଜନୀୟୋ ହୋତୀତି କୁଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତିସେତି ସୀଲସମ୍ପଦା, ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ମହାରାଜ, ଇଧ ତେ ଅସ୍ସ ଦାସୋ କମ୍ମକରୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୩) ୱକ୍ଖମାନସାମଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ, ଚୋରାଦୀହି ଅସାଧାରଣତୋ, ପରଲୋକାନୁଗମନତୋ, ମହପ୍ଫଲଭାୱତୋ, ସମଥାଦିଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଚ ବାହିରଧନଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ପରମସ୍ସ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଖତ୍ତିୟାଦୀନମିସ୍ସରିୟଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ସୀଲନିମିତ୍ତଞ୍ହି ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟେସୁ ସତ୍ତାନମିସ୍ସରିୟଂ, ୱସ୍ସସତାଦିଦୀଘପ୍ପମାଣତୋ ଚ ଜୀୱିତତୋ ଏକାହମ୍ପି ସୀଲୱତୋ ଜୀୱିତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠତାୱଚନତୋ, ସତିପି ଜୀୱିତେ ସିକ୍ଖାନିକ୍ଖିପନସ୍ସ ମରଣତାୱଚନତୋ ଚ ସୀଲଂ ଜୀୱିତତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରଂ । ୱେରୀନମ୍ପି ମନୁଞ୍ଞଭାୱାୱହନତୋ, ଜରାରୋଗୱିପତ୍ତୀହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ ଚ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ପାସାଦହମ୍ମିୟାଦିଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦେ ରାଜୟୁୱରାଜସେନାପତିଆଦିଠାନୱିସେସେ ଚ ସୁଖୱିସେସାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ସଭାୱସିନିଦ୍ଧେ ସନ୍ତିକାୱଚରେପି ବନ୍ଧୁଜନେ, ମିତ୍ତଜନେ ଚ ଏକନ୍ତହିତସମ୍ପାଦନତୋ, ପରଲୋକାନୁଗମନତୋ ଚ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ‘‘ନ ତଂ ମାତା ପିତା କୟିରା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ତଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥପତ୍ତିବଲକାୟେହି, ମନ୍ତାଗଦସୋତ୍ଥାନପୟୋଗେହି ଚ ଦୁରାରକ୍ଖାନମନାଥାନଂ ଅତ୍ତାଧୀନତୋ, ଅନପରାଧୀନତୋ, ମହାୱିସୟତୋ ଚ ଆରକ୍ଖଭାୱେନ ସୀଲମେୱ ୱିସିଟ୍ଠତରଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତିଆଦି (ଥେରଗା॰ ୩୦୩; ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨) । ଏୱମନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣା ଚେୱ ସୀଲସମ୍ପଦା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଚୟେନ ସୀଲପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମା ଦୋସାଦୟୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ବୋଧିସତ୍ତପଟିଞ୍ଞେନ ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ନନୁ ତୟା ବୋଧାୟ ପଣିଧାନଂ କତଂ, ସୀଲୱେକଲ୍ଲେନ ଚ ନ ସକ୍କା ନ ଚ ସୁକରା ଲୋକିୟାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତୁଂ, ପଗେୱ ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନମଗ୍ଗଭୂତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ସୀଲେନ ପରମୁକ୍କଂସଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୟା ପେସଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ତୟା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୟାନତ୍ତୟେ ସତ୍ତାନମୱତାରଣପରିପାଚନାନି କାତବ୍ବାନି, ସୀଲୱେକଲ୍ଲସ୍ସ ଚ ୱଚନଂ ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅସପ୍ପାୟାହାରୱିଚାରସ୍ସ ୱିୟ ୱେଜ୍ଜସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନଂ, ତସ୍ମା ‘‘କଥାହଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତାନମୱତାରଣପରିପାଚନାନି କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସଭାୱପରିସୁଦ୍ଧସୀଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ଝାନାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ମେ ସତ୍ତାନମୁପକାରକରଣସମତ୍ଥତା, ପଞ୍ଞାପାରମୀଆଦିପରିପୂରଣଞ୍ଚ ଝାନାଦୟୋ ଗୁଣା ଚ ସୀଲପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲଂ ସୋଧେତବ୍ବଂ ।

ତଥା ‘‘ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ ରଜୋପଥୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧, ୩୭୧; ୨.୧୦; ୩.୧୩, ୨୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪; ୫.୧୦୦୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୯୯; ନେତ୍ତି॰ ୯୪) ଘରାୱାସେ, ‘‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ୨.୪୨; ପାଚି॰ ୪୧୭; ଚୂଳନି॰ ୧୪୭) ‘‘ମାତାପି ପୁତ୍ତେନ ୱିୱଦତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ଚ କାମେସୁ, ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁରିସୋ ଇଣଂ ଆଦାୟ କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୬) କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧, ୩୯୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧, ୩୭୧; ୨.୧୦; ୩.୧୩, ୨୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୦୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୯୯; ନେତ୍ତି॰ ୯୮) ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀସୁ ଆନିସଂସାପଟିସଙ୍ଖାୱସେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କାତବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଆସିୱିସୋପମସୁତ୍ତାଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩, ୧୭୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଥା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ଦାନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟଥାସକଂ ବ୍ୟାପାରସମତ୍ଥା ଚ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପଞ୍ଞାୟ ଗୁଣା ମନସି କାତବ୍ବା । ୟଥେୱ ହି ଜୀୱିତେନ ୱିନା ସରୀରୟନ୍ତଂ ନ ସୋଭତି, ନ ଚ ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାସୁ ପଟିପତ୍ତିସମତ୍ଥଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ୟଥାସକଂ ୱିସୟେସୁ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନପ୍ପହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ସକକିଚ୍ଚପଟିପତ୍ତିୟମସମତ୍ଥାନୀତି ପରିଚ୍ଚାଗାଦିପଟିପତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞା ପଧାନକାରଣଂ । ଉମ୍ମୀଲିତପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁକା ହି ମହାସତ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନିପି ଦତ୍ୱା ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସକା, ଅପରୱମ୍ଭକା ଚ ହୋନ୍ତି, ଭେସଜ୍ଜରୁକ୍ଖା ୱିୟ ୱିକପ୍ପରହିତା କାଲତ୍ତୟେପି ସୋମନସ୍ସଜାତା । ପଞ୍ଞାୱସେନ ହି ଉପାୟକୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ପରହିତପୱତ୍ତିୟା ଦାନପାରମିଭାୱଂ ଉପେତି । ଅତ୍ତତ୍ଥଞ୍ହି ଦାନଂ ମୁଦ୍ଧସଦିସଂ [ୱୁଦ୍ଧିସଦିସଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭)] ହୋତି ।

ତଥା ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସାୱିୟୋଗତୋ ସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିୟେୱ ନ ସମ୍ଭୱତି, କୁତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ଚ ଘରାୱାସେ କାମଗୁଣେସୁ ସଂସାରେ ଚ ଆଦୀନୱଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଝାନସମାପତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଝାନସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନନିନ୍ନୋ, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠପେତି ।

ୱୀରିୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାରହିତଂ ୟଥିଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି ଦୁରାରମ୍ଭଭାୱତୋ । ଅନାରମ୍ଭୋୟେୱ ହି ଦୁରାରମ୍ଭତୋ ସେୟ୍ୟୋ, ପଞ୍ଞାସହିତେନ ପନ ୱୀରିୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଦୁରଧିଗମଂ ଉପାୟପଟିପତ୍ତିତୋ । ତଥା ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ପରାପକାରାଦୀନମଧିୱାସକଜାତିୟୋ ହୋତି, ନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ପଞ୍ଞାୱିରହିତସ୍ସ ଚ ପରେହି ଉପନୀତା ଅପକାରା ଖନ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖମେୱ ଅନୁବ୍ରୂହେନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱତୋ ପନ ତେ ଖନ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନୱସେନ ଅସ୍ସା ଥିରଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ତୀଣିପି ସଚ୍ଚାନି ତେସଂ କାରଣାନି ପଟିପକ୍ଖେ ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ପରେସଂ ଅୱିସଂୱାଦକୋ ହୋତି । ତଥା ପଞ୍ଞାବଲେନ ଅତ୍ତାନମୁପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଧିତିସମ୍ପଦାୟ ସବ୍ବପାରମୀସୁ ଅଚଲସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନୋ ହୋତି । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ଚ ପିୟମଜ୍ଝତ୍ତୱେରିୱିଭାଗମକତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ହିତୂପସଂହାରକୁସଲୋ ହୋତି । ତଥା ପଞ୍ଞାୱସେନ ଲାଭାଲାଭାଦିଲୋକଧମ୍ମସନ୍ନିପାତେ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାସଂ ପାରମୀନଂ ପଞ୍ଞାୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିହେତୂତି ପଞ୍ଞାଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ନ ଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତି, ଅନ୍ତରେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦଂ ନ ସୀଲସମ୍ପଦା, ସୀଲଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାରହିତସ୍ସ ଚ ନ ସମାଧିସମ୍ପଦା, ଅସମାହିତେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଅତ୍ତହିତମତ୍ତମ୍ପି ସାଧେତୁଂ, ପଗେୱ ଉକ୍କଂସଗତଂ ପରହିତନ୍ତି । ‘‘ନନୁ ତୟା ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ଆୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତେନ ଅତ୍ତା ଓୱଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ହି ମହାସତ୍ତୋ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠିତୋ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସତ୍ତେ ନିୟ୍ୟାନମଗ୍ଗେ ଅୱତାରେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ନେସଂ ପରିପାଚେତି । ତଥା ପଞ୍ଞାବଲେନ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ପୱିଚୟବହୁଲୋ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଦାନାଦୟୋ ଗୁଣୱିସେସେ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱଂ ନୟନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତସିକ୍ଖାୟ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତୀତି ଏୱମାଦିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରେ ପଞ୍ଞାଗୁଣେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପାରମୀ ଅନୁବ୍ରୂହେତବ୍ବା ।

ତଥା ଦିସ୍ସମାନପାରାନିପି ଲୋକିୟାନି କମ୍ମାନି ନିହୀନୱୀରିୟେନ ପାପୁଣିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି, ଅଗଣିତଖେଦେନ ପନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ଦୁରଧିଗମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ନିହୀନୱୀରିୟୋ ହି ‘‘ସଂସାରମହୋଘତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ସନ୍ତାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରଭିତୁମେୱ ନ ସକ୍କୁଣୋତି । ମଜ୍ଝିମୋ ପନ ଆରଭିତ୍ୱାନ ଅନ୍ତରାୱୋସାନମାପଜ୍ଜତି । ଉକ୍କଟ୍ଠୱୀରିୟୋ ପନ ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖୋ ଆରଭିତ୍ୱା ପାରମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥମାରମ୍ଭୋ, ତସ୍ସାପି ୱୀରିୟସ୍ସ ସିଥିଲଭାୱେନ ମନୋରଥାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ପଗେୱ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରେନା’’ତି ଚ ‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଦୋସଗଣାନଂ ମତ୍ତମହାନାଗାନମିୱ ଦୁନ୍ନିୱାରଣଭାୱତୋ, ତନ୍ନିଦାନାନଞ୍ଚ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକସଦିସଭାୱତୋ, ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ସବ୍ବଦା ୱିୱଟମୁଖଭାୱତୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୋଜକାନଞ୍ଚ ପାପମିତ୍ତାନଂ ସଦା ସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ, ତଦୋୱାଦକାରିତାୟ ଚ ୱସଲସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ସତି ସମ୍ଭୱେ ୟୁତ୍ତଂ ସୟମେୱ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରିତୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ୱୀରିୟାନୁଭାୱେନ ଦୂରୀ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦି ପନ ସମ୍ବୋଧିଂ ଅତ୍ତାଧୀନେନ ୱୀରିୟେନ ସକ୍କା ସମଧିଗନ୍ତୁଂ, କିମେତ୍ଥ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୀରିୟଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ତଥା ‘‘ଖନ୍ତି ନାମାୟଂ ନିରୱସେସଗୁଣପଟିପକ୍ଖସ୍ସ କୋଧସ୍ସ ୱିଧମନତୋ ଗୁଣସମ୍ପାଦନେ ସାଧୂନଂ ଅପ୍ପଟିହତମାୟୁଧଂ, ପରାଭିଭୱନେ ସମତ୍ଥାନମଲଙ୍କାରୋ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ବଲସମ୍ପଦା, କୋଧଗ୍ଗିୱିନୟନା ଉଦକଧାରା, କଲ୍ୟାଣକିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ, ପାପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱଚୀୱିସୱୂପସମକରୋ ମନ୍ତାଗଦୋ, ସଂୱରେ ଠିତାନଂ ପରମା ଧୀରପକତି, ଗମ୍ଭୀରାସୟତାୟ ସାଗରୋ, ଦୋସମହାସାଗରସ୍ସ ୱେଲା, ଅପାୟଦ୍ୱାରସ୍ସ ପିଧାନକୱାଟଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକାନଂ ଆରୋହଣସୋପାନଂ, ସବ୍ବଗୁଣାନମଧିୱାସଭୂମି, ଉତ୍ତମା କାୟୱଚୀମନୋୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ‘‘ଏତେ ସତ୍ତା ଖନ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଇଧଲୋକେ ତପନ୍ତି, ପରଲୋକେ ଚ ତପନୀୟଧମ୍ମାନୁୟୋଗତୋ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦିପି ପରାପକାରନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖେତ୍ତଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ବୀଜଭୂତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ମୟାୱ ଅଭିସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆଣଣ୍ୟକରଣମେତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅପକାରକେ ଅସତି କଥଂ ମୟ୍ହଂ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦିପାୟଂ ଏତରହି ଅପକାରକୋ, ଅୟଂ ନାମ ପୁବ୍ବେ ଅନେନ ମୟ୍ହଂ ଉପକାରୋ କତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପକାରୋ ଏୱ ୱା ଖନ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ଉପକାରୋ’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ସତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସଦିସା, ପୁତ୍ତକତାପରାଧେସୁ ଚ କୋ କୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟେନ କୋଧଭୂତାୱେସେନ ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଅପରଜ୍ଝତି, ସ୍ୱାୟଂ କୋଧଭୂତାୱେସୋ ମୟା ୱିନେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ୟେନ ଅପକାରେନ ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଅହମ୍ପି ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଅପକାରୋ କତୋ, ୟତ୍ଥ ଚ କତୋ, ସବ୍ବେପି ତେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ନିରୁଦ୍ଧା, କସ୍ସିଦାନି କେନ କୋପୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅନତ୍ତତାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ କୋ କସ୍ସ ଅପରଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ବ୍ରୂହେତବ୍ବା ।

ୟଦି ପନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଚୟେନ ପରାପକାରନିମିତ୍ତକୋ କୋଧୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତେନ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ଖନ୍ତି ନାମେସା ପରାପକାରସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖପଟିପତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚୁପକାରକାରଣ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅପକାରୋ ଚ ମୟ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେନ ଦୁକ୍ଖୁପନିସାୟ ସଦ୍ଧାୟ, ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞାୟ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପକତିରେସା, ୟଦିଦଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିସୟସମାୟୋଗୋ, ତତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠୱିସୟସମାୟୋଗୋ ମୟ୍ହଂ ନ ସିୟାତି ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା’’ତି ଚ ‘‘କୋଧୱସିକୋ ସତ୍ତୋ କୋଧେନ ଉମ୍ମତ୍ତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ପଚ୍ଚପକାରେନା’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ସତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଓରସପୁତ୍ତା ୱିୟ ପରିପାଲିତା, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ମୟା ଚିତ୍ତକୋପୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପରାଧକେ ଚ ସତି ଗୁଣେ ଗୁଣୱତି ମୟା କୋପୋ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅସତି ଗୁଣେ କସ୍ସଚିପି ଗୁଣସ୍ସାଭାୱତୋ ୱିସେସେନ କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘କୋପେନ ମୟ୍ହଂ ଗୁଣୟସା ନିହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୁଜ୍ଝନେନ ମୟ୍ହଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାଦୟୋ ସପତ୍ତକନ୍ତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧୋ ଚ ନାମାୟଂ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାହିତକାରକୋ ସବ୍ବସୁଖହିତୱିନାସକୋ ବଲୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ସତି ଚ ଖନ୍ତିୟା ନ କୋଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପରାଧକେନ ଅପରାଧନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆୟତିଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, ସତି ଚ ଖନ୍ତିୟା ମୟ୍ହଂ ତଦଭାୱୋ’’ତି ଚ ‘‘ଚିନ୍ତେନ୍ତେନ, କୁଜ୍ଝନ୍ତେନ ଚ ମୟା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋୟେୱ ଅନୁୱତ୍ତିତୋ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧେ ଚ ମୟା ଖନ୍ତିୟା ଅଭିଭୂତେ ତସ୍ସ ଦାସଭୂତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ସମ୍ମଦେୱ ଅଭିଭୂତୋ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧନିମିତ୍ତଂ ଖନ୍ତିଗୁଣପରିଚ୍ଚାଗୋ ମୟ୍ହଂ ନ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସତି ଚ କୋଧେ ଗୁଣୱିରୋଧପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ କଥଂ ମେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅସତି ଚ ତେସୁ କଥାହଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରବହୁଲୋ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ଖନ୍ତିୟା ଚ ସତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ସମାହିତସ୍ସ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଅସଙ୍ଖତାମତସନ୍ତପଣୀତତାଦିଭାୱତୋ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି, ‘ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଚ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭୱା’ତି’’, ତତୋ ଚ ‘‘ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ‘କେୱଲା ଇମେ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଭାୱରହିତା ଧମ୍ମମତ୍ତା ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ନ କୁତୋଚି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ କୁହିଞ୍ଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ କତ୍ଥଚି ପତିଟ୍ଠିତା, ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି କସ୍ସଚି ବ୍ୟାପାରୋ’ତି ଅହଂକାରମମଂକାରାନଧିଟ୍ଠାନତା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମତି, ୟେନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ବୋଧିୟା ନିୟତୋ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଖନ୍ତିପାରମିୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଥା ‘‘ସଚ୍ଚେନ ୱିନା ସୀଲାଦୀନମସମ୍ଭୱତୋ, ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ସଚ୍ଚଧମ୍ମାତିକ୍କମେ ଚ ସବ୍ବପାପଧମ୍ମାନଂ ସମୋସରଣଭାୱତୋ, ଅସଚ୍ଚସନ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟିକଭାୱତୋ, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନାଦେୟ୍ୟୱଚନତାୱହନତୋ, ସମ୍ପନ୍ନସଚ୍ଚସ୍ସ ସବ୍ବଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ ସବ୍ବସମ୍ବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିପାରିପୂରିସମନ୍ୱାୟତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମାୱିସଂୱାଦନେନ ସବ୍ବବୋଧିସମ୍ଭାରକିଚ୍ଚକରଣତୋ, ବୋଧିସତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ପରିନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚପାରମିୟା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ତଥା ‘‘ଦାନାଦୀସୁ ଦଳ୍ହସମାଦାନଂ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସନ୍ନିପାତେ ଚ ନେସଂ ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଧୀରୱୀରଭାୱଂ ୱିନା ନ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରା ସମ୍ବୋଧିନିମିତ୍ତା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଧିଟ୍ଠାନଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ତଥା ‘‘ଅତ୍ତହିତମତ୍ତେ ଅୱତିଟ୍ଠନ୍ତେନାପି ସତ୍ତେସୁ ହିତଚିତ୍ତତଂ ୱିନା ନ ସକ୍କା ଇଧଲୋକପରଲୋକସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତୁଂ, ପଗେୱ ସବ୍ବସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମେନା’’ତି ଚ ‘‘ପଚ୍ଛା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିମାକଙ୍ଖନ୍ତେନ ଇଦାନି ଲୋକିୟସମ୍ପତ୍ତିମାକଙ୍ଖା ୟୁତ୍ତରୂପା’’ତି ଚ ‘‘ଇଦାନି ଆସୟମତ୍ତେନ ପରେସଂ ହିତସୁଖୂପସଂହାରଂ କାତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ କଦା ପୟୋଗେନ ତଂ ସାଧୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ଇଦାନି ମୟା ହିତସୁଖୂପସଂହାରେନ ସଂୱଦ୍ଧିତା ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗସହାୟା ମୟ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଏତେହି ୱିନା ନ ମୟ୍ହଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭୂତିନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ଏତେ ପରମଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ କୁସଲାୟତନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସୱିସେସଂ ସବ୍ବେସୁପି ସତ୍ତେସୁ ହିତଜ୍ଝାସୟତା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତବ୍ବା, କିଞ୍ଚ କରୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋପି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତା ଅନୁବ୍ରୂହେତବ୍ବା । ୱିମରିୟାଦୀକତେନ ହି ଚେତସା ସତ୍ତେସୁ ହିତସୁଖୂପସଂହାରନିରତସ୍ସ ତେସଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତା ବଲୱତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦଳ୍ହମୂଲା, କରୁଣା ଚ ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନଂ ଆଦି ଚରଣଂ ପତିଟ୍ଠା ମୂଲଂ ମୁଖଂ ପମୁଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ମେତ୍ତାଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।

ତଥା ‘‘ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେ ସତ୍ତେହି କତା ୱିପ୍ପକାରା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ, ସତି ଚ ଚିତ୍ତୱିକାରେ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ‘‘ମେତ୍ତାସିନେହେନ ସିନେହିତେ ଚିତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିନା ସମ୍ଭାରାନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧି ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅନୁପେକ୍ଖକୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ, ତବ୍ବିପାକଞ୍ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପରିଣାମେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱିଭାଗମକତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଉପେକ୍ଖାରହିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଂ, ଜୀୱିତସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତରାୟଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ସୀଲୱିସୋଧନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ଚ ତଥା ‘‘ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଅରତିରତିସହସ୍ସେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମବଲସିଦ୍ଧିତୋ, ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖନୱସେନେୱ ସବ୍ବସମ୍ଭାରକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ଅନୁପେକ୍ଖନେ ପଧାନକିଚ୍ଚାକରଣତୋ, ଉପେକ୍ଖତୋ ଏୱ ତିତିକ୍ଖାନିଜ୍ଝାନସମ୍ଭୱତୋ, ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେନ ସମାଦିନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧିତୋ, ପରାପକାରାଦୀସୁ ଅନାଭୋଗୱସେନେୱ ମେତ୍ତାୱିହାରନିପ୍ଫତ୍ତିତୋତି ସବ୍ବସମ୍ବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରିନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ ଉପେକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଅପରିଚ୍ଚାଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଥା ସପରିକ୍ଖାରା ପଞ୍ଚଦସ ଚରଣଧମ୍ମା ପଞ୍ଚ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ତତ୍ଥ ଚରଣଧମ୍ମା ନାମ ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ଚ । ତେସୁ ସୀଲାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ତେରସପି ଧୁତଙ୍ଗଧମ୍ମା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୟୋ ଚ ପରିକ୍ଖାରା । ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ ସଦ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତୁପସମାନୁସ୍ସତି ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ସମ୍ପସାଦନୀୟଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ ପରିକ୍ଖାରା । ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ଅକୁସଲାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଅପାୟାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, କୁସଲଧମ୍ମୂପତ୍ଥମ୍ଭଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ । ବାହୁସଚ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ପରିପୁଚ୍ଛକଭାୱୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମାଭିୟୋଗୋ, ଅନୱଜ୍ଜୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦିପରିଚୟୋ, ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟତା, କିଲେସଦୂରୀଭାୱୋ, ଅପ୍ପସ୍ସୁତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ବହୁସ୍ସୁତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ । ୱୀରିୟସ୍ସ ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଗମନୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଧମ୍ମମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନା, କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ । ସତିୟା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୁଚ୍ଛକଭାୱୋ, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଧମ୍ମମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ତଦଧିମୁତ୍ତତା ଚ । ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ସୀଲାଦିଚତୁକ୍କଂ, ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା, ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱକରଣଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖାରା ।

ତତ୍ଥ ସୀଲାଦୀହି ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଦାନେ, ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଆମିସଦାନେ, ଉଭୟସୁଦ୍ଧିୟା ଧମ୍ମଦାନେ ସମତ୍ଥୋହୋତୀତିଆଦିନା ଚରଣାଦୀନଂ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟତା ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ମୟଂ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ । ତଥା ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାଦୟୋପି ଦାନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କୋ ସଂକିଲେସୋତି ଏତ୍ଥ –

ତଣ୍ହାଦୀହି ପରାମଟ୍ଠ-ଭାୱୋ ତାସଂ କିଲିସ୍ସନଂ ।

ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସେନ, ୟଥାରହଂ ୱିକପ୍ପତା ॥

ଅୱିସେସେନ ହି ତଣ୍ହାଦୀହି ପରାମଟ୍ଠଭାୱୋ ପାରମୀନଂ ସଂକିଲେସୋ । ୱିସେସେନ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକୱିକପ୍ପା ଦାନପାରମିୟା ସଂକିଲେସୋ । ସତ୍ତକାଲୱିକପ୍ପା ସୀଲପାରମିୟା । କାମଭୱତଦୁପସମେସୁ ଅଭିରତିଅନଭିରତିୱିକପ୍ପା ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟା । ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ୱିକପ୍ପା ପଞ୍ଞାପାରମିୟା । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିକପ୍ପା ୱୀରିୟପାରମିୟା । ଅତ୍ତପରୱିକପ୍ପା ଖନ୍ତିପାରମିୟା । ଅଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠାଦିୱିକପ୍ପା ସଚ୍ଚପାରମିୟା । ବୋଧିସମ୍ଭାରତବ୍ବିପକ୍ଖେସୁ ଦୋସଗୁଣୱିକପ୍ପା ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିୟା । ହିତାହିତୱିକପ୍ପା ମେତ୍ତାପାରମିୟା । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିକପ୍ପା ଉପେକ୍ଖାପାରମିୟା ସଂକିଲେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କିଂୱୋଦାନନ୍ତି –

ତଣ୍ହାଦୀହି ଅଘାତତା, ରହିତତା ୱିକପ୍ପାନଂ ।

ୱୋଦାନନ୍ତି ୱିଜାନିୟା, ସବ୍ବାସମେୱ ତାସମ୍ପି ॥

ଅନୁପଘାତା ହି ତଣ୍ହା ମାନ ଦିଟ୍ଠି କୋଧୁ ପନାହ ମକ୍ଖ ପଲାସ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟ ଥମ୍ଭ ସାରମ୍ଭ ମଦ ପମାଦାଦୀହି କିଲେସେହି ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକୱିକପ୍ପାଦିରହିତା ଚ ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧା ପଭସ୍ସରା ଭୱନ୍ତୀତି ।

କୋ ପଟିପକ୍ଖୋତି –

ଅକୁସଲା କିଲେସା ଚ, ପଟିପକ୍ଖା ଅଭେଦତୋ ।

ଭେଦତୋ ପନ ପୁବ୍ବେପି, ୱୁତ୍ତା ମଚ୍ଛରିୟାଦୟୋ ॥

ଅୱିସେସେନ ହି ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେପି କିଲେସା ଚ ଏତାସଂ ପଟିପକ୍ଖା । ୱିସେସେନ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ମଚ୍ଛରିୟାଦୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପିଚ ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକଦାନଫଲେସୁ ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହଗୁଣୟୋଗତୋ ଲୋଭଦୋସମୋହପଟିପକ୍ଖଂ ଦାନଂ, କାୟାଦିଦୋସତ୍ତୟୱଙ୍କାପଗମତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ସୀଲଂ, କାମସୁଖପରୂପଘାତଅତ୍ତକିଲମଥପରିୱଜ୍ଜନତୋ ଦୋସତ୍ତୟପଟିପକ୍ଖଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ଲୋଭାଦୀନଂ ଅନ୍ଧୀକରଣତୋ, ଞାଣସ୍ସ ଚ ଅନନ୍ଧୀକରଣତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ପଞ୍ଞା, ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତଞାୟାରମ୍ଭୱସେନ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ୱୀରିୟଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସୁଞ୍ଞତାନଂ ଖମନତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ଖନ୍ତି, ସତିପି ପରେସଂ ଉପକାରେ, ଅପକାରେ ଚ ୟଥାଭୂତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକଧମ୍ମେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୟଥାସମାଦିନ୍ନେସୁ ସମ୍ଭାରେସୁ ଅଚଲନତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ନୀୱରଣୱିୱେକତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ମେତ୍ତା, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁନୟପଟିଘୱିଦ୍ଧଂସନତୋ, ସମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କା ପଟିପତ୍ତୀତି –

ଦାନାକାରାଦୟୋ ଏୱ, ଉପ୍ପାଦିତା ଅନେକଧା ।

ପଟିପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ପାରମୀପୂରଣକ୍କମେ ॥

ଦାନପାରମିୟା ହି ତାୱ ସୁଖୂପକରଣସରୀରଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେନ, ଭୟାପନୟନେନ, ଧମ୍ମୋପଦେସେନ ଚ ବହୁଧା ସତ୍ତାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ପଟିପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆମିସଦାନଂ ଅଭୟଦାନଂ ଧମ୍ମଦାନନ୍ତି ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁୱସେନ ତିୱିଧଂ ଦାନଂ । ତେସୁ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ବାହିରଂ ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲା ଗନ୍ଧଂ ୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟା ଆୱସଥଂ ପଦୀପେୟ୍ୟନ୍ତି ଦସୱିଧଂ । ଅନ୍ନାଦୀନଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦିୱିଭାଗେନ ଅନେକୱିଧଞ୍ଚ । ତଥା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୟାୱ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣତୋ ଛବ୍ବିଧଂ । ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନଞ୍ଚ ନୀଲାଦିୱିଭାଗେନ ଅନେକୱିଧଂ । ତଥା ମଣିକନକରଜତମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁଆରାମାଦି ଦାସୀଦାସଗୋମହିଂସାଦିନାନାୱିଧୱତ୍ଥୂପକରଣୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ ।

ତତ୍ଥ ମହାପୁରିସୋ ବାହିରଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ୟେନ ଅତ୍ଥିକୋ, ତଂ ତସ୍ସେୱ ଦେତି । ଦେନ୍ତୋ ଚ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିକୋ’’ତି ସୟମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ଅୟାଚିତୋପି ଦେତି, ପଗେୱ ୟାଚିତୋ । ମୁତ୍ତଚାଗୋ ଦେତି, ନୋ ଅମୁତ୍ତଚାଗୋ । ପରିୟତ୍ତଂ ଦେତି, ନୋ ଅପରିୟତ୍ତଂ । ସତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପଚ୍ଚୁପକାରସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ନ ଦେତି, ଅସତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ, ପରିୟତ୍ତେ ଚ ସଂୱିଭାଗାରହଂ ୱିଭଜତି । ନ ଚ ଦେତି ପରୂପଘାତାୱହଂ ସତ୍ଥୱିସମଜ୍ଜାଦିକଂ, ନାପି କୀଳନକଂ, ୟଂ ଅନତ୍ଥୁପସଂହିତଂ, ପମାଦାୱହଞ୍ଚ, ନ ଚ ଗିଲାନସ୍ସ ୟାଚକସ୍ସ ପାନଭୋଜନାଦିଅସପ୍ପାୟଂ, ପମାଣରହିତଂ ୱା ଦେତି, ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ପନ ସପ୍ପାୟମେୱ ଦେତି ।

ତଥା ୟାଚିତୋ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଗହଟ୍ଠାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଦେତି, ପବ୍ବଜିତାନଂ ପବ୍ବଜିତାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଦେତି । ମାତାପିତରୋ ଞାତିସାଲୋହିତା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ପୁତ୍ତଦାରଦାସକମ୍ମକରାତି ଏତେସୁ କସ୍ସଚି ପୀଳଂ ଅଜନେନ୍ତୋ ଦେତି, ନ ଚ ଉଳାରଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଲୂଖଂ ଦେତି, ନ ଚ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଦେତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୁପକାରସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଦେତି, ନ ଚ ଫଲପାଟିକଙ୍ଖୀ ଦେତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା, ନ ଚ ୟାଚିତୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦେତି, ନ ଚ ଅସଞ୍ଞତାନଂ ୟାଚକାନଂ ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକାନମ୍ପି ଅପୱିଦ୍ଧା ଦାନଂ ଦେତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ଦେତି, ନ ଚ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି, କମ୍ମଫଲମେୱ ପନ ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଦେତି, ନାପି ୟାଚକେ ପୟିରୁପାସନାଦୀହି ସଂକିଲମେତ୍ୱା ଦେତି, ଅପରିକିଲମେନ୍ତୋ ଏୱ ପନ ଦେତି, ନ ଚ ପରେସଂ ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଭେଦାଧିପ୍ପାୟୋ ୱା ଦାନଂ ଦେତି, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋୱ ଦେତି, ନାପି ଫରୁସୱାଚୋ ଭାକୁଟିକମୁଖୋ ଦାନଂ ଦେତି, ପିୟୱାଦୀ ଚ ପନ ପୁବ୍ବଭାସୀ ମିହିତସିତୱଚନୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି, ୟସ୍ମିଂ ଚେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଉଳାରମନୁଞ୍ଞତାୟ ୱା ଚିରପରିଚୟେନ ୱା ଗେଧସଭାୱତାୟ ୱା ଲୋଭଧମ୍ମୋ ଅଧିମତ୍ତୋ ହୋତି, ଜାନନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିୱିନୋଦୟିତ୍ୱା ୟାଚକେ ପରିୟେସେତ୍ୱାପି ଦେତି, ୟଞ୍ଚ ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ପରିତ୍ତଂ, ୟାଚକୋପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ, ତଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅପି ଅତ୍ତାନଂ ଧାୱିତ୍ୱା ଦେନ୍ତୋ ୟାଚକଂ ସମ୍ମାନେତି ୟଥା ତଂ ଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତୋ, ନ ଚ ମହାପୁରିସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରଦାସକମ୍ମକରପୋରିସେ ୟାଚିତୋ ତେ ଅସଞ୍ଞାପିତେ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତେ ୟାଚକାନଂ ଦେତି, ସମ୍ମଦେୱ ପନ ସଞ୍ଞାପିତେ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତେ ଦେତି, ଦେନ୍ତୋ ଚ ୟକ୍ଖରକ୍ଖସପିସାଚାଦୀନଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ୱା କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତାନଂ ଜାନନ୍ତୋ ନ ଦେତି, ତଥା ରଜ୍ଜମ୍ପି ତାଦିସାନଂ ନ ଦେତି, ୟେ ଲୋକସ୍ସ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଅନତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟେ ପନ ଧମ୍ମିକା ଧମ୍ମେନ ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି, ତେସଂ ରଜ୍ଜଦାନଂ ଦେତି । ଏୱଂ ତାୱ ବାହିରଦାନେ ପଟିପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦାନମ୍ପି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ୟଥା ନାମ କୋଚି ପୁରିସୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନହେତୁ ଅତ୍ତାନଂ ପରସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ୱିଧେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ଦାସବ୍ୟଂ, ଏୱମେୱ ମହାପୁରିସୋ ସମ୍ବୋଧିହେତୁ ନିରାମିସଚିତ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ହିତସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦାନପାରମିଂ ପରିପୂରେତୁକାମୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ୱିଧେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ୟଥାକାମକରଣୀୟତଂ, କରଚରଣନୟନାଦିଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ତେନ ତେନ ଅତ୍ଥିକାନଂ ଅକମ୍ପିତୋ ଅଲୀନୋ ଅନୁପ୍ପଦେତି, ନ ତତ୍ଥ ସଜ୍ଜତି, ନ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜତି ୟଥା ତଂ ବାହିରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ତଥା ହି ମହାପୁରିସୋ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ବାହିରୱତ୍ଥୁଂ ପରିଚ୍ଚଜତି ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୋଗାୟ ୱା ୟାଚକାନଂ, ତେସଂ ମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସୀଭାୱାୟ ୱା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ମୁତ୍ତଚାଗୋ ଏୱମାହ ‘‘ନିସ୍ସଙ୍ଗଭାୱେନାହଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ୟାଚକସ୍ସ ଏକନ୍ତେନେୱ ହିତାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତଂ ଦେତି, ନ ଇତରଂ । ନ ଚ ମହାପୁରିସୋ ମାରସ୍ସ, ମାରକାୟିକାନଂ ୱା ଦେୱତାନଂ ୱିହିଂସାଧିପ୍ପାୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱା ଜାନମାନୋ ଦେତି ‘‘ମା ତେସଂ ଅନତ୍ଥୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ୟଥା ଚ ମାରକାୟିକାନଂ, ଏୱଂ ତେହି ଅନ୍ୱାୱିଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ଦେତି, ନାପି ଉମ୍ମତ୍ତକାନଂ, ଇତରେସଂ ପନ ୟାଚିୟମାନୋ ସମନନ୍ତରମେୱ ଦେତି ତାଦିସାୟ ୟାଚନାୟ ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱତୋ, ତାଦିସସ୍ସ ଚ ଦାନସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ।

ଅଭୟଦାନଂ ପନ ରାଜତୋ ଚୋରତୋ ଅଗ୍ଗିତୋ ଉଦକତୋ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲତୋ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱାଳମିଗତୋ ନାଗୟକ୍ଖରକ୍ଖସପିସାଚାଦିତୋ ସତ୍ତାନଂ ଭୟେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ତତୋ ପରିତ୍ତାଣଭାୱେନ ଦାତବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମଦାନଂ ପନ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନା । ଓପାୟିକୋ ହି ତସ୍ସ ଉପଦେସୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥୱସେନ, ୟେନ ସାସନେ ଅନୋତିଣ୍ଣାନଂ ଅୱତାରଣଂ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପରିପାଚନଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ନୟୋ – ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ ଦାନକଥା ସୀଲକଥା ସଗ୍ଗକଥା କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ ସଂକିଲେସୋ ଓକାରୋ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସାୱକବୋଧିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସରଣଗମନଂ, ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ କମ୍ମକରଣୱସେନ ସମଥାନୁୟୋଗୋ, ରୂପମୁଖାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସେସୁ ୟଥାରହଂ ଅଭିନିୱେସନମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗୋ, ତଥା ୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦାୟ ସମ୍ମତ୍ତଗହଣଂ, ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ସାୱକବୋଧୀତି ଏତେସଂ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନୱସେନ ୟଥାରହଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପନା, ପରିୟୋଦପନା ଚ । ତଥା ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଞ୍ଚ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ୟଥାରହଂ ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣାଦିସଂକିତ୍ତନମୁଖେନ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାଭେଦେସୁ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାନୁଭାୱତାୱିଭାୱନେନ ୟାନଦ୍ୱୟେ ପତିଟ୍ଠାପନା, ପରିୟୋଦପନା ଚ । ଏୱଂ ମହାପୁରିସୋ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ଦେତି ।

ତଥା ମହାପୁରିସୋ ଆମିସଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନାହଂ ଦାନେନ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲପଟିଭାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ରମଣୀୟଂ ଅଗ୍ଗଫଲସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ନଂ ଦେତି, ତଥା ସତ୍ତାନଂ କାମକିଲେସପିପାସୱୂପସମାୟ ପାନଂ ଦେତି, ତଥା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥାନି ଦେତି, ତଥା ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ଚେୱ ନିବ୍ବାନସୁଖସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୟାନଂ ଦେତି, ତଥା ସୀଲଗନ୍ଧନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଗନ୍ଧଂ ଦେତି, ତଥା ବୁଦ୍ଧଗୁଣସୋଭାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ମାଲାୱିଲେପନଂ ଦେତି, ତଥା ବୋଧିମଣ୍ଡାସନନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆସନଂ ଦେତି, ତଥାଗତସେୟ୍ୟନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସେୟ୍ୟଂ ଦେତି, ସରଣଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆୱସଥଂ ଦେତି, ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭାୟ ପଦୀପେୟ୍ୟଂ ଦେତି ।

ବ୍ୟାମପ୍ପଭାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ରୂପଦାନଂ ଦେତି, ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଦାନଂ ଦେତି, ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ପିୟଭାୱାୟ ରସଦାନଂ ଦେତି, ବୁଦ୍ଧସୁଖୁମାଲଭାୱାୟ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ ଦେତି, ଅଜରାମରଣଭାୱାୟ ଭେସଜ୍ଜଦାନଂ ଦେତି, କିଲେସଦାସବ୍ୟୱିମୋଚନତ୍ଥଂ ଦାସାନଂ ଭୁଜିସ୍ସତାଦାନଂ ଦେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମାଭିରତିୟା ଅନୱଜ୍ଜଖିଡ୍ଡାରତିହେତୁଦାନଂ ଦେତି, ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଭାୱୂପନୟନାୟ ପୁତ୍ତଦାନଂ ଦେତି, ସକଲସ୍ସାପି ଲୋକସ୍ସ ପତିଭାୱୂପଗମନାୟ ଦାରଦାନଂ ଦେତି, ସୁଭଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁୱଣ୍ଣମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଦାନଂ, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ନାନାୱିଧୱିଭୂସନଦାନଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମକୋସାଧିଗମାୟ ୱିତ୍ତକୋସଦାନଂ, ଧମ୍ମରାଜଭାୱାୟ ରଜ୍ଜଦାନଂ, ଦାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରାମୁୟ୍ୟାନାଦିୱନଦାନଂ, ଚକ୍କଙ୍କିତେହି ପାଦେହି ବୋଧିମଣ୍ଡୂପସଙ୍କମନାୟ ଚରଣଦାନଂ, ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣେ ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମହତ୍ଥଦାନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥଦାନଂ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଟିଲାଭାୟ କଣ୍ଣନାସାଦିଦାନଂ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭାୟ ଚକ୍ଖୁଦାନଂ, ‘‘ଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣପାରିଚରିୟାଦୀସୁ ସବ୍ବକାଲଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହୋ ସବ୍ବଲୋକେନ ଚ ଉପଜୀୱିତବ୍ବୋ ମେ କାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ମଂସଲୋହିତାଦିଦାନଂ । ‘‘ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତମୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗଦାନଂ ଦେତି ।

ଏୱଂ ଦଦନ୍ତୋ ଚ ନ ଅନେସନାୟ ଦେତି, ନ ପରୋପଘାତେନ, ନ ଭୟେନ, ନ ଲଜ୍ଜାୟ, ନ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟରୋସନେନ, ନ ପଣୀତେ ସତି ଲୂଖଂ, ନ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନେନ, ନ ପରୱମ୍ଭନେନ, ନ ଫଲାଭିକଙ୍ଖାୟ, ନ ୟାଚକଜିଗୁଚ୍ଛାୟ, ନ ଅଚିତ୍ତୀକାରେନ, ଅଥ ଖୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦେତି, ସହତ୍ଥେନ ଦେତି, କାଲେନ ଦେତି, ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଦେତି, ଅୱିଭାଗେନ ଦେତି, ତୀସୁ କାଲେସୁ ସୋମନସ୍ସିକୋ ଦେତି, ତତୋ ଏୱ ଚ ଦତ୍ୱା ନ ପଚ୍ଛାନୁତାପୀ ହୋତି, ନ ପଟିଗ୍ଗାହକୱସେନ ମାନାୱମାନଂ କରୋତି, ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପିୟସମୁଦାଚାରୋ ହୋତି ୱଦଞ୍ଞୂ ୟାଚୟୋଗୋ ସପରିୱାରଦାୟକୋ । ଅନ୍ନଦାନଞ୍ହି ଦେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ସପରିୱାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ଥାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେତି, ତଥା ୱତ୍ଥଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ସପରିୱାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେତି । ପାନଦାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତଥା ରୂପଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ଇତରାରମ୍ମଣାନିପି ତସ୍ସ ପରିୱାରଂ କତ୍ୱା ଦେତି, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

ତତ୍ଥ ରୂପଦାନଂ ନାମ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତାଦିୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ପୁପ୍ଫୱତ୍ଥଧାତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଲଭିତ୍ୱା ରୂପୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ରୂପଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ରୂପଦାନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତାଦିସେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ଦାନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଏତଂ ରୂପଦାନଂ ନାମ ।

ସଦ୍ଦଦାନଂ ପନ ଭେରୀସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦଂ କନ୍ଦମୂଲାନି ୱିୟ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା, ନୀଲୁପ୍ପଲହତ୍ଥକଂ ୱିୟ ଚ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୱତ୍ଥୁକଂ ପନ କତ୍ୱା ଦଦନ୍ତୋ ସଦ୍ଦଦାନଂ ଦେତି ନାମ, ତସ୍ମା ୟଦା ‘‘ସଦ୍ଦଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଭେରୀମୁଦିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ତୂରିୟେନ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଉପହାରଂ କରୋତି, କାରେତି ଚ, ‘‘ସଦ୍ଦଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ସଦ୍ଦଦାନଂ ମେ’’ତି ଭେରୀଆଦୀନି ଠପାପେତି, ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ପନ ସଦ୍ଦଭେସଜ୍ଜଂ, ତେଲଫାଣିତାଦୀନି ଚ ଦେତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଘୋସେତି, ସରଭଞ୍ଞଂ ଭଣତି, ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତି, ଉପନିସିନ୍ନକଥଂ, ଅନୁମୋଦନକଥଞ୍ଚ କରୋତି, କାରେତି ଚ, ତଦା ସଦ୍ଦଦାନଂ ନାମ ହୋତି ।

ତଥା ମୂଲଗନ୍ଧାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ରଜନୀୟଂ ଗନ୍ଧୱତ୍ଥୁଂ, ପିସିତମେୱ ୱା ଗନ୍ଧଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ଗନ୍ଧୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ଗନ୍ଧଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ଗନ୍ଧଦାନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ବୁଦ୍ଧରତନାଦୀନଂ ପୂଜଂ କରୋତି, କାରେତି ଚ, ଗନ୍ଧପୂଜନତ୍ଥାୟ ଅଗରୁଚନ୍ଦନାଦିକେ ଗନ୍ଧୱତ୍ଥୁକେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଇଦଂ ଗନ୍ଧଦାନଂ ।

ତଥା ମୂଲରସାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ରଜନୀୟଂ ରସୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ରସୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ରସଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ରସଦାନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ଦେତି, ରସୱତ୍ଥୁମେୱ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗୱାଦିକଂ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଇଦଂ ରସଦାନଂ ।

ତଥା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିୱସେନ, ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦିୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦା ହି ମଞ୍ଚପୀଠଭିସିବିବ୍ବୋହନାଦିକଂ, ନିୱାସନପାରୁପନାଦିକଂ ୱା ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ରଜନୀୟଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ଦେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜତି, ଏତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ ।

ଧମ୍ମଦାନଂ ପନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଓଜାପାନଜୀୱିତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓଜାଦୀସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରଂ ରଜନୀୟଂ ଧମ୍ମୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ଧମ୍ମଦାନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ସପ୍ପିନୱନୀତାଦି ଓଜଦାନଂ ଦେତି, ଅମ୍ବପାନାଦିଅଟ୍ଠୱିଧଂ ପାନଦାନଂ ଦେତି, ଜୀୱିତଦାନନ୍ତି ଆଭୁଜିତ୍ୱା ସଲାକଭତ୍ତପକ୍ଖିକଭତ୍ତାଦୀନି ଦେତି । ଅଫାସୁକଭାୱେନ ଅଭିଭୂତାନଂ ବ୍ୟାଧିକାନଂ ୱେଜ୍ଜଂ ପଟ୍ଠପେତି, ଜାଲଂ ଫାଲାପେତି, କୁମୀନଂ ୱିଦ୍ଧଂସାପେତି, ସକୁଣପଞ୍ଜରଂ ୱିଦ୍ଧଂସାପେତି, ବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧାନଂ ସତ୍ତାନଂ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖଂ କାରେତି, ମାଘାତଭେରିଂ ଚରାପେତି, ଅଞ୍ଞାନିପି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତପରିତ୍ତାଣତ୍ଥଂ ଏୱରୂପାନି କମ୍ମାନି କରୋତି, କାରାପେତି ଚ, ଇଦଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ନାମ ।

ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଦାନସମ୍ପଦଂ ସକଲଲୋକହିତସୁଖାୟ ପରିଣାମେତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅକୁପ୍ପାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ପଟିଭାନସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୟାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପରିଣାମେତି, ଇମଞ୍ଚ ଦାନପାରମିଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେନ ମହାସତ୍ତେନ ଜୀୱିତେ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତବ୍ବା । ତଥା ଭୋଗେସୁ, ବହୁସାଧାରଣତା ଚ ନେସଂ ମନସି କାତବ୍ବା, ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣା ସତତଂ ସମିତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଭୋଗେହି ଗହେତବ୍ବସାରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଦିତ୍ତତୋ ୱିୟ ଅଗାରତୋ ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ବହି ନୀହରନ୍ତୋ ନ କିଞ୍ଚି ସେସେତି, ନ କତ୍ଥଚି ୱିଭାଗଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ନିରପେକ୍ଖୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜତି ଏୱ । ଅୟଂ ତାୱ ଦାନପାରମିୟା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ।

ସୀଲପାରମିୟା ପନ ଅୟଂ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ – ୟସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁସୀଲାଲଙ୍କାରେହି ସତ୍ତେ ଅଲଙ୍କରିତୁକାମେନ ମହାପୁରିସେନ ଆଦିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ତାୱ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚତୂହାକାରେହି ସୀଲଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ଅଜ୍ଝାସୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ, ସମାଦାନତୋ, ଅୱୀତିକ୍କମନତୋ, ସତି ୱୀତିକ୍କମେ ପୁନ ପାକଟୀକରଣତୋ ଚ । ୱିସୁଦ୍ଧାସୟତାୟ ହି ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତାଧିପତି ହୁତ୍ୱା ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନସଭାୱୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ହିରିଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧସମାଚାରୋ ହୋତି, ତଥା ପରତୋ ସମାଦାନେ ସତି ଏକଚ୍ଚୋ ଲୋକାଧିପତି ହୁତ୍ୱା ପାପତୋ ଉତ୍ତସନ୍ତୋ ଓତ୍ତପ୍ପଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧସମାଚାରୋ ହୋତି, ଇତି ଉଭୟଥାପି ଏତେ ଅୱୀତିକ୍କମନତୋ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି । ଅଥ ଚ ପନ କଦାଚି ସତିସମ୍ମୋସେନ ସୀଲସ୍ସ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ସିୟା, ତାୟୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ଖିପ୍ପମେୱ ନଂ ୱୁଟ୍ଠାନାଦିନା ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ତୟିଦଂ ସୀଲଂ ୱାରିତ୍ତଂ ଚାରିତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱାରିତ୍ତସୀଲେ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ – ତେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ତଥା ଦୟାପନ୍ନଚିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଥା ସୁପିନନ୍ତେନପି ନ ଆଘାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପରୂପକରଣୱିରତତାୟ ପରସନ୍ତକୋ ଅଲଗଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନ ପରାମସିତବ୍ବୋ । ସଚେ ପବ୍ବଜିତୋ ହୋତି, ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋପି ଆରାଚାରୀ ହୋତି ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗୱିରତୋ, ପଗେୱ ପରଦାରଗମନତୋ । ଗହଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ପରେସଂ ଦାରେସୁ ସଦା ପାପକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି । କଥେନ୍ତୋ ସଚ୍ଚଂ ହିତଂ ପିୟଂ ପରିମିତମେୱ ଚ କାଲେନ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ଭାସିତା ହୋତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ, ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ, ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନୋ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମଗ୍ଗତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନେସୁ ନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧୋ ହୋତି ନିୱିଟ୍ଠପେମୋତି ।

ଇତି ଚତୁରାପାୟୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନଂ ପଥଭୂତେହି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେହି, ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି ଚ ଓରମିତ୍ୱା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ପଥଭୂତେସୁ କୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ, କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧାସୟପୟୋଗତୋ ୟଥାଭିପତ୍ଥିତା ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୂପସଞ୍ହିତା ମନୋରଥା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଅଭିନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି, ପାରମିୟୋ ପରିପୂରେନ୍ତି । ଏୱଂଭୂତୋ ହି ଅୟଂ । ତତ୍ଥ ହିଂସାନିୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଦାନଂ ଦେତି, ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅପ୍ପାବାଧୋ ହୋତି ଅପ୍ପାତଙ୍କୋ, ଦୀଘାୟୁକୋ ସୁଖବହୁଲୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ପାପୁଣାତି, ଦୋସୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନନିୱତ୍ତିୟା ଚୋରାଦୀହି ଅସାଧାରଣେ ଭୋଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପରେହି ଅନାସଙ୍କନୀୟୋ, ପିୟୋ, ମନାପୋ, ୱିସ୍ସାସନୀୟୋ, ଭୱସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ, ଲୋଭୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନିୱତ୍ତିୟା ଅଲୋଭୋ ହୋତି ସନ୍ତକାୟଚିତ୍ତୋ, ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଅପରିସଙ୍କନୀୟୋ, କଲ୍ୟାଣୋ ଚସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୋତି ମାତୁଗାମେସୁ ଅଲୁଦ୍ଧାସୟୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମବହୁଲୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଲୋଭୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି ।

ମୁସାୱାଦନିୱତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପମାଣଭୂତୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟିକୋ ଥେତୋ ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ଦେୱତାନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ ସୁରଭିଗନ୍ଧମୁଖୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାରକ୍ଖିତକାୟୱଚୀସମାଚାରୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, କିଲେସୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ପେସୁଞ୍ଞନିୱତ୍ତିୟା ପରୂପକ୍କମେହି ଅଭେଜ୍ଜକାୟୋ ହୋତି ଅଭେଜ୍ଜପରିୱାରୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚ ଅଭେଜ୍ଜନକସଦ୍ଧୋ, ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ ଭୱନ୍ତରପରିଚିତାନମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତପିୟୋ, ଅସଂକିଲେସବହୁଲୋ । ଫରୁସୱାଚାନିୱତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ସୁଖସୀଲୋ ମଧୁରୱଚନୋ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଚସ୍ସ ସରୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପନିୱତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ, ଗରୁଭାୱନୀୟୋ ଚ, ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ପରିମିତାଲାପୋ, ମହେସକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି ମହାନୁଭାୱୋ, ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକେନ ପଟିଭାନେନ ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣକୁସଲୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଞ୍ଚ ଏକାୟ ଏୱ ୱାଚାୟ ଅନେକଭାସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥୋ ହୋତି ।

ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁତାୟ ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀ ହୋତି, ଉଳାରେସୁ ଚ ଭୋଗେସୁ ରୁଚିଂ ପଟିଲଭତି, ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନଂ ସମ୍ମତୋ ହୋତି, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ଅନଭିଭୱନୀୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ ହୋତି । ଅବ୍ୟାପାଦେନ ପିୟଦସ୍ସନୋ ହୋତି ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ, ପରହିତାଭିନନ୍ଦିତାୟ ଚ ସତ୍ତେ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପସାଦେତି, ଅଲୂଖସଭାୱୋ ଚ ହୋତି ମେତ୍ତାୱିହାରୀ, ମହେସକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି ମହାନୁଭାୱୋ । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନାଭାୱେନ କଲ୍ୟାଣେ ସହାୟେ ପଟିଲଭତି, ସୀସଚ୍ଛେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତୋପି ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି, କମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନତୋ ଅକୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ଚ ହୋତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ସଦ୍ଧା ପତିଟ୍ଠିତା ହୋତି ମୂଲଜାତା, ସଦ୍ଦହତି ଚ ତଥାଗତାନଂ ବୋଧିଂ, ସମୟନ୍ତରେସୁ ନାଭିରମତି ଉକ୍କାରଟ୍ଠାନେ ରାଜହଂସୋ ୱିୟ, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଜାନନେ କୁସଲୋ ହୋତି, ଅନ୍ତେ ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଲାଭୀ, ୟାୱ ଚ ବୋଧିଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଉଳାରୁଳାରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣାତି ।

‘‘ଇତି ହିଦଂ ସୀଲଂ ନାମ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପଭୱଭୂମି, ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନଂ ଆଦି ଚରଣଂ କାରଣଂ ମୁଖଂ ପମୁଖ’’ନ୍ତି ବହୁମାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାୟୱଚୀସଂୟମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିୟଂ, ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗେ ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତି, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ୱିୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୀଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ୱାରିତ୍ତସୀଲେ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ।

ଚାରିତ୍ତସୀଲେ ପନ ପଟିପତ୍ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଇଧ ବୋଧିସତ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ କାଲେନ କାଲଂ କତ୍ତା ହୋତି, ତଥା ତେସଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ତା ହୋତି, ଗିଲାନାନଂ କାୟୱେୟ୍ୟାୱଟିକଂ, ୱାଚାୟ ପୁଚ୍ଛନଞ୍ଚ କତ୍ତା ହୋତି, ସୁଭାସିତପଦାନି ସୁତ୍ୱା ସାଧୁକାରଂ କତ୍ତା ହୋତି, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣେତା, ପରେସଂ ଅପକାରେ ଖନ୍ତା, ଉପକାରେ ଅନୁସ୍ସରିତା, ପୁଞ୍ଞାନି ଅନୁମୋଦିତା, ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞାନି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପରିଣାମେତା, ସବ୍ବକାଲଂ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ସତି ଅଚ୍ଚୟେ ଅଚ୍ଚୟତୋ ଦିସ୍ୱା ତାଦିସାନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଆୱି କତ୍ତା, ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ସମ୍ମଦେୱ ପରିପୂରେତା ।

ତଥା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପାସୁ ଅତ୍ଥୂପସଂହିତାସୁ ସତ୍ତାନଂ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାପୁରେକ୍ଖାରୋ ଅନଲସୋ ସହାୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସତ୍ତାନଂ ବ୍ୟାଧିଆଦିଦୁକ୍ଖେସୁ ୟଥାରହଂ ପତିକାରୱିଧାୟକୋ, ଞାତିଭୋଗାଦିବ୍ୟସନପତିତେସୁ ସୋକପନୋଦନୋ, ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱାୱଟ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହାରହାନଂ ଧମ୍ମେନେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନକୋ ୟାୱଦେୱ ଅକୁସଲା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କୁସଲେ ପତିଟ୍ଠାପନାୟ, ପଗ୍ଗହାରହାନଂ ଧମ୍ମେନେୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହନକୋ । ୟାନି ପୁରିମକାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଉଳାରତମାନି ପରମଦୁକ୍କରାନି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱାନି ସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହାନି ଚରିତାନି, ୟେହି ନେସଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରା ସମ୍ମଦେୱ ପରିପାକଂ ଅଗମିଂସୁ, ତାନି ସୁତ୍ୱା ଅନୁବ୍ବିଗ୍ଗୋ ଅନୁତ୍ରାସୋ ‘‘ତେପି ମହାପୁରିସା ମନୁସ୍ସା ଏୱ, ଅନୁକ୍କମେନ ପନ ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ଭାୱିତତ୍ତା ତାଦିସାୟ ଉଳାରତମାୟ ଆନୁଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ମୟାପି ସୀଲାଦିସିକ୍ଖାସୁ ସମ୍ମଦେୱ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅହମ୍ପି ଅନୁକ୍କମେନ ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଏକନ୍ତତୋ ପଦଂ ଅନୁପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଦ୍ଧାପୁରେଚାରିକଂ ୱୀରିୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି ।

ତଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକଲ୍ୟାଣୋ ହୋତି ୱିୱଟାପରାଧୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସହୋ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନଜାତିକୋ ଅନୁଦ୍ଧତୋ ଅନୁନ୍ନଳୋ ଅଚପଲୋ ଅମୁଖରୋ ଅୱିକିଣ୍ଣୱାଚୋ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ କୁହନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିରହିତୋ ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ନିରପେକ୍ଖୋ, ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କାୟେ, ଜୀୱିତେ ୱା ଅପେକ୍ଖଂ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି, ପଗେୱ ଅଧିମତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟହେତୁଭୂତେ କୋଧୁପନାହାଦିକେ କିଲେସୁପକ୍କିଲେସେ ପଜହତି ୱିନୋଦେତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ ଅପରିତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଉପରୂପରିୱିସେସାଧିଗମାୟ ୱାୟମତି ।

ୟେନ ୟଥାଲଦ୍ଧା ସମ୍ପତ୍ତି ହାନଭାଗିୟା ୱା ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋତି, ତଥା ମହାପୁରିସୋ ଅନ୍ଧାନଂ ପରିଣାୟକୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ବଧିରାନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି, ଅତ୍ଥମନୁଗ୍ଗାହେତି, ତଥା ମୂଗାନଂ । ପୀଠସପ୍ପିକାନଂ ପୀଠଂ ଦେତି, ୱାହେତି ୱା । ଅସ୍ସଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାୟ ୱାୟମତି, କୁସୀତାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନାୟ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ସତିସମାୟୋଗାୟ । ୱିବ୍ଭନ୍ତତ୍ତାନଂ ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ପଞ୍ଞାଧିଗମାୟ ୱାୟମତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦପରିୟୁଟ୍ଠିତାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପଟିୱିନୋଦନାୟ ୱାୟମତି । ବ୍ୟାପାଦଥିନମିଦ୍ଧଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛାପରିୟୁଟ୍ଠିତାନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିନୋଦନାୟ ୱାୟମତି । କାମୱିତକ୍କାଦିପକତାନଂ କାମୱିତକ୍କାଦିମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କୱିନୋଦନାୟ ୱାୟମତି । ପୁବ୍ବକାରୀନଂ ସତ୍ତାନଂ କତଞ୍ଞୁତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବଭାସୀ ପିୟୱାଦୀ ସଙ୍ଗାହକୋ ସଦିସେନ, ଅଧିକେନ ୱା ପଚ୍ଚୁପକାରେ ସମ୍ମାନେତା ହୋତି ।

ଆପଦାସୁ ସହାୟକିଚ୍ଚଂ ଅନୁତିଟ୍ଠତି, ତେସଂ ତେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ପକତିଂ, ସଭାୱଞ୍ଚ ପରିଜାନିତ୍ୱା ୟେହି ୟଥା ସଂୱସିତବ୍ବଂ ହୋତି, ତେହି ତଥା ସଂୱସତି । ୟେସୁ ଚ ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ହୋତି, ତେସୁ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅକୁସଲତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କୁସଲେ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ପରଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣା ହି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୟାୱଦେୱ କୁସଲାଭିୱଡ୍ଢିୟା । ତଥା ହିତଜ୍ଝାସୟେନାପି ପରୋ ନ ସାହସିତବ୍ବୋ, ନ ଭଣ୍ଡିତବ୍ବୋ, ନ ମଙ୍କୁଭାୱମାପାଦେତବ୍ବୋ, ନ ପରସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ନ ନୀଚତରଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଚତରେ ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ଚ ପରେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅସେୱିନା ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଅତିସେୱିନା, ନ ଅକାଲସେୱିନା ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ୟୁତ୍ତେ ପନ ସତ୍ତେ ଦେସକାଲାନୁରୂପଂ ସେୱତି, ନ ଚ ପରେସଂ ପୁରତୋ ପିୟେପି ଗରହତି, ଅପ୍ପିୟେ ୱା ପସଂସତି, ନ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ୱିସ୍ସାସୀ ହୋତି, ନ ଧମ୍ମିକଂ ଉପନିମନ୍ତନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ନାଧିକଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେ ସଦ୍ଧାନିସଂସକଥାୟ ସମ୍ପହଂସେତି, ସୀଲସୁତଚାଗପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନେ ପଞ୍ଞାନିସଂସକଥାୟ ସମ୍ପହଂସେତି । ସଚେ ପନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ପମାଦାପନ୍ନେ ସତ୍ତେ ଅଭିଞ୍ଞାବଲେନ ୟଥାରହଂ ନିରୟାଦିକେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିକେ ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ସାସନେ ଓତାରେତି, ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ପରିପାଚେତି । ଏୱମସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଚାରିତ୍ତଭୂତୋ ଅପରିମାଣୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ କୁସଲାଭିସନ୍ଦୋ ଉପରୂପରି ଅଭିୱଡ୍ଢତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ୟା ସା ‘‘କିଂ ସୀଲଂ, କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘‘ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ସୀଲସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬) ୱୁତ୍ତା, ସା ସବ୍ବାପି ଇଧ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତୱସେନ ସୀଲକଥା ଆଗତା, ଇଧ ମହାବୋଧିସତ୍ତୱସେନ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ୟତୋ ଇଦଂ ସୀଲଂ ମହାପୁରିସୋ ୟଥା ନ ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପରିକିଲେସୱିମୁତ୍ତିୟା, ସୁଗତିୟମ୍ପି ନ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିୟା, ନ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ନ ଦେୱ, ନ ସକ୍କ, ନ ମାର, ନ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିଣାମେତି, ତଥା ନ ଅତ୍ତନୋ ତେୱିଜ୍ଜତାୟ, ନ ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ, ନ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଧିଗମାୟ, ନ ସାୱକବୋଧିୟା, ନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ପରିଣାମେତି, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନୁତ୍ତରସୀଲାଲଙ୍କାରସମ୍ପାଦନତ୍ଥମେୱ ପରିଣାମେତୀତି ଅୟଂ ସୀଲପାରମିୟା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ।

ତଥା ୟସ୍ମା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମା କାମେହି ଚ ଭୱେହି ଚ ନିକ୍ଖମନୱସେନ ପୱତ୍ତା କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ, ତସ୍ମା ସକଲସଂକିଲେସନିୱାସନଟ୍ଠାନତାୟ, ପୁତ୍ତଦାରାଦୀହି ମହାସମ୍ବାଧତାୟ, କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିନାନାୱିକମ୍ମନ୍ତାଧିଟ୍ଠାନବ୍ୟାକୁଲତାୟ ଚ ଘରାୱାସସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖାଦୀନଂ ଅନୋକାସତଂ, କାମାନଞ୍ଚ ‘‘ସତ୍ଥଧାରାଲଗ୍ଗମଧୁବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଚ କଦଲୀ ୱିୟ ଚ ଅୱଲେୟ୍ହମାନପରିତ୍ତସ୍ସାଦୱିପୁଲାନତ୍ଥାନୁବନ୍ଧା’’ତି ଚ ୱିଜ୍ଜୁଲତୋଭାସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ନଚ୍ଚଂ ୱିୟ ପରିତ୍ତକାଲୂପଲବ୍ଭା, ଉମ୍ମତ୍ତକାଲଙ୍କାରୋ ୱିୟ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଅନୁଭୱିତବ୍ବା, କରୀସାୱଚ୍ଛାଦନମୁଖଂ ୱିୟ ପଟିକାରଭୂତା, ଉଦକେ ତେମିତଙ୍ଗୁଲିୟା ନିସାରୁଦକପାନଂ ୱିୟ ଅତିତ୍ତିକରା, ଛାତଜ୍ଝତ୍ତଭୋଜନଂ ୱିୟ ସାବାଧା, ବଲିସାମିସଂ ୱିୟ ବ୍ୟାସନୁପନିପାତକାରଣା (ବ୍ୟସନସନ୍ନିପାତକାରଣା – ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭), ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋ ୱିୟ କାଲତ୍ତୟେପି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା, ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ ବନ୍ଧନନିମିତ୍ତା, ଘାତକାୱଚ୍ଛାଦନକିମାଲୟୋ ୱିୟ ଅନତ୍ଥଚ୍ଛାଦନା, ସପତ୍ତଗାମୱାସୋ ୱିୟ ଭୟଟ୍ଠାନଭୂତା, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପୋସକୋ ୱିୟ କିଲେସମାରାଦୀନଂ ଆମିସଭୂତା, ଛଣସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା, କୋଟରଗ୍ଗି ୱିୟ ଅନ୍ତୋଦାହକା, ପୁରାଣକୂପାୱଲମ୍ବବୀରଣମଧୁପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନେକାଦୀନୱା, ଲୋଣୂଦକପାନଂ ୱିୟ ପିପାସାହେତୁଭୂତା, ସୁରାମେରୟଂ ୱିୟ ନୀଚଜନସେୱିତା, ଅପ୍ପସ୍ସାଦତାୟ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା’’ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ଆଦୀନୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପୱିୱେକଉପସମସୁଖାଦୀସୁ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାମୂଲକଂ, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ତାୱ ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବା । ପବ୍ବଜ୍ଜମନୁତିଟ୍ଠନ୍ତେନ ମହାସତ୍ତେନ ଅସତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ କମ୍ମୱାଦୀନଂ କିରିୟୱାଦୀନଂ ତାପସପରିବ୍ବାଜକାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ ତେସଂ ସାସନେ ଏୱ ପବ୍ବଜିତବ୍ବଂ । ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ତସ୍ସା ଏୱ ସୀଲପାରମିୟା ୱୋଦାପନତ୍ଥଂ ଧୁତଗୁଣା ସମାଦାତବ୍ବା । ସମାଦିନ୍ନଧୁତଧମ୍ମା ହି ମହାପୁରିସା ସମ୍ମଦେୱ ତେ ପରିହରନ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛାସନ୍ତୁଟ୍ଠସଲ୍ଲେଖପୱିୱେକଅସଂସଗ୍ଗୱୀରିୟାରମ୍ଭସୁଭରତାଦିଗୁଣସଲିଲୱିକ୍ଖାଲିତକିଲେସମଲତାୟ ଅନୱଜ୍ଜସୀଲୱତଗୁଣପରିସୁଦ୍ଧସମାଚାରା ପୋରାଣେ ଅରିୟୱଂସତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠିତା ଚତୁତ୍ଥଂ ଭାୱନାରାମତାସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟୱଂସଂ ଗନ୍ତୁଂ ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଥାରହଂ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତି । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ ପାରିପୂରିତା ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ତେରସହି ଧୁତଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ କସିଣାନି ଦସାସୁଭାନି ଦସାନୁସ୍ସତିୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଏକା ସଞ୍ଞା ଏକଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରୀସ ସମାଧିଭାୱନାକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି, ଭାୱନାୱିଧାନଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ତଂ ପନେତଂ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨, ୪୭) ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଥା ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞା ଆଲୋକୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରେନ ମୋହେନ ସହ ନ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ମୋହକାରଣାନି ତାୱ ବୋଧିସତ୍ତେନ ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥିମାନି ମୋହକାରଣାନି-ଅରତି ତନ୍ଦୀ ୱିଜମ୍ଭିତା ଆଲସିୟଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାରାମତା ନିଦ୍ଦାସୀଲତା ଅନିଚ୍ଛୟସୀଲତା ଞାଣସ୍ମିଂ ଅକୁତୂହଲତା ମିଚ୍ଛାଧିମାନୋ ଅପରିପୁଚ୍ଛକତା କାୟସ୍ସ ନସମ୍ମାପରିହାରୋ ଅସମାହିତଚିତ୍ତତା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସେୱନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଅପୟିରୁପାସନା ଅତ୍ତପରିଭୱୋ ମିଚ୍ଛାୱିକପ୍ପୋ ୱିପରୀତାଭିନିୱେସୋ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲତା ଅସଂୱେଗସୀଲତା ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୟେୱାପନଧମ୍ମେ ଆସେୱତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ପରିହାୟତି, ଇତି ଇମାନି ମୋହକାରଣାନି, ତାନି ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ବାହୁସଚ୍ଚେ, ଝାନାଦୀସୁ ଚ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚସ୍ସ ୱିସୟୱିଭାଗୋ – ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦ୍ୱାଦସପଦିକୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ତଥା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ କୁସଲାଦିଧମ୍ମପ୍ପଭେଦା ଚ, ୟାନି ଚ ଲୋକେ ଅନୱଜ୍ଜାନି ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାନି, ୟୋ ଚ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନନୟୋ ବ୍ୟାକରଣୱିସେସୋ । ଇତି ଏୱଂ ପକାରଂ ସକଲମେୱ ସୁତୱିସୟଂ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ, ସତିୟା, ୱୀରିୟେନ ଚ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହଣସୱନଧାରଣପରିଚୟପରିପୁଚ୍ଛାହି ଓଗାହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବା, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକା ପଟିଭାନଭୂତା, ଆୟାପାୟଉପାୟକୋସଲ୍ଲଭୂତା ଚ ପଞ୍ଞା ହିତେସିତଂ ନିସ୍ସାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ତଥା ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଆକାରପରିତକ୍କନମୁଖେନ ଚେୱ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମାପେନ୍ତେନ ଚ ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବା ।

ଖନ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ପନ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତେନ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାପଞ୍ଞା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତମିଦଂ, ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା’’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଧମ୍ମେ, ବାହିରକଧମ୍ମେ ଚ ନିବ୍ବିସେସଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଆସଙ୍ଗଂ ପଜହନ୍ତୋ, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ତଂ ପଜହାପେନ୍ତୋ କେୱଲଂ କରୁଣାୱସେନେୱ ୟାୱ ନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ହତ୍ଥତଲଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ୟାନତ୍ତୟେ ସତ୍ତେ ଅୱତାରଣପରିପାଚନେହି ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିୟୋ, ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ଲୋକିୟୱସୀଭାୱଂ ପାପେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣାତି ।

ତତ୍ଥ ୟାଚିମା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣନ୍ତି ସପରିଭଣ୍ଡା ପଞ୍ଚଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ଭାୱନାପଞ୍ଞା, ୟା ଚ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ଚତୁଭୂମକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଞାଣପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀତି ମୂଲଭୂତାସୁ ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ସରୀରଭୂତା ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦା ଭାୱନାପଞ୍ଞା, ତାସଂ ସମ୍ପାଦନୱିଧାନଂ ୟସ୍ମା ‘‘ତତ୍ଥ ‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’ତିଆଦିକଂ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ କାତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ୟୋଗିନା’’ତିଆଦିନା, (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୬୫) ‘‘ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଛ ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୩୧) ଚ ୱିସୟୱିସୟିୱିଭାଗେନ (ୱିସୟୱିଭାଗେନ – ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ସଦ୍ଧିଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପଞ୍ଞା ଆଗତା, ଇଧ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଅପାପେତ୍ୱା ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂୟେୱ ୱିପସ୍ସନା ଠପେତବ୍ବାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଥା ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତାଭିନୀହାରେନ ମହାସତ୍ତେନ ପାରମୀପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବକାଲଂ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଆବଦ୍ଧପରିକରଣେନ, ତସ୍ମା କାଲେନ କାଲଂ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅଜ୍ଜ ମୟା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ, ଞାଣସମ୍ଭାରୋ ୱା ଉପଚିତୋ, କିଂ ୱା ମୟା ପରହିତଂ କତ’’ନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରାୟ ଅତ୍ତନୋ ପରିଗ୍ଗହଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ, କାୟଂ, ଜୀୱିତଞ୍ଚ ନିରପେକ୍ଖନଚିତ୍ତେନ ଓସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି କାୟେନ, ୱାଚାୟ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ବୋଧିୟଂ ନିନ୍ନଚିତ୍ତେନେୱ କାତବ୍ବଂ, ବୋଧିୟା ପରିଣାମେତବ୍ବଂ, ଉଳାରେହି, ଇତ୍ତରେହି ଚ କାମେହି ୱିନିୱତ୍ତଚିତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସବ୍ବାସୁ ଚ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସତ୍ତହିତେ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିସବ୍ବସହେନ ଅୱିସଂୱାଦିନା । ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଅନୋଧିସୋ ମେତ୍ତାୟ, କରୁଣାୟ ଚ ଫରିତବ୍ବା । ୟା କାଚି ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି, ସବ୍ବା ସା ଅତ୍ତନି ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା । ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତବ୍ବଂ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହନ୍ତତା ମହାନୁଭାୱତା ଅଭିଣ୍ହଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା, ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି କାୟେନ, ୱାଚାୟ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ବୋଧିଚିତ୍ତପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କାତବ୍ବଂ । ଇମିନା ହି ଉପାୟେନ ଦାନାଦୀସୁ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଥାମୱତୋ ଦଳ୍ହପରକ୍କମସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅପରିମେୟ୍ୟୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ, ଞାଣସମ୍ଭାରୋ ଚ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଉପଚୀୟତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ତାନଂ ପରିଭୋଗତ୍ଥଂ, ପରିପାଲନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ, ଜୀୱିତଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଖୁପ୍ପିପାସସୀତୁଣ୍ହୱାତାତପାଦିଦୁକ୍ଖପତିକାରୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ ଚ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ ଚ, ୟଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖପତିକାରଜଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଭତି, ତଥା ରମଣୀୟେସୁ ଆରାମୁୟ୍ୟାନପାସାଦତଳାକାଦୀସୁ, ଅରଞ୍ଞାୟତନେସୁ ଚ କାୟଚିତ୍ତସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ଅତ୍ତନା ସୁଖଂ ପଟିଲଭତି, ୟଞ୍ଚ ସୁଣାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତା’’ତି ଚ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସୁଖୱିହାରଭୂତଂ ଈଦିସଂ ନାମ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଚ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସତ୍ତେସୁ ଅନୋଧିସୋ ଉପସଂହରତି । ଅୟଂ ତାୱ ନୟୋ ଅସମାହିତଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ।

ସମାହିତଭୂମିୟଂ ପନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଅତ୍ତନା ୟଥାନୁଭୂତଂ ୱିସେସାଧିଗମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପୀତିଂ, ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ, ସୁଖଂ, ସମାଧିଂ, ୟଥାଭୂତଞାଣଞ୍ଚ ସତ୍ତେସୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଉପସଂହରତି ପରିଣାମେତି, ତଥା ମହତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ, ତସ୍ସ ଚ ନିମିତ୍ତଭୂତେ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖେ ନିମୁଗ୍ଗଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ରାପି ଖାଦନଛେଦନଭେଦନସେଦନପିସନହିଂସନଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପାଦିଜନିତା ଦୁକ୍ଖା ତିବ୍ବା ଖରା କଟୁକା ୱେଦନା ନିରନ୍ତରଂ ଚିରକାଲଂ ୱେଦୟନ୍ତେ ନରକେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କୁଜ୍ଝନସନ୍ତାସନୱିସୋଧନହିଂସନପରାଧୀନତାଦୀହି ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତେ ତିରଚ୍ଛାନଗତେ, ଜୋତିମାଲାକୁଲସରୀରେ ଖୁପ୍ପିପାସୱାତାତପାଦୀହି ଡୟ୍ହମାନେ, ୱିସୁସ୍ସମାନେ ଚ ୱନ୍ତଖେଳାଦିଆହାରେ, ଉଦ୍ଧବାହୁ ୱିରୱନ୍ତେ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦିକେ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦୟମାନେ ପେତେ ଚ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣନ୍ତେ ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦାଦିକରଣୟୋଗେନ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁଦ୍ଦସିକଦଲିଦ୍ଦାଦିଭାୱେନ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଆବାଧୟୋଗେନ ବଲୱନ୍ତେହି ଅଭିଭୱନୀୟତୋ, ପରେସଂ ୱହନତୋ, ପରାଧୀନତୋ ଚ ନରକେ, ପେତେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ଚ ଅତିସୟନ୍ତେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖନିବ୍ବିସେସଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱନ୍ତେ ମନୁସ୍ସେ ଚ ତଥା ୱିସୟପରିଭୋଗୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ରାଗାଦିପରିଳାହେନ ଡୟ୍ହମାନେ ୱାତୱେଗସମୁଟ୍ଠିତଜାଲାସମିଦ୍ଧସୁକ୍ଖକଟ୍ଠସନ୍ନିପାତେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିୟ ଅନୁପସନ୍ତପରିଳାହୱୁତ୍ତିକେ ଅନୁପସନ୍ତନିହତପରାଧୀନେ (ଅନିହତପରାଧୀନେ ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) କାମାୱଚରଦେୱେ ଚ ମହତା ୱାୟାମେନ ୱିଦୂରମାକାସଂ ୱିଗାହିତସକୁନ୍ତା ୱିୟ, ବଲୱତା ଦୂରେ ପାଣିନା ଖିତ୍ତସରା ୱିୟ ଚ ‘‘ସତିପି ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ପାତପରିୟୋସାନା ଅନତିକ୍କନ୍ତଜାତିଜରାମରଣା ଏୱା’’ତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଦେୱେ ଚ ପସ୍ସନ୍ତେନ ମହନ୍ତଂ ସଂୱେଗଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମେତ୍ତାୟ, କରୁଣାୟ ଚ ଅନୋଧିସୋ ସତ୍ତା ଫରିତବ୍ବା । ଏୱଂ କାୟେନ, ୱାଚାୟ, ମନସା ଚ ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ନିରନ୍ତରଂ ଉପଚିନନ୍ତେନ ୟଥା ପାରମିୟୋ ପରିପୂରେନ୍ତି, ଏୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିନା ସାତଚ୍ଚକାରିନା ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିନା ଉସ୍ସାହୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ୱୀରିୟପାରମୀ ପରିପୂରେତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟୱିପୁଲୋଳାରୱିମଲନିରୁପମନିରୁପକ୍କିଲେସଗୁଣଗଣନିଚୟନିଦାନଭୂତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସନୟୋଗ୍ଗଂ ୱୀରିୟଂ ନାମ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱମେୱ, ୟଂ ନ ପଚୁରଜନା ସୋତୁମ୍ପି ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ପଗେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ । ତଥା ହି ତିୱିଧା ଅଭିନୀହାରଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି, ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ, (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୨) କରୁଣେକରସତା, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ସଚ୍ଛିକରଣେନ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି, ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ନିରୁପଲେପୋ, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ପିୟପୁତ୍ତସଞ୍ଞା, ସଂସାରଦୁକ୍ଖେହି ଅପରିଖେଦୋ, ସବ୍ବଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୋ, ତେନ ଚ ନିରତିମାନତା, ଅଧିସୀଲାଦିଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଅଚଞ୍ଚଲତା, କୁସଲକିରିୟାସୁ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜତା, ୱିୱେକନିନ୍ନଚିତ୍ତତା, ଝାନାନୁୟୋଗୋ, ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେସୁ ଅତିତ୍ତିୟତା, ୟଥାସୁତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ଦେସନାୟ ଆରମ୍ଭଦଳ୍ହତା, ଧୀରୱୀରଭାୱୋ, ପରାପୱାଦପରାପକାରେସୁ ୱିକାରାଭାୱୋ, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ, ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ବଲପ୍ପତ୍ତି, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାୱବୋଧୋ, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅଭିୟୋଗେନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରାୱକ୍କନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକା ସବ୍ବାପି ବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପତ୍ତି ୱୀରିୟାନୁଭାୱେନେୱ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଅଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୋସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱୀରିୟଂ ୟଥା ଉପରୂପରି ୱିସେସାୱହଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ୱୀରିୟେ, ଖନ୍ତିସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଚ ଦାନସୀଲାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ବୋଧିସମ୍ଭାରା ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତିଖନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ପଟିପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇତି ସତ୍ତାନଂ ସୁଖୂପକରଣପରିଚ୍ଚାଗେନ ବହୁଧାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦାନେନ ପଟିପତ୍ତି, ସୀଲେନ ତେସଂ ଜୀୱିତସାପତେୟ୍ୟଦାରରକ୍ଖାଭେଦପିୟହିତୱଚନାୱିହିଂସାଦିକରଣାନି, ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ତେସଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣଧମ୍ମଦାନାଦିନା ଅନେକୱିଧା ହିତଚରିୟା, ପଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ହିତକରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲଂ, ୱୀରିୟେନ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହାରମ୍ଭଅସଂହୀରକରଣାନି, ଖନ୍ତିୟା ତଦପରାଧସହନଂ, ସଚ୍ଚେନ ନେସଂ ଅୱଞ୍ଚନତଦୁପକାରକିରିୟାସମାଦାନାୱିସଂୱାଦନାଦି, ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ତଦୁପକରଣେ ଅନତ୍ଥସମ୍ପାତେପି ଅଚଲନଂ, ମେତ୍ତାୟ ନେସଂ ହିତସୁଖାନୁଚିନ୍ତନଂ, ଉପେକ୍ଖାୟ ନେସଂ ଉପକାରାପକାରେସୁ ୱିକାରାନାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅପରିମାଣେ ସତ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ଅନୁକମ୍ପିତସବ୍ବସତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ଅସାଧାରଣୋ ଅପରିମାଣୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୁପଚୟୋ ଏତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ଚେତାସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦନଂ ।

କୋ ୱିଭାଗୋତି –

ସାମଞ୍ଞଭେଦତୋ ଏତା, ଦସୱିଧା ୱିଭାଗତୋ ।

ତିଧା ହୁତ୍ୱାନ ପଚ୍ଚେକଂ, ସମତିଂସୱିଧା ସମଂ ॥

ଦସ ପାରମିୟୋ ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ହି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପରହିତକରଣାଭିନିନ୍ନାସୟପୟୋଗସ୍ସ କଣ୍ହଧମ୍ମୱୋକିଣ୍ଣା ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ପାରମିୟୋ, ତେହି ଅୱୋକିଣ୍ଣା ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଉପପାରମିୟୋ, ଅକଣ୍ହା ଅସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ’’ତି କେଚି । ‘‘ସମୁଦାଗମନକାଲେସୁ ପୂରିୟମାନା ପାରମିୟୋ, ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ପୁଣ୍ଣା ଉପପାରମିୟୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ । ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ୱା ପରହିତକରଣତୋ ପାରମିୟୋ, ଅତ୍ତହିତକରଣତୋ ଉପପାରମିୟୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ବଲୱେସାରଜ୍ଜସମଧିଗମେନ ଉଭୟହିତପରିପୂରଣତୋ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ଏୱଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଣିଧାନାରମ୍ଭପରିନିଟ୍ଠାନେସୁ ତେସଂ ୱିଭାଗୋ’’ତି ଅପରେ । ‘‘ଦୋସୁପସମକରୁଣାପକତିକାନଂ ଭୱସୁଖୱିମୁତ୍ତିସୁଖପରମସୁଖପ୍ପତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟଭେଦତୋ ତବ୍ବିଭାଗୋ’’ତି ଅଞ୍ଞେ ।

‘‘ଲଜ୍ଜାସତିମାନାପସ୍ସୟାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିପତୀନଂ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଗରୁକାନଂ ତାରିତତରିତତାରୟିତୂନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାରମୀଉପପାରମୀପରମତ୍ଥପାରମୀହି ବୋଧିତ୍ତୟପ୍ପତ୍ତିତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗୋ’’ତି କେଚି । ‘‘ଚିତ୍ତପଣିଧିତୋ ୟାୱ ୱଚୀପଣିଧି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ସମ୍ଭାରା ପାରମିୟୋ, ୱଚୀପଣିଧିତୋ ୟାୱ କାୟପଣିଧି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଉପପାରମିୟୋ, କାୟପଣିଧିତୋ ପଭୁତି ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ’’ତି ଅପରେ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ପରପୁଞ୍ଞାନୁମୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସମ୍ଭାରା ପାରମିୟୋ, ପରେସଂ କାରାପନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଉପପାରମିୟୋ, ସୟଂ କରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ‘‘ଭୱସୁଖାୱହୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ ପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବାନସୁଖାୱହୋ ଉପପାରମୀ, ପରେସଂ ତଦୁଭୟସୁଖାୱହୋ ପରମତ୍ଥପାରମୀ’’ତି ଏକେ ।

ପୁତ୍ତଦାରଧନାଦିଉପକରଣପରିଚ୍ଚାଗୋ ପନ ଦାନପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନଉପପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନପରମତ୍ଥପାରମୀ । ତଥା ପୁତ୍ତଦାରାଦିକସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସାପି ହେତୁ ଅୱୀତିକ୍କମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସୀଲପାରମିୟୋ, ତେସୁ ଏୱ ତିୱିଧେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଆଲୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଅଙ୍ଗଜୀୱିତତଣ୍ହଂ ସମୂହନିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତୱିନିଚ୍ଛୟକରଣୱସେନ ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞାପାରମିୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗାଦୀନଂ ୱାୟମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ୱୀରିୟପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଅଙ୍ଗଜୀୱିତନ୍ତରାୟକରାନଂ ଖମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଖନ୍ତିପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଅଙ୍ଗଜୀୱିତହେତୁ ସଚ୍ଚାପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସଚ୍ଚପାରମିୟୋ, ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ଅକୁପ୍ପାଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ସମିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଉପକରଣାଦିୱିନାସେପି ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିୟୋ, ଉପକରଣାଦିୱିଘାତକେସୁପି ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟ ଅୱିଜହନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ମେତ୍ତାପାରମିୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଉପକାରାପକାରେସୁ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତାପଟିଲାଭୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଉପେକ୍ଖାପାରମିୟୋତି ଏୱମାଦିନା ଏତାସଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୋସଙ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥ ପନ –

ୟଥା ୱିଭାଗତୋ ତିଂସ-ୱିଧା ସଙ୍ଗହତୋ ଦସ ।

ଛପ୍ପକାରାୱ ଏତାସୁ, ୟୁଗଳାଦୀହି ସାଧୟେ ॥

ୟଥା ହି ଏସା ୱିଭାଗତୋ ତିଂସୱିଧାପି ଦାନପାରମିଆଦିଭାୱତୋ ଦସୱିଧା, ଏୱଂ ଦାନସୀଲଖନ୍ତିୱୀରିୟଝାନପଞ୍ଞାସଭାୱେନ ଛବ୍ବିଧା । ଏତାସୁ ହି ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ ସୀଲପାରମିୟା ସଙ୍ଗହିତା ତସ୍ସା ପବ୍ବଜ୍ଜାଭାୱେ । ନୀୱରଣୱିୱେକଭାୱେ ପନ ଝାନପାରମିୟା, କୁସଲଧମ୍ମଭାୱେ ଛହିପି ସଙ୍ଗହିତା, ସଚ୍ଚପାରମୀ ସୀଲପାରମିୟା ଏକଦେସା ଏୱ ୱଚୀସଚ୍ଚୱିରତିସଚ୍ଚପକ୍ଖେ । ଞାଣସଚ୍ଚପକ୍ଖେ ପନ ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ସଙ୍ଗହିତା, ମେତ୍ତାପାରମୀ ଝାନପାରମିୟା ଏୱ, ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ ଝାନପଞ୍ଞାପାରମୀହି, ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମୀ ସବ୍ବାହିପି ସଙ୍ଗହିତାତି ।

ଏତେସଞ୍ଚ ଦାନାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଗୁଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚଦସ ୟୁଗଳାଦୀନି ପଞ୍ଚଦସ ୟୁଗଳାଦିସାଧକାନି ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଦାନସୀଲୟୁଗଳେନ ପରହିତାହିତାନଂ କରଣାକରଣୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନଖନ୍ତିୟୁଗଳେନ ଅଲୋଭାଦୋସୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନୱୀରିୟୟୁଗଳେନ ଚାଗସୁତୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନଝାନୟୁଗଳେନ କାମଦୋସପ୍ପହାନୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନପଞ୍ଞାୟୁଗଳେନ ଅରିୟୟାନଧୁରୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ସୀଲଖନ୍ତିଦ୍ୱୟେନ ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲୱୀରିୟଦ୍ୱୟେନ ଭାୱନାଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲଝାନଦ୍ୱୟେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟେନ ଦାନଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିୱୀରିୟଦ୍ୱୟେନ ଖମାତେଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିଝାନଦୁକେନ ୱିରୋଧାନୁରୋଧପ୍ପହାନଦୁକସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିପଞ୍ଞାଦୁକେନ ସୁଞ୍ଞତାଖନ୍ତିପଟିୱେଧଦୁକସିଦ୍ଧି, ୱୀରିୟଝାନଦୁକେନ ପଗ୍ଗହାୱିକ୍ଖେପଦୁକସିଦ୍ଧି, ୱୀରିୟପଞ୍ଞାଦୁକେନ ସରଣଦୁକସିଦ୍ଧି, ଝାନପଞ୍ଞାଦୁକେନ ୟାନଦୁକସିଦ୍ଧି । ଦାନସୀଲଖନ୍ତିତିକେନ ଲୋଭଦୋସମୋହପ୍ପହାନତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲୱୀରିୟତିକେନ ଭୋଗଜୀୱିତକାୟସାରାଦାନତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲଝାନତିକେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲପଞ୍ଞାତିକେନ ଆମିସାଭୟଧମ୍ମଦାନତିକସିଦ୍ଧୀତି ଏୱଂ ଇତରେହିପି ତିକେହି, ଚତୁକ୍କାଦୀହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତିକାନି, ଚତୁକ୍କାଦୀନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧାନମ୍ପି ପନ ଇମାସଂ ପାରମୀନଂ ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବପାରମୀନଂ ସମୂହସଙ୍ଗହତୋ ହି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଧିତିଟ୍ଠତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ଅଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ସଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନମେତସ୍ସାତି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଅୱିସେସତୋ ତାୱ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପିତସବ୍ବସତ୍ତସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ସବ୍ବପାରମୀପରିଗ୍ଗହତୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବପାରମିତାଗୁଣେହି ଉପସମନତୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ । ତେହି ଏୱ ପରହିତେସୁ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲତୋ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ।

ୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ୟାଚକାନଂ ଜନାନଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଜାନନତୋ, ପଟିଞ୍ଞଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦାନତୋ, ଦାନଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନତୋ, ମଚ୍ଛରିୟାଦିପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକଦାନଦେୟ୍ୟଧମ୍ମକ୍ଖୟେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହଭୟୱୂପସମନତୋ, ୟଥାରହଂ ୟଥାକାଲଂ ୟଥାୱିଧାନଞ୍ଚ ଦାନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ଦାନଂ । ତଥା ସଂୱରସମାଦାନସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମନତୋ, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଦୁଚ୍ଚରିତୱୂପସମନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ସୀଲଂ । ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ଖମନତୋ, କତାପରାଧୱିକପ୍ପପରିଚ୍ଚାଗତୋ, କୋଧପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାଖନ୍ତି । ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ପରହିତକରଣତୋ, ୱିସୟପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଅକୁସଲୱୂପସମନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱୀରିୟଂ । ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଲୋକହିତାନୁଚିନ୍ତନତୋ, ନୀୱରଣପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଚିତ୍ତୱୂପସମନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ଝାନଂ । ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ପରହିତୂପାୟକୋସଲ୍ଲତୋ, ଅନୁପାୟକିରିୟପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ମୋହଜପରିଳାହୱୂପସମନତୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାପଟିଲାଭତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ପଞ୍ଞା ।

ତତ୍ଥ ଞେୟ୍ୟପଟିଞ୍ଞାନୁୱିଧାନେହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମପରିଚ୍ଚାଗେହି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସଦୁକ୍ଖୱୂପସମେହି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧେହି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ । ତିୱିଧସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧଚାଗପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧୱୂପସମପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ । ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ଚାଗୂପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ପଟିଞ୍ଞାନୁୱିଧାନତୋ ଚ । ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚୂପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି ପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଚାଗଫଲତ୍ତା ଚ । ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚଚାଗପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି କିଲେସପରିଳାହୂପସମନତୋ, କମ୍ମପରିଳାହୂପସମନତୋ ଚ । ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚଚାଗୂପସମାଧିଟ୍ଠାନାନି ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମତୋ, ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତନତୋ ଚାତି ଏୱଂ ସବ୍ବାପି ପାରମିୟୋ ସଚ୍ଚପ୍ପଭାୱିତା ଚାଗପରିବ୍ୟଞ୍ଜିତା ଉପସମୋପବ୍ରୂହିତା ପଞ୍ଞାପରିସୁଦ୍ଧା । ସଚ୍ଚଞ୍ହି ଏତାସଂ ଜନକହେତୁ, ଚାଗୋ ପଟିଗ୍ଗାହକହେତୁ, ଉପସମୋ ପରିବୁଦ୍ଧିହେତୁ ପଞ୍ଞା ପାରିସୁଦ୍ଧିହେତୁ । ତଥା ଆଦିମ୍ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚପଟିଞ୍ଞତ୍ତା, ମଜ୍ଝେ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ କତପଣିଧାନସ୍ସ ପରହିତାୟ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଅନ୍ତେ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବୂପସମପରିୟୋସାନତ୍ତା । ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ମିଂ ସତି ସମ୍ଭୱତୋ, ଅସତି ଅସମ୍ଭୱତୋ, ୟଥାପଟିଞ୍ଞଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ।

ତତ୍ଥ ମହାପୁରିସା ସତତଂ ଅତ୍ତହିତପରହିତକରେହି ଗରୁପିୟଭାୱକରେହି ସଚ୍ଚଚାଗାଧିଟ୍ଠାନେହି ଗିହିଭୂତା ଆମିସଦାନେନ ପରେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଥା ଅତ୍ତହିତପରହିତକରେହି, ଗରୁପିୟଭାୱକରେହି, ଉପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେହି ଚ ପବ୍ବଜିତଭୂତା ଧମ୍ମଦାନେନ ପରେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ । ପରିପୁଣ୍ଣଚତୁରଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହି ଚରିମକଭୱୂପପତ୍ତୀତି ଏକେ । ତତ୍ରାପି ହି ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତିଅଭିନିକ୍ଖମନେସୁ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରିୟା ସମ୍ପତିଜାତୋ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବା ଦିସା ଓଲୋକେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନୁପରିୱତ୍ତିନା ୱଚସା ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଜିଣ୍ଣାତୁରମତପବ୍ବଜିତଦସ୍ସାୱିନୋ ଚତୁଧମ୍ମପ୍ପଦେସକୋୱିଦସ୍ସ ୟୋବ୍ବନାରୋଗ୍ୟଜୀୱିତସମ୍ପତ୍ତିମଦାନଂ ଉପସମୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ମହତୋ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟସ୍ସ, ହତ୍ଥଗତସ୍ସ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜସ୍ସ ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗୋତି ।

ଦୁତିୟେ ଠାନେ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣନ୍ତି କେଚି । ତତ୍ଥ ହି ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମୟୋ । ତତୋ ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସବ୍ବକିଲେସୁପକ୍କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୋ । ତତୋ ହି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ପରମୂପସମସମ୍ପତ୍ତି । ତତୋ ହି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭୋ । ତତୋ ହି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି, ତଂ ଅସିଦ୍ଧଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟାପି ପରମତ୍ଥଭାୱତୋ ।

ତତିୟେ ଠାନେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ତତ୍ଥ ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହି ଆକାରେହି ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମମହାୟାଗକରଣେନ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସୟଂ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ଉପସମନେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଆସୟାଦିପରିଜାନନେନ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି, ତଦପି ଅସିଦ୍ଧଂ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ।

ଚତୁତ୍ଥେ ଠାନେ ପରିନିବ୍ବାନେ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅପରେ । ତତ୍ର ହି ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେନ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ପଞ୍ଞାପୟୋଜନପରିନିବ୍ବାନେନ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣନ୍ତି ।

ତତ୍ର ମହାପୁରିସସ୍ସ ୱିସେସେନ ମେତ୍ତାଖେତ୍ତେ ଅଭିଜାତିୟଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ କରୁଣାଖେତ୍ତେ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ ମୁଦିତାଖେତ୍ତେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ ଉପେକ୍ଖାଖେତ୍ତେ ପରିନିବ୍ବାନେ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାପି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଂୱାସେନ ସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଂୱୋହାରେନ ସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଆପଦାସୁ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସାକଚ୍ଛାୟ ପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସୀଲାଜୀୱଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଦୋସାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅନଭିସଙ୍ଗତୋ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଭୟାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅନୁପରୋଧତୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ମୋହାଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ୟଥାଭୂତାୱବୋଧତୋ ।

ତଥା ପଠମେନ ଅଦୁଟ୍ଠୋ ଅଧିୱାସେତି, ଦୁତିୟେନ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ପଟିସେୱତି, ତତିୟେନ ଅଭୀତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ଚତୁତ୍ଥେନ ଅସଂମୂଳ୍ହୋ ୱିନୋଦେତି । ପଠମେନ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖୁପ୍ପତ୍ତି, ଇତରେହି ପୱିୱେକଉପସମସମ୍ବୋଧିସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । ତଥା ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖସମାଧିଜପୀତିସୁଖଅପୀତିଜକାୟସୁଖ ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଜଉପେକ୍ଖାସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟୋ ଏତେହି ଚତୂହି ୟଥାକ୍କମଂ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱମନେକଗୁଣାନୁବନ୍ଧେହି ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସବ୍ବପାରମିସମୂହସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସବ୍ବପାରମିସଙ୍ଗହୋ, ଏୱଂ କରୁଣାପଞ୍ଞାହିପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବୋପି ହି ବୋଧିସମ୍ଭାରୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାହି ସଙ୍ଗହିତୋ । କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତା ହି ଦାନାଦିଗୁଣା ମହାବୋଧିସମ୍ଭାରା ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧିପରିୟୋସାନାତି । ଏୱମେତାସଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୋସମ୍ପାଦନୂପାୟୋତି –

ସବ୍ବାସଂ ପନ ତାସମ୍ପି, ଉପାୟୋତି ସମ୍ପାଦନେ ।

ଅୱେକଲ୍ଲାଦୟୋ ଅତ୍ତ-ନିୟ୍ୟାତନାଦୟୋ ମତା ॥

ସକଲସ୍ସାପି ହି ପୁଞ୍ଞାଦିସମ୍ଭାରସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୱସେସସମ୍ଭରଣଂ ଅୱେକଲ୍ଲକାରିତାୟୋଗେନ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ଆଦରବହୁମାନୟୋଗେନ, ସାତଚ୍ଚକାରିତା ନିରନ୍ତରପୟୋଗେନ, ଚିରକାଲାଦିୟୋଗୋ ଚ ଅନ୍ତରା ଅୱୋସାନାପଜ୍ଜନେନାତି । ତଂ ପନସ୍ସ କାଲପରିମାଣଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଇତି ଚତୁରଙ୍ଗୟୋଗୋ ଏତାସଂ ପାରମୀନଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ ।

ତଥା ମହାସତ୍ତେନ ବୋଧାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁରେତରମେୱ ଅତ୍ତା ନିୟ୍ୟାତେତବ୍ବୋ ‘‘ଇମାହଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନିୟ୍ୟାତେମୀ’’ତି । ତଂ ତଂ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପଟିଲାଭତୋ ପୁରେତରମେୱ ଦାନମୁଖେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ମୟ୍ହଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରଜାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସତି ୟାଚକେ ଦସ୍ସାମି, ତେସଂ ପନ ଦିନ୍ନାୱସେସଂ ଏୱ ମୟା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ପରିଚ୍ଚାଗାୟ କତେ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରେ ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ, ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ୱା, ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ପୁବ୍ବେ ଦାନେ ଅକତପରିଚୟୋ, ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପରିତ୍ତଭାୱୋ, ଉଳାରମନୁଞ୍ଞତା, ପରିକ୍ଖୟଚିନ୍ତାତି ଚତ୍ତାରୋ ଦାନୱିନିବନ୍ଧା । ତେସୁ ୟଦା ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ, ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚ ୟାଚକଜନେ ଦାନେ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନ କମତି, ତେନ ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅଦ୍ଧାହଂ ଦାନେ ପୁବ୍ବେ ଅକତପରିଚୟୋ, ତେନ ମେ ଏତରହି ଦାତୁକମ୍ୟତା ଚିତ୍ତେ ନ ସଣ୍ଠାତୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ଇତୋ ପରଂ ଦାନାଭିରତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ନନୁ ମୟା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁଂ ୟାଚକାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦାନଂ ଦେତି ମୁତ୍ତଚାଗୋ ପୟତପାଣି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ । ଏୱଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପଠମୋ ଦାନୱିନିବନ୍ଧୋ ହତୋ ହୋତି ୱିହତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ।

ତଥା ମହାସତ୍ତୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିତ୍ତଭାୱେ ସତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଅଦାନସୀଲତାୟ ଏତରହି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ଇଦାନି ମୟା ପରିତ୍ତେନ ୱା ହୀନେନ ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୀଳେତ୍ୱାପି ଦାନମେୱ ଦାତବ୍ବଂ, ୟେନାହଂ ଆୟତିମ୍ପି ଦାନପାରମିଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୋ ଇତରୀତରେନ ଦାନଂ ଦେତି ମୁତ୍ତଚାଗୋ ପୟତପାଣି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ । ଏୱଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ଦାନୱିନିବନ୍ଧୋ ହତୋ ହୋତି ୱିହତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ।

ତଥା ମହାସତ୍ତୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଉଳାରମନୁଞ୍ଞତାୟ ଅଦାତୁକମ୍ୟତାଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ନନୁ ତୟା ସପ୍ପୁରିସ ଉଳାରତମା ସବ୍ବସେଟ୍ଠା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅଭିପତ୍ଥିତା, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ତୟା ଉଳାରମନୁଞ୍ଞେ ଏୱ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପ’’ନ୍ତି । ସୋ ଉଳାରଂ, ମନୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦାନଂ ଦେତି ମୁତ୍ତଚାଗୋ ପୟତପାଣି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ । ଏୱଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ତତିୟୋ ଦାନୱିନିବନ୍ଧୋ ହତୋ ହୋତି ୱିହତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ।

ତଥା ମହାସତ୍ତୋ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ୟଦା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଭୋଗାନଂ ସଭାୱୋ, ୟଦିଦଂ ଖୟଧମ୍ମତା ୱୟଧମ୍ମତା, ଅପିଚ ମେ ପୁବ୍ବେ ତାଦିସସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ଏୱଂ ଭୋଗାନଂ ପରିକ୍ଖୟୋ ଦିସ୍ସତି, ହନ୍ଦାହଂ ୟଥାଲଦ୍ଧେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ପରିତ୍ତେନ ୱା, ୱିପୁଲେନ ୱା ଦାନମେୱ ଦଦେୟ୍ୟଂ, ୟେନାହଂ ଆୟତିଂ ଦାନପାରମିୟା ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’ତି । ସୋ ୟଥାଲଦ୍ଧେନ ଦାନଂ ଦେତି ମୁତ୍ତଚାଗୋ ପୟତପାଣି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ । ଏୱଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଦାନୱିନିବନ୍ଧୋ ହତୋ ହୋତି ୱିହତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ଏୱଂ ୟେ ୟେ ଦାନପାରମିୟା ୱିନିବନ୍ଧଭୂତା ଅନତ୍ଥା, ତେସଂ ତେସଂ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିୱିନୋଦନଂ ଉପାୟୋ । ୟଥା ଚ ଦାନପାରମିୟା, ଏୱଂ ସୀଲପାରମିଆଦୀସୁପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ୟଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବପାରମୀନଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ, ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଠିତୋ ମହାପୁରିସୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବୋଧିସମ୍ଭାରପାରିପୂରିୟା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ସରୀରସ୍ସ, ସୁଖୂପକରଣାନଞ୍ଚ ଉପଚ୍ଛେଦକେସୁ ଦୁସ୍ସହେସୁପି କିଚ୍ଚେସୁ (କିଚ୍ଛେସୁ ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ଦୁରଭିସମ୍ଭୱେସୁପି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରସମୁପନୀତେସୁ ଅନତ୍ଥେସୁ ତିବ୍ବେସୁ ପାଣହରେସୁ ‘‘ଅୟଂ ମୟା ଅତ୍ତଭାୱୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ, ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଏତ୍ଥ ହୋତୂ’’ତି ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି ନ ୱେଧତି ଈସକମ୍ପି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, କୁସଲାରମ୍ଭେ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନୋ ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନମ୍ପି ଏତାସଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ ।

ଅପିଚ ସମାସତୋ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହସ୍ସ ପରିୟାଦାନଂ, (ପରିସୋସନଂ ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ପରେସୁ ଚ ସିନେହସ୍ସ ପରିୱଡ୍ଢନଂ ଏତାସଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମାୟ ହି କତମହାପଣିଧାନସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନେନ ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପଲିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗୱସେନ (ସମାସେୱନେନ ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ପନ ପିୟପୁତ୍ତେ ୱିୟ ସବ୍ବସତ୍ତେ ସମ୍ପସ୍ସମାନସ୍ସ ତେସୁ ମେତ୍ତାକରୁଣାସିନେହୋ ପରିୱଡ୍ଢତି, ତତୋ ଚ ତଂ ତଦାୱତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତପରସନ୍ତାନେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିଗମେନ ୱିଦୂରୀକତମଚ୍ଛରିୟାଦିବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପକ୍ଖୋ ମହାପୁରିସୋ ଦାନପିୟୱଚନଅତ୍ଥଚରିୟା ସମାନତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୨) ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନାନୁଗତେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଜନସ୍ସ ସଙ୍ଗହକରଣେନ ଉପରି ୟାନତ୍ତୟେ ଅୱତାରଣଂ, ପରିପାଚନଞ୍ଚ କରୋତି ।

ମହାସତ୍ତାନଞ୍ହି ମହାକରୁଣା, ମହାପଞ୍ଞା ଚ ଦାନେନ ଅଲଙ୍କତା, ଦାନଂ ପିୟୱଚନେନ, ପିୟୱଚନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟାୟ, ଅତ୍ଥଚରିୟା ସମାନତ୍ତତାୟ ଅଲଙ୍କତା, ସଙ୍ଗହିତା ଚ । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ଅତ୍ତନା ନିବ୍ବିସେସେ କତ୍ୱା ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖତାୟ ସମାନତ୍ତତାସିଦ୍ଧି । ବୁଦ୍ଧଭୂତାନମ୍ପି ଚ ତେହେୱ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନେନ ପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧେହି ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକସଙ୍ଗହକରଣେନ ଅଭିୱିନୟନଂ ସିଜ୍ଝତି । ଦାନଞ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନେନ ପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧଂ । ପିୟୱଚନଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ, ଅତ୍ଥଚରିୟା ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେନ, ସମାନତ୍ତତା ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନେନ ପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧା । ତଥାଗତାନଞ୍ହି ସବ୍ବସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସମାନତ୍ତତା ପରିନିବ୍ବାନେ । ତତ୍ର ହି ନେସଂ ଅୱିସେସତୋ ଏକୀଭାୱୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନତ୍ତ’’ତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ସଚ୍ଚୋ ଚାଗୀ ଉପସନ୍ତୋ, ପଞ୍ଞୱା ଅନୁକମ୍ପକୋ ।

ସମ୍ଭତସବ୍ବସମ୍ଭାରୋ, କଂ ନାମତ୍ଥଂ ନ ସାଧୟେ ॥

ମହାକାରୁଣିକୋ ସତ୍ଥା, ହିତେସୀ ଚ ଉପେକ୍ଖକୋ ।

ନିରପେକ୍ଖୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ ॥

ୱିରତ୍ତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ, ସତ୍ତେସୁ ଚ ଉପେକ୍ଖକୋ ।

ସଦା ସତ୍ତହିତେ ୟୁତ୍ତୋ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ ॥

ସବ୍ବଦା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଚ ସୁଖାୟ ଚ ।

ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ ଅକିଲାସୂ ଚ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ।

କିତ୍ତକେନକାଲେନ ସମ୍ପାଦନନ୍ତି –

ପଞ୍ଞାଧିକାଦିଭେଦେନ, ଉଗ୍ଘାଟିତଞ୍ଞୁଆଦିନା ।

ତିଣ୍ଣମ୍ପି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ୱସା କାଲୋ ତିଧା ମତୋ ॥

ହେଟ୍ଠିମେନ ହି ତାୱ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମଜ୍ଝିମେନ ଅଟ୍ଠ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଉପରିମେନ ପନ ସୋଳସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ଏତେ ଚ ଭେଦା ୟଥାକ୍କମଂ ପଞ୍ଞାଧିକସଦ୍ଧାଧିକୱୀରିୟାଧିକୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଞ୍ଞାଧିକାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ମନ୍ଦା ହୋତି, ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା । ସଦ୍ଧାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମା ହୋତି । ୱୀରିୟାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମନ୍ଦା । ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅଭିଗନ୍ତବ୍ବାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପରେ ପନ ‘‘ୱୀରିୟସ୍ସ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱେନ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅୟଂ କାଲୱିଭାଗୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅୱିସେସେନ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱେନ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲଭେଦେନ ବୋଧିସମ୍ଭାରା ତେସଂ ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତୟୋପେତେ କାଲଭେଦା ୟୁତ୍ତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ତିୱିଧା ହି ବୋଧିସତ୍ତା ଅଭିନୀହାରକ୍ଖଣେ ଭୱନ୍ତି ଏକୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ଏକୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ଏକୋ ନେୟ୍ୟୋତି । ତେସୁ ୟୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଗାଥାୟ ତତିୟପଦେ ଅପରିୟୋସିତେ ଏୱ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ସଚେ ସାୱକବୋଧିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ସିୟା ।

ଦୁତିୟୋ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅପରିୟୋସିତେ ଏୱ ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥପଦେ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ୟଦି ସାୱକବୋଧିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ସିୟା ।

ଇତରୋ ପନ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ପରିୟୋସିତାୟ ଗାଥାୟ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ।

ତୟୋପେତେ ୱିନା କାଲଭେଦେନ କତାଭିନୀହାରା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣା ଚ ଅନୁକ୍କମେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତା ୟଥାକ୍କମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦେନ କାଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେସୁ ତେସୁ ପନ କାଲଭେଦେସୁ ଅପରିପୁଣ୍ଣେସୁ ତେ ତେ ମହାସତ୍ତା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନସଦିସଂ ମହାଦାନଂ ଦେନ୍ତାପି ତଦନୁରୂପେ ସୀଲାଦିସବ୍ବପାରମିଧମ୍ମେ ଆଚିନନ୍ତାପି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତାପି ଞାତତ୍ଥଚରିୟଂ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟଂ ପରମକୋଟିଂ ପାପେନ୍ତାପି ଅନ୍ତରାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଞାଣସ୍ସ ଅପରିପଚ୍ଚନତୋ, ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅପରିନିଟ୍ଠାନତୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲନିପ୍ଫାଦିତଂ ୱିୟ ହି ସସ୍ସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲପରିଚ୍ଛେଦେନ ପରିନିପ୍ଫାଦିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ତଦନ୍ତରା ପନ ସବ୍ବୁସ୍ସାହେନ ୱାୟମନ୍ତେନାପି ନ ସକ୍କା ଅଧିଗନ୍ତୁନ୍ତି ପାରମିପାରିପୂରି ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୋ ଆନିସଂସୋତି –

ୟେ ତେ କତାଭିନୀହାରାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ –

‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା ।

ସଂସରଂ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ, କପ୍ପକୋଟିସତେହିପି ॥

ଅୱୀଚିମ୍ହି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଲୋକନ୍ତରେସୁ ଚ ।

ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହା ଖୁପ୍ପିପାସା, ନ ହୋନ୍ତି କାଲକଞ୍ଚିକା ॥ (କାଲକଞ୍ଚିକା ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ।

ନ ହୋନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକା ପାଣା, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାପି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ଜାୟମାନା ମନୁସ୍ସେସୁ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ନ ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

ସୋତୱେକଲ୍ଲତା ନତ୍ଥି, ନ ଭୱନ୍ତି ମୂଗପକ୍ଖିକା ।

ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନପଣ୍ଡକା ॥

ନ ଭୱନ୍ତି ପରିୟାପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା ।

ମୁତ୍ତା ଆନନ୍ତରିକେହି, ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା ॥

ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ନ ସେୱନ୍ତି, କମ୍ମକିରିୟଦସ୍ସନା ।

ୱସମାନାପି ସଗ୍ଗେସୁ, ଅସଞ୍ଞଂ ନୁପପଜ୍ଜରେ ॥

ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଦେୱେସୁ, ହେତୁ ନାମ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ନେକ୍ଖମ୍ମନିନ୍ନା ସପ୍ପୁରିସା, ୱିସଂୟୁତ୍ତା ଭୱାଭୱେ ।

ଚରନ୍ତି ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାୟୋ, ପୂରେନ୍ତି ସବ୍ବପାରମୀ’’ତି ॥ (ଅଟ୍ଠସା॰ ନିଦାନକଥା; ଚରିୟା॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଦୂରେନିଦାନକଥା; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଦୂରେନିଦାନକଥା; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭.ଦୂରେନିଦାନକଥା) । –

ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣିତା ଆନିସଂସା, ୟେ ଚ ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଆନନ୍ଦ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୁସିତା କାୟା ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୪) ସୋଳସ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମପ୍ପକାରା, ୟେ ଚ ‘‘ସୀତଂ ବ୍ୟପଗତଂ ହୋତି, ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ୱୂପସମତୀ’’ତିଆଦିନା, (ଖୁ॰ ନି॰ ୪-୩୧୩ ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ଜାୟମାନେ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ବୋଧିସତ୍ତେ ଅୟଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତପ୍ପକାରା, ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟସମିଜ୍ଝନଂ, କମ୍ମାଦୀସୁ ଚ ୱସିଭାୱୋତି ଏୱମାଦୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତକବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରା ଆନିସଂସା, ତେ ସବ୍ବେପି ଏତାସଂ ଆନିସଂସା, ତଥା ୟଥାନିଦସ୍ସିତଭେଦା ଅଲୋଭାଦୋସାଦିଗୁଣୟୁଗଳାଦୟୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ୟସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପିତୁସମୋ ହୋତି ହିତେସିତାୟ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟକୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ପରମଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ହୋତି ଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଦେୱତାହି ଅନୁପାଲୀୟତି, ମେତ୍ତାକରୁଣାପରିଭାୱିତସନ୍ତାନତାୟ ୱାଳମିଗାଦୀହି ଚ ଅନଭିଭୱନୀୟୋ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ସତ୍ତନିକାୟେ ପଚ୍ଚାଜାୟତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଉଳାରେନ ୱଣ୍ଣେନ ଉଳାରେନ ୟସେନ ଉଳାରେନ ସୁଖେନ ଉଳାରେନ ବଲେନ ଉଳାରେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ପୁଞ୍ଞୱିସେସୟୋଗତୋ ।

ଅପ୍ପାବାଧୋ ହୋତି ଅପ୍ପାତଙ୍କୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧା ଚସ୍ସ ସଦ୍ଧା ହୋତି ସୁୱିସଦା, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ, ସତି ସମାଧି ପଞ୍ଞା ସୁୱିସଦା, ମନ୍ଦକିଲେସୋ ହୋତି ମନ୍ଦଦରଥୋ ମନ୍ଦପରିଳାହୋ, କିଲେସାନଂ ମନ୍ଦଭାୱେନେୱ ସୁବ୍ବଚୋ ହୋତି ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ, ଖମୋ ହୋତି ସୋରତୋ, ସଖିଲୋ ହୋତି ପଟିସନ୍ଧାରକୁସଲୋ, ଅକୋଧନୋ ହୋତି ଅନୁପନାହୀ, ଅମକ୍ଖୀ ହୋତି ଅପଳାସୀ, ଅନିସ୍ସୁକୀ ହୋତି ଅମଚ୍ଛରୀ, ଅସଠୋ ହୋତି ଅମାୟାୱୀ, ଅଥଦ୍ଧୋ ହୋତି ଅନତିମାନୀ, ଅସାରଦ୍ଧୋ ହୋତି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ପରତୋ ଉପତାପସହୋ ହୋତି ପରେସଂ ଅନୁପତାପୀ, ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଗାମଖେତ୍ତେ ପଟିୱସତି, ତତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଭୟାଦୟୋ ଉପଦ୍ଦୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ୱୂପସମନ୍ତି, ୟେସୁ ଚ ଅପାୟେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତତ୍ଥ ପଚୁରଜନୋ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିମତ୍ତଂ ପୀଳୀୟତି, ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ସଂୱେଗଭୟମାପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ମହାପୁରିସସ୍ସ ୟଥାରହଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଲବ୍ଭମାନା ଏତେ ସତ୍ତାନଂ ପିତୁସମତାଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାଦୟୋ ଗୁଣୱିସେସା ଆନିସଂସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଥା ଆୟୁସମ୍ପଦା ରୂପସମ୍ପଦା କୁଲସମ୍ପଦା ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପଦା ଆଦେୟ୍ୟୱଚନତା ମହାନୁଭାୱତାତି ଏତେପି ମହାପୁରିସସ୍ସ ପାରମୀନଂ ଆନିସଂସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଆୟୁସମ୍ପଦା ନାମ ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ଉପପତ୍ତିୟଂ ଦୀଘାୟୁକତା ଚିରଟ୍ଠିତିକତା, ତାୟ ୟଥାରଦ୍ଧାନି କୁସଲସମାଦାନାନି ପରିୟୋସାପେତି, ବହୁଞ୍ଚ କୁସଲଂ ଉପଚିନୋତି । ରୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଅଭିରୂପତା ଦସ୍ସନୀୟତା ପାସାଦିକତା, ତାୟ ରୂପପ୍ପମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପସାଦାୱହୋ ହୋତି ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ । କୁଲସମ୍ପଦା ନାମ ଉଳାରେସୁ କୁଲେସୁ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ତାୟ [ଜାତିମଦାଦିମଦସତ୍ତାନମ୍ପି (ମଦମତ୍ତାନମ୍ପି ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା)] ଉପସଙ୍କମନୀୟୋ ହୋତି ପୟିରୁପାସନୀୟୋ, ତେନ ତେ ନିବ୍ବିସେୱନେ କରୋନ୍ତି । ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପଦା ନାମ ମହାୱିଭୱତା, ମହେସକ୍ଖତା, ମହାପରିୱାରତା ଚ, ତାହି ସଙ୍ଗହିତବ୍ବେ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬) ସଙ୍ଗହିତୁଂ, ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେନ ନିଗ୍ଗହେତୁଞ୍ଚ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଆଦେୟ୍ୟୱଚନତା ନାମ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତା ପଚ୍ଚୟିକତା, ତାୟ ସତ୍ତାନଂ ପମାଣଭୂତୋ ହୋତି, ଅଲଙ୍ଘନୀୟା ଚସ୍ସ ଆଣା ହୋତି । ମହାନୁଭାୱତା ନାମ ପଭାୱମହନ୍ତତା, ତାୟ ପରେହି ନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ସୟମେୱ ପନ ପରେ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଭିଭୱତି ଧମ୍ମେନ, ସମେନ, ୟଥାଭୂତଗୁଣେହି ଚ, ଏୱମେତେସଂ ଆୟୁସମ୍ପଦାଦୟୋ ମହାପୁରିସସ୍ସ ପାରମୀନଂ ଆନିସଂସା, ସୟଞ୍ଚ ଅପରିମାଣସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ପରିୱୁଦ୍ଧିହେତୁଭୂତା ୟାନତ୍ତୟେ ସତ୍ତାନଂ ଅୱତାରଣସ୍ସ ପରିପାଚନସ୍ସ କାରଣଭୂତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କିଂଫଲନ୍ତି –

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା ତାସଂ, ଜଞ୍ଞା ଫଲଂ ସମାସତୋ ।

ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅନନ୍ତାପ-ମେୟ୍ୟା ଗୁଣଗଣା ମତା ॥

ସମାସତୋ ହି ତାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱୋ ଏତାସଂ ଫଲଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ବାତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩ ଆଦୟୋ; ୩.୧୯୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୬) ଅସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ, ବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦିଅନେକଗୁଣଗଣସମୁଜ୍ଜଲରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିଅଧିଟ୍ଠାନା ଦସବଲ- (ମ॰ ନି॰ ୪.୮; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜ- (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମ- (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫;) ପଭୁତିଅନନ୍ତାପରିମାଣଗୁଣସମୁଦୟୋପସୋଭିନୀ ଧମ୍ମକାୟସିରୀ, ୟାୱତା ପନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୟେ ଅନେକେହିପି କପ୍ପେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାପି ୱାଚାୟ ପରିୟୋସାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଇଦମେୱ ତାସଂ ଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା, ପକିଣ୍ଣକକଥା) –

ଏୱମେତ୍ଥ ପାରମୀସୁ ପକିଣ୍ଣକକଥା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପଟିପଦାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗାନଂ ପାରମୀନଂ ପୂରିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା’’ତି । ସତିପି ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ଦାନପାରମିଭାୱେ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୱିସେସସମ୍ଭାରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ତେସଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗତୋ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ, ପରିଗ୍ଗହପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ଧନରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗତୋ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତଂ, ତଥାୟେୱ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନପି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଂ, (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ) କତ୍ଥଚି ପନ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗେ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ନୟନପରିଚ୍ଚାଗମଞ୍ଞତ୍ର ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗମଞ୍ଞତ୍ର ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ୱଦନ୍ତି ।

ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦.୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୩୬୮; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୫) ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ । ଦାନାଦୀସୁୟେୱ ସାତିସୟପଟିପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବଚରିୟା । ୟା ୱା ଚରିୟାପିଟକସଙ୍ଗହିତା, ସା ପୁବ୍ବଚରିୟା । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭିନୀହାରୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ । ଦାନାଦିପଟିପତ୍ତି ୱା କାୟୱିୱେକୱସେନ ଏକଚରିୟା ୱା ପୁବ୍ବଚରିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଞ୍ଚ ସଂସାରନିବ୍ବାନେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱିଭାୱନୱସେନ, ସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାପନପରିପାଚନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ । ଞାତୀନମତ୍ଥସ୍ସ ଚରିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ସାପି କରୁଣାୟନୱସେନେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣୱସେନ, ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନପରିଚୟୱସେନ, ଖନ୍ଧାୟତନାଦିପରିଚୟୱସେନ, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣୱସେନ ଚ ଞାଣଚାରୋ ବୁଦ୍ଧିଚରିୟା, ସା ପନତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାପାରମୀୟେୱ, ଞାଣସମ୍ଭାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । କୋଟିନ୍ତି ପରିୟନ୍ତଂ ଉକ୍କଂସଂ । ତଥା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏୱଂ ପାରମିପୂରଣୱସେନ ‘‘ତଥା ଆଗତୋ’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମୱସେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଆଗମନପଟିପଦଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ମଗ୍ଗଫଲପକ୍ଖିକାନଞ୍ଞେୱ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା, ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଗହିତା ଏୱ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଗହଣତୋ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ବ୍ରୂହେତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନା’’ତିଆଦିନା ଆଗମନପଟିପଦାୟଆଦିଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ମଜ୍ଝେ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିନା ପରିୟୋସାନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଆଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନସ୍ସ କାରଣଭୂତପଟିପଦାୱିସେସଦସ୍ସନଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ନୟାନଂ ୱିସେସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନତ୍ତୟେନ ସିଦ୍ଧଂ ପଠମକାରଣମେୱ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧଲୋକମ୍ହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ମୁନୟୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାରଣତ୍ତୟେନ ଆଗତା ୟଥେୱ, ତଥା ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନିପି ୟେନ କାରଣେନ ଆଗତୋ, ତେନେସ ତଥାଗତୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।

ସମ୍ପତିଜାତୋତି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ, ନ ପନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତଞ୍ହି ମହାସତ୍ତଂ ପଠମଂ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟା, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମନୁସ୍ସା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୧) ୱକ୍ଖତି । ‘‘କଥଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ । ୟଥାହ ଭଗୱା ମହାପଦାନଦେସନାୟଂ । ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେତି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତେ । ଅନୁହୀରମାନେତି ଧାରିୟମାନେ । ‘‘ଅନୁଧାରିୟମାନେ’’ତିପି ଇଦାନି ପାଠୋ । ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ଛତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଖଗ୍ଗଦୀନି ପଞ୍ଚ କକୁଧଭଣ୍ଡାନିପି ଗହିତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଖଗ୍ଗତାଲୱଣ୍ଟମୋରହତ୍ଥକୱାଲବୀଜନୀଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟାପି ହି ଛତ୍ତେନ ସହ ତଦା ଉପଟ୍ଠିତା ଅହେସୁଂ । ଛତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଚ ତଦା ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ, ନ ଛତ୍ତାଦିଗାହକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ) ଏୱଂ ସତି ତାଲୱଣ୍ଟାଦୀନମ୍ପି କକୁଧଭଣ୍ଡସମଞ୍ଞା । ଅପିଚ ଖଗ୍ଗାଦୀନି କକୁଧଭଣ୍ଡାନି, ତଦଞ୍ଞାନିପି ତାଲୱଣ୍ଟାଦୀନି ତଦା ଉପଟ୍ଠିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସବ୍ବା ଚ ଦିସାତି ଦସ ଦିସା । ଅନୁୱିଲୋକେତୀତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲୋକୱିୱରଣପାଟିହାରିୟେ ଜାତେ ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱ ଓଲୋକେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୟିଦଂ ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୁତ୍ତରକାଲଂ ପଠମମେୱାନୁୱିଲୋକନତୋ । ମହାସତ୍ତୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଓଲୋକେସି । ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା ‘‘ମହାପୁରିସ ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତୟା ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା ହେଟ୍ଠା ଉପରୀତି ସବ୍ବା ଦିସାଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସଦିସମଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରା ଦିସା’’ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସୀତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଦାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୧) ଏୱମେୱ ୱଣ୍ଣିତଂ । ତସ୍ମା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରତୋ ପଠମଂ ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଦୁପରି ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧ, ପନ ଅଞ୍ଞାସୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠହନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆସଭୀୱାଚାଭାସନଂ ତାୱ ୟଥାକ୍କମଂ ଏୱ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତମପଦୂପରି ଠତ୍ୱା ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ୱଦତି, ଏୱମ୍ପି ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ସତ୍ତମପଦୂପରି ଠତ୍ୱା’’ତି ଚ ପାଠୋ ପଚ୍ଛା ପମାଦଲେଖୱସେନ ଏଦିସେନ ୱଚନକ୍କମେନ ମହାପଦାନଟ୍ଠକଥାୟମଦିସ୍ସମାନତ୍ତାତି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ, ଅକମ୍ପନିକଂ ୱା, ନିବ୍ଭୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ହି ଆସଭଂ, ସୂରଭାୱୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ପନାୟଂ ୱାଚା ‘‘ଆସଭୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବପଠମୋ । ଜେଟ୍ଠୋ, ସେଟ୍ଠୋତି ଚ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ପନ ଅଗ୍ଗୋତି ଗୁଣେହି ସବ୍ବପଧାନୋ । ଜେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଦ୍ଧତମୋ, ଗୁଣେହି ମହଲ୍ଲକତମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ପସଟ୍ଠତମୋ । ଲୋକସ୍ସାତି ୱିଭତ୍ତାୱଧିଭୂତେ ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକାସି ତବ୍ବସେନେୱ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ ।

ଇଦାନି ତଥାଗମନଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତଞ୍ଚସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ ତଥଂ ଅୱିତଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସେସାଧିଗମାନନ୍ତି ଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାନଂ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା। ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ତେନ ‘‘ପତିଟ୍ଠହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପକତିୟତ୍ଥଂପତିଟ୍ଠାନକିରିୟଂ ପରାମସତି । ଇଦମସ୍ସାତି ଇଦଂ ପତିଟ୍ଠହନଂ ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ । ପଟିଲାଭସଦ୍ଦେ ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ ଚେସ, କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ୱା । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତନ୍ତି ତପ୍ପଟିଲାଭସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକସ୍ସ ହିତସ୍ସ ପଠମଂ ପୱତ୍ତଂ ସଞ୍ଜାନନକାରଣଂ । ଭଗୱତୋ ହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଗୁଣୱିସେସାଧିଗମନେ ପଞ୍ଚ ମହାସୁପିନାଦୟୋ ୱିୟ ଏତାନି ସଞ୍ଜାନନନିମିତ୍ତାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ୟଥା ତଂ ଲୋକେ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞଫଲୱିସେସାଧିଗମନେତି ।

ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଭାୱସ୍ସାତି ସବ୍ବଲୋକାନମୁତ୍ତମଭାୱସ୍ସ, ସବ୍ବଲୋକାତିକ୍କମନଭାୱସ୍ସ ୱା । ସତ୍ତ ପଦାନି ସତ୍ତପଦଂ, ତସ୍ସ ୱୀତିହାରୋ ୱିସେସେନ ଅତିହରଣଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୋ, ସତ୍ତପଦନିକ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ସମଗମନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନମନ୍ତରେ ମୁଟ୍ଠିରତନମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଅନେକସାଖଞ୍ଚ ସହସ୍ସମଣ୍ଡଲଂ,

ଛତ୍ତଂ ମରୂ ଧାରୟୁମନ୍ତଲିକ୍ଖେ ।

ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରା,

ନ ଦିସ୍ସରେ ଚାମରଛତ୍ତଗାହକା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୯୩) । –

ସୁତ୍ତନିପାତେ ନାଳକସୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନଗାଥାପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରାତି ଏତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ହି ଏତସ୍ମିଂ ଗାଥାପଦେତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାପଦାନସୁତ୍ତେ ଅନାଗତତ୍ତା ପନ ଚାମରୁକ୍ଖେପସ୍ସ ତଥା ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଆଗତାନୁସାରେନ ହି ଇଧ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱଂ ୱଦତି, ଚମରୋ ନାମ ମିଗୱିସେସୋ । ୟସ୍ସ ୱାଲେନ ରାଜକକୁଧଭୂତଂ ୱାଲବୀଜନିଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଚାମରୀ । ତସ୍ସା ଉକ୍ଖେପୋ ତଥା, ୱୁତ୍ତୋ ସୋତି ୱୁତ୍ତଚାମରୁକ୍ଖେପୋ । ଅରହତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୱରୱିମଲସେତଚ୍ଛତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୱରୱିମଲସେତଚ୍ଛତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସ । ସତ୍ତମପଦୂପରୀତି ଏତ୍ଥ ପଦ-ସଦ୍ଦୋ ପଦୱଳଞ୍ଜନୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ସତ୍ତମସ୍ସ ପଦୱଳଞ୍ଜନସ୍ସ ଉପରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତାୟ ଅନାୱରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସା’’ତି । ତଥା ଅୟଂ ଭଗୱା…ପେ॰… ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଅଧିକାରତ୍ତା, ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତେନ ଚ ଅଭିଜାତିୟଂ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିସେସା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତି । ପାରମିତାନିସ୍ସନ୍ଦା ହି ତେ ।

ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଗୱମ୍ପତି ଉସଭୋ ସମେହି ପାଦେହି ୱସୂନଂ ରତନାନଂ ଧାରଣତୋ ୱସୁନ୍ଦରସଙ୍ଖାତଂ ଭୂମିଂ ଫୁସୀ ୟଥା, ତଥା ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ ସୋ ଗୋତମୋ ସମେହି ପାଦେହି ୱସୁନ୍ଧରଂ ଫୁସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକ୍କମୀତି ଅଗମାସି । ସତ୍ତ ପଦାନୀତି ସତ୍ତପଦୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନାନି । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ସତ୍ତପଦୱାରେହୀତି ୱା କରଣତ୍ଥୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମରୂତି ଦେୱା ୟଥାମରିୟାଦଂ ମରଣସଭାୱତୋ । ସମାତି ୱିଲୋକନସମତାୟ ସମା ସଦିସିୟୋ । ମହାପୁରିସୋ ହି ୟଥା ଏକଂ ଦିସଂ ୱିଲୋକେସି, ଏୱଂ ସେସଦିସାପି, ନ କତ୍ଥଚି ୱିଲୋକନେ ୱିନିବନ୍ଧୋ ତସ୍ସ ଅହୋସି, ସମାତି ୱା ୱିଲୋକେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତଦା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱିରୂପବୀଭଚ୍ଛୱିସମରୂପାନି ୱିଲୋକେତୁମୟୁତ୍ତାନି ଦିସାସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ୱିସ୍ସଟ୍ଠମଞ୍ଜୂୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଗିରଂ ଅବ୍ଭୁଦୀରୟି ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ ସୀହୋ ୟଥା ଅଭିନଦୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ କାୟଗମନତ୍ଥେନ ଗତସଦ୍ଦେନ ତଥାଗତସଦ୍ଦଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଞାଣଗମନତ୍ଥେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେନାତି ଅଲୋଭପଧାନେନ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା ଇଧ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୟୋ ଏୱ । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି କେଚି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଏୱ ଇଧ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ପହାୟାତି ପଜହିତ୍ୱା । ଗତୋତି ଉତ୍ତରିୱିସେସଂ ଞାଣଗମନେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ପହାୟାତି ୱା ପହାନହେତୁ, ପହାନେ ୱା ସତି । ହେତୁଲକ୍ଖଣତ୍ଥେସୁ ହି ଅୟଂ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସକ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୫) ୱିୟ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନହେତୁକଞ୍ଚ ‘‘ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅୱବୋଧସଙ୍ଖାତଂ, ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଗମନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନେନ ଚ ତଂ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏସ ନୟୋ ‘‘ପଦାଲେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି । ଅବ୍ୟାପାଦେନାତି ମେତ୍ତାୟ । ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟାତି ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ମନସିକାରେନ ଉପଟ୍ଠିତାଲୋକସଞ୍ଜାନନେନ । ଅୱିକ୍ଖେପେନାତି ସମାଧିନା । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନାତି କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱନିଚ୍ଛୟେନ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନାତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ଏୱଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଭଗୱତୋ ଞାଣଗମନୱିସିଟ୍ଠଂ ତଥାଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସହ ଉପାୟେନ ଅଟ୍ଠହି ସମାପତ୍ତୀହି, ଅଟ୍ଠାରସହି ଚ ମହାୱିପସ୍ସନାହି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଞାଣେନା’’ତିଆଦିମାହ । ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଙ୍ଖାୱିତରଣାନଞ୍ହି ୱିନିବନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଦୂରୀକରଣେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଦାଲନଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପାୟୋ । ତଥା ଝାନସମାପତ୍ତୀସୁ ଅଭିରତିନିମିତ୍ତେନ ପାମୋଜ୍ଜେନ, ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିୟା ୱିନୋଦିତାୟ ଝାନାଦୀନଂ ସମଧିଗମୋତି ସମାପତ୍ତିୟା ଅରତିୱିନୋଦନଂ ଉପାୟୋ । ସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ପନ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେପି ନୀୱରଣସଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେଟ୍ଠା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଦସ୍ସିତନୀୱରଣେସୁପି ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସମାପତ୍ତିୱିହାରପୱେସନନିବନ୍ଧନେନ ନୀୱରଣାନି କୱାଟସଦିସାନୀତି ଆହ ‘‘ନୀୱରଣକୱାଟଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ରତ୍ତିଂ ଅନୁୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଅନୁୱିଚାରେତ୍ୱା ଦିୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେତୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମାଗମୱରେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେ ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱୂପସମା [ଧୂମାୟନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭)] ଅଧିପ୍ପେତାତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରଧୂମଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱିତକ୍କୱିଚାରସଙ୍ଖାତଂ ଧୂମଂ ୱୂପସମେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାର’’ମିଚ୍ଚେୱ ଅଧୁନା ପାଠୋ, ସୋ ନ ପୋରାଣୋ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ, ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଠସ୍ସେୱ ଉଦ୍ଧତତ୍ତା । ୱିରାଜେତ୍ୱାତି ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱା । ତଦୁଭୟତ୍ଥୋ ହେସ ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୫; ପାରା॰ ୧୧; ୱିଭ॰ ୬୨୫) ୱିୟ । କାମଂ ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଏୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଏୱ ଚ ସୁଖଂ ପହୀୟତି, ଅତିସୟପ୍ପହାନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପହାୟା’’ତି ।

ରୂପସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮) ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି କସିଣରୂପଂ ପୁରିମପଦଲୋପେନ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୩ ଆଦୟୋ) ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ରୂପଜ୍ଝାନେ ତଂସହଗତା ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞଂ, ରୂପସଞ୍ଞାସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିଘସଞ୍ଞାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ପଟିଘାତେନ ପଟିହନନେନ ୱିସୟିୱିସୟସମୋଧାନେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ସଞ୍ଞା । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାତି ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏତାସଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସଞ୍ଞାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏତା ହି ୟସ୍ମା ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ନାମଂ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ‘‘ନିଚ୍ଚା ସସ୍ସତା’’ତି ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହଂ । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିରଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୟ, ‘‘ତେ ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ଆୟତିଂ ସମୁଦୟୱସେନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା । ତେନେୱାହ ‘‘ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତୀ’’ତି । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ହି ଅୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତାତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା । ପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନା ହି ଅୟଂ । ଆଦାନନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହଣଂ । ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା ।ଆୟୂହନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାପତ୍ତି ୱିପରିଣାମୋ ।ଧୁୱସଞ୍ଞନ୍ତି ଥିରଭାୱଗ୍ଗହଣସଞ୍ଞଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମୂହାଦିଘନୱସେନ ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୱିଗ୍ଗହତଂ । ପଣିଧିନ୍ତି ରାଗାଦିପଣିଧିଂ । ସା ପନତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିନ୍ନତା ।

ଅଭିନିୱେସନ୍ତି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମତୀରଣଂ ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା । ସାରାଦାନାଭିନିୱିସେନ୍ତି ଅସାରେ ସାରଗ୍ଗହଣୱିପଲ୍ଲାସଂ । ଇସ୍ସରକୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଅଭିନିୱେସୋ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ ନାମ । କେଚି ପନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସଂସୟାପତ୍ତି ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲେଣତାଣଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ । ‘‘ଆଲୟରତା ଆଲୟସମୁଦିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ମହାୱ॰ ୭, ୮) ୱଚନତୋ ଆଲୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ସାୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ, ରୂପାଦୀସୁ ଚ ଅଭିନିୱେସୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଆଲୟାଭିନିୱେସୋତି କେଚି । ‘‘ଏୱଂୱିଧା ସଙ୍ଖାରା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତୀ’ତି ପୱତ୍ତଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା । ୱଟ୍ଟତୋ ୱିଗତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁପସ୍ସନେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା, ଗୋତ୍ରଭୁ । ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସନ୍ତି ସଂୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିନିୱିସନଂ । ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତେକଟ୍ଠେ, ପହାନେକଟ୍ଠେ ଚ । ଓଳାରିକେତି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବା ଚ ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହିପି ଓଳାରିକାତି ତେସମ୍ପି ତବ୍ବଚନୀୟତା ସିୟା । ଅଣୁସହଗତେତି ଅଣୁଭୂତେ । ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିକୋ ହି ଏତ୍ଥ ସହଗତସଦ୍ଦୋ । ଇଦଂ ପନ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ। ସବ୍ବକିଲେସେତି ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସେ । ନ ହି ପଠମାଦିମଗ୍ଗେହି ପହୀନା କିଲେସା ପୁନ ପହୀୟନ୍ତି । ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସପ୍ପଦେସୱିସୟୋ ‘‘ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯) ।

କକ୍ଖଳତ୍ତଂ କଠିନଭାୱୋ । ପଗ୍ଘରଣଂ ଦ୍ରୱଭାୱୋ । ଲୋକିୟୱାୟୁନା ଭସ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ୟେନ ତଂତଂକଲାପସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାୟନଂ, ଥମ୍ଭଭାୱୋ ୱା, ତଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ । ୱିଜ୍ଜମାନେପି କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ଫୁଟ୍ଠଭାୱେ ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତା ରୂପପରିୟନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ୟେସଂ ୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ସୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଭାୱୋ ନ ସିୟା ବ୍ୟାପିତଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ତତ୍ଥ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ, ତେନାହ ଭଗୱା ଆକାସଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୭) ।

ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ । ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନିୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୨) ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା । ଅଭିସଙ୍ଖାରଲକ୍ଖଣା ଚ ଚେତନା । ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ, କୁସଲା ଚେତନା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଠପନଂ ଅଭିନିରୋପନଂ । ଆରମ୍ମଣାନମନୁବନ୍ଧନଂ ଅନୁମଜ୍ଜନଂ । ସୱିପ୍ଫାରିକତା ଫରଣଂ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ସଦ୍ଦହନଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟହେତୁ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ କୋସଜ୍ଜାଦୀସୁପି । କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହୂପସମୋ ୱୂପସମଲକ୍ଖଣଂ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତାୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦତୋ ।

ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ସିନିଦ୍ଧଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, ସମ୍ମାୱାଚାପଚ୍ଚୟସୁଭାସିତଂ ସୋତାରଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା । କାୟିକକିରିୟା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସୟଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଘଟନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସଙ୍ଖାତା ୱିରତି ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ଜୀୱମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱୁତ୍ତିୟା, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ସୁଦ୍ଧି ୱୋଦାନଂ ।

‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଧ ଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ପନ ‘‘ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୩, ୯୮୫; ୱିଭ॰ ୧, ୨୦, ୫୨) ୱିୟ ସମପଞ୍ଞାସଚେତସିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକାୱ ଚେତନା । ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱୋ ନମନଂ । ଆୟତନଂ ପୱତ୍ତନଂ । ସଳାୟତନୱସେନ ହି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣତି ଏତ୍ଥ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଜନକହେତୁଭାୱୋ ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ । ପୁନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣଂ । ସତ୍ତଜୀୱତୋ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ । ପଦହନଂ ଉସ୍ସାହନଂ । ଇଜ୍ଝନଂ ସମ୍ପତ୍ତି । ୱଟ୍ଟତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ନିୟ୍ୟାନଂ । ଅୱିପରୀତଭାୱୋ ତଥଲକ୍ଖଣଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଂ ଏକରସୋ, ଅନୂନାଧିକଭାୱୋୱ । ୟୁଗନଦ୍ଧା ନାମ ସମଥୱିପସ୍ସନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପକାରତାୟ ୟୁଗଳୱସେନ ବନ୍ଧିତବ୍ବତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞା ପଗ୍ଗହାୱିକ୍ଖେପା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସମାଧି । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ପଞ୍ଞା । ଖୟୋତି କିଲେସକ୍ଖୟୋ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦନଲକ୍ଖଣଂ । କିଲେସାନମନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନତାୟ ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ଫଲଂ । କିଲେସୱୂପସମୋ ପସ୍ସଦ୍ଧି । ଛନ୍ଦସ୍ସାତି କତ୍ତୁକାମତାଛନ୍ଦସ୍ସ । ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ ମୂଲଲକ୍ଖଣଂ । ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ-ଧମ୍ମାନମୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତା ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣଂ । ୱିସୟାଦିସନ୍ନିପାତେନ ଗହେତବ୍ବାକାରୋ ସମୋଧାନଂ । ୟା ‘‘ସଙ୍ଗତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ସମଂ, ସମ୍ମା ୱା ଓଦହନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ଭୱନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଅନେନାତିପି ସମୋଧାନଂ, ଫସ୍ସୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ସମୋଧାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମୋସରନ୍ତି ସନ୍ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୋସରଣଂ, ୱେଦନା । ତାୟ ହି ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱେଦନାନୁଭୱନନିମିତ୍ତଂ ସମୋସଟା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ସମୋସରଣଲକ୍ଖଣଂ । ପାସାଦାଦୀସୁ ଗୋପାନସୀନଂ କୂଟଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପାମୋକ୍ଖଭାୱୋ ପମୁଖଲକ୍ଖଣଂ । ସତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥକତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଭାୱୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣଂ । ତତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ, ତେସଂ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତରି ପଧାନଂ ତତୁତ୍ତରି, ତବ୍ଭାୱୋ ତତୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣଂ । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲଂ କିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି କତ୍ୱା । ତଂ ପନ ସୀଲାଦିଗୁଣସାରସ୍ସ ପରମୁକ୍କଂସଭାୱେନ ସାରଂ । ତତୋ ଉତ୍ତରି ଧମ୍ମସ୍ସାଭାୱତୋ ପରିୟୋସାନଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣୱିଭାଗୋ ଛଧାତୁପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗାଦିୱସେନ ତଂତଂସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟମାଗତନୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋପି କୋଚି ଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟନ୍ତରପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ପୁନ ଦସ୍ସିତୋ । ତତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦମୂଲକା ଧମ୍ମା ମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନା ଫସ୍ସସମୋଧାନା ୱେଦନାସମୋସରଣା’’ତି ‘‘ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି, ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସାରମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ନିବ୍ବାନୋଗଧଞ୍ହି ଆୱୁସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୧୨ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ଚ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ଛନ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତଂ ପନ ଗମନଂ ଇଧ ଞାଣଗମନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଞାଣଗତିୟା’’ତି । ସତିପି ଗତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଭାୱେ ଞାଣଗମନତ୍ଥେନେୱେସୋ ସିଦ୍ଧୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଆ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦାନୁୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ‘‘ପତ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।

ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା ‘‘ତଥଧମ୍ମା ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ ତଥାନି । ଅମୁସାସଭାୱତୋ ଅୱିତଥାନି । ଅଞ୍ଞାକାରରହିତତୋ ଅନଞ୍ଞଥାନି । ସଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତଂ ପରିପୁଣ୍ଣସଚ୍ଚଚତୁକ୍କକଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇତି ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦପରାମସିତବ୍ବମେୱ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ।

ଏୱଂ ସଚ୍ଚୱସେନ ଚତୁତ୍ଥକାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା ତଥଭୂତାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନଂ ୱସେନାପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତସଭାୱୋ, ଅନୁପୱତ୍ତଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ପୁବ୍ବପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ । ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେପି ହି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମିଚ୍ଛନ୍ତି ନେରୁତ୍ତିକା । ନ ଚେତ୍ଥ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ । ଇତ୍ଥମେୱ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଜାତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପଂ ପାତୁଭୂତସଭାୱୋତି । ପଚ୍ଚୟପକ୍ଖେ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥ ନ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱିନା ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟା ୟା ଅୱିଜ୍ଜା ୟେସଂ ୟେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଧମ୍ମାନଂ । ‘‘ସୁଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ୱିୟ ଗମୁସଦ୍ଦସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୟତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଞାଣଗମନତ୍ଥଂ । ଗତିବୁଦ୍ଧିୟତ୍ଥା ହି ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟାୟା । ତସ୍ମା ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ’’ତି ଅଧିକାରୋ, ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ୱା ନ ପୟୁତ୍ତୋ ।

ୟଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଭଗୱା ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦେୱକେ…ପେ॰… ପଜାୟାତି ଆଧାରୋ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପଦେତି ପୁନ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସଊତି ତଂନିୱାସସତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ, ଆପାଥଗମନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଭଗୱତା ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଂ ରୂପାୟତନଂ ତଥମେୱ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥାୱିତଥଭାୱେ କାରଣମାହ ‘‘ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା’’ତି । ସବ୍ବାକାରତୋ ଞାତତ୍ତା ପସ୍ସିତତ୍ତାତି ହି ହେତ୍ୱନ୍ତୋଗଧମେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପରିତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତଦୁଭୟାଦିଭେଦମ୍ପି । ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନାତି ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୁତଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମୁତଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ମନସା ୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯୬୬) ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠପଦଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାତପଦଞ୍ଚ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଲବ୍ଭତି । ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ରୂପଧାତୁ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକନ୍ତି ଏୱମାଦୀହି ଅନେକେହି ନାମେହି । ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନା’’ତିଆଦିନା ହି ଅନେକନାମଭାୱଂ ସରୂପତୋ ନିଦସ୍ସେତି । ତେରସହି ୱାରେହୀତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ରୂପକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୫) ଆଗତେ ତେରସ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଚେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱୱତ୍ଥାପନନୟାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥମେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଜାନନେନ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଦେସନତାୟ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚ ପସ୍ସନେନ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସିତାୟ ସଚ୍ଚମେୱ । ତମତ୍ଥଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁତ୍ତରେ କାଳକାରାମସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଦଳ୍ହୀକରଣଜୋତକୋ, ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକରଣଂ ଜୋତେତି, ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ୱା ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତୋ, ନ କେୱଲଂ ମୟା ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତାପୀତି । ଅନୁୱିଚରିତନ୍ତି ପରିଚରିତଂ । ଜାନାମି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତକାଲେସୁ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅନାଗତେପି ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତାୟେୱ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ୱିଦିତ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱିସେସୋ କାଲତ୍ତୟସାଧାରଣତ୍ତା ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ୍ତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୧) ୱିୟ, ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଞାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଚେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଜାନନ୍ତିୟେୱ, ମୟା ପନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ୱିଦିତ’’ନ୍ତି । ଭଗୱତା ହି ଇମେହି ପଦେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭୂମି ନାମ କଥିତା । ନ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ତଂ ଛଦ୍ୱାରିକମାରମ୍ମଣଂ ତଣ୍ହାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ତଥାଗତୋ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟୱସେନ ନ ଉପଟ୍ଠାସି ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଇମିନା ପନ ପଦେନ ଖୀଣାସୱଭୂମି କଥିତା । ୟଥା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୟଂସଭାୱା, ୟଂପକାରା ଚ, ତଥା ତେ ଧମ୍ମେ ତଂସଭାୱେ ତଂପକାରେ ଗମତି ପସ୍ସତି ଜାନାତୀତି ତଥାଗତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଥଦସ୍ସୀଅତ୍ଥେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନେକତ୍ଥା ହି ଧାତୁସଦ୍ଦା । କେଚି ପନ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ପିସୋଦରାଦିଗଣପକ୍ଖେପେନ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୨) ୱା ଦସ୍ସୀ-ସଦ୍ଦଲୋପଂ, ଆଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚାଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧିମେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ୱିଜ୍ଜମାନପଦଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଦସ୍ସ ଗହଣତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୱଂସଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ତଥାକାରେନ ୟୋ ଧମ୍ମେ, ଜାନାତି ଅନୁପସ୍ସତି ।

ତଥଦସ୍ସୀତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ ତଥାଗତୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ରତନଚଙ୍କମନକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ।

ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଆଗତସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତଦିଦଂ ଞାଣପସ୍ସନମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାନାତୀ’’ତି, ସଦ୍ଦାଧିଗତମତ୍ଥଂ ପନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତଥଦସ୍ସୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂରତ୍ତିନ୍ତି ୟସ୍ସ ରତ୍ତିୟଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ରତ୍ତେକଦେସଭୂତସ୍ସ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ତା, ସକଲାପି ୱା ଏସା ରତ୍ତି ଅଭିସମ୍ବୋଧାୟ ପଦହନକାଲତ୍ତା ପରିୟାୟେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଥୱୀପୁକ୍ଖଲନିରୁତ୍ତରଭୂମିସୀସଗତତ୍ତା ନ ପରାଜିତୋ ଅଞ୍ଞେହି ଏତ୍ଥାତି ଅପରାଜିତୋ, ସ୍ୱେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତସ୍ମିଂ । ତିଣ୍ଣଂମାରାନନ୍ତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମାରାନଂ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟାୟତୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ମାରାନଂ ମଦ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମତ୍ଥକନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତଂ ସୀସଂ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଉଭିନ୍ନଂ ରତ୍ତୀନମନ୍ତରେ । ‘‘ପଠମବୋଧିୟାପୀ’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣକାଲମେୱ ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିସେସେତି । ତାସୁ ପନ ୱୀସତିୱସ୍ସପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ପଠମବୋଧୀତି ୱିନୟଗଣ୍ଠିପଦେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ତଦଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ‘‘ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତରେ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୬) କଥିତତ୍ତା ପଠମବୋଧି ନାମ ୱୀସତିୱସ୍ସାନୀତି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱସ୍ସେସୁ ଆଦିତୋ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଠମବୋଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ମଜ୍ଝେ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ମଜ୍ଝିମବୋଧି, ଅନ୍ତେ ପନ୍ନରସ ୱସ୍ସାନି ପଚ୍ଛିମବୋଧୀତି ତିଣ୍ଣଂ ବୋଧୀନଂ ସମପ୍ପମାଣତା ସିୟା, ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂ । ପନ୍ନରସତିକେନ ହି ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସାନି ପରିପୂରେନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପନ୍ନରସୱସ୍ସପ୍ପମାଣାୟ ପଠମବୋଧିୟା ୱୀସତିୱସ୍ସେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ‘‘ୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଅନୁପୱଦନୀୟଂ । ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାଭାୱେନ ଅନୂନଂ । ଅପନେତବ୍ବାଭାୱେନ ଅନଧିକଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ । ନିମ୍ମଦନହେତୁ ନିମ୍ମଦନଂ । ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପୀତି ୱାଲଧିଲୋମସ୍ସ କୋଟିପ୍ପମାଣମ୍ପି । ଅୱକ୍ଖଲିତନ୍ତି ୱିରାଧିତଂ ମୁସା ଭଣିତଂ । ଏକମୁଦ୍ଦିକାୟାତି ଏକରାଜଲଞ୍ଛନେନ । ଏକନାଳିୟାତି ଏକାଳ୍ହକେନ, ଏକତୁମ୍ବେନ ୱା । ଏକତୁଲାୟାତି ଏକମାନେନ । ‘‘ତଥମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ୟଦତ୍ଥଂ ଭାସିତଂ, ଏକନ୍ତେନ ତଦତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତୋ ୟଥା ଭାସିତଂ ଭଗୱତା, ତଥାୟେୱାତି ଅୱିପରୀତଦେସନତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗଦତ୍ଥୋ’’ତି ଏତେନ ତଥଂ ଗଦତି ଭାସତୀତି ତଥାଗତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଚ ଆକାରାଗମଂ କତ୍ୱା, ଧାତୁସଦ୍ଦାନୁଗତେନ ୱା ଆକାରେନାତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ‘‘ସୁଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ୱିୟ ଧାତୁସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିପରିକପ୍ପେନ ନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବାହିରତ୍ଥସମାସେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗଦନନ୍ତି ସବ୍ବହିତନିପ୍ଫାଦନତୋ ଭୁସଂ କଥନଂ ୱଚନଂ, ତବ୍ଭାୱମତ୍ତୋ ୱା ଆ-ସଦ୍ଦୋ ।

ତଥା ଗତମସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ୟଥା ୱାଚାୟ ଗତଂ ପୱତ୍ତି, ତଥା କାୟସ୍ସ, ୟଥା ୱା କାୟସ୍ସ ଗତଂ ପୱତ୍ତି, ତଥା ୱାଚାୟ ଅସ୍ସ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ, ଗତା ପୱତ୍ତା’’ତି ଚ ଏତେନ କାୟୱଚୀକିରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁଲୋମନୱଚନିଚ୍ଛାୟ କାୟସ୍ସ, ୱାଚାୟ ଚ ପୱତ୍ତି ଇଧ ଗତ-ସଦ୍ଦେନ କଥିତାତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଏୱଂଭୂତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ, ‘‘ୟଥା ତଥା’’ତି ଏତେନ ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ‘‘ତଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟଥା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ତଥାସଦ୍ଦତ୍ଥଂ, ‘‘ୱାଦୀ କାରୀ’’ତି ଏତେନ ପୱତ୍ତିସରୂପଂ, ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତି ଏତେନ ୟଥାୱାଦୀତଥାକାରିତାଦିକାରଣନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂଭୂତସ୍ସା’’ତି ୟଥାୱାଦୀତଥାକାରିତାଦିନା ପକାରେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ, ଇମଂ ପକାରଂ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଗତ-ସଦ୍ଦୋ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତିମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା କାମଂ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ପାରିସେସନୟେନ ତଥାକାରିତାଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ୟଥା ୱାଚା ଗତା ୟସ୍ସ,

ତଥା କାୟୋ ଗତୋ ୟତୋ ।

ୟଥା କାୟୋ ତଥା ୱାଚା,

ତତୋ ସତ୍ଥା ତଥାଗତୋ’’ତି ॥

ଭୱଗ୍ଗଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ତିରିୟଂ ୱିୟ ଉପରି, ଅଧୋ ଚ ସନ୍ତି ଅପରିମାଣା ଲୋକଧାତୁୟୋ’’ତି, ତେସଂ ତଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଫଲେନ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଦସ୍ସନେନ । ତୁଲୋତି ସଦିସୋ । ପମାଣନ୍ତି ମିନନକାରଣଂ । ପରେ ଅଭିଭୱତି ଗୁଣେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ଅଧିକୋ ଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ । ପରେହି ନ ଅଭିଭୂତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋତି ଅନଭିଭୂତୋ ।ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ଦସ୍ସନୱସେନ ଦସୋ, ସବ୍ବଂ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରେ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ ।

‘‘ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ’’ତି ଅୟଂ ନ ସଦ୍ଦତୋ ଲବ୍ଭତି, ସଦ୍ଦତୋ ପନ ଏୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରେୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗଦୋତି ଦିବ୍ବାଗଦୋ ଅଗଂ ରୋଗଂ ଦାତି ଅୱଖଣ୍ଡତି, ନତ୍ଥି ୱା ଗଦୋ ରୋଗୋ ଏତେନାତି କତ୍ୱା, ତସ୍ସଦିସଟ୍ଠେନ ଇଧ ଦେସନାୱିଲାସସ୍ସ, ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସ୍ସ ଚ ଅଗଦତା ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅଗଦୋ ୱିୟା’’ତି । ୟାୟ ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଦେସନାୱିଜମ୍ଭନପ୍ପତ୍ତା, ସା ଦେସନାୱିଲାସୋ । ଧମ୍ମଧାତଊତି ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ । ତେନ ହି ଧମ୍ମାନମାକାରଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଦେସନଂ ନିୟାମେତି । ଦେସନାୱିଲାସୋୟେୱ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୪) ଅଧୁନା ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ବହୂସୁପି ମୟ-ସଦ୍ଦୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋତି ଉସ୍ସନଂ, ଅତିରେକଂ ୱା ଞାଣାଦିସମ୍ଭାରଭୂତଂ ପୁଞ୍ଞଂ । ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ଓପମ୍ମସମ୍ପାଦନଂ । ତେନାତି ଚ ତଦୁଭୟେନ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟେନ ଚ ସୋ ଭଗୱା ଅଭିଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦିନା ବାହିରତ୍ଥସମାସଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେନ ତଥୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତଥାୟ ଗତୋତି ପୁରିମସଚ୍ଚତ୍ତୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତଥଂ ଗତୋତି ପନ ପଚ୍ଛିମସଚ୍ଚଂ । ଚତୁସଚ୍ଚାନୁକ୍କମେନ ଚେତ୍ଥ ଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଚତୁକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ତଦତ୍ଥଜୋତନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଗତ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଅୱଗତତ୍ଥଂ, ଅତୀତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅୱଗତୋ ଅତୀତୋ’’ତି ଇମିନା ।

‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ । ଲୋକନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭୂତଂ ଲୋକଂ । ତଥାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ, ନ ପନ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନମତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚମ୍ପି କତମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚଚତୁକ୍କେପି ଦୁତିୟପକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନହେତୁଂ ୱା ଏତେହି ଦସ୍ସେତି । ତତୋୟେୱ ହି ତାନି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି । ‘‘ୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସମାରକସ୍ସ ସବ୍ରହ୍ମକସ୍ସ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟ ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ଚତୁକ୍କନିପାତେ ଆଗତଂ ପାଳିମିମଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ଦସ୍ସେତି, ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ଏୱ, ନ ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକତାୟ । ସା ହି ପେୟ୍ୟାଲନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପାଳି ତଥଦସ୍ସିତା ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧିକାତି । ‘‘ତସ୍ସପି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ସାଧ୍ୟସାଧକସଂସନ୍ଦନଂ କରୋତି । ‘‘ଇଦମ୍ପି ଚା’’ତିଆଦିନା ତଥାଗତପଦସ୍ସ ମହାୱିସୟତଂ, ଅଟ୍ଠୱିଧସ୍ସାପି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣସ୍ସ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଅତିବ୍ୟାସରୂପେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କାରଣଂ, ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ସମ୍ଭାୱନେ ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ପି ମୁଖମତ୍ତମେୱ, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି । ତଥାଗତଭାୱଦୀପନେତି ତଥାଗତନାମଦୀପନେ । ଗୁଣେନ ହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ ନାମ, ନାମେନ ଚ ଭଗୱତି ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦୋତି । ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୭୭) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଦପଦଂ ୱିୟ ସକଲକୁସଲଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ତଥାଗତପଦଂ ସଙ୍ଗାହକନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାକାରେନା’’ତିଆଦିମାହ। ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟାତି ପରିକପ୍ପୱଚନମେତଂ ‘‘ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ ୱା, ନ ୱା ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୭.୨୦; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞବୁଦ୍ଧୱଂସୱଣ୍ଣନା; ଚରିୟା॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) । –

ସମତ୍ଥନେ ୱା ଏତଂ ‘‘ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୩) ୱିୟାତିପି ୱଦନ୍ତି କେଚି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପତ୍ତିୟା ହାନଟ୍ଠାନସଂକିଲେସନିୱତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୟଥାପଣିଧାନଂ ତଥାଗତୋ ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ଅଥ ୱା ମହିଦ୍ଧିକତାୟ, ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଉକ୍କଂସାଧିଗମେନ ଅନାୱରଣଞାଣତାୟ ଚ କତ୍ଥଚିପି ପଟିଘାତାଭାୱତୋ ୟଥାରୁଚି, ତଥା କାୟୱଚୀଚିତ୍ତାନଂ ଗତାନି ଗମନାନି ପୱତ୍ତିୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ଅପିଚ ୟସ୍ମା ଲୋକେ ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାରସଦ୍ଦା ସମାନତ୍ଥା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ୱିଧା ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ଭଗୱନ୍ତୋ ନିଖିଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥା ୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ, ୟଥା ୟୁତ୍ତା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥା ୟୁତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଅପରୋ ନୟୋ-ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚଂ ତଚ୍ଛଂ ତଥନ୍ତି ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତଥେନ ଞାଣେନ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋତି ।

‘‘ପହାୟ କାମାଦିମଲେ ୟଥା ଗତା,

ସମାଧିଞାଣେହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ।

ମହେସିନୋ ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,

ତଥା ଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥

ତଥଞ୍ଚ ଧାତାୟତନାଦିଲକ୍ଖଣଂ,

ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।

ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋ ସମାଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥

ତଥାନି ସଚ୍ଚାନି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା,

ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।

ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟେନ ୟତୋ ୱିଭାୱିତା,

ୟାଥାୱତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

ଅନେକଭେଦାସୁପି ଲୋକଧାତୂସୁ,

ଜିନସ୍ସ ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।

ୱିଚିତ୍ତଭେଦେ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥

ୟତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ତଥମେୱ ଭାସତି,

କରୋତି ୱାଚାୟନୁଲୋମମତ୍ତନୋ ।

ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିରୀୟତି,

ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ ॥

ୟଥାଭିନୀହାରମତୋ ୟଥାରୁଚି,

ପୱତ୍ତୱାଚାତନୁଚିତ୍ତଭାୱତୋ ।

ୟଥାୱିଧା ୟେନ ପୁରା ମହେସିନୋ,

ତଥାୱିଧୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

ୟଥା ଚ ୟୁତ୍ତା ସୁଗତା ପୁରାତନା,

ତଥାୱ ୟୁତ୍ତୋ ତଥଞାଣତୋ ଚ ସୋ ।

ସମାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) । –

ସଙ୍ଗହଗାଥା ।

‘‘କତମଞ୍ଚ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଅୟଂ କସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାତି ଆହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୀଲମତ୍ତକସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁଚ୍ଛାୱିସେସଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୫୦) ଆଗତା ସବ୍ବାୱ ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ନାମା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ତଂ କତମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ।

ପକତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ, ସୟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟୋ କୋଚି ଞାତୁମିଚ୍ଛିତୋ ସଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ଦସ୍ସନାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତେନ, ଇତରେନ ୱା ୟେନ କେନଚିପି ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାତଂ । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାନି ହି ଞାଣଦସ୍ସନତୁଲନତୀରଣାନି । ଅଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖମିୱ ଅଦିଟ୍ଠଂ । ଅତୁଲିତନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକମେତ’’ନ୍ତି ତୁଲନଭୂତେନ ଅତୁଲିତଂ । ଅତୀରିତନ୍ତି ‘‘ଏୱମେୱିଦ’’ନ୍ତି ତୀରଣଭୂତେନ ଅକତଞାଣକିରିୟାସମାପନଂ । ଅୱିଭୂତନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଅପାକଟଭୂତଂ । ଅୱିଭାୱିତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅପାକଟକତଂ । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ । ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତୀୟତି ପକାସୀୟତି ଏତାୟାତି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା । ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟାତି ସାକଚ୍ଛାୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣତ୍ଥାୟ । ସଂସନ୍ଦନଞ୍ହି ସାକଚ୍ଛାୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ । ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ।‘‘ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦଳ୍ହତରଂନିୱିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସଂସୟୋ । ନାତିସଂସପ୍ପନମତିଭେଦମତ୍ତଂ ୱିମତି । ତତୋପି ଅପ୍ପତରଂ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିଧା ୱିୟ ପୱତ୍ତଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ । ଦ୍ୱିଧା ଏଲତି କମ୍ପତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ହି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ହପଚ୍ଚୟଂ, ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିକପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ତେନ ଜାତୋ, ତଂ ୱା ଜାତଂ ୟସ୍ସାତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋ । ୱିମତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା ।ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ଆଗତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅନୁମତିୟା ପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା ।‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ହି ‘‘କା ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁମତୀ’’ତି ଅନୁମତି ପୁଚ୍ଛିତା ହୋତି । କଥେତୁକମ୍ୟତାତି କଥେତୁକାମତାୟ । ‘‘ଅଞ୍ଞାଣତା ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୯୫) ୱିୟ ହି ଏତ୍ଥ ୟ-କାରଲୋପୋ, କରଣତ୍ଥେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ୱା ପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବାପି ତଥା ପୱତ୍ତୱଚନଂ, ତଦୁପ୍ପାଦକୋ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦତ୍ଥଂ ପନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସନୟୋ ଆହରିତୋ, ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସେସଭାୱସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଇମାସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଚିତ୍ତାଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ । ଭୁସଂ, ସମନ୍ତତୋ ଚ ସଂସପ୍ପନା କଙ୍ଖା ଆସପ୍ପନା, ପରିସପ୍ପନା ଚ । ସବ୍ବା କଙ୍ଖା ଛିନ୍ନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ । ପରେସଂ ଅନୁମତିୟା, କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାସମ୍ଭୱତୋ, ତଥା ଏୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱସେସା ପନ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ୟା ପନେତା ‘‘ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା ଏକାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ଅପରାପି ଅନେକଧା ପୁଚ୍ଛାୟୋ ନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା, ତା ସବ୍ବାପି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଇଧ ଅୱିଚୟନଂ ‘‘ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତାୱ, ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ଇମିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଚେତବ୍ବା’’ତି ନୟଦାନସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮. ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ସତିୟେୱ ୟୁତ୍ତରୂପାତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିପାତନଂ ଅତିପାତୋ ।ଅତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅତିରେକତ୍ଥୋ । ସୀଘଭାୱୋ ଏୱ ଚ ଅତିରେକତା, ତସ୍ମା ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅତିରେକଂ ପାତନଂ, ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଭିଭୱନତ୍ଥୋ ୱା, ଅତିକ୍କମ୍ମ ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱୋହାରୱଚନମେତଂ ‘‘ଅତିପାତୋ’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପକରଣାଦିୱସେନାଧିଗତତ୍ତା ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୋହାରତୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ । ସତ୍ତୋତି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ୟଥା ହି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରା, ହୋତି ସଦ୍ଦୋ ରଥୋ ଇତି ।

ଏୱଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ, ହୋତି ସତ୍ତୋତି ସମ୍ମୁତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ।

ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ହି ୱିକୋପିତେ ଇତରମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱିନସ୍ସତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ’’ତି, ‘‘ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନନୁ ନିରୱସେସାନଂ ପାଣାନଂ ଅତିପାତତୋ ୱିରତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପାଣଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନେତ୍ଥ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ତତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞାୟମାନମେୱାତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସମକତ୍ୱା ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସାମଞ୍ଞତୋ ସଂୱରସମାଦାନଂ, ତବ୍ବିସେସତୋ ସଂୱରଭେଦୋତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥମ୍ପି ଅୟଂ ୱଚନଭେଦୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ’’ତିଆଦି ହି ସଂୱରଭେଦଦସ୍ସନଂ । ‘‘ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ’’ତିଆଦି ପନ ସଂୱରସମାଦାନଦସ୍ସନନ୍ତି । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ ‘‘ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଜାତିଦବ୍ବାପେକ୍ଖୱସେନ ୱଚନଭେଦମତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ସମାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦୁବ୍ବିଧେପି ପାଣେ । ପାଣସଞ୍ଞିନୋତି ପାଣସଞ୍ଞାସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ। ୟାୟ ପନ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁ ତଂମହାଭୂତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସା ତାଦିସପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋତି ଆହ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା’’ତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକସ୍ସ କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ତନ୍ନିସ୍ସୟେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଦ୍ଧୁପକ୍କମାନି ହି ଭୂତାନି ପୁରିମଭୂତାନି ୱିୟ ନ ୱିସଦାନି, ତସ୍ମା ସମାନଜାତିୟାନଂ ଭୂତାନଂ କାରଣାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ତେସୁୟେୱ ଉପକ୍କମେ କତେ ତତୋ ପରାନଂ ଅସତି ଅନ୍ତରାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଭୂତାନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି । ‘‘କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୱିତଣ୍ଡୱାଦିମତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ପାଣାତିପାତଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ପୟୋଗୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାଦୀହି ମହାସାୱଜ୍ଜତା ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକସ୍ସାପି ହି ପୟୋଗସ୍ସ ସହସା ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ, କିଚ୍ଚସାଧିକାୟ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ୱସେନ ପୟୋଗସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ସତିପି କଦାଚି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ ପାଣେ ପୟୋଗସ୍ସ ସମଭାୱେ ମହନ୍ତଂ ହନନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା ତିବ୍ବତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ଇତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱେନେୱ ହୋତି । ସତିପି ଚ ପୟୋଗୱତ୍ଥୂନଂ ଅମହନ୍ତଭାୱେ ହନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଉପକାରଚେତନା ୱିୟ ଖେତ୍ତୱିସେସନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅପକାରଚେତନାପି ବଲୱତୀ, ତିବ୍ବତରା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସା ମହାସାୱଜ୍ଜତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା। ତେନାହ ‘‘ଗୁଣୱନ୍ତେସୂ’’ତିଆଦି । ‘‘କିଲେସାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ସତିପି ପୟୋଗୱତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ଅମହନ୍ତଭାୱେ କିଲେସୁପକ୍କମାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୟ ଚେତନାୟ ଦୁବ୍ବଲବଲୱଭାୱୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ସମ୍ଭରୀୟନ୍ତି ସହରୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ସମ୍ଭାରା, ଅଙ୍ଗାନି । ତେସୁ ପାଣସଞ୍ଞିତା, ୱଧକଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନିପି ହୋନ୍ତି । ଉପକ୍କମୋ ପନ ୱଧକଚେତନାସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ସହଜାତୋୱ । ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱତୀ ପନ ପାଣାତିପାତଚେତନାତି ସା ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱିନିମୁତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କୋ ହନ୍ତି, କୋ ୱା ହଞ୍ଞତି, ୟଦି ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ଏୱଂ ସୋ ଅନୁପତାପନଛେଦନଭେଦନାଦିୱସେନ ନ ୱିକୋପନସମତ୍ଥୋ, ନାପି ୱିକୋପନୀୟୋ, ଅଥ ରୂପସନ୍ତାନୋ, ଏୱମ୍ପି ସୋ ଅଚେତନତାୟ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋତି ନ ତତ୍ଥ ଛେଦନାଦିନା ପାଣାତିପାତୋ ଲବ୍ଭତି ୟଥା ମତସରୀରେ । ପୟୋଗୋପି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହରଣପ୍ପକାରାଦିଅତୀତେସୁ ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅନାଗତେସୁ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା । ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ସମ୍ଭୱତି ତେସଂ ଅଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତାୟ ୱିନାସାଭିମୁଖେସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ଏୱ ପୟୋଗୋ ସିୟା । ୱିନାସସ୍ସ ଚ କାରଣରହିତତ୍ତା ନ ପହରଣପ୍ପକାରାଦିପୟୋଗହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହକତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ, ଖଣିକତ୍ତା ୱଧାଧିପ୍ପାୟସମକାଲଭିଜ୍ଜନକସ୍ସ କିରିୟାପରିୟୋସାନକାଲାନୱଟ୍ଠାନତୋ କସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତକମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ?

ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱଧକଚେତନାସହିତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଞ୍ଜୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହନ୍ତି, ତେନ ପୱତ୍ତିତୱଧପ୍ପୟୋଗନିମିତ୍ତାପଗତୁସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମତୱୋହାରପ୍ପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧପ୍ପୟୋଗାକରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ ହଞ୍ଞତି, କେୱଲୋ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ୱଧପ୍ପୟୋଗାୱିସୟଭାୱେପି ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପସନ୍ତାନାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପସନ୍ତାନେ ପରେନ ପୟୋଜିତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗୱସେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିୱିବନ୍ଧକୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିହତେ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ, ନାପି ଅହେତୁକୋ ପାଣାତିପାତୋ, ନ ଚ ପୟୋଗୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କତପୟୋଗୱସେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକଲାପସ୍ସ ତଥାଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଖଣିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକମରଣସ୍ସ ଇଧ ମରଣଭାୱେନ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସନ୍ତତିମରଣସ୍ସ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସହେତୁକଭାୱତୋ ନ ଅହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନ ଚ କତ୍ତୁରହିତୋ ପାଣାତିପାତପ୍ପୟୋଗୋ ନିରୀହକେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ସନ୍ନିହିତତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପାଦନନିୟତେସୁ କାରଣେସୁ କତ୍ତୁୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ୟଥା ‘‘ପଦୀପୋ ପକାସେତି, ନିସାକରୋ ଚନ୍ଦିମା’’ତି, ନ ଚ କେୱଲସ୍ସ ୱଧାଧିପ୍ପାୟସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକକଲାପସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ପଟିଜାନନତୋ, ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପଦୀପାଦୀନଂ ଅତ୍ତକିରିୟାସିଦ୍ଧି ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେୱ ପାଣାତିପାତେନ କମ୍ମବଦ୍ଧୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ସାହତ୍ଥିକୋତି ସୟଂ ମାରେନ୍ତସ୍ସ କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପହରଣଂ । ଆଣତ୍ତିକୋତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ପହରିତ୍ୱା ୱା ମାରେହୀ’’ତି ଆଣାପନଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋତି ଦୂରେ ଠିତଂ ମାରେତୁକାମସ୍ସ କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ଉସୁୟନ୍ତପାସାଣାଦୀନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଥାୱରୋତି ଅସଞ୍ଚାରିମେନ ଉପକରଣେନ ମାରେତୁକାମସ୍ସ ଓପାତାପସ୍ସେନଉପନିକ୍ଖିପନଂ, ଭେସଜ୍ଜସଂୱିଧାନଞ୍ଚ । ୱିଜ୍ଜାମୟୋତି ମାରଣତ୍ଥଂ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନଂ ଆଥବ୍ବଣିକାଦୀନଂ ୱିୟ । ଆଥବ୍ବଣିକା ହି ଆଥବ୍ବଣଂ ପୟୋଜେନ୍ତି ନଗରେ ୱା ରୁଦ୍ଧେ ସଙ୍ଗାମେ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ପଟିସେନାୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେସୁ ଈତିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ରୋଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ପଜ୍ଜରକଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ସୂଚିକଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ୱିସୂଚିକଂ କରୋନ୍ତି ପକ୍ଖନ୍ଦିୟଂ କରୋନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜାଧରା ଚ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନଗରେ ୱା ରୁଦ୍ଧେ…ପେ॰… ପକ୍ଖନ୍ଦିୟଂ କରୋନ୍ତି । ଇଦ୍ଧିମୟୋତି କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିମୟୋ ଦାଠାକୋଟନାଦୀନି ୱିୟ । ପିତୁରଞ୍ଞୋ କିର ସୀହଳନରିନ୍ଦସ୍ସ ଦାଠାକୋଟନେନ ଚୂଳସୁମନକୁଟୁମ୍ବିୟସ୍ସ ମରଣଂ ହୋତି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ’’ତିଆଦିନା ଗନ୍ଥଗାରୱଂ ପରିହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନୂନଭାୱମ୍ପି କରୋତି ‘‘ଅତ୍ଥିକେହୀ’’ତିଆଦିନା । ଇଧ ଅୱୁତ୍ତୋପି ହି ଏସ ଅତ୍ଥୋ ଅତିଦିସନେନ ୱୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଅନୂନୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋତି ।

ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତା ଚେତନା । ‘‘ପହାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବକାଲେତି ଆହ ‘‘ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି, ହେତୁଅତ୍ଥତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ପହାନହେତୁକା ଇଧାଧିପ୍ପେତା ସମୁଚ୍ଛେଦନିକା ୱିରତୀତି ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମକ୍ଖୟଞାଣେନ ହି ପାଣାତିପାତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଭଗୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନୱିରତୀନମଧିପ୍ପେତତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ‘‘ପହାୟ ପଟିୱିରତୋ’’ତି ପଦେହି ୱୁତ୍ତାନଂ ପହାନୱିରମଣାନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲତା ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ, ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଅପେକ୍ଖିତେ ସହଜାତାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହଣଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱେନ ୱିୟ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟୋ ହି ପୁରିମତରଂ ପଚ୍ଚୟସତ୍ତିୟା ଠିତୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟସତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ପହାୟକଧମ୍ମେସୁ ପହାନକିରିୟାୟ ପୁରିମକାଲୱୋହାରୋ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାସୁ ଚ ୱିରତୀସୁ ୱିରମଣକିରିୟାୟ ଅପରକାଲୱୋହାରୋ ସମ୍ଭୱତି । ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀହି ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିରତିପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ଫଲେନ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ପାଣୋ ଅତିପାତୀୟତି ଏତେନାତି ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣଘାତହେତୁଭୂତୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ । କୋ ପନେସୋ ? ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଦୋସମୋହୱିହିଂସାଦୟୋ କିଲେସା । ତେ ହି ଭଗୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପହାୟ ସମୁଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପାଣାତିପାତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପଟିୱିରତୋ କିଲେସେସୁ ପହୀନେସୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ପାଣାତିପାତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲେସଂ ପହାୟ ତେନେୱ ପାଣାତିପାତା ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନା ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ପହାୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ।

ଓରତୋୱିରତୋତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ, ପତି-ୱିସଦ୍ଦାନଂ ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଓରତୋତି ହି ଅୱରତୋ ଅଭିମୁଖଂ ରତୋ, ତେନ ଉଜୁକଂ ୱିରମଣୱସେନ ସାତିସୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ପଟିରତସ୍ସ ଚେତଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ୱିରତୋତି ୱିସେସେନ ରତୋ, ତେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିରମଣଭାୱଂ, ଉଭୟେନ ପନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ତସ୍ସା ୱିରତିୟା କାଲାଦିୱସେନ ଅପରିୟନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଉଭୟତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ଅଞ୍ଞେ ସମାଦିନ୍ନୱିରତିକାପି ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତାୟ ଲାଭଜୀୱିତାଦିହେତୁ ସମାଦାନଂ ଭିନ୍ନନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା, ସବ୍ବସୋ ପହୀନପାଣାତିପାତତ୍ତା ପନେସ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରତୋ ଏୱାତି । ‘‘ନତ୍ଥି ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ଥୱସେନ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସାମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ଧମ୍ମାତି ସହ ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେ ପନ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେହି ୱୋକିଣ୍ଣା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ଦୁବ୍ବଲା ସାୱଜ୍ଜା ଧମ୍ମା, ୟସ୍ମା ଚ ‘‘କାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ଉପଲଭିତ୍ୱା ଇମସ୍ସ କିଲେସା ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱିଞ୍ଞୁନା ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ତସ୍ମା ତେ ଇମିନାୱ ପରିୟାୟେନ ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅତୋ ସସମ୍ଭାରକଥାୟ ଚକ୍ଖୁସୋତେହି, ତନ୍ନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱା କାୟିକୱାଚସିକପୟୋଗମୁପଲଭିତ୍ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାୟିକାତି କାୟେନ କତା ପାଣାତିପାତାଦିନିପ୍ଫାଦକା ବଲୱନ୍ତୋ ଅକୁସଲା । ‘‘କାଳକା’’ ତିପି ଟୀକାୟଂ ଉଦ୍ଧତପାଠୋ, କଣ୍ହପକ୍ଖିକା ବଲୱନ୍ତୋ ଅକୁସଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମିନାୱା’’ତିଆଦିନା ନୟଦାନଂ କରୋତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ପହାୟ ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦିପଦେସୁ ।

ପାପେ ସମେତୀତି ସମଣୋ, ଗୋତମସମଞ୍ଞା, ତେନ ଗୋତ୍ତେନସମ୍ବନ୍ଧୋ ଗୋତମୋତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମଣୋତି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ତୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଭାସିତୱଣ୍ଣାନୁସନ୍ଧିୟା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ, ତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱଣ୍ଣସ୍ସାପି ଭାସିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱଣ୍ଣୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦେସିତବ୍ବୋ, ସୋ ନ ଦେସିତୋ । କିଂ ସୋ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତଭାୱୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅନୁୟୋଗମପନେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସତି କସ୍ମା ନ ଦେସିତୋତି ପୁନାନୁୟୋଗଂ ପରିହରତି ‘‘ଦେସନା ପନା’’ତିଆଦିନା । ଏୱନ୍ତି ଏୱମେୱ ।

ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ –‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଉପରି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେତୁକାମୋ ଭଗୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱସେନେୱ ଦେସନଂ ଆରଭି, ନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଗୁଣୱସେନାପି । ଏସା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଏକରସେନେୱ ଦେସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି କସ୍ସଚି ଅଗ୍ଗହଣଂ । ତଥା ହି ରୂପକଣ୍ଡେ ଦୁକାଦୀସୁ, ତନ୍ନିଦ୍ଦେସେସୁ ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ଗହିତଂ । ଇତରୱତ୍ଥୂହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତା ଦେସନାଭେଦୋ ହୋତୀତି । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଏକନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟାନି, ନ ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ ଆରୁପ୍ପେ ତଦଭାୱତୋ, ନିସ୍ସୟନିସ୍ସିତୱସେନ ଚ ୱତ୍ଥୁଦୁକାଦିଦେସନା ପୱତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା । ୟମ୍ପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁକାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁପି ନ ତଦନୁରୂପା ଆରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ତଦନାରମ୍ମଣରୂପସ୍ସାଭାୱତୋତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଦୁକା ଭିନ୍ନଗତିକା ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ନ ଏକରସା ଦେସନା ଭୱେୟ୍ୟାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଭାଗେନ ୱିସୁଂ ଅୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ୱିଚାରୋ ଚା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତପଦୱିସ୍ସଜନେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ୱିତକ୍କୋ ନ ଉଦ୍ଧତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ‘‘ୱିତକ୍କୋ ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱମେୱିଧାପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଗୁଣୋ ନ ଦେସିତୋତି । କାମଂ ସଦ୍ଦତୋ ଏୱଂ ନ ଦେସିତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଭାସିତୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନୱସେନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ଦୀପନା – ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋ’’ତି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ନନୁ ଧମ୍ମସ୍ସାପି ୱଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଭାସିତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ଭାସିତୋ, ସୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଭୱତ୍ତା, ଅରିୟସଙ୍ଘାଧାରତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମାନୁଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ତେସଂ, ତଦୁଭୟୱଣ୍ଣଦୀପନେନେୱ ଦୀପିତୋତି ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧତୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମାନୁଭାୱେନେୱ ହି ଭଗୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚ ପାଣାତିପାତାଦିପ୍ପହାନସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୱସେନ ପରୱିହେଠନସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜିତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥାନଂ ନିକ୍ଖେପୱଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ଅୱତ୍ତନତୋତି ଅପୱତ୍ତନତୋ, ଅସଞ୍ଚରଣତୋ ୱା । ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଦଣ୍ଡୋ ୟେନାତି ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ । ତଥା ନିକ୍ଖିତ୍ତସତ୍ଥୋ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣୋ ଚେତ୍ଥ ଦଣ୍ଡୋ । ତଦୱସେସୋ ମୁଗ୍ଗରଖଗ୍ଗାଦୟୋ ସତ୍ଥଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ୱିହେଠନଭାୱତୋତି ୱିହିଂ ସନଭାୱତୋ, ଏତେନ ସସତି ହିଂସତି ଅନେନାତି ସତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା ଆପନ୍ନମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କତରୋ ଜିଣ୍ଣୋ, ତସ୍ସ, ତେନୱା ଆଲମ୍ବିତୋ ଦଣ୍ଡୋ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ । ଦନ୍ତସୋଧନଂ କାତୁଂ ୟୋଗ୍ଗଂ କଟ୍ଠଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ, ନ ପନ ଦନ୍ତସୋଧନକଟ୍ଠଂ । ‘‘ଦନ୍ତକଟ୍ଠୱାସିଂ ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନକୱାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ନଖଚ୍ଛେଦନାଦିକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦକଂ ସତ୍ଥଂ ପିପ୍ଫଲିକଂ । ଇଦଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘାଧୀନୱଚନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱସେନପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତା ତସ୍ସାପି ଏକଦେସେନ ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲଜ୍ଜା-ସଦ୍ଦୋ ହିରିଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣାୟା’’ତି । ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତାଧୀନତ୍ତା ଅତ୍ତାଧିପତିଭୂତା ଲଜ୍ଜାୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ଲୋକାଧିପତିଭୂତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଅପିଚ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲଜ୍ଜାୟ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ଲଜ୍ଜାତି ହିରିଓତ୍ତପ୍ପାନମଧିୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ପାପୁତ୍ତାସନରହିତଂ, ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ‘‘ଦୟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ କରୁଣାୟପି ୱତ୍ତତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ଦୟାସଦ୍ଦୋ ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ମେତ୍ତାୟ, କରୁଣାୟ ଚ ପୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ମେତ୍ତାୟ ପୱତ୍ତମାନୋ ୱୁତ୍ତୋ କରୁଣାୟ, ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ମିଦତି ସିନେହତୀତି ମେତ୍ତା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତଂ, ମେତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ମେତ୍ତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତା ମେତ୍ତା ଏୱ ମୂଲଭୂତେନ ତନ୍ନିମିତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧିୟା, ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ।

‘‘ପାଣଭୂତେତି ପାଣଜାତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତି ପାଣୋ ଭୂତୋ ୟେସନ୍ତି ପାଣଭୂତାତି ନିବ୍ବଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସମଙ୍ଗିତାୟ ପାଣସଙ୍ଖାତେ ତଂତଂକମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତନତୋ ଭୂତନାମକେ ସତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁକମ୍ପକୋତି କରୁଣାୟନକୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମେତ୍ତା କରୁଣାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁରିମପଦତ୍ଥଭୂତା ମେତ୍ତା ଏୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ‘‘ତାୟ ଏୱ ଦୟାପନ୍ନତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଇମିନା ହି ପଦେନ କରୁଣାୟ ଗହିତାୟ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେହି ଲଜ୍ଜାମେତ୍ତାକରୁଣାହି ସମଙ୍ଗିଭାୱୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପଦତ୍ତୟେନ ଦସ୍ସିତୋ । ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାପି ହି ହିତାନୁକମ୍ପନମେୱାତି ଅୱସ୍ସଂ ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି । ଇମାୟ ପାଳିୟା, ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ତସ୍ସା ୱିରତିୟା ସତ୍ତୱସେନ ଅପରିୟନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥେ, ହର-ସଦ୍ଦୋ ନୟନତ୍ଥେ, ନୟନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଇଧ ପୱତ୍ତନଂ, ୟାପନଂ, ପାଲନଂ ୱାତି ଆହ ‘‘ଇରିୟତି ୟପେତି ୟାପେତି ପାଲେତୀ’’ତି । ୟପେତି ୟାପେତୀତି ଚେତ୍ଥ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ହୁତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱା ୟାପେତି ପାଲେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ୱା ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତେ କସ୍ସଚିପି ତେନ ଜୋତିତତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି । ୱିସୁଂ କପ୍ପନମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋତି ସୋ ଅନେକଭିନ୍ନେସୁୟେୱ ଅତ୍ଥେସୁ ଲବ୍ଭତି, ଅନେକଭେଦା ଚ ଅତ୍ଥା ଉପରିୱକ୍ଖମାନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରି ଅଦିନ୍ନା…ପେ॰… ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ଗନ୍ଥଗାରୱପରିହରଣଂ, ନୟଦାନଂ ୱା ।

ଇଦାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ହନତୀତି ନ ହିଂସତି । ନ ଘାତେତୀତି ନ ୱଧତି । ତତ୍ଥାତି ପାଣାତିପାତେ । ସମନୁଞ୍ଞୋତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଅହୋ ୱତ ରେତି ଭୋନ୍ତୋ ଏକଂସତୋ ଅଚ୍ଛରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚାରସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ସାଧୁଜନାଚାରମତ୍ତକଂ, ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦିଗୁଣେହିପି ଲୋକିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସୀଲାନି ଇଧ ନ ୱିଭତ୍ତାନି । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସାୱଧାରଣଂ କରୋତି, ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ଆଚାରସୀଲମେୱ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ‘‘ଇତି ୱା ହି ଭିକ୍ଖୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ୱଚନସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ତଦୁତ୍ତରି ଗୁଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ‘‘ତଂ ୱୋ ଉପରି ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସାପଜ୍ଜନତୋ ତଥାପନ୍ନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପରି ଅସାଧାରଣଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୱିୱେଚନେନ ପନ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଇତୋ ପର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଗନ୍ଥଗାରୱଂ ପରିହରତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ ପୁବ୍ବପଦଂ,ନ ପୁବ୍ବପଦଂ ତଥା, ନ ପୁବ୍ବଂ ୱା ଅପୁବ୍ବଂ, ତମେୱ ପଦଂ ତଥା ।

ସଦ୍ଦନ୍ତରୟୋଗେନ ଧାତୂନମତ୍ଥୱିସେସୱାଚକତ୍ତା ‘‘ଆଦାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ହରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପରସ୍ସାତି ଅତ୍ତସନ୍ତକତୋ ପରଭୂତସ୍ସ ସନ୍ତକସ୍ସ, ୟୋ ୱା ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଇଦଂ ପରନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ପରସଂହରଣ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଧନତ୍ଥୋ,ପରସନ୍ତକହରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଥେନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୋରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ, ଚୋରକମ୍ମଂ । ଚୋରିକାତି ଚୋରସ୍ସ କିରିୟା । ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଆଦିନ୍ନାଦାନ’’ନ୍ତି ପଦେ । ପରପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ଏତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନଂ, ନ ପନ ଦନ୍ତପୋଣସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଅତ୍ତସନ୍ତକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟତ୍ଥ ପରୋ’’ତିଆଦି ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଆୱୁତ୍ତିୟାଦିନୟେନ । ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ’’ତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥାକାମଂ କରୋତୀତି ୟଥାକାମକାରୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୟଥାକାମକରିତା, ତଂ । ତଥାରୁଚିକରଣଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସସନ୍ତକତ୍ତା ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଧନଦଣ୍ଡରାଜଦଣ୍ଡୱସେନ । ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ଚୋଦନାସାରଣାଦିୱସେନ । ତଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ଆଦିୟତି ଏତେନାତି ତଦାଦାୟକୋ, ସ୍ୱେୱ ଉପକ୍କମୋ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା । ଥେୟ୍ୟା ଏୱ ଚେତନା ଥେୟ୍ୟଚେତନା । ଖୁଦ୍ଦକତାଅପ୍ପଗ୍ଘତାଦିୱସେନ ହୀନେ । ମହନ୍ତତାମହଗ୍ଘତାଦିୱସେନ ପଣୀତେ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁହୀନତାୟାତି ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ହୀନେ, ହୀନଗୁଣାନଂ ସନ୍ତକେ ଚ ଚେତନା ଦୁବ୍ବଲା, ପଣୀତେ, ପଣୀତଗୁଣାନଂ ସନ୍ତକେ ଚ ବଲୱତୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ତେହି କାରଣେହି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଚରିୟା ପନ ହୀନପଣୀତତୋ ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତେ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଧାପି ଖୁଦ୍ଦକେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ମହନ୍ତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ । ୱତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନମୁପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ସହତ୍ଥା ଗହଣଂ ସାହତ୍ଥିକୋ । ଅଞ୍ଞେ ଆଣାପେତ୍ୱା ଗହଣଂ ଆଣତ୍ତିକୋ । ଅନ୍ତୋସୁଙ୍କଘାତେ ଠିତେନ ବହିସୁଙ୍କଘାତଂ ପାତେତ୍ୱା ଗହଣଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ । ‘‘ଅସୁକଂ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦା ଅୱହରା’’ତି ଅତ୍ଥସାଧକାୱହାରନିପ୍ଫାଦକେନ, ଆଣାପନେନ ୱା, ୟଦା କଦାଚି ପରସନ୍ତକୱିନାସକେନ ସପ୍ପିତେଲକୁମ୍ଭିଆଦୀସୁ ଦୁକୂଲସାଟକଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦିପକ୍ଖିପନାଦିନା ୱା ଗହଣଂ ଥାୱରୋ । ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନେନ ଗହଣଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ । ୱିନା ମନ୍ତେନ, କାୟୱଚୀପୟୋଗେହି ତାଦିସଇଦ୍ଧିୟୋଗେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଂ ଇଦ୍ଧିମୟୋ । କାୟୱଚୀପୟୋଗେସୁ ହି ସନ୍ତେସୁୟେୱ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ଅୱହରଣପୟୋଗୋ ହୋତି, ନୋ ଅସନ୍ତେସୁ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିସୟେ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୯), ତେ ଚ ଖୋ ପୟୋଗା ୟଥାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂ ପନ ପୟୋଗାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱହାରେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦୀନି କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ ୱା, କୂଟମାନକୂଟକହାପଣାଦୀହି ୱଞ୍ଚନେନ ୱା, ଅୱହରଣଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ । ପସୟ୍ହ ବଲସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱା ଅୱହରଣଂ ପସୟ୍ହାୱହାରୋ । ପରଭଣ୍ଡଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ । ଭଣ୍ଡୋକାସପରିକପ୍ପୱସେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ । କୁସଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଅୱହରଣଂ କୁସାୱହାରୋ ।ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଆଦିଅତ୍ଥେନ, ନିଦସ୍ସନନୟେନ ୱା ଅୱସେସା ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚକାପି ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ହି ପଞ୍ଚକାନଂ ସମୋଧାନଭୂତା ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ସବ୍ବେପି ଅଦିନ୍ନାଦାନମେୱ, ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା ଅରିୟାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା ଦିନ୍ନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିନ୍ନାଦାୟୀ’’ତି ଇଦଂ ପୟୋଗତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଦିନ୍ନପାଟିକଙ୍ଖୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଆସୟତୋତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ।

ଅଥେନେନାତି ଏତ୍ଥ -ସଦ୍ଦୋ ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟୋ, ଅ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଏକୋ ନିପାତୋ ନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଥେନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସମାନୱାକ୍ୟାୱତ୍ଥିକୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତପଟିରୂପକତାକରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସଦସ୍ସନମେତଂ । ପକରଣାଧିଗତେ ପନ ଅତ୍ଥେ ୱିୱେଚିୟମାନେ ଇଧ ଅଥେନତୋୟେୱ ସୁଚିଭୂତତା ଅଧିଗମୀୟତି ଅଦିନ୍ନାଦାନାଧିକାରତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଥେନତ୍ତାୟେୱ ସୁଚିଭୂତେନା’’ତି ତେନ ହେତାଲଙ୍କାରୱଚନମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଭଗୱତୋ ପନ ସୋ ରୁଳ୍ହିୟା ୟଥା ତଂ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗେସୁ ସତ୍ତୱୋହାରୋ । ଅଦତି ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱେନା’’ତି । ପଦତ୍ତୟେପି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ଅଥେନଂ…ପେ॰… କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥେନେନ ଅତ୍ତନା ଅଥେନତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସୁଚିଭୂତେନ ଅତ୍ତନା ସୁଚିଭୂତତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ।

ସେସନ୍ତି ‘‘ପହାୟ ପଟିୱିରତୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ । ତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟଂ । କିଞ୍ଚାପି ନୟିଧ ସିକ୍ଖାପଦୱୋହାରେନ ୱିରତି ୱୁତ୍ତା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ, ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେସୁ ଚ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ୱିରତିୟୋ, ଚେତନା ଚ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାନମଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ତେସମଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସଭାୱତୋ ଚ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିକାରୱସେନ, ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଲଜ୍ଜାଦୟୋ ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପ୍ପହାନସ୍ସାପୀତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ଅଥ ୱା ସୁଚିଭୂତେନାତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦିସମନ୍ନାଗମନଂ, ଅହିରିକାଦୀନଞ୍ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ବ୍ରହ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସେଟ୍ଠୱାଚକୋ, ଅବ୍ରହ୍ମାନଂ ନିହୀନାନଂ, ଅବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ନିହୀନଂ ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ମେଥୁନଧମ୍ମୋ । ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଆଚାରନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତିଂ । ନ ଆଚରତୀତି ଅନାଚାରୀ, [ଆରାଚାରୀ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮)] ତଦାଚାରୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋ ଦୂରଚାରୀ’’ତି । ଦୂରୋ ମେଥୁନସଙ୍ଖାତୋ ଆଚାରୋ, ସୋ ୱିରହେନ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ଦୂରଚାରୀ, ମେଥୁନଧମ୍ମତୋ ୱା ଦୂରୋ ହୁତ୍ୱା ତବ୍ବିରତିଂ ଆଚରତୀତି ଦୂରଚାରୀତିପି ୱଟ୍ଟତି । ମିଥୁନାନଂ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ସଦିସାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅୟଂ ମେଥୁନୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନା’’ତିଆଦିନା । ଅସତଂ ଧମ୍ମୋ ଆଚାରୋତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା । ଅଭେଦୱୋହାରେନ ଗାମସଦ୍ଦେନେୱ ଗାମୱାସିନୋ ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମୱାସୀନ’’ନ୍ତି, ଗାମେ ୱସତଂ ଧମ୍ମୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଦୂରଚାରୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ୱଚନତୋ, ପାଳିୟଂ ୱା ‘‘ମେଥୁନା’’ ତ୍ୱେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଗାମଧମ୍ମା’’ତିପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା

‘‘ଇଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ସମ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପଟିଜାନମାନୋ ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନଂ ସାଦିୟତି, ସୋ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ତଂ ନିକାମେତି, ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇଦମ୍ପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖଣ୍ଡମ୍ପି ଛିଦ୍ଦମ୍ପି ସବଲମ୍ପି କମ୍ମାସମ୍ପି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ସଂୟୁତ୍ତୋ ମେଥୁନେନ ସଂୟୋଗେନ, ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହି, ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।

ପୁନ ଚପରଂ…ପେ॰… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନପରିମନ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନଂ ସାଦିୟତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଜଗ୍ଘତି ସଂକୀଳତି ସଂକେଲାୟତି…ପେ॰… ନପି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଜଗ୍ଘତି ସଂକୀଳତି ସଂକେଲାୟତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି ପେକ୍ଖତି…ପେ॰… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି ପେକ୍ଖତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ୱା ତିରୋପାକାରଂ ୱା ହସନ୍ତିୟା ୱା ଭଣନ୍ତିୟା ୱା ଗାୟନ୍ତିୟା ୱା ରୋଦନ୍ତିୟା ୱା…ପେ॰… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ୱା ତିରୋପାକାରଂ ୱା ହସନ୍ତିୟା ୱା ଭଣନ୍ତିୟା ୱା ଗାୟନ୍ତିୟା ୱା ରୋଦନ୍ତିୟା ୱା, ଅପିଚ ଖୋ ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ହସିତଲପିତକୀଳିତାନି, ତାନି ଅନୁସ୍ସରତି…ପେ॰… ନପି ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ହସିତଲପିତକୀଳିତାନି, ତାନି ଅନୁସ୍ସରତି, ଅପିଚ ଖୋ ପସ୍ସତି ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତଂ ସମଙ୍ଗିଭୂତଂ ପରିଚାରୟମାନଂ…ପେ॰… ନପି ପସ୍ସତି ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତଂ ସମଙ୍ଗିଭୂତଂ ପରିଚାରୟମାନଂ, ଅପିଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’’ତି । ସୋ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ତଂ ନିକାମେତି, ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଇଦମ୍ପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖଣ୍ଡମ୍ପି ଛିଦ୍ଦମ୍ପି ସବଲମ୍ପି କମ୍ମାସମ୍ପି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ସଂୟୁତ୍ତୋ ମେଥୁନେନ ସଂୟୋଗେନ, ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହି, ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୦) –

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ସତ୍ତକନିପାତେ ଜାଣୁସୋଣିସୁତ୍ତେ ଆଗତା ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗାପି ପଟିୱିରତି ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇଧାପି ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦକ୍କମେ ମିଚ୍ଛାଚାରେ ପନ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା ୟଥାୱୁତ୍ତା କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ତାୱ ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ, ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଧନକ୍କୀତାଦୀନଂ, ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞେ ପୁରିସା । ୟେ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରା ଅକାଲୋ, ଅଦେସୋ, ଅନଙ୍ଗୋ, ଅଧମ୍ମୋ ଚା’’ତି, ତେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିମତ୍ତଂ ପତି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ନ ହି ସାଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତା ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନାମ ସମ୍ଭୱତି । ସା ପନେସା ଦୁୱିଧାପି ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ଗୁଣୱିରହିତେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ଗୁଣରହିତେପି ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜା, ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱେପି କିଲେସାନଂ, ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତସ୍ସ ପନ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ସେୱେତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତୀତି । ମିଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ସେୱନାପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥା; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୮୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୦୯-୧୧୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନେ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନେ ସତିପି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସେୱନାଭିସନ୍ଧିପୟୋଗାଭାୱତୋ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି କେଚି । ସେୱନଚିତ୍ତେ ସତି ପୟୋଗାଭାୱୋ ନ ପମାଣଂ ଇତ୍ଥିୟା ସେୱନପୟୋଗସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଭାୱତୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସେୱନପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଇତ୍ଥିୟା ପୁରେତରଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାୟ [ନିପନ୍ନାୟ (ଧ॰ ସ॰ ଅନୁଟୀ॰ କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା)] ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସକିଚ୍ଚକରଣକାଲେ ପୁରିସସ୍ସାପି ସେୱନାପୟୋଗାଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି ୱଦନ୍ତି ଏକେ ।

ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ସେୱନାପୟୋଗେନେୱ ସେୱନଚିତ୍ତତାସିଦ୍ଧିତୋ ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ସେୱନାପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି ତୟୋ, ବଲକ୍କାରେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସେୱନାଭିସନ୍ଧିପୟୋଗାଭାୱତୋ ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି ତୟୋ, ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତ୍ତାରୋତି, ତମ୍ପି କେଚିୟେୱ ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମାନୁଟୀକାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅନୁଟୀ॰ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ ।

୯.ମୁସାତି ତତିୟନ୍ତୋ, ଦୁତିୟନ୍ତୋ ୱା ନିପାତୋ ମିଚ୍ଛାପରିୟାୟୋ, କିରିୟାପଧାନୋତି ଆହ ‘‘ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପୁରେ କରଣଂ ପୁରେକ୍ଖାରୋ, ୱିସଂୱାଦନସ୍ସ ପୁରେକ୍ଖାରୋ ୟସ୍ସାତି ତଥା, ତସ୍ସ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପରସ୍ସ ହିତୱିନାସକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁସାୱାଦୋ ପନ ସସନ୍ତକସ୍ସ ଅଦାତୁକାମତାୟ, ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ଚ ଭୱତି । ୱଚସା କତା ୱାୟାମପ୍ପଧାନା କିରିୟା ୱଚୀପୟୋଗୋ । ତଥା କାୟେନ କତା କାୟପୟୋଗୋ । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗକ୍ଖଣେ, ତଙ୍ଖଣେ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’ନ୍ତି, ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣାମୀ’ତି’’ (ପାରା॰ ୨୦୦; ପାଚି॰ ୪) ଏତଦେୱ ହି ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗଭୂତଂ । ଇତରଂ ‘‘ଭଣିତସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’ନ୍ତି’’ (ପାରା॰ ୨୦୦; ପାଚି॰ ୪) ୱୁତ୍ତଂ ପନ ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ଅକାରଣମେତଂ । ଅସ୍ସାତି ୱିସଂୱାଦକସ୍ସ । ‘‘ଚେତନା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସଂ ୱାଦେତି ଏତେନାତି ୱିସଂୱାଦନଂ, ତଦେୱ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ତଥା, ଇମିନା ମୁସାସଙ୍ଖାତେନ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ, ମୁସାସଙ୍ଖାତଂ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ସମୁଟ୍ଠାପେତି ୱା ଏତେନାତି ମୁସାୱାଦୋତି ଅତ୍ଥମାହ । ‘‘ୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ୱିଭାୱିତମେୱ ହୋତି ।

‘‘ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଅୱିଭାୱିତମେୱ ମୁସା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗସଙ୍ଖାତକିରିୟାୱାଚକତ୍ତା । ତସ୍ମା ଇଧ ନୟେ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅବ୍ୟାପିତତାୟ, ମୁସା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱିସଂୱାଦିତବ୍ବତ୍ଥୱାଚକତାସମ୍ଭୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ମୁସାୱାଦଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖଣତୋତି ସଭାୱତୋ । ତଥାତି ତେନ ତଥାକାରେନ । କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ନୟେ ମୁସା ୱତ୍ଥୁ ୱଦୀୟତି ୱୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ମୁସାୱାଦୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସୋ ୟମତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱମାହ । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିୟ ଗୁଣୱସେନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱସେନାପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।

‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ମୁସାୱାଦସାମଞ୍ଞସ୍ସାପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟାତି, ହି ହସାଧିପ୍ପାୟେନାତି ଚ ମୁସାୱାଦସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଚ ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରେନେୱ ମୁସାୱାଦୋ, ନ ପନ ୱଚନମତ୍ତେନ । ତତ୍ଥ ପନ ଚେତନା ବଲୱତୀ ନ ହୋତୀତି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜତା ୱୁତ୍ତା । ନଦୀ ମଞ୍ଞେତି ନଦୀ ୱିୟ । ଅପ୍ପତାୟ ଊନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କଥା ପୂରଣକଥା, ବହୁତରଭାୱେନ ୱୁତ୍ତକଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତେନାକାରେନ ଜାତୋ ତଜ୍ଜୋ, ତସ୍ସ ୱିସଂୱାଦନସ୍ସ ଅନୁରୂପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାୟାମୋତି ୱାୟାମସୀସେନ ପୟୋଗମାହ । ୱୀରିୟପ୍ପଧାନା ହି କାୟିକୱାଚସିକକିରିୟା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ୱାୟାମମତ୍ତଂ । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୟୋଗେ କତେପି ଅପରେନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୱିଞ୍ଞାତେ ୱିସଂୱାଦନସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନମ୍ପି ଏକସମ୍ଭାରଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭୂତୱଚନଂ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନ’’ନ୍ତି ତୟୋ ସମ୍ଭାରେ ୱଦନ୍ତି । କାୟିକୋୱ ସାହତ୍ଥିକୋତି କୋଚି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ତଂ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ କାୟେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ଚେ କିରିୟାୟ ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ତଙ୍ଖଣେ ୱା ଦନ୍ଧତାୟ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟନ୍ତି ୱିସଂୱାଦକୋ । କିରିୟସମୁଟ୍ଠାପିକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱାତି କାୟିକୱାଚସିକକିରିୟସମୁଟ୍ଠାପିକାୟ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତକ୍ଖଣେ ଏୱ । ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତୀତି ୱିସଂୱାଦନଚେତନାସଙ୍ଖାତେନ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତି, ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସଚେପି ଦନ୍ଧତାୟ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଚିରେନାପି ପରୋ ତଦତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ବଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱା’’ତି ଇଦଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତନୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟ ସଙ୍ଗହକାରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ମତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଥା…ପେ॰… ତଥା’’ତି ଏତେନ ସାହତ୍ଥିକୋ ୱିୟ ଆଣତ୍ତିକାଦୟୋପି ଗହେତବ୍ବା, ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି ପରସ୍ସ ୱିସଂୱାଦନଭାୱେନ ତସ୍ସଦିସତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଇଦମସ୍ସ…ପେ॰… ଆଣାପେନ୍ତୋପୀ’’ତି ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ ଗହଣେ କାରଣଂ, ‘‘ପଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋପୀ’’ତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟସ୍ସ, ‘‘ଅୟମତ୍ଥୋ…ପେ॰… ଠପେନ୍ତୋପୀ’’ତି ଥାୱରସ୍ସ । ୟସ୍ମା ୱିସଂୱାଦେତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱାତି ତାଲାଦୀନଂ ପଣ୍ଣଂ ଅକ୍ଖରେନ ଲିଖିତ୍ୱା, ପଣ୍ଣନ୍ତି ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦୀସୂ’’ତି [କୁଡ୍ଡାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮)] ପଣ୍ଣେ ଅକ୍ଖରଂ ଲେଖନିୟା ଲିଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାତି ଅତ୍ତନୋମତିୟା ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନେନ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ହେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବକାରଣଂ ଅତ୍ଥି ସୟମେୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା ।

ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚୀସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚନ୍ତି ପୁରିମେନ ୱଚୀସଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛିମଂ ୱଚୀସଚ୍ଚଂ । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଧାତୁପଦନ୍ତଲୋପଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ଦହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦୱିଦୂ ପନ –

‘‘ୱିପୁବ୍ବୋ ଧା କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ, ଅଭିପୁବ୍ବୋ ତୁ ଭାସନେ ।

ନ୍ୟାସଂପୁବ୍ବୋ ୟଥାୟୋଗଂ, ନ୍ୟାସାରୋପନସନ୍ଧିସୂ’’ତି ॥ –

ଧା-ସଦ୍ଦମେୱ ଘଟନତ୍ଥେ ପଠନ୍ତି । ତସ୍ମା ପରିୟାୟୱସେନ ‘‘ସନ୍ଦହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା’’ତିଆଦିନା । ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ତବ୍ବିୱରଣଂ । ଅନ୍ତରିତତ୍ତାତି ଅନ୍ତରା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ନ ତାଦିସୋତି ନ ଏୱଂୱଦନସଭାୱୋ । ଜୀୱିତହେତୁପି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞହେତୂତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ।

‘‘ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) ୱିୟ ଥେତ-ସଦ୍ଦୋ ଥିରପରିୟାୟୋ, ଥିରଭାୱୋ ଚ ସଚ୍ଚୱାଦିତାଧିକାରତ୍ତା କଥାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଥିରକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଥିତସ୍ସ ଭାୱୋତି ହି ଥେତୋ, ଥିରଭାୱୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ଥେତୋ ନାମ । ହଲିଦ୍ଦୀତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣକନ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତକୋ ଗଚ୍ଛୱିସେସୋ । ଥୁସୋ ନାମ ଧଞ୍ଞତ୍ତଚୋ, ଧଞ୍ଞପଲାସୋ ଚ । କୁମ୍ଭଣ୍ଡନ୍ତି ମହାଫଲୋ ସୂପସମ୍ପାଦକୋ ଲତାୱିସେସୋ । ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ନାମ ଗମ୍ଭୀରନେମୋ ଏସିକାଥମ୍ଭୋ । ୟଥା ହଲିଦ୍ଦିରାଗାଦୟୋ ଅନୱଟ୍ଠିତସଭାୱତାୟ ନ ଠିତା, ଏୱଂ ନ ଠିତା କଥା ଏତସ୍ସାତି ନଠିତକଥୋ [ନଥିରକଥୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮)] ୟଥା ପାସାଣଲେଖାଦୟୋ ଅୱଟ୍ଠିତସଭାୱତାୟ ଠିତା, ଏୱଂ ଠିତା କଥା ଏତସ୍ସାତି ଠିତକଥୋତି [ଥିରକଥୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮)] ହଲିଦ୍ଦିରାଗାଦୟୋ ୟଥା କଥାୟ ଉପମାୟୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କଥାୟ ହି ଏତା ଉପମାୟୋତି ।

ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ସଦ୍ଧା ଅୟତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୟିକୋତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକୋ’’ତି । ପତ୍ତିୟା ଅୟିତବ୍ବା ପୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବା ୟ-କାରାଗମେନ, ୱାଚା । ସା ଏତସ୍ସାତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକୋ, ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧାୟିତବ୍ବକୋ’’ତି । ତଦେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକେନ, ଅନ୍ୱୟେନ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି ୱିସଂୱାଦନତୋ । ଇତରପକ୍ଖେ ଚ ଅୱିସଂୱାଦନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଲୋକ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ଲୋକସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ସତିପି ପଚ୍ଚେକଂ ପାଠକ୍କମେ ଅଞ୍ଞାସୁ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥା ଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥା; ମ॰ ନି॰ ୧.୮୯) ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମେନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପଦାନଂ ଏକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କାତୁଂ ‘‘ୟାୟ ୱାଚାୟା’’ତିଆଦିମାହ, ୟାୟ ୱାଚାୟ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରସ୍ସାତି ୟଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ଦ୍ୱନ୍ଦଗବ୍ଭଭାୱଂ ଜୋତେତୁଂ କମ୍ମଦ୍ୱୟେ ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ସୁଞ୍ଞଭାୱନ୍ତି ପିୟୱିରହିତତାୟ ରିତ୍ତଭାୱଂ । ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ସଦ୍ଦସଭାୱା ୱାଚା, ଏତେନ ପିୟଞ୍ଚ ସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ପିୟସୁଞ୍ଞଂ, ତଂ କରୋତି ଏତାୟାତି ପିସୁଣା ନିରୁତ୍ତିନୟେନାତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ପିସତୀତି ୱା ପିସୁଣା, ସମଗ୍ଗେ ସତ୍ତେ ଅୱୟୱଭୂତେ ୱଗ୍ଗଭିନ୍ନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଫରୁସନ୍ତି ସିନେହାଭାୱେନ ଲୂଖଂ । ସୟମ୍ପି ଫରୁସାତି ଦୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ସଭାୱେନ ସୟମ୍ପି କକ୍କସା । ଫରୁସସଭାୱତୋ ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା । ଅତ୍ଥୱିପନ୍ନତାୟ ନ ହଦୟଙ୍ଗମା । ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମନୟେ ଫରୁସଂ କରୋତୀତି ୱଚନତ୍ଥେନ ୱା ଫଲୂପଚାରେନ ୱା ୱାଚାୟ ଫରୁସସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁତିୟନୟେ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତନିଟ୍ଠୁରତାୟ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦୱସେନ ସଭାୱେନ, କାରଣୂପଚାରେନ ୱା ୱାଚାୟ ଫରୁସସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୟେନାତି ପଲାପସଙ୍ଖାତେନ ନିରତ୍ଥକୱଚନେନ । ସମ୍ଫନ୍ତି ‘‘ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ହିତଞ୍ଚ ଫଲତି ପହରତି ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥେନ ‘‘ସମ୍ଫ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ଅନୁପକାରକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ, ତେନାହ ‘‘ନିରତ୍ଥକ’’ନ୍ତି, ଇମିନା ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ଏତେନାତି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚେତନାୟ ଫଲୱୋହାରେନ ପିସୁଣାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସା ଏୱା’’ତିଆଦିନା ପନ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତିପରିକପ୍ପନାୟ ହେତୁଂ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପହାୟା’’ତିଆଦିୱଚନସନ୍ନିଧାନତୋ ତସ୍ସାୟେୱ ଚ ପହାତବ୍ବତା ୟୁତ୍ତିତୋ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ପିସୁଣୱାଚାଦୀସୁ । ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଲୋଭେନ, ଦୋସେନ ୱା ୱିବାଧିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ଉପତାପିତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା, ଦୂସିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଚେତନା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେନ ସହ ପରେସଂ ଭେଦାୟ ୱଦତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା ନାମ ପିସୁଣଂ ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ସମାସୱିସୟେ ହି ମୁଖ୍ୟୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ବ୍ୟାସୱିସୟେ ଉପଚାରୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ୟତୋ ଭେଦଂ କରୋତି, ତେସୁ ଅଭିନ୍ନେସୁ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ଭିନ୍ନେସୁ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ତଥା କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱିସେସେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତି, ସୋ ଭିଜ୍ଜତୁ ୱା, ମା ୱା, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନ’’ନ୍ତି । ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତାପିୟକମ୍ୟତାନମେକେକପକ୍ଖିପନେନ ଚତ୍ତାରୋ । କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତି ପନ ଭିନ୍ନେ ଏୱ । ଇମେସନ୍ତି ଅନିୟମତାୟ ପରମ୍ମୁଖାପୱତ୍ତାନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ପରିୱତ୍ତମାନେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତୋତି ଇଧ ପଦେସେ, ୱୁତ୍ତାନଂ ୟେସଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନୱଚନଂ ବହୂନମ୍ପି ସନ୍ଧାନତୋ । ‘‘ମିତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ‘‘ସନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଂ, ତେନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଭିନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ କମ୍ମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ଧାନକରଣଞ୍ଚ ନାମ ତେସମନୁରୂପକରଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁକତ୍ତା’’ତି । ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ଅନୁବଲପ୍ପଦାତା, ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ୱା ପଦାତା । କସ୍ସ ପନ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ, ଅନୁୱତ୍ତନଞ୍ଚାତି ? ‘‘ସହିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସନ୍ଧାନସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ଧାନାନୁପ୍ପଦାତା’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନୁବଲୱସେନ, ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ଚ ସନ୍ଧାନସ୍ସ ପଦାନଂ ଆଦାନଂ, ରକ୍ଖଣଂ ୱା ଦଳ୍ହୀକରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ତା’’ତି । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରାମୋ । ରମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ସମଗ୍ଗୋତି ହି ତଦଧିଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ ତବ୍ବିସେସନତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସମଗ୍ଗେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ଆକାରେନ ୱିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସମଗ୍ଗେସୂତି ସମଗ୍ଗଭୂତେସୁ ଜନକାୟେସୁ, ତେନାହ ‘‘ତେ ପହାୟା’’ତିଆଦି । ତପ୍ପକତିୟତ୍ଥୋପି କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନନ୍ଦତୀ’’ତି ଇମିନା । ତପ୍ପକତିୟତ୍ଥେନ ହି ‘‘ଦିସ୍ୱାପି ସୁତ୍ୱାପୀ’’ତି ୱଚନଂ ସୁପପନ୍ନଂ ହୋତି । ସମଗ୍ଗେ କରୋତି ଏତାୟାତି ସମଗ୍ଗକରଣୀ । ସାୟେୱ ୱାଚା, ତଂ ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ୟା ୱାଚା’’ତିଆଦିନା । ତାୟ ୱାଚାୟ ସମଗ୍ଗକରଣଂ ନାମ । ‘‘ସୁଖା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗୀ, ସମଗ୍ଗାନଂ ତପୋ ସୁଖୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ସମଗ୍ଗାନିସଂସଦସ୍ସନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମଗ୍ଗିଗୁଣପରିଦୀପିକମେୱା’’ତି । ଇତରନ୍ତି ତବ୍ବିପରୀତଂ ଭେଦନିକଂ ୱାଚଂ ।

ମମ୍ମାନୀତି ଦୁଟ୍ଠାରୂନି, ତସ୍ସଦିସତାୟ ପନ ଇଧ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନି ‘‘ମମ୍ମାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ହି ଦୁଟ୍ଠାରୂସୁ ୟେନ କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା ଘଟିତେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ତଥା ତେସୁ ଦସସୁଜାତିଆଦୀସୁ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂସୁ ଫରୁସୱାଚାୟ ଫୁସିତମତ୍ତେସୂତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମମ୍ମାନି ୱିୟ ମମ୍ମାନି, ୟେସୁ ଫରୁସୱାଚାୟ ଛୁପିତମତ୍ତେସୁ ଦୁଟ୍ଠାରୂସୁ ୱିୟ ଘଟ୍ଟିତେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, କାନି ପନ ତାନି ? ଜାତିଆଦୀନି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୯) ‘‘ୟସ୍ସ ସରୀରପ୍ପଦେସସ୍ସ ସତ୍ଥାଦିପଟିହନେନ ଭୁସଂ ରୁଜ୍ଜନଂ, ସୋ ମମ୍ମଂ ନାମ । ଇଧ ପନ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଫରୁସୱାଚାୱସେନ ଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ ଭୁସଂ ରୁଜ୍ଜନଂ, ତଂ ମମ୍ମଂ ୱିୟାତି ମମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ତାନି ମମ୍ମାନି ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ୟେନାତି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋ, ସ୍ୱେୱ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ, ତାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ତଥା । ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ଫରୁସା ୱାଚା ଫରୁସଂ ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ‘‘ଫରୁସଚେତନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା’’ତି ୱଚନଂ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତତାୟ ଏୱ ଫରୁସଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ପନ ସୱନଫରୁସତାମତ୍ତେନାତି ଞାପନତ୍ଥଂ । ତସ୍ସାତି ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନାୟ ଏୱ । ଆୱିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଫରୁସୱାଚାଭାୱସ୍ସ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ । ତସ୍ସାତି ୱା ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନାୟ ଏୱ, ଫରୁସୱାଚାଭାୱସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥେୱାତି ମାତୁୱୁତ୍ତାକାରେନେୱ, ଉଟ୍ଠାସି ଅନୁବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚକିରିୟନ୍ତି ୟଂ ‘‘ଚଣ୍ଡା ତଂ ମହିଂସୀ ଅନୁବନ୍ଧତୂ’’ତି ୱଚନଂ ମୁଖେନ କଥେସି, ତଂ ମାତୁଚିତ୍ତେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ମା ହୋତୁ, ୟଂ ପନ ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ମୟ୍ହଂ ଉପରି ନ ପତତୂ’’ତି କାରଣଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେସି, ତଦେୱ ମାତୁଚିତ୍ତେ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତମେୱ ହୋତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକରଣଂ, କତ୍ତବ୍ବସଚ୍ଚଂ ୱା । ତତ୍ଥେୱାତି ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେୟେୱ । ବଦ୍ଧା ୱିୟାତି ୟୋତ୍ତାଦିନା ପରିବନ୍ଧି ୱିୟ । ଏୱଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋତି ଏତ୍ଥ ସୱନଫରୁସତାମତ୍ତେନ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୟୋଗୋତି ୱଚୀପୟୋଗୋ । ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟାତି ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନାୟ ଅଭାୱମାହ । ତତୋୟେୱ ହି ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତା, କମ୍ମଭାୱଂ ପନ ନ ସକ୍କା ୱାରେତୁନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ମାତାପିତରୋ ହୀ’’ତିଆଦିନାପି ତଦେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଚେତନାଫରୁସତାୟ ଫରୁସୱାଚାଭାୱଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଅନ୍ୱୟୱସେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଫରୁସା ୱାଚା ନ ହୋତି ଫରୁସା ୱାଚା ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ସାତି ଫରୁସୱାଚା । ୟନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ।

ଏତ୍ଥାପି କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ଇତରା ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତଥା କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାଭେଦେପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଫରୁସୱାଚା ପୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାୟେୱ ସୀସଂ ଏତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେ ପନ ‘‘ପରମ୍ମୁଖାପି ଫରୁସୱାଚା ହୋତିୟେୱା’’ତି । ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ସମ୍ମୁଖା ପୟୋଗେ ଅଗାରୱାଦୀନଂ ବଲୱଭାୱତୋ ସିୟା ଚେତନା ବଲୱତୀ, ପରସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନଂ, ନ ତଥା ପରମ୍ମୁଖା । ୟଥା ପନ ଅକ୍କୋସିତେ ମତେ ଆଳହନେ କତା ଖମନା ଉପୱାଦନ୍ତରାୟଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ପରମ୍ମୁଖା ପୟୁତ୍ତାପି ଫରୁସୱାଚା ହୋତିୟେୱାତି ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉଭୟତ୍ଥାପି ଫରୁସୱାଚା ସମ୍ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନମଞ୍ଞତ୍ର ତୟୋୱ ତସ୍ସା ସମ୍ଭାରା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାତି । କୁପିତଚିତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍କୋସନାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ । ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ହି ସତି ଚିତ୍ତକୋପେ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା, ତଦଭାୱେ ଚ ୟଥାରହଂ ପାଣାତିପାତବ୍ୟାପାଦାୱ ହୋନ୍ତି ।

ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ ଇଲତି ଚିତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା କମ୍ପତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥାତି –

‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ, ଏକାରୋ ୱତ୍ତତୀ ରଥୋ ।

ଅନୀଘଂ ପସ୍ସ ଆୟନ୍ତଂ, ଛିନ୍ନସୋତଂ ଅବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୭; ଉଦା॰ ୬୫; ପେଟକୋ॰ ୨୫) । –

ଇମିସ୍ସା ଉଦାନଗାଥାୟ । ସୀଲଞ୍ହେତ୍ଥ ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ‘‘ନେଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ଆୟସ୍ମତା କାମଭୂଥେରେନ ପୁଟ୍ଠୋ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରେ ସଳାୟତନୱଗ୍ଗେ ‘‘ନେଲଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଖୋ ଭନ୍ତେ ସୀଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୭) ୱାଚା ନାମ ସଦ୍ଦସଭାୱା ତଂତଦତ୍ଥନିବନ୍ଧନାତି ସାଦୁରସସଦିସତ୍ତା ମଧୁରମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ତବ୍ଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥମେୱ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ, ଅତ୍ଥମଧୁରତାୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସନପରନିପାତୋପି ହି ଲୋକେ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ଅପିଚ ଅୱୟୱାପେକ୍ଖନେ ସତି ‘‘ମଧୁରଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୁଖାତି ସୁଖକରଣୀ, ସୁଖହେତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଣ୍ଣସୂଲନ୍ତି କଣ୍ଣସଙ୍କୁଂ । କଣ୍ଣସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପଟିବଦ୍ଧତଦନୁୱତ୍ତକା ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟୋ ଗହିତା । ୱୋହାରକଥା ହେସା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା, ତସ୍ସା ୱଣ୍ଣନା ଚ, ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକଲସରୀରେ କୋପଂ, ପେମ’’ନ୍ତି ଚ । ନ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତୋ କୋପୋ, ପେମୋ ଚ ସକଲସରୀରେ ୱତ୍ତତି । ଏସ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ । ସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣଦ୍ୱୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ ଚେସ ୟଥା ‘‘ଅମତଙ୍ଗତୋ’’ତି । ପୁରେତି ଗୁଣପାରିପୁରେ, ତେନାହ ‘‘ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣତାୟା’’ତି । ପୁରେ ସଂୱଡ୍ଢା ପୋରୀ, ତାଦିସା ନାରୀ ୱିୟାତି ୱାଚାପି ପୋରୀତି ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ପୁରେ’’ତିଆଦିନା । ସୁକୁମାରାତି ସୁତରୁଣା । ଉପମେୟ୍ୟପକ୍ଖେ ପନ ଅଫରୁସତାୟ ମୁଦୁକଭାୱୋ ଏୱ ସୁକୁମାରତା । ପୁରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପୁର-ସଦ୍ଦୋ ତନ୍ନିୱାସୀୱାଚକୋ ସହଚରଣୱସେନ ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତେନେୱାହ ‘‘ନଗରୱାସୀନ’’ନ୍ତି । ଏସାତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧୀନିଦ୍ଦେସା ୱାଚା । ଏୱରୂପୀ କଥାତି ଅତ୍ଥତ୍ତୟେନ ପକାସିତା କଥା । କନ୍ତାତି କାମିତା ତୁଟ୍ଠା ୟଥା ‘‘ପକ୍କନ୍ତୋ’’ତି, ମାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ, କାମିୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୬, ୪୩୦, ୪୪୧) ମନଂ ଅପ୍ପେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ମନାପା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତୱୁଡ୍ଢିକରା’’ତି । ତଥାକାରିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୋ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସାତି ଇଧ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ, ନ ତୁ ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱିୟ କତ୍ତରି ।

କାମଂ ତେହି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ପନ ଅଫଲତ୍ତା ଭାସିତତ୍ଥପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋୟେୱ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପିକା’’ତି । ଅପିଚ ପୟୋଜନତ୍ଥାଭାୱତୋ ଅନତ୍ଥା, ୱାଚା, ତଂ ୱିଞ୍ଞାପିକାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଅକୁସଲଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ସମ୍ଫଂ ପଲପନ୍ତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ଆସେୱନଂ ଭାୱନଂ ବହୁଲୀକରଣଂ । ୟଂ ଜନଂ ଗାହାପୟିତୁଂ ପୱତ୍ତିତୋ, ତେନ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଗହିତେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱସେନାପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଭାରତନାମକାନଂ ଦ୍ୱେଭାତୁକରାଜୂନଂ ୟୁଦ୍ଧକଥା, ଦସଗିରିୟକ୍ଖେନ ସୀତାୟ ନାମ ଦେୱିୟା ଆହରଣକଥା, ରାମରଞ୍ଞା ପଚ୍ଚାହରଣକଥା, ୟଥା ତଂ ଅଧୁନା ବାହିରକେହି ପରିଚୟିତା ସକ୍କଟଭାସାୟ ଗଣ୍ଠିତା ରାମପୁରାଣଭାରତପୁରାଣାଦିକଥାତି, ଏୱମାଦିକା ନିରତ୍ଥକକଥା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭାରତ…ପେ॰… ପୁରେକ୍ଖାରତା’’ତି ।

‘‘କାଲୱାଦୀ’’ତିଆଦି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ପଟିୱିରତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନଂ ୟଥା ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮, ୧୯୪) ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ୱିହରତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ କଥଂ ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ଅପେକ୍ଖାସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ୱିରତି କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତ ସତ୍ଥୋ’’ତି । ତଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥନିଧାନଂ କଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଂ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଉପାୟସନ୍ଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲୱାଦୀତିଆଦି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ପଟିୱିରତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥସଂହିତାପି ହି ୱାଚା ଅୟୁତ୍ତକାଲପୟୋଗେନ ଅତ୍ଥାୱହା ନ ସିୟାତି ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନଭାୱଂ ଅନୁଲୋମେତି, ତସ୍ମା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଂ ପଜହନ୍ତେନ ଅକାଲୱାଦିତା ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାଲୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାଲେ ୱଦନ୍ତେନାପି ଉଭୟତ୍ଥ ଅସାଧନତୋ ଅଭୂତଂ ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂତୱାଦୀ’’ତି । ଭୂତଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତେନ ୟଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତସମ୍ପାଦନକଂ, ତଦେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥୱାଦୀ’’ତି । ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନାପି ନ ଲୋକିୟଧମ୍ମନିସ୍ସିତମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିସ୍ସିତମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତି । ୟଥା ଚ ଅତ୍ଥୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତଥା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିନୟୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସତିଞାଣଖନ୍ତିୱୀରିୟସଂୱରୋତି ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଂୱରୱିନୟାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପହାନୱିନୟାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନାଧିଗମହେତୁଭାୱତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲେ ସତି ସୋଭତି, କିଚ୍ଚକରୋ ଚ ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କାଲେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଜ୍ଝାସୟଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ, ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ୱସେନ ଓତିଣ୍ଣେ ଦେସନାୱିସୟେ ଏକଂସାଦିବ୍ୟାକରଣୱିଭାଗଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଠପନାହେତୁଦାହରଣସଂସନ୍ଦନାନି ତଂତଂକାଲାନୁରୂପଂ ୱିଭାୱେନ୍ତିୟା ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପାୟ ଗମ୍ଭୀରୁଦାନପହୂତତ୍ଥୱିତ୍ଥାରସଙ୍ଗାହିକାୟ ଦେସନାୟ ପରେ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ପରମତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ‘‘ଦେସନାକୁସଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱମେତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନସ୍ସ ଅନୁରୂପକାଲଂ, ତତ୍ଥ ୱା ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବକାଲଂ । ସଭାୱୱସେନେୱ ଭୂତତାତି ଆହ ‘‘ସଭାୱମେୱା’’ତି । ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୱାଦୀ । ଅତ୍ଥୱଦନଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତୱାଚାକଥନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା’’ତି । ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ନିଧେତି ସନ୍ନିଧାନଂ କରୋତି ଏତ୍ଥାତି ନିଧାନଂ । ଠପନୋକାସୋ । ‘‘ଠାନୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତିପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ହଦୟେ’’ତିଆଦି । ନିଧାନୱତୀପି ୱାଚା କାଲୟୁତ୍ତାୱ ଅତ୍ଥାୱହା, ତସ୍ମା ‘‘କାଲେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ନିଧାନୱତିଂ’’ ୱାଚଂ ଭାସିତା’’ତି ଏତସ୍ସାପେକ୍ଖୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱରୂପି’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅପଦିସିତବ୍ବୋ, ଅପଦିସୀୟତି ୱା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ ଅନେନାତି ଅପଦେସୋ, ଉପମା, ହେତୁଦାହରଣାଦିକାରଣଂ ୱା, ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସାପଦେସା, ୱାଚା, ତେନାହ ‘‘ସଉପମଂ ସକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ୟାୱତା ପରିୟୋସାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ତାୱତା ମରିୟାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା…ପେ॰… ଭାସତୀ’’ତି । ସିଖମପ୍ପତ୍ତା ହି କଥା ଅତ୍ଥାୱହା ନାମ ନ ହୋତି । ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଭାସିତତ୍ଥପରିୟାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନେକେହିପୀ’’ତିଆଦି । ଭାସିତତ୍ଥୋ ଚ ନାମ ସଦ୍ଦାନୁସାରେନ ଅଧିଗତୋ ସବ୍ବୋପି ପକତ୍ୟତ୍ଥପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭାୱତ୍ଥାଦିକୋ, ତତୋୟେୱ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଏକଗାଥାପଦମ୍ପି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦିଏକତ୍ତାଦିନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତାଦିନୟେହି ଅନେକେହିପି ନିଦ୍ଧାରଣକ୍ଖମତାୟ ପରିୟାଦାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅତ୍ଥମାୱହତୀତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞତୋ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥୱିସେସତୋପି ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥୱାଦିନା ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥୋୟେୱ ହି ଇଧ ଗହିତୋ । ନନୁ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱଚନଂ ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସହିତଂୟେୱ, କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ପରିସୋଧେତି ‘‘ନ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନନୁସନ୍ଧିୱସେନ ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ନ ଭାସତି । ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁସନ୍ଧିୱସେନେୱ ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା କଥେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୦. ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତମୂଲସିକ୍ଖାପଦାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ସତିପି ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପହାନସ୍ସ ସଂୱରସୀଲସଙ୍ଗହେ ଉପରିଗୁଣସଙ୍ଗହତୋ, ଲୋକିୟପୁଥୁଜ୍ଜନାୱିସୟତୋ ଚ ଉତ୍ତରିଦେସନାୟ ସଙ୍ଗହିତୁଂ ତଂ ପରିହରିତ୍ୱା ପଚୁରଜନପାକଟଂ ଆଚାରସୀଲମେୱ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା’’ତିଆଦିମାହାତି ପାଳିୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱିଜାୟନ୍ତି ୱିରୁହନ୍ତି ଏତେହୀତି ବୀଜାନି । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସଦିସଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସକାରଣଭାୱତୋ ୱିରୁହନସମତ୍ଥାନଂ ସାରଫଲାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭୱନ୍ତି, ଅହୁୱୁନ୍ତି ଚାତି ଭୂତା, ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଜାତା, ୱଡ୍ଢିତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଡ୍ଢମାନକାନଂ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା, ଠିତାନଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମମଧିୱଚନଂ । ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ହି ନୀଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ତରୁଣରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛା ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତା ମହନ୍ତା ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛା ଜାତା ୱଡ୍ଢିତାତି । ଗାମୋତି ସମୂହୋ, ସୋ ଚ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଧମ୍ମରାସି, ବୀଜାନଂ, ଭୂତାନଞ୍ଚ ତଥାଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞାନଂ ଅଟ୍ଠଧମ୍ମାନଂ ଗାମୋ, ତେୟେୱ ୱା ଗାମୋତି ତଥା । ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ହି ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଦୁୱିଧେନାପି ଅତ୍ଥେନ ତେୟେୱ ତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ଅପିଚ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ହରିତଭାୱମାପନ୍ନା ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୟୋ ଦେୱତା ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭୂତାନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନତାୟ ଗାମୋତି ଭୂତଗାମୋତିପି ୱଦନ୍ତି, ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୂଲବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ । ସେସେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ । ଫଳୁବୀଜନ୍ତି ପବ୍ବବୀଜଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସଦିସଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସକାରଣଭାୱତୋ ୱିରୁହନସମତ୍ଥେ ସାରଫଲେ ନିରୁଳ୍ହୋ ବୀଜ-ସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ମୂଲାଦୀସୁପି କେସୁଚି ପୱତ୍ତତୀତି ମୂଲାଦିତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକେନ ବୀଜ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ବୀଜବୀଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ରୂପଂରୂପଂ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚ । ନୀଲତିଣରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସାତି ଅଲ୍ଲତିଣସ୍ସ ଚେୱ ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ଚ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଓସଧିଗଚ୍ଛଲତାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ସମାରମ୍ଭୋ ଇଧ ୱିକୋପନଂ, ତଞ୍ଚ ଛେଦନାଦିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛେଦନଭେଦନପଚନାଦିଭାୱେନା’’ତି । ନନୁ ଚ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ଚିତ୍ତରହିତତାୟ ନ ଜୀୱା, ଚିତ୍ତରହିତତା ଚ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନାଭାୱତୋ, ଛିନ୍ନେ ୱିରୁହନତୋ, ୱିସଦିସଜାତିକଭାୱତୋ, ଚତୁୟୋନିଅପରିୟାପନ୍ନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁଡ୍ଢି ପନ ପୱାଳସିଲାଲୱଣାଦୀନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ ତେସଂ ଜୀୱତାଭାୱେ କାରଣଂ । ୱିସୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନେସଂ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତଂ ସୁପନଂ ୱିୟ ଚିଞ୍ଚାଦୀନଂ, ତଥା କଟୁକମ୍ବିଲାସାଦିନା ଦୋହଳାଦୟୋ । ତତ୍ଥ କସ୍ମା ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା ପଟିୱିରତି ଇଚ୍ଛିତାତି ? ସମଣସାରୁପ୍ପତୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସତ୍ତାନୁକମ୍ପନତୋ ଚ । ତେନେୱାହ ଆଳୱକାନଂ ରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦନାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋ ହି ମୋଘପୁରିସା ମନୁସ୍ସା ରୁକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୮୯) ।

ଏକଂ ଭତ୍ତଂ ଏକଭତ୍ତଂ, ତମସ୍ସ ଅତ୍ଥି ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଏକୱାରମେୱ ଭୁଞ୍ଜନତୋତି ଏକଭତ୍ତିକୋ । ତୟିଦଂ ଏକଭତ୍ତଂ କଦା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତରାସଭତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି, ଦ୍ୱୀସୁ ଭତ୍ତେସୁ ପାତରାସଭତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାତୋ ଅସିତବ୍ବନ୍ତି ପାତରାସଂ । ସାୟଂ ଅସିତବ୍ବନ୍ତି ସାୟମାସଂ, ତଦେୱ ଭତ୍ତଂ ତଥା । ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲପରିଚ୍ଛେଦଭାୱେନ ପୟୁତ୍ତୋ, ନ ତଦନ୍ତୋଗଧୱାରଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ।

ରତ୍ତିୟା ଭୋଜନଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପତୋ ରତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ୱା ତଥାୟେୱାଧିପ୍ପାୟସମ୍ଭୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ରତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋ ଭୋଜନସ୍ସ କାଲୋ ନାମ, ତଦଞ୍ଞୋ ୱିକାଲୋ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟପଦେନ ରତ୍ତିଭୋଜନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଅପରନ୍ହୋୱ ଇଧ ୱିକାଲୋତି ପାରିସେସନୟେନ ତତିୟପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱସାଧନୋ ଚେତ୍ଥ ଭୋଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥୱାଚକୋତି ଦୀପେତି ‘‘ୟାୱ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନା ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ଇମିନା । କସ୍ସ ପନ ତଦଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ? ୟାମକାଲିକାଦୀନମନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ୱିକାଲଭୋଜନସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୟାୱକାଲିକଜ୍ଝୋହରଣେୟେୱ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ‘‘ୟାୱକାଲିକସ୍ସା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେସୋ ଆଚରିୟାନଂ ନୟୋ – ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭୋଜନଂ, ୟାଗୁଭତ୍ତାଦି ସବ୍ବଂ ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁ। ୟଥା ଚ ‘‘ରତ୍ତୂପରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ରତ୍ତିଭୋଜନଂ ରତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେତ୍ଥ ଭୋଜନଜ୍ଝୋହରଣଂ ଭୋଜନସଦ୍ଦେନ । ୱିକାଲେ ଭୋଜନଂ ୱିକାଲଭୋଜନଂ, ତତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା । ୱିକାଲେ ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣାତି ଅତ୍ଥୋତି । ଈଦିସା ଗୁଣୱିଭୂତି ନ ବୁଦ୍ଧକାଲେୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅନୋମାନଦୀତୀରେ’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋ – ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଏକୱାରମେୱ ଭୁଞ୍ଜନତୋ ‘‘ଏକଭତ୍ତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରତ୍ତିଭୋଜନୋପି ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ରତ୍ତୂପରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତି ସାୟନ୍ହଭୋଜୀପି ଏକଭତ୍ତିକୋ ସିୟାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ସଙ୍ଖେପତୋ ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ନେତ୍ତି॰ ୩୦, ୫୦, ୧୧୬, ୧୨୪) ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ସଛନ୍ଦରାଗପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦସ୍ସନଂ ନାନୁଲୋମେତୀତି ଆହ ‘‘ସାସନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମତ୍ତା’’ତି । ୱିସୁଚତି ସାସନଂ ୱିଜ୍ଝତି ଅନନୁଲୋମିକଭାୱେନାତି ୱିସୂକଂ, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ର ଉପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଟାଣୀଭୂତ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ପଟାଣୀସଙ୍ଖାତଂ କୀଲଂ ୱିୟ ଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିସୂକ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପଟାଣୀଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥମାହାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତନା ପୟୋଜିୟମାନଂ, ପରେହି ପୟୋଜାପିୟମାନଞ୍ଚ ନଚ୍ଚଂ ନଚ୍ଚଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପାଳିୟଂ ଏକେନେୱ ନଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଗହିତଂ, ଏକସେସନୟେନ ୱା । ତଥା ଗୀତୱାଦିତସଦ୍ଦେହି ଗାୟନଗାୟାପନୱାଦନୱାଦାପନାନୀତି ଆହ ‘‘ନଚ୍ଚନନଚ୍ଚାପନାଦିୱସେନା’’ତି । ସୁଦ୍ଧହେତୁତାଜୋତନୱସେନ ହି ଦ୍ୱାଧିପ୍ପାୟିକା ଏତେ ସଦ୍ଦା । ନଚ୍ଚଞ୍ଚ ଗୀତଞ୍ଚ ୱାଦିତଞ୍ଚ ୱିସୂକଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନଂ, ସମାହାରୱସେନେତ୍ଥ ଏକତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟଥାପାଠଂ ୱାକ୍ୟାୱତ୍ଥିକନ୍ତୱଚନେନ ସହ ସମୁଚ୍ଚୟସମାସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନଚ୍ଚା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଈଦିସେସୁ । (ଦସ୍ସନୱିସୟେ ମୟୂରନଚ୍ଚାଦିପଟିକ୍ଖିପନେନ ନଚ୍ଚାପନୱିସୟେପି ପଟିକ୍ଖିପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ) ‘‘ନଚ୍ଚାଦୀନି ହୀ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ । ଦସ୍ସନେନ ଚେତ୍ଥ ସୱନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ ୱିରୂପେକସେସନୟେନ, ୟଥାସକଂ ୱା ୱିସୟସ୍ସ ଆଲୋଚନସଭାୱତାୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସୱନକିରିୟାୟପି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖେପସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଦସ୍ସନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅତିନିପାତମତ୍ତା’’ତି ।

‘‘ୱିସୂକଭୂତା ଦସ୍ସନା ଚା’’ତି ଏତେନ ଅୱିସୂକଭୂତସ୍ସ ପନ ଗୀତସ୍ସ ସୱନଂ କଦାଚି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଧମ୍ମୂପସଂହିତମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ଗୀତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଗୀତୂପସଂହିତୋ ପନ ଧମ୍ମୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) କତ୍ଥଚି ପନ ନ-କାରୱିପରିୟାୟେନ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଚ ଗୀତୋ ଚେ ଧମ୍ମାନୁଲୋମତ୍ଥପଟିସଂୟୁତ୍ତୋପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ଧମ୍ମୋ ଚେ ଗୀତସଦ୍ଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ, ଗୀତସ୍ସରେନ ଧମ୍ମୋ ଗାୟିତବ୍ବୋ, ୟୋ ଗାୟେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୧୪୯) ହି ଦେସନାୟ ଏୱ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ନ ସୱନାୟ । ଇମସ୍ସ ଚ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଗୀତସ୍ସରେନ ଦେସିତୋପି ଧମ୍ମୋ ନ ଗୀତୋ’’ତି । ୟଞ୍ଚ ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବସଦ୍ଦଂ ନିଦ୍ଧରନ୍ତେନ ‘‘ୟଂ ପନ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ ଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ କୁମ୍ଭଦାସିଗୀତମ୍ପି ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ପସାଦୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନିବ୍ବିଦା ୱା ସଣ୍ଠାତି, ଏୱରୂପୋ ସଦ୍ଦୋ ସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୬୫) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସମାଦାନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସେୱିତବ୍ବତାମତ୍ତପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଦାନସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ହି ଏୱରୂପଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସଂୱରଂ ଭିଜ୍ଜତି ଗୀତସଦ୍ଦଭାୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୀତନ୍ତି ନଟାଦୀନଂ ୱା ଗୀତଂ ହୋତୁ, ଅରିୟାନଂ ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣୂପସଂହିତଂ ସାଧୁକୀଳନଗୀତଂ ୱା, ଅସଂୟତଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଭାଣକଗୀତଂ ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ଦନ୍ତଗୀତମ୍ପି, ୟଂ ‘‘ଗାୟିସ୍ସାମା’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଓକୂଜିତଂ କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବମେତଂ ଗୀତଂ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୩୫; ୱି॰ ସଙ୍ଗ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୪.୨୫) ।

କିଞ୍ଚାପି ମାଲା-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ବଦ୍ଧପୁପ୍ଫୱାଚକୋ, ସାସନେ ପନ ରୁଳ୍ହିୟା ଅବଦ୍ଧପୁପ୍ଫେସୁପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ ବଦ୍ଧମବଦ୍ଧଂ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ମାଲା’’ ତ୍ୱେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୱାସଚୁଣ୍ଣଧୂପାଦିକଂ ୱିଲେପନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତଂ । ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୱିୟ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ଥମନ୍ତରେନାପି ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକୋ । ଛୱିରାଗକରଣନ୍ତି ୱିଲେପନେନ ଛୱିୟା ରଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ପିସିତ୍ୱା ପଟିୟତ୍ତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣଂ । ପିଳନ୍ଧନଂ ଧାରଣଂ । ଊନଟ୍ଠାନପୂରଣଂ ମଣ୍ଡନଂ । ଗନ୍ଧୱସେନ, ଛୱିରାଗୱସେନ ଚ ସାଦିୟନଂ ୱିଭୂସନଂ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଦୀପେତି ‘‘ତତ୍ଥ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା । ତଥା ଚେୱ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୪୭) ୱୁତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟଂ ପନ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମାଲାଦୀସୁ ଧାରଣାଦୀନି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ୟୋଜେନ୍ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । କିଂ ପନେତଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟାୟା’’ତିଆଦି । ୟାୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନାୟ କରୋତି, ସା ଇଧ କାରଣଂ । ‘‘ତତୋ ପଟିୱିରତୋ’’ତି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଏତେନେୱ ‘‘ମାଲା…ପେ॰… ୱିଭୂସନାନଂ ଠାନଂ, ମାଲା…ପେ॰… ୱିଭୂସନାନେୱ ୱା ଠାନ’’ନ୍ତି ସମାସମ୍ପି ଦସ୍ସେତି । ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚେତନାଦିଧମ୍ମୋୟେୱ ହି ଧାରଣାଦିକିରିୟା । ତତ୍ଥ ଚ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କାରଣଂ ସହଜାତାଦୋପକାରକତୋ, ପଧାନତୋ ଚ । ‘‘ଚେତୟିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାରଣାଦିଭୂତା ଏୱ ଚ ଚେତନା ଠାନନ୍ତି । ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଦ୍ୱନ୍ଦପଦତୋ ସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା ।

ଉଚ୍ଚାତି ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ଅକାରନ୍ତେନ ସମାନତ୍ଥଂ ଆକାରନ୍ତଂ ଏକଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୱାଚକନ୍ତି ଆହ ‘‘ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି । ସେତି ଏତ୍ଥାତି ସୟନଂ, ମଞ୍ଚାଦି । ସମଣସାରୁପ୍ପରହିତତ୍ତା, ଗହଟ୍ଠେହି ଚ ସେଟ୍ଠସମ୍ମତତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ‘‘ମହାସୟନ’’ନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସୀଦନଂ ପନେତ୍ଥ ସୟନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଆଧାରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତଦାଧାରକିରିୟାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଦୁପଭୋଗଭୂତନିସଜ୍ଜାନିପଜ୍ଜନେହି ୱିରତି ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନା’’ତି ଏସ ନିଦ୍ଦେସୋ ଏକସେସନୟେନ ୟଥା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ଏତସ୍ମିମ୍ପି ୱିକପ୍ପେ ଆସନପୁବ୍ବକତ୍ତା ସୟନକିରିୟାୟ ସୟନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଆସନମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିରିୟାୱାଚକଆସନସୟନସଦ୍ଦଲୋପତୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପନିଦ୍ଦେସୋତିପି ୱିନୟଟୀକାୟଂ (ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୦୬) ୱୁତ୍ତଂ ।

ଜାତମେୱ ରୂପମସ୍ସ ନ ୱିପ୍ପକାରନ୍ତି ଜାତରୂପଂ, ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣଂ । ରଞ୍ଜୀୟତି ସେତୱଣ୍ଣତାୟ, ରଞ୍ଜନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ରଜତଂ ୟଥା ‘‘ନେସଂ ପଦକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ୱୀହୟୋ ଗୁଞ୍ଜା, ଦ୍ୱେ ଗୁଞ୍ଜା ମାସକୋ ଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ୱୀସତିମାସକୋ ନୀଲକହାପଣୋ ୱା ଦୁଦ୍ରଦାମକାଦିକୋ ୱା ତଂତଂଦେସୱୋହାରାନୁରୂପଂ କତୋ କହାପଣୋ । ଲୋହାଦୀହି କତୋ ଲୋହମାସକାଦିକୋ । ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପରିୟାଦାନୱଚନଂ । ୱୋହାରନ୍ତି ଚ କୟୱିକ୍କୟୱସେନ ସବ୍ବୋହାରଂ । ଅଞ୍ଞେହି ଗାହାପନେ, ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନେ ଚ ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି ନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସାଦିୟତୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ତିୱିଧଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା । ତତ୍ଥ କାୟେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଉଗ୍ଗହଣଂ । ୱାଚାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଉଗ୍ଗହାପନଂ । ମନସା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ସାଦିୟନଂ । ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ଗହେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେୱ ନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋ ଆମକଧଞ୍ଞପଟିଗ୍ଗହଣାତିଆଦୀସୁପି ।

ନୀୱାରାଦିଉପଧଞ୍ଞସ୍ସ ସାଲିୟାଦିମୂଲଧଞ୍ଞନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତୱିଧସ୍ସାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଟ୍ଠିଦିନପରିପାକୋ ସୁକଧଞ୍ଞୱିସେସୋ ସାଲି ନାମ ସଲୀୟତେ ସୀଲାଘତେତି କତ୍ୱା । ଦବ୍ବଗୁଣପକାସେ ପନ –

‘‘ଅଥ ଧଞ୍ଞଂ ତିଧା ସାଲି-ସଟ୍ଠିକୱୀହିଭେଦତୋ ।

ସାଲୟୋ ହେମନ୍ତା ତତ୍ର, ସଟ୍ଠିକା ଗିମ୍ହଜା ଅପି ।

ୱୀହୟୋ ତ୍ୱାସଳ୍ହାଖ୍ୟାତା, ୱସ୍ସକାଲସମୁବ୍ଭ ୱା’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତଂ । ୱହତି, ବ୍ରୂହେତି ୱା ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ୱୀହି, ସସ୍ସଂ । ୟୁୱିତବ୍ବୋ ମିସ୍ସିତବ୍ବୋତି ୟୱୋ । ସୋ ହି ଅତିଲୂଖତାୟ ଅଞ୍ଞେନ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜୀୟତି । ଗୁଧତି ପରିୱେଧତି ପଲିବୁଦ୍ଧତୀତି ଗୋଧୂମୋ, ୟଂ ‘‘ମିଲକ୍ଖଭୋଜନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସୋଭନତ୍ତା କମନୀୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କଙ୍ଗୁ, ଅତିସୁଖୁମଧଞ୍ଞୱିସେସୋ । ୱରୀୟତି ଅତିଲୂଖତାୟ ନିୱାରୀୟତି, ଖୁଦ୍ଦାପଟିୱିନୟନତୋ ୱା ଭଜୀୟତୀତି ୱରକୋ । କୋରଂ ରୁଧିରଂ ଦୂସତୀତି କୁଦ୍ରୂସକୋ, ୱଣ୍ଣସଙ୍କମନେନ ୟୋ ‘‘ଗୋୱଡ୍ଢନୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାନି ସତ୍ତପି ସପ୍ପଭେଦା ନିଧାନେ ପୋସନେ ସାଧୁତ୍ତେନ ‘‘ଧଞ୍ଞାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ପରାମସନଞ୍ଚ ଇଧ ପଟିଗ୍ଗହଣସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଚ୍ଛୱସଂ ମଚ୍ଛୱସଂ ସୁସୁକାୱସଂ ସୂକରୱସଂ ଗଦ୍ରଭୱସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଭେସଜ୍ଜଂ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ତସ୍ସ ପନ ‘‘କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି । ମଂସ-ସଦ୍ଦେନ ମଚ୍ଛାନମ୍ପି ମଂସଂ ଗହିତଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆମକମଂସମଚ୍ଛାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ, ଅସୁତଂ, ଅପରିସଙ୍କିତନ୍ତି ୱା ପୟୋଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ୱିରୂପେକସେସନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ଅନେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କାମଂ ଲୋକିୟା –

‘‘ଅଟ୍ଠୱସ୍ସା ଭୱେ ଗୋରୀ, ଦସୱସ୍ସା ତୁ କଞ୍ଞକା ।

ସମ୍ପତ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସେ, କୁମାରୀତିଭିଧୀୟତେ’’ତି ॥ –

ୱଦନ୍ତି। ଇଧ ପନ ପୁରିସନ୍ତରଗତାଗତୱସେନ ଇତ୍ଥିକୁମାରିକାଭେଦୋତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥୀତି ପୁରିସନ୍ତରଗତା’’ତିଆଦି । ଦାସିଦାସୱସେନେୱାତି ଦାସିଦାସୱୋହାରୱସେନେୱ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ତାଦିସେନ କପ୍ପିୟୱଚନେନ ୱୁତ୍ତେ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିନୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୪) ଗହେତବ୍ବୋ ।

ବୀଜଂ ଖିପନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଖିତ୍ତଂ ୱା ବୀଜଂ ତାୟତୀତି ଖେତ୍ତଂ, କେଦାରୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ରୁହତୀ’’ତି । ଅପରଣ୍ଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତମନ୍ନଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ନ-କାରସ୍ସ ଣ-କାରଂ କତ୍ୱା, ସାଲିଆଦି। ୱସନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଅପରଣ୍ଣାନି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୂତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱତ୍ଥୁ ନାମା’’ତିଆଦିନା । ପୁବ୍ବଣ୍ଣସ୍ସ ଅପରଂ ପୱତ୍ତମନ୍ନଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ୱା ଅପରଣ୍ଣଂ ୱା ଜାୟତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୦୪) ୱୁତ୍ତୱିନୟପାଳିନୟାନୁରୂପମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତ୍ଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତଦତ୍ଥାୟାତି ଖେତ୍ତତ୍ଥାୟ । ଅକତଭୂମିଭାଗୋତି ଅପରିସଙ୍ଖତୋ ତଦୁଦ୍ଦେସିକୋ ଭୂମିଭାଗୋ । ‘‘ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ସୀସେନା’’ତିଆଦିନା ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୋକ୍ଖରଣୀକୂପାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ।

ଦୂତସ୍ସ ଇଦଂ, ଦୂତେନ ୱା କାତୁମରହତୀତି ଦୂତେୟ୍ୟଂ । ପଣ୍ଣନ୍ତି ଲେଖସାସନଂ । ସାସନନ୍ତି ମୁଖସାସନଂ । ଘରା ଘରନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଘରା ଅଞ୍ଞଂ ଘରଂ । ଖୁଦ୍ଦକଗମନନ୍ତି ଦୂତେୟ୍ୟଗମନତୋ ଅପ୍ପତରଗମନଂ, ଅନଦ୍ଧାନଗମନଂ ରସ୍ସଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦୁଭୟେସଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ଅନୁୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ତଦୁଭୟକରଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ତଦୁଭୟକରଣସ୍ସେୱ ଅନୁୟୋଗଭାୱତୋ ।

କୟନଂ କୟୋ, ପରମ୍ପରା ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧନସ୍ସ ଦାନଂ । କୀ-ସଦ୍ଦଞ୍ହି ଦବ୍ବୱିନିମୟେ ପଠନ୍ତି ୱିକ୍କୟନଂ ୱିକ୍କୟୋ, ପଠମମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଧନସ୍ସ ପରେସଂ ଦାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘କୟ’’ନ୍ତି ପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଗହଣଂ । ୱିକ୍କୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନ’’ନ୍ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨.୫୯୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେୱ ‘‘କୟିତଞ୍ଚ ହୋତି ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କରୋନ୍ତେନ, ୱିକ୍କୀତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଂ ପରହତ୍ଥଗତଂ କରୋନ୍ତେନା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧୫) ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ସମେତି । ୱଞ୍ଚନଂ ମାୟାକରଣଂ, ପଟିଭାନକରଣୱସେନ ଉପାୟକୁସଲତାୟ ପରସନ୍ତକଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତୁଲା ନାମ ୟାୟ ତୁଲୀୟତି ପମୀୟତି, ତାୟ କୂଟଂ ‘‘ତୁଲାକୂଟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ କରୋନ୍ତୋ ତୁଲାୟ ରୂପଅଙ୍ଗଗହଣାକାରପଟିଚ୍ଛନ୍ନସଣ୍ଠାନୱସେନ କରୋତୀତି ଚତୁବ୍ବିଧତା ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ତନା ଗହେତବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ପଚ୍ଛାଭାଗେ, ପରେସଂ ଦାତବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ କତ୍ୱା ମିନେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ’’ତିଆଦି । ଅକ୍କମତି ନିପ୍ପୀଳତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅକ୍କମତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମୂଲେ ରଜ୍ଜୁନ୍ତି ତୁଲାୟ ମୂଲେ ୟୋଜିତଂ ରଜ୍ଜୁଂ । ତଥା ଅଗ୍ଗେ । ତନ୍ତି ଅୟଚୁଣ୍ଣଂ ।

କନତି ଦିବ୍ବତୀତି କଂସୋ, ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟା ଭୋଜନପାନପତ୍ତା । ଇଧ ପନ ସୋୱଣ୍ଣମୟେ ପାନପତ୍ତେତି ଆହ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପାତୀ’’ତି । ତାୟ ୱଞ୍ଚନନ୍ତି ନିକତିୱସେନ ୱଞ୍ଚନଂ । ‘‘ପତିରୂପକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରସନ୍ତକଗହଣଞ୍ହି ନିକତି, ପଟିଭାନକରଣୱସେନ ପନ ଉପାୟକୁସଲତାୟ ୱଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି ନିକତିୱଞ୍ଚନଂ ଭେଦତୋ କଣ୍ହଜାତକଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୦.୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୪୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୧୬୫; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ‘‘ୱଞ୍ଚନ’’ମିଚ୍ଚେୱ । ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହି ପତିରୂପକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରସନ୍ତକଗହଣମେୱ ୱିଭାୱେତି । ସମଗ୍ଘତରନ୍ତି ତାସଂ ପାତୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମକଂ ଅଗ୍ଘୱିସେସଂ । ପାସାଣେତି ଭୂତାଭୂତଭାୱସଞ୍ଜାନନକେ ପାସାଣେ । ଘଂସନେନେୱ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱସଞ୍ଞାପନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ଘଂସିତ୍ୱା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ହଦୟନ୍ତି ନାଳିଆଦିମିନନଭାଜନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ, ତସ୍ମିଂ ଭେଦୋ ଛିଦ୍ଦକରଣଂ ହଦୟଭେଦୋ । ତିଲାଦୀନଂ ନାଳିଆଦୀହି ମିନନକାଲେ ଉସ୍ସାପିତା ସିଖାୟେୱ ସିଖା, ତସ୍ସା ଭେଦୋ ହାପନଂ ସିଖାଭେଦୋ ।

ରଜ୍ଜୁୟା ଭେଦୋ ୱିସମକରଣଂ ରଜ୍ଜୁଭେଦୋ । ତାନୀତି ସପ୍ପିତେଲାଦୀନି । ଅନ୍ତୋଭାଜନେତି ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭାଜନେ । ଉସ୍ସାପେତ୍ୱାତି ଉଗ୍ଗମାପେତ୍ୱା, ଉଦ୍ଧଂ ରାସିଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ଅପନେନ୍ତୋ ।

କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମତୋ ଉଦ୍ଧଂ କୋଟନଂ ପଟିହନନଂ ଉକ୍କୋଟନଂ । ଅଭୂତକାରୀନଂ ଲଞ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ, ନ ପନ ପୁନ କମ୍ମାୟ ଉକ୍କୋଟନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାମିକେ…ପେ॰… ଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି । ଉପାୟେହୀତି କାରଣପତିରୂପକେହି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୱଞ୍ଚନେ । ‘‘ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାନିପି ଅତ୍ଥି ବହୂନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ହି ସସୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନି । ମିଗନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ମିଗଂ । ତେନ ହୀତି ମିଗଗ୍ଗହଣେ ଉୟ୍ୟୋଜନଂ, ୟେନ ୱା କାରଣେନ ‘‘ମିଗଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ, ତେନ କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟୋଗୱସେନାତି ୱିଜ୍ଜାଜପ୍ପନାଦିପୟୋଗୱସେନ । ମାୟାୱସେନାତି ମନ୍ତଜପ୍ପନଂ ୱିନା ଅଭୂତସ୍ସାପି ଭୂତାକାରସଞ୍ଞାପନାୟ ଚକ୍ଖୁମୋହନମାୟାୟ ୱସେନ । ୟାୟ ହି ଅମଣିଆଦୟୋପି ମଣିଆଦିଆକାରେନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପାମଙ୍ଗୋ ନାମ କୁଲାଚାରୟୁତ୍ତୋ ଆଭରଣୱିସେସୋ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ୟଞ୍ଞୋପୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରାପଦାନେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପସ୍ସଥେତଂ ମାଣୱକଂ, ପୀତମଟ୍ଠନିୱାସନଂ ।

ହେମୟଞ୍ଞୋପୱିତ୍ତଙ୍ଗଂ, ଜନନେତ୍ତମନୋହର’’ନ୍ତି ॥ (ଅପ॰ ୨.୫୪.୪୦) ।

ତଦଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ପୀତମଟ୍ଠନିୱାସନନ୍ତି ସିଲିଟ୍ଠସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୱତ୍ଥେ ନିୱତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହେମୟଞ୍ଞୋପୱିତ୍ତଙ୍ଗନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପାମଙ୍ଗଲଗ୍ଗିତଗତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୪.୪୦) ସୱନଂ ସଠନଂ ସାୱି, ଅନୁଜୁକତା, ତେନାହ ‘‘କୁଟିଲୟୋଗୋ’’ତି, ଜିମ୍ହତାୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏତେସଂୟେୱା’’ତିଆଦିନା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ଲଦ୍ଧଗୁଣଦସ୍ସନଂ । ୟେ ପନ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଭିନ୍ନାଧିକରଣତଂ ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱାଦମାହ ‘‘କେଚୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ‘‘କେଚୀ’’ତି ସାରସମାସକାରକା ଆଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ, ତେସଂ ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱଞ୍ଚନେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ପୁନ ଗହିତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ।

ମାରଣନ୍ତି ମୁଟ୍ଠିପହାରକସାତାଳନାଦୀହି ହିଂସନଂ ୱିହେଠନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତୁ ପାଣାତିପାତଂ । ୱିହେଠନତ୍ଥେପି ହି ୱଧ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୮୦) ମାରଣ-ସଦ୍ଦୋପି ଇଧ ୱିହେଠନେୟେୱ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟା’ତିଆଦୀସୁ ସୟଂକାରୋ, ଇଧ ପରଂକାରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସକ୍କା ତଥା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା, ଛ ପୟୋଗା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥା ହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗାହଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ସତି ପବ୍ବଜିତେହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତବ୍ବୱତ୍ଥୁୱିସେସଭାୱସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇତ୍ଥିକୁମାରିଦାସିଦାସାଦୟୋ ୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଚ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ହରଣଭାୱତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ସତି ତୁଲାକୂଟାଦୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିସେସଭାୱସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ପାଣାତିପାତପରିୟାୟସ୍ସ ୱଧସ୍ସ ପୁନ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ତଥାୱିଭଜିତବ୍ବସ୍ସାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରତରୋତି ।

ୱିପରାମୋସୋତି ୱିସେସେନ ସମନ୍ତତୋ ଭୁସଂ ମୋସାପନଂ ମୁୟ୍ହନକରଣଂ, ଥେନନଂ ୱା । ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକା ମୋସୋତି ହି ପରିୟାୟୋ । ସୋ କାରଣୱସେନ ଦୁୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ହିମୱିପରାମୋସୋ’’ତିଆଦି । ମୁସନ୍ତୀତି ଚୋରେନ୍ତି, ମୋସେନ୍ତି ୱା ମୁୟ୍ହନଂ କରୋନ୍ତି, ମୋସେତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟନ୍ତି ଚ ତସ୍ସା କିରିୟାୟ ପରାମସନଂ । ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଜନନ୍ତି ପରପକ୍ଖେପି ଅଧିକାରୋ । ଆଲୋପନଂ ୱିଲୁମ୍ପନଂ ଆଲୋପୋ । ସହସା କରଣଂ ସହସାକାରୋ । ସହସା ପୱତ୍ତିତା ସାହସିକା, ସାୱ କିରିୟା ତଥା ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା ‘‘ସହସାକାରା ପଟିୱିରତୋ’’ତି ପରିୟୋସାନେନ ଏତପ୍ପରିମାଣେନ ପାଠେନ । ଅନ୍ତରଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ୟଥାରୁତମାଗତୱସେନେୱ ଛବ୍ବୀସତିସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଗହମେତଂ ସୀଲଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସିକ୍ଖାପଦାନମୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଚୂଳସୀଲଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସନାୱସେନ ହି ଇଧ ଚୂଳମଜ୍ଝିମାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଧମ୍ମୱସେନ । ତଥା ହି ଇଧସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅୱିଭତ୍ତାନଂ ୱିଭଜନୱସେନ ମଜ୍ଝିମସୀଲଦେସନା ପୱତ୍ତା, ତେନେୱାହ ‘‘ମଜ୍ଝିମସୀଲଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ’’ତି ।ଚୂଳସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମଜ୍ଝିମସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୧. ‘‘ୟଥା ୱା ପନେକେ ଭୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦିଦେସନାୟ ସମ୍ବନ୍ଧମାହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥାୟମଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୱାତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେ, ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପେତି ‘‘ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ମମ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦିନା ପରାନୁଦ୍ଦେସିକନୟେନ ୱା ସବ୍ବଥାପି ଆଚାରସୀଲମତ୍ତମେୱ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ତଦୁତ୍ତରିଂ । ‘‘ୟଥାପନେକେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ପଟିଜାନମାନା, ପରେହି ଚ ତଥା ସମ୍ଭାୱିୟମାନା ତଦନୁରୂପପଟିପତ୍ତିଂ ଅଜାନନତୋ, ଅସମତ୍ଥନତୋ ଚ ନ ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସବ୍ବଥାପି ସମଣସାରୁପ୍ପପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସିୟେୱା’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୁଦ୍ଦେସିକନୟେନ ୱା ସବ୍ବଥାପି ଆଚାରସୀଲମତ୍ତମେୱ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରେ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେନେୱ ଉପନ୍ୟାସାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ । ଏକେତି ଅଞ୍ଞେ । ‘‘ଏକଚ୍ଚେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଭୋନ୍ତୋତି ସାଧୂନଂ ପିୟସମୁଦାହାରୋ । ସାଧୱୋ ହି ପରେ ‘‘ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱା ସମାଲପନ୍ତି । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତତାୟ ସମଣା। ଜାତିମତ୍ତେନ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ।

ସଦ୍ଧା ନାମ ଇଧ ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ଠାନେସୂତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । କମ୍ମକମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ଇଧଲୋକପରଲୋକସଦ୍ଦହନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଏତ୍ଥ କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତି, କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ଅନୁଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଦତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଞାପେତି ‘‘ଅୟଂ ମେ’’ତିଆଦିନା । ପଟିକରିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଚୁପକାରଂ କରିସ୍ସତି । ତଦେୱ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଏୱଂଦିନ୍ନାନି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଦେସନାସୀସମତ୍ତଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସନତୋ । ତେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ନିଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନା’’ତିଆଦି ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସୋ କତମୋ’’ତି ଅତ୍ଥେ ଏକୋ ନିପାତୋ, ନିପାତସମୁଦାୟୋ ୱା, ତେନ ଚ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭପଦେ ସଦ୍ଦକ୍କମେନ ଅପ୍ପଧାନଭୂତୋପି ବୀଜଗାମଭୂତଗାମୋ ୱିଭଜ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ପଧାନଭୂତୋ ୱିୟ ପଟିନିଦ୍ଦିସୀୟତି । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘କତମୋ ସୋ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମୋ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱିଭତ୍ତେ ତବ୍ବିସୟସମାରମ୍ଭୋପି ୱିଭତ୍ତୋୱ ହୋତି । ଇମମତ୍ଥଞ୍ହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ସମାରମ୍ଭଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ମୂଲବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି । ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ, ମୂଲଂ ବୀଜଂ ଏତସ୍ସାତିପି ମୂଲବୀଜନ୍ତି ଇଧ ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ବୀଜଗାମୋ ଏୱ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ହି ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ବୀଜଗାମୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୁତିୟେନ ଭୂତଗାମୋ, ଦୁୱିଧୋପେସ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ମୂଲବୀଜଞ୍ଚ ମୂଲବୀଜଞ୍ଚ ମୂଲବୀଜନ୍ତି ଏକସେସନୟେନ ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିଂ । ଅତୀୱ ୱିସତି ଭେସଜ୍ଜପୟୋଗେସୂତି ଅତିୱିସଂ, ଅତିୱିସା ୱା, ୟା ‘‘ମହୋସଧ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି କଚ୍ଛକୋତି କାଳକଚ୍ଛକୋ, ୟଂ ‘‘ପିଲକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । କପିତ୍ଥନୋତି ଅମ୍ବିଲଙ୍କୁରଫଲୋ ସେତରୁକ୍ଖୋ । ସୋ ହି କମ୍ପତି ଚଲତୀତି କପିଥନୋ ଥନପଚ୍ଚୟେନ, କପୀତି ୱା ମକ୍କଟୋ, ତସ୍ସ ଥନସଦିସଂ ଫଲଂ ୟସ୍ସାତି କପିତ୍ଥନୋ । ‘‘କପିତ୍ଥନୋତି ପିପ୍ପଲିରୁକ୍ଖୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୦୮) ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଫଳୁବୀଜଂ ନାମ ପବ୍ବବୀଜଂ । ଅଜ୍ଜକନ୍ତି ସେତପଣ୍ଣାସଂ । ଫଣିଜ୍ଜକନ୍ତି ସମୀରଣଂ । ହିରିୱେରନ୍ତି ୱାରଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସଦିସଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସକାରଣଭାୱତୋ ୱିରୁହନସମତ୍ଥେ ସାରଫଲେ ନିରୁଳ୍ହୋ ବୀଜସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିରୁହନସମତ୍ଥମେୱା’’ତି ଇମିନା । ଇତରଞ୍ହି ଅବୀଜସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ରୁକ୍ଖତୋ ୱିୟୋଜିତମେୱ । ଅୱିୟୋଜିତଂ ପନ ତଥା ୱା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞଥା ୱା ‘‘ଭୂତଗାମୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଦୁତିୟଟ୍ଠେନ । ୱିନୟା (ପାଚି॰ ୯୧) ନୁରୂପତୋ ତେସଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୧୨. ସନ୍ନିଧାନଂ ସନ୍ନିଧି, ତାୟ କରୀୟତେତି ସନ୍ନିଧିକାରୋ, ଅନ୍ନପାନାଦି । ଏୱଂ କାର-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମପରୋ ନୟୋ – ୟଥା ‘‘ଆଚୟଂ ଗାମିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ‘‘ଆଚୟଗାମିନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦) ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରଂ ପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୋଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟୱସେନାତି ୱିନୟାଗତାଚାରୱସେନ । ୱିନୟାଗତାଚାରୋ ହି ଉତ୍ତରଲୋପେନ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, କାୟୱାଚାନଂ ୱା ୱିନୟନଂ ୱିନୟୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତନୟପଟିପତ୍ତିୟା ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ୱିନୟାଚାରୋୟେୱ ଇଧ ଲବ୍ଭତି । ସମ୍ମା କିଲେସେ ଲିଖତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋତି ଚ ୱିନୟାଚାରସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତନୟପଟିପତ୍ତି ଏୱ । ପଟିଗ୍ଗହିତନ୍ତି କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ଅପରଜ୍ଜୂତି ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ । ଦତ୍ୱାତି ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଦତ୍ୱା । ଠପାପେତ୍ୱାତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକକରଣେନ ଠପାପେତ୍ୱା । ତେସମ୍ପି ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହାଦିୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୱସେନ ସଲ୍ଲେଖୋ ଏୱ ନ ହୋତି ।

ୟାନି ଚ ତେସଂ ଅନୁଲୋମାନୀତି ଏତ୍ଥ ସାନୁଲୋମଧଞ୍ଞରସଂ, ମଧୁକପୁପ୍ଫରସଂ, ପକ୍କଡାକରସଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ସବ୍ବେପି ଫଲପୁପ୍ଫପତ୍ତରସା ଅନୁଲୋମପାନାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦକାଲଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସନ୍ନିଧୀୟତେତି ସନ୍ନିଧି, ୱତ୍ଥମେୱ । ପରିୟାୟତି କପ୍ପୀୟତୀତି ପରିୟାୟୋ, କପ୍ପିୟୱାଚାନୁସାରେନ ପଟିପତ୍ତି, ତସ୍ସ କଥାତି ପରିୟାୟକଥା । ତବ୍ବିପରୀତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟୋ, କପ୍ପିୟମ୍ପି ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୱସେନ ପଟିପତ୍ତି, ପରିୟାୟ-ସଦ୍ଦୋ ୱା କାରଣେ, ତସ୍ମା କପ୍ପିୟକାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତା କଥା ପରିୟାୟକଥା । ତଦପି ଅୱତ୍ୱା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୱସେନ ୱୁତ୍ତା ନିପ୍ପରିୟାୟୋ ।‘‘ସଚେ’’ତିଆଦି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନାକାରଦସ୍ସନଂ । ପାଳିୟା ଉଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା ପରିପୁଚ୍ଛନଂ । ‘‘ଅଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଦାନେ ସଲ୍ଲେଖକୋପନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପହୋନ୍ତେତି କାତୁଂ ଅପ୍ପହୋନକେ ସତି । ପଚ୍ଚାସାୟାତି ଚୀୱରପଟିଲାଭାସାୟ । ଅନୁଞ୍ଞାତକାଲେତି ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକୋ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସେନ ସହ ହେମନ୍ତିକା ଚତ୍ତାରୋ ମାସା, ପିଟ୍ଠିସମୟେ ୟୋ କୋଚି ଏକୋ ମାସୋତି ଏୱଂ ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦାଦୀସୁ ଅନୁଞ୍ଞାତସମୟେ । ସୁତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରସିବ୍ବନସୁତ୍ତଂ । ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ମୂଲଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମେୱ ମୂଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ, ତଂ ପୁନ ମାସପରିହାରଂ ଲଭତି, ଏତେନ ଉପାୟେନ ୟାୱ ଇଚ୍ଛତି, ତାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମୂଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ, ୱିକପ୍ପନାୱସେନ ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିଧି ଚ ହୋତି ସଲ୍ଲେଖଞ୍ଚ କୋପେତୀ’’ତି ।

ଉପରି ମଣ୍ଡପସଦିସଂ ପଦରଚ୍ଛନ୍ନଂ, ସବ୍ବପଲିଗୁଣ୍ଠିମଂ ୱା ଛାଦେତ୍ୱା କତଂ ୱୟ୍ହଂ । ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟା ଗୋପାନସିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗରୁଳପକ୍ଖକନୟେନ କତା ସନ୍ଦମାନିତା । ଫଲକାଦିନା କତଂ ପୀଠକୟାନଂ ସିୱିକା । ଅନ୍ତୋଲିକାସଙ୍ଖାତା ପଟପୋଟଲିକା ପାଟଙ୍କୀ । ‘‘ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ଅରଞ୍ଞତ୍ଥାୟାତି ଅରଞ୍ଞଗମନତ୍ଥାୟ । ଧୋତପାଦକତ୍ଥାୟାତି ଧୋୱିତପାଦାନମନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ । ସଂହନିତବ୍ବା ବନ୍ଧିତବ୍ବାତି ସଙ୍ଘାଟା, ଉପାହନାୟେୱ ସଙ୍ଘାଟା ତଥା, ୟୁଗଳଭୂତା ଉପାହନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମଞ୍ଚୋତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହି ପୀଠଭିସାଦୟୋ ନିସୀଦନସୟନୟୋଗ୍ଗା ଗହେତବ୍ବା ତେସୁପି ତଥାପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ।

ଆବାଧପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ଗନ୍ଧା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁଛୱିଦୋସାଦିଆବାଧେ ସତୀ’’ତି ଇମିନା । ‘‘ଲକ୍ଖଣେ ହି ସତି ହେତୁତ୍ଥୋପି କତ୍ଥଚି ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ତତ୍ଥ କଣ୍ଡୂତି ଖଜ୍ଜୁ । କଚ୍ଛୂତି ୱିତଚ୍ଛିକା । ଛୱିଦୋସୋତି କିଲାସାଦି । ଆହରାପେତ୍ୱାତି ଞାତିପୱାରିତତୋ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ୱା ନ ୟେନ କେନଚି ୱା ଆକାରେନ ହରାପେତ୍ୱା । ଭେସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟେହି ଗିଲାନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ, ଗନ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା କୱାଟେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିକଂ ଦାତୁଂ, ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୪) ୱଚନତୋ ‘‘ଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଘରଧୂପନଂ ୱିହାରୱାସନା, ଚେତିୟଘରୱାସନା ୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତିୟପଟିମାପୂଜାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପଭୋଗାରହଂ ୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ପସଙ୍ଗଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ, ପାରିସେସନୟତୋ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂ ପନେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଥାରୂପେ କାଲେତି ଗାମଂ ପୱିସିତୁଂ ଦୁକ୍କରାଦିକାଲେ । ୱଲ୍ଲୂରୋତି ସୁକ୍ଖମଂସଂ । ଭାଜନ-ସଦ୍ଦୋ ସପ୍ପିତେଲଗୁଳସଦ୍ଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତା । କାଲସ୍ସେୱାତି ପଗେୱ । ଉଦକକଦ୍ଦମେତି ଉଦକେ ଚ କଦ୍ଦମେ ଚ । ନିମିତ୍ତେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ୱା । ଅଚ୍ଛଥାତି ନିସୀଦଥ । ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଭୁଞ୍ଜତୋ ଏୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ଅନାଦରତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । କିରିୟନ୍ତରାୱଚ୍ଛେଦନୟୋଗେନ ହେତ୍ଥ ଅନାଦରତା । ଗୀୱାୟାମକନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକୱଚନଂ, ଗୀୱଂ ଆୟମେତ୍ୱା ଆୟତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ୱା ଭୁତ୍ତେ ଅତିଭୁତ୍ତତାୟ ଗୀୱା ଆୟମିତବ୍ବା ହୋତି, ତଥାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଚତୁମାସମ୍ପୀତି ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେପି । କୁଟୁମ୍ବଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧନଂ, ତଦସ୍ସତ୍ଥୀତି କୁଟୁମ୍ବିକୋ, ମୁଣ୍ଡୋ ଚ ସୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ଚାତି ମୁଣ୍ଡକୁଟୁମ୍ବିକୋ, ତସ୍ସ ଜୀୱିକଂ ତଥା, ତଂ କତ୍ୱା ଜୀୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଆମିସପଦେନ ଦସ୍ସିତାନଂ ସନ୍ନିଧିୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତବ୍ବିରହିତଂ ସମଣପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଗୁଳପିଣ୍ଡୋ ତାଲପକ୍କପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁଭାଗମତ୍ତନ୍ତି କୁଟୁମ୍ବମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏକା ତଣ୍ଡୁଲନାଳୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ତସ୍ସା ଚତୁଭାଗୋ ଏକପତ୍ଥୋତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘କୁଡୁୱୋ ପସତୋ ଏକୋ, ପତ୍ଥୋ ତେ ଚତୁରୋ ସିୟୁଂ ।

ଆଳ୍ହକୋ ଚତୁରୋ ପତ୍ଥା, ଦୋଣଂ ୱା ଚତୁରାଳ୍ହକ’’ନ୍ତି ॥

କସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଆହରାପେତ୍ୱାପି ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଗେୱ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ । ‘‘ଅଫାସୁକକାଲେ’’ତିଆଦିନା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଠପିତସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ସଲ୍ଲେଖଂ ନ କୋପେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମୁତିକୁଟିକାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ, ଅୱାସାଗାରଭୂତେନ ୱା ଉପୋସଥାଗାରାଦିନା ସହ ପଞ୍ଚକୁଟିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ନିଧି ନାମ ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥଅନ୍ତୋପକ୍କସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ‘‘ତଥାଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅଧିକାରାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜେତି । ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଚୋଳଖଣ୍ଡଂ ।

୧୩.‘‘ଗୀୱଂପସାରେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସୟମେୱ ଆପାଥଗମନେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ତକମ୍ପୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୱିଚାରଣା ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନମ୍ପି । ପୟୋଜନମତ୍ତମେୱାତି ପଦତ୍ଥୟୋଜନମତ୍ତମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ୱିନା ନ ସକ୍କା ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରକଥାପି ପଦତ୍ଥସଙ୍ଗହମେୱ ଗଚ୍ଛତି ।

କୁତୂହଲୱସେନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ପେକ୍ଖଂ, ନଟସତ୍ଥୱିଧିନା ପୟୋଗୋ । ନଟସମୂହେନ ପନ ଜନସମୂହେ କତ୍ତବ୍ବୱସେନ ‘‘ନଟସମ୍ମଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନାନଂ ସମ୍ମଦ୍ଦେ ସମୂହେ କତନ୍ତି ହି ସମ୍ମଜ୍ଜଂ । ସାରସମାସେ ପନ ‘‘ପେକ୍ଖାମହ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜଦସ୍ସନୁସ୍ସୱ’’ନ୍ତି ତେସଂ ମତେ ଅତ୍ଥୋ । ଭାରତନାମକାନଂ ଦ୍ୱେଭାତୁକରାଜୂନଂ, ରାମରଞ୍ଞୋ ଚ ୟୁଜ୍ଝନାଦିକଂ ତପ୍ପସୁତେହି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ଅକ୍ଖାନଂ । ଗନ୍ତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ପଗେୱ ତଂ ସୋତୁଂ । ପାଣିନା ତାଳିତବ୍ବଂ ସରଂ ପାଣିସ୍ସରନ୍ତି ଆହ ‘‘କଂସତାଳ’’ନ୍ତି, ଲୋହମୟୋ ତୂରିୟଜାତିୱିସେସୋ କଂସୋ, ଲୋହମୟପତ୍ତୋ ୱା, ତସ୍ସ ତାଳନସଦ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣୀନଂ ତାଳନସରନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପାଣିତାଳନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଘନସଙ୍ଖାତାନଂ ତୂରିୟୱିସେସାନଂ ତାଳନଂ ଘନତାଳଂ ନାମ, ଦଣ୍ଡମୟସମ୍ମତାଳଂ ସିଲାତଲାକତାଳଂ ୱା । ମନ୍ତେନାତି ଭୂତାୱିସନମନ୍ତେନ । ଏକେତି ସାରସମାସାଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ, ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱମିତୋ ପରେସୁପି ‘‘ଏକେ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ । ତେ କିର ଦୀଘନିକାୟସ୍ସତ୍ଥୱିସେସୱାଦିନୋ । ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣକତାଳଂ ନାମ ରୁକ୍ଖସାରଦଣ୍ଡାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଧମ୍ମେନ ଓନଦ୍ଧିତ୍ୱା ୱାଦିତଭଣ୍ଡସ୍ସ ତାଳନଂ । ତଞ୍ହି ଏକାଦସଦୋଣପ୍ପମାଣମାନୱିସେସସଣ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘ଅମ୍ବଣକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବିମ୍ବିସକନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତଥା କୁମ୍ଭସଣ୍ଠାନତାୟ କୁମ୍ଭୋ, ଘଟୋୟେୱ ୱା, ତସ୍ସ ଧୁନନନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଭାଣକା । ଅବ୍ଭୋକ୍କିରଣଂ ରଙ୍ଗବଲିକରଣଂ । ତେ ହି ନଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଦେୱତାନଂ ବଲିକରଣଂ ନାମ କତ୍ୱା କୀଳନ୍ତି, ୟଂ ‘‘ନନ୍ଦୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି। ଇତ୍ଥିପୁରିସସଂୟୋଗାଦିକିଲେସଜନକଂ ପଟିଭାନଚିତ୍ତଂ ସୋଭନକରଣତୋ ସୋଭନକରଂ ନାମ । ‘‘ସୋଭନଘରକ’’ନ୍ତି ସାରସମାସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚଣ୍ଡାୟ ଅଲନ୍ତି ଚଣ୍ଡାଲଂ, ଅୟୋଗୁଳକୀଳା । ଚଣ୍ଡାଲା ନାମ ହୀନଜାତିକା ସୁନଖମଂସଭୋଜିନୋ, ତେସଂ ଇଦନ୍ତି ଚଣ୍ଡାଲଂ। ସାଣେ ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆକୋଟନକୀଳା ସାଣଧୋୱନକୀଳା। ୱଂସେନ କତଂ କୀଳନଂ ୱଂସନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱେଳୁଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା କୀଳନ’’ନ୍ତି ।

ନିଖଣିତ୍ୱାତି ଭୂମିୟଂ ନିଖାତଂ କତ୍ୱା । ନକ୍ଖତ୍ତକାଲେତି ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗଛଣକାଲେ । ତମତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ ଦସକନିପାତପାଳିୟା (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୦୬) ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପିଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିଧୋୱନେ । ଇନ୍ଦଜାଲେନାତି ଅଟ୍ଠିଧୋୱନମନ୍ତଂ ପରିଜପ୍ପେତ୍ୱା ୟଥା ପରେ ଅଟ୍ଠୀନିୟେୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ମଂସାଦୀନି, ଏୱଂ ମଂସାଦୀନମନ୍ତରଧାପନମାୟାୟ । ଇନ୍ଦସ୍ସ ଜାଲମିୱ ହି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୁଂ ସମତ୍ଥନତୋ ‘‘ଇନ୍ଦଜାଲ’’ନ୍ତି ମାୟା ୱୁଚ୍ଚତି ଇନ୍ଦଚାପାଦୟୋ ୱିୟ । ଅଟ୍ଠିଧୋୱନନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଧୋୱନକୀଳା ।

ହତ୍ଥିଆଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝନଂ, ହତ୍ଥିଆଦୀହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସୟମେୱ ୟୁଜ୍ଝନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ହତ୍ଥିଆଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞେହି ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ, ସୟଂ ୱା ୟୁଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ତେତି ହତ୍ଥିଆଦୟୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମଥେନ୍ତି ୱିଲୋଥେନ୍ତୀତି ମଲ୍ଲା, ବାହୁୟୁଦ୍ଧକାରକା, ତେସଂ ୟୁଦ୍ଧଂ । ସମ୍ପହାରୋତି ସଙ୍ଗାମୋ । ବଲସ୍ସ ସେନାୟ ଅଗ୍ଗଂ ଗଣନକୋଟ୍ଠାସଂ କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗଂ, ‘‘ଏତ୍ତକା ହତ୍ଥୀ, ଏତ୍ତକା ଅସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ବଲଗଣନଟ୍ଠାନଂ । ସେନଂ ୱିୟୂହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ସେନାୟ ୱା ଏତ୍ଥ ବ୍ୟୂହନଂ ୱିନ୍ୟାସୋତି ସେନାବ୍ୟୂହୋ, ‘‘ଇତୋ ହତ୍ଥୀ ହୋନ୍ତୁ, ଇତୋ ଅସ୍ସା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଚତୁରଙ୍ଗବଲାୟ ସେନାୟ ଦେସୱିସେସେସୁ ୱିଚାରଣଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ପନ ଭେଦତୋ ସକଟବ୍ୟୂହାଦିୱସେନ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚକ୍କପଦୁମବ୍ୟୂହାନଂ ଦଣ୍ଡଭୋଗମଣ୍ଡଲାସଂହତବ୍ୟୂହାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ, ‘‘ତୟୋ ହତ୍ଥୀ ପଚ୍ଛିମଂ ହତ୍ଥାନୀକଂ, ତୟୋ ଅସ୍ସା ପଚ୍ଛିମଂ ଅସ୍ସାନୀକଂ, ତୟୋ ରଥା ପଚ୍ଛିମଂ ରଥାନୀକଂ, ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ସରହତ୍ଥା ପତ୍ତୀ ପଚ୍ଛିମଂ ପତ୍ତାନୀକ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୨୪ ଉୟ୍ୟୋଧିକସିକ୍ଖାପଦେ) କଣ୍ଡୱିଦ୍ଧସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତୟୋ…ପେ॰…ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁରିସୋ ହତ୍ଥୀ, ତିପୁରିସୋ ଅସ୍ସୋ, ଚତୁପୁରିସୋ ରଥୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ସରହତ୍ଥା ପତ୍ତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୧୪ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନାସିକ୍ଖାପଦେ) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣତୋ ହତ୍ଥିଆଦିଗଣନେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଏତେନ ଚ ‘‘ଛ ହତ୍ଥିନିୟୋ, ଏକୋ ଚ ହତ୍ଥୀ ଇଦମେକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୫) ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମନୀକଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

୧୪. କାରଣଂ ନାମ ଫଲସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପମାଦୋ…ପେ॰… ଠାନ’’ନ୍ତି । ପଦାନୀତି ସାରୀଆଦୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନାନି । ଅଟ୍ଠାପଦନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଦୀଘତା । ‘‘ଅଟ୍ଠପଦ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ଦସପଦଂ ନାମ ଦ୍ୱୀହି ପନ୍ତୀତି ୱୀସତିୟା ପଦେହି କୀଳନଜୂତଂ । ଅଟ୍ଠପଦଦସପଦେସୂତି ଅଟ୍ଠପଦଦସପଦଫଲକେସୁ । ଆକାସେୟେୱ କୀଳନନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ସାରୀ ଅସୁକପଦଂ ମୟା ନୀତା, ଅୟଂ ଅସୁକପଦ’’ନ୍ତି କେୱଲଂ ମୁଖେନେୱ ୱଦନ୍ତାନଂ ଆକାସେୟେୱ ଜୂତସ୍ସ କୀଳନଂ । ନାନାପଥମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଅନେକୱିହିତସାରୀମଗ୍ଗପରିୱଟ୍ଟଂ । ପରିହରିତବ୍ବନ୍ତି ସାରିୟୋ ପରିହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତକଂ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସରନ୍ତି ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସାରିୟୋ, ୟେନ କେନଚି କତାନି ଅକ୍ଖବୀଜାନି । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ସାରୀସୁ, ତସ୍ମିଂ ୱା ଅପନୟନୁପନୟନେ । ଜୂତଖଲିକେତି ଜୂତମଣ୍ଡଲେ । ‘‘ଜୂତଫଲକେ’’ତିପି ଅଧୁନା ପାଠୋ । ପାସକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକେକଂ ୟାୱ ଛକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତକୀଳନକଂ, ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଏକକାଦିୱସେନ ସାରିୟୋ ଅପନେନ୍ତୋ, ଉପନେନ୍ତୋ ଚ କୀଳନ୍ତି, ପସତି ଅଟ୍ଠପଦାଦୀସୁ ବାଧତି, ଫୁସତି ଚାତି ହି ପାସକୋ, ଚତୁବ୍ବୀସତିୱିଧୋ ଅକ୍ଖୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠକଂ ମାଲିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସାୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଛକଂ ମତଂ ।

ଚତୁକ୍କଂ ବହୁଲଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ଦ୍ୱି ବିନ୍ଦୁସନ୍ତିଭଦ୍ରକଂ ।

ଚତୁୱୀସତି ଆୟା ଚ, ମୁନିନ୍ଦେନ ପକାସିତା’’ତି ॥

ତେନ କୀଳନମିଧ ପାସକକୀଳନଂ । ଘଟନଂ ପହରଣଂ, ତେନ କୀଳା ଘଟିକାତି ଆହ ‘‘ଦୀଘଦଣ୍ଡକେନା’’ତିଆଦି । ଘଟେନ କୁମ୍ଭେନ କୀଳା ଘଟିକାତି ଏକେ । ମଞ୍ଜିଟ୍ଠିକାୟ ୱାତି ମଞ୍ଜିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟୋଜନୱଲ୍ଲିରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କକସାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସିତ୍ଥୋଦକେନ ୱାତି [ପିଟ୍ଠୋଦକେନ ୱା (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ଚ ପକ୍କମଧୁସିତ୍ଥୋଦକଂ । ସଲାକହତ୍ଥନ୍ତି ତାଲହୀରାଦୀନଂ କଲାପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ବହୂସୁ ସଲାକାସୁ ୱିସେସରହିତଂ ଏକଂ ସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱା ତାସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ତଞ୍ଞେୱ ଉଦ୍ଧରନ୍ତା ସଲାକହତ୍ଥେନ କୀଳନ୍ତୀତି କେଚି । ଗୁଳକୀଳାତି ଗୁଳଫଲକୀଳା, ୟେନ କେନଚି ୱା କତଗୁଳକୀଳା । ପଣ୍ଣେନ ୱଂସାକାରେନ କତା ନାଳିକା ପଣ୍ଣନାଳିକା, ତେନେୱାହ ‘‘ତଂଧମନ୍ତା’’ତି । ଖୁଦ୍ଦକେ କ-ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଖୁଦ୍ଦକନଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା । ହତ୍ଥପାଦାନଂ ମୋକ୍ଖେନ ମୋଚନେନ ଚୟତି ପରିୱତ୍ତତି ଏତାୟାତି ମୋକ୍ଖଚିକା, ତେନାହ ‘‘ଆକାସେ ୱା’’ତିଆଦି । ପରିବ୍ଭମନତ୍ତାୟେୱ ତଂ ଚକ୍କଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିବ୍ଭମନଚକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଣ୍ଣେନ କତା ନାଳି ପଣ୍ଣନାଳି, ଇମିନା ପତ୍ତାଳ୍ହକପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ କତା ପନ କୀଳା ପତ୍ତାଳ୍ହକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାୟା’’ତିଆଦି । ଖୁଦ୍ଦକୋ ରଥୋ ରଥକୋ କ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକତ୍ଥୱଚନତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ଆକାସେ ୱା ୟଂ ଞାପେତି, ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଅକ୍ଖରଂ ଲିଖିତ୍ୱା ‘‘ଏୱମିଦ’’ନ୍ତି ଜାନନେନ କୀଳା ଅକ୍ଖରିକା, ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ମୁଖାଗତଂ ଅକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱା ନଟ୍ଠମୁତ୍ତିଲାଭାଦିଜାନନକୀଳାତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱଜ୍ଜ-ସଦ୍ଦୋ ଅପରାଧତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟଥାୱଜ୍ଜଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ୱାଦିତାନୁରୂପଂ ନଚ୍ଚନଂ, ଗାୟନଂ ୱା ୟଥାୱଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ କତେ ଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂ କତେ ପରାଜୟୋ’’ତି ଜୟପରାଜୟଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପୟୋଗକରଣୱସେନ ପରିହାରପଥାଦୀନମ୍ପି ଜୂତପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଙ୍ଗଚୀରାଦୀହି ଚ ୱଂସାଦୀହି କତ୍ତବ୍ବା କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି, ଅସିଦ୍ଧି ଚାତି ଜୟପରାଜୟାୱହୋ ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟଥାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଚ କାଣାଦୀହି ସଦିସାକାରଦସ୍ସନେହି ଜୟପରାଜୟୱସେନ ଜୂତକୀଳିକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହେତେ ଜୋତେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ଏତେହି ତପ୍ପୟୋଗିକା ଜୟପରାଜୟୱସେନ, ଜୱନ୍ତି ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଜୟପରାଜୟଂ ଏତେହୀତି ୱା ଅତ୍ଥେନ ଜୂତସଦ୍ଦୱଚନୀୟତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ।

୧୫.ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତାସନନ୍ତି ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକଂ କାରେତବ୍ବଂ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତାସନଂ । କମ୍ମୱସେନ ପୟୋଜନତୋ ‘‘ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଳରୂପାନୀତି ଆହରିମାନି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱାଳରୂପାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ନାମ ଆହରିମେହି ୱାଳେହି କତୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୮୪) ‘‘ଅକପ୍ପିୟରୂପାକୁଲୋ ଅକପ୍ପିୟମଞ୍ଚୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ’’ତି ସାରସମାସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀଘଲୋମକୋ ମହାକୋଜୱୋତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକଲୋମୋ କାଳୱଣ୍ଣୋ ମହାକୋଜୱୋ । କୁୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତସ୍ସଂ ଜୱତି ସୋଭନୱିତ୍ଥଟୱସେନାତି କୋଜୱୋ । ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକାନି କିର ତସ୍ସ ଲୋମାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉଦ୍ଦଲୋମୀ ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ୱିସେସଦସ୍ସନମେତଂ, ତସ୍ମା ୟଦି ତାସୁ ନ ପୱିସତି, ୱଟ୍ଟତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୱାନୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦାଦିଆକାରେନ ୱାନେନ ସିବ୍ବନେନ ୱିଚିତ୍ରଂ । ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣନ୍ତି ମିଗଲୋମପକତମତ୍ଥରଣଂ । ସେତତ୍ଥରଣୋତି ଧୱଲତ୍ଥରଣୋ । ସୀତତ୍ଥିକେହି ସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ସେତତ୍ଥରଣୋ, ‘‘ବହୁମୁଦୁଲୋମକୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଘନପୁପ୍ଫକୋତି ସବ୍ବଥା ପୁପ୍ଫାକାରସମ୍ପନ୍ନୋ । ‘‘ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣୋତି ଉଣ୍ଣାମୟୋ ଲୋହିତତ୍ଥରଣୋ’’ତି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୨୫୮) ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆମଲକପତ୍ତାକାରାହି ପୁପ୍ଫପନ୍ତୀହି ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ କତତ୍ତା ଆମଲକପତ୍ତୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ତୂଲାନନ୍ତି ରୁକ୍ଖତୂଲଲତାତୂଲପୋଟକୀତୂଲସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ତୂଲାନଂ । ଉଦିତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଲୋମଂ ଦସା ୟସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦଲୋମୀ ଇ-କାରସ୍ସ ଅକାରଂ, ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ, ଦ୍ୱିଭାୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା । ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ଲୋମଂ ଦସା ୟସ୍ସାତି ଏକନ୍ତଲୋମୀ । ଉଭୟତ୍ଥ କେଚୀତି ସାରସମାସାଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ । ତେସଂ ୱାଦେ ପନ ଉଦିତମେକତୋ ଉଗ୍ଗତଂ ଲୋମମୟଂ ପୁପ୍ଫଂ ୟସ୍ସାତି ଉଦ୍ଦଲୋମୀ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଉଭତୋ ଅନ୍ତତୋ ଏକଂ ସଦିସଂ ଲୋମମୟଂ ପୁପ୍ଫଂ ୟସ୍ସାତି ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଉଦ୍ଦଲୋମୀତି ଏକତୋ ଉଗ୍ଗତଲୋମଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ‘ଉଦ୍ଧଲୋମୀ’ତିପି ପାଠୋ । ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ଉଭତୋ ଉଗ୍ଗତଲୋମଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୪) ୱୁତ୍ତଂ, ନାମମତ୍ତମେସ ୱିସେସୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଗ୍ଗହିତାୱସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାଦ୍ୱୟେପି ନତ୍ଥୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କୋସେୟ୍ୟଞ୍ଚ କଟ୍ଟିସ୍ସଞ୍ଚ କଟ୍ଟିସ୍ସାନି ୱିରୂପେକସେସୱସେନ । ତେହି ପକତମତ୍ଥରଣଂ କଟ୍ଟିସ୍ସଂ । ଏତଦେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋସେୟ୍ୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୋସେୟ୍ୟସୁତ୍ତାନମନ୍ତରନ୍ତରଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟସୁତ୍ତାନି ପୱେସେତ୍ୱା ୱୀତମତ୍ଥରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁୱଣ୍ଣସୁତ୍ତଂ କିର ‘‘କଟ୍ଟିସ୍ସଂ, କସ୍ସଟ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘କୋସେୟ୍ୟକସ୍ସଟମୟ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୫) ୱୁତ୍ତଂ । କଟ୍ଟିସ୍ସଂ ନାମ ୱାକୱିସେସୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ରତନପରିସିବ୍ବିତନ୍ତି ରତନେହି ସଂସିବ୍ବିତଂ, ସୁୱଣ୍ଣଲିତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତଂ । ୱିନୟେତି ୱିନୟଟ୍ଠକଥଂ, ୱିନୟପରିୟାୟଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ହି ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକଂ ସବ୍ବାନେୱ ଗୋନକାଦୀନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟପରିୟାୟଂ ପନ ପତ୍ୱା ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବତ୍ତା ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟମେୱ ୱଟ୍ଟତି, ନେତରାନୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେ ପନ ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତାପି ତୂଲିକା ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ସଚେପି ତାନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି, ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଚ ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ଗହଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ପୋରାଣଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନଚ୍ଚୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ନଚ୍ଚିତୁଂ ପହୋନକଂ । କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନଚ୍ଚନ୍ତି କୁତ୍ତକଂ, ତଂ ପନ ଉଦ୍ଦଲୋମୀଏକନ୍ତଲୋମୀୱିସେସମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଦ୍ୱିଦସେକଦସାନ୍ୟୁଦ୍ଦ-ଲୋମୀଏକନ୍ତଲୋମିନୋ ।

ତଦେୱ ସୋଳସିତ୍ଥୀନଂ, ନଚ୍ଚୟୋଗ୍ଗଞ୍ହି କୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି ॥

ହତ୍ଥିନୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଅତ୍ଥରଂ ହତ୍ଥତ୍ଥରଂ । ଏୱଂ ସେସପଦେସୁପି । ଅଜିନଚମ୍ମେହୀତି ଅଜିନମିଗଚମ୍ମେହି, ତାନି କିର ଚମ୍ମାନି ସୁଖୁମତରାନି, ତସ୍ମା ଦୁପଟ୍ଟତିପଟ୍ଟାନି କତ୍ୱା ସିବ୍ବନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀ’’ତି, ଉପରୂପରି ଠପେତ୍ୱା ସିବ୍ବନୱସେନ ହି ସନ୍ତତିଭୂତା ‘‘ପୱେଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଦଲୀମିଗୋତି ମଞ୍ଜାରାକାରମିଗୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମେନ କତଂ ପୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ତଥା । ‘‘ତଂ କିରା’’ତିଆଦି ତଦାକାରଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧମେୱ କଦଲୀମିଗଚମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉତ୍ତରଂ ଉପରିଭାଗଂ ଛାଦେତୀତି ଉତ୍ତରଚ୍ଛଦୋ, ୱିତାନଂ । ତମ୍ପି ଲୋହିତମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରତ୍ତୱିତାନେନା’’ତି । ‘‘ୟଂ ୱତ୍ତତି, ତଂ ସଉତ୍ତରଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସେସୋ, ସଂସିବ୍ବିତଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରତ୍ତୱିତାନେସୁ ଚ କାସାୱଂ ୱଟ୍ଟତି, କୁସୁମ୍ଭାଦିରତ୍ତମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସବ୍ବରତ୍ତମେୱ । ୟଂ ପନ ନାନାୱଣ୍ଣଂ ୱାନଚିତ୍ତଂ ୱା ଲେପଚିତ୍ତଂ ୱା, ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସେୱ ପଧାନତ୍ତା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ସେତୱିତାନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭତୋତି ଉଭୟତ୍ଥ ମଞ୍ଚସ୍ସ ସୀସଭାଗେ, ପାଦଭାଗେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାପି ସଉତ୍ତରଚ୍ଛଦେ ୱିୟ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ପଦୁମୱଣ୍ଣଂ ୱାତି ନାତିରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱିଚିତ୍ରଂ ୱାତି ପନ ସବ୍ବଥା କପ୍ପିୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଉଭତୋ ଉପଧାନେସୁ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା । ନ ହି ଲୋହିତକ-ସଦ୍ଦୋ ଚିତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତି । ପଟଲିକଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚିତ୍ତକସ୍ସାପି ଅତ୍ଥରଣସ୍ସ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସଚେ ପମାଣୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ସମତ୍ଥେତୁଂ ଆହ ‘‘ମହାଉପଧାନଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମହାଉପଧାନନ୍ତି ଚ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ଉପଧାନଂ । ସୀସପ୍ପମାଣମେୱ ହି ତସ୍ସ ପମାଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀସପ୍ପମାଣଂ ବିବ୍ବୋହନଂ କାତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୭) ସୀସପ୍ପମାଣଞ୍ଚ ନାମ ୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ତୀସୁ କଣ୍ଣେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଣ୍ଣାନଂ ଅନ୍ତରଂ ମିନିୟମାନଂ ୱିଦତ୍ଥି ଚେୱ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚ ହୋତି । ବିବ୍ବୋହନସ୍ସ ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଂ ତିରିୟତୋ ମୁଟ୍ଠିରତନଂ ହୋତି, ଦୀଘତୋ ପନ ଦିୟଡ୍ଢରତନଂ ୱା ଦ୍ୱିରତନଂ ୱା । ତଂ ପନ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତାୟେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ନ ତୁ ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଦ୍ୱେପୀତି ସୀସୂପଧାନଂ, ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଦତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦଞ୍ଚ ଗିଲାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅଗିଲାନସ୍ସାପି ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଗିଲାନସ୍ସ ବିବ୍ବୋହନାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୯୭) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ୱିନୟେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । କଥଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଥା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପାଦକଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଆସନ୍ଦିୟା ପାଦଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ପନ ଆହରିମାନି ୱାଳରୂପାନି ଆହରିତ୍ୱା ପୁନ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧତାକାରଣମ୍ପି ଭେଦନମେୱ । ୱିଜଟେତ୍ୱାତି ଜଟଂ ନିବ୍ବେଧେତ୍ୱା । ବିବ୍ବୋହନଂ କାତୁନ୍ତି ତାନି ୱିଜଟିତତୂଲାନି ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବିବ୍ବୋହନଂ କାତୁଂ ।

୧୬.‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଦାରକାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜାନମେୱ ଗହଣଂ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତାତି ଚ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱାୟମତ୍ଥୋ ସିଜ୍ଝତି ‘‘ଅନେକଦିୱସାନି ଅନ୍ତୋସୟନହେତୁ ଏସ ଗନ୍ଧୋ’’ତି । ଉଚ୍ଛାଦେନ୍ତି ଉବ୍ବଟ୍ଟେନ୍ତି । ସଣ୍ଠାନସମ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ସୁସଣ୍ଠାନତାସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । ପରିମଦ୍ଦନ୍ତୀତି ସମନ୍ତତୋ ମଦ୍ଦନ୍ତି ।

ତେସଂୟେୱ ଦାରକାନନ୍ତି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନମେୱ ଦାରକାନଂ । ତେସମେୱ ହି ପକରଣାନୁରୂପତାୟ ଗହଣଂ । ମହାମଲ୍ଲାନନ୍ତି ମହତଂ ବାହୁୟୁଦ୍ଧକାରକାନଂ । ଆଦାସୋ ନାମ ମଣ୍ଡନକପକତିକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖଛାୟାପସ୍ସନତ୍ଥଂ କଂସଲୋହାଦୀହି କତୋ ଭଣ୍ଡୱିସେସୋ । ତାଦିସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି…ପେ॰… ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲଙ୍କାରଞ୍ଜନମେୱ ନ ଭେସଜ୍ଜଞ୍ଜନଂ । ମଣ୍ଡନାନୁୟୋଗସ୍ସ ହି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତମିଧାନଧିପ୍ପେତଂ । ଲୋକେ ମାଲା-ସଦ୍ଦୋ ବଦ୍ଧମାଲାୟମେୱ ‘‘ମାଲା ମାଲ୍ୟଂ ପୁପ୍ଫଦାମେ’’ତି ୱଚନତୋ । ସାସନେ ପନ ସୁଦ୍ଧପୁପ୍ଫେସୁପି ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଅବଦ୍ଧମାଲା ୱା’’ତି । କାଳପୀଳକାଦୀନନ୍ତି କାଳୱଣ୍ଣପୀଳକାଦୀନଂ । ମତ୍ତିକକକ୍କନ୍ତି ଓସଧେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ୟୋଗମତ୍ତିକାଚୁଣ୍ଣଂ । ଦେନ୍ତୀତି ୱିଲେପେନ୍ତି । ଚଲିତେତି ୱିକାରାପଜ୍ଜନୱସେନ ଚଲନଂ ପତ୍ତେ, କୁପିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ସାସପକକ୍କେନ । ଦୋସେତି କାଳପୀଳକାଦୀନଂ ହେତୁଭୂତେ ଲୋହିତଦୋସେ । ଖାଦିତେତି ଅପନୟନୱସେନ ଖାଦିତେ । ସନ୍ନିସିନ୍ନେତି ତାଦିସେ ଦୁଟ୍ଠଲୋହିତେ ପରିକ୍ଖୀଣେ । ମୁଖଚୁଣ୍ଣକେନାତି ମୁଖୱିଲେପନେନ। ଚୁଣ୍ଣେନ୍ତୀତି ୱିଲିମ୍ପେନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ମତ୍ତିକାକକ୍କସାସପତିଲହଲିଦ୍ଦିକକ୍କଦାନସଙ୍ଖାତଂ ମୁଖଚୁଣ୍ଣଂ, ମୁଖୱିଲେପନଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ଥାନୁକ୍କମସମ୍ଭୱତୋ ହି ଅୟଂ ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା । ମୁଖଚୁଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଂ ମୁଖୱିଲେପନନ୍ତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ।

ହତ୍ଥବନ୍ଧନ୍ତି ହତ୍ଥେ ବନ୍ଧିତବ୍ବମାଭରଣଂ, ତଂ ପନ ସଙ୍ଖକପାଲାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥେ’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖୋ ଏୱ କପାଲଂ ତଥା । ‘‘ଅପରେ’’ତିଆଦିନା ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସିଖାବନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ପଦାନମତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତି । ତତ୍ଥ ସିଖନ୍ତି ଚୂଳଂ । ଚୀରକଂ ନାମ ୟେନ ଚୂଳାୟ ଥିରକରଣତ୍ଥଂ, ସୋଭନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଝତି । ମୁତ୍ତାୟ, ମୁତ୍ତା ଏୱ ୱା ଲତା ମୁତ୍ତାଲତା, ମୁତ୍ତାୱଳି । ଦଣ୍ଡୋ ନାମ ଚତୁହତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡଂ ୱା’’ତି । ଅଲଙ୍କତଦଣ୍ଡକନ୍ତି ପନ ତତୋ ଓମକଂ ରଥୟଟ୍ଠିଆଦିକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭେସଜ୍ଜନାଳିକନ୍ତି ଭେସଜ୍ଜତୁମ୍ବଂ । ପତ୍ତାଦିଓଲମ୍ବନଂ ୱାମଂସେୟେୱ ଅଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାମପସ୍ସେ ଓଲଗ୍ଗିତ’’ନ୍ତି । କଣ୍ଣିକା ନାମ କୂଟଂ, ତାୟ ଚ ରତନେନ ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ କୋସୋ ୟସ୍ସ ତଥା । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସୁତ୍ତସିବ୍ବିତନ୍ତି ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠୱସେନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି ସିବ୍ବିତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ଛତ୍ତଂ । ରତନମତ୍ତାୟାମଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥତନ୍ତି ତେସଂ ପରିଚୟନିୟାମେନ ୱା ନଲାଟେ ବନ୍ଧିତୁଂ ପହୋନକପ୍ପମାଣେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କେସନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ତଦନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୱସେନ ବନ୍ଧନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ମେଘମୁଖେତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ‘‘ମଣି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସିରୋମଣିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୂଳାମଣି’’ନ୍ତି, ଚୂଳାୟଂ ମଣିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚମରସ୍ସ ଅୟଂ ଚାମରୋ, ସ୍ୱେୱ ୱାଲୋ, ତେନ କତା ବୀଜନୀ ଚାମରୱାଲବୀଜନୀ । ଅଞ୍ଞାସଂ ପନ ମକସବୀଜନୀୱାକମୟବୀଜନୀଉସୀରମୟବୀଜନୀମୋରପିଞ୍ଛମୟବୀଜନୀନଂ, ୱିଧୂପନତାଲୱଣ୍ଟାନଞ୍ଚ କପ୍ପିୟତ୍ତା ତସ୍ସାୟେୱ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୭. ଦୁଗ୍ଗତିତୋ, ସଂସାରତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ଏତେନାତି ନିୟ୍ୟାନଂ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ ଚ । ତଂ ନିୟ୍ୟାନମରହତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିୟ୍ୟାନେ ନିୟୁତ୍ତା, ତଂ ୱା ନିୟ୍ୟାନଂ ଫଲଭୂତଂ ଏତିସ୍ସାତି ନିୟ୍ୟାନିକା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତକିଲେସତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱା ନିୟ୍ୟାନିକା ଈ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ୟ-କାରସ୍ସ ଚ କ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଅନୀୟ-ସଦ୍ଦୋ ହି ବହୁଲା କତ୍ୱତ୍ଥାଭିଧାୟକୋ । ଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୱିରତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକା, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ।ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାତି ତିରୋକରଣଭୂତା ୱିବନ୍ଧନଭୂତା । ସୋପି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ଗରହାୟଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେତି ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେ । କାମସ୍ସାଦୱସେନାତି କାମସଙ୍ଖାତଅସ୍ସାଦୱସେନ । ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥକଂ, ହିତପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାହନାତି ୟାନକଥାସମ୍ବନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ନିୱେସିତବ୍ବୋତି ସୁନିୱିଟ୍ଠୋ । ତଥା ଦୁନ୍ନିୱିଟ୍ଠୋ । ଗାମ-ସଦ୍ଦେନ ଗାମୱାସୀ ଜନୋପି ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଅସୁକଗାମୱାସିନୋ’’ତିଆଦି ।

ସୂରକଥାତି ଏତ୍ଥ ସୂର-ସଦ୍ଦୋ ୱୀରୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୂରୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଇମିନା । ୱିସିଖା ନାମ ମଗ୍ଗସନ୍ନିୱେସୋ, ଇଧ ପନ ୱିସିଖାଗହଣେନ ତନ୍ନିୱାସିନୋପି ଗହିତା ‘‘ସବ୍ବୋ ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତେନେୱାହ ‘‘ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା’’ତିଆଦି ।

କୁମ୍ଭସ୍ସ ଠାନଂ ନାମ ଉଦକଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦକଟ୍ଠାନକଥା’’ତି । ଉଦକତିତ୍ଥକଥାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ତତ୍ଥେୱ ସମୱରୋଧତୋ । ଅପିଚ କୁମ୍ଭସ୍ସ କରଣଟ୍ଠାନଂ କୁମ୍ଭଟ୍ଠାନଂ । ତଦପଦେସେନ ପନ କୁମ୍ଭଦାସିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କୁମ୍ଭଦାସିକଥା ୱା’’ତି ଇମିନା । ପୁବ୍ବେ ପେତା କାଲଙ୍କତାତି ପୁବ୍ବପେତା । ‘‘ପେତୋ ପରେତୋ କାଲଙ୍କତୋ’’ତି ହି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମତିଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁରିମପଚ୍ଛିମକଥାହି ୱିମୁତ୍ତାତି ଇଧାଗତାହି ପୁରିମାହି, ପଚ୍ଛିମାହି ଚ କଥାହି ୱିମୁତ୍ତା । ନାନାସଭାୱାତି ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱପରିୟାୟଭାୱମାହ । ଅସୁକେନ ନାମାତି ପଜାପତିନା ବ୍ରହ୍ମୁନା, ଇସ୍ସରେନ ୱା । ଉପ୍ପତ୍ତିଠିତିସମ୍ଭାରାଦିୱସେନ ଲୋକଂ ଅକ୍ଖାୟତି ଏତାୟାତି ଲୋକକ୍ଖାୟିକା, ସା ପନ ଲୋକାୟତସମଞ୍ଞେ ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥେ ନିସ୍ସିତା ସଲ୍ଲାପକଥାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଲୋକାୟତୱିତଣ୍ଡସଲ୍ଲାପକଥା’’ତି ଇମିନା । ଲୋକା ବାଲଜନା ଆୟତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସହନ୍ତି ୱାଦସ୍ସାଦେନାତି ଲୋକାୟତଂ, ଲୋକୋ ୱା ହିତଂ ନ ୟତତି ନ ଈହତି ତେନାତି ଲୋକାୟତଂ । ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧଂ, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା କଥଂ ତନୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିତଣ୍ଡୋ, ୱିରୁଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଦଦଣ୍ଡେନ ତାଳେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାଦିନୋତି ୱିତଣ୍ଡୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧି ।

ସାଗରଦେୱେନ ଖତୋତି ଏତ୍ଥ ସାଗରରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତେହି ଖତୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜତି ପୱେଦନହେତୁଭୂତା ମୁଦ୍ଧା ୟସ୍ସାତି ସମୁଦ୍ଦୋ ଧ-କାରସ୍ସ ଦ-କାରଂ କତ୍ୱା, ସହ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୱାଚକୋ ‘‘ସଲୋମକୋସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି ଭୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି କତ୍ୱା । ୱିଭୱୋତି ହାନି ତବ୍ବିରହତୋ । ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପୁବ୍ବେ ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଇତିସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଇତି ଭୱୋ ଇତି ଅଭୱୋ’’ତି । ୟଂ ୱା ତଂ ୱାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି, ଅଥ ତଂ ଅନିୟମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭୂତଞ୍ହି ଅନିୟମତ୍ଥଂ ସହ ୱିକପ୍ପେନ ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦେହି ଦୀପେନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଅପିଚ ଭୱୋତି ସସ୍ସତୋ । ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦୋ । ଭୱୋତି ୱା କାମସୁଖଂ । ଅଭୱୋତି ଅତ୍ତକିଲମଥୋ ।

ଇତି ଇମାୟ ଛବ୍ବିଧାୟ ଇତିଭୱାଭୱକଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ବାତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଅନାଗତାପି ଅରଞ୍ଞପବ୍ବତନଦୀଦୀପକଥା ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ବତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ଇତି ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଏୱଂପକାରଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତାଦିସଂ ନିରତ୍ଥକକଥଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି, ଆଦିଅତ୍ଥୋ ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇତି ୱା ଇତି ଏୱରୂପା ‘‘ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୬୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୩, ୪୧୧; ୨.୧୧, ୪୧୮; ୩.୧୪, ୧୦୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୯୯) ୱିୟ, ଇତି ଏୱମାଦିଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତାଦିସଂ କଥମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮. ୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗହଣଂ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସୋ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗାହିକା, ତେସଂ ତଥା, ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି ଏତାୟାତି ୱିଗ୍ଗାହିକା, ସାୟେୱ କଥା ତଥା । ସାରମ୍ଭକଥାତି ଉପାରମ୍ଭକଥା । ସହିତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧଂ । ତତୋୟେୱ ସିଲିଟ୍ଠଂ। ତଂ ପନ ଅତ୍ଥକାରଣୟୁତ୍ତତାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ କାରଣୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ୍ତି ୱଚନଂ । ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତଂ ସପତ୍ତଗତୋ ଅସମତ୍ଥୋ ୟୋଧୋ ୱିୟ ନ କିଞ୍ଚି ଜାନାସି, କିନ୍ତୁ ସୟମେୱ ପରାଜେସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱାଦୋ ଦୋସୋତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ତଥା ଚରୱିଚରାତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆଚରିୟକୁଲେ । ନିବ୍ବେଧେହୀତି ମୟା ରୋପିତଂ ୱାଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ।

୧୯. ଦୂତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦୂତେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ କଥା ତଥା, ତସ୍ସଂ । ଇଧ, ଅମୁତ୍ରାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଠାନ’’ନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୬-୪୩୭) ୱୁତ୍ତୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଇଧ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗିହିସାସନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପରୀତଂ ସାସନଂ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଗିହୀନଞ୍ଞେୱ ।

୨୦.ତିୱିଧେନାତି ସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥସନ୍ନିସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଭେଦତୋ ତିୱିଧେନ । ୱିମ୍ହାପୟନ୍ତୀତି ‘‘ଅୟମଚ୍ଛରିୟପୁରିସୋ’’ତି ଅତ୍ତନି ପରେସଂ ୱିମ୍ହୟଂ ସମ୍ପହଂସନଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୱିପୁବ୍ବଞ୍ହି ମ୍ହି-ସଦ୍ଦଂ ସମ୍ପହଂସନେ ୱଦନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ସମ୍ପହଂସନାକାରୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ଲପନ୍ତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଦାୟକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥା ସୋ କିଞ୍ଚି ଦଦାତି, ଏୱଂ ଉକ୍କାଚେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନୱସେନ ଦୀପେତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ନିମିତ୍ତଂ ସୀଲମେତେସନ୍ତି ନେମିତ୍ତିକାତି ତଦ୍ଧିତୱସେନ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥୋ ୟଥା ‘‘ପଂସୁକୂଲିକୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୫୨) ଅପିଚ ନିମିତ୍ତେନ ୱଦନ୍ତି, ନିମିତ୍ତଂ ୱା କରୋନ୍ତୀତି ନେମିତ୍ତିକା । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ପରେସଂ ପଚ୍ଚୟଦାନସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦକଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିପ୍ପେସୋ ନିପ୍ପିସନଂ ଚୁଣ୍ଣଂ ୱିୟ କରଣଂ । ନିପ୍ପିସନ୍ତୀତି ୱା ନିପ୍ପେସା, ନିପ୍ପେସାୟେୱ ନିପ୍ପେସିକା, ନିପ୍ପିସନଂ ୱା ନିପ୍ପେସୋ, ତଂ କରୋନ୍ତୀତିପି ନିପ୍ପେସିକା । ନିପ୍ପେସୋ ଚ ନାମ ଭଟପୁରିସୋ ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରତ୍ଥଂ ଅକ୍କୋସନଖୁଂସନୁପ୍ପଣ୍ଡନପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତା । ଲାଭେନ ଲାଭନ୍ତି ଇତୋ ଲାଭେନ ଅମୁତ୍ର ଲାଭଂ । ନିଜିଗୀସନ୍ତି ମଗ୍ଗନ୍ତି ପରିୟେସନ୍ତୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । କୁହକାଦୟୋ ସଦ୍ଦା କୁହାନାଦୀନି ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କୁହନା…ପେ॰… ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚାତି ତଂତଂପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ।

ମଜ୍ଝିମସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା

୨୧. ଅଙ୍ଗାନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗସହଚରିତଂ ସତ୍ଥଂ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱା । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅଙ୍ଗୱିକାରଂ ପରେସଂ ଅଙ୍ଗୱିକାରଦସ୍ସନେନାପି ଲାଭାଲାଭାଦିୱିଜାନନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନିମିତ୍ତସତ୍ଥନ୍ତି ନିମିତ୍ତେନ ସଞ୍ଜାନନପ୍ପକାରଦୀପକଂ ସତ୍ଥଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁନା ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପଣ୍ଡୁରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ପଣ୍ଡୁରାଜାତି ଚ ‘‘ଦକ୍ଖିଣାରାମାଧିପତି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀହଳଦୀପେ ଦକ୍ଖିଣାରାମନାମକସ୍ସ ସଙ୍ଘାରାମସ୍ସ କାରକୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଦକ୍ଖିଣମଧୁରାଧିପତୀ’’ତି ଚ କତ୍ଥଚି ଲିଖିତଂ, ଦକ୍ଖିଣମଧୁରନଗରସ୍ସ ଅଧିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁତ୍ତାୟୋତି ମୁତ୍ତିକା । ମୁଟ୍ଠିୟାତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ । ଘରଗୋଲିକାୟାତି ସରବୁନା । ସୋ ‘‘ମୁତ୍ତା’’ତି ସଞ୍ଞାନିମିତ୍ତେନାହ, ସଙ୍ଖ୍ୟାନିମିତ୍ତେନ ପନ ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ତି ।

‘‘ମହନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅପ୍ପକଂ ନିମିତ୍ତମେୱ, ମହନ୍ତଂ ପନ ଉପ୍ପାଦୋତି ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପତିତନ୍ତି ଉପ୍ପତନଂ । ସୁଭାସୁଭଫଲଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପାତୋପି, ସୁଭାସୁଭସୂଚିକା ଭୂତୱିକତି । ସୋ ହି ଧୂମୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ କମ୍ମଫଲସ୍ସ ପକାସନମତ୍ତମେୱ କରୋତି, ନ ତୁ ତମୁପ୍ପାଦେତୀତି । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ନାମ ଫଲଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନାମ ଆକାରେନ । ଆଦିସନ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତି । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତି କାଲୱସେନ । ଇଦଂ ନାମାତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱଦତି । ୟୋ ୱସଭଂ, କୁଞ୍ଜରଂ, ପାସାଦଂ, ପବ୍ବତଂ ୱା ଆରୁଳ୍ହମତ୍ତାନଂ ସୁପିନେ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହି ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନଂ ହୋତି । ସୁପିନକନ୍ତି ସୁପିନସତ୍ଥଂ । ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ମହାନୁଭାୱତାଦିନିପ୍ଫାଦକଲକ୍ଖଣୱିସେସଦସ୍ସନେନ ‘‘ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ, ତେନାହ ‘‘ଇମିନାଲକ୍ଖଣେନା’’ତିଆଦି । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେସୁ ଦିସ୍ସମାନାକାରୱିସେସଂ ସତ୍ତିସିରିୱଚ୍ଛଗଦାପାସାଦାଦିକମଧିପ୍ପେତଂ ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଲକ୍ଖୀୟତି ଅନେନାତି କତ୍ୱା, ସତ୍ଥଂ ପନ ତପ୍ପକାସନତୋ ଲକ୍ଖଣଂ । ଆହତେତି ପୁରାଣେ । ଅନାହତେତି ନୱେ । ଅହତେତି ପନ ପାଠେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦେୱରକ୍ଖସମନୁସ୍ସାଦିଭେଦେନ ୟଥାଫଲଂ ପରିକପ୍ପିତେନ ୱିୱିଧୱତ୍ଥଭାଗେ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ସଞ୍ଛିନ୍ନେ ଇଦଂ ନାମ ଭୋଗାଦିଫଲଂ ହୋତି । ଏୱରୂପେନ ଦାରୁନାତି ପଲାସସିରିଫଲାଦିଦାରୁନା, ତଥା ଦବ୍ବିୟା । ୟଦି ଦବ୍ବିହୋମାଦୀନିପି ଅଗ୍ଗିହୋମାନେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ଏୱରୂପାୟା’’ତିଆଦି । ଦବ୍ବିହୋମାଦୀନି ହୋମୋପକରଣାଦିୱିସେସେହି ଫଲୱିସେସଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଅଗ୍ଗିହୋମଂ ପନ ୱୁତ୍ତାୱସେସସାଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଦବ୍ବିହୋମାଦୀନୀ’’ତିଆଦି ।

କୁଣ୍ଡକୋତି ତଣ୍ଡୁଲଖଣ୍ଡଂ, ତିଲସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ତେଲଂ, ସମାସତଦ୍ଧିତପଦାନି ପସିଦ୍ଧେସୁ ସାମଞ୍ଞଭୂତାନୀତି ୱିସେସକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ତିଲତେଲାଦିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକ୍ଖିପନନ୍ତି ପକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ । ‘‘ପକ୍ଖିପନୱିଜ୍ଜ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ପକ୍ଖିପନହେତୁଭୂତଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଜଣ୍ଣୁଲୋହିତାଦୀହୀତି ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଲୋହିତଦକ୍ଖିଣଜଣ୍ଣୁଲୋହିତାଦୀହି । ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତିଆଦିନା ଅଙ୍ଗଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାନଂ ୱିସେସଦସ୍ସନେନ ପୁନରୁତ୍ତଭାୱମପନେତି । ଅଙ୍ଗୁଲଟ୍ଠିଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅଙ୍ଗୁଲିଭୂତଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ୱା ଜାତଂ ଅଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଛୱିମତ୍ତଂ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ତଦଟ୍ଠିୱିପସ୍ସନୱସେନେୱ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଙ୍ଗଲଟ୍ଠିନ୍ତି ସରୀର’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧) ପନ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ୱିରୁହନଭାୱେନ ଲଟ୍ଠିସଦିସତ୍ତା ସରୀରମେୱ ଅଙ୍ଗଲଟ୍ଠୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କୁଲପୁତ୍ତୋତି ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ, ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋ ଚ । ଦିସ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅଦିସ୍ୱାପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭିନୋ ସତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭେୟ୍ୟଂ। ମାସୁରକ୍ଖେନ କତୋ ଗନ୍ଥୋ ମାସୁରକ୍ଖୋ। ରାଜୂହି ପରିଭୂତ୍ତଂ ସତ୍ଥଂ ରାଜସତ୍ଥଂ । ସବ୍ବାନିପେତାନି ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜାପକରଣାନି । ସିୱ-ସଦ୍ଦୋ ସନ୍ତିଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତିକରଣୱିଜ୍ଜା’’ତି, ଉପସଗ୍ଗୂପସମନୱିଜ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିୱା-ସଦ୍ଦମେୱ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଏୱମହାତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସିଙ୍ଗାଲରୁତୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସିଙ୍ଗାଲାନଂ ରୁତେ ସୁଭାସୁଭସଞ୍ଜାନନୱିଜ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭୂତୱେଜ୍ଜମନ୍ତୋତି ଭୂତୱସୀକରଣମନ୍ତୋ । ଭୂରିଘରେତି ଅନ୍ତୋପଥୱିୟଂ କତଘରେ, ମତ୍ତିକାମୟଘରେ ୱା । ‘‘ଭୂରିୱିଜ୍ଜା ସସ୍ସବୁଦ୍ଧିକରଣୱିଜ୍ଜା’’ତି ସାରସମାସେ । ସପ୍ପାୱ୍ହାୟନୱିଜ୍ଜାତି ସପ୍ପାଗମନୱିଜ୍ଜା । ୱିସୱନ୍ତମେୱ ୱାତି ୱିସୱମାନମେୱ ୱା । ଭାୱନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ହି ମାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନ୍ତବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ । ୟାୟ କରୋନ୍ତି, ସା ୱିସୱିଜ୍ଜାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱିସତନ୍ତ୍ରମେୱ ୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ଏୱଂ ସତି ସରୂପଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ୱିସୱିଚାରଣଗନ୍ଥୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତ୍ରନ୍ତି ହି ଗନ୍ଥସ୍ସ ପରସମଞ୍ଞା । ସପକ୍ଖକଅପକ୍ଖକଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାଦିସପକ୍ଖକଘରଗୋଲିକାଦିଅପକ୍ଖକଦେୱମନୁସ୍ସଚଙ୍ଗୋରାଦିଦ୍ୱିପଦ- କଣ୍ଟସସଜମ୍ବୁକାଦିଚତୁପ୍ପଦାନଂ। ରୁତଂ ୱସ୍ସିତଂ । ଗତଂ ଗମନଂ, ଏତେନ ‘‘ସକୁଣୱିଜ୍ଜା’’ତି ଇଧ ମିଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱା ଦସ୍ସେତି । ସକୁଣଞାଣନ୍ତି ସକୁଣୱସେନ ସୁଭାସୁଭଫଲସ୍ସ ଜାନନଂ । ନନୁ ସକୁଣୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ୱାୟସୱିଜ୍ଜାପୱିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ତଂ ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ସତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତଂତଂପକାସକସତ୍ଥାନୁରୂପୱସେନ ହି ଇଧ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପରିପକ୍କଗତଭାୱୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ, ଜୀୱିତକାଲସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିନା । ଆଦିଟ୍ଠଞାନନ୍ତି ଆଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ଞାଣଂ । ସରରକ୍ଖଣନ୍ତି ସରତୋ ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତତୋ ୱା ସରସ୍ସ ରକ୍ଖଣଂ । ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମିଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବସକୁଣଚତୁପ୍ପଦେସୁ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ଏସ ଚତୁପ୍ପଦେସ୍ୱେୱ ମିଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ସକୁଣଚତୁପ୍ପଦାନଂ ରୁତଜାନନସତ୍ଥସ୍ସ ମିଗଚକ୍କସମଞ୍ଞା, ୟଥା ତଂ ସୁଭାସୁଭଜାନନପ୍ପକାରେ ସବ୍ବତୋ ଭଦ୍ରଂ ଚକ୍କାଦିସମଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୨୨.‘‘ସାମିନୋ’’ତିଆଦି ପସଟ୍ଠାପସଟ୍ଠକାରଣୱଚନଂ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ତେସଂ ଲକ୍ଖଣପ୍ପକାସକସତ୍ଥଂ । ପାରିସେସନୟେନ ଅୱସେସଂ ଆୱୁଧଂ । ‘‘ୟମ୍ହି କୁଲେ’’ତିଆଦିନା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ତଥାଜାନନହେତୁ ଏୱ ସେସଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ‘‘ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଲକ୍ଖଣତୋ ୱିସେସୋ । ତଦତ୍ଥାୱିକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଧମମାନନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ ମୁଖୱାତେନ ଜାଲେନ୍ତଂ । ମକ୍ଖେସୀତି ୱିନାସେତି । ପିଳନ୍ଧନକଣ୍ଣିକାୟାତି କଣ୍ଣାଲଙ୍କାରସ୍ସ । ଗେହକଣ୍ଣିକାୟାତି ଗେହକୂଟସ୍ସ, ଏତେନ ଏକସେସନୟଂ, ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସଂ ୱା ଉପେତଂ । କଚ୍ଛପଲକ୍ଖଣନ୍ତି କୁମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ । ସବ୍ବଚତୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ମିଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚତୁପ୍ପଦୱାଚକତ୍ତମାହ ।

୨୩.ଅସୁକଦିୱସେତି ଦୁତିୟାତତିୟାଦିତିଥିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁକନକ୍ଖତ୍ତେନାତି ଅସ୍ସୟୁଜଭରଣୀକତ୍ତିକାରୋହଣୀଆଦିନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗୱସେନ । ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥାନନ୍ତି ୱିପ୍ପୱସିତାନଂ ସଦେସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତାନଂ । ଉପସଙ୍କମନଂ ଉପୟାନଂ । ଅପୟାନଂ ପଟିକ୍କମନଂ । ଦୁତିୟପଦେପୀତି ‘‘ବାହିରାନଂ ରଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟୱାକ୍ୟେପି । ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଂ ରଞ୍ଞଂ ଜୟୋ’’ତିଆଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ୱାକ୍ୟେହି ୱୁତ୍ତା ଜୟପରାଜୟା ପାକଟାୟେୱ ।

୨୪.ରାହୂତି ରାହୁ ନାମ ଅସୁରିସ୍ସରୋ ଅସୁରରାଜା । ତଥା ହି ମହାସମୟସୁତ୍ତେ ଅସୁରନିକାୟେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସତଞ୍ଚ ବଲିପୁତ୍ତାନଂ, ସବ୍ବେ ୱେରୋଚନାମକା ।

ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ବଲିସେନଂ, ରାହୁଭଦ୍ଦମୁପାଗମୁ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୯) ।

ତସ୍ସ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଗହଣଂ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ ଚନ୍ଦିମସୁତ୍ତସୂରିୟସୁତ୍ତେହି ଦୀପେତବ୍ବଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ‘‘ଚନ୍ଦଗ୍ଗାହାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତେନ ସୂରିୟଗ୍ଗାହନକ୍ଖତ୍ତଗ୍ଗାହା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନମିୱ ନକ୍ଖତ୍ତାନମ୍ପି ରାହୁନା ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦିନା ନକ୍ଖତ୍ତଗାହେ ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଙ୍ଗାରକାଦିଗାହସମାୟୋଗୋପୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଅଙ୍ଗାରକସସିପୁତ୍ତସୂରଗରୁସୁକ୍କରୱିସୁତକେତୁସଙ୍ଖାତାନଂ ଗାହାନଂ ସମାୟୋଗୋ ଅପି ନକ୍ଖତ୍ତଗାହୋୟେୱ ସହ ପୟୋଗେନ ଗହଣତୋ । ସହପୟୋଗୋପି ହି ୱେଦସମୟେନ ଗହଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉକ୍କାନଂ ପତନନ୍ତି ଉକ୍କୋଭାସାନଂ ପତନଂ । ୱାତସଙ୍ଘାତେସୁ ହି ୱେଗେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେସୁ ଦୀପିକୋଭାସୋ ୱିୟ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସତୋ ପତତି, ତତ୍ରାୟଂ ଉକ୍କାପାତୱୋହାରୋ । ଜୋତିସତ୍ଥେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ମହାସିଖା ଚ ସୁକ୍ଖଗ୍ଗା-ରତ୍ତାନିଲସିଖୋଜ୍ଜଲା ।

ପୋରିସୀ ଚ ପମାଣେନ, ଉକ୍କା ନାନାୱିଧା ମତା’’ତି ॥

ଦିସାକାଲୁସିୟନ୍ତି ଦିସାସୁ ଖୋଭନଂ, ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଗ୍ଗିସିଖଧୂମସିଖାଦୀହି ଆକୁଲଭାୱୋ ୱିୟା’’ତି ଇମିନା, ଅଗ୍ଗିସିଖଧୂମସିଖାଦୀନଂ ବହୁଧା ପାତୁଭାୱୋ ଏୱ ଦିସାଦାହୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦେୱ ‘‘ଧୂମକେତୂ’’ତି ଲୋକିୟା ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଜୋତିସତ୍ଥେ –

‘‘କେତୁ ୱିୟ ସିଖାୱତୀ, ଜୋତି ଉପ୍ପାତରୂପିନୀ’’ତି ।

ସୁକ୍ଖୱଲାହକଗଜ୍ଜନନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠିମନ୍ତରେନ ୱାୟୁୱେଗଚଲିତସ୍ସ ୱଲାହକସ୍ସ ନଦନଂ । ୟଂ ଲୋକିୟା ‘‘ନିଘାତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଜୋତିସତ୍ଥେ –

‘‘ୟଦାନ୍ତଲିକ୍ଖେ ବଲୱା, ମାରୁତୋ ମାରୁତାହତୋ ।

ପତତ୍ୟଧୋ ସ ନୀଘାତୋ, ଜାୟତେ ୱାୟୁସମ୍ଭୱୋ’’ତି ॥

ଉଦୟନନ୍ତି ଲଗ୍ଗନମାୟୂହନଂ ।

‘‘ୟଦୋଦେତି ତଦା ଲଗନଂ, ରାସୀନମନ୍ୱୟଂ କମା’’ତି –

ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନମ୍ପି ତତୋ ସତ୍ତମରାସିପ୍ପମାଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭା ଧୂମୋ ରଜୋ ରାହୂତି ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅୱିସୁଦ୍ଧତା । ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତତା ୱୋଦାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଉପକ୍କିଲେସା, ୟେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ନ ତପନ୍ତି ନ ଭାସନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଅବ୍ଭା ଭିକ୍ଖୱେ, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଉପକ୍କିଲେସା, ୟେନ…ପେ॰… ଧୂମୋ…ପେ॰… ରଜୋ…ପେ॰… ରାହୁ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଇମେ ଖୋ…ପେ॰… ନ ୱିରୋଚନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୦) ।

୨୫.ଦେୱସ୍ସାତି ମେଘସ୍ସ । ଧାରାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛନଂ ୱସ୍ସନଂ । ଅୱଗ୍ଗାହୋତି ଧାରାୟ ଅୱଗ୍ଗହଣଂ ଦୁଗ୍ଗହଣଂ, ତେନାହ ‘‘ୱସ୍ସୱିବନ୍ଧୋ’’ତି । ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାତି ହତ୍ଥେନ ଅଧିପ୍ପେତୱିଞ୍ଞାପନଂ, ତଂ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନେନ ଗଣନାୟେୱାତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା ନାମ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେସୁ ସଞ୍ଞଂ ଠପେତ୍ୱା ଗଣନା’’ତି ଦସ୍ସିତା । ଗଣନା ୱୁଚ୍ଚତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନା ପରିସେସଞାୟେନ, ସା ପନ ପାଦସିକମିଲକ୍ଖକାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦିନା ନୱନ୍ତୱିଧିନା ନିରନ୍ତରଗଣନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମୂହନଂ ସଙ୍କଲନଂ ୱିସୁଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅପନୟନଂ ପଟୁପ୍ପାଦନଂ [ସଟୁପ୍ପାଦନଂ (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ‘‘ସଦୁପ୍ପାଦନ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ସମ୍ମା ଉପ୍ପାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୋକଲନଭାଗହାରାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ୱୋକଲନଂ ୱିସୁଂ ସମୂହକରଣଂ, ୱୋମିସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଗକରଣଂ ଭାଗୋ । ଭୁଞ୍ଜନଂ ୱିଭଜନଂ ହାରୋ । ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ପିଣ୍ଡଗଣନା ଦିସ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନ ଗଣେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ପଟିଭାନକୱୀତି ଏତ୍ଥ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମେ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୧) ୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ସେସୋ, କୱୀନଂ କବ୍ୟକରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତେନ କୱୀହି କତଂ, କୱୀନଂ ୱା ଇଦଂ କାୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚିନ୍ତାୱସେନା’’ତିଆଦି ତେସଂ ସଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତଥା ହି ୱତ୍ଥୁଂ, ଅନୁସନ୍ଧିଞ୍ଚ ସୟମେୱ ଚିରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କରଣୱସେନ ଚିନ୍ତାକୱି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ୱା ସୁତେନ ଅସୁତଂ ଅନୁସନ୍ଧେତ୍ୱା କରଣୱସେନ ସୁତକୱି, କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଙ୍ଖିପନୱିତ୍ଥାରଣାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥକୱି, ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରେନ କତଂ କବ୍ବଂ ୱା ନାଟକଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ତଂସଦିସମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ କରଣୱସେନ ପଟିଭାନକୱୀତି । ନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ । ତପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ତେନ ଦିଟ୍ଠେନ ସଦିସଂ । ‘‘କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଂ, ‘‘କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱା ଭାୱନପୁଂସକଂ । ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନୱସେନାତି କାରଣାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତନକଞାଣୱସେନ । ଜୀୱିକତ୍ଥାୟାତି ପକରଣାଧିଗତୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କୱୀନଂ ଇଦନ୍ତି କବ୍ୟଂ, ୟଂ ‘‘ଗୀତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୨୬. ପରିଗ୍ଗହଭାୱେନ ଦାରିକାୟ ଗଣ୍ହନଂ ଆୱାହନଂ । ତଥା ଦାନଂ ୱିୱାହନଂ । ଇଧ ପନ ତଥାକରଣସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ହେତୁଗବ୍ଭୱସେନ ୱା, ତେନାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦାରକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇତୀତି ଏୱଂହୋନ୍ତେସୁ, ଏୱଂଭାୱତୋ ୱା । ଉଟ୍ଠାନନ୍ତି ଖେତ୍ତାଦିତୋ ଉପ୍ପନ୍ନମାୟଂ । ଇଣନ୍ତି ଧନୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ପରସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ପରିୟୁଦଞ୍ଚନଂ । ପୁବ୍ବେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ଅସମ୍ପତ୍ତେପି ଉଦ୍ଧରିତମିଣଂ ଉଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ପନ ସମ୍ପତ୍ତେ ଇଣନ୍ତି କେଚି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଇଣଗହଣେନେୱ ସିଜ୍ଝନତୋ । ପରେସଂ ଦିନ୍ନଂ ଇଣଂ ୱା ଧନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଥାୱରନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ । ଦେସନ୍ତରେ ଦିଗୁଣତିଗୁଣାଦିଗହଣୱସେନ ଭଣ୍ଡପ୍ପୟୋଜନଂ ପୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱଡ୍ଢିଗହଣୱସେନ ପୟୋଜନଂ ଉଦ୍ଧାରୋ । ‘‘ଭଣ୍ଡମୂଲରହିତାନଂ ୱାଣିଜଂ କତ୍ୱା ଏତ୍ତକେନ ଉଦୟେନ ସହ ମୂଲଂ ଦେଥା’ତି ଧନଦାନଂ ପୟୋଗୋ, ତାୱକାଲିକଦାନଂ ଉଦ୍ଧାରୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଜ୍ଜ ପୟୋଜିତଂ ଦିଗୁଣଂ ଚତୁଗୁଣଂ ହୋତୀତି ୟଦି ଅଜ୍ଜ ପୟୋଜିତଂ ଭଣ୍ଡଂ, ଏୱଂ ଅପରଜ୍ଜ ଦିଗୁଣଂ, ଅଜ୍ଜ ଚତୁଗୁଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭସ୍ସ, ସୁଭେନ ୱା ଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ସୁଭଗୋ, ତସ୍ସ କରଣଂ ସୁଭଗକରଣଂ, ତଂ ପନ ପିୟମନାପସ୍ସ, ସସ୍ସିରୀକସ୍ସ ୱା କରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ପିୟମନାପକରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ସସ୍ସିରୀକକରଣନ୍ତି ସରୀରସୋଭଗ୍ଗକରଣଂ । ୱିଲୀନସ୍ସାତି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ପରିପକ୍କମପାପୁଣିତ୍ୱା ୱିଲୋପସ୍ସ । ତଥା ପରିପକ୍କଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିତସ୍ସ । ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ ପଦଚତୁକ୍କଂ । ଭେସଜ୍ଜଦାନନ୍ତି ଗବ୍ଭସଣ୍ଠାପନଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ଦାନଂ । ତୀହି କାରଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ୱାତେନ, ପାଣକେହି ୱା ଗବ୍ଭେ ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ନ ପୁରିମକମ୍ମୁନା ଓକାସୋ କତୋ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ସୟମେୱ ପନ କମ୍ମୁନା ଓକାସେ କତେ ନ ଏକନ୍ତେନ ୱାତା, ପାଣକା ୱା ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିସୁଂ କାରଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୫) ପନ ୱାତେନ ପାଣକେହି ୱା ଗବ୍ଭୋ ୱିନସ୍ସନ୍ତୋ କମ୍ମଂ ୱିନା ନ ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତମଞ୍ଞାତ୍ର ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାପନୀୟନ୍ତି ଉପସମକରଂ । ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ୟଥା ତେ ନ ଖାଦନ୍ତି, ତଥା ପଟିକରଣଂ ।

ବନ୍ଧକରଣନ୍ତି ୟଥା ଜିଂ ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ଅନାଲୋଳିତକରଣଂ । ପରିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି ଆୱୁଧାଦିନା ସହ ଉକ୍ଖିତ୍ତହତ୍ଥାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପରିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନା ଗୋପିତଟ୍ଠାନେ ଅଖିପେତ୍ୱା ପରତ୍ଥ ଖିପନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖିପତୀତି ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଖିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେତି ଅଡ୍ଡୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ । ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ଦେୱତାୟ କଣ୍ଣେ କଥନୱସେନ ଜପ୍ପନଂ କଣ୍ଣଜପ୍ପନନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଦେୱତଂ ଓତାରେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ମନ୍ତଜପ୍ପନେନ ଦେୱତାୟ ଓତାରଣଂ । ଜୀୱିକତ୍ଥାୟାତି ୟଥା ପାରିଚରିୟଂ କତ୍ୱା ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି ହୋତି, ତଥା ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିକରଣତ୍ଥାୟ । ଆଦିଚ୍ଚପାରିଚରିୟାତି କରମାଲାହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ସକଲଦିୱସଂ ଆଦିଚ୍ଚାଭିମୁଖାୱଟ୍ଠାନେନ ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଚରଣଂ । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଜୀୱିକତ୍ଥାୟା’’ତି ପଦମାକଡ୍ଢତି । ସିରିୱ୍ହାୟନନ୍ତି ଈ-କାରତୋ ଅ-କାରଲୋପେନ ସନ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନାହ ‘‘ସିରିୟା ଅୱ୍ହାୟନ’’ନ୍ତି । ‘‘ସିରେନା’’ତି ପନ ଠାନୱସେନ ଅୱ୍ହାୟନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ତୁ ଅ-କାରତୋ ଅ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସିରୱ୍ହାୟନ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ପାଠେ ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ମନ୍ତଂ ଜପ୍ପେତ୍ୱା ସିରସା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱ୍ହାୟନ’’ନ୍ତି ।

୨୭.ଦେୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦେୱାୟତନଂ । ଉପହାରନ୍ତି ପୂଜଂ । ସମିଦ୍ଧିକାଲେତି ଆୟାଚିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧକାଲେ । ସନ୍ତିପଟିସ୍ସୱକମ୍ମନ୍ତି ଦେୱତାୟାଚନାୟ ୟା ସନ୍ତି ପଟିକତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ସା ପଟିସ୍ସୱକରଣଂ । ସନ୍ତୀତି ଚେତ୍ଥ ମନ୍ତଜପ୍ପନେନ ପୂଜାକରଣଂ, ତାୟ ସନ୍ତିୟା ଆୟାଚନପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ୟଂ ‘‘ସଚେ ମେ ଇଦଂ ନାମ ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ପଟିସ୍ସୱଫଲଭୂତେ ୟଥାଭିପତ୍ଥିତକମ୍ମସ୍ମିଂ । ତସ୍ସାତି ୟୋ ‘‘ପଣିଧୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପଟିସ୍ସୱସ୍ସ । ୟଥାପଟିସ୍ସୱଞ୍ହି ଉପହାରେ କତେ ପଣିଧିଆୟାଚନା କତା ନିୟ୍ୟାତିତା ହୋତୀତି । ଗହିତମନ୍ତସ୍ସାତି ଉଗ୍ଗହିତମନ୍ତସ୍ସ । ପୟୋଗକରଣନ୍ତି ଉପଚାରକମ୍ମକରଣଂ । ଇତୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ୱସ୍ସୱୋସ୍ସ-ସଦ୍ଦାନଂ ପୁରିସପଣ୍ଡକେସୁ ପୱତ୍ତିଂ କାରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସେତି, ପଣ୍ଡକତୋ ୱିସେସେନ ଅସତି ଭୱତୀତି ୱସ୍ସୋ । ପୁରିସଲିଙ୍ଗତୋ ୱିରହେନ ଅୱଅସତି ହୀଳିତୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ୱୋସ୍ସୋ । ୱିସେସୋ ରାଗସ୍ସୱୋ ୟସ୍ସାତି ୱସ୍ସୋ । ୱିଗତୋ ରାଗସ୍ସୱୋ ୟସ୍ସାତି ୱୋସ୍ସୋତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପଦସିଦ୍ଧୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱସ୍ସକରଣଂ ତଦନୁରୂପଭେସଜ୍ଜେନ । ୱୋସ୍ସକରଣଂ ପନ ଉଦ୍ଧତବୀଜତାଦିନାପି, ତେନେୱ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱୋସ୍ସୱରାତି ଉଦ୍ଧତବୀଜା ଓରୋଧପାଲକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ଅକାମଭାୱମତ୍ତଂ । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ।

ୱତ୍ଥୁବଲିକମ୍ମକରଣନ୍ତି ଘରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ବଲିକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ, ତଂ ପନ ଉପଦ୍ଦୱପଟିବାହନତ୍ଥଂ, ୱଡ୍ଢନତ୍ଥଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି, ମନ୍ତଜପ୍ପନେନ ଅତ୍ତନୋ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ମୁଖସୁଦ୍ଧିକରଣଂ ।ତେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ । ୟୋଗନ୍ତି ଭେସଜ୍ଜପୟୋଗଂ । ୱମନନ୍ତି ପଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ । ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନନ୍ତି ୱମନଭେଦମେୱ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଦୋସାନଂ ନୀହରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିରେଚନନ୍ତି ପକତିୱିରେଚନମେୱ । ଅଧୋୱିରେଚନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥିକସାୱୱତ୍ଥିଆଦିୱତ୍ଥିକିରିୟା ‘‘ଅଧୋ ଦୋସାନଂ ନୀହରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଥୋ ୱମନଂ ଉଗ୍ଗିରଣମେୱ, ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନଂ ଦୋସନୀହରଣଂ । ତଥା ୱିରେଚନଂ ୱିରେକୋୱ, ଅଧୋୱିରେଚନଂ ଦୋସନୀହରଣନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଦୋସାନନ୍ତି ଚ ପିତ୍ତାଦିଦୋସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେମ୍ହନୀହରଣାଦି ସିରୋୱିରେଚନଂ ।କଣ୍ଣବନ୍ଧନତ୍ଥନ୍ତି ଛିନ୍ନକଣ୍ଣାନଂ ସଙ୍ଘଟନତ୍ଥଂ । ୱଣହରଣତ୍ଥନ୍ତି ଅରୁପନୟନତ୍ଥଂ । ଅକ୍ଖିତପ୍ପନତେଲନ୍ତି ଅକ୍ଖୀସୁ ଉସୁମସ୍ସ ନୀହରଣତେଲଂ । ୟେନ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଅଞ୍ଜିତେ ଉଣ୍ହଂ ଉସୁମଂ ନିକ୍ଖମତି । ୟଂ ନାସିକାୟ ଗଣ୍ହୀୟତି, ତଂ ନତ୍ଥୁ ।ପଟଲାନୀତି ଅକ୍ଖିପଟଲାନି । ନୀହରଣସମତ୍ଥନ୍ତି ଅପନୟନସମତ୍ଥଂ । ଖାରଞ୍ଜନନ୍ତି ଖାରକମଞ୍ଜନଂ । ସୀତମେୱ ସଚ୍ଚଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ତସ୍ସ କାରଣଂ ଅଞ୍ଜନଂ ସଚ୍ଚଞ୍ଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀତଲଭେସଜ୍ଜଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ସଲାକୱେଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତି ଅକ୍ଖିରୋଗୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ । ସଲାକସଦିସତ୍ତା ସଲାକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକ୍ଖିରୋଗସ୍ସ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତି ହି ସାଲାକିୟଂ । ଇଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତାୱସେସସ୍ସ ଅକ୍ଖିରୋଗପଟିକମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତପ୍ପନାଦୟୋପି ହି ସାଲାକିୟାନେୱା’’ତି । ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ ସଲାକସ୍ସ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ସଲାକୱେଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତି କେଚି, ତଂ ପନ ସଲ୍ଲକତ୍ତିୟପଦେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସଲ୍ଲସ୍ସ ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ କତ୍ତନଂ ଉବ୍ବାହନଂ ସଲ୍ଲକତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ସଲ୍ଲକତ୍ତୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ । କୁମାରଂ ଭରତୀତି କୁମାରଭତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୋମାରଭଚ୍ଚଂ, କୁମାରୋ ଏୱ ୱା କୋମାରୋ, ଭତନଂ ଭଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ଭଚ୍ଚଂ ତଥା, ତଦଭିନିପ୍ଫାଦକଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲାନି ପଧାନାନି ରୋଗୂପସମନେ ସମତ୍ଥାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ମୂଲଭେସଜ୍ଜାନି, ମୂଲାନଂ ୱା ବ୍ୟାଧୀନଂ ଭେସଜ୍ଜାନି ତଥା । ମୂଲାନୁବନ୍ଧୱସେନ ହି ଦୁୱିଧୋ ବ୍ୟାଧି । ତତ୍ର ମୂଲବ୍ୟାଧିମ୍ହି ତିକିଚ୍ଛିତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତରଂ ୱୂପସମତି, ତେନାହ ‘‘କାୟତିକିଚ୍ଛତଂଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥ କାୟତିକିଚ୍ଛତନ୍ତି ମୂଲଭାୱତୋ ସରୀରଭୂତେହି ଭେସଜ୍ଜେହି, ସରୀରଭୂତାନଂ ୱା ରୋଗାନଂ ତିକିଚ୍ଛକଭାୱଂ । ଖାରାଦୀନୀତି ଖାରୋଦକାଦୀନି । ତଦନୁରୂପେ ୱଣେତି ୱୂପସମିତସ୍ସ ମୂଲବ୍ୟାଧିନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ଅରୁମ୍ହି । ତେସନ୍ତି ମୂଲଭେସଜ୍ଜାନଂ । ଅପନୟନଂ ଅପହରଣଂ, ତେହି ଅତିକିଚ୍ଛନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ କୋମାରଭଚ୍ଚସଲ୍ଲକତ୍ତସାଲାକିୟାଦିୱିସେସଭୂତାନଂ ତନ୍ତୀନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାରିସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦୱସେସାୟ ତନ୍ତିୟା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଆଜୀୱହେତୁକାନିୟେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି ‘‘ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ‘‘ଇତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତୀ-ତି ପକାରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୱା-ତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମିନା ପକାରେନ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱାତି । ତେନ ୟାନି ଇତୋ ବାହିରକପବ୍ବଜିତା ସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦୀନି ଜୀୱିକୋପାୟଭୂତାନି ଆଜୀୱିକପକତା ଉପଜୀୱନ୍ତି, ତେସଂ ପରିଗ୍ଗହୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକସସ୍ସତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଇଦାନି ସୁଞ୍ଞତାପକାସନୱାରସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ସହତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠିୱଚନଂ, ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଅନୁସନ୍ଧି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମୱସେନ କିରିୟାଦେସନାସୁ ପୱତ୍ତନତୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ତେନ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସ । ତତ୍ର ପାଳିୟଂ ଅୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ନ ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତ୍ତକା ଏୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୟେ ତୁମ୍ହାକଂ ପାକଟା, ଅପାକଟା ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ‘‘ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଏୱଂ ଗହିତା’’ତିଆଦିନା ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନଂ ୟଥାଗହିତାକାରସ୍ସ ସୁଞ୍ଞଭାୱପ୍ପକାସନତୋ, ‘‘ତଞ୍ଚ ପଜାନନଂ ନ ପରାମସତୀ’’ତି ସୀଲାଦୀନଞ୍ଚ ଅପରାମସନୀୟଭାୱଦୀପନେନ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହପ୍ପକାସନତୋ, ୟାସୁ ୱେଦନାସୁ ଅୱୀତରାଗତାୟ ବାହିରାନଂ ଏତାନି ଦିଟ୍ଠିୱିବନ୍ଧକାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତାସଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ମୋହାଦୀନଂ ୱେଦକକାରକସଭାୱାଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତାୱିରହଦୀପନତୋ, ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଦୀପନତୋ ଚ ଅୟଂ ଦେସନା ସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନପ୍ପଧାନାତି ଆହ ‘‘ସୁଞ୍ଞତାପକାସନଂ ଆରଭୀ’’ତି ।

ପରିୟତ୍ତୀତି ୱିନୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ତନ୍ତି । ଦେସନାତି ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ୱିଭାୱନା, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପଭୂତା ୱା ପଞ୍ଞାପନା, ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ୱା କଥନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଦେସନାନଂ ୱିସେସୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦେସନାୟ, ପରିୟତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଚ୍ଚସଭାୱସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞାପତ୍ତିଞେୟ୍ୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ ଅନନୁବୋଧା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧) ସଚ୍ଚେ ପୱତ୍ତତି, ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧) ସଭାୱେ, ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩, ୯୪, ୧୪୫; ୩.୧୪୨; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୬୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ସମାଧିମ୍ହି, ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତି’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୦) ପଞ୍ଞାୟଂ, ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧; ୩.୩୭୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ପକତିୟଂ, ‘‘ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖମାୱହାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪; ଥେରଗା॰ ୩୦୩; ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨; ୧୫.୩୮୫) ପୁଞ୍ଞେ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୩) ଆପତ୍ତିୟଂ, ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଞେୟ୍ୟେ ପୱତ୍ତତି । ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ସତ୍ତଜୀୱତୋ ସୁଞ୍ଞା ଧମ୍ମମତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିମତ୍ଥିୟଂ ଗୁଣେ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।

ମକସତୁଣ୍ଡସୂଚିୟାତି ସୂଚିମୁଖମକ୍ଖିକାୟ ତୁଣ୍ଡସଙ୍ଖାତାୟ ସୂଚିୟା । ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠୋ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତାତି ଠପେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ । ‘‘ଦୁଦ୍ଦସା’’ତି ପଦେନେୱ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ପକାସିତାତି ‘‘ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଲଭିତବ୍ବାତି ଲବ୍ଭନୀୟା, ସା ଏୱ ଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା, ଲଭୀୟତେ ୱା ଲବ୍ଭନଂ, ତମରହତୀତି ଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା, ନ ଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା, ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପତିଟ୍ଠା, ପତିଟ୍ଠହନଂ ୱା ପତିଟ୍ଠା, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା ପତିଟ୍ଠା ଏତ୍ଥାତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଞାଣେନ ତେ ଧମ୍ମେ ଓଗାହିତୁଂ ଉସ୍ସାହଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତଂ ଞାଣଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠମେୱ ମକସତୁଣ୍ଡସୂଚି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦେତି । ଓଗାହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଏତ୍ତକା ଏତେ ଈଦିସା ୱା’’ତି ତେ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଏୱ ଦୁଦ୍ଦସା’’ତି । ୟେ ପନ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ନ ସକ୍କା, ତେସଂ ଓଗାହିତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନେ କଥା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଏୱ ଦୁରନୁବୋଧାତି । ସବ୍ବକିଲେସପରିଳାହପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଅଗ୍ଗଫଲମତ୍ଥକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନତା, ପୁରେଚରାନୁଚରୱସେନ ନିବ୍ବୁତସବ୍ବକିଲେସପରିଳାହସମାପତ୍ତିସମୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ଚ ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହା । ତବ୍ଭାୱତୋ ସନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତାରମ୍ମଣାନି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱାନଂ କିଲେସାନଂ, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ ।

ଅଥ ୱା କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସତବ୍ବିସୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନନ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ ସୁସମୂହତୱିକ୍ଖେପତାୟ ନିଚ୍ଚସମାହିତସ୍ସ ମନସିକାରସ୍ସ ୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ନିମିତ୍ତପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଇସ୍ସାସାନଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ ସାଦୁରସୋ ମହାରସୋୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତିତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନା’’ତି, ଅତପ୍ପନକରଣସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋହିଚ୍ଚଂ ତିତ୍ତି ତପ୍ପନନ୍ତି ହି ପରିୟାୟୋ । ଅତିତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନାତି ପତ୍ଥେତ୍ୱା ସାଦୁରସକରଣଟ୍ଠେନାତିପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତାନଂ ତେସୁ ଚ ବୁଦ୍ଧାନମେୱ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ନ ତକ୍କବୁଦ୍ଧିୟା ଗୋଚରାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଞାଣୱିସୟତ୍ତା’’ତିଆଦି । ନିପୁଣାତି ଞେୟ୍ୟେସୁ ତିକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଛେକା । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ଛେକଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ, ସୁଖୁମଞେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥତାୟ ଚ ସୁପାକଟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା’’ତି । ପଣ୍ଡିତେହିୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ବାଲାନଂ ଅୱିସୟତ୍ତା’’ତି ଆହ ।

ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିଆଦିଗମ୍ଭୀରନେୟ୍ୟୱିଭାୱନତୋ ଗମ୍ଭୀରା । କଦାଚିୟେୱ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ମହାକପ୍ପେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନତାୟ ଦୁଦ୍ଦସା । ଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମନ୍ୱୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅନୁବୋଧସ୍ସ କସ୍ସଚିଦେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଦୁରନୁବୋଧା । ସନ୍ତସଭାୱତୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପଦାନଂ ପରିୟୋସାନତ୍ତା ସନ୍ତା । ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ପଣୀତା । ସମଧିଗତସଚ୍ଚଲକ୍ଖଣତାୟ ଅତକ୍କେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି, ଅତକ୍କେନ ୱା ଞାଣେନ ଅୱଚରିତବ୍ବତୋ ଅତକ୍କାୱଚରା । ନିପୁଣଂ, ନିପୁଣେ ୱା ଅତ୍ଥେ ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦିୱସେନ ୱିଭାୱନତୋ ନିପୁଣା । ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପଣ୍ଡିତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱେଦିତବ୍ବତୋ ପକାସିତବ୍ବତୋ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା ।

ଅନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭତୋ ହି ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବୱିଦୂହମସ୍ମି, (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୮; ୨.୩୪୨; ଧ॰ ପ॰ ୩୫୩; ମହାୱ॰ ୧୧) ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧; ୨.୨୨) ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିଗୁଣେ ପକାସେସି, ତେନେୱାହ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀ’’ତି । ସୟଂ-ସଦ୍ଦେନ, ନିଦ୍ଧାରିତାୱଧାରଣେନ ୱା ନିୱତ୍ତେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେହି ଅବୋଧିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣତା ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପରି॰ ୨୯୬) ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନା’’ତି ଇମିନା । ଅପିଚ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ପନ ସୟମେୱ…ପେ॰… କତ୍ୱାତି । ସୟଂ-ସଦ୍ଦା ହି ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ସମ୍ବଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନାତି ଚ ତସ୍ସ ହେତୁୱଚନଂ, କରଣୱଚନଂ ୱା ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଫଲନିବ୍ବାନାନି ୱିୟ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସଭାୱଂ ନ ହୋତି, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେ ପନ ଅଧିଗତେ ଅଧିଗତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା’’ତି । ହେତୁଅତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଞାଣସ୍ସାଧିଗମହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଞାଣନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣେ ଅଧିପ୍ପେତେ କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ପୱେଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାୱିସୟାନଂ ସଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦେସନାକିଚ୍ଚସାଧନତୋ, ‘‘ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ପଟିଜାନନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗୁଣଧମ୍ମେହୀତି ଗୁଣସଙ୍ଖାତେହି ଧମ୍ମେହି । ୟଥାଭୂତମେୱ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ।

ୱଦମାନାତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ମାନସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦; କଥା॰ ୪୦୫) ତସ୍ମା ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂଭୂତା ହି ୱତ୍ତୁକାମା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସା’’ତିଆଦି। ସାୱସେସଂ ୱଦନ୍ତାପି ୱିପରୀତୱଦନ୍ତା ୱିୟ ସମ୍ମା ୱଦନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟଥା ସମ୍ମା ୱଦନ୍ତି, ତଥା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ହି ଅନୱସେସୱଦନମେୱ ସମ୍ମା ୱଦନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସମତ୍ଥନତ୍ଥଭାୱମାହ ୟଥା ‘‘ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୧.୧.୯) ୟେ ଏୱଂ ଭଗୱତା ଥୋମିତା, ତେ ଧମ୍ମା କତମେତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିପାଳିୟା ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୱିରୋଧିଭାୱଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୟଦି ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି-ସଦ୍ଦୋପି ହି ଇଧ ବହୁୱଚନୋୟେୱ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୀରା, ଅତ୍ଥି ଗାୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିପାତଭାୱସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟଦିପି ତଦିଦଂ ଞାଣଂ ଏକମେୱ ସଭାୱତୋ, ତଥାପି ସମ୍ପୟୋଗତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ପୁଥୁୱଚନପ୍ପୟୋଗମରହତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ‘‘ପୁଥୁଚିତ୍ତ…ପେ॰… ରମ୍ମଣତୋ’’ତି ଇମିନା । ପୁଥୁଚିତ୍ତସମାୟୋଗତୋତି ପୁଥୂହି ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୋଗତୋ । ପୁଥୂନି ଆରମ୍ମଣାନି ଏତସ୍ସାତି ପୁଥୁଆରମ୍ମଣଂ, ତବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅପିଚ ପୁଥୁ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣମେତସ୍ସାତି ପୁଥୁଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ, କାମାୱଚର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଏକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୁଥୁଆରମ୍ମଣତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନସ୍ସ ପୁଥୁଞାଣକିଚ୍ଚସାଧକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହେତଂ ଞାଣଂ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ଛସୁ ଅସାଧାରଣଞାଣେସୁ ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତାରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାୱନକଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ, ନୱସତ୍ତାୱାସପରିଜାନନଞାଣଂ, ଦସବଲଞାଣନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସଭେଦାନଂ ଞାଣାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାନଂ ଅନେକେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୟଥାକ୍କମଂ ତବ୍ବିୱରଣଂ । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ସାଧକଭାୱେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ଅତୀତଧମ୍ମେ । ଏକୱାରୱସେନ ପୁଥୁଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନେକୱାରୱସେନ କମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମେନାପି ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତତି, ନ ତଥା ସକିଂୟେୱ। ୟଥା ବାହିରକା ୱଦନ୍ତି ‘‘ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, ନ କମେନା’’ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୱତା ଏକେନ ଞାଣେନ ନିରୱସେସତୋ କଥଂ ପଟିୱେଧୋତି, କୋ ୱା ଏୱମାହ ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦୱନ୍ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅପରିଚ୍ଛେଦଞ୍ହି ତଂ ଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟମିୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥମେୱ ଗହିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି) ଏୱମ୍ପି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ, ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ଅନୱସେସପଟିୱେଧୋ ନ ସମ୍ଭୱତିୟେୱାତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁମିଚ୍ଛିତଂ ସକଲମେକଦେସୋ ୱା, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରିତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ଚ ଭଗୱା ସବ୍ବକାଲଂ ସମାହିତୋତି ଞାତୁମିଚ୍ଛିତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି, (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱିୟ, ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱିୟ ଚ ଅନେକଧମ୍ମାୱବୋଧକାଲେ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ? ଗହେତବ୍ବଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱତାୟ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥସ୍ସ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିନୋ ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭେନ ଭଗୱା ସନ୍ତାନେନ ସବ୍ବଧମ୍ମପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି ସବ୍ବନେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ପହାନତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ନ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧତୋ ୟଥାସନ୍ତାନେନ ସବ୍ବସ୍ସ ଇନ୍ଧନସ୍ସ ଦହନସମତ୍ଥତାୟ ପାୱକୋ ‘‘ସବ୍ବଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

କାମଞ୍ଚାୟମତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ, ପକାରନ୍ତରେନ ପନ ସୋତୁଜନାନୁଗ୍ଗହକାମତାୟ, ଇମିସ୍ସା ଚ ପୋରାଣସଂୱଣ୍ଣନାୱିସୋଧନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ୱିଭାୱିତୋତି ନ ଚେତ୍ଥ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ଏୱମୀଦିସେସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ଦସବଲାଦିଞାଣାନିପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନି, ସବ୍ବଦେସୱିସୟତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଞାଣାନଂ ନ ତେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅହାପେତ୍ୱା ଗହିତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ନିପ୍ପଦେସୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଗହିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପାଳିଅତ୍ଥାନୁସାରେନ ତଦେୱ ଞାଣଂ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟମ୍ପି ହି ‘‘ୟେହି ତଥାଗତସ୍ସ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ମା ୱଦମାନା ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ତମେୱ ପକାସିତଂ ତମନ୍ତରେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସୱିସୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ନିପ୍ପଦେସୱିସୟେନେୱ ଚ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ସମ୍ମା ୱଦନସମ୍ଭୱତୋତି ।

ଅଞ୍ଞେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେୱାତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାପନୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱୱତ୍ଥାପନୱଚନନ୍ତି ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନଞ୍ଚ ଅୱଧାରଣମେୱ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ନ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଞ୍ଚ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟତଦେସତାୟ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରାୱା’’ତିଆଦି । ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଆଦିଅତ୍ଥେନ ଦୁଦ୍ଦସାୱ ନ ସୁଦସା, ଦୁରନୁବୋଧାୱ ନ ସୁରନୁବୋଧା, ସନ୍ତାୱ ନ ଦରଥା, ପଣୀତାୱ ନ ହୀନା, ଅତକ୍କାୱଚରାୱ ନ ତକ୍କାୱଚରା, ନିପୁଣାୱ ନ ଲୂଖା, ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟାୱ ନ ବାଲୱେଦନୀୟାତି ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବପଦେହୀତି ୟାୱ ‘‘ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ, ତାୱ ସବ୍ବପଦେହି ।

ଏୱଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତଂ ୟୁତ୍ତିୟା ଦଳ୍ହୀକରୋନ୍ତୋ ‘‘ସାୱକପାରମିଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାୱକପାରମିଞାଣନ୍ତି ସାୱକାନଂ ଦାନାଦିପାରମିପାରିପୂରିୟା ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଭେଦଂ ଞାଣଂ, ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ । ତତୋତି ସାୱକପାରମିଞାଣତୋ । ତତ୍ଥାତି ସାୱକପାରମିଞାଣେ । ତତୋପୀତି ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣତୋପି । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ, ପି-ସଦ୍ଦେନ ୱା କୋ ପନ ୱାଦୋ ସାୱକପାରମିଞାଣତୋତି ସମ୍ଭାୱେତି । ତତ୍ଥାପୀତି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେପି । ଇତୋ ପନାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ପନ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗମ୍ଭୀରେସୁ ୱିସେସା, ଗମ୍ଭୀରାନଂ ୱା ୱିସେସେନ ଗମ୍ଭୀରା । ଅୟଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରୋ ଅୟଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରୋ ଇମେ ଇମେସଂ ୱିସେସେନ ଗମ୍ଭୀରାତି ୱା ଗମ୍ଭୀରତରା । ତରସଦ୍ଦେନେୱେତ୍ଥ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦନଂ ସିଦ୍ଧଂ ।

ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – କିଞ୍ଚାପି ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ସେକ୍ଖଞାଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞାଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ପନ ଉପାଦାୟ ନ ତଥା ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ‘‘ଗମ୍ଭୀରମେୱା’’ତି ନ ସକ୍କା ବ୍ୟୱଚ୍ଛିଜ୍ଜିତୁଂ, ତଥା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଞାଣମୁପାଦାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଉପାଦାୟ ନ ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ‘‘ଗମ୍ଭୀରମେୱା’’ତି ନ ସକ୍କା ବ୍ୟୱଚ୍ଛିଜ୍ଜିତୁଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମା ପନ ସାୱକପାରମିଞାଣାଦୀନମିୱ କିଞ୍ଚି ଉପାଦାୟ ଗମ୍ଭୀରାଭାୱାଭାୱତୋ ‘‘ଗମ୍ଭୀରା ଏୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥାନଂ ଲବ୍ଭତୀତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ । ‘‘ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ପନ ତତୋ ଦୁଦ୍ଦସତରନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱୱତ୍ଥାନସମ୍ଭୱୋ ନେତବ୍ବୋ, ତେନେୱାହ ‘‘ତଥା ଦୁଦ୍ଦସାୱ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱଚନଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱିଭଜନାକାରେନ । ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଭୱତୁ ତାୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭାୱନୁପାୟଭାୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଏକମ୍ପି ପୁଥୁନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଞାଣକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮) ବହୁୱଚନେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦିୱିସୟୱିସେସୱସେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ୱିଭଜନନୟେନ ଅନାରଭିତ୍ୱା ସନିସ୍ସୟାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱିଭଜନନୟେନ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ? ତତ୍ଥ ୟଥା ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦୀନଂ ୱିଭଜନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ, ଏୱଂ ନିରୱସେସଦିଟ୍ଠିଗତୱିଭଜନମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ତତ୍ଥ ଠାନାନୀତି କାରଣାନି । ଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକୱିଧତାୟ, ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଚ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତମାନଂ ଦେସନାଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ, ବହୁପ୍ପଭେଦଞ୍ଚ ହୋତି। ଞାଣଂ ଅନୁପୱିସତୀତି ତତୋ ଏୱ ଚ ଦେସନାଞାଣଂ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ୱିଭାଗସୋ କୁରୁମାନଂ ଅନୁପୱିସତି, ତେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକଂ, ପଟିୱେଧକଞ୍ଚାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ, ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ଚ ଉଳାରଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଦେସନା ଗମ୍ଭୀରା ହୋତୀତି ସଭାୱେନ ଗମ୍ଭୀରାନଂ ତେସଂ ଚତୁବ୍ବିଧାନମ୍ପି ଦେସନା ଦେସେତବ୍ବୱସେନ ଗମ୍ଭୀରାୱ ହୋତି, ସା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନା ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା ଚ ୟାନତ୍ତୟମୁଖେନେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିଲକ୍ଖଣାହତା ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି, ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଆହତା, ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତୋ ସୁଞ୍ଞଭାୱପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୫) ୱଚନତୋ ସବ୍ବାପି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଞାଣରହିତା ନାମ ନତ୍ଥି, ସମସମପରକ୍କମନୱସେନ ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନୁସ୍ସାହପ୍ପୱତ୍ତି, ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ପନ ଦେସନା ୱିସେସତୋ ଞାଣେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା, ଗମ୍ଭୀରତରା ଚ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କଥଂ ପନ ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଦେସନା ତିଲକ୍ଖଣାହତା, ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ଚ ହୋତି, ନନୁ ତତ୍ଥ ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ? ନ ତତ୍ଥ ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥାପି ହି ସନ୍ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତମାନା ଦେସନା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱିଭାୱିନୀ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତା, ସୁଞ୍ଞଭାୱପ୍ପକାସିନୀ ଚ ହୋତି, ତେନେୱାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ୱିନୟସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନଂ । ଞ୍ଞ-କାରସ୍ସ ପନ ଣ୍ଣ-କାରେ କତେ ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଭୂମନ୍ତରନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଞ୍ଚ ଠାନୱିସେସଞ୍ଚ । ଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥାତି ଭୂମୀତି ହି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ, ଠାନଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ସତିଆଦିଧମ୍ମାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିଭେଦୋ ‘‘ୱଚ୍ଛୋ, ଦମ୍ମୋ, ବଲୀବଦ୍ଦୋ’’ତି ଆଦୟୋ ୱିୟ । ଠାନୱିସେସୋ କାମାୱଚରାଦିଭେଦୋ । ପଚ୍ଚୟାକାର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସମୟନ୍ତରନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିସେସଂ, ନାନାୱିହିତା ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞସମୟଂ ୱା, ବାହିରକସମୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଗଜ୍ଜିତଂ ହୋତୀତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ…ପେ॰… ପଟିସଂୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା । ଛେଜ୍ଜଗାମିନୀତି ଅତେକିଚ୍ଛଗାମିନୀ ।

ଏୱଂ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଲହୁକଗରୁକାଦିୱସେନ ତଦନୁରୂପେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଓତରନ୍ତେ । ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଥାମୋତି ଞାଣସାମତ୍ଥିୟଂ । ବଲନ୍ତି ଅକମ୍ପନସଙ୍ଖାତୋ ୱୀରଭାୱୋ । ଥାମୋ ବଲନ୍ତି ୱା ସାମତ୍ଥିୟୱଚନମେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦେସନାଞାଣୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଞ୍ହି ଦେସନାଞାଣଂ । ଏସାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନମେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନପଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦିସତି, ଏସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନସଙ୍ଖାତୋ ୱିସୟୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ତଥାୱିସୟାୱିସୟଭାୱସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ, ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ‘‘ଇଦଂ ଲହୁକଂ, ଇଦଂ ଗରୁକ’’ନ୍ତିଆଦିନୟଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଏୱମପରତ୍ଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ।

ୟଦିପି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ୱିଭତ୍ତା, ତଥାପି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟାଦିୱସେନ ଅଭିଧମ୍ମେୟେୱ ତେ ୱିସେସତୋ ୱିଭତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ଫସ୍ସାତି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ସତ୍ତ ୱେଦନା’’ତିଆଦିପି । ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବାକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି ଏତ୍ଥାତି ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନନ୍ତି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ । ‘‘ଅଭିଧମ୍ମପିଟକ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ହି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟନୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱସେନେୱ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,

ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଦୁକଞ୍ଚ ।

ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,

ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା…ପେ॰…

ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି…ପେ॰… ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି…ପେ॰…

ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ [ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧(କ), ୪୪(ଖ), ୪୮(ଗ), ୫୨(ଘ)] ।

ଏୱଂ ଧମ୍ମୱସେନ ଚତୁୱୀସତିଭେଦେସୁ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଏକେକଂ ପଚ୍ଚୟନୟେନ ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତୀତି ଛନ୍ନୱୁତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ପନ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ହେତୁମୂଲକେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛାନୟା ସତ୍ତ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟାତିଆଦିନା ଦସ୍ସିୟମାନା ଅନନ୍ତଭେଦା ନୟାତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତନୟ’’ନ୍ତି ।

ନୱହାକାରେହୀତି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ନୱହି ପଚ୍ଚୟାକାରେହି । ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱୋ । ସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାସତି । ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତତି ଧରତି ଏତସ୍ମିଂ ଫଲନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ । ନିମୀୟତି ଫଲମେତସ୍ମିନ୍ତି ନିମିତ୍ତଂ । (ନିଦଦାତି ଫଲଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଏତେନାତି ନିଦାନଂ ।) (ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି) ଆୟୂହତି ଫଲଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟେତି ଏତେନାତି ଆୟୂହନଂ । ସଂୟୁଜ୍ଜତି ଫଲଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେନ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ସଂୟୋଗୋ । ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପଲିବୁଦ୍ଧତି ଫଲମେତେନାତି ପଲିବୋଧୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସତି ଫଲମୁଦୟତି ଏତେନାତି ସମୁଦୟୋ । ହିନୋତି କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହେତୁ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହି ସତି ସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଧରନ୍ତି ଚ, ତେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ (ନିଦଦନ୍ତି) (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ଭୱାଦୀସୁ ଖିପନ୍ତି, ଆୟୂହନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ତଂ ପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ଉଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ହିନୋତି ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱୂପଗମନୱିସେସା ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତମତ୍ଥଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିୟା ସାଧେନ୍ତେନ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ଠିତି, ପଚ୍ଚୟୋ, ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଠିତି ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆସୱାୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସଙ୍ଖାରା ଚ ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟତୋ ଏୱ ସମୁପ୍ପନ୍ନା, ନ ୱିନା ପଚ୍ଚୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦିକେ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିସଙ୍ଖାତେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱଚନତୋ ହି ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅତୀତାନାଗତେସୁପି, ନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିଭତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପାଳିମାହରି । ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧) ପନ ଦସ୍ସିତା ହେତାଦିପଚ୍ଚୟାଏୱେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦାଦିପଚ୍ଚୟାକାରେହି ଗହିତାତି ତେପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ନ ୟୋଜୟିମ୍ହ, ଅତ୍ଥିକେହି ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୯୪) ଗହେତବ୍ବା ।

ତସ୍ସତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ । ତଥା ତଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଉପ୍ପାଦାଦିହେତାଦିପଚ୍ଚୟସତ୍ତିୟା। କମ୍ମକିଲେସୱିପାକୱସେନ ତୀଣି ୱଟ୍ଟାନି ୟସ୍ସାତି ତିୱଟ୍ଟଂ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତୱସେନ ତୟୋ ଅଦ୍ଧା କାଲା ଏତସ୍ସାତି ତିୟଦ୍ଧଂ । ହେତୁଫଲଫଲହେତୁହେତୁଫଲୱସେନ ତୟୋ ସନ୍ଧୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତିସନ୍ଧି । ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପା, ହେତୁ, ୱିପାକୋ ଚ । ଅଥ ୱା ହେତୁ ୱିପାକୋତି ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖେପା । ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ ୱା ସଙ୍ଖେପସଦ୍ଦୋ । ଅତୀତହେତୁସଙ୍ଖେପାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖେପା ୟସ୍ସାତି ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ । ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖେପେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅତୀତହେତୁଆଦୀନଂ ପକାରା । ତେ ସଙ୍ଖେପେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୀସତି ଆକାରା ଏତସ୍ସାତି ୱୀସତାକାରଂ ।

ଖତ୍ତିୟାଦିଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାପି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ଜାତିସତସହସ୍ସାନୁସ୍ସରଣାଦିକସ୍ସ ଅଭିନିୱେସହେତୁନୋ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ, ଅଧୋ ୱାତି ସସ୍ସତୱାଦୀନଂ ପରିମାଣପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନଞ୍ଞୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଜନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଜନାତି ଚତ୍ତାରୋ ଜନସମୂହାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ତେସୁ ଏକେକସ୍ସାପି ଅନେକପ୍ପଭେଦତୋ । ତେତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତୱାଦିନୋ । ଇଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ସମ୍ମା ଅଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ଥାପି ଚ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତତିଘନସ୍ସ ଅଭେଦିତତ୍ତା ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଭେଦନିବନ୍ଧନଂ ନାନତ୍ତନୟଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଗହିତଂ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନିସ୍ସାୟ । ଇଦଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଇଦଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗହଣଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି, ଇମିନା ନୟେନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୟୋପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଆତପ୍ପମନ୍ୱାୟା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଜିତ୍ୱା, ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୬) ୱା ୱିଧମିତ୍ୱା । ନିଜ୍ଜଟନ୍ତି ଅନୋନଦ୍ଧଂ । ନିଗୁମ୍ବନ୍ତି ଅନାୱୁଟଂ । ଅପିଚ ୱେଳୁଆଦୀନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନ ଜଟା । କୁସାଦୀନଂ ଓୱରଣଟ୍ଠେନ ଗୁମ୍ବୋ । ତସ୍ସଦିସତାୟ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ବ୍ୟାକୁଲା ପାକଟତା ‘‘ଜଟା, ଗୁମ୍ବୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦିଟ୍ଠିଜଟାୱିଜଟନେନ, ଦିଟ୍ଠିଗୁମ୍ବୱିୱରଣେନ ଚ ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦେସନାକୁସଲୋ ଭଗୱା ସମୟନ୍ତରଂ ୱିଗ୍ଗହଣୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୯. ଅତ୍ଥି ପରିୟାୟୋ ସନ୍ତି-ସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଚ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତିପରିୟାୟୋ, ସଂୱିଜ୍ଜମାନତା ଚ ଞାଣେନ ଉପଲବ୍ଭମାନତାତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ସଂୱିଜ୍ଜମାନପରିଦୀପନେନ ପନ ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତଂ, ତତୋ ଚ ନେସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହତୋ ସିଥିଲକରଣୱିୱେଚନେହି ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୟ କିଚ୍ଚକାରିତଂ, ଅୱିତଥତଞ୍ଚ ଦୀପେତି ଧମ୍ମରାଜା । ଅତ୍ଥୀତି ଚ ସନ୍ତିପଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ପୁଥୁୱଚନୱିସୟୋ ଏକୋ ନିପାତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ୩.୧୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୭) ୱିୟ । ଆଲପନୱଚନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଲପନୱଚନଂ । ଭଗୱାୟେୱ ହି ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଚ ଆଲପତି, ନ ସାୱକା । ସାୱକା ପନ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିସମ୍ବନ୍ଧନେନେୱ । ‘‘ଏକେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକଚ୍ଚେତି ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚକସ୍ସ ଏକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିୟତେକୱଚନତ୍ତା, ନ ସମିତବହିତପାପତାୟ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ତଥା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ଅଞ୍ଞଥା ୱା, ସମ୍ମୁତିମତ୍ତେନେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଲୋକେନା’’ତିଆଦିନା । ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ପୁରିମସିଦ୍ଧେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେହି କପ୍ପେତ୍ୱା ଆସେୱନବଲୱତାୟ, ୱିଚିତ୍ରୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅପରଭାଗସିଦ୍ଧେହି ଅଭିନିୱେସଭୂତେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗାହେହି ଗଣ୍ହନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ପରାମସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି । ପୁରିମଭାଗପଚ୍ଛିମଭାଗସିଦ୍ଧାନଂ ୱା ତଣ୍ହାଉପାଦାନାନଂ ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ କପ୍ପନଗହଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ହି ଉପାଦାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ପହୁତପସଂସାନିନ୍ଦାତିସୟସଂସଗ୍ଗନିଚ୍ଚୟୋଗାଦିୱିସୟେସୁ ଇଧ ନିଚ୍ଚୟୋଗୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତ କପ୍ପୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ପହୁତେ ଚ ପସଂସାୟଂ, ନିନ୍ଦାୟଞ୍ଚାତିସୟନେ ।

ନିଚ୍ଚୟୋଗେ ଚ ସଂସଗ୍ଗେ, ହୋନ୍ତିମେ ମନ୍ତୁଆଦୟୋ’’ତି ॥

କୋଟ୍ଠାସେସୂତି ଏତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦଲୋପେନ, ନିଦସ୍ସନନୟେନ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଦପୂରଣସମୀପଉମ୍ମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ହି ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘ଇଙ୍ଘ ତାୱ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱା ଗାଥାୟୋ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱା ପରିୟାପୁଣସ୍ସୁ (ପାଚି॰ ୪୪୨), ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୧୨୨୧) ଚ ପଦପୂରଣେ ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ‘‘ଗାମନ୍ତସେନାସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧) ସମୀପେ, ‘‘କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧୦) ଚ ଉମ୍ମଗ୍ଗେତି ।

ଅନ୍ତପୂରୋତି ମହାଅନ୍ତଅନ୍ତଗୁଣେହି ପୂରୋ । ‘‘ସା ହରିତନ୍ତଂ ୱା ପନ୍ଥନ୍ତଂ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪) ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତନ୍ତପାଳି । ତତ୍ଥ ସାତି ତେଜୋଧାତୁ । ହରିତନ୍ତନ୍ତି ହରିତତିଣରୁକ୍ଖମରିୟାଦଂ। ପନ୍ଥନ୍ତନ୍ତି ମଗ୍ଗମରିୟାଦଂ । ଆଗମ୍ମ ଅନାହାରା ନିବ୍ବାୟତୀତି ସେସୋ । ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦; ଇତିୱୁ॰ ୯୧) ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପସୁତ୍ତନ୍ତପାଳି । ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡଂ ଉଲତି ଗୱେସତୀତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ପିଣ୍ଡାଚାରିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ, ପିଣ୍ଡଚରଣେନ ଜୀୱିକତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱାତି ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖୟଭୂତୋ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ଏୱ, ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତେନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖୟନତୋ ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଙ୍ଖତଭୂତସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରଭାଗଂ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ପରଭାଗୋୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସକ୍କାୟୋତି ସକ୍କାୟଗାହୋ ।

କପ୍ପୋତି ଲେସୋ । କପ୍ପକତେନାତି ତିଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦୁବ୍ବଣ୍ଣକତେନ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ମହାକପ୍ପସମନ୍ତଭାୱକିଲେସକାମୱିତକ୍କକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସଭାୱାଦୀସୁପି ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହେସ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬) ମହାକପ୍ପେ ୱତ୍ତତି, ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱେ, ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ ରାଗୋ କାମୋ ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧; ଚୂଳନି॰ ୮) କିଲେସକାମେ, ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିତକ୍କେ, ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲେ, ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୧୮) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ, ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ କିର ଭୋ ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା ନ ଜାନିମ୍ହା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ସଦିସଭାୱେତି ।

ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀସୁ ପୱତ୍ତିଂ ମହାନିଦ୍ଦେସପାଳିୟା (ମହାନି॰ ୨୮) ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦାନତୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଗୁଣୱଚନଂ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ଉପନିସ୍ସୟସହଜାତଭୂତାୟ ଅଭିନନ୍ଦନସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଚେୱ ସସ୍ସତାଦିଆକାରେନ ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ସ ଚ ୱସେନ । ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମୱିସୟାୟ କପ୍ପନାୟ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅତୀତକାଲୱାଚକୋୟେୱ ପୁବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ପନ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଧାନାଦିୱାଚକୋ, ରୂପାଦିଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ କୋଟ୍ଠାସୱାଚକୋ, ନ ପନ ଅବ୍ଭନ୍ତରାଦିୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପେତ୍ୱାତି ଚ ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବନ୍ତେ ତଣ୍ହାୟନାଭିନିୱେସନାନଂ ସମତ୍ଥନଂ ପରିନିଟ୍ଠାପନମାହ । ଠିତାତି ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ଅୱିଜହନଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତମେୱ ଅନୁଗତା ଦିଟ୍ଠି ତେସମତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ଥିତା, ଅନୁଗତତା ଚ ନାମ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୟାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନା’’ତି ଇମିନା । ‘‘ତେ ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭା’’ତିଆଦିପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତି । ତତ୍ଥ ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା । ୱିସୟୋ ହି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁବ୍ବନ୍ତୋ । ୱିସୟଭାୱତୋ ହେସ ତସ୍ସା ଆଗମନଟ୍ଠାନଂ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । ତଦେତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଜନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିତଂ କରୋନ୍ତା’’ତି ।

ଅଧିୱଚନପଥାନୀତି [ଅଧିୱଚନପଅଦାନି (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ରୁଳ୍ହିମତ୍ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନି । ଦାସାଦୀସୁ ହି ସିରିୱଡ୍ଢକାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ତଥା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟେୱ ଅଧିୱଚନଂ, ସା ଚ ୱୋହାରସ୍ସ ପଥୋତି । ଅଥ ୱା ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାଗେ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ । ଅଧି ଉପରିଭାଗେ ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉପାଦାନିୟଭୂତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ [ଉପାଦାଭୂତରୂପାଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୯)] ଉପରି ପଞ୍ଞାପିୟମାନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୀପକପଥାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦିଦଂ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ, ନ ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ପରମତ୍ଥୋତି । ଅଧିମୁତ୍ତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅଧିୱଚନ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୭ ଦୁକମାତିକା) ୱିୟ ଉତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନପରିୟାୟତ୍ତା । ‘‘ଭୂତଂ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଭୂତସଭାୱତୋ ଅତିରେକଂ । ତମତିଧାୱିତ୍ୱା ୱା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଧିମୁତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ପଥାନି ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଧିକଂ ୱା ସସ୍ସତାଦିକଂ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଧିମୁତ୍ତିୟୋ । ଅଧିକଞ୍ହି ସସ୍ସତାଦିଂ, ପକତିଆଦିଂ, ଦବ୍ବାଦିଂ, ଜୀୱାଦିଂ, କାୟାଦିଞ୍ଚ ଅଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

୩୦.ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅୟମେୱ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିଭୱିତ୍ୱାପି ୱଦନ୍ତି । ଅଭିୱଦନକିରିୟାୟ ଅଜ୍ଜାପି ଅୱିଚ୍ଛେଦଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ କତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ହେତୁଭୂତାୟ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ଦିଟ୍ଠି, ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ମୁତ୍ତଗତଂ, (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ସଙ୍ଖାରଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୪୧) ୱିୟ ଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ, ଗନ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣମତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥଞ୍ଞଂ ଅୱଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଦିଟ୍ଠିପକାରୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଲୋକିୟା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାରସଦ୍ଦେ ସମାନତ୍ଥେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଗହଣୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଅମରଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱନ୍ତି ସସ୍ସତୱେୱଚନାନି, ମରଣାଭାୱେନ ୱା ଅମରଂ । ଉପ୍ପାଦାଭାୱେନ ସବ୍ବଦାପି ଅତ୍ଥିତାୟ ନିଚ୍ଚଂ । ଥିରଟ୍ଠେନ ୱିକାରାଭାୱେନ ଧୁୱଂ ।‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ମହାନିଦ୍ଦେସ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳୀହି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ୱେଦନଂ, ସଞ୍ଞଂ, ସଙ୍ଖାରେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ପନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧାୟପି ତଦୱସେସାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞୋ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତଥା ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଭୂତୋ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ । ସସନ୍ତତିପତିତେ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞୋ ପରସନ୍ତତିପତିତୋ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ଏତେସ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତେସଂ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ୱାଦୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସସ୍ସତସହଚରିତତାୟ ପନ ୱାଦୋପି ସସ୍ସତୋତି ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି, ସସ୍ସତୋ ଇତି ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ତତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସସ୍ସତଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତୀତି ସସ୍ସତୱାଦା ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

୩୧.ଆତାପନଭାୱେନାତି ୱିବାଧନସ୍ସ ଭାୱେନ, ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ୱା । ପହାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିବାଧନଂ । ପଦହନୱସେନାତି ସମାଦହନୱସେନ । ସମାଦହନଂ ପନ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁମଦତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହନଂ । ୟଥା ସମାଧି ୱିସେସଭାଗିୟତଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ବହୁଲୀକରଣଂ ଅନୁୟୋଗୋ । ଇତି ପଦତ୍ତୟେନ ୱୀରିୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତିପ୍ପଭେଦଂ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି । ୟଥାକ୍କମଞ୍ହିହ ତୀହି ପଦେହି ଉପଚାରପ୍ପନାଚିତ୍ତପରିଦମନୱୀରିୟାନି ଦସ୍ସେତି । ନ ପମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅପ୍ପମାଦୋ, ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ । ସୋ ପନ ସତିପଟ୍ଠାନା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଏୱ । ସମ୍ମା ଉପାୟେନ ମନସି କରୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମେତେନାତି ସମ୍ମାମନସିକାରୋ, ସୋ ପନ ଞାଣମେୱ, ନ ଆରମ୍ମଣୱୀଥିଜୱନପଟିପାଦକା, ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ପଥମନସିକାରୋତି କାରଣମନସିକାରୋ । ତଦେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ମନସିକାରେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକରଣୂପାୟଭୂତେ ଞାଣସଙ୍ଖାତେ ମନସିକାରେ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଦନ୍ତରସମ୍ପୟୋଗାଦିନା ୱିୟ ପକରଣୱସେନାପି ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସୱିସୟୋତି ଦୀପେତି । ୱୀରିୟଞ୍ଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତଂ ତିପ୍ପଭେଦଂ ୱୀରିୟଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଆତପ୍ପ…ପେ॰… ମନସିକାରମନ୍ୱାୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅଧିଗମନପଟିପଦା ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୧) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ’’ତି । ତଥାଜାତିକନ୍ତି ତଥାସଭାୱଂ, ଏତେନ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେହି ଚିତ୍ତପରିଦମନେହି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଗୁଣତାପାଦନେନ ଦମିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଚେତସୋ ସମାଧି ଚେତୋସମାଧି, ସୋ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ସମାଧି । ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟେନା’’ତି ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ୟେନ ସମାଧିନା’’ତି ।

ୱିଜମ୍ଭନଭୂତେହି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେହି ଝାନାନୁଭାୱେହି ସମ୍ପନ୍ନୋତି ଝାନାନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୋଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଏୱଂ ୱଦତୀତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ତଥାୱଦନସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦଭାୱେନ ସବ୍ବକାଲିକତାଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିୟମିତେ ହି କାଲୱିସେସେ ୱିପ୍ପକତକାଲୱଚନନ୍ତି । ୱନତି ୟାଚତି ପୁତ୍ତନ୍ତି ୱଞ୍ଝା ଝ-ପଚ୍ଚୟଂ, ନ-କାରସ୍ସ ଚ ନିଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା, ୱଧତି ପୁତ୍ତଂ, ଫଲଂ ୱା ହନତୀତିପି ୱଞ୍ଝା ସପଚ୍ଚୟଘ୍ୟ-କାରସ୍ସ ଝ-କାରଂ, ନିଗ୍ଗହିତାଗମଞ୍ଚ କତ୍ୱା । ସା ୱିୟ କସ୍ସଚି ଫଲସ୍ସ ଅଜନେନାତି ୱଞ୍ଝୋ, ତେନାହ ‘‘ୱଞ୍ଝପସୂ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ପଦତ୍ଥୱତା ଇମିନା କୀଦିସଂ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଏତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଝାନଲାଭିସ୍ସ ୱିସେସେନ ଝାନଧମ୍ମା ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତମ୍ମୁଖେନ ପନ ସେସଧମ୍ମାପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଝାନାଦୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାଦିଜନକଭାୱନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ଜନକସାମତ୍ଥିୟଂ । ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ‘‘ନୟିମେ କିଞ୍ଚି ଜନେନ୍ତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ସତି ହି ଜନକଭାୱେ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ, ସୁଖାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଉପ୍ପାଦେ ଚ ସତି ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ ନିରୋଧୋତି ଅନୱକାସାୱ ନିଚ୍ଚତା ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ।

ଠିତୋତି ନିଚ୍ଚଲଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ, କୂଟଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ୱା ଲୋକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚେ ନିରୁଳ୍ହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିଟ୍ଠତୀତି ଠାୟୀ, ଏସିକା ଚ ସା ଠାୟୀ ଚାତି ଏସିକଟ୍ଠାୟୀ, ୱିସେସନପରନିପାତୋ ଚେସ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରନେମୋ ନିଚ୍ଚଲଟ୍ଠିତିକୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ‘‘କୂଟଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ଚେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତାଭାୱମାହ । ‘‘ଏସିକଟ୍ଠାୟୀ ଠିତୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ୟଥା ଏସିକା ୱାତପ୍ପହାରାଦୀହି ନ ଚଲତି, ଏୱଂ ନ କେନଚି ୱିକାରମାପଜ୍ଜତୀତି ୱିକାରାଭାୱଂ, ୱିକାରୋପି ଅତ୍ଥତୋ ୱିନାସୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୟେନାପି ଲୋକସ୍ସ ୱିନାସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।

ଏୱମଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କେଚିୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଞ୍ଜତୋତି [ମୁଞ୍ଜେ (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ମୁଞ୍ଜତିଣତୋ । ଈସିକାତି କଳୀରୋ । ୟଦିଦଂ ଅତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଜାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସତ୍ତିରୂପୱସେନ ପୁବ୍ବେ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ବ୍ୟତ୍ତିରୂପୱସେନ ନିକ୍ଖମତି, ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନମେୱା’’ତି ହି ଏତେନ କାରଣେ ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଦସ୍ସନେନ ବ୍ୟତ୍ତିରୂପୱସେନ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦଂ ଦସ୍ସେତି । ସାଲିଗବ୍ଭେ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ସାଲିସୀସଂ ୱିୟ ହି ସତ୍ତିରୂପଂ, ତଦଭିନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ବ୍ୟତ୍ତିରୂପନ୍ତି । କଥଂ ପନ ସତ୍ତିରୂପୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ପୁବ୍ବେ ଅନଭିବ୍ୟତ୍ତୋ ବ୍ୟତ୍ତିରୂପୱସେନ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ? ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଘଟୋ ଆଲୋକେନ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମୟମ୍ପୀତି ।

ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – କିଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଲୋକୋ ଘଟଂ ପକାସେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦି ଘଟୱିସୟଂ ବୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତୋ ପକାସେତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଏୱ ବୁଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତି । ଅଥ ଘଟୱିସୟାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ଆୱରଣଭୂତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ପକାସେତି, ଏୱମ୍ପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତେୱ । ସତି ହି ଘଟୱିସୟାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା କଥଂ ଅନ୍ଧକାରୋ ତସ୍ସା ଆୱରଣଂ ହୋତୀତି । ୟଥା ଚ ଘଟସ୍ସ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତତ୍ଥାପି ହି ୟଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟାଦିସନ୍ନିପାତେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ବୁଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଉପ୍ପତ୍ତିୱଚନେନେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିମତ୍ତମତିକ୍କମ୍ମ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଏୱ ବୁଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ । ତଥା ସସ୍ସତୱାଦୋପି ତେନେୱ କାରଣେନ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆୱରଣଭୂତସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ୱିଧମନେନ ବୁଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏୱମ୍ପି ସତି ଅତ୍ଥୱିସୟାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା କଥଂ ମୋହୋ ତସ୍ସା ଆୱରଣଂ ହୋତୀତି, ହାୟତେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଭେଦସବ୍ଭାୱତୋପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତି । ନ ହି ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟମଣିପଦୀପାଦୀନଂ ଭେଦେନ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜିତବ୍ବାନଂ ଘଟାଦୀନଂ ଭେଦୋ ହୋତି, ହୋତି ଚ ୱିସୟଭେଦେନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦୋ ୟଥାୱିସୟଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ସମ୍ଭୱତୋତି ଭିୟ୍ୟୋପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ, ନ ଚେତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନତାଭିବ୍ୟତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତିକପ୍ପନା ୟୁତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନତାଭିବ୍ୟତ୍ତିକିରିୟାସଙ୍ଖାତାୟ ୱୁତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତିମତୋ ଚ ଅନଞ୍ଞଥାନୁଜାନନତୋ । ଅନଞ୍ଞାୟେୱ ହି ତଥା ୱୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତା କିରିୟା ତବ୍ବନ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ, ୟଥା ଫସ୍ସାଦୀହି ଫୁସନାଦିଭାୱୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତିମତୋ ଅନଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱିଜ୍ଜମାନତାଭିବ୍ୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ୱୁତ୍ତିୟା ପରିକପ୍ପିତୋ କେସଞ୍ଚି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱାତି । ୟେ ପନ ‘‘ଈସିକଟ୍ଠାୟୀ ଠିତୋ’’ତି ପଠିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ତଦିଦଂ କାରଣଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେ ଚ ସତ୍ତା ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତି ଚୱନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପଦେହି ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧମ୍ପି କରୋନ୍ତି, ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟମିୱ ଅସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତେ ଚ ସତ୍ତା ସନ୍ଧାୱନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟେ ଇଧ ମନୁସ୍ସଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠିତା, ତେୟେୱ ଦେୱଭାୱାଦିଉପଗମନେନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭାଗମୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପରାପରନ୍ତି ଅପରସ୍ମା ଭୱା ଅପରଂ ଭୱଂ, ଅପରମପରଂ ୱା, ପୁନପ୍ପୁନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚୱନ୍ତୀ’’ତି ପଦମୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି, ଅତ୍ତନୋ ତଥାଗହିତସ୍ସ ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ନ ଚୁତୂପପତ୍ତିୟୋ । ସବ୍ବବ୍ୟାପିତାୟ ନାପି ସନ୍ଧାୱନସଂସରଣାନି, ଧମ୍ମାନଂୟେୱ ପନ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ଏୱଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏୱଂ ୱୋହରୀୟନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ ‘‘ଅୱଟ୍ଠିତସଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ଧମ୍ମିନୋ ଚ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚା’’ତି ଇମଂ ୱିପରିଣାମୱାଦଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଇମିସ୍ସଂ ସସ୍ସତୱାଦୱିଚାରଣାୟମେୱ ‘‘ଏୱଂଗତିକା’’ତି ପଦତ୍ଥୱିଭାୱନେ ୱକ୍ଖାମ । ଇଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଧାୱନ୍ତୀତିଆଦିନା ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତି ୱିନାସେତି ସନ୍ଧାୱନାଦିୱଚନସିଦ୍ଧାୟ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ପଟିଞ୍ଞାତସ୍ସ ସସ୍ସତୱାଦସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସା’’ତିଆଦି ତଦତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ । ନ ନିବଦ୍ଧନ୍ତି ନ ଥିରଂ । ‘‘ସନ୍ଧାୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ, ସସ୍ସତୱାଦଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁନ୍ଦରମ୍ପି ଅସୁନ୍ଦରମ୍ପି ହୋତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଦା ସରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସସ୍ସତିୟୋ ର-କାରସ୍ସ ସ-କାରଂ, ଦ୍ୱିଭାୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା, ପଥୱୀସିନେରୁଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ସସ୍ସତୀହି ସମଂ ସଦିସଂ ତଥା, ଭାୱନପୁଂସକୱଚନଞ୍ଚେତଂ । ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ହି କତ୍ତୁଅଧିକାରୋ । ସସ୍ସତିସମନ୍ତି ୱା ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ସସ୍ସତିସମୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଅତ୍ଥି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ । ଏୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଏ-କାରେ ପରେ ଇତି-ସଦ୍ଦେ ଇ-କାରସ୍ସ ୱ-କାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ । ସସ୍ସତିସମନ୍ତି ସସ୍ସତଂ ଥାୱରଂ ନିଚ୍ଚକାଲନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ, ସସ୍ସତିସମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସସ୍ସତପଦେନ ସମାନତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୧) ୱୁତ୍ତୋ ।

ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟେସଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେତି, ତେସଂ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ହି ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚକ୍ଖକତମତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସାଧେତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ଅତ୍ତନା ଚ ୟଥାନିଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ଥଂ ପରେପି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନ ଅନିଚ୍ଛିତଂ, ଇଦଂ ପନ ହେତୁଦସ୍ସନଂ ଏତେସୁ ଅନେକେସୁ ଜାତିସତସହସ୍ସେସୁ ଏକୋୱାୟଂ ମେ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଅନୁସ୍ସରଣସମ୍ଭୱତୋ । ୟୋ ହି ୟମତ୍ଥଂ ଅନୁଭୱତି, ସୋ ଏୱ ତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେନ ଅନୁଭୂତମତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ସକ୍କୋତି ୟଥା ତଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତେନ ଅନୁଭୂତଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ । ୟଥା ଚେତାସୁ, ଏୱଂ ଇତୋ ପୁରିମତରାସୁପି ଜାତୀସୁ, ତସ୍ମା ‘‘ସସ୍ସତୋ ମେ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ୟଥା ଚ ମେ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ସସ୍ସତୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗହଣଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପରେପି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠପେତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅନେକୱିହିତାନି ଅଧିମୁତ୍ତିପଥାନି ଅଭିୱଦନ୍ତି, ସୋ ଏୱମାହା’’ତି ୱଚନତୋ ପରାନୁଗାହାପନୱସେନ ଇଧ ହେତୁଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଲୋକସ୍ସ ଚ ସସ୍ସତଭାୱଂ । ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଦସ୍ସନଂ । ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣେ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇଧ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି । କାରଣଞ୍ଚ ନାମେତଂ ତିୱିଧଂ ସମ୍ପାପକଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଞାପକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକକାରଣଂ, ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକକାରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଞାପକକାରଣଂ, ଇଧାପି ଞାପକକାରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଞାପକୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ଞାପେତବ୍ବତ୍ଥୱିସୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ କାରଣଂ । ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ତଂ ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠାନଂ, ୱସତି ତଂ ଞାଣମେତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ଭଗୱତା ୱତ୍ଥୁ-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ଠାନ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ।

୩୨-୩୩. ଦୁତିୟତତିୟୱାରାନଂ ପଠମୱାରତୋ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି ଠପେତ୍ୱା କାଲଭେଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପରି ୱାରଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ତଦେତଂ କାଲଭେଦଂ ୟଥାପାଳିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେୱଲଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେନ ଦୁତିୟତତିୟୱାରା ୟାୱ ଦସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପା, ୟାୱ ଚତ୍ତାଲୀସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପା ଚ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦେୱଂ କସ୍ମା ସସ୍ସତୱାଦୋ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତୋ, ନନୁ ତିଧା କାଲଭେଦମକତ୍ୱା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିକୱାଦୋ ୱିୟ ଦୁୱିଧେନେୱ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ମନ୍ଦପଞ୍ଞାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଲାଭୀନଂ ୱସେନ ତିଧା କାଲଭେଦଂ କତ୍ୱା ତକ୍କନେନ ସହ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚ ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ତକ୍କିକାନଂ ୱିୟ ମନ୍ଦପଞ୍ଞାଦୀନମ୍ପି ୱିସେସଲାଭୀନଂ ହୀନାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦସମ୍ଭୱତୋ ବହୁଧା ଭେଦୋ ସିୟା, ଅଥ କସ୍ମା ସବ୍ବେପି ୱିସେସଲାଭିନୋ ତୟୋ ଏୱ ରାସୀ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ? ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦସ୍ସେତୁକାମତ୍ତା । ତୀସୁ ହି ରାସୀସୁ ୟେ ହୀନମଜ୍ଝିମପଞ୍ଞା, ତେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଊନକମେୱ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ୟେ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠପଞ୍ଞା, ତେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନାନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦସ୍ସେତୁକାମତୋ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସଦସଚତ୍ତାରୀସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ତୟୋ ଏୱ ରାସୀ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି । ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲତ୍ତୟତୋ, ଚତ୍ତାରୀସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପତୋ ୱା ଉଦ୍ଧଂ ନାନୁସ୍ସରତି, କସ୍ମା ? ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୱିରହତୋ ଦୁବ୍ବଲା ପଞ୍ଞା ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୪. ତପ୍ପକତିୟତ୍ତୋପି କତ୍ତୁତ୍ଥୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ତକ୍କୟତୀ’’ତି । ତପ୍ପକତିୟତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ହି ଦୁତିୟନୟୋପି ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତକ୍କୟତୀତି ଊହୟତି, ସସ୍ସତାଦିଆକାରେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତକ୍କୋତି ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ୱିତକ୍କୋ । ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ତକ୍କନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତକ୍କେତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱୀମଂସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୱଚନମତ୍ତଂ । ନିବ୍ବଚନଂ ପନ ତକ୍କିପଦେ ୱିୟ ଦ୍ୱିଧା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱୀମଂସା ନାମ ୱିଚାରଣା, ସା ଚ ଦୁୱିଧା ପଞ୍ଞା ଚେୱ ପଞ୍ଞାପତିରୂପିକା ଚ । ଇଧ ପନ ପଞ୍ଞାପତିରୂପିକାୱ, ସା ଚତ୍ଥତୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ, ତଦେତମତ୍ଥତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଲନା ରୁଚ୍ଚନା ଖମନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତୁଲୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମନ୍ତତୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱା ଆହନନଂ ପରିୟାହତଂ, ତଂ ପନ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଊହନମେୱ, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ ପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ତକ୍କେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା । ପରିୟାୟେନାତି ଚ କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟାତି ତିଧା ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାୟ । ଅନୁୱିଚରିତନ୍ତି ଅନୁପୱତ୍ତିତଂ, ୱୀମଂସାନୁଗତେନ ୱା ୱିଚାରେନ ଅନୁମଜ୍ଜିତଂ । ତଦନୁଗତଧମ୍ମକିଚ୍ଚମ୍ପି ହି ପଧାନଧମ୍ମେ ଆରୋପେତ୍ୱା ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିଭାତି ଦିସ୍ସତୀତି ପଟିଭାନଂ, ୟଥାସମାହିତାକାରୱିସେସୱିଭାୱକୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ତତୋ ଜାତନ୍ତି ପଟିଭାନଂ, ତଥା ପଞ୍ଞାୟନଂ, ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ସୟଂପଟିଭାନଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନମତ୍ତସଞ୍ଜାତ’’ନ୍ତି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସାଧିଗମାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି । ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱଚନେ ୱତ୍ତମାନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ଉପପନ୍ନୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ।

ପାଳିୟଂ ‘‘ତକ୍କୀ ହୋତି ୱୀମଂସୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ତକ୍କୀଭେଦଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପରେହି ପୁନ ସୱନଂ ଅନୁସ୍ସୁତି, ସା ୟସ୍ସାୟଂ ଅନୁସ୍ସୁତିକୋ । ପୁରିମଂ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଜାତିଂ ସରତୀତି ଜାତିସ୍ସରୋ । ଲବ୍ଭତେତି ଲାଭୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଂ ରୂପାଦି, ସୁଖାଦି ଚ, ନ ପନ ଝାନାଦିୱିସେସୋ, ତେନେୱାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋ ତକ୍କପରିୟାହତଂ ୱୀମଂସାନୁୱିଚରିତଂ ସୟଂପଟିଭାନଂ ଏୱମାହା’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନମତ୍ତସଞ୍ଜାତ’’ନ୍ତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋପି ୱଦତି ‘‘ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସାଧିଗମାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୪) ସୋ ଏତସ୍ସାତି ଲାଭୀ । ସୁଦ୍ଧେନ ପୁରିମେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସେନ, ସୁଦ୍ଧଂ ୱା ତକ୍କନଂ ସୁଦ୍ଧତକ୍କୋ, ସୋ ୟସ୍ସାୟଂ ସୁଦ୍ଧତକ୍କିକୋ । ତେନ ହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ତଥା ୱେସ୍ସନ୍ତରରଞ୍ଞୋୱ ଭଗୱତି ସମାନେତି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି । ଲାଭିତାୟାତି ରୂପାଦିସୁଖାଦିଲାଭୀଭାୱତୋ । ‘‘ଅନାଗତେପି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ଲାଭୀତକ୍କିନୋ ଏୱମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନୱସେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ତକ୍କନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଗତଂସତକ୍କନେନେୱ ହି ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୀ ଭୱତି । ‘‘ଅତୀତେପି ଏୱଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଅନାଗତଂସତକ୍କନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସୋ ହି ‘‘ୟଥା ମେ ଇଦାନି ଅତ୍ତା ସୁଖୀ ହୋତି, ଏୱଂ ଅତୀତେପୀତି ପଠମଂ ଅତୀତଂସାନୁତକ୍କନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେପି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତକ୍କୟନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଏୱଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନିଚ୍ଚେସୁ ଭାୱେସୁ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ଚ ସତି କତସ୍ସ ୱିନାସୋ ଅକତସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝାଗମୋ ସିୟା । ନିଚ୍ଚେସୁ ପନ ଭାୱେସୁ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଦୋସୋ ନାପଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କତସ୍ସ ଅୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ଚ ଅନଜ୍ଝାଗମୋ ସିୟାତି ତକ୍କିକସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତକ୍କମତ୍ତେନେୱାତି ସୁଦ୍ଧତକ୍କନେନେୱ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ହି ଆଗମାଦୀନଂ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀନଞ୍ଚ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନନୁ ଚ ୱିସେସଲାଭିନୋପି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ୱିସେସାଧିଗମହେତୁ ଅନେକେସୁ ଜାତିସତସହସ୍ସେସୁ, ଦସସୁ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ, ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଚ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ୟଥାନୁଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଜାତଂ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତତୋ ପୁରିମତରାସୁପି ଜାତୀସୁ ତଥାଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାନୁୱିତକ୍କନମୁଖେନ ଅନାଗତେପି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଭୱିସ୍ସମାନାନୁତକ୍କନଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ତଥାଭାୱାନୁତକ୍କନଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସସ୍ସତାଭିନିୱେସିନୋ ଜାତା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସବ୍ବୋପି ସସ୍ସତୱାଦୀ ଅନୁସ୍ସୁତିକଜାତିସ୍ସରଲାଭୀତକ୍କିକା ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଉପଲଦ୍ଧୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତେନ ତକ୍କନେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ତକ୍କୀପକ୍ଖେୟେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ସତି ୱିସେସଭେଦରହିତତ୍ତା ଏକୋୱାୟଂ ସସ୍ସତୱାଦୋ ୱୱତ୍ଥିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ତକ୍କନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିସେସଲାଭୀ ସସ୍ସତୱାଦୀ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକପକ୍ଖଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକପକ୍ଖଂ ୱା ଭଜେୟ୍ୟାତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିସେସଲାଭୀନଞ୍ହି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଦୀଘଦୀଘତରଂ ଦୀଘତମକାଲାନୁସ୍ସରଣଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହସ୍ସ ଅସାଧାରଣକାରଣଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରାମି । ଇମିନାମହଂ ଏତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଅନୁସ୍ସରଣମେୱ ପଧାନକାରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ । ୟଂ ପନ ତସ୍ସ ‘‘ଇମିନାମହଂ ଏତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ତକ୍କନଂ, ନ ତଂ ଇଧ ପଧାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ତସ୍ସ ଅପଧାନଭାୱତୋ, ପଧାନକାରଣେନ ଚ ଅସାଧାରଣେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ସାସନେ, ଲୋକେପି ଚ ନିରୁଳ୍ହୋ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୟୱଙ୍କୁରୋ’’ତିଆଦି ।

ଏୱଂ ପନାୟଂ ଦେସନା ପଧାନକାରଣୱିଭାୱିନୀ, ତସ୍ମା ସତିପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ, ତକ୍କିକାନଂ ହୀନାଦିୱସେନ ଚ ମନ୍ଦପଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିସେସଲାଭୀନଂ ବହୁଧା ଭେଦେ ଅଞ୍ଞତରଭେଦସଙ୍ଗହୱସେନ ଭଗୱତା ଚତ୍ତାରିଟ୍ଠାନାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥିତା ସସ୍ସତୱାଦାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧତା । ନ ହି, ଇଧ ସାୱସେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଧମ୍ମରାଜାତି । ୟଦେୱଂ ଅନୁସ୍ସୁତିକାଦୀସୁପି ଅନୁସ୍ସୱାଦୀନଂ ପଧାନଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞାୟ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଅଭାୱେନ ତକ୍କପଧାନତ୍ତା, ‘‘ପଧାନକାରଣେନ ଚ ଅସାଧାରଣେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ସାସନେ, ଲୋକେପି ଚ ନିରୁଳ୍ହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି । ଅଥ ୱା ୱିସେସାଧିଗମନିମିତ୍ତରହିତସ୍ସ ତକ୍କନସ୍ସ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହେ ୱିସୁଂ କାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସେସାଧିଗମୋ ୱିସୁଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହକାରଣଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ମନ୍ଦମଜ୍ଝିମତିକ୍ଖପଞ୍ଞାୱସେନ ତିୱିଧୋତି ତିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା, ସବ୍ବତକ୍କିନୋ ଚ ତକ୍କୀଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଚତୁଧା ଏୱ ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ସସ୍ସତୱାଦୋ ଭଗୱତାତି ।

୩୫. ‘‘ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିୟମତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ୱା ତୀହି ୱା’’ତି, ତେନ ଚତୂସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ୟଥାରହମେକଚ୍ଚଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନେ ସହକାରୀକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ବହିଦ୍ଧା’’ତି ବାହ୍ୟତ୍ଥୱାଚକୋ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ନିପାତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନେତାନି ୱତ୍ଥୂନି ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ହେତୁ, ଉଦାହୁ ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ, ୟଦି ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ହେତୁ, ଅଥ କସ୍ମା ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ଗହିତାନି, ନ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସାଦୟୋ । ତଥା ହି ୱିପରୀତସଞ୍ଞାଅୟୋନିସୋମନସିକାରଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନିପି ଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନି । ଅଥ ପନ ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସ ହେତୁ, ଅନୁସ୍ସରଣହେତୁଭୂତୋ ଅଧିଗମୋ ୱିୟ, ତକ୍କନପରିୟେଟ୍ଠିଭୂତା ୟୁତ୍ତି ୱିୟ ଚ ଆଗମୋପି ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଉଭୟଥାପି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱସେସକାରଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱାତି ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କସ୍ମା ? ଅଭିନିୱେସପକ୍ଖେ ତାୱ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନେହି ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସସଞ୍ଞୋ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱସ୍ସ ଅନୱବୋଧତୋ ଧମ୍ମୟୁତ୍ତିଂ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ଏକତ୍ତନୟଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସ୍ସରଣତକ୍କନେହି ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩୧) ଅଭିନିୱେସଂ ଉପନେସି, ଇତି ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା, ପଧାନକାରଣତ୍ତା ଚ ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ଇତରେସମ୍ପି ଗହିତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ଇଧ ଗହିତାନି । ପତିଟ୍ଠାପନପକ୍ଖେ ପନ ଆଗମୋପି ୟୁତ୍ତିୟମେୱ ଠିତୋ ୱିସେସେନ ନିରାଗମାନଂ ବାହିରକାନଂ ତକ୍କଗ୍ଗାହିଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଗହିତାନି ।

କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଦୁୱିଧଂ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସଭାୱଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣଂ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ଅନୁମାନଞାଣଂ । ଆଗମୋ ଚ ସୁତମୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସାଧନତୋ ଅନୁମାନଞାଣମେୱ ଆୱହତି, ସୁତାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କନେନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଚିନ୍ତାମୟପଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଭାୱନାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ଆଗମୋପି ତକ୍କନୱିସୟଂ ନାତିକ୍କମତି, ତସ୍ମା ଚେସ ତକ୍କଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କଗ୍ଗହଣେନ ୱିଭାୱିତୋ, ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନେହି ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟୁତ୍ତମେୱିଦଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନେକୱିହିତାନି ଅଧିମୁତ୍ତିପଦାନି ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯), ‘‘ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦) ଚ ୱଚନତୋ ପନ ପତିଟ୍ଠାପନୱତ୍ଥୂନିୟେୱ ଇଧ ଦେସିତାନି ତଂଦେସନାୟ ଏୱ ଅଭିନିୱେସସ୍ସାପି ସିଜ୍ଝନତୋ । ଅନେକଭେଦେସୁ ହି ଦେସିତେସୁ ୟସ୍ମିଂ ଦେସିତେ ତଦଞ୍ଞେପି ଦେସିତା ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ତମେୱ ଦେସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିନିୱେସପତିଟ୍ଠାପନେସୁ ଚ ଅଭିନିୱେସେ ଦେସିତେପି ପତିଟ୍ଠାପନଂ ନ ସିଜ୍ଝତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନେ ଅନିୟମତୋ । ଅଭିନିୱେସିନୋପି ହି କେଚି ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି, କେଚି ନ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ପତିଟ୍ଠାପନେ ପନ ଦେସିତେ ଅଭିନିୱେସୋପି ସିଜ୍ଝତି ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସ ଅଭିନିୱେସେ ନିୟମତୋ । ୟୋ ହି ୟତ୍ଥ ପରେ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ସୋପି ତମଭିନିୱିସତୀତି ।

୩୬.ତୟିଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପରାମସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ଇଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଗତ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ତସ୍ମା ପକାରତୋ ଜାନନତ୍ତା । ପରମୱଜ୍ଜତାୟ ଅନେକୱିହିତାନଂ ଅନତ୍ଥାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଠାନା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା । ୟଥାହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି ତଦେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠୀନଂ କାରଣମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନମେୱ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୪) ସାଧନଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି, (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ଅୱିଜ୍ଜାପି ଉପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱେନ । ୟଥାହ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୧) ଫସ୍ସୋପି ଫୁସିତ୍ୱା ଗହଣୂପାୟଟ୍ଠେନ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୧୮) ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୪) ସଞ୍ଞାପି ଆକାରମତ୍ତଗ୍ଗହଣଟ୍ଠେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦; ମହା॰ ନି॰ ୧୦୯) ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଞତ୍ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨) ଚ ଆଦି । ୱିତକ୍କୋପି ଆକାରପରିୱିତକ୍କନଟ୍ଠେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚଂ ମୁସାତି ଦ୍ୱୟଧମ୍ମମାହୂ’’ତି, (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୨; ମହାନି॰ ୧୨୧) ‘‘ତକ୍କୀ ହୋତି ୱୀମଂସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୪) ଚ ଆଦି । ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋପି ଅକୁସଲାନଂ ସାଧାରଣକାରଣଟ୍ଠେନ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୋ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତା’ତି ୱା ଅସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଦିଟ୍ଠିଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) ପାପମିତ୍ତୋପି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତି ଆପଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚ ‘‘ବାହିରଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗନ୍ତି କରିତ୍ୱା ନାଞ୍ଞଂ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ମହତୋ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ୟଥୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ପାପମିତ୍ତତା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦) ପରତୋଘୋସୋପି ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମସ୍ସୱନଟ୍ଠେନ । ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ, ପଚ୍ଚୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପାଦାୟ । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ପରତୋ ଚ ଘୋସୋ, ଅୟୋନିସୋ ଚ ମନସିକାରୋ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୨୬) ପରେହି ସୁତା, ଦେସିତା ୱା ଦେସନା ପରତୋଘୋସୋ ।

‘‘ଖନ୍ଧା ହେତୂ’’ତିଆଦିପାଳି ତଦତ୍ଥୱିଭାୱିନୀ । ତତ୍ଥ ଜନକଟ୍ଠେନ ହେତୁ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉପାଦାୟାତି ଉପାଦିୟିତ୍ୱା, ପଟିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତିପି ପାଠୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ । ଇଧ ପନ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋୟେୱ ସମୁଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ଭାୱଲୋପତ୍ତା, ଭାୱପ୍ପଧାନତ୍ତା ଚ । ଆଦିନ୍ନା ସକସନ୍ତାନେ । ପୱତ୍ତିତା ସପରସନ୍ତାନେସୁ । ପର-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିଣ୍ହତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି । ପରିନିଟ୍ଠାପିତାତି ‘‘ଇଦମେୱ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ମୋଘଂ ତୁଚ୍ଛଂ ମୁସା’’ତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଅଟ୍ଠସୁ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୱତ୍ତନୱସେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଫସ୍ସସଞ୍ଞାୱିତକ୍କାୟୋନିସୋମନସିକାରେ । ଆସେୱନୱସେନାତି ପାପମିତ୍ତପରତୋଘୋସେ । ୟଦିପି ସରୂପତ୍ଥୱସେନ ୱେୱଚନଂ, ସଙ୍କେତତ୍ଥୱସେନ ପନ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂୱିଧପରଲୋକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ କେନଚି ହି ୱିସେସନେନେୱ ୱେୱଚନଂ ସାତ୍ଥକଂ ସିୟା । ପରଲୋକୋ ଚ କମ୍ମୱସେନ ଅଭିମୁଖୋ ସମ୍ପରେତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ଅଭିସମ୍ପରାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଇତି ଖୋ ଆନନ୍ଦ, କୁସଲାନି ସୀଲାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅଗ୍ଗାୟ ପରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨) ୱିୟ ହି ଚୁରାଦିଗଣୱସେନ ପର-ସଦ୍ଦଂ ଗତିୟମିଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ ।

ଏୱଂଗତିକାତି ଏୱଂଗମନା ଏୱଂନିଟ୍ଠା, ଏୱମନୁୟୁଞ୍ଜନେନ ଭିଜ୍ଜନନସ୍ସନପରିୟୋସାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ୨.୩୩, ୩୫; ୩.୧୯୯, ୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୪, ୩୯୭) ୱିୟ ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଏୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ, ସସ୍ସତଭାୱଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଗହିତା, ପରାମଟ୍ଠା ଚ ସମାନା ବାଲଲପନାୟେୱ ହୁତ୍ୱା ୟାୱ ପଣ୍ଡିତା ନ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାତୁଭୱନ୍ତି ଚ, ପଣ୍ଡିତେହି ସମନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନା ପନ ଅନୱଟ୍ଠିତୱତ୍ଥୁକା ଅୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୂ ୱିୟ, ଖଜ୍ଜୋପନକା ୱିୟ ଚ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନେ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟଦି ହି ପରେହି କପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା ଲୋକୋ ୱା ସସ୍ସତୋ ସିୟା, ତସ୍ସ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ପୁରିମରୂପାୱିଜହନତୋ କସ୍ସଚି ୱିସେସାଧାନସ୍ସ କାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅହିତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ହିତେ ଚ ପଟିପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଉପଦେସୋ ଏୱ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ସିୟା, କଥଂ ୱା ତେନ ସୋ ଉପଦେସୋ ପୱତ୍ତୀୟତି ୱିକାରାଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଜଟାକାସସ୍ସ ୱିୟ ଦାନାଦିକିରିୟା, ହିଂସାଦିକିରିୟା ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ସୁଖସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନୁଭୱନନିବନ୍ଧୋ ଏୱ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମବଦ୍ଧାଭାୱତୋ । ଜାତିଆଦୀନଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥ ପନ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚ, ୟସ୍ସ ୱସେନାୟଂ କିରିୟାଦିୱୋହାରୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ପୁରିମରୂପାୱିଜହନେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମମତ୍ତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ତେ ୱା ପନସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅୱତ୍ଥାଭୂତା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଞ୍ଞେ ୱା ସିୟୁଂ ଅନଞ୍ଞେ ୱା, ୟଦି ଅଞ୍ଞେ, ନ ତାହି ଅୱତ୍ଥାହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାହିପି କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟାହି କରୋତି ପଟିସଂୱେଦେତି ଚୱତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚାତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ଏୱଞ୍ଚ ଧମ୍ମକପ୍ପନାପି ନିରତ୍ଥକା ସିୟା, ତସ୍ମା ତଦୱତ୍ଥୋ ଏୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୋ, ଅଥାନଞ୍ଞେ, ଉପ୍ପାଦୱିନାସୱନ୍ତୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ତାସଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୱିନାସସବ୍ଭାୱତୋ କୁତୋ ଭୱେୟ୍ୟ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ, ତାସମ୍ପି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚତାପୱତ୍ତି, ତସ୍ମା ବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ସସ୍ସତୱାଦୋ, ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି ୱାଦୀ ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱେ ପରିସୁଦ୍ଦଂ ୟୁତ୍ତିଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତିରହିତଞ୍ଚ ୱଚନଂ ନ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି, ତେନାୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ୟାୱ ପଣ୍ଡିତା ନ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାତୁଭୱନ୍ତି ଚା’’ତି ।

ସକାରଣଂ ସଗତିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସହ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୋ ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନ ପନ ସମୱାୟତ୍ଥୋ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚିନିତତ୍ତା, ‘‘ତଞ୍ଚ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତି ଇମିନା ଚ କାରଣଗତୀନମେୱ ପଜାନନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ, କାରଣୱନ୍ତଂ ଗତିୱନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତି, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତଦେୱ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ କାରଣଗତିସଙ୍ଖାତଂ ତଞ୍ଚ ସବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ତତୋ…ପେ॰… ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂୱଣ୍ଣେତି ‘‘ତତୋ ଚା’’ତିଆଦିନା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱିଧ ୱିଭଜନନ୍ତି ପକରଣାନୁରୂପମତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚା’’ତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱୁତ୍ତେ ତଦଧିଟ୍ଠାନତୋ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ତଦୱିନାଭାୱତୋ ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ଦସବଲାଦିଞାଣଂ ଗହିତମେୱାତିପି ତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂୱିଧନ୍ତି ‘‘ସୀଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ଏୱଂୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ । ପଜାନନ୍ତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ, ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ‘‘ତଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତ ଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ତତୋ ଦିଟ୍ଟିଗତତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ସାରଭୂତଂ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସମ୍ପି ତଥାଗତୋ ନାଭିନିୱିସତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ୱଟ୍ଟାମିସେତି ସମ୍ଭାୱେତି । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଟିମାନୱସେନ ପରାମସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ପଜାନାମୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପକାରତ୍ଥେନ, ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ୱା । ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ପରାମସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନପରାମାସୱସେନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନସଙ୍ଖାତପରାମାସୱସେନ । ଧମ୍ମସଭାୱମତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ପରତୋ ଅଭୂତତୋ ଆମସନଂ ପରାମାସୋ, ତଣ୍ହାଦୟୋ ଏୱ । ନ ହି ତଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା, ଅପରାମସତୋ ଅପରାମସନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତି ୱିଦିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅପରାମସତୋ’’ତି ଚେଦଂ ନିବ୍ବୁତିପୱେଦନାୟ (ନିବ୍ବୁତିୱେଦନସ୍ସ ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୬) ହେତୁଗବ୍ଭୱିସେସନଂ। ‘‘ୱିଦିତା’’ତି ପଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତ୍ତରି ସାମିୱଚନଂ । ଅପରାମସତୋ ପରାମାସରହିତପଟିପତ୍ତିହେତୁ ଅସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ କତ୍ତୁଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତି ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ୱିଦିତା, ଅଧିଗତାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପରାମସତୋ’’ତି ହେଦଂ ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ।

‘‘ଅପରାମାସପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ପୱେଦନାୟ କାରଣଦସ୍ସନଂ । ଅସ୍ସାତି କତ୍ତାରଂ ୱତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱାତି ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ କତ୍ତୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୟମେୱ ଅତ୍ତନାୟେୱା’’ତି । ସୟଂ, ଅତ୍ତନାତି ୱା ଭାୱନପୁଂସକଂ । ନିପାତପଦଞ୍ହେତଂ । ‘‘ଅପରାମସତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପରାମାସାନମେୱ ନିବ୍ବୁତି ଇଧ ଦେସିତା, ତଂଦେସନାୟ ଏୱ ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ନିବ୍ବୁତିୟା ସିଜ୍ଝନତୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତେସଂ ପରାମାସକିଲେସାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ପରାମାସସଙ୍ଖାତାନଂ କିଲେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ କାମଂ ‘‘ଅପରାମସତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପରାମାସାନମେୱ ନିବ୍ବୁତି ଇଧ ଦେସିତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତଂଦେସନାୟ ପନ ତଦୱସେସାନମ୍ପି କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବୁତି ଦେସିତା ନାମ ଭୱତି ପହାନେକଟ୍ଠତାଦିଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ନିବ୍ବୁତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂ ପରାମାସକିଲେସାନ’’ନ୍ତି, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନସଙ୍ଖାତାନଂ ପରାମାସାନଂ, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କିଲେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୋବଲୀବଦ୍ଦନୟୋ ହେସ । ନିବ୍ବୁତୀତି ଚ ନିବ୍ବାୟନଭୂତା ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସା ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ୱିଦିତାତି ।

ୟଥାପଟିପନ୍ନେନାତି ୟେନ ପଟିପନ୍ନେନ । ତପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତାସଂୟେୱ…ପେ॰… ଆଦିମାହା’’ତି ଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନଂ । କସ୍ମା ପନ ୱେଦନାନଞ୍ଞେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନମାଚିକ୍ଖତୀତି ଆହ ‘‘ୟାସୂ’’ତିଆଦି, ଇମିନା ଦେସନାୱିଲାସଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ ହି ଭଗୱା ଦେସନାକୁସଲୋ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧାସୁ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନାସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀସୁପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ୱେଦନାସୁ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଥାପକ୍ଖନ୍ଦନମୂଲଭୂତା ୱେଦନାୟେୱ ପରିଞ୍ଞାଭୂମିଭାୱେନ ଉଦ୍ଧରତୀତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାଦେ । ଏୱଂ ଏତ୍ଥାତିପି । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ହି ୱେଦନାଗହଣେନ ଗହିତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନିସ୍ସରଣପରିୟାୟେହି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣତ୍ଥପଦନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସତୋ ହି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିଲକ୍ଖଣାନଂ ୱସେନ ସମୁଦୟାଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ୟଥାରହଂ ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ଅୱିସେସତୋ ପନ ୱେଦନାୟ ସମୁଦୟାଦୀନି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧୱସେନ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ଜାନିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧; ଉଦା॰ ୧) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ ଚେୱ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟେନ ଚ । ୟାୱ ହି ମଗ୍ଗେନ ନ ସମୁଗ୍ଘାଟୀୟତି, ତାୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣଂ, ଜାତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ ସମୁଦୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେସଂ ୟଥାରହଂ ଉପକାରକତ୍ତା । ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟେନ ଚା’’ତି । ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ଇଦଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୬; ଉଦା॰ ୩; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନିରୋଧେନ ଚେୱ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାଟେନ ଚ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ନିରୋଧଲକ୍ଖଣଂ, ଭଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୟନ୍ତି ନିରୋଧଂ । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତହେତୁତୋ । ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ୱେଦନଂ ଲଭିତ୍ୱା । ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ସୁଖଞ୍ଚେୱ ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ । ଅୟନ୍ତି ପୁରିମୱେଦନାୟ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଛିମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସୁଖସୋମନସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବୋତି କତ୍ୱା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟନ୍ତି ସୁଖଂ, ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ । ଅୟନ୍ତି ଚ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସୁଖସୋମନସ୍ସମେୱ ଅସ୍ସାଦପଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱିକପ୍ପେ ସୁଖସୋମନସ୍ସାନଂ ଉପ୍ପାଦୋୟେୱ ତେହି ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସତ୍ତିୟା, ସତ୍ତିମତୋ ଚ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି ସୁଖସୋମନସ୍ସମନ୍ତରେନ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତି । ଇତି ପୁରିମୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦୋପି ପୁରିମୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ ଅସ୍ସାଦୀୟତେତି କତ୍ୱା। ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପୁରିମମୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟୋ ପୁରିମୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବାକାରୋ, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ୱା ଉପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତୋ ତଦସ୍ସାଦନାକାରୋ, ଅୟଂ ପୁରିମୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦୋତି । କଥଂ ପନ ୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନନୁ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣନ୍ତି ? ଚେତସିକସୁଖସ୍ସେୱ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟମଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ୱିସେସନମେୱ ସୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ ସୋମନସ୍ସଂ ସୁଖନ୍ତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ସୀସପା’’ତି ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପନ କାୟିକସୁଖମ୍ପି ଅସ୍ସାଦୋୟେୱ, ୟଥାଲାଭକଥା ୱା ଏସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ୟା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତିମତା ସତ୍ତି ନିଦସ୍ସିତା । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ୟା ୱେଦନା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା, ଜରାୟ, ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା । ତସ୍ସା ଏୱଂଭୂତାୟ ଅୟଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଭାୱୋ ୱେଦନାୟ ସବ୍ବାୟପିଆଦୀନୱୋତି । ଆଦୀନଂ ପରମକାରୁଞ୍ଞଂ ୱାତି ପୱତ୍ତତି ଏତସ୍ମାତି ହି ଆଦୀନୱୋ । ଅପିଚଆଦୀନଂ ଅତିୱିୟ କପଣଂ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ କପଣମନୁସ୍ସୋ ଆଦୀନୱୋ, ଅୟମ୍ପି ଏୱଂସଭାୱୋତି ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ସତ୍ତିମତା ହି ସତ୍ତି ଅଭିନ୍ନା ତଦୱିନାଭାୱତୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ, ସବ୍ବାସୁ ୱା ୱେଦନାସୁଆଦୀନୱମାହ, ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୱସେନଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ, ‘‘ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ଇମିନା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ସୁଖୱେଦନାୟ । ଅୱିସେସେନ ୱା ତୀଣିପି ପଦାନି ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋତି ଛନ୍ଦସଙ୍ଖାତରାଗୱିନୟନଂ ୱିନାସୋ । ‘‘ଅତ୍ଥୱସା ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟଂ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପରିୟାୟୱଚନମେୱିଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନୱସେନ ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜନାପି ୱଟ୍ଟତି । ୱେଦନାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମଂ । ୟାୱ ହି ୱେଦନାପଟିବଦ୍ଧଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ନପ୍ପଜହତି, ତାୱାୟଂ ପୁରିସୋ ୱେଦନାୟ ଅଲ୍ଲୀନୋୟେୱ ହୋତି । ୟଦା ପନ ତଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି, ତଦାୟଂ ପୁରିସୋ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସଟୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତବ୍ବଚନେନ ପନ ୱେଦନାସହଜାତନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭୂତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତିପି ପଞ୍ଚହି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେହି ନିସ୍ସରଣୱଚନଂ ସିଦ୍ଧମେୱ । ୱେଦନାସୀସେନ ହି ଦେସନା ଆଗତା, ତତ୍ଥ ପନ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଲକ୍ଖଣହାରୱସେନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରେନ –

‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ, ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା କେଚି ।

ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ସବ୍ବୋ, ସୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪୮୫) ।

କାମୁପାଦାନମୂଲକତ୍ତା ସେସୁପାଦାନାନଂ ପହୀନେ ଚ କାମୁପାଦାନେ ଉପାଦାନସେସାଭାୱତୋ ‘‘ୱିଗତଛନ୍ଦରାଗତାୟ ଅନୁପାଦାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତେନ ‘‘ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୱିଗତଛନ୍ଦରାଗତାୟ ଅନୁପାଦାନୋ, ଅନୁପାଦାନତ୍ତା ଚ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋତି । ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ, ସମତ୍ଥେତୁଂ ୱା ‘‘ୟସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଉପାଦାନେତି ସେସୁପାଦାନମୂଲଭୂତେ କାମୁପାଦାନେ । ତସ୍ସାତି କାମୁପାଦାନସ୍ସ । ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱାତି ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା, ଏତେନ ‘‘ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟ-କାରଲୋପେନ ସମାସଭାୱଂ, ବ୍ୟାସଭାୱଂ ୱା ଦସ୍ସେତି ।

୩୭.‘‘ଇମେଖୋ’’ତିଆଦି ୟଥାପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଭାୱେନ ନିଗମନୱଚନଂ, ‘‘ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପଜାନନମେୱ ଚ ଇମ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟେ ତେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମେ…ପେ॰… ଅପୁଚ୍ଛିଂ, ୟେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମେହି…ପେ॰… ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତଞ୍ଚ…ପେ॰… ପଜାନାତୀତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଇମେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା…ପେ॰… ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ’’ତି ଇମିନା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱେଦନାନଂ, ସମୁଦୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ଚ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତଥାପି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ସକାରଣଂ ସଗତିକଂ ପଭେଦତୋ ୱିଭଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନେନ ଚେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିୟା ଚ ତଦେୱ ପାକଟତରଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଧମ୍ମରାଜା ଏୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦେୱ ନିୟ୍ୟାତିତ’’ନ୍ତି, ନିଗମିତଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ଅନ୍ତରାତି ପୁଚ୍ଛିତୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଧମ୍ମଦସ୍ସନୱଚନାନମନ୍ତରା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱିଭତ୍ତା ତସ୍ସ ପଜାନନାକାରଦସ୍ସନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୩୮. ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ତଦ୍ଧିତପଦଂ ସମାସପଦେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତେସୁ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ଏକଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତମେତସ୍ସାତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ, ୱାଦୋ, ସୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ତଦ୍ଧିତୱସେନ, ସମାସୱସେନ ପନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା। ଏସ ନୟୋ ଏକଚ୍ଚଅସସ୍ସତିକପଦେପି । ନନୁ ଚ ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଏକଚ୍ଚଅସସ୍ସତିକଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ସିଦ୍ଧମେୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥତୋ, ସଦ୍ଦତୋ ପନ ଅସିଦ୍ଧମେୱ ତସ୍ମା ସଦ୍ଦତୋ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଇଧ ସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ । ‘‘ଇସ୍ସରୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦା ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି ଇସ୍ସରୱାଦା । ତଥା ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ବ୍ରହ୍ମା, ଅଞ୍ଞେ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦାପି । ‘‘ପରମାଣୱୋ ନିଚ୍ଚା, ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି (ୱିସିସିକଦସ୍ସନେ ସତ୍ତମପରିଚ୍ଛେଦେ ପଠମକଣ୍ଡେ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦା ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି କାଣାଦା । ତଥା ‘‘ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ନ୍ୟାୟଦସ୍ସନେ, ୱିସେସିକଦସ୍ସନେ ଚ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦାପି। ଇଧାତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ, ଇମିସ୍ସା ୱା ଦେସନାୟ । ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତା, ଦେସିତବ୍ବଭାୱେନ ୱା ଦେସନାଞାଣେନ ସମାଦିନ୍ନା ତଥା ଚେୱ ଦେସିତତ୍ତା । ତଥା ହି ଇଧ ପୁରିମକା ତୟୋ ୱାଦା ସତ୍ତୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖାରୱସେନ ଦେସିତୋ । ‘‘ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ଇଦଂ ପନ ତେହି ସସ୍ସତଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକମତଦସ୍ସନୱସେନ । ତସ୍ସ ହି ସସ୍ସତାଭିମତଂ ଅସଙ୍ଖତମେୱାତି ଲଦ୍ଧି । ତେନେୱାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱା…ପେ॰… ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ନ ହି ୟସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି, ତସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚଧୁୱାଦିଭାୱୋ ଅନୁମ୍ମତ୍ତକେନ ସକ୍କା ପଟିଜାନିତୁଂ, ଏତେନ ଚ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଧୁୱତାୟୁତ୍ତା ସଭାୱା ସିୟା ନିଚ୍ଚା, ସିୟା ଅନିଚ୍ଚା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୮) ପୱତ୍ତସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱିଭାୱିତା ହୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅୟୁତ୍ତତାୱିଭାୱନା – ୟଦି ହି ‘‘ୟେନ ସଭାୱେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେୱ ସଭାୱେନ ସୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସିୟା ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞେନ, ନ ସିୟା ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ଦେସନ୍ତରାଦିସମ୍ବନ୍ଧଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ୱତ୍ତୁଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକସିଦ୍ଧତ୍ତା, ୱିୱାଦାଭାୱତୋ ଚ । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଘଟେନ ମକୁଟେ କତେ ଘଟଭାୱୋ ନସ୍ସତି, ମକୁଟଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ଏୱଂ ସବ୍ବସଭାୱାନଂ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନସ୍ସତି, କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଭାୱୋ ଏୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘କିଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ୟଂ ଘଟେ, ମକୁଟେ ଚ ଅୱଟ୍ଠିତଂ, ୟଦି ରୂପାଦି, ସୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚୋ । ଅଥ ରୂପାଦିସମୂହୋ ସମ୍ମୁତିମତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ୱା ନତ୍ଥିତା ୱା ନିଚ୍ଚତା ୱା ଲବ୍ଭତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ ନ ସିୟା । ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମିନୋ ଅଞ୍ଞଥାନଞ୍ଞଥା ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ସସ୍ସତୱାଦୱିଚାରଣାୟଂ । ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ନ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବରୂପୋ ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତାପରିଜାନନତୋ ୟଥା ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ, ୟଥା ୱା ଦୀପାଦୟୋ । ନ ହି ରୂପାଦୀନଂ ଉଦୟବ୍ବୟସଭାୱାନଂ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବସଭାୱତା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଜୀୱସ୍ସ ଚ ନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ ସିୟାତି, ଏୱଂ ସତ୍ତଭଙ୍ଗୋ ୱିୟ ସେସଭଙ୍ଗାନମ୍ପି ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୮) ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧୋ ଏୱ, ଅଥ ଏୱଂୱାଦୀନଂ କଥଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ସିୟାତି, କୋ ୱା ଏୱମାହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ? ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ କେସଞ୍ଚି ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନ ପନ ଏକୱାଦେ ପୱତ୍ତମାନେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱାୱବୋଧୋ ୱିଦୂସିତୋ ସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋ ୱିସସଂସଟ୍ଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପିପିଣ୍ଡୋ, ତତୋ ଚ ତସ୍ସ ସକିଚ୍ଚକରଣାସମତ୍ଥତାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନପକ୍ଖେ ଠପେତବ୍ବତଂ ନାରହତୀତି । ଅସସ୍ସତଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତାପି ୱା ଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ ସମାରୋପିତଜୀୱସଭାୱା ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଦୱବୋଧସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତେନେୱାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଇତିପି…ପେ॰… କାୟୋ ଇତିପି ଅୟଂ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖତାୟ, ସଙ୍ଖତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି ଏୱଂପୱତ୍ତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୋପି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଏୱମ୍ପକାରା ଚୋଦନା ଅନୱକାସା ହୋତି ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱପଟିପତ୍ତିୟେୱ ହେସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସଂସଟ୍ଠତ୍ତା, ଅନାରୋପିତଜୀୱସଭାୱତ୍ତା ଚ ।

ଏତ୍ଥାହ – ପୁରିମସ୍ମିମ୍ପିସସ୍ସତୱାଦେ ଅସସ୍ସତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘ସସ୍ସତା’’ତି ଗହଣଂ ୱିସେସତୋ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ଭୱତି । ସସ୍ସତାନଂ ପନ ‘‘ସସ୍ସତା’’ତି ଗାହୋ ନ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ୟଥାସଭାୱଗ୍ଗାହଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ୱାଦନ୍ତରତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଇଧ ୱିୟ ପୁରିମେପି ଏକଚ୍ଚେସ୍ୱେୱ ଧମ୍ମେସୁ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହସମ୍ଭୱତୋତି, ୱତ୍ତବ୍ବାୟେୱ ଅସସ୍ସତେସ୍ୱେୱ ‘‘କେଚିଦେୱ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, କେଚି ଅସସ୍ସତା’’ତି ପରିକପ୍ପନାୱସେନ ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିଭାଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଏକଦେସସ୍ସ ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅୟଂ ସପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ପୁରିମସ୍ମିଂ ନିପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତୀ ? ତଥାପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱାଦୀ ତବ୍ବିସୟୱିସେସୱସେନ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞେ ଏୱ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା’’ତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞେ ‘‘ଏକଚ୍ଚେୱ ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ, ଏକଦେସପରିଗ୍ଗହୋ ଚ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋୟେୱ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅନେକୱିଧସମୁସ୍ସୟେ, ଏକୱିଧସମୁସ୍ସୟେ ଚ ଖନ୍ଧପବନ୍ଧେନ ଅଭିନିୱେସଭାୱତୋ ତଥା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ହି ସସ୍ସତୱାଦୀ ଜାତିୱିସେସୱସେନ ନାନାୱିଧରୂପକାୟସନ୍ନିସ୍ସୟେ ଏୱ ଅରୂପଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୀ ଜାତୋ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଚ ରୂପକାୟଭେଦଗହଣତୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦି’’ନ୍ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮; ପାରା॰ ୧୨) ‘‘ଚୱନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮; ପାରା॰ ୧୨) ଚ ଆଦି । ୱିସେସଲାଭୀ ପନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକୋ ଅନୁପଧାରିତଭେଦସମୁସ୍ସୟେ ଧମ୍ମପବନ୍ଧେ ସସ୍ସତାକାରଗହଣେନ ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେସି ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଖନ୍ଧସନ୍ତାନୱିସୟତ୍ତା ତଦଭିନିୱେସସ୍ସ । ତଥା ହି ତୀସୁପି ୱାଦେସୁ ‘‘ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ତତୋ ପରଂ ନାନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତକ୍କୀନଂ ପନ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୀନଂ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୱିସେସୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମୱିସୟତାୟ ସୁପାକଟୋୟେୱାତି ।

୩୯. ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀୱିୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପାନମତିକ୍କମେନ ପୁନ ସଂୱଟ୍ଟନତୋ, ଅଦ୍ଧା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ କାଲପରିୟାୟତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୀଘସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅଚ୍ଚୟୋ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ, ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚକତ୍ତା ସଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତୋ ୱଟ୍ଟ-ସଦ୍ଦୋ ୱିନାସୱାଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି, ୱତୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଗତିୟମେୱ । ସଙ୍ଖୟତ୍ଥଜୋତକେନ ପନ ସଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ତଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧନେନ ୱିନାସତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା । ସଙ୍ଖୟୱସେନ ୱତ୍ତତୀତି ହି ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ, ତ-କାରସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଟ-କାରାଦେସୋ । ୱିପତ୍ତିକରମହାମେଘସମୁପ୍ପତ୍ତିତ୍ତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଣୁସହଗତୋପି ସଙ୍ଖାରୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ଲୋକୋ ସଂୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଳିୟଂ ଲୋକୋତି ପଥୱୀଆଦିଭାଜନଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ତଦୱସେସସ୍ସ ବାହୁଲ୍ଲତୋ, ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେ’’ତିଆଦିନା । ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୂତି ଆଭସ୍ସରଭୂମିତୋ ଉପରିଭୂମୀସୁ । ଅଗ୍ଗିନା କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତେନେୱାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଆଭସ୍ସରସଂୱତ୍ତନିକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । କସ୍ମା ତଦେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତସ୍ସେୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ୱାରନିୟମୋ –

‘‘ସତ୍ତସତ୍ତଗ୍ଗିନା ୱାରା, ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠମେ ଦକା ।

ଚତୁସଟ୍ଠି ୟଦା ପୁଣ୍ଣା, ଏକୋ ୱାୟୁୱରୋ ସିୟା’’ତି ॥ (ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିଭାୱନୀଟୀକାୟ ପଞ୍ଚମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି) ।

ଆରୁପ୍ପେସୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ସଂୱଟ୍ଟମାନଲୋକଧାତୂହି ଅଞ୍ଞଲୋକଧାତୂସୁ ୱାତି ୱିକପ୍ପେତି । ନ ହି ସବ୍ବେ ଅପାୟସତ୍ତା ତଦା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଅପାୟେସୁ ଦୀଘତରାୟୁକାନଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ମନୁସ୍ସଲୋକୂପପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିନା ତଦା ତେସଂ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ଅନୁପପତ୍ତିତୋ । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋପି ହି ସଂୱଟ୍ଠମାନେ କପ୍ପେ ନିରୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ପିଟ୍ଠିଚକ୍କୱାଳେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରମନସା ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ବାହିରପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ରୂପାୱଚରସତ୍ତା ଏୱ ‘‘ମନୋମୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ପନ ବାହିରପଚ୍ଚୟପଟିୟତ୍ତା ତଦଞ୍ଞେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟା’’ତି ଆହ । ୟଦେୱଂ କାମାୱଚରସତ୍ତାନମ୍ପି ଓପପାତିକାନଂ ମନୋମୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଅଧିଚିତ୍ତଭୂତେନ ଅତିସୟମନସା ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତେସୁୟେୱ ମନୋମୟୱୋହାରତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଝାନ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଝାନମନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ମନୋମୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ତତ୍ଥ ବାହିରପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱେନ ମନସା ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅୱଧାରଣାସମ୍ଭୱତୋ । ନିରୁଳ୍ହୋୱାୟଂ ଲୋକେ ମନୋମୟୱୋହାରୋ ରୂପାୱଚରସତ୍ତେସୁ । ତଥା ହି ଅନ୍ନମୟୋ ପାନମୟୋ ମନୋମୟୋ ଆନନ୍ଦମୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣମୟୋତି ପଞ୍ଚଧା ଅତ୍ତାନଂ ୱେଦୱାଦିନୋ ପରିକପ୍ପେନ୍ତି । ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେପି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରୂପୀ ମନୋମୟୋ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୭) ତେ ପନ ଝାନାନୁଭାୱତୋ ପୀତିଭକ୍ଖା ସୟଂପଭା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରାତି ଆହ ‘‘ପୀତି ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି, ତେସଂ ଅତ୍ତନୋୱ ପଭା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋଭନା ୱା ଠାୟୀ ସଭା ଏତେସନ୍ତି ସୁଭଟ୍ଠାୟିନୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଉକ୍କଂସେନାତି ଆଭସ୍ସରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତାଭାପ୍ପମାଣାଭା ପନ ଦ୍ୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ କପ୍ପେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଅଟ୍ଠ କପ୍ପେତି ଚତୁନ୍ନମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପାନଂ ସମୁଦାୟଭୂତେ ଅଟ୍ଠ ମହାକପ୍ପେ ।

୪୦. ୱିନାସୱାଚୀୟେୱ ୱଟ୍ଟ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିସେଧଜୋତକେନ ଉପସଗ୍ଗେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ସଣ୍ଠାହନତ୍ଥଞାପକୋତି ଆହ ‘‘ସଣ୍ଠାତୀ’’ତି, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ୱଡ୍ଢତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକୁଦକତଂସନ୍ଧାରକୱାୟୁଆଦୀନଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୟାୱ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପାତୁଭାୱୋ, ତାୱ ଲୋକୋ ୱିୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପକତିୟାତି ସଭାୱେନ, ତସ୍ସ ‘‘ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥାସୁଞ୍ଞତାୟ କାରଣମାହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥିତାୟା’’ତି । ପୁରିମତରଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ସତ୍ତାନମନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ଭାୱୋ, ତେନ ୟଥା ଏକଚ୍ଚାନି ୱିମାନାନି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞାନି, ନ ଏୱମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସକକମ୍ମସ୍ସ ପଠମଂ କରଣଂ ପକତି, ତାୟ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନ ୟଥା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମବଲେନ ପଠମଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ତସ୍ସ ପୁରିମତରଂ, ସମାନକାଲେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ସୁଞ୍ଞମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା, ତେସଂ ନିୱାସତାୟ ଭୂମିପି ‘‘ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମକାୟିକଭୂମୀତି ପନ ପାଠେବ୍ରହ୍ମକାୟିକାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ଭୂମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ତା ସୟଂ କାରକୋ । କାରେତା ପରେସଂ ଆଣାପକୋ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ, ଏତେନ ନିବ୍ବତ୍ତକ୍କମଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେ ଚ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତିସ୍ସାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୱିପଚ୍ଚନକକମ୍ମସ୍ସ ସହକାରୀକାରକଭାୱତୋ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ଉତୁ ସମୁଟ୍ଠାନମେତିସ୍ସାତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା’’ତିପି ସମାସୱସେନ ପାଠୋ କମ୍ମସହାୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା କମ୍ମସ୍ସ ସହାୟଭୂତୋ ପଚ୍ଚୟୋତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ଏୱ ଉତୁ ତଥା, ସୋୱ ସମୁଟ୍ଠାନମେତିସ୍ସାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଆନା । ରତନଭୂମୀତି ଉକ୍କଂସଗତପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନୁଭାୱତୋ ରତନଭୂତା ଭୂମି, ନ କେୱଲଂ ଭୂମିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତପ୍ପରିୱାରାପୀତି ଆହ ‘‘ପକତୀ’’ତିଆଦି । ପକତିନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ପୁରିମକପ୍ପେସୁ ପୁରିମକାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୟ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକଭୂମିୟା । ସାମଞ୍ଞୱିସେସୱସେନ ଚେତଂ ଆଧାରଦ୍ୱୟଂ । କଥଂ ପଣୀତାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଠିତାନଂ ହୀନାୟ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି, ନିକନ୍ତିୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପକତିୟା ସଭାୱେନ ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱସିତଟ୍ଠାନେତି ୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବଟ୍ଠାନେ । ତତୋ ଓତରନ୍ତୀତି ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିତୋ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଅପସକ୍କନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପାୟୁକେତି ୟଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ଉପଜ୍ଜନାରହୱିପାକପବନ୍ଧତୋ ଅପ୍ପପରିମାଣାୟୁକେ । ତସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ, ନିସ୍ସୟୱସେନ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ । ଆୟୁପ୍ପମାଣେନେୱାତି ପରମାୟୁପ୍ପମାଣେନେୱ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପକଂ । ଅନ୍ତରାୱ ଚୱନ୍ତୀତି ରାଜକୋଟ୍ଠାଗାରେ ପକ୍ଖିତ୍ତତଣ୍ଡୁଲନାଳି ୱିୟ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟା ହୁତ୍ୱା ସକକମ୍ମପ୍ପମାଣେନ ତସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସ ପରମାୟୁଅନ୍ତରା ଏୱ ଚୱନ୍ତି ।

କିଂ ପନେତଂ ପରମାୟୁ ନାମ, କଥଂ ୱା ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱୱିସେସେ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ଠିତିକାଲନିୟମୋ ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସରୀରାୱୟୱୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନପ୍ପମାଣାଦିୱିସେସା ୱିୟ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକକାମାୱଚରଦେୱରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ସୁକ୍କସୋଣିତାଦିଉତୁଭୋଜନାଦିଉତୁଆଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୂପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଚ, ସୋ ଆୟୁହେତୁକତ୍ତା କାରଣୂପଚାରେନ ଆୟୁ, ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରମାୟୂତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାସକଂ ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାୟୀନମ୍ପି ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠପନାକାରୱୁତ୍ତିତାୟ ପୱତ୍ତକାନି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନ କେୱଲଂ ନେସଂ ଖଣଟ୍ଠିତିୟା ଏୱ କାରଣଭାୱେନ ଅନୁପାଲକାନି, ଅଥ ଖୋ ୟାୱ ଭଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦା [ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୦)] ଅନୁପବନ୍ଧସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦହେତୁଭାୱେନାପି । ତସ୍ମା ଚେସ ଆୟୁହେତୁକୋୟେୱ, ତଂ ପନ ଦେୱାନଂ, ନେରୟିକାନଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପନ ଏକନ୍ତନିୟତପରିଚ୍ଛେଦମେୱ । ଅୱସିଟ୍ଠମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପନ ଚିରଟ୍ଠିତିସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମବହୁଲେ କାଲେ ତଂକମ୍ମସହିତସନ୍ତାନଜନିତସୁକ୍କସୋଣିତପଚ୍ଚୟାନଂ, ତମ୍ମୂଲକାନଞ୍ଚ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟସମୱିସମପରିୱତ୍ତନାଦିଜନିତଉତୁଆହାରାଦିସମୱିସମପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଚିରାଚିରକାଲତାୟ ଅନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ତସ୍ସ ଚ ୟଥା ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସନିୟମୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱାଦୀହି ତଥାୟେୱ ଆଦିତୋ ଗହଣସିଦ୍ଧିୟା, ଏୱଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମପ୍ପମାଣଂ ଠିତିକାଲଂ ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱେହି ଲଭିତ୍ୱା ତଂ ପରମତଂ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ପୱତ୍ତିତଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ଆଦିତୋ ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ କମ୍ମଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ୟଥା ତଂତଂଉପପତ୍ତିନିସ୍ସିତୱଣ୍ଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ନିୟତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମେନ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟୁପ୍ପମାଣେନେୱ ଚୱନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟସହାୟେହି ଅନୁପାଲକପଚ୍ଚୟେହି ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବାକାରୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରମାୟୁକସ୍ସ ହୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦାନତିକ୍କମନତୋ, ତସ୍ମା ସତିପି କମ୍ମାୱସେସେ ଠାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞବଲେନ ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଆୟୁକ୍ଖୟା ୱା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟା ୱା ଆଭସ୍ସରକାୟା ଚୱିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନତୋ ପନେତ୍ଥ କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ୱିୟ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାନମ୍ପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନେୱ ନିୟତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଦେୱଲୋକତୋ ଦେୱପୁତ୍ତା ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ଆହାରକ୍ଖୟେନ କୋପେନାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଚୱନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅପ୍ପମାଦୱଗ୍ଗେ) ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପଂ ୱା ଉପଡ୍ଢକପ୍ପଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ତଥାରୂପୋ କାଲୋୟେୱ, ୱା-ସଦ୍ଦୋ ପନ କପ୍ପସ୍ସ ତତିୟଭାଗଂ ୱା ତତୋ ଊନମଧିକଂ ୱାତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ।

୪୧.ଅନଭିରତୀତି ଏକକୱିହାରେନ ଅନଭିରମଣସଙ୍ଖାତା ଅଞ୍ଞେହି ସମାଗମିଚ୍ଛାୟେୱ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକକସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ନିୱସିତତ୍ତା’’ତି ପାଳିୟଂ ୱଚନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ଏୱମନ୍ୱୟମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନନୁ ଉକ୍କଣ୍ଠିତାପି ସିୟାତି ଚୋଦନାସୋଧନୱସେନ ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟା ପନା’’ତିଆଦିନା । ପିୟୱତ୍ଥୁୱିରହେନ, ପିୟୱତ୍ଥୁଅଲାଭେନ ୱା ଚିତ୍ତୱିଗ୍ଘାତୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା, ସା ପନତ୍ଥତୋ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୱ, ତେନାହ ‘‘ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ସା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନତ୍ଥି ଝାନାନୁଭାୱପହୀନତ୍ତା । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନା ଫନ୍ଦନା ଏୱ ଇଧ ପରିତସ୍ସନା । ସା ହି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଝାନରତିୟା ଠିତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଭିରତିନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଗହଣସ୍ସ ଚ କାରଣଭୂତା । ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତଣ୍ହାତସ୍ସ ନାପି ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୧) ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଇମଂୟେୱ ପାଳିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟଂ ତଣ୍ହାତସ୍ସନା ନାମା’’ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାୟ ୱିସୁଂ ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତଣ୍ହାତସ୍ସନମେୱ ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାୟ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ନ ଦୋସୋ । ଇଦାନି ସମାନସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନଂ ଅତ୍ଥାନମୁଦ୍ଧରଣଂ କତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦିମାହ । ପଟିଘସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ଏୱ ତାସତସ୍ସନା । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାରହଂ । ‘‘ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱିଭଙ୍ଗପାଳି, (ୱିଭ॰ ୯୨୧) ତତ୍ରାୟମତ୍ଥକଥା – ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୟନ୍ତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନଭୟଂ । ଭୟାନକନ୍ତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଭୟୱସେନ ଗତ୍ତକମ୍ପୋ, ୱିସେସତୋ ହଦୟମଂସଚଲନଂ । ଲୋମହଂସୋତି ଲୋମାନଂ ହଂସନଂ, ଭିତ୍ତିୟଂ ନାଗଦନ୍ତାନମିୱ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଭାୱୋ, ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ କିଚ୍ଚତୋ ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଚେତସୋ ଉତ୍ରାସୋତି ସଭାୱତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘ଭୟାନକନ୍ତି ଭେରୱାରମ୍ମଣନିମିତ୍ତଂ ବଲୱଭୟଂ, ତେନ ସରୀରସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ଛମ୍ଭିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୧) ୱୁତ୍ତଂ, ଅନେନେୱ ଭୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକଭୟଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଇତି ଏତ୍ଥ ପୟୋଗେ ଅୟଂ ତସ୍ସନାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଚେୱ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ଚ ପରିତସ୍ସିତେନ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱ ଚଲିତମେୱ କମ୍ପିତମେୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୫-୧୧୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟମତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖତି । ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ତଣ୍ହାତସ୍ସନମନ୍ତରେନ ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାୟେୱ ନିହଟାତି । ‘‘ତେପୀ’’ତିଆଦି ସୀହୋପମସୁତ୍ତନ୍ତପାଳି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) ତତ୍ଥ ତେପୀତି ଦୀଘାୟୁକା ଦେୱାପି । ଭୟନ୍ତି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାପରିଚିଣ୍ଣନ୍ତେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ଭାୟନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୟଞାଣଂ । ସଂୱେଗନ୍ତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ, ଓତ୍ତପ୍ପମେୱ ୱା । ସନ୍ତାସନ୍ତି ଆଦୀନୱନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାହି ସଙ୍ଖାରେହି ସନ୍ତାସନଞାଣଂ । ଉପପତ୍ତିୱସେନାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ ।

ସହବ୍ୟତନ୍ତି ସହାୟଭାୱମିଚ୍ଛେୱ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥୋ ସହବ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସହାୟତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତୋ । ସୋ ହି ସହ ବ୍ୟାୟତି ପୱତ୍ତତି, ଦୋସଂ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ସହବ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟତା । ସହାୟଭାୱୋ ପନ ସହଭାୱୋୟେୱ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସସାଧନସମୱାୟତ୍ଥୋ ୱା ସହ-ସଦ୍ଦୋ ଅଧିକିଚ୍ଚପଦେ ଅଧିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ସହ ଏକତୋ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାସବ୍ୟ’’ନ୍ତି ତଦେୱ ସହବ୍ୟତା, ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୱସେନ ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସହଭାୱ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ସହ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ସହୱୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟଂ ୟଥା ‘‘ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି, ତଦେୱ ସହବ୍ୟତାତି ଏୱଂ ୱିମାନଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୨. ଇମେ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ସେସୋ । ଅଭିଭୱନା ଚେତ୍ଥ ପାପସଭାୱେନ ଜେଟ୍ଠଭାୱେନ ‘‘ତେ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ମଞ୍ଞନାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠକୋହମସ୍ମୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଦସ୍ସନେ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱୱଚନେନ, ଦସୋତି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସନେୟ୍ୟୱିସେସପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ଚ ଅନାୱରଣଦସ୍ସାୱିତଂ ପଟିଜାନାତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଦସ୍ସନେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ ହି ପଦେସଭୂତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣେ ସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତା ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପଦେସଭୂତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ପବ୍ବଜିତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ନ ଦଦାତୀତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ୱସେ ୱତ୍ତେମୀତି ୱସୱତ୍ତୀ । ଅହଂ-ସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅମ୍ହୟୋଗେନ ୱଚନତ୍ଥୋ । ସତ୍ତଭାଜନଭୂତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନିମ୍ମାତା ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପଥୱୀ’’ତିଆଦି ଚେତ୍ଥ ଭାଜନଲୋକୱସେନ ଅଧିପ୍ପାୟକଥନଂ । ସଜିତାତି ରଚିତା, ୱିଭଜିତା ୱା, ତେନାହ ‘‘ତ୍ୱଂ ଖତ୍ତିୟୋ ନାମା’’ତିଆଦି । ଚିଣ୍ଣୱସିତାୟାତି ସମାଚିଣ୍ଣପଞ୍ଚୱିଧୱସିଭାୱତୋ । ତତ୍ଥାତି ଭୂତଭବ୍ୟେସୁ । ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥିମ୍ହୀତି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭାସୟେ । ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ । ଦୁତିୟତୋତି ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ । ପଠମଇରିୟାପଥେତି ୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ । ଇତି ଅତୀତୱସେନ, ଭୂତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ତମାନୱସେନ ଚ ଭବ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୨) ପନ ଭବ୍ୟ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଅନାଗତୱସେନାପି ୱୁତ୍ତୋ । ଅହେସୁନ୍ତି ହି ଭୂତା । ଭୱନ୍ତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ଭବ୍ୟା ତବ୍ବାନୀୟା ୱିୟ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ କତ୍ତରିପି ପୱତ୍ତନତୋ ।

‘‘ଇସ୍ସରୋ କତ୍ତା ନିମ୍ମାତା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ‘‘ମୟା ଇମେ ସତ୍ତା ନିମ୍ମିତା’’ତି ୱଚନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦାନି କାରଣୱସେନା’’ତିଆଦି [କାରଣତୋ (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] କାରଣୱସେନ ସାଧେତୁକାମତାୟ ପଟିଞ୍ଞାକରଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନନୁ ଚେସ ବ୍ରହ୍ମା ଅନୱଟ୍ଠିତଦସ୍ସନତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପୁରିମତରଜାତିପରିଚିତମ୍ପି କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୱସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧେନ ସତ୍ତନିମ୍ମାନେନ ୱିପଲ୍ଲଟ୍ଠୋ ‘‘ମୟା ଇମେ ସତ୍ତା ନିମ୍ମିତା’’ତିଆଦିନା ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଦସ୍ସନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋ ଅଭିନିୱିସନୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ନ ପନ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ । ଅଥ କସ୍ମା କାରଣୱସେନ ସାଧେତୁକାମୋ ପଟିଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନ ଚେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସମ୍ପି ହି ‘‘ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ତଥାଅଭିନିୱେସସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନକ୍କମେନେୱ ତସ୍ସ ସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଜାତୋ, ନ ତୁ ଅଭିନିୱିସନମତ୍ତେନ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତିଆଦି । ପାଳିୟଂ ମନସୋ ପଣିଧୀତି ମନସୋ ପତ୍ଥନା, ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଇତ୍ଥଭାୱନ୍ତି ଇଦପ୍ପକାରଭାୱଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ପକାରୋ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱୋୟେୱିଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପକାରୋ ଇତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ହି ନିବ୍ବଚନଂ । କେୱଲନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ସୁଦ୍ଧଂ । ମଞ୍ଞନାମତ୍ତେନେୱାତି ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାମତ୍ତେନେୱ, ନ ଅଧିମାନୱସେନ । ୱଙ୍କଛିଦ୍ଦେନ ୱଙ୍କଆଣୀ ୱିୟ ଓନମିତ୍ୱା ୱଙ୍କଲଦ୍ଧିକେନ ୱଙ୍କଲଦ୍ଧିକା ଓନମିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପାଦମୂଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂପକ୍ଖକା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଦେୱାନଂ ଉପପତ୍ତିସମନନ୍ତରଂ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଗତିୟା ଚୱିତ୍ୱା ଇମିନା ନାମ କମ୍ମୁନା ଇଧୂପପନ୍ନା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହୋତି, ଅଥ କସ୍ମା ତେସଂ ଏୱଂ ମଞ୍ଞନା ସିୟାତି ? ପୁରିମଜାତୀସୁ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେ ସମ୍ମଦେୱ ନିୱିଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟାନମେୱ ତଥାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପୱତ୍ତିତୋ । ତାଦିସାନମେୱ ହି ତଥାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସମ୍ଭୱତି, ସା ଚ ଖୋ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ, ଇମେ ପନ ପୁରିମାସୁପି ଜାତୀସୁ ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ନିବଦ୍ଧାଭିନିୱେସା ଏୱମେୱ ମଞ୍ଞମାନା ଅହେସୁନ୍ତି । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିନା ମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୪୩. ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ଈସୋ, ମହନ୍ତୋ ଈସୋ ମହେସୋ, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତମହେସତାୟ ପରେହି ‘‘ମହେସୋ’’ ଇତି ଅକ୍ଖାୟତୀତି ମହେସକ୍ଖୋ, ମହେସକ୍ଖାନଂ ଅତିସୟେନ ମହେସକ୍ଖୋତି ମହେସକ୍ଖତରୋତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ମହେସକ୍ଖତରଭାୱୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତାୟ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇସ୍ସରିୟପରିୱାରୱସେନ ମହାୟସତରୋ’’ତି ।

୪୪. କିଂ ପନେତଂ କାରଣନ୍ତି ଅନୁୟୋଗେନାହ ‘‘ସୋ ତତୋ’’ତିଆଦି, ତେନ ‘‘ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଇଧାଗମନମେୱ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ଏତନ୍ତି ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ । ପାଳିୟଂ ୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣତ୍ଥେ ୱା ଏସ ନିପାତୋ, ହେତୁମ୍ହି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ, ୟେନ ଠାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ । ‘‘ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ, ତଦେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନ ସୋ ପବ୍ବଜତି, ଚେତୋସମାଧିଂ ଫୁସତି, ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସତୀତି ଏତେସୁପି ପଦେସୁ । ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ହି ଇମାନି ପଦାନି ‘‘ପବ୍ବଜତୀ’’ତିଆଦୀହିପି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗାରଂ, ଗେହଂ, ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ ଆଗାରିୟଂ, କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକମ୍ମଂ, ତମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅନାଗାରିୟଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତେନାହ ‘‘ଅଗାରସ୍ମା’’ତିଆଦି । ପ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱଜ-ସଦ୍ଦୋ ଉପସଙ୍କମନେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ପରନ୍ତି ପଚ୍ଛା, ଅତିସୟଂ ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ସରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସରିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ଅପସ୍ସନହେତୁ, ପସ୍ସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ମାନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ହି ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥୋ । ସଦାଭାୱତୋତି ସବ୍ବଦା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଜରାୱସେନାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ମରଣୱସେନାପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ।

୪୫. ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିନୋତି କତ୍ତୁୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି, ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକାତି ପନ ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୱସେନ, ସଦ୍ଦମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପନ ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖିଡ୍ଡାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖିଡ୍ଡାପଦୋସକା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇ-କାରାଗମୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦୁସ୍ସନଂ ୱା ପଦୋସୋ, ଖିଡ୍ଡାୟ ପଦୋସୋ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସୋ, ସୋ ଏତେସନ୍ତି ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା । ‘‘ପଦୂସିକାତିପି ପାଳିଂ ଲିଖନ୍ତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞନିକାୟିକାନଂ ପମାଦଲେଖତଂ ଦସ୍ସେତି। ମହାୱିହାରୱାସୀନିକାୟିକାନଞ୍ହି ୱାଚନାମଗ୍ଗୱସେନ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ପୱତ୍ତା । ଅପିଚ ତେନ ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହକାଲେ ପମାଦଲେଖଂ ଦସ୍ସେତି । ତମ୍ପି ହି ପଦତ୍ଥସୋଧନାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୋଧିତନିୟାମେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ୱେଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିୱେଲଂ, ତଂ । ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ, ତେନାହ ‘‘ଅତିଚିର’’ନ୍ତି, ଆହାରୂପଭୋଗକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରତିଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ହସ୍ସଖିଡ୍ଡା-ସଦ୍ଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ହସ୍ସଖିଡ୍ଡାସୁ ରତିଧମ୍ମୋ ରମଣସଭାୱୋ’’ତି । ହସନଂ ହସ୍ସୋ, କେଳିହସ୍ସୋ । ଖେଡନଂ କୀଳନଂ ଖିଡ୍ଡା, କାୟିକୱାଚସିକକୀଳା । ଅନୁୟୋଗୱସେନ ତଂସମାପନ୍ନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହସ୍ସରତିଧମ୍ମଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି । କୀଳା ୟେସଂ ତେ କେଳିନୋ, ତେସଂ ହସ୍ସୋ ତଥା । କୀଳାହସ୍ସପୟୋଗେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଞ୍ଚେତ୍ଥ କେଳିହସ୍ସସୁଖଂ । ତଦୱସିଟ୍ଠକୀଳାପୟୋଗେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ କାୟିକୱାଚସିକକୀଳାସୁଖଂ ।

‘‘ତେ କିରା’’ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ । କିର-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରଜୋତକୋୟେୱ, ନ ତୁ ଅନୁସ୍ସୱନାରୁଚିୟାଦିଜୋତକୋ ତଥାୟେୱ ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସିରିୱିଭୱେନାତି ସରୀରସୋଭଗ୍ଗାଦିସିରିୟା, ପରିୱାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ । ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ଛଣଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗେନ କତତ୍ତା ତଥାୟୋଗୋ ୱା ହୋତୁ, ମା ୱା, ନକ୍ଖତ୍ତମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୋ ଦେୱାନମାହାରୋ, କା ଚ ତେସମାହାରୱେଲାତି ? ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ସୁଧାହାରୋ । ଦ୍ୱାଦସପାପଧମ୍ମୱିଗ୍ଘାତେନ ହି ସୁଖସ୍ସ ଧାରଣତୋ ଦେୱାନଂ ଭୋଜନଂ ‘‘ସୁଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନ ସେତା ସଙ୍ଖୂପମା ଅତୁଲ୍ୟଦସ୍ସନା ସୁଚି ସୁଗନ୍ଧା ପିୟରୂପା । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁଧାଭୋଜନଜାତକେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସଙ୍ଖୂପମଂ ସେତ’ମତୁଲ୍ୟଦସ୍ସନଂ,

ସୁଚିଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ପିୟରୂପ’ମବ୍ଭୁତଂ ।

ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ମମ ଜାତୁ ଚକ୍ଖୁଭି,

କା ଦେୱତା ପାଣିସୁ କିଂ ସୁଧୋ’ଦହୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୨୨୭) ।

‘‘ଭୁତ୍ତା ଚ ସା ଦ୍ୱାଦସହନ୍ତି ପାପକେ,

ଖୁଦ୍ଦଂ ପିପାସଂ ଅରତିଂ ଦରକ୍ଲମଂ ।

କୋଧୂପନାହଞ୍ଚ ୱିୱାଦପେସୁଣଂ,

ସୀତୁଣ୍ହ ତନ୍ଦିଞ୍ଚ ରସୁତ୍ତମଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଚ ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୨୨୯) ।

ସା ଚ ହେଟ୍ଠିମେହି ହେଟ୍ଠିମେହି ଉପରିମାନଂ ଉପରିମାନଂ ପଣୀତତମା ହୋତି, ତଂ ୟଥାସକଂ ପରିମିତଦିୱସୱସେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ବିଳାରପଦପ୍ପମାଣଂ ସୁଧାହାରଂ ତେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଜିୱ୍ହାୟ ଠପିତମତ୍ତୋ ୟାୱ କେସଗ୍ଗନଖଗ୍ଗା କାୟଂ ଫରତି, ୟଥାସକଂ ଗଣିତଦିୱସୱସେନ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ୟାପନସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି । କେଚିୱାଦେ ପନେତ୍ଥ ବିଳାରପଦ-ସଦ୍ଦୋ ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସସ୍ସ ୱାଚକୋ । ପମାଣତୋ ପନ ଉଦୁମ୍ବରଫଲପ୍ପମାଣଂ, ୟଂ ପାଣିତଲଂ କବଳଗ୍ଗହନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମଧୁକୋସେ –

‘‘ପାଣିରକ୍ଖୋ ପିଚୁ ଚାପି, ସୁୱଣ୍ଣକମୁଦୁମ୍ବରଂ ।

ବିଳାରପଦକଂ ପାଣି-ତଲଂ ତଂ କବଳଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ॥

‘‘ନିରନ୍ତରଂ ଖାଦନ୍ତାପି ପିୱନ୍ତାପୀ’’ତି ଇଦଂ ପରିକପ୍ପନାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏୱଂ ନିୟମୱସେନ ତଥା ଖାଦନପିୱନାନମନିୟମଭାୱତୋ । କମ୍ମଜତେଜସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଉଳାରପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ଉଳାରଗରୁସିନିଦ୍ଧସୁଧାହାରଜୀରଣତୋ ଚ । କରଜକାୟସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱୋ ପନ ସୁଖୁମାଲଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି ଭଗୱା ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ପକତିପଥୱିୟଂ ପତିଆତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ‘‘ଓଳାରିକଂ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠେହୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ମନୁସ୍ସାନଂ ପନ କମ୍ମଜତେଜସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱୋ, କରଜକାୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଚ ୱୁତ୍ତୱିପରୀତେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କରଜକାୟୋତି ଏତ୍ଥ କୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରଂ, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୋ । ରଜୋ କରଜୋ, କିଂ ତଂ ? ସୁକ୍କସୋଣିତଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୨୦୯; ଚୂଳନି॰ ୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତରାଗରଜଫଲତ୍ତା ସରୀରୱାଚକେନ କ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା କାରଣୱୋହାରେନ ‘‘କରଜୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ସୁକ୍କସୋଣିତସଙ୍ଖାତେନ କରଜେନ ସମ୍ଭୂତୋ କାୟୋ କରଜକାୟୋତି ଆଚରିୟା । ତଥା ହି କାୟୋ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ମହାଅସ୍ସପୂରସୁତ୍ତନ୍ତଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘କରୀୟତି ଗବ୍ଭାସୟେ ଖିପୀୟତୀତି କରୋ, ସମ୍ଭୱୋ, କରତୋ ଜାତୋତି କରଜୋ, ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମାତୁଆଦୀନଂ ସଣ୍ଠାପନୱସେନ କରତୋ ହତ୍ଥତୋ ଜାତୋତି କରଜୋତି ଅପରେ । ଉଭୟଥାପି କରଜକାୟନ୍ତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କରୋତି ପୁତ୍ତେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି କରୋ, ସୁକ୍କସୋଣିତଂ, ତେନ ଜାତୋ କରଜୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ଅସମ୍ଭୂତୋପି ଚ ଦେୱାଦୀନଂ କାୟୋ ତବ୍ବୋହାରେନ ‘‘କରଜକାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ପୂତିକାୟୋ, ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ’’ତି । ତେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ । ଅଚ୍ଛୟାଗୁ ନାମ ପସନ୍ନା ଅକସଟା ୟାଗୁ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି କରଜକାୟଂ । ଏକଂ ଆହାରୱେଲନ୍ତି ଏକଦିୱସମତ୍ତଂ, କେସଞ୍ଚି ମତେନ ପନ ସତ୍ତାହଂ ।

ଏୱଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପମାୱସେନପି ତମାୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ତପାସାଣେତି ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହପାସାଣେ । ରତ୍ତସେତପଦୁମତୋ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଉପ୍ପଲଂ । ଅକଥାୟନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଦେୱାନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ, ଦେୱାନଂ କମ୍ମଜତେଜୋ ବଲୱା ହୋତି, କରଜଂ ମନ୍ଦନ୍ତି ୱା କମ୍ମଜତେଜକରଜକାୟାନଂ ବଲୱମନ୍ଦତାସଙ୍ଖାତ କାରଣସାମଞ୍ଞେନ । ତଦେତଞ୍ହି କାରଣଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦେୱାନଂ ସମାନମେୱ, ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଦେୱା ଗହେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କବଳୀକାରଭୂତଂ ସୁଧାହାରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି କବଳୀକାରାହାରୂପଜୀୱିନୋ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ‘‘ଖିଡ୍ଡାପଦୁସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ହେତେ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ପାଠୋ ‘‘ତେୟେୱ ଚୱନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଏତସ୍ସାନନ୍ତରେ ପଠିତବ୍ବୋ ତଦନୁସନ୍ଧିକତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥାନୁସନ୍ଧି – ୟଦି ସବ୍ବେପି ଏୱଂ କରୋନ୍ତା କାମାୱଚରଦେୱା ଚୱେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା’’ତି ନାମୱିସେସେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାତି ? ୱିଚାରଣାୟ ଏୱମାହାତି, ଏତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସବ୍ବେପି ଦେୱା ଏୱଂ ଚୱନ୍ତାପି ଖିଡ୍ଡାୟ ପଦୁସ୍ସନସଭାୱମତ୍ତଂ ପତି ନାମୱିସେସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ୟଦେକେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘କେଚିୱାଦପତିଟ୍ଠାପକୋୟଂ ପାଠୋ’’ତି, ତଦୟୁତ୍ତମେୱ ଇତି-ସଦ୍ଦନ୍ତରିକତ୍ତା, ଅନ୍ତେ ଚ ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ତସ୍ସ କେଚିୱାଦସମୱରୋଧନଂ ଅନ୍ତେ ଇତିସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ।

୪୭-୪୮. ମନୋପଦୋସିନୋତି କତ୍ତୁୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି, ମନୋପଦୋସିକାତି ଚ ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୱସେନ, ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମନୋପଦୋସକା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇ-କାରାଗମୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମନେନାତି ଇସ୍ସାପକତତ୍ତା ପଦୁଟ୍ଠେନ ମନସା । ଅପରୋ ନୟୋ – ଉସୂୟନୱସେନ ମନସା ପଦୋସୋ ମନୋପଦୋସୋ, ୱିନାସଭୂତୋ ସୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ମନୋପଦୋସିକାତି । ‘‘ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ହି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା କିଲନ୍ତକାୟା କିଲନ୍ତଚିତ୍ତା ତେ ଦେୱା ତମ୍ହା କାୟା ଚୱନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଏତେ ଚାତୁମହାରାଜିକା’’ତି ଆହ । ମନେନ ପଦୁସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ହେତେ ମନୋପଦୋସିକାତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ତେସୁ କିରା’’ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରୋ । ରଥେନ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ପଟିପଜ୍ଜନସମ୍ଭୱତୋ । ଏତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଉଦ୍ଧୁମାତୋ ୱିୟାତି ପୀତିୟା କରଣଭୂତାୟ ଉନ୍ନତୋ ୱିୟ । ଭିଜ୍ଜମାନୋ ୱିୟାତି ତାୟ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ, ପୀତିୟା ୱା କତ୍ତୁଭୂତାୟ ଭଞ୍ଜିତୋ ୱିୟ । କୁଦ୍ଧା ନାମ ସୁୱିଜାନନା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁଦ୍ଧଭାୱମସ୍ସ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅକୁଦ୍ଧୋ ରକ୍ଖତୀତି କୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୋ କୋଧୋ ଇତରସ୍ମିଂ ଅକୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଅନୁପାଦାନୋ ଚେୱ ଏକୱାରମତ୍ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାସେୱନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଚାୱେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଉଦକନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ନିବ୍ବାୟତି, ତସ୍ମା ଅକୁଦ୍ଧୋ ଇତରଂ ଚୱନତୋ ରକ୍ଖତି । ଉଭୋସୁ ପନ କୁଦ୍ଧେସୁ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ହି ପରିୱଡ୍ଢନୱସେନ ତିଖିଣସମୁଦାଚାରୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିଦହନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲକରଜକାୟଂ ୱିନାସେତି, ତତୋ ସକଲୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉଭୋସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ତଥା ଚାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ହି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା କିଲନ୍ତକାୟା କିଲନ୍ତଚିତ୍ତା ତେ ଦେୱା ତମ୍ହା କାୟା ଚୱନ୍ତୀ’’ତି । ଏକସ୍ସ କୋଧୋ ଇତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସପି କୋଧୋ ଇତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କୋଧସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ପରିୱଡ୍ଢନାୟ ଏୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଚୱନାୟ ନିସ୍ସୟଦହନରସେନ ଅତ୍ତନୋୟେୱ କୋଧେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିଦହନ୍ତେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲସ୍ସ କରଜକାୟସ୍ସ ଚୱନତୋ । କନ୍ଦନ୍ତାନଂୟେୱ ଓରୋଧାନନ୍ତି ଅନାଦରତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତାତି ଅୟଂ ତେସଂ କରଜକାୟମନ୍ଦତାୟ, ତଥାଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଚ କୋଧସ୍ସ ବଲୱତାୟ ଠାନସୋ ଚୱନଭାୱୋ ଏତେସୁ ଦେୱେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମନିୟାମୋ ସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୯-୫୨.ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଭେଦଂ ପସ୍ସତୀତି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିକାରାପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ଅନ୍ତେ ଚ ଅଦସ୍ସନୂପଗମନତୋ ୱିନାସଂ ପସ୍ସତି ଓଳାରିକତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମଭେଦସ୍ସ । ପଚ୍ଚୟଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟସତ୍ତିଂ ଦତ୍ୱା, ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ବଲୱତରମ୍ପି ସମାନଂ ଇମିନା କାରଣେନ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବଲୱତରନ୍ତି ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁତରଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଏକସ୍ମିଂ ରୂପେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭେଦଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଭାୱପକ୍ଖୋ ବଲୱତରୋ ପାକଟୋୱ ହୋତି, ନ ଅଭାୱପକ୍ଖୋତି ଇଦଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ଅଲାଭଚକ୍କନିଦସ୍ସନେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତକ୍କୀୱାଦୀ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ଦୁରୱଧାନତାୟ, ଏକତ୍ତନୟସ୍ସ ଚ ମିଚ୍ଛାଗହିତତ୍ତା ‘‘ୟଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବଦାପି ଏୱରୂପେନ ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେସି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସହ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତି ।

ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଅନ୍ତାନନ୍ତସହଚରିତୋ ୱାଦୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି, ଅନ୍ତାନନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱା ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି, ସୋ ଏତେସନ୍ତି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତସହଚରିତୋ, ତନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱା, ଅନ୍ତାନନ୍ତେସୁ ୱା ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦା । ଇଦାନି ‘‘ଅନ୍ତୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନପାଠାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଭାୱୋ ଓସାନମେତ୍ଥାତି ହି ଅନ୍ତୋ, ମରିୟାଦା, ତପ୍ପଟିସେଧନେନ ଅନନ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋ ଚ ଅନନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ଚ ନେୱନ୍ତନାନନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନୱା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ୱିୟ । ଚତୁତ୍ଥପଦଞ୍ହେତ୍ଥ ତତିୟପଦେନ ସମାନତ୍ଥନ୍ତି ଅନ୍ତାନନ୍ତପଦେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟଦ୍ୱୟେନ ଚତୁଧା ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । କସ୍ସ ପନାୟଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋତି ? ଲୋକୀୟତି ସଂସାରନିସ୍ସରଣତ୍ଥିକେହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଅୱପସ୍ସୀୟତି, ଲୋକିୟନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ତେହି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି, ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି । କୋ ପନେସୋ ଅତ୍ତାତି ? ଝାନୱିସୟଭୂତଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ, ଅପରିୟନ୍ତଂ ୱା ୱଡ୍ଢନୱସେନ, ତଦନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଚ ତତ୍ଥ ଲୋକସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି, ତଥା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତଂ ‘ଲୋକୋ’ତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୪-୬୦) କେଚି ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଝାନଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ଇଧ ଅତ୍ତା, ଲୋକୋତି ଚ ଗହିତା’’ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ ଅନ୍ତଞ୍ଚ ଅନନ୍ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ତକ୍କିକସ୍ସ ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା କଥଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଏୱ । ଅନ୍ତାନନ୍ତପଟିସେଧନୱାଦୋପି ହି ସୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତୱିସୟୋୟେୱ ତମାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତଂ ୱା ଅନ୍ତନ୍ତଂ ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ୱା ନେୱନ୍ତାନାନନ୍ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଥା ତତିୟୱାଦେ ଦେସପଭେଦୱସେନ ଏକସ୍ସେୱ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୱତା, ଅନନ୍ତୱତା ଚ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱମେତ୍ଥ ତକ୍କୀୱାଦେପି କାଲପଭେଦୱସେନ ଏକସ୍ସେୱ ତଦୁଭୟସମ୍ଭୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧେନ ତଦୁଭୟଞ୍ଞେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଚ ପଟିସେଧାନଂ ପରିୟୁଦାସତା । କଥଂ ? ଅନ୍ତୱନ୍ତପଟିସେଧେନ ହି ଅନନ୍ତୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନନ୍ତୱନ୍ତପଟିସେଧେନ ଚ ଅନ୍ତୱା । ଦ୍ୱିପଟିସେଧୋ ହି ପକତିୟତ୍ଥଞାପକୋ । ଇତି ପଟିସେଧନୱସେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୁତ୍ତୋୟେୱ ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସାପି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଭାୱୋତି । ୟଦେୱଂ ସୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦଭାୱତୋ ତତିୟୱାଦସମୱରୋଧେୟେୱ ସିୟାତି ? ନ, କାଲପଭେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଦେସପଭେଦୱସେନ ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୋ ତତିୟୱାଦୀ ୱିୟ ପଚ୍ଛିମୋପି ତକ୍କିକୋ କାଲପଭେଦୱସେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୋ ହୋତି । କଥଂ ? ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଲୋକସଞ୍ଞିତୋ ଅତ୍ତା ଅନନ୍ତୋ କଦା ଚି ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋତି ଅଧିଗତୱିସେସେହି ମହେସୀହି ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନେୱନ୍ତୱା । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ଅନ୍ତୱା କଦାଚି, ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋତି ତେହିୟେୱ ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନାନନ୍ତୱାତି । ଅୟଂ ତକ୍କିକୋ ଅୱଡ୍ଢିତଭାୱପୁବ୍ବକତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢିତଭାୱସ୍ସ ଉଭୟଥା ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତାୟ ଅନୁସ୍ସୱାଦିମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ‘‘ନେୱନ୍ତୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ପନ ‘‘ନାନନ୍ତୱା’’ତି, ନ ପନ ଅନ୍ତତାନନ୍ତତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭାୱେନ ୟଥା ତଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା’’ତି । ୟଥା ଚାନୁସ୍ସୁତିକତକ୍କିନୋ, ଏୱଂ ଜାତିସ୍ସରତକ୍କିଆଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

କେଚି ପନ ୟଦି ପନାୟଂ ଅତ୍ତା ଅନ୍ତୱା, ଏୱଂ ସତି ଦୂରଦେସେ ଉପପଜ୍ଜନାନୁସ୍ସରଣାଦିକିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତି ନ ସିୟା । ଅଥ ଅନନ୍ତୱା, ଏୱଞ୍ଚ ଇଧ ଠିତସ୍ସେୱ ଦେୱଲୋକନିରୟାଦୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ସିୟା । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୱା ଚେୱ ଅନନ୍ତୱା ଚ, ଏୱମ୍ପି ତଦୁଭୟଦୋସସମାୟୋଗୋ ସିୟା । ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୱା’’ତି ଚ ଅବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ତକ୍କନୱସେନ ଚତୁତ୍ଥୱାଦପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ୟଦି ପନେସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ୟେ ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଏୱମାହଂସୁ ‘ଅନ୍ତୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରିୱଟୁମୋ’ତି, ତେସଂ ମୁସା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୭) ତସ୍ସ ପୁରିମୱାଦତ୍ତୟପଟିକ୍ଖେପୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ପୁରିମୱାଦତ୍ତୟସ୍ସ ତେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପକାରୱିଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି କାରଣେନ ତଥା ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ତସ୍ସ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତାଭାୱେନ, ନ ଚ ପରିୟନ୍ତରହିତଦିଟ୍ଠିୱାଚାହି ପଟିକ୍ଖେପେନ, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତଂ ଏୱମେୱ ଞାତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହେସ ଅମରାୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ଭଜେୟ୍ୟ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ । ନ ହି ଅନ୍ତତାଅନନ୍ତତାତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପକାରୋ ଅତ୍ଥି, ତକ୍କୀୱାଦୀ ଚ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗକୋୟେୱ । କାଲଭେଦୱସେନ ଚ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଲୋକେ ତଦୁଭୟଂ ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଭୱତୁ ତାୱ ପଚ୍ଛିମୱାଦୀଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଉଭୟୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦସ୍ସ । କଥଂ ପନ ପୁରିମୱାଦୀଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା ଏକେକୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦସ୍ସାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତମାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱୟୱେପି ଉପଚାରୱୁତ୍ତିତୋ । ସମୁଦିତେସୁ ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତି କ-ସଦ୍ଦୋ ତତ୍ଥ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ତଦୱୟୱେସୁପି ପଚ୍ଚେକଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପରିୟାୟୋ’’, ୟଥା ଚ ‘‘ଲୋକେ ସତ୍ତାସୟୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଭିନିୱେସତୋ ପୁରିମକାଲେ ପୱତ୍ତୱିତକ୍କୱସେନ ଅୟଂ ତତ୍ଥ ୱୋହାରୋ କତୋ । ତେସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତଥାରୂପଚେତୋସମାଧିସମଧିଗମତୋ ପୁବ୍ବକାଲେ ‘‘ଅନ୍ତୱା ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଉଦାହୁ ଅନନ୍ତୱା’’ତି ଉଭୟାକାରାୱଲମ୍ବିନୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱସେନ ନିରୁଳ୍ହୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଭାୱୋ ପଚ୍ଛା ୱିସେସଲାଭେନ ତେସୁ ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ୱାଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ପୁରିମସିଦ୍ଧରୁଳ୍ହିୟା ୱୋହାରୀୟତି ୟଥା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ମରଣଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩) ଅରହତି ସତ୍ତପରିୟାୟୋ, ୟଥା ଚ ଭୱନ୍ତରଗତେପି ମଣ୍ଡୂକାଦିୱୋହାରୋତି ।

୫୪-୬୦. ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନାୟ ହେଟ୍ଠା, ଉପରି, ତିରିୟଞ୍ଚ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଗତାଗତୱସେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧମଧୋ ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତିରିୟଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା’’ତି ଅଧିକାରୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ତକ୍କୟତୀତି ତକ୍କୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ସଦ୍ଦତୋ, ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ ତକ୍କୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସସ୍ସତୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନୁସାରେନାତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବସ୍ସ ଅନ୍ତୱନ୍ତାଦିନୋ ଅନୁସ୍ସରଣେନ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କୀସୁଦ୍ଧତକ୍କୀନମ୍ପି ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନେୱ ‘‘ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪) ୱିୟ ସୁତାଦୀନମ୍ପି ଗହିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅନ୍ତୱା’’ତିଆଦିନା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଦାଭାୱପରାମସନୱସେନେୱ ଇମେସଂ ୱାଦାନଂ ପୱତ୍ତନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୭, ୯୮) ।

ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୱଣ୍ଣନା

୬୧.ନମରତୀତି ‘‘ଏୱମେୱା’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଅନେକନ୍ତିକାୟେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିୟନ୍ତରହିତାତି ଓସାନୱିଗତା, ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଧୋତି ‘‘ଏୱମ୍ପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ନାନପ୍ପକାରୋ । ଖେପୋତି ସକୱାଦେନ ପରୱାଦାନଂ ଖିପନଂ । କୋ ପନେସୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋତି ? ତଥାପୱତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପଧାନୋ ତାଦିସାୟ ୱାଚାୟ ସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୟେୱ । ଅମରାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା, ୱାଚାୟ ଚ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି, ୱିୱିଧମପନେନ୍ତୀତି ୱା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ, ତେୟେୱ ‘‘ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା’’ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ମଚ୍ଛଜାତି’’ ଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏକା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ମଚ୍ଛଜାତିୱିସେସୋ ଏସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସନ୍ଧାୱତି ଏକସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ । ୟଥା ଗାହଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତଥା ସନ୍ଧାୱନତୋ, ଏତେନ ଅମରାୟ ୱିକ୍ଖେପୋ ତଥା, ସୋ ୱିୟାତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ସା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାଦିୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱିକ୍ଖେପପଦତ୍ଥେନ ଉପମିତତ୍ତା । ଅୟମେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତୋ । ଅମରା ୱିୟ ୱିକ୍ଖେପୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୋତି କେଚି । ଅଥ ୱା ଅମରା ୱିୟ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ, ତେୟେୱ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା ।

୬୨. ୱିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ, ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମେ ଚ (ଅକୁସଲଧମ୍ମେପି ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୨) ସଭାୱଭେଦୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଞାଣଂ ନତ୍ଥୀତି କୁସଲାକୁସଲପଦାନଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିଘାତୋ ୱିହେସା କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ ‘‘ୱିପ୍ପଟିସାରୁପ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ୱଚନତୋ, ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ମୁସାୱାଦେତି ନିମିତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ ୱା । ମୁସାୱାଦହେତୁ, ମୁସାୱାଦତୋ ୱା ଓତ୍ତପ୍ପେନ ଚେୱ ହିରିୟା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କୀଦିସଂ ଅମରାୱିକ୍ଖେପମାପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପ’’ନ୍ତି, ତେନ ଅମରାସଦିସୱିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତଂ ଦୁତିୟନୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତେ ହି ନୟଦ୍ୱୟେ ପଠମନୟୱସେନାୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଦୁତିୟନୟୱସେନ ପନ ଅମରାସଦିସୱିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱକ୍ଖତି ।

‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତି ୟଂ ତୟା ପୁଟ୍ଠଂ, ତଂ ଏୱନ୍ତିପି ମେ ଲଦ୍ଧି ନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହଂ । ଅନିୟମିତୱିକ୍ଖେପୋତି ସସ୍ସତାଦୀସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପକାରେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପକରଣଂ, ପରୱାଦିନା ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପକାରେ ପୁଚ୍ଛିତେ ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୱିକ୍ଖେପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପଦସ୍ସନଂୟେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋତି ଅନିୟମିତୱିକ୍ଖେପୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ୱା ଅକୁସଲନ୍ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା ଚ । ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ହି ଅନିୟମେତ୍ୱା, ନିୟମେତ୍ୱା ଚ ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦତକ୍କୀୱାଦାନଂ ପଟିସେଧନେନ ତଂ ତଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପୱାଦତ୍ତା । ‘‘ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ’’ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପନ ଅନୱଟ୍ଠିତୱାଦତ୍ତା ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପକ୍ଖେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୟଂ ପନ ଇଦଂ…ପେ॰… ନ ବ୍ୟାକରୋତୀ’’ତି ଆହ । ଇଦାନି କୁସଲାଦୀନଂ ଅବ୍ୟାକରଣେନ ତଦେୱ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । କିଂ ନୋ ନୋତି ତେ ଲଦ୍ଧୀତି ନେୱ ନ ହୋତୀତି ତୱ ଲଦ୍ଧି ହୋତି କିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ନୋତିପି ମେ ନୋତି ନେୱ ନ ହୋତୀତିପି ମେ ଲଦ୍ଧି ନୋ ହୋତି ।

୬୩. ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱୱିସୟାନଞ୍ଞେୱ ରାଗାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜନଂ କାତୁଂ ‘‘ଅଜାନନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସହସାତି ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ୱେଗେନ । ‘‘ଭଦ୍ରମୁଖାତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣମାଲପନଂ, ସୁନ୍ଦରମୁଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ବ୍ୟାକରଣେ, ନିମିତ୍ତେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଛନ୍ଦରାଗପଦାନଂ ସମାନତ୍ଥଭାୱେପି ୱିକପ୍ପନଜୋତକେନ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଗ୍ୟତ୍ତା ଗୋବଲୀବଦ୍ଦାଦିନୟେନ ଭିନ୍ନତ୍ଥତାୱ ୟୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଦୁବ୍ବଲରାଗୋ,ରାଗୋ ବଲୱରାଗୋ’’ତି । ଦୋସପଟିଘେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ତକମ୍ପି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନେ ୱତ୍ତତି, ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ଗରହାୟଂ । ନ କେୱଲଂ ଇତୋ ଉତ୍ତରିତରମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଏତ୍ତକମ୍ପି ନ ଜାନାମି ନାମ, ପଗେୱ ତଦୁତ୍ତରିଜାନନେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରେହି କତସକ୍କାରସମାନୱିସୟାନଂ ପନ ରାଗାଦୀନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ୟୋଜନା – କୁସଲାକୁସଲଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅପଜାନନ୍ତୋପି ୟେସମହଂ ସମୱାୟେନ କୁସଲମେୱ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି, ଅକୁସଲମେୱ ‘‘ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଚ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ତେସୁ ତଥା ବ୍ୟାକରଣହେତୁ ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ କରୋନ୍ତେସୁ ମମ ଛନ୍ଦୋ ୱା ରାଗୋ ୱା ଅସ୍ସାତି । ଦୋସପଟିଘେସୁପି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ତଂ ମମସ୍ସ ଉପାଦାନଂ, ସୋ ମମସ୍ସ ୱିଘାତୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧୯ ଆଦୟୋ) ୟଥାଲାଭୱଚନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦରାଗଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ହି ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧୯ ଆଦୟୋ) ଇଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଅୱିସେସୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉଭୟମ୍ପି ୱା’’ତିଆଦିନା । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ହି ଦୋସୋପି ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କୋଧୁପାଦାନୱିନିବନ୍ଧା ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୩) ‘‘ଉଭୟମ୍ପୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସଦ୍ଦତୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥଦ୍ୱୟୱାଚକତ୍ତା । ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅମୁଞ୍ଚନଗ୍ଗହଣଂ । ପଟିଘୋପି ହି ଆରମ୍ମଣଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି ଉପନାହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ଲୋଭସ୍ସେୱ ଉପାଦାନଭାୱେନ ପାକଟତ୍ତା ଦୋସସ୍ସାପି ଉପାଦାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହନନଂ ୱିହିଂସନଂ ୱିବାଧନଂ । ରାଗୋପି ହି ପରିଳାହୱସେନ ସାରଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ନିସ୍ସୟଂ ୱିହନତି । ‘‘ରାଗୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ରାଗଦୋସାନଂ ଉପାଦାନଭାୱେ ୱିସେସଦସ୍ସନମୁଖେନ ତଦତ୍ଥସମତ୍ଥନଂ । ୱିନାସେତୁକାମତାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତୀତି ତସ୍ମା ଗହଣୱିହନନତୋ ।

୬୪. ପଡତି ସଭାୱଧମ୍ମେ ଜାନାତି, ୟଥାସଭାୱଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ପଣ୍ଡା, ସା ୟେସଂ ତେ ପଣ୍ଡିତାତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦିନା । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଭାୱୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଞା । ୟେନ ହି ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତେନ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ । ତେନ ସୁତଚିନ୍ତାମୟପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା ତାସମେୱ ୱିସୟଭାୱତୋ । ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ହି ଭାୱନାମୟପଞ୍ଞା । ‘‘ନିପୁଣା’’ତି ଇମିନା ପନ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ସାଭାୱିକଞାଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମବୁଦ୍ଧିନୋ’’ତି । ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥନାନତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥମେୱ ୱା । ‘‘ୱିଞ୍ଞାତପରପ୍ପୱାଦା’’ତି ଏତେନ କତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱାଚକତ୍ତା ‘‘କତୱିଜ୍ଜୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କତ-ସଦ୍ଦୋ ଞାଣାନୁୟୁତ୍ତତଂ ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘କତୱାଦପରିଚୟା’’ତି ଏତେନ ପନ ‘‘କତସିପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣୱାଦତଂ । ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ପନ ସମୁଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟେନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସଂ, ଏକସେସଂ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱାଲୱେଧୀନଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୱିୟ ରୂପମେତେସନ୍ତି ୱାଲୱେଧିରୂପାତି ଆହ ‘‘ୱାଲୱେଧିଧନୁଗ୍ଗହସଦିସା’’ତି । ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲଗ୍ଗସ୍ସ ଅଂସୁକୋଟିୱେଧକଧନୁଗ୍ଗହସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସୋୟେୱ ହି ‘‘ୱାଲୱେଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମଞ୍ଞେ-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାଜୋତକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିନ୍ଦନ୍ତା ୱିୟା’’ତି । ପଞ୍ଞାଗତେନାତି ପଞ୍ଞାପଭେଦେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା । ସମନୁୟୁଞ୍ଜନା ଲଦ୍ଧିୟା ପୁଚ୍ଛା । ସମନୁଗାହନା ତଂକାରଣସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କିଂ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସମନୁଭାସନାପି ଓୱାଦୱସେନ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନାୟେୱାତି ଆହ ‘‘ସମନୁୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ସମ୍ପାୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରାଦେସତଂ, ଏୟ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସାମତ୍ଥିୟତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୫-୬୬. ମନ୍ଦା ଅତିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସାତି ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ, ତେନାହ ‘‘ଅପଞ୍ଞସ୍ସେୱେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ‘‘ମୋହମୂହୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ହ-କାରଲୋପେନ ‘‘ମୋମୂହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପକଂ ପରିୟାୟଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତିରେକତ୍ଥଭାୱତୋତି ୟଥା ‘‘ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତିସମ୍ମୂଳ୍ହୋ’’ତି । ସିଦ୍ଧେ ହି ସତି ପୁନାରମ୍ଭୋ ନିୟମାୟ ୱା ହୋତି, ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନାୟ ୱା । ୟଥା ପୁବ୍ବେ କମ୍ମୁନା ଆଗତୋ, ତଥା ଇଧାପୀତି ତଥାଗତୋ, ସତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମଂ ପୁରିମାନମ୍ପି ତିଣ୍ଣଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମସଭାୱାନୱବୋଧତୋ ଅତ୍ଥେୱ ମନ୍ଦଭାୱୋ, ତେସଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନୱବୋଧସ୍ସ ଅୱବୋଧନତୋ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି । ପଚ୍ଛିମୋୟେୱ ତଦଭାୱତୋ ମନ୍ଦମୋମୂହଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚ ପଚ୍ଛିମସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମାନୱବୋଧସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ ଅତ୍ଥିୟେୱ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’ତି ଇତି ଚେ ମେ ଅସ୍ସ, ‘ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’ତି ଇତି ତେ ନଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥି, ନ ପନ ତସ୍ସ ପୁରିମାନଂ ୱିୟ ଅପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମବ୍ୟାକରଣନିମିତ୍ତମୁସାୱାଦାଦିଭାୟନଜିଗୁଚ୍ଛନାକାରୋ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ମହାମୂଳ୍ହୋୟେୱାତି ତଥାୱେସ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ଇତି ଚେ ମଂ ପୁଚ୍ଛସୀତି ପୁଚ୍ଛାଠପନମେୱ ତେନ ଦସ୍ସୀୟତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମାନୱବୋଧାୱବୋଧୋତି ଅୟମେୱ ୱିସେସେନ ‘‘ମନ୍ଦୋ ମୋମୂହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ହି ତଥାୱାଦୀନଂ ସଞ୍ଚୟଂ ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବବାଲୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ସସ୍ସତଦସ୍ସନୱସେନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ୟଦି ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ସସ୍ସତଦସ୍ସନୱସେନ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟଦି ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋ ସମ୍ମାଦସ୍ସନୱସେନାତି ଦ୍ୱିଧାପି ଅତ୍ଥୋ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ନତ୍ଥିକଦସ୍ସନୱସେନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା, ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚ ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା, ‘‘ନେୱତ୍ଥି ନ ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତପକାରତ୍ତୟପଟିକ୍ଖେପେ ସତି ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିତାନତ୍ଥିତାହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାକାରୋ ପରୋ ଲୋକୋତି ୱିକ୍ଖେପଞ୍ଞେୱ ପୁରକ୍ଖାରେନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ସେସଚତୁକ୍କତ୍ତୟେପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରତ୍ତିକୋ ୱିୟ ହି କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ତିକେନ ପୁରିମଚତୁକ୍କସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ସେସଚତୁକ୍କତ୍ତୟେନ ସତ୍ତପରାମାସପୁଞ୍ଞାଦିସଫଲତାଚୋଦନାନୟେନ (ଅତ୍ତପରାମାସପୁଞ୍ଞାଦିଫଲତାଚୋଦନାନୟେନ ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୫, ୬୬) ସଙ୍ଗହିତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ତତିୟଚତୁକ୍କେନ ପୁଞ୍ଞାଦିକମ୍ମସଫଲତାୟ, ସେସଚତୁକ୍କତ୍ତୟେନ ଚ ସତ୍ତପରାମାସତାୟ ଚୋଦନାନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ ପନ ସସ୍ସତାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚ୍ଚନତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱିକ୍ଖେପଞ୍ଞେୱ କରୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତାକାରପଟିସେଧନୱସେନ ୱିକ୍ଖେପାକାରଦସ୍ସନଂ । କସ୍ମା ପନ ୱିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ ପଟିକ୍ଖେପୋୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖସ୍ସ ‘‘ଏୱମେୱ’’ନ୍ତି ଅନୁଜାନନମ୍ପି ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ସିୟାତି ? ନ, ତତ୍ଥାପି ତସ୍ସ ସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା, ପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ଚ ୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ହି ସଞ୍ଚୟୋ ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ରଞ୍ଞା ଅଜାତସତ୍ତୁନା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପରଲୋକତ୍ଥିତାଦୀନଂ ପଟିସେଧନମୁଖେନେୱ ୱିକ୍ଖେପଂ ବ୍ୟାକାସି ।

ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଚାୟଂ ସବ୍ବୋପି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ କୁସଲାଦୟୋ ଧମ୍ମେ, ପରଲୋକତ୍ଥିତାଦୀନି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପନମତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଥ ତସ୍ସ କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକଭାୱୋ ସିୟା । ନ ହି ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥମଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ୟୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ହେୱ ଖୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା, ଅଥ ଖୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ । ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୱସେନ ହି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ, ପରଲୋକତ୍ଥିତାଦୀନି ଚ ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିବୁଜ୍ଝମାନୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ମୁସାୱାଦଭୟେନ ଚ ୱିକ୍ଖେପମାପଜ୍ଜତୀତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟାସଂ ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୭, ୯୮) ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ, ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅନୱବୋଧେନ, ଅସଦ୍ଦହନେନ ଚ ତବ୍ବିସୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣମେୱ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିସୁଂୟେୱେସା ଏକା ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ତଭଙ୍ଗଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା’’ ଚାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧) । ୟଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମେପି ଚତ୍ତାରୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଧମ୍ମାନୁସାରେନେୱ ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତତ୍ତା ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ପୱିଟ୍ଠା’’ତି, ତଦେତସ୍ସ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପନସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋତି ? ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନଭିନିୱେସନତୋ । ନତ୍ଥି ହି କୋଚି ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତୱେଦୀ ୱିୱାଦବହୁଲତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ । ‘‘ଏୱମେୱ’’ନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନନା ଅନାଦିକାଲିକା ଲୋକେ, ତସ୍ମା ସସ୍ସତଲେସସ୍ସ ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ଏତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦୱଣ୍ଣନା

୬୭. ଅଧିଚ୍ଚ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ କସ୍ସଚି ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବଂ ୱିନା ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ତଲୋକସଞ୍ଞିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରାରମ୍ମଣଦସ୍ସନଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଦାକାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ପୱତ୍ତିତୋ, ତଦାକାରସହଚରିତତୋ ଚ ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତି, କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଦସ୍ସନଂ ୱା ଅନ୍ତପଦଲୋପେନ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ୟଥା ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି, ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକାରଣସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି କାରଣମନ୍ତରେନ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ।

୬୮-୭୩.ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଏତଂ ଅସଞ୍ଞାୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସନାସୀସନ୍ତି ଦେସନାୟ ଜେଟ୍ଠକଂ ପଧାନଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା, ତେନ ସଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ଅୟଂ ଦେସନା କତା, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିତାୟାତି ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱାହ ‘‘ଅଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦି । ଭଗୱା ହି ୟଥା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସମାଧିଂ, ପଞ୍ଞଂ ୱା ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଦେସେତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ, ସଞ୍ଞଂ ୱା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭), ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫; ୱିଭ॰ ୮୦୪) ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି, ତଥା ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, (ଧ॰ ସ॰ ୧) କିଂ ଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ (ପାରା॰ ୧୪୬, ୧୮୦) ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, (ଧ॰ ପ॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୯୦; ପେଟକୋ॰ ୮୩, ୮୪) ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୨, ୩୪୧, ୩୫୭; ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୪; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୪; ଚୂଳନି॰ ୮୩) ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮) ଚ ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକାନି । ତିତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧି ତତ୍ଥେୱ ବାହୁଲ୍ଲେନ ପରିବ୍ଭମନତୋ ତରନ୍ତି ବାଲା ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା, ତଦେୱ ଅନପ୍ପକାନମନତ୍ଥାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଞ୍ଚ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ, ନିୱାସଟ୍ଠେନ ୱା ଆୟତନନ୍ତି ତିତ୍ଥାୟତନଂ, ତସ୍ମିଂ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଉପପତ୍ତିୱିସେସେ ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ, ସଞ୍ଞାୱିରାଗାୱିରାଗେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣଭୂମିୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସାସନିକା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା’’ତି । ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ଚତୁତ୍ଥେ ଭୂତକସିଣେ ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, ତେନେୱାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥେୱ ହି ରୂପପଟିଭାଗଭୂତେସୁ କସିଣୱିସେସେସୁ ରୂପୱିଭାୱନେନ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ସଚ୍ଛିକରୀୟତି, ଏୱଂ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଗ୍ଗହତାୟ ଅରୂପପଟିଭାଗଭୂତେ କସିଣୱିସେସେ ଅରୂପୱିଭାୱନେନ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ଅଧିଗମୀୟତି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ’’ତିଆଦିନା, (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪) ‘‘ଧି ଚିତ୍ତଂ, ଧିବ୍ବତେ ତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୮-୭୩) ଚ ନୟେନ ଅରୂପପୱତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ତଦଭାୱେ ଚ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ରୂପସମାପତ୍ତିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ, ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ୱିସେସେନ ପଠମାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣେପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାପି ହି ଅରୂପପଟିଭାଗତା ଲବ୍ଭତୀତି ? ୱତ୍ତବ୍ବମେୱେତଂ କେସଞ୍ଚି, ଅୱଚନଂ ପନ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅଗ୍ଗହିତଭାୱେନ । ୟଥା ହି ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମଭାୱମତ୍ତେ ପରିନିବ୍ବିନ୍ଦା (ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମ ଭାୱମତ୍ତେନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬-୭୩) ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମପଟିଭାଗଭୂତେ ଚ ୱିସୟୱିସେସେ ପାତୁଭୱତି, ଏୱଂ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ତିତ୍ଥିୟେହେୱ ପନ ତସ୍ସା ସମାପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ, ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟପଦେସନିମିତ୍ତସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିତୋ ତଂ କାରଣଂ ପସ୍ସନ୍ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଚତୁତ୍ଥେୟେୱ ଭୂତକସିଣେ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ୱିୟ ପୁରିମଭୂତକସିଣତ୍ତୟେପି ୱଣ୍ଣପଟିଚ୍ଛାୟାୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିଆରମ୍ମଣଂ ଝାନସ୍ସ ଲୋକୱୋହାରାନୁରୋଧେନେୱ ପୱତ୍ତିତୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୯୬) ପଥୱୀକସିଣସ୍ସ ଆଦାସଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲୂପମାୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ଭୂତକସିଣେ ଭୂତପଟିଚ୍ଛାୟା ଏୱ ଝାନସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସେୱ ଅରୂପପଟିଭାଗତା ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂ ପସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେ ସତୀ’’ତିଆଦି । ସନ୍ତୋତି ନିବ୍ବୁତୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନମେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାଲଂ କତ୍ୱାତି ମରଣଂ କତ୍ୱା, ୟୋ ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଜୀୱନକାଲୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟେହି କରୀୟତି, ତଂ କରିତ୍ୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ସତ୍ତନିକାୟେ ରୂପପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ ଉପପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ଚକ୍କୱାଳେସୁ ତସ୍ସା ଭୂମିୟା ଅତ୍ଥିତାୟ ଅନେକୱିଧଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଥୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧେୱାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ । ୟଦି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ପାତୁଭୱତି, କଥଂ ଅରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ନନୁ ସିୟା ଅରୂପସନ୍ନିସ୍ସିତାୟେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଇଧେୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତଥା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନତୋତି? ନାୟମନୁୟୋଗୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠୋ, କଥଂ ପନ ରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ଅରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଇଦମ୍ପି ହି ତେନ ସମାନଜାତିୟମେୱ । କସ୍ମା ? ଇଧେୱ ଅଦସ୍ସନତୋ, କଥଞ୍ଚ କବଳୀକାରାହାରେନ ୱିନା ରୂପଧାତୁୟା ରୂପଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଇଦମ୍ପି ଚ ତଂସଭାୱମେୱ, କିଂ କାରଣା ? ଇଧ ଅଦସ୍ସନତୋୟେୱ । ଇତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ତଥା ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, କିମେତେନ ଅଞ୍ଞନିଦସ୍ସନେନ ଇଧେୱ ଅନୁୟୋଗେନ । ଅପିଚ ୟଥା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ଅୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ସହ ରୂପେନ ସମ୍ଭୱତୋ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତି ରୂପସାପେକ୍ଖତାୟ କାରଣସ୍ସ । ୟସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ୱିନା ରୂପେନ ପୱତ୍ତି ରୂପନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରଣସ୍ସ, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ଅରୂପେ ୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ୱିନା ଅରୂପେନ ପୱତ୍ତି ଅରୂପନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରଣସ୍ସ, ଏୱଂ ଭାୱନାବଲାଭାୱତୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପାରୂପସମ୍ଭୱୋ ୱିୟ, ଭାୱନାବଲେନ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଅରୂପସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱୋ ୱିୟ ଚ । ଅସଞ୍ଞୀଭୱେପି ଭାୱନାବଲେନ ରୂପସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

କଥଂ ପନ ତତ୍ଥ କେୱଲୋ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟରହିତୋ ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, କିତ୍ତକଂ ୱା କାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ଇଧ ଚେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ଆଗମୋୟେୱ ଏତଦତ୍ଥଞାପନେ, ଅଥ ଖୋ ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଜିୟାୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଧନୁଜିୟାୟ ୱେଗେନ ଖିପିତୋ । ଝାନୱେଗୋ ନାମ ଝାନାନୁଭାୱୋ ଫଲଦାନେ ସମତ୍ଥତା । ତତ୍ତକମେୱ କାଲନ୍ତି ଉକ୍କଂସତୋ ପଞ୍ଚ ମହାକପ୍ପସତାନି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୟଥାନିବ୍ବତ୍ତଇରିୟାପଥମେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପକସଦିସା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଝାନୱେଗେତି ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକମ୍ମୱେଗେ, ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନକମ୍ମୱେଗେ ୱା । ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନ ପୱତ୍ତତି । ଇଧାତି କାମାୱଚରଭୱେତି ଅତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତେସମନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୟେୱ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତୋ । କଥଂ ପନ ଅନେକକପ୍ପସତମତିକ୍କମେନ ଚିରନିରୁଦ୍ଧତୋ ୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ନିରୁଦ୍ଧେ ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ହି ଚିତ୍ତଂ ସମାନଜାତିକସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟମତ୍ତଂ ହୋତିୟେୱ, ନ ବୀଜଂ । ବୀଜଂ ପନ କମ୍ମମେୱ, ତସ୍ମା କମ୍ମତୋ ବୀଜଭୂତତୋ ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅସଞ୍ଞୀଭୱତୋ ଚୁତାନଂ କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତିୟେୱ, ତେନାହ ‘‘ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ନାମ ଉତୁନିୟାମେନ ପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣେ ନିୟତକାଲାନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ୱିଦାରଣସଙ୍ଖାତେ ୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ୱେଖବଲେନ ଅନିୟମତା ହୋତି ପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅୱିପ୍ପୟୋଗେନ ୱତ୍ତମାନେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୂପାରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତେ ୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିୱେଖବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ଅରୂପଭୱେ, ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପରହିତା, ଅରୂପରହିତା ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପୁନ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା ଚ ପନ ‘‘ତେ ଦେୱା ତମ୍ହା କାୟା ଚୱନ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦୋ ତେସଂ ଚୱନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱଚନଂ ୱା କିମତ୍ଥଦସ୍ସନନ୍ତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦେନ ତେସଂ ଚୱନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟନତୋ ଞାପକହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱଚନଂ ୱା ତେସଂ ଚୱନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟନଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା’’ତି ହି ଏତସ୍ସ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦେନ ହେତୁଭୂତେନ ଚୱନ୍ତି, ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା ୱା ଉପ୍ପାଦସଞ୍ଞା ତେ ଦେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସନ୍ତଭାୱାୟାତି ନିବ୍ବାନାୟ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଜାତିସତସହସ୍ସଦସସଂୱଟ୍ଟାଦୀନମତ୍ଥକେ, ତଦବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ପୱତ୍ତାୟ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିୟା ୱସେନ ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋପି ଲାଭୀସସ୍ସତୱାଦୋ ୱିୟ ଅନେକଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ସଚ୍ଚମେୱ, ଅନନ୍ତରତ୍ତା ପନ ଆସନ୍ନାୟ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିୟା ୱସେନ ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଏକୋୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହତୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତୱାଦେ ଆଗତୋ ସବ୍ବୋପି ଦେସନାନୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦେପି ଗହେତବ୍ବୋତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସତ୍ତାନମଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ ଦୁୱିଧତ୍ତା, ତେସୁ ଚ ଉଚ୍ଛେଦପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆସୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚା’’ତି, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟାସଂ ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୭, ୯୮) ।

ନନୁ ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଅହଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ନାହୋସି’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅପୁବ୍ବସତ୍ତପାତୁଭାୱଗାହକତ୍ତା । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ପନ ଅତ୍ତନୋ, ଲୋକସ୍ସ ଚ ସଦାଭାୱଗାହିନୀ ‘‘ଅତ୍ଥିତ୍ୱେୱ ସସ୍ସତିସମ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତନତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଅନାଗତକୋଟିଅଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହସମୱରୋଧତ୍ତା । ୟଦିପି ହି ଅୟଂ ୱାଦୋ ‘‘ସୋମ୍ହି ଏତରହି ଅହୁତ୍ୱା ସନ୍ତତାୟ ପରିଣତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୮) ଅତ୍ତନୋ, ଲୋକସ୍ସ ଚ ଅତୀତକୋଟିପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱତ୍ତମାନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ତେସଂ କତ୍ଥଚି ଅନାଗତେ ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ୱିସେସେନ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲେସୁ ଅପରିୟନ୍ତଦସ୍ସନପଭାୱିତୋ ସସ୍ସତୱାଦୋ, ୟଥାହ ‘‘ସସ୍ସତିସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୟଦେୱଂ ସିୟା ଇମସ୍ସ ଚ ୱାଦସ୍ସ, ସସ୍ସତୱାଦାଦୀନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁତ୍ତୋୟେୱ ଅନାଗତକାଲପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ? ୟୁତ୍ତୋ ଏୱ ସମୁଦାଗମସ୍ସ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସିକତ୍ତା । ତଥା ହି ନେସଂ ସମୁଦାଗମୋ ଅତୀତଂସପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେହି, ତପ୍ପତିରୂପକାନୁସ୍ସୱାଦିପଭାୱିତେହି ଚ ତକ୍କନେହି ସଙ୍ଗହିତୋତି, ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରେନ ଧମ୍ମସ୍ସାମିନା ନିରୱସେସତୋ ଅଗତିଂ, ଗତିଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଂ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦିତା ଏତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ତସ୍ମା ୟାୱତିକା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଭଗୱତା ଦେସିତା, ୟଥା ଚ ଦେସିତା, ତାୱତିକା ତଥା ଚେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା, ନ ଚେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା କାତବ୍ବା ବୁଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତତ୍ଥ ନ ଏକନ୍ତେନ କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୮-୮୨) ।

ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକୱାଦୱଣ୍ଣନା

୭୪. ‘‘ଅପରନ୍ତେଞାଣଂ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୭), ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭୪) ୱିୟ ଅପରନ୍ତ –ସଦ୍ଦାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଅନାଗତକାଲକୋଟ୍ଠାସୱାଚକତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅନାଗତକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି । ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଅପରନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ଚେତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ ।

ସଞ୍ଞୀୱାଦୱଣ୍ଣନା

୭୫. ଆଘାତନା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉଦ୍ଧମାଘାତନଂ, ମରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତୋ ଅତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦ୍ଧମାଘାତନ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଉଦ୍ଧମାଘାତନୋ ସହଚରଣୱସେନ, ତଦ୍ଧିତୱସେନ ଚ, ଅନ୍ତଲୋପନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ଏସ । ସୋ ଏତେସନ୍ତି ଉଦ୍ଧମାଘାତନିକା । ଏୱଂ ସଦ୍ଦତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଧମାଘାତନା ଅତ୍ତାନଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆଘାତନା ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ମରଣତୋ ଅତ୍ତା ନିବ୍ବିକାରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସୋ ଏତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସ୍ସତ୍ଥିୟତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ୟଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅପରୋ ନୟୋ – ସଞ୍ଞୀତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ସଞ୍ଞୀ ସହଚରଣାଦିନୟେନ, ସଞ୍ଞୀ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ସଞ୍ଞୀୱାଦା ସମାସୱସେନ । ସଞ୍ଞୀୱାଦୋ ଏୱ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୬-୭୭.ରୂପୀଅତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ କସିଣରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ରୂପୱିନିମୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ଭୱିତବ୍ବଂ ‘‘ରୂପମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ରୂପସ୍ସାପି ଅତ୍ତନିୟତ୍ତା । ନ ହି ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ଏୱ ଅତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନିୟାୱ, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ ‘ସଞ୍ଞା’ତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ? ନ ଖୋ ପନେତମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ରୂପମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ରୁପ୍ପନସୀଲୋ ରୂପୀ’’ତି । ରୁପ୍ପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପସରିକ୍ଖତାୟ କସିଣରୂପସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତାୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ୱିସେସାପତ୍ତି । ସା ହି ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ପରିତ୍ତୱିପୁଲତାଦିୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ୟଦେୱଂ ସିୟା ‘‘ରୁପ୍ପନସୀଲୋ ରୂପୀ’’ତି, ଅଥ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ରୁପ୍ପନସୀଲସ୍ସ ଭେଦସବ୍ଭାୱତୋତି ? ୟୁଜ୍ଜତେୱ କାୟଭେଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ତେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ରୂପମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ କୋଚି ଦୋସୋ କପ୍ପନାସିଦ୍ଧେନ ଭେଦେନ ଅଭେଦସ୍ସାପି ନିଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତୋ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ଅୱୟୱୱସେନ ଅୱୟୱିନୋ ତଥାନିଦ୍ଦେସନିଦସ୍ସନତୋ ୟଥା ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୯୦), ରୁପ୍ପନଂ ୱା ରୂପଂ, ରୂପସଭାୱୋ, ତଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ, ଅତ୍ତା ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧.ଦୁକମାତିକା) ୱିୟ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୂପସଭାୱତ୍ତା ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଞାୟାଗତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କସିଣରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ଚେତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି କସିଣରୂପେ । ଅସ୍ସାତି ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ଆଜୀୱକାଦୟୋ ତକ୍କମତ୍ତେନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଜୀୱକା ହି ତକ୍କିକାୟେୱ, ନ ଲାଭିନୋ । ନିୟତୱାଦିତାୟ ହି କମ୍ମଫଲପଟିକ୍ଖେପତୋ ନତ୍ଥି ତେସଂ ଝାନସମାପତ୍ତିଲାଭୋ । ତଥା ହିକଣ୍ହାଭିଜାତିଆଦୀସୁ କାଳକାଦିରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଏକଚ୍ଚେ ଆଜୀୱକା ପଟିଜାନନ୍ତି । ପୁରିମନୟେନ ଚେତ୍ଥ ଲାଭୀନଂ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମନୟେନ ପନ ତକ୍କିକଂ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ରୋଗ-ସଦ୍ଦୋ ଭଙ୍ଗପରିୟାୟୋ ଭଙ୍ଗସ୍ସାପି ରୁଜ୍ଜନଭାୱତୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରୋଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଚ୍ଚପରିୟାୟତା ଉପପନ୍ନା ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି । ରୋଗ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ବ୍ୟାଧିପରିୟାୟୋ । ଅରୋଗୋତି ପନ ରୋଗରହିତତାସୀସେନ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ନିଚ୍ଚତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପଟିଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣନତ୍ଥିଭାୱାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାନି ୟଥାରହମରୂପସମାପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ନିମ୍ବପଣ୍ଣେ ତପ୍ପରିମାଣୋ ତିତ୍ତକରସୋ ୱିୟ ସରୀରପ୍ପରିମାଣୋ ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ସରୀରେ ତିଟ୍ଠତୀତି ତକ୍କମତ୍ତେନେୱ ନିଗଣ୍ଠା ‘‘ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ସଞ୍ଞୀ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନିଗଣ୍ଠାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି ।

ତତିୟାପନାତି ‘‘ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା’’ତି ଲଦ୍ଧି । ମିସ୍ସକଗାହୱସେନାତି ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ନିମିତ୍ତାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଏକୋୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ ‘‘ସଞ୍ଞା’’ତି ଗହଣୱସେନ । ଅୟଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ତାସଂ ନିମିତ୍ତଂ ରୂପଭାୱେନ, ଅରୂପଭାୱେନ ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚା’’ତି ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେସି ଅଥେତୱାଦିନୋ ୱିୟ, ତକ୍କମତ୍ତେନେୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ମିସ୍ସକଗହଣୱସେନ ‘‘ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଅଟ୍ଠାସି । ଚତୁତ୍ଥାତି ‘‘ନେୱ ଅରୂପୀ ଚ ନାରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା’’ତି ଲଦ୍ଧି । ତକ୍କଗାହେନେୱାତି ସଙ୍ଖାରସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତଧମ୍ମା ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସକିଚ୍ଚସାଧନାସମତ୍ଥତାୟ ଖମ୍ଭକୁଚ୍ଛି [ଥମ୍ଭକୁଟ୍ଟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧୭୬-୭୭)] ହତ୍ଥପାଦାଦିସଙ୍ଘାତୋ ୱିୟ ନେୱ ରୂପୀ, ରୂପସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ନ ଚ ଅରୂପୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତତକ୍କଗାହେନେୱ ।

ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ନେୱରୂପୀ ନାରୂପୀତି ଏତ୍ଥ ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଚତୁତ୍ଥୱାଦେ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତିପି ଚ ତତିୟୱାଦେନ ଇମସ୍ସ ସମାନତ୍ଥଭାୱେ ତତ୍ଥ ଦେସକାଲଭେଦୱସେନ ୱିୟ ଇଧ କାଲୱତ୍ଥୁଭେଦୱସେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାଦାନଂ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାଲଭେଦୱସେନ ହି ଇଧ ତତିୟୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପନିମିତ୍ତାନଂ ସହଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ । ଚତୁତ୍ଥୱାଦସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହଭାୱତୋତି । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତମ୍ପି ‘‘ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଭାୱୋ ଓସାନମେତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତମେୱ, କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ଇଧ ଅପରନ୍ତକପ୍ପନାୱସେନାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ପାକଟୋୟେୱ । କାମଞ୍ଚ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତାତି ଅୟମ୍ପି ୱାଦୋ ସମାପନ୍ନକୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱସେନ ସଞ୍ଞାଭେଦସମ୍ଭୱତୋ । ତଥାପି ସମାପତ୍ତିୟଂ ଏକରୂପେନେୱ ସଞ୍ଞାୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଲାଭୀୱସେନ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିତା ସାତିସୟଂ ୟୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସମାପନ୍ନକୱସେନ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ’’ତି । ଏକସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଏୱ ୱା ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତିପି ଚ ସମାପତ୍ତିଭେଦତୋ ସଞ୍ଞାଭେଦସମ୍ଭୱେ ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେୟେୱ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସ୍ସ ଓଳାରିକସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ତକ୍କୀୱସେନେୱ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସମାପନ୍ନକୱସେନ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତକସିଣୱସେନାତି ଅୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଅପ୍ପକକସିଣୱସେନ, କସିଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୟ ୱିସୟଦସ୍ସନଂ । ୱିସୟୱସେନ ହି ସଞ୍ଞାୟ ପରିତ୍ତତା, ଇମିନା ଚ ସତିପି ସଞ୍ଞାୱିନିମୁତ୍ତଧମ୍ମେ ‘‘ସଞ୍ଞାୟେୱ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ୱିପୁଲକସିଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ ଚେୱ ଇଧ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତଚତୁକ୍କେ ପଠମଦୁତିୟୱାଦେସୁ ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ସମାନେସୁପି ସଭାୱତୋ ତେହି ଦ୍ୱୀହି ୱାଦେହି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାଦାନଂ ୱିସେସୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ୱାଦେସୁ ସତିପି ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପନଭେଦମତ୍ତେନ କେହିଚି ୱିସେସେ କେହିଚି ଅୱିସେସୋୟେୱ ସିୟାତି ।

ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ନୟୋ – ‘‘ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପ୍ପମାଣୋ ଅତ୍ତା, ଅଣୁମତ୍ତୋ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିଲଦ୍ଧିୱସେନ ପରିତ୍ତୋ ଚ ସୋ ସଞ୍ଞୀ ଚାତି ପରିତ୍ତସଞ୍ଞୀ କାପିଲକାଣାଦପଭୁତୟୋ [କପିଲକଣାଦାଦୟୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭୬-୭୭)] ୱିୟ । ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଗତଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ଅପ୍ପମାଣୋ ଚ ସୋ ସଞ୍ଞୀ ଚାତି ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞୀତି ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଭାୱଜନିତେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ଦିସ୍ସମାନାପି ସତ୍ତାନଂ ସୁଖାଦିସମଙ୍ଗିତା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାୱ ଦିଟ୍ଠା ନାମାତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି । ଚତୁକ୍କନୟଂ, ପଞ୍ଚକନୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଭୂମିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକୱିସୟାସୁ ହି ପଞ୍ଚୱୋକାରଝାନଭୂମୀସୁ ୱେହପ୍ଫଲଭୂମିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ୟଥାରହଂ ଚତୁକ୍କନୟେ ତିକଜ୍ଝାନସ୍ସ, ପଞ୍ଚକନୟେ ଚ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିପାକଟ୍ଠାନତ୍ତା ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଭୂମିୟୋ ନାମ । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ପନ ତେସମୱିସୟା । ନିବ୍ବତ୍ତମାନନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୱାଦାନଂ ଅପରନ୍ତଦିଟ୍ଠିଭାୱତୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱଚନଂ ଅନୁପପନ୍ନମେୱ ସିୟା । ଅନାଗତୱିସୟା ହି ଏତେ ୱାଦାତି ? ଉପପନ୍ନମେୱ ଅନାଗତସ୍ସ ଏକନ୍ତସୁଖୀଭାୱାଦିକସ୍ସ ପକପ୍ପନାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନିବ୍ବତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ’ତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ଭୂମିୟଂ ବାହୁଲ୍ଲେନ ସୁଖାଦିସହିତଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେସଂ ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ’’ତିଆଦିଗହଣତୋ ତଦନୁରୂପାୟେୱ ଭୂମି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ୱିୟ ହି ଅତ୍ଥପକରଣାଦିୱସେନପି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚ ଏକନ୍ତଭାୱୋ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ ପତି ପୟୁତ୍ତୋ । ତଥାପୱତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ତେସଂ ଏୱଂ ଗହଣତୋ । ଅଥ ୱା ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧା ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ୟଂ ୟଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ଉଦାନେ ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିବ୍ବାଜକା ଅନ୍ଧା ଅଚକ୍ଖୁକା’’ତିଆଦି, (ଉଦା॰ ୫୫) ତସ୍ମା ଅଲମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗନାତି । ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱିସେସତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅସଞ୍ଞୀନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦୱଣ୍ଣନା

୭୮-୮୩. ଅଥ ନ କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେତି ‘‘କେୱଲଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ’’ତି ଚ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ତା ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାରଣନ୍ତି ୱିସେସକାରଣଂ, ଦିଟ୍ଠିସମୁଦାଗମକାରଣଂ ୱା । ସତିପି କିଞ୍ଚି କାରଣପରିୟେସନସମ୍ଭୱେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୱାଦାନଂ ଅନାଦରିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଏକନ୍ତେନ କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସା’’ତିଆଦି, ଏତେନ ପରିୟେସନକ୍ଖମାଭାୱତୋତି ଅପରିୟେସିତବ୍ବକାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପଠମୱାଦୋ, ‘‘ସଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଞ୍ଞଂୟେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟୱାଦୋ, ତଥା ସଞ୍ଞାୟ ସହ ରୂପଧମ୍ମେ, ସବ୍ବେ ଏୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ତତିୟୱାଦୋ, ତକ୍କଗାହୱସେନେୱ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ ପୱତ୍ତୋ ।

ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେପି କସିଣରୂପସ୍ସ ଅସଞ୍ଜାନନସଭାୱତାୟ ଅସଞ୍ଞୀତି କତ୍ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ୱିକପ୍ପା ପୱତ୍ତା । ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦେ ପନ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତସ୍ସେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ପଠମୱାଦୋ, ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ, ସଞ୍ଜାନନସଭାୱତାପଟିଜାନନୱସେନ ଚ ଦୁତିୟୱାଦାଦୟୋ ପୱତ୍ତାତି । ଏୱଂ କେନଚି ପକାରେନ ସତିପି କାରଣପରିୟେସନସମ୍ଭୱେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୱାଦାନଂ ପରିୟେସନକ୍ଖମାଭାୱତୋ ଆଦରଂ କତ୍ୱା ମହୁସ୍ସାହେନ ତେସଂ କାରଣଂ ନ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି । ଏତେସଂ ପନ ସଞ୍ଞୀଅସଞ୍ଞୀନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦାନଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ‘‘ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱଚନତୋ ପାକଟୋୟେୱ ।

ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୱଣ୍ଣନା

୮୪. ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିନାସାସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱହେତୁକୋ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିଜ୍ଜମାନୱାଚକେନ ସନ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସତୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସା’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନତାପୟୁତ୍ତୋ ଚେସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୱାଦୱିସୟୋ ସତ୍ତୋୟେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଥା ହେତୁଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ସତିପି ଏକସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତତିପତିତେହି ୱିସେସେ ହେତୁଫଲଭୂତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଭିନ୍ନସନ୍ତାନପତିତାନଂ ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଭେଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗହଣଂ ଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସସ୍ସ କାରଣଂ, ଏୱଂ ହେତୁଫଲଭୂତାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଭାୱଭେଦେ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଏକତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭେଦଗହଣମ୍ପି କାରଣମେୱାତି । ସନ୍ତାନୱସେନ ହି ପୱତ୍ତମାନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱେନ ତେସଂ ଇଧ ସତ୍ତଗାହୋ, ସତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱଗାହହେତୁକୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ, ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନ ପନ ନିରନ୍ତରୱିନାସୋ ଇଧ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ୟାୱାୟଂ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଭୱତି, ତାୱାୟଂ ୱିଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଗହଣତୋତି ଆହ ‘‘ଉପଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି । ଉ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଉପ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ, ସୋ ଚ ଉପସଙ୍କମନତ୍ଥୋ, ଉପସଙ୍କମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବମୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ନିରୋଧୱସେନ ନିରନ୍ତରତା । ଅପିଚ ପୁନାନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱସେନ ନିରୁଦୟୱିନାସୋୟେୱ ଉଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହଣତୋତି ଆହ ‘‘ଉପଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି । ଉ-ସଦ୍ଦୋ, ହି ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଏତ୍ଥ ଉପରିଭାଗତ୍ଥୋ । ନିରୁଦ୍ଧତୋ ପରଭାଗୋ ଚ ଇଧ ଉପରିଭାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନିରନ୍ତରୱସେନ, ନିରୁଦୟୱସେନ ୱା ୱିସେସେନ ନାସୋ ୱିନାସୋ, ସୋ ପନ ମଂସଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନପଥାତିକ୍କମନତୋ ଅଦସ୍ସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଦସ୍ସନେ ହି ନାସ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଚାପରେ ୱଣ୍ଣୱିକାରନାସା’’ତିଆଦୀସୁ (କାସିକା ୬-୩-୧୦୯ ସୁତ୍ତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ୱିୟ । ଭାୱୱିଗମନ୍ତି ସଭାୱାପଗମଂ । ୟଥାଧମ୍ମଂ ଭୱନଂ ଭାୱୋତି ହି ଅତ୍ଥେନ ଇଧ ଭାୱ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱୱାଚକୋ । ୟୋ ପନ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଠାତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଭାୱାପଗମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦସ୍ସ ୟଥାପାଠଂ ସମୁଦାଗମଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତଥା ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାୱା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ‘‘ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ୱିଭୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେ । ଲାଭୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ । ତଦୱସେସଲାଭୀ ଚେୱ ସବ୍ବସୋ ଅଲାଭୀ ଚ ଇଧ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଲାଭୀ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଚୁତିନ୍ତି ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଚୁତିମେୱ । ଏସ ନୟୋ ଚୁତିମତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥାପି । ଉପପତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠୁଂ ସମତ୍ଥେପି ସତି ଅନୋଲୋକନୱସେନ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ନ ଉପପାତନ୍ତି ପୁବ୍ବୟୋଗାଭାୱେନ, ପରିକମ୍ମାକରଣେନ ୱା ଉପପତ୍ତିଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନୟଦ୍ୱୟେ ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । କୋ ପରଲୋକଂ ଜାନାତି, ନ ଜାନାତିୟେୱାତି ନତ୍ଥିକୱାଦୱସେନ ଉଚ୍ଛେଦଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ସହ ପାଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନତ୍ଥିକୱାଦୱସେନ ମହାମୂଳ୍ହଭାୱେନେୱ ‘‘ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପରଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅନୱବୋଧନତୋ ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏତ୍ତକୋୟେୱ ୱିସୟୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ହତ୍ଥଗ୍ଗଣ୍ହନକରାଜା ୱିୟ କାମସୁଖାଭିରତ୍ତତାୟପି ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘କାମସୁଖଗିଦ୍ଧତାୟ ୱା’’ତି । ୱଣ୍ଟତୋ ପତିତପଣ୍ଣାନଂ ୱଣ୍ଟେନ ଅପଟିସନ୍ଧିକଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ପୁନ ୱିରୁହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେୱ ସତ୍ତାତି ୟଥା ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ପୁନ ନ ପଟିସନ୍ଧୀୟତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ମରଣପରିୟୋସାନା ଅପୋନୋବ୍ଭୱିକା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକମରଣମେୱ ନିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦକପୁବ୍ବୁଳକୂପମା ହି ସତ୍ତା ପୁନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନତୋତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ତଥାତି ‘‘ଲାଭୀ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା [ଅରହତୋ (ଅଟ୍ଠ)] ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅଞ୍ଞଥାତି ତକ୍କନସ୍ସ ଅନେକପ୍ପକାରସମ୍ଭୱତୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ପକାରେନ । ଲାଭିନୋପି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପପାତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ପତି ତକ୍କନେନେୱ ଇମା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାୱା’’ତି । ତଥା ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଞ୍ଞଥା ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେ ଜନା’’ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହକପ୍ପଭେଦଦସ୍ସନେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୱାଦା ଏକନ୍ତଅଲାଭୀୱସେନେୱ ଦେସିତା, ୟଥା ଚ ଉଦ୍ଧମାଘାତନିକସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଏକନ୍ତଲାଭୀୱସେନେୱ ଦେସିତା, ନୟିମେ । ଇମେ ପନ ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ ଲାଭୀଅଲାଭୀୱସେନେୱ ଦେସିତାତି । ୟଦେୱଂ କସ୍ମା ସସ୍ସତୱାଦାଦୀସୁ ୱିୟ ଲାଭୀୱସେନ, ତକ୍କୀୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଦେସନମକତ୍ୱା ସସ୍ସତୱାଦାଦିଦେସନାହି ଅଞ୍ଞଥା ଇଧ ଦେସନା କତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ୟଦି ହି ଇଧାପି ଚ ତଥାଦେସନାୟ ନିବନ୍ଧନଭୂତୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥାରୂପମେୱ ଭଗୱା ୱଦେୟ୍ୟ, କଥଂ ? ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଆତପ୍ପମନ୍ୱାୟ…ପେ॰… ୟଥା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି, ସୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ପୁଥୂନଂ ୱା ପରସତ୍ତାନଂ, ନ ହେୱ ଖୋ ତଦୁଦ୍ଧଂ ଉପପତ୍ତିଂ । ସୋ ଏୱମାହ ‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ କାୟସ୍ସ ଭଦୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି, ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା’ତିଆଦିନା’’ ୱିସେସଲାଭିନୋ, ତକ୍କିନୋ ଚ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ତଥାଦେସନାୟ ନିବନ୍ଧନଭୂତୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୋ ନ ଇଧ ଭୱତି, ତସ୍ମା ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ସସ୍ସତୱାଦାଦିଦେସନାହି ଅଞ୍ଞଥାୟେୱାୟଂ ଦେସନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୀସୁ ୱିୟ ନ ଇଧ ତକ୍କୀୱାଦତୋ ୱିସେସଲାଭୀୱାଦୋ ଭିନ୍ନାକାରୋ, ଅଥ ଖୋ ସମାନପ୍ପକାରତାୟ ସମାନାକାରୋୟେୱାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥଂ ଅୟମୁଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଭଗୱତା ପୁରିମୱାଦେହି ୱିସିଟ୍ଠାକାରଭାୱେନ ଦେସିତୋ । ସମ୍ଭୱତି ହି ଇଧ ତକ୍କିନୋପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଅଧିଗମୱତୋ ୱିୟ ଅଭିନିୱେସୋ । ଅପିଚ ନ ଇମା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଭଗୱତା ଅନାଗତେ ଏୱଂଭାୱୀୱସେନ ଦେସିତା, ନାପି ଏୱମେତେ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପରିକପ୍ପନାୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ୟଥା ୟଥା ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୩, ୪୨୭; ୩.୨୭, ୨୮; ଉଦା॰ ୫୫) ମଞ୍ଞିତା, ତଥା ତଥାୟେୱ ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଗତା ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପକାସିତା, ୟେହି ଗମ୍ଭୀରାଦିପ୍ପକାରା ଅପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋଚରା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ପକାସନ୍ତି, ୟେସଞ୍ଚ ପରିକିତ୍ତନେନ ତଥାଗତା ସମ୍ମଦେୱ ଥୋମିତା ହୋନ୍ତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଥା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଭୱଦସ୍ସୀହି ଅପରଭୱଦସ୍ସୀନଂ ତେସଂ ୱାଦପଟିସେଧୱସେନ ସକସକୱାଦା ପତିଟ୍ଠାପିତା, ତଥାୟେୱାୟଂ ଦେସନା କତାତି ପୁରିମଦେସନାହି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରୂପଭୱଭେଦୱସେନ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୟ କାମରୂପଭୱଭେଦୱସେନାପି ଅନେକଧା ୱିଭଜିତ୍ୱାୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତସତ୍ତକତୋ ବହୁତରଭେଦୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି, ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚେକଂ କାମରୂପଭୱଭେଦୱସେନ ୱିୟ ଅରୂପଭୱୱସେନାପି ନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏୱମ୍ପି ସତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତସତ୍ତକତୋ ଅପ୍ପତରଭେଦୋୱ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚ ଏୱଂପକାରାପି ଚୋଦନା ଅନୱକାସା ଏୱ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଞ୍ହି ୟଥାଭିମତଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ।

୮୫.ମାତାପିତୂନଂ ଏତନ୍ତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧନତୋ ଏତଂ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କସୋଣିତନ୍ତି ପିତୁ ସୁକ୍କଂ, ମାତୁ ସୋଣିତଞ୍ଚ, ଉଭିନ୍ନଂ ୱା ସୁକ୍କସଙ୍ଖାତଂ ସୋଣିତଂ । ମାତାପେତ୍ତିକେତି ନିମିତ୍ତେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଇତୀତି ଇମେହି ତୀହି ପଦେହି । ‘‘ରୂପକାୟୱସେନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ରୂପକାୟସୀସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅରୂପମ୍ପି ତେସଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହଣଂ ଞାପେତି । ଇମିନା ପକାରେନ ଇତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱମେକେ’’ତି । ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଇଦମତ୍ଥୋ, ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକେତି ଏକଚ୍ଚେ, ଅଞ୍ଞେ ୱା ।

୮୬. ମନୁସ୍ସାନଂ ପୁବ୍ବେ ଗହିତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘କାମାୱଚରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଛକାମାୱଚରଦେୱପରିୟାପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କବଳୀକାରୋ ଚେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତସୁଧାହାରୋ ।

୮୭.ଝାନମନେନନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ମହାୱୟୱୋ ଅଙ୍ଗୋ, ତତ୍ଥ ୱିସୁଂ ପୱତ୍ତୋ ପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ, ସବ୍ବେହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତୋ ତଥା । ତେସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ଇତରେସନ୍ତି ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ତେସମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଣ୍ଠାନଂ ପୁରିସୱେସୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାନେପି ତତ୍ଥ ଉଭୟଲିଙ୍ଗାଭାୱେ ପୁରିସସଣ୍ଠାନାୱ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ନ ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନା’’ତି ।

୮୮-୯୨.ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଭୱେୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୱ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାହ – ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାଦେସୁ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଅତ୍ତଭାୱମାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ, ଚତୁୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ କସ୍ମା ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅରୂପୀନଂ କାୟୋ ୱିଜ୍ଜତି । ୟୋ ଭେଦୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ରୂପତ୍ତଭାୱେ ପନ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅରୂପତ୍ତଭାୱେପି କାୟୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଦିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥଭୂତୋପି ୱୋହାରୋ ତଦଞ୍ଞତ୍ଥସମାରୋପିତୋ ୟଥା ତଂ ‘‘ସସୱିସାଣଂ, ଖଂ ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତଥାୟେୱ ଭଗୱାପି ଦେସେତୀତି । ଅପିଚ ନାମକାୟଭାୱତୋ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହଭୂତେ ଅରୂପତ୍ତଭାୱେ କାୟନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମୂହଟ୍ଠେନପି ହି ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ହତ୍ଥିକାୟୋ ଅସ୍ସକାୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱାଦିନିରୱସେସୱିଭୱପତିଟ୍ଠାପକାନଂ ଦୁତିୟାଦିୱାଦାନଂ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ ଅନାଗତଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ, କଥଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱାପଗମପତିଟ୍ଠାପକସ୍ସ ପଠମୱାଦସ୍ସ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ । ଦୁତିୟୱାଦାଦୀନଞ୍ହି ପୁରିମପୁରିମୱାଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅନାଗତେ ତଦୁତ୍ତରିଭୱୂପପନ୍ନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦବୋଧନତୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତା, ତଥା ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫) ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ଭୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୭) ତଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱାଦିହେଟ୍ଠିମତ୍ତଭାୱୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଥା ଅଞ୍ଞଭାୱତୋ । ପଠମୱାଦସ୍ସ ପନ ଅନାଗତେ ତଦୁତ୍ତରିଭୱୂପପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମୁଚ୍ଛେଦବୋଧନାଭାୱତୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ଭୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଚ ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତାତି ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଇଧଲୋକପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେପି ପଠମୱାଦୱିସୟସ୍ସ ଅନାଗତକାଲିକସ୍ସେୱ ତେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ପଠମୱାଦିନାପି ହି ଇଧଲୋକପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରଂ ମରଣା ଉଚ୍ଛେଦୋ ଅନାଗତକାଲୱସେନେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ଚସ୍ସ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତାୟ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋତି ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱଣ୍ଣନା

୯୩. ଞାଣେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଦିଟ୍ଠୋ, ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ସୋ ସଭାୱଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋ ଚାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ, ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ଅକ୍ଖାନମିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତୋ ୱିସୟୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ, ସୋପି ସୁପାକଟଭାୱେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟଥାକମ୍ମଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱାଚକଂ ପଦଂ, ନାମନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୱୂପସମନମେୱ, ନ ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ନ ଚ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ତେସମୱିସୟତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱୂପସମନ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନେ ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

୯୪. କାମନୀୟତ୍ତା କାମା ଚ ତେ ଅନେକାୱୟୱାନଂ ସମୂହଭାୱତୋ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ବନ୍ଧନତୋ ଗୁଣା ଚାତି କାମଗୁଣାତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମନାପିୟରୂପାଦୀହୀ’’ତିଆଦି । ୟାୱ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତୋତି ସମ୍ମା ଠପିତୋ । ଠପନା ଚେତ୍ଥ ଅଲ୍ଲୀୟନାତି ଆହ ‘‘ଅଲ୍ଲୀନୋ’’ତି । ପରିତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କାମଗୁଣେସୁ ୟଥାସକଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାରେତି ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଉପନେତୀ’’ତି । ପରି-ସଦ୍ଦୱିସିଟ୍ଠୋ ୱା ଇଧ ଚର-ସଦ୍ଦୋ କୀଳାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଲଳତୀ’’ତିଆଦି [ଲଳତି (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] । ପଲଳତୀତି ହି ପକାରେନ ଲଳତି, ୱିଲାସଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା ଉତ୍ତମକାମଗୁଣିକାନମେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମନ୍ଧାତୁମହାରାଜୱସୱତ୍ତୀଦେୱରାଜକାମଗୁଣା ହି ଉତ୍ତମତାୟ ନିଦସ୍ସିତା, କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଏୱରୂପେ’’ତିଆଦି ।

୯୫.ଅଞ୍ଞଥାଭାୱାତି କାରଣେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଦେସିତନୟେନ, ଏତେନ ସୋକାଦୀନମୁପ୍ପଜ୍ଜନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଞାତିଭୋଗରୋଗସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚେତସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନିଜ୍ଝାୟନଂ ସୋଚନଂ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଂ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣୋ । ତସ୍ମିଂ ସୋକେ ସମୁଟ୍ଠାନହେତୁଭୂତେ ନିସ୍ସିତଂ ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଭୁସଂ ୱିଲପନଂ ଲାଲପ୍ପନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ ଲାଲପ୍ପନଂ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ତନ୍ନିସ୍ସିତଲାଲପ୍ପନଲକ୍ଖଣୋ । ପସାଦସଙ୍ଖାତେ କାୟେ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସହଗତକାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିପୀଳନଂ କାୟପଟିପୀଳନଂ, ସସମ୍ଭାରକଥନଂ ୱା ଏତଂ ୟଥା ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ତଦୁପନିସ୍ସୟସ୍ସ ୱା ଅନିଟ୍ଠରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ରୂପକାୟସ୍ସ ପଟିପୀଳନ’’ନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ମନସୋ ୱିହେସନଂ ମନୋୱିଘାତଂ । ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ପରିଦେୱନାୟପି ଅସକ୍କୁଣନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗତସୋକସମୁଟ୍ଠିତୋ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ । ସୋ ପନ ଚେତସୋ ଅପ୍ପସନ୍ନାକାରୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱିସାଦଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ସାଦନଂ ପସାଦନଂ ସାଦୋ, ପସନ୍ନତା । ଅନୁପସଗ୍ଗୋପି ହି ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧକୋ ୟଥା ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତୋ ୱିଗମନଂ ୱିସାଦୋ, ଅପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ ।

୯୬. ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କିତଂ, ତଂ ପନତ୍ଥତୋ ୱିତକ୍କୋୱ, ତଥା ୱିଚାରିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିନିରୋପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତିଆଦି । ଏତେନାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ପରାମସିତ୍ୱା କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ହେତୁନିଦ୍ଦେସୋ ୱା । ତେନେତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ଖୋଭକରସଭାୱତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ତଂସହିତମ୍ପି ଝାନଂ ତେହି ସଉପ୍ପୀଳନଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି, ତେନାହ ‘‘ସକଣ୍ଟକଂ [ଭକଣ୍ଡକଂ (ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ)] ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି । ଓଳାରିକଭାୱୋ ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରସଙ୍ଖାତେନ କଣ୍ଟକେନ ସହ ପୱତ୍ତକଥା । କଣ୍ଟକସହିତଭାୱୋ ଚ ସଉପ୍ପୀଳନତା ଏୱ, ଲୋକେ ହି ସକଣ୍ଟକଂ ଫରୁସକଂ ଓଳାରିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

୯୭. ପୀତିଗତଂ ପୀତିୟେୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୩୮୧; ମହାନି॰ ୧୨) ୱିୟ ଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ । ଅୟଞ୍ହି ସଂୱଣ୍ଣକାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଅନତ୍ଥକପଦଂ, ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣପଦଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୟୋପନାତି ୟୋ ୟାଦିସୋ, (ପାରା॰ ୪୫) ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ନିବ୍ବାୟନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦି । ୟାୟ ନିମିତ୍ତଭୂତାୟ ଉବ୍ବିଲାୱନପୀତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉବ୍ବିଲାୱିତଂ ନାମ, ସାୟେୱ ଉବ୍ବିଲାୱିତତ୍ତଂ ଭାୱୱାଚକସ୍ସ ନିମିତ୍ତେ ପୱତ୍ତନତୋ । ଇତି ପୀତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉବ୍ବିଲାୱନତୋ ତସ୍ସ ଉବ୍ବିଲାୱିତଭାୱୋ ପୀତିୟା କତୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଉବ୍ବିଲଭାୱକରଣ’’ନ୍ତି ।

୯୮. ଆଭୁଜନଂ ମନସିକରଣଂ ଆଭୋଗୋ । ସମ୍ମା ଅନୁକ୍କମେନ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆହାରୋ ସମନ୍ନାହାରୋ । ଅୟଂ ପନ ଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୯୮) ୱୁତ୍ତନୟୋ – ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଭୁଗ୍ଗଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିନତଭାୱୋ ଆଭୋଗୋ । ସୁଖେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିନତଂ ହୋତି, ନ ଦୁକ୍ଖେନ ୱିୟ ଅପନତଂ, ନାପି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖେନ ୱିୟ ଅନଭିନତଂ, ଅନପନତଞ୍ଚାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦୀସୁ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଅଭିଭୂତସ୍ସ ୱିୟ କାମେହି ୱିୱେଚିୟମାନସ୍ସ ଉପାଦାରମ୍ମଣପତ୍ଥନାୱିସେସତୋ ଅଭିୱଡ୍ଢତି, ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତାୱିନୋ ୱିୟ ପନ ଉଳାରକାମରସସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ନିଚିତସ୍ସ ସହିତସ୍ସ ଭୁତ୍ତକାମତାୟ କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତା ନ ହୋତି, ୱିସୟାନଭିଗିଦ୍ଧନତୋ ୱିସୟେହି ଦୁମ୍ମୋଚିୟେହି ଜଲୂକା ୱିୟ ସୟମେୱ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା କାମଗୁଣସନ୍ତପ୍ପିତତାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖୱୂପସମଂ ବ୍ୟାକାସି ପଠମୱାଦୀ । କାମାଦୀନଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ, ପଠମାଦିଝାନସୁଖସ୍ସ ସନ୍ତଭାୱଦସ୍ସିତାୟ ଚ ପଠମାଦିଝାନସୁଖତିତ୍ତିୟା ସଂସାରଦୁକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦଂ ବ୍ୟାକଂସୁ ଦୁତିୟାଦିୱାଦିନୋ । ଇଧାପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ୱିଚାରୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ତଭାୱେ ପଞ୍ଚ ୱାଦା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପଠମୱାଦେ ୟଦି କାମଗୁଣସମପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା, ଏୱଂ ସୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ । ଦୁତିୟାଦିୱାଦେସୁ ୟଦି ପଠମୱାଦସଙ୍ଗହିତୋ ସୋୟେୱ ଅତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମଙ୍ଗୀ, ଏୱଂ ସତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋତି । ତେନେୱ ହି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେ ୱିୟ ଇଧ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । କଥଂ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିବ୍ବାନପଞ୍ଞାପକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହୋ, ନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟାତି ? ତଂତଂସୁଖୱିସେସସମଙ୍ଗିତାପଟିଲଦ୍ଧେନ ବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକରୂପେନେୱ ଅୱଟ୍ଠାନଦୀପନତୋ । ତେସଞ୍ହି ତଥାପଟିଲଦ୍ଧେନ କମ୍ମବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖେନ ସୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତା ସକରୂପେନେୱ ଅୱଟ୍ଠାସୀତି ଲଦ୍ଧି । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ସସ୍ସତଭାୱଞାପକଚ୍ଛାୟାୟ ଏୱ ତେସଂ ୱାଦଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ।

‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ତତ୍ଥ ୟାସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ତସ୍ସ ଇମା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ କଥିତାତି ନିୟମନଂ, ନିୟତାନପେକ୍ଖୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ । ସେସାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତାସୁ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦାଦୀନଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହଭାୱୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସିତୋୟେୱ । କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତା ଏୱ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତା, ନ ପନ ତଦୁଭୟମେକଜ୍ଝନ୍ତି ? ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱେତ୍ଥ କାରଣଂ । ନ ହି ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେସୁ ୱିୟ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ତେ ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନା ସମ୍ଭୱତି ତଦୁଭୟନ୍ତରମତ୍ତେନ ଇତ୍ତରକାଲତ୍ତା । ଅଥ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତଭାୱୋ ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝଂ, ଏୱଂ ସତି ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନାକ୍ଖମୋ ତସ୍ସ ଉଭୟସଭାୱୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧୋତି କଥଂ ତଦୁଭୟମେକଜ୍ଝଂ ଅଦସ୍ସିତଂ ସିୟା । ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ’’ତି ମଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋପି ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା ଚ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକା ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକା ଚା’’ତି ଉପରି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେହି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସବ୍ବେପି ତେ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକେ’’ତି ଏତେନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ନିରୱସେସସଙ୍କଡ୍ଢନାଭାୱତୋ ଅନତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । କେ ପନ ତେ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକାତି ? ୟେ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏୱମାଦିନା ଉଭୟସମ୍ବନ୍ଧାଭିନିୱେସିନୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧୦୦-୧୦୪.‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିନା ଅପ୍ପନାୱଚନଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଏକଜ୍ଝନ୍ତି ରାସିକରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏକଧା କରୋତୀତି ଏକଜ୍ଝନ୍ତିପି ନେରୁତ୍ତିକା, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥୋ, ଇମିନା ପକାରେନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଜ୍ଝାସୟଂ । ତଦୁଭୟୱସେନ ହି ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦୁୱିଧୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୩୬; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା, ୱେରଜ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାପି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ।

ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପରିମାଣେ ଏୱ ଞେୟ୍ୟୱିସେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ସସ୍ସତୱାଦା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ପଭେଦେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପମାଣଭୂତାୟ ତୁଲାୟ ଧାରୟମାନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତୁଲାୟ ତୁଲୟନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୬) ‘‘ସିନେରୁପାଦତୋ ୱାଲୁକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି ପନ ଏତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତି ପରମଗମ୍ଭୀରତାୱଚନତୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଇମେହେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୂହି, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ, ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକାଦିତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ କସ୍ସଚି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୟାନି ତାନି ସାମଞ୍ଞଫଲାଦିସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ଅକିରିୟାହେତୁକନତ୍ଥିକୱାଦାଦୀନି, ୟାନି ଚ ଇସ୍ସରପକତିପଜାପତିପୁରିସକାଲସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାୱାଦାଦିପ୍ପଭେଦାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୬୦-୧୬୨; ୱିଭ॰ ଅନୁଟୀ॰ ୨.୧୯୪-୧୯୫ ୱାକ୍ୟଖନ୍ଧେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ବହିଦ୍ଧାପି ଦିସ୍ସମାନାନି, ତେସଂ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହତୋ ଅନ୍ତୋଗଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଅକିରିୟୱାଦୋ ତାୱ ‘‘ୱଞ୍ଝୋ କୂଟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା କିରିୟାଭାୱଦୀପନତୋ ସସ୍ସତୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ, ତଥା ‘‘ସତ୍ତିମେ କାୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୪) ନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ପକୁଧୱାଦୋ, ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅହେତୁକୱାଦୋ ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦେ । ‘‘ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ନତ୍ଥିକୱାଦୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫) ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିଗଣ୍ଠୱାଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ।

ୟଦିପି ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୭) ନାଟପୁତ୍ତୱାଦଭାୱେନ ଚାତୁୟାମସଂୱରୋ ଆଗତୋ, ତଥାପି ସତ୍ତୱତାତିକ୍କମେନ ୱିକ୍ଖେପୱାଦିତାୟ ନାଟପୁତ୍ତୱାଦୋପି ସଞ୍ଚୟୱାଦୋ ୱିୟ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧୋ । ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ଏୱଂପକାରା ୱାଦା ପନ ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତିଆଦିୱାଦେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ଅତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂପକାରା ସସ୍ସତୱାଦେ । ‘‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂପକାରା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେ । ‘‘ହୋତି ଚ ନ ହୋତି ଚ ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚ ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂପକାରା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦେ । ‘‘ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ନେୱତ୍ଥି ନ ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂପକାରା ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦେ । ଇସ୍ସରପକତିପଜାପତିପୁରିସକାଲୱାଦା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦେ । କଣାଦୱାଦୋ, ସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାୱାଦା ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମୟେ ଦିସ୍ସମାନାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ଇମାସୁୟେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତନୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରକରା, ଅତିତ୍ଥେ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନମିୱ ହୋତୀତି ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ । ଇଧ ପାଳିୟଂ ଅତ୍ଥୱିଚାରଣାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥପକାସନମେୱ ହି ଅମ୍ହାକଂ ଭାରୋତି ।

‘‘ଏୱମୟଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା’’ତି ୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେନ ସୁତ୍ତସ୍ସାନୁସନ୍ଧୟୋ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥନ୍ତରନିସେଧନତ୍ଥଞ୍ହି ୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧନଂ ଅନୁସନ୍ଧି, ସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ, ୟଂ ଦେସନାୟ କାରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁଚ୍ଛାଦୟୋ ହି ଦେସନାୟ ବାହିରକାରଣଂ ତଦନୁରୂପେନ ଦେସନାପୱତ୍ତନତୋ । ତଂସମ୍ବନ୍ଧୋପି ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା କାରଣମେୱ । ଅବ୍ଭନ୍ତରକାରଣଂ ପନ ମହାକରୁଣାଦେସନାଞାଣାଦୟୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ପୁଚ୍ଛାୟ କତୋ ଅନୁସନ୍ଧି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି, ପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁସନ୍ଧିଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପୁଚ୍ଛାୟ କତୋ ନାମ ହୋତି । ପୁଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁସନ୍ଧି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁଚ୍ଛାନିସ୍ସିତେନ ହି ଅନୁସନ୍ଧିନା ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତା ପୁଚ୍ଛାପି ଗହିତାତି । ଅଥ ୱା ଅନୁସନ୍ଧହତୀତି ଅନୁସନ୍ଧି, ପୁଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁସନ୍ଧି ଏତସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି, ତଂତଂସୁତ୍ତପଦେସୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱା ଅନୁସନ୍ଧୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି, ପୁଚ୍ଛଂ ୱଚନସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନିକୋ ତଂତଂସୁତ୍ତପଦେସୋୱ । ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁସନ୍ଧୀୟତୀତି ଅନୁସନ୍ଧି, ୟୋ ୟୋ ଅନୁସନ୍ଧି, ଅନୁସନ୍ଧିନୋ ଅନୁରୂପଂ ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧି ।

ପୁଚ୍ଛାୟ, ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଚ ଅନନୁସନ୍ଧିକୋ ଆଦିମ୍ହି ଦେସିତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମୱସେନ ୱା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତୋ ଉପରିସୁତ୍ତପଦେସୋ । ତଥା ହି ସୋ ‘‘ୟେନ ପନ ଧମ୍ମେନ…ପେ॰… କକଚୂପମା ଆଗତା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦-୧୦୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ୟଥାପାଳିମୟଂ ୱିଭାଗୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନନ୍ଦୋ ଗୋପାଲକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ସୁତ୍ତେ ତଥା ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନନ୍ଦଗୋପାଲକସୁତ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ପନ ପଠିତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିତୋ । ଇଦଞ୍ହି ସଂୟୁତ୍ତାଗମୱରେ ସଳାୟତନୱଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗୀତସୁତ୍ତଂ । ଗଙ୍ଗାୟ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଦେସିତେ ନନ୍ଦୋ ଗୋପାଲକୋ ‘‘ଅହମିମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ତଥାପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ନନ୍ଦଗୋପାଲକସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦୀନି ପନ ଅଞ୍ଞତରୋୟେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଅୱୋଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ, ଓରିମଂ ତୀର’ନ୍ତିଆଦି’’ ।

ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ‘‘ସଚେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ଓରିମଂ ତୀରଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ଗଙ୍ଗାୟ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଦେସିତେ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲତାୟ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନମୱୋଚ । ତଥାଗତୋ ହି ‘‘ଇମିସ୍ସଂ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ଅନୁସନ୍ଧି କୁସଲୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଓରିମଂ ତୀରନ୍ତି ଓରିମଭୂତଂ ତୀରଂ । ତଥା ପାରିମଂ ତୀରନ୍ତି । ମଜ୍ଝେ ସଂସୀଦୋତି ୱେମଜ୍ଝେ ସଂସୀଦନଂ ନିମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ । ଥଲେ ଉସ୍ସାଦୋତି ଜଲମଜ୍ଝେ ଉଟ୍ଠିତେ ଥଲସ୍ମିଂ ଉସ୍ସାରିତୋ ଆରୁଳ୍ହୋ । ମନୁସ୍ସଗ୍ଗାହୋତି ମନୁସ୍ସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭୂତାନଂ, ମନୁସ୍ସେହି ୱା ଗହଣଂ । ତଥା ଅମନୁସ୍ସଗ୍ଗାହୋତି ଆୱଟ୍ଟଗ୍ଗାହୋତି ଉଦକାୱଟ୍ଟେନ ଗହଣଂ । ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ୱକ୍କହଦୟାଦୀସୁ ଅପୂତିକସ୍ସାପି ଗୁଣାନଂ ପୂତିଭାୱେନ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂପୂତୀତି ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦି ମଜ୍ଝିମାଗମୱରେ ଉପରିପଣ୍ଣାସକେ ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୮-୯୦) ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ଇତି କିରାତି ଏତ୍ଥ କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିୟଂ, ତେନ ଭଗୱତୋ ୟଥାଦେସିତାୟ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚିୟଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନଂ, ଅମ୍ଭୋ ସଭାୱଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ରୂପଂ ଅନତ୍ତା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନତ୍ତା । ଏୱଂ ସତୀତି ସପାଠସେସୟୋଜନା । ଅନତ୍ତକତାନୀତି ଅତ୍ତନା ନ କତାନି, ଅନତ୍ତଭୂତେହି ୱା ଖନ୍ଧେହି କତାନି । କମତ୍ତାନଂ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତୀତି କୀଦିସମତ୍ତଭାୱଂ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତି । ଅସତି ଅତ୍ତନି ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଖଣିକତ୍ତା ତାନି କମ୍ମାନି କଂ ନାମ ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତି, କୋ କମ୍ମଫଲଂ ପଟିସଂୱେଦିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କଂ ଅତ୍ତନୋ ଚେତସା ଚେତୋ – ପରିୟଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅୱିଦ୍ୱାତି ସୁତାଦିୱିରହେନ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦତାୟ ଅପଣ୍ଡିତୋ । ୱିଦ୍ୱାତି ହି ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନଂ ୱିଦତି ଜାନାତୀତି କତ୍ୱା । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପଗତୋ, ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତତାୟ ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟେନ ଚେତସାତି ‘‘ୟଦି ଅହଂ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସତି ମୟା କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ କୋ ପଟିସଂୱେଦେତି, ସତି ପନ ତସ୍ମିଂ ସିୟା କମ୍ମଫଲୂପଭୋଗୋ’’ତି ତଣ୍ହାଧିପତିତୋ ଆଗତେନ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସହଗତେନ ଚେତସା । ଅତିଧାୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଧାୱିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଖଣିକତ୍ତେପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ କତଂ, ତତ୍ଥେୱ ଫଲୂପପତ୍ତିତୋ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତସ୍ସେୱ ସିଦ୍ଧେ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧେ ଏକତ୍ତନୟଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ କାରକୱେଦକଭୂତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନମସମ୍ବନ୍ଧୋ ସିୟାତି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତାପକାସନଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି । ଇଦାନି ଅନତିଧାୱିତବ୍ବତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଉପରି ଦେସନାତି ଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନଧମ୍ମଦୀପିକାୟ ହେଟ୍ଠିମଦେସନାୟ ଉପରି ପୱତ୍ତିତା ଦେସନା । ଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମପ୍ପକାସନୱସେନ ଦୁୱିଧେସୁ ୟଥାନୁସନ୍ଧୀସୁ ଅନୁରୂପଧମ୍ମପ୍ପକାସନୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନମେତଂ ‘‘ଉପରି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା’’ତି । ତଦୱସେସଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମପ୍ପକାସନୱସେନ । ମଜ୍ଝିମାଗମୱରେ ମୂଲପଣ୍ଣାସକେୟେୱ ଚେତାନି ସୁତ୍ତାନି । କିଲେସେନାତି ‘‘ଲୋଭୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତିଆଦିନା କିଲେସୱସେନ । ଭଣ୍ଡନେନାତି ୱିୱାଦେନ । ଅକ୍ଖନ୍ତିୟାତି କୋପେନ । କକଚୂପମାତି ଖରପନ୍ତିଉପମା । ଇମସ୍ମିମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅପେକ୍ଖାୟଂ ‘‘ଅୟମ୍ପି ପାରାଜିକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୧.୭୨-୭୩, ୧୬୭, ୧୭୧, ୧୯୫, ୧୯୭) ୱିୟ, ସମ୍ପିଣ୍ଡନେ ୱା, ତେନ ୟଥା ୱତ୍ଥସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମପ୍ପକାସନୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧି, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି ଅପେକ୍ଖନଂ, ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ୱା କରୋତି । ତଥା ହି ନିଚ୍ଚସାରାଦିପଞ୍ଞାପକାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱସେନ ଉଟ୍ଠିତାୟଂ ଦେସନା ନିଚ୍ଚସାରାଦିସୁଞ୍ଞତାପକାସନେନ ନିଟ୍ଠାପିତାତି । ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦୫-୧୧୭.ମରିୟାଦୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରାମାସସ୍ସ ତଥାଗତାନଂ ଜାନନପସ୍ସନେନ, ସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନେନ ସଙ୍କରାଭାୱ-ୱିଭାଗପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋୟେୱ ତେସଂ, ନ ତୁ ତଥାଗତାନମିୱ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନନପସ୍ସନଂ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦନମେୱେତଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନୱେଦୟିତଂ, ନ ତୁ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସମ୍ମାଦସ୍ସନୱେଦୟିତମିୱ ନିଚ୍ଚଲନ୍ତି ଚ ହି ଇମାୟ ଦେସନାୟ ମରିୟାଦୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟେନ ଦିଟ୍ଠିଅସ୍ସାଦେନ…ପେ॰… ତଂ ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି, ‘‘ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଚେୱ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଚ । ‘‘ତଦପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟେନ ସୋମନସ୍ସଜାତା ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାମତ୍ଥିୟତୋ ହି ଅୱଗତତ୍ଥସ୍ସେୱେତ୍ଥ ତ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମସନଂ । ଦିଟ୍ଠିଅସ୍ସାଦେନାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଅସ୍ସାଦେନ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିସୁଖେନା’’ତିଆଦି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଭୱନ୍ତାନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତଦପି ୱେଦୟିତଂ ତଣ୍ହାଗତାନଂ ୱେଦୟିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

‘‘ୟଥାଭୂତଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱ’’ନ୍ତି ଚ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅଜାନନମତ୍ତେନ ମିଚ୍ଛା ଅଭିନିୱିସନ୍ତି । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ଚ ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମାୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୟୋଜନା କାତବ୍ବା – ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂଗହିତଂ ଏୱଂପରାମଟ୍ଠଂ ଏୱଂଗତିକଂ ହୋତି ଏୱଂଅଭିସମ୍ପରାୟନ୍ତି ୟଥାଭୂତମଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅଥ ୱା ୟସ୍ମିଂ ୱେଦୟିତେ ଅୱୀତତଣ୍ହତାୟ ଏୱଂଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପାଦୀୟତି, ତଂ ୱେଦୟିତଂ ସମୁଦୟଅତ୍ଥଙ୍ଗମାଦିତୋ ୟଥାଭୂତମଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି । ଏୱଂ ୱିସେସୟୋଜନାୟ ହି ୟଥା ଅନାୱରଣଞାଣସମନ୍ତଚକ୍ଖୂହି ତଥାଗତାନଂ ୟଥାଭୂତମେତ୍ଥ ଜାନନଂ, ପସ୍ସନଞ୍ଚ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋୟେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଇମାୟ ଦେସନାୟ ଦସ୍ସେତୀତି ପାକଟଂ ହୋତି । ଏୱମ୍ପି ଚାୟଂ ଦେସନା ମରିୟାଦୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଜାତା ।

ୱେଦୟିତନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞାପନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିସ୍ସାଦସୁଖପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦପି ଅନୁଭୱନଂ । ତଣ୍ହାଗତାନନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଉପଗତାନଂ, ପୱତ୍ତାନଂ ୱା ତଦେୱ ୱୁତ୍ତିନୟେନ ୱିୱରତି ‘‘କେୱଲଂ…ପେ॰… ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱେଦୟିତମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି, ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ‘‘ତଦପି ୱେଦୟିତଂ ତଣ୍ହାଗତାନଂ ୱେଦୟିତମେୱା’’ତି ୱଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତଦପି ୱେଦୟିତଂ ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱା’’ତି ପୁନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋତି । ତଦପି ତାୱ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତୀତି ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ମରିୟାଦୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦସ୍ସନମିୱ ନିଚ୍ଚଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନନ୍ତି ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନସୁଖଂ, ମଗ୍ଗଫଲସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁତୋ ଚାୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱ-ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟତୋ । ‘‘ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେନ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖଂ ୱିୟ ଅୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ହୁତ୍ୱା ଏକରୂପେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ତଂ ୱଟ୍ଟାମିସଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାସଲ୍ଲାନୁୱିଦ୍ଧତାୟ ସଉପ୍ପୀଳତ୍ତା ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ତେନେୱାହ ‘‘ପରିତସ୍ସିତେନା’’ତିଆଦି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକୋ ସସମ୍ବନ୍ଧନୟୋ ।

ଏୱଂ ୱିସେସକାରଣତୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିସେସକାରଣତୋ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକା ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱେଦନା, ଅୱିଜ୍ଜା, ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିସିଟ୍ଠକାରଣଂ । ତତ୍ଥ ତଦପୀତି ‘‘ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ପଞ୍ଞାପନହେତୁଭୂତଂ ସୁଖାଦିଭେଦଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱେଦୟିତଂ, ତଦପି ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖସଲ୍ଲାନିଚ୍ଚତୋ, ଅୱିସେସେନ ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣତୋ ୱା ୟଥାଭୂତମଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ହୋତି, ତତୋ ଏୱ ଚ ସୁଖାଦିପତ୍ଥନାସମ୍ଭୱତୋ, ତଣ୍ହାୟ ଚ ଉପଗତତ୍ତା ତଣ୍ହାଗତାନଂ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସିତେନ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱ ଦିଟ୍ଠିଚଲନମେୱ । ‘‘ଅସତି ଅତ୍ତନି କୋ ୱେଦନଂ ଅନୁଭୱତୀ’’ତି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚୋପନପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ, ନ ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞପେତବ୍ବୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତାଦୀସୁପି ଏସ ନୟୋ ।

ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୧୮.ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୟଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ମୂଲକାରଣଂ, ତସ୍ସାପି କାରଣଂ, ପୁନ ତସ୍ସପି କାରଣନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟେନ ହି ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସିତେନ ଏତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱେଦୟିତଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱେଦୟିତସ୍ସାପି ଫସ୍ସୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରୱିଭାୱିନୀ ଅୟଂ ଦେସନା । କିମତ୍ଥିୟଂ ପନ ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଦସ୍ସନନ୍ତି ଚେ ? ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ତେନ ହି ୟଥା ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ପଞ୍ଞାପନଧମ୍ମୋ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଚ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଧମ୍ମାପି ରୂପୱେଦନାଦୟୋ, ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ୱା ଲୋକୋ ୱାତି ଏୱମତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିଞ୍ଞାପିତଂ ହୋତି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରିଫନ୍ଦିତଂ ତଦପି ୱେଦୟିତଂ ଦିଟ୍ଠିକାରଣଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୧.ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଫସ୍ସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଦିଟ୍ଠିୱେଦୟିତେ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ୱେଦୟିତେ, ଫସ୍ସପଧାନେହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ । ସାଧେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ବଲୱଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ବଲୱକାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ୱିନାପି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂହି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ଚ କେହିଚି ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ପନ କଦାଚିପି ଫସ୍ସେନ ୱିନା, ତସ୍ମା ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାୟ ବଲୱକାରଣଂ । ନ କେୱଲଂ ୱେଦନାୟ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି । ସନ୍ନିହିତୋପି ହି ୱିସୟୋ ସଚେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଫୁସନାକାରୱିରହିତୋ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତୀତି ଫସ୍ସୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ହି ଭଗୱତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀପକରଣେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତି ଫସ୍ସସ୍ସେୱ ପଠମମୁଦ୍ଧରଣଂ କତଂ, ୱେଦନାୟ ପନ ସାତିସୟମଧିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ । ‘‘ପଟିସଂୱେଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଦପୀ’’ତି ଏତ୍ଥାଧିକାରୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି । ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥସ୍ସ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗଂ ପତି କାମଚାରତ୍ତା, ଲୋପତ୍ତା, ସେସତ୍ତାପି ଚ ଏସ ନ ପୟୁତ୍ତୋ । ଏୱମୀଦିସେସୁ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଗମ୍ୟମାନାଧିକାରତୋ, ଲୋପତୋ ସେସତୋ ଚାତି ।

କାରଣେହି ଚତୂହିପି, ନ କତ୍ଥଚି ରୱୋ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ॥

‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା ଫସ୍ସସ୍ସ ବଲୱକାରଣତାଦସ୍ସନେନ ତଦତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ ପତତୋତି ପତନ୍ତସ୍ସ । ଥୂଣାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଦାରୁସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଦିଟ୍ଠିଗତିକାଧିଟ୍ଠାନୱଟ୍ଟକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. କିଞ୍ଚାପି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାଳିୟଂ ୱେଦୟିତମନାଗତଂ, ହେଟ୍ଠା ପନ ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ଅଧିକତତ୍ତା, ଉପରି ଚ ‘‘ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱେଦୟିତମେୱେତ୍ଥ ପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିୱେଦୟିତାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀ’’ତି । ‘‘ୟେପି ତେ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତସ୍ସ ଚ ପି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସସ୍ସତୱାଦା…ପେ॰… ସବ୍ବେପି ତେ ଛହି ଫସ୍ସାୟତନେହି ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀତି ହି ୱେଦୟିତକିରିୟାୱସେନ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତତ୍ତା ୱେଦୟିତସମ୍ପିଣ୍ଡନମେୱ ଜାତଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ହି ୱାକ୍ୟଂ କିରିୟାପଧାନନ୍ତି । ଉପରି ଫସ୍ସେ ପକ୍ଖିପନତ୍ଥାୟାତି ‘‘ଛହି ଫସ୍ସାୟତନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପରି ଫସ୍ସେ ପକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ, ପକ୍ଖିପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱେଦୟିତସ୍ସ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନମେୱ । ‘‘ଛହି ଫସ୍ସାୟତନେହି ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ହି ଛହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେହି ଛଳାରମ୍ମଣପଟିସଂୱେଦନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଛଫସ୍ସହେତୁକମେୱାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ’’ତିଆଦି ।