ପାଥିକୱଗ୍ଗଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଦୀଘନିକାୟେ

ପାଥିକୱଗ୍ଗଟୀକା

୧. ପାଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ସୁନକ୍ଖତ୍ତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧.ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗହିତତାୟ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଅଭିନୱସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ‘‘ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମଲ୍ଲେସୂତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନେ ୱନସଣ୍ଡେ ୱିହରତୀତି ଅନୁପିୟସାମନ୍ତା କତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ନ ତାୱ ପୱିଟ୍ଠୋ, କସ୍ମା ‘‘ପାୱିସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୱିସିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି, ତେନ ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱିନି ଭୂତେ ୱିୟ ଉପଚାରା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା କି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ’’ତିଆଦିକଂ ଚିନ୍ତନଂ ଅହୋସି । ଅତିୱିୟପଗୋ ଖୋତି ଅତିୱିୟ ପାତୋୱ । ଛନ୍ନକୋପୀନତାୟ, ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗମେନ ଚ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକଂ, ନ ନଗ୍ଗପରିବ୍ବାଜକଂ ।

୨. ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପ୍ପସୁତତଂ, ମହାଭିନିକ୍ଖମନନିକ୍ଖନ୍ତତଂ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଦୁକ୍କରଚରଣଂ, ୱିୱେକୱାସଂ, ଲୋକସମ୍ଭାୱିତତଂ, ଓୱାଦାନୁସାସନୀହି ଲୋକସ୍ସ ବହୁପକାରତଂ, ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନଂ, ମହିଦ୍ଧିକତଂ, ମହାନୁଭାୱତନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ତଂତଂଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଗୁଣୱିସେସଂ ନିସ୍ସାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆଦରଗାରୱବହୁମାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମାନଥଦ୍ଧତଂ ଅକତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଲୋକସମୁଦାଚାରୱସେନାତି ଲୋକୋପଚାରୱସେନ । ଚିରସ୍ସନ୍ତି ଚିରକାଲେନ । ଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି ଉପଚାରୱସେନ । ତସ୍ସାତି ଭଗ୍ଗୱଗୋତ୍ତସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ଗିହିସହାୟୋତି ଗିହିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସହାୟୋ । ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୋତି ୟେନାକାରେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩.ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ସତ୍ଥୁକାରଭାୱେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱା ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦା ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ୱାଚା ଭିନ୍ନା, ତଦା ଏୱସ୍ସ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ କୋଚି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନତ୍ଥି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟଭାୱତୋ ସାସନତୋ ପରିବାହିରତ୍ତା । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସାସନୟୁତ୍ତି, ସା ପନାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସାସନୟୁତ୍ତିକୋୱିଦେ ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ସମ୍ମଦେୱ ୱିସୟୋତି ଭଗୱା ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ନୂ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ‘‘କୋ ସନ୍ତୋ କଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖସୀ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ମୁଖାଗତୋୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନ ପୂଜାଗତାଦିକୋ, ୟୋ ଚ ୟାଚକୟାଚିତବ୍ବତାୱସେନ ହୋତି, ତଦୁଭୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ‘‘କୋ ସନ୍ତୋ କଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖସୀ’’ତି ଅୱୋଚ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାଚକୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାଚିତକୋ ୱା ୟାଚକଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତ୍ୱଂ ପନ ନେୱ ୟାଚକୋ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା । ନ ୟାଚିତକୋ ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ସୁନକ୍ଖତ୍ତ ମମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହରାହୀ’’ତି ଏୱଂ ମୟା ଅପତ୍ଥିତତ୍ତା ।

କୋ ସମାନୋତି ୟାଚକୟାଚିତକେସୁ କୋ ନାମ ହୋନ୍ତୋ । କନ୍ତି ୟାଚକୟାଚିତକେସୁ ଏୱ କଂ ନାମ ହୋନ୍ତଂ ମଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖସି । ତୁଚ୍ଛପୁରିସାତି ଝାନମଗ୍ଗାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେସୁ କସ୍ସଚିପି ଅଭାୱା ରିତ୍ତପୁରିସା । ନନୁ ଚାୟଂ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନାନି, ଏକଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେସୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଉପ୍ପାଦେସି, ତତୋ ପନ ଭଗୱତି ଆଘାତୁପ୍ପାଦନେନ ସହେୱ ପରିହୀନୋ ଅହୋସି । ଅପରାଧୋ ନାମ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିରଜ୍ଝନହେତୁଭୂତୋ କିଲେସୁପ୍ପାଦୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକୋ ତେ ଅପରାଧୋ,ତତ୍ତକୋ ଦୋସୋ’’ତି । ୟାୱଞ୍ଚାତି ଅୱଧିପରିଚ୍ଛେଦଭାୱଦସ୍ସନଂ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚ ତେନ ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩) ୱିୟ । ତେତି ତୟା । ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅପରଦ୍ଧନ୍ତି ଅପରଜ୍ଝିତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖାମିଦାନାହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତେନ ତୁଚ୍ଛପୁରିସ ତୟା ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ଅପରଦ୍ଧଂ, ନ ତସ୍ସ ଅପରାଧସ୍ସ ପମାଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

୪.ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ୱିନା ମନୁସ୍ସେହି ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବଧମ୍ମା । ସୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ତେସଂ ସମ୍ଭାୱିତଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଠିତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେସୁ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ଇଦ୍ଧିଭୂତଂ ପାଟିହାରିୟଂ, ନ ଆଦେସନାନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କତେତି ପୱତ୍ତିତେ । ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମେ ହି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନି-ସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ୟାତି ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ରାତି ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱସେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋତି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ ନିୟ୍ୟନ୍ତେତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତମାନେ’’ତି ।

୫. ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଞାୟତୀତି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞଂ । ଲୋକପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ଲୋକସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନଂ । ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଅଗ୍ଗମରିୟାଦନ୍ତି ଆଦିମରିୟାଦଂ ।

୬.ଏତ୍ତକଂ ୱିପ୍ପଲପିତ୍ୱାତି ‘‘ନ ଦାନାହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ନ ହି ପନ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି, ‘‘ନ ହି ପନ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ଚ ଏତ୍ତକଂ ୱିପ୍ପଲପିତ୍ୱା । ଇଦଂ କିର ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ, ଅଗ୍ଗଞ୍ଞପଞ୍ଞାପନଞ୍ଚ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ପକାସେନ୍ତୋ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ କିରା’’ତିଆଦି । ଉତ୍ତରୱଚନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ । ତତୋ ଏୱ ନିରୱୋ ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ ।

ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସ୍ସ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ସୟମେୱ ଗରହଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି । ସମ୍ପରାୟିକା ପନ ଆଦୀନୱା ଅନେକୱିଧା, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ନ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସ୍ସେୱ ଗହଣଂ। ଅନେକକାରଣେନାତି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) ଅନେକୱିଧେନ ୱଣ୍ଣକାରଣେନ । ଏୱଂ ମେ ଅୱଣ୍ଣୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଅତ୍ତନୋ ବାଲତାୟ ୱଣ୍ଣାରହାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା । ଏୱଂ ଭଗୱା ମକ୍ଖିଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ କଥନେ କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇତି ଖୋ ତେ’’ତିଆଦିମାହାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକୋପି ୱଚନୋକାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଅପକ୍କମୀତି ଅତ୍ତନା ୟଥାଠିତା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅପସକ୍କି । ଅପକ୍କନ୍ତୋ ସାସନତୋ ଭଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ଚୁତୋ’’ତି । ଏୱମେୱାତି ଅପକ୍କମନ୍ତୋ ଚ ନ ୟଥା ତଥା ଅପକ୍କମି, ୟଥା ପନ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଅପକ୍କମି ।

କୋରଖତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୭.ଦ୍ୱୀହି ପଦେହୀତି ଦ୍ୱୀହି ୱାକ୍ୟେହି ଆରଦ୍ଧଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ତଦୁଭୟତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଉପରିଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନୱସେନାତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନୱସେନ ।

ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚ । ଥୂଲୂ ନାମ ଜନପଦୋତି ଜନପଦୀନଂ ରାଜକୁମାରାନଂ ୱସେନ ତଥାଲଦ୍ଧନାମୋ । କୁକ୍କୁରୱତଂ ସମାଦାନୱସେନ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି କୁକ୍କୁରୱତିକୋତି ଆହ ‘‘ସମାଦିନ୍ନକୁକ୍କୁରୱତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ‘‘ଚତୁକ୍କୋଣ୍ଡିକସ୍ସେୱ ୱିଚରଣଂ, ତଥା କତ୍ୱାୱ ଖାଦନଂ, ଭୁଞ୍ଜନଂ, ୱାମପାଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ମୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସୁନଖେହି କାତବ୍ବକିରିୟଂ । ଚତୂହି ସରୀରାୱୟୱେହି କୁଣ୍ଡନଂ ଗମନଂ ଚତୁକ୍କୋଣ୍ଡୋ, ସୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚତୁକ୍କୋଣ୍ଡିକୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚତୂହି ସରୀରାୱୟୱେହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟିତଗମନୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁସଙ୍ଘଟ୍ଟିତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱେ ଜଣ୍ଣୂନୀ’’ତିଆଦି । ଭକ୍ଖସନ୍ତି ୱା ଭକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଅସିତବ୍ବଞ୍ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତି । କାମଂ ଖାଦନଞ୍ଚ ନାମ ମୁଖେନ କାତବ୍ବଂ, ହତ୍ଥେନ ପନ ତତ୍ଥ ଉପନାମନଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅୱଧାରଣଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥେନ ଅପରାମସିତ୍ୱା’’ତି, ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁନ୍ଦରରୂପୋତି ସୁନ୍ଦରଭାୱୋ । ୱତାତି ପତ୍ଥନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଲାଭୀ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ସମଣେନ ନାମ ଏୱରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅହୋ ୱତାହଂ ଏଦିସୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ପତ୍ଥନା ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ କିରା’’ତିଆଦି ।

ଗରହତ୍ଥେଅପି-କାରୋ ‘‘ଅପି ସିଞ୍ଚେ ପଲଣ୍ଡକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅରହନ୍ତେ ଚ ବୁଦ୍ଧେ, ବୁଦ୍ଧସାୱକେ ‘‘ଅରହନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱା ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପନ୍ନା । ୟଥାହ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ ‘‘ନତ୍ଥି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬) । ସତ୍ତମଂଦିୱସନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଲସକେନାତି ଅଜୀରଣେନ ଆମରୋଗେନ ।

ଅଟ୍ଠିତଚମତ୍ତତାୟ ପୁରାଣପଣ୍ଣସଦିସୋ ।ବୀରଣତ୍ଥମ୍ବକନ୍ତି ବୀରଣଗଚ୍ଛା ।

ମତ୍ତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମତ୍ତଂ, ଭୋଜନମତ୍ତୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପମାଣୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମନ୍ତା ମନ୍ତାତି ମନ୍ତାୟ ମନ୍ତାୟ ।

୮.ଏକଦ୍ୱୀହିକାୟ ଗଣନାୟ । ନିରାହାରୋୱ ଅହୋସି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅଞ୍ଞଥା କାତୁକାମୋ, ତଥାଭୂତୋପି ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଉପଟ୍ଠାକେନ ଉପନୀତଂ ଭକ୍ଖସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଧୀ’’ତି ଉପଟ୍ଠାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭୋଜନତଣ୍ହାୟ ଆକଡ୍ଢିୟମାନହଦୟୋ ତଂ କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନିୟାମେନେୱ କାଲମକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସଚେପି…ପେ॰… ଚିନ୍ତେୟ୍ୟାତି ୟଦି ଏସୋ ଅଚେଲୋ ‘‘ଧୀ’’ତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜପି ଅହଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ତଥାଚିନ୍ତନେ ସତିପି ଦେୱତାୱିଗ୍ଗହେନ ତଂ ଦିୱସଂ…ପେ॰… କରେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନା ହି ତଥାଗତା, ନ ତେସଂ ୱଚନଂ ୱିତଥଂ ହୋତି ।

ଗତଗତଟ୍ଠାନଂ ଅଙ୍ଗଣମେୱ ହୋତୀତି ତେହି ତଂ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଗତଗତପ୍ପଦେସୋ ଉତ୍ତରକସାମନ୍ତା ୱିୱଟଙ୍ଗଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତେତି ତିତ୍ଥିୟା । ସୁସାନଂୟେୱ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ‘‘ବୀରଣତ୍ଥମ୍ବକଂ ଅତିକ୍କମିସ୍ସାମା’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଅନେକୱାରଂ ତଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ପୁନପି ତଂୟେୱ ସୁସାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ।

୯.ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ମତସରୀରଂ । ‘‘ତମେୱ ୱା ସରୀରଂ କଥାପେସୀତି ତଂ ସରୀରଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠିତପେତେନ କଥାପେସୀ’’ତି କେଚି । କୋରଖତ୍ତିୟଂ ୱା ଅସୁରୟୋନିତୋ ଆନେତ୍ୱା କଥାପେତୁ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପେତଂ, କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ’’ତି ପନ ୱଚନତୋ ତଦେୱ ସରୀରଂ ସୁନକ୍ଖତ୍ତେନ ପହତମତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଉଟ୍ଠାୟ ତମତ୍ଥଂ ଞାପେସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମୋୟେୱ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିନିଚ୍ଛିତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୦) ।

୧୦.ୱିପାକନ୍ତି ଫଲଂ, ଅତ୍ଥନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମାନେତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ମା ଆନେତବ୍ବାନି, ସରୂପତୋ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଟିହାରିୟାନଂ ପଠମାଦିତା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାନୁପୁବ୍ବିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ପରଚିତ୍ତୱିଭାୱନଂ, ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୱିଭାୱନଂ, ବ୍ୟାଧିୱିଭାୱନଂ, ଗତିୱିଭାୱନଂ, ସରୀରନିକ୍ଖେପୱିଭାୱନଂ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥାୱିଭାୱନଞ୍ଚାତି ଛ ପାଟିହାରିୟାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟଦି ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୱିଭାୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଭାୱିଅୱଣ୍ଣୱିଭାୱନାୟ ସଦ୍ଧିଂ । ଅଥ ଅଚେଲସ୍ସ ମରଣଚିତ୍ତୱିଭାୱନଂ, ତଂ ‘‘ସତ୍ତମଂ ଦିୱସଂ କାଲଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଚେଲକଳାରମଟ୍ଟକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୧.ନିକ୍ଖନ୍ତଦନ୍ତମଟ୍ଟକୋତି ନିକ୍ଖନ୍ତଦନ୍ତୋ ମଟ୍ଟକୋ । ସୋ କିର ଅଚେଲକଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ମଟ୍ଟକିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରି ୱିୱରଦନ୍ତୋ ଚ, ତେନ ନଂ ‘‘କୋରମଟ୍ଟକୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ତସ୍ସ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ସାଧୁରୂପୋ ଅୟଂ ସମଣୋ’’ତି ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠଂୟେୱ ଦେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲାଭଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋ, ଅଗ୍ଗଲାଭଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ବହୂ ଅଚେଲକା ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ଗହଟ୍ଠା ଚ ତଂ ବହୂ ଅଡ୍ଢା ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନା କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସଗ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗପରିୱାରଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ୱତାନିୟେୱ ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଦାନି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱତକୋଟ୍ଠାସା ୱା ।ସମତ୍ତାନୀତି ସମଂ ଅତ୍ତନି ଗହିତାନି । ପୁରତ୍ଥିମେନାତି ଏନ-ସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ୱେସାଲି’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅୱିଦୂରତ୍ଥେ ଚ ଏନ-ସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୱେସାଲିତୋ ଅୱିଦୂରେ’’ତି ।

୧୨. ସାସନେ ପରିଚୟୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି ।ନ ସମ୍ପାୟାସୀତି ନାୱବୁଜ୍ଝି ନ ସମ୍ପାଦେସି । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମା ଞାଣଗତିୟା’’ତିଆଦି । ସମ୍ପାୟନଂ ୱା ସମ୍ପାଦନଂ । ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାଦନଂ ନାମ ସମ୍ମଦେୱ କଥନନ୍ତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । କୋପୱସେନ ତସ୍ସ ଅକ୍ଖୀନି କମ୍ପନଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୂତି ଆହ ‘‘କମ୍ପନକ୍ଖୀନିପି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି । କୋପନ୍ତି କୋଧଂ, ସୋ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକୁପ୍ପନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘କୁପ୍ପନାକାର’’ନ୍ତି। ଦୋସନ୍ତି ଆଘାତଂ, ସୋ ପନ ଆରମ୍ମଣେ ଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁସ୍ସନାକାର’’ନ୍ତି । ଅତୁଟ୍ଠାକାରନ୍ତି ତୁଟ୍ଠିୟା ପୀତିୟା ପଟିପକ୍ଖଭୂତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରଂ । କାୟୱଚୀୱିକାରେହି ପାକଟମକାସି । ମା ୱତ ନୋତି ଏତ୍ଥ ମାତି ପଟିକ୍ଖେପୋ, ନୋତି ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ମଂ ୱତ ନୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନୋତି ସଂସୟେତି ଆହ ‘‘ଅହୋସି ୱତ ନୁ ମମା’’ତି ।

୧୪.ପରିପୁବ୍ବୋ ଦହିତ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ଥନିୱାସନଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ପରିଦହିତୋ ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥୋ’’ତି । ୟସନିମିତ୍ତକତାୟ ଲାଭସ୍ସ ୟସପରିହାନିୟାୱ ଲାଭପରିହାନି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ୟସା ନିହୀନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଚେଲପାଥିକପୁତ୍ତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୧୫. ‘‘ଅହଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱଦତି ପଟିଜାନାତୀତି ଞାଣୱାଦୋ, ତେନ ମୟା ଞାଣୱାଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ।ଅତିକ୍କମ୍ମ ଗଚ୍ଛତୋତି ଉପଡ୍ଢଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଦେସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛତୋ । କିଂ ପନାୟଂ ଅଚେଲୋ ପାଥିକପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ? ନୋ ନ ଜାନାତି । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜୀତି ? ‘‘ଏୱାହଂ ଲୋକେ ପାସଂସୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି କୋହଞ୍ଞେ କତ୍ୱା ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଗରୱାସିନୋ’’ତିଆଦି । ପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ଆରଭିତ୍ୱା ।

୧୬.ହୀନଜ୍ଝାସୟତ୍ତା…ପେ॰… ଉଦପାଦି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେ ଏୱ ସତ୍ତେ ସେୱନ୍ତି ଭଜନ୍ତି ପୟିରୁପାସନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୯୮) ।

ୟସ୍ମା ତଥାୱୁତ୍ତା ୱାଚା ତଥାରୂପଚିତ୍ତହେତୁକା, ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତଥାରୂପଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତହେତୁକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ତସ୍ସା ଅପ୍ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାୟା’’ତି ଆହ, ତସ୍ସ ଚ ୟଥା ଅପ୍ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ଅୱୋଚ । ୟସ୍ମା ୱା ତଥାରୂପା ୱାଚା ମହାସାୱଜ୍ଜା, ଚିତ୍ତଂ ତତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଭାୱତୋ, ଦିଟ୍ଠି ପନ ତତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜତମା ତଦୁଭୟସ୍ସ ମୂଲଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୟଂ ଅନୁକ୍କମୋ ଠପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସଂ ପନ ୟଥା ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନାହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋତି ସାଠେୟ୍ୟେନ ୱିନା ଉଜୁକମେୱ ‘‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ନ ହୋମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ । ଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିପତେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ପଠମେ ୱିକପ୍ପେ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ଦୁତିୟେ ପନ ୱିସରଣତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତଧା ୱା ପନ ଫଲେୟ୍ୟା’’ତି ।

୧୭.ଏକଂସେନାତି ଏକନ୍ତେନ, ଏକନ୍ତିକଂ ପନ ୱଚନପରିୟାୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନା’’ତି । ଓଧାରିତାତି ଅୱଧାରିତା ନିୟମେତ୍ୱା ଭାସିତା । ୱିଗତରୂପେନାତି ଅପଗତସଭାୱେନ। ତେନାହ ‘‘ୱିଗଚ୍ଛିତସଭାୱେନା’’ତି, ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅପନୀତସକଭାୱେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦି ।

୧୮. ଦ୍ୱୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦ୍ୱୟଗାମିନୀ । କୀଦିସଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସରୂପେନା’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ହି ସୋ ଗଣ୍ଡସ୍ସୁପରିଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଦୋସଂ ।

୧୯. ଅଜିତସ୍ସ ଲିଚ୍ଛୱିସେନାପତିସ୍ସ ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଚେଲସ୍ସ ପାଥିକପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପରୋଦନଂ । ଅଭାୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ପାଟିହାରିୟକରଣସ୍ସ ଅଭାୱା । ଭଗୱା ପନ ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟଂ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ତଦନୁରୂପଂ ପାଟିହାରିୟମକାସିୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦. ନିଚୟନଂ ଧନଧଞ୍ଞାନଂ ସଞ୍ଚୟନଂ ନିଚୟୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତାତି ନେଚୟିକା, ଗହପତି ଏୱ ନେଚୟିକା ଗହପତିନେଚୟିକା । ଏତ୍ତକାନି ଜଙ୍ଘସହସ୍ସାନୀତି ପରିମାଣାଭାୱତୋ ସହସ୍ସେହିପି ଅପରିମାଣଗଣନା । ତେନେୱାତି ଇମସ୍ସ ୱସେନ ସନ୍ନିପତିତାୟ ଏୱଂ ମହତିୟା ପରିସାୟ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖଂ କାତୁଂ ଲବ୍ଭତି, ଏତେନେୱ କାରଣେନ ।

୨୧.ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ରାସନାକାରେନ ପୱତ୍ତଭୟଂ, ନ ଞାଣଭୟଂ, ନାପି ‘‘ଭାୟତି ଏତସ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଭୟଂ । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ତେନେୱ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟେନ ସକଲସରୀରସ୍ସ ଛମ୍ଭିତଭାୱୋ । ଲୋମହଂସୋତି ତେନେୱ ଭୟେନ, ତେନ ଚ ଛମ୍ଭିତତ୍ତେନ ସକଲସରୀରେ ଲୋମାନଂ ହଟ୍ଠଭାୱୋ, ସୋ ପନ ତେସଂ ଭିତ୍ତିୟଂ ନାଗଦନ୍ତାନଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଂମୁଖତାତି ଆହ ‘‘ଲୋମାନଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଭାୱୋ’’ତି । ଅନ୍ତନ୍ତେନ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ନିସୀଦନତ୍ଥଂ ନିଗୂଳ୍ହଟ୍ଠାନଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ପରିୟନ୍ତେନ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା, କସ୍ସଚିଦେୱ ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ୱା ସୁନକ୍ଖତ୍ତସଦିସସ୍ସ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପହାୟ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ସତ୍ତଧା ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧାଫଲନଂ ଧମ୍ମତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମା ନସ୍ସତୁ ବାଲୋ’’ତିଆଦି ।

୨୨.ସଂସପ୍ପତୀତି ତତ୍ଥେୱ ପାସାଣଫଲକେ ବାଲଦାରକୋ ୱିୟ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅୱସୀଦନୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଂସପ୍ପତି । ତେନାହ ‘‘ଓସୀଦତୀ’’ତି । ତତ୍ଥେୱ ସଞ୍ଚରତୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ପାସାଣେ ଆନିସଦୁପଟ୍ଠିନୋ ସଞ୍ଚଲନଂ ନିସଜ୍ଜୱସେନେୱ ସଞ୍ଚରତି, ନ ଉଟ୍ଠାୟ ପଦସା ।

୨୩.ୱିନଟ୍ଠରୂପୋତି ସମ୍ଭାୱନାୟ ୱିନାସେନ, ଲାଭସ୍ସ ୱିନାସେନ ଚ ୱିନଟ୍ଠସଭାୱୋ ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୫.ଗୋୟୁତ୍ତେହୀତି ବଲୱନ୍ତବଲୀବଦ୍ଦୟୋଜିତେହି ।

୨୬.ତସ୍ସାତି ଜାଲିୟସ୍ସ । ଅୟଞ୍ହି ମଣ୍ଡିସେନ ପରିବ୍ବାଜକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣି, ତତୋ ପୁରେତରଂ ଭଗୱତୋ ଗୁଣାନଂ ଅଜାନନକାଲେ ଅୟଂ ପୱତ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ପାଟିହାରିୟଂ…ପେ॰… ପରାଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

୨୭.ତିଣସୀହୋତି ତିଣସଦିସହରିତୱଣ୍ଣୋ ସୀହୋ । କାଳସୀହୋତି କାଳୱଣ୍ଣୋ ସୀହୋ । ପଣ୍ଡୁସୀହୋତି ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ ସୀହୋ । କେସରସୀହୋତି କେସରୱନ୍ତୋ ସେତୱଣ୍ଣୋ, ଲୋହିତୱଣ୍ଣୋ ୱା ସୀହୋ । ମିଗରଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ ମିଗ-ସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ପସଦକୁରୁଙ୍ଗାଦୀସୁ କେସୁଚିଦେୱ ଚତୁପ୍ପଦେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ, ଇଧ ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମିଗରଞ୍ଞୋତି ସବ୍ବଚତୁପ୍ପଦାନଂ ରଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସେତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ, ନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ । ସୀହନାଦନ୍ତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହନତୋ, ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ହନନତୋ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ମିଗାଧିପସ୍ସ ଘୋସଂ, ସୋ ପନ ତେନ ୟସ୍ମା କୁତୋଚିପି ଅଭୀତଭାୱେନ ପୱତ୍ତୀୟତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭୀତନାଦ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତାସୁ ତାସୁ ଦିସାସୁ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚରିତବ୍ବତାୟ ଭକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ଗୋଚରୋ ଘାସୋତି ଆହ ‘‘ଗୋଚରାୟାତି ଆହାରତ୍ଥାୟା’’ତି । ୱରଂୱରନ୍ତି ମିଗସଙ୍ଘେ ମିଗସମୂହେ ମୁଦୁମଂସତାୟ ୱରଂ ୱରଂ ମହିଂସୱନୱରାହାଦିଂ ୱଧିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ଥୂଲଂ ଥୂଲ’’ନ୍ତି । ୱରୱରଭାୱେନ ହି ତସ୍ସ ୱରଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । ସୂରଭାୱଂ ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ସୂରଭାୱସନ୍ନିସ୍ସିତଂ, ତେନ । ସୂରଭାୱେନାପି ହି ‘‘କିଂ ଇମେ ପାଣକେ ଦୁବ୍ବଲେ ହନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଅପ୍ପଥାମେସୁ ପାଣେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପତିଟ୍ଠତି ।

୨୮.ୱିଘାସୋତି ପରସ୍ସ ଭକ୍ଖିତସେସତାୟ ୱିରୂପୋ ଘାସୋ ୱିଘାସୋ, ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ । ତେନାହ ‘‘ଭକ୍ଖିତାତିରିତ୍ତମଂସ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ୱିଘାସେ, ୱିଘାସନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ମିମାନଦୋସେନାତି ଅସ୍ମିମାନଦୋସହେତୁ, ଅହଂକାରନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ଅସ୍ମିମାନୋ ୟଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ସେଗାଲକଂୟେୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଅତ୍ଥୋ । ଭେରଣ୍ଡକଂୟେୱାତି ଭେରଣ୍ଡସକୁଣରୱସଦିସଂୟେୱ, ଭେରଣ୍ଡୋ ନାମ ଏକୋ ପକ୍ଖୀ ଦ୍ୱିମୁଖୋ, ତସ୍ସ କିର ସଦ୍ଦୋ ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୋ ଅମନାପୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପିୟଅମନାପସଦ୍ଦମେୱା’’ତି । ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱିସେସତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଗତାତି ସୁଗତା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ତେ ଅପଦାୟନ୍ତି ସୋଧେନ୍ତି ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଏତେହୀତି ସୁଗତାପଦାନାନି, ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା । ୟସ୍ମା ତାହି ତେ ‘‘ସୁଗତା’’ତି ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି, ତା ଚ ତେସଂ ଓୱାଦଭୂତା, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଗତଲକ୍ଖଣେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ତା ସୁଗତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଭୂତା, ସାସନଭୂତା ଚ, କଥଂ ପନେସ ପାଥିକପୁତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜୀୱତି, କୋ ତସ୍ସ ତାହି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେମାତି ଦେନ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାୟ ଦେନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଏସ…ପେ॰… ଜୀୱତି ନାମ ନ ସୁଗତନ୍ୱୟଅଜ୍ଝୁପଗମନତୋ । ‘‘ତଥାଗତେ’’ତିଆଦି ଏକତ୍ତେ ପୁଥୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଥାଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ବହୁୱଚନଂ ଏୱ ଗରୁସ୍ମିଂ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗତୋ ଏକୱଚନଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ।

୨୯.ସମେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ସମଂ କତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେନ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ତଂ ପନ ଅପେକ୍ଖନଂ ତଥା ମଞ୍ଞନମେୱାତି ଆହ ‘‘ମଞ୍ଞିତ୍ୱା’’ତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ସମେକ୍ଖନମ୍ପି ମଞ୍ଞନଂ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମଞ୍ଞୀତି ପୁନ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥା’’ତି, ତେନ ଅପରାପରଂ ତସ୍ସ ମଞ୍ଞନପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଭେରଣ୍ଡକରୱଂ କୋସତି ୱିକ୍କୋସତୀତି କୋତ୍ଥୁ ।

୩୦. ତେ ତେ ପାଣେ ବ୍ୟାପାଦେନ୍ତୋ ଘସତୀତି ବ୍ୟଗ୍ଘୋତି ଇମିନା ନିବ୍ବଚନେନ ‘‘ବ୍ୟଗ୍ଘୋ’’ତି ମିଗରାଜସ୍ସପି ସିୟା ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ବ୍ୟଗ୍ଘୋତି ମଞ୍ଞତୀତି ସୀହୋହମସ୍ମୀତି ମଞ୍ଞତୀ’’ତି । ୟଦିପି ୟଥାୱୁତ୍ତନିବ୍ବଚନୱସେନ ସୀହୋପି ‘‘ବ୍ୟଗ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ବ୍ୟଗ୍ଘ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ମିଗରାଜେ ଏୱ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୀହେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

୩୧. ସୀହେନ ୱିଚରିତୱନେ ସଂୱଡ୍ଢତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାୱନେ ସୁଞ୍ଞୱନେ ୱିୱଡ୍ଢୋ’’ତି ।

୩୪.କିଲେସବନ୍ଧନାତି ତଣ୍ହାବନ୍ଧନତୋ । ତଣ୍ହାବନ୍ଧନଞ୍ହି ଥିରଂ ଦଳ୍ହବନ୍ଧନଂ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଂ । ୟଥାହ –

‘‘ସାରତ୍ତରତ୍ତା ମଣିକୁଣ୍ଡଲେସୁ,

ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା ।

ଏତଂ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନମାହୁ ଧୀରା,

ଓହାରିନଂ ସିଥିଲଂ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୬; ଜା॰ ୧.୨.୧୦୨) ।

କିଲେସବନ୍ଧନାତି ୱା ଦସୱିଧସଂୟୋଜନତୋ । ମହାୱିଦୁଗ୍ଗଂ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା ମହନ୍ତଂ ଜଲୱିଦୁଗ୍ଗଂ ୱିୟ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଦୁଗ୍ଗମଟ୍ଠେନ ।

ଅଗ୍ଗଞ୍ଞପଞ୍ଞତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬.ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ । ଇଦଂ ନାମ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞଂ, ସୋ ପନ ଲୋକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ପୱତ୍ତି ପୱେଣୀ ଚାତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିଚରିୟୱଂସ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି ପଜାନିତବ୍ବେସୁ, ତଂ ପନ କୋଟିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣା ପଜାନାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ମମ ପଜାନନା’’ତି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ, ‘‘ଅହଂ ପଜାନାମୀ’’ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ, ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପଜାନାମି ସମ୍ମା ପଜାନାମୀ’’ତି ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମାନୱସେନ ନ ପରାମସାମୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱା’’ତି ପଦଂ ‘‘ନିବ୍ବୁତି ୱିଦିତା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ଉପ୍ପାଦିତା ନିବ୍ବୁତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ୱିଦିତା’’ତି, ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତା ନିବ୍ବୁତି ସୟମେୱ ୱିଦିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିୱିଧୱିଭତ୍ତିକଂ ହୁତ୍ୱା ଆୱୁତ୍ତିନୟେନ ଆୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନାୟେୱ ଅତ୍ତନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଦିତନିବ୍ବାନାତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧନିବ୍ବାନା ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନତ୍ତା । ପଜାନନମ୍ପି ହି ତଦଧିଗମୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତି ଇଟ୍ଠଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟୋ, ସୁଖଂ । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନୟୋ, ଦୁକ୍ଖଂ । ତଦେୱ ହିତସୁଖସ୍ସ ବ୍ୟସନତୋ ବ୍ୟସନଂ ।

୩୭.ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଭଗୱାପି ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟୋ ତତ୍ଥ ସାରସଞ୍ଞୀ’’ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନାତି ଆଧିପଚ୍ଚସଭାୱେନ । ୟସ୍ସ ଆଚରିୟୱାଦସ୍ସ ୱସେନ ପୁରିସୋ ‘‘ଆଚରିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଆଚରିୟୱାଦୋ ଆଚରିୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଆଚରିୟଭାୱଂ ଆଚରିୟୱାଦ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଆଚରିୟୱାଦେ । ଇତି କତ୍ୱାତି ଇମିନା କାରଣେନ । ସୋତି ଆଚରିୟୱାଦୋ । ‘‘ଅଗ୍ଗଞ୍ଞଂ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞୱିସୟତ୍ତା । କେନ ୱିହିତନ୍ତି କେନ ପକାରେନ ୱିହିତଂ । ତେନାହ ‘‘କେନ ୱିହିତଂ କିନ୍ତି ୱିହିତ’’ନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮) । ତତ୍ଥ ହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ଇଧ ଅତିଦିସତି, ପାଳି ପନ ତତ୍ଥ ଚେୱ ଇଧ ଚ ଏକସଦିସା ୱାତି ।

୪୧. ଖିଡ୍ଡା ପଦୋସିକା ମୂଲଭୂତା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକଂ, ଆଚରିୟକଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକମୂଲକ’’ନ୍ତି । ମନୋପଦୋସିକନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୪୭. ୟେନ ୱଚନେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତା ନାମ ଅତ୍ଥୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠେନା’’ତି । ତୁଚ୍ଛା, ମୁସାତି ଚ କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତୁଚ୍ଛେନ, ମୁସାୱାଦେନା’’ତି । ୱଚନସ୍ସ ଅନ୍ତୋସାରଂ ନାମ ଅୱିପରୀତୋ ଅତ୍ଥୋତି ତଦଭାୱେନାହ ‘‘ଅନ୍ତୋସାରୱିରହିତେନା’’ତି । ଅଭିଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଘଟ୍ଟେନ୍ତା କଥେନ୍ତି, ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପରୀତସଞ୍ଞୋତି ଅୟାଥାୱସଞ୍ଞୋ । ସୁଭଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଂ । ୱଣ୍ଣକସିଣନ୍ତି ସୁନୀଲକସୁପୀତକାଦିୱଣ୍ଣକସିଣଂ । ସବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ସୁଭଂ, ଅସୁଭଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକସିଣଂ, ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ । ନ ଅସୁଭନ୍ତି ଅସୁଭମ୍ପି ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ନ ସଞ୍ଜାନାତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସୁଭଂ’’ ତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପରୀତା ଅୟାଥାୱଗାହିତାୟ, ଅୟାଥାୱୱାଦିତାୟ ଚ ।

୪୮. ୟସ୍ମା ସୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠମିଚ୍ଛାଗାହିତାୟ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନଂ ୱିୟ ମଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ, ଭିକ୍ଖୱୋ ଚ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୟା ଏତସ୍ସ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମମ୍ମନ୍ତି ମମ୍ମପ୍ପଦେସଂ ପୀଳାଜନନଟ୍ଠାନଂ । ସୁଟ୍ଠୂତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ । ୟଥା ନ ୱିନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅନୁରକ୍ଖ ।

ୱାସନାୟାତି କିଲେସକ୍ଖୟାୱହାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱାସନାୟ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପାଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୨. ଉଦୁମ୍ବରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିଗ୍ରୋଧପରିବ୍ବାଜକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୪୯.ଉଦୁମ୍ବରିକାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଦୁମ୍ବରିକାୟ ଦେୱିୟା ସନ୍ତକେ ପରିବ୍ବାଜକାରାମେ’’ତି । ‘‘ଉଦୁମ୍ବରିକାୟ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ତଥା ସତି ଅଧିକରଣେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଉଦୁମ୍ବରିକାୟ ରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଆରାମୋ ଉଦୁମ୍ବରିକା, ତସ୍ସଂ ଉଦୁମ୍ବରିକାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଦୁମ୍ବରିକାୟ ଦେୱିୟା ସନ୍ତକେ’’ତି । ତାୟ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ତସ୍ସା ସନ୍ତକୋ । ୱରଣାଦିପାଠୱସେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ଥବୋଧକସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ । ସନ୍ଧାନୋତି ଭିନ୍ନାନମ୍ପି ତେସଂ ସନ୍ଧାପନେନ ‘‘ସନ୍ଧାନୋ’’ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମୋ । ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ପସଂସିତୋ । ଇରିୟତୀତି ପୱତ୍ତତି । ଅରିୟେନ ଞାଣେନାତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଞାଣେନ । ଅରିୟାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ।

ଦିୱା-ସଦ୍ଦୋ ଦିନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଦିୱସପରିୟାୟୋ, ତସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଦିୱା-ସଦ୍ଦୋ ସୱିସେସଂ ଦିୱସଭାଗଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନାନାରମ୍ମଣତୋ ପଟିସଂହତଂ ହୋତି, ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଚ ପୱିୱେକୂପଗମନେନ ସଙ୍ଗଣିକାଭାୱତୋ ଏକାକିୟାୟ ନିଲୀନୋ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ତତୋ…ପେ॰… ଗତୋ’’ତି । ମନୋ ଭୱନ୍ତି ମନସୋ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ ୱଡ୍ଢିଂ ଆୱହନ୍ତୀତି ମନୋଭାୱନିୟାତି ଆହ ‘‘ମନୱଡ୍ଢକାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉନ୍ନମତି ନ ସଙ୍କୁଚତି, ଅଲୀନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧.ୟାୱତାତି ୟାୱନ୍ତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକା’’ତି । ତେସନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ନିଦ୍ଧାରଣଞ୍ଚ କେନଚି ୱିସେସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ୟେହି ଚ ଗୁଣୱିସେସେହି ସମନ୍ନାଗତା ଭଗୱତୋ ସାୱକା ଉପାସକା ରାଜଗହେ ପଟିୱସନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱତୋ କିରା’’ତିଆଦି ।

୫୨.ତେସନ୍ତି ପରିବ୍ବାଜକାନଂ । କଥାୟାତି ତିରଚ୍ଛାନକଥାୟ । ଦସ୍ସନେନାତି ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନ । ଆକପ୍ପେନାତି ୱେସେନ । କୁତ୍ତେନାତି କିରିୟାୟ । ଆଚାରେନାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆଚରିତବ୍ବଆଚାରେନ । ୱିହାରେନାତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ୱିହରିତବ୍ବୱିହରଣେନ । ଇରିୟାପଥେନାତି ଠାନାଦିଇରିୟାପଥେନ । ଅଞ୍ଞାକାରତାୟ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥେ ନିୟୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ସଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ରାସୀ ହୁତ୍ୱା ପରେହି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ । ଅରଞ୍ଞାନି ଚ ତାନି ୱନପତ୍ଥାନି ଚାତି ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅରଞ୍ଞକଙ୍ଗନିପ୍ଫାଦକଂ ଆରଞ୍ଞକାନଂ, ତଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସୀୟତି ନ ୱପ୍ପୀୟତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ୱନସଣ୍ଡାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଭୀସନକାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ସଲୋମହଂସାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟନ୍ତାନମେତଂ ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମୂପଚାରତୋ ମୁତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି । ପନ୍ତାନୀତି ପରିୟନ୍ତାନି ଅତିଦୂରାନି । ତେନାହ ‘‘ଦୂରତରାନୀ’’ତିଆଦି । ୱିହାରୂପଚାରେନାତି ୱିହାରସ୍ସ ଉପଚାରପ୍ପଦେସେନ । ଅଦ୍ଧିକଜନସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଗାମିନୋ ଜନସ୍ସ । ମନ୍ଦସଦ୍ଦାନୀତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦାଭାୱତୋ ତନୁସଦ୍ଦାନି । ମନୁସ୍ସେହି ସମାଗମ୍ମ ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତିତସଦ୍ଦୋ ନିଗ୍ଘୋସୋ, ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥୋ ଦୁବ୍ବିଭାୱିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଭାୱିତତ୍ଥେନ ନିଗ୍ଘୋସେନା’’ତି । ୱିଗତୱାତାନୀତି ୱିଗତସଦ୍ଦାନି । ‘‘ରହସ୍ସ କରଣସ୍ସ ୟୁତ୍ତାନୀ’’ତି ଇମିନାପି ତେସଂ ଠାନାନଂ ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତତଂ, ଜନୱିୱିତ୍ତତଂ, ୱନୱିୱିତ୍ତମେୱ ଚ ୱିଭାୱେତି, ତଥା ‘‘ଏକୀଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପାନୀ’’ତି ଇମିନା ।

୫୩.କେନାତି ହେତୁମ୍ହି, ସହୟୋଗେ ଚ କରଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘କେନ କାରଣେନ କେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ଏକୋପି ହି ୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୋ ଅନେକତ୍ଥୱିଭାୱନୋ ହୋତି, ତଥା ତଦ୍ଧିତତ୍ଥପଦସମାହାରେତି ।

ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ଆଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ କଥାସଂସନ୍ଦନଂ । ଞାଣବ୍ୟତ୍ତଭାୱନ୍ତି ବ୍ୟତ୍ତଞାଣଭାୱଂ, ସୋ ପନ ପରସ୍ସ ୱଚନେ ଉତ୍ତରଦାନୱସେନ, ପରେନ ୱା ୱୁତ୍ତଉତ୍ତରେ ପଚ୍ଚୁତ୍ତରଦାନୱସେନ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରପଚ୍ଚୁତ୍ତରନୟେନା’’ତି । ୟୋ ହି ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ତିପୁକ୍ଖଲେନ ନୟେନ ରୂପେତି, ତଥା ପରସ୍ସ ରୂପନୱଚନଂ ଜାତିଭାୱଂ ଆପାଦେତି, ତସ୍ସ ତାଦିସଂ ୱଚନସଭାୱଂ ଞାଣୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ୱିଭାୱେତି ପାକଟଂ କରୋତୀତି । ସୁଞ୍ଞାଗାରେସୁ ନଟ୍ଠାତି ସୁଞ୍ଞାଗାରେସୁ ନିୱାସେସୁ ନଟ୍ଠା ୱିନଟ୍ଠା ଅଭାୱଂ ଗତା । ନାସ୍ସ ପଞ୍ଞା ନସ୍ସେୟ୍ୟ ତେହି ତେହି କତପୁଚ୍ଛନପଟିପୁଚ୍ଛନନିମିତ୍ତଂ ନାନାପଟିଭାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସାରମାପନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ । ଓରୋଧେୟ୍ୟାମାତି ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତା ଅୱରୋଧେୟ୍ୟାମ, ତଂ ପରସ୍ସ ଓରୋଧନଂ ୱାଦଜାଲେନ ୱିନନ୍ଧନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନନ୍ଧେୟ୍ୟାମା’’ତି। ତଦତ୍ଥଂ ତେନ ତୁଚ୍ଛକୁମ୍ଭିନିଦସ୍ସନଂ କତଂ, ତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୂରିତଘଟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବଲଂ ଦୀପେନ୍ତୋତି ଅଭୂତମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲଂ ପକାସେନ୍ତୋ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନନ୍ତି ଜାତିସମ୍ଭେଦାଭାୱେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ । ଅଞ୍ଞଜାତିସମ୍ଭେଦେ ସତି ଅସ୍ସତରସ୍ସ ଅସ୍ସସ୍ସ ଜାତଭାୱୋ ୱିୟ ସୀହସ୍ସପି ସୀହଥାମାଭାୱୋ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନକେସରସୀହ’’ନ୍ତି । ଠାନସୋ ୱାତି ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ।

୫୪. ‘‘ସୁମାଗଧା ନାମ ନଦୀ’’ତି କେଚି, ତଂ ମିଚ୍ଛାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁମାଗଧା ନାମ ପୋକ୍ଖରଣୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ପୋକ୍ଖରଣିଭାୱସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତରେ ଆଗତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା ତୀରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୋରାନଂ ନିୱାପୋ ଏତ୍ଥାତି ମୋରନିୱାପୋ । ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ହି ପଦାନଂ ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ହୋତିୟେୱ ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ନିୱୁତ୍ଥଂ ଏତ୍ଥାତି ନିୱାପୋ, ମୋରାନଂ ନିୱାପୋ ମୋରନିୱାପୋ, ମୋରାନଂ ନିୱାପଦିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ମୋରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ନିଗ୍ରୋଧୋ ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛୱାଦୋ, ସାସନେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତେ ୱିହରନ୍ତେ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ କାୟକିଲମଥେନ ୱିନାୱ ସାୱକେ ୱିନେତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତସନ୍ଦେହୋ ‘‘କୋ ନାମ ସୋ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅସ୍ସସତି ଅନୁସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତୋ ହୋତି ଏତେନାତି ଅସ୍ସାସୋ, ପୀତିସୋମନସ୍ସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତାତି ତୁଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତା’’ତି । ଅଧିକୋ ସେଟ୍ଠୋ ଆସୟୋ ନିସ୍ସୟୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମନିସ୍ସୟଭୂତ’’ନ୍ତି । ଆଦିଭୂତଂ ପୁରାତନଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହେସ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ତେନେୱ ଆକାରେନ ଅଧିଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରାଣ…ପେ॰… ଅରିୟମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ତଂ ଭଗୱା ‘‘ଅଦ୍ଦସ ପୁରାଣଂ ମଗ୍ଗଂ ପୁରାଣମଞ୍ଜସ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ । ପୂରେତ୍ୱା ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ । ‘‘ପୂରେତ୍ୱା’’ତି ୱା ଇଦଂ ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଠସେସୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପଟିଜାନନ୍ତି ଅସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ୟୋଜନା ।

ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାୱାଦୱଣ୍ଣନା

୫୫. ପକତା ହୁତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ନା ୱିପ୍ପକତାତି ଆହ ‘‘ଅନିଟ୍ଠିତାୱ ହୁତ୍ୱା ଠିତା’’ତି ।

୫୬.ୱୀରିୟେନ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନୱାଦୋତି ଲୂଖପଟିପତ୍ତିସାଧନେନ ୱୀରିୟେନ ଅତ୍ତତଣ୍ହାୱିନୋଦନୱସେନ ପାପକସ୍ସ ଜିଗୁଚ୍ଛନୱାଦୋ । ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ, ଅଧିକଂ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଅଧିଜେଗୁଚ୍ଛଂ, ଅତିୱିୟ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିଜେଗୁଚ୍ଛେ । କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲଂ ତପତୀତି ତପୋ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ, ତେନ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ପାପସ୍ସ ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ, ୱିରଜ୍ଜନମ୍ପି ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟେନ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛା’’ତି । ଘାସଚ୍ଛାଦନସେନାସନତଣ୍ହାୱିନୋଦନମୁଖେନ ଅତ୍ତସ୍ନେହୱିରଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ନାନାକାରେସୁ ଅଚେଲକାଦିୱତେସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିନ୍ନାନଂ ପରିସୋଧନମେୱେତ୍ଥ ପାରିପୂରଣଂ, ନ ସବ୍ବେସଂ ଅନୱସେସତୋ ସମାଦାନଂ ତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣାତି ପରିସୁଦ୍ଧା’’ତି । ପରିସୋଧନଞ୍ଚ ନେସଂ ସକସମୟସିଦ୍ଧେନ ନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜନମେୱ । ୱିପରିୟାୟେନ ଅପରିସୁଦ୍ଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୭.‘‘ଏକଂ ପଞ୍ହମ୍ପି ନ କଥେତୀ’’ତି ପଠମଂ ଅତ୍ତନା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହସ୍ସ ଅକଥିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ତପନିସ୍ସିତକୋତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ତପଂ ନିସ୍ସାୟ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନକୋ । ସୀହନାଦେତି ସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନପି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଉପକ୍କିଲେସୱଣ୍ଣନା

୫୮. ‘‘ସମ୍ମା ଆଦିୟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସମ୍ମା ଆଦିୟନଞ୍ଚସ୍ସ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ‘‘ସାସନାୱଚରେନାପି ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଧୁତଙ୍ଗଧରତାମତ୍ତେନ ଅତ୍ତମନତା, ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପତା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଉପକ୍କିଲେସୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ୟଥାୱୁତ୍ତତପସମାଦାନଧୁତଙ୍ଗଧରତାନଂ ସତିପି ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତେ ସଦିସତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ଦୁୱିଧସ୍ସାପୀତି ‘ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋ’ତି ଚ ଏୱଂ ଉପକ୍କିଲେସଭେଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ତପସ୍ସିନୋ’’ତି କେଚି । ୟସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସାସନିକୱସେନାପି ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ, ତସ୍ମା ବାହିରକସ୍ସ, ସାସନିକସ୍ସ ଚାତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ତପସ୍ସିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ଚେୱ ହି ଉପରିପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ୱକ୍ଖତୀତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ୟଦିଦଂ ‘‘କୋ ଅଞ୍ଞୋ ମୟା ସଦିସୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତିମାନସ୍ସ, ଅନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚସ୍ସେୱ ଚ ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା’’ତି ଏୱଂ ଅତିମାନସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦନଂ, ଏତ୍ତାୱତା ।

ଉକ୍କଂସତୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠଂ କରୋତି । ଉକ୍ଖିପତୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପରି ଖିପତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଂ ସଂହାରେତୀତି ପରଂ ସଂହରଂ ନିହୀନଂ କରୋତି । ଅୱକ୍ଖିପତୀତି ଅଧୋ ଖିପତି, ଅୱମଞ୍ଞତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମାନମଦକରଣେନାତି ମାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଦସ୍ସ କରଣେନ ଉପ୍ପାଦନେନ । ମୁଚ୍ଛିତୋହୋତୀତି ମୁଚ୍ଛାପନ୍ନୋ ହୋତି, ସା ପନ ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥେହି ଗଧିତଚିତ୍ତତା, ତତ୍ଥ ଚ ଅତିଲଗ୍ଗଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଗଧିତୋ ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନୋ’’ତି । ପମଜ୍ଜନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପମଜ୍ଜନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପମାଦମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି । କେୱଲଂ ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକୋ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତାୟ ଏୱ ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକତାୟ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାସନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗମେୱ…ପେ॰… ପଚ୍ଚେତୀ’’ତି ।

୫୯.ତେୟେୱ ପଚ୍ଚୟା । ସୁଟ୍ଠୁ କତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧାତି ଆଦରଗାରୱୟୋଗେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଦାନୱସେନ ଉପନୟୱସେନ ଲଦ୍ଧା । ୱଣ୍ଣଭଣନନ୍ତି ଗୁଣକିତ୍ତନଂ । ଅସ୍ସାତି ତପସ୍ସିନୋ ।

୬୦.ୱୋଦାସନ୍ତି ବ୍ୟାସନଂ, ୱିଭଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଭଜ୍ଜନଂ ଦ୍ୱିଧା ଇଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେଭାଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଦ୍ୱେ ଭାଗେ କରୋତି ରୁଚ୍ଚନାରୁଚ୍ଚନୱସେନ। ଗେଧଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତଗେଧୋ । ମୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ସତିୱିପ୍ପୱାସେନେୱ ହୋତି, ନ ସତିୟା ସତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ଆଦୀନୱମତ୍ତମ୍ପୀତି ଗଧିତାଦିଭାୱେନ ପରିଭୋଗେ ଆଦୀନୱମତ୍ତମ୍ପି ନ ପସ୍ସତି । ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ପରିଭୋଗେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିଭୋଗମତ୍ତମ୍ପୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମତ୍ତେନ ପରିଭୋଗମ୍ପି ଏକୱାରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାପି ପରିଭୁଞ୍ଜନମ୍ପି ନ କରୋତି ।

୬୧.ୱିଚକ୍କସଣ୍ଠାନାତି ୱିପୁଲତମଚକ୍କସଣ୍ଠାନା । ସବ୍ବସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନତୋ ଅୟୋକୂଟସଦିସା ଦନ୍ତା ଏୱ ଦନ୍ତକୂଟଂ ।ଅପସାଦେତୀତି ପସାଦେତି । ଅଚେଲକାଦିୱସେନାତି ଅଚେଲକୱତାଦିୱସେନ । ଲୂଖାଜୀୱିନ୍ତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟା ଲୂଖଜୀୱିକଂ ।

୬୨.ତପଂ କରୋତୀତି ଭାୱନାମନସିକାରଲକ୍ଖଣଂ ତପଂ ଚରତି ଚରନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଚଙ୍କମଂ ଓତରତି ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ । ୱିହାରଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୱିୟ ।

‘‘ଆଦସ୍ସୟମାନୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ ।

କିଞ୍ଚିୱଜ୍ଜନ୍ତି କିଞ୍ଚି କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା ଦୋସଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନଂ । ଅରୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସିଦ୍ଧନ୍ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱେନ ଅରୁଚ୍ଚମାନଂ । ରୁଚ୍ଚତି ମେତି ‘‘କପ୍ପତି ମେ’’ତି ୱଦତି । ଅନୁଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱେନ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଅନୁଜାନିତବ୍ବଂ । ସୱନମନୋହାରିତାୟ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଅନୁମୋଦିତବ୍ବଂ ।

୬୩. କୁଜ୍ଝନସୀଲତାୟ କୋଧନୋ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉପନାହୀ । ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ତଂସମଙ୍ଗୀ ହୋତୀତି ‘‘ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଇସ୍ସତି ଉସୂୟତୀତି ଉସ୍ସୁକୀ । ସଠନଂ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଂ ସଠୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଠୋ । ସନ୍ତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନସଭାୱା ମାୟା, ମାୟା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମାୟାୱୀ । ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନମ୍ପି ପଣିପାତାକରଣଲକ୍ଖଣଂ ଥମ୍ଭନଂ ଥଦ୍ଧଂ, ତମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଥଦ୍ଧୋ । ଗୁଣେହି ସମାନଂ, ଅଧିକଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିହୀନଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଞନସୀଲତାୟ ଅତିମାନୀ । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତ୍ଥିକତାସଙ୍ଖାତା ପାପା ଲାମକା ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ପାପିଚ୍ଛୋ । ମିଚ୍ଛା ୱିପରୀତା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ । ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧୮୭, ୨୦୨, ୪୨୭; ୩.୨୭, ୨୯; ଉଦା॰ ୫୫; ମହାନି॰ ୨୦; ନେତ୍ତି॰ ୫୮) ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତାଭିନିୱିଟ୍ଠତାୟ ସତା ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦିଟ୍ଠି, ତମେୱ ପରାମସତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସୟଂ ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆ ବାଳ୍ହଂ ୱିୟ ଧୀୟତୀତି ଆଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଳ୍ହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତ’’ନ୍ତି । ୟଥାଗହିତଂ ଗାହଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସୀଲୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୀ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୀ । ପଟିସେଧତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଦୁ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ୧୦.୭୫; ପାରା॰ ୧୯୫; ଧ॰ ପ॰ ୩୦୮) ଚ ।

ପରିସୁଦ୍ଧପପଟିକପ୍ପତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୪.ଇଧ ନିଗ୍ରୋଧ ତପସ୍ସୀତି ୟଥାନୁକ୍କନ୍ତଂ ପୁରିମପାଳିଂ ନିଗମନୱସେନ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଗହିତଲଦ୍ଧିନ୍ତି ‘‘ଅଚେଲକାଦିଭାୱୋ ସେୟ୍ୟୋ, ତେନ ଚ ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଗହିତଲଦ୍ଧିଂ । ରକ୍ଖିତଂ ତପନ୍ତି ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ସମାଦିୟିତ୍ୱା ରକ୍ଖିତଂ ଅଚେଲକୱତାଦିତପଂ । ‘‘ସବ୍ବମେୱ ସଂକିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟଂ ୱକ୍ଖତି ପରିସୁଦ୍ଧପାଳିୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଲୂଖତପସ୍ସିନୋ ଚେୱ ଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୬୪), ତସ୍ସ ପରିକପ୍ପିତରୂପସ୍ସ ଲୂଖସ୍ସ ତପସ୍ସିନୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧପାଳିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱସେନ ପାଳି ୟେୱେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ତଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତୱିପକ୍ଖୱସେନାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ, ପଟିକ୍ଖେପୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ ଠାନେତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ହେତୁଅତ୍ଥେନ କରଣୱଚନେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସୋ ତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଉତ୍ତରି ୱାୟମମାନୋତି ୟଥାସମାଦିନ୍ନେହି ଧୁତଧମ୍ମେହି ଅପରିତୁଟ୍ଠୋ, ଅପରିୟୋସିତସଙ୍କପ୍ପୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପରି ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ସମ୍ମାୱାୟାମଂ କରୋନ୍ତୋ ।

୬୯.ଇତୋ ପରନ୍ତି ଇତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟତୋ ପରଂ । ଅଗ୍ଗଭାୱଂ ୱା ସାରଭାୱଂ ୱାତି ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାୟ ଅଗ୍ଗଭାୱଂ ୱା ସାରଭାୱଂ ୱା ଅଜାନନ୍ତୋ । ‘‘ଅୟମେୱସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭାୱୋ ସାରଭାୱୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା, ସାରପ୍ପତ୍ତା ଚା’’ତି ଆହ ।

ପରିସୁଦ୍ଧତଚପ୍ପତ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦. ୟମନଂ ସଂୟମନଂ ୟାମୋ, ହିଂସାଦୀନଂ ଅକରଣୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୟାମୋୱ ଚାତୁୟାମୋ, ସୋ ଏୱ ସଂୱରୋ, ତେନ ସଂୱୁତୋ ଗୁତ୍ତସବ୍ବଦ୍ୱାରୋ ଚାତୁୟାମସଂୱରସଂୱୁତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧେନ ସଂୱରେନ ପିହିତୋ’’ତି । ଅତିପାତନଂ ହିଂସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାଣଂ ନ ହନତୀ’’ତି । ଲୋଭଚିତ୍ତେନ ଭାୱିତଂ ସମ୍ଭାୱିତନ୍ତି କତ୍ୱା ଭାୱିତଂ ନାମ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଅୟଞ୍ଚ ତେସୁ ତେସଂୟେୱ ସମୁଦାଚାରୋ ମଗ୍ଗୋଟ୍ଠାପକଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ସଞ୍ଞାୟା’’ତି ।

ଏତନ୍ତି ଅଭିହରଣଂ, ହୀନାୟ ଅନାୱତ୍ତନଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ଅଭିହରତୀତି ଆଦିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ଅଭିହରତୀତି ଅଭିବୁଦ୍ଧିଂ ନେତି । ତେନାହ ‘‘ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢେତୀ’’ତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିନାପି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଅଭିୱାଦନାଦି କରୀୟତେୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜା ସେଟ୍ଠା ଗୁଣୱିସେସୟୋଗତୋ, ଦୋସୱିରହିତତୋ ଚ, ୟତୋ ସା ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ଗିହିଭାୱୋ ପନ ନିହୀନୋ ତଦୁଭୟାଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ହୀନାୟ ଗିହିଭାୱତ୍ଥାୟା’’ତି ।

୭୧.ତଚପ୍ପତ୍ତାତି ତଚଂ ପତ୍ତା, ତଚସଦିସା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୪. ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱସେନାତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ସମୟୱସେନ । ନେସନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ । ତନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ । ସୀଲସମ୍ପଦାତି ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ତଚସାରସମ୍ପତ୍ତିତୋତି ତଚତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାୟାସାରସମ୍ପତ୍ତିତୋ । ୱିସେସଭାୱନ୍ତି ୱିସେସସଭାୱଂ ।

ଅଚେଲକପାଳିମତ୍ତମ୍ପୀତି ଅଚେଲକପାଳିଆଗତତ୍ଥମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମୟଂ ଅନସ୍ସାମ ୱିନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅ-କାରୋ ୱା ନିପାତମତ୍ତଂ, ନସ୍ସାମାତି ୱିନସ୍ସାମ । କୁତୋ ପରିସୁଦ୍ଧପାଳୀତି କୁତୋ ଏୱ ଅମ୍ହେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧପାଳିଆଗତପଟିପତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସୁତିୱସେନାପୀତି ସୋତପଥାଗମନମତ୍ତେନାପି ନ ଜାନାମ ।

ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସପଜ୍ଝାୟନୱଣ୍ଣନା

୭୫.ଅସ୍ସାତି ସନ୍ଧାନସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ । କକ୍ଖଳନ୍ତି ଫରୁସଂ । ଦୁରାସଦୱଚନନ୍ତି ଅୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ଫରୁସୱଚନଂ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ଖମାପିତେ ଖମାପକସ୍ସ ପଟିପାକତିକଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ମୟୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୭୬.ବୋଧତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଘୋସନତ୍ଥାୟ । ୱାଦତ୍ଥାୟାତି ପରୱାଦଭଞ୍ଜନୱାଦତ୍ଥାୟ । ରାଗାଦିସମନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ନ ଅନ୍ତେୱାସିକମ୍ୟତାୟ । ଓଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟାତି ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ସବ୍ବସୋ ଓରପାରାତିଣ୍ଣମାୱହତ୍ତା ଦେସନାୟ । ସବ୍ବକିଲେସପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି କିଲେସାନଂ ଲେସେନପି ଦେସନାୟ ଅପରାମଟ୍ଠଭାୱତୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୭.ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ସତ୍ତୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ‘‘ସତ୍ତାହ’’ନ୍ତି ପଦଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଚନଂ । ଅସଠୋ ପନ ଅମାୟାୱୀ ଉଜୁଜାତିକୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ହି ତଂମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି । ୱଙ୍କୱଙ୍କୋତି କାୟୱଙ୍କାଦୀହିପି ୱଙ୍କେହି ୱଙ୍କୋ ଜିମ୍ହୋ କୁଟିଲୋ । ‘‘ସଠଂ ପନାହଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ନ ଇଦଂ ଭଗୱା କିଲାସୁଭାୱେନେୱ ୱଦତି, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ଅଭାଜନଭାୱେନେୱ ।

୭୮.ପକତିୟା ଆଚରିୟୋତି ୟୋ ଏୱ ତୁମ୍ହାକଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପକତିୟା ଆଚରିୟୋ ଅହୋସି, ସୋ ଏୱ ଇଦାନିପି ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନ ଆଚରିୟୋ ହୋତୁ, ନ ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ଅନ୍ତେୱାସିକେ କାତୁକାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଉଦ୍ଦେସେନ ଅତ୍ଥିକା, ଧମ୍ମତନ୍ତି ମେୱ ପନ ତୁମ୍ହେ ଞାପେତୁକାମମ୍ହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଜୀୱତୋତି ଜୀୱିକାୟ ୱୁତ୍ତିତୋ । ଅକୁସଲାତି କୋଟ୍ଠାସଂ ପତ୍ତାତି ଅକୁସଲାତି ତଂ ତଂ କୋଟ୍ଠାସତଂୟେୱ ଉପଗତା । କିଲେସଦରଥସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି କିଲେସଦରଥସହିତା ତଂସମ୍ବନ୍ଧନତୋ। ଜାତିଜରାମରଣାନଂ ହିତାତି ଜାତିଜରାମରଣିୟା । ସଂକିଲେସୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ସଂକିଲେସେ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ସଂକିଲେସିକା । ୱୋଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସୁଦ୍ଧି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତତ୍ତା ୱୋଦାନିୟା । ତଥାଭୂତା ଚେତେ ୱୋଦାପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତେ ୱୋଦାପେନ୍ତୀ’’ତି । ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ପାରିପୂରିୱେପୁଲ୍ଲତା ମଗ୍ଗଫଲୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱେପୁଲ୍ଲତ’’ନ୍ତି । ଉଭୋପି ୱା ଏତାନି ପାରିପୂରିୱେପୁଲ୍ଲାନି । ୟା ହି ତସ୍ସ ପାରିପୂରୀ, ସା ଏୱ ୱେପୁଲ୍ଲତାତି । ତତୋତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମପ୍ପହାନୱୋଦାନଧମ୍ମାଭିବୁଦ୍ଧିହେତୁ ।

୭୯.‘‘ୟଥା ମାରେନା’’ତି ନୟିଦଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ତଥାଭାୱକଥନମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାରୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାତି ମାରେନ ତେସଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞାସୀତି ୟୋଜନା । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ପଗେୱ ନ ଅଞ୍ଞାସୀତି ? ଅନାୱଜ୍ଜିତତ୍ତା । ମାରଂ ପଟିବାହିତ୍ୱାତି ମାରେନ ତେସୁ କତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱିଧମେତ୍ୱା, ନ ତେସଂ ସତି ପୟୋଜନେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦୁକ୍କରଂ । ସୋତି ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ । ତେସଂ ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ।

ଫୁଟ୍ଠାତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଫୁଟ୍ଠା । ୟତ୍ରାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେସୂ’’ତି । ଅଞ୍ଞାଣତ୍ଥନ୍ତି ଆଜାନନତ୍ଥଂ, ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆ-କାରୋତି ଆହ ‘‘ଜାନନତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ୱୀମଂସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ‘‘ଜାନାମ ତାୱସ୍ସ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆଜାନନତ୍ଥଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଏକୱାରମ୍ପି ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ । ସତ୍ତାହୋ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଏତେସଂ କିଂ କରିସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା । ସତ୍ତାହଂ ପୂରେତୁନ୍ତି ସତ୍ତାହଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପୂରେତୁଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱସେନ ୱା ସତ୍ତାହଂ ପୂରେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୱାଦଭିନ୍ଦନନ୍ତି ପରୱାଦମଦ୍ଦନଂ । ସକୱାଦସମୁସ୍ସାପନନ୍ତି ସକୱାଦପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ । ୱାସନାୟାତି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୱାସନାୟ । ନେସନ୍ତି ଚ ପକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଞ୍ଞେସମ୍ପି ହି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା, ପରମ୍ପରାୟ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ୱାସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱାତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ଉଦୁମ୍ବରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୩. ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ଅତ୍ତଦୀପସରଣତାୱଣ୍ଣନା

୮୦.ଉତ୍ତାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାକଟଂ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନୁତ୍ତାନଂ ଅପାକଟଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଅପଚୁରଂ, ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ । ଅନୁତ୍ତାନାନଂ ପଦାନଂ ୱଣ୍ଣନା ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା । ଉତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତାନଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ମାତୁଲା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ସା ଆସନ୍ନପ୍ପଦେସେ ମାପିତତ୍ତା ନଗରମ୍ପି ‘‘ମାତୁଲା’’ ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାତୁଲାୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକେ ନଗରେ’’ତି । ଅୱିଦୂରେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ଦଳ୍ହନେମି ନାମ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିନା ଅତୀତୱଂସଦୀପିକା କଥା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତା, ‘‘ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୱସ୍ସସତାୟୁକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସ୍ସସତାୟୁକା ପୁତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ସୱିସେସଂ ଅନାଗତତ୍ଥପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ଆଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାଗତୱଂସଦୀପିକାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୟା’’ତି । ଅନାଗତତ୍ଥଦୀପନଞ୍ହି ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ତତ୍ଥାପି ଅନାଗତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିକିତ୍ତନଂ ଅଚ୍ଛରିୟତମଂ । ସମାଗମେନାତି ସନ୍ନିପାତେନ ।

‘‘ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ ଅମନାପ’’ନ୍ତିଆଦି କେୱଲଂ ତେସଂ ପରିୱିତକ୍କମତ୍ତଂ । ଅମନାପନ୍ତି ଅମନୁଞ୍ଞଂ । ବୁଦ୍ଧେସୁ କତୋ ଅପ୍ପକୋପି ଅପରାଧୋ ଅପ୍ପକୋ କାରୋ ୱିୟ ଗରୁତରୱିପାକୋତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ସଦିସଂ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ମାତୁଲନଗରସ୍ସ ସମୀପେ, ତସ୍ସଂ ୱା ପରିସାୟଂ ।

ଅତ୍ତଦୀପାତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତାତି ସସନ୍ତାନୋ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ହିତସୁଖେସିଭାୱେନ ପନ ଅତ୍ତନିବ୍ବିସେସତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ଇଧ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତା ନାମ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି । ଦ୍ୱିଧା ଆପୋ ଗତୋ ଏତ୍ଥାତି ଦୀପୋ, ଓଘେନ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥତୋ ଭୂମିଭାଗୋ । ଇଧ ପନ କାମୋଘାଦୀହି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୀୟତ୍ତା ଦୀପୋ ୱିୟାତି ଦୀପୋ, ଅତ୍ତା ଦୀପୋ ପତିଟ୍ଠା ଏତେସନ୍ତି ଅତ୍ତଦୀପା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ଦୀପ’’ନ୍ତିଆଦି । ଦୀପଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ପଟିସରଣତାତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞସରଣପଟିକ୍ଖେପୱଚନନ୍ତି ଅଞ୍ଞସରଣଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ଇଦଞ୍ହି ନ ଅଞ୍ଞଂ ସରଣଂ କତ୍ୱା ୱିହରଣସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରଣସଭାୱସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେ ଚ ତେନ ଇତରସ୍ସାପି ପଟିକ୍ଖେପସିଦ୍ଧିତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଦି ଏତ୍ଥ ପାକତିକୋ ଅତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତୋ, କଥଂ ତସ୍ସ ଦୀପସରଣଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଅଧିପ୍ପାୟିକୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କୋ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ତା ନାମା’’ତି । ଇତରୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି । ଦୁତିୟୱାରୋପି ପଠମୱାରସ୍ସେୱ ପରିୟାୟଭାୱେନ ଦେସିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗୋଚରେତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗୋଚରଟ୍ଠାନଭୂତେ । ତେନାହ ‘‘ଚରିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ’’ତି । ସକେତି କଥଂ ପନାୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସକୋତି ଆହ ‘‘ପେତ୍ତିକେ ୱିସୟେ’’ତି । ପିତିତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଗୋଚରୋ’’ତି ତେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପେତ୍ତିକେ ୱିସୟେତି । ଚରନ୍ତନ୍ତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି, ଚରନ୍ତାନନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ, ତେନାୟଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନପି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନପୀତି ଦସ୍ସେତି । କିଲେସମାରସ୍ସ ଓତାରାଲାଭେନେୱ ଇତରମାରାନମ୍ପି ଓତାରାଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ଗୋଚରେ ଚରଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ୱତ୍ଥୁ ପନ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଆଗତଂ ।

ସକୁଣେ ହନ୍ତୀତି ସକୁଣଗ୍ଘି, ମହାସେନସକୁଣୋ । ଅଜ୍ଝପ୍ପତ୍ତାତି ଅଭିଭୱନୱସେନ ପତ୍ତା ଉପଗତା । ନ ମ୍ୟାୟନ୍ତି ମେ ଅୟଂ ସକୁଣଗ୍ଘି ନାଲଂ ଅଭୱିସ୍ସ । ନଙ୍ଗଲକଟ୍ଠକରଣନ୍ତି ନଙ୍ଗଲେନ କସିତପ୍ପଦେସୋ । ଲେଡ୍ଡୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଲେଡ୍ଡୂନଂ ଉଟ୍ଠପିତଟ୍ଠାନଂ । ସକେ ବଲେତି ଅତ୍ତନୋ ବଲହେତୁ । ଅପତ୍ଥଦ୍ଧାତି ଅୱଗାଳ୍ହତ୍ଥମ୍ଭା ସଞ୍ଜାତତ୍ଥମ୍ଭା । ଅସ୍ସରମାନାତି ଅୱ୍ହାୟନ୍ତୀ ।

ମହନ୍ତଂ ଲେଡ୍ଡୁନ୍ତି ନଙ୍ଗଲେନ ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସୁକ୍ଖତାୟ ତିଖିଣସିଙ୍ଗଅୟୋଘନସଦିସଂ ମହନ୍ତଂ ଲେଡ୍ଡୁଂ । ଅଭିରୁହିତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ଅଧୋଭାଗେନ ଅତ୍ତନା ପୱିସିତ୍ୱା ନିଲୀନୟୋଗ୍ଗପ୍ପଦେସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅସ୍ସରମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ‘‘ଏହି ଖୋ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ଅସ୍ସରମାନାକାରଦସ୍ସନଂ । ସନ୍ନୟ୍ହାତି ୱାତଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉଭୋ ପକ୍ଖେ ସମଂ ଠପେତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୁପାଦୀତି ପାୱିସି । ତତ୍ଥେୱାତି ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଲାପୋ ଠିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଲେଡ୍ଡୁମ୍ହି। ଉରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉରପ୍ପଦେସଂ । ପଚ୍ଚତାଳେସୀତି ପତି ଅତାଳେସି ସାରମ୍ଭୱସେନ ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପହରଣତୋ ୱିଧାରେନ୍ତୀ ପତାଳେସି । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ । ‘‘ଅୱସର’’ନ୍ତି କେଚି ।

‘‘କୁସଲାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ୟଥାଅନୁସନ୍ଧି ଏୱ । ଆଦିତୋ ହି ‘‘ଅତ୍ତଦୀପା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ୟେୱ ଅତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଗହିତା, ତେ ୟେୱେତ୍ଥ କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି । ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖସଭାୱାନଂ । ‘‘ଅୱଜ୍ଜରହିତସଭାୱାନ’’ନ୍ତି କେଚି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଏୱ ଗହିତା, ଦୁତିୟେ ପନ ୱିପାକଧମ୍ମାପି । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ତେସଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନନ୍ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମା ସୀଲାଦି ୱିୟ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିତବ୍ବା’’ତି । ସମାଦାନନ୍ତି ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସମ୍ମା ଆଦାନଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତି ୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିପାକଧମ୍ମା ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତା ଆୟୁଆଦିସମ୍ପତ୍ତିୱିସେସଭୂତା ଉପରୂପରିକୁସଲୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି । ପୁଞ୍ଞଫଲନ୍ତି ଚ ଏକଦେସସରୂପେକସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଫଲଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଫଲ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପରୂପରି ପୁଞ୍ଞମ୍ପି ପୁଞ୍ଞୱିପାକୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

‘‘ମାତାପିତୂନ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ହେତୂପନିସ୍ସୟଂ କୁସଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସିନେହୱସେନାତି ଉପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ସିନେହସ୍ସ ୱସେନ, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ । ନ ହି ସିନେହସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନାମ କୁସଲଂ ଅତ୍ଥି । ମୁଦୁମଦ୍ଦୱଚିତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାୱସେନ ଅତିୱିୟ ମଦ୍ଦୱନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଥା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାତାପିତୂନଂ …ପେ॰… ମୁଦୁମଦ୍ଦୱଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତମେୱ ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତି…ପେ॰… ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଞ୍ଞେପି ପନ ଦାନସୀଲାଦିଧମ୍ମା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଂ ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଫଲୱିସେସାୱହତାୟ ଫଲଦାୟ କୋଟି ସିଖାପ୍ପତ୍ତି, ଦେୱଲୋକେ ଚ ପୱତ୍ତିସିରିୱିଭୱୋତି ପରିୟୋସାନଂ ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତି ୱିସେସିତଂ, ମନୁସ୍ସଲୋକୱସେନେୱ ଚାୟଂ ଦେସନା ଆଗତାତି । ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକଂ ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଦସ୍ସିସ୍ସତି ‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୮) ।

ଦଳ୍ହନେମିଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୧.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ‘‘କୁସଲାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୦) ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଗାମିଭାୱେନ ସାଧାରଣେ କୁସଲଗ୍ଗହଣେ । ତତ୍ଥ ୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଦେସନଂ ଆରଭି, ଆରଭନ୍ତୋ ଚ ଦେସିୟମାନମତ୍ତଂ। ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଆରଭୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପଠମଂ ତଥା ଅଦୀପେନ୍ତୋପି ଭଗୱା ଅତ୍ଥତୋ ଦୀପେତି ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୮୨.ଈସକମ୍ପୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି । ଅୱସକ୍କିତନ୍ତି ଓଗତଭଟ୍ଠଂ । ନେମିଅଭିମୁଖନ୍ତି ନେମିପ୍ପଦେସସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା । ବନ୍ଧିଂସୁ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଓସକ୍କିତାନୋସକ୍କିତଭାୱଂ ଜାନିତୁଂ । ତଦେତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନା ଚୱନଂ । ଅତିବଲୱଦୋସେତି ରଞ୍ଞୋ ବଲୱତି ଅନତ୍ଥେ ଉପଟ୍ଠିତେ ସତି ।

ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ପମାଦଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ।

ଏକସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତମେୱାତି ଜମ୍ବୁଦୀପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସୋ ଉତ୍ତରତୋ ଅସ୍ସକଣ୍ଣପବ୍ବତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଏକସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ । ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୱସେନାତି ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାୱହାୟ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ୱସେନ ।

୮୩.ଏୱଂ କତ୍ୱାତି କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା । ସୁକତଂ କମ୍ମନ୍ତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥମେୱ ୱଦତି ।

‘‘ଦସୱିଧଂ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତୱିଭାଗୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ପୂରେନ୍ତେନେୱାତି ପୂରେତ୍ୱା ଠିତେନେୱ । ନିଦ୍ଦୋସେତି ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ ଦୋସାନଂ ଅପଗମନେ ନିଦ୍ଦୋସେ । ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ ୱତ୍ତେତି ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜୂହି ୱତ୍ତିତବ୍ବୱତ୍ତେ । ଭାୱିନି ଭୂତେ ୱିୟ ହି ଉପଚାରୋ ୟଥା ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୧୦) । ଅଧିଗତଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାପି ହି ତେ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତନ୍ତେୱାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚକ୍କୱତ୍ତିଅରିୟୱତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪. ଅଞ୍ଞଥା ୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେନ ତଦଧିଟ୍ଠାନେନ ଚେତସା । ସକ୍କରୋନ୍ତୋତି ଆଦରକିରିୟାୱସେନ କରୋନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋତି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁକରଣୱସେନ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଗାରୱୁପ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି । ମାନେନ୍ତୋତି ସମ୍ଭାୱନାୱସେନ ମନେନ ପିୟାୟନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ତମେୱା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ପୂଜୟତୋ ଅପଚାୟତୋ ଏୱଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସକ୍କାରାଦିସମ୍ଭୱୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଅପଦିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧମ୍ମାଧିପତିଭୂତୋ ଆଗତଭାୱେନା’’ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ପୁରିମପୁରିମତରଅତ୍ତଭାୱେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚ ସମୁପଚିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଧମ୍ମୱସେନେୱ ସବ୍ବକିରିୟାନଂ କରଣେନା’’ତି ଏତେନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାତି ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା । ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅନତ୍ଥତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ତେନେୱ ପରତ୍ଥସାଧନେନ ଖନ୍ତିଆଦିଗୁଣେନ ଅତ୍ତାନଂ ତତୋ ଏୱ ରକ୍ଖତି । ମେତ୍ତଚିତ୍ତତାତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ । ନିୱାସନପାରୁପନଗେହାଦୀନଂ ସୀତୁଣ୍ହାଦିପଟିବାହନେନ ଆୱରଣଂ । ଅନ୍ତୋ ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଭୂତେ ପୁତ୍ତଦାରାଦିଜନେ ।

‘‘ସୀଲସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି ଇମିନା ରକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱତ୍ଥଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଦେହୀ’’ତି ଇମିନା ଆୱରଣଂ, ଇତରେନ ଗୁତ୍ତିଂ । ଭତ୍ତୱେତନସମ୍ପଦାନେନପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସୀଲସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠାପନାଦୀନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେସୁ । ନିଗମୋ ନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି ନେଗମା, ଏୱଂ ଜାନପଦାତି ଆହ ‘‘ନିଗମୱାସିନୋ’’ତିଆଦି ।

ନୱୱିଧା ମାନମଦାତି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୦୮; ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୧; ୱିଭ॰ ୮୬୬; ମହାନି॰ ୨୧, ୧୭୮) ନୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନୱୱିଧା ମାନସଙ୍ଖାତା ମଦା । ମାନୋ ଏୱ ହେତ୍ଥ ପମଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟା ମାନମଦୋ । ସୋଭନେ କାୟିକୱାଚସିକକମ୍ମେ ରତୋତି ସୂରତୋ ଉ-କାରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚଂ, କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ସବ୍ବଂ ୱା କାୟୱଚୀସୁଚରିତଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ଓରତୋତି ସୋରତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ସୁଚରିତଂ । ରାଗାଦୀନନ୍ତି ରାଗଦୋସମୋହମାନାଦୀନଂ । ଦମନାଦୀହୀତି ଦମନସମନପରିନିବ୍ବାପନେହି । ଏକମତ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ, ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାଦୀନଞ୍ହି ପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ ଦମନାଦିପଚ୍ଚେକଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିୟ ଏକଜ୍ଝଂ ପଟିସଙ୍ଖାନମୁଖେନ ପଜହନତୋ । ଏକମତ୍ତାନନ୍ତି ୱା ୱିୱେକୱସେନ ଏକଂ ଏକାକିନଂ ଅତ୍ତାନଂ । କାଲେ କାଲେତି ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବେ କାଲେ କାଲେ ।

ଇଧ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦଂ ଖୋ, ତାତ, ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା । ୱତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତଂ । ସମାନେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦସୱିଧଂ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧ’’ନ୍ତି ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଗଣନାୟ ଚ ସମାନଂ କାତବ୍ବଂ ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ଅଧମ୍ମରାଗସ୍ସାତି ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ରାଗସ୍ସ । ୱିସମଲୋଭସ୍ସାତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେପି ଅତିୱିୟ ବଲୱଭାୱେନ ପୱତ୍ତଲୋଭସ୍ସ ।

ଚକ୍କରତନପାତୁଭାୱୱଣ୍ଣନା

୮୫.ୱତ୍ତମାନସ୍ସାତି ପରିପୁଣ୍ଣେ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ, ନୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣେତି ଆହ ‘‘ପୂରେତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନସ୍ସା’’ତି । କିତ୍ତାୱତା ପନସ୍ସ ପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥ ‘‘କତାଧିକାରସ୍ସ ତାୱ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦ୍ୱାଦସହିପି ସଂୱଚ୍ଛରେହି ପୂରତି, ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା, ପଞ୍ଞାସାୟ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରେହି । ଅୟଞ୍ଚ ଭେଦୋ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସପି ତିକ୍ଖମଜ୍ଝମୁଦୁତାୱସେନ, ଇତରସ୍ସ ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଦୁତିୟାଦିଚକ୍କୱତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦.ଅତ୍ତନୋ ମତିୟାତି ପରମ୍ପରାଗତଂ ପୁରାଣଂ ତନ୍ତିଂ ପୱେଣିଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛିତାକାରେନ । ତେନାହ ‘‘ପୋରାଣକ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ନପବ୍ବନ୍ତୀତି ସମିଦ୍ଧିୟା ନ ପୂରେନ୍ତି, ଫୀତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ଚାହ ‘‘କତ୍ଥଚି ସୁଞ୍ଞା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରାଜକିଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞା ଅମା ସହ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅମଚ୍ଚା, ୟେହି ୱିନା ରାଜକିଚ୍ଚଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ପରମ୍ପରାଗତା ହୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପରିସାୟ ଭୱାତି ପାରିସଜ୍ଜା । ତେନାହ ‘‘ପରିସାୱଚରା’’ତି । ତସ୍ମିଂ ଠାନନ୍ତରେ ଠପିତା ହୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆୟଂ, ୱୟଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଗଣେନ୍ତୀତି ଗଣକା । ଜାତିକୁଲସୁତାଚାରାଦିୱସେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଗତତ୍ତା ମହତୀ ମତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ମହାମତ୍ତା, ତେ ପନ ମହାନୁଭାୱା ଅମଚ୍ଚା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ମହାଅମଚ୍ଚା’’ତି । ୟେ ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥାନୀକାଦୀସୁ ଅୱଟ୍ଠିତା, ତେ ଅନୀକଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥିଆଚରିୟାଦୟୋ’’ତି। ମନ୍ତଂ ପଞ୍ଞଂ ଅସିତା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତୀତି ମନ୍ତସ୍ସାଜୀୱିନୋ, ମତିସଜୀୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରାଜକିଚ୍ଚେ ଉପଦେସଦାୟିନୋ । ତେନାହ ‘‘ମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ।

ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦିପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧.ବଲୱଲୋଭତ୍ତାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଇଦାନି ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା ନାମ ବହୂ, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଧନେ ଅନୁପ୍ପଦିୟମାନେ ମୟ୍ହଂ କୋସସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱଲୋଭତ୍ତା । ଉପରୂପରିଭୂମୀସୂତି ଛକାମସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତାସୁ ଉପରୂପରିକାମଭୂମୀସୁ । କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ ଅଗ୍ଗଂ ନାମ, ତଂ ପନେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଗାମୀତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅସ୍ସା’’ତି । ସଗ୍ଗେ ନିୟୁତ୍ତା, ସଗ୍ଗପ୍ପୟୋଜନାତି ୱା ସୋୱଗ୍ଗିକା । ଦସନ୍ନଂ ୱିସେସାନନ୍ତି ଦିବ୍ବଆୟୁୱଣ୍ଣୟସସୁଖଆଧିପତେୟ୍ୟାନଞ୍ଚେୱ ଦିବ୍ବରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ଫଲୱିସେସାନଂ। ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ସକୋ ଅତ୍ତଭାୱୱଣ୍ଣୋ ଗହିତୋ, ରୂପଗ୍ଗହଣେନ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ।

୯୨.ସୁଟ୍ଠୁନିସିଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥାୟଂ ଇମିନା ଅତ୍ତଭାୱେନ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ମଦେୱ ତତୋ ନିସେଧିତଂ କତ୍ୱା । ମୂଲହତନ୍ତି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେନ ମୂଲେ ଏୱ ହତଂ ।

୯୬. ରାଗୱସେନ ଚରଣଂ ଚରିତ୍ତଂ, ଚରିତ୍ତମେୱ ଚାରିତ୍ତଂ, ମେଥୁନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଂ ପନ ‘‘ପରେସଂ ଦାରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମିଚ୍ଛାଚାର’’ନ୍ତି ଆହ ।

୧୦୦.ପଚ୍ଚନୀକଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧; ୨.୯୪; ୱିଭ॰ ୭୯୩) ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଦିଟ୍ଠି ।

୧୦୧.ମାତୁଚ୍ଛାଦିକା ଉପରି ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଅତିବଲୱଲୋଭୋତି ଅତିୱିୟ ବଲୱା ବହଲକିଲେସୋ, ୟେନ ଅକାଲେ, ଅଦେସେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ମିଚ୍ଛାଧମ୍ମୋତି ମିଚ୍ଛା ୱିପରୀତୋ ଅୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁକୋ ଲୋଭଧମ୍ମୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିସାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ୟେନ ମେତ୍ତାକରୁଣାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ଚିତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ଚ କିରିୟା ମତ୍ତେୟ୍ୟତା । ତେନାହ ‘‘ମାତରି ସମ୍ମା ପଟିପତ୍ତିୟା ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି। ୟା ସମ୍ମା ପଜ୍ଜିତବ୍ବେ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ସୋପି ଦୋସୋ ଅଗାରୱକିରିୟାଦିଭାୱତୋ । ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା ଅଭାୱୋ ଚେୱ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତା ଚ ଅମତ୍ତେୟ୍ୟତା’’ତି । କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କୁଲେ ୱୁଦ୍ଧାନଂ ମହାପିତୁଚୂଳପିତୁଜେଟ୍ଠକଭାତିକାଦୀନଂ ।

ଦସୱସ୍ସାୟୁକସମୟୱଣ୍ଣନା

୧୦୩.‘‘ୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମୟୋ ଆମଟ୍ଠୋ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି । ଅଲଂ ପତିନୋତି ଅଲଂପତେୟ୍ୟା । ତସ୍ସା ପରିୟତ୍ତତା ଭରିୟାଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତା’’ତି । ଅଗ୍ଗରସାନୀତି ମଧୁରଭାୱେନ, ଭେସଜ୍ଜଭାୱେନ ଚ ଅଗ୍ଗଭୂତରସାନି ।

ଦିପ୍ପିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ସମୁଜ୍ଜଲିସ୍ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘କୁସଲନ୍ତିପି ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି। ଅହୋ ପୁରିସୋତି ମାତାଦୀସୁପି ଈଦିସୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ କେସଂ କିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସତି, ଅହୋ ତେଜୱପୁରିସୋତି ।

ଗେହେ ମାତୁଗାମଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହେ ଦାସିଭରିୟାଭୂତମାତୁଗାମଂ ୱିୟ । ମିସ୍ସୀଭାୱନ୍ତି ମାତାଦୀସୁ ଭରିୟାୟ ୱିୟ ଚାରିତ୍ତସଙ୍କରଂ ।

ବଲୱକୋପୋତି ହନ୍ତୁକାମତାୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱକୋପୋ । ଆଘାତେତୀତି ଆହନତି, ଅତ୍ତନୋ କକ୍ଖଳଫରୁସଭାୱେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ ହି ଦୋସୋ । ବ୍ୟାପାଦେତୀତି ୱିନାସେତି, ମନୋପଦୂସନତୋ ମନସ୍ସ ପକୋପନତୋ । ତିବ୍ବନ୍ତି ତିକ୍ଖଂ, ସା ପନସ୍ସ ତିକ୍ଖତା ସରୀରେ ଅୱହନ୍ତେପି ସିନେହୱତ୍ଥୁଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାପି ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ପିୟମାନସ୍ସପୀ’’ତିଆଦି ।

୧୦୪. କପ୍ପୱିନାସୋ କପ୍ପୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଅନ୍ତରାୱ କପ୍ପୋ ଅନ୍ତରକପ୍ପୋ । ତଣ୍ହାଦିଭେଦୋ କପ୍ପୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କପ୍ପୋ, ସତ୍ତଲୋକୋତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରାୱ ଲୋକୱିନାସୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅନ୍ତରକପ୍ପୋ କତିୱିଧୋ, କଥଞ୍ଚସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, କିଂ ଗତିକୋତି ଅନ୍ତୋଗଧଂ ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅନ୍ତରକପ୍ପୋ ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ଲୋଭୁସ୍ସଦାୟାତି ଲୋଭାଧିକାୟ ପଜାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ।

ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟିଂସୂତି ପୁବ୍ବେ ୟଥାନୁସ୍ସୱାନୁସ୍ସରଣେନ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଆୟୁୱିସେସସ୍ସ ଲଭନତୋ । ଗୁମ୍ବଲତାଦୀହି ଗହନଂ ଠାନନ୍ତି ଗୁମ୍ବଲତାଦୀହି ସଞ୍ଛନ୍ନତାୟ ଗହନଭୂତଂ ଠାନଂ । ରୁକ୍ଖେହିଗହନନ୍ତି ରୁକ୍ଖେହି ନିରନ୍ତରନିଚିତେହି ଗହନଭୂତଂ। ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ଛିନ୍ନତଟାହି ନଦୀହି ଓରତୋ, ପାରତୋ ଚ ୱିଦୁଗ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ନଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପବ୍ବତେହି ୱିସମଂ ପବ୍ବତନ୍ତରଂ । ପବ୍ବତେସୁ ୱା ଛିନ୍ନତଟେସୁ ଦୁରାରୋହଂ ୱିସମଟ୍ଠାନଂ । ସଭାଗେତି ଜୀୱନୱସେନ ସମାନଭାଗେ ସଦିସେ କରିସ୍ସନ୍ତି ।

ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦିୱଡ୍ଢନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୫.ଆୟତନ୍ତି ୱା ଦୀଘଂ ଚିରକାଲିକଂ । ମରଣୱସେନ ହି ଞାତିକ୍ଖୟୋ ଆୟତୋ ଅପୁନରାୱତ୍ତନତୋ, ନ ରାଜଭୟାଦିନା ଉକ୍କମନୱସେନ ପୁନରାୱତ୍ତିୟାପି ତସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ଓସକ୍କେୟ୍ୟାମାତି ଓରମେୟ୍ୟାମ । ୱିରମଣମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ପଜହନମେୱ ପରିଚ୍ଚଜନଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ପଜହେୟ୍ୟାମାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସୀଲଗବ୍ଭେ ୱଡ୍ଢିତତ୍ତାତି ମାତୁ, ପିତୁ ଚ ସୀଲୱନ୍ତତାୟ ତଦୱୟୱଭୂତେ ଗବ୍ଭେ ୱଡ୍ଢି ‘‘ସୀଲଗବ୍ଭେ ୱଡ୍ଢିତା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଏତେନ ଉତୁଆହାରସ୍ସ ୱିୟ ତଦଞ୍ଞସ୍ସାପି ବାହିରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିସେସାଧାନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଖେତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୱତ୍ଥୁୱିସୁଦ୍ଧିୟା । ନନୁ ଚ ତଂ ୱିସେସାଧାନଂ ଜାୟମାନଂ ରୂପସନ୍ତତିୟା ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ରୂପସନ୍ତତିୟା ପନ ତଥା ଆହିତୱିସେସାୟ ଅରୂପସନ୍ତତିପି ଲଦ୍ଧୂପକାରା ଏୱ ହୋତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ । ୟଥା କବଳୀକାରାହାରେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତେ ରୂପକାୟେ ସବ୍ବୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ୟଥା ପନ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ପୁଞ୍ଞୱିସେସଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିରତନାଦୀନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ତେ ତେ ୱିସେସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତବ୍ଭାୱେ ଭାୱତୋ, ତଦଭାୱେ ଚ ଅଭାୱତୋ, ଏୱମେୱ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ମାତାପିତୂନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଞ୍ଞୱିସେସଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ତେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ଜାୟମାନାନଂ ଦୀଘାୟୁକତା ଖେତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟାୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ସଂୱେଗଧମ୍ମଛନ୍ଦାଦିସମୁପବ୍ରୂହିତାୟ ତଦା ତେସଂ କୁସଲଚେତନାୟ ତଥା ଉଳାରଭାୱେନ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ, ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କୁସଲଧମ୍ମଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତମାନେ ସତ୍ତନିକାୟେ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସତ୍ତନିକାୟେ । ‘‘ଅତ୍ତନୋୱ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଖେତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପି ପନ ଇଧାପି ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା ।

କୋଟ୍ଠାସାତି ଚତ୍ତାରୀସୱସ୍ସାୟୁକାତିଆଦୟୋ ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକପରିୟୋସାନା ଏକାଦସ କୋଟ୍ଠାସା । ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିକାପରିୟୋସାନାନଂ ଦସନ୍ନଂ ପାପକୋଟ୍ଠାସାନଂ ଗହଣଂ ।

ସଙ୍ଖରାଜଉପ୍ପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୧୦୬.ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ୱଚୀଭେଦଂ ପାପନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତା । ଅନସନନ୍ତି କାୟିକକିରିୟାଅସମତ୍ଥତାହେତୁଭୂତୋ ସରୀରସଙ୍କୋଚୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିପ୍ଫାରିକଭାୱୋ’’ତିଆଦି । ଘନନିୱାସତନ୍ତି ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀନଂ ଘନନିୱିଟ୍ଠତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ନାତିଦୂରୱତ୍ତିତଂ । ନିରନ୍ତରପୂରିତୋତି ନିରନ୍ତରଂ ୱିୟ ପୁଣ୍ଣୋ ତତ୍ରୁପଗାନଂ ସତ୍ତାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ।

ମେତ୍ତେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୭. କିଞ୍ଚାପି ପୁବ୍ବେ ୱଡ୍ଢମାନକୱସେନ ଦେସନା ଆଗତଂ, ଇଦଂ ପନ ନ ୱଡ୍ଢମାନକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢମାନାୟୁକକାଲେ ବୁଦ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ସଂସାରେ ସଂୱେଗସ୍ସ ଦୁବ୍ବିଭାୱନୀୟତ୍ତା। ତତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସତୋ ଓରମେୱ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲୋ ।

୧୦୮. ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ୟୂପୋ ୱିୟାତି ୟୂପୋ, ୟୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ଅନେକଭୂମିକୂଟାଗାରୋୱରକାଦିୱନ୍ତତାୟାତି ୟୂପୋ, ପାସାଦୋ । ରଞ୍ଞୋ ହେତୁଭୂତେନାତି ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତିଦସ୍ସେତିଉସ୍ସାହସମ୍ପତ୍ତିଆଦିନା । ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନ, ମହତା ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ମହାଜନସ୍ସ ରଞ୍ଜନତୋ ମହାପନାଦୋ ନାମ ରାଜା ଜାତୋ । ଜାତକେତି ମହାପନାଦଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୩.୪୦ ମହାପନାଦଜାତକେ) ।

ପନାଦୋ ନାମ ସୋ ରାଜାତି ‘‘ଅତୀତେ ପନାଦୋ ନାମ ସୋ ରାଜା ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ଅତ୍ତଭାୱନ୍ତରତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ପରଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସତି । ଆୟସ୍ମା ହି ଭଦ୍ଦଜିତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନା ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣପାସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ୟସ୍ସ ୟୂପୋ ସୁୱଣ୍ଣୟୋତି ୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅୟଂ ୟୂପୋ ପାସାଦୋ ସୁୱଣ୍ଣୟୋ ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ । ତିରିୟଂ ସୋଳସୁବ୍ବେଧୋତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ସୋଳସସରପାତପ୍ପମାଣୋ, ସୋ ପନ ଅଡ୍ଢୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ହୋତି । ଉବ୍ଭମାହୁସହସ୍ସଧାତି ଉବ୍ଭଂ ଉଚ୍ଚଭାୱଂ ଅସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ସହସ୍ସଧା ସହସ୍ସକଣ୍ଡପ୍ପମାଣଂ ଆହୁ, ସୋ ପନ ୟୋଜନତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ହୋତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ଆହୂ’’ତି ଦୀଘଂ କତଂ, ଅହୁ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।

ସହସ୍ସକଣ୍ଡୋତି ସହସ୍ସଭୂମିକୋ, ‘‘ସହସ୍ସଖଣ୍ଡୋ’’ ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ସତଗେଣ୍ଡୂତି ଅନେକସତନିୟୂହକୋ । ଧଜାଲୂତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୟୂହସିଖରାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠପିତେହି ସତ୍ତିଧଜୱୀରଙ୍ଗଧଜାଦୀହି ଧଜେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ । ହରିତାମୟୋତି ଚାମୀକରସୁୱଣ୍ଣମୟୋ । କେଚି ପନ ହରିତାମୟୋତି ‘‘ହରିତମଣିପରିକ୍ଖଟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଗନ୍ଧବ୍ବାତି ନଟା । ଛସହସ୍ସାନି ସତ୍ତଧାତି ଛମତ୍ତାନି ଗନ୍ଧବ୍ବସହସ୍ସାନି ସତ୍ତଧା ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ରଞ୍ଞୋ ଅଭିରମାପନତ୍ଥଂ ନଚ୍ଚିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଏୱଂ ନଚ୍ଚନ୍ତାପି କିର ରାଜାନଂ ହାସେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ଅଥ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଦେୱନଟଂ ପେସେତ୍ୱା ସମଜ୍ଜଂ କାରେସି, ତଦା ରାଜା ହସୀତି ।

କୋଟିଗାମୋ ନାମ ମାପିତୋ । ୱତ୍ଥୂତି ଭଦ୍ଦଜିତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ତଂ ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଭଦ୍ଦଜିତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟ) ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତମେୱ । ଇତରସ୍ସାତି ନଳକାରଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ । ଆନୁଭାୱାତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱନିମିତ୍ତଂ ।

ଦାନୱସେନ ଦତ୍ୱାତି ତଂ ପାସାଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଗ୍ଗହଭାୱୱିୟୋଜନେନ ଦାନମୁଖେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେନେୱ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ଦତ୍ୱା ପୁନ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ସନ୍ତକଭାୱକରଣେନ ନିରପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଏତ୍ତକେନାତି ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପଦଂ ଏତ୍ତକେନ ଦେସନାମଗ୍ଗେନ ।

ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦିୱଡ୍ଢନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୦.ଇଦଂଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟୁସ୍ମିନ୍ତି ଆୟୁସ୍ମିଂ ସାଧେତବ୍ବେ ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଚିରଜୀୱିତାୟ ହେତୁଭାୱତୋତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଆୟୁକାରଣ’’ନ୍ତି ।

ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସ୍ସ ଅୱିପ୍ପଟିସାରପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖସମାଧିୟଥାଭୂତଞାଣାଦିସମ୍ଭୱତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ଫୁଟତ୍ତା ସରୀରେ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ୱିପ୍ପସନ୍ନା ହୋତି, କଲ୍ୟାଣୋ ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ସୀଲୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ, ଅପୀତିଜଂ କାୟସୁଖଂ, ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଜଂ ଉପେକ୍ଖାସୁଖଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲତାୱହୋତି ଅପ୍ପମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ତେସୁ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲଭାୱତୋ । ହିତୂପସଂହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବଦିସାସୁ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ସବ୍ବଦିସାସୁ ୱିପ୍ଫାରିକତା ।

‘‘ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତଂ ବଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାୟ କେନଚି ଅନଭିଭୱନୀୟଭାୱତୋ ।

‘‘ଲୋକେ’’ତି ଇଦଂ ୟଥା ‘‘ଏକବଲମ୍ପୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତି, ଏୱଂ ‘‘ଦୁପ୍ପସହଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଇମେହିପି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଲୋକପରିୟାପନ୍ନେହେୱ ହି ଧମ୍ମେହି ତେସଂ ବଲସ୍ସ ଦୁପ୍ପସହତା, ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରେହୀତି । ଏତ୍ଥେୱାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅରହତ୍ତଫଲେ ଏୱ, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଲୋକୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଫଲମ୍ପି । ୟାୱ ଆସୱକ୍ଖୟା ପୱଡ୍ଢତି ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୂତି ୟୋଜନା । ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲସମଧିଗମୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୪. ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ୱାସେଟ୍ଠଭାରଦ୍ୱାଜୱଣ୍ଣନା

୧୧୧.ଏତ୍ଥାତି ‘‘ପୁବ୍ବାରାମେ, ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ । କୋୟଂ ପୁବ୍ବାରାମୋ, କଥଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାରାମୋ, କା ଚ ମିଗାରମାତା, କଥଞ୍ଚସ୍ସା ପାସାଦୋ ଅହୋସୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଲୀନେ ଅନୁୟୋଗେ । ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା । ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏକଂ ଉପାସିକଂ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱାନ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଜାତଗାରୱବହୁମାନା ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା । ମେଣ୍ଡକପୁତ୍ତସ୍ସାତି ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ । ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସି ତଥା କତାଧିକାରତ୍ତା ।

ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା । ଉପୟୋଗନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପନାୱସେନ ୱିନିୟୋଗଂ ଅଗମଂସୁ । ଅଞ୍ଞେହି ଚ ୱେଳୁରିୟଲୋହିତଙ୍କମସାରଗଲ୍ଲାଦୀହି । ଭସ୍ସତୀତି ଓତରତି । ସୁଦ୍ଧପାସାଦୋୱ ନ ସୋଭତୀତି କେୱଲୋ ଏକପାସାଦୋ ଏୱ ୱିହାରୋ ନ ସୋଭତି । ନିୟୂହାନି ବହୂନି ନୀହରିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବସେନାସନାନି ‘‘ଦୁୱଡ୍ଢଗେହାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମଜ୍ଝେ ଗବ୍ଭୋ ସମନ୍ତତୋ ଅନୁପରିୟାୟତୋତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା କତସେନାସନାନି ଦୁୱଡ୍ଢଗେହାନି । ଚୂଳପାସାଦାତି ଖୁଦ୍ଦକପାସାଦା ।

ଉତ୍ତରଦେୱୀୱିହାରୋ ନାମ ନଗରସ୍ସ ପାଚୀନଦ୍ୱାରସମୀପେ କତୱିହାରୋ ।

ତିତ୍ଥିୟଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନେୱ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ଆପତ୍ତିୟା ଆପନ୍ନାୟ ଅଭାୱତୋ ନ ଆପତ୍ତିପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁଭାୱନ୍ତି ଉପସମ୍ପଦଂ । ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଦୀଘନିକାୟେ ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ।

୧୧୩.ଅନୁୱତ୍ତମାନାଚଙ୍କମିଂସୁ ଅନନୁଚଙ୍କମନେ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନାଦୀନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଡିତତରୋ’’ତି । ଅତ୍ଥାତି ଭୱତ୍ଥ । କୁଲସମ୍ପନ୍ନାତି ସମ୍ପନ୍ନକୁଲା ଉଦିତୋଦିତେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାତି କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନୁପଦ୍ଦୁତା ଏୱ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲା । ତେନାହ ‘‘ଭୋଗାଦିସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ୱସଲଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିଂସୂ’’ତିଆଦିନା ଜାତିଆଦୀନି ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ପରିଭାସନ୍ତୀତି ପରିଭୱିତ୍ୱା ଭାସନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅନୁରୂପାୟ । ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପୱତ୍ତିୟମାନା ପରିଭାସା ପରିପୁଣ୍ଣା ନାମ ନ ହୋତି ଖଣ୍ଡଭାୱତୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ପରିପୁଣ୍ଣା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରା’’ତିଆଦି ।

ଅପ୍ପତିଟ୍ଠତାୟାତି ଅପସ୍ସୟରହିତତ୍ତା । ୱିଭିନ୍ନୋତି ୱିନଟ୍ଠୋ ।

ଇତରେ ତୟୋ ୱଣ୍ଣାତି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ୱଣ୍ଣା ହୀନା । ନନୁ ଖତ୍ତିୟାୱ ସେଟ୍ଠା ୱଣ୍ଣା ୟଥା ବୁଦ୍ଧା ଏତରହି ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ମିଚ୍ଛାଭିମାନେନ, ମିଚ୍ଛାଗାହେନ ଚ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ୱଚନମତ୍ତଂ । ‘‘ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ନ ନିନ୍ଦଂ ଗରହଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ସଂସାରତୋ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ସେସା ୱଣ୍ଣା ଅସୁକ୍କଜାତିକତ୍ତା, ମନ୍ତଜ୍ଝେନାଭାୱତୋ ଚାତି । ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା ୱେଦୱଚନତୋ ଜାତାତି ମୁଖତୋ ଜାତା । ତତୋ ଏୱ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱେଦୱଚନତୋ ୱିଜାତାତି ବ୍ରହ୍ମଜା । ତେନ ଦୁୱିଧେନାପି ନିମ୍ମିତାତି ବ୍ରହ୍ମନିମ୍ମିତା । ୱେଦୱେଦଙ୍ଗାଦିବ୍ରହ୍ମଦାୟଜ୍ଜଂ ଅରହନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମଦାୟାଦା । ମୁଣ୍ଡକେ ସମଣକେତି ଏତ୍ଥ କ-କାରୋ ଗରହାୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିନ୍ଦନ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଇବ୍ଭେତି ସୁଦ୍ଦେ, ତେ ପନ ଘରବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ନିହୀନତରାତି ଆହ ‘‘ଗହପତିକେ’’ତି । କଣ୍ହେତି କଣ୍ହଜାତିକେ । ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧୁ, କସ୍ସ ପନ ବନ୍ଧୂତି ଆହ ‘‘ମାରସ୍ସ ବନ୍ଧୁଭୂତେ’’ତି । ପାଦାପଚ୍ଚେତି ପାଦତୋ ଜାତାପଚ୍ଚେ । ଅୟଂ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା, ଖତ୍ତିୟା ଉରତୋ, ଊରୂହି ୱେସ୍ସା, ପାଦତୋ ସୁଦ୍ଦା’’ତି ।

୧୧୪. ୟସ୍ମା ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ଚତୁୱଣ୍ଣୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେୱ ସତ୍ତା ଏକସଦିସା, ଅପରଭାଗେ ପନ ତେସଂ ପୟୋଗଭେଦୱସେନ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୋରାଣଂ…ପେ॰… ଅଜାନନ୍ତା’’ତି । ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥାୟାତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ୱିନିୱେଠନତ୍ଥଂ । ପୁତ୍ତପ୍ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ‘‘ଏୱଂ ମୟଂ ପେତ୍ତିକଂ ଇଣଂ ସୋଧେସ୍ସାମା’’ତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପୁତ୍ତପ୍ପଟିଲାଭାୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଧମ୍ମିକାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫାତି ରଜସ୍ସଲା । ଇତ୍ଥୀନଞ୍ହି କୁମାରିଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛିମୱୟତୋ ଓରଂ ଅସତି ୱିବନ୍ଧେ ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ ଗବ୍ଭାସୟସଞ୍ଞିତେ ତତିୟେ ଆୱତ୍ତେ କତିପୟା ଲୋହିତପୀଳକା ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହିତପୁପ୍ଫା ଏୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରତି, ତତ୍ଥ ଉତୁସମଞ୍ଞା, ପୁପ୍ଫସମଞ୍ଞା ଚ । ନେସନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ । ସଚ୍ଚୱଚନଂ ସିୟାତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ ୟଦି ସିୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣୀନଂ…ପେ॰… ମୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି ।

ଚତୁୱଣ୍ଣସୁଦ୍ଧିୱଣ୍ଣନା

୧୧୫.ମୁଖଚ୍ଛେଦକୱାଦନ୍ତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତି ୱାଦସ୍ସ ଛେଦକୱାଦଂ । ଅରିୟଭାୱେ ଅସମତ୍ଥାତି ଅନରିୟଭାୱାୱହା । ପକତିକାଳକାତି ସଭାୱେନେୱ ନ ସୁଦ୍ଧା । କଣ୍ହୋତି କିଲିଟ୍ଠୋ ଉପତାପକୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ସୁକ୍କଭାୱୋ ନାମ ପରିସୁଦ୍ଧତାତି ଆହ ‘‘ନିକ୍କିଲେସଭାୱେନ ପଣ୍ଡରା’’ତି । ସୁକ୍କୋତି ନ କିଲିଟ୍ଠୋ ଅନୁପତାପକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

୧୧୬.ଉଭୟୱୋକିଣ୍ଣେତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଭୟେସୁ ୱୋକିଣ୍ଣେସୂ’’ତି । ମିସ୍ସୀଭୂତେସୂତି ‘‘କଦାଚି କଣ୍ହା ଧମ୍ମା, କଦାଚି ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଅତ୍ତଭାୱେ ପୱତ୍ତିୟା ମିସ୍ସୀଭୂତେସୁ, ନ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତିୟା । ଏତ୍ଥାତି ଅନନ୍ତରୱୁତ୍ତଧମ୍ମାୱ ଅନ୍ୱାଧିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘କଣ୍ହସୁକ୍କଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ଚେୱ ତେ ଧମ୍ମେ ଅତିକ୍କନ୍ତା, ୟାୟ ଚ ପଟିପଦାୟ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟୁଂ, ସାପି ତେସଂ ପଟିପଦା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ତମାନାପୀ’’ତି । ନାନୁଜାନନ୍ତି ଅୟଥାଭୁଚ୍ଚୱାଦଭାୱତୋ । ଅନୁଜାନନଞ୍ଚ ନାମ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନନ୍ତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ନାନୁମୋଦନ୍ତି, ନ ପସଂସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ତେସନ୍ତି ପନ ସମ୍ବନ୍ଧେପି ୱା ସାମିୱଚନଂ । ତେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ଏୱରୂପା ନ ଏଦିସା, ୟାଦିସୋ ଅରହା ଏକଦେସେନାପି ତେନ ତେସଂ ସଦିସତାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତେନ କାରଣେନ ନେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି ୱାଦଂ ୱିଞ୍ଞୂ ୟଥାଭୂତୱାଦିନୋ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ନାନୁଜାନନ୍ତି ।

ଆରକତ୍ତାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ କିଲେସାନଂ ଆରକତ୍ତା ପହୀନଭାୱତୋ ଦୂରତ୍ତା ଅରହଂ, କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା ଅରହଂ, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ ହତତ୍ତା ଅରହଂ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା ଅରହଂ, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱେନ ଅରହନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୫ ଆଦୟୋ), ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୨୪) ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଆସୱାନଂ ଖୀଣତ୍ତାତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆସୱାନଂ ଅନୱସେସତୋ ପହୀନତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ । ତସ୍ସ ୱାସସ୍ସ ପରିୟୋସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ଥୱାସୋ, ଦସନ୍ନମ୍ପି ୱା ଅରିୟୱାସାନଂ ୱୁତ୍ଥତ୍ତା ୱୁତ୍ଥୱାସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଦସୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟାୱାସା, ୟଦରିୟା ଆୱସିଂସୁ ୱା ଆୱସନ୍ତି ୱା ଆୱସିସ୍ସନ୍ତି ୱା । କତମେ ଦସ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଏକାରକ୍ଖୋ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ ପନୁଣ୍ଣପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ ସମୱୟସଠେସନୋ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସଙ୍ଖାରୋ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୁୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସ ଅରିୟାୱାସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୯) ।

ୱୁସ୍ସତୀତି ୱା ୱୁସିତଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଅରହା ‘‘ୱୁସିତୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କରଣୀୟଂ ନାମ ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁକାମେହି ଏକନ୍ତତୋ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କାତବ୍ବଂ କତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୂହି…ପେ॰… କତକରଣୀୟୋ’’ତି । ଓସୀଦାପନଟ୍ଠେନ ଭାରା ୱିୟାତି ଭାରା, କିଲେସା, ଖନ୍ଧା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ଓହାରିତୋତି ଅପନୀତୋ । ସକୋ ଅତ୍ଥୋ ସଦତ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥ ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । କାମଂ ଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋପି ସଂୟୋଜନାନି ଏୱ, ତଥାପି ତଣ୍ହାୟ ଭୱସଂୟୋଜନଟ୍ଠୋ ସାତିସୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନ’’ନ୍ତି । (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୫, ୧୨୬, ୧୨୭, ୧୩୨, ୧୩୪, ୧୩୬, ୧୪୨; ୩.୫.୫୨୦; କଥା॰ ୭୫) ତତୋ ସା ଏୱ ସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୯୩, ୧୩୩; ୩.୩୭୩; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୪ ଆଦୟୋ) ସମୁଦୟସଚ୍ଚଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱସଂୟୋଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା’’ତି । ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋତି ସମ୍ମା ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନନଭୂତାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ୟଥାଭୂତଂ ୟଂ ୟଥା ଜାନିତବ୍ବଂ, ତଂ ତଥା ଜାନିତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ଇଧତ୍ତଭାୱେତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ, ପରତ୍ତଭାୱେତି ପରସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ, ଇଧଲୋକେ, ପରଲୋକେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୭.ଅନ୍ତରୱିରହିତାତି ୱିଭାଗୱିରହିତା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କୁଲେନ ସଦିସା’’ତି । ଅନୁୟନ୍ତୀତି ଅନୁୟନ୍ତା, ଅନୁୟନ୍ତା ଏୱ ଆନୁୟନ୍ତା, ଅନୁୱତ୍ତକା । ତେନାହ ‘‘ୱସୱତ୍ତିନୋ’’ତି ।

୧୧୮.ନିୱିଟ୍ଠାତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନୁପୱିସନୱସେନ ନିୱିଟ୍ଠା । ତତୋ ଏୱ ତସ୍ମିଂ ଅଧିକଂ ନିୱିସନତୋ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା । ଅଚଲଟ୍ଠିତାତି ଅଚଲଭାୱେ ଠିତା ।

ୟନ୍ତି ୟଂ କଥେତବ୍ବଧମ୍ମଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା, ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା କଥନଂ, ଏତଂ ଅଟ୍ଠାନଂ ଅକାରଣଂ ତସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦଜନନତ୍ଥନ୍ତି ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ମାରୋ । ମୁସାୱାଦଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖୀତି ଆଗତଫଲସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପୁରତୋ ମୁସା ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱିସହି, ତସ୍ମା ଆମ ମାରୋସ୍ମୀତି ପଟିଜାନି । ସିଲାପଥୱିୟନ୍ତି ରତନମୟସିଲାପଥୱିୟଂ । ସିନେରୁଂ କିର ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ସତ୍ତରତନମୟୋ, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ’’ତି କେଚି, ସା ୱିତ୍ଥାରତୋ, ଉବ୍ବେଧତୋ ଅନେକୟୋଜନସହସ୍ସପରିମାଣା ଅତିୱିୟ ନିଚ୍ଚଲା । କିଂ ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥାତି କିଂ କାରଣା ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥ । ‘‘ଠିତୋ’’ତି ଅଚ୍ଛରଂ ପହରି । ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପୁରତୋ ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟଧମ୍ମାଧିଗମସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ମାରୋପି ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ ଉଜୁକଂ ପଟିପ୍ପରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ମଗ୍ଗୋ ଏୱ ମୂଲଂ ମଗ୍ଗମୂଲଂ, ତସ୍ସ । ସଞ୍ଜାତତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ତେନ ମଗ୍ଗମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠିତସନ୍ତାନେ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା । ଭଗୱତୋ ଦେସନାଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରିୟଭୂମିୟଂ ଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଉରେ ୱସିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଧମ୍ମଘୋସସ୍ସ ଉରତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉରେ ୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତିତାୟ ୱା ଓରସୋ । ମୁଖତୋ ଜାତେନ ଜାତୋ ‘‘ମୁଖତୋ ଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାରଣକାରଣେପି ହି କାରଣେ ୱିୟ ୱୋହାରୋ ହୋତି ‘‘ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖମୁଖସ୍ସ ୱସେନ ଜାତତ୍ତା ମୁଖତୋ ଜାତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମେନତ୍ଥେନ ୟୋନିଜୋ, ସେଦଜୋ, ମୁଖଜୋତି ତୀସୁ ସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ମୁଖଜେନ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ । ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେନାପି ଧମ୍ମଜଭାୱୋୟେୱ ଦୀପିତୋ । ଅରିୟଧମ୍ମପ୍ପତ୍ତିତୋ ଲଦ୍ଧୱିସେସୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ତଦୁତ୍ତରକାଲିକୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମତୋ ଜାତୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅରିୟଧମ୍ମଂ ୱା ମଗ୍ଗଫଲଂ ନିସ୍ସାୟ, ଉପନିସ୍ସାୟ ଚ ଜାତୋ ସବ୍ବୋପି ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧୋ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମତୋ ଜାତୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବୋ । ତେସଂ ପନ ଅରିୟଧମ୍ମାନଂ ଅପରିୟୋସିତକିଚ୍ଚତାୟ ଅରିୟଭାୱେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମତୋ ଜାତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟୋସିତକିଚ୍ଚତାୟ ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତିପାରିପୂରିଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ନିମ୍ମିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟତୋ ‘‘ଧମ୍ମଜୋ ଧମ୍ମନିମ୍ମିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଦାୟଂ ଆଦିୟତୀତି ଧମ୍ମଦାୟାଦୋ’’ ତିପି ପାଠୋ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ଭଗୱତୋମ୍ହିପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ । ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଭାୱତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ । ତଥାଗତସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସୀଲାଦିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୂହନିୱେସୱସେନ ଧମ୍ମକାୟତାୟ ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ସତ୍ଥୁଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମକାୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମକାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ତଥାଗତୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱାତି ‘‘ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଇମସ୍ସ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସ ଉପଗତସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟଜନସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ୱାଚାୟ ଅଭିନୀହରୀତି ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନାୱାଚାୟ କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନାଭିମୁଖଂ ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ହିତମତ୍ଥଂ ନୀହରି ଉପନେସି । ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ ଏୱଂସଦ୍ଧମ୍ମାଧିମୁତ୍ତିଭାୱେନ । ଅସ୍ସାତି ତଥାଗତସ୍ସ । ଧମ୍ମମୟତ୍ତାତି ଧମ୍ମଭୂତତ୍ତା । ଇଧାଧିପ୍ପେତଧମ୍ମୋ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମକାୟତ୍ତା ଏୱ ବ୍ରହ୍ମକାୟୋ’’ତି । ସବ୍ବସୋ ଅଧମ୍ମଂ ପଜହିତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଭୂତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ । ତଥାରୂପୋ ଚ ୟସ୍ମା ସଭାୱତୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସଭାୱୋ’’ତି ।

୧୧୯.ସେଟ୍ଠଚ୍ଛେଦକୱାଦନ୍ତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠଭାୱଚ୍ଛେଦକୱାଦଂ । ଅପରେନପି ନୟେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠଚ୍ଛେଦକୱାଦତୋ ଅପରେନପି ପୋରାଣକଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନନୟେନ । ସେଟ୍ଠଚ୍ଛେଦ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ସୋପି ହି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ, ହୀନା ଅଞ୍ଞେ ୱଣ୍ଣା’’ତି, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା ବ୍ରହ୍ମଜା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୪) ଚ ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନିୱେଠନୋ ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସେଟ୍ଠଭାୱସ୍ସ ଛେଦନତୋ ସେଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନୱାଦୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତ୍ଥଭାୱନ୍ତି ଇମଂ ପକାରତଂ ମନୁସ୍ସଭାୱଂ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ପକରଣୱସେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମନେନେୱନିବ୍ବତ୍ତାତି ବାହିରପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଉପଚାରଝାନମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତା । ୟାୟ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଚେତନାୟ ତେ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତା, ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିନା ଉଳାରୋ ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ଝାନଫଲକପ୍ପୋ ତସ୍ସା ଫଲୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ‘‘ସୟଂପଭା’’ତି ପଦାନଂ ତତ୍ଥ ସୂରିୟାଲୋକାଦୀହି ୱିନା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତା ସୟମେୱ ପଭାସନ୍ତୀତି ସୟଂପଭା, ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆକାସେ ଚରନ୍ତୀତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା, ତଦଞ୍ଞକାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ୱିୟ ସରୀରସ୍ସ ୱିଚରଣଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସୁଭତାଭାୱତୋ ସୁଭଂ, ସୁଭେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସୁଭଟ୍ଠାୟିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ରସପଥୱିପାତୁଭାୱୱଣ୍ଣନା

୧୨୦.ସବ୍ବଂ ଚକ୍କୱାଳନ୍ତି ଅନୱସେସଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଚକ୍କୱାଳଂ । ସମତନୀତି ସଞ୍ଛାଦେନ୍ତୀ ୱିପ୍ଫରି, ସା ପନ ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ପତିଟ୍ଠିତା ଅହୋସୀତି ଆହ ‘‘ପତିଟ୍ଠହୀ’’ତି । ୱଣ୍ଣେନସମ୍ପନ୍ନାତି ସମ୍ପନ୍ନୱଣ୍ଣା । ମକ୍ଖିକଣ୍ଡକରହିତନ୍ତି ମକ୍ଖିକାହି ଚ ତାସଂ ଅଣ୍ଡକେହି ଚ ରହିତଂ ।

ଅତୀତାନନ୍ତରେପି କପ୍ପେ ଲୋଲୋୟେୱ । କସ୍ମା ? ଏୱଂ ଚିରପରିଚିତଲୋଲତାୱସେନ ସବ୍ବପଠମଂ ତଥା ଅକାସୀତି ଦସ୍ସେତି । କିମେୱିଦନ୍ତି ‘‘ୱଣ୍ଣତୋ, ଗନ୍ଧତୋ ଚ ତାୱ ଞାତଂ, ରସତୋ ପନ କିମେୱିଦଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଂସୟଜାତୋ ୱଦତି । ତିଟ୍ଠତୀତି ଅଟ୍ଠାସି ।

ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦିପାତୁଭାୱୱଣ୍ଣନା

୧୨୧.ଆଲୁପ୍ପକାରକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଲୋପପରିୟାୟୋ ଆଲୁପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା’’ତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାନମ୍ପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଲୋକିୟାନଂ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତି, ତଂ ୱିଧମିତୁଂ ‘‘କୋ ପନ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ । କସ୍ମିନ୍ତି କସ୍ମିଂ ଠାନେ । ‘‘କୋ ଉପରୀ’’ତି ଏତେନେୱ କୋ ହେଟ୍ଠାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ତଥା ‘‘କୋ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା କୋ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୱୀଥିୟୋତି ଗମନୱୀଥିୟୋ । ଏକତୋତି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ସୂରିୟମଣ୍ଡଲେ ପନ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଛନ୍ଦଂ ଞତ୍ୱା ୱାତି ରୁଚିଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ।

ଉଭୟନ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ବହି ଚ ।

ଉଜୁକନ୍ତି ଆୟାମତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ, ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ । ପରିମଣ୍ଡଲତୋତି ପରିକ୍ଖେପତୋ ।

ଉଜୁକଂ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛତି ଅମାୱାସିୟଂ ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଓହୀୟନ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗମେୱ ଓହୀୟନତୋ । ତିରିୟଂ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ମାସେ କଦାଚି ଦକ୍ଖିଣତୋ, କଦାଚି ଉତ୍ତରତୋ ଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୂ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚନ୍ଦସ୍ସ ପୁରତୋ, ପଚ୍ଛତୋ, ସମଞ୍ଚ ତାରକା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଅତ୍ତନୋ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗମନଟ୍ଠାନଂ । ନ ୱିଜହନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିୟାୱ ଗଚ୍ଛନତୋ । ସୂରିୟସ୍ସ ଉଜୁକଂ ଗମନସ୍ସ ସୀଘତା ଚନ୍ଦସ୍ସ ଗମନଂ ଉପାଦାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ତିରିୟଂ ଗମନଂ ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ଉତ୍ତରଦିସାୟ, ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଚ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ଗମନଂ ଦନ୍ଧଂ ଛହି ଛହି ମାସେହି ଇଜ୍ଝନତୋ । ସୋତି ସୂରିୟୋ । କାଳପକ୍ଖଉପୋସଥତୋତି କାଳପକ୍ଖେ ଉପୋସଥେ ଚନ୍ଦେନ ସହେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ । ପାଟିପଦଦିୱସେତି ସୁକ୍କପକ୍ଖପାଟିପଦଦିୱସେ । ଓହାୟ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଘଗାମିତାୟ, ତସ୍ସ ଚ ଦନ୍ଧଗାମିତାୟ । ଲେଖାୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି ପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ । ୟାୱ ଉପୋସଥଦିୱସାତି ୟାୱ ସୁକ୍କପକ୍ଖଉପୋସଥଦିୱସା । ‘‘ଚନ୍ଦୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଉପରିଭାଗତୋ ପତିତସୂରିୟାଲୋକତାୟ ହେଟ୍ଠତୋ ପୱତ୍ତାୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଦୂରଭାୱେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିହାୟମାନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟାୟ ୱସେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲପ୍ପଦେସସ୍ସ ୱଡ୍ଢମାନସ୍ସ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱିୟ । ଉପୋସଥଦିୱସେ ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି, ପରିପୁଣ୍ଣମଣ୍ଡଲୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାୱିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ଚନ୍ଦସ୍ସ ଦନ୍ଧଗତିତାୟ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ସୀଘଗତିତାୟ । ଅନୁକ୍କମେନ ହାୟିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପନ ଛାୟାୟ ହାୟମାନତାୟ ମଣ୍ଡଲଂ ୱଡ୍ଢମାନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ଛାୟାୟ ୱଡ୍ଢମାନତାୟ ମଣ୍ଡଲଂ ହାୟମାନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ୟାୟ ୱୀଥିୟା ସୂରିୟେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱସ୍ସୱଲାହକା ଦେୱପୁତ୍ତା ସୂରିୟାଭିତାପସନ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନତୋ ନ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, କୀଳାପସୁତା ହୁତ୍ୱା ନ ୱିଚରନ୍ତି, ତଦା କିର ସୂରିୟସ୍ସ ୱିମାନଂ ପକତିମଗ୍ଗତୋ ଅଧୋ ଓତରିତ୍ୱା ୱିଚରତି, ତସ୍ସ ଓରୁୟ୍ହ ଚରଣେନେୱ ଚନ୍ଦୱିମାନମ୍ପି ଅଧୋ ଓରୁୟ୍ହ ଚରତି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ୱୀଥି ଉଦକାଭାୱେନ ଅଜାନୁରୂପତାୟ ‘‘ଅଜୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଗତା । ୟାୟ ପନ ୱୀଥିୟା ସୂରିୟେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱସ୍ସୱଲାହକା ଦେୱପୁତ୍ତା ସୂରିୟାଭିତାପାଭାୱତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୀଳାପସୁତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତି, ତଦା କିର ସୂରିୟୱିମାନଂ ପକତିମଗ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ୱିଚରତି, ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚରଣେନେୱ ଚନ୍ଦୱିମାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚରତି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା, ତଗ୍ଗତିକତା ଚ ସମାନଗତିନା ୱାତମଣ୍ଡଲେନ ୱିମାନସ୍ସ ଫେଲ୍ଲିତବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ୱୀଥି ଉଦକବହୁଭାୱେନ ନାଗାନୁରୂପତାୟ ‘‘ନାଗୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଗତା । ୟଦା ସୂରିୟୋ ଉଦ୍ଧମନାରୁହନ୍ତୋ, ଅଧୋ ଚ ଅନୋତରନ୍ତୋ ପକତିମଗ୍ଗେନେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତଦା ୱସ୍ସୱଲାହକା ୟଥାକାଲଂ, ୟଥାରୁଚି ଚ ୱିମାନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁଖେନ ୱିଚରନ୍ତି, ତେନ କାଲେନ କାଲଂ ୱସ୍ସନତୋ ଲୋକେ ଉତୁସମତା ହୋତି, ତାୟ ଉତୁସମତାୟ ହେତୁଭୂତାୟ ସା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଗତି ଗୱାନୁରୂପତାୟ ‘‘ଗୋୱୀଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଗତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜୱୀଥୀ’’ତିଆଦି ।

ଏୱଂ ‘‘କତି ନେସଂ ୱୀଥିୟୋ’’ତି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘କଥଂ ୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସିନେରୁତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତୀତି ସିନେରୁସମୀପେନ ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ତତୋ ଗମନୱୀଥିତୋ ବହି ଅତ୍ତନୋ ତିରିୟଗମନେନ ଚକ୍କୱାଳାଭିମୁଖା ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ଅନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଛ ମାସେ ଖଣେ ଖଣେ ସିନେରୁତୋ ଅପସକ୍କନୱସେନ ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳସମୀପଂ ପତ୍ତା, ତତୋପି ଛ ମାସେ ଖଣେ ଖଣେ ଅପସକ୍କନୱସେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସିନେରୁସମୀପଂ ପାପୁଣନ୍ତା ଅନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସିନେରୁସ୍ସ, ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଚ ୟଂ ଠାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ, ତସ୍ସ, ସିନେରୁସ୍ସ ଚ ୟଂ ଠାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ, ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ସିନେରୁସମୀପେନୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ସିନେରୁସ୍ସ ଅଗ୍ଗାଳିନ୍ଦଅଲ୍ଲୀନା । ଚକ୍କୱାଳସମୀପେନ ଚରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମଜ୍ଝେନାତି ସିନେରୁସ୍ସ, ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଚ ଉଜୁକଂ ୱେମଜ୍ଝେନ ମଗ୍ଗେନ । ଚିତ୍ରମାସେ ମଜ୍ଝେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏକପ୍ପହାରେନାତି ଏକୱେଲାୟ, ଏକେନେୱ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଏକପ୍ପହାରେନ । ମଜ୍ଝନ୍ହିକୋତି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୋ କାଲୋ ହୋତି । ତଦା ହି ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱାପି ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ଠିତସ୍ସ ଉପଡ୍ଢମେୱ ଦିସ୍ସତି, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ଠିତସ୍ସ ଓଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ଏକୱେଲାୟମେୱ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଆଲୋକକରଣଂ ।

ୟେସୁ କତ୍ତିକାଦିନକ୍ଖତ୍ତସମଞ୍ଞା, ତାନିପି ତାରକରୂପାନି ୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେସତାରକରୂପାନି ଚା’’ତି, ନକ୍ଖତ୍ତସଞ୍ଞିତତାରକରୂପତୋ ଅୱସିଟ୍ଠତାରକରୂପାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟାନିପି ତାନି ଦେୱତାନଂ ୱସନକୱିମାନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ରା-ସଦ୍ଦୋ ତିୟତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି, ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୂପସମନକାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତି ସତ୍ତା କୀଳନ୍ତି ଜୋତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦିୱା । ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ସିୟତି ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ମାସୋ । ତଂ ତଂ କିରିୟଂ ଅରତି ୱତ୍ତେତୀତି ଉତୁ । ତଂ ତଂ ସତ୍ତଂ, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗମ୍ମ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସରତି ୱତ୍ତେତୀତି ସଂୱଚ୍ଛରୋ ।

୧୨୨. ୱିୱଜ୍ଜନଂ ୱିୱଜ୍ଜୋ, ସୋ ଏୱ ୱେୱଜ୍ଜଂ, ୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱେୱଜ୍ଜଂ ୱଣ୍ଣୱେୱଜ୍ଜଂ, ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଗମୋ, ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥିତା ‘‘ୱଣ୍ଣୱେୱଜ୍ଜତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୱିୱଜ୍ଜଭାୱୋ’’ତି । ତେସନ୍ତି ୱଣ୍ଣୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ । ଅତିମାନପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୱମ୍ଭନୱସେନ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ମାନପଚ୍ଚୟା, ମାନସମ୍ପଗ୍ଗଣ୍ହନନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାତିସୟୋ ରସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ରସାତି ଲଦ୍ଧମାନାୟ, ଅନୁଭାସିଂସୂତି ଅନୁରୋଧୱସେନ ଭାସିଂସୁ । ଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିୱଂସକଥନ୍ତି ଲୋକୁପ୍ପତ୍ତିୱଂସଜଂ ପୱେଣୀକଥଂ, ଆଦିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପୱେଣୀଆଗତକଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁପତନ୍ତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ ।

ଭୂମିପପ୍ପଟକପାତୁଭାୱାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.ଏଦିସୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ।

୧୨୪.ପଦାଲତାତି ‘‘ପଦା’’ତି ଏୱଂନାମା ଏକା ଲତା, ସା ପନ ୟସ୍ମା ସମ୍ପନ୍ନୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସା, ତସ୍ମା ‘‘ଭଦ୍ଦଲତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ନାଳିକାତି ନାଳିୱଲ୍ଲି । ଅହାୟୀତି ନସ୍ସି ।

୧୨୫.ଅକଟ୍ଠପାକୋତି ଅକଟ୍ଠେୟେୱ ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚନକୋ, ନୀୱାରୋ ୱିୟ ସଞ୍ଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ନିପ୍ପଜ୍ଜନକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଣୋ ‘‘କୁଣ୍ଡକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଥୁସନ୍ତି ତଣ୍ଡୁଲଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତଚୋ, ତଦଭାୱତୋ ‘‘ଅକଣୋ, ଅଥୁସୋ’’ତି ସାଲି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ପଟିୱିରୂଳ୍ହ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପକ୍କଭାୱସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ପଟିୱିରୂଳ୍ହତୋ ହି ତଂ ପକ୍କନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ସାୟଂ ପକ୍କୋ ସାଲି ଗହିତୋ, ତଦେୱ ଠାନଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ପାତୋ ପକ୍କେନ ସାଲିନା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ସାୟଂ ଗହିତଟ୍ଠାନଂ ପାତୋ ପକ୍କଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଅଲାୟିତନ୍ତି ଲାୟିତଟ୍ଠାନମ୍ପି ତେସଂ କମ୍ମପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅଲାୟିତମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅନୂନଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାୟନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ତଥାଭୂତମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦିପାତୁଭାୱୱଣ୍ଣନା

୧୨୬.‘‘ମନୁସ୍ସକାଲେ’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂୟେୱ ତତ୍ଥ ଇଦାନି ନିକନ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଦେୱତାନମ୍ପି ପୁରିମଜାତିୟଂ ଇତ୍ଥିଭାୱେ ଠିତାନଂ ତତ୍ଥ ୱିରାଗାଦିପୁରିସତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ତଦା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମେୱ ପାତୁଭୱତି । ପୁରିସତ୍ତପଚ୍ଚୟେତି ‘‘ଅତ୍ତନୋପି ଅନିସ୍ସରତା, ସବ୍ବକାଲଂ ପରାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା, ରଜସ୍ସଲତା ୱଞ୍ଚତା, ଗବ୍ଭଧାରଣଂ, ପଠମାୟ ପକତିୟା ନିହୀନପକତିତା, ସୂରୱୀରତାଭାୱୋ, ‘ଅପ୍ପକା ଜନା’ତି ‘ହୀଳେତବ୍ବତା’ତି ଏୱମାଦି ଆଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପୁବ୍ବକମ୍ପି ଇତ୍ଥିଭାୱେ ‘ଅଲଂ ଇତ୍ଥିଭାୱେନ, ନ ହି ଇତ୍ଥିଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ, ନ ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସିରିୟୋ ପଚ୍ଚନୁଭୱିତୁଂ, ନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ, ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କା’ତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଭାୱୱିରଜ୍ଜନଂ, ‘ୟଥାୱୁତ୍ତଆଦୀନୱୱିରହତୋ ଉତ୍ତମପକତିଭାୱତୋ ସମ୍ପଦମିଦଂ ପୁରିସତ୍ତଂ ନାମ ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ, ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ସକ୍କା ଏତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ସମ୍ପାପୁଣିତୁ’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୁରିସତ୍ତଭାୱେ ସମ୍ଭାୱନାପୁବ୍ବକଂ ପତ୍ଥନାଠପନଂ, ‘ତତ୍ଥ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତତା’ତି’’ ଏୱମାଦିକେ ପୁରିସଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ । ପୂରେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଭୂତଂ, ସଦିସଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ସୁୱିପୁଲଂ ଅନତ୍ଥଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁରିସସ୍ସ କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚରଣଂ କେୱଲଂ ଇତ୍ଥିୟଂ ଆସାପତ୍ତି ଫଲେନେୱାତି ଆସାଆପତ୍ତି ଇତ୍ଥିଭାୱାୱହାପି ହୋତିୟେୱ । ତନ୍ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ତନ୍ନିକନ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଭାୱାପତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିସୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଭାୱଂ ଲଭନ୍ତୋ କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଭତୀ’’ତି । ତଦାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ । ପକତିୟାତି ସଭାୱେନ । ମାତୁଗାମସ୍ସାତି ପୁରିମତ୍ତଭାୱେ ମାତୁଗାମଭୂତସ୍ସ । ପୁରିସସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପକତିୟା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଉପନିଜ୍ଝାୟତନ୍ତି ଉପେଚ୍ଚ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ । ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସାରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସାପେକ୍ଖଭାୱେନ ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ । ରାଗପରିଳାହୋତି ରାଗଜୋ ପରିଳାହୋ ।

ନିବ୍ବୁୟ୍ହମାନାୟାତି ପରିଣତା ହୁତ୍ୱା ନିୟ୍ୟମାନାୟ ।

ମେଥୁନଧମ୍ମସମାଚାରୱଣ୍ଣନା

୧୨୭.ଗୋମୟପିଣ୍ଡମତ୍ତମ୍ପି ନାଲତ୍ଥାତି ସମ୍ମଦେୱ ୱିୱାହକମ୍ମଂ ନାଲତ୍ଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦନ୍ତି । ପାତବ୍ୟତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ କିଲେସକାମେନ ପିୱିତବ୍ବତଂ କିଞ୍ଚି ପିୱିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ପିୱନ୍ତା ୱିୟ ଅତିୱିୟ ତୋସେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ, ପାତବ୍ୟତନ୍ତି ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନକତଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ ଉପଗଚ୍ଛିଂସୁ । ପରିଭୋଗତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ପା-ସଦ୍ଦୋ, କତ୍ତୁସାଧନୋ ଚ ତବ୍ୟ-ସଦ୍ଦୋ, ୟଥାରୁଚି ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସନ୍ନିଧିକାରକନ୍ତି ସନ୍ନିଧିକାରଂ, କ-କାରୋ ପଦୱଡ୍ଢନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଅପଦାନନ୍ତି ଅୱଖଣ୍ଡନଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ଠାନେତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱହିତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଗୁମ୍ବଗୁମ୍ବାତି ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜା ।

ସାଲିୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା

୧୨୮.ସୀମଂ ଠପେୟ୍ୟାମାତି ‘‘ଅୟଂ ଭୂମିଭାଗୋ ଅସୁକସ୍ସ, ଅୟଂ ଭୂମିଭାଗୋ ଅସୁକସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କରେୟ୍ୟାମ । ତଂ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ।

ମହାସମ୍ମତରାଜୱଣ୍ଣନା

୧୩୦.ପକାସେତବ୍ବନ୍ତି ଦୋସୱସେନ ପକାସେତବ୍ବଂ । ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଖେପଂ କାତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ହାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ସତ୍ତନିକାୟତୋ ନୀହରିତବ୍ବଂ ।

ନେସନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ ।

୧୩୧.ଅକ୍ଖରନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିଂ । ସା ହି ମହାଜନେନ ସମ୍ମତୋତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ନିରୁତ୍ତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିରୂଳ୍ହଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅସଞ୍ଚରଣତୋ ଅକ୍ଖରନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ସଙ୍ଖାତବ୍ବତୋ ସଙ୍ଖା, ସମଞ୍ଞାୟତୀତି ସମଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱୋହରଣତୋ ୱୋହାରୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ପୱତ୍ତୋ । ନ କେୱଲଂ ଅକ୍ଖରମେୱାତି ନ କେୱଲଂ ସମଞ୍ଞାକରଣମେୱ । ଖେତ୍ତସାମିନୋତି ତଂ ତଂ ଭୂମିଭାଗଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତସତ୍ତା । ତୀହି ସଙ୍ଖେହୀତି ତିୱିଧକିରିୟାଭିସଙ୍ଖତେହି ତୀହି ସଙ୍ଖେହି ଖତ୍ତିୟାଦୀହି ତୀହି ୱଣ୍ଣେହି ପରିଗ୍ଗହିତେହି । ‘‘ଖତ୍ତିୟାନୁୟନ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକନେଗମଜାନପଦେହି ତୀହି ଗହପତୀହି ପରିଗ୍ଗହିତେହୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଞାତେନାତି ଅଗ୍ଗଂ କୁଲନ୍ତି ଞାତେନ । ଖତ୍ତିୟକୁଲଞ୍ହି ଲୋକେ ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ । ୟଥାହ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋ ଜନେତସ୍ମିଂ, ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୭; ୩.୧୪୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୨, ୨୪୫) ଅଭେଦୋପଚାରେନ ପନ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସଦ୍ଦସ୍ସପି ସେଟ୍ଠତାତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଗ୍ଗଞ୍ଞେନ ଅକ୍ଖରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ଅଭେଦୋପଚାରେନ ୱିନା ଏୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଗ୍ଗେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଲାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ୟେନ ଅନାରମ୍ଭଭାୱେନ ବାହିତାକୁସଲା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତମେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱୀତଙ୍ଗାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତମେନନ୍ତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ତେ ଏତେ’’ତି । ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତାତି ଚିତ୍ତମନ୍ତଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେ କରୋନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣାକପ୍ପଭାୱେନ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତା ଚ । ୱାଚେନ୍ତାତି ପରେସଂ କଥେନ୍ତା, ୟେ ତଥା ଗନ୍ଥେ କାତୁଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ଅଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆସନ୍ତି, ଉପୱିସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱସନ୍ତୀ’’ତି । ଅଚ୍ଛେନ୍ତୀତି କାଲଂ ଖେପେନ୍ତି । ହୀନସମ୍ମତଂ ଝାନଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗନ୍ଥେ ପସୁତତାଦୀପନତୋ । ସେଟ୍ଠସମ୍ମତଂ ଜାତଂ ‘‘ୱେଦଧରା ସୋତ୍ତିୟା ସୁବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଏୱଂ ସେଟ୍ଠସମ୍ମତଂ ଜାତଂ ।

୧୩୩.ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ଜାୟାପତିକଭାୱେନ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟଂ ନିୱାସଂ ଅଜ୍ଝୁପଗନ୍ତ୍ୱା । ୱାଣିଜକମ୍ମାଦିକେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କସିକମ୍ମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୩୪.ଲୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମଖୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମୁନାତି ପରୱିହେଠନାଦିଲୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମୁନା, ନଳକାରଦାରୁକମ୍ମାଦିଖୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମୁନା ଚ । ସୁଦ୍ଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁ-ଇତି ସୀଘତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦା-ଇତି ଗରହଣତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଦଂ ସୁଦ୍ଦଂ ଲହୁଂ ଲହୁଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ।

୧୩୫.ଅହୂତି କାଲୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହୋତି ଖୋ’’ତି ଆହ । ଇମିନାତି ‘‘ଇମେହି ଖୋ, ୱାସେଟ୍ଠ, ଚତୂହି ମଣ୍ଡଲେହି ସମଣମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ । ଇମଂ ଦସ୍ସେତୀତି ସମଣମଣ୍ଡଲଂ ନାମ…ପେ॰… ସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଇମଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଇମେହି…ପେ॰… ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଇମାନେୱ ଚତ୍ତାରି ମଣ୍ଡଲାନି ପଧାନାନି, ସମଣମଣ୍ଡଲଂ ଅପ୍ପଧାନଂ ତତୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତାତି ? ନୟିଦମେୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଣମଣ୍ଡଲଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଗୁଣୋ ହି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅନୁୱତ୍ତନହେତୁ, ନ କୋଲପୁତ୍ତିୟଂ, ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତା, ୱାକ୍କରଣମତ୍ତଂ ୱା । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମେନେୱ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ଅଧମ୍ମେନା’’ତି । ସୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ୟେନ ସଂସାରତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସମଣମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଚ ସାସନିକମେୱ ସମଣଗଣଂ ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ସମଣମଣ୍ଡଲଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଦୁଚ୍ଚରିତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୬.ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମାଦିନ୍ନକମ୍ମଂ ନାମ ‘‘କୋ ଅନୁବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ଅଜୋତଗ୍ଗିସୋଟ୍ଠିମିସୋ’’ତିଆଦିନା ୟଞ୍ଞୱିଧାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ହିଂସାଦିପାପକମ୍ମଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସ୍ସାତି ‘‘ଏସ ସଦ୍ଧାଧିଗତୋ ଦେୱୟାନୋ, ୟେନ ୟନ୍ତି ପୁତ୍ତିନୋ ୱିସୋକା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସହଗତକମ୍ମସ୍ସ । ସମାଦାନଂ ତସ୍ସ ତଥା ପୱତ୍ତନଂ, ତସ୍ସା ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପଗମନଂ ।

୧୩୭.ଦ୍ୱୟକାରୀତି କୁସଲାକୁସଲଦ୍ୱୟସ୍ସ କତ୍ତା । ତୟିଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟସ୍ମା ଏକଜ୍ଝଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘କାଲେନା’’ତିଆଦି । ଏକକ୍ଖଣେ ଉଭୟୱିପାକଦାନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟୂପସଞ୍ହିତାୟ ସତ୍ତସନ୍ତତିୟା ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ପନ ଦ୍ୱୟକାରିନୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦିତା ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂଭୂତୋତି ୱିକଲାୱୟୱୋ । ଦ୍ୱେପିହି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନି କତୂପଚିତାନି ସଭାୱତୋ ବଲୱନ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ମରଣକାଲେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି। ତେସୁ ଅକୁସଲଂ ବଲୱତରଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ । ନିକନ୍ତିଆଦୟୋ ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସା ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ସଭାଗା, ନ କୁସଲସ୍ସ, ତସ୍ମା କତୂପଚିତଭାୱେନ ସମାନବଲେସୁପି କୁସଲାକୁସଲେସୁ ପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଲଦ୍ଧୋକାସତାୟ କୁସଲତୋ ଅକୁସଲଂ ବଲୱତରଂ ହୋତୀତି, ତଥାଭୂତମ୍ପି ତଂ ୟଥା ୱିପାକଦାନେ ଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ କୁସଲସ୍ସାପି ଅୱସରୋ ହୋତି, ତଥା ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଭିମୁଖଂ କୁସଲଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେନ୍ତଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାପେତୀତି । ‘‘ଅକୁସଲଂ ବଲୱତରଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକୁସଲଂ ଚେ ବଲୱତରଂ ହୋତି, ତଂ କୁସଲଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତେସୁ କୁସଲଂ ଚେ ବଲୱତରଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଅକୁସଲଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାପେତି, ଅକୁସଲଂ ପୱତ୍ତିୱେଦନୀୟଂ ହୋତି, ଅଥ ନଂ ତଂ କାଣମ୍ପି କରୋତି ଖୁଜ୍ଜମ୍ପି ପୀଠସପ୍ପିମ୍ପି କୁଚ୍ଛିରୋଗାଦୀହି ୱା ଉପଦ୍ଦୁତଂ । ଏୱଂ ସୋ ପୱତ୍ତିୟଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱତୀତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୱୁତ୍ତକାଲେ ୱା କାରେନ ସମାନବଲେସୁ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନୱେଲାୟଂ ୟଦି ବଲୱତରାନି କୁସଲଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଂ ଅକୁସଲଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା କୁସଲଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ଅଥ ବଲୱତରାନି ଅକୁସଲଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଂ କୁସଲଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଉଭିନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ସମାନବଲୱଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସାପେକ୍ଖତୋ ଚାତି, ସବ୍ବଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ବୋଧିପକ୍ଖିୟଭାୱନାୱଣ୍ଣନା

୧୩୮.ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା, ସଭାୱତୋ, ତଂସଭାୱତୋ ଚ ତସ୍ସା ପକ୍ଖେ ଭୱାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା, ସତିୱୀରିୟାଦୟୋ ଧମ୍ମା, ତେସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ । ପଟିପାଟିୟାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଦେସନାପଟିପାଟିୟା । ଭାୱନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅନୁକ୍କମେନ ପୱତ୍ତଂ ଭାୱନଂ ପତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି । ସଉପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ୱସେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ଲୋକସ୍ସ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସକ୍କା, ନ ଇତରାୟ ସବ୍ବସୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୂପଗମନେ ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିନିବ୍ବାତୀତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତୀ’’ତି । ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ତତୋ ଚତୁୱଣ୍ଣତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ।

୧୪୦.ତମେୱତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଖୀଣାସୱୋୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସେଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ।

ସେଟ୍ଠଚ୍ଛେଦକୱାଦମେୱାତି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସେଟ୍ଠଭାୱସମୁଚ୍ଛେଦକମେୱ କଥଂ । ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଭାସିତ୍ୱା । ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ଲୋକିୟଧମ୍ମସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନମନ୍ୱାୟା’’ତିଆଦିନା ତତୋ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ତେନ ଅସଂସଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା । ଆୱଜ୍ଜନ୍ତାତି ସମନ୍ନାହରନ୍ତା । ଅନୁମଜ୍ଜନ୍ତାତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଚରନ୍ତାତି ।

ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୫. ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ସାରିପୁତ୍ତସୀହନାଦୱଣ୍ଣନା

୧୪୧. ପାୱାରେନ୍ତି ସଞ୍ଛାଦେନ୍ତି ସରୀରଂ ଏତେନାତି ପାୱାରୋ, ୱତ୍ଥଂ । ପାୱରଣଂ ୱା ପାୱାରୋ, ‘‘ୱତ୍ଥଂ ଦୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦା ଏତେତି ଦୁସ୍ସମେୱ ପାୱାରୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ବହୁୱିଧୋ ଅନେକକୋଟିପ୍ପଭେଦୋ ଭଣ୍ଡଭୂତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦୁସ୍ସପାୱାରିକୋ । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ଦହରକାଲେ ଦୁସ୍ସପାୱାରଭଣ୍ଡମେୱ ବହୁଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାଣିଜ୍ଜଂ ଅକାସି, ତେନ ନଂ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେ ଠିତମ୍ପି ‘‘ପାୱାରିକୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ଭଗୱତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱୋଚା’’ତି ତଥାୱଚନେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସପୱେଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ପୟୋଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ତୟିଦଂ ଅମ୍ବଂ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲବୁଜଂ ବ୍ୟାକରଣସଦିସନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ୟା ହିସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ତଦା ଭଗୱତି ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ନିଦ୍ଧାରିତରୂପା କାରଣଭାୱେନ ଚୋଦିତା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱୋଚାତି, ସା ଏୱ ଚ ୟସ୍ମା ନିଦ୍ଧାରିତରୂପା ପୱେଦନୱସେନ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ତଥାୱଚନଂ ପୟୋଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସପୱେଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପୟୋଜନଭାୱେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ସୋମନସ୍ସପୱେଦନେ । ୱିହାରେ ନିୱାସପରିୱତ୍ତନୱସେନ ସୁନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ।

ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅହୋ ସନ୍ତୋ ୱତାୟଂ ଅରିୟୱିହାରୋ’’ତି ସମାପତ୍ତିସୁଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମୁଖେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ଆରଭିତ୍ୱା ଚ ନେସଂ ତଂ ତଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୱିଭାଗୱସେନ ଅନୁସ୍ସରି । ତଥା ହି ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତସ୍ସେୱ ‘‘ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସୱିଭାଗୋ, ‘‘ପଞ୍ଞା’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଚ ଗହିତସ୍ସେୱ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସୱିଭାଗୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ‘‘ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ଥେରସ୍ସ ଇତରେହି ସାତିସୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣମ୍ପି ପନ ‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା କିଚ୍ଚୱସେନ ଦସ୍ସିତମେୱ, ଲକ୍ଖଣହାରୱସେନ ୱା ଇତରେସଂ ପେତ୍ଥ ଗହିତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ତଥା ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ନିରୁତ୍ତିପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତିୟଂ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା । ପଟିଭାନପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନ କରଣସମତ୍ଥଂ ପଟିଭାନେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ, (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୨୮) ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୪୨୮) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାୱକୱିସୟେ ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ଞାଣଂ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତସ୍ସାପି ହି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସାୱକପାରମିୟା ପନ ସମ୍ମଦେୱ ପରିପୂରିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଧିଗମେନେୱସ୍ସ ସମଧିଗମୋ ହୋତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ୟାୱ ନିସିନ୍ନପଲ୍ଲଙ୍କା ଅନୁସ୍ସରତୋତି ୟୋଜନା ।

ଭଗୱତୋ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତୁମାରଦ୍ଧୋତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ଗୁଣାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ନେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଆପାଥାଗମନଂ ନତ୍ଥି, ସତି ଚ ତସ୍ମିଂ ଅନିରୂପିତରୂପେନେୱ ଅନୁସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଥେରୋ ସୱିସୟେ ଠତ୍ୱା ତେ ଅନୁପଦଂ ସରୂପତୋ ଅନୁସ୍ସରି, ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଚ ସବ୍ବପଠମଂ ସୀଲଂ ଅନୁସ୍ସରି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱତୋ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ଆହ, ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଥେରୋ ଏକେକୱସେନ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକାଦିୱସେନ ଅନୁସ୍ସରି, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦେ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାସାମଞ୍ଞେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତାନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା ଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଧାନିୟଙ୍ଗାଦୟୋ ସଙ୍ଗୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୭) ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତେସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଛ ସାରଣୀୟ ଧମ୍ମା ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୧) ଆଗତା ଏୱ । ସୁଖଂ ସୁପନାଦୟୋ (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୨) ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା। ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧, ମହାୱ॰ ୧୫, ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ତିପରିୱତ୍ତୱସେନ ଆଗତା ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାରା । ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପୱତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନି, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି । ପଞ୍ଚଦସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟା ଧମ୍ମା ମେଘିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧) ଗହେତବ୍ବା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି ଆନାପାନସ୍ସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୮), ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା –

ଅତୀତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ଅନାଗତଂସେ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ । ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ମନୋକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ହାନି, ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ସମାଧିସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାୟ ହାନି, ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ହାନି । ଇମେହି ଦ୍ୱାଦସହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଦୱା, ନତ୍ଥି ରୱା, ନତ୍ଥି ଅପ୍ଫୁଟ୍ଠଂ, ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ, ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ନତ୍ଥି ଦୱାତି ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟେନ କିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ରୱାତି ସହସା କିରିୟା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସହସା ପନ କିରିୟା ଦୱା, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ କରଣଂ ରୱା । ନତ୍ଥି ଅପ୍ଫୁଟନ୍ତି ଞାଣେନ ଅଫୁସିତଂ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତତ୍ତନ୍ତି ତୁରିତକିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋତି ନିରତ୍ଥକଚିତ୍ତସମୁଦାଚାରୋ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା ନତ୍ଥି । କେଚି ପନ ‘‘ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ହାନୀ’’ତି ଅପଠିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ସତିୟା [ସତ୍ତିୟା (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା)] ହାନୀ’’ତି ପଠନ୍ତି ।

ଜରାମରଣାଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣାନିୟେୱ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୩) ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟସାୱକୋ ଏୱଂ ଜରାମରଣଂ ପଜାନାତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣସମୁଦୟଂ ପଜାନାତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣନିରୋଧଂ ପଜାନାତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୩) ।

ଜରାମରଣସମୁଦୟୋତି ଚେତ୍ଥ ଜାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ସେସପଦେସୁ ଭୱାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଫସ୍ସାଦୟୋ ପରୋପଣ୍ଣାସ କୁସଲଧମ୍ମା ।

‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ‘‘ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ‘‘ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ‘‘ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ । ‘‘ୟମ୍ପି ଇଦଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ଜରାମରଣାଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତ ସତ୍ତ କତ୍ୱା ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ୟମ୍ପୀତି ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ଛପି ଞାଣାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ । ‘‘ଖୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ପକାରେନ ପୱତ୍ତଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ, ୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସନା ପଟିୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱାତି ନ ତଂ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ପାଳିୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଞାଣୱସେନ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପକାସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସତ୍ତମଂ ଞାଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ୟମ୍ପି ଇଦଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି ଞାଣଗ୍ଗହଣେନ ଏତସ୍ମିଂ ଞାଣଭାୱଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ‘‘ଖୟଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚାତି । ଚତୁୱୀସତି…ପେ॰… ୱଜିରଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ଭଗୱା ଦେୱସିକଂ ଦ୍ୱାଦସକୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱାଦସକୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଚ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତାସଂ ପୁରେଚରଂ, ସହୱଚରଞ୍ଚ ଞାଣଂ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅଭେଜ୍ଜତଂ, ମହତ୍ତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘ତଥାଗତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି – ଖେମୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ, ପୱିୱେକୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୩୮) ।

ଖେମୱିତକ୍କୋ ହି ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୋ, ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ଲହୁକୋ, ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତୋ ସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ, ତସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନାନି କତିପୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣେହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱାଦସେତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚେକଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ କୋଟିସତସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତଥା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିତଞାଣଂ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ନାମା’’ତି କେଚି ।

ଅପରେ ପନ ‘‘ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଦିୱସେ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ପଟିଲୋମନୟେନ ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭନ୍ତେନ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ସୁୱିଦୁଗ୍ଗଂ ମହାଗହନଂ ମହାୱନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନିସାନସିଲାୟଂ ଫରସୁଂ ସୁନିସିତଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ନିସାନସିଲାସଦିସିୟୋ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗୱସେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଲକ୍ଖକୋଟିଲକ୍ଖକୋଟିଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଚତୁୱୀସତି…ପେ॰… ମହାୱଜିରଞାଣଂ ନିସ୍ସାୟା’ତି’’ । ନନୁ ଭଗୱତୋ ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ପରିକମ୍ମେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ? ନୟିଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ । ତଥା ହି ୱେଦନାପଟିପ୍ପଣାମନାଦୀସୁ ସୱିସେସଂ ପରିକମ୍ମପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜି । ଅପରେ ପନ ‘‘ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ପରିକମ୍ମେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି । ଲୋକୁତ୍ତରସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ତଜ୍ଜଂ ପରିକମ୍ମଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଅପରମ୍ପରା’’ତି ପଦଂ ୟେସଂ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥି, ତେ ଅପରମ୍ପରିୟାୱ । କୁସଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟନ୍ତି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଞାପନେ । ଅନୁତ୍ତରୋତି ଉତ୍ତମୋ । ଉପନିସ୍ସୟେ ଠତ୍ୱାତି ଞାଣୂପନିସ୍ସୟେ ଠତ୍ୱା ୟାଦିସୋ ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ । ମହନ୍ତତୋ ସଦ୍ଦହତି ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଧାୟପି ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅୱସେସଅରହନ୍ତେହୀତି ପକତିସାୱକେହି । ଅସୀତି ମହାଥେରା ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ନାମତୋ ଉଦ୍ଧଟା । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଥେରାତି ମହାକସ୍ସପଅନୁରୁଦ୍ଧମହାକଚ୍ଚାନମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରା । ତେସୁପି ଅଗ୍ଗସାୱକେସୁ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପଞ୍ଞାୟ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରତୋପି ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତିକ୍ଖୱିସଦଞାଣୋ ଅଭିନୀହାରମହନ୍ତତାୟ ସମ୍ଭତଞାଣସମ୍ଭାରତ୍ତା । ସତିପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ଅୱିସେସେସୁ ବହୂସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ପୁବ୍ବୟୋଗୱସେନ ଲୋକିୟେ ୱିସୟେ ସିୟା କସ୍ସଚି ଞାଣସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ମହନ୍ତତୋ ସଦ୍ଦହତୀ’’ତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ଆଗତଦେସନାସୋତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧା ହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ମହତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ସଦ୍ଦହନୱସେନ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଗମ୍ଭୀରୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଗମ୍ଭୀରୋ ୱା ଉତ୍ତାନୋ ୱାତି ଜାନନତ୍ଥଂ । ‘‘ଏୱମେୱା’’ତିଆଦି ୟଥାଦସ୍ସିତାୟ ଉପମାୟ ଉପମେୟ୍ୟେନ ସଂସନ୍ଦନଂ । ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୱିସୟମ୍ପି ଲୋକିୟମହାଜନସ୍ସ ଞାଣଂ ଅପୱତ୍ତିତରୂପେନେୱ ପୱତ୍ତତି ଅନୱତ୍ତିତସଭାୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକବ୍ୟାମ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ଥ ଞାତଉଦକଂ ୱିୟାତି ପମାଣତୋ ଞାତଉଦକଂ ୱିୟ । ଅରିୟାନଂ ପନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତନକଞାଣଂ ପୱତ୍ତିତରୂପେନେୱ ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ତନୋ ପଟିୱେଧାନୁରୂପଂ, ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଞ୍ଚ ଅୱତ୍ତିତସଭାୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦସବ୍ୟାମୟୋତ୍ତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚାନମ୍ପି ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପୁବ୍ବୟୋଗୱିସେସୱସେନ ଞାଣଂ ସାତିସୟଂ, ମହାନୁଭାୱଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋତାପନ୍ନଞାଣସ୍ସ ଦସବ୍ୟାମଉଦକଂ ଓପମ୍ମଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରେସଂ ଦସୁତ୍ତରଦିଗୁଣଦସଗୁଣଅସୀତିଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଂ ଉଦକଂ ଓପମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଥେରେନ ଚ ତେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଞାତାତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୋ ପୁରିସୋତି ସୋ ଚତୁରାସୀତିବ୍ୟାମସହସ୍ସପ୍ପମାଣେନ ୟୋତ୍ତେନ ଚତୁରାସୀତିବ୍ୟାମସହସ୍ସଟ୍ଠାନେ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ମିନିତ୍ୱା ଠିତୋ ପୁରିସୋ । ସୋ ହି ଥେରସ୍ସ ଉପମାଭାୱେନ ଗହିତୋ । ଧମ୍ମନ୍ୱୟେନାତି ଅନୁମାନଞାଣେନ । ତଞ୍ହି ସିଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଅନ୍ୱୟୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନତୋ ଅନ୍ୱୟବୁଦ୍ଧି, ଅନୁମେୟ୍ୟଂ ଅନୁମିନୋତୀତି ଅନୁମାନଂ, ନିଦସ୍ସନେ ଦିଟ୍ଠନୟେନ ଅନୁମେୟ୍ୟଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ନୟଗ୍ଗାହୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମନ୍ୱୟେନା’’ତିଆଦି । ସ୍ୱାୟଂ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତଥାରୂପସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସେୱାତି ଆହ ‘‘ସାୱକପାରମିଞାଣେ ଠତ୍ୱା’’ତି । ୟଦି ଥେରୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଏକଦେସତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ କତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଗଣ୍ହି, ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଆପନ୍ନାତି ? ନୟିଦଂ ଏୱନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନନ୍ତା ଅପରିମାଣା’’ତି ।

‘‘ସଦ୍ଦହତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଥେରେନ ହି…ପେ॰… ବହୁତରା’’ତି ଆହ । କଥଂ ପନାୟମତ୍ଥୋ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟଭେଦକଂ ଉପମାୟ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ୟଥା କଥଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପମାୟମିଧେକଚ୍ଚେ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସା ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଆଜାନନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୭) ଇତୋ ନୱ ଇତୋ ନୱାତି ଇତୋ ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଦକ୍ଖିଣତୀରା ନୱ ଇତୋ ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଉତ୍ତରତୀରା ନୱ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପୀ’’ତି ଗାଥମାହ ।

ୟମକୟୁଗଳମହାନଦୀମହୋଘୋ ୱିୟାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକତୋ ସମାଗତତ୍ତା ୟୁଗଳଭୂତାନଂ ମହାନଦୀନଂ ମହୋଘୋ ୱିୟ ।

ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂକତ୍ୱାତି ୟୋୟଂ ମମ ପସାଦୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଓଗାଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଅନୁରୂପଂ କତ୍ୱା । ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ୟାଥାୱତୋ ଅନୱବୁଜ୍ଝନତୋ । ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି ତସ୍ସ ହେତୁତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ, ସଭାୱତୋ, କିଚ୍ଚତୋ, ଫଲତୋ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ । ପୂରତ୍ତନ୍ତି ପୁଣ୍ଣଭାୱୋ । ପଗ୍ଘରଣକାଲେତି ୱିକିରଣକାଲେ, ପତନକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପସନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ପସାଦସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତା ଦୀପିତାତି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନାପି ସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ପକାସିତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସଦ୍ଦହାମୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଭିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଭିଞ୍ଞୋ, ଅଧିକୋ ଅଭିଞ୍ଞୋ ଭିୟ୍ୟୋଭିଞ୍ଞୋ, ସୋ ଏୱ ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋଭିଞ୍ଞତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଭିୟ୍ୟତରୋ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ’’ତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ଅଭିଜାନାତୀତି ଅଭିଞ୍ଞା, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା, ଭିୟ୍ୟୋ ଅଭିଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଭିୟ୍ୟୋଭିଞ୍ଞୋ, ସୋ ଏୱ ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଭିୟ୍ୟୋଭିଞ୍ଞତରୋ, ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ଅତିସୟୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱକତୋତି ଆହ ‘‘ଭିୟ୍ୟତରାଭିଞ୍ଞୋ ୱା’’ତି । ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ସମ୍ବୋଧି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ବୋଧି ନାମ । ତତ୍ଥ ପଧାନୱସେନ ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନେ ପଠମୱିକପ୍ପୋ, ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ନନୁ ହେଟ୍ଠିମାନିପି ଭଗୱତୋ ମଗ୍ଗଞାଣାନି ସୱାସନମେୱ ୟଥାସକଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି । ସୱାସନପ୍ପହାନଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂ ପନ ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନସ୍ସ ୱିପ୍ପକତଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେ ୱା’’ତି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅରିୟାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟପାରିପୂରୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିପ୍ପଦେସାତି ଅନୱସେସା । ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଗହିତେନ ଅଧିଗତେନ ଗହିତା ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବନ୍ତି ତେହି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତେନାତି ସମ୍ବୋଧିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ।

୧୪୨. ଖାଦନୀୟାନଂ ଉଳାରତା ସାତରସାନୁଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ମଧୁରେ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ପସଂସାୟ ଉଳାରତା ୱିସିଟ୍ଠଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସେଟ୍ଠେ’’ତି, ଓଭାସସ୍ସ ଉଳାରତା ମହନ୍ତଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପୁଲେ’’ତି । ଉସଭସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଆସଭୀ, ଇଧ ପନ ଆସଭୀ ୱିୟାତି ଆସଭୀ । ତେନାହ ‘‘ଉସଭସ୍ସ ୱାଚାସଦିସୀ’’ତି । ୟେନ ପନ ଗୁଣେନସ୍ସା ତଂସଦିସତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଚଲା ଅସମ୍ପୱେଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ କୁତୋଚି ଅନୁସ୍ସୱନଂ ଅନୁସ୍ସୱୋ । ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ କତପରିଚୟାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ ପୱେଣୀ ଆଚରିୟପରମ୍ପରା । କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ‘‘ଇତିକିର ଏୱଂକିରା’’ତି ପରିକପ୍ପନା ଇତିକିର । ପିଟକସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ପଦାନତୋ ସୟଂ ସମ୍ପଦାନଭାୱେନ ଗହଣଂ ପିଟକସମ୍ପଦାନଂ । ୟଥାସୁତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଆକାରସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କୋ । ତଥେୱ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନଂ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି । ଆଗମାଧିଗମେହି ୱିନା ତକ୍କମଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ତକ୍କନଂ ତକ୍କୋ । ଅନୁମାନୱିଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ନୟଗ୍ଗାହୋ । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ଠତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅୟଂ ଥେରସ୍ସ ଚୋଦନା, ଥେରସ୍ସ ଚ ସୋ ଅୱିସୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୀହନାଦୋ ୱିୟାତି ସୀହନାଦୋ, ତଂସଦିସତା ଚସ୍ସ ସେଟ୍ଠଭାୱେନ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୀହନାଦୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନେୱ ଦନ୍ଧାୟନ୍ତେନାତି ନ ମନ୍ଦାୟନ୍ତେନ । ନ ଭଗ୍ଗରାୟନ୍ତେନାତି ଅପରିସଙ୍କନ୍ତେନ ।

ଅନୁୟୋଗଦାପନତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସୋଧାପେତୁଂ । ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମଞ୍ହି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ଥ ଅନୁୟୋଗଂ ସୋଧେତି ନାମ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚ ନଂ ସୋଧାପେତି ନାମ । ଦାତୁନ୍ତି ସୋଧେତୁଂ । କେଚି ‘‘ଦାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ୟୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ସୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଅନୁୟୋଗଂ ଦେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ନିଘଂସନନ୍ତି ୱିମଦ୍ଦନଂ । ଧମମାନନ୍ତି ତାପୟମାନଂ, ତାପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗଗ୍ଗରିୟା ଧମାପନସୀସେନ ୱଦତି । ସବ୍ବେ ତେତି ସବ୍ବେ ତେ ଅତୀତେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ, ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟେ ତେ ଅହେସୁଂ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ତୱ ଅଭିନୀହାରତୋ ଓରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ତାୱ ସାୱକଞାଣଗୋଚରେ ଧମ୍ମେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ମାରାଦୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲୋକିୟଚିତ୍ତଚାରଂ ତ୍ୱଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି । ୟେ ପନ ତେ ଅବ୍ଭତୀତା ତତୋ ପରତୋ ଛିନ୍ନୱଟୁମା ଛିନ୍ନପପଞ୍ଚା ପରିୟାଦିଣ୍ଣୱଟ୍ଟା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୱୀତିୱତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସାୱକଞାଣସ୍ସ ଅୱିସୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ କଥଂ ଜାନିସ୍ସସୀତି ।

ଅନାଗତବୁଦ୍ଧାନଂ ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ଅତୀତେସୁ ତାୱ ଖନ୍ଧାନଂ ଭୂତପୁବ୍ବତ୍ତା ତତ୍ଥ ସିୟା ଞାଣସ୍ସ ସୱିସୟେ ଗତି, ଅନାଗତେସୁ ପନ ସବ୍ବସୋ ଅସଞ୍ଜାତେସୁ କଥନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଜୋତେତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗତାପୀ’’ତିଆଦି। ‘‘ଚିତ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଦିତା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଅତୀତାନାଗତେ ସତ୍ତାହେ ଏୱ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୋ, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ? ନୟିଦଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସଞାଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନାୟଂ ଦୋସୋ ।

ୱିଦିତଟ୍ଠାନେ ନ କରୋତି ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ତାଦିସସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ସେତୁଘାତତୋ ଚ । କଥଂ ପନ ଥେରୋ ଦ୍ୱୟସମ୍ଭୱେ ପଟିକ୍ଖେପମେୱ ଅକାସି, ନ ୱିଭଜ୍ଜ ବ୍ୟାକାସୀତି ଆହ ‘‘ଥେରୋ କିରା’’ତିଆଦି । ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ମିନୋତୀତି ପାରମୀ, ସା ଏୱ ଞାଣନ୍ତି ପାରମିଞାଣଂ, ସାୱକାନଂ ପାରମିଞାଣଂ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ, ତସ୍ମିଂ । ସାୱକାନଂ ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଗତେ ଜାନନେ ନାୟଂ ଅନୁୟୋଗୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ଜାନନେ । କେଚି ପନ ‘‘ସାୱକପାରମିଞାଣେତି ସାୱକପାରମିଞାଣୱିସୟେ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତଥା ସେସପଦେସୁପି । ସୀଲ..ପେ॰… ସମତ୍ଥନ୍ତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତକାରଣାନଂ ଜାନନସମତ୍ଥଂ । ବୁଦ୍ଧସୀଲାଦୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ, ପରେହି ‘‘ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଜାନନସ୍ସ ଚ କାରଣଂ ।

୧୪୩. ଅନୁମାନଞାଣଂ ୱିୟ ସଂସୟପିଟ୍ଠିକଂ ଅହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦମିଦ’’ନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟଂ ଧାରେତି ନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣସ୍ସା’’ତି । ଅନୁଏତୀତି ଅନ୍ୱୟୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁୟୋଗଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧଞ୍ହି ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁମାନଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁମାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଦିତେ ୱେଦକମ୍ପି ଞାଣଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଦିତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ଅନୁମାନଞାଣଂ ନୟଗ୍ଗାହୋ ୱିଦିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଦିତୋତି ୱିଦ୍ଧୋ ପଟିଲଦ୍ଧୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପମାଣୋତି ଅପରିମାଣୋ ମହାୱିସୟତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅପରିୟନ୍ତୋ’’ତି । ତେନାତି ଅପରିୟନ୍ତତ୍ତା, ତେନ ୱା ଅପରିୟନ୍ତେନ ଞାଣେନ, ଏତେନେୱ ଥେରୋ ୟଂ ୟଂ ଅନୁମେୟ୍ୟମତ୍ଥଂ ଞାତୁକାମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥସ୍ସ ଅସଙ୍ଗମପ୍ପଟିହଟଅନୁମାନଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ ଇମିନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇମିନାତି ଇମିନା କାରଣେନ । ପାକାରସ୍ସ ଥିରଭାୱଂ ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ଆପେତୀତି ଉଦ୍ଧାପଂ, ପାକାରମୂଲଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାକାରଦ୍ୱାରବନ୍ଧପରିଖାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଭୱଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଂ । ପଣ୍ଡିତଦୋୱାରିକଟ୍ଠାନିୟଂ କତ୍ୱା ଥେରୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଦ୍ୱାରନ୍ତି କସ୍ମା ଆହା’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ପୁରିସୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ତଂତଂଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ଛେକଭାୱୋ ବ୍ୟତ୍ତଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ । ମେଧତି ସମ୍ମୋସଂ ହିଂସତି ୱିଧମତୀତି ମେଧା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେଧାୱୀ । ଠାନେ ଠାନେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକା, ଠାନସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପଞ୍ଞା । ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅନୁପରିୟାୟୋ, ସୋ ଏୱ ପଥୋତି ଅନୁପରିୟାୟପଥୋ, ପରିତୋ ପାକାରସ୍ସ ଅନୁସଂୟାୟନମଗ୍ଗୋ । ପାକାରଭାଗା ସନ୍ଧାତବ୍ବା ଏତ୍ଥାତି ପାକାରସନ୍ଧି, ପାକାରସ୍ସ ଫୁଲ୍ଲିତପ୍ପଦେସୋ । ସୋ ପନ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଇଟ୍ଠକାନଂ ୱିଗମେନ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇଟ୍ଠକାନଂ ଅପଗତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପ୍ପଦେସୋ, ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ୱା । ତଞ୍ହି ‘‘ୱିୱର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

କିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ମଲୀନଂ । ଉପତାପେନ୍ତୀତି କିଲେସପରିଳାହେନ ସନ୍ତାପେନ୍ତି । ୱିବାଧେନ୍ତୀତି ପୀଳେନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ନୀୱରଣେହି ନ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ପଚ୍ଚୟୂପଘାତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋ । ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଚିତ୍ତାତି ଚତୁବ୍ବିଧାୟପି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ସମ୍ମଦେୱ ଠପିତଚିତ୍ତା । ୟଥାସଭାୱେନ ଭାୱେତ୍ୱାତି ଅୱିପରୀତସଭାୱେନ ୟଥା ପଟିପକ୍ଖା ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଭାୱେତ୍ୱା ।

ପୁରିମନୟେ ସତିପଟ୍ଠାନାନି, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଚ ମିସ୍ସକା ଅଧିପ୍ପେତାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅପିଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମିସ୍ସକାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୱସେନ ମିସ୍ସକା । ‘‘ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା’’ତିଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନାତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ୟଥାଭୂତଂ ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂୟେୱ ଚ ନେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱତୋ, ତେସୁ ଚ ସବ୍ବସୋ ଅଧିଗତେସୁ ଲୋକନାଥେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅଧିଗତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ମଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି ଗହିତେ ସୁନ୍ଦରୋ ପଞ୍ହୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ଆହ, ନ ପନେୱଂ ଗହିତଂ ପୋରାଣେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ଥେରୋତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଚ୍ଚନ୍ତନଗରାଦୀସୁ । ନଗରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ ତଦତ୍ଥିକେହି ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ପରିସ୍ସୟରହିତସୁଖାଧିଗମନଟ୍ଠାନତୋ । ପାକାରୋ ୱିୟ ସୀଲଂ ତଦୁପଗତାନଂ ପରିତୋ ଆରକ୍ଖଭାୱତୋ । ପରିୟାୟପଥୋ ୱିୟ ହିରୀ ସୀଲପାକାରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପରିୟାୟପଥୋତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ହିରିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନନଗରପ୍ପୱେସନଅଞ୍ଜସଭାୱତୋ । ପଣ୍ଡିତଦୋୱାରିକୋ ୱିୟ ଧମ୍ମସେନାପତି ନିବ୍ବାନନଗରପୱିଟ୍ଠପୱିସନକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ । ଦିନ୍ନୋତି ଦାପିତୋ, ସୋଧିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୪.ନିପ୍ଫତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅଧିଗମଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚନୱୁତିପାସଣ୍ଡେ’’ତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଥେରୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପୁବ୍ବେୱ ନିବ୍ବାନପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ ତେ ତେ ପାସଣ୍ଡିନୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛି, ତେ ନାସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେସୁଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ପନ ପାସଣ୍ଡା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ସୟେୱ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦେସିୟମାନାୟ ଦେସନାୟ । ପରସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ହତ୍ଥଗତଂ ଅକାସି ଅଧିଗଚ୍ଛି । ଉତ୍ତରୁତ୍ତରନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଉତ୍ତରଣତୋ ଅତିକ୍କମନତୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଂ, ତତୋ ଏୱ ପଧାନଭାୱଂ ପାପିତତାୟ ପଣୀତପଣୀତଂ । ଉତ୍ତରୁତ୍ତରନ୍ତି ୱା ଉପରୂପରି । ପଣୀତପଣୀତନ୍ତି ପଣୀତତରଂ, ପଣୀତତମଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ହନ୍ତି କାଳକଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମଂ । ସୁକ୍କନ୍ତି ଓଦାତଂ ୱୋଦାନଧମ୍ମଂ । ସୱିପକ୍ଖଂ କତ୍ୱାତି ପହାତବ୍ବପହାୟକଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଉଭୟଂ ସୱିପକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଅୟଂ କଣ୍ହଧମ୍ମୋ, ଇମସ୍ସ ଅୟଂ ପହାୟକୋ’’ତି ଏୱଂ କଣ୍ହଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଦେସନାୱସେନ ନୀହରିତ୍ୱା ସୁକ୍କଂ, ‘‘ଅୟଂ ସୁକ୍କଧମ୍ମୋ, ଇମିନା ଅୟଂ ପହାତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ସୁକ୍କଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା କଣ୍ହଂ ।ସଉସ୍ସାହନ୍ତି ଫଲୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱସେନ ସବ୍ୟାପାରଂ । ତେନାହ ‘‘ସୱିପାକ’’ନ୍ତି । ୱିପାକଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମିଂଦେସିତେ ଧମ୍ମେତି ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭଗୱା ତୁମ୍ହେହି ଦେସିତେ ଧମ୍ମେ ଏକଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ନାମ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ତଂଜାନନେ ହି ୱୁତ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଜାନନଂ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧନ୍ତି । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଇଦଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାକାରଦସ୍ସନଂ । ୱିପକ୍ଖୋ ପନ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ । ଥେରସଲ୍ଲାପୋତି ଥେରାନଂ ସଲ୍ଲାପସଦିସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱାଦୋ। କାଳୱଲ୍ଲୱାସୀତି କାଳୱଲ୍ଲୱିହାରୱାସୀ । ଇଦାନୀତି ଏତରହି ‘‘ଇଦାହଂ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନକାଲେ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେତି ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ନିଟ୍ଠାନକାରଣଭୂତେ ୟୋନିସୋ ପରିୱିତକ୍କନେ । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ସାୱକପାରମିଞାଣସମଧିଗତକାଲେ ଏୱ ଥେରୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଦାନି ପନ ତଂ ପାକଟଂ ଜାତନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୂ’’ତିଆଦି ସୁମତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ । ଅରହତ୍ତେ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୁୟୋଗପରିହାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦିପି ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ମୟା ସମଧିଗତ’’ନ୍ତି ଇତୋ ପୁବ୍ବେପି ଜାନାତିୟେୱ, ଇଦାନି ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟଭେଦେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ନୟଗ୍ଗାହୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମେସୂତି ସାୱକପାରମିଞାଣେ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ’’ତି ଅୱୋଚ ।

ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପନ ନୟତୋ ଆଗତା, ତେ ନୟଗ୍ଗାହତୋ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ସାୱକପାରମିଞାଣେ ତଥାଜାନନୱସେନ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତତ୍ତା ସାୱକପାରମିଞାଣମେୱ ତସ୍ସ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ, ତେନ ତେନ ଭାୱେତବ୍ବକିଚ୍ଚବହୁତାୱସେନ ଚ ‘‘ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ପୁଥୁୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟାନଂ ଅନଞ୍ଞୱିସୟାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନୟତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ଥେରସ୍ସ ସାତିସୟୋ ଭଗୱତି ପସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଏୱସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତତା ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଦତ୍ଥଂ ଦେସିତୋ, ତଦତ୍ଥସାଧନେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲତ୍ଥାୟ ନିୟ୍ୟାତୀତି ଅନନ୍ତରୱିପାକତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଫଲନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଟ୍ଟଚାରକତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱା ନିୟ୍ୟାନିକୋ, ନିୟ୍ୟାନସୀଲୋତି ୱା । ରାଗଦୋସମୋହନିମ୍ମଦନସମତ୍ଥୋତି ଇଧାପି ‘‘ପସନ୍ନୋସ୍ମି ଭଗୱତୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଙ୍କାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଜିମ୍ହକୁଟିଲେ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ପଟିପତ୍ତିଦୋସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭଗୱା ତୁମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତା ୱିୟ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତା, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ଚ ଧମ୍ମେସୁ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗମନେନ ସାୱକପାରମିଞାଣେ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତା ସୁପାକଟା ଜାତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଥେରୋ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋତି ପସୀଦି’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ ।

କୁସଲଧମ୍ମଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୪୫.ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋତି ସେଟ୍ଠଭାୱୋ । ଅନୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ୟେନ ଗୁଣେନ, ସୋ ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋ, ତଂ ଅନୁତ୍ତରିୟଂ । ୟସ୍ମା ତସ୍ସାପି ଗୁଣସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରିତରଂ ନତ୍ଥି ଏୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ତୁମ୍ହାକଂ ଦେସନା ଅନୁତ୍ତରାତି ୱଦତୀ’’ତି । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି କୁସଲଧମ୍ମନିମିତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମା କୁସଲଧମ୍ମଦେସନାହେତୁପି ଭଗୱାୱ ଅନୁତ୍ତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । କୁସଲଧମ୍ମଦେସନାୟ ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା ୱିସୟୋ । ୱୁତ୍ତପଦେତି ‘‘କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱାକ୍ୟେ, ଏୱଂ ୱା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ପଞ୍ଚଧା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଛେକଟ୍ଠେନପି କୁସଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘‘କୁସଲୋ ତ୍ୱଂ ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୂତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୭) ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୋ ପନ ଛେକଟ୍ଠୋ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱିସୁଂ ନ ଗହିତୋ । ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୬; ୨.୨୨.୨୦୦୮) ଜାତକେ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଜାତକପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଗହପତୟୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା ସାୱଜ୍ଜା ୱା ଅନୱଜ୍ଜା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ଏୱ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘କୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞା ଆଗତାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରହେତୁକସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କୋସଲ୍ଲସମ୍ମୂତଟ୍ଠୋ, ଦରଥାଭାୱଦୀପନତୋ ନିଦ୍ଦରଥଟ୍ଠୋ, ‘‘କୁସଲସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଟ୍ଠୱିପାକନିଦ୍ଦିସନତୋ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠୋ ଚ ଅଭିଧମ୍ମନୟସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମ…ପେ॰… ୱିପାକଟ୍ଠେନା’’ତି । ବାହିତିକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୮) ଭଗୱତୋ କାୟସମାଚାରାଦିକେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ‘‘ୟୋ ଖୋ ମହାରାଜ କାୟସମାଚାରୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ’’ତି କୁସଲୋ କାୟସମାଚାରୋ ରଞ୍ଞୋ ପସେନଦିସ୍ସ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ସୁଖୱିପାକକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବସାୱଜ୍ଜରହିତା କାୟସମାଚାରାଦୟୋ ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ‘‘କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେ ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ସୁଖୱିପାକା ଏୱାତି ଅୱଜ୍ଜରହିତତାମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ଥୋ କୁସଲ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଫଲସତିପଟ୍ଠାନଂ ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ସୱିପାକସ୍ସେୱ ଗହଣନ୍ତି କତ୍ୱା ।

‘‘ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନା’’ତିଆଦି ସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଗ୍ଗହଟ୍ଠେନାତି କୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନସଭାୱେନ । କିଚ୍ଚୱସେନାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିକିଚ୍ଚୱସେନ । ତତୋ ଏୱ ଚସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧତା । ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ନିପ୍ପଜ୍ଜନସଭାୱେନ । ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଏୱ ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱା, ଇତରେ ଅୱିସିଟ୍ଠା, ତେସମ୍ପି ୱିସେସୋ ଛନ୍ଦାଦିକତୋତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ନାନାସଭାୱା’’ତି ।

ଅଧିମୋକ୍ଖାଦିସଭାୱୱସେନାତି ପସାଦାଧିମୋକ୍ଖାଦିସଲକ୍ଖଣୱସେନ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକଭାୱେନ । ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନାତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟସଭାୱେନ । ସଲକ୍ଖଣେନାତି ଅଧିମୋକ୍ଖାଦିସଭାୱେନ । ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନାତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖତୋ, ୱଟ୍ଟଚାରକତୋ ଚ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠେନ । ଉପଟ୍ଠାନାଦିନାତି ଉପଟ୍ଠାନଧମ୍ମୱିଚୟପଗ୍ଗହସମ୍ପିୟାୟନପସ୍ସମ୍ଭନସମାଧାନଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ । ହେତୁଟ୍ଠେନାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକହେତୁଭାୱେନ । ଦସ୍ସନାଦିନାତି ଦସ୍ସନାଭିନିରୋପନପରିଗ୍ଗହସମୁଟ୍ଠାପନୱୋଦାପନପଗ୍ଗହୁପଟ୍ଠାନସମାଧାନସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ।

ସାସନସ୍ସପରିୟୋସାନଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସାସନଂ ନାମ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟେ ସମଥୱିପସ୍ସନାସହଗତା, ତେ ସାସନସ୍ସ ଆଦି, ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ମଜ୍ଝେ, ଫଲଭୂତା ପରିୟୋସାନଂ, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ସାସନସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ପୁନ ଏତଦାନୁତ୍ତରିୟଂ ଭନ୍ତେତି ୟଥାରଦ୍ଧାୟ ଦେସନାୟ ନିଗମନଂ । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଞ୍ହି ନିଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଦେସନନ୍ତି ତଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଦେସନାପ୍ପକାରଂ, ଦେସନାୱିଧିଂ, ଦେସେତବ୍ବଞ୍ଚ, ସକଲଂ ୱା ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ଅନୱସେସଂ ଅଭିଜାନାତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନାତି, ଅସେସଂ ଅଭିଜାନନତୋ ଏୱ ଉତ୍ତରି ଉପରି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥି । ଇତୋତି ଭଗୱତା ଅଭିଞ୍ଞାତତୋ । ଅଞ୍ଞୋ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଧମ୍ମୋ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଅୟଂ ନାମ ୟଂ ଭଗୱା ନ ଜାନାତୀତି ଇଦଂ ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ସମ୍ମଦେୱ ତୁମ୍ହେହି ଅଭିଞ୍ଞାତତ୍ତା । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଭିଜାନନେ, ଦେସନାୟଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ନତ୍ଥି ।

ଆୟତନପଣ୍ଣତ୍ତିଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୪୬.ଆୟତନପଞ୍ଞାପନାସୂତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ, ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ଆୟତନାନଂ ସମ୍ବୋଧନେସୁ, ତେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱିଭାଗତୋ, ସଭାଗୱିଭାଗତୋ, ସମୁଦୟତୋ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ, ଆହାରତୋ, ଆଦୀନୱତୋ, ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ଦେସନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତିଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୪୭.ଗବ୍ଭୋକ୍କମନେସୂତି ଗବ୍ଭଭାୱେନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ଅୱକ୍କମନେସୁ ଅନୁପ୍ପୱେସେସୁ, ଗବ୍ଭେ ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଅୱକ୍କମନେସୁ । ପୱିସତୀତି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ପୱିସନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଠାତୀତି ସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିୟା ପୱତ୍ତତି, ତଥାଭୂତୋ ଚ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱସତୀ’’ତି । ପକତିଲୋକିୟମନୁସ୍ସାନଂ ପଠମା ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତୀତି ପଚୁରମନୁସ୍ସାନଂ ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତି ଦେସନାୱସେନ ଇଧ ପଠମା । ‘‘ଦୁତିୟା ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱ ।

ଖିପିତୁଂନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ତଥା ୱାତାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନମେୱ ୱଦତି । ସେସନ୍ତି ପୁନ ‘‘ଏତଦାନୁତ୍ତରିୟ’’ତିଆଦି ପାଠପ୍ପଦେସଂ ୱଦତି ।

ଆଦେସନୱିଧାଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୪୮. ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଆଦିସତି ଏତେହୀତି ଆଦେସନାନି, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତନିମିତ୍ତାଦୀନି, ତାନି ଏୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅସଂକିଣ୍ଣରୂପେନ ଠିତତ୍ତା ଆଦେସନୱିଧା, ଆଦେସନାଭାଗା, ତାସୁ ଆଦେସନୱିଧାସୁ । ତେନାହ ‘‘ଆଦେସନକୋଟ୍ଠାସେସୂ’’ତି । ଆଗତନିମିତ୍ତେନାତି ୟସ୍ସ ଆଦିସତି, ତସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଉପଗତନିମିତ୍ତେନ, ନିମିତ୍ତପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଲାଭାଲାଭାଦିଆଦିସନୱିଧିଦସ୍ସନସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଏୱମ୍ପି ତେ ମନୋ’’ତିଆଦିନା ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତାଦିସନମେୱ ଆଗତଂ, ତଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନୱସେନ ୱତ୍ଥୁ ଆଗତଂ । ଗତନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଗମନନିମିତ୍ତଂ । ଠିତନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ ଠାନନିମିତ୍ତଂ, ପରସ୍ସ ଗମନୱସେନ, ଠାନୱସେନ ଚ ଗହେତବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସାନଂ ପରଚିତ୍ତୱିଦୂନଂ, ଇତରେସମ୍ପି ୱା ସୱନୱସେନ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା କଥେନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା । ୟକ୍ଖପିସାଚାଦୀନନ୍ତି ହିଙ୍କାରୟକ୍ଖାନଞ୍ଚେୱ କଣ୍ଣପିସାଚାଦିପିସାଚାନଂ, କୁମ୍ଭଣ୍ଡନାଗାଦୀନଞ୍ଚ ।

ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୱସେନାତି ୱିପ୍ଫାରିକଭାୱେନ ପୱତ୍ତୱିତକ୍କସ୍ସ ୱସେନ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ । ୱିପ୍ପଲପନ୍ତାନନ୍ତି କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅବୋଧନତୋ ୱିରୂପଂ, ୱିୱିଧଂ ୱା ପଲପନ୍ତାନଂ । ସୁତ୍ତପମତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେଦନାଟ୍ଟଖିତ୍ତଚିତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଦଂ ୱକ୍ଖାମି, ଏୱଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ୱିତକ୍କୟତୋ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅଭି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାପି) ଆଗତତ୍ତା ଜାଗରନ୍ତାନଂ ପକତିୟଂ ଠିତାନଂ ଅୱିପ୍ପଲପନ୍ତାନଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟୋ ଲୋକେ ‘‘ମନ୍ତଜପ୍ପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତା । ତାଦିସଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହଜମେୱ ‘‘ଜିୱ୍ହାତାଲୁଚଲନାଦିକରୱିତକ୍କସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଖୁମସଦ୍ଦଂ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସୁତ୍ୱା ଆଦିସତୀତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା) ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ଅୱୋଚ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ଏୱ ପନ ନାତିସୁଖୁମୋ ଅତ୍ତନୋ, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନପ୍ପଦେସେ ଠିତସ୍ସ ଚ ମଂସସୋତସ୍ସାପି ଆପାଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ତସ୍ସ ୱସେନାତି ତସ୍ସ ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱସେନ । ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଆଦେସନୱିଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣୱସେନେୱ ଆଗତାତି ୱେଦିତବ୍ବା। କେଚି ପନ ‘‘ତସ୍ସ ୱସେନାତି ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ ଗୟ୍ହତି, ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନପି ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ହୋତି, ନ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ଏତେନେୱ ୟଦେକେ ‘‘ୟଂ ୱିତକ୍କୟତୋତି ୟମତ୍ଥଂ ୱିତକ୍କୟତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ୱସେନାତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।

ମନସା ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ମନୋସଙ୍ଖାରା, ୱେଦନାସଞ୍ଞା । ପଣିହିତାତି ପୁରିମପରିବନ୍ଧୱିନୟେନ ପଧାନଭାୱେନ ନିହିତା ଠପିତା । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ସୁଟ୍ଠପିତା’’ତି । ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିତକ୍କନଂ ନାମ ଉପ୍ପାଦନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତେସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ପଜାନାତୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପଦସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନୱସେନ ଆନେତି । ଆଗମନେନାତି ଝାନସ୍ସ ଆଗମନଟ୍ଠାନୱସେନ । ପୁବ୍ବଭାଗେନାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ବପୁବ୍ବଭାଗେନ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭେନ । ଉଭୟଂ ପେତଂ ୟୋ ସୟଂ ଝାନଲାଭୀ, ଅଧିଗତମଗ୍ଗୋ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଇମିନା ନୀହାରେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦ୍ଧା ଝାନଂ ଲଭିସ୍ସତି, ମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ ୱିନା ଅନୁମାନୱସେନ ଜାନାତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଆଗମନେନ ଜାନାତି ନାମା’’ତିଆଦି । ଅନନ୍ତରାତି ୱୁଟ୍ଠିତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଦା ହି ପୱତ୍ତୱିତକ୍କପଜାନନେନେୱ ଝାନସ୍ସ ହାନଭାଗିୟତାଦିୱିସେସପଜାନନଂ ।

କିଂ ପନିଦଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଭାୱତୋ ଅୱିସେସତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ନ ଅରିୟାନନ୍ତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ତେ ଅରିୟା ନାମ ଜାତା, ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱତୋ। ୟଥା ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅରିୟାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା, ଏୱଂ ଅରିୟୋପି ହେଟ୍ଠିମୋ ଉପରିମସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ। ୟଥା ପନ ଉପରିମୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତି, କିଂ ଏୱଂ ସୋ ତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଉପରିମୋ ପନ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଜାନାତୀ’’ତି, ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଉପରିମୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତେସନ୍ତି ଅରିୟାନଂ । ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ସମାପତ୍ତି ଭୂମନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକପ୍ପା । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ରୁପପତ୍ତିୟେୱ ହୋତୀ’’ତି, ନ ଉପରିଭୂମିପତ୍ତି । ନିମିତ୍ତାଦିୱସେନ ଞାତସ୍ସ କଦାଚି ବ୍ୟଭିଚାରୋପି ସିୟା, ନ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଞାତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଚେତୋ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ତଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ସେସଂ ନାମ ।

ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୪୯.ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ । ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ହେସ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଆତପ୍ପନ୍ତି ୱୀରିୟଂ ଆତପ୍ପତି କୋସଜ୍ଜଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଂକିଲେସପକ୍ଖନ୍ତି । କୁସଲୱୀରିୟସ୍ସେୱ ହେତ୍ଥ ଗହଣଂ ଅପ୍ପମାଦାଦିପଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନତୋ । ପଦହିତବ୍ବତୋତି ପଦହନତୋ, ଭାୱନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱାୟମନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜନତୋ । ଈଦିସାନଂ ପଦାନଂ ବହୁଲଂକତ୍ତୁୱିସୟତାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଆତପ୍ପପଦସ୍ସ ୱିୟ ଇତରେସମ୍ପି କତ୍ତୁସାଧନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଟିପତ୍ତିୟଂ ନପ୍ପମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅପ୍ପମାଦୋ, ସତିଅୱିପ୍ପୱାସୋ । ସମ୍ମା ମନସି କରୋତି ଏତେନାତି ସମ୍ମାମନସିକାରୋ, ତଥାପୱତ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଭାୱନାନୁୟୋଗମେୱ ତଥା ୱଦତି । ଦେସନାକ୍କମେନ ପଠମା, ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି ନାମ କରଜକାୟେ ପଟିକ୍କୂଲାକାରସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତସମାପତ୍ତିଭାୱତୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱାତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା, ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଫଲଭାୱତୋ ଚ ପଠମସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପରିୟାୟେନ ୱିନା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି ।

ଅତିକ୍କମ୍ମ ଛୱିମଂସଲୋହିତଂ ଅଟ୍ଠିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ତାନି ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅଟ୍ଠିଆରମ୍ମଣା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠିଆରମ୍ମଣା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଅଧିଟ୍ଠାନା ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଆଲୋକକସିଣେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୋ ହୁତ୍ୱା ସୱିଞ୍ଞାଣକେ କାୟେ ଅଟ୍ଠିଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରୱସେନ ପଠମଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ସାୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ଦୁତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୱା କତପରିଚୟସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ୱୁତ୍ତନୟା ଅଟ୍ଠିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସମିଜ୍ଝତୀତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ଇମଂ ଚେୱା’’ତି ‘‘ଅତିକ୍କମ୍ମ ଚା’’ତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ଝାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ସକଦାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତି। ସାତିସୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନାଗମନତୋ ପରିୟାୟେନ ୱିନା ମୁଖ୍ୟା ଦୁତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି । ୟାୱ ତତିୟମଗ୍ଗା ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱସେନ ଚତୁତ୍ଥା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି କଥିତା’’ତି ।

ପାଳିୟଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ, ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାପତ୍ତିଦ୍ୱୟତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନଂୟେୱ ଇମସ୍ସ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତିୟା ସୋତସଦିସତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସୋତଂ, ତଦେତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପୁରିମତୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ ଅସ୍ସ ସୋତାଗତତାୟ ସୋତସଦିସତା, ତସ୍ମା ପଜାନିତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମେୱ ଚେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସୋତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀହିପି ଭାଗେହୀତି ଓରଭାଗପରଭାଗେହି । ଇଧଲୋକୋ ହିସ୍ସ ଓରଭାଗୋ, ପରଲୋକୋ ପରଭାଗୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱସେନେତଂ ସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଇଧଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାମଂ ନତ୍ଥି କସ୍ସଚି ପତିଟ୍ଠିତତା, ତଣ୍ହାୱସେନ ପନ ତଂ ‘‘ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦରାଗୱସେନା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ, ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ, ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହା, ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହଂ । ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହଂ…ପେ॰… ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬; ମହାନି॰ ୭) ।

କମ୍ମନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ, ଉପୟୋଗୱଚନମେତଂ । କମ୍ମତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଭାୱେନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ୟେନ କମ୍ମୁନା ସହଗତଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତବ୍ଭାୱମେୱ ଉପଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଇଧଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ଇଧ କତୂପଚିତକମ୍ମଭାୱୂପଗମନତୋ । କମ୍ମଭୱଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତନେନ ତଦଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତଂ । ତେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତନସାମତ୍ଥିୟେନ ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପନେନ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପରତୋ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ଇଧଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ, ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ପନ ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୟତୋ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଞ୍ଚ ତେହି ‘‘ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇଧଲୋକେପି ପତିଟ୍ଠିତମେୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଇଧଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱେନ ୱିନା ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତି । ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂଚେତୋପରିୟଞାଣନ୍ତି ସେକ୍ଖାନଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ଚେତସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନକଞାଣଂ । କଥିତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବସ୍ସ ଚେତସୋ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଜୋତନତୋ ।

ଚତୁତ୍ଥାୟ ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିୟା ତତିୟଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ପୁବ୍ବେ ସମଥୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଚ୍ଚଲମେୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅପନେତବ୍ବତୋ । ଅତ୍ଥନ୍ତରତ୍ଥତାୟ ଦସ୍ସିୟମାନାୟ ପଦଂ ଚଲିତଂ ନାମ ହୋତି । ଅପରୋ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଠମଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିଭାୱେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଦୁତିୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠିକୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଦୁତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତତିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ତଥେୱ ପଟିଲଦ୍ଧଂ । ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିଭାୱୋ ପନ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଲୋକକସିଣେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ହୁତ୍ୱା ସୱିଞ୍ଞାଣକେ ଅଟ୍ଠିଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ସ । ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ତତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ୱସେନ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଚତୁତ୍ଥାତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଚତୁତ୍ଥା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି । ଇଧାପି ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଚେତସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ତତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି, ଅରହତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଚତୁତ୍ଥା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହେସା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦେୟ୍ୟ । ‘‘ପଠମମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠିଆରମ୍ମଣପଠମଜ୍ଝାନପାଦକୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ପଠମା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି । ଅଟ୍ଠିଆରମ୍ମଣଦୁତିୟଜ୍ଝାନପାଦକୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟା ଦସ୍ସନସମାପତ୍ତି । ପରଚିତ୍ତଞାଣସହଗତା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକା ତତିୟଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗା ତତିୟଚତୁତ୍ଥଦସ୍ସନସମାପତ୍ତିୟୋତି। ପୁରିସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣପଜାନନଂ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁଗ୍ଗଲପଣ୍ଣତ୍ତିଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୫୦.ପୁଗ୍ଗଲପଣ୍ଣତ୍ତୀସୂତି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପଞ୍ଞାପନେସୁ । ଗୁଣୱିସେସୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନେସୁ । ଲୋକୱୋହାରୱସେନାତି ଲୋକସମ୍ମୁତିୱସେନ । ଲୋକୱୋହାରୋ ହେସ, ୟଦିଦଂ ‘‘ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି । ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ପୂରଣତୋ ଗଲନତୋ, ମରଣୱସେନ ପତନତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସନ୍ତତିୟା ନୟନତୋ ନରୋ । ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୋସନତୋ ପୋସୋ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାସୁ ୱୋହରିତବ୍ବାସୁ । ‘‘ସବ୍ବମେତଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଭାୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ତସ୍ମା ଲୋକପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂତି ସତ୍ତଲୋକଗତପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ । ଅନୁତ୍ତରୋ ହୋତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ।

ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହୀତି କାରଣେ, ନିସ୍ସକ୍କେ ଚେତଂ ପୁଥୁୱଚନଂ, ଆୱୁତ୍ତିଆଦିୱସେନ ଚାୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି, ଏତେନ ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୱାଦୋ, ‘‘ନାମକାୟତୋ, ରୂପକାୟତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ତିପିଟକମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦୋ, ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତୋୱ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୱାଦୋ ଚାତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଥେରୱାଦାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିମୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦନେହି ୱା କାୟଦ୍ୱୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଅନାଗାମିନୋତି ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ନାମ ହୋତି । ପାଳୀତି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପାଳି । ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସହଜାତନାମକାୟେନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋପି ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଦିସ୍ୱାତି ଦସ୍ସନହେତୁ । ନ ହି ଆସୱେ ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସନ୍ତି, ଦସ୍ସନକାରଣା ପନ ପରିକ୍ଖୀଣା ‘‘ଦିସ୍ୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଦସ୍ସନାୟତ୍ତପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ଦସ୍ସନଂ ଆସୱାନଂ ଖୟସ୍ସ ପୁରିମକିରିୟାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସତୋ ମୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଅନୱସେସତୋ ଆସୱାନଂ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱ, ନ ତଦେକଦେସଭୂତରୂପଜ୍ଝାନପଟିକ୍ଖେପୱସେନ । ଏୱଞ୍ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେକଦେସାଭାୱେପି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପଟିକ୍ଖେପୋ ନ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ହି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ହୋତି, ନ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ।

ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋ ଫୁଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରୋ କାଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଫୁଟ୍ଠାନନ୍ତରକାଲମେୱ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, ସଚ୍ଛିକତୋ ସଚ୍ଛିକରଣୂପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ ଝାନଫସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱାତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝା ଆସୱା । ୟୋ ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ରୂପକାୟତୋ, ନାମକାୟେକଦେସତୋ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ, ତେନ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଆଲୋଚିତୋ ପକାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ନ ପନ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୋ । ନିରୋଧଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ଆସୱେସୁ ଖେପିତେସୁ ତେନ ସଚ୍ଛିକତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ନିରୋଧଂ ୟଥାଲୋଚିତଂ ନାମକାୟେନ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତୁ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆସୱାନଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ।

ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୋଧସ୍ସ ପତ୍ତତଂ ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି । ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଏସୋପି କାୟସକ୍ଖୀ ୱିୟ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ପଜାନାତି, ପଜାନନ୍ତୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । ତଣ୍ହଂ ପନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଇତୋ ସମୁଦେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ସମୁଦୟୋ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱୂପସମନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଅରିୟୋ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ତଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଏତ୍ତାୱତା ନାନକ୍ଖଣେ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଦାନି ତଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତାତି ତଥାଗତେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପଟିୱିଦ୍ଧା ୱିଦିତା ପାକଟା କତା । ଧମ୍ମାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା । ୱୋଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ୱୋଚରିତାତି ସୁଚରିତା, ତେସୁ ତେନ ପଞ୍ଞା ସୁଟ୍ଠୁ ଚରାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସଦ୍ଧାୟୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଦହନୱସେନ ୱିମୁତ୍ତୋ, ଏତେନ ସବ୍ବଥା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସପି ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ ୱିମୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି କାୟସକ୍ଖିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା, ନ ଏୱଂ ସଦ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ନେସଂ କିଲେସପ୍ପହାନେ ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ଅଥ କସ୍ମା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ? ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତେନ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ହି ଆଗମନମ୍ହି କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ, ଅକିଲମନ୍ତୋ ଚ ସକ୍କୋତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତି । ତେନାହ ‘‘ଏତେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଆରମ୍ମଣଂ ୟାଥାୱତୋ ଧାରେତି ଅୱଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ପଞ୍ଞା । ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନ୍ତି ପଞ୍ଞାପଧାନଂ । ପଞ୍ଞଂ ୱାହେତୀତି ପଞ୍ଞାୱାହୀ, ପଞ୍ଞଂ ସାତିସୟଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞା ୱା ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱାହେତି, ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଂ ଗମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧାନୁସାରିନିଦ୍ଦେସେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତସ୍ମାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୭୦, ୭୭୬) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ, ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୭୬) ୱୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଧାନଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୫୧.ପଦହନୱସେନାତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ । ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ପଧାନାତି ୱୁତ୍ତା ୱିୱେକନିସ୍ସିତାଦିଭାୱେନ ପଦହିତବ୍ବତୋ ଭାୱେତବ୍ବତୋ ।

ପଟିପଦାଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୫୨.ଦୁକ୍ଖେନକସିରେନ ସମାଧିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆଗମନକାଲେ କିଚ୍ଛେନ ଦୁକ୍ଖେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲମନ୍ତସ୍ସ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଦନ୍ଧଂ ତଂ ଠାନଂ ଅଭିଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେସୁ କିଲେସେସୁ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସେ ଚିରଂ ୱସିତ୍ୱା ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଦନ୍ଧଂ ସଣିକଂ ଅଭିଜାନନ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ, ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟା ଏସା ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପଦାୟ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା, ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସପଞ୍ଞାୟ ଚ ଦନ୍ଧତ୍ତା ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ପଞ୍ଞା ଆଗମନୱସେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପରି ତୀସୁ ପଦେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭସ୍ସସମାଚାରାଦିଦେସନାୱଣ୍ଣନା

୧୫୩.ଭସ୍ସସମାଚାରେତି ୱଚୀସମାଚାରେ । ଠିତୋତି ୟଥାରଦ୍ଧଂ ତଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ କଥେନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘କଥାମଗ୍ଗଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ’’ତି । ମୁସାୱାଦୂପସଞ୍ହିତନ୍ତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତେନ ମୁସାୱାଦେନ ଉପସଂହିତଂ । ୱିଭୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସୁଂଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଭୂତିକଂ, ତଦେୱ ୱେଭୂତିୟଂ, ପେସୁଞ୍ଞଂ । ତେନାହ ‘‘ଭେଦକରୱାଚ’’ନ୍ତି । କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣତୋ ସାରମ୍ଭତୋ ଜାତାତି ସାରମ୍ଭଜା । ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବହିଦ୍ଧାକଥା ଅମନାପା, ମନାପାପି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତୱିଘାତାୱହତ୍ତା କରଣୁତ୍ତରିୟପକ୍ଖିୟମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିକ୍ଖେପକଥାପୱତ୍ତନ୍ତି ୱିକ୍ଖେପକଥାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ । ଜୟପୁରେକ୍ଖାରୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଜୟଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ନ ଭାସତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ମନ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ମନ୍ତନଂ ଜାନନନ୍ତି କତ୍ୱା । ‘‘ମନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ନିପାତପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି । ୟୁତ୍ତକଥମେୱାତି ଅତ୍ତନୋ, ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ୟୁତ୍ତରୂପମେୱ କଥଂ । ହଦୟେ ନିଦହିତବ୍ବୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୱେଦାଦିପଟିଲାଭନିମିତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତେ ଠପେତବ୍ବଂ, ୱିମୁତ୍ତାୟତନଭାୱେନ ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନାପି ୱାଚା ଅକାଲେ ଭାସିତା ଅଭାଜନେ ଭାସିତା ୱିୟ ନ ଅତ୍ଥାୱହାତି ଆହ ‘‘ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେନା’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ସୁଭାସିତୱାଚା ସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧାୱହାଦିତାୟ ସତ୍ତାନଂ ମହିଦ୍ଧିକା ମହାନିସଂସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଭାସିତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୀଲାଚାରେତି ସୀଲେ ଚ ଆଚାରେ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲେ ଚେୱ ପରିସୁଦ୍ଧମନୋସମାଚାରେ ଚ । ଠିତୋତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ । ସଚ୍ଚଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଚ୍ଚୋତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚକଥୋ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ସଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥାପି । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ‘‘ନନୁ ଚ ହେଟ୍ଠା ସଚ୍ଚଂ କଥିତମେୱା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ହେଟ୍ଠା ହି ୱଚୀସମାଚାରଂ କଥେନ୍ତେନ ସଚ୍ଚଂ କଥିତଂ, ପଟିପକ୍ଖପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଇଧ ସୀଲଂ କଥେନ୍ତେନ ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସଚ୍ଚଂ ସରୂପେନେୱ କଥିତଂ । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ଆରବ୍ଭନ୍ତରଞ୍ଚେତଂ, ତଥାପି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱ ସଚ୍ଚସ୍ସ କଥନଂ ପୁନରୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ପରସ୍ସ ଚୋଦନାୱସରୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ତତ୍ଥ ପରିହାରଂ ଦାତୁକାମୋ ‘‘ଇଧ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ହେଟ୍ଠା ୱାଚାସଚ୍ଚଂ କଥିତଂ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସୁଭାସିତୱାଚଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ । ଅନ୍ତମସୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ସୀଲଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ‘‘ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ଖୋ, ରାହୁଲ, ତେସଂ ସାମଞ୍ଞଂ, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ଲଜ୍ଜା’’ତିଆଦି ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ।

ଗୁତ୍ତା ସତିକୱାଟେନ ପିଦହିତା ଦ୍ୱାରା ଏତେନାତି ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ଆହ ‘‘ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୂ’’ତିଆଦି। ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନପରିଭୋଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ । ସମନ୍ତି ଅୱିସମଂ । ସମଚାରିତା ହି କାୟୱିସମାଦୀନି ପହାୟ କାୟସମାଦିପୂରଣଂ । ନିସଜ୍ଜାୟାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭାୱନାୟ ଚିତ୍ତପରିସୋଧନଞ୍ହି ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ନ ନିଦ୍ଦାୱିନୋଦନମତ୍ତଂ । ନିତ୍ତନ୍ଦୀତି ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ । ସା ପନ ନିତ୍ତନ୍ଦିତା କାୟାଲସିୟୱିଗମନେ ପାକଟା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟାଲସିୟୱିରହିତୋ’’ତି । ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତି ଇମିନା ଦୁୱିଧୋପି ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଗହିତୋତି ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାୟିକୱୀରିୟେନାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗମ୍ମ ଗଣୱିହାରୋ ସହୱାସୋ ସଙ୍ଗଣିକା, ସା ପନ କିଲେସେହିପି ଏୱଂ ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ଗଣସଙ୍ଗଣିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗଣେନ ସଙ୍ଗଣିକଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକନ୍ତି । ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଅନଧିଗତୱିସେସାଧିଗମକାରଣୱସେନ ଏକୱିହାରୀ, ନ କେୱଲଂ ଏକୀଭାୱୱସେନ । କିଲେସସଙ୍ଗଣିକନ୍ତି କିଲେସସହିତଚିତ୍ତତଂ । ୟଥା ତଥାତି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ, ପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନ ୱା । ସମଥୱସେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ।

କଲ୍ୟାଣପଟିଭାନୋତି ସୁନ୍ଦରପଟିଭାନୋ, ସା ପନସ୍ସ ପଟିଭାନସମ୍ପଦା ୱଚନଚାତୁରିୟସହିତାୱ ଇଚ୍ଛିତାତି ଆହ ‘‘ୱାକ୍କରଣ…ପେ॰… ସମ୍ପନ୍ନୋ ଚା’’ତି । ‘‘ପଟିଭାନ’’ନ୍ତି ହି ଞାଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତୱଚନମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ କାରଣୟୁତ୍ତଂ ପଟିଭାନମସ୍ସାତି ୟୁତ୍ତପଟିଭାନୋ । ପୁଚ୍ଛିତାନନ୍ତରମେୱ ସୀଘଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନୋ ମୁତ୍ତପଟିଭାନଂ ଅସ୍ସାତି ନୋ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ । ଇଧ ପନ ୱିକିଣ୍ଣୱାଚୋ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୀଲସମାଚାରସ୍ମିଞ୍ହି ଠିତଭିକ୍ଖୁ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗମନସମତ୍ଥାୟାତି ଅସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଗମେତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ । ଧାରଣସମତ୍ଥାୟାତି ସାତିସୟଂ ସତିୱୀରିୟସହିତତାୟ ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ । ମୁନନତୋ ଅନୁମିନନତୋ ମୁତୀତି ଅନୁମାନ ପଞ୍ଞାୟ ନାମଂ । ତୀହି ପଦେହୀତି ‘‘ଗତିମା ଧିତିମା ମୁତିମା’’ତି ତୀହି ପଦେହି । ହେଟ୍ଠାତି ହେଟ୍ଠା ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ଇଧାତି ‘‘ଧିତିମା’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ୱୀରିୟମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ଗୁଣଭୂତଂ ଗହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ହେଟ୍ଠାତି ‘‘ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ, ଝାୟୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା କଥିତା । ଇଧାତି ‘‘ଧିତିମା ମୁତିମା’’ତି ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୱଚନଗଣ୍ହନପଞ୍ଞା କଥିତା କରଣପୁବ୍ବାପରକୋସଲ୍ଲପଞ୍ଞାଦୀପନତୋ । କିଲେସକାମୋପି ୱତ୍ଥୁକାମୋ ୱିୟ ୟଥାପୱତ୍ତୋ ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ଅଗିଦ୍ଧୋ’’ତି ।

ଅନୁସାସନୱିଧାଦେସନାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୪.ଅତ୍ତନୋ ଉପାୟମନସିକାରେନାତି ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତେନ ପଥମନସିକାରେନ ଭାୱନାମନସିକାରେନ । ପଟିପଜ୍ଜମାନୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ।

୧୫୫.କିଲେସୱିମୁତ୍ତିଞାଣେତି କିଲେସପ୍ପହାନଜାନନେ ।

୧୫୬.ପରିୟାଦିୟମାନୋତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ଅନୁସ୍ସରତି ନାମଗୋତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏକୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍କୋତି ପରିୟାଦିୟିତୁଂ । ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସୱସେନ ଗହିତଂ, ‘‘ଅମୁତ୍ରାସିଂ ଏୱଂନାମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସାତି ଚ ଆରୋହନେ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ, ଓରୋହନେ ପନ ଞାଣସ୍ସ ଥିରଭୂତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧଂ । ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସେନ କୁଣ୍ଠଞାଣତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତିକତ୍ତା’’ତି । ଠାନନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅୱଟ୍ଠାନଂ । ନିୟମୋତି ୱାଦନିୟମୋ ପଟିନିୟତୱାଦତା । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

୧୫୭.ପିଣ୍ଡଗଣନାୟାତି ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦିନା ଅଗଣେତ୍ୱା ସଙ୍କଲନପଦୁପ୍ପାଦନାଦିନା ପିଣ୍ଡନୱସେନ ଗଣନାୟ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକୱସେନାତି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦକଗଣନାୱସେନ ଗଣନା କମଗଣନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଏତ୍ତକାନି ପଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଜଲାସୟେ ଏତ୍ତକାନି ଉଦକାଳ୍ହକାନୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଗଣେତବ୍ବସ୍ସ ଏକଜ୍ଝମ୍ପି ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଗଣନା । କମଗଣନା ହି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିନ୍ଦିକା । ସା ପନେସା ଗଣନା ସୱନନ୍ତରଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ମନସାୱ ଗଣେତବ୍ବତୋ ‘‘ମନୋଗଣନା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ମନୋଗଣନାୟା’’ତି । ପିଣ୍ଡଗଣନମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ୱିଭାଗଗଣନଂ । ସଙ୍ଖାତୁଂ ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାଭାୱତୋ । ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ପୂରିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇତରାସଂ ପୂରଣେନ ୱିନା ତସ୍ସା ପୂରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନଂ ପୂରିତତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି । ଏତ୍ତକନ୍ତି ଦସ୍ସେଥାତି ଦୀପେତି ଥେରୋ । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଆୟୁନୋ ୱସ୍ସାଦିଗଣନାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ତସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱତୋ ।

୧୫୮.ତୁମ୍ହାକଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ୟେୱ ଅନୁତ୍ତରା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା । ଇଦାନି ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ୱିଭାଗାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତବୁଦ୍ଧାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାପି କାରଣେନାତି ଅନୁତ୍ତରଭାୱେନ, ଅଞ୍ଞେହି ବୁଦ୍ଧେହି ଏକସଦିସଭାୱେନ ଚ ।

୧୫୯. ଆସୱାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱୂପଗମନେନ ସାସୱା । ଉପେଚ୍ଚ ଆଧୀୟନ୍ତୀତି ଉପାଧୀ, ଦୋସାରୋପନାନି, ସହ ଉପାଧୀହୀତି ସଉପାଧିକା । ଅନରିୟିଦ୍ଧିୟଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଦୋସେନ ଏକଚ୍ଚେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଦଦନ୍ତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ନୋ ‘‘ଅରିୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ସାସୱଭାୱତୋ । ନିଦ୍ଦୋସେହି ଖୀଣାସୱେହି ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ ନିଦ୍ଦୋସା ଦୋସେହି ସହ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅନୁପାରମ୍ଭା । ଅରିୟାନଂ ଇଦ୍ଧୀତି ଅରିୟିଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀତି ଇଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ଇଟ୍ଠାକାରେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ପଟିକ୍କୂଲେତି ଅମନୁଞ୍ଞେ ଅନିଟ୍ଠେ। ଧାତୁସଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ସଞ୍ଞଂ । ଉପସଂହରତୀତି ଉପନେତି ପୱତ୍ତେତି । ଅନିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠେ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତେ ଆରମ୍ମଣେ । ମେତ୍ତାୟ ୱା ଫରତୀତି ମେତ୍ତଂ ହିତେସିତଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ତଂ ତତ୍ଥ ଫରତି । ଧାତୁତୋ ୱା ଉପସଂହରତୀତି ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତନେନ ଧାତୁସୋ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଧାତୁମନସିକାରଂ ୱା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତେତି । ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲେ ସତ୍ତେ ଞାତିମିତ୍ତାଦିକେ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତନେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ୱିସଭାଗଭୂତେ ‘‘କେସାଦି ଅସୁଚିକୋଟ୍ଠାସମେୱା’’ତି ଅସୁଭସଞ୍ଞଂ ଫରତି ଅସୁଭମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତି । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟାତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନଲକ୍ଖଣାୟ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ ।

ତଂ ଦେସନନ୍ତି ତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଇଦ୍ଧିୱିଧାସୁ ଦେସନପ୍ପକାରଂ ଦେସନାୱିଧିଂ । ଅସେସଂ ସକଲନ୍ତି ଅସେସଂ ନିରୱସେସଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନାତି । ଅସେସଂ ଅଭିଜାନତୋ ତତୋ ଉତ୍ତରି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂନତ୍ଥି । ଇତୋତି ଭଗୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାତତୋ । ଅଞ୍ଞୋ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଧମ୍ମୋ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଅୟଂ ନାମ ୟଂ ଭଗୱା ନ ଜାନାତୀତି ଇଦଂ ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ସମ୍ମଦେୱ ତୁମ୍ହେହି ଅଭିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଦ୍ୱୀସୁ ଇଦ୍ଧିୱିଧାସୁ ଅଭିଜାନନେ, ଦେସନାୟଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ନତ୍ଥି । ଇମିନାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଂ ତଂ ଭନ୍ତେତିଆଦିନାପି ହି ଭଗୱତୋ ଗୁଣଦସ୍ସନଂ ତସ୍ସେୱ ପସାଦସ୍ସ କାରଣୱିଭାୱନଂ ।

ଅଞ୍ଞଥାସତ୍ଥୁଗୁଣଦସ୍ସନାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୦. ପୁବ୍ବେ ‘‘ଏତଦାନୁତ୍ତରିୟଂ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏୱାୟଂ ପକାରୋ ‘‘ୟଂ ତଂ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଆରଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଅପରେନାପି ଆକାରେନା’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ସଦ୍ଦହନତୋ ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧା କୁଲପୁତ୍ତା ନାମ ବୋଧିସତ୍ତା, ମହାବୋଧିସତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେ ହି ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାବୋଧିୟଂ ସତ୍ତା ଆସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ନିୟତଭାୱୂପଗମନେନ କେନଚି ଅସଂହାରିୟଭାୱତୋ । ୟତୋ ନେସଂ ନ କଥଞ୍ଚି ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ହୋତି, ଏତେନେୱ ତେସଂ କମ୍ମଫଲଂ ସଦ୍ଧାୟପି ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ, ‘‘ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ଭଗୱତା’’ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ଚ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟଂ ‘‘ସଦ୍ଧେନ କୁଲପୁତ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ, ତସ୍ମା । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସମଧିଗମମୂଲକତ୍ତା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣସମଧିଗମସ୍ସ ‘‘ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନା’’ତିଆଦୀସୁ ସମାସପଦେସୁ ‘‘ୱୀରିୟଂ ଥାମୋ’’ତିଆଦୀନି ଅୱୟୱପଦାନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରକ୍କମପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଧୋରୟ୍ହପଦଂ । ନ ହି ତଂ ୱୀରିୟୱେୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ୱୀରିୟୱନ୍ତୱାଚକଂ । ଧୁରାୟ ନିୟୁତ୍ତୋତି ହି ଧୋରୟ୍ହୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ଧୁରଂ ୱହନସମତ୍ଥେନ ମହାପୁରିସେନା’’ତି । ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟେନାତି ଅସିଥିଲୱୀରିୟେନ । ଥିରୱୀରିୟେନାତି ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀଭାୱୂପଗମନେନ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତୱୀରିୟେନ । ଅସମଧୁରେହୀତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଧୁରେହି । ପରେସଂ ଅସୟ୍ହସହନା ହି ଲୋକନାଥା । ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟଭେଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣଜାତଂ । ପାରମିତା, ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ତୟଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମାନମେୱ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅତୀତାନାଗତ…ପେ॰… ଊନୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗନ୍ତି କାମସୁଖେ ଅଲ୍ଲୀନା ହୁତ୍ୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ । କୋ ଜାନାତି ପରଲୋକଂ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି, ଏତ୍ଥ ‘‘କୋ ଏକୱିସୟୋୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଖୋତି ଇଟ୍ଠୋ ସୁଖାୱହୋ । ପରିବ୍ବାଜିକାୟାତି ତାପସପରିବ୍ବାଜିକାୟ ତରୁଣିୟା । ମୁଦୁକାୟାତି ସୁଖୁମାଲାୟ । ଲୋମସାୟାତି ତରୁଣମୁଦୁଲୋମୱତିୟା । ମୋଳିବନ୍ଧାହୀତି ମୋଳିଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧକେସାହି । ପରିଚାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚାରିକଂ କରୋନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱା ତତ୍ଥ ପରିତୋ ଚାରେନ୍ତି । ଲାମକନ୍ତି ପଟିକିଲିଟ୍ଠଂ । ଗାମୱାସୀନଂ ବାଲାନଂ ଧମ୍ମଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମିଦନ୍ତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକଂ । ୟଥା ପନ ତଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମିଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ସେୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅନରିୟେହି ସେୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଅନରିୟଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ଥୋ ଅରିୟତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନରିୟନ୍ତି ନ ନିଦ୍ଦୋସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନତ୍ଥସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାଦିୱିୱିଧୱିପୁଲାନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କିଲମଥସ୍ସ ଖେଦନସ୍ସ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖମନଂ ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖମଂ ।

ଆଭିଚେତସିକାନନ୍ତି ଅଭିଚେତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଅଭିଚେତସି ଜାତାନୀତି ଆଭିଚେତସିକାନି, ଅଭିଚେତୋସନ୍ନିସ୍ସିତାନି ୱା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରାନଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ସୁଖୱିହାରଭୂତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ରୂପାୱଚରଝାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତାନି ହି ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଝାୟିନୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । କଥିତା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ’’ତି ସପ୍ପୀତିକତ୍ତା, ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସୁଖୁମସଞ୍ହିତତ୍ତା ଚ । ସହ ମଗ୍ଗେନ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଂ କଥିତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଚୁନ୍ଦ ସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗା ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୪) ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତୀତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ଫଲସମାପତ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଭାୱେନ କଥିତା । ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରାନି ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଜ୍ଝାନାନୀ’’ତି କଥିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକାମଲାଭୀତି ନିକାମେନ ଲାଭୀ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଲାଭୀ । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ। ତେନାହ ‘‘ୟଥାକାମଲାଭୀ’’ତି । ଅଦୁକ୍ଖଲାଭୀତି ସୁଖେନେୱ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଅକସିରଲାଭୀତି ଅକସିରାନଂ ୱିପୁଲାନଂ ଲାଭୀ, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଲାଭୀୟେୱ ହୋତି, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ତଥା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ପାରିବନ୍ଧକେ ପନ କିଚ୍ଛେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ଏକଚ୍ଚୋ ତଥା ଚ ସମାପଜ୍ଜତି, ପାରିବନ୍ଧକେ ଚ ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ନ ସକ୍କୋତି ନାଳିକୟନ୍ତଂ ୱିୟ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନପାରିବନ୍ଧକତ୍ତା ୱସିଭାୱସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ସମଧିଗତତ୍ତା ସବ୍ବମେତଂ ସମ୍ମଦେୱ ସକ୍କୋତି ।

ଅନୁୟୋଗଦାନପ୍ପକାରୱଣ୍ଣନା

୧୬୧.ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟାତି ଇମାୟ ଲୋକଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତାୟ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା । ଜାତିଖେତ୍ତଭାୱେନ ହି ତଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ତକାୟ ଏୱ ଜାତିଖେତ୍ତଭାୱୋ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପରିଗ୍ଗହୱସେନା’’ତି କେଚି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ତତ୍ତକଂ ଏୱ ଜାତିଖେତ୍ତଂ । ‘‘ତନ୍ନିୱାସୀନଂୟେୱ ଚ ଦେୱାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପକମ୍ପନଦେୱତୂପସଙ୍କମନାଦିନା ଜାତଚକ୍କୱାଳେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମଟ୍ଠାନଂ ଜାତିଖେତ୍ତଂ । ସରସେନେୱ ଆଣାପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ଆଣାଖେତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ଠାନଂ ୱିସୟଖେତ୍ତଂ । ଓକ୍କମନାଦୀନଂ ଛନ୍ନମେୱ ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ମହାଭିନୀହାରାଦିକାଲେପି ତସ୍ସ ପକମ୍ପନଲବ୍ଭନତୋ । ଆଣାଖେତ୍ତଂ ନାମ, ୟଂ ଏକଚ୍ଚଂ ସଂୱଟ୍ଟତି, ୱିୱଟ୍ଟତି ଚ । ଆଣା ୱତ୍ତତି ତନ୍ନିୱାସିଦେୱତାନଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ, ତଞ୍ଚ ଖୋ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱେନେୱ, ନ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ । ‘‘ୟାୱତା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱଚନତୋ ତତୋ ପରମ୍ପି ଆଣା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟେୱ ।

ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପନ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ଇମିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଅତ୍ଥେତରହି ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଭଗୱତା ସମସମୋ ସମ୍ବୋଧିୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ନୋତି ୱଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୯; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୭; ନେତ୍ତି॰ ୫୭; ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏକତୋତି ସହ, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ କାଲୋ କଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ? ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ’’ତିଆଦିମାହ । ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ୱଦତି । ଖେତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ କତୋୱ ହୋତି ‘‘ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଜାତିଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି । କେନ ପନ ପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ? ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ବୋଧିସତ୍ତେନ । ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଚରିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ, ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ।

ତିପିଟକଅନ୍ତରଧାନକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘ନ ନିୱାରିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀଣି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନେନ ସାସନସ୍ସ ଓସକ୍କିତତ୍ତା ଅପରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଲଦ୍ଧାୱସରା ହୋତି । ପଟିପଦାତି ପଟିୱେଧାୱହା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ।

‘‘ପରିୟତ୍ତି ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ହୀନଂ ନିଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମସ୍ସ ହି ଠିତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ମାତିକାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟାତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୯, ୪୪; ପାଚି॰ ୪୫) ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସିକ୍ଖାପଦପାଳିମାତିକାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟ । ନିଦାନୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତେ ପାତିମୋକ୍ଖେ, ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମେସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତି । ୟଥା ୱା ପାତିମୋକ୍ଖେ ଧରନ୍ତେ ଏୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ଚ, ଏୱଂ ସତି ଏୱ ତଦୁଭୟେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ତଦୁଭୟାଭାୱେ ପାତିମୋକ୍ଖାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ତୟିଦଂ ତୟଂ ସାସନସ୍ସ ଠିତିହେତୂତି ଆହ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାସୁ ଠିତାସୁ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ୱା ଉପସମ୍ପଦାଧୀନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ଉପସମ୍ପଦା ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାଧୀନା, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖେ, ତଂ ସିଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାସୁ ପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦାସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତି । ଓସକ୍କିତଂ ନାମାତି ପଚ୍ଛିମକପଟିୱେଧସୀଲଭେଦଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିନଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି, ପଚ୍ଛିମକପଟିୱେଧତୋ ପରଂ ପଟିୱେଧସାସନଂ, ପଚ୍ଛିମକସୀଲଭେଦତୋ ପରଂ ପଟିପତ୍ତିସାସନଂ ୱିନଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାସନଅନ୍ତରହିତୱଣ୍ଣନା

ଏତେନ କାମଂ ‘‘ସାସନଟ୍ଠିତିୟା ପରିୟତ୍ତି ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟତ୍ତି ପନ ପଟିପତ୍ତିହେତୁକାତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅସତି ସା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ହୋତି ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ସାସନୋସକ୍କନସ୍ସ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତୟିଦଂ ସାସନୋସକ୍କନଂ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନୋସାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀଣି ପରିନିବ୍ବାନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୂନଂ ସନ୍ନିପାତନାଦି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତାତି ରସ୍ମିୟୋ । କାରୁଞ୍ଞନ୍ତି ପରିଦେୱନକାରୁଞ୍ଞଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ, ଦୀପନ୍ତରେସୁ, ଦେୱନାଗବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ଚ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ଧାତୂନଂ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନେ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପାତନଂ, ରସ୍ମିୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତତ୍ଥ ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଟ୍ଠାନଂ, ଏକଜାଲିଭାୱୋ ଚାତି ସବ୍ବମେତଂ ସତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତାତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ତାଭାୱଦୋସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଏକସଦିସାତି ତେସଂ ଦେସନାପି ଏକରସା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୟ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ’’ତି, ଏତେନ ଚ ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତମେୱ ସାଧେତି । ‘‘ୱିୱାଦଭାୱତୋ’’ତି ଏତେନ ୱିୱାଦାଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥାତି ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ (ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) । ଏକୁଦ୍ଦେସୋତି ଏକୋ ଏକୱିଧୋ ଅଭିନ୍ନୋ ଉଦ୍ଦେସୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏକଂ ଏୱ ବୁଦ୍ଧଂ ଧାରେତୀତି ଏକବୁଦ୍ଧଧାରଣୀ, ଏତେନ ଏୱଂସଭାୱା ଏତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୟେନ ଦୁତିୟଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣଂ ଧାରେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଅୟଂ ଲୋକଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟୱିସେସନିପ୍ଫନ୍ନାନଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୱିସେସୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁନ୍ତି । ‘‘ନ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅଧାରଣଂ ପରିୟାୟେହି ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଚଲେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚଲେୟ୍ୟାତି ପରିପ୍ଫନ୍ଦେୟ୍ୟ । କମ୍ପେୟ୍ୟାତି ପୱେଧେୟ୍ୟ । ନମେୟ୍ୟାତି ଏକପସ୍ସେନ ନତା ଭୱେୟ୍ୟ । ଓଣମେୟ୍ୟାତି ଓସୀଦେୟ୍ୟ । ୱିନମେୟ୍ୟାତି ୱିୱିଧା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନମେୟ୍ୟ । ୱିକିରେୟ୍ୟାତି ୱାତେନ ଭୁସମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ୱିପ୍ପକିରେୟ୍ୟ । ୱିଧମେୟ୍ୟାତି ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ । ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ସବ୍ବସୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତଥାଭୂତା ଚ ନ କତ୍ଥଚି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ ଠାନଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ।

ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ମହାରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମୁପାଦିକାତି ସମଂ ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମୁପାଦିକା, ଉଦକସ୍ସ ଉପରି ସମଂଗାମିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣେନାତି ସଣ୍ଠାନେନ । ପମାଣେନାତି ଆରୋହେନ । କିସଥୂଲେନାତି କିସଥୂଲଭାୱେନ, ପରିଣାହେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପୀତି ଦ୍ୱେପି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱା ସରୀରଭାରଂ ।

ଛାଦେନ୍ତନ୍ତି ରୋଚେନ୍ତଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ । ତନ୍ଦୀକତୋତି ତେନ ଭୋଜନେନ ତନ୍ଦୀଭୂତୋ । ଅନୋଣମିତଦଣ୍ଡଜାତୋତି ୟାୱଦତ୍ଥଭୋଜନେନ ଓଣମିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅନୋଣମିତଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ସକିଂଭୁତ୍ତୋୱାତି ଏକଂ ୱଡ୍ଢିତକଂ ଭୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ ମରେୟ୍ୟାତି । ଅତିଧମ୍ମଭାରେନାତି ଧମ୍ମେନ ନାମ ପଥୱୀ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ସକିଂ ତେନେୱ ଚଲତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁନ ଥେରୋ ରତନଂ ନାମ ଲୋକେ କୁଟୁମ୍ବଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତଂ, ଅଭିମତଞ୍ଚ ଲୋକେନ; ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗରୁସଭାୱତାୟ ସକଟଭଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ଅତିଭାରଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠମେୱଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ହିତସୁଖୱିସେସେହି ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ଧାରେନ୍ତୋ, ଅଭିମତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଗମ୍ଭୀରପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱେନ ଗରୁସଭାୱତ୍ତା ଅତିଭାରଭୂତୋ ପଥୱିଚଲନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ ମହାରାଜ ଦ୍ୱେ ସକଟା’’ତିଆଦିମାହ, ଏତେନେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଓକ୍କମନାଦିକାଲେ ପଥୱିକମ୍ପନକାରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ମା, ଏକସ୍ସ ୱା ସକଟସ୍ସ ରତନଂ ତସ୍ମା ସକଟତୋ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓସାରିତନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିତଂ, କଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅଗ୍ଗୋ ।

ସଭାୱପକତିକାତି ସଭାୱଭୂତା ଅକିତ୍ତିମା ପକତିକା । କାରଣମହନ୍ତତ୍ତାତି କାରଣାନଂ ମହନ୍ତତାୟ, ମହନ୍ତେହି ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେହି ପାରମିସଙ୍ଖାତେହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱିଆଦୀନି ମହନ୍ତାନି ୱତ୍ଥୂନି, ମହନ୍ତା ଚ ସକ୍କଭାୱାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକେକାୱ, ଏୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ମହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକୋ ଏୱ । କୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ବୁଦ୍ଧଭୂମି, ୟାୱତକଂ ୱା ଞେୟ୍ୟମେୱଂ ‘‘ଆକାସୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତୱିସୟୋ ଭଗୱା ଏକୋ ଏୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଲୋକଧାତୁତୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିତଂ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥତାୟ ସତ୍ଥରି ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାୱହମ୍ପି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ପଟିପଦ’’ନ୍ତି । ୱାଦସ୍ସ ଅନୁପତନଂ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତି ୱାଦାନୁପାତୋତି ଆହ ‘‘ୱାଦୋୟେୱା’’ତି ।

ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତୱଣ୍ଣନା

୧୬୨.ଉଦାୟୀତି ନାମଂ, ମହାସରୀରତାୟ ପନ ଥେରୋ ମହାଉଦାୟୀତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ୟସ୍ସ ୱସେନ ୱିନୟେ ନିସୀଦନସ୍ସ ଦସା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାତି ଖୁଦ୍ଦିକାଦିଭେଦତୋ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରା । ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି ଅତିବ୍ୟାପିତଦେହୋ ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ପୀତିୟା ଫୁଟସରୀରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଏୱସ୍ସା ପରିୟାୟତୋ ଫରଣଲକ୍ଖଣମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପକସିରେନେୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୧; ୫.୧୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୧) ୱିୟ ଇଧ ଅଭାୱତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାତି ନିତ୍ତଣ୍ହତା’’ତି । ତୀହାକାରେହୀତି ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପପ୍ପକାରେହି ।

ନ ନ କଥେତି କଥେତିୟେୱ । ଚୀୱରାଦିହେତୁନ୍ତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦାଦିହେତୁଭୂତଂ ପୟୁତ୍ତକଥଂ ନ କଥେତି । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନାତି ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । କଥେତି ‘‘ଏୱମୟଂ ୱିନୟଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ‘‘ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବୱିଦୂହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିକା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫; ଧ॰ ପ॰ ୩୫୩) ଗାଥାପି ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିକା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧, ୨୨) ସୁତ୍ତନ୍ତାପି ।

୧୬୩.ଅଭିକ୍ଖଣନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହଂ । ନିଗ୍ଗାଥକତ୍ତା, ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ଚ ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଏୱାତି ।

ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୬. ପାସାଦିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତକାଲଙ୍କିରିୟୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ଲକ୍ଖସ୍ସ ସରୱେଧଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାନ ୱିଜ୍ଝନୱିଧିଂ ଜାନନ୍ତୀତି ୱେଧଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘ଧନୁମ୍ହି କତସିକ୍ଖା’’ତି । ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟାତି ଧନୁସିପ୍ପାଦିସିପ୍ପସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ମଜ୍ଝିମେନ ପମାଣେନ ସରପାତୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ କତତ୍ତା ଦୀଘପାସାଦୋ ।

ସମ୍ପତି କାଲଂ କତୋତି ଅଚିରକାଲଂ କତୋ । ଦ୍ୱେଧିକଜାତାତି ଜାତଦ୍ୱେଧିକା ସଞ୍ଜାତଭେଦା । ଦ୍ୱେଜ୍ଝଜାତାତି ଦୁୱିଧଭାୱପ୍ପତ୍ତା । ଭଣ୍ଡନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି ଏତେନାତି ଭଣ୍ଡନଂ, ୱିରୁଦ୍ଧଚିତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ଭଣ୍ଡନଂ । ‘‘ଇଦଂ ନହାନାଦି ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତୱତ୍ତଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି । ଧମ୍ମୱିନୟନ୍ତି ପାୱଚନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ । ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ମୁଖସତ୍ତୀହି । ସହିତଂ ମେତି ମୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ସହିତଂ ସିଲିଟ୍ଠଂ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧଂ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ କାରଣୟୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥସଂହିତ’’ନ୍ତି । ଅଧିଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଆଚିଣ୍ଣଂ । ୱିପରାୱତ୍ତନ୍ତି ୱିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ପରାୱତ୍ତିତଂ, ପରାୱତ୍ତଂ ଦୂସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଚିରକାଲୱସେନ ପଗୁଣଂ, ତଂ ମମ ୱାଦଂ ଆଗମ୍ମ ନିୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପରିୟେସମାନୋ ୱିଚର ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ସକ୍କୋସି, ଇଦାନିୟେୱ ମୟା ୱେଠିତଂ ଦୋସଂ ନିବ୍ବେଠେହି । ମରଣମେୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଘାତନୱସେନ ମରଣମେୱ । ନାଟପୁତ୍ତସ୍ସ ଇମେତି ନାଟପୁତ୍ତିୟା, ତେ ପନ ତସ୍ସ ସିସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେସୂ’’ତି । ପୁରିମପଟିପତ୍ତିତୋ ପଟିନିୱତ୍ତନଂ ପଟିୱାନଂ, ତଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ପଟିୱାନରୂପା । ତେନାହ ‘‘ନିୱତ୍ତନସଭାୱା’’ତି । କଥନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନଂ । ପୱେଦନଂ ହେତୁଦାହରଣାନି ଆହରିତ୍ୱା ବୋଧନଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁପ୍ପୱେଦିତେତି ଦୁୱିଞ୍ଞାପିତେ’’ତି । ନ ଉପସମାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନଂ, ତଦେୱ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକଂ, ତସ୍ମିଂ । ସମୁସ୍ସିତଂ ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାହେତୁଭାୱତୋ ଥୂପଂ, ପତିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ଭିନ୍ନଥୂପେତି ଭିନ୍ନପତିଟ୍ଠେ’’ତି, ଥୂପୋତି ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ, ସୋ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ସମୟେ । କେହିଚି ଅଭିନ୍ନସମ୍ମତୋପି ଭିନ୍ନୋ ୱିନଟ୍ଠୋ ଏୱ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋତି ସୋ ଭିନ୍ନଥୂପୋ, ସୋ ଏୱ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମାନଂ ପଟିସରଣଂ, ତମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅପ୍ପଟିସରଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନଥୂପେ ଅପ୍ପଟିସରଣେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆଚରିୟପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ପମାଣଭୂତଂ । ନାନାନୀହାରେନାତି ନାନାକାରେନ ।

୧୬୫.ତଥେୱ ସମୁଦାଚରିଂସୁ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା । ସାମାକାନନ୍ତି ସାମାକଧଞ୍ଞାନଂ ।

‘‘ୟେନସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥାସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅହୋସି, ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧକାଲେତି ଭୂତକଥନମେତଂ, ନ ୱିସେସନଂ । ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପୁରେତରମେୱ ହି ଧମ୍ମସେନାପତି ପରିନିବ୍ବୁତୋ ।

ଧମ୍ମରତନପୂଜାୱଣ୍ଣନା

ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂଅଦାସୀତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି ।

କଥାୟ ମୂଲନ୍ତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ଲଭିତବ୍ବଧମ୍ମକଥାୟ କାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଉଟ୍ଠାପେତି, ଦାଲିଦ୍ଦିୟପଙ୍କତୋ ଉଦ୍ଧରତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ଧମନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ଧମନ୍ତୋ । ଏକେକସ୍ମିଂ ପହାରେୟେୱ ତୟୋ ତୟୋ ୱାରେ କତ୍ୱା ଦିୱା ନୱୱାରେ ରତ୍ତିଂ ନୱୱାରେ ।ଉପଟ୍ଠାନମେୱ ଗଚ୍ଛତି ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନୱସେନ, ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନାଦିୱସେନ ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରାପି ଗଚ୍ଛତେୱ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଦିୱସସ୍ସ…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତି । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଭାୱତୋ ପଞ୍ହୋୱ ପଞ୍ହୁଦ୍ଧାରୋ, ତଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ତନୋ ମହାପଞ୍ଞତାୟ, ସତ୍ଥୁ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ଅକିଲାସୁଭାୱତୋ ।

ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତଧମ୍ମୱିନୟୱଣ୍ଣନା

୧୬୬.ଆରୋଚିତେପି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । ସାମିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସାମିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋୱ ତସ୍ସା ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱନ୍ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ । ଚୁନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ହି ଆନୀତଂ କଥାପାଭତଂ ଭଗୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଦୁରକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ସାୱକାନଂ ଦ୍ୱେଧିକାଦିଭାୱେନ ୱିହରଣକିରିୟାପରାମସନଞ୍ହେତଂ ।

ୟସ୍ମା…ପେ॰… ପାକଟଂ ହୋତି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଚ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭୂତଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା…ପେ॰… ପାକଟଂ ହୋତି ଦୋସେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଗୁଣେସୁ ଆନିସଂସସ୍ସ ୱିଭୂତଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୱୋକ୍କମ୍ମାତି ଅପସକ୍କେତ୍ୱା । ଆମେଡିତଲୋପେନ ଚାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ୱୋକ୍କମ୍ମ ୱୋକ୍କମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତେନ ତସ୍ସ ୱୋକ୍କମନସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନ ନିରନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦି । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଆଦୟୋତି ତେନ ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତମୁତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନାଦୟୋ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତା ଅସାମୀଚିପଟିପଦାଦୟୋ ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱିଚାରଣପଞ୍ଞାୟ ଅସମ୍ଭୱୋ, ଦୋସେସୁ ଅନଭିନିୱେସିତା, ଅସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିତା’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ତଥା ଏୱ’’ନ୍ତି ପଦେହି ୟଥାକ୍କମଂ ପକାରସ୍ସ କାମଂ ତିରୋକ୍ଖତା, ପଚ୍ଚକ୍ଖତା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ୟଥା ‘‘ତଥା ପଟିପଜ୍ଜତୂ’’ତି ପଦେନ ପଟିପଜ୍ଜନାକାରୋ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିହିତୋ, ତଥା ‘‘ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୂ’’ତି ଇମିନାପୀତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଦପିତତ୍ତା ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି ।

୧୬୭. ଞାୟତି ମୁତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଞାୟୋ, ତେନ ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମୋ, ତଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ଞାୟପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ମୁତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଗମେ କାରଣସମ୍ମତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରଣପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି । ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତୀତି ସାଧେସ୍ସତି, ସିଦ୍ଧିଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକନ୍ତି ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ । ୱୀରିୟଂ କରୋତି ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନତ୍ତା ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତଧମ୍ମୱିନୟାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୮.ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱତ୍ତତି, ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୦. ଇଧ ସାୱକସ୍ସ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତିକଅପସ୍ସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତା କିତ୍ତିତାତି ‘‘ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଭାୱେନ ଉଟ୍ଠିତାୟ ୱୋଦାନଭାଗିୟଭାୱେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ପୱତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି । ଅବୋଧିତତ୍ଥାତି ଅପ୍ପୱେଦିତତ୍ଥା, ପରମତ୍ଥଂ ଚତୁତ୍ଥସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ଅପାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ‘‘ସାୱକା ସଦ୍ଧମ୍ମେ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକା, ଅସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମେ’’ତି । ସବ୍ବସଙ୍ଗହପଦେହି କତନ୍ତି ସବ୍ବସ୍ସ ସାସନତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନପଦେହି ଏକଜ୍ଝଂ କତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଂ କତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥଭାୱେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ ୱା ସଙ୍ଗହାନି ପଦାନି କତାନି ଏତସ୍ସାତି ସଙ୍ଗହପଦକତଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ଚ ସଙ୍ଗହପଦକତନ୍ତି ୟୋଜନା । ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖହରଣଂ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ୱା ପଟିପଜ୍ଜମାନାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ପଟିହରଣଂ ନିବ୍ବାନପାପନଂ ପଟିହାରୋ, ସୋ ଏୱ ଆ-କାରସ୍ସ ଇ-କାରଂ କତ୍ୱା ପଟିହିରୋ, ପଟିହିରୋ ଏୱ ପାଟିହିରୋ, ସହ ପାଟିହିରେନାତି ସପ୍ପାଟିହିରଂ, ତଥା ସୁପ୍ପୱେଦିତତାୟ ସପ୍ପାଟିହିରଂ କତନ୍ତି ସପ୍ପାଟିହିରକତଂ । ତାଦିସଂ ପନ ୱଟ୍ଟତୋ ନିୟ୍ୟାନେ ନିୟୁତ୍ତଂ, ନିୟ୍ୟାନପ୍ପୟୋଜନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକ’’ନ୍ତି । ଦେୱଲୋକତୋତି ଦେୱଲୋକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୂପୀଦେୱନିକାୟତୋ ପଭୁତି । ସୁପ୍ପକାସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତଂ । ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହୀତି ୱା ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ୟତ୍ତକା ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ, ତାୱ ତେ ସବ୍ବେ ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱା ସୁପ୍ପକାସିତଂ । ଅନୁତାପାୟ ହୋତୀତି ଅନୁତପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ଅନୁତାପଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁତାପକରୋ ହୋତୀ’’ତି ।

୧୭୨.ଥିରୋତି ଠିତଧମ୍ମୋ କେନଚି ଅସଂହାରିୟୋ, ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଥେରକାରକା ଧମ୍ମା ।

୧୭୩.ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତାତି ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା । ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ଚ ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।

୧୭୪. ଉପାସକା ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ନାମ ୱିସେସତୋ ଅନାଗାମିନୋ । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋପି ତାଦିସା ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସମାନା ଅରିୟସାୱକା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୬.ସବ୍ବକାରଣସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟତ୍ତକେହି କାରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି, ତେହି ସବ୍ବେହି କାରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଉପଗତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ସମନ୍ନାଗତଂ ୱା । ଇମମେୱ ଧମ୍ମନ୍ତି ଇମମେୱ ସାସନଧମ୍ମଂ ।

ଉଦକେନ ପଦେସଞ୍ଞୁନା ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକେ ଅତ୍ଥେ ପୟୁତ୍ତଂ ପହେଳିକସଦିସଂ ୱଚନଂ, ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ନିୟ୍ୟାନିକେ ଅତ୍ଥେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦକୋ ସୁଦ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବଧମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୭.ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ଗତିୱସେନ ସଙ୍ଗମ୍ମ ଠାନନ୍ତରତୋ ପକ୍କୋସନେନ ସମାଗତାନଂ ୱସେନ ସମାଗମ୍ମ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥନ୍ତି ପଦନ୍ତରେ ଆଗତଅତ୍ଥେନ ସହ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତମତ୍ଥଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମାନେନ୍ତେହୀତି ସମାନଂ କରୋନ୍ତେହି, ଓପମ୍ମଂ ୱା ଆନେନ୍ତେହି । ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ଗାୟିତବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ସଙ୍ଗାୟନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ୱାଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୧୭୮.ତସ୍ସ ୱା ଭାସିତେତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭାସିତେ ଅତ୍ଥେ ଚେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଚ । ଅତ୍ଥମିଚ୍ଛାଗହଣରୋପନାନି ୟଥା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି, ନ ସତିୟେୱ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନାନୀ’’ତିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ରୋପେତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ, ନ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି । ଉପପନ୍ନତରାନୀତି ୟୁତ୍ତତରାନି । ଅଲ୍ଲୀନତରାନୀତି ସିଲିଟ୍ଠତରାନି । ୟା ଚେୱାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ୱା । ପୁନ ୟା ଚେୱାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ । ନେୱ ଉସ୍ସାଦେତବ୍ବୋତି ନ ଉକ୍କଂସେତବ୍ବୋ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଅପସାଦେତବ୍ବୋତି ନ ସନ୍ତଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ୱିୱାଦପରିହରଣତ୍ଥଂ । ଧାରଣତ୍ଥନ୍ତି ଉପଧାରଣତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ।

୧୮୧.ଅତ୍ଥେନ ଉପେତନ୍ତି ଅୱିପରୀତେନ ଅତ୍ଥେନ ଉପେତଂ ତଂ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଉପେଚ୍ଚ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତଥାରୂପୋ ଚ ତସ୍ସ ବୁଜ୍ଝିତା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାତାର’’ନ୍ତି । ଏୱମେତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସଂସଥାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମଭାଣକଂ ଅମୁଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଲାଭା ନୋ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିଆକାରେନ ପସଂସଥ । ଇଦାନିସ୍ସ ପସଂସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚକରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଚସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଅୱଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ଏସା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଲାଭା ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପିୟଗରୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେସୀତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଞ୍ଞାତକାରଣାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୨.ତତୋପି ଉତ୍ତରିତରନ୍ତି ୟା ପୁବ୍ବେ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପସଂସନୱସେନ ‘‘ଇଧ ପନ ଚୁନ୍ଦ ସତ୍ଥା ଚ ହୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୭, ୧୬୯) ପୱତ୍ତିତଦେସନାୟ ଉପରି ‘‘ଇଧ ଚୁନ୍ଦ ସତ୍ଥା ଚ ଲୋକେ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୦, ୧୭୧) ଦେସନା ୱଡ୍ଢିତା । ତତୋପି ଉତ୍ତରିତରଂ ସୱିସେସଂ ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟହେତୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟହେତୂତି ପଚ୍ଚୟସଂୱତ୍ତନହେତୁ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ଆସୱାତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିୟେସନହେତୁ ଚେୱ ପରିଭୋଗହେତୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା କାମାସୱାଦୟୋ । ତେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱଂ ପହାୟ ସମ୍ମାଆଜୀୱେନ ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮) ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ଭଗୱା ପଟିଘାତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ନାମ । ‘‘ୟୋ ତୁମ୍ହେସୁ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ମିଚ୍ଛା ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ନେୱ ଉସ୍ସାଦେତବ୍ବୋ, ନ ଅପସାଦେତବ୍ବୋ, ସାଧୁକଂ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିସନ୍ତିୟା’’ତି ଏୱଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଭଣ୍ଡନହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ନାମ । ୟଥା ତେ ନ ପୱିସନ୍ତୀତି ତେ ଆସୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୟଥା ନ ଓତରନ୍ତି । ମୂଲଘାତେନ ପଟିହନନାୟାତି ୟଥା ମୂଲଘାତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ମୂଲଘାତୱସେନ ପଜହନାୟ । ତନ୍ତି ଚୀୱରଂ । ୟଥା ଚୀୱରଂ ଇଦମତ୍ଥିକତମେୱ ଉପାଦାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୟୋପି ।

ସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୩.ସୁଖିତନ୍ତି ସଞ୍ଜାତସୁଖଂ । ପୀଣିତନ୍ତି ଧାତଂ ସୁହିତଂ । ତଥାଭୂତୋ ପନ ୟସ୍ମା ଥୂଲସରୀରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଥୂଲଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୮୬.ନଠିତସଭାୱାତି ଅନୱଟ୍ଠିତସଭାୱା, ଏୱରୂପାୟ କଥାୟ ଅନୱଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସଭାୱୋପି ତେସଂ ଅନୱଟ୍ଠିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଜିୱ୍ହା ନୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । କାମଂ ‘‘ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଚତ୍ତାରି ଚକ୍ଖୂନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି । ତସ୍ସ ୱା ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଜାନତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ପସ୍ସତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନେମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଥମ୍ଭାଦୀହି ଅନୁପୱିଟ୍ଠଭୂମିପ୍ପେଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରଭୂମିଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ନିଖାତୋତି ଭୂମିଂ ନିଖନିତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ଠପିତୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ଖୀଣାସୱେ । ଅନଜ୍ଝାଚାରୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀ, ୟସ୍ମା ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ସେତୁଘାତୋ ଖୀଣାସୱାନଂ । ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତେସୁ ଅନାଗାମିନୋ ତାୱ ନୱସୁପି ଠାନେସୁ ଖୀଣାସୱା ୱିୟ ଅଭବ୍ବା, ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ପନ ‘‘ତତିୟପଞ୍ଚମଟ୍ଠାନେସୁ ଅଭବ୍ବା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଇତରେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଅଭବ୍ବାୱ ।

ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣୱଣ୍ଣନା

୧୮୭.ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନେନାତି ଗିହିଲିଙ୍ଗେନ । ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋପି ନ ତିଟ୍ଠତି ୱିୱେକଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସ ୱସେନାତି ଭୁମ୍ମଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋତି ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ସୋ ନୱ ଠାନାନି ଅଜ୍ଝାଚରିତୁ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଆଗତୋ ଇତରସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ, ପରିନିବ୍ବାନେନ ୱା ଅଭବ୍ବତାୟ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଭିକ୍ଖୁଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିନ୍ନଦୋସତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଅପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଅପରିୟନ୍ତଂ, ତୟିଦଂ ସୁୱିପୁଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତ’’ନ୍ତି । ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ହି ୱିପୁଲତାୟ ଞାଣସ୍ସ ୱିପୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଏତେନ ‘‘ଅପରିଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ସତ୍ଥୁ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦମେୱାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଅନାଗତେଅପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ଅନାଗତେ ୱିସୟେ ଞାଣସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାପନଂ । ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ କତ୍ୱା’’ତି କସ୍ମା ୱିୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ନନୁ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଞାଣଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ଏକପ୍ପମାଣଭାୱତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ‘‘ଅକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପନ ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅକ୍ଖଂ ପତି ୱତ୍ତତୀତି ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହମେତନ୍ତି ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ କତ୍ୱା’’ତି ଅୱୋଚ, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଆୱିଭୂତଂ ପକାସନଂ, ଅନୁପଦ୍ଦୁତଚେତସଂ ।

ଅତୀତାନାଗତେ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ୱସିସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିହିତକେନାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତିତେନ । ସଙ୍ଗାହେତବ୍ବନ୍ତି ସମଂ କତ୍ୱା କଥୟିତବ୍ବଂ, କଥନଂ ପନ ପଞ୍ଞାପନଂ ନାମ ହୋତୀତି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତାଦିସନ୍ତି ସତତଂ ସମିତଂ ପୱତ୍ତକଂ । ଞାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏକାକାରେନ ଚ ଞାଣେ ପୱତ୍ତମାନେ ନାନାକାରସ୍ସ ୱିସୟସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ ନ ସିୟା । ଅଥାପି ସିୟା, ଅନିରୁପିତରୂପେନେୱ ଅୱବୋଧୋ ସିୟା, ତେନ ଚ ଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟଂ ଅଞ୍ଞାତସଦିସମେୱ ସିୟା । ନ ହି ‘‘ଇଦଂ ତ’’ନ୍ତି ୱିୱେକେନ ଅନୱବୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଞାତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚରତୋ ଚ ତିଟ୍ଠତୋ ଚା’’ତିଆଦି ବାଲଲାପନମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥରିୱ ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା, ଏୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ।

ସତିଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ସତାନୁସାରି, ସତିୟାନୁୱତ୍ତନୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି। ଞାଣଂ ପେସେସୀତି ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେସି । ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅପ୍ପଟିହତଂ ଅନିୱାରିତଂ ଞାଣଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ୨୧୧) ୱଚନତୋ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ ବୋଧି, ତତୋ ତସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ‘‘ବୋଧିଜଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବୋଧିଜଂ ବୋଧିମୂଲେ ଜାତଂ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅନାଗତଂ ଆରବ୍ଭ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ । କଥଂ ତଥାଗତୋ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅତୀରକଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଞ୍ଞାପେତୀତି ? ଅତୀତସ୍ସ ପନ ଅଦ୍ଧୁନୋ ମହନ୍ତତାୟ ଅତୀରକଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପେତୀତି କୋ ଏତ୍ଥ ୱିରୋଧୋ । ତିତ୍ଥିୟା ପନ ଇମମତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଜାନନ୍ତା – ‘‘ତୟିଦଂ କିଂ ସୁ, ତୟିଦଂ କଥଂସୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାଣମେୱ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱତା ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଞ୍ଞୱିହିତକଂ ଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସତି ତଥାରୂପେ ପୟୋଜନେ ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅତୀରକମେୱ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ ଭଗୱାତି ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ନ ଇଧଲୋକତ୍ଥଂ ୱା ପରଲୋକତ୍ଥଂ ୱା ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ତତ୍ଥ ସେତୁଘାତୋ ତଥାଗତସ୍ସ । ‘‘ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣସଦିସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସା କଥାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଭୂତତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି । ସହେତୁକନ୍ତି ଞାପକେନ ହେତୁନା ସହେତୁକଂ । ସୋ ପନ ହେତୁ ୟେନ ନିଦସ୍ସନେନ ସାଧୀୟତି, ତଂ ତସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ତେନ ସକାରଣଂ କତ୍ୱା । ୟଥା ହି ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ଥସାଧନତୋ ହେତୁ, ଏୱଂ ସାଧକଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି । ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେୟେୱାତି ୟୁତ୍ତାନଂ ପତ୍ତକାଲେ ଏୱ । ୟେ ହି ୱେନେୟ୍ୟା ତସ୍ସା କଥାୟ ୟୁତ୍ତା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା, ତେସଂୟେୱ ୟୋଜନେ ସନ୍ଧାୟ ୱା କଥାୟ ପତ୍ତୋ ଉପକାରାୱହୋ କାଲୋ, ତଦା ଏୱ କଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୮.‘‘ତଥା ତଥେୱ ଗଦନତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ଆମେଡିତଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ତଥେୱାତି ଚ ଧମ୍ମଅତ୍ଥସଭାୱାନୁରୂପଂ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଞ୍ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ, ତେନ ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ ଦିସ୍ସତି, ୟଂ ଦକ୍ଖତି, ୟଂ ସତି ସମୱାୟେ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ’’ ତ୍ୱେୱ ଗହିତଂ କାଲୱିସେସସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠଭାୱତୋ । ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତବ୍ବତୋ । ମୁତନ୍ତି ସନିସ୍ସୟେନ ଘାନାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସୟଂ ପତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ’’ତି । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱିଜାନିତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ଦିଟ୍ଠାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି । ପତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ତଥା ପତ୍ତଂ, ହତ୍ଥଗତଂ ଅଧିଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା’’ତି । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତିୟାମତ୍ଥଂ ପରିୟିଟ୍ଠଂ, ତଂ ପନ ପତ୍ତଂ ୱା ସିୟା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ଉଭୟଥାପି ପରିୟେସିତମେୱାତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା’’ତି । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଦ୍ୱିପ୍ପକାରମ୍ପି ପତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିପ୍ପକାରମ୍ପି ପରିୟେସିତଂ, ତେନ ତେନ ପକାରେନ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତନ୍ତି ଚୋପନଂ ଅପାପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନେୱ ଅନୁସଂଚରିତଂ, ପରିୱିତକ୍କିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୀତକନ୍ତି ଆଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋହିତକଓଦାତାଦି ସବ୍ବଂ ରୂପାରମ୍ମଣୱିଭାଗଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁମନୋତି ରାଗୱସେନ, ଲୋଭୱସେନ, ସଦ୍ଧାଦିୱସେନ ୱା ସୁମନୋ । ଦୁମ୍ମନୋତି ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୱସେନ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୱସେନ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ । ମଜ୍ଝତ୍ତୋତି ଅଞ୍ଞାଣୱସେନ ୱା ଞାଣୱସେନ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦୋ ପଣୱସଦ୍ଦୋ, ପତ୍ତଗନ୍ଧୋ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ, ପତ୍ତରସୋ ଫଲରସୋ, ଉପାଦିନ୍ନଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ, ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନା କୁସଲକମ୍ମଂ ଅକୁସଲକମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ, ଅୱିଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଞାଣେନ ଅସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି । ତଥେୱ ଗତତ୍ତାତି ତଥେୱ ଞାତତ୍ତା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଗତ-ସଦ୍ଦେନ ଏକତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗତିଅତ୍ଥା ହି ଧାତୱୋ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ।

ଅବ୍ୟାକତଟ୍ଠାନାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୯. ‘‘ଅସମତଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ସମୋପି ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁତ୍ତରତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନାୟଂ ଅସମତା, ଅନୁତ୍ତରତା ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱେନ ଲୋକେ ପାକଟା ଜାତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମରାଜଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେନ ଚ ସତ୍ଥା ଇମେସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପଲ୍ଲାସେସୁ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀହନାଦନ୍ତି ଅଭୀତନାଦଂ ସେଟ୍ଠନାଦଂ । ସେଟ୍ଠନାଦୋ ହେସ, ୟଦିଦଂ ଠପନୀୟସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଠପନୀୟତା ଚସ୍ସ ପାଳିଆରୁଳ୍ହା ଏୱ ‘‘ନ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ୟଥା ଉପଚିତକମ୍ମକିଲେସେନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ନଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ସତ୍ତୋ । ତଥା ହି ସୋ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୋ ୱିସତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଚ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ତଥା ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଉଭୟତ୍ଥ ୱିଧୁରତାଦସ୍ସନେନ ନିରତ୍ଥକୱିପ୍ପଲାପତଂ ତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ୱିଭାୱେତି, ଉଭୟଲୋକତ୍ଥୱିଧୁରମ୍ପି ସମାନଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି କୋଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ଚ ଧମ୍ମସଂହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ନ ହୋତୀ’’ତି । ୟଦିପି ତଂ ନ ୱିୱଟ୍ଟୋଗତଂ ହୋତି, ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ନୁ ଖୋତି କୋଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୦. କାମଂ ତଣ୍ହାପି ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ବ୍ୟାକାତବ୍ବା, ପଭୱଭାୱେନ ପନ ସା ତତୋ ୱିସୁଂ କାତବ୍ବାତି ‘‘ତଣ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଭାୱିକା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ସମୁଦୟୋ, ତସ୍ସା ପନ କମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭାୱହେତୁତୋ, ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଚ ସାତିସୟୋ ସମୁଦୟଟ୍ଠୋତି ସା ଏୱ ସୁତ୍ତେସୁ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି । ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ’’ତିଆଦି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ, ତେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନତ୍ଥୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତୋୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଭାୱନାଭିସମୟେନ ୱିନା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାପନଂ ଅପ୍ପମାଦପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ ଅସମ୍ମୋହକଲ୍ୟାଣକିତ୍ତିସଦ୍ଦାଦିନିମିତ୍ତତାୟ ୟଥା ସାତିସୟଂ ଇଧଲୋକତ୍ଥାୱହଂ, ଏୱଂ ୟାୱ ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସମ୍ପାପକଂ ନ ହୋତି, ତାୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଅବ୍ଭୁଦୟସମ୍ପତ୍ତି ଅନୁଗତମେୱ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକତ୍ଥନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିସ୍ସିତନ୍ତି ନୱୱିଧମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ତଦଧିଗମୂପାୟଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି, ନ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ଏତଂ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାପନଂ ‘‘ଆଦିପଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଠମତରଂ ଚିତ୍ତେ ଆଦାତବ୍ବତୋ ।

ପୁବ୍ବନ୍ତସହଗତଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୱଣ୍ଣନା

୧୯୧.ତଂ ମୟା ବ୍ୟାକତମେୱାତି ତଂ ମୟା ତଥା ବ୍ୟାକତମେୱ, ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ ନାମ ମୟା ଅବ୍ୟାକତଂ ନତ୍ଥୀତି ବ୍ୟାକରଣାୱେକଲ୍ଲେନ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ ୱିଭାୱେତି । ତେନାହ ‘‘ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ’’ତି । ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅୱସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିୟୋ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମେୱ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଇଦମେୱ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚଂ ଅମୋଘଂ ଅୱିପରୀତଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଚନଂ ମୋଘନ୍ତି ‘‘ଅସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱଚନଂ ମୋଘଂ ତୁଚ୍ଛଂ, ମିଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ସୟଂ କାତବ୍ବୋତି ଅସୟଂକାରୋତି ଆହ ‘‘ଅସୟଂକତୋ’’ତି, ୟାଦିଚ୍ଛିକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୯୨.ଅତ୍ଥିଖୋତି ଏତ୍ଥ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ଅତ୍ଥି ନୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥିଖୋ ଇଦଂ ଆୱୁସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ଆୱୁସୋ ୟଂ ତୁମ୍ହେହି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦମତ୍ଥି ଖୋ ଇଦଂ ୱାଚାମତ୍ତଂ, ନୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତତୋ ତସ୍ସ ୟଂ ଖୋ ତେ ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘଂ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ନାନୁଜାନାମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଚ ୟୋଜନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞାପନେ ‘‘ଏୱଂ ଏସା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ସମୁଦୟତୋ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ, ଅସ୍ସାଦତୋ, ଆଦୀନୱତୋ, ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟାଥାୱତୋ ପଞ୍ଞାପନେ । ଅୱିପରୀତୱୁତ୍ତିୟା ସମେନ ଞାଣେନ ସମଂ କଞ୍ଚି ନେୱ ସମନୁପସ୍ସାମି । ଅଧିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମପଞ୍ଞାପନା । ୟଂ ଅଜାନନ୍ତା ବାହିରକା ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ଅଲ୍ଲୀନାତି ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଅଜାନନ୍ତା ଥାମସା ପରାମାସା ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟାୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଏୱଂ ଗହିତତାୟ ୱିଭାୱନା, ତତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦) ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ । ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ପନ ୱିଭାୱିୟମାନା ଲୋକସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାହେତୁଭାୱେନ ବହୁଲୀକାରାତି ତସ୍ସା ୱସେନ ଭଗୱା ଅନୁତ୍ତରଭାୱଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘ନେୱ ଅତ୍ତନା ସମସମଂ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’ତି ସୀହନାଦଂ ନଦୀ’’ତି କେଚି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୯୨) ପନ ‘‘ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା’ତି ୟଞ୍ଚ ‘ଅଧିପଞ୍ଞତ୍ତୀ’ତି, ଉଭୟମେତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକ’’ନ୍ତି ‘‘ଇଧ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚେୱ ଅଧିପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତା, ଅଧିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା, ଉଭୟସ୍ସପି ୱସେନେତ୍ଥ ଭଗୱା ସୀହନାଦଂ ନଦୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଉଭୟଂ ପେତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକନ୍ତି ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭେଦାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଭେଦତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଖନ୍ଧା’’ତି ପଞ୍ଞାପନା ଦସ୍ସନା ପକାସନା ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା । ‘‘ଆଚିକ୍ଖତି ଦସ୍ସେତି ପଞ୍ଞାପେତି ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦, ୯୭) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ହି ପଞ୍ଞାପନା ଦସ୍ସନା ପକାସନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୬୯) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟପ୍ପହାନୱଣ୍ଣନା

୧୯୬.ପଜହନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ମା ତେନ ପଜହନେନ ସବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟା ସମ୍ମଦେୱ ଅତିକ୍କନ୍ତା ହୋନ୍ତି ୱୀତିକ୍କନ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ସମତିକ୍କମାୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ । ନ କେୱଲଂ ସତିପଟ୍ଠାନା କଥିତମତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠାପିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେସିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେସିତାତି କଥିତା । ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଠପିତା’’ତି । ଇଦାନି ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନାୟ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟାନଂ ଏକନ୍ତିକଂ ପହାନାୱହଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟାତି ଇମିନା ତେସଂ ଭାୱନାୟ ଏୱ ନେସଂ ପହାନଂ, ଦେସନା ପନ ତଦୁପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପାସାଦିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୭. ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୧୯୯. ଅଭିନୀହାରାଦିଗୁଣମହତ୍ତେନ ମହନ୍ତୋ ପୁରିସୋତି ମହାପୁରିସୋ, ସୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି । ତଂ ମହାପୁରିସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୀତି ମହାପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନାନି । ମହାପୁରିସୋ ନିମୀୟତି ଅନୁମୀୟତି ଏତେହୀତି ମହାପୁରିସନିମିତ୍ତାନି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ…ପେ॰… କାରଣାନୀ’’ତି ।

୨୦୦.ଧାରେନ୍ତୀତି ଲକ୍ଖଣପାଠଂ ଧାରେନ୍ତି, ତେନ ଲକ୍ଖଣାନି ତେ ସରୂପତୋ ଜାନନ୍ତି, ନ ପନ ସମୁଟ୍ଠାନତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି, ତେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମେତଂ, ୟଦିଦଂ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନଂ କାରଣୱିଭାୱନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ଆହାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଆଚରିୟୋ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁରୂପତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋତି ସବ୍ବସୋ ସମନ୍ତତୋ ୱିକସିତପୁପ୍ଫୋ । ୱିକସନମେୱ ହି ପୁପ୍ଫସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି । ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ୱିୟାତି ଅନୁସ୍ସୱଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲବ୍ଭତି, ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେନ କମ୍ମେନାତି ୟେନ କୁସଲକମ୍ମୁନା । ୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ସରୂପତୋ, କିଚ୍ଚତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ, ଫଲୱିସେସତୋ ଚ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଏତେନେୱ ପଟିପାଟିୟା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଅସମୁଦ୍ଦେସକାରଣୱିଭାୱନାୟ କାରଣଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି ସମାନକାରଣାନଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ କାରଣଦସ୍ସନୱସେନସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଏୱମାହାତି ‘‘ବାହିରକାପି ଇସୟୋ ଧାରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଇମିନା ଇମିନା ପକାରେନ ଆହ ।

ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୦୧.‘‘ପୁରିମଂଜାତିନ୍ତି ପୁରିମାୟଂ ଜାତିୟଂ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ଠିତୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ଜାତିୟଂ ମହାସତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଆରଭତି, ଆରଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମପ୍ପସୁତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଦଳ୍ହସମାଦାନୋ’’ତିଆଦି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଜାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତାୟ ଜାତିୟା ଅଭାୱତୋ, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୱିକାରସ୍ସ ଇଧ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜନତୋ । ଜାତୱସେନାତି ଜାୟନୱସେନ । ‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ଇମଂ ପଦଂ ଉପସଂହରତି । ଭୱନୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ । ନିୱୁତ୍ଥୱସେନାତି ନିୱୁସିତତାୱସେନ । ଆଲୟଟ୍ଠେନାତି ଆୱସିତଭାୱେନ । ନିୱାସତ୍ଥୋ ହି ନିକେତତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ଦେୱଲୋକାଦିମ୍ହି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଏକଚ୍ଚଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ ସୁକରନ୍ତି ଦେୱଗତିୟା ଏକନ୍ତସୁଖତାୟ, ଦୁଗ୍ଗତିୟା ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖତାୟ, ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଓକାସୋ ନ ସୁଲଭରୂପୋ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱତୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚ ସା ଉଳାରା, ୱିପୁଲା ଚ ନ ହୋତୀତି ଗତିୱସେନାପି ଖେତ୍ତୱିସେସତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା, ପୁଥୁଜ୍ଜନଦୁସ୍ସୀଲେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସହସ୍ସଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ୱଚନତୋ। ମନୁସ୍ସଗତିୟା ପନ ସୁଖବହୁଲତାୟ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଓକାସୋ ସୁଲଭରୂପୋ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟସ୍ସ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୁଲଭଭାୱତୋ । ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତମ୍ପି ୱିସେସତୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖୂପନିସା ସଦ୍ଧାତି । ୟଥା ହି ଅୟୋଘନେନ ସତ୍ଥକେ ନିପ୍ଫାଦିୟମାନେ ତସ୍ସ ଏକନ୍ତତୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ତାପନଂ, ଉଦକେନ ୱା ତେମନଂ ଛେଦନକିରିୟାସମତ୍ଥତାୟ ନ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ତାପେତ୍ୱା ପନ ସମାନୟୋଗତୋ ଉଦକତେମନଂ ତସ୍ସା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱମେୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖସମଙ୍ଗିତା ଦୁକ୍ଖବହୁଲତା ଏକନ୍ତସୁଖସମଙ୍ଗିତା ସୁଖବହୁଲତା ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସମତ୍ଥତାୟ ନ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସତି ପନ ସମାନୟୋଗତୋ ଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପନେ, ସୁଖୁମବ୍ରୂହନେ ଚ ଲଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ସମତ୍ଥତାୟ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମହାଜୁତିକା ମହାୱିପ୍ଫାରା ପଟିପକ୍ଖଚ୍ଛେଦନସମତ୍ଥା ହୋତି । ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ନ ସୁକରଂ, ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସେୱ ସୁକର’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ ? ‘‘ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସାତି, ସୂରଭାୱସତିମନ୍ତତାବ୍ରହ୍ମଚରିୟୟୋଗ୍ୟତାଦିଗୁଣୱସେନ ଉପଚିତମନକା ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣଚିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କେ ପନ ତେ ? ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି ? ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧; କଥା॰ ୨୭୧) ।

ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଅଗ୍ଗସାୱକା, ମହାସାୱକା, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ମହାନୁଭାୱା ସତ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ହି ସମାନରୂପାଦିତାୟ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ଇତରମହାଦୀପୱାସିନୋପି ମନୁସ୍ସା ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୂ’’ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଲୋଭାଦୀହି, ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା । ୟେ ହି ସତ୍ତା ମନୁସ୍ସଜାତିକା, ତେସୁ ୱିସେସତୋ ଲୋଭାଦୟୋ, ଅଲୋଭାଦୟୋ ଚ ଉସ୍ସନ୍ନା, ତେ ଲୋଭାଦିଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ଅପାୟମଗ୍ଗଂ, ଅଲୋଭାଦିଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ସୁଗତିମଗ୍ଗଂ, ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପରିପୂରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଲୋଭାଦୀହି, ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା ମନୁସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ଲୋକିୟା ପନ ‘‘ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଭାୱେନ ମନୁସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମନୁ ନାମ ପଠମକପ୍ପିକୋ ଲୋକମରିୟାଦାୟ ଆଦିଭୂତୋ ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତୱିଧାୟକୋ କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ନିୟୋଜନତାୱସେନ ପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋ, ୟୋ ସାସନେ ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅମ୍ହାକଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ପରମ୍ପରା ଚ ତସ୍ସ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟଂ ଠିତା ସତ୍ତା ପୁତ୍ତସଦିସତାୟ ‘‘ମନୁସ୍ସା, ମାନୁସା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ହି ତେ ‘‘ମାନୱା, ମନୁଜା’’ତି ଚ ୱୋହରୀୟନ୍ତି । ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଭୂତସ୍ସ ଜାତସ୍ସ, ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଲୋକିୟମହାଜନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ସନ୍ତାନସ୍ସ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୁସଲଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟଂ ସମ୍ମଦେୱ ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ତେସଂ ସୁଗତିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଦୁଗ୍ଗତିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଗରୁତରମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକାରଣଂ ୱା ଏତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱରୂପେଅତ୍ତଭାୱେତି ହତ୍ଥିଆଦିଅତ୍ତଭାୱେ । ଠିତେନ କତକମ୍ମଂ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଦୀପେତୁଂ ଲୋକେ ଅପ୍ପଞ୍ଞାତରୂପତ୍ତା । ସୁଖେନ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଦେସେ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନଗରେ ଅସୁକୋ ନାମ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ଇମଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଅକାସୀ’’ତି ଏୱଂ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟଭାୱତୋ । ଥିରଗ୍ଗହଣୋତି ଅସିଥିଲଗ୍ଗାହୀ ଥାମପ୍ପତ୍ତଗ୍ଗହଣୋ । ନିଚ୍ଚଲଗ୍ଗହଣୋତି ଅଚଞ୍ଚଲଗ୍ଗାହୀ ତତ୍ଥ କେନଚିପି ଅସଂହାରିୟୋ। ପଟିକୁଟତୀତି ସଂକୁଟତି, ଜିଗୁଚ୍ଛନୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟତି ୱା । ପସାରିୟତୀତି ୱିତ୍ଥତଂ ହୋତି ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି ।

ତୱେସୋ ମହାସମୁଦ୍ଦସଦିସୋତି ଏସୋ ଉଦକୋଘୋ ତେୱ ମହାସମୁଦ୍ଦସଦିସୋ ।

ଦୀୟତି ଏତେନାତି ଦାନଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା । ଦିୟ୍ୟନୱସେନାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ଦାନଂ । ସଂୱିଭାଗକରଣୱସେନାତି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ପରସ୍ସ ସଂୱିଭଜନୱସେନ ସଂୱିଭାଗୋ, ତଥାପୱତ୍ତା ଚେତନା । ସୀଲସମାଦାନେତି ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦାନେ, ଗହଣେ ପୱତ୍ତନେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପୱତ୍ତିକାଲେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୂରଣକାଲେ’’ତି ଆହ । ମାତୁ ହିତୋ ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ୟସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ସୋ ‘‘ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ମତ୍ତେୟ୍ୟତାତି ଆହ ‘‘ମାତୁ କାତବ୍ବୱତ୍ତେ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ‘‘ପେତ୍ତେୟ୍ୟତାୟା’’ତିଆଦୀସୁ । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେସୂତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ, ତେ ପନ କୁସଲଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା କୁସଲାତି ଆହ ‘‘ଏୱରୂପେସୂ’’ତି । ଅଧିକୁସଲେସୂତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେସୁ କୁସଲେସୁ, ସା ପନ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠତା ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୋତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଉକ୍କଂସଗତଂ ଅଧିକୁସଲଂ, ତଦୁକ୍କଂସନୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥି କୁସଲା, ଅତ୍ଥି ଅଧିକୁସଲା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ପଞ୍ଞାପାରମିସଙ୍ଗହଞାଣସମ୍ଭାରଭୂତା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟା କୁସଲା ନାମ, ଇମେ ପନ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତକା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଭୂତା କସ୍ମା ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ? ସବ୍ବେସମ୍ପି ମହାବୋଧିସତ୍ତସନ୍ତାନଗତାନଂ ପାରମିଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ମହାପୁରିସୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମାୟେୱ ପରିଣାମେତି । ତଥା ହି ସସମ୍ଭାରାବ୍ୟାସୋ, ଦୀଘକାଲାବ୍ୟାସୋ, ନିରନ୍ତରାବ୍ୟାସୋ, ସକ୍କଚ୍ଚାବ୍ୟାସୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଅବ୍ୟାସା ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରିତସମ୍ବନ୍ଧା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

ସକିମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅନେକୱାରମ୍ପି କତଂ ୱିଜାତିୟେନ ଅନ୍ତରିତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଭିଣ୍ହକରଣେନାତି ବହୁଲୀକାରେନ । ଉପଚିତନ୍ତି ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢିତଂ । ପିଣ୍ଡୀକତନ୍ତି ପିଣ୍ଡସୋ କତଂ । ରାସୀକତନ୍ତି ରାସିଭାୱେନ କତଂ । ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ହି ପୱତ୍ତିୟମାନଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ସନ୍ତାନେ ତଥାଲଦ୍ଧପରିଭାୱନଂ ପିଣ୍ଡୀଭୂତଂ ୱିୟ, ରାସୀଭୂତଂ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ୱିପାକଂ ପତି ସଂହଚ୍ଚକାରିଭାୱତ୍ତା ଚକ୍କୱାଳଂ ଅତିସମ୍ବାଧଂ ଭୱଗ୍ଗଂ ଅତିନୀଚଂ, ସଚେ ପନେ ତଂ ରୂପଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପୁଲତ୍ତାତି ମହନ୍ତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ କମ୍ମଂ ମେତ୍ତାକରୁଣାସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାହି ପରିଗ୍ଗହିତତାୟ ଦୁରସମୁସ୍ସାରିତଂ ପମାଣକରଣଧମ୍ମନ୍ତି ପମାଣରହିତତାୟ ‘‘ଅପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପ୍ପମାଣତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧିଭୱତୀତି ଫଲସ୍ସ ଉଳାରଭାୱେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ତିଟ୍ଠତି । ଅତ୍ଥତୋ ପଣୀତପଣୀତାନଂ ଭୋଗାନଂ ପଟିଲାଭୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅତିରେକଂ ଲଭତୀ’’ତି । ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋୱ ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଦେସେନ ଅଫୁସିତ୍ୱା ସବ୍ବପ୍ପଦେସେହି ଫୁସନତୋ ସବ୍ବପ୍ପଦେସେହି ଫୁସନ୍ତିୟୋ ଏତେସଂ ପାଦତଲାନଂ ସନ୍ତୀତି ‘‘ସବ୍ବାୱନ୍ତେହି ପାଦତଲେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ନିକ୍ଖିପନେ ସବ୍ବେ ପାଦତଲପ୍ପଦେସା ସଂହଚ୍ଚକାରିନୋ ଅନିନ୍ନତାୟ ସମଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧରଣେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଂ ଫୁସତି, ସମଂ ଉଦ୍ଧରତୀ’’ତି । ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମଧିଗମେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବନିସ୍ସନ୍ଦଫଲୱିଭାୱନମୁଖେନ ଆନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସଚେପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନରକନ୍ତି ଆୱାଟଂ । ଅନ୍ତୋ ପୱିସତି ସମଭାୱାପତ୍ତିୟା । ‘‘ଚକ୍କଲକ୍ଖଣେନପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟଂ ଭୂମିପ୍ପଦେସଂ ପାଦତଲଂ ଫୁସତି, ତତ୍ଥ ଚକ୍କଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଫୁସନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପନ ତଥା ପତିଟ୍ଠାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ ଏୱାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ ଆନୁଭାୱକିତ୍ତନେ ‘‘ଲକ୍ଖଣନ୍ତରାନୟନଂ କିମତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ସୀଲତେଜେନାତି ସୀଲପ୍ପଭାୱେନ । ପୁଞ୍ଞତେଜେନାତି କୁସଲପ୍ପଭାୱେନ । ଧମ୍ମତେଜେନାତି ଞାଣପ୍ପଭାୱେନ । ତୀହିପି ପଦେହି ଭଗୱତୋ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମା ଗହିତା, ‘‘ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମା ଗହିତା ।

୨୦୨.ମହାସମୁଦ୍ଦୋୱ ସୀମା ସବ୍ବଭୂମିସ୍ସରଭାୱତୋ । ‘‘ଅଖିଲମନିମିତ୍ତମକଣ୍ଟକ’’ନ୍ତି ତୀହିପି ପଦେହି ଥେୟ୍ୟାଭାୱୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚୋର’’ନ୍ତିଆଦି। ଖରସମ୍ଫସ୍ସଟ୍ଠେନାତି ଘଟ୍ଟନେନ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସଭାୱେନ ଖିଲାତି । ଉପଦ୍ଦୱପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନାତି ଅନତ୍ଥହେତୁତାୟ ନିମିତ୍ତାତି । ‘‘ଅଖିଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏକଚାରୀହି ଚୋରାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ନିରବ୍ବୁଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଗଣବନ୍ଧୱସେନ ୱିଚରଣଚୋରାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗୁମ୍ବଂ ଗୁମ୍ବଂ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନୀୟୋତି ନ ୱିବନ୍ଧନୀୟୋ କେନଚି ଅପ୍ପଟିବାହନୀୟୋ ଠାନତୋ ଅନିକ୍କଡ୍ଢନୀୟୋ । ପଟିପକ୍ଖଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥେତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ଏତେନ ପାକଟଭାୱେନ ୱିରୋଧଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅମିତ୍ତୋ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ, ଏତେନ ପାକଟଭାୱେନ ୱିରୋଧଂ କରୋନ୍ତୋ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସୟମେୱ ୱିଘାତବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣିଂସୁ ଚେୱ ସାୱକତ୍ତଞ୍ଚ ପୱେଦେସୁଂ ।

‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କମ୍ମଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତୂପଚିତୋ ଲକ୍ଖଣସଂୱତ୍ତନିୟୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ । ତେନାହ ‘‘ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନୀ’’ତିଆଦି । କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ ନାମ ତସ୍ସେୱ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ କରଣକାଲେ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟସ୍ସ ଦଳ୍ହାୱତ୍ଥିତଭାୱସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପରେହି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନୀୟତାୟ ଞାପକନିମିତ୍ତଭାୱୋ, ସ୍ୱାୟଂ ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ତସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ ନାମ…ପେ॰… ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଠାନଗମନେସୁ ପାଦାନଂ ଦଳ୍ହାୱତ୍ଥିତଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ନାମ । ପାଦାନଂ ଭୂମିୟଂ ସମଂ ନିକ୍ଖିପନଂ, ପାଦତଲାନଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ଫୁସନଂ, ସମମେୱ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସମଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ପତିଟ୍ଠିତା ପାଦା ଏତସ୍ସାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାତି ୱୁଚ୍ଚତି ଲକ୍ଖଣଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ସମଂ ଭୂମିୟା ଫୁସନେନେୱ ହି ନେସଂ ତତ୍ଥ ଦଳ୍ହାୱତ୍ଥିତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ୟଂ ‘‘କମ୍ମସରିକ୍ଖକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖଣାନିସଂସୋତି ଲକ୍ଖଣପଟିଲାଭସ୍ସ ଉଦ୍ରୟୋ, ଲକ୍ଖଣସଂୱତ୍ତନିୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆନିସଂସଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ଭାୱିତମେୱ ।

୨୦୩.କମ୍ମାଦିଭେଦେତି କମ୍ମକମ୍ମସରିକ୍ଖକଲକ୍ଖଣ ଲକ୍ଖଣାନିସଂସୱିସଞ୍ଞିତେ ୱିଭାଗେ । ଗାଥାବନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୋରାଣକତ୍ଥେରାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ୱଣ୍ଣନାଗାଥାତି ଥୋମନାଗାଥା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋମନାୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅପରଭାଗେଥେରା ନାମ ପାଳିଂ, ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ପୋତ୍ଥକାରୋପନୱସେନ ସମାଗତା ମହାଥେରା, ୟେ ସାଟ୍ଠକଥଂ ପିଟକତ୍ତୟଂ ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅଦ୍ଧନିୟଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅକଂସୁ । ଏକପଦିକୋତି ‘‘ଦଳ୍ହସମାଦାନୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିପାଠେ ଏକେକପଦଗାହୀ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଉଦ୍ଧରଣତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଭୂତୋ, ତୟିଦଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ତଦତ୍ଥୱିଚାରଣଭାୱଦସ୍ସନଂ, ନ ପନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ଠପିତଭାୱପଟିକ୍ଖିପନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱଚୀସଚ୍ଚସ୍ସ ବହୁକାରତଂ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନନ୍ତରମେୱ କୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେ ୱଦନ୍ତୋପି ତତୋ ୱଚୀସଚ୍ଚଂ ନୀହରିତ୍ୱା କଥେତି ସଚ୍ଚେତି ୱା ସନ୍ନିଧାନେୱ ‘‘ଧମ୍ମେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା କୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମା ଏୱ ୟୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମେତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେ’’ତି । ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ । କୁସଲକମ୍ମପଥଗ୍ଗ୍ହଣେନସ୍ସ ୱାରିତ୍ତସୀଲମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଇତରମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସଂୟମସ୍ସେୱ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ‘‘ସଂୟମେତି ସୀଲସଂୟମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଚି ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ, ତଂ ସୋଚେୟ୍ୟଂ, କାୟସୁଚରିତାଦି । ଏତସ୍ସେୱ ହି ୱିଭାଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ, ମନୋସୋଚେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ୱା ଝାନାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ସୋଚେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଂ । ଆଲୟଭୂତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ଉପୋସଥକମ୍ମନ୍ତି ଉପୋସଥଦିୱସେ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସମାଚରିତବ୍ବଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଉପୋସଥୋ ସହଚରଣଞାୟେନ । ‘‘ଅୱିହିଂସାୟାତି ସତ୍ତାନଂ ଅୱିହେଠନାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ସୀଲଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ । ତସ୍ମା ଅୱିହିଂସାୟାତି କରୁଣାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିହିଂସାଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସାମଞ୍ଞେନ ଚତ୍ତାରୋପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଉପଚାରାୱତ୍ଥା ଗହିତା ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ । ସକଲନ୍ତି ଅନୱସେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ କାମାୱଚରତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତଂସଂୱତ୍ତନିକକାମାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମା ଏୱ ପାରମିତାସଙ୍ଗହପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଭୂତକାୟସୁଚରିତାଦୀହି ଦ୍ୱାଦସଧା ୱିଭତ୍ତା ଏୱ । ଗାଥାୟଂ ‘‘ସଚ୍ଚେ’’ତିଆଦିନା ଦସଧା ସଙ୍ଗୟ୍ହ ଦସ୍ସିତା । ଏସ ନୟୋ ସେସଲକ୍ଖଣେପି ।

ଅଂନୁଭୀତି ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ଅକାରଂ ସାନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଲକ୍ଖଣାନି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱେୟଞ୍ଜନିକା ।ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିବାହିତବ୍ବଂ ତସ୍ସାତି ମହାପୁରିସସ୍ସ, ତସ୍ସ ୱା ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସ୍ସ । ଲକ୍ଖଣସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ତଂସଂୱତ୍ତନିକପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପାଦତଲଚକ୍କଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୦୪.ଭୟଂ ନାମ ଭୀତି, ତଂ ପନ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନାକାରେନ, ଉତ୍ତସନାକାରେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟା ଦୁୱିଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉବ୍ବେଗଭୟଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତାସଭୟଞ୍ଚା’’ତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଭୟଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପନୂଦିତାତି ୟଥା ଚୋରାଦୟୋ ୱିଲୁପ୍ପନବନ୍ଧନାଦୀନି ପରସ୍ସ ନ କରୋନ୍ତି, କତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାହରଣାଦିନା ପଟିପାକତିକଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୟଥା ଚ ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଆଦୟୋ ଦୂରତୋ ପରିୱଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି, ଅପରିୱଜ୍ଜିତେ ତସ୍ସ ୟଥା ଠାନେ ଠିତେହି ଅଭିଭୱୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅପନୂଦିତା । ଅତିୱାହେତୀତି ଅତିକ୍କାମେତି । ତଂ ଠାନନ୍ତି ତଂ ସାସଙ୍କଟ୍ଠାନଂ । ଅସକ୍କୋନ୍ତାନନ୍ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଅସକ୍କୋନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସକ୍କୋନ୍ତାନନ୍ତି ୱା ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ସହ ପରିୱାରେନାତି ସପରିୱାରଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦେନ୍ତୋ ୟଦା ତସ୍ସ ପରିୱାରଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦେତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ତଂ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସପରିୱାରଂ ନାମ ହୋତି ।

ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଅନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ତସ୍ସ ଅନ୍ନଦାନସ୍ସ ପରିୱାରୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚକରଣଂ ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ । ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଦତ୍ୱାୱ ଅଦାସୀତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରତୋପି । ସୁତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟେତୀତି ଚୀୱରସ୍ସ ସିବ୍ବନସୁତ୍ତକଂ ଦୁୱଟ୍ଟତିୱଟ୍ଟାଦିୱସେନ ୱଟ୍ଟିତଂ ଅକାସି । ରଜନନ୍ତି ଅଲ୍ଲିଆଦିରଜନୱତ୍ଥୁଂ । ପଣ୍ଡୁପଲାସନ୍ତି ରଜନୁପଗମେୱ ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣଂ ପଲାସଂ ।

ହେଟ୍ଠିମାନୀତି ଅନ୍ନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି । ନିସଦଗ୍ଗହଣେନେୱ ନିସଦପୋତୋପି ଗହିତୋ । ଚୀନପିଟ୍ଠଂ ସିନ୍ଧୁରକଚୁଣ୍ଣଂ । କୋଜୱନ୍ତି ଉଦ୍ଦଲୋମିଏକନ୍ତଲୋମିଆଦିକୋଜୱତ୍ଥରଣ । ସୁୱିଭତ୍ତଅନ୍ତରାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତଅନ୍ତରାନି, ଏତେନ ଚକ୍କାୱୟୱଟ୍ଠାନାନଂ ସୁପରିଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଲଦ୍ଧାଭିସେକା ଖତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱିଜିତେ ୱିସୱିତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିକେ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ରଞ୍ଜେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଇତରାତି ଆହ ‘‘ରାଜାନୋତି ଅଭିସିତ୍ତା’’ତି । ରାଜତୋ ୟଥାଲଦ୍ଧଗାମନିଗମାଦିଂ ଇସ୍ସରୱତାୟ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଭୋଜକା, ତାଦିସୋ ଭୋଗୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ଭୋଗିକା, ତେ ଏୱ ‘‘ଭୋଗିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସପରିୱାରଂ ଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସପରିୱାରଦାନଂ । ଜାନାତୂତି ‘‘ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ଜାନାତୂ’’ତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚକ୍କଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ କମ୍ମସରିକ୍ଖତା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ସତି ତିକମେୱ ସିୟା, ନ ଚତୁକ୍କଂ, ତସ୍ମା ଚକ୍କଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମହାପରିୱାରତାୟ ଞାପକନିମିତ୍ତଭାୱୋ କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ ନାମ । ତେନେୱାହ ‘‘ସପରିୱାରଂ…ପେ॰… ଜାନାତୂତି ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଦୀଘାୟୁକତାୟ ତଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ଚ ୱକ୍ଖତି, ତଥା ‘‘ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି ତଦତ୍ଥଜୋତକ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୨୧) ଚ । ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ ପନ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ଗାଥାୟଂ ‘‘ସତ୍ତୁମଦ୍ଦନୋ’’ତି ।

୨୦୫.ଏତନ୍ତି ଏତଂ ଗାଥାବନ୍ଧଭୂତଂ ୱଚନଂ, ତଂ ପନତ୍ଥତୋ ଗାଥା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଇମା ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନା ଗାଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ।

ପୁରତ୍ଥାତି ୱା ‘‘ପୁରେ’’ତି ୱୁତ୍ତତୋପି ପୁବ୍ବେ । ୟସ୍ମା ମହାପୁରିସୋ ନ ଅତୀତାୟ ଏକଜାତିୟଂ, ନାପି କତିପୟଜାତୀସୁ, ଅଥ ଖୋ ପୁରିମପୁରିମତରାସୁ ତଥାୱ ପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରେ ପୁରତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଜାତିୟଂ ଅତୀତକାଲୱସେନ ‘‘ପୁରେପୁରତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭାତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତିଆଦି । କେଚି ‘‘ଇମିସ୍ସା ଜାତିୟା ପୁବ୍ବେ ତୁସିତଦେୱଲୋକେ କତକମ୍ମପଟିକ୍ଖେପୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତାଦିସସ୍ସ କତକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅପନୂଦନୋତି ଅପନେତା । ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋ ।

ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନାତି ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ସତମତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଏକେକଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି । ନ ରୋଚୟିଂସୂତି କେୱଲଂ ସତମତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଲକ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତିଂ ନ ରୋଚୟିଂସୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । କଥଂ ପନ ରୋଚୟିଂସୂତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତେସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ଏକେକଂ କମ୍ମନ୍ତି ଏକେକଂ ଦାନାଦିପୁବ୍ବକମ୍ମଂ । ଏକେକଂ ସତଗୁଣଂ କତ୍ୱାତି ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ୟତ୍ତକା ସତ୍ତା, ତେହି ସବ୍ବେହି ପଚ୍ଚେକଂ ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ କତାନି ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ୟତ୍ତକାନି, ତତୋ ଏକେକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ମହାସତ୍ତେନ ସତଗୁଣଂ କତଂ ‘‘ସତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ସତ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁଭାୱପରିୟାୟୋ, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସତଗ୍ଘି ସତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ରୋଚୟିଂସୂ’’ତି ।

ଆୟତପଣ୍ହିତାଦିତିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୦୬.ସରସଚୁତି ନାମ ଜାତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ୟାୱଜୀୱଂ ଜୀୱିତ୍ୱା ପକତିୟା ମରଣଂ । ଆକଡ୍ଢଜିୟସ୍ସ ଧନୁଦଣ୍ଡସ୍ସ ୱିୟ ପାଦାନଂ ଅନ୍ତୋମୁଖଂ କୁଟିଲତାୟ ଅନ୍ତୋୱଙ୍କପାଦତା । ବହିମୁଖଂ କୁଟିଲତାୟ ବହିୱଙ୍କପାଦତା । ପାଦତଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଊନତାୟ ଉକ୍କୁଟିକପାଦତା । ଅଗ୍ଗପାଦେନ ଖଞ୍ଜନକା ଅଗ୍ଗକୋଣ୍ଡା । ପଣ୍ହିପ୍ପଦେସେନ ଖଞ୍ଜନକା ପଣ୍ହିକୋଣ୍ଡା । ଉନ୍ନତକାୟେନାତି ଅନୋନତଭାୱେନ ସମୁସ୍ସିତସରୀରେନ। ମୁଟ୍ଠିକତହତ୍ଥାତି ଆୱୁଧାଦୀନଂ ଗହଣତ୍ଥଂ କତମୁଟ୍ଠିହତ୍ଥା । ଫଣହତ୍ଥକାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିହତ୍ଥା । ଇଦମେତ୍ଥ କମ୍ମସରିକ୍ଖକନ୍ତି ଇଦଂ ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାନଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଦୀଘାୟୁକତାୟ ଞାପକନିମିତ୍ତଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ଆୟତପଣ୍ହିତା, ଦୀଘଙ୍ଗୁଲିତା ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତାତି ଏତସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ କମ୍ମସରିକ୍ଖକତ୍ତଂ । ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ ପନ ଅନନ୍ତରାୟତାଦି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୦୭. ଭାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଭୟଂ ଅତ୍ତସିନେହହେତୁକଂ ପହୀନସିନେହସ୍ସ ତଦଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ମୟ୍ହଂ ମରଣତୋ ଭୟଂ ମମ ଜୀୱିତଂ ପିୟ’’ନ୍ତି । ସୁଚିଣ୍ଣେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ କତୂପଚିତେନ ସୁଚରିତକମ୍ମୁନା ।

ଚୱିତ୍ୱାତି ସଗ୍ଗତୋ ଚୱିତ୍ୱା । ‘‘ସୁଜାତଗତ୍ତୋ ସୁଭୁଜୋ’’ତି ଆଦୟୋ ସରୀରାୱୟୱଗୁଣା ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ଅୱିନାଭାୱିନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତା । ଚିରୟପନାୟାତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତନାୟ । ତେନାହ ‘‘ଦୀଘାୟୁକଭାୱାୟା’’ତି । ତତୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ୟାପନତୋ । ୱସିପ୍ପତ୍ତୋତି ଝାନାଦୀସୁ ୱସୀଭାୱଞ୍ଚେୱ ଚେତୋୱସିଭାୱଞ୍ଚ ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, କଥଂ ଇଦ୍ଧିଭାୱନାୟ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାପେତି ଚିରତରନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ସତ୍ତୁସ୍ସଦତାଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୦୮. ରସୋ ଜାତୋ ଏତେସନ୍ତି ରସିତାନି, ମହାରସାନି । ତେନାହ ‘‘ରସସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି । ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦୀନୀତି ପୂପସକ୍ଖଲିମୋଦକାଦୀନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପନ କଦଲିଫଲାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପିଟ୍ଠଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚିତବ୍ବପାୟସଂ ପିଟ୍ଠପାୟସଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଥାରୂପଭୋଜ୍ଜୟାଗୁଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଇଧ କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ ନାମ ସତ୍ତୁସ୍ସଦତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପଣୀତଲାଭିତାୟ ଞାପକନିମିତ୍ତଭାୱୋ । ଇମିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ କମ୍ମସରିକ୍ଖକଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୨୦୯.ଉତ୍ତମୋ ଅଗ୍ଗରସଦାୟକୋତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମୋ ଲୋକନାଥୋ ଅଗ୍ଗାନଂ ପଣୀତାନଂ ରସାନଂ ଦାୟକୋ । ଉତ୍ତମାନଂ ଅଗ୍ଗରସାନନ୍ତି ପଣୀତେସୁପି ପଣୀତରସାନଂ । ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଜୋତକନ୍ତି ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଲାଭଜୋତକଂ । ଲାଭସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ ‘‘ଲାଭସଂୱତ୍ତନିକ’’ନ୍ତି କାରଣୂପଚାରେନ ୱଦତି । ତଦତ୍ଥଜୋତକନ୍ତି ୱା ତସ୍ସ ପଣୀତଭୋଜନଦାୟକତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତକଂ । ତଦାଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ଆ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଲାଭିରୁତ୍ତମନ୍ତି ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ।

କରଚରଣାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୧୦.ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଂ ପତ୍ତଚୀୱରାଦିଂ ଗିହିପରିକ୍ଖାରଂ ୱତ୍ଥାୱୁଧୟାନସୟନାଦିଂ ।

ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଉପକାରଂ । ମକ୍ଖେତ୍ୱା ନାସେତି ମକ୍ଖିଭାୱେ ଠତ୍ୱା । ତେଲେନ ୱିୟ ମକ୍ଖେତୀତି ସତଧୋତତେଲେନ ମକ୍ଖେତି ୱିୟ । ଅତ୍ଥସଂୱଡ୍ଢନକଥାୟାତି ହିତାୱହକଥାୟ । କଥାଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ପରେସଂ ହିତାୱହୋ କାୟପୟୋଗୋପି ଅତ୍ଥଚରିୟା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱଚୀପୟୋଗୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଚରିୟା ୱୁତ୍ତା ।

ସମାନତ୍ତତାୟାତି ସଦିସଭାୱେ ସମାନଟ୍ଠାନେ ଠପନେନ, ତଂ ପନସ୍ସ ସମାନଟ୍ଠାନେ ଠପନଂ ଅତ୍ତସଦିସତାକରଣଂ, ସୁଖେନ ଏକସମ୍ଭୋଗତା, ଅତ୍ତନୋ ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ; ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଏକସମ୍ଭୋଗତାତି ଆହ ‘‘ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱେନା’’ତି । ସା ଚ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖତା ଏକତୋ ନିସଜ୍ଜାଦିନା ପାକଟା ହୋତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକାସନେ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ହି ସକ୍କା ଏକପରିଭୋଗୋ କାତୁଂ ଜାତିୟା ହୀନତ୍ତା । ତଥା ଅକରିୟମାନେଚ ସୋ କୁଜ୍ଝତି ଭୋଗେନ ଅଧିକତ୍ତା, ତସ୍ମା ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହୋ । ନ ହି ସୋ ଏକପରିଭୋଗଂ ଇଚ୍ଛତି ଜାତିୟା ହୀନଭାୱତୋ । ନ ଅକରିୟମାନେ ଚ କୁଜ୍ଝତି ଭୋଗେନ ହୀନଭାୱତୋ । ଉଭୋହୀତି ଜାତିଭୋଗେହି । ସଦିସୋପି ସୁସଙ୍ଗହୋ ଏକସଦିସଭାୱେନେୱ ଇତରେନ ସହ ଏକପରିଭୋଗସ୍ସ ପଚ୍ଚାସୀସାୟ, ଅକରଣେ ଚ ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝନସ୍ସାଭାୱତୋ । ଅଦୀୟମାନେପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଆମିସେ ଅକରିୟମାନେପି ସଙ୍ଗହେ । ନ ପାପକେନ ଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି ପେସଲଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ପରିଭୋଗୋପି…ପେ॰… ହୋତି ।ଏୱରୂପନ୍ତି ଗିହୀ ଚେ, ଉଭୋହି ସଦିସଂ; ପବ୍ବଜିତୋ ଚେ, ସୀଲୱନ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁସଙ୍ଗହିତାୱହୋନ୍ତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଙ୍ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

ଦାନାଦିସଙ୍ଗହକମ୍ମନ୍ତି ଦାନାଦିଭେଦଂ ପରସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ।

୨୧୧.ଅନୱଞ୍ଞାତେନ ଅପରିଭୂତେନ ସମ୍ଭାୱିତେନ । ପମୋଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ହାସୋ, ନ ଅପ୍ପମୋଦେନାତି ଏତ୍ଥ ପଟିସେଧଦ୍ୱୟେନ ସୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଚ ଓଦଗ୍ୟସଭାୱତ୍ତା ନ ଦୀନୋ ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତତ୍ତା ନ ଗବ୍ଭୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନ ଦୀନେନ ନ ଗବ୍ଭିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସତ୍ତାନଂ ଅଗଣ୍ହନଗୁଣେନାତି ୟୋଜନା ।

ଅତିରୁଚିରନ୍ତି ଅତିୱିୟ ରୁଚିରକତଂ, ତଂ ପନ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପସାଦାୱହନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁପାସାଦିକ’’ନ୍ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଛେକନ୍ତି ଅତିୱିୟ ସୁନ୍ଦରଂ । ୱିଧାତବ୍ବୋତି ୱିଧାତୁଂ ସନ୍ଦିସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ପିୟଂ ୱଦତୀତି ପିୟୱଦୂ ୟଥା ‘‘ସବ୍ବୱିଦୂ’’ତି । ସୁଖମେୱ ସୁଖତା, ତଂ ସୁଖତଂ । ଧମ୍ମଞ୍ଚଅନୁଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ଚେୱ ତସ୍ସ ଅନୁରୂପପୁବ୍ବଭାଗଧମ୍ମଞ୍ଚ ।

ଉସ୍ସଙ୍ଖପାଦାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୧୨.‘‘ଅତ୍ଥୂପସଂହିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତା ଧମ୍ମକଥା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇଧଲୋକପରଲୋକତ୍ଥନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଧମ୍ମୂପସଂହିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥା ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିଦଂସେସୀତି ସନ୍ଦସ୍ସେସି ତେ ଧମ୍ମେ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ କତ୍ୱା ପକାସେସି । ନିଦଂସନକଥନ୍ତି ପାକଟକରଣକଥଂ । ଜେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଅଗ୍ଗୋ, ପାସଂସଟ୍ଠେନ ସେଟ୍ଠୋ, ପମୁଖଟ୍ଠେନ ପାମୋକ୍ଖୋ, ପଧାନଟ୍ଠେନ ଉତ୍ତମୋ, ହିତସୁଖତ୍ଥିକେହି ପକାରତୋ ୱରଣୀୟତୋ ରଜନୀୟତୋ ପୱରୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚୀନମ୍ପି ‘‘ଅଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଭେଦାଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନୀ’’ତି ଆହ ।

ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମନୀୟାତି ସୁଣନ୍ତାନଂ ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମନୀୟା । ସଙ୍ଖାୟ ଅଧୋ ପିଟ୍ଠିପାଦସମୀପେ ଏୱ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅଧୋସଙ୍ଖା ପାଦା ଏତସ୍ସାତି ଅଧୋସଙ୍ଖପାଦୋ । ସଙ୍ଖାତି ଚ ଗୋପ୍ଫକାନମିଦଂ ନାମଂ ।

୨୧୩.ଧମ୍ମଦାନୟଞ୍ଞନ୍ତି ଧମ୍ମଦାନସଙ୍ଖାତଂ ୟଞ୍ଞଂ ।

ସୁଟ୍ଠୁସଣ୍ଠିତାତି ସମ୍ମଦେୱ ସଣ୍ଠିତା । ପିଟ୍ଠିପାଦସ୍ସ ଉପରି ପକତିଅଙ୍ଗୁଲେନ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲେ ଜଙ୍ଘାପଦେସେ ନିଗୂଳ୍ହା ଅପଞ୍ଞାୟମାନରୂପା ହୁତ୍ୱା ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏଣିଜଙ୍ଘଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୧୪.ସିପ୍ପନ୍ତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିକାହେତୁଭୂତଂ ଆଜୀୱୱିଧିଂ । ଜୀୱିକତ୍ଥଂ, ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରତ୍ଥଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା, ମନ୍ତସତ୍ଥାଦି । ଚରନ୍ତି ତେନ ସୁଗତିଂ, ସୁଖଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚରଣଂ । କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତାଜାନନପଞ୍ଞା’’ତି । ତାନି ଚେୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତହତ୍ଥିଆଦୀନି ଚେୱ । ସତ୍ତ ରତନାନୀତି ମୁତ୍ତାଦୀନି ସତ୍ତ ରତନାନି । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ରଞ୍ଞୋ ଉପଭୋଗଭୂତାନଂ ୱତ୍ଥସେୟ୍ୟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ରଞ୍ଞୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନୀତି ରଞ୍ଞୋ ପରିଭୁଞ୍ଜନୟୋଗ୍ୟାନି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ‘‘ରାଜାରହାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିସା ନାମ ଓଧିସୋ ଅନୋଧିସୋ ଚ ସମିତପାପା, ତଥତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନା ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଣାନଂ କୋଟ୍ଠାସଭୂତା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା’’ତି ।

ସିପ୍ପାଦିୱାଚନନ୍ତି ସିପ୍ପାନଂ ସିକ୍ଖାପନଂ । ପାଳିୟମ୍ପି ହି ‘‘ୱାଚେତା’’ତି ୱାଚନସୀସେନ ସିକ୍ଖାପନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଉକ୍କୁଟିକାସନନ୍ତି ତଂତଂୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣେନ ଉକ୍କୁଟିକସ୍ସ ନିସଜ୍ଜା । ପୟୋଜନୱସେନ ଗେହତୋ ଗେହଂ ଗାମତୋ ଗାମଂ ଜଙ୍ଘାୟୋ କିଲମେତ୍ୱା ପେସନଂ ଜଙ୍ଘପେସନିକା । ଲିଖିତ୍ୱା ପାତିତଂ ୱିୟ ହୋତି ଅପରିପୁଣ୍ଣଭାୱତୋ । ଅନୁପୁବ୍ବଉଗ୍ଗତୱଟ୍ଟିତନ୍ତି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଜାଣୁପ୍ପଦେସା ମଂସୂପଚୟସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ସମନ୍ତତୋ ୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଉଗ୍ଗତଂ ହୁତ୍ୱା ସୁୱଟ୍ଟିତଂ । ଏଣିଜଙ୍ଘଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଣ୍ଠାନମତ୍ତେନ ଏଣିମିଗଜଙ୍ଘାସଦିସଜଙ୍ଘଲକ୍ଖଣଂ ।

୨୧୫.‘‘ୟତୁପଘାତାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ତ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଲୋମା ସୁଖୁମତ୍ତଚୋତ୍ଥତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚୋଦକେନ ‘‘କିଂ ପନ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଅଞ୍ଞଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ଚୋଦିତୋ, ଆଚରିୟୋ ‘‘ନ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ଇଧ କସ୍ମା ଲକ୍ଖଣନ୍ତରଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ଅନ୍ତୋଲୀନମେୱ ଚୋଦନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି…ପେ॰… ଇଧ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଲକ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତକେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ହୋତୀତି ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅନୁକୂଲଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେନ କାରଣେନ ଇଧ ଏଣିଜଙ୍ଘଲକ୍ଖଣକଥନେ ‘‘ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଲୋମା ସୁଖୁମତ୍ତଚୋତ୍ଥତା’’ତି ଲକ୍ଖଣନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁଖୁମଚ୍ଛୱିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୧୬.ସମିତପାପଟ୍ଠେନସମଣଂ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନ । ବାହିତପାପଟ୍ଠେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ, ନ ଜାତିମତ୍ତେନ ।

ମହନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ମହତୀ ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ମହାପଞ୍ଞୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଆହ ‘‘ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନାନତ୍ତନ୍ତି ୟାହି ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଭଗୱା ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିନା କିତ୍ତୀୟତି, ତାସଂ ମହାପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା ।

ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିସେସତୋ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ମହତ୍ତଂ ନାମ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ତଦସ୍ସା କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୁମହନ୍ତତାୟ, ପଚ୍ଚୟମହନ୍ତତାୟ, ନିସ୍ସୟମହନ୍ତତାୟ, ପଭେଦମହନ୍ତତାୟ, କିଚ୍ଚମହନ୍ତତାୟ, ଫଲମହନ୍ତତାୟ, ଆନିସଂସମହନ୍ତତାୟ ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ଅଲୋଭାଦୟୋ । ପଚ୍ଚୟୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟାଦୟୋ । ନିସ୍ସୟୋ ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନିୟତତା, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ପୁରିସୱିସେସା । ପଭେଦୋ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱିଭାଗୋ । କିଚ୍ଚଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନଂ । ଆନିସଂସୋ ପିୟମନାପତାଦି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ, (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬) ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ଚ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ମହନ୍ତତା ୟଥାରହଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଠାନାଠାନାନଂ ପନ ମହାୱିସୟତାୟ, ସା ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଧାରଣନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସକଲସାସନସଙ୍ଗହତୋ, ସୋ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗ- (ୱିଭ॰ ୧୮୯) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯) ଆଗତନୟେନ, ସତିପଟ୍ଠାନା ଦୀନଂ ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ, (ୱିଭ॰ ୩୫୫) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୫) ଚ ଆଗତନୟେନ, ସାମଞ୍ଞଫଲାନଂ ମହତୋ ହିତସ୍ସ, ମହତୋ ସୁଖସ୍ସ, ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱତୋ, ସନ୍ତପଣୀତନିପୁଣଅତକ୍କାୱଚରପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଭାୱତୋ ଚ; ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ମହାସମ୍ଭାରତୋ, ମହାୱିସୟତୋ, ମହାକିଚ୍ଚତୋ, ମହାନୁଭାୱତୋ, ମହାନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଚ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିମହତ୍ତସିଦ୍ଧିତୋ ମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁଥୁପଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ନାନାଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେସୁପି ‘‘ଏକୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାଦସୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅତୀତାଦିଭେଦୱସେନାପି ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ…ପେ॰..ଇଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମକା’’ତି ଏୱଂ ଆୟତନାନଂ ନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ନାନାଧାତୂସୂତି ‘‘ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଚତୁଭୂମିକା’’ତି ଏୱଂ ନାନାଧାତୂସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତୟିଦଂ ଉପାଦିନ୍ନକଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଉପାଦିନ୍ନକଧାତୂସୁ ଏୱଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକଦେସତୋୱ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋ । ଅନୁପାଦିନ୍ନକଧାତୂନଂ ପନ ଲକ୍ଖଣାଦିମତ୍ତମେୱ ଜାନନ୍ତି, ନ ନାନାକରଣଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନମେୱ ପନ ‘‘ଇମାୟ ନାମଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ, ଇମସ୍ସ କାଳୋ, ଇମସ୍ସ ମଟ୍ଠୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ତନୁତଚୋ । ଇମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ । ଇମସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ, ଇମସ୍ସ ପୀତକଂ, ଲୋହିତକଂ, ଓଦାତଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ । ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଂ, ଦୀଘଂ, ୱଟ୍ଟଂ, ସୁସଣ୍ଠାନଂ, ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନଂ, ମଟ୍ଠଂ, ଫରୁସଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ମଧୁରଂ, ତିତ୍ତକଂ, ଅମ୍ବିଲଂ, କଟୁକଂ, କସାୱଂ । କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ, ଅତିଖିଣୋ, ଉଜୁକୋ, କୁଟିଲୋ, କଣ୍ହୋ, ନୀଲୋ, ଓଦାତୋ ହୋତୀ’’ତି ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।

ନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ଚ ନାନାପଭେଦେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଙ୍ଗାନି ହି ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତାନି । ତେନାହ ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି । ନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୂତି ନାନାସଭାୱେସୁ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହିତେସୁ ସୁଞ୍ଞତଭାୱେସୁ ତତୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନସଭାୱେସୁ ପକାରେସୁ । ମ-କାରୋ ହେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ନାନାଅତ୍ଥେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ୱିସୟଭୂତେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ । ଧମ୍ମେସୂତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ୱିସୟଭୂତେସୁ ପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ନିରୁତ୍ତୀସୂତି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱଚନସଙ୍ଖାତେସୁ ନାନାନିରୁତ୍ତୀସୁ । ପଟିଭାନେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ‘‘ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୬, ୭୨୯, ୭୩୧, ୭୩୨, ୭୩୪, ୭୩୬, ୭୩୯) ତଥା ତଥା ପଟିଭାନତୋ ଉପତିଟ୍ଠନତୋ ‘‘ପଟିଭାନାନୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେସୁ ନାନାଞାଣେସୁ । ‘‘ପୁଥୁନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ସୀଲସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ଇତରେସଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ । ୟଂ ପନ ଅଭିନ୍ନଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଉପଚାରୱସେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି, ତେନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିପରିୟାୟେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ପରିଦୀପିତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ୱିସୟୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ମହତ୍ତଂ, ପୁଥୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ହାସଭାୱଂ, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ଜୱନଭାୱଂ, କିଚ୍ଚୱସେନ ତିକ୍ଖାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମା ହାସପଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହାସବହୁଲୋତି ପୀତିବହୁଲୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ସୀଲଂ ପରିପୂରେତୀତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନୱସେସସୀଲଂ ପରିପୂରେତି । ପୀତିସୋମନସ୍ସସହଗତା ହି ପଞ୍ଞା ଅଭିରତିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁଲ୍ଲିତୱିକସିତା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା । ପୁନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଅରିୟସୀଲକ୍ଖନ୍ଧମାହ । ‘‘ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସବ୍ବଂ ତଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ୟା ରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ସୀଘୱେଗେନ ପୱତ୍ତତି, ପଟିପକ୍ଖଦୂରଭାୱେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା ଇନ୍ଦେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱଜିରଂ ୱିୟ ଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିରଜ୍ଝନ୍ତୀ ଅଦନ୍ଧାୟନ୍ତୀ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୱେଗସା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ସା ଜୱନପଞ୍ଞା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନତୋ ଖୟସଭାୱତ୍ତା । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭୟାନକଭାୱତୋ । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ଅସାରକଭାୱତୋ ଅତ୍ତସାରୱିରହତୋ, ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ଚ । ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ତୁଲନଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ତୁଲେତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ତାୟ ଏୱ ତୀରଣଭୂତାୟ ତୀରୟିତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ୟାଥାୱତୋ ପକାସେତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ରୂପନିରୋଧେତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧହେତୁଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ । ଇଦାନି ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱସେନା’’ତି କେଚି ।

ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ପଟିପକ୍ଖପହାନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ‘‘ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ପନ କିଲେସେ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ପଟିପଦା ଚସ୍ସ ନ ଚଲତୀତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା…ପେ॰… ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି କାରଣମୁଖେନ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିଣ୍ହପୱତ୍ତସଂୱେଗୋ । ଉତ୍ତାସବହୁଲୋତି ଞାଣୁତ୍ତାସୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ବହୁସୋ ଉତ୍ରାସମାନସୋ, ଏତେନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନମାହ । ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନମାହ, ‘‘ଅରତିବହୁଲୋ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସା ଏୱ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ବହିମୁଖୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ବହିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଞାଣମୁଖୋ, ତଥା ୱା ପୱତ୍ତିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖୋ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥି, ନିବ୍ବିଜ୍ଝତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧିକା, ସା ଏୱ ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା, ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୨୧୭.ପବ୍ବଜିତଂ ଉପାସିତାତି ଏତ୍ଥ ୟାଦିସଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଉପାସତୋ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଣ୍ଡିତଂ ପବ୍ବଜିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ ଇଚ୍ଛିତଂ, ନ ଉପନିସୀଦନମତ୍ତେନାତି ଆହ ‘‘ପୟିରୁପାସିତା’’ତି । ଅତ୍ଥନ୍ତି ହିତଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କରିତ୍ୱାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ, ହିତୂପସଞ୍ହିତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତର-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଚିତ୍ତପରିୟାୟୋ ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ୱିୟ । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥନ୍ତରୋତି ହିତଜ୍ଝାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଗତେନାତି ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତେନ, ପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦେ ଚ ନିମିତ୍ତେ ଚ ଛେକାତି ଉପ୍ପାଦୱିଧିମ୍ହି ଚେୱ ନିମିତ୍ତୱିଧିମ୍ହି ଚ କୁସଲା । ଉପ୍ପାଦନିମିତ୍ତକୋୱିଦତାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣକୋସଲ୍ଲମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ସେସଲକ୍ଖଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ଅନୁମୀୟତି, ୟାନି ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବଆନିସଂସାନି ନିମିତ୍ତାନି, ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପାଦେ ଚ ନିମିତ୍ତେ ଚ ଅନୁମିନନାଦିୱସେନ ଛେକା ନିପୁଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞତ୍ୱା ପସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ପସ୍ସିସ୍ସତି, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅତ୍ଥାନୁସାସନୀସୂତି ଅତ୍ଥାନଂ ହିତାନଂ ଅନୁସାସନୀସୁ । ୟସ୍ମା ଅନତ୍ଥପଟିୱଜ୍ଜନପୁବ୍ବିକା ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥପଟିପତ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନତ୍ଥୋପି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତବ୍ବୋ, ଜାନିତବ୍ବୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗାହକାନି ଞାଣାନୀ’’ତି, ୟତୋ ‘‘ଆୟୁପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ୱିୟ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୧୮. ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ କୋଧୱିନୟେନ ଅକ୍କୋଧନୋ, ନ ଭାୱନାବଲେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅକ୍କୋଧୱସିକତ୍ତାତି ଏୱଂ ମଘମାଣୱୋ ୱିୟ ନ କୋଧୱସଂ ଗତତ୍ତା । ନାଭିସଜ୍ଜୀତି କୁଜ୍ଝନୱସେନେୱ ନ ଅଭିସଜ୍ଜି । ୟଞ୍ହି କୋଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ଆରମ୍ମଣେ ଉପନାହସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ କୁଜ୍ଝନୱସେନ ଅଭିସଜ୍ଜନଂ, ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଲୁବ୍ଭନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘କୁଟିଲକଣ୍ଟକୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ସୋ ହି ୟତ୍ଥ ଲଗ୍ଗତି, ତଂ ଖୋଭେନ୍ତୋ ଏୱ ଲଗ୍ଗତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ମମ୍ମଟ୍ଠାନେ । ମମ୍ମନ୍ତି ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେପି ରୁଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ । ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ପଠମୁପ୍ପନ୍ନୋ । ତତୋ ବଲୱତରୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନତୋ । ତତୋ ବଲୱତରାପତିତ୍ଥିୟନାତି ସାତିସୟଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ତତୋ ବ୍ୟାପାଦାୱତ୍ଥାୟପି ବଲୱତରା ପତିତ୍ଥିୟନା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭାୱେନ ଥାମପ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ସୁଖୁମତ୍ଥରଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଣୀତଭୋଜନୀୟାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଭୋଜନଦାନସ୍ସପି ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦାନିମିତ୍ତଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଭୋଜନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଦଦମାନୋ ଦାୟକୋ ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ…ପେ॰… ଆୟୁଂ ଦେତି, ୱଣ୍ଣଂ ଦେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୭) ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଆମିସଦାନେନ ୱା’’ତି ।

୨୧୯. ତି ଅଦାସି । ଦେୱୋତି ମେଘୋ, ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ ଏୱ ୱା । ୱରତରୋତି ଉତ୍ତମତରୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱିସଦିସାୱତ୍ଥାଦି ଭାୱତୋ ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଅପବ୍ବଜ୍ଜା, ଗିହିଭାୱୋ । ଅଚ୍ଛାଦେନ୍ତି କୋପୀନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି ଏତେହୀତି ଅଚ୍ଛାଦନାନି, ନିୱାସନାନି, ତେସଂ ଅଚ୍ଛାଦନାନଞ୍ଚେୱ ସେସ ୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ କୋଜୱାଦି ଉତ୍ତମପାୱୁରଣାନଞ୍ଚ । ୱିନାସୋତି କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନାସୋ ।

କୋସୋହିତୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୨୦.ସମାନେତାତି ସମ୍ମଦେୱ ଆନେତା ସମାଗମେତା । ରଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ସକ୍କା କାତୁଂ ବହୁଭତିକସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ । କତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କରୋନ୍ତି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦନକମ୍ମନ୍ତି ୱା । ନନୁ ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦନକମ୍ମଂ ନାମ ସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ, ଇଦଂ ପନ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ପରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନତ୍ଥଂ ପରିହରଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ଞାତିସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତେନା’’ତି ଏତେନ ଞାତତ୍ଥଚରିୟାୱସେନ ତଂ କମ୍ମଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୨୧.ଅମିତ୍ତତାପନାତି ଅମିତ୍ତାନଂ ତପନସୀଲା, ଅମିତ୍ତତାପନଂ ହୋତୁ ୱା ମା ୱା ଏୱଂସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ପୁତ୍ତାନଂ ଅମିତ୍ତା ନାମ କେଚି ହୋନ୍ତି, ୟେ ତେ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଚକ୍କାନୁଭାୱେନେୱ ସବ୍ବେପି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଅନୁୱତ୍ତକା ତେସଂ ଭୱନ୍ତି ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରିମଣ୍ଡଲାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୨୨.ସମନ୍ତି ସମାନଂ । ତେନ ତେନ ଲୋକେ ୱିଞ୍ଞାତଗୁଣେନ ସମଂ ସମାନଂ ଜାନାତି, ୟତୋ ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିନାୱ ଇତରସ୍ମିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ସୟଂ ଜାନାତୀତି ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ଜାନାତି । ପୁରିସଂ ଜାନାତୀତି ୱା ‘‘ଅୟଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋ, ଅୟଂ ନିହୀନୋ’’ତି ତଂ ତଂ ପୁରିସଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି । ପୁରିସୱିସେସଂ ଜାନାତୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପୁରିସେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିସେସଂ ଜାନାତି, ୟତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନୁରୂପଦାନପଦାନାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାରୀ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟମିଦମରହତୀ’’ତିଆଦି ।

ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭଟ୍ଠେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଟିଲାଭାପନଟ୍ଠେନ । ସମସଙ୍ଗହକମ୍ମନ୍ତି ସମଂ ଜାନିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକମ୍ମଂ ।

୨୨୩.ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ତୀରୟିତ୍ୱା । ପଟିୱିଚିନିତ୍ୱାତି ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ନିପୁଣୟୋଗତୋ ନିପୁଣା, ଅତିୱିୟ ନିପୁଣା ଅତିନିପୁଣା, ସା ପନ ତେସଂ ନିପୁଣତା ସଣ୍ହସୁଖୁମା ପଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ସୁଖୁମପଞ୍ଞା’’ତି ।

ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୨୪.ଖେମକାମୋତି ଅନୁପଦ୍ଦୱକାମୋ । କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ସତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢିଆୱହଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୱିଧାୟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାୟାତି କମ୍ମସ୍ସକତାପଞ୍ଞାୟା’’ତି ।

ସମନ୍ତପରିପୂରାନୀତି ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଭାଗେହି ପରିପୁଣ୍ଣାନି । ତତୋ ଏୱ ଅହୀନାନି ଅନୂନାନି । ଧନାଦୀହୀତି ଧନଧଞ୍ଞାଦୀହି ।

୨୨୫.ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ଓକ୍କନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଦହନସଦ୍ଧା । ସା ଏୱ ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଅଭିପ୍ପସୀଦନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପସାଦସଦ୍ଧା ।ପରିୟତ୍ତିସୱନେନାତି ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହାୟ ପରିୟତ୍ତିୟା ସୱନେନ । ଧାରଣପରିଚୟାଦୀନଂ ତଂମୂଲକତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେସନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ । ସହ ହାନଧମ୍ମେନାତି ସହାନଧମ୍ମୋ, ନ ସହାନଧମ୍ମୋତି ଅସହାନଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅସହାନଧମ୍ମତା, ତଂ ଅସହାନଧମ୍ମତଂ, ଅପରିହାନିୟସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗିତାଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୨୬.ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ଭୋଜନଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଫରତୀତି ସବ୍ବା ରସାହରଣିୟୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତଂ ସଭାୱେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାୟେ ଫରତି । ସମା ହୁତ୍ୱା ୱହନ୍ତୀତି ଅୱିସମା ଉଜୁକା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଆରୋଗ୍ୟକରଣକମ୍ମନ୍ତି ଅରୋଗଭାୱକରଂ ସତ୍ତାନଂ ଅୱିହେଠନକମ୍ମଂ । ମଧୁରାଦିଭେଦଂ ରସଂ ଗସତି ହରତି ଏତେହି, ସୟମେୱ ୱା ତଂ ଗସନ୍ତି ଗିଲନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ପୱେସେନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସା, ରସଗ୍ଗସାନଂ ଅଗ୍ଗା ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗା, ତେ ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗୀ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ଭୱତି ହି ଅଭିନ୍ନେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତଗ୍ଗତୱିସେସାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି। ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗିତାସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗିଲକ୍ଖଣଂ ।

୨୨୭.ୱଧ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୭୯) ବାଧନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମାରଣୱଧେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମାରଣସଙ୍ଖାତେନ ୱଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଧନତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ୱଧ-ସଦ୍ଦୋ, ମାରଣେନ, ବାଧନେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉବ୍ବାଧନାୟାତି ବନ୍ଧନାଗାରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ବାଧନେନ । ତେନାହ ‘‘ବନ୍ଧନାଗାରପ୍ପୱେସନେନା’’ତି ।

ଅଭିନୀଲନେତ୍ତାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୨୮.ୱିସଟନ୍ତି କୁଜ୍ଝନୱସେନ ୱିନିସଟଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘କକ୍କଟକୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ୱିସାଚୀତି ୱିରୂପଂ ସାଚିତକଂ, ୱିଜିମ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱଙ୍କକ୍ଖିକୋଟିୟା’’ତି, କୁଟିଲଅକ୍ଖିକୋଟିପାତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚେୟ୍ୟ ପେକ୍ଖିତାତି ଉଜୁକଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିପାତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୟୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପରୋତି କୁଜ୍ଝିତୋ । ନ ଓଲୋକେତି ତଂ ସମ୍ମୁଖା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ନ ଓଲୋକେତି, ପରମ୍ମୁଖା । ୱିତେୟ୍ୟାତି ୱିରୂପଂ ତିରିୟଂ, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଓଲୋକନକ୍କମଂ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିମ୍ହଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଓଲୋକନଂ ନାମ କୁଟିଲଭାୱକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅଭାଜନଉଜୁକତଚିତ୍ତତସ୍ସେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉଜୁମନୋ ହୁତ୍ୱା ଉଜୁଂ ପେକ୍ଖିତା’’ତି । ୟଥା ଚ ଉଜୁଂ ପେକ୍ଖିତା ହୋତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସଟନ୍ତି ଉମ୍ମୀଲନୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ପତ୍ଥଟଂ । ୱିପୁଲଂ ୱିତ୍ଥତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପିୟଂ ପିୟାୟିତବ୍ବଂ ଦସ୍ସନଂ ଓଲୋକନଂ ଏତସ୍ସାତି ପିୟଦସ୍ସନୋ ।

କାଣୋତି ଅକ୍ଖୀନି ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ପେକ୍ଖନକୋ । କାକକ୍ଖୀତି କେକରକ୍ଖୋ । ୱଙ୍କକ୍ଖୀତି ଜିମ୍ହପେକ୍ଖନକୋ । ଆୱିଲକ୍ଖୀତି ଆକୁଲଦିଟ୍ଠିପାତୋ । ନୀଲପୀତଲୋହିତସେତକାଳୱଣ୍ଣାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣୋ । ତତ୍ଥ ପୀତଲୋହିତୱଣ୍ଣା ସେତମଣ୍ଡଲଗତରାଜିୱସେନ, ନୀଲସେତକାଳୱଣ୍ଣା ପନ ତଂତଂମଣ୍ଡଲୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପସାଦୋତି ପନ ତେସଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ପସନ୍ନାକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କେଚି । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣୋ ପସାଦୋତି ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପରିୱାରୋ, ତେହି ୱା ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ପସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିକରାନୀତି ‘‘ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପସାଦତା ତିରୋହିତୱିଦୂରଗତଦସ୍ସନସମତ୍ଥତା’’ତି ଏୱମାଦି ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦାୟ କାରଣାନି । ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ ୟୁତ୍ତାତି ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ ଆୟୁତ୍ତା ସୁକୁସଲା ।

ଉଣ୍ହୀସସୀସଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୩୦.ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ନାମ ପମୁଖତା, ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠକଭାୱୋ ବହୁଜନସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତାତି ଆହ ‘‘ଗଣଜେଟ୍ଠକୋ’’ତିଆଦି ।

ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ କମ୍ମଂ । ୟସ୍ସ ହି କାୟସୁଚରିତାଦିକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ମହାପୁରିସୋ ବହୁଜନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଅହୋସି, ତଦସ୍ସ କମ୍ମଂ ‘‘ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଧ କମ୍ମଂ ନାମ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା’’ତି । ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେନପରିପୁଣ୍ଣସୀସୋତି ପୀତିୟା, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଚ ସମ୍ପୁଣ୍ଣପଞ୍ଞାସୀସୋ ବହୁଲଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରତି । ମହାପୁରିସୋତି ମହାପୁରିସଜାତିକୋ ।

୨୩୧.ବହୁଜନନ୍ତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବହୁଜନସ୍ସା’’ତି । ପରିଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପଟିଭୋଗୋ, ଉପୟୋଗୱତ୍ଥୁ ପଟିଭୋଗୋ, ତସ୍ସ ହିତାତି ପଟିଭୋଗିୟା । ଦେସକାଲଂ ଞତ୍ୱା ତଦୁପକରଣୂପଟ୍ଠାନାଦି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ସତ୍ତା । ଅଭିହରନ୍ତୀତି ବ୍ୟାହରନ୍ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିହରଣତୋ ପୱତ୍ତନକରଣତୋ ପଟିହାରୋ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପଟିହାରକନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଭାୱ’’ନ୍ତି । ୱିସୱନଂ ୱିସୱୋ, କାମକାରୋ ୱସିତା, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିସୱୀତି ଆହ ‘‘ଚିଣ୍ଣୱସୀ’’ତି ।

ଏକେକଲୋମତାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୩୨.ଉପୱତ୍ତତୀତି ଅନୁକୂଲଭାୱଂ ଉପେଚ୍ଚ ୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅନୁୱତ୍ତତୀ’’ତି ।

ଏକେକଲୋମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଲୋମକୂପେ ଏକେକଲୋମତାଲକ୍ଖଣଂ । ଏକେକେହି ଲୋମେହୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ସରୀରେ ଏକେକସ୍ମିମ୍ପି ଲୋମକୂପେ ଅନେକାନିପି ଲୋମାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ନ ତଥାଗତସ୍ସ । ତେହି ପୁନ ପଚ୍ଚେକଂ ଲୋମକୂପେସୁ ଏକେକେହେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେହି କୁଣ୍ଡଲାୱତ୍ତେହି ପଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତକଜାତେହି ନିଚିତଂ ୱିୟ ସରୀରଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେକଲୋମୂପଚିତଙ୍ଗୱା’’ତି ।

ଚତ୍ତାଲୀସାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୩୪.ଅଭିନ୍ଦିତବ୍ବପରିସୋତି ପରେହି କେନଚି ସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା, ୟୁତ୍ତିକାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱା ନ ଭିନ୍ଦିତବ୍ବପରିସୋ ।

ଅପିସୁଣୱାଚାୟାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ପେସୁଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ପିସୁଣା ୱାଚା ଏତସ୍ସାତି ପିସୁଣୱାଚୋ, ତସ୍ସ ପିସୁଣୱାଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଅପରିପୁଣ୍ଣାତି ଚତ୍ତାରୀସତୋ ଊନଭାୱେନ ନ ପରିପୁଣ୍ଣା । ୱିରଳାତି ସୱିୱରା ।

ପହୂତଜିୱ୍ହାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୩୬.ଆଦେୟ୍ୟୱାଚୋତି ଆଦରଗାରୱୱସେନ ଆଦାତବ୍ବୱଚନୋ । ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବୱଚନୋ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତସାସନୋ ।

ବଦ୍ଧଜିୱ୍ହାତି ୟଥା ସୁଖେନ ପରିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସିରାଦୀହି ପଲିବୁଦ୍ଧଜିୱ୍ହା । ଗୂଳ୍ହଜିୱ୍ହାତି ରସବହଲତାୟ ଗୂଳ୍ହଗଣ୍ଡସଦିସଜିୱ୍ହା । ଦ୍ୱିଜିୱ୍ହାତି ଅଗ୍ଗେ କପ୍ପଭାୱେନ ଦ୍ୱିଧାଭୂତଜିୱ୍ହା । ମମ୍ମନାତି ଅପ୍ପରିପ୍ପୁଟତଲାପା । ଖରଫରୁସକକ୍କସାଦିୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଭିଜ୍ଜତି ଭିନ୍ନକାରୋ ହୋତି । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସରତାୟ ଛିନ୍ନସ୍ସରା ୱା । ଅନେକାକାରତାୟ ଭିନ୍ନସ୍ସରା ୱା । କାକସ୍ସ ୱିୟ ଅମନୁଞ୍ଞସ୍ସରତାୟ କାକସ୍ସରା ୱା । ମଧୁରୋତି ଇଟ୍ଠେ, କମ୍ମଫଲେନ ୱତ୍ଥୁନୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ପେମନୀୟୋତି ପୀତିସଞ୍ଜନନୋ, ପିୟାୟିତବ୍ବୋ ୱା ।

୨୩୭.ଅକ୍କୋସୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅକ୍କୋସୁପସଞ୍ହିତତ୍ତା ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୁସହିତତ୍ତା । ଆବାଧକରିନ୍ତି ଘଟ୍ଟନୱସେନ ପରେସଂ ପୀଳାୱହଂ । ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅୱମଦ୍ଦନତୋ, ପମଦ୍ଦାଭାୱକରଣତୋ ୱା ବହୁଜନପ୍ପମଦ୍ଦନଂ । ଅବାଳ୍ହନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୧) ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅତିୱିୟ ବାଳ୍ହଂ ଫରୁସଂ ଗିରନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ଭଣୀତି ଚେତ୍ଥ ‘‘ନ ଅଭଣି ନ ଭଣୀ’’ତି ସରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁସଂହିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଂହିତଂ । କେନ ପନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂହିତଂ ? ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତି ଅନନ୍ତରମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମଧୁରତାୟାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, କା ପନସ୍ସ ମଧୁରତାତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପେମସଂହିତ’’ନ୍ତି । ଉପୟୋଗପୁଥୁତ୍ତୱିସୟୋ ୟଂ ୱାଚା-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ୱାଚାୟୋ’’ତି, ସା ଚସ୍ସା ଉପୟୋଗପୁଥୁତ୍ତୱିସୟତା ‘‘ହଦୟଗାମିନିୟୋ’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘କଣ୍ଣସୁଖ’’ନ୍ତି ପାଠେ ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଦୟଥାତି କାଲୱିପଲ୍ଲାସେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ୱେଦୟିତ୍ଥା’’ତି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରତନ୍ତି ସେଟ୍ଠସ୍ସରତଂ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରସଦିସସ୍ସରତଂ ୱା । ବହୂନଂ ବହୁନ୍ତି ବହୂନଂ ଜନାନଂ ବହୁଂ ସୁଭଣିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ସୀହହନୁଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୩୮.ଅପ୍ପଧଂସିକୋତି ଅପ୍ପଧଂସିୟୋ । ୟ-କାରସ୍ସ ହି କ-କାରଂ କତ୍ୱା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୯୭) ଗୁଣତୋତି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଗୁଣତୋ । ଠାନତୋତି ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତରତୋ ।

ପଲାପକଥାୟାତି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପକଥାୟ । ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠହନୁକା ଏକତୋ, ଉଭତୋ ୱା ସଂକୁଚିତୱିସୁକା । ୱଙ୍କହନୁକା ଏକପସ୍ସେନ କୁଟିଲୱିସୁକା । ପବ୍ଭାରହନୁକା ପୁରତୋ ଓଲମ୍ବମାନୱିସୁକା ।

୨୩୯.ୱିକିଣ୍ଣୱଚନା ନାମ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପିନୋ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅୱିକିଣ୍ଣୱଚନା ମହାବୋଧିସତ୍ତା । ୱାଚା ଏୱ ତଦତ୍ଥାଧିଗମୁପାୟତାୟ ‘‘ବ୍ୟାପ୍ପଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅୱିକିଣ୍ଣ…ପେ॰… ୱଚନପଥୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହୀ’’ତି ନୟିଦଂ ଆମେଡିତୱଚନଂ ଅସମାନାଧିକରଣତୋ, ଅଥ ଖୋ ଦ୍ୱୀହି ଦିଗୁଣତାଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହୀତି ଚତୂହୀ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱିଦୁଗମା’’ତି ଚତୁଗମା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଚତୁପ୍ପଦାନ’’ନ୍ତି । ତଥାସଭାୱୋତି ୟଥାସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ କେନଚି ଅପ୍ପଧଂସିୟତା ହୋତି ଗୁଣେହି, ତଥାସଭାୱୋ ।

ସମଦନ୍ତାଦିଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା

୨୪୦. ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଚାରତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧା ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଥା ୱା ସୁଦ୍ଧା ପୁଗ୍ଗଲା ପରିୱାରା ଏତସ୍ସାତି ପରିସୁଦ୍ଧପରିୱାରୋ ।

୨୪୧.ପହାସୀତି ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ ପରିଚ୍ଚଜି । ତିଦିୱଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ପୁରଂ ନଗରଂ ଏତେସନ୍ତି ତିଦିୱପୁରା, ତାୱତିଂସଦେୱା, ତେସଂ ୱରୋ ତିଦିୱପୁରୱରୋ, ଇନ୍ଦୋ । ତେନ ତିଦିୱପୁରୱରେନ । ତେନାହ ‘‘ସକ୍କେନା’’ତି । ଲପନ୍ତି କଥେନ୍ତି ଏତେନାତି ଲପନଂ, ମୁଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲପନଜନ୍ତି ମୁଖଜ’’ନ୍ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଧୱଲତାୟ ସୁକ୍କା, ଈସକମ୍ପି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠତାୟ ସୁଚି । ସୁନ୍ଦରସଣ୍ଠାନତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱନତୋ, ୱିପସ୍ସନତୋ ଚ ସୋଭନା । କାମଂ ଜନାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନାଦିଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାଭୂତୋ ଦେସୱିସେସୋ ‘‘ଜନପଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ସପରିୱାରଚତୁମହାଦୀପସଞ୍ଞିତୋ ସବ୍ବୋ ପଦେସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଜନପଦୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଦେସୋ ସମୁଦ୍ଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ନ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ? ସୋ ପଦେସୋ ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋପି ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ। ୟେ ୱା ସମୁଦ୍ଦନିସ୍ସିତା, ଚକ୍କୱାଳପାଦନିସ୍ସିତା ଚ ସତ୍ତା, ତେସଂ ତେ ତେ ପଦେସା ପତିଟ୍ଠାତି ତେପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ’’ତି ଅୱୋଚ । ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଚ ଚକ୍କୱାଳେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ । ପୁନ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ । ବହୁଜନ ସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଲୋପେନ ବହୁଜନଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ବହୁଜନା’’ତି । ୟଥା ପନ ତେ ହିତସୁଖଂ ଚରନ୍ତି, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଗତପାପୋତି ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱିନିଦ୍ଧୁତପାପଧମ୍ମୋ । ଦରଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟିକୋ, ଚେତସିକୋ ଚ ପରିଳାହୋ । ତତ୍ଥ ଚେତସିକପରିଳାହୋ ‘‘ୱିଗତପାପୋ’’ତି ଇମିନାୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୱିଗତକାୟିକଦରଥକିଲମଥୋ’’ତି । ରାଗାଦୟୋ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ମଲୀନଭାୱକରଣେନ ମଲା । କଚୱରଭାୱେନ ଖିଲା । ସତ୍ତାନଂ ମହାନତ୍ଥକରତ୍ତା ୱିସେସତୋ ଦୋସୋ କଲୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୋସକଲୀନଞ୍ଚା’’ତି । ପନୂଦେହୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ସସନ୍ତାନତୋ ନୀହାରକେହି, ପଜହନକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାନଂ ମହାପୁରିସସନ୍ତାନଗତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରହେତୁକଭାୱେନ ସବ୍ବଂୟେୱ ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ କାରଣଂ ୱିସିଟ୍ଠରୂପତ୍ତା ଫଲସ୍ସ । ନ ହି ଅଭିନ୍ନରୂପକାରଣଂ ଭିନ୍ନସଭାୱସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ୱିସେସକାରଣଂ, ତଂ ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଅୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟାଦିସଂ କାୟସୁଚରିତାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତାଦିସମେୱ ‘‘ଉଣ୍ହୀସସୀସତାୟ’’ କାରଣନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଦଳ୍ହସମାଦାନତାୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ତସ୍ସ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇତରସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏୱଂ ୟାଦିସଂ ଆୟତପଣ୍ହିତାୟ କାରଣଂ, ନ ତାଦିସମେୱ ଦୀଘଙ୍ଗୁଲିତାୟ, ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତାୟ ଚ କାରଣଂ ୱିସିଟ୍ଠରୂପତ୍ତା ଫଲସ୍ସ । ନ ହି ଅଭିନ୍ନରୂପକାରଣଂ ଭିନ୍ନସଭାୱସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଏକେନେୱ କମ୍ମୁନା ଚକ୍ଖାଦିନାନିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅୱତ୍ଥାଭେଦତୋ, ସାମତ୍ଥିୟଭେଦତୋ ୱା କମ୍ମଭେଦୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନ ହି ୟଦୱତ୍ଥଂ କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ କାରଣଂ, ତଦୱତ୍ଥମେୱ ସୋତାଦୀନଂ କାରଣଂ ହୋତି ଅଭିନ୍ନସାମତ୍ଥିୟଂ ୱା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚାୟତନିକତ୍ତଭାୱପତ୍ଥନାଭୂତା ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନା କାମତଣ୍ହା ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱା କମ୍ମସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନସମତ୍ଥତାସାଧନୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏକମ୍ପି ଅନେକୱିଧଫଲନିବ୍ବତ୍ତନସମତ୍ଥତାୱସେନ ଅନେକରୂପତଂ ଆପନ୍ନଂ ୱିୟ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ଏକମ୍ପି ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଆୟତପଣ୍ହିତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା…ପେ॰… ଇମାନି ତୀଣି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପଟିଲଭତୀ’’ତି ନାନାକମ୍ମୁନା ପନ ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ସାମଞ୍ଞୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ‘‘ଇମାନି ଦ୍ୱେ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପଟିଲଭତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।

ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୮. ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା

୨୪୨. ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱାରପାସାଦେନ ଚେୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକାରମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠାପିତଅଟ୍ଟାଲକେହି ଚ ୟୁତ୍ତଂ । ୱେଳୂହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପୁପ୍ଫୂପଗଫଲୂପଗରୁକ୍ଖସଞ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଚ ନୀଲୋଭାସଂ । ଛାୟୂଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ମନୋରମଂ ।

କାଳକୱେସେନାତି କଲନ୍ଦକରୂପେନ । ନିୱାପନ୍ତି ଭୋଜନଂ । ତନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନଂ ।

‘‘ଖୋ ପନା’’ତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତମେତନ୍ତି ତେନ ସମୟେନାତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଗହପତି ମହାସାଲୋତି ଗହପତିଭୂତୋ ମହାସାରୋ, ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହାସାରପ୍ପତ୍ତୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ । ‘‘ପୁତ୍ତୋ ପନସ୍ସ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ୟଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋତି ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ଅଭାୱେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ । ରତନତ୍ତୟେ ପସାଦାଭାୱେନ ଅପ୍ପସନ୍ନୋ । ଏୱମାହାତି ଏୱଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ୱଦତି ।

ୟାୱଜୀୱଂ ଅନୁସ୍ସରଣୀୟା ହୋତି ହିତେସିତାୟ ୱୁତ୍ତା ପଚ୍ଛିମା ୱାଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ପୁଥୁଦିସାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦିସା, ତା ପନ ଅନେକାତି ଆହ ‘‘ବହୁଦିସା’’ତି ।

୨୪୩.‘‘ନ ତାୱ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ନ ଇଦାନେୱାତି ନ ଇମାୟ ଏୱ ୱେଲାୟ । କିଂ ଚରହୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୂସସମୟେପୀ’’ତିଆଦି । ଗିହିୱିନୟନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱିନୟତନ୍ତିଭୂତଂ ‘‘ଗିହିନା ଏୱଂ ୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗହଟ୍ଠାଚାରସ୍ସ ଗହଟ୍ଠୱତ୍ତସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସୱିସେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥେୱାତି ୟଥା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥେୱ ପସ୍ସି । ନମସ୍ସତି ୱତ୍ତୱସେନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ।

ଛଦିସାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪୪.ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଚିନ୍ତେସି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନନିମିତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞବଲେନ ଚ ଚୋଦିୟମାନୋ । ନ କିର ତା ଏତାତି ତା ଛ ଦିସା ଏତା ଇଦାନି ମୟା ନମସ୍ସିୟମାନା ପୁରତ୍ଥିମାଦିକା ନ ହୋନ୍ତି କିରାତି । ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଅନତ୍ଥକଭାୱଂ ତସ୍ସ ୱଦତି । ପୁଚ୍ଛାପଦନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ ।

ଭଗୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ନମସ୍ସିତବ୍ବା ଛ ଦିସା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ଆଦିତୋ ଏୱ ତା ଅକଥେତ୍ୱା ତସ୍ସ ତାୱ ପଟିପତ୍ତିୟା ନଂ ଭାଜନଭୂତଂ କାତୁଂ ୱଜ୍ଜନୀୟୱଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସେୱିତବ୍ବସେୱନତ୍ଥଞ୍ଚ ଓୱାଦଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଗହପତିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ କମ୍ମକିଲେସାତି କମ୍ମଭୂତା ସଂକିଲେସା । କିଲିସ୍ସନ୍ତୀତି କିଲିଟ୍ଠା ମଲୀନା ୱିୟ ଠିତା, ଉପତାପିତା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି କିଲିସ୍ସନନିମିତ୍ତତ୍ତା । ୟଦିପି ସୁରାପାନଂ ପଞ୍ଚୱେରଭାୱେନ ଉପାସକେହି ପରିୱଜ୍ଜନୀୟଂ, ତସ୍ସ ପନ ଅପାୟମୁଖଭାୱେନ ପରତୋ ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ପାଣାତିପାତାଦିକେ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି । ‘‘ୱିସୁଂ ଅକମ୍ମପଥଭାୱତୋ ଚା’’ତି ଅପରେ । ‘‘ସୁରାପାନମ୍ପି ‘ସୁରାମେରୟପାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସେୱିତଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକ’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ୱଚନତୋ ୱିସୁଂ କମ୍ମପଥଭାୱେନ ଆଗତଂ । ତଥା ହି ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିପିଟ୍ଠିୱତ୍ତକଭାୱେନ ନିୟତ’’ନ୍ତି କେଚି, ତେସଂ ମତେନ ଏକାଦସ କମ୍ମପଥା ସିୟୁଂ। ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେସ୍ୱେୱ କମ୍ମପଥେସୁ ଉପକାରକତ୍ତସଭାଗତ୍ତୱସେନ ଅନୁପ୍ପୱେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ‘‘ୱିସୁଂ ଅକମ୍ମପଥଭାୱତୋ ଚା’’ତି ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ । ସୁରାପାନସ୍ସ ଭୋଗାପାୟମୁଖଭାୱେନ ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ ତ୍ୱେୱ ଅୱୋଚ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, ହେତୂତି ଆହ ‘‘ଠାନେହୀତି କାରଣେହୀ’’ତି । ଅପେନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅପେତି ୱା ଏତେହୀତି ଅପାୟା, ଅପାୟାନଂ, ଅପାୟା ଏୱ ୱା ମୁଖାନି ଦ୍ୱାରାନୀତି ଅପାୟମୁଖାନି । ୱିନାସମୁଖାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅରିୟସାୱକସ୍ସା’’ତି ପୁବ୍ବେ ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିସେସତୋ ପନ ପଠମାୟ ଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସେୱ ୱକ୍ଖମାନନୟୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ‘‘ସୋତି ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାପକ-ସଦ୍ଦୋ ନିହୀନପରିୟାୟୋତି ‘‘ଲାମକେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପାପେନ୍ତୀତି ୱା ପାପକା, ତେହି ପାପକେହି । ଛ ଦିସା ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋତି ତେନ ତେନ ଭାଗେନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ‘‘ଦିସା’’ତି ସଞ୍ଞିତେ ଛ ଭାଗେ ସତ୍ତେ ୟଥା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଛିଦ୍ଦଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଧାରେନ୍ତୋ । ୱିଜିନନତ୍ଥାୟାତି ଅଭିଭୱନତ୍ଥାୟ । ୟୋ ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜନୱସେନ ଅଭିଭୱତି, ତତୋ ଏୱ ତଦୁଭୟତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତି, ସୋ ଉଭୟଲୋକୱିଜୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକନିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ, ସକତ୍ଥସମ୍ପାଦନତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ଚେୱ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି । ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ୱେରପ୍ପସୱନତୋ । ଆରଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ସଂସାଧିତୋ ହୋତି, ତୟିଦଂ ସଂସାଧନଂ କିତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଇଧ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତତୋସନେନ, ୱେରାଭାୱାପାଦନେନ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରିତୋସିତୋ ଚେୱ ନିପ୍ଫାଦିତୋ ଚା’’ତି । ପୁନ ପଞ୍ଚ ୱେରାନୀତି ପଞ୍ଚ ୱେରଫଲାନି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ।

କତମସ୍ସାତି କତମେ ଅସ୍ସ । କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା କିଲେସୋତି ତଂୟୋଗତୋ ତଂସଦିସଂ ୱଦତି ୟଥା ‘‘ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧, ୨୮୭, ୨୯୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩; ୫.୨୮; ପାରା॰ ୧୧; ଧ॰ ସ॰ ୪୯୯; ୱିଭ॰ ୫୦୮) ନୀଲଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଚେତ୍ଥ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତାୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଣାତିପାତକମ୍ମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମାନଲୋଭାଦୀହିପି କିଲିଟ୍ଠତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି, ମିଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଦୋସାଦୀହି କିଲିଟ୍ଠତା । ତେନାହ ‘‘ସଂକିଲେସୋୟେୱା’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱସେନ ପନ ସମ୍ମୁଖେନପି ନେସଂ କିଲେସପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ଏତଦତ୍ଥପରିଦୀପକମେୱାତି ୟୋ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ, ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିଦୀପକମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗାଥାବନ୍ଧ’’ନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଗାଥାବନ୍ଧଂ ଅୱୋଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚତୁଠାନାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ‘‘ପାପକମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତି କସ୍ମା ଅୟଂ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୱସେନ ହି ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, କଣ୍ହପକ୍ଖୱସେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ ଆରଦ୍ଧୋ । କାରକେତି ପାପକମ୍ମସ୍ସ କାରକେ । ଅକାରକୋ ପାକଟୋ ହୋତି ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପାପଂ କରୋତି ନାମ, ତଥା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ସଂକିଲେସଧମ୍ମୱିୱଜ୍ଜନପୁବ୍ବକଂ ୱୋଦାନଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଆଚିକ୍ଖନଂ ଇଧ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲଂ । ପଠମତରଂ କାରକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ୟଥା ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮) ତଥା ହି ଭଗୱା ଅଟ୍ଠତିଂସ ମଙ୍ଗଲାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନ’’ନ୍ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୨) ୱତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୨) ଅୱୋଚ । ଛନ୍ଦାଗତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଧିୱସେନ ସରଲୋପୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦେନ ପେମେନ ଅଗତି’’ନ୍ତି । ଛନ୍ଦାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦେନା’’ତି । ଛନ୍ଦ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହାପରିୟାୟୋ, ନ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପେମେନା’’ତି । ପରପଦେସୂତି ‘‘ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦୋସେନ କୋପେନା’’ତି ଏୱମାଦି ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଅତିଦିସତି । ମିତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ, ସମ୍ଭତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତସହାୟୋ । ପକତିୱେରୱସେନାତି ପକତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନୱେରୱସେନ, ଚିରକାଲାନୁବନ୍ଧୱିରୋଧୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଙ୍ଖଣୁପ୍ପନ୍ନକୋଧୱସେନ ୱା’’ତି । ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅୟୁତ୍ତଂ ଅକାରଣଂ ୱତ୍ୱା । ୱିସମେ ଚୋରାଦିକେ, ୱିସମାନି ୱା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନେନ ନିସ୍ସିତୋ ୱିସମନିସ୍ସିତୋ ।

ଛନ୍ଦାଗତିଆଦୀନି ନ ଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗେନେୱ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଗତିଗମନାନଂ ପହୀନତ୍ତା, ଅଗତିଗମନାନୀତି ଚ ତଥାପୱତ୍ତା ଅପାୟଗମନୀୟା ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱେଦିତବ୍ବା ଅଗତି ଗଚ୍ଛତି ଏତେହୀତି ।

ୟସ୍ସତି ତେନ କିତ୍ତୀୟତୀତି ୟସୋ, ଥୁତିଘୋସୋ । ୟସ୍ସତି ତେନ ପୁରେଚରାନୁଚରଭାୱେନ ପରିୱାରୀୟତୀତି ୟସୋ, ପରିୱାରୋତି ଆହ ‘‘କିତ୍ତିୟସୋପି ପରିୱାରୟସୋପୀ’’ତି । ପରିହାୟତୀତି ପୁବ୍ବେ ୟୋ ଚ ୟାୱତକେ ଲବ୍ଭତି, ତତୋ ପରିତୋ ହାୟତି ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ଛଅପାୟମୁଖାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪୭. ପୂୱେ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଜ୍ଜଂ ଉଦକଂ ଦତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତା ପୂୱସୁରା । ଏୱଂ ସେସସୁରାପି । କିଣ୍ଣାତି ପନ ତସ୍ସା ସୁରାୟ ବୀଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟେ ‘‘ସୁରାମୋଦକା’’ ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା । ହରୀତକୀସାସପାଦିନାନାସମ୍ଭାରେହି ସଂୟୋଜିତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତା । ମଧୁକତାଲନାଳିକେରାଦିପୁପ୍ଫରସୋ ଚିରପାରିୱାସିକୋ ପୁପ୍ଫାସୱୋ । ପନସାଦିଫଲରସୋ ଫଲାସୱୋ । ମୁଦ୍ଦିକାରସୋ ମଧ୍ୱାସୱୋ । ଉଚ୍ଛୁରସୋ ଗୁଳାସୱୋ । ହରୀତକାମଲକକଟୁକଭଣ୍ଡାଦିନାନାସମ୍ଭାରାନଂ ରସୋ ଚିରପାରିୱାସିକୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସୱିଧମ୍ପି । ମଦକରଣୱସେନମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତଂ ମଦୟତୀତି କତ୍ୱା । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜେ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ । ଅନୁ ଅନୁ ୟୋଗୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂସମଙ୍ଗିତା । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣ’’ନ୍ତି, ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଭୋଗା ପରିହାୟନ୍ତି ପାନବ୍ୟସନେନ ବ୍ୟସନକରଣତୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପମତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତେସୁ ଞାୟକରଣାଭାୱତୋ । ଭୋଗାନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ଭୋଗା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ କାମଗୁଣାନଂ । ଅପାୟମୁଖ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ଅୱେଲାୟାତି ଅୟୁତ୍ତୱେଲାୟ । ୟଦା ୱିଚରତୋ ଅତ୍ଥରକ୍ଖାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ୱିସିଖାସୁ ଚରିୟାତି ରଚ୍ଛାସୁ ୱିଚରଣଂ ।

ସମଜ୍ଜା ୱୁଚ୍ଚତି ମହୋ, ୟତ୍ଥ ନଚ୍ଚାନିପି ପୟୋଜୀୟନ୍ତି, ତେସଂ ଦସ୍ସନାଦିଅତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଅଭିରତିୱସେନ ଚରଣଂ ଉପଗମନଂ ସମଜ୍ଜାଭିଚରଣଂ । ନଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନୱସେନାତି ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦସ୍ସନାଦିୱସେନାତି ଆଦିସଦ୍ଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଦସ୍ସନେନ ୱା ସୱନମ୍ପି ଗହିତଂ ୱିରୂପେକସେସନୟେନ । ଆଲୋଚନସଭାୱତାୟ ୱା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସୱନକିରିୟାୟପି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖେପସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଦସ୍ସନୱସେନ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଚିତ୍ତାଲସିୟତା ଅକାରଣନ୍ତି ‘‘କାୟାଲସିୟତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତାତି ତପ୍ପସୁତତା ଅତିରେକତରତାୟ ।

ସୁରାମେରୟସ୍ସ ଛଆଦୀନୱାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪୮. ସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠମେୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ, ଧନଜାନିସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଇଧଲୋକଭାୱିନୀ’’ତି । ସମଂ, ସମ୍ମା ପସ୍ସିତବ୍ବାତି ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା, ପାନସମକାଲଭାୱିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଲହପ୍ପୱଡ୍ଢନୀ ମିତ୍ତସ୍ସ କଲହେ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିଭାୱତୋ । ଖେତ୍ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଆୟତନନ୍ତି ୱା କାରଣଂ, ଆକରୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଲୋକେ ଅକିତ୍ତିଂ ପାପୁଣନ୍ତି ଅକିତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପସୱନତୋ । କୋପୀନଂ ୱା ପାକଟଭାୱେନ ଅକତ୍ତବ୍ବରହସ୍ସକମ୍ମଂ । ସୁରାମଦମତ୍ତା ଚ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା କତଂ ତାଦିସଂ କମ୍ମଂ ଅମତ୍ତକାଲେ ଛାଦେନ୍ତା ୱିଚରିତ୍ୱା ମତ୍ତକାଲେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନମ୍ପି ୱିୱରନ୍ତି ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି, ତେନ ତେସଂ ସା ସୁରା ତସ୍ସ କୋପୀନସ୍ସ ନିଦଂସନତୋ ‘‘କୋପୀନନିଦଂସନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କମ୍ମସ୍ସକତାପଞ୍ଞନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକିୟଂ ପଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କରୋତିୟେୱା’’ତି ହି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତଥା ହି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ତମତ୍ଥଂ ପତିଟ୍ଠପେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ତୋମୁଖମେୱ ନ ପୱିସତୀ’’ତି ଇମିନା ସୁରାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଦୁବ୍ବଲକରଣସ୍ସ ଦୁରସମୁସ୍ସାରିତଭାୱମାହ। ନନୁ ଚେୱଂ ସୁରାୟ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେ ସାମତ୍ଥିୟୱିଘାତୋ ଅଚୋଦିତୋ ହୋତି ଅରିୟାନଂ ଅନୁପ୍ପୟୋଗସ୍ସେୱ ଚୋଦିତତ୍ତାତି ? ନୟିଦଂ ଏୱଂ ଉପୟୋଗୋପି ନାମ ସଦା ତେସଂ ନତ୍ଥି, କୁତୋ କିଚ୍ଚକରଣନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଥ ପନ ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପୱସେନସ୍ସା କଦାଚି ସିୟା ଉପୟୋଗୋ, ତଥାପି ସୋ ତସ୍ସା ଦୁବ୍ବଲିୟଂ ଈସକମ୍ପି କାତୁଂ ନାଲମେୱ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ପନ ଦୁବ୍ବଲଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ମଗ୍ଗସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଅରିୟାନଂ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱାପାଦାନେ ଅସମତ୍ଥତା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଜ୍ଜତି ଏତେନ ଫଲନ୍ତି ପଦଂ, କାରଣଂ ।

୨୪୯.ଅତ୍ତାପିସ୍ସ ଅକାଲଚାରିସ୍ସ ଅଗୁତ୍ତୋ ସରସତୋ ଅରକ୍ଖିତୋ ଉପକ୍କମତୋପି ପରିୱଜ୍ଜନୀୟାନଂ ଅପରିୱଜ୍ଜନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱେଲାୟ ଚରନ୍ତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । କଣ୍ଟକାଦୀନିପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସୋବ୍ଭାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱେରିନୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଚୋରାଦିକା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ପୁତ୍ତଦାରାତି ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ପୁତ୍ତୀପି ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ପୁତ୍ତଧୀତରୋ’’ତି । ବହି ପତ୍ଥନନ୍ତି କାମପତ୍ଥନାୱସେନ ଅନ୍ତୋଗେହସ୍ସିତତୋ ନିବଦ୍ଧୱତ୍ଥୁତୋ ବହିଦ୍ଧା ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞେହି କତପାପକମ୍ମେସୂତି ପରେହି କତାସୁ ପାପକିରିୟାସୁ । ସଙ୍କିତବ୍ବୋ ହୋତି ଅକାଲେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚରଣତୋ । ରୁହତି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଚୋରିକା ପୱତ୍ତା, ତତ୍ଥ ପରେହି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିକାଲଚାରିମ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ଆହରିତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଉପରି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ହୋତି। କଥଂ ? ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ତଥାରୂପେ ଆସଙ୍କିତବ୍ବେ ଅସତି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ସୋତି ୱିକାଲଚାରୀ । ପୁରକ୍ଖତୋ ପୁରତୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ଆସଙ୍କନ୍ତେ କତ୍ୱା ଚରତି ।

୨୫୦.ନଟନାଟକାଦିନଚ୍ଚନ୍ତି ନଟେହି ନାଟକେହି ନଚ୍ଚିତବ୍ବନାଟକାଦିନଚ୍ଚୱିଧି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ତତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥସ୍ସ ଗମନେନ ୟଥା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଭୋଗାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ୱିନାସୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୀତନ୍ତି ସରଗତଂ, ପକରଣଗତଂ, ତାଳଗତଂ, ଅପଧାନଗତନ୍ତି ଗନ୍ଧବ୍ବସତ୍ଥୱିହିତଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଗୀତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱାଦିତନ୍ତି ୱୀଣାୱେଣୁମୁଦିଙ୍ଗାଦିୱାଦନଂ । ଅକ୍ଖାନନ୍ତି ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିଅକ୍ଖାନଂ । ପାଣିସ୍ସରନ୍ତି କଂସତାଳଂ, ‘‘ପାଣିତାଳ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । କୁମ୍ଭଥୂନନ୍ତି ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣକତାଳଂ । ‘‘କୁଟଭେରିସଦ୍ଦୋ’’ତି କେଚି । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘କସ୍ମିଂ ଠାନେ’’ତିଆଦିନା ନଚ୍ଚେ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଗୀତାଦୀସୁ ଅତିଦିସତି ।

୨୫୧.ଜୟନ୍ତି ଜୂତଂ ଜିନନ୍ତୋ । ୱେରନ୍ତି ଜିତେନ କୀଳକପୁରିସେନ ଜୟନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ୱେରଂ ୱିରୋଧଂ ପସୱତି ଉପ୍ପାଦେତି । ତଞ୍ହିସ୍ସ ୱେରପସୱନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜିତଂ ମୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜିନୋତି ଜୂତପରାଜୟାପନ୍ନାୟ ଧନଜାନିୟା ଜିନୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ଜିତୋ ସମାନୋ’’ତିଆଦି । ୱିତ୍ତଂ ଅନୁସୋଚତୀତି ତଂ ଜିନଂ ୱିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁତ୍ଥୁନତି । ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଟୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ସକ୍ଖିଭାୱେନ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ । ଅକ୍ଖସୋଣ୍ଡୋତି ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ । ଜୂତକରୋତି ଜୂତପମାଦଟ୍ଠାନାନୁୟୁତ୍ତୋ । ତ୍ୱମ୍ପି ନାମ କୁଲପୁତ୍ତୋତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ନାମ ତ୍ୱଂ, ନ ମୟଂ ତୟି କୋଲପୁତ୍ତିୟଂ ଇଦାନି ପସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଛିନ୍ନଭିନ୍ନକୋତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ, ଅହିରିକୋ ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ କାରଣାତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ।

ଅନିଚ୍ଛିତୋତି ନ ଇଚ୍ଛିତୋ । ପୋସିତବ୍ବା ଭୱିସ୍ସତି ଜୂତପରାଜୟେନ ସବ୍ବକାଲଂ ରିତ୍ତତୁଚ୍ଛଭାୱତୋ ।

ପାପମିତ୍ତତାୟ ଛଆଦୀନୱାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୫୨.ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତାତି ଅକ୍ଖେସୁ ଧୁତ୍ତା, ଅକ୍ଖନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୱିନାସକା । ଇତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାତି ଇତ୍ଥୀସୁ ସୋଣ୍ଡା, ଇତ୍ଥିସମ୍ଭୋଗନିମିତ୍ତଂ ଆତପ୍ପନକା । ତଥା ଭତ୍ତସୋଣ୍ଡାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ପିପାସାତି ଉପରୂପରି ସୁରାପିପାସା । ତେନାହ ‘‘ପାନସୋଣ୍ଡା’’ତି । ନେକତିକାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ମେତ୍ତିଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ପାପମିତ୍ତତାୟ ।

୨୫୩.କମ୍ମନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଂ, ୟଥା ସୁତ୍ତଂୟେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ, ଏୱଂ କମ୍ମଂୟେୱ କମ୍ମନ୍ତୋ, ତଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମଂ ୱା ଅନ୍ତୋ ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି କମ୍ମନ୍ତୋ, କମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ପନ୍ନସଖାତି ସୁରଂ ପାତୁଂ ପନ୍ନେ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେ ଏୱ ସଖାତି ପନ୍ନସଖା । ତେନାହ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ସମ୍ମିୟସମ୍ମିୟୋ’’ତି ୱଚନମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ମିୟସମ୍ମିୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମସମ୍ମାତି ୱଦନ୍ତୋ’’ତି । ସହାୟୋ ହୋତୀତି ସହାୟୋ ୱିୟ ହୋତି । ଓତାରମେୱ ଗୱେସତୀତି ରନ୍ଧମେୱ ପରିୟେସତି ଅନତ୍ଥମସ୍ସ କାତୁକାମୋ । ୱେରପ୍ପସୱୋତି ପରେହି ଅତ୍ତନି ୱେରସ୍ସ ପସୱନଂ ଅନୁପୱତ୍ତନଂ । ତେନାହ ‘‘ୱେରବହୁଲତା’’ତି । ପରେସଂ କରିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅନତ୍ଥୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଅନତ୍ଥତାତି ଆହ ‘‘ଅନତ୍ଥକାରିତା’’ତି । ୟୋ ହି ପରେସଂ ଅନତ୍ଥଂ କରୋତି, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ଥକାରୋ ନାମ, ତସ୍ମା ଅନତ୍ଥତାତି ଉଭୟାନତ୍ଥକାରିତା । ଅରିୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସତ୍ତୋ, କୁଚ୍ଛିତୋ ଅରିୟୋ କଦରିୟୋ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ସୋ ‘‘କଦରିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ କଦରିୟତା, ମଚ୍ଛରିୟଂ । ତଂ ପନ ଦୁବ୍ବିସଜ୍ଜନୀୟଭାୱେ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କଦରିୟତା ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିୟଭା’’ୱୋତି । ଅୱିପଣ୍ଣସଭାୱତୋ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚ ଇଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଂସୀଦନ୍ତୋୱ ଇଣଂ ୱିଗାହତି ନାମ । ସୂରିୟେ ଅନୁଗ୍ଗତେ ଏୱ କମ୍ମନ୍ତେ ଅନାରଭନ୍ତୋ ରତ୍ତିଂ ଅନୁଟ୍ଠାନସୀଲୋ ।

ଅତ୍ଥାତି ଧନାନି । ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥାତି କିଚ୍ଚାନି । ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅତିକ୍କମୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଧନାନମେୱ ଅତିକ୍କମୋ । ଇମିନା କଥାମଗ୍ଗେନାତି ଇମିନା ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଗହପତିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୪୪) ନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ କଥାସଙ୍ଖାତେନ ହିତାଧିଗମୂପାୟେନ । ଏତ୍ତକଂ କମ୍ମନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ କମ୍ମକିଲେସା, ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି, ଛ ଭୋଗାନଂ ଅପାୟମୁଖାନୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧଂ ପାପକମ୍ମଂ ।

ମିତ୍ତପତିରୂପକୱଣ୍ଣନା

୨୫୪.ଅନତ୍ଥୋତି ‘‘ଭୋଗଜାନି, ଆୟସକ୍ୟଂ, ପରିସମଜ୍ଝେ ମଙ୍କୁଭାୱୋ, ସମ୍ମୂଳ୍ହମରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦିକୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସୋ, ସୁଗତିୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପାୟୁକତା, ବହ୍ୱାବାଧତା, ଅତିଦଲିଦ୍ଦତା, ଅପ୍ପନ୍ନପାନତା’’ତି ଏୱଂ ଆଦିକୋ ଚ ଅନତ୍ଥୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟାନି କାନିଚି ଭୟାନୀତି ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟପରାନୁୱାଦଭୟଦଣ୍ଡଭୟାଦୀନି ଲୋକେ ଲବ୍ଭମାନାନି ୟାନି କାନିଚି ଭୟାନି । ଉପଦ୍ଦୱାତି ଅନ୍ତରାୟା । ଉପସଗ୍ଗାତି ସରୀରେନ ସଂସଟ୍ଠାନି ୱିୟ ଉପରୂପରି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନି ବ୍ୟସନାନି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକନ୍ତେନାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଂସେନା’’ତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗହଣୟୋଗ୍ୟଂ ହରତିୟେୱ ଗଣ୍ହାତିୟେୱ । ୱାଚା ଏୱ ପରମା ଏତସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତି ୱଚୀପରମୋ । ତେନାହ ‘‘ୱଚନମତ୍ତେନେୱା’’ତିଆଦି । ଅନୁପ୍ପିୟନ୍ତି ତକ୍କନଂ, ୟଂ ୱା ‘‘ରୁଚୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟେହି ସୁରାପାନାଦୀହି ଭୋଗା ଅପେନ୍ତି ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସୁ ତେସଂ ଅପାୟେସୁ ବ୍ୟସନହେତୂସୁ ସହାୟୋ ହୋତି ।

୨୫୫.ହାରକୋୟେୱ ହୋତି, ନ ଦାୟକୋ, ତମସ୍ସ ଏକଂସତୋ ହାରକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହାୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପକନ୍ତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା, ବହୁଂ ପତ୍ଥେତି ବହୁଂ ମହଗ୍ଘଂ ୱତ୍ଥୟୁଗାଦିଂ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ଦାସୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ମିତ୍ତସ୍ସ ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋ କଥଂ ଅମିତ୍ତୋ ନାମ ଜାତୋତି ଆହ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ କରୋତି ଅନତ୍ଥପରିହାରତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନୋ ମିତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ, ତଂ ସେୱତି । ଅତ୍ଥକାରଣାତି ୱଡ୍ଢିନିମିତ୍ତଂ, ଅୟମେତେସଂ ଭେଦୋ ।

୨୫୬.ପରେତି ପରଦିୱସେ । ନ ଆଗତୋ ସୀତି ଆଗତୋ ନାହୋସି । ଖୀଣନ୍ତି ତାଦିସସ୍ସ, ଅସୁକସ୍ସ ଚ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ସସ୍ସସଙ୍ଗହେତି ସସ୍ସତୋ କାତବ୍ବଧଞ୍ଞସଙ୍ଗହେ କତେ ।

୨୫୭. ‘‘ଦାନାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି କରୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୁ ସମ୍ମ କରୋମା’’ତି ଅନୁଜାନାତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘କଲ୍ୟାଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଅତିଦିସତି । ନନୁ ଏୱଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଅୟଂ ମିତ୍ତୋ ଏୱ, ନ ଅମିତ୍ତୋ ମିତ୍ତପତିରୂପକୋତି ? ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣୀଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ସହାୟେନ ୱା ଦେସକାଲଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା କତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିରୋଧାଦିଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କରୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟୋ ତଂ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ‘‘ସାଧୁ ସମ୍ମ କରୋମା’’ତି ଅନୁପ୍ପିୟଂ ଭଣତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଲ୍ୟାଣଂ ପିସ୍ସ ଅନୁଜାନାତୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଲ୍ୟାଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ।

୨୫୯.ମିତ୍ତପତିରୂପକା ଏତେ ମିତ୍ତାତି ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ।

ସୁହଦମିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୦.ସୁନ୍ଦରହଦୟାତି ପେମସ୍ସ ଅତ୍ଥିୱସେନ ଭଦ୍ଦଚିତ୍ତା ।

୨୬୧.ପମତ୍ତଂ ରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ପମାଦୱସେନ କିଞ୍ଚି ଅୟୁତ୍ତେ କତେ ତାଦିସେ କାଲେ ରକ୍ଖଣଂ ‘‘ଭୀତସ୍ସ ସରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ତଂ ଗହିତନ୍ତି ତତୋ ଅଞ୍ଞମେୱ ପମତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଜ୍ଜଂ ପିୱିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗେହେ ଆରକ୍ଖଂ ଅସଂୱିହିତସ୍ସ ବହିଗମନମ୍ପି ପମାଦପକ୍ଖିକମେୱାତି ‘‘ସହାୟୋ ବହିଗତୋ ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୟଂ ହରନ୍ତୋତି ଭୟଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ । ଭୋଗହେତୁତାୟ ଫଲୂପଚାରେନ ଧନଂ ‘‘ଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱଦତି । କିଚ୍ଚକରଣୀୟେତି ଖୁଦ୍ଦକେ, ମହନ୍ତେ ଚ କାତବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ।

୨୬୨.ନିଗୂହିତୁଂ ୟୁତ୍ତକଥନ୍ତି ନିଗୂହିତୁଂ ଛାଦେତୁଂ ୟୁତ୍ତକଥଂ, ନିଗୂହିତୁଂ ୱା ୟୁତ୍ତା କଥା ଏତସ୍ସାତି ନିଗୂହିତୁଂ ୟୁତ୍ତକଥଂ, ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ । ରକ୍ଖତୀତି ଅନାୱିକରୋନ୍ତୋ ଛାଦେତି । ଜୀୱିତମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୬୩.ପସ୍ସନ୍ତେସୁ ପସ୍ସନ୍ତେସୂତି ଆମେଡିତୱଚନେନ ନିୱାରିୟମାନସ୍ସ ପାପସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ଦୀପେତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ପାପତୋ ୱିସେସେନ ନିୱାରେତବ୍ବୋ ହୋତି । ସରଣେସୂତି ସରଣେସୁ ୱତ୍ତସ୍ସୁ ଅଭିନ୍ନାନି କତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜ, ସରଣେସୁ ୱା ଉପାସକଭାୱେନ ୱତ୍ତସ୍ସୁ । ନିପୁଣନ୍ତି ସଣ୍ହଂ । କାରଣନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଭେଦୟୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ କମ୍ମନ୍ତି ଇମଂ ଦାନାଦିଭେଦଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ତସ୍ସ ‘‘ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ପଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ସଦ୍ଧାହିରୋତ୍ତପ୍ପାଲୋଭାଦିଗୁଣଧମ୍ମସମଙ୍ଗିତା ୱିୟ କୁସଲଭାୱୋ ଜୋତିତୋ ହୋତି । ସଦ୍ଧାଦୟୋ ହି ଧମ୍ମା ସଗ୍ଗଗାମିମଗ୍ଗୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସଦ୍ଧା ହିରିୟଂ କୁସଲଞ୍ଚ ଦାନଂ,

ଧମ୍ମା ଏତେ ସପ୍ପୁରିସାନୁୟାତା ।

ଏତଞ୍ହି ମଗ୍ଗଂ ଦିୱିୟଂ ୱଦନ୍ତି,

ଏତେନ ହି ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଲୋକ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୨) ।

୨୬୪. ଭୱନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱଡ୍ଢନଂ ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଅଭୱେନ ଅୱୁଡ୍ଢିୟା’’ତି । ପାରିଜୁଞ୍ଞନ୍ତି ଜାନି । ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତମନୋ ନ ହୋତି ଅନୁକମ୍ପକଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତଂ ଅଭୱଂ ଅତ୍ତନି ଆପତିତଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତି । ଇଦାନି ତଂ ଭୱଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥାରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରୂପୋତି ବୀଭଚ୍ଛୋ । ନ ପାସାଦିକୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସୁଜାତୋତି ସୁନ୍ଦରଜାତିକୋ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ ।

୨୬୫.ଜଲନ୍ତି ଜଲନ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗୀୱାତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ । ଭାସତୀତି ୱିରୋଚତି । ୟସ୍ମାସ୍ସ ଭଗୱତା ସୱିସେସଂ ୱିରୋଚନଂ ଲୋକେ ପାକଟଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜଲଂ ଅଗ୍ଗୀୱ ଭାସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଦା ଅଗ୍ଗି ସୱିସେସଂ ୱିରୋଚତି, ୟତ୍ଥ ଚ ଠିତୋ ଦୂରେ ଠିତାନମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ରତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଭମରସ୍ସେୱ ଇରୀୟତୋ’’ତି ଏତେନେୱସ୍ସ ଭୋଗସଂହରଣଂ ଧମ୍ମିକଂ ଞାୟୋପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ରାସିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାସ୍ସ ଧନଧଞ୍ଞାଦିଭୋଗଜାତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ରାସିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଇରୀୟତୋ ଆୟୂହନ୍ତସ୍ସ ଚ । ଚକ୍କପ୍ପମାଣନ୍ତି ରଥଚକ୍କପ୍ପମାଣଂ । ନିଚୟନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିଂ ପରିୱୁଡ୍ଢିଂ । ‘‘ଭୋଗା ସନ୍ନିଚୟଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି ।

ସମାହତ୍ୱାତି ସଂହରିତ୍ୱା । ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅଲମେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ, ଅଲଂ ୱିରଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪, ୧୨୯, ୧୩୪, ୧୪୩) ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଜୋତେତି, ‘‘ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୮) ପରିୟତ୍ତନ୍ତି । ୟୋ ୱେଠିତତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୧୭) ୱିୟ ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱପରିୟାୟୋତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୁତ୍ତସଭାୱୋ’’ତିଆଦିମାହ । ସଣ୍ଠପେତୁନ୍ତି ସମ୍ମା ଠପେତୁଂ, ସମ୍ମଦେୱ ପୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ୱିଭଜନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଧନଂ ଚତୁଧା ୱିଭଜନ୍ତୋ ୱିଭଜନହେତୁ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତି ସୋଳସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନି ମେତ୍ତାୟ ଅଜୀରାପନେନ ପବନ୍ଧତି । ତେନାହ ‘‘ଅଭେଜ୍ଜମାନାନି ଠପେତୀ’’ତି। କଥଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତୁଧା ଭୋଗାନଂ ୱିଭଜନେନ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) । ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଉପୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ଦାନୱସେନ ଚେୱ ଅଧିୱତ୍ଥଦେୱତାଦୀନଂ ପେତବଲିୱସେନ, ନ୍ହାପିତାଦୀନଂ ୱେତନୱସେନ ଚ ୱିନିୟୋଗୋପି ଉପୟୋଗୋ ଏୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ଆୟୋ ନାମ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ୱୟତୋ ଚତୁଗ୍ଗୁଣୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ୱୟୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ନ ସନ୍ତାନେୟ୍ୟ, ନିଧେୟ୍ୟ, ଭାଜେୟ୍ୟ ଚ ଅସମ୍ଭତେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମଂ ପୟୋଜୟେ’’ତି । ନିଧେତ୍ୱାତି ନିଦହିତ୍ୱା, ଭୂମିଗତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜାଦିୱସେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଗ୍ଗିଉଦକଚୋରଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ୍ହାପିତାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁଲାଲରଜକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।

ଛଦ୍ଦିସାପଟିଚ୍ଛାଦନକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୨୬୬.ଚତୂହି କାରଣେହୀତି ନ ଛନ୍ଦଗମନାଦୀହି ଚତୂହି କାରଣେହି। ଅକୁସଲଂ ପହାୟାତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ କମ୍ମକିଲେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅକୁସଲଞ୍ଚେୱ ଅଗତିଗମନାକୁସଲଞ୍ଚ ପଜହିତ୍ୱା । ଛହି କାରଣେହୀତି ସୁରାପାନାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେହି ଛହି କାରଣେହି । ସୁରାପାନାନୁୟୋଗାଦିଭେଦଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଭୋଗାନଂ ଅପାୟମୁଖଂ ୱିନାସମୁଖଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସୋଳସ ମିତ୍ତାନୀତି ଉପକାରାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ, ପମତ୍ତରକ୍ଖଣାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ସୋଳସୱିଧେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତୋ ଭଜନ୍ତୋ । ସତ୍ଥୱାଣିଜ୍ଜାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ଞାୟେନେୱ ୱତ୍ତନତୋ ଧମ୍ମିକେନ ଆଜୀୱେନ ଜୀୱତି । ନମସ୍ସିତବ୍ବାତି ଉପକାରୱସେନ, ଗୁଣୱସେନ ଚ ନମସ୍ସିତବ୍ବା ସବ୍ବଦା ନତେନ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତିତବ୍ବା । ଦିସା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ଆଗମନଭୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା, ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନ କାରଣେନ ମାତାପିତୁଆଦୟୋ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭାୱେନ ଅପଦିଟ୍ଠା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବୁପକାରିତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଅତ୍ଥସରିକ୍ଖତାୟ ନେସଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତାନଂ ପୁରତ୍ଥିମଭାୱେନ ତାୱ ଉପକାରିଭାୱେନ ଦିସ୍ସନତୋ, ଅପଦିସ୍ସନତୋ ଚ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା । ଆଚରିୟା ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଭାୱେନ, ହିତାହିତଂ ପତିକୁସଲଭାୱେନ ଦକ୍ଖିଣାରହତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ପଚ୍ଛିମା ଦିସା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଘରାୱାସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ତେ ତେ ଚ କିଚ୍ଚୱିସେସା ୟଥାଉପ୍ପତିତଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ତେ ଦୁକ୍ଖୱିସେସେ ଉତ୍ତରତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଦାସକମ୍ମକରା ସାମିକସ୍ସ ପାଦାନଂ ପୟିରୁପାସନୱସେନ ଚେୱ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସନ୍ତିକାୱଚରା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଦମୂଲେ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନା’’ତି । ଗୁଣେହୀତି ଉପରିଭାୱାୱହେହି ଗୁଣେହି । ଉପରି ଠିତଭାୱେନାତି ସଗ୍ଗମଗ୍ଗେ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗେ ଚ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱେନ ।

୨୬୭.ଭତୋତି ପୋସିତୋ, ତଂ ପନ ଭରଣଂ ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଖପଚ୍ଚୟୂପହରଣେନ ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟାପହରଣେନ ଚ ତେହି ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜଗ୍ଗିତୋତି ପଟିଜଗ୍ଗିତୋ । ତେତି ମାତାପିତରୋ ।

ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକଂ ଖେତ୍ତାଦିଂ ଅୱିନାସେତ୍ୱା ରକ୍ଖିତଂ ତେସଂ ପରମ୍ପରାୟ ଠିତିୟା କାରଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ କୁଲୱଂସଂ ସଣ୍ଠପେତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧମ୍ମିକୱଂସତୋତି ‘‘କୁଲପ୍ପଦେସାଦିନା ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଏକଂ ପୁରିସଂ ଘଟେତ୍ୱା ୱା ଗୀୱାୟଂ ୱା ହତ୍ଥେ ୱା ବନ୍ଧମଣିୟଂ ୱା ହାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦିନା ପୱତ୍ତଅଧମ୍ମିକପୱେଣିତୋ । ହାରେତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା ତଂ ଗାହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା । ମାତାପିତରୋ ତତୋ ଗାହତୋ ୱିୱେଚନେନେୱ ହି ଆୟତିଂ ତେସଂ ପରମ୍ପରାହାରିକା ସିୟା । ଧମ୍ମିକୱଂସେତି ହିଂସାଦିୱିରତିୟା ଧମ୍ମିକେ ୱଂସେ ଧମ୍ମିକାୟ ପୱେଣିୟଂ । ଠପେନ୍ତୋତି ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସଲାକଭତ୍ତଦାନାଦୀନି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ।

ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜାମୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଦାୟପଟିଲାଭସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନୋୟେୱ ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ, ନ ଇତରୋ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାତାପିତରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାରକେତି ପୁତ୍ତେ । ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପତ୍ୱାତି ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ଚଜୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଗତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଆଗମ୍ମ । ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜାମୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜାମୀ’’ ତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ । ତତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ମତଦିୱସତୋ ତତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।

ପାପତୋ ନିୱାରଣଂ ନାମ ଅନାଗତୱିସୟଂ । ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋପି ହି ନିୱାରଣଂ ୱୀତିକ୍କମେ ଅନାଗତେ ଏୱ ସିୟା, ନ ୱତ୍ତମାନେ । ନିବ୍ବତ୍ତିତା ପନ ପାପକିରିୟା ଗରହଣମତ୍ତପଟିକାରାତି ଆହ ‘‘କତମ୍ପି ଗରହନ୍ତୀ’’ତି । ନିୱେସେନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ମାତାପିତରୋ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦିସିପ୍ପ’’ନ୍ତି । ରୂପାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭୋଗପରିୱାରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନୁରୂପେନାତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକେନ ।

ନିଚ୍ଚଭୂତୋ ସମୟୋ ଅଭିଣ୍ହକରଣକାଲୋ । ଅଭିଣ୍ହତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ନିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ନିଚ୍ଚପହଂସିତୋ ନିଚ୍ଚପହଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲୋ ଏୱ ସମୟୋ କାଲସମୟୋ । ‘‘ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟା’’ତି ଇମିନାସ୍ସ ନିଚ୍ଚମେୱ ଦାନେ ତେସଂ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ସିଖାଠପନଂ ଦାରକକାଲେ । ଆୱାହୱିୱାହଂ ପୁତ୍ତଧୀତୂନଂ ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତକାଲେ ।

ତଂ ଭୟଂ ୟଥା ନାଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ପିହିତା ହୋତି ‘‘ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା’’ତି ୱିଭତ୍ତିଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ୟଥା ପନ ତଂ ଭୟଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟଥା ଚ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନାତି ‘‘ଭତୋ ନେ ଭରିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ଉତ୍ତସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅକାରଣେନ ଚେୱ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ଅକରଣେନ ଚ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନା ପୁତ୍ତା ଅସ୍ସୁ । ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ଅପ୍ପତିରୂପାତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଗରହିତବ୍ବତାଭୟଂ, ପରୱାଦଭୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ପୁତ୍ତେସୁ । ପୁତ୍ତାନଂ ନାନୁରୂପାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଏତଂ ଭୟଂ ପୁତ୍ତାନଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଇଧାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତାଦିସାନଞ୍ହି ମାତାପିତୂନଂ ପୁତ୍ତାନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟୋ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତା ତେସଂ ଦାତବ୍ବା ଏୱାତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ପୁତ୍ତାନଞ୍ହି ୱସେନାୟଂ ଦେସନା ଅନାଗତା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନେସୁ ଉଭୋସୁ ଅତ୍ତନୋ, ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତାୟ ସବ୍ବଂ ଭୟଂ ନ ହୋତି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନତ୍ତା । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି ତତ୍ଥ କାତବ୍ବପଟିସନ୍ଥାରସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ କତତ୍ତା । ଖେମାତି ଅନୁପଦ୍ଦୱା । ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅକରଣେନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଉପଦ୍ଦୱା କରଣେନ ନ ହୋନ୍ତୀତି ।

‘‘ନ ଖୋ ତେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହୋ ଭଗୱତା ତଦା ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତୋ ପରମ୍ପରାଗତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱା ସିଙ୍ଗାଲକଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି । ଅୟଞ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ତଥା ହି ‘‘ନୋ ଅଞ୍ଞା’’ତି ଅଞ୍ଞଦିସଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

୨୬୮. ଆଚରିୟଂ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନୱଚନେନେୱ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦିସାମୀଚିକିରିୟା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଉପଟ୍ଠାନେନାତି ପୟିରୁପାସନେନ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂଉପଟ୍ଠାନଗମନେନାତି ପାତୋ, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ, ସାୟନ୍ତି ତୀସୁ କାଲେସୁ ଉପଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଉପଗମନେନ । ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପନ ଉପଗମନଂ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତୋଗଧଂ ପୟୋଜନୱସେନ ଗମନଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ସୋତୁଂ ଇଚ୍ଛା ସୁସ୍ସୂସା, ସା ପନ ଆଚରିୟେ ସିକ୍ଖିତବ୍ବସିକ୍ଖେ ଚ ଆଦରଗାରୱପୁବ୍ବିକା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ସିପ୍ପେନ ସିକ୍ଖିତେନ ଏୱରୂପଂଗୁଣଂ ପଟିଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଥାଭୂତଞ୍ଚ ତଂ ସୱନଂ ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ସୱନେନା’’ତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସଦ୍ଦହିତ୍ୱା…ପେ॰… ନାଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅୱସେସଖୁଦ୍ଦକପାରିଚରିୟାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିଭଜନଂ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ ବୀଜନନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତେୱାସିକେନ ଆଚରିୟମ୍ହି ସମ୍ମାୱତ୍ତିତବ୍ବୱତ୍ତଂ । ସିପ୍ପପଟିଗ୍ଗହଣେନାତି ସିପ୍ପଗନ୍ଥସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଗହଣେନ । ତସ୍ସ ହି ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହଣେନ ତଦନୁସାରେନସ୍ସ ପୟୋଗୋପି ସମ୍ମଦେୱ ଉଗ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଥୋକଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ସୁୱିନୀତଂ ୱିନେନ୍ତୀତି ଇଧ ଆଚାରୱିନୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସିପ୍ପସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପନୱିନୟୋ ‘‘ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗାହାପେନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ତେ ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆଚରିୟା ହି ନାମ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେ ଏୱ ୱିନେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ପରାୟିକେପୀତି ଆହ ‘‘ପାପମିତ୍ତା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା’’ତି । ସିପ୍ପଗନ୍ଥସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ନାମ ୟାୱଦେୱ ପୟୋଗସମ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାପେନ୍ତୀ’’ତି । ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେସୂତି ଅତ୍ତନୋ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେସୁ । ପଟିୟାଦେନ୍ତୀତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନଂ ମମତ୍ତୱସେନ ପଟିୟାଦେନ୍ତି । ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ’’ତିଆଦିନା ହି ଅତ୍ତନୋ ପରିଗ୍ଗହିତଦସ୍ସନମୁଖେନ ଚେୱ ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଗୁଣପରିଗ୍ଗଣ୍ହନମୁଖେ ଚ ତଂ ତେସଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତି । ସବ୍ବଦିସାସୁ ରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତି ଚାତୁଦ୍ଦିସଭାୱସମ୍ପାଦନେନସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଖଜୀୱିଭାୱସାଧନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ଦୁୱିଧା ସରୀରରକ୍ଖା ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିସ୍ସୟପଟିଘାତେନ, ବାହିରପରିସ୍ସୟପଟିଘାତେନ ଚ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିସ୍ସୟୋ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଭେଦୋ, ସୋ ଲାଭସିଦ୍ଧିୟା ପଟିହଞ୍ଞତି ତାୟ ତଜ୍ଜାପରିହାରସଂୱିଧାନତୋ । ବାହିରପରିସ୍ସୟୋ ଚୋରଅମନୁସ୍ସାଦିହେତୁକୋ, ସୋ ୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧିୟା ପଟିହଞ୍ଞତି ତାୟ ତଜ୍ଜାପରିହାରସଂୱିଧାନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ପୁବ୍ବେ ‘‘ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ସିପ୍ପସିକ୍ଖାପନେନେୱ ଲାଭୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦିସାସୁ ପରିତ୍ତାଣକରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଇଦାନି ‘‘ୟଂ ୱା ସୋ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ଗୁଣକିତ୍ତନମୁଖେନ ପଗ୍ଗଣ୍ହନେନପି ଲାଭୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ଭେଦୋ । ସେସନ୍ତି ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିକଂ ପାଳିଆଗତଂ, ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା’’ତିଆଦିକଂ ଅଟ୍ଠକଥାଗତଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟଦିସାୱାରେ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପୁବ୍ବେ ପଠମଦିସାୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

୨୬୯.ସମ୍ମାନନା ନାମ ସମ୍ଭାୱନା, ସା ପନ ଅତ୍ଥଚରିୟାଲକ୍ଖଣା ଚ ଦାନଲକ୍ଖଣା ଚ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଟ୍ଠାନେହେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ପିୟୱଚନଲକ୍ଖଣଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ଭାୱିତକଥାକଥନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଗତମାନନା ୱିମାନନା, ନ ୱିମାନନା ଅୱିମାନନା, ୱିମାନନାୟ ଅକରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଦାସକମ୍ମକରାଦୟୋ’’ତିଆଦି । ସାମିକେନ ହି ୱିମାନିତାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସବ୍ବୋ ପରିଜନୋ ୱିମାନେତିୟେୱ। ପରିଚରନ୍ତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିଚରନ୍ତୋ । ତଂ ଅତିଚରତି ନାମ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗିହିନିଂ ଅତିମଞ୍ଞିତ୍ୱା ଅଗଣେତ୍ୱା ୱତ୍ତନତୋ । ଇସ୍ସରିୟୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନାତି ଏତ୍ଥ ୟାଦିସୋ ଇସ୍ସରିୟୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଗିହିନିୟା ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭତ୍ତଗେହେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠେ’’ତି ଆହ । ଗେହେ ଏୱ ଠତ୍ୱା ୱିଚାରେତବ୍ବମ୍ପି ହି କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ କୁଲିତ୍ଥିୟା ଭାରୋ ନ ହୋତି, ସାମିକସ୍ସେୱ ଭାରୋ, ତତୋ ଆଗତସାପତେୟ୍ୟଂ ପନ ତାୟ ସୁଗୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ ହୋତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଏତା ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତ୍ଥିୟୋ ନାମ ପୁତ୍ତଲାଭେନ ୱିୟ ମହଗ୍ଘୱିପୁଲାଲଙ୍କାରଲାଭେନପି ନ ସନ୍ତୁସ୍ସନ୍ତେୱାତି ତାସଂ ତୋସନଂ ଅଲଙ୍କାରଦାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିଭୱାନୁରୂପେନା’’ତି ।

କୁଲିତ୍ଥିୟା ସଂୱିହିତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତା ନାମ ଆହାରସମ୍ପାଦନୱିଚାରପ୍ପକାରାତି ଆହ ‘‘ୟାଗୁଭତ୍ତପଚନକାଲାଦୀନୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ମାନନାଦୀହି ୟଥାରହଂ ପିୟୱଚନେହି ଚେୱ ଭୋଜନଦାନାଦୀହି ଚ ପହେଣକପେସନାଦୀହି ଅଞ୍ଞତୋ, ତତ୍ଥେୱ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଣ୍ଣାକାରସ୍ସ ଛଣଦିୱସାଦୀସୁ ପେସେତବ୍ବପିୟଭଣ୍ଡେହି ଚ ସଙ୍ଗହିତପରିଜନା । ଗେହସାମିନିୟା ଅନ୍ତୋଗେହଜନୋ ନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ପରିଜନୋ ନାମ…ପେ॰… ଞାତିଜନୋ’’ତି । ଆଭତଧନନ୍ତି ବାହିରତୋ ଅନ୍ତୋଗେହଂ ପୱେସିତଧନଂ । ଗିହିନିୟା ନାମ ପଠମଂ ଆହାରସମ୍ପାଦନେ କୋସଲ୍ଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ଚ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା, ତତୋ ସାମିକସ୍ସ ଇତ୍ଥିଜନାୟତ୍ତେସୁ କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେସୁ, ତତୋ ପୁତ୍ତାନଂ ପରିଜନସ୍ସ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚେସୂତି ଆହ ‘‘ୟାଗୁଭତ୍ତସମ୍ପାଦନାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ‘‘ନିକ୍କୋସଜ୍ଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ନିକ୍କୋସଜ୍ଜତଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ତତିୟଦିସାୱାରେ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପଠମଦିସାୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଇତି ଭଗୱା ‘‘ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ପୁତ୍ତଦାରା’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ଦାରୱସେନେୱ ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ନ ପୁତ୍ତୱସେନ । କସ୍ମା ? ପୁତ୍ତା ହି ଦାରକକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ମାତୁ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନେନେୱ ଅନୁଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି ଅନୁକମ୍ପିତା, ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତକାଲେ ପନ ୟଥା ତେପି ତଦା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ସ୍ୱାୟଂ ୱିଧି ‘‘ପାପା ନିୱାରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମଦିସାୱାରେ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱାତି କିଂ ପୁନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି । ଦାନାଦିସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।

୨୭୦. ଚତ୍ତାରିପି ଠାନାନି ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମମେୱ ଠାନଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଅୱିସଂୱାଦନତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ନାମଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ସହାୟୋ ଅତ୍ଥିକଭାୱେନ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନାମଂ କଥେତି । ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଅୱିସଂୱାଦନଂ ୱାଚାୟ, ପୟୋଗେନ ଚାତି ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦାନେନା’’ତି ଚ ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଇତରସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁୱସେନପି ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହନସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ ଚ । ଅପରା ପଚ୍ଛିମା ପଜା ଅପରପଜା, ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱା ପଜା ଅପରପଜା । ପଟିପୂଜନା ନାମ ମମାୟନା, ସକ୍କାରକିରିୟା ଚାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଲାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମମାୟନ୍ତୀତି ମମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି ।

୨୭୧.ୟଥାବଲଂ କମ୍ମନ୍ତସଂୱିଧାନେନାତି ଦାସକମ୍ମକରାନଂ ୟଥାବଲଂ ବଲାନୁରୂପଂ ତେସଂ ତେସଂ କମ୍ମନ୍ତାନଂ ସଂୱିଦହନେନ ୱିଚାରଣେନ, କାରାପନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଦହରେହୀ’’ତିଆଦି । ଭତ୍ତୱେତନାନୁପ୍ପଦାନେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦାସକମ୍ମକରସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ଭତ୍ତସ୍ସ, ୱେତନସ୍ସ ଚ ପଦାନେନ। ତେନେୱାହ ‘‘ଅୟଂ ଖୁଦ୍ଦକପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଭେସଜ୍ଜାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପାୟାହାରୱସନଟ୍ଠାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାତଭାୱୋ ଏୱ ରସାନଂ ଅଚ୍ଛରିୟତାତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟେ ମଧୁରରସେ’’ତି । ତେସନ୍ତି ଦାସକମ୍ମକରାନଂ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି କମ୍ମକରଣତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ । ୱେଲଂ ଞତ୍ୱାତି ‘‘ପହାରାୱସେସୋ, ଉପଡ୍ଢପହାରାୱସେସୋ ୱା ଦିୱସୋ’’ତି ୱେଲଂ ଜାନିତ୍ୱା । ୟୋ କୋଚି ମହୁସ୍ସୱୋ ଛଣୋ ନାମ । କତ୍ତିକୁସ୍ସୱୋ, ଫଗ୍ଗୁଣୁସ୍ସୱୋତି ଏୱଂ ନକ୍ଖତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖିତୋ ମହୁସ୍ସୱୋ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ।ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିତା, ପଚ୍ଛାନିପାତିତା ଚ ମହାସୁଦସ୍ସନେ ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ଇଧ ଅନାମଟ୍ଠା ।

ଦିନ୍ନାଦାୟିନୋତି ପୁବ୍ବପଦାୱଧାରଣୱସେନ ସାୱଧାରଣୱଚନନ୍ତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚୋରିକାୟ କିଞ୍ଚି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସାମିକେହି ଦିନ୍ନସ୍ସେୱ ଆଦାୟିନୋ’’ତି । ନ ମୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଭାମାତି ଅନୁଜ୍ଝାୟିତ୍ୱାତି ପଟିସେଧଦ୍ୱୟେନ ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କିଂ ଏତସ୍ସ କମ୍ମେନ କତେନାତି ଅନୁଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ତୁଟ୍ଠହଦୟତାୟ କାରଣଦସ୍ସନଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ । ତୁଟ୍ଠହଦୟତାଦସ୍ସନମ୍ପି କମ୍ମସ୍ସ ସୁକତକାରିତାୟ କାରଣଦସ୍ସନଂ । କିତ୍ତି ଏୱ ୱଣ୍ଣୋ କିତ୍ତିୱଣ୍ଣୋ, ତଂ କିତ୍ତିୱଣ୍ଣଂ ଗୁଣକଥଂ ହରନ୍ତି, ତଂ ତଂ ଦିସଂ ଉପାହରନ୍ତୀତି କିତ୍ତିୱଣ୍ଣହରା । ତଥା ତଥା କିତ୍ତେତବ୍ବତୋ ହି କିତ୍ତି, ଗୁଣୋ, ତେସଂ ୱଣ୍ଣନଂ କଥନଂ ୱଣ୍ଣୋ । ତେନାହ ‘‘ଗୁଣକଥାହାରକା’’ତି ।

୨୭୨. କାରଣଭୂତା ମେତ୍ତା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତାନି, କାୟକମ୍ମାଦୀନି । ୟାନି ପନ ତାନି ୟଥା ୟଥା ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିହାରଗମନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି ପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନାୱଟଦ୍ୱାରତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାରଂ ନାମ ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟତା ଦାନସ୍ସ ମୁଖଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ସତୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାତୁକାମତା ଅନାୱଟତା ଏୱଞ୍ହି ଘରମାୱସନ୍ତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଗେହଦ୍ୱାରେ ପିହିତେପି ଅନାୱଟଦ୍ୱାରୋ ଏୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଅପିହିତେପି ଘରଦ୍ୱାରେ ଆୱଟଦ୍ୱାରୋ ଏୱାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୱିୱରିତ୍ୱାପି ୱସନ୍ତୋତି ୱଚନସେସୋ । ପିଦହିତ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ସୀଲୱନ୍ତେସୂ’’ତି ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣୱିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କରୁଣାଖେତ୍ତେପି ଦାନେନ ଅନାୱଟଦ୍ୱାରତା ଏୱ । ‘‘ସନ୍ତଞ୍ଞେୱା’’ତି ଇମିନା ଅସନ୍ତଂ ନତ୍ଥିୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛିତପଟିୱଚନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥିକାନଂ ଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱକରଣତୋ । ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟାୱକାଲିକେ ଏୱ ଆମିସଭାୱସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ତେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ପକ୍ଖପାତାଭାୱଦୀପନତୋ, ଓଧିସୋ ଫରଣାୟପି ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ଲବ୍ଭନତୋ । ୟାୟ କୁସଲାଭିୱଡ୍ଢିଆକଙ୍ଖାୟ ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ, ତଥା ନେସଂ ଗେହପୱିସନଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୱିସନ୍ତାପି କଲ୍ୟାଣେନ ଚେତସା ଅନୁକମ୍ପନ୍ତି ନାମା’’ତି । ସୁତସ୍ସ ପରିୟୋଦାପନଂ ନାମ ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାତମୱିଧମନେନ ୱିସୋଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥଂ କଥେତ୍ୱା କଙ୍ଖଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀ’’ତି । ସୱନଂ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟାୱଦେୱ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନାୟ ଅସତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ସୁତସ୍ସ ପରିୟୋଦାପନଂ ନାମ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜାପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଥତ୍ତାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜାପେନ୍ତୀ’’ତି ।

୨୭୩.ଅଲମତ୍ତୋତି ସମତ୍ଥସଭାୱୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ସମତ୍ଥୋ ଏୱାତି ‘‘ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନସମତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିସାନମସ୍ସନଟ୍ଠାନେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦିସାନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତେ ନମସ୍ସନକାରଣେ । ପଣ୍ଡିତୋ ହୁତ୍ୱା କୁସଲୋ ଛେକୋ ଲଭତେ ୟସନ୍ତି ୟୋଜନା । ସଣ୍ହଗୁଣୟୋଗତୋ ସଣ୍ହୋ, ସଣ୍ହଗୁଣୋତି ପନେତ୍ଥ ସୁଖୁମନିପୁଣପଞ୍ଞା, ମୁଦୁୱାଚାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖୁମ…ପେ॰… ଭଣନେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିସାନମସ୍ସନଟ୍ଠାନେନାତି ୟେନ ଞାଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଛ ଦିସା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନମସ୍ସତି ନାମ, ତଂ ଞାଣଂ ଦିସାନମସ୍ସନଟ୍ଠାନଂ, ତେନ ପଟିଭାନୱା । ତେନ ହି ତଂତଂକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପତ୍ତୱସେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଇଧ ‘‘ପଟିଭାନୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନିୱାତୱୁତ୍ତୀତି ପଣିପାତସୀଲୋ । ଅତ୍ଥଦ୍ଧୋତି ନ ଥଦ୍ଧୋ ଥମ୍ଭରହିତୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଲକ୍ଖଣେନ ଥମ୍ଭିତଭାୱେନ ୱିରହିତୋ । ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋତି କାୟିକେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ନିରନ୍ତରକରଣୱସେନାତି ଆରଦ୍ଧସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସତତକାରିତାୱସେନ । ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚେ ଉପଟ୍ଠିତେ ଠାନସୋ ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପଞ୍ଞାୟ ।

ସଙ୍ଗହକରୋତି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକୋ । ମିତ୍ତକରୋତି ମିତ୍ତଭାୱକରୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ମିତ୍ତେ ପରିୟେସନକୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମିତ୍ତଗୱେସନୋ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱଦଂ ୱଚନଂ ଜାନାତୀତି ୱଦଞ୍ଞୂତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବକାରିନା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଜାନାତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହାୟକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ୟଥାପୱତ୍ତାୟ ୱାଚାୟ ଜାନନେ ୱଦଞ୍ଞୁତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତାୟ ୱାଚାୟ ଜାନନେପି ୱଦଞ୍ଞୁତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟେନ ୟେନ ୱା ପନା’’ତିଆଦିନା ୱଚନୀୟତ୍ଥତଂ ୱଦଞ୍ଞୂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ନେତାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପାପେତା । ତେନାହ ‘‘ତଂ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ନେତା’’ତି । ନେତି ତଂ ତମତ୍ଥନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ନେତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ନେତି, ତଂ ତମତ୍ଥନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦାନାଦୀହି ସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଆଣିୟାତି ଅକ୍ଖସୀସଗତାୟ ଆଣିୟା । ୟାୟତୋତି ଗଚ୍ଛତୋ । ପୁତ୍ତକାରଣାତି ପୁତ୍ତନିମିତ୍ତଂ । ପୁତ୍ତହେତୁକଞ୍ହି ପୁତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବଂ ମାନଂ ୱା ପୂଜଂ ୱା ।

ଉପୟୋଗୱଚନେତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ । ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ । ଉପୟୋଗୱଚନେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ । ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ସମ୍ମା ପେକ୍ଖନ୍ତୀତି ସମ୍ମଦେୱ କାତବ୍ବେ ପେକ୍ଖନ୍ତି । ପସଂସନୀୟାତି ପସଂସିତବ୍ବା । ଭୱନ୍ତି ଏତେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେ ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲେ ୟଥାରହଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୭୪.‘‘ଇତି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ୟା ଦିସାତି ୟା ମାତାପିତୁଆଦିଲକ୍ଖଣା ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସା । ନମସ୍ସାତି ନମସ୍ସେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟଥା କଥଂ ପନା’’ତିଆଦିକାୟ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ପୁଚ୍ଛାୟ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକଥିତଂ ନତ୍ଥି ଗିହୀହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେ ଅପ୍ପମାଦପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୱସେସତୋ କଥିତତ୍ତା । ମାତାପିତୁଆଦୀସୁ ହି ତେହି ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବପଟିପତ୍ତିୟା ନିରୱସେସତୋ କଥନେନେୱ ରାଜାଦୀସୁପି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧି ଅତ୍ଥତୋ କଥିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି । ଗିହିନୋ ୱିନୀୟନ୍ତି, ୱିନୟଂ ଉପେନ୍ତି ଏତେନାତି ଗିହିୱିନୟୋ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥା ଇଧ ସତ୍ଥାରା ଅନୁସିଟ୍ଠଂ ଗିହିଚାରିତ୍ତଂ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ତଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା । ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିୟେୱ ପାଟିକଙ୍ଖାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୱୁଦ୍ଧିୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନୀତି ।

ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୯. ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୭୫. ‘‘ଚତୁଦ୍ଦିସଂ ରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଠପିତଂ ରକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସୁରସେନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ହି ଅଧିକାରେ, ଅତ୍ତନୋ ରକ୍ଖାୟ ଚ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନେନ ତେସଂ ଇଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠପନଂ । ୟଞ୍ହି ତଂ ଅସୁରସେନାୟ ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ଦେୱପୁରେ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠପନଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିକାରେ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ । ୟଂ ପନ ନେସଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମନେ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠପନଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ କତା ରକ୍ଖାୟ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସୁରସେନାୟ ନିୱାରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ପାଳିୟଂ ଚତୁଦ୍ଦିସନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଭୁମ୍ମୱସେନ ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୂସୁ ଦିସାସୂ’’ତି ଆହ । ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୱେସ୍ସୱଣାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନା ରକ୍ଖିତବ୍ବଦିସାସୁ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ଗୁତ୍ତିଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱିଦହିତ୍ୱା । ବଲଗୁମ୍ବଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୟକ୍ଖସେନାଦିସେନାବଲସମୂହଂ ଠପେତ୍ୱା । ଓୱରଣଂ ଠପେତ୍ୱାତି ପଟିପକ୍ଖନିସେଧନସମତ୍ଥଂ ଆୱରଣଂ ଠପେତ୍ୱା । ଇତି ତୀହି ପଦେହି ୟଥାକ୍କମଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଦେୱନଗରଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ଦ୍ୱାରସମୀପେ, ଦ୍ୱାରତୋ ବହି, ଦିସାରକ୍ଖାୱସନୋତି ତିୱିଧାୟ ରକ୍ଖାୟ ଠପିତଭାୱୋ ୱା ଦୀପିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ସକ୍କସ୍ସ…ପେ॰… କତ୍ୱା’’ତି । ସତ୍ତ ବୁଦ୍ଧେ ଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତେୱ ବୁଦ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ପରିବନ୍ଧନକାରଣଂ ମହାପଦାନଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୨) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମଆଣନ୍ତି ଧମ୍ମମୟଂ ଆଣଂ, ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରିସତୋ ବାହିରଭାୱୋ, ଅସମ୍ଭୋଗୋ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱିୱଜ୍ଜନକରଣଂ କରିସ୍ସାମାତି । ସାୱନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିୱାରେନ ଅନୁସାୱନଂ, ୟଥା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅସୁରସେନାୟ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଆରକ୍ଖଂ ଠପାପେତି, ଏୱଂ ମହାରାଜାନୋପି ତାଦିସେ କିଚ୍ଚୱିସେସେ ଅତ୍ତନୋ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେନ୍ତି । ଇମେସମ୍ପି ହି ତତୋ ସାସଙ୍କଂ ସପ୍ପଟିଭୟନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋପୀ’’ତିଆଦି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା, ୱିଗତାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରୋ । ତାଦିସୋ ଚ ସୁନ୍ଦରୋ ଭଦ୍ଦକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।

କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ କତମୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ‘‘ୟସସା’’ତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ପରିୱାରେନ, ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନୀୟେନ ଅଭିରୂପେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ଦସପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିରୂପେତି ଉଳାରରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନରୂପେ । ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେତି ସମ୍ପହଂସନେ । ଇଧ ପନାତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ । ତେନାତି ଖୟପରିୟାୟତ୍ତା ।

ରୂପାୟତନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକ୍ଖରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛୱୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଛୱିୟ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭତ୍ତଚୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫; ୩.୨୦୦, ୨୧୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୬) ସଞ୍ଞୂଳ୍ହାତି ସଙ୍ଗନ୍ଥିତା । ୱଣ୍ଣାତି ଗୁଣୱଣ୍ଣନାତି ଆହ ‘‘ଥୁତିୟ’’ନ୍ତି, ଥୋମନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲୱଗ୍ଗେତି ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲକୋଟ୍ଠାସେ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଚ୍ଛୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱଣ୍ଣୋ, ଛୱି । ୱଣ୍ଣନଟ୍ଠେନ ୱଣ୍ଣୋ, ଥୁତି । ଅଭିତ୍ଥୱନଟ୍ଠେନ ୱଣ୍ଣୋ, ଥୁତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱଣ୍ଣିତବ୍ବତୋ ଠପେତବ୍ବତୋ ୱଣ୍ଣୋ, ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲୱଗ୍ଗୋ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଞାପୀୟତି ଏତେନାତି ୱଣ୍ଣୋ, ଞାପକଂ କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣନତୋ ଥୂଲରସ୍ସାଦିଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ୱଣ୍ଣୋ, ସଣ୍ଠାନଂ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମଜ୍ଝିମ’’ନ୍ତି ୱଣ୍ଣେତବ୍ବତୋ ପମାଣେତବ୍ବତୋ ୱଣ୍ଣୋ, ପମାଣଂ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଚକ୍ଖୁନା ୱିୱରୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ରୂପାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋତି ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ । ଛୱିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ରୂପାୟତନେ ଗୟ୍ହମାନସ୍ସ ଛୱିମୁଖେନେୱ ଗହେତବ୍ବତୋ । ‘‘ଛୱିଗତା ପନ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଏୱ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା’’ତି ଅପରେ ।

କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଏକଦେସମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୱସେସତୋୱ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନୱସେସତା ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କେୱଲକପ୍ପାତି କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, କେୱଲଂ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ। କେୱଲ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁଲୱାଚୀତି ଆହ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟତା ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଈସକଂ ଅସମତ୍ତା କେୱଲକପ୍ପା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ଅନୱସେସତ୍ଥୋ ଏୱ କେୱଲ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ସିୟା, ଅନତ୍ଥନ୍ତରେନ ପନ କପ୍ପ-ସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନଂ କତଂ କେୱଲମେୱ କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି । ଅଥ ୱା କପ୍ପନୀୟତା, ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତା କେୱଲକପ୍ପା । ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା ୱିଜାତିୟେନ ଅସଙ୍କରା ସୁଦ୍ଧତା । ଅନତିରେକତା ତଂପରମତା ୱିସେସାଭାୱୋ । କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି କେୱଲଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କେୱଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିୱିତ୍ତତ୍ତା । ତଂ ଏତସ୍ସ ଅଧିଗତଂ ଅତ୍ଥୀତି କେୱଲୀ, ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧୋ ଖୀଣାସୱୋ ।

କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ସ-ଉପସଗ୍ଗୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଓକପ୍ପନିୟପଦେ ଲବ୍ଭମାନଂ କପ୍ପନିୟସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞଥା କପ୍ପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଓକପ୍ପନିୟପଦଂ ଅନିଦସ୍ସନମେୱ ସିୟା । ସମଣକପ୍ପେହୀତି ୱିନୟକ୍କମସିଦ୍ଧେହି ସମଣୱୋହାରେହି । ନିଚ୍ଚକପ୍ପନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାମଞ୍ହେତଂ ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ, ୟଦିଦଂ କପ୍ପୋତି । କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂତି କତ୍ତରିୟା ଛେଦିତକେସମସ୍ସୁ । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟ ୱୀତିକ୍କନ୍ତାୟ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତାୱିକପ୍ପୋ । ଲେସୋତି ଅପଦେସୋ । ଅନୱସେସଂ ଫରିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ଓଭାସସ୍ସ କେନଚି କାରଣେନ ଏକଦେସଫରଣମ୍ପି ସିୟା, ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବସୋୱ ଫରୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସମନ୍ତତ୍ଥୋ କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଦେୱତାନଂ ସରୀରପ୍ପଭା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନମତ୍ତଂ ଠାନଂ, ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତଥା ୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀହି ସମୁଟ୍ଠିତା ପଭା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ, ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକଂ ପଜ୍ଜୋତଂ କରିତ୍ୱା’’ତି । କସ୍ମା ଏତେ ମହାରାଜାନୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିଂସୁ ? ନନୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦେୱତା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତା ଠତ୍ୱାୱ କଥେତବ୍ବଂ କଥେନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ନିସୀଦନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେୱତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ପରିତ୍ତଂ ନାମ ସତ୍ତବୁଦ୍ଧପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଗରୁ, ତସ୍ମା ନ ଅମ୍ହେହି ଠତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପରିତ୍ତଗାରୱୱସେନ ନିସୀଦିଂସୁ ।

୨୭୬. କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱେସ୍ସୱଣୋ ଏୱ କଥେସି, ନ ଇତରେସୁ ୟୋ କୋଚୀତି ? ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସ୍ସାସିକୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ଉପସଙ୍କମନେନ । ବ୍ୟତ୍ତୋତି ୱିସାରଦୋ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସୁସିକ୍ଖିତୋ’’ତି । ମନୁସ୍ସେସୁ ୱିୟ ହି ଦେୱେସୁପି କୋଚିଦେୱ ପୁରିମଜାତିପରିଚୟେନ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ହୋତି, ତତ୍ରାପି କୋଚିଦେୱ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପରିପୁଣ୍ଣପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ ପୋରିୟା ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ‘‘ମହେସକ୍ଖା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ‘‘ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନା’’ତି, ମହେସକ୍ଖାତି ୱା ମହାପରିୱାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣାତିପାତେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନେୱ ତଂ ୱିପରିୟାୟତୋ ତତୋ ୱେରମଣିୟଂ ଆନିସଂସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ‘‘ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ସେନାସନେସୂତି ୟାନି ‘‘ଅରଞ୍ଞୱନପ୍ପତ୍ଥାନୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪-୪୫) ୱୁତ୍ତାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଭୂତାନି ଅରଞ୍ଞାୟତନାନି, ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂହି ସୟିତବ୍ବତୋ, ଆସିତବ୍ବତୋ ଚ ସେନାସନସଞ୍ଞିତେସୁ । ନିବଦ୍ଧୱାସିନୋତି ରୁକ୍ଖପବ୍ବତପଟିବଦ୍ଧେସୁ ୱିମାନେସୁ ନିଚ୍ଚୱାସିତାୟ ନିବଦ୍ଧୱାସିନୋ । ବଦ୍ଧତ୍ତାତି ଗାଥାଭାୱେନ ଗନ୍ଥିତତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧିତତ୍ତା ।

‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ଅତ୍ତନା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ପରିତ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୁକାମୋ ୱେସ୍ସୱଣୋ ଅୱୋଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦକୋ ‘‘କିଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେସି । ଆଚରିୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ୱଦତୋ ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଓକାସକରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ହି ପଞ୍ଚସିଖୋ ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ସନଙ୍କୁମାରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୱେଦେତି, ଏୱମୟମ୍ପି ମହାରାଜା ଇତରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଟାନାଟନଗରେ ଗାଥାୱସେନ ବନ୍ଧିତଂ ପରିତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ପୱେଦେତୁଂ ଓକାସଂ କାରେନ୍ତୋ ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ଆହ, ନ ନଂ ତସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୂତି ୟଥିଦଂ ପରିତ୍ତଂ ମୟା ପୱେଦିତମତ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ଚିରକାଲଂ ହିତାୱହଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆରକ୍ଖାୟ ଗଣ୍ହାତୁ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥୁ କଥିତେତି ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚିତେ, ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ସତ୍ଥୁ କଥନେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୱିହାରାୟାତି ୟକ୍ଖାଦୀହି ଅୱିହିଂସାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବସୁଖୱିହାରାୟ ।

୨୭୭.ସତ୍ତପିବୁଦ୍ଧା ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମଭାୱେ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଚକ୍ଖୁମଭାୱୋ ୱିୟ ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପିତାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ୱିସେସା ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାଧାରଣା, ତସ୍ମା, ଗୁଣନେମିତ୍ତକାନେୱ ୱା ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ନାମାନି ନାମ, ନ ଲିଙ୍ଗିକାୱତ୍ଥିକୟାଦିଚ୍ଛକାନି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣୱିସେସଦୀପନାନି ‘‘ଚକ୍ଖୁମନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୭) ୱୁତ୍ତାନି ଏତାନି ଏକେକସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ନାମାନି ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ନାମାନଂ ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପିନୋତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମହାକରୁଣାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନୁକମ୍ପିକା । ନ୍ହାତକିଲେସତ୍ତାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଜଲେନ ସପରସନ୍ତାନେସୁ ନିରୱସେସତୋ ଧୋତକିଲେସମଲତ୍ତା । ମାରସେନାପମଦ୍ଦିନୋତି ସପରିୱାରେ ପଞ୍ଚପି ମାରେ ପମଦ୍ଦିତୱନ୍ତୋ । ୱୁସିତୱନ୍ତୋତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ, ଦସୱିଧଂ ଅରିୟୱାସଞ୍ଚ ୱୁସିତୱନ୍ତୋ । ୱୁସିତୱନ୍ତତାୟ ଏୱ ବାହିତପାପତା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ଅନାମଟ୍ଠଂ । ୱିମୁତ୍ତାତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୱିମୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ମୁତ୍ତା । ଅଙ୍ଗତୋତି ସରୀରଙ୍ଗତୋ, ଞାଣଙ୍ଗତୋ ଚ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩; ୩.୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫) ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ନିକ୍ଖମନପ୍ପଭା, ବ୍ୟାମପ୍ପଭା, କେତୁମାଲାଉଣ୍ହୀସପ୍ପଭା ଚ ସରୀରଙ୍ଗତୋ ନିକ୍ଖମନକରସ୍ମିୟୋ, ୟମକମହାପାଟିହାରିୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପ୍ପଭା ଞାଣଙ୍ଗତୋ ନିକ୍ଖମନକରସ୍ମିୟୋ । ନ ଏତାନେୱ ‘‘ଚକ୍ଖୁମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୭) ୱୁତ୍ତାନି ସତ୍ତ ନାମାନି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାନିପି ବହୂନି ଅପରିମିତାନି ନାମାନି । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬) । କେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ଧମ୍ମସେନାପତିନା ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱେସ୍ସୱଣୋ ଏତାନେୱ ଗଣ୍ହୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପାକଟନାମୱସେନା’’ତି । ଖୀଣାସୱାଜନାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ହି କମ୍ମକିଲେସେହି ଜାତାପି ଏୱଂ ନ ପୁନ ଜାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଜନା । ୟଥାହ ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଦେସନାସୀସମତ୍ତନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୱୟୱେନ ୱା ସମୁଦାୟୁପଲକ୍ଖଣମେତଂ । ସତି ଚ ପିସୁଣୱାଚପ୍ପହାନେ ଫରୁସୱାଚା ପହୀନାୱ ହୋତି, ପଗେୱ ଚ ମୁସାୱାଦୋତି ‘‘ଅପିସୁଣା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ମହତ୍ତାତି ମହା ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ମହତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ମହନ୍ତଭାୱଂ ପତ୍ତା’’ତି । ମହନ୍ତାତି ୱା ମହା ଅନ୍ତା, ପରିନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତେହି ୱା ସୀଲାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତା । ଅୟଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ । ଇତରେସଂ ପନ ମତେନ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅରିୟେହି ମହନୀୟତୋ ପୂଜନୀୟତୋ ମହଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ମହମନ୍ତୋ ଏତେସନ୍ତି ମହନ୍ତା, ନିବ୍ବାନଦିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସାରଦାତି ସାରଜ୍ଜରହିତା, ନିବ୍ଭୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିଗତଲୋମହଂସା’’ତି ।

ହିତନ୍ତି ହିତଚିତ୍ତଂ, ସତ୍ତାନଂ ହିତେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିସୁନ୍ତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସମୁଦୟାଦିତୋ ୟାଥାୱତୋ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ପସ୍ସିଂସୁ । ‘‘ୟେ ଚାପୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନେନ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତେ ତେସମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପଦାନବହୁୱଚନୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ନମତ୍ଥୂ’’ତି ଚ ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତି ୟଂ ତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ । ୱିପସ୍ସିଂସୁ ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା ୟୋଜନା । ପଠମଗାଥାୟାତି ‘‘ୟେ ଚାପି ନିବ୍ବୁତା ଲୋକେ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ । ଦୁତିୟଗାଥାୟାତି ତଦନ୍ତରଗାଥାୟ । ତତ୍ଥ ଦେସନାମୁଖମତ୍ତନ୍ତି ଇତରେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ନାମଗ୍ଗହଣେ ପତ୍ତେ ଇମସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋ ନାମଗ୍ଗହଣଂ ତଥା ଦେସନାୟ ମୁଖମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତେପି ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟମ୍ପି ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା । ପୁରିମୟୋଜନାୟଂ ତସ୍ସାତି ୱିସେସିତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ ‘‘ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ତସ୍ସ ନମତ୍ଥୂ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ନାମପଦଂ ଉପୟୋଗେକୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ନମସ୍ସନ୍ତି ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଆହ ।

୨୭୮. ‘‘ୟତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ସୂରିୟୋ’’ତିଆଦିକଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ୟଂ ୟେ ୟକ୍ଖାଦୟୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଆଣଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ରାଜାଣଂ ନାଦିୟନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସାୱନଂ କାତୁକାମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଆଣାୟ ୱତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତାନଂ, ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ୟକ୍ଖସେନାପତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସତ୍ଥରି ପସାଦଗାରୱବହୁମାନଞ୍ଚ ପୱେଦେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହାରହାନଂ ସନ୍ତଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ୟତୋ ଠାନତୋ ଉଦେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କୁତୋ ପନ ଠାନତୋ ଉଦେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ପୁବ୍ବୱିଦେହୱାସୀନଂ ତାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ ଉଦେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପନ ଓଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ସେସଦୀପେସୁପି ସୂରିୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନୋଗ୍ଗଚ୍ଛନପରିୟାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୨୧) ପକାସିତୋ ଏୱ । ଅଦିତିୟା ପୁତ୍ତୋତି ଲୋକସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟା ହି ଦେୱେ ଅଦିତିୟା ପୁତ୍ତା, ଅସୁରେ ଅତିଥିୟା ପୁତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିପ୍ପନତୋ ପନ ଆଦିଚ୍ଚୋ, ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଆଲୋକୱିଦଂସନେନ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଣ୍ଡଲୀତି ଏତ୍ଥ ଈ-କାରୋ ଭୁସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଅସ୍ସାତି ମଣ୍ଡଲୀ’’ତି । ମହନ୍ତଂ ହିସ୍ସ ୱିମାନମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ । ‘‘ସଂୱରୀପିନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ଦିୱସୋପି ଜାୟତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରତ୍ତି ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ସିନେରୁପଚ୍ଛାୟାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଗଚ୍ଛନତୋ ।

ଉଦକରହଦୋତି ଜଲଧି । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଠାନେ’’ତି ଇଦଂ ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଉପରିଭାଗେନ ସୂରିୟସ୍ସ ଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଠିତାନଂ ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦତୋ ସୂରିୟୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନାହ ‘‘ୟତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ସୂରିୟୋ’’ତି । ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନି ପତିତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ, ସବ୍ବସୋ ଚ ଉନ୍ଦନଟ୍ଠେନ କିଲେଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ । ସମୁଦ୍ଦୋ ହି କିଲେଦନଟ୍ଠୋ ରହଦୋ । ସାରିତୋଦକୋତି ଅନେକାନି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋଦକୋ, ସରିତା ନଦିୟୋ ଉଦକେ ଏତସ୍ସାତି ୱା ସରିତୋଦକୋ ।

ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜା ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେ ଠିତୋ, ତଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଇତୋତି ସିନେରୁତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଥା ପନ ଦିସାୱୱତ୍ଥାନଂ ଅନୱଟ୍ଠିତନ୍ତି ‘‘ତେସଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ । ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଆଟାନାଟନଗରଂ । ତତ୍ଥ ହି ନିସିନ୍ନା ତେ ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିଂସୁ । ତେସଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋତି ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ତେସଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ । ଉଭୟଥାପି ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟଟ୍ଠାନା ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ନାମ ହୋତି । ପୁରିମପକ୍ଖଂୟେୱେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତୋ ସା ପୁରିମା ଦିସା’’ତି । ସୂରିୟୋ, ପନ ଚନ୍ଦନକ୍ଖତ୍ତାଦୟୋ ଚ ସିନେରୁଂ ଦକ୍ଖିଣତୋ, ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଞ୍ଚ ୱାମତୋ କତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଚ ନେସଂ ଉଗ୍ଗମନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସା ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା । ୟତ୍ଥ ଓକ୍କମନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସା ପଚ୍ଛିମା ଦିସା । ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଉତ୍ତରା ଦିସା, ୱାମପସ୍ସେ ଦକ୍ଖିଣା ଦିସାତି ଚତୁମହାଦୀପୱାସୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସିନେରୁ ଉତ୍ତରାଦିସାୟମେୱ, ତସ୍ମା ଅନୱଟ୍ଠିତା ଦିସାୱୱତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ଇତି ନଂ ଆଚିକ୍ଖତି ଜନୋ’’ତି । ୟଂ ଦିସନ୍ତି ୟଂ ପୁରତ୍ଥିମଦିସଂ ୟସସ୍ସୀତି ମହାପରିୱାରୋ । କୋଟିସତସହସ୍ସପରିମାଣା ହି ଦେୱତା ଅଭିଣ୍ହଂ ପରିୱାରେନ୍ତି । ଚନ୍ଦନନାଗରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତିସୁଗନ୍ଧାନଂ ଅବ୍ବନତୋ, ତେହି ଦିତ୍ତଭାୱୂପଗମନତୋ ‘‘ଗନ୍ଧବ୍ବା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱାନଂ ଅଧିପତି ଭାୱତୋ । ମେ ସୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସୁତନ୍ତି ୱିସ୍ସୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ତସ୍ସ ଧତରଟ୍ଠମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତାପି ବହୱୋ । କିତ୍ତକା ? ଅସୀତି, ଦସ ଏକୋ ଚ । ଏକନାମା । କଥଂ ? ଇନ୍ଦନାମା । ‘‘ମହପ୍ଫଲା’’ତି ଚ ସୁତଂ ୱିସ୍ସୁତମେତଂ ଲୋକେତି ।

ଆଦିଚ୍ଚୋ ଗୋତମଗୋତ୍ତୋ, ଭଗୱାପି ଗୋତମଗୋତ୍ତୋ, ଆଦିଚ୍ଚେନ ସମାନଗୋତ୍ତତାୟ ଆଦିଚ୍ଚୋ ବନ୍ଧୁ ଏତସ୍ସାତିପି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ବନ୍ଧୂତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନଂ ।ଅନୱଜ୍ଜେନାତି ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେନ । ସମେକ୍ଖସି ଓଧିସୋ, ଅନୋଧିସୋ ଚ ଫରଣେନ ଓଲୋକେସିଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଆଦିୱିଭାଗାୱବୋଧୱସେନ । ୱତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତୀତି ‘‘ଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପକୋ’’ତି କିତ୍ତେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତି । ସୁତଂ ନେତନ୍ତି ସୁତଂ ନନୂତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନୁ-ସଦ୍ଦୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନୋକାରୋୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅମ୍ହେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ତଥା ପରିକିତ୍ତେତ୍ୱା ଅମନୁସ୍ସାନଂ ଦେୱତାନଂ ୱନ୍ଦନଂ । ୱଦନ୍ତି ଧତରଟ୍ଠମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତା ।

୨୭୯.ୟେନପେତା ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱଚନସେସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ୟଥାରୁତୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ନୀହରୀୟନ୍ତୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଡୟ୍ହନ୍ତୁ ୱାତି ପେତେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଛିଜ୍ଜନ୍ତୁ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦିକେ ପିସୁଣା ପିଟ୍ଠିମଂସିକା । ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ପାଣାତିପାତିନୋତିଆଦିକା । ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱା ସମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ‘‘ଅଲଂ ତେସ’’ନ୍ତି ସମାଚିନୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ୱଚନସେସେନ ୱିନା ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ରହସ୍ସଙ୍ଗନ୍ତି ବୀଜଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

୨୮୦.ୟସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟତୋ ଠାନତୋ ଉଦେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୨୮୧. ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଉତ୍ତରକୁରୁ ରମ୍ମୋ ଅୱଟ୍ଠିତୋ, ଇତୋ ସା ଉତ୍ତରା ଦିସାତି ୟୋଜନା। ମହାନେରୂତି ମହନ୍ତୋ, ମହନୀୟୋ ଚ ନେରୁସଙ୍ଖାତୋ ପବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ମହାସିନେରୁ ପବ୍ବତରାଜା’’ତି । ରଜତମୟଂ । ତଥା ହି ତସ୍ସ ପଭାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତଂ ତସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ସମୁଦ୍ଦୋଦକଂ ଖୀରଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି । ମଣିମୟନ୍ତି ଇନ୍ଦନୀଲମୟଂ । ତଥା ହି ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ସମୁଦ୍ଦୋଦକଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ଆକାସଂ । ମନୁସ୍ସା ଜାୟନ୍ତି । କଥଂ ଜାୟନ୍ତି ? ଅମମା ଅପରିଗ୍ଗହାତି ୟୋଜନା । ମମତ୍ତୱିରହିତାତି ‘‘ଇଦଂ ମମ ଇଦଂ ମମା’’ତି ମମଙ୍କାରୱିରହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ତେସଂ ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଭରିୟା’’ତି ପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥି, ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା, ଅୟଂ ଭଗିନୀ’’ତି ଏୱରୂପା ଇଧ ୱିୟ ମରିୟାଦାପି ନ ସିୟା ମାତୁଆଦିଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନତୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମାତରଂ ୱା’’ତିଆଦି । ଛନ୍ଦରାଗୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପୁତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେ ଏୱ ମାତୁ ଥନତୋ ଥଞ୍ଞଂ ପଗ୍ଘରତି, ତେନ ସଞ୍ଞାଣେନ ନେସଂ ମାତରି ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତୁସଞ୍ଞା, ମାତୁ ଚ ପୁତ୍ତେ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା’’ତି କେଚି ।

ନଙ୍ଗଲାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନଙ୍ଗଲାନିପୀ’’ତି । ଅକଟ୍ଠେତି ଅକସିତେ ଅକତକସିକମ୍ମେ ।

ତଣ୍ଡୁଲାୱ ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱହେତୁକା ଥୁସାଦିଅଭାୱେନ ତଣ୍ଡୁଲା ଏୱ ତସ୍ସ ସାଲିସ୍ସ ଫଲଂ । ତୁଣ୍ଡିକିରନ୍ତି ପଚନଭାଜନସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉକ୍ଖଲିୟ’’ନ୍ତି । ଆକିରିତ୍ୱାତି ତଣ୍ଡୁଲାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ନିଦ୍ଧୂମଙ୍ଗାରେନାତି ଧୂମଙ୍ଗାରରହିତେନ କେୱଲେନ ଅଗ୍ଗିନା । ଜୋତିକପାସାଣତୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଉଟ୍ଠହନ୍ତେ କୁତୋ ଧୂମଙ୍ଗାରାନଂ ସମ୍ଭୱୋ । ଭୋଜନନ୍ତି ଓଦନମେୱାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ‘‘ଭୋଜନମେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ କତ୍ୱା ତେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ସୂପୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ୟଦି ଏୱଂ ରସୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ତେସଂ ଆହାରୋ ନ ହୋତୀତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ରସୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ମଚ୍ଛରିୟଚିତ୍ତଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ । ତଥା ହି ତେ କତ୍ଥଚିପି ଅମମା ପରିଗ୍ଗହାୱ ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତି ।

ଅପିଚ ତତ୍ଥ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧୋ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତତ୍ଥ କିର ତେସୁ ତେସୁ ପଦେସେସୁ ଘନଚିତପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନସାଖାପସାଖା କୂଟାଗାରୂପମା ମନୋରମା ରୁକ୍ଖା ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିୱେସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ ନିୱସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେପି ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖା ସୁଜାତା ସବ୍ବଦାପି ପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଜଲାସୟାପି ୱିକସିତକମଲକୁୱଲୟପୁଣ୍ଡରୀକସୋଗନ୍ଧିକାଦିପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ପରମସୁଗନ୍ଧଂ ସମନ୍ତତୋ ପୱାୟନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସରୀରମ୍ପି ତେସଂ ଅତିଦୀଘତାଦିଦୋସରହିତଂ ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପନ୍ନଂ ଜରାୟ ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ୱଲିପଲିତାଦିଦୋସରହିତଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣଜୱବଲପରକ୍କମସୋଭମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅନୁଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିତାୟ ନ ଚ ନେସଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିୱସେନ, ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ଏୱ ନ ଦାସଦାସିକମ୍ମକରାଦିପରିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ସୀତୁଣ୍ହଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପୱାଳାଦିପରିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ନାମେତ୍ଥ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଚ୍ଚୂସୱେଲାୟଂ ସମସୀତୁଣ୍ହଉତୁ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବକାଲଂ ସମସୀତୁଣ୍ହୋୱ ଉତୁ ହୋତି, ନ ଚ ତେସଂ କୋଚି ଉପଘାତୋ, ୱିହେସା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅକଟ୍ଠପାକିମମେୱ ସାଲିଂ ଅକଣଂ ଅଥୁସଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ତଣ୍ଡୁଲଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ନେସଂ କୁଟ୍ଠଂ, ଗଣ୍ଡୋ, କିଲାସୋ, ସୋସୋ, କାସୋ, ସାସୋ, ଅପମାରୋ, ଜରୋତି ଏୱମାଦିକୋ ନ କୋଚି ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ତେ ଖୁଜ୍ଜା ୱା ୱାମନକା ୱା କାଣା ୱା କୁଣୀ ୱା ଖଞ୍ଜା ୱା ପକ୍ଖହତା ୱା ୱିକଲଙ୍ଗା ୱା ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱା ହୋନ୍ତି । ଇତ୍ଥିୟୋପି ତତ୍ଥ ନାତିଦୀଘା ନାତିରସ୍ସା ନାତିକିସା ନାତିଥୂଲା ନାତିକାଳା ନାଚ୍ଚୋଦାତା ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଦୀଘଙ୍ଗୁଲୀ ତମ୍ବନଖୀ ଲମ୍ବତ୍ଥନା ତନୁମଜ୍ଝା ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମୁଖୀ ୱିସାଲକ୍ଖୀ ମୁଦୁଗତ୍ତା ସଂହିତୂରୂ ଓଦାତଦନ୍ତା ଗମ୍ଭୀରନାଭୀ ତନୁଜଙ୍ଘା ଦୀଘନୀଲୱେଲ୍ଲିତକେସୀ ପୁଥୁଲସୁସୋଣୀ ନାତିଲୋମାନାଲୋମା ସୁଭଗା ଉତୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା ସଣ୍ହା ସଖିଲସମ୍ଭାସା ନାନାଭରଣୱିଭୂସିତା ୱିଚରନ୍ତି । ସବ୍ବଦା ହି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ପୁରିସା ଚ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ, ନ ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ରଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।

ସତ୍ତାହିକମେୱ ଚ ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସା କାମରତିୟା ୱିହରନ୍ତି, ତତୋ ୱୀତରାଗା ୟଥାସକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ତତ୍ଥ ଇଧ ୱିୟ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ, ଗବ୍ଭପରିହରଣମୂଲକଂ, ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି । ରତ୍ତକଞ୍ଚୁକତୋ କଞ୍ଚନପଟିମା ୱିୟ ଦାରକା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅମକ୍ଖିତା ଏୱ ସେମ୍ହାଦିନା ସୁଖେନେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।

ମାତା ପନ ପୁତ୍ତଂ ୱା ଧୀତରଂ ୱା ୱିଜାୟିତ୍ୱା ତେସଂ ୱିଚରଣପ୍ପଦେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖା ୟଥାରୁଚି ଗଚ୍ଛତି । ତେସଂ ତତ୍ଥ ସୟିତାନଂ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି ପୁରିସା, ଇତ୍ଥିୟୋ ୱା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଉପନାମେନ୍ତି, ତେସଂ କମ୍ମବଲେନ ତତୋ ଖୀରଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ଦାରକା ୟାପେନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱଡ୍ଢନ୍ତା କତିପୟଦିୱସେହେୱ ଲଦ୍ଧବଲା ହୁତ୍ୱା ଦାରିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦାରକା ପୁରିସେ । କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଏୱ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନାନାୱିରାଗୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତାନି ହି ସୁଖୁମାନି ମୁଦୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ୱତ୍ଥାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କପ୍ପରୁକ୍ଖେସୁ ଓଲମ୍ବନ୍ତାନି ଇଟ୍ଠନ୍ତି । ନାନାୱିଧରଂସିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲୱିୱିଧୱଣ୍ଣରତନୱିନଦ୍ଧାନି ଅନେକୱିଧମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମଭିତ୍ତିକମ୍ମୱିଚିତ୍ତାନି ସୀସୂପଗଗୀୱୂପଗହତ୍ଥୂପଗକଟୂପଗପାଦୂପଗାନି ସୋୱଣ୍ଣମୟାନି ଆଭରଣାନି ଚ କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତଥା ୱୀଣାମୁଦିଙ୍ଗପଣୱସମ୍ମତାଳସଙ୍ଖୱଂସୱେତାଳପରିୱାନିୱଲ୍ଲକୀପଭୁତିକା ତୂରିୟଭଣ୍ଡାପି ତତୋ ତତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚ ବହୂ ଫଲରୁକ୍ଖା କୁମ୍ଭମତ୍ତାନି ଫଲାନି ଫଲନ୍ତି ମଧୁରରସାନି, ୟାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତେ ସତ୍ତାହମ୍ପି ଖୁପ୍ପିପାସାହି ନ ବାଧୀୟନ୍ତି । ନଜ୍ଜୋପି ତତ୍ଥ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଜଲା ସୁପତିତ୍ଥା ରମଣୀୟା ଅକଦ୍ଦମା ୱାଲୁକତଲା ନାତିସୀତା ନାଚ୍ଚୁଣ୍ହା ସୁରଭିଗନ୍ଧୀହି ଜଲଜପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ସୁରଭିଂ ୱାୟନ୍ତିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ନ ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକତିଣକକ୍ଖଳଗଚ୍ଛଲତା ହୋନ୍ତି, ଅକଣ୍ଟକା ପୁପ୍ଫଫଲସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଚନ୍ଦନନାଗରୁକ୍ଖା ସୟମେୱ ରସଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତି। ନ୍ହାୟିତୁକାମା ଚ ନଦୀତିତ୍ଥେ ଏକଜ୍ଝଂ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ଠପେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଉତ୍ତିଣ୍ଣୁତ୍ତିଣ୍ଣା ଉପରିଟ୍ଠିମଂ ୱତ୍ଥାଭରଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଇଦଂ ମମ, ଇଦଂ ପରସ୍ସା’’ତି, ତତୋ ଏୱ ନ ତେସଂ କୋଚି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୱିୱାଦୋ ୱା । ସତ୍ତାହିକା ଏୱ ଚ ନେସଂ କାମରତିକୀଳା ହୋତି, ତତୋ ୱୀତରାଗା ୱିୟ ୱିଚରନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଚ ରୁକ୍ଖେ ସୟିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ସୟନଂ ଉପଲଭନ୍ତି । ମତେ ଚ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ନ ରୋଦନ୍ତି, ନ ସୋଚନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ମଣ୍ଡୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପନ୍ତି । ତାୱଦେୱ ଚ ନେସଂ ତଥାରୂପା ସକୁଣା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମତଂ ଦୀପନ୍ତରଂ ନେନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁସାନଂ ୱା ଅସୁଚିଟ୍ଠାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ନ ଚ ତତୋ ମତା ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତେ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱସ୍ସସହସ୍ସମେୱ ଚ ନେସଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ । ସବ୍ବମେତଂ ତେସଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ୱିୟ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଂ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରକୁରୁଦୀପେ ।

ଏକଖୁରଂ କତ୍ୱାତି ଅନେକସଫମ୍ପି ଏକସଫଂ ୱିୟ କତ୍ୱା, ଅସ୍ସଂ ୱିୟ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗାୱିତୋ ଇତରୋ ସବ୍ବୋ ଚତୁପ୍ପଦୋ ଇଧ ‘‘ପସୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାୱି’’ନ୍ତି ।

ତସ୍ସାତି ଗବ୍ଭିନିତ୍ଥିୟା । ପିଟ୍ଠି ଓନମିତୁଂ ସହତୀତି କୁଚ୍ଛିୟା ଗରୁଭାରତାୟ ତେସଂ ଆରୁଳ୍ହକାଲେ ପିଟ୍ଠି ଓନମତି, ତେସଂ ନିସଜ୍ଜଂ ସହତି ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକେତି କମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକେ । ଏତ୍ଥାତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ । ଏତ୍ଥ ହି ଜନପଦୱୋହାରୋ, ନ ଉତ୍ତରକୁରୁମ୍ହି । ତଥା ହି ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମମିଲକ୍ଖୁୱାସିକେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋତି ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜସ୍ସ । ଇତି ସୋ ଅତ୍ତାନମେୱ ପରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱଦତି । ଏସେୱ ନୟୋ ପରତୋପି । ବହୁୱିଧଂ ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତଂ ନାନାସଣ୍ଠାନଂ ରଥାଦି ଦିବ୍ବୟାନଂ ଉପଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି ସୁଦନ୍ତୱାହନୟୁତ୍ତଂ, ନ ନେସଂ ୟାନାନଂ ଉପଟ୍ଠାପନେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ଏତାନୀତି ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନି । ନେସନ୍ତି ୱେସ୍ସୱଣପରିଚାରିକାନଂ । କପ୍ପିତାନି ହୁତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତାନି ଆରୁହିତୁଂ ଉପକପ୍ପନୟାନାନି । ନିପନ୍ନାପି ନିସିନ୍ନାପି ୱିଚରନ୍ତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ୱିୟ ୟଥାସକଂ ୱିମାନେସୁ ।

ନଗରାଅହୂତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନଗରାନି ଭୱିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଆଟାନାଟା ନାମାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମଂ ନଗରଂ ଆସି ।

ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପରକୁସିଟନାଟାନାମକେ ନଗରେ ଠତ୍ୱା । ତତୋ ଉଜୁଂ ଉତ୍ତରଦିସାୟଂ । ଏତସ୍ସାତି କସିୱନ୍ତନଗରସ୍ସ । ଅପରଭାଗେ ଅପରକୋଟ୍ଠାସେ, ପରତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ।

କୁୱେରୋତି ତସ୍ସ ପୁରିମଜାତିସମୁଦାଗତଂ ନାମନ୍ତି ତେନେୱ ପସଙ୍ଗେନ ୟେନାୟଂ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିଗତା, ତଦସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖିତୁଂ ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଛୁୱପ୍ପନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁସସ୍ସଂ । ଅୱସେସସାଲାହୀତି ଅୱସେସୟନ୍ତସାଲାହି, ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଞ୍ଚେତଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥଂ ଦିନ୍ନସାଲାୟମେୱ ।

ପଟିଏସନ୍ତୋତି ପତି ପତି ଅତ୍ଥେ ଏସନ୍ତୋ ୱୀମଂସନ୍ତୋ । ନ କେୱଲଂ ତେ ୱୀମଂସନ୍ତି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ତମତ୍ଥଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥେ ଉପପରିକ୍ଖମାନା ଅନୁସାସମାନା’’ତି । ୟକ୍ଖରଟ୍ଠିକାତି ୟକ୍ଖରଟ୍ଠାଧିପତିନୋ । ୟକ୍ଖା ଚ ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତା ଚାତି ୟକ୍ଖଦୋୱାରିକା, ତେସଂ ୟକ୍ଖଦୋୱାରିକାନଂ ।

ୟସ୍ମା ଧରଣୀପୋରକ୍ଖଣିତୋ ପୁରାଣୋଦକଂ ଭସ୍ସୟନ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି, ତସ୍ମା ତଂ ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ମେଘେହି ପୱୁଟ୍ଠଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତୋ ପୋକ୍ଖରଣିତୋ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମେଘା ପୱସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ୟତୋତି ୟତୋ ଧରଣୀପୋକ୍ଖରଣିତୋ । ସଭାତି ୟକ୍ଖାନଂ ଉପଟ୍ଠାନସଭା ।

ତସ୍ମିଂ ଠାନେତି ତସ୍ସା ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ୟକ୍ଖାନଂ ୱସନୱନେ । ସଦା ଫଲିତାତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସଞ୍ଜାତଫଲା । ନିଚ୍ଚପୁପ୍ଫିତାତି ନିଚ୍ଚଂ ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫା । ନାନାଦିଜଗଣାୟୁତାତି ନାନାୱିଧେହି ଦିଜଗଣେହି ୟୁତ୍ତା । ତେହି ପନ ସକୁଣସଙ୍ଘେହି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସମ୍ପତନ୍ତେହି ପରିବ୍ଭମନ୍ତେହି ୟସ୍ମା ସା ପୋକ୍ଖରଣୀ ଆକୁଲା ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୱିଧପକ୍ଖିସଙ୍ଘସମାକୁଲା’’ତି । କୋଞ୍ଚସକୁଣେହୀତି ସାରସସକୁନ୍ତେହି ।

‘‘ଏୱଂ ୱିରୱନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତଥା ୱସ୍ସିତୱସେନ ‘‘ଜୀୱଞ୍ଜୀୱକା’’ତି ଅୟଂ ତେସଂ ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ଉଟ୍ଠୱଚିତ୍ତକାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱସ୍ସମାନା’’ତି । ପୋକ୍ଖରସାତକାତି ପୋକ୍ଖରସଣ୍ଠାନତାୟ ‘‘ପୋକ୍ଖରସାତକା’’ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମା ।

ସବ୍ବକାଲଂସୋଭତୀତି ସବ୍ବଉତୂସୁ ସୋଭତି, ନ ତସ୍ସା ହେମନ୍ତାଦିୱସେନ ସୋଭାୱିରତୋ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂଭୂତା ଚ ନିଚ୍ଚଂ ପୁପ୍ଫିତଜଲଜଥଲଜପୁପ୍ଫତାୟ, ଫଲଭାରଭରିତରୁକ୍ଖପରିୱାରିତତାୟ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତସଲିଲତାୟ ଚ ନିରନ୍ତରଂ ସୋଭତି ।

୨୮୨.ପରିକମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବୁପଚାରଂ । ପରିସୋଧେତ୍ୱାତି ଏକକ୍ଖରସ୍ସାପି ଅୱିରାଧନୱସେନ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ସବ୍ବଂ ସୋଧେତ୍ୱା । ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହିତାତି ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ ପୋରିୟା ୱାଚାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ଅନେଲଗଳାୟ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନୀୟା ସମ୍ମଦେୱ ଉଗ୍ଗହିତା । ତଥା ହି ‘‘ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ପରିସୋଧେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥଂ ଜାନତୋ ଏୱ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପରିସୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଜାନତୋ । ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି ପଦଞ୍ଚେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅହାପେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ପରିପୁଣ୍ଣା ନାମ ହୋତୀତି । ୱିସଂୱାଦେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞଥା କତ୍ୱା । ତେଜୱନ୍ତଂ ନ ହୋତି ୱିରଜ୍ଝନତୋ ଚେୱ ୱିମ୍ହୟତ୍ଥଭାୱତୋ ଚ । ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସତୋ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନତୋ । ତେଜୱନ୍ତଂ ହୋତୀତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ସୁପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ସାଧନତୋ । ଏୱଂ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ପହାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ପରିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସାଧକତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଜ୍ଝାସୟୱିପତ୍ତିଂ ପହାୟ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥସାଧକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲାଭହେତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପରିତ୍ତଭଣନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥପଟିବାହନହେତୂତି ତସ୍ସ ଞାଣକରୁଣାପୁବ୍ବକତା ନିସ୍ସରଣପକ୍ଖୋ । ମେତ୍ତଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱାତି ମେତ୍ତାମନସିକାରେନ ସତ୍ତେସୁ ହିତଫରଣଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ।

‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ୱା’’ତିଆଦି ପୁବ୍ବେ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ କତାୟ ସାଧନାୟ ଭଗୱତୋ ପୱେଦନଂ । ଘରୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱସନଗେହଂ । ନିବଦ୍ଧୱାସନ୍ତି ପରଗେହେପି ନେୱାସିକଭାୱେନ ୱାସଂ ନ ଲଭେୟ୍ୟ, ୟଂ ପନ ମହାରାଜାନଂ, ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତାନଂୟେୱ କଦାଚି ୱସିତ୍ୱା ଗମନଂ, ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମିତିନ୍ତି ୟକ୍ଖାଦିସମାଗମଂ । କାମଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ମେ ସୋ’’ତି ଆଗତଂ, ଇତରେସମ୍ପି ପନ ମହାରାଜାନମତ୍ତନା ଏକଜ୍ଝାସୟତାୟ ତେସମ୍ପି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ୱେସ୍ସୱଣୋ ତଥା ଅୱୋଚ । କଞ୍ଞଂ ଅନୁ ଅନୁ ୱହିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତୋ ଅନାୱୟ୍ହୋ, ସବ୍ବକାଲଂ କଞ୍ଞଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଅନାୱୟ୍ହଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଆୱାହୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନ ୱିୱୟ୍ହନ୍ତି ଅୱିୱୟ୍ହଂ, କଞ୍ଞଂ ଗହେତୁମୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱିୱାହୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଅତ୍ତା ୱିସୟଭୂତୋ ଏତାସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତା, ପରିଭାସା, ତାହି । ପରିୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱଚନେନ ପରିପୁଣ୍ଣାହି । ୟଥା ୟକ୍ଖା ଅକ୍କୋସିତବ୍ବା, ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅକ୍କୋସା ୟକ୍ଖଅକ୍କୋସା ନାମ, ତେହି । ତେ ପନ ‘‘କଳାରକ୍ଖି କଳାରଦନ୍ତା କାଳୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱଂ ଆଦୟୋ ।

ୱିରୁଦ୍ଧାତି ୱିରୁଜ୍ଝନକା ପରେହି ୱିରୋଧିନୋ । ରଭସାତି ସାରମ୍ଭକାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘କରଣୁତ୍ତରିୟା’’ତି । ରଭସାତି ୱା ସାହସିକା । ସାମିନୋ ମନସୋ ଅସ୍ସୱାତି ମନସ୍ସା, କିଙ୍କରା । ୟେ ହି ‘‘କିଂ କରୋମି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତି ସାମିକସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଂ ୟେ ମନସ୍ସା, ତେସ’’ନ୍ତି । ଆଣାୟ ଅୱରୋଧିତୁପଚାରା ଅୱରୁଦ୍ଧା, ତେ ପନ ଆଣାୱତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା ୱେରିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଜ୍ଝାପେତବ୍ବନ୍ତି ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ଚିନ୍ତାପେତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ଉଜ୍ଝାପନଂ ତେସଂ ନୀଚକିରିୟାୟ ଜାନାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଜାନାପେତବ୍ବା’’ତି ।

ପରିତ୍ତପରିକମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

ପରିତ୍ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ପୁବ୍ବୁପଚାରଟ୍ଠାନିୟଂ ମେତ୍ତସୁତ୍ତାଦି କଥେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତେଜୱନ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ପଠମମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ପିଟ୍ଠଂ ୱା ମଂସଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ମଚ୍ଛଘତସୂପାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଓତାରଂ ଲଭନ୍ତି ଅତ୍ତନା ପିୟାୟିତବ୍ବଆହାରୱସେନ ପିୟାୟିତବ୍ବଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ । ‘‘ପରିତ୍ତ…ପେ॰… ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ପରିତ୍ତକାରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିସୁଦ୍ଧିପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ପରିତ୍ତକାରକୋ…ପେ॰… ସମ୍ପରିୱାରିତେନା’’ତି ଇଦଂ ପରିତ୍ତକରଣେ ବାହିରରକ୍ଖାସଂୱିଧାନଂ । ‘‘ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ …ପେ॰… କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରରକ୍ଖା ଉଭୟତୋ ରକ୍ଖାସଂୱିଧାନଂ । ଏୱଞ୍ହି ଅମନୁସ୍ସା ପରିତ୍ତକରଣସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ ନ ୱିସହନ୍ତି । ମଙ୍ଗଲକଥା ୱତ୍ତବ୍ବା ପୁବ୍ବୁପଚାରୱସେନ । ସବ୍ବସନ୍ନିପାତୋତି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ, ତସ୍ମିଂ ୱା ଗାମଖେତ୍ତେ ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିପାତୋ । ଘୋସେତବ୍ବୋ,‘‘ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ସବ୍ବେହି ସନ୍ନିପତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅନାଗନ୍ତୁଂ ନାମ ନ ଲବ୍ଭତି ଅମନୁସ୍ସେନ ବୁଦ୍ଧାଣାଭୟେନ, ରାଜାଣାଭୟେନ ଚ । ଗହିତକାପଦେସେନ ଅମନୁସ୍ସୋୱ ପୁଚ୍ଛିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅମନୁସ୍ସଗ୍ଗହିତକୋ ‘ତ୍ୱଂ କୋ ନାମା’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି । ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀସୁ ପୂଜନତ୍ଥଂ ୱିନିୟୁଞ୍ଜିୟମାନେସୁ । ପତ୍ତୀତି ତୁୟ୍ହଂ ପତ୍ତିଦାନଂ । ପିଣ୍ଡପାତେ ପତ୍ତୀତି ପିଣ୍ଡପାତେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ପତ୍ତିଦାନଂ । ଦେୱତାନନ୍ତି ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଂ । ପରିତ୍ତଂ ଭଣିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲକଥା ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ଚ ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଉପୱନେ’’ତି ଏୱମାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ଗିହୀନଂ ପରିତ୍ତକରଣେ ୱୁତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବମେୱ ।

ସରୀରେ ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ସରୀରଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ଆୱିସନ୍ତୋ ୟଥା ଗହିତକସ୍ସ ୱସେନ ନ ୱତ୍ତତି, ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ୱସେନ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ‘‘ଆୱିସତୀତିତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଲଗ୍ଗତୀତି ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଅପେତୀ’’ତି । ରୋଗଂୱଡ୍ଢେନ୍ତୋତି ଧାତୂନଂ ସମଭାୱେନ ୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୋଗଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ଧାତୂନଂ ୱିସମଭାୱାପତ୍ତିୟା ଚ ଆହାରସ୍ସ ଚ ଅରୁଚ୍ଚନେନ ଗହିତକସ୍ସ ସରୀରେ ଲୋହିତଂ ସୁସ୍ସତି, ମଂସଂ ମିଲାୟତି, ତଂ ପନସ୍ସ ୟକ୍ଖୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭନିମିତ୍ତତାୟ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ।

୨୮୩.ତେସଂ ନାମାନି ଇନ୍ଦାଦିନାମଭାୱେନ ୱୋହରିତବ୍ବତୋ । ତତୋତି ତତୋ ଆରୋଚନତୋ ପରଂ । ତେତି ୟକ୍ଖସେନାପତୟୋ । ଓକାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ଉପାସକଉପାସିକାୟୋ ୱିହେଠେତୁଂ ଅୱସରୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି ସମ୍ମଦେୱ ଆରକ୍ଖାୟ ୱିହିତତ୍ତାତି ।

ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।

୧୦. ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯୬.ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେତି ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତେ ଦସସହସ୍ସପରିମାଣେ ଚକ୍କୱାଳେ । ତତ୍ଥ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାୟେୱ କତାଧିକାରା, ଇତରେସୁ ଦେୱା ୱିସେସଭାଗିନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି । ଞାଣଜାଲପତ୍ଥରଣନ୍ତି ଚ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନୱସେନ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଲୋକଂ ୱୋଲୋକୟମାନୋ’’ତି, ସତ୍ତଲୋକଂ ବ୍ୟୱଲୋକୟମାନୋ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଧିମୁତ୍ତିଆଦିକେ ୱିସେସତୋ ଓଗାହେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଙ୍ଗଲଂ ଭଣାପେସ୍ସନ୍ତି ‘‘ତଂ ତେସଂ ଆୟତିଂ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସା’’ତି । ତୀହି ପିଟକେହି ସମ୍ମସିତ୍ୱାତି ତିପିଟକତୋ ଏକକଦୁକାଦିନା ସଙ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତା ଅତ୍ଥା ପଞ୍ହା, ତେ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଏକକାଦିୱସେନ ଆଗତା ସହସ୍ସଂ, ଚୁଦ୍ଦସ ଚାତି ଆହ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସପଞ୍ହାଧିକେନ ପଞ୍ହସହସ୍ସେନ ପଟିମଣ୍ଡେତ୍ୱା’’ତି । ଏୱମିଧ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତେ ପଞ୍ହେ ପରତୋ ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ‘‘ଏକକୱସେନ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା କଥିତା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୪୯) ୱିଭାଗେନ ପରିଗଣେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଦସ୍ସେସ୍ସତି ।

ଉବ୍ଭତକନୱସନ୍ଧାଗାରୱଣ୍ଣନା

୨୯୭. ଉଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନତାୟ ତଂ ସନ୍ଧାଗାରଂ ଭୂମିତୋ ଉବ୍ଭତଂ ୱିୟାତି ‘‘ଉବ୍ଭତକ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଚତ୍ତା ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସନ୍ଧାଗାରସାଲାତି ଏକା ମହାସାଲା । ଉୟ୍ୟୋଗକରଣାଦୀସୁ ହି ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସନ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ‘‘ସନ୍ଧାଗାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉୟ୍ୟୋଗଟ୍ଠାନତୋ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ଗେହଂ ଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡାଦିୱସେନ ପଟିଜଗ୍ଗନଂ କରୋନ୍ତି, ତାୱ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ତେ ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥମ୍ଭନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଧାଗାରଂ, ତେସଂ ରାଜୂନଂ ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଅଗାରନ୍ତିପି ସନ୍ଧାଗାରନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱା ତେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ କସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେୱପିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଘରାୱାସକିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ଘରାୱାସଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ଧରନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଧାଗାରଂ, ସା ଏୱ ସାଲାତି ସନ୍ଧାଗାରସାଲା । ଦେୱତାତି ଘରଦେୱତା । ନିୱାସୱସେନ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥତ୍ତା ‘‘କେନଚି ୱା ମନୁସ୍ସଭୂତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମକରଣୱସେନ ପନ ମନୁସ୍ସା ତତ୍ଥ ନିସଜ୍ଜାଦୀନି କପ୍ପେସୁମେୱ । ‘‘ସୟମେୱ ପନ ସତ୍ଥୁ ଇଧାଗମନଂ ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞୱସେନେୱ, ଅହୋ ମୟଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଏୱଂ ସମ୍ମା ଚିନ୍ତେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ହେହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

୨୯୮.ଅଟ୍ଟକାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମକରଣତ୍ଥଂ ବଦ୍ଧା ମଞ୍ଚକା । ମୁତ୍ତମତ୍ତାତି ତାୱଦେୱ ସନ୍ଧାଗାରେ ନୱକମ୍ମସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପିତଭାୱମାହ, ତେନ‘‘ଅଚିରକାରିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ଅରଞ୍ଞଂ ଆରାମୋ ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଅରଞ୍ଞାରାମା । ସନ୍ଥରଣଂ ସନ୍ଥରି, ସବ୍ବୋ ସକଲୋ ସନ୍ଥରି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବସନ୍ଥରି, ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋୟଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ସବ୍ବଂ ସନ୍ଥତଂ ହୋତି, ଏୱ’’ନ୍ତି ।

୨୯୯.ସମନ୍ତପାସାଦିକୋତି ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଭାଗେନ ପସାଦାୱହୋ ଚାତୁରିୟସୋ । ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟପ୍ପଭାୟ ପକତିୟା ଅସୀତିହତ୍ଥେ ଠାନେ ଅଭିବ୍ୟାପନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ପନ ଅନନ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜୋତତେୱ । ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜଟ୍ଠପଭସ୍ସରୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା । ସବ୍ବେ ଦିସାଭାଗାତି ସରୀରପ୍ପଭାୟ ବାହୁଲ୍ଲତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅବ୍ଭମହିକାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ସୁଞ୍ଞଂ ନ ସୋଭତି, ତାରକାଚିତଂ ପନ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ ତାସଂ ପଭାହି ସମନ୍ତତୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ ୱିରୋଚତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁଗ୍ଗତତାରକଂ ୱିୟ ଗଗନତଲ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସାଖଗ୍ଗା ଫୁଲ୍ଲୋ । ‘‘ପଟିପାଟିୟାଠପିତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପରିକପ୍ପୂପମା । ତଥା ହି ୱିୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ସିରିୟା ସିରିଂ ଅଭିଭୱମାନଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ସୋଭାୟ ତେସଂ ସୋଭନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂପି ସବ୍ବେୱା’’ତି ଇଦଂ ନେସଂ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଗୁଣେସୁ ଲୋକିୟଗୁଣାନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନ ହି ତେ ସବ୍ବେୱ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୯୬) । ତସ୍ମା ୟେ ତତ୍ଥ ଅରିୟା, ତେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଦାନଂ ୱସେନ ବୋଧିତା ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ତେ ଲୋକିୟଗୁଣଦୀପକେହି ପଦେହୀତି ନ ତଥା ହେଟ୍ଠା ‘‘ଅସୀତିମହାଥେରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ଅରହତ୍ତଭାଗିନୋ ଗହିତା ।

ରୂପକାୟସ୍ସ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ-ପଟିମଣ୍ଡିତ-ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣକାୟପ୍ପଭାବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାୱିଚିତ୍ତତାୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩; ୩.୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫) ବୁଦ୍ଧୱେସୋ । ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାୟସ୍ସ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତାଦୀସୁ ପରମୁକ୍କଂସଗତୋ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପସମୋ ବୁଦ୍ଧୱିଲାସୋ । ଅସ୍ସନ୍ତି ତସ୍ସଂ ।

ସନ୍ଧାଗାରାନୁମୋଦନପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୫, ୩୧୫) ନୟେନ ସନ୍ଧାଗାରଗୁଣୂପସଞ୍ହିତା ସନ୍ଧାଗାରକରଣପୁଞ୍ଞାନିସଂସଭାୱିନୀ । ପକିଣ୍ଣକକଥାତି ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହା ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପତାୟ ୱିୱିଧୱିପୁଲହେତୂପମାସମାଲଙ୍କତା ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତା ୱିତ୍ଥାରକଥା । ତେନାହ ‘‘ତଦା ହୀ’’ତିଆଦି । ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ, ୱିପୁଲୋଦାରତାୟ ଅପରିମେୟ୍ୟେନ ଚ ଅତ୍ଥେନ ସୁଣନ୍ତାନଂ କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହୱୂପସମନତୋ । ପଥୱୋଜଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ, ମହାସାରତାୟ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ । ମହାଜମ୍ବୁଂ ମତ୍ଥକେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚାଲନପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନୱସେନ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅନୁସନ୍ଧାନତୋ । ୟୋଜନିୟ…ପେ॰… ପାୟମାନୋ ୱିୟ ଦେସନଂ ଚତୁସଚ୍ଚୟନ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱେଦଧମ୍ମୱେଦସ୍ସେୱ ଲଭାପନେନ ସାତମଧୁରଧମ୍ମାମତରସୂପସଂହରଣତୋ । ମଧୁଗଣ୍ଡନ୍ତି ମଧୁପଟଲଂ ।

୩୦୦.‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତ’’ନ୍ତି ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟଂ ଇଦଂ ଆମେଡିତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୟନ୍ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପରୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ, ୱିଲୋକନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ଥୁ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱୟେନପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁନା…ପେ॰… ତତୋ ତତୋ ୱିଲୋକେତ୍ୱା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁନା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥେନ କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କୁକତମେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି କତ୍ୱା । ଏୱଂ ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିଚ୍ଚଲା ନିସୀଦିଂସୁ ଅତ୍ତନୋ ସୁୱିନୀତଭାୱେନ, ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ଚ । ‘‘ଆଲୋକଂ ପନ ୱଡ୍ଢୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦି କଦାଚି ଭଗୱା ଏୱମ୍ପି କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସତ୍ଥୁ ସାୱକାନଂ ୱିୟ ଏୱଂ ପୟୋଗସମ୍ପାଦନୀୟମେତଂ ଞାଣଂ । ତିରୋହିତୱିଦୂରୱତ୍ତନିପି ରୂପଗତେ ମଂସଚକ୍ଖୁନୋ ପୱତ୍ତିୟା ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ। ଅରହତ୍ତୁପଗଂ ଅରହତ୍ତପଦଟ୍ଠାନଂ । ଚକ୍ଖୁତଲେସୁ ନିମିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଭାୱନାନୁୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବେସଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚକ୍ଖୁତଲେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧତାକାରସଙ୍ଖାତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । କସ୍ମା ଆଗିଲାୟତି କୋଟିସତସହସ୍ସହତ୍ଥିନାଗାନଂ ବଲଂ ଧାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଚୋଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଚରିୟୋ ଏସ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସଭାୱୋ, ୟଦିଦଂ ଅନିଚ୍ଚତା । ୟେ ପନ ଅନିଚ୍ଚା, ତେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଉଦୟୱୟପଟିପୀଳିତତାୟ ଦୁକ୍ଖା ଏୱ, ଦୁକ୍ଖସଭାୱେସୁ ତେସୁ ସତ୍ଥୁ କାୟେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପିଟ୍ଠିୱାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭିନ୍ନନିଗଣ୍ଠୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା

୩୦୧.ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ପାସାଦିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୬୪) ।

୩୦୨.ସ୍ୱାଖ୍ୟାତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁକାମୋତି ସ୍ୱାଖ୍ୟାତଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେତୁକାମୋ, ସତ୍ଥାରା ୱା ସ୍ୱାଖ୍ୟାତଂ ଧମ୍ମଂ ସୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥେତୁକାମୋ । ସତ୍ଥାରା ଦେସିତଧମ୍ମମେୱ ହି ତତୋ ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ସାୱକା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ କଥେନ୍ତି ।

ଏକକୱଣ୍ଣନା

୩୦୩.ସମଗ୍ଗେହି ଭାସିତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଗ୍ଗେହି ହୁତ୍ୱା ଭାସିତବ୍ବଂ, ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ସମଗ୍ଗେହି ସଙ୍ଗାୟନଂ ହୋତି, ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୱଚନେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୱଚନେହୀତି ୱିରୋଧାଭାୱେନ ସମାନୱଚନେହି । ତେନାହ ‘‘ଅୱିରୁଦ୍ଧୱଚନେହୀ’’ତିଆଦି । ସାମଗ୍ଗିରସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋତି ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗାୟନେ ସାମଗ୍ଗିରସାନୁଭୱନଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ଦେସନାକୁସଲତାୟ, ତତ୍ଥ ଏକକଦୁକତିକାଦିୱସେନ ବହୁଧା ସାମଗ୍ଗିରସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ । ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଅନୱସେସା ସତ୍ତା, ତେ ପନ ଭୱଭେଦତୋ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଭୱାଦୀସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଆହାରତୋ ଠିତି ଏତେସନ୍ତି ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି । ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ଠିତି, ଆହାରୋ ଠିତି ଏତେସନ୍ତି ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆହାର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟଂ ଆହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସଉପ୍ପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୩, ୨୩୨) ୱିୟ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ସା ପନାୟଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମୋ, ନ ସତ୍ତଧମ୍ମୋ । ତେନେୱାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୬; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୬) ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୟଥାହ ଭଗୱା ‘‘ଏକଧମ୍ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ସମ୍ମା ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ସମ୍ମା ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସମ୍ମତ୍ତଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, କତମସ୍ମିଂ ଏକଧମ୍ମେ ? ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ଏକୋ ଧମ୍ମୋତି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଆହାରପରିୟାୟେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଆହାରୋ ନାମ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ । ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱାତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା । ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋତି ତେନେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାକାରେନ ସମ୍ମଦେୱ ଦେସିତୋ ।

ଚୋଦକୋ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ନୀତତ୍ଥତୋ ଦହନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ୱଚନମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ଅୱିପରୀତଂ ତତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେସଞ୍ହି ଝାନଂ ଆହାରୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଝାନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱାୱହଂ ସଞ୍ଞାୟ ୱିରଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅନାହାରା’’ତି ୱଚନଂ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ ଆହାରାନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଚୟାହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତି ଇଦଂ ସାସନେ ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିସେସତୋ ଆହାର-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ତେ ଏୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଅବ୍ୟାପିତଦୋସୋ ଆପନ୍ନୋ । ଅଥ ସବ୍ବୋପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଆହାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇମାୟ ଆହାରପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ଆପନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । କବଳୀକାରାହାରାଦୀନଂ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାହରଣାଦି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆହାରଭାୱୋ । ୟଥା ହି କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାହରଣେନ ରୂପକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ଏୱଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଚ ୱେଦନାଦିଆହରଣେନ ନାମକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସତିପି ଜନକଭାୱେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱୋ ଓଜାଦୀସୁ ସାତିସୟୋ ଲବ୍ଭମାନୋ ମୁଖ୍ୟୋ ଆହାରଟ୍ଠୋତି ତେ ଏୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆହାରଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତେ । ପରିୟାୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ ସବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ଲଭତୀତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାହାରୋ ।

ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋପି ଗହିତୋୱ ହୋତି, ୟାୱତା ସୋପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ଜନକୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି । ତତ୍ଥାତି ପରିୟାୟାହାରୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋତି ଦ୍ୱୀସୁ ଆହାରେସୁ । ଅସଞ୍ଞଭୱେ ୟଦିପି ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ପଚ୍ଚୟାହାରୋ ପନ ଲବ୍ଭତି ପରିୟାୟାହାରଲକ୍ଖଣୋ । ଇଦାନି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ହି ବୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତିତ୍ଥକରମତନିସ୍ସିତାନଂ ଝାନଭାୱନାୟ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେବୁଦ୍ଧେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନିକା ତାଦିସଂ ଝାନଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ‘‘ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଉପତ୍ତିୱିସେସେ ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ, ଅଞ୍ଞାୱିରାଗାୱିରାଗେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସିନୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସାସନିକା । ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ୱାୟୋକସିଣେ ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୧) ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ଧୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ଧୀ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧିବ୍ବତେତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତଂ ମମ ଚିତ୍ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତଂ ୱତ ହୋତୁ । ୱତାତି ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ଜିଗୁଚ୍ଛଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ୱଦତି । ନାମାତି ଚ ସମ୍ଭାୱନେ ଏୱ, ତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସମ୍ଭାୱେତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱାଭାୱେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଏୱ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଅଭିରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ।

ତଥା ଭାୱିତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଠିତିଭାଗିୟଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତସ୍ସେୱ ତଥା ଝାନଭାୱନା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତି । ପଣିହିତୋ ଅହୋସୀତି ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନକାଲେ ଠପିତୋ ଅହୋସି । ୟଦି ଠାନାଦିନା ଆକାରେନ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, କମ୍ମବଲେନ ୟାୱ ଭେଦା ତେନେୱାକାରେନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱାତି ଆହ ‘‘ସୋ ତେନ ଇରିୟାପଥେନା’’ତିଆଦି ।

ଏୱ ରୂପାନମ୍ପୀତି ଏୱଂ ଅଚେତନାନମ୍ପି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ସଚେତନାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ପନ ଅଚେତନାନଂ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟାହାରସ୍ସ ଉପକପ୍ପନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟେ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନେୱ ଦିୱସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲମତ୍ତଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଲଭିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ତେ ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିନୋ । ୟେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଫଲମେୱ ଉପଜୀୱେନ୍ତି, ତେ ପୁଞ୍ଞଫଲୂପଜୀୱିନୋ । ନେରୟିକାନଂ ପନ ନେୱ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟୱସେନ ଜୀୱିକାକପ୍ପନଂ, ପୁଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ପନ ଲେସୋପି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ପନ ତେ ନେରୟିକା…ପେ॰… ନ ପୁଞ୍ଞଫଲୂପଜୀୱୀତି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆହରଣେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋତି ୱୁତ୍ତା, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଫଲସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କିଂ ପଞ୍ଚ ଆହାରା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରେ ଅଧିପ୍ପେତେ ସିୟା ତୱ ଚୋଦନାୟାୱସରୋ, ସା ପନ ଏତ୍ଥ ଅନୱସରାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ନ ପଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପରିୟାୟାହାରସ୍ସେୱ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋତିୱୁତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ‘‘ଆହାରୋ’’ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।

ମୁଖ୍ୟାହାରୱସେନପି ନେରୟିକାନଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କବଳୀକାରଂ ଆହାରଂ…ପେ॰… ସାଧେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ନେରୟିକା ସୁଖପଟିସଂୱେଦିନୋପି ହୋନ୍ତୀତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖେଳୋପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟୋତି ତୟୋ ଅରୂପାହାରା କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅୱସେସାନନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେହି ଅୱସେସାନଂ । କାମଭୱାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟାହାରୋ ହି ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣୋତି । ଏତଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ‘‘କତମୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ଚୋଦିତମେତଂ ପଞ୍ହଂ । କଥେତ୍ୱାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ।

‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ଇଧ ପଠମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତନଂ, ଦୁତିୟସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ନ କତଂ, ଏୱଂ ଇମିନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଇତୋ ପରେସୁ ଦୁକତିକାଦିପଞ୍ହେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ ଏୱ ଉଦ୍ଧରଣନିୟ୍ୟାତନାନି କତ୍ୱା ସେସେସୁ ନ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ, କାରଣଂ, ତଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିମ୍ପି…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟୋତି ଆହରଣଟ୍ଠୱିସିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆହରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦକତ୍ତପ୍ପଧାନଂ, ସଙ୍ଖରଣଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତପ୍ପଧାନନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠିମତୋ ୱିସେସୋ’’ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରେ ଗହିତେ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ନ ଗହିତା ଏୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଦେସୱିସୟୋ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ସବ୍ବେ ତସନ୍ତିଦଣ୍ଡସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୦) । ନ ହେତ୍ଥ ଖୀଣାସୱାଦୀନଂ ଗହଣଂ ହୋତି । ପାକଟୋ ଭୱେୟ୍ୟ ୱିସେସସାମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସୟତ୍ତା ପଞ୍ହାନଂ । ନୋ ଚ ଗଣ୍ହିଂସୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଧ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ କଥିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟଦା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗତୋ, ତଦା ଏୱ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି । ସୟନ୍ତି ସାମଂୟେୱ । ଅଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ ଚିରକାଲାୱଟ୍ଠାୟି ପାରମ୍ପରିୟୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଏକେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ପରମ୍ପରକଥାନିୟମେନାତି ପରମ୍ପରକଥାକଥନନିୟମେନ, ନିୟମିତତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁପୁବ୍ବିୟା କଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକକୱସେନାତି ଏକଂ ଏକଂ ପରିମାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଏକକୋ, ପଞ୍ହୋ । ତସ୍ସ ଏକକସ୍ସ ୱସେନ । ଏକକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।

ଏକକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକୱଣ୍ଣନା

୩୦୪.ଚତ୍ତାରୋଖନ୍ଧାତି ତେସଂ ତାୱ ନାମନଟ୍ଠେନ ନାମଭାୱଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ । ତସ୍ସାପି ହି ତଥା ନାମଭାୱଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି । ‘‘ନାମଂ କରୋତି ନାମୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ନାମକରଣଂ, ତଂ ନାମନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାମନଟ୍ଠେନାତି ନାମକରଣଟ୍ଠେନା’’ତି, ଅତ୍ତନୋୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ସାତିସୟମିଦଂ ତେସଂ ନାମକରଣଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ କରୋନ୍ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ନାମସ୍ସ କରଣେନେୱ ତେ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସାମଞ୍ଞନାମଂ, କିତ୍ତିମନାମଂ, ଗୁଣନାମଂ ୱା ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଓପପାତିକନାମନ୍ତି ପୁରିମାନି ତୀଣି ନାମାନି ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନ ଏୱଂ ୱେଦନାଦୀନ’’ନ୍ତି ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇତରନାମମେୱ ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ନାମନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱେଦନାଦୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ମହାପଥୱିଆଦୟୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପଥୱିଆପାଦୟୋ ଇଧ ନାମନ୍ତି ଅନଧିପ୍ପେତା, ରୂପନ୍ତି ପନ ଅଧିପ୍ପେତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଫସ୍ସୱେଦନାଦୀନଂ ୱିୟ ପନ ପଥୱିଆଦୀନଂ ଓପପାତିକନାମତାସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ପଥୱିଆଦୟୋ ୱିୟା’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ କତଂ, ନ ଅରୂପଧମ୍ମା ୱିୟ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ନାମସଭାୱତ୍ତା । ଫସ୍ସୱେଦନାଦୀନଞ୍ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବଦାପି ଫସ୍ସାଦିନାମକତ୍ତା, ପଥୱିଆଦୀନଂ କେସକୁମ୍ଭାଦିନାମନ୍ତରାପତ୍ତି ୱିୟ ନାମନ୍ତରାନାପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଦା ଅତ୍ତନାୱ କତନାମତାୟ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନାନି ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ନାମଂ । ଅଥ ୱା ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ଅଧିୱଚନନାମମନ୍ତରେନ ୟେ ଅନୁପଚିତସମ୍ଭାରାନଂ ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ନାମାୟତ୍ତଗ୍ଗହଣା ନାମଂ । ରୂପଂ ପନ ୱିନାପି ନାମସାଧନଂ ଅତ୍ତନୋ ରୁପ୍ପନସଭାୱେନ ଗହଣଂ ଉପୟାତୀତି ରୂପଂ । ତେନାହ ‘‘ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୂ’’ତିଆଦି । ଇଧାପି ‘‘ୟଥାପଥୱିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଆଗତତ୍ତା । ‘‘ଅତୀତେପୀ’’ତିଆଦିନା ୱେଦନାଦୀସୁ ନାମସଞ୍ଞା ନିରୁଳ୍ହା, ଅନାଦିକାଲିକା ଚାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇତି ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୱନ୍ତାନମ୍ପି ୱେଦନାଦୀନଂ ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ନାମଭାୱୋ ଏକନ୍ତିକୋ, ତବ୍ବିଭାଗରହିତେ ପନ ଏକସଭାୱେ ନିଚ୍ଚେ ନିବ୍ବାନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପନ…ପେ॰… ନାମନଟ୍ଠେନ ନାମ’’ନ୍ତି ଆହ । ନାମନଟ୍ଠେନାତି ନାମକରଣଟ୍ଠେନ । ନମନ୍ତୀତି ଏକନ୍ତତୋ ସାରମ୍ମଣତ୍ତା ତନ୍ନିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେହି ୱିନା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବନ୍ତି ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ। ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେୟେୱ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସୋ ନେ ତତ୍ଥ ନାମେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ଏସ ନୟୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାମେନ୍ତୀ’’ତି । ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଫଲାଦିକେ। କାମଂ କେସୁଚି ରୂପଧମ୍ମେସୁପି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱ, ନିବ୍ବାନେ ପନେସ ସାତିସୟୋ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତପଣୀତତାକପ୍ପଭାୱତୋତି ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟତାୟ ‘‘ଅତ୍ତନି ନାମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅରିୟା ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଭାଗଂ ତଂ ଆରବ୍ଭ ୱୀତିନାମେନ୍ତାପି ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

‘‘ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନା’’ତି ଏତେନ ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ । ନନୁ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାଗମେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଲବ୍ଭତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ୱିଭୂତତରଂ । ୱିଭୂତତରଞ୍ହେତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି ? ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ରୂପସମଞ୍ଞାତି ? ତତ୍ଥାପି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ହୋତିୟେୱ ରୂପସମଞ୍ଞା । ଅନୁଗ୍ଗାହକପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱା ୱିସଦିସପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସୟେୱ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ, ତଂ ରୁପ୍ପନ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ରୂପୟତି ୱିକାରମାପାଦେତୀତି ରୂପଂ । ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ୱିକାରାପତ୍ତିୟଂ ରୁପ୍ପନ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ’’ତି କେଚି । ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୂପସମଞ୍ଞାୟ ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନାଭାୱତୋ । ‘‘ପଟିଘତୋ ରୁପ୍ପନ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ତସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ନାମରୂପସ୍ସାତି ପନ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ରୂପସ୍ସ, ଏୱଂ ନାମସ୍ସାପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, ମଦନିମ୍ମଦନାଦିୱସେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୫୬) ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି । ଇତି ଅୟଂ ଦୁକୋ କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଙ୍ଗହିତେ ସଭାୱଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାତି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ‘‘ଅତ୍ତା, ଜୀୱୋ, ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ୱିନ୍ଦିୟଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ, ସମୁଦୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ସବ୍ବମ୍ପି ଧମ୍ମଜାତଂ ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଅୱିଜ୍ଜା । ଅନ୍ତରହିତେ ସଂସାରେ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ସଭାୱଚ୍ଛାଦକୋ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି। ଭୱପତ୍ଥନା ନାମ କାମଭୱାଦୀନଂ ପତ୍ଥନାୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ଭୱେସୁ ଭୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି । ଇତି ‘‘ଅୟଂ ଦୁକୋ ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତୋ ।

ଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଗାହେତ୍ୱା ତଂ ‘‘ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନୱସେନ ନିୱିଟ୍ଠା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭୱୋ, ତିଟ୍ଠତି ସବ୍ବକାଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସସ୍ସତନ୍ତି ସସ୍ସତଭାୱୋ । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ‘‘ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନୱସେନ ନିୱିଟ୍ଠା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ୱିଭୱିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ୱିଭୱୋ, ଉଚ୍ଛେଦୋ ।

ୟଂ ନ ହିରୀୟତୀତି ୟେନ ଧମ୍ମେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନ ହିରୀୟତି ନ ଲଜ୍ଜତି, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଂ ୱା କତ୍ୱା ୟୋ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହିରୀୟିତବ୍ବେନାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ହିରୀୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଧମ୍ମଂ ନ ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଲ୍ଲଜ୍ଜତାତି ପାପସ୍ସ ଅଜିଗୁଚ୍ଛନା । ୟଂ ନ ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନାତି ପନ ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେନ ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ହେତୁଭୂତେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ହିରୀୟିତବ୍ବେନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱା ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭାୟନକଆକାରୋତି ପାପତୋ ଅନୁତ୍ତାସନାକାରୋ ।

‘‘ୟଂ ହିରୀୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅନନ୍ତରଦୁକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଜାତିଆଦିସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତତୋ ବହିଭାୱତୋ ବହିଦ୍ଧା ପରସନ୍ତାନେ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ବହିଦ୍ଧା ସମୁଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତା ଏୱ ଅଧିପତି ଅତ୍ତାଧିପତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଏୱ ଅତ୍ତାଧିପତିତୋ ଆଗମନତୋ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା । ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତାତି ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନରୂପେନ ଅୱଟ୍ଠିତା । ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତନ୍ତି ତତୋ ଉତ୍ତାସନରୂପେନ ଅୱଟ୍ଠିତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ତେସଂ କଦାଚିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୋଗତୋ । ନ ହି ଲଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟଂ, ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଦୁକ୍ଖନ୍ତି କିଚ୍ଛଂ, ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୱିପ୍ପଟିକୂଲଗାହିମ୍ହୀତି ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଲୋମଗାହକେ । ତସ୍ସା ଏୱ ୱିପଚ୍ଚନୀକଂ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ସାତଂ ଇଟ୍ଠଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିପଚ୍ଚନୀକସାତୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିପଚ୍ଚନୀକସାତେ । ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ଓୱାଦଭୂତେ ସାସନକ୍କମେ ଓୱାଦକେ ଚ ଆଦରଭାୱରହିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନାଦରେ’’ତି । ତସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନାଦରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତଚେତନା ଦୋୱଚସ୍ସଂ । ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୋୱଚସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୋୱଚସ୍ସତା, ଅତ୍ଥତୋ ଦୋୱଚସ୍ସମେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ସା ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ଚେତନାପ୍ପଧାନତାୟ ହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନାକାରେନାତି ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତାକାରେନ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦିପାପଧମ୍ମୟୋଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲା ପାପା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅସ୍ସଦ୍ଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୟ ଚେତନାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପାପସମ୍ପୱଙ୍କୋ ନାମ ହୋତି, ସା ଚେତନା ପାପମିତ୍ତତା, ଚତ୍ତାରୋପି ୱା ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ପାପମିତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାପି ଅତ୍ଥତୋ ଦୋୱଚସ୍ସତା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଆହ ।

‘‘ସୁଖଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିଂ ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିମ୍ହି ଅନୁଲୋମସାତେ ସାଦରେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସୁବ୍ବଚୋତିଆଦିନା, ‘‘କଲ୍ୟାଣା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଏତସ୍ସ ମିତ୍ତାତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନନ୍ତରଦୁକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ ସୋୱଚସ୍ସତା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ଉଭୋତି ସୋୱଚସ୍ସତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ଚ । ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସା ‘‘ସୋୱଚସ୍ସତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ଲୋକିୟାପି ହୋନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରାପୀତି ଆହ ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା’’ତି ।

ୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିନା ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନା ତଂତଂଜାତିୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ରାସିତୋ ଗୟ୍ହମାନା ଆପତ୍ତିୟୋୱ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା । ତା ପନ ଅନ୍ତରାପତ୍ତୀନଂ ଅଗ୍ଗହଣେ ପଞ୍ଚପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ପନ ଗହଣେ ସତ୍ତପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆପତ୍ତିୟୋ । ‘‘ଇମା ଆପତ୍ତିୟୋ, ଏତ୍ତକା ଆପତ୍ତିୟୋ, ଏୱଞ୍ଚ ତେସଂ ଆପଜ୍ଜନଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନପଞ୍ଞା ଆପତ୍ତିକୁସଲତାତି ଆହ ‘‘ୟା ତାସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନନ୍ତି ତାସୁ ଆପତ୍ତୀସୁ । ତତ୍ଥ ୟଂ ସମ୍ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକାସୁ ୱିୟ ଠିତାସୁ, ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିଭାଗାସୁ ଚ ଆପତ୍ତୀସୁ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାନ, ଅୟଂ ୱିସେସତୋ ଆପତ୍ତିକୁସଲତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁତିୟଂ ଆପତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ସହକମ୍ମୱାଚାୟାତି କମ୍ମୱାଚାୟ ସହେୱ । ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପନପୟୋଗତାୟ କମ୍ମଭୂତା ୱାଚା କମ୍ମୱାଚା, ତଥାଭୂତା ଅନୁସାୱନୱାଚା ଚେୱ ‘‘ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଚା ଚ । ତାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମକାଲମେୱ ‘‘ଇମାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଇତୋ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ହୋନ୍ତଞ୍ଚ ପଠମେ ୱା ତତିୟେ ୱା ଅନୁସାୱନେୟ୍ୟକାରପ୍ପତ୍ତେ, ‘ସଂୱରିସ୍ସାମୀ’ତି ୱା ପଦେ ପରିୟୋସିତେ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ତଂ ତଂ ଆପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦପରିଜାନନପଞ୍ଞା ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ୟଥାପନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୟଥା ତଥା ଅନନ୍ତରାୟତାପାଦନଂ, ଏୱଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଦେସନାୟପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ।

‘‘ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପରିକମ୍ମଂ ପୱତ୍ତଂ, ଇତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗ ମଜ୍ଝେ ସମାପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅପ୍ପନାପରିଚ୍ଛେଦଜାନନପଞ୍ଞା ସମାପତ୍ତିକୁସଲତା । ୱୁଟ୍ଠାନେ କୁସଲଭାୱୋ ୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା, ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାନ ପରିଚ୍ଛେଦକରଂ ଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନସମୟୱସେନେୱା’’ତିଆଦି । ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥାତି ୱୁଟ୍ଠାପନେ ସମତ୍ଥା ।

‘‘ଧାତୁକୁସଲତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୟୋ, ସୁଖଧାତୁଆଦୟୋ, କାମଧାତୁଆଦୟୋ ଚ ଧାତୁୟୋ ଏତାସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଏତାସୁ କୋସଲ୍ଲେ ଦସ୍ସିତେ ତାସୁପି କୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସଭାୱପରିଚ୍ଛେଦକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଭାୱପରିଚ୍ଛେଦକାତି ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧିନୀ । ‘‘ସୱନପଞ୍ଞା ଧାରଣପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଞା-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଧାତୂନଂ ସୱନଧାରଣପଞ୍ଞା ସୁତମୟା, ଇତରା ଭାୱନାମୟା । ତତ୍ଥାପି ସମ୍ମସନପଞ୍ଞା ଲୋକିୟା । ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା ହି ସା, ଇତରା ଲୋକୁତ୍ତରା । ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଚ ମନସିକରଣଂ ମନସିକାରୋ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ ମନସିକାରକୁସଲତା । ତଂ ପନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞା’’ତି ଆହ । ସମ୍ମସନପଞ୍ଞା ହି ତସ୍ସା ଆଦି, ପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝେ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ ।

ଆୟତନାନଂ ଗନ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ତେସଂ ଧାତୁଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଜାନନପଞ୍ଞା ଉଗ୍ଗହଜାନନପଞ୍ଞା । ସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିଧିନୋ ଜାନନପଞ୍ଞା ମନସିକାରଜାନନପଞ୍ଞା । ୟସ୍ମା ଆୟତନାନିପି ଅତ୍ଥତୋ ଧାତୁୟୋୱ ମନସିକାରୋ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନାଦିୱସେନ ତେସମେୱ ମନସିକାରୱିଧି, ତସ୍ମା ଧାତୁକୁସଲତାଦିକା ତିସ୍ସୋପି କୁସଲତା ଏକଦେସେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୱନଂ ୱିୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନିପି ପରିତ୍ତଞାଣକତ୍ତୁକାନୀତି ଆହ ‘‘ସୱନ ଉଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଲୋକିୟା’’ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମ୍ମସନମନସିକାରାନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତି ପରିନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ତେସଂ ଲୋକୁତ୍ତରତାପରିୟାୟୋପି ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମସନମନସିକାରା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା’’ତି । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଆଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ସୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାକାରାନ’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନାତି ଉଗ୍ଗହମନସିକାରସୱନସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ।

ଠାନଞ୍ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି କାରଣଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେନ କରଣତୋ ନିପ୍ଫାଦନତୋ । ତେସଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ । ଏତସ୍ମିଂ ଦୁକେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେ ଧମ୍ମା ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଠାନଂ, ତେୱ ଧମ୍ମା ତଂୱିଧୁରସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକାରଣଭାୱତୋ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଠମନୟେ ଫଲଭେଦେନ ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠାନାଟ୍ଠାନତା ଦୀପିତା; ଦୁତିୟନୟେ ପନ ଅଭିନ୍ନେପି ଫଲେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭେଦେନ ତେସଂ ଠାନାଟ୍ଠାନତା ଦୀପିତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ନ ହି କଦାଚି ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦା ନିଚ୍ଚଗ୍ଗାହସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ଅକିରିୟତା ପନ ସିୟା ତସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ।

ଉଜୁନୋ ଭାୱୋ ଅଜ୍ଜୱଂ, ଅଜିମ୍ହତା ଅକୁଟିଲତା ଅୱଙ୍କତାତି ଅତ୍ଥୋତି ତମତ୍ଥଂ ଅନଜ୍ଜୱପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଅନଜ୍ଜୱୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନେସନାୟ, ଅଗୋଚରଚାରିତାୟ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହି…ପେ॰… ଚରତୀ’’ତି । ଅୟଂ ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କତା ନାମ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ପଟିପତ୍ତିୟା ୱଙ୍କଭାୱତୋ । ପୁରିମସଦିସୋତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସଦିସୋ । ଚନ୍ଦୱଙ୍କତା ନାମ ପଟିପତ୍ତିୟା ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ୱଙ୍କଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ନଙ୍ଗଲକୋଟିୱଙ୍କତା ନାମ ପରିୟୋସାନେ ୱଙ୍କଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଇଦଂ ଅଜ୍ଜୱଂ ନାମ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଉଜୁଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ଅଜ୍ଜୱତାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ, ୟେନାକାରେନସ୍ସ ଅଜ୍ଜୱୋ ପୱତ୍ତତି, ତଦାକାରନିଦ୍ଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଜ୍ଜତୀତି ଲଜ୍ଜୀ, ହିରିମା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଲଜ୍ଜୱଂ, ହିରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଜ୍ଜା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଲଜ୍ଜୀ ୟଥା ‘‘ମାଲୀ, ମାୟୀ’’ତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଲଜ୍ଜୀଭାୱୋ, ସା ଏୱ ଲଜ୍ଜା ।

ପରାପରାଧାଦୀନଂ ଅଧିୱାସନକ୍ଖମଂ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି । ସୁଚିସୀଲତା ସୋରଚ୍ଚଂ । ସା ହି ସୋଭନକମ୍ମରତତା, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ପାପତୋ ଓରତଭାୱୋ ୱିରତତା ସୋରଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁରତଭାୱୋ’’ତି ।

‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ଅପରୋ ନୟୋ – ନାମକରଣଟ୍ଠେନାତି ଅଞ୍ଞଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ନାମକରଣସଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ହି ପରସ୍ସ ନାମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଚ ତଦପେକ୍ଖତ୍ତା ଅଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ ନାମକରଣନ୍ତି ନାମକରଣସଭାୱତା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ମହାଜନସ୍ସ ଞାତୀନଂ, ଗୁଣାନଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞନାମାଦିକାରକାନଂ ନାମଭାୱୋ ନାପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞେହି ନାମଂ କରୀୟତି, ତସ୍ସ ଚ ନାମକରଣସଭାୱତା ନତ୍ଥୀତି, ନତ୍ଥିୟେୱ ନାମଭାୱୋ । ୱେଦନାଦୀନଂ ପନ ସଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱେଦନାଦିନାମସ୍ସ ନାମକରଣସଭାୱତୋ ନାମତା ୱୁତ୍ତା । ପଥୱୀଆଦି ନିଦସ୍ସନେନ ନାମସ୍ସ ସଭାୱସିଦ୍ଧତଂୟେୱ ନିଦସ୍ସେତି, ନ ନାମଭାୱସାମଞ୍ଞଂ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ପନ ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ୱତ୍ତତି, ନ ପଥୱୀଆଦୀସୂତି ନ ତେସଂ ନାମଭାୱୋ । ନ ହି ପଥୱୀଆଦିନାମଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କେସାଦିନାମେହି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ୱେଦନାଦିନାମଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ନାମେନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱୋହରିତବ୍ବେନ ପିଣ୍ଡାକାରେନ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅଥ ୱା ରୂପଧମ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୟୋ ରୂପାଦୟୋ ଚ, ତେସଂ ପକାସକପକାସିତବ୍ବଭାୱତୋ ୱିନାପି ନାମେନ ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଅରୂପଧମ୍ମାତି ତେ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ନାମାୟତ୍ତଗ୍ଗହଣୀୟଭାୱେନ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚ ନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିୟ ନାମେନ ୱିନା ପାକଟୋତି ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅରୂପତାୟ ୱା ଅଞ୍ଞନାମସଭାଗତ୍ତା ସଙ୍ଗହିତୋୟଂ, ଅଞ୍ଞଫସ୍ସସଭାଗତ୍ତା ୱା । ୱଚନତ୍ଥୋପି ହି ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ, ନାମୟତୀତି ନାମନ୍ତି ଇଧ ପଚ୍ଛିମପୁରିମାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ରୂପୟତୀତି ୱିନାପି ନାମେନ ଅତ୍ତାନଂ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମୟତୀତି ନାମେନ ୱିନା ଅପାକଟଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ପକାସକଂ ନାମଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟତାୟାତି ସତିପି ରୂପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱେ ନ ତଂ ପରମସ୍ସାସଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ସାତିସୟଂ ନାମନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ନିବ୍ବାନମେୱ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଚ ଭୱତଣ୍ହା ଚା’’ତି ଅୟଂ ଦୁକୋ ସତ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ସମୁଦାଚରତୀତି ହି ସମୁଦାଚାରୋ, ୱଟ୍ଟମୂଲମେୱ ସମୁଦାଚାରୋ ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରୋ, ୱଟ୍ଟମୂଲଦସ୍ସନେନ ୱା ୱଟ୍ଟମୂଲାନଂ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ୱଟ୍ଟମୂଲାନଂ ସମୁଦାଚାରୋ ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରୋ, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଗହଣୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏକଂ ୱା ଖନ୍ଧଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଭୂତଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱା ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସହ ସିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ସହଧମ୍ମୋ, ତତ୍ଥ ଭୱଂ ସହଧମ୍ମିକଂ, ତସ୍ମିଂ ସହଧମ୍ମିକେ । ଦୋୱଚସ୍ସ-ସଦ୍ଦତୋ ଆୟ-ସଦ୍ଦଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦୋୱଚସ୍ସାୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦୋୱଚସ୍ସସ୍ସ ୱା ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଦୋୱଚସ୍ସାୟଂ । ଆସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ଅନୁସିକ୍ଖନା ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଭଜନାତି ଆହ ‘‘ସେୱନା…ପେ॰… ଭଜନା’’ତି । ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ଭତ୍ତି ସମ୍ଭତ୍ତି ।

ସହ କମ୍ମୱାଚାୟାତି ଅବ୍ଭାନତିଣୱତ୍ଥାରକକମ୍ମୱାଚାୟ, ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ଚ ସହେୱ । ସହେୱ ହି କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିଲକ୍ଖଣାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱା କାରଣଂ ୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ ୱା, ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କାରଣଂ କମ୍ମୱାଚା’’ତି କାରଣେନ ସହ ଫଲସ୍ସ ଜାନନୱସେନ ‘‘ସହ କମ୍ମୱାଚାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।‘‘ସହ କମ୍ମୱାଚାୟା’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସହ ପରିକମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଧାତୁୱିସୟା ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞା ଧାତୁକୁସଲତା । ତଦେକଦେସା ମନସିକାରକୁସଲତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁରିମପଦେପି ସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱିପସ୍ସନାଦିପଞ୍ଞା ଏୱ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତାସଂୟେୱ ଧାତୂନଂ ସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆୟତନୱିସୟା ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞା ଆୟତନକୁସଲତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ଉଗ୍ଗହମନସିକାରଜାନନପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀସୁପି ୱା ପଦେସୁ ୱାଚୁଗ୍ଗତାୟ ଆୟତନପାଳିୟା, ଧାତୁପାଳିୟା ଚ ମନସିକରଣଂ ମନସିକାରୋ । ତଥା ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ, ମନସି କରୋନ୍ତୀ, ତଦତ୍ଥଂ ସୁଣନ୍ତୀ, ଗନ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଧାରେନ୍ତୀ, ‘‘ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ, ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମା’’ତିଆଦିନା ସଭାୱତୋ, ଗଣନତୋ ଚ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଜାନନ୍ତୀ ଚ ପଞ୍ଞା ଉଗ୍ଗହପଞ୍ଞାଦିକା ୱୁତ୍ତା । ମନସିକାରପଦେ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧାପି ପଞ୍ଞା ଉଗ୍ଗହୋତି ତତୋ ପୱତ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରୋ ‘‘ଉଗ୍ଗହମନସିକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଜାନନଂ ପୱତ୍ତନମେୱ, ‘‘ୟଥା ପୱତ୍ତଂ ୱା ଉଗ୍ଗହଂ, ଏୱମେୱ ପୱତ୍ତୋ ଉଗ୍ଗହୋ’’ତି ଜାନନଂ ଉଗ୍ଗହଜାନନଂ । ‘‘ମନସିକାରୋ ଏୱଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ଏୱଞ୍ଚ ପୱତ୍ତୋ’’ତି ଜାନନଂ ମନସିକାରଜାନନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ‘‘ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହୋପି ହି ମନସିକାରସମ୍ପୟୋଗତୋ ମନସିକାରନିରୁତ୍ତିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅରହତି । ୟୋ ଚ ମନସିକାତବ୍ବୋ, ୟୋ ଚ ମନସିକରଣୂପାୟୋ, ସବ୍ବୋ ସୋ ‘‘ମନସିକାରୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ ମନସିକାରକୁସଲତାତି । ସମ୍ମସନଂ ପଞ୍ଞା, ସା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପଜହନତୋ । ମନସିକାରୋ ସମ୍ମସନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ତତ୍ଥେୱ ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରକିଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାଧେତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମସନମନସିକାରା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା’’ତି । ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନିଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଜାନନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲତା ।

ଅଧିୱାସନଂ ଖମନଂ । ତଞ୍ହି ପରେସଂ ଦୁକ୍କଟଂ ଦୁରୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିୱିରୋଧାକରଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସନଂ ‘‘ଅଧିୱାସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଚଣ୍ଡିକ୍କନ୍ତି ଅକୁଜ୍ଝନଂ । ଦୋମନସ୍ସୱସେନ ପରେସଂ ଅକ୍ଖୀସୁ ଅସ୍ସୂନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନା ଅନସ୍ସୁରୋପୋ । ଅତ୍ତମନତାତି ସକମନତା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାପନ୍ନୋ ସକୋ ମନୋଭାୱୋ ଅତ୍ତମନତା । ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱା ଚିତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧଂ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଉପ୍ପନ୍ନେନ ପୀତିସହଗତମନେନ ସକମନତା । ଅତ୍ତମନୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତ୍ତମନତା, ସା ନ ସତ୍ତସ୍ସାତି ପୁଗ୍ଗଲଦିଟ୍ଠିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିୱାସନଲକ୍ଖଣା ଖନ୍ତି ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି । ସୁଚିସୀଲତା ସୋରଚ୍ଚଂ । ସା ହି ସୋଭନକମ୍ମରତତା । ସୁଟ୍ଠୁ ପାପତୋ ଓରତଭାୱୋ ୱିରତତା ସୋରଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁରତଭାୱୋ’’ତି ।

ସଖିଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସଣ୍ହୱାଚୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାଖଲ୍ୟଂ, ସଣ୍ହୱାଚତା । ତଂ ପନ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେନ୍ତୀ ୟା ପାଳି ପୱତ୍ତା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସାଖଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଣ୍ଡକାତି ସଦୋସୱଣେ ରୁକ୍ଖେ ନିୟ୍ୟାସପିଣ୍ଡିୟୋ, ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକାଦୀନି ୱା ଉଟ୍ଠିତାନି ‘‘ଅଣ୍ଡକାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି। ଫେଗ୍ଗୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ କୁଥିତସ୍ସ ଅଣ୍ଡାନି ୱିୟ ଉଟ୍ଠିତା ଚୁଣ୍ଣପିଣ୍ଡିୟୋ, ଗଣ୍ଠିୟୋ ୱା ଅଣ୍ଡକା । ଇଧ ପନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନକକ୍କସାଦିଭାୱତୋ ଅଣ୍ଡକପକତିଭାୱେନ ୱାଚା ‘‘ଅଣ୍ଡକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପଦୁମନାଳଂ ୱିୟ ସୋତଂ ଘଂସୟମାନା ପୱିସନ୍ତୀ କକ୍କସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କୋଧେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତା କୋଧସାମନ୍ତା । ପୁରେ ସଂୱଦ୍ଧନାରୀ ପୋରୀ, ସା ୱିୟ ସୁକୁମାରା ମୁଦୁକା ୱାଚା ପୋରୀ ୱିୟାତି ପୋରୀ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଭାସିତା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ କିରିୟାୟାତିପି ୟୋଜନା ସମ୍ଭୱତି, ତତ୍ଥ ୱାଚାୟାତି ୱା । ‘‘ସଣ୍ହୱାଚତା’’ତିଆଦିନା ତଂ ୱାଚଂ ପୱତ୍ତୟମାନଂ ଚେତନଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମୋଦକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମୁଦୁକଭାୱୋ ମଦ୍ଦୱଂ ସମ୍ମୋଦକମୁଦୁକଭାୱୋ । ଆମିସେନ ଅଲବ୍ଭମାନେନ, ତଥା ଧମ୍ମେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଛିଦ୍ଦୋ । ଆମିସସ୍ସ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଲାଭେନ ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ହି ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୱରସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପିଦହନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ । ତଂ ସରୂପତୋ, ପଟିପତ୍ତିତୋ ଚ ପାଳିଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଗ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଉଦ୍ଦେସଦାନନ୍ତି ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଉଦ୍ଦିସନଂ । ପାଳିୱଣ୍ଣନାତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ଧମ୍ମକଥାକଥନନ୍ତି ସରଭଞ୍ଞସରଭଣନାଦିୱସେନ ଧମ୍ମକଥନଂ ।

କରୁଣାତି କରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରମାହ । କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋତି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ୱଦତି । ପାଳିପଦେ ପନ ୟା କାଚି କରୁଣା ‘‘କରୁଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା, କରୁଣାଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ପନ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୱ । ମେତ୍ତାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁଚି-ସଦ୍ଦତୋ ଭାୱେ ୟ୍ୟ-କାରଂ, ଇ-କାରସ୍ସ ଚ ଏ-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ସୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି ସୁଚିଭାୱୋ’’ତି । ହୋତୁ ତାୱ ସୁଚିଭାୱୋ ସୋଚେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ପନ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗତା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ମୁଟ୍ଠା ସତି ଏତସ୍ସାତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ, ସତିପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ, ନ ସତିୟା ଅଭାୱମତ୍ତଂ। ୟସ୍ମା ପଟିପକ୍ଖେ ସତି ତସ୍ସ ୱସେନ ସତିୱିଗତା ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତିୱିପ୍ପୱାସୋ’’ତି । ‘‘ଅସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅ-କାରୋ ପଟିପକ୍ଖେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ସତ୍ତପଟିସେଧେ । ଉଦକେ ଲାବୁ ୱିୟ ୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ପିଲୱନ୍ତା ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ନ ଓଗାହତି, ସା ପିଲାପନତା । ୟେନ ଗହିତମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ମୁସ୍ସତି ନ ସରତି, ସା ସମ୍ମୁସ୍ସନତା । ୟଥା ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜାୟ ପହାତବ୍ବତୋ, ଏୱଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖଂ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟେୱ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଭେଦୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୱିନାସୋ । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତି ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟୋନିସୋ ଚ ଆହାରପରିଭୋଗେ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ।

ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ନାମଂ । ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତ ନିମିତ୍ତଂ। ଅକମ୍ପନଞାଣନ୍ତି ତାୟ ଅନଭିଭୱନୀୟଂ ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଞ୍ଚ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଭାୱନା ନାମ, ୟା ଚ ତଦତ୍ଥା, ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ଭାୱିତଭାୱନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ବଲ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନା ଭାୱନା ବହୁଲୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ।

କାମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱୋପି ବଲଟ୍ଠୋ ଏୱ, ପଟିପକ୍ଖେହି ପନ ଅକମ୍ପନୀୟତା ସାତିସୟଂ ବଲଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସତିୟା ଅକମ୍ପନୱସେନା’’ତି । ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମସମନତୋ ସମଥୋ ସମାଧି । ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଦସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା। ତଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱାତି ସମାଧାନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା । ୟେନାକାରେନ ପୁବ୍ବେ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ଭାୱନାୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ହୋତି, ତଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତୱସେନାତି କାରଣୱସେନ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ପଗ୍ଗହୋୱ ତଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ପଗ୍ଗାହସ୍ସ ନିମିତ୍ତୱସେନ ପଗ୍ଗାହନିମିତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସମଥେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଗ୍ଗାହୋ ୱୀରିୟଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଏକଗ୍ଗତା ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ । ପଟିସଙ୍ଖାନକିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲଭାୱୋ, ତଥା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସମଥପଗ୍ଗାହାନଂ ଉପରି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସମଥନିମିତ୍ତଦୁକସ୍ସପି ମିସ୍ସକତା ୱୁତ୍ତା ।

ୟଥାସମାଦିନ୍ନସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଭେଦକରୋ ୱୀତିକ୍କମୋ । ସୀଲୱିନାସକୋ ଅସଂୱରୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱିନାସିକାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧; ୨.୯୪; ୱିଭ॰ ୭୯୩) ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଦୂସିକା ।

ସୀଲସ୍ସସମ୍ପାଦନଂ ନାମ ସବ୍ବଭାଗତୋ ତସ୍ସ ଅନୂନତାପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପାଦନତୋ ପରିପୂରଣତୋ’’ତି । ପାରିପୂରତ୍ଥୋ ହି ସମ୍ପଦା-ସଦ୍ଦୋତି । ମାନସିକସୀଲଂ ନାମ ସୀଲୱିସୋଧନୱସେନ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପହାନଂ । ଦିଟ୍ଠିପାରିପୂରିଭୂତଂ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଆଦିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପାରିପୂରିଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ।

ୱିସୁଦ୍ଧିଂପାପେତୁଂ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିଉପରିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧମେୱ ହି ସୀଲଂ ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି । ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ, ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପାପେତୁଂ ଉପନେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣାଦିସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ। ତେନାହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇଦଂ ଅକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ନୋ ସକଂ, ଇଦଂ ପନ କମ୍ମଂ ସକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ କମ୍ମସ୍ସକତାଜାନନଞାଣଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ‘‘ପରେନ କତମ୍ପୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ପରେନ କତଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନା କତମ୍ପି ସକକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି । ଅତ୍ତନା ୱା ଉସ୍ସାହିତେନ ପରେନ କତଂପୀତି ଏୱଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ ପରସ୍ସ ଉସ୍ସାହନୱସେନ କତଂ, ତମ୍ପି ସକକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନତୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିସବ୍ବଅତ୍ଥୱିନାସନତୋ । ଅତ୍ଥଜନନତୋତି ଇଧଲୋକତ୍ଥପରଲୋକତ୍ଥପରମତ୍ଥାନଂ ଉପ୍ପାଦନତୋ । ଆରବ୍ଭକାଲେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ପୱତ୍ତମ୍ପି ୱଚୀସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅନୁଲୋମେତି ତତ୍ଥେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ନ ୱିଲୋମେତି ନ ୱିରୋଧେତି ଏକନ୍ତେନେୱ ସମ୍ପାପନତୋ ।

ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଞାଣଭୂତଂ ଦସ୍ସନଂ, ତେନ ମଗ୍ଗଂ ୱଦତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ୱୀରିୟନ୍ତି ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୀରିୟମାହ । ସବ୍ବାପି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେୱ ଚ ନୟୋ ଅଭିଧମ୍ମପାଳିୟା (ଧ॰ ସ॰ ୫୫୦) ସମେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ପନା’’ତି ଆଦିଂ ଅୱୋଚ ।

ୟସ୍ମା ସଂୱେଗୋ ନାମ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ, ତସ୍ମା ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଂ ଭୟତୋ ଭାୟିତବ୍ବତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ। ତେନାହ ‘‘ଜାତିଭୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ଜାତି ଏୱ ଭୟଂ ଜାତିଭୟଂ । ସଂୱେଜନୀୟନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭାୟିତବ୍ବଂ ଉତ୍ତାସିତବ୍ବଂ । ଠାନନ୍ତି କାରଣଂ, ୱତ୍ଥୂତି ଅତ୍ଥୋ। ସଂୱେଗଜାତସ୍ସାତି ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗସ୍ସ । ଉପାୟପଧାନନ୍ତି ଉପାୟେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ୱୀରିୟଂ ।

କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସୀଲାଦୀନଂ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ । ଭାୱନାୟାତି ଉପ୍ପାଦନେନ ୱଡ୍ଢନେନ ଚ । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ‘‘ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତା, କଥଂ ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ସଙ୍କୋଚାପତ୍ତିୱସେନ ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ । ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତାତି ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଉପ୍ପାଦନିଚ୍ଛା । ୱୋସାନନ୍ତି ସଙ୍କୋଚଂ ଅସମତ୍ଥନ୍ତି । ତୁସ୍ସନଂ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା । ୱୀରିୟପ୍ପୱାହେ ୱତ୍ତମାନେ ଅନ୍ତରା ଏୱ ପଟିଗମନଂ ନିୱତ୍ତନଂ ପଟିୱାନଂ, ତଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଟିୱାନୀ, ନ ପଟିୱାନୀ ଅପ୍ପଟିୱାନୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅପ୍ପଟିୱାନିତା । ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତାତି କୁସଲାନଂ କରଣେ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତା ଆଦରକିରିୟତା । ସାତଚ୍ଚକିରିୟତାତି ସତତମେୱ କରଣଂ । ଅଟ୍ଠିତକିରିୟତାତି ଅନ୍ତରା ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଖଣ୍ଡଂ ଅକତ୍ୱା କରଣଂ । ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିତାତି ନ ଲୀନପ୍ପୱତ୍ତିତା । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତାତି କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନିକ୍ଖିପନଂ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତାତି କୁସଲକରଣେ ୱୀରିୟଧୁରସ୍ସ ଅନିକ୍ଖିପନଂ । ଆସେୱନାତି ଆଦରେନ ସେୱନା । ଭାୱନାତି ୱଡ୍ଢନା ବ୍ରୂହନା । ବହୁଲୀକମ୍ମନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ।

ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା । ପଟିପକ୍ଖୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିସିଟ୍ଠା ମୁତ୍ତୀତି ୱିମୁତ୍ତି । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଗମନେନ, ପଟିୟୋଗିୱିଗମନେନ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେନ ୱିସେସେନ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା, ତତୋ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଭିରତା, ତଂ ୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ତା ଅଧିକଂ ମୁଚ୍ଚନତୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନତୋ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତିୟୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତୀ’’ତି । ମୁତ୍ତତ୍ତାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ୱିସେସେନ ନିସ୍ସଟତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତି ।

ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସେ ଖେପେତୀତି ଖୟୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ଞାଣଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ।ପଟିସନ୍ଧିୱସେନାତି କିଲେସାନଂ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ପୁନ ସନ୍ଦହନୱସେନ । ଅନୁପ୍ପାଦଭୂତେତି ତଂତଂଫଲେ । ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନେତି ଅନୁପ୍ପାଦକରୋ ମଗ୍ଗୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ, କିଲେସାନଂ ୱା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତେ ପରିୟୋସାନେ, ଭଙ୍ଗେତି ଅତ୍ଥୋତି ।

ଦୁକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତିକୱଣ୍ଣନା

୩୦୫. ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ କତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ ‘‘ଲୁବ୍ଭତୀତି ଲୋଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୁବ୍ଭତି ତେନ, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେତନ୍ତି କରଣଭାୱସାଧନୱସେନପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ଦୁସ୍ସତି ମୁୟ୍ହତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ତଂ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଏକନ୍ତାକୁସଲଭାୱତୋ ମୂଲଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନତୋ, ନ ଅକୁସଲଭାୱସାଧନତୋ । ନ ହି ମୂଲକତୋ ଅକୁସଲାନଂ ଅକୁସଲଭାୱୋ, କୁସଲାଦୀନଞ୍ଚ କୁସଲାଦିଭାୱୋ । ତଥା ସତି ମୋମୂହଚିତ୍ତଦ୍ୱୟେ ମୋହସ୍ସ ଅକୁସଲଭାୱୋ ନ ସିୟା । ତେସନ୍ତି ଲୋଭାଦୀନଂ । ‘‘ନ ଲୁବ୍ଭତୀତି ଅଲୋଭୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିପକ୍ଖନୟେନ ।

ଦୁଟ୍ଠୁଚରିତାନୀତି ପଚ୍ଚୟତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅସମ୍ମା ପୱତ୍ତିତାନି । ୱିରୂପାନୀତି ବୀଭଚ୍ଛାନି ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠରୂପତ୍ତା । କାୟେନାତି କାୟଦ୍ୱାରେନ କରଣଭୂତେନ । କାୟତୋତି କାୟଦ୍ୱାରତୋ । ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମେ କାୟସମୁଟ୍ଠାନା ଆପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅୱୀତିକ୍କମୋ କାୟସୁଚରିତନ୍ତି ୱାରିତ୍ତସୀଲସ୍ସ ୱସେନ ୱଦତି, ଚାରିତ୍ତସୀଲସ୍ସପି ୱା, ୟସ୍ସ ଅକରଣେ ଆପତ୍ତି ହୋତି । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତନିଦ୍ଧାରଣମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସାତି କାୟଦ୍ୱାରେ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ । ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋୱ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତୟିଦଂ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱୟେ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱୀତିକ୍କମୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଅୱୀତିକ୍କମୋ ମନୋସୁଚରିତଂ । ‘‘ସବ୍ବସ୍ସାପି ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ମନୋସୁଚରିତ’’ନ୍ତି କେଚି । ତଦୁଭୟଞ୍ହି ଚାରିତ୍ତସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ତସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସିୟା କାୟସୁଚରିତଂ, ସିୟା ୱଚୀସୁଚରିତନ୍ତି ।

ପାଣୋ ଅତିପାତୀୟତି ଏତାୟାତି ପାଣାତିପାତୋ, ତଥାପୱତ୍ତା ଚେତନା, ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୟୋପୀତି ଆହ ‘‘ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ପନ ତିସ୍ସୋ ଚେତନା’’ତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରେପି ଉପ୍ପନ୍ନା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି କମ୍ମସ୍ସ ସନାମାପରିଚ୍ଚାଗତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିୟା, ତବ୍ବହୁଲୱୁତ୍ତିୟା ଚ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା –

‘‘ଦ୍ୱାରେ ଚରନ୍ତି କମ୍ମାନି, ନ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରଚାରିନୋ ।

ତସ୍ମା ଦ୍ୱାରେହି କମ୍ମାନି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱୱତ୍ଥିତା’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ କାମାୱଚରକୁସଲଦ୍ୱାରକଥା) ।

ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦ୍ୱାରେପି ୱଚୀଦ୍ୱାରେପି ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାତି ମନୋକମ୍ମଭୂତାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା । କାୟୱଚୀକମ୍ମଭୂତାୟ ପନ ଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ତଂ ତଂ ପକ୍ଖିକା ୱା ହୋନ୍ତି ଅବ୍ବୋହାରିକା ୱାତି । ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମନୋସୁଚରିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତିୱିଧସ୍ସ ଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ଚେତନାପି ୱିରତିୟୋପି କାୟସୁଚରିତଂ କାୟିକସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, କାୟେନ ପନ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସମାଦିୟନେ ସୀଲସ୍ସ କାୟସୁଚରିତଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଏସେୱ ନୟୋ ୱଚୀସୁଚରିତେ ।

କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ କିଲେସକାମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ କାମେହି ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ । କିଲେସକାମପକ୍ଖେ ପନ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ କାମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବ୍ୟାପାଦୱତ୍ଥୁପଟିସଂୟୁତ୍ତୋପି ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଗୟ୍ହମାନେ ଉଭୟଥାପି ୟୋଜନା ଲବ୍ଭତେୱ । ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିହିଂସନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତେ, ୱିହିଂସନଂ ୱା ଏସା ସତ୍ତାନନ୍ତି ୱିହିଂସା, ତାୟ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପିୟେ ଅମନାପେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କପ୍ପୱତ୍ତି ଅଟ୍ଠାନାଘାତୱସେନ ଦୀପେତବ୍ବା । ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କସ୍ସ ଅୱଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୱ ୱିନାସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନାସନଂ ପନ ପାଣାତିପାତୋ ଏୱାତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରୋ’’ ହି ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ୟେ ‘‘ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବା’’ତି ଇଚ୍ଛିତା ସତ୍ତସଞ୍ଞିତା, ତେପି ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଖାରା ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ସୱିଞ୍ଞାଣକତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିସୟା ଇଚ୍ଛିତା ସତ୍ତସଞ୍ଞିତା । ୟେ ପନ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୟୋଗତୋ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଥା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋଭତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ଅଲୋଭୋ, ନୀୱରଣେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତାପି ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ସବ୍ବାକୁସଲେହି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ପନ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ନିବ୍ବାନଂ । ଉପନିସ୍ସୟତୋ, ସମ୍ପୟୋଗତୋ, ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ଇଦାନି ତଂ ଭୂମିୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁଭପୁବ୍ବଭାଗେତି ଅସୁଭଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଅସୁଭଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ କାମୱିତକ୍କସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । କାମୱିତକ୍କପଟିପକ୍ଖୋ ହି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରିୱିତକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ସପୁବ୍ବଭାଗାନି ମେତ୍ତାକରୁଣାଝାନାଦୀନି ଉଦ୍ଧଟାନି । ଅସୁଭଜ୍ଝାନେତି ଅସୁଭାରମ୍ମଣେ ପଠମଜ୍ଝାନେ । ଅୱୟୱେ ହି ସମୁଦାୟୱୋହାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ତଂ ଝାନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେପି ହି ସୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋତି । ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, କିଞ୍ଚିପି ନ ବ୍ୟାପାଦେତି ଏତେନାତି ୱା ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ମେତ୍ତା, ତାୟ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ମେତ୍ତାଝାନେତି ମେତ୍ତାଭାୱନାୱସେନ ଅଧିଗତେ ପଠମଜ୍ଝାନେ । କରୁଣାଝାନେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିହିଂସାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ, ନ ୱିହିଂସନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତେତି ଅୱିହିଂସା, କରୁଣା ।

ନନୁ ଚ ଅଲୋଭାଦୋସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିରହତୋ ତେସଂ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ ଇମେସଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରଣତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ହୋତୀତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଲୋଭୋ ସୀସଂ ହୋତୀତି ଅଲୋଭୋ ପଧାନୋ ହୋତି । ନିୟମିତପରିଣତସମୁଦାଚାରାଦିୱସେନ ୟଦା ଅଲୋଭପ୍ପଧାନୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଦା ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ ପତିଟ୍ଠହତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଦୋସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ୱସେନ ୟୋ ତସ୍ସେୱ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଭାୱୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ସତି ଚ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଭାୱେ କସ୍ସଚିପି ଅୱିହେଠନଜାତିକତାୟ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କଭାୱୋ ଚ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ତେ ଇତରେ ଦ୍ୱେ । ତଦନ୍ୱୟିକାତି ତସ୍ସେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କସ୍ସ ଅନୁଗାମିନୋ, ସରୂପତୋ ଅଦିସ୍ସନତୋ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ତଦନୁମାନନେୟ୍ୟା ଭୱନ୍ତି । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୮) ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପୁନ ଦେସନା କତାତି ? ତଥା ଦେସନାୟ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାମତ୍ତମେୱେତଂ ।

କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ତାସୁ ଦ୍ୱେ ସତ୍ତେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟେୱ ହି ଏତା’’ତି । ତଥେୱାତି ୟଥା ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ‘‘ଅସୁଭପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ ତାସମ୍ପି ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାଦୀନମ୍ପି କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ କାମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ତକ୍କନୱସେନ ତକ୍କୋ । ୱିସେସତୋ ତକ୍କନୱସେନ ୱିତକ୍କୋ । ସଙ୍କପ୍ପନପରିକପ୍ପନୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱିତକ୍କେ ଏୱ କାମୋପପଦୋ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ କାମସଙ୍କପ୍ପପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସାତିସୟତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଆଦୀସୁ । ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଧାତୂ ହୀନଜ୍ଝାସୟେହି କାମିତବ୍ବଧାତୁଭାୱତୋ କିଲେସକାମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଭାୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହେଠେତୀତି ୱିବାଧତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ କାମଧାତୁତ୍ତିକେ । ସବ୍ବାକୁସଲସଙ୍ଗାହିକାୟ କାମଧାତୁୟା ଇତରା ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କଥନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା କଥା । ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ କଥା ଅସମ୍ଭିନ୍ନା । ଇତରା ଦ୍ୱେ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇତରା ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ସୱିସୟସ୍ସ ଅତିବ୍ୟାପନେନ । ତତୋତି ଇତରଧାତୁଦ୍ୱୟସଙ୍ଗାହିକାୟ କାମଧାତୁୟା । ନୀହରିତ୍ୱାତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା । ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ…ପେ॰… କଥେସି । କସ୍ମା ? ପଗେୱ ଅପୱାଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତତି, ଠପେତ୍ୱା ୱା ଅପୱାଦୱିସୟଂ ତଂ ପରିହରନ୍ତୋୱ ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତତୀତି, ଞାୟୋ ହେସ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ।

ଦ୍ୱେକଥାତି ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା, ଅସମ୍ଭିନ୍ନା ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ଅନନ୍ତରତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ କଥା । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆନେତ୍ୱା କଥନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୋ ଇଧାପି ଆହରିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁୟା ଗହିତାୟ ଇତରା ଦ୍ୱେ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ।

ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ । କାମଭୱୋ କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଧାତୁ ଚାତି କାମଧାତୁ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିସଞ୍ଞିତଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ । ଧାତୁୟା ଆଗତଟ୍ଠାନମ୍ହୀତି ‘‘କାମଧାତୁ ରୂପଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ଧାତୁଗ୍ଗହଣେ କତେ । ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାତି ‘‘କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ’’ତିଆଦିନା ଭୱୱସେନ ତଦତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ନ ୟାୟ କାୟଚି ଧାତୁୟା ୱସେନ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ଧାତୁୟା ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଭୱସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଧାତୁୟା ପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ ଭୱୱସେନ ଧାତୁୟା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ । ନିରୁଜ୍ଝତି କିଲେସୱଟ୍ଟମେତ୍ଥାତି ନିରୋଧୋ, ସା ଏୱ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ନିରୋଧଧାତୁ, ନିବ୍ବାନଂ । ନିରୁଦ୍ଧେ ଚ କିଲେସୱଟ୍ଟେ କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟା ନିରୁଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତି ।

ହୀନଧାତୁତ୍ତିକୋ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୪) ହୀନତ୍ତିକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହୀନା ଧାତୂତି ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତି । ତେ ହି ଲାମକଟ୍ଠେନ ହୀନଧାତୁ । ହୀନପଣୀତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱାତି ମଜ୍ଝିମଧାତୁ, ଅୱସେସା ତେଭୂମକଧମ୍ମା । ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତଧାତୁ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ।

ପଞ୍ଚକାମଗୁଣା ୱିସୟଭୂତା ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ, କାମରାଗୋ । ରୂପାରୂପଭୱେସୂତି ରୂପାରୂପୂପପତ୍ତିଭୱେସୁ ୟଥାଧିଗତେସୁ । ଅନଧିଗତେସୁ ପନ ସୋ ପତ୍ଥନା ନାମ ନ ହୋତୀତି ଭୱୱସେନ ପତ୍ଥନାତି ଇମିନାୱ ଗହିତୋ । ଝାନନିକନ୍ତୀତି ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ନିକନ୍ତି । ଭୱୱସେନ ପତ୍ଥନାତି ଭୱେସୁ ପତ୍ଥନାତି । ଏୱଂ ଚତୂହିପି ପଦେହି ୟଥାକ୍କମଂ ମହଗ୍ଗତୂପପତ୍ତିଭୱୱିସୟା, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଭୱୱିସୟା, ଭୱଦିଟ୍ଠିସହଗତା, ଭୱପତ୍ଥନାଭୂତା ଚ ତଣ୍ହା ‘‘ଭୱତଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ୱିଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ୱିଭୱସହଗତା ତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହା । ରୂପାଦିପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁ କାମୱିସୟା ବଲୱରାଗଭୂତା ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହାତି ପଠମନୟୋ, ‘‘ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକଧମ୍ମା କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧) ୱଚନତୋ ତେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହାତି ଦୁତିୟନୟୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମେ ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗତୋ ଅଞ୍ଞୋପି କାମାୱଚରଧମ୍ମୱିସୟୋ ଲୋଭୋ ଅଭିଧମ୍ମେ (ୱିଭ॰ ୯୧୫) ‘‘କାମତଣ୍ହା’’ତି ଆଗତୋତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ତିକନ୍ତରମ୍ପି ସମାନଂ ତଣ୍ହଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିତଦେସନାନନ୍ତରତାୟ ତଂ ‘‘ୱାରୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ‘‘ଇମିନା ୱାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ୱାରେନାତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ରଜନୀୟଟ୍ଠେନାତି କାମନୀୟଟ୍ଠେନ । ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତତୋତି କାମତଣ୍ହାୟ । ନୀହରିତ୍ୱାତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା । ଇତରା ଦ୍ୱେ ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହଂ, ଅରୂପତଣ୍ହଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ‘‘କାମତଣ୍ହା’’ତି ସାଧାରଣୱଚନମେତଂ ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋଭସ୍ସ, ତସ୍ସ ପନ ‘‘ରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହା’’ତି ୱିସେସୱଚନଂ ୟଥା କାମଗୁଣିକରାଗୋ ରୂପରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋତି ଦସ୍ସେତି । ନିରୋଧତଣ୍ହାତି ଭୱନିରୋଧେ ଭୱସମୁଚ୍ଛେଦେ ତଣ୍ହା । ୟସ୍ମା ହି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ, କାମାୱଚରଦେୱତ୍ତଭାୱେ, ରୂପାୱଚରଅରୂପାୱଚରତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ଭୱନିରୋଧଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତଂସହଗତାପି ତଣ୍ହା ତମେୱ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତୀତି ।

ୱଟ୍ଟସ୍ମିନ୍ତି ତିୱିଧେପି ୱଟ୍ଟେ । ୟଥା ତେ ହି ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟେ ତଂସମଙ୍ଗିସତ୍ତଂ ତେସଂ ପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି, ଏୱଂ କିଲେସୱଟ୍ଟେପୀତି । ସତୀତି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ରୂପାଦିଭେଦେତି ରୂପୱେଦନାଦିୱିଭାଗେ । କାୟେତି ଖନ୍ଧସମୂହେ । ୱିଜ୍ଜମାନାତି ସତୀ ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନା । ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିକପ୍ପିତୋ ହି ଅତ୍ତାଦି ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି, ଦିଟ୍ଠି ପନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥେୱାତି । ୱିଚିନନ୍ତୋତି ଧମ୍ମସଭାୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ । କିଚ୍ଛତୀତି କିଲମତି । ପରାମସତୀତି ପରତୋ ଆମସତି । ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପରତୋ ଆମସତି ନାମ । ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠୀତି ରୂପାଦି-ଧମ୍ମେ, ପଚ୍ଚେକଂ ତେ ୱା ନିସ୍ସିତଂ, ତେସଂ ୱା ନିସ୍ସୟଭୂତଂ, ସାମିଭୂତଂ ୱା କତ୍ୱା ପରିକପ୍ପନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ୱୀସତି । ୱିମତୀତି ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମା, ମିଚ୍ଛା ୱା ମନନାଭାୱତୋ ସଂସୟିତଟ୍ଠେନ ଅମତି, ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପରିୟାସଗ୍ଗାହୋତି ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋ ।

ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନାତି ଚିରପରିୱୁତ୍ଥତାୟ ପୁରାଣଭାୱେନ । ଆସୱନଟ୍ଠେନାତି ସନ୍ଦନଟ୍ଠେନ, ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୱତୀତି ପୱତ୍ତତି । ଅୱଧିଅତ୍ଥୋ ଆ-କାରୋ, ଅୱଧି ଚ ମରିୟାଦାଭିୱିଧିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ମରିୟାଦୋ କିରିୟଂ ବହି କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଆ ପାଟଲିପୁତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠୋ ଦେୱୋ’’ତି । ଅଭିୱିଧି କିରିୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ୟଥା ‘‘ଆ ଭୱଗ୍ଗା ଭଗୱତୋ ୟସୋ ପୱତ୍ତୋ’’ତି । ଅଭିୱିଧିଅତ୍ଥୋ ଅୟଂ ଆ-କାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ ଆସୱା ଆଗତାତି ୱିନୟପାଳିଂ (ପାରା॰ ୩୯) ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ଦ୍ୱିଧା ଆସୱା ଆଗତାତି । କତ୍ଥଚୀତି ତିକନିପାତେ ଆସୱସୁତ୍ତେ, (ଇତିୱୁ॰ ୫୬; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୬୩) ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସଳାୟତନସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୨୧) । ସଳାୟତନସୁତ୍ତେସୁପି ହି ‘‘ତୟୋମେ ଆୱୁସୋ ଆସୱା କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି ତୟୋ ଏୱ ଆଗତାତି । ନିରୟଂ ଗମେନ୍ତୀତି ନିରୟଗାମିନୀୟା । ୟସ୍ମା ଇଧ ସାସୱଂ କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଆସୱପରିୟାୟେନ ଦେସିତଂ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚଗତିସଂୱତ୍ତନୀୟଭାୱେନ ଆସୱା ଆଗତା । ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତେ ତୟୋ ଆଗତାତି । ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଆ ଭୱଗ୍ଗଂ ଆ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ପୱତ୍ତନ୍ତେସୁ ମାନାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିଗ୍ଗାହୱସେନ, ଅଭିବ୍ୟାପନମଦକରଣୱସେନ ଆସୱସଦିସତା ଚ ଏତେସଂୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ, ତସ୍ମା ଏତେସ୍ୱେୱ ଆସୱ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ନାଗତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ଭୱତଣ୍ହାୟ, ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାପି ଭୱାସୱଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା । କାମାସୱୋ ନାମ କାମନଟ୍ଠେନ, ଆସୱନଟ୍ଠେନ ଚ । ୱୁତ୍ତାୟେୱ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣତୋ ।

କାମେ ଏସତି ଗୱେସତି ଏତାୟାତି କାମେସନା, କାମାନଂ ଅଭିପତ୍ଥନାୱସେନ, ପରିୟେଟ୍ଠିୱସେନ, ପରିଭୁଞ୍ଜନୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତରାଗୋ । ଭୱେସନା ପନ ଭୱପତ୍ଥନା, ଭୱାଭିରତିଭୱଜ୍ଝୋସାନୱସେନ ପୱତ୍ତରାଗୋ। ଦିଟ୍ଠିଗତିକସମ୍ମତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେହି ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ, ସମ୍ଭାୱିତସ୍ସ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ତପୋପକ୍କମସ୍ସ । ତଦେକଟ୍ଠନ୍ତି ତାହି ରାଗଦିଟ୍ଠୀହି ସହଜେକଟ୍ଠଂ । କମ୍ମନ୍ତି ଅକୁସଲକମ୍ମଂ । ତମ୍ପି ହି କାମାଦିକେ ନିବ୍ବତ୍ତନାଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ‘‘ଏସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠୀତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ୟା କାଚି ପନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତପୋପକ୍କମହେତୁକା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ଏୱ ।

ଆକାରସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠାକାରାୱଟ୍ଠାନଂ କଥଂୱିଧନ୍ତି ହି କେନ ପକାରେନ ସଣ୍ଠିତଂ, ସମୱଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ୱିଦହନଂ ୱିସିଟ୍ଠାକାରେନ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ୱିଧା, ୱିଧୀୟତି ୱିସଦିସାକାରେନ ଠପୀୟତୀତି ୱିଧା, କୋଟ୍ଠାସୋ । ୱିଦହନତୋ ହୀନାଦିୱସେନ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଦହନତୋ ଉପଧାରଣତୋ ୱିଧା, ମାନୋୱ । ସେୟ୍ୟସଦିସହୀନାନଂ ୱସେନାତି ସେୟ୍ୟସଦିସହୀନଭାୱାନଂ ୟାଥାୱା’ ୟାଥାୱଭୂତାନଂ ୱସେନ । ତୟୋ ମାନା ୱୁତ୍ତା ସେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା । ଏସ ନୟୋ ସଦିସହୀନେସୁପି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ମାନୋ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ନୱୱିଧେପି ମାନେ ୱତ୍ଥୁୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଜୂନଞ୍ଚେୱ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କସ୍ମା ? ତେ ୱିସେସତୋ ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟତୋ ଦହନ୍ତୀତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରାଜା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀତି କୋ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞୋ ସଦିସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେସଂୟେୱାତି ରାଜୂନଂ, ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସେଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ତସ୍ସ । ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

‘‘କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ରାଜପୁରିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ କିଂ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅମଚ୍ଚୋ ତି ନାମାମେୱ…ପେ॰… ନାମାହ’’ନ୍ତି ୱାତି ସଦିସସ୍ସ ସେୟ୍ୟମାନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ ।

ଦାସାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭତିକ କମ୍ମକରାଦୀନଂ ପରାଧୀନୱୁତ୍ତିକାନଂ ଗହଣଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଗହିତେ ଏୱ ‘‘ପୁକ୍କୁସଚଣ୍ଡାଲାଦୟୋପୀ’’ତି ସୟମେୱ ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ମାନୋ ନାମାୟଂ ସଂପଗ୍ଗହରସୋ, ସୋ କଥଂ ଓମାନେ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ସୋପି ଅୱକରଣମୁଖେନ ୱିଧାନୱତ୍ଥୁନା ପଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କିଂ ଦାସୋ ନାମ ଅହନ୍ତି ଏତେ ମାନେ କରୋତୀ’’ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ୟାଥାୱମାନତା ୱୁତ୍ତା ।

ୟାଥାୱମାନା ଭୱନିକନ୍ତି ୱିୟ, ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ନ ମହାସାୱଜ୍ଜା, ତସ୍ମା ତେ ନ ଅପାୟଗମନୀୟା । ୟଥାଭୂତୱତ୍ଥୁକତାୟ ହି ତେ ୟାଥାୱମାନା । ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା’’ତି ଚ ତସ୍ସ ଅନୱସେସପ୍ପହାୟିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟତତିୟମଗ୍ଗେହି ଚ ତେ ୟଥାକ୍କମଂ ପହୀୟନ୍ତି, ୟେ ଓଳାରିକତରା, ଓଳାରିକତମା ଚ । ମାନୋ ହି ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟା ଉପରିମଗ୍ଗେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୋ ହୁତ୍ୱା ପହୀୟତି । ଅୟାଥାୱମାନା ନାମ ଅୟଥାଭୂତୱତ୍ଥୁକତାୟ, ତେନେୱ ତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱେନ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ୱୁତ୍ତା ।

ଅତତି ସତତଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଦ୍ଧା, କାଲୋତି ଆହ ‘‘ତୟୋ ଅଦ୍ଧାତି ତୟୋ କାଲା’’ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନାତି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୩) ଆଗତନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ ମନୋ, ୟେ ଚ ଧମ୍ମା, ଉଭୟମେତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ଚେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛନ୍ଦରାଗପଟିବଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଛନ୍ଦରାଗପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତଦଭିନନ୍ଦତି, ତଦଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂହୀରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୪) ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପୁବ୍ବେ’’ତିଆଦି । ତଦନ୍ତରନ୍ତି ତେସଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା, ୟୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତାନଂ ୱେମଜ୍ଝତାୟ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ କଙ୍ଖତି, (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୩) ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୭, ୧୧୦୬, ୧୧୨୮) ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଙ୍ଗୋ ଧମ୍ମୋ ଅତୀତଂସେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମା’’ତି । ତଥା ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ଅନାଗତଂସେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମା’’ତି । ଖଣତ୍ତୟେତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଠିତି, ଭଙ୍ଗୋତି ତୀସୁ ଖଣେସୁ । ୟଦା ହି ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଦା ଚ ୱେତି, ଇତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଖଣେସୁ ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ପାକଭାୱୂପାଧିକଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଉଦୟୋ, ୱିଦ୍ଧଂସଭାୱୂପାଧିକଂ ୱୟୋ, ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝଂ ଠିତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଦ୍ଧା ନାମାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଆପନ୍ନୋତି ? ନ ଧମ୍ମୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦୋ, ତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଲୋକେ କାଲସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତାଦିଭେଦୋ ଚ ନାମ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ତେନେୱ ୱୋହାରେନାତି ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ଧମ୍ମୋ ‘‘ଅତୀତୋ ଅନାଗତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୟେନ ୱୋହାରେନ ୱୋହରୀୟତି, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କାଲୋ ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଅୱତ୍ଥାୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ତେନେୱ ୱୋହାରେନ ‘‘ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ପରିୟୋସାନେ, କୋଟିୟଂ ନିରୁଳ୍ହୋତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ତୋୟେୱ ଅନ୍ତୋ’’ତି ଆହ, କୋଟି ଅନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଭାଗୋତି ପାରିମନ୍ତୋ । ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଭୱପ୍ପବନ୍ଧୋ ନିଟ୍ଠାନଂ ଏତ୍ଥାତି ଅନ୍ତୋ, କୋଟି । ଅମନଂ ନିଟ୍ଠାନଗମନନ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ଓସାନଂ । ସୋ ପନ ‘‘ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୩; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଣ୍ଣୱସ୍ସ ପାରିମନ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପରଭାଗୋ’’ତି । ଅମ୍ମତି ପରିଭୁୟ୍ୟତି ହୀଳୀୟତୀତି ଅନ୍ତୋ, ଲାମକୋ । ଅମ୍ମତି ଭାଗସୋ ଞାୟତୀତି ଅନ୍ତୋ, ଅଂସୋତି ଆହ ‘‘କୋଟ୍ଠାସୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି । ସନ୍ତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ କାୟୋ ଧମ୍ମସମୂହୋତି ସକ୍କାୟୋ, ଖନ୍ଧା, ତେ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଭୂତା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି । ପୁରିମତଣ୍ହାତି ୟେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକା, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା । ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭୂତନ୍ତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି ତଦୁଭୟଂ ଏତ୍ଥାତି ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୟଦି ‘‘ସକ୍କାୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଭତ୍ତିତାୟ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୟୋ ଗହିତା, ଅଥ କସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ନ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉପାୟତ୍ତାତି ଉପାୟଭାୱତୋ, ସମ୍ପାପକହେତୁଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଦି ପନ ହେତୁମନ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ହେତୁ ଗହିତୋ ହୋତି, ନନୁ ଏୱଂ ସକ୍କାୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ତସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ ସକ୍କାୟସମୁଦୟୋ ଗହିତୋ ହୋତୀତି ? ତସ୍ସ ଗହଣେ ସଙ୍ଖତଦୁକୋ ୱିୟ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟଦୁକୋ ୱିୟ ଚ ଦୁକୋୱାୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ତିକୋ । ୟଥା ପନ ସକ୍କାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କାୟସମୁଦୟୋପି ଗହିତୋ, ଏୱଂ ସକ୍କାୟନିରୋଧଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କାୟନିରୋଧୁପାୟୋ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଚତୁକ୍କୋ ଅୟଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ତିକୋ, ତସ୍ମା ହେତୁମନ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା – ଇଧ ସକ୍କାୟସକ୍କାୟସମୁଦୟା ଅନାଦିକାଲିକା, ଅସତି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟଂ ପଚ୍ଚୟାନୁପରମେନ ଅପରିୟନ୍ତା ଚ, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଚତାୟ ଏୱ ସବ୍ବଦାଭାୱୀତି ଅନାଦିକାଲିକୋ, ଅପରିୟନ୍ତୋ ଚ । ଇତି ଇମାନି ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି ମହାଥେରୋ ଇମାୟ ସଭାଗତାୟ ‘‘ତୟୋ ଅନ୍ତା’’ତି ତିକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି। ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପନ କଦାଚି କରହଚି ଲବ୍ଭମାନୋ ନ ତଥାତି ତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱତଂ ଦୀପେତୁଂ ତିକତୋ ବହିକତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋମତି ।

ଦୁକ୍ଖତାତି ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ, ଦୁକ୍ଖଂୟେୱ ୱା ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା । ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ଅଦୁକ୍ଖସଭାୱେସୁପି ସୁଖୁପେକ୍ଖାସୁ କଞ୍ଚି ଅନିଟ୍ଠତାୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ସଭାୱଦୁକ୍ଖୱାଚିନା ଏକେନ ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା’’ତି ଆହ । ଭୱତି ହି ଏକନ୍ତତୋ ତଂସଭାୱେପି ଅତ୍ଥେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟେନ କେନଚି ସଦିସତାଲେସେନ ବ୍ୟଭିଚାରାସଙ୍କାତି ୱିସେସିତବ୍ବତା ୟଥା ‘‘ରୂପରୂପଂ ତିଲତେଲ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକଥା) ଚ । ସଙ୍ଖାରଭାୱେନାତି ସଙ୍ଖତଭାୱେନ । ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନା । ସଙ୍ଖରିୟମାନତ୍ତା ଏୱ ହି ଅସାରକତାୟ ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ଭଙ୍ଗଭଙ୍ଗାଭିମୁଖକ୍ଖଣେସୁ ୱିୟ ଅତ୍ତଲାଭକ୍ଖଣେପି ୱିବାଧପ୍ପତ୍ତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖତତ୍ତା ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗପୀଳିତା’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ । ଅଞ୍ଞଦୁକ୍ଖସଭାୱୱିରହତୋତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱିପରିଣାମେତି ପରିଣାମେ, ୱିଗମେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖାତି ନତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଞ୍ହି ସୁଖୱେଦନୁପରମୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟୋ ପଦେସନିସ୍ସିତୋ ୱେଦନାୱିସେସମତ୍ତୱିସୟତ୍ତାତି ଅନୱସେସତୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତି ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୮) ୱଚନତୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ଆପନ୍ନାତି? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସା ପନ ସାମଞ୍ଞଜୋତନାଅପୱାଦଭୂତେନ ଇତରଦୁକ୍ଖତାୱଚନେନ ନିୱତ୍ତୀୟତୀତି ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ସୁଖୱେଦନଞ୍ଚା’’ତି ।

ମିଚ୍ଛାସଭାୱୋତି ‘‘ହିତସୁଖାୱହୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆସୀସିତୋପି ତଥା ଅଭାୱତୋ, ଅସୁଭାଦୀସୁୟେୱ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ମିଚ୍ଛାସଭାୱୋ, ମୁସାସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମାତୁଘାତକାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନାପି ହି ହିତସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେ ଧମ୍ମା ‘‘ହିତସୁଖାୱହା ମେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆସୀସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ ସୁଭାଦିୱିପରିୟାସଦଳ୍ହତାୟ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀସୁ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ତେ ଧମ୍ମା ଅସୁଭାଦୀସୁ ସୁଭାଦିୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତିକା ହୋନ୍ତି । ୱିପାକଦାନେ ସତି ଖନ୍ଧଭେଦାନନ୍ତରମେୱ ୱିପାକଦାନତୋ ନିୟତୋ, ମିଚ୍ଛତ୍ତୋ ଚ ସୋ ନିୟତୋ ଚାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ । ଅନେକେସୁ ଆନନ୍ତରିୟେସୁ କତେସୁ ୟଂ ତତ୍ଥ ବଲୱଂ, ତଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ନ ଇତରାନୀତି ଏକନ୍ତୱିପାକଜନକତାୟ ନିୟତତା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ୱିପାକଦାନେ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ଧଭେଦାନନ୍ତରନ୍ତି ଚୁତିଅନନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୁତି ହି ମରଣନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୩; ୩.୩୭୩; ୱିଭ॰ ୧୯୩) ୱୁତ୍ତା, ଏତେନ ୱଚନେନ ସତି ଫଲଦାନେ ଚୁତିଅନନ୍ତରୋ ଏୱ ଏତେସଂ ଫଲକାଲୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଫଲକାଲନିୟମେନ ନିୟତତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ନ ଫଲଦାନନିୟମେନାତି ନିୟତଫଲକାଲାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାନମ୍ପି ନିୟତତା ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକଲତାଦୀହି ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ୱିପାକଧମ୍ମତା ୱିୟ ବଲୱତା ଆନନ୍ତରିୟେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ଫଲଦାନେ ନିୟତସଭାୱା, ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଫଲଦାନନିୟମେନେୱ ନିୟତତା, ଆନନ୍ତରିୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ନିୟତସଭାୱା, ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବଲୱତୋ ଆନନ୍ତରିୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଏକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ।

ନନୁ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିପାକଦାୟକେ ଅସତି ଚୁତିଅନନ୍ତରମେୱ ଏକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା, ନିୟତସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଅସମାନଜାତିକେନ ଚେତୋପଣିଧିୱସେନ, ଉପଘାତକେନ ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବୱିପାକତ୍ତା ଅନନ୍ତରେକନ୍ତଫଲଦାୟକତ୍ତାଭାୱା, ନ ପନ ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱିୟ ଅସମାନଜାତିକଂ ଫଲନିୱତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବାନନ୍ତରିୟାନଂ ଅୱୀଚିଫଲତ୍ତା, ନ ଚ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତୋ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିୟ ଉପରୂପପତ୍ତିଜନକକମ୍ମବଲଂ ଆନନ୍ତରିୟବଲଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଚେତୋପଣିଧି ଅତ୍ଥି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱୀଚିପାତନତୋ, ନ ଚ ଆନନ୍ତରିୟୁପଘାତକଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତେସଂୟେୱ ଅନନ୍ତରେକନ୍ତୱିପାକଜନକସଭାୱା ପୱତ୍ତୀତି । ଅନେକାନି ଚ ଆନନ୍ତରିୟାନି କତାନି ଏକନ୍ତେ ୱିପାକେ ନିୟତତ୍ତା ଉପରତାୱିପଚ୍ଚନସଭାୱାସଙ୍କତ୍ତା ନିଚ୍ଛିତାନି ସଭାୱତୋ ନିୟତାନେୱ । ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ପନ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଅନନ୍ତରେ ନିୟୁତ୍ତାନି, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନନ୍ତରକରଣସୀଲାନି ଅନନ୍ତରପୟୋଜନାନି ଚାତି ସଭାୱତୋ ଆନନ୍ତରିୟାନେୱ ଚ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପନ ସମାନସଭାୱେସୁ ଏକେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରାନି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ତେନେୱ କତତ୍ତା ନ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତି, ନ ସମତ୍ଥତାୱିଘାତତ୍ତାତି ନତ୍ଥି ତେସଂ ନିୟତାନନ୍ତରିୟତାନିୱତ୍ତୀତି । ନ ହି ସମାନସଭାୱଂ ସମାନସଭାୱସ୍ସ ସମତ୍ଥତଂ ୱିହନତୀତି । ଏକସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନୀତି । ସମ୍ମାସଭାୱେତି ସଚ୍ଚସଭାୱେ । ନିୟତୋ ଏକନ୍ତିକୋ ଅନନ୍ତରମେୱ ଫଲଦାନେନାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟମତୋ ।ନ ନିୟତୋତି ଉଭୟଥାପି ନ ନିୟତୋ । ଅୱସେସାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି କିଲେସାନନ୍ତରିୟକମ୍ମନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ।

ତମନ୍ଧକାରୋତି ତମୋ ଅନ୍ଧକାରୋତି ପଦୱିଭାଗୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ତମୋ ନାମ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଛାଦନଟ୍ଠେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୫; ପାରା॰ ୧୨), ତମୋକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଦାଲିତୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୪) ଚ ଆଦି । ଅୱିଜ୍ଜାସୀସେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ମହତା ସମ୍ମୋହେନ ସବ୍ବକାଲଂ ଅୱିୟୁଜ୍ଜନତୋ । ଆଗମ୍ମାତି ପତ୍ୱା । କଙ୍ଖତୀତି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) କଙ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି ସଂସୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଧିମୁଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ପସାଦାଧିମୋକ୍ଖୱସେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ‘‘ନ ସମ୍ପସୀଦତୀ’’ତି । ୟାୱତ୍ତକଞ୍ହି ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖୋ ଅନୱସରୋୱ । ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖୋ, ନିଚ୍ଛୟାଧିମୋକ୍ଖୋପି ତତ୍ଥ ନ ପତିଟ୍ଠହତି ଏୱ ।

ନ ରକ୍ଖିତବ୍ବାନୀତି ‘‘ଇମାନି ମୟା ରକ୍ଖିତବ୍ବାନୀ’’ତି ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ରକ୍ଖାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ପରତୋ ରକ୍ଖିତବ୍ବସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ସତିୟା ଏୱ ରକ୍ଖିତାନୀତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସୱାସନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସତିୟା ରକ୍ଖିତବ୍ବାନି ନାମ ସବ୍ବଦାପି ରକ୍ଖିତାନି ଏୱ । ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ନତ୍ଥେୱ, ୟତୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ କାୟସମାଚାରୋ ଭଗୱତୋ । ନୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧା, ପରିସୁଦ୍ଧା ଏୱ ଅପରିସୁଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା । ତଥାପି ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁତାୱସେନ ସିୟା ତେସଂ ଅପାରିସୁଦ୍ଧିଲେସୋ, ନ ଭଗୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିହାରକାରଂ ଆପତ୍ତିନ୍ତି ଏକୱଚନୱସେନ ‘‘ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତି-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୁରୂପଞ୍ହି ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଆପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି । ସଉପାରମ୍ଭୱସେନାତି ସୱତ୍ତବ୍ବତାୱସେନ, ନ ପନ ଦୁଚ୍ଚରିତଲକ୍ଖଣାପତ୍ତିୱସେନ, ୟତୋ ନଂ ଭଗୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଥା ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକପ୍ପିନସ୍ସାପି ‘‘ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ୱାହଂ ଉପୋସଥଂ, ନ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ । ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ୱାହଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ, ନ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୭) ପରିୱିତକ୍କିତଂ । ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଂ ଅପ୍ପସତ୍ଥଂ ଚରିତଂ । ସତ୍ଥାରା ଅପ୍ପସତ୍ଥତାୟ ହି ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ଜାତଂ, ନ ସଭାୱତୋ ।

ୟସ୍ମା ମହାକାରୁଣିକୋ ଭଗୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖାୟ ଏୱ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିୱେକଜ୍ଝାସୟତାୟ ତବ୍ବିଧୁରଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ନ ଖୋ ତେ…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ, ତସ୍ମା ସୋ ଥେରସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଭଗୱତୋ ନ ପାସଂସୋତି କତ୍ୱା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ଜାତୋ, ତସ୍ସ ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଉପାରମ୍ଭୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ’’ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ଏତ୍ତକମ୍ପି ନତ୍ଥି, ୟତୋ ପୱାରଣାସୁତ୍ତେ ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରେମି ୱୋ, ନ ଚ ମେ କିଞ୍ଚି ଗରହଥ କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫) ୱୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ‘‘ନ ଖୋ ମୟଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ କିଞ୍ଚି ଗରହାମ କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା’’ତି ସତ୍ଥୁ ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିକଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅୟଞ୍ହି ଲୋକନାଥସ୍ସ ଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟମ୍ପି ଚରିୟାଚିରାନୁଗତୋ ଅହୋସି, ପଗେୱ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଧମ୍ମା ଗୁଣା, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା । ତଥା ହି ତେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୱେଣିକଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାୟୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱୱଚନଂ ୟଥାଧିକାରଂ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଲଦ୍ଧଗୁଣକିତ୍ତନଂ, ନ ଆୱେଣିକଧମ୍ମନ୍ତରଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଞ୍ହି କାୟକମ୍ମାଦିକେ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିନି କୁତୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ୱିସୁଂୟେୱ ତୀଣି ଞାଣାନି ଚତୁୟୋନିପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣାନି ୱିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକଂୟେୱ ହୁତ୍ୱା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ । ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନୀତି ସତ୍ତେସୁ ହିତଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସହାନୀତି ଖେମପୱିୱେକୱିତକ୍କାନୁଗତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ହାନି ନତ୍ଥି । ‘‘ନତ୍ଥି ଦୱାତି ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟେନ କିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ରୱାତି ସହସା କିରିୟା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସହସା ପନ କିରିୟା ଦୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞକରଣଂ ରୱା । ଖଲିତନ୍ତି ୱିରଜ୍ଝନଂ ଞାଣେନ ଅପ୍ଫୁଟଂ । ସହସାତି ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ ତୁରିତକିରିୟା । ଅବ୍ୟାୱଟୋ ମନୋତି ନିରତ୍ଥକୋ ଚିତ୍ତସମୁଦାଚାରୋ । ଅକୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖମାହ, ଅୟଞ୍ଚ ଦୀଘଭାଣକାନଂ ପାଠୋ ଆକୁଲୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ପନ ପାଠୋ ଅନାକୁଲୋ –

ଅତୀତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ, ଅନାଗତଂସେ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସେ । ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ମନୋକମ୍ମଂ । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦେସନାୟ, ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସ, ନତ୍ଥି ସମାଧିସ୍ସ, ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାୟ, ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା । ଇମେହି ଦ୍ୱାଦସହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଦୱା, ନତ୍ଥି ରୱା, ନତ୍ଥି ଅପ୍ଫୁଟଂ, ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ, ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାତି ।

ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ କାୟୱଚୀମନୋସମାଚାରପାରିସୁଦ୍ଧିୟାୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସମାଚାରତ୍ତୟୱସେନ ମହାଥେରେନ ତିକୋ ଦେସିତୋ ।

କିଞ୍ଚନାତି କିଞ୍ଚିକ୍ଖା । ଇମେ ପନ ରାଗାଦୟୋ ପଲିବୁନ୍ଧନଟ୍ଠେନ କିଞ୍ଚନା ୱିୟାତି କିଞ୍ଚନା । ତେନାହ ‘‘କିଞ୍ଚନାତି ପଲିବୋଧା’’ତି ।

ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନାତି ଅନୁ ଅନୁ ଦହନଟ୍ଠେନ । ରାଗାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମା ଇତ୍ତରକ୍ଖଣା କଥଂ ଅନୁଦହନ୍ତୀତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦଟ୍ଠବ୍ବାନୀତି ୱଚନସେସୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁଦହନଟ୍ଠେ । ୱତ୍ଥୂନୀତି ସାସନେ, ଲୋକେ ଚ ପାକଟତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାନି କାରଣାନି । ରାଗୋଉପ୍ପନ୍ନୋ ତିଖିଣକରୋ ହୁତ୍ୱା । ତସ୍ମା ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ତେଜୋଧାତୁ ଅତିୱିୟ ତିଖିଣଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନା ସହଜାତଧମ୍ମେହି ହଦୟପ୍ପଦେସଂ ଝାପେସି ୟଥା ତଂ ବାହିରା ତେଜୋଧାତୁ ସନିସ୍ସୟଂ । ତେନ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ସୁପତୋ ୱିୟ ବ୍ୟାଧି ଝାୟିତ୍ୱା ମତା । ତେନାହ ‘‘ତେନେୱ ଝାୟିତ୍ୱା କାଲମକାସୀ’’ତି । ଦୋସସ୍ସ ନିସ୍ସୟାନଂ ଦହନତା ପାକଟା ଏୱାତି ଇତରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୋହୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ।

କାମଂ ଆହୁନେୟ୍ୟଗ୍ଗିଆଦୟୋ ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଇଚ୍ଛିତା ସନ୍ତି, ତେ ପନ ତେହି ଇଚ୍ଛିତମତ୍ତା, ନ ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସା ଅତ୍ଥସାଧକା । ୟେ ପନ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥସାଧକା, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆହୁନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଦରେନ ହୁନନଂ ପୂଜନଂ ଆହୁନନ୍ତି ସକ୍କାରୋ ‘‘ଆହୁନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଆହୁନଂ ଅରହନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟାତି ଭିକ୍ଖୱେ ମାତାପିତୂନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୬) । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ତେ ପୁତ୍ତାନଂ ବହୁକାରତାୟ ଆହୁନେୟ୍ୟାତି ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ନେସଂ ହିତସୁଖାୱହା, ତଦଗ୍ଗେନ ତେସୁ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହାତି ଆହ ‘‘ତେସୁ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋତି ୟୋ ମାତାପିତୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ପୁତ୍ତାନଂ ଅନୁଦହନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅନୁଦହନଟ୍ଠୋ, ସୋ ଅୟମତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକୱତ୍ଥୁନାତି ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକସ୍ସ ନାମ ମାତରି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତାୟ ଏୱ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଚିରତରଂ କାଲଂ ଆପାୟିକଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଦୀପନେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ପୱତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧନଲୋଭେନ, ନ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅକୁତୋଭୟଂ କେନଚି ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟତାୟ । ନିୱାରେସି ସମୁଦ୍ଦପୟାତା ନାମ ବହ୍ୱନ୍ତରାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମନୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ଅନ୍ତରେ କତ୍ୱା ।

ନାୱା ଅଟ୍ଠାସି ତସ୍ସ ପାପକମ୍ମବଲେନ ୱାତସ୍ସ ଅୱାୟନତୋ । ଏକଦିୱସଂ ରକ୍ଖିତଉପୋସଥକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ । ୟଥା ପୁରିମାହି ପରତୋ ମା ଅଗମାସୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅପରାପରାହିପୀତି ଆହ ‘‘ତାହି ‘ପରତୋ ପରତୋ ମା ଅଗମାସୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତି । ଖୁରଚକ୍କଧରନ୍ତି ଖୁରଧାରୂପମଚକ୍କଧରଂ ଏକଂ ପୁରିସଂ । ଉପଟ୍ଠାସି ପାପକମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ ।

ଚତୁବ୍ଭୀତି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରାସଦିସୀହି ୱିମାନପେତୀହି, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱାତି ୱଚନସେସୋ । ଅଟ୍ଠଜ୍ଝଗମାତି ରୂପାଦିକାମଗୁଣେହି ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରା ଅଟ୍ଠ ୱିମାନପେତିୟୋ ଅଧିଗଚ୍ଛି । ଅତ୍ରିଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ରିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତେନ ଅତିଲୋଭେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅତ୍ର ଅତ୍ର କାମଗୁଣେ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଚକ୍କନ୍ତି ଖୁରଚକ୍କଂ । ଆସଦୋତି ଅନତ୍ଥାୱହଭାୱେନ ଆସାଦେତି ।

ସୋତି ଗେହସାମିକୋ ଭତ୍ତା । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅନୁଦହନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାୟ ।

ଅତିଚାରିନୀତି ସାମିକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚାରିନୀ ମିଚ୍ଛାଚାରିନୀ । ରତ୍ତିଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପାପକମ୍ମାନୁଭାୱସମୁପଟ୍ଠିତେନ ସୁନଖେନ ଖାଦିତବ୍ବତାଦୁକ୍ଖଂ । ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ତଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱାୱ କାରଣଟ୍ଠାନଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟପଟନ୍ତୀତି ପଟପଟା କତ୍ୱା । ଅନୁରୱଦସ୍ସନଞ୍ହେତଂ । ମୁଟ୍ଠିୟୋଗୋ କିରାୟଂ ତସ୍ସ ସୁନଖନ୍ତରଧାନସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ଭୂମିୟଂ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ପାଦେନ ଘଂସନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ତଥା ଅକାସି ।ସୁନଖା ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୂ’’ତି ।

ଦକ୍ଖିଣାତିଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଦିୟ୍ୟମାନା ଦକ୍ଖନ୍ତି ଏତେହି ହିତସୁଖାନୀତି । ତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । ରେୱତୀୱତ୍ଥୁ ୱିମାନୱତ୍ଥୁପେତୱତ୍ଥୂସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୬୧ ଆଦୟୋ) ତେସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ୱି॰ ୱ॰ ୯୭୭-୯୮୦; ପେ॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୪-୭୩୬) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ତିୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନନୁ ସଙ୍ଗହୋ ଏକୱିଧୋୱ, ସୋ କସ୍ମା ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ଅନିଦ୍ଧାରିତତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ତିୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ରୂପକଣ୍ଡ-ତିକେ) ପଦେସୁ ସଙ୍ଗହ-ସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋପି ୱା ଅନିଦ୍ଧାରିତୱିସେସୋ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତବ୍ବତଂ ପତ୍ତୋ ‘‘ତିୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ରୂପକଣ୍ଡ-ତିକେ) ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ନ କୋଚି ଦୋସୋ । ନିଦ୍ଧାରିତେ ହି ୱିସେସେ ତସ୍ସ ଏକୱିଧତା ସିୟା, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେତି । ‘‘ଜାତିସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଜାତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସାପେକ୍ଖସଦ୍ଦତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା ସଙ୍ଗହୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେୱ ସମ୍ବନ୍ଧାରହସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ‘‘ମାତାପିତୁ ଉପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୬; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୫) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାତିସଙ୍ଗହୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନଜାତିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ସମାନଜାତିୟା ୱା ସଙ୍ଗହୋ ସଜାତିସଙ୍ଗହୋ । ସଞ୍ଜାୟତି ଏତ୍ଥାତି ସଞ୍ଜାତି, ସଞ୍ଜାତିୟା ସଙ୍ଗହୋ ସଞ୍ଜାତିସଙ୍ଗହୋ, ସଞ୍ଜାତିଦେସେନ ସଙ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିରିୟାୟ ଏୱରୂପାୟ ସଙ୍ଗହୋ କିରିୟାସଙ୍ଗହୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନନ୍ତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଗଣନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ରୁପ୍ପନସଭାୱତ୍ତା । ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି ରୂପଗଣନାତି ୱକ୍ଖମାନେହି ତୀହି ଭାଗେହି ରୂପସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ, ଗଣେତବ୍ବତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପାୟତନଂ ନିପସ୍ସତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଜାନାତୀତି ନିଦସ୍ସନଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନିଦସ୍ସତୀତି ୱା ନିଦସ୍ସନଂ, ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଚ ରୂପାୟତନତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ରୂପାୟତନଂ ୱିସେସେତୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ସହ ନିଦସ୍ସନେନାତି ସନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ହି ଏକୀଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ନାନତ୍ତକରୋ ସଭାୱୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥୱିସେସାୱବୋଧୋ ହୋତୀତି । ଚକ୍ଖୁପଟିହନନସମତ୍ଥତୋତି ଚକ୍ଖୁନୋ ଘଟ୍ଟନସମତ୍ଥତାୟ । ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଚ ଘଟ୍ଟନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ନାସ୍ସ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ୟଥାରହଂ ସୟଂ, ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ, ଅସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଚ ପଟିମୁଖଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପତନଂ ପଟିହନନଂ, ୟେନ ବ୍ୟାପାରାଦିୱିକାରପଚ୍ଚୟନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସୟେସୁ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରୋ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସୱିସୟେସୁ ଆୱିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ରୂପାଦୀନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା, ତତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଭୁଜନନ୍ତି ଇମେ ଆଦିସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତା । ତେହି ୱିକାରପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟନ୍ତରବ୍ୟାପାରତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି କତ୍ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୂପଘାତୋ ୱିକାରୋ । ଉପନିସ୍ସୟୋ ପନ ଅପ୍ପଧାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଇଧ ଗହିତୋ । କାରଣକାରଣମ୍ପି କାରଣମେୱାତି ଗୟ୍ହମାନେ ସିୟା ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ । ନାସ୍ସ ପଟିଘୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାର’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱସେସଂ ସୋଳସୱିଧଂ ସୁଖୁମରୂପଂ ।

ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତି । ଚେତନା ହି ଆୟୂହନରସତାୟ ୟଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚେସୁ ସଂୱିଦହନ୍ତୀ ୱିୟ ଅଭିସନ୍ଦହନ୍ତୀ ୱତ୍ତମାନା ତେନେୱ କିଚ୍ଚୱିସେସେନ ତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଧମ୍ମେପି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀ ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ରାସୀ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖରୋତି । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଇତରସ୍ସ ଫଲତୋ ଅତିୱିୟ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖରୋତି ପଚ୍ଚୟତୋ, ସଭାୱତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ସୟଂ ଇତରେହି ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ଇତରେହିପି । ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁନନତୋ ଚ ପୁଞ୍ଞୋ ।

ମହାଚିତ୍ତଚେତନାନନ୍ତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁନିପ୍ଫାଦନାଦିମହାନୁଭାୱତାୟ ମହାଚିତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତଚେତନାନଂ । ଅଟ୍ଠେୱ ଚେତନା ହୋନ୍ତି, ୟା କାମାୱଚରା କୁସଲା । ‘‘ତେରସପୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ନୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ଭାୱନା ଞାଣରହିତା ୟୁତ୍ତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି କସିଣେସୁ ଝାନପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦି ଭାୱନା ହି କସିଣପରିକମ୍ମଂ । ତସ୍ସ ହି ପରିକମ୍ମସ୍ସ ସୁପଗୁଣଭାୱତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଆଦରାକରଣେନ ସିୟା ଞାଣରହିତଚିତ୍ତଂ । ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେଚି ମଣ୍ଡଲକରଣମ୍ପି ଭାୱନଂ ଭଜାପେନ୍ତି ।

ଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମା ଦାନଂ, ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରଭୂତା ଆୟୂହନଚେତନା ଦାନଂ ଆରବ୍ଭ, ଦାନଞ୍ଚ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ଇତରେସୁପି । ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପଦେସନାତି ଅୟଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥଦେସନା, ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନାତି ଅନୁମୋଦନାପୱତ୍ତିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନାପି ହି ଅନୁସ୍ସରତି ଏୱାତି । କାମଂ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ, ଉପୋସଥସୀଲଂ, ନିୟମସୀଲମ୍ପି ସୀଲମେୱ, ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପନ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲପୂରଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନୟଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନିଚ୍ଚସୀଲଂ, ଉପୋସଥସୀଲଂ, ନିୟମସୀଲଂ ସମାଦିୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନସୀଲେ ଚ ତସ୍ମିଂ, ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ତଂ ସୀଲଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତା ଚେତନା ସୀଲମୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁବ୍ବେ ସମଥୱସେନ ଭାୱନାନୟୋ ଗହିତୋତି ଇଦାନି ସମ୍ମସନନୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତୋତି ଅନିଚ୍ଚଭାୱତୋ । ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ୟେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ନାମରୂପଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତା, ତେ ୟସ୍ମା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱାରଛକ୍କାଦିୱସେନ ଛ ଛକ୍କା ଗହିତା । ୟସ୍ମା ପନ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୁବ୍ବିଭାୱଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିଭାୱନାୟ ଛ ଧାତୁୟୋ ଗହିତା । ତତୋ ୟେସୁ କସିଣେସୁ ଇତୋ ବାହିରକାନଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ, ତାନି ଇମେସଂ ଝାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତାନି, ଇମାନି ପନ ତାନି ଝାନାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦସ କସିଣାନି ଗହିତାନି । ତତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପରିୱାରଭାୱେନ ପଟିକ୍କୂଲାକାରୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସା ଗହିତା । ପୁବ୍ବେ ଖନ୍ଧୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଗହିତା, ଇଦାନି ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ଚ ମନସି କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଚ ଗହିତା । ତେସୁ ଇମେ ଧମ୍ମା ସତିପି ସୁଞ୍ଞାନିରୀହଅବ୍ୟାପାରଭାୱେ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନତ୍ତଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗହିତାନି । ଏୱଂ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାପି ଇମେ ଧମ୍ମା ଭୂମିତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତିୱିଧାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଗହିତା । ଏତ୍ତାୱତା ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାମଭୱାଦୟୋ ନୱ ଭୱା ଗହିତା । ଏତ୍ତକେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିସେସେ ପୱତ୍ତମନସିକାରକୋସଲ୍ଲେନ ସଣ୍ହସୁଖୁମେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଝାନଅପ୍ପମଞ୍ଞାରୂପାନି ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ଝାନାନି ନାମ ୱୁତ୍ତାୱସେସାରମ୍ମଣାନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ପୁନ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ୱିଭଜ୍ଜ ମନସିକାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ଗହିତାନି । ପଚ୍ଚୟାକାରମନସିକାରୋ ହି ସୁଖେନ, ସୁଟ୍ଠୁତରଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ୱିଭାୱେତି, ତସ୍ମା ସୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗହିତୋ । ଏୱଂ ଏତେ ସମ୍ମସନୀୟଭାୱେନ ଗହିତା ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧା, ପଭେଦତୋ ପନ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା ଦ୍ୱୀହି ଊନାନି ଦ୍ୱେସତାନି ହୋନ୍ତି । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ, ଅତ୍ଥୱିଚାରଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନ ପୁଞ୍ଞୋତି ଅପୁଞ୍ଞୋ । ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞ-ସଦ୍ଦେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସନ୍ତାନସ୍ସ ଇଞ୍ଜନହେତୂନଂ ନୀୱରଣାଦୀନଂ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ରୂପତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଇଞ୍ଜିତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନିଞ୍ଜଂ, ଅନିଞ୍ଜମେୱ ‘‘ଆନେଞ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ରୂପନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଆନେଞ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା, ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ଫଲଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧୋ । ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାତି ଅଧିସୀଲାଦିକା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା । ତାସୁ ଜାତୋତି ୱା ସେକ୍ଖୋ, ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାୟମାନୋ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାୟତି, ନ ୟୋନିୟଂ । ସିକ୍ଖନସୀଲୋତି ୱା ସେକ୍ଖୋ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ୱା କଥାୟ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାସାଧାରଣମଗ୍ଗଫଲତ୍ତୟଧମ୍ମା ସେକ୍ଖପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା । ଅସେକ୍ଖୋତି ଚ ୟତ୍ଥ ସେକ୍ଖଭାୱାସଙ୍କା ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥାୟଂ ପଟିସେଧୋତି ଲୋକିୟନିବ୍ବାନେସୁ ଅସେକ୍ଖଭାୱନାପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ହି ସିକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖକିଲେସେହିୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧା ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱମ୍ପି ଅନୁପଗମନତୋ ଏତା ‘‘ସିକ୍ଖା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠସୁପି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତୁମଗ୍ଗହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟସମଙ୍ଗିନୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଫଲସମଙ୍ଗୀପି ତାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତୋତି ଚ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଅରହତୋ ଇତରେସଂ ୱିୟ ସେକ୍ଖତ୍ତେ ସତି ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଚ ସିକ୍ଖା ସୀଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଚ ‘‘ସେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅସେକ୍ଖୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସେକ୍ଖଭାୱପଟିସେଧୋ କତୋ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ହି ପୱତ୍ତମାନା ସିକ୍ଖା ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚତ୍ତା ନ ସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାଫଲଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତା ସିକ୍ଖାୱଚନଂ ଅରହନ୍ତି, ନାପି ତଂସମଙ୍ଗୀ ସେକ୍ଖୱଚନଂ, ନ ଚ ‘‘ସିକ୍ଖନସୀଲୋ, ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ହେଟ୍ଠିମଫଲେସୁ ପନ ସିକ୍ଖା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୀତି ସିକ୍ଖାୱଚନଂ ଅରହନ୍ତି, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ସେକ୍ଖୱଚନଂ, ‘‘ସିକ୍ଖନସୀଲା, ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି ।

‘‘ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ’’ତି ଚ ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ଅନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ସିକ୍ଖତୀତି ଅସେକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟୋସିତସିକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ସିକ୍ଖାରହିତୋ ତସ୍ସ ତତିୟପୁଗ୍ଗଲଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତସିକ୍ଖୋ ୱା ଅସେକ୍ଖୋତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସେକ୍ଖଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ଠିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅରିୟସ୍ସ ଅସେକ୍ଖଭାୱାପତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଧମ୍ମା ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା, ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଚ ଅତ୍ଥେହି ସେକ୍ଖୋତି କତ୍ୱା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଅସେକ୍ଖଭାୱୋ ଆପନ୍ନୋତି ? ନ ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରତୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗତୋ ହି ନିନ୍ନାନାକରଣଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚକରଣଂ, ୱିପାକଭାୱଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ସେକ୍ଖଧମ୍ମା ‘‘ଅଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମଭାୱଂ ଆପନ୍ନା’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, କୁସଲସୁଖତୋ ଚ ୱିପାକସୁଖଂ ସନ୍ତତରତାୟ ପଣୀତତରନ୍ତି, ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ଚ ତେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ତଂସମଙ୍ଗୀ ‘‘ଅସେକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଜାତିମହଲ୍ଲକୋତି ଜାତିୟା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଅଦ୍ଧଗତୋ ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସୋ ହି ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜାତିଧମ୍ମକୁଲଧମ୍ମପଦେସୁ ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତିୟା ଜାତିଥେରୋ ନାମ । ଥେରକରଣା ଧମ୍ମାତି ସାସନେ ଥିରଭାୱକରା ଗୁଣା ପଟିପକ୍ଖନିମ୍ମଦନକା । ଥେରୋତି ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ସୀଲୱାତି ପାସଂସେନ ସାତିସୟେନ ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବାଲ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱମାହ । ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ବହୁ ସୁତଂ ଏତେନାତି ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଏତେନାସ୍ସ ସୁତୱିରହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବାଲ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ, ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ଚ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ୱଦତି । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ଇମିନା ନୀୱରଣାଦିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବାଲ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ, ଭାୱନାବଲେନ ଚ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ କଥେତି । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବାଲ୍ୟସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଂ, ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସମୁଦାୟେ ୱାକ୍ୟପରିସମାପନଂ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୱାକ୍ୟପରିସମାପନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଥେରନାମକୋ ୱା ‘‘ଥେରୋ’’ତି ଏୱଂ ନାମକୋ ୱା ।

ଅନୁଗ୍ଗହୱସେନ, ପୂଜାୱସେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରସ୍ସ ଦୀୟତି ଏତେନାତି ଦାନଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା । ଦାନମେୱ ଦାନମୟଂ । ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ ମୟ-ସଦ୍ଦୋ । ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ କିରିୟା ଚ କମ୍ମଭାୱତୋତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟା । ପରେସଂ ପିୟମନାପତାସେୱନୀୟତାଦୀନଂ ଆନିସଂସାନଂ । ପୁବ୍ବେ…ପେ॰… ୱସେନେୱାତି ସଙ୍ଖାରତ୍ତିକେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ୱୁତ୍ତଦାନମୟସୀଲମୟଭାୱନାମୟଚେତନାୱସେନେୱ । ଇମାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ । କାୟେନ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ପରିଚ୍ଚାଗପୟୋଗଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ତଦତ୍ଥନ୍ତି ଦାନତ୍ଥଂ । ‘‘ଇମଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତସ୍ସ । ଦାନପାରମିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱାତି ୟଥା କେୱଲଂ ‘‘ଅନ୍ନଦାନାଦୀନି ଦେମୀ’’ତି ଦାନକାଲେ ତଂ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଇମଂ ଦାନମୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଦାନପାରମିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦାନକାଲେପି ଦାନସୀସେନେୱ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା । ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ଏତଂ ଦାନଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ କୁଲୱଂସୋ କୁଲତନ୍ତି କୁଲପୱେଣୀ କୁଲଚାରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସୀଲେ ଠତ୍ୱା ଦଦତୋ ଚାରିତ୍ତସୀଲମୟଂ । ୟଥା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ଦାନଚେତନା ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦଦତୋ ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ, ଅପରଭାଗଚେତନାୟ ଚ ତଥା ପୱତ୍ତତ୍ତା, ଏୱଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଖୟତୋ, ୱୟତୋ ସମ୍ମସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦଦତୋ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନାୟ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଅପରଭାଗଚେତନାୟ ଚ ତଥା ପୱତ୍ତତ୍ତା ।

ଅପଚୀତିଚେତନା ଅପଚିତିସହଗତଂ ଅପଚୀୟତି ଏତାୟାତି ୟଥା ନନ୍ଦୀରାଗୋ ଏୱ ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା, ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱା ଅପଚିତିୟା ସହଗତଂ ସହପୱତ୍ତନ୍ତି ଅପଚିତିସହଗତଂ। ଅପଚାୟନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ । ୱୟସା ଗୁଣେହି ଚ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତୀସୁ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି ୟାୟ ଚେତନାୟ, ସା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମେୱ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସହଗତଂ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନେୱ ସହଗତଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସହଗତଂ, ତଥାପୱତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁପ୍ପଦୀୟତି ଏତେନାତି ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନଂ । ତଥା ପରେନ ଅନୁପ୍ପଦିନ୍ନତାୟ ପତ୍ତଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦତି ଏତେନାତି ପତ୍ତବ୍ଭନୁମୋଦନଂ । ଅନନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ ପନ କେୱଲଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦୀୟତି ଏତେନାତି ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଏତାୟାତି ଦେସନା, ଦେସନାୱ ଦେସନାମୟଂ । ସୁଣାତି ଏତେନାତି ସୱନଂ, ସୱନମେୱ ସୱନମୟଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ଞାଣସ୍ସ ଉଜୁଗମନଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂ’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ।

ପୂଜାୱସେନ ସାମୀଚିକିରିୟା ଅପଚାୟନଂ ଅପଚିତି । ୱୟସା ଗୁଣେହି ଚ ଜେଟ୍ଠାନଂ ଗିଲାନାନଞ୍ଚ ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ । ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନନ୍ତି ଚ ଏକଦେସତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦତ୍ୱା, ପୁଞ୍ଞଂ ୱା କତ୍ୱା ‘‘କତିପୟାନଂ, ଏକସ୍ସେୱ ୱା ପତ୍ତି ହୋତୂ’’ତି ପରିଣାମନମ୍ପି ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନମେୱ । ତଂ ନ ମହପ୍ଫଲଂ ତଣ୍ହାୟ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା । ପରେସଂ ଦେସେତି ହିତଫରଣେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତେନାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୁତ୍ୱା ପରେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ହିତଫରଣେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ସୱନଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦସନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ । ନିୟମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ ନିୟାମକସଭାୱଂ। ଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁଭାୱେନେୱାତି ‘‘ଅତ୍ଥି, ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ଦୁରସମୁସ୍ସାରିତତାୟ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୯୪; ୩.୧୩୬; ୱିଭ॰ ୭୯୩) ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁକମେୱ ପୱତ୍ତିୟା । ଦାନାଦୀସୁ ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଇମାୟ ଏୱ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପରିସୋଧିତଂ ମହାଜୁତିକଂ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ ଭୱତି ।

ପୁରିମେହେୱ ତୀହୀତି ପାଳିୟଂ ଆଗତେହେୱ ତୀହି । ସୀଲମୟେ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସୀଲଭାୱତୋ । ଦାନମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାନସଭାୱତ୍ତା, ଦାନୱିସୟତ୍ତା ଚ । କାମଂ ଦେସନା ଧମ୍ମଦାନସଭାୱତୋ ଦାନମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା, କୁସଲଧମ୍ମାସେୱନଭାୱତୋ ପନ ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତା ୱିୟ ସୱନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ ଭାୱନାମୟେ’’ତି କେଚି । ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତେ ଏୱ ଚ ଅତ୍ତନା କତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ପରେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଣାମନଂ, ଗୁଣପସଂସା, ଅଞ୍ଞେହି କରିୟମାନାୟ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ଅନୁମୋଦନଂ ସରଣଗମନନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦୟୋ ପୁଞ୍ଞୱିସେସା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମୱସେନେୱ ତେସଂ ଇଜ୍ଝନତୋ ।

ପରସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୟା ସୋଧନତ୍ଥୋ ଅନୁୟୋଗୋ ଚୋଦନା, ସା ୟାନି ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି, ତାନି ଚୋଦନାୱତ୍ଥୂନି ଦିଟ୍ଠସୁତପରିସଙ୍କିତାନି । ତେନାହ ‘‘ଚୋଦନାକାରଣାନୀ’’ତି । ଦିଟ୍ଠେନାତି ଚ ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ, ଦିଟ୍ଠେନ ହେତୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ତଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୀତିକ୍କମ’’ନ୍ତି। ଦିସ୍ୱାତି ଚ ଦସ୍ସନହେତୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସୁତେନା’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରସ୍ସାତି ପରତୋ, ପରସ୍ସ ୱା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ।ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତେନାତି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତେନ ପରିସଙ୍କିତେନ, ତଥା ପରିସଙ୍କିତେନ ୱା ୱୀତିକ୍କମେନ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚୋଦେତି ୱତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନେନ ୱା ସଂୱାସପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱା ସାମୀଚିପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ’’ତି । ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ତସ୍ସ ଅଧିଗମୁପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ ।

କାମୂପପତ୍ତିୟୋତି କାମେହି ଉପପନ୍ନତା, ସମନ୍ନାଗତତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମନ୍ନାଗମୋ ଚ ତେସଂ ପଟିସେୱନଂ, ସମଧିଗମୋ ଚାତି ଆହ ‘‘କାମୂପସେୱନା କାମପଟିଲାଭା ୱା’’ତି । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମାତି ଦୁତିୟତତିୟରାସୀନଂ ୱିୟ ସୟଂ, ପରେହି ଚ ଅନିମ୍ମିତା । ଉଟ୍ଠାନକମ୍ମଫଲୂପଜୀୱିଭାୱତୋ ପନ ତଦୁଭୟୱସେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା କାମା ଏତେସନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମା । ତେ ପନ ତେସଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିବଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ନିବଦ୍ଧକାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁଦେୱଲୋକୱାସିନୋତି ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତୁସିତା ଦେୱା । ୱିନିପାତିକାତି ଆପାୟିକା । ପରନିମ୍ମିତା କାମା ଏତେସନ୍ତି ପରନିମ୍ମିତକାମା ।

ପକତିସେୱନୱସେନାତି ଅନୁମାନତୋ ଜାନନଂ ୱଦତି, ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ । ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ୟଥାରୁଚି ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ କେଚିୱାଦପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କେଚି ପନା’’ତିଆଦି । ତେ ‘‘ୟାମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲିଙ୍ଗିତମତ୍ତେନ, ତୁସିତାନଂ ହତ୍ଥାମସନମତ୍ତେନ, ନିମ୍ମାନରତୀନଂ ହସିତମତ୍ତେନ, ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ ଓଲୋକିତମତ୍ତେନ କାମକିଚ୍ଚଂ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଇତରେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିୟା ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ତାଦିସସ୍ସ କାମେସୁ ୱିରଜ୍ଜନସ୍ସ ତେସୁ ଅଭାୱତୋ, କାମାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ପଣୀତପଣୀତତରପଣୀତତମଭାୱତୋ । କେୱଲଂ ପନ ନିସ୍ସନ୍ଦାଭାୱୋ ତେସଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କାମକିଚ୍ଚନ୍ତି ତଙ୍ଖଣିକପରିଳାହୂପସମାୱହଂ ଫସ୍ସସୁଖଂ । କାମାତି କାମୂପଭୋଗା । ପାକତିକା ଏୱାତି ହେଟ୍ଠିମେହି ଏକସଦିସା ଏୱ । ଏକସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଏକରୂପଂ ସମାନରୂପନ୍ତି, ସମଞ୍ଞାତଂ ସମାନଭାୱନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁଖପଟିଲାଭାତି ସୁଖସମଧିଗମା । ହେଟ୍ଠାତି ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିତୋ ହେଟ୍ଠା ମନୁସ୍ସେସୁ, ଦେୱେସୁ ୱା । ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖନ୍ତି କୁସଲପଠମଜ୍ଝାନଂ । ଭୂମିୱସେନପି ହେଟ୍ଠୁପରିଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକେସୁ, ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେସୁ ୱା କୁସଲଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେସୁ, ମହାବ୍ରହ୍ମେସୁ ୱା ୱିପାକସୁଖାନୁଭୱନସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୱସେନ ଦୁତିୟତତିୟସୁଖୂପପତ୍ତୀନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୱସେନେୱ ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖୂପପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତିନ୍ତାତି ତେମିତା, ଝାନସୁଖେନ ଚେୱ ଝାନସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟ୍ଠକାୟେନ ଚ ପଣୀତା ୱିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମନ୍ତତୋ ତିନ୍ତା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା କୁସଲସୁଖତୋ ୱିପାକସୁଖଂ ସନ୍ତତରତାୟ ପଣୀତତରଂ ବହୁଲଞ୍ଚ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମ୍ପି ୱିପାକଜ୍ଝାନସୁଖଂ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେସନ୍ତି ଆଭସ୍ସରାନଂ । ସପ୍ପୀତିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଉଳାରଭାୱତୋ ତେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତଚିତ୍ତାନଂ ଭୱଲୋଭୋ ମହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସନ୍ତମେୱାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରସଙ୍ଖୋଭପୀତିଉବ୍ବିଲାୱିୱିଗମେନ ଅତିୱିୟ ଉପସନ୍ତଂୟେୱ । ତଥା ସନ୍ତଭାୱେନେୱ ହି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ‘‘ପଣୀତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ପଣୀତମେୱା’’ତି । ଅତପ୍ପକେନ ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେନ ସୁଖେନ ସଂୟୁତ୍ତାୟ ତୁସାୟ ପୀତିୟା ଇତା ପୱତ୍ତାତି ତୁସିତା । ୟସ୍ମା ତେ ତତୋ ଉତ୍ତରି ସୁଖସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଏୱ ନ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ…ପେ॰… ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା’’ତି । ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖନ୍ତି ତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକସୁଖଂ ।

ସତ୍ତ ଅରିୟପଞ୍ଞାତି ଅଟ୍ଠମକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅରିୟାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଆୱେଣିକପଞ୍ଞା । ଠପେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଞ୍ଞଂ ଅୱସେସା ପଞ୍ଞା ନାମ । ସବ୍ବାପି ତେଭୂମିକା ପଞ୍ଞା ‘‘ସେକ୍ଖା’’ତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ‘‘ଅସେକ୍ଖା’’ତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନେୱସେକ୍ଖାନାସେକ୍ଖା, ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ଞା ।

ୟୋଗୱିହିତେସୂତି ପଞ୍ଞାୱିହିତେସୁ ପଞ୍ଞାପରିଣାମିତେସୁ ଉପାୟପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପାଦିତେସୁ । କମ୍ମାୟତନେସୂତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମମେୱ କମ୍ମାୟତନଂ, କମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ଆଜୀୱାଦୀନନ୍ତି ୱା କମ୍ମାୟତନଂ । ଏସ ନୟୋ ସିପ୍ପାୟତନେସୁପି । ତତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧଂ କମ୍ମଂ ହୀନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମାଦି, ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦି । ସିପ୍ପମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ହୀନଞ୍ଚ ନଳକାରସିପ୍ପାଦି, ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ମୁଦ୍ଦଗଣନାଦି । ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଧମ୍ମିକମେୱ ନାଗମଣ୍ଡଲପରିତ୍ତଫୁଧମନକମନ୍ତସଦିସଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତାନି ପନେତାନି ଏକଚ୍ଚେ ପଣ୍ଡିତା ବୋଧିସତ୍ତସଦିସା ମନୁସ୍ସାନଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ନେୱ ଅଞ୍ଞେହି କରିୟମାନାନି ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ୱା କତାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ କରୋନ୍ତାନଂ ସୁଣନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଚିନ୍ତାୟ କରୋନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଚିନ୍ତାୟ କତାନିପି ଅଞ୍ଞେହି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କରୋନ୍ତେହି କତସଦିସାନେୱ ହୋନ୍ତି । କମ୍ମସ୍ସକତନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତାନଂ ସକଂ, ଇଦଂ ନୋ ସକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନନଞାଣଂ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁଲୋମନତୋ ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନିସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତ୍ଥେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନିପି ଗହିତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାନନ୍ତରିୟକଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତାତି [(ସିଜ୍ଝନତୋ) ଅଧିକପାଠୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି] । ୟଂ ଏୱରୂପନ୍ତି ୟଂ ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସଭାୱଂ । ‘‘ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଞାୱେୱଚନାନି। ସା ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ କମ୍ମାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାରଣାନଂ ଅପଚ୍ଚନୀକଦସ୍ସନେନ ଅନୁଲୋମନତୋ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ହିତଚରିୟାୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୱିଲୋମନତୋ ଅନୁଲୋମେତୀତି ଚ ଅନୁଲୋମିକା । ସବ୍ବାନିପି ଏତାନି କାରଣାନି ଖମତି ସହତି ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଖନ୍ତି । ପସ୍ସତୀତି ଦିଟ୍ଠି । ରୋଚେତୀତି ରୁଚି । ମୁନାତୀତି ମୁତି । ପେକ୍ଖତୀତି ପେକ୍ଖା । ତେ ଚ କମ୍ମାୟତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନିଜ୍ଝାୟମାନା ଏତାୟ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି । ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଦେସୱଚନଂ ଅସୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ପଟିଲଭତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନେସା ଅଭିଞ୍ଞାତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥାପି ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତିମଭୱିକାନଂ, ସେସପଞ୍ଞା ସବ୍ବେସମ୍ପି ପୂରିତପାରମୀନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତୀତି କମ୍ମାୟତନାଦୀନି ପରେନ କରିୟମାନାନି, ପରେନ କତାନି ୱା ଦିସ୍ୱାପି ପରସ୍ସ କଥୟମାନସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପଟିଲଦ୍ଧା ସବ୍ବା ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ସମାପତ୍ତିସମଙ୍ଗିସ୍ସ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ହି ଇଧ ‘‘ଭାୱନାପଞ୍ଞା’’ତି ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛିତାତି ।

ଆୱୁଧଂ ନାମ ପଟିପକ୍ଖୱିମଥନତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ରାଗାଦିସଦିସୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଚ ୱିମଥନଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନମେୱାତି ‘‘ସୁତମେୱ ଆୱୁଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ହୀ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ସୁତାୱୁଧୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ସୁତ୍ତପଦେନ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲଂ ପଜହତୀତି ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅକୁସଲଂ ପରିଚ୍ଚଜତି । କୁସଲଂ ଭାୱେତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଦିକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଉପ୍ପାଦେତି ୱଡ୍ଢେତି ଚ । ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀତି ତେନ ଅକୁସଲପ୍ପହାନେନ, ତାୟ ଚ କୁସଲଭାୱନାୟ ରାଗାଦିସଂକିଲେସତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତି ।

ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ଅପକଡ୍ଢିତକାୟାନଂ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟୱିୱେକୋ ନ କେୱଲଂ ଏକାକୀଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ପଠମଜ୍ଝାନାଦି ନେକ୍ଖମ୍ମୟୋଗତୋତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱିୱେକୋତି କିଲେସସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ତତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୱିତ୍ତତା । ସା ପନ ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀନଂ ୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ଉପଧିୱିୱେକୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଦଧିଗମେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିରୁପଧିତା । ତେନାହ ‘‘ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତି, ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନଂ ଅଧିଗତନିବ୍ବାନାନଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିସମଙ୍ଗୀନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତମ୍ପି ଅୱସ୍ସୟଟ୍ଠେନେୱ ଆୱୁଧଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୟମ୍ପୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟା’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତପୱିୱେକାପି ପଞ୍ଞାୱସେନେୱ ୟଥାଧିପ୍ପେତଆୱୁଧତ୍ତସାଧକା, ପଞ୍ଞା ପନ ସୁତେନ, ଏକଚ୍ଚପୱିୱେକେନ ୱା ୱିନାପି ଇଧାଧିପ୍ପେତଆୱୁଧତ୍ତସାଧନୀତି ତତୋ ପଞ୍ଞା ସାମତ୍ଥିୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଆୱୁଧଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସ ସା ଅତ୍ଥି, ସୋ ନ କୁତୋଚୀ’’ତିଆଦି ।

ନାଞ୍ଞାତଂ ଅୱିଦିତଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ନ ଅଞ୍ଞାତଂ ଅୱିଦିତଂ ଅମତଧମ୍ମଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମମେୱ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଇମିନା ପୁବ୍ବାଭୋଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟଂ ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗହୱାରେ ‘‘ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବାଭୋଗସିଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସଂ ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସାତି ଆହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଆଜାନନକଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଠମମଗ୍ଗେନ ଞାତମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଞାତାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଜାନନକଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞାଭୂତଂ ଆଜାନନଭୂତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ଆଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୂତଂ, ଆଜାନନୱସେନ ୱା ଭୂତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଭୂତଂ ।ଅଞ୍ଞାତାୱୀସୂତି ଜାନିତବ୍ବଂ ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଆଜାନିତ୍ୱା ଠିତେସୁ । ତେନାହ ‘‘ଜାନନକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତେସୂ’’ତି, ପରିଞ୍ଞାଦିଭେଦସ୍ସ ଜାନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତେସୁ ।

ମଂସଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋତି ମଂସଚକ୍ଖୁ ନାମ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ୱଣ୍ଣୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଓଜା, ସମ୍ଭୱୋ, ସଣ୍ଠାନଂ, ଜୀୱିତଂ, ଭାୱୋ, କାୟପ୍ପସାଦୋ, ଚକ୍ଖୁପସାଦୋତି ଏୱଂ ଚୁଦ୍ଦସସମ୍ଭାରୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ।

କସିଣାଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ରୂପଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଆଲୋକନିସ୍ସିତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାୱିନିମୁତ୍ତା ଏୱ ଲୋକିୟପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞା’’ତି ।

ଅଧିକଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିସୀଲଂ । ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋତି ଆସେୱିତବ୍ବତୋ । ଅଧିସୀଲଂ ନାମ ଅନୱସେସକାୟିକୱାଚସିକସଂୱରଭାୱତୋ, ମଗ୍ଗସୀଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚ । ଅଧିଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗସମାଧିସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଅଧିପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଇଦାନି ନେସଂ ଅଧିସୀଲାଦିଭାୱଂ କାରଣେନ ପଟିପାଦେତୁଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅପ୍ପୱତ୍ତେ । ଅଧିସୀଲମେୱ ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ସମାପନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ, ପାପକାରୀ ଚ ପାପକଂ ।

ଅନୁଭୋତି ଦ୍ୱୟମ୍ପେତୁଂ, ଅନୁବନ୍ଧଞ୍ହି କାରକ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬) ।

ଏୱଂ ଅତୀତେ, ଅନାଗତେ ଚ ୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁତାୟ ୱିମୁତ୍ତିଆକଙ୍ଖାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା କମ୍ମସ୍ସକତାପଞ୍ଞା ଅଧିପଞ୍ଞା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଲୋକିୟସୀଲାଦୀନଂ ଅଧିସୀଲାଦିଭାୱୋ ପରିୟାୟେନାତି ନିପ୍ପରିୟାୟମେୱ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକାୟୋତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ କାୟୋ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହୋ । କାୟୋ ଚ ସୋ ଭାୱିତଭାୱେନ ଭାୱନା ଚାତି କାୟଭାୱନା ନାମ । ୟସ୍ମା ଖୀଣାସୱାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମନେନ ସବ୍ବସଂକିଲେସା ପହୀନାତି ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବସୋ ଆସେୱନାଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ତେସଂ ଭାୱିନିୟାପି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା, ପଗେୱ କାଳକା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକାୟୋ ସୁଭାୱିତୋ ଏୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ହି…ପେ॰… ସୁଭାୱିତୋ ହୋତୀ’’ତି । ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲା ଦୁବ୍ବଲଭାୱକରାନଂ କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା ।

ୱିପସ୍ସନା ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଦସ୍ସନତୋ । ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଦାନୁତ୍ତରିୟଂ ତଦୁତ୍ତରିପଟିପଦାୟ ଅଭାୱତୋ । ଫଲଂ ୱିମୁତ୍ତାନୁତ୍ତରିୟଂ ଅକୁପ୍ପଭାୱତୋ । ଫଲଂ ୱା ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ ଦିୱସମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ୱିମୁତ୍ତାନୁତ୍ତରିୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିନିସ୍ସଟତ୍ତା । ଦସ୍ସନ-ସଦ୍ଦଂ କମ୍ମସାଧନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ଉତ୍ତରଞ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ନତ୍ଥି ଇତୋ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ, ଅନୁତ୍ତରମେୱ ଅନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଂ ଜେଟ୍ଠକ’’ନ୍ତି ।

ସେସୋତି ୱୁତ୍ତାୱସେସୋ ପଞ୍ଚକନୟେନ, ଚତୁକ୍କନୟେନ ଚ ତିୱିଧୋ ସମାଧି, ଇମିନା ଏୱ ଚ ସମାଧିତ୍ତୟାପଦେସେନ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁପି ପଞ୍ଚକନୟୋ ଆଗତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୮) ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଆଗଚ୍ଛତି ନାମଂ ଏତସ୍ମାତି ଆଗମନଂ, ତତୋ ଆଗମନତୋ ।ସଗୁଣତୋତି ସରସତୋ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମତୋ । ଅନତ୍ତତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ଅନତ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱାତି ପଠମଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୟ ଅନତ୍ତାକାରତୋ ପୱତ୍ତାୟ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣାତି । ଅସୁଞ୍ଞତତ୍ତକାରକାନଂ କିଲେସାନଂଅଭାୱାତି ଅତ୍ତାଭିନିୱେସପଚ୍ଚୟାନଂ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ୱିପସ୍ସନା ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ୟାଥାୱତୋ ଗହଣତୋ । ନନୁ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ସଗୁଣତୋ ସୁଞ୍ଞତା, ନ ଆଗମନତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ନାମଲାଭେ, ନ ପନ ନାମଦାନେତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଅଥ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତକଥା ନାମ ପରିୟାୟକଥା, ନ ଅଭିଧମ୍ମକଥା ୱିୟ ନିପ୍ପରିୟାୟାତି ଭିୟ୍ୟୋପି ନ କୋଚି ଦୋସୋ ।

ୟସ୍ମା ସଗୁଣତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ନାମଲାଭେ ସଙ୍କରୋ ହୋତି ଏକସ୍ସେୱ ନାମନ୍ତରଲାଭସମ୍ଭୱତୋ । ଆଗମନତୋ ପନ ନାମଲାଭେ ସଙ୍କରୋ ନତ୍ଥି ନାମନ୍ତରଲାଭାଭାୱତୋ, ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତକାରକକିଲେସାଭାୱାତି ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହକପଚ୍ଚୟାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ୱିପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିଂ ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି, ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଲଭତୀତି । ପରିୟାୟେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଉଦ୍ଧଟଂ । ସୁତ୍ତେ ଚ –

‘‘ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହି, ମାନାନୁସୟମୁଜ୍ଜହ ।

ତତୋ ମାନାଭିସମୟା, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୪୪; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) ।

ଅନିମିତ୍ତପରିୟାୟୋ ଆଗତୋ । ପଣିଧିକାରକକିଲେସାଭାୱାତି ସୁଖପଣିଧିଆଦିପଚ୍ଚୟାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ।

ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହନତୋ ରାଗାଦୀହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା । ରାଗାଦୟୋ ଏୱ ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନି । ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ହି ରାଗାଦୟୋ ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗାଦୀନଂ କାରଣଂ ହୋତି । ରାଗାଦୟୋ ଏୱ ତଥା ପଣିଧାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ରାଗପଣିଧିଆଦୟୋ । ନିବ୍ବାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଭାୱେନେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିନିସ୍ସଟତ୍ତା ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞଂ, ରାଗାଦିନିମିତ୍ତପଣିଧିୱିରହିତଞ୍ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସାନୁଲୋମା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା, ସା ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ ‘‘ସୁଞ୍ଞତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ ତଣ୍ହାପଣିଧିସୋସନତୋ ‘‘ଅପ୍ପଣିହିତା’’ତି । ସା ମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ଆଗମନପଟିପଦାଠାନେ ଠତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ‘‘ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଦେତି । ଆଗମନତୋ ଚ ନାମେ ଲଦ୍ଧେ ସଗୁଣତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ନାମଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ନ ପନ ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ନାମଲାଭେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଗମନତୋ ନାମଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣନାମସିଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା, ‘‘ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ନାମତ୍ତୟୟୋଗୋ, ନ ଆଗମନତୋ’’ତି ୱୱତ୍ଥାନକରତ୍ତା ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆଗମନତୋୱ ନାମଲାଭୋ ପଧାନଂ, ନ ଇତରେହି, ପରିୟାୟତୋ ପନ ତିଧା ନାମଲାଭୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିୱିଧା କଥା’’ତିଆଦିନା ଅୟଂ ୱିଚାରୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସୁଚିଭାୱୋତି କିଲେସାସୁଚିୱିଗମେନ ସୁଦ୍ଧଭାୱୋ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ମୁନିନୋ ଏତାନୀତି ମୋନେୟ୍ୟାନି । ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଉଭୟହିତମୁନନତୋ ମୁନି ନାମ ହୋତି, ତେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ମୁନିଭାୱକରା ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦା ଧମ୍ମା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାୟେନ ଅକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣଂ, କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଚ କରଣଂ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ୩.୧୫୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୨୯; ୧୦.୬୦; ୱିଭ॰ ୩୫୬; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୭) କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଜାନନଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନଂ, ତଥା ପରିଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୋ, ତେନ ଚ କାୟେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପଜହନଂ, କାୟସଙ୍ଖାରଂ ନିରୋଧେତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବସମାପତ୍ତି ଚାତି ସବ୍ବେ ଏତେ କାୟମୁଖେନ ପୱତ୍ତା ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦା ଧମ୍ମା କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ ନାମ । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ପହାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଚୋପନୱାଚଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଦୱାଚଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ୱାଚାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ । ତସ୍ସ ୱାଚାୟ ସମୁଦୟାଦିତୋ ପରିଜାନନଂ ୱାଚାପରିଞ୍ଞା । ଏକାସୀତିୱିଧଂ ଲୋକିୟଚିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ମନାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ । ତସ୍ସ ସମୁଦୟାଦିତୋ ପରିଜାନନଂ ମନୋପରିଞ୍ଞାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।

ଅୟନ୍ତି ଇତୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଆୟୋ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିବୁଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ଆୟୋତି ୱୁଡ୍ଢୀ’’ତି । ଅପେନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଏତେନାତି ଅପାୟୋ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହାନୀତି ଆହ ‘‘ଅପାୟୋତି ଅୱୁଡ୍ଢୀ’’ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ଆୟସ୍ସ ଚ ଅପାୟସ୍ସ ଚ । କାରଣଂ ଉପାୟୋ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତେନ ଆୟୋ, ଅପାୟୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧା ୱୁଡ୍ଢି ଅନତ୍ଥହାନିତୋ, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ, ତଥା ଅୱୁଡ୍ଢି ଅତ୍ଥହାନିତୋ, ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ । ତେସଂ ପଜାନନାତି ତେସଂ ଆୟାପାୟସଞ୍ଞିତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ୱୁଡ୍ଢିଅୱୁଡ୍ଢୀନଂ ୟାଥାୱତୋ ପଜାନନା । କୋସଲ୍ଲଂ କୁସଲତା ନିପୁଣତା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟା ଇମେସଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧେସୁ, କୁସଲଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଭିୟ୍ୟୋଭାୱେସୁ ପଞ୍ଞା, ଇଦଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ଅପାୟକୋସଲ୍ଲମ୍ପି ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟା ଇମେସଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନେସୁ, ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଭିୟ୍ୟୋଭାୱେସୁ ପଞ୍ଞା, ଇଦଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏତ୍ଥାହଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ତାୱ ପଞ୍ଞା ହୋତୁ, ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ କଥଂ ପଞ୍ଞା ନାମ ଜାତାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତି ‘‘ଅପାୟୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମା’’ତି, ତଂ ପନ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ହି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ପଜାନାତି, ସୋ ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଜହତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ପାପେତି । ଏୱଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲମ୍ପି ପଞ୍ଞା ଏୱାତି । ସବ୍ବାପୀତି ଆୟକୋସଲ୍ଲପକ୍ଖିକାପି ଅପାୟକୋସଲ୍ଲପକ୍ଖିକାପି । ତତ୍ରୁପାୟାତି ତତ୍ର ତତ୍ର କରଣୀୟେ ଉପାୟଭୂତା ।

ତସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚାୟିକସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ, ଭୟସ୍ସ ୱା ପରିହରଣତ୍ଥଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟକାରଣଜାନନୱସେନେୱାତି ଠାନେ ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକଂ, ଠାନସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକକାରଣଂ, ତସ୍ସ ଜାନନୱସେନେୱ ।

ମଜ୍ଜନାକାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁନୋ ମଦନୀୟତାୟ ମଦସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନା ଉଣ୍ଣତିୟୋ । ନିରୋଗୋତି ଅରୋଗୋ । ମାନକରଣନ୍ତି ମାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ । ୟୋବ୍ବନେ ଠତ୍ୱାତି ୟୋବ୍ବନେ ପତିଟ୍ଠାୟ, ୟୋବ୍ବନଂ ଅପସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଜୀୱିତଂ ନାମ ମରଣପଭଙ୍ଗୁରଂ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧଞ୍ଚ, ତଦୁଭୟଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା, ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତିପଚ୍ଚୟା ସୁଲଭତଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମଦୋ ଜୀୱିତମଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିରଂ ଜୀୱି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧିପତି ୱୁଚ୍ଚତି ଜେଟ୍ଠକୋ, ଇସ୍ସରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଅଧିପତିତୋ ଆଗତଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ । କିଂ ତଂ ? ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତକୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୀଲାଦୟୋ ଲୋକିୟା ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତସ୍ମା ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଲୋକିୟୱିମୁତ୍ତିୟା । ଜେଟ୍ଠକନ୍ତି ଇସ୍ସରଂ, ଗରୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତାନଂ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅଧିପତିଂ କତ୍ୱା ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ହିରିୟା ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୋକଂ ଅଧିପତିଂ କତ୍ୱା ଅକରଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ୱସେନ ।

କଥାୱତ୍ଥୂନୀତି କଥାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି । ୟସ୍ମା ତେହି ୱିନା କଥା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘କଥାକାରଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ, ସୋ ପନତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ। ଧମ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧା ଏୱ, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତା ଚ ତେସଂ ଗତି ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଂ ଧମ୍ମଂ, ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅଦ୍ଧା ନାମ ଦିସାଦି ୱିୟ ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ, ନ ଉପାଦା ନ ଭୂତଧମ୍ମୋତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ତମୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧେ । ତମନ୍ତି ମୋହତମଂ । ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱିହନତି, ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦକତମୱିଜ୍ଝନେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞ୍ଚ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ୱିଜ୍ଜାତି । ତନ୍ତି ଚୁତୂପପାତଂ ।

ଉପପତ୍ତିଦେୱୱିସେସଭାୱାୱହୋ ୱିହାରୋତି କତ୍ୱା ଦିବ୍ବୋ ୱିହାରୋ । ନନୁ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନମ୍ପି ଦିବ୍ବୱିହାରଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ତାସଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତୂପସଂହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସୱିସେସଂ ନିଦ୍ଦୋସଟ୍ଠେନ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସମଞ୍ଞାୟ ନିରୁଳ୍ହଭାୱତୋ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ଅରଣୀୟତୋ ପତ୍ତବ୍ବତୋ, ଅରିୟଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଅରିୟୋ । ଅରିୟାନଂ ଅୟନ୍ତି ୱା ଅରିୟୋ ୱିହାରୋ ।

ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୦୬.ପୁବ୍ବେତି ହେଟ୍ଠା ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ।

ୟୋ ଛନ୍ଦୋତି ୟୋ ଛନ୍ଦିୟନୱସେନ ଛନ୍ଦୋ । ଛନ୍ଦିକତାତି ଛନ୍ଦଭାୱୋ, ଛନ୍ଦିକରଣାକାରୋ ୱା । କତ୍ତୁକମ୍ୟତାତି କତ୍ତୁକାମତା । କୁସଲୋତି ଛେକୋ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତୋ। ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ସଭାୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଅୟଞ୍ହି ଛନ୍ଦୋ ନାମ ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ, ଦିଟ୍ଠିଛନ୍ଦୋ, ୱୀରିୟଛନ୍ଦୋ, ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ବହୁୱିଧୋ । ଇଧ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି ତଂ ଛନ୍ଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ହି ଜନେତି ନାମ । ୱାୟାମଂ କରୋତୀତି ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମଂ କରୋତି । ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ ପୱତ୍ତେତି । ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ତେନେୱ ସହଜାତୱୀରିୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତି । ପଦହତୀତି ପଧାନଂ ୱୀରିୟଂ କରୋତି । ପଟିପାଟିୟା ପନେତାନି ପଦାନି ଉପ୍ପାଦନାସେୱନାଭାୱନାବହୁଲୀକମ୍ମସାତଚ୍ଚକିରିୟାହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୱିତ୍ଥାରଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଛନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ ଚେତୋସମାଧି ହୋତି, ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଛନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି। ପଧାନଭୂତାତି ପଧାନଜାତା, ପଧାନଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରାତି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ ୱଦତି । ତେହି ଧମ୍ମେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିୱୀରିୟେହି ଉପେତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିପରିୟାୟେନ ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱା ପରିୟାୟେନ ‘‘ଇଦ୍ଧୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦିକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପାଦଭୂତଂ । ୟସ୍ମା ପୁରିମା ଇଦ୍ଧି ପଚ୍ଛିମାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇଦ୍ଧିଭୂତଂ ୱା ପାଦ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେସୁପୀତି ଦୁତିୟଇଦ୍ଧିପାଦାଦୀସୁ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜନୱସଭସୁତ୍ତେପି ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଚାରୋ ଆଗତୋ, ସୋପି ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ…ପେ॰… ଦୀପିତୋ’’ତି ।

୩୦୭.ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ’’ତି । ସୁଖୱିହାରତ୍ଥାୟାତି ନିକ୍କିଲେସତାୟ ନିରାମିସେନ ସୁଖେନ ୱିହରଣତ୍ଥାୟ । ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନାନୀତି ଚତ୍ତାରିପି ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନାନି । ଅପରଭାଗେତି ଆସୱକ୍ଖୟାଧିଗମତୋ ଅପରଭାଗେ । ନିବ୍ବତ୍ତିତଜ୍ଝାନାନୀତି ଅଧିଗତରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନି ।

ସୂରିୟଚନ୍ଦପଜ୍ଜୋତମଣିଆଦୀନନ୍ତି ପଜ୍ଜୋତଗ୍ଗହଣେନ ପଦୀପଂ ୱଦତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉକ୍କାୱିଜ୍ଜୁଲତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଆଲୋକୋତି ମନସି କରୋତୀତି ସୂରିୟଚନ୍ଦାଲୋକାଦିଂ ଦିୱା, ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଉପଲଦ୍ଧଂ ୟଥାଲଦ୍ଧୱସେନେୱ ମନସି କରୋତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତି । ତଥାୱ ନଂ ମନସି କରୋତି, ୟଥାସ୍ସ ସୁଭାୱିତାଲୋକକସିଣସ୍ସ ୱିୟ କସିଣାଲୋକୋ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ । ସୋ ଆଲୋକୋ ରତ୍ତିୟଂ ଉପତିଟ୍ଠତି, ୟେନ ତତ୍ଥ ଦିୱାସଞ୍ଞଂ ଠପେତି ଦିୱା ୱିୟ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଦିୱା ତଥା ରତ୍ତି’’ନ୍ତି । ୟଥା ରତ୍ତିଂ ଆଲୋକୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ୟଥା ରତ୍ତିୟା ଚନ୍ଦାଲୋକାଦିଆଲୋକୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଉପଲଦ୍ଧୋ । ଏୱମେୱ ଦିୱା ମନସି କରୋତୀତି ରତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠାକାରେନେୱ ଦିୱା ତଂ ଆଲୋକଂ ମନସି କରୋତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତି । ଅପିହିତେନାତି ଥିନମିଦ୍ଧପିଧାନେନ ନ ପିହିତେନ । ଅନଦ୍ଧେନାତି ଅସଞ୍ଛାଦିତେନ । ସଓଭାସନ୍ତି ସଞାଣୋଭାସଂ । ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଆଲୋକୋପି ୱା ହୋତୁ କସିଣାଲୋକୋପି ୱା ପରିକମ୍ମାଲୋକୋପି ୱା, ଉପକ୍କିଲେସାଲୋକୋ ୱିୟ ସବ୍ବାୟଂ ଆଲୋକୋ ଞାଣସମୁଟ୍ଠାନୋ ୱାତି । ଞାଣଦସ୍ସନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଞ୍ହି ରୂପଗତସ୍ସ ଦିବ୍ବସ୍ସ, ଇତରସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଇଧ ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ଆଲୋକସଞ୍ଞଂ ମନସି କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଆଲୋକୋ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଆଲୋକୋ । ପରିକମ୍ମଆଲୋକୋତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାୟ ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିତଆଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ସୁପ୍ପହୀନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ । ଦୁତିୟସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱା ଆଗତେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ । ଆଗତେପୀତି ପଟିଲଦ୍ଧେପି । ଅନାଗତେପୀତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧେପି । ୟସ୍ମା ତଥାରୂପସ୍ସ ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ୱସେନ ପରିକମ୍ମଆଲୋକସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ୟତୋ ତଂ ପରିସୁଦ୍ଧପରିୟୋଦାତତାଦିଗୁଣୱିସେସୁପସଂହିତଂ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ପାଦକ…ପେ॰… ଭାୱେତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ସତ୍ତଟ୍ଠାନିକସ୍ସାତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୪; ୨.୬୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୨) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିକସ୍ସ । ସତିପି ସେକ୍ଖାନଂ ପରିଞ୍ଞାତଭାୱେ ଏକନ୍ତତୋ ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକା ନାମ ଅରହନ୍ତୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ୱିଦିତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱିଦିତତାୟାତି ୱତ୍ଥୁନୋ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ୟାଥାୱତୋ ୱିଦିତଭାୱେନ । ୟଥା ହି ସପ୍ପପରିୟେସନଂ ଚରନ୍ତେନ ତସ୍ସ ଆସୟେ ୱିଦିତେ ସୋପି ୱିଦିତୋ ଏୱ ଚ ହୋତି ମନ୍ତାଗଦବଲେନ ତସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ସୁକରତ୍ତା, ଏୱଂ ୱେଦନାୟ ଆସୟଭୂତେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ଆରମ୍ମଣେ ଚ ୱିଦିତେ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସପି ୱେଦନା ୱିଦିତା ଏୱ ହୋତି ସଲକ୍ଖଣତୋ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ତସ୍ସା ଗହଣସ୍ସ ସୁକରତ୍ତା, ପଗେୱ ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ଠିତିକ୍ଖଣେପି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେପି ୱେଦନା ୱିଦିତା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ୟଦିଦଂ ପାଳିୟଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିତକ୍କଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତେନ ଅୱସେସତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦାଦିତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ନ କେୱଲଂ ଖଣତୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟତୋପି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋପି ନ କେୱଲଂ ଖୀଣାସୱାନଂୟେୱ ୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଏକଚ୍ଚାନଂ ସେକ୍ଖାନମ୍ପି ୱସେନ ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା, ଅତ୍ଥିଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧୱିରୋଧୀ ହି ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ତସ୍ମା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଅତୀତକାଲିକାଦୀହି ତେସଂ ସହକାରଣଭୂତାନି ଉପ୍ପାଦାଦୀନିପି ଗହିତାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱେଦନାୟ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ ଫସ୍ସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ସୋ ଏୱ ଗହିତୋ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା’’ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଗହିତେ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାସାମଞ୍ଞେନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ୱେଦନାୟ ଅନୱସେସତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଖଣୱସେନ ଉଦୟଦସ୍ସନମାହ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମାତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ, ଖଣଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏୱଂ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ୱିଦିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସି କରୋତୋତି ୱେଦନା ନାମାୟଂ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଆଦିଅନ୍ତୱତୀ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଖଣଭଙ୍ଗୁରା ତାୱକାଲିକା, ତସ୍ମା ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସି କରୋତୋ । ତସ୍ସା ଖୟତୋ, ୱୟତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସି କରୋତୋତି ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱ ୱେଦନା ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତାୟ, ଦୁକ୍ଖମତାୟ, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ମନସି କରୋତୋ ଭୟତୋ ଭାୟିତବ୍ବତୋ ତସ୍ସା ଉପଟ୍ଠାନଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ ହୋତୀତି । ତଥା ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱେଦନା ଅତ୍ତରହିତା ଅସାରା ନିସ୍ସାରା ଅୱସୱତ୍ତିନୀ ତୁଚ୍ଛାତି ୱେଦନଂ ଅନତ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ରିତ୍ତତୋ ଅସାମିକତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ‘‘ଖୟତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । ତସ୍ମା ୱେଦନଂ ଖୟତୋ ଭୟତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତୋ ୱେଦନାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ସେସଂ ସମୁଦୟୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ସମାଧିଭାୱନାତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ଅରିୟାନଂ ୱିପସ୍ସନାସମାଧିଭାୱନା । ତସ୍ସା ପାଦକଭୂତା ଝାନସମାପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ମହାପଦାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୨) ।

୩୦୮.ପମାଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅସୁଭଭାୱନା ୱିୟ ପଦେସଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତ୍ତେ ପମାଣାଗ୍ଗହଣେନ ଅନୱସେସଫରଣେନ । ନତ୍ଥି ଏତାସଂ ଗହେତବ୍ବଂ ପମାଣନ୍ତି ହି ଅପ୍ପମାଣା, ଅପ୍ପମାଣା ଏୱ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ।

ଅପସ୍ସୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଅପସ୍ସେନାନି, ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟାନି ଅପସ୍ସାୟ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେସମେୱ ଅଧିୱଚନଂ । ତାନି ପନେତାନି ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଙ୍ଖାୟ ସେୱିତା ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତି, ୱଜ୍ଜନୀୟୱଜ୍ଜନଂ, ୱିନୋଦେତବ୍ବୱିନୋଦନଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ଅଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥ ସମ୍ମଦେୱ ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି ପଟିଭାତୀତି ସଙ୍ଖା, ଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନା’’ତି । ସଙ୍ଖାୟ ସେୱିତା ନାମ ୟଂ ସେୱତୋ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ସ ସେୱନାତି ଆହ ‘‘ସେୱିତବ୍ବୟୁତ୍ତକମେୱ ସେୱତୀ’’ତି । ଅଧିୱାସନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତୁନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତି ।

ଅରିୟୱଂସଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୦୯.ୱଂସ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପିଟ୍ଠିୱଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋପାନସୀନଂ ସନ୍ଧାନଟ୍ଠାନେ ଠପେତବ୍ବଦଣ୍ଡକେ ଆଗତୋ ।

‘‘ୱଂସୋ ୱିସାଲୋୱ ୟଥା ୱିସତ୍ତୋ,

ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା ।

ୱଂସେ କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋ,

ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ॥ (ଅପ॰ ୧.୧.୯୪) ।

ଅକଣ୍ଡକେ । ‘‘ଭେରିସଦ୍ଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ୱଂସସଦ୍ଦୋ କଂସତାଳସଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ତୂରିୟୱିସେସେ, ୟୋ ‘‘ୱେଣୂ’’ ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଭିନ୍ନେନ ପିଟ୍ଠିୱଂସେନ ମତୋ ହତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝେ ପଦେସେ । ‘‘କୁଲୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୭) କୁଲୱଂସେ । ‘‘ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋ ପୱେଣୀପାଲକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୨) ଗୁଣାନୁପୁବ୍ବିୟଂ ଗୁଣାନଂ ପବନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ । ଇଧ ପନ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମତାସଙ୍ଖାତଗୁଣାନଂ ପବନ୍ଧେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ପନ ୱଂସସ୍ସ କୁଲନ୍ୱୟଂ, ଗୁଣନ୍ୱୟଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟୱଂସୋତି ଖତ୍ତିୟକୁଲନ୍ୱୟୋ। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ସମଣୱଂସୋ ପନ ସମଣତନ୍ତି ସମଣପୱେଣୀ । ମୂଲଗନ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ସାରଗନ୍ଧାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ଏୱମେତ୍ଥ ଗୋରସାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁତିୟେନ ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାସିକୱତ୍ଥସପ୍ପିମଣ୍ଡାଦୀନଂ । ଅରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଅମିଲକ୍ଖୂସୁପି ମନୁସ୍ସେସୁ ୱତ୍ତତି, ୟେସଂ ପନ ନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଅରିୟଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ୟାୱତା, ଆନନ୍ଦ, ଅରିୟଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଉଦା॰ ୭୬) ଲୋକିୟସାଧୁଜନେସୁପି ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା…ପେ॰… ତେସଂ ଅହଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫) । ଇଧ ପନ ୟେ ‘‘ଆରକା କିଲେସେହୀ’’ତିଆଦିନା ଲଦ୍ଧନିବ୍ବଚନା ପଟିୱିଦ୍ଧଅରିୟସଚ୍ଚା, ତେ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେ ପନ ତେ ଅରିୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅରିୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୟେ ମହାପଣିଧାନକପ୍ପତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱାୟଂ କପ୍ପୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେ ତାୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ, ବୁଦ୍ଧସାୱକେ ଚ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ଅରିୟେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟାୱ ସାସନଂ ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତାୱ ସତ୍ଥା ଧରତି ଏୱ ନାମାତି ଇମମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ, ୟେ ଚେତରହି ବୁଦ୍ଧସାୱକା, ତେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗ୍ଗହଣଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱା କାଲେ ତେ ତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି ଚେ, ଅତୀତାନାଗତଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଇଦାନି ୟଥା ଭଗୱା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେସ୍ସାମି, ୟଦିଦଂ ଛଛକ୍କାନୀ’’ତି ଛକ୍କଦେସନାୟ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୦) ଅଟ୍ଠହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, ଏୱଂ ମହାଅରିୟୱଂସଦେସନାୟ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାନଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟୱଂସା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞା ରତ୍ତଞ୍ଞା ୱଂସଞ୍ଞା ପୋରାଣା ଅସଂକିଣ୍ଣା ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବା ନ ସଙ୍କୀୟନ୍ତି ନ ସଙ୍କୀୟିସ୍ସନ୍ତି ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠା ସମଣେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ୟେହି ନୱହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, ତାନି ତାୱ ଆନେତ୍ୱା ଥୋମନାୱସେନେୱ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ତେ ଖୋ ପନେତେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଗ୍ଗାତି ଜାନିତବ୍ବା ସବ୍ବୱଂସେହି ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ, ସେଟ୍ଠଭାୱସାଧନତୋ ଚ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ପୱତ୍ତାତି ଜାନିତବ୍ବା ରତ୍ତଞ୍ଞୂହି, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତେହି ଚ ତଥା ଅନୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ୱଂସାତି ଜାନିତବ୍ବା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାତି ଜାନିତବ୍ବା । ପୋରାଣାତି ପୁରାତନା । ନ ଅଧୁନୁପ୍ପତ୍ତିକାତି ନ ଅଧୁନାତନା । ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ନ ଖିତ୍ତା ନ ଛଡ୍ଡିତା । ତେନାହ ‘‘ଅନପନୀତା’’ତି । ନ ଅପନୀତପୁବ୍ବାତି ନ ଛଡ୍ଡିତପୁବ୍ବା ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାନଂ ପରିପୂରଣୂପାୟଭାୱତୋ ନ ପରିଚତ୍ତପୁବ୍ବା । ତତୋ ଏୱ ଇଦାନିପି ନ ଅପନୀୟନ୍ତି, ଅନାଗତେପି ନ ଅପନୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ୱିଜାନନେୱ ୱିଞ୍ଞୂ ସମିତପାପସମଣା ଚେୱ ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ, ତେହି ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟେ ହି ନ ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବା, ତେ ଅନିନ୍ଦିତବ୍ବା ଅଗରହିତବ୍ବା । ଅପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବତାୟ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା ହୋନ୍ତୀତି ।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପେତସନ୍ତୋସମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନୱିପସ୍ସନାଦିୱସେନପି ଇଧ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠତା ହୋତୀତି । ଇତରୀତରେନାତି ଇତରେନ ଇତରେନ । ଇତର-ସଦ୍ଦୋୟଂ ଅନିୟମୱଚନୋ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୟଂକିଞ୍ଚି-ସଦ୍ଦେହି ସମାନତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନ କେନଚୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅନିୟମୱାଚିତାୟ ଏୱ ୟଥା ଥୂଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନୋ, ଏୱଂ ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ଅଞ୍ଞତରୱଚନୋତି ତତ୍ଥ ଦୁତିୟପକ୍ଖସ୍ସେୱ ଇଧ ଇଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ। ନନୁ ଚ ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୟୋପି ଥୂଲାଦୟୋ ଏୱ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋ । ୟୋ ହି ୟଥାଲଦ୍ଧେସୁ ଥୂଲାଦୀସୁ ସନ୍ତୋସୋ, ସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ଏୱ, ନ ଇତରୋ । ନ ହି ସୋ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟବଲସାରୁପ୍ପଭାୱସନ୍ନିସ୍ସୟୋପି । ଥୂଲଦୁକାଦୟୋ ଚ ତୟୋପି ଚୀୱରେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟସାଧାରଣୋ, ପଚ୍ଛିମୋ ପନ ଚୀୱରେ, ସେନାସନେ ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଇମେ ତୟୋ ସନ୍ତୋସେ’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ହି ପରତୋ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ ପିଣ୍ଡପାତେ ଏୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱୀସତି, ପିଣ୍ଡପାତେ ପନ୍ନରସ, ସେନାସନେ ପନ୍ନରସାତି ସମପଣ୍ଣାସସନ୍ତୋସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ୟଥାରହଂ ଇମେସୁ ଏୱ ତୀସୁ ସନ୍ତୋସେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଚୀୱରଂ କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଜାତିତୋ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଚୀୱରକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖେତ୍ତଂ । ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ, ପଂସୁକୂଲଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରସନ୍ତୋସୋତି ଚୀୱରେ ଲବ୍ଭମାନୋ ସବ୍ବୋ ସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ।ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ଜାନିତବ୍ବାନି, ୟାନି ତୋସନ୍ତୋ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେନ ସମ୍ମଦେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି । ଖୋମକପ୍ପାସିକକୋସେୟ୍ୟକମ୍ବଲସାଣଭଙ୍ଗାନି ଖୋମାଦୀନି । ତତ୍ଥ ଖୋମଂ ନାମ ଖୋମସୁତ୍ତେହି ୱାୟିତଂ ଖୋମପଟଚୀୱରଂ, ତଥା ସେସାନିପି । ସାଣନ୍ତି ସାଣୱାକସୁତ୍ତେହି କତଚୀୱରଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ପନ ଖୋମସୁତ୍ତାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଏକଚ୍ଚାନି ୱୋମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ । ‘‘ଭଙ୍ଗମ୍ପି ୱାକମୟମେୱା’’ତି କେଚି । ଛାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଇତୋ ଅଞ୍ଞା ୱତ୍ଥଜାତି ନତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି, ସା ପନ ଏତେସଂ ଅନୁଲୋମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକୂଲାଦୀନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ, ସୋମାରପଟ୍ଟଂ, ଚୀନପଟ୍ଟଂ, ଇଦ୍ଧିଜଂ, ଦେୱଦିନ୍ନନ୍ତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ଦୁକୂଲଂ ସାଣସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ୱାକମୟତ୍ତା । ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଦେସେ ସଞ୍ଜାତୱତ୍ଥଂ ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ । ‘‘ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ କୋସେୟ୍ୟୱିସେସୋ’’ତି ହି ଅମରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମାରଦେସେ, ଚୀନଦେସେ ଚ ଜାତୱତ୍ଥାନି ସୋମାରଚୀନପଟ୍ଟାନି । ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣାଦୀନି ତୀଣି କୋସେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମାନି ପାଣକେହି କତସୁତ୍ତମୟତ୍ତା । ଇଦ୍ଧିଜଂ ଏହିଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚୀୱରଂ, ତଂ ଖୋମାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତୀତି ତେସମେୱ ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ । ଦେୱତାହି ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଦେୱଦିନ୍ନଂ, ତଂ କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଜାଲିନିୟା ଦେୱକଞ୍ଞାୟ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନୱତ୍ଥସଦିସଂ, ତମ୍ପି ଖୋମାଦୀନଂୟେୱ ଅନୁଲୋମଂ ହୋତି ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱତୋ । ଇମାନୀତି ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣୱଚନଂ, ଇମାନି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ପରିଭୋଗୟୋଗ୍ୟତାୟ କପ୍ପିୟଚୀୱରାନି ।

ଇଦାନି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତାନି ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଚୀର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁସତିଣେହି, ଅଞ୍ଞେହି ୱା ତାଦିସେହି ତିଣେହି କତଚୀୱରଂ କୁସଚୀରଂ । ପୋତକୀୱାକାଦୀହି ୱାକେହି କତଚୀୱରଂ ୱାକଚୀରଂ । ଚତୁକ୍କୋଣେହି, ତିକୋଣେହି ୱା ଫଲକେହି କତଚୀୱରଂ ଫଲକଚୀରଂ । ମନୁସ୍ସାନଂ କେସେହି କତକମ୍ବଲଂ କେସକମ୍ବଲଂ । ଚାମରୀୱାଲଅସ୍ସୱାଲାଦୀହି କତଂ ୱାଲକମ୍ବଲଂ । ମକଚିତନ୍ତୂହି ୱାୟିତୋ ପୋତ୍ଥକୋ । ଚମ୍ମନ୍ତି ମିଗଚମ୍ମାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚମ୍ମଂ । ଉଲୂକପକ୍ଖେହି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ ଉଲୂକପକ୍ଖଂ । ଭୁଜତଚାଦିମୟଂ ରୁକ୍ଖଦୁସ୍ସଂ, ତିରୀଟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୁମତରାହି ଲତାୱାକେହି ୱାୟିତଂ ଲତାଦୁସ୍ସଂ । ଏରକୱାକେହି କତଂ ଏରକଦୁସ୍ସଂ । ତଥା କଦଲିଦୁସ୍ସଂ । ସୁଖୁମେହି ୱେଳୁୱିଲୀୱେହି କତଂ ୱେଳୁଦୁସ୍ସଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱକ୍କଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରାନି ତିତ୍ଥିୟଦ୍ଧଜଭାୱତୋ ।

ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ମାତିକାନଂ ୱସେନାତି ‘‘ସୀମାୟ ଦେତି, କତିକାୟ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୩୭୯) ଆଗତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଚୀୱରୁପ୍ପତ୍ତିମାତିକାନଂ ୱସେନ । ଚୀୱରାନଂ ପଟିଲାଭକ୍ଖେତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ଅଟ୍ଠିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତିକା’’ତିଆଦିନା ମାତିକା ଠପିତା । ମାତିକାତି ହି ମାତରୋ ଚୀୱରୁପ୍ପତ୍ତିଜନିକାତି । ସୋସାନିକନ୍ତି ସୁସାନେ ପତିତକଂ । ପାପଣିକନ୍ତି ଆପଣଦ୍ୱାରେ ପତିତକଂ । ରଥିୟନ୍ତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ୱାତପାନନ୍ତରେନ ରଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତଚୋଳକଂ । ସଙ୍କାରକୂଟକନ୍ତି ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡିତଚୋଳକଂ । ସିନାନନ୍ତି ନ୍ହାନଚୋଳଂ, ୟଂ ଭୂତୱେଜ୍ଜେହି ସୀସଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ‘‘କାଳକଣ୍ଣୀଚୋଳକ’’ନ୍ତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତିତ୍ଥନ୍ତି ତିତ୍ଥଚୋଳକଂ ସିନାନତିତ୍ଥେ ଛଡ୍ଡିତପିଲୋତିକା । ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢପ୍ପଦେସଂ । ତଞ୍ହି ମନୁସ୍ସା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଗୋଖାୟିତକାଦୀନି ପାକଟାନେୱ । ତାନିପି ହି ମନୁସ୍ସା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି ।

ଧଜଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱାତି ନାୱଂ ଆରୋହନ୍ତେହି ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱିସନ୍ତେହି ୱା ଧଜୟଟ୍ଠିଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧଂ ପାରୁତଚୀୱରଂ, ତେହି ଛଡ୍ଡିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସାଦକଭିକ୍ଖୁନାତି ଗହପତିଚୀୱରସ୍ସ ସାଦିୟନଭିକ୍ଖୁନା । ଏକମାସମତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରମାସସଞ୍ଞିତଂ ଏକମାସମତ୍ତଂ । ୱିତକ୍କେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବସ୍ସାପି ହି ତଣ୍ହାନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସାସନେ ପଟିପତ୍ତୀତି । ପଂସୁକୂଲିକୋ ଅଦ୍ଧମାସେନେୱ କରୋତୀତି ଅପରପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିଲାଭସ୍ସ । ଇତରସ୍ସ ପନ ପରପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ମାସମତ୍ତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ଇତି ମାସଦ୍ଧ…ପେ॰… ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ୱିତକ୍କନସ୍ସ ପରିମିତକାଲିକତ୍ତା ।

ମହାଥେରଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଗରୁଗାରୱେନ ଗାମଦ୍ୱାରଂ ‘‘ଭନ୍ତେ ଗମିସ୍ସାମି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାହ । ମହାଥେରୋପିସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ପାୱୁସୋ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅୱସରୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛମାନୋ ଗାମଂ ପାୱିସି । ଉଚ୍ଚାରପଲିବୁଦ୍ଧୋତି ଉଚ୍ଚାରେନ ପୀଳିତୋ । ତଦା ଭଗୱତୋ ଦୁକ୍କରକିରିୟାନୁସ୍ସରଣମୁଖେନ ତଥାଗତେ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସୱେଗସ୍ସ ବଲୱଭାୱେନ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ତସ୍ମିଂୟେୱ…ପେ॰… ତୀଣି ଫଲାନି ପତ୍ତୋ ।

‘‘କତ୍ଥ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତନାପି ଲାଭାସାପୁବ୍ବିକାତି ତଥା ‘‘ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ମନାପଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିଚିନ୍ତନାୟ କା ନାମ କଥା । କଥଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଗମନ’’ନ୍ତି, ତେନ ଚୀୱରଂ ପଟିଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିପି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅପେସଲୋ ଅପ୍ପତିରୂପାୟପି ପରିୟେସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ‘‘ପେସଲଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆହରିୟମାନନ୍ତି ସୁସାନାଦୀସୁ ପତିତକଂ ୱତ୍ଥଂ ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ପଂସୁକୂଲପରିୟେସନଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା କେନଚି ପୁରିସେନ ତତୋ ଆନୀୟମାନଂ ।

ଏୱଂ ଲଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଏୱଂ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସଂ ଅକୋପେତ୍ୱାୱ ଲଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି । ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକମତ୍ତେନେୱାତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନଂ ପଂସୁକୂଲୱତ୍ଥାନଂ ଏକପଟ୍ଟଦୁପଟ୍ଟାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକପମାଣେନେୱ, ଅୱଧାରଣେନ ଉପରିପଚ୍ଚାସଂ ନିୱତ୍ତେତି ।

ଗାମେ ଭିକ୍ଖାୟ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତେନ ସପଦାନଚାରିନା ୱିୟ ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଚରଣଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନଂ ନାମ ଚୀୱରଲୋଲୁପ୍ପସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା ।

ୟାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ।

ଧୋୱନୁପଗେନାତି ଧୋୱନୟୋଗ୍ଗେନ ।

ପଣ୍ଣାନୀତି ଅମ୍ବଜମ୍ବାଦିପଣ୍ଣାନି ।

ଅକୋପେତ୍ୱାତି ସନ୍ତୋସଂ ଅକୋପେତ୍ୱା। ପହୋନକନୀହାରେନେୱାତି ଅନ୍ତରୱାସକାଦୀସୁ ୟଂ କାତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ପହୋନକନିୟାମେନେୱ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଥୂଲସୁଖୁମାଦିଂ ଗହେତ୍ୱା କରଣଂ ।

ତିମଣ୍ଡଲପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତସ୍ସେୱାତି ‘‘ନିୱାସନଂ ଚେ ନାଭିମଣ୍ଡଲଂ; ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ, ଇତରଂ ଚେ ଗଲୱାଟମଣ୍ଡଲଂ, ଜାଣୁମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତିମଣ୍ଡଲପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତସ୍ସେୱ କରଣଂ; ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତପରିମାଣମେୱ ହୋତି ।

ଅୱିଚାରେତ୍ୱାତି ନ ୱିଚାରେତ୍ୱା ।

କୁସିବନ୍ଧନକାଲେତି ମଣ୍ଡଲାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ସିବ୍ବନକାଲେ । ସତ୍ତୱାରେତି ସତ୍ତସିବ୍ବନୱାରେ ।

କପ୍ପବିନ୍ଦୁଅପଦେସେନ କସ୍ସଚି ୱିକାରସ୍ସ ଅକରଣଂ କପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ।

ସୀତପଟିଘାତାଦି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ସିଜ୍ଝତୀତି ମୁଖ୍ୟମେୱ ଚୀୱରପରିଭୋଗେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟାୱଦେୱ ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୮; ମହାନି॰ ୧୬୨) ।

ୱଟ୍ଟତି, ନ ତାୱତା ସନ୍ତୋସୋ କୁପ୍ପତି ସମ୍ଭାରାନଂ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ଅଲାଭତୋ ।

ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠତ୍ୱାତି ସୀଲୱନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସାଧାରଣତୋ ପରିଭୋଗେ ଠତ୍ୱା ।

‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମସ୍ସ ଅରିୟୱଂସସ୍ସ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗତେଚୀୱରିକଙ୍ଗାନଂ, ତେସଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇତି ଇମେ ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପକା, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ଚାତି ଦୀପେତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରତୋପି ।

‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚତୁକ୍କୋଟିକଂ ସମ୍ଭୱତି, ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥୋୟେୱ ପକ୍ଖୋ ସତ୍ଥାରା ୱଣ୍ଣିତୋ ଥୋମିତୋତି ମହାଥେରେନ ତଥା ଦେସନା କତା । ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ନାଲକୋ (ସୁତ୍ତନିପାତେ ନାଲକସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରୋ) ଏକୋ ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ସେୟ୍ୟଥାପି ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ (ପାରା॰ ୫୧୫, ୫୨୭, ୫୩୨, ୫୩୭ ୱାକ୍ୟଖନ୍ଧେସୁ ୱିତ୍ଥାରୋ) । ଏକୋ ନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଲାଳୁଦାୟୀ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ଉଦାୟିତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚେୱ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ମହାକସ୍ସପୋ ।

ଅନେସନନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ ଏସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପତିରୂପ’’ନ୍ତି, ସାସନେ ଠିତାନଂ ନ ପତିରୂପଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଅୟୋଗ୍ୟଂ । କୋହଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋତି ଚୀୱରୁପ୍ପାଦନିମିତ୍ତଂ ପରେସଂ କୁହନଂ ୱିମ୍ହାପନଂ କରୋନ୍ତୋ । ଉତ୍ତସତୀତି ତଣ୍ହାସନ୍ତାସେନ ଉପରୂପରି ତସତି । ପରିତସତୀତି ପରିତୋ ତସତି । ୟଥା ସବ୍ବେ କାୟୱଚୀପୟୋଗା ତଦତ୍ଥା ଏୱ ଜାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ତସତି । ଗଧିତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗଦ୍ଧୋ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଲକ୍ଖଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଗଧିତଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅଗଧିତୋତି ଆହ ‘‘ଅଗଧିତୋ…ପେ॰… ଲୋଭଗିଦ୍ଧୋ’’ତି । ମୁଚ୍ଛନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ମୁୟ୍ହନଂ, ତସ୍ସ ୱା ସମୁସ୍ସୟଂ ଅଧିଗତଂ । ଅନାପନ୍ନୋ ଅନୁପଗତୋ । ଅନୋତ୍ଥତୋତି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥତୋ । ଅପରିୟୋନଦ୍ଧୋତି ତଣ୍ହାଛଦନେନ ଅଚ୍ଛାଦିତୋ । ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସମାନୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଦୋସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଗଧିତପରିଭୋଗତୋ ନିସ୍ସରତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ, ଇଦମତ୍ଥିକତା, ତଂ ପଜାନାତୀତି ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ । ତେନାହ ‘‘ୟାୱଦେୱ…ପେ॰… ପଜାନନ୍ତୋ’’ତି ।

ନେୱତ୍ତାନୁକ୍କଂସେତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ନେୱ ଉକ୍କଂସେତି ନ ଉକ୍ଖିପତି ନ ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ ଦହତି । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତିଆଦି ଉକ୍କଂସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ନ ୱମ୍ଭେତୀତି ନ ହୀଳୟତି ନିହୀନତୋ ନ ଦହତି । ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ୱୀସତିୱିଧେ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେ। କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସନ୍ତୋସଗ୍ଗହଣେନ ଚୀୱରହେତୁ ଅନେସନାପଜ୍ଜନାଦିପି ଗହିତମେୱ ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସ ଭାୱତୋ, ଅସତି ଚ ଅଭାୱତୋ, ୱଣ୍ଣୱାଦିତାନତ୍ତୁକ୍କଂସନା ପରୱମ୍ଭନାନି ପନ ଗହିତାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ୱଣ୍ଣୱାଦିତାଦୀସୁ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସନ୍ତୋସାଦି ଇଜ୍ଝତି, ତଂ ଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦକ୍ଖୋ’’ତି ଇମିନା ତେସଂ ସମୁଟ୍ଠାପନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅନଲସୋ’’ତି ଇମିନା ପଗ୍ଗଣ୍ହନୱୀରିୟଂ, ‘‘ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ଇମିନା ପାଟିହାରିୟପଞ୍ଞଂ ‘‘ପଟିସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନା ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋସୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପିଣ୍ଡପାତୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି ପଭେଦତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଜାନିତବ୍ବୋ । ପିଣ୍ଡପାତକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି ପିଣ୍ଡପାତେ ସନ୍ତୋସୋ ପଭେଦତୋ ଜାନିତବ୍ବୋ । ଇଧ ଭେସଜ୍ଜମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଗତିକମେୱ । ଆହରିତବ୍ବତୋ ହି ସପ୍ପିଆଦୀନମ୍ପି ଗହଣଂ କତଂ ।

ପିଣ୍ଡପାତକ୍ଖେତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ଖେତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଘତୋ ୱା ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ ୱା । ତତ୍ଥ ସକଲସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ । କତିପୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସେନ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ । ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ । ସଲାକଦାନୱସେନ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ। ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକଦିୱସଂ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ । ଉପୋସଥେ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଉପୋସଥିକଂ । ପାଟିପଦଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ପାଟିପଦିକଂ । ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ । ଧୁରଗେହେ ଏୱ ଠପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଧୁରଭତ୍ତଂ । କୁଟିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ କୁଟିଭତ୍ତଂ । ଗାମୱାସୀଆଦୀହି ୱାରେନ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ୱାରଭତ୍ତଂ । ୱିହାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ୱିହାରଭତ୍ତଂ । ସେସାନି ପାକଟାନେୱ ।

ୱିତକ୍କେତି ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅଜ୍ଜ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘କତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ଥେରେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅସୁକଗାମେ ଭନ୍ତେ’’ତି କାମମେତଂ ପଟିୱଚନଦାନଂ, ୟେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ‘‘ତତୋ ପରଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଅରିୟୱଂସା ଚୁତୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଅରିୟୱଂସିକାନଂ ୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଏକଚାରିକସ୍ସେୱ । ସବ୍ବୋପି ହି ଅରିୟୱଂସିକୋ ଏକୱାରମେୱ ୱିତକ୍କେତୁଂ ଲଭତି, ନ ତତୋ ପରଂ । ପରିବାହିରୋତି ଅରିୟୱଂସିକଭାୱତୋ ବହିଭୂତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନ ନ କୁପ୍ପତି, ୱିସୁଜ୍ଝତି ଚ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଗହେତବ୍ବମେୱାତି ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ । ୟାପନମତ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିଗ୍ଗହଣେ । ଅପ୍ପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୟାପନପମାଣତୋପି ଅପ୍ପଂ । ଗହେତବ୍ବଂ ଦାୟକସ୍ସ ଚିତ୍ତାରାଧନତ୍ଥଂ । ପମାଣେନେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୟାପନପ୍ପମାଣେନେୱ ଅପ୍ପଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମକ୍ଖେତୀତି ୱିଦ୍ଧଂସେତି ଅପନେତି । ୱିନିପାତେତୀତି ୱିନାସେତି ଅଟ୍ଠାନୱିନିୟୋଗେନ । ସାସନନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠିଂ । ନ କରୋତି ନପ୍ପଟିପଜ୍ଜତି ।

ସପଦାନଚାରିନୋ ୱିୟ ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଚରଣଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ହରାପେତ୍ୱାତି ଅଧିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ।

ଆହାରଗେଧତୋ ନିସ୍ସରତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ । ଜିଘଚ୍ଛାୟ ପଟିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ କଥା, କାୟସ୍ସଠିତିଆଦିପୟୋଜନଂ ପନ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ ଆଗତଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଜିଘଚ୍ଛାୟ…ପେ॰… ସନ୍ତୋସୋ ନାମା’’ତି ।

ନିଦହିତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ତଦହୁପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରତ୍ଥା ପନ ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ୱାରିତଂ । ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠିତେନାତି ସୀଲୱନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସାଧାରଣଭୋଗିଭାୱେ ଠିତେନ ।

ସେନାସନେନାତି ସୟନେନ, ଆସନେନ ଚ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ମଞ୍ଚାଦିକେ, ୱିହାରାଦିକେ ଚ ସେତି, ତଂ ସେନଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପୀଠାଦିକେ ଆସତି, ତଂ ଆସନଂ । ତଦୁଭୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ସେନାସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ମଞ୍ଚୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମଞ୍ଚୋ ମସାରକାଦି, ତଥା ପୀଠଂ । ମଞ୍ଚଭିସି, ପୀଠଭିସୀତି ଦୁୱିଧା ଭିସି । ୱିହାରୋ ପାକାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସକଲୋ ଆୱାସୋ । ‘‘ଦୀଘମୁଖପାସାଦୋ’’ତି କେଚି । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ । ‘‘ଏକପସ୍ସଚ୍ଛଦନକସେନାସନ’’ନ୍ତି କେଚି । ପାସାଦୋତି ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ‘‘ଆୟତଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ’’ତି କେଚି । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । ଗୁହାତି କେୱଲା ପବ୍ବତଗୁହା । ଲେଣଂ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଟୋ ବହଲଭିତ୍ତିକଂ ଗେହଂ, ୟସ୍ସ ଗୋପାନସିୟୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାହି ଏୱ ଛଦନଂ ହୋତି । ‘‘ଅଟ୍ଟାଲକାକାରେନ କରିୟତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମାଳୋ ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଅନେକକୋଣୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ ‘‘ୱଟ୍ଟାକାରେନ କତସେନାସନ’’ନ୍ତି କେଚି ।

ପିଣ୍ଡପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସାଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘ଅଜ୍ଜ କତ୍ଥ ୱସିସ୍ସାମୀ’ତି ୱିତକ୍କେତୀ’’ତିଆଦିନା ୟଥାରହଂ ପିଣ୍ଡପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ‘‘ତତୋ ପରଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଅରିୟୱଂସା ଚୁତୋ ହୋତି ପରିବାହିରୋ’’ତି, ‘‘ସେନାସନଂ ଗୱେସନ୍ତେନାପି’କୁହିଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ମହାଥେରେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ନ ଗହିତୋତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋ ପନ ପିଣ୍ଡପାତେ ଏୱ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଆହ, ଆହରିତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତେ ୱିୟ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସାଦୟୋପି ପନ୍ନରସ ସନ୍ତୋସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସେୱ ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱିନିୟୋଗଂ ଗତାନି, ଏକଂ ପନ ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ନ କତ୍ଥଚି ୱିନିୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସଂ ଭଜତୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାରୁଳ୍ହୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ପଥୱିଂପତ୍ଥରମାନୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ଅରିୟୱଂସଦେସନାୟ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନଂ ମହାୱିସୟତାୟ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ । ୟସ୍ମା ନୟସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତା ହୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତିୟମାନା ଦେସନା ୟଥା ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ, ଅୟଞ୍ଚ ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସକଥା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତିୟମାନା ଏୱଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହସ୍ସନୟପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ…ପେ॰… ଦେସନଂ ଆରଭୀ’’ତି । ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନତୋ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ରମଣଂ ଆରମଣଂ ଆରାମୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିରତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ପଦାନଂ ୱସେନ ଭୱତି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ, କଣ୍ଠେକାଳୋତି ଆହ ‘‘ପହାନେ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ପହାନାରାମୋ’’ତି । ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱା ଆରାମୋ, ପହାନଂ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ପହାନାରାମୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମାସୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପଜହନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି ଏତେନ ପହାନାରାମସଦ୍ଦାନଂ କତ୍ତୁସାଧନତଂ, କମ୍ମଧାରୟସମାସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନାରାମୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

କାମଂ ‘‘ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସଂ ଭଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗୱସେନ ପନ ନେସଜ୍ଜିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକଚ୍ଚାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତିଭାୱୋତି ତମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ତେରସନ୍ନଂ ଧୁତଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିନୟଂ ପତ୍ୱା ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଲ୍ଲେଖସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ପଟିପତ୍ତି ନାମ ୱିନୟେ ଠିତସ୍ସେୱାତି ଆହ ‘‘ତେରସନ୍ନଂ…ପେ॰… କଥିତଂ ହୋତୀ’’ତି । କାମଂ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକେସୁପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭.୧୯୪; ୱିଭ॰ ୫୦୮) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୀଲକଥା ଆଗତା ଏୱ, ୟେହି ପନ ଗୁଣେହି ସୀଲସ୍ସ ୱୋଦାନଂ ହୋତି, ତେସୁ କଥିତେସୁ ୟଥା ସୀଲକଥାବାହୁଲ୍ଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ କଥିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱନାକଥାବାହୁଲ୍ଲଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥେନ ଅରିୟୱଂସେନ କଥିତମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭାୱନାରାମେନ ଅୱସେସଂ ପିଟକଦ୍ୱୟଂ କଥିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ସୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି ନେକ୍ଖମ୍ମପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସକଂପଟିପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞିତାନଂ ତତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା ସୋ ପାଠୋ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳିୟା କଥେତବ୍ବୋ’’ତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) । ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତ ପରିୟାୟେନାତି ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତଧମ୍ମେନ, ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୦) ଆଗତନୟେନାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସୋତି ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି କାମେହି ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞିତଂ ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରଂ । ‘‘ସୋ ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮, ୫୩୮) ଆଗତା ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ‘‘ଅବ୍ୟାପାଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଉପାୟାସାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ମହାୱିପସ୍ସନାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱସେନେତ୍ଥ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ।

‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି ଚ ନ ଇଦଂ ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତେ ଆଗତନିୟାମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଭାୱେତବ୍ବୋ, ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୧) ଚ ଦେସନା ଆଗତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୪, ୩.୪୧) ଆଗତନୀହାରେନେୱ ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସୱାରେସୁପି । ୟସ୍ମା ଚାୟଂ ଅରିୟୱଂସଦେସନା ନାମ ସତ୍ଥୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାୱ ସତ୍ଥାରା ହି ଦେସିତଂ ଦେସନଂ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ସଙ୍ଗାୟନୱସେନ ଇଧାନେସି, ତସ୍ମା ମହାଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତେ ସତ୍ଥୁଦେସନାନୀହାରେନ ନିଗମନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁ ସତିପଟ୍ଠାନପରିୟାୟଅଭିଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସପରିୟାୟେସୁପି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନେୱ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟୋଜନା କତା, ଏକୱୀସତିୟା ପନ ଠାନାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୬୯୮) ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩୧୦. ସଂୱରାଦୀନଂ ସାଧନୱସେନ ପଦହତି ଏତ୍ଥ, ଏତେହୀତି ଚ ପଧାନାନି । ଉତ୍ତମୱୀରିୟାନୀତି ସେଟ୍ଠୱୀରିୟାନି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ । ସଂୱରନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟନ୍ତି ୟଥା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ସତିୟା ଉପଟ୍ଠାପନେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପିଦହନେ ଅନଲସସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ । ପଜହନ୍ତସ୍ସାତି ୱିନୋଦେନ୍ତସ୍ସ । ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପଜହନସ୍ସ ସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱୀରିୟଂ । ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମାଧିନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମାଧି ଏୱ । ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସମାଧି ହି ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସମାଧିପୱିୱେକସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ସମାଧିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉପଧିୱିୱେକତ୍ତାତି ଖନ୍ଧୂପଧିଆଦିଉପଧୀହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ୱିନିସ୍ସଟତ୍ତା । ତଂ ଆଗମ୍ମାତି ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗମହେତୁ । ରାଗାଦୟୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ୱିରାଗୋ । ଏୱଂ ନିରୋଧୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଇଧ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ମିସ୍ସକୱସେନ ଇଚ୍ଛିତା, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୱସେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୱସେନାତି ତଂନିନ୍ନତାୱସେନ । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପରିଣାମିତଂ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱସେନ ଚ ପରିଣମନସୀଲଂ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗା’’ତିଆଦି । ଖନ୍ଧାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ ନାମ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧକିଲେସପ୍ପହାନୱସେନାତି ୟେନାକାରେନ ୱିପସ୍ସନା କିଲେସେ ପଜହତି, ତେନେୱାକାରେନ ତଂନିମିତ୍ତକେ, ଖନ୍ଧେ ଚ ‘‘ପଜହତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ପରିଚ୍ଚଜତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ଏକଂସତୋ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ପକ୍ଖନ୍ଦତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି, ମଗ୍ଗୋ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସେ, ଖନ୍ଧେ ଚ ପରିଚ୍ଚଜତି, ତସ୍ମା ୟଥାକ୍କମଂ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ପକ୍ଖନ୍ଦନପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟାତି ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଚ । ପରିଣମତୀତି ପରିପଚ୍ଚତି । ତଂ ପରିଣମନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଇଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଭାୱଞ୍ଚେୱ ମଗ୍ଗଭାୱଞ୍ଚ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସେସସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକୋଟ୍ଠାସେସୁ ।

ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ଅଭଦ୍ଦକାନଂ ନୀୱରଣାଦିପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ରାଗୱିଧମନେନ ଏକନ୍ତହିତତ୍ତା, ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ଚ ଭଦ୍ଦକଂ ସୁନ୍ଦରଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଏୱଂଦୁଲ୍ଲଭଂ, ରାଗସ୍ସ ଚ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତଂ ଅତ୍ଥି । ଅନୁରକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନୁରକ୍ଖନା ନାମ ଅଧିଗତସମାଧିତୋ ୟଥା ନ ପରିହାନି ହୋତି, ଏୱଂ ପଟିପତ୍ତି, ସା ପନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନାତି ଆହ ‘‘ସମାଧୀ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାଦିକାତି ଅଟ୍ଠିକଜ୍ଝାନାଦିକା । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ହି ଝାନଂ ୱଦତି ।

ଏକପଟିୱେଧୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଞାଣନ୍ତି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚବ୍ଭନ୍ତରେ ନିରୋଧଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନେ ଞାଣଂ, ତେନ ଫଲଞାଣଂ ୱଦତି । ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ମଗ୍ଗାନୁଗୁଣା ପୱତ୍ତି, ୟତୋ ତଂସମୁଦୟପକ୍ଖିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନିରୋଧସଚ୍ଚେପି ୟୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୋ, ତଦନୁଗୁଣା ପୱତ୍ତୀତି ଫଲଞାଣସ୍ସେୱ ଧମ୍ମେ ଞାଣତା ୱୁତ୍ତା, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ତାୱ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ଧମ୍ମେଞାଣଂ ନାମ ହୋତୁ, ଫଲପଞ୍ଞା ପନ କଥନ୍ତି ଚୋଦନା ସୋଧିତା ହୋତି ନିରୋଧଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ । ଦୁୱିଧାପି ହି ପଞ୍ଞା ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମେ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମେଞାଣ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ତେସଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା, ସଙ୍ଖତପ୍ପୱରୋ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଚ ଫଲଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ତଂସହଗତା ଧମ୍ମେଞାଣଂ ।

ଅନ୍ୱୟେଞାଣନ୍ତି ଅନୁଗମନଞାଣଂ । ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱାତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ୟଥା ଇଦାନୀତି ୟଥା ଏତରହି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅନାଗତେପି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱାତି ଚ ସରିକ୍ଖଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେ ଚ । ଅୟମେୱାତି ଅୱଧାରଣେ । ନିରୋଧସଚ୍ଚେ ପନ ସରିକ୍ଖଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତ୍ତା, ଏକସଭାୱତ୍ତା ଚ । ଏୱଂ ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅନୁଗତିୟଂ ଞାଣନ୍ତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମେଞାଣସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ଅତୀତେପୀ’’ତିଆଦିନା ଅନୁଗତିୟଂ ଅନୁଗମନେ ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣଂ । ଇଦଂ ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେତି । ସୋତି ଧମ୍ମଞାଣଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଇମିନା ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମଗୋଚରତ୍ତା ଗୋଚରୱୋହାରେନ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେନମଗ୍ଗଞାଣେନ, ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ, ଇମିନା ଧମ୍ମେନ ଞାତେନାତି ଇମଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ଠିତେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠେନାତି ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତେନ । ପତ୍ତେନାତି ସଚ୍ଚାନଂ ପତ୍ୱା ଠିତେନ । ୱିଦିତେନାତି ସଚ୍ଚାନି ୱିଦିତ୍ୱା ଠିତେନ । ପରିୟୋଗାଳ୍ହେନାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ଠିତେନାତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୬) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁୱିଧମ୍ପି ପନ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣଂ ଧମ୍ମେଞାଣଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ମୂଲଂ, କାରଣଞ୍ଚ ନୟନୟନସ୍ସାତି ଦୁୱିଧେନାପି ତେନ ଧମ୍ମେନାତି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାତତ୍ତା, ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତତ୍ତା ନୟନୟନଂ ହୋତୀତି ତେନ ଇମିନା ଧମ୍ମେନ ଞାଣୱିସୟଭାୱେନ, ଞାଣସମ୍ପୟୋଗେନ ୱା ଞାତେନାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତୀତି ଅତୀତେ, ଅନାଗତେ ଚ ନୟଂ ନେତି ହରତି ପେସେତି । ଇଦଂ ପନ ନ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣକିଚ୍ଚଂ, ସତ୍ଥାରା ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତେ ନୟନୟନସଦିସଂ କତଂ ମଗ୍ଗମୂଲକତ୍ତା । ଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାମ ହୋତି । ନୟିଦଂ ଅଞ୍ଞଂ ଞାଣୁପ୍ପାଦନଂ ନୟନୟନଂ, ଞାଣସ୍ସେୱ ପନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋତି ।

ପରେସଂ ଚେତସୋ ପରିତୋ ଅୟନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ପରିୟୋ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟେ । ତେନାହ ‘‘ପରେସଂ ଚିତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେ’’ତି । ଅୱସେସଂ ସମ୍ମୁତିମ୍ହିଞାଣଂ ନାମ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ସମ୍ମତତ୍ତା । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ସମ୍ମୁତିମ୍ହି ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ମୁତିମ୍ହିଞାଣଂ । ଧମ୍ମେଞାଣାଦୀନଂ ୱିୟ ହି ସାତିସୟସ୍ସ ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱା ୱିସୟୋଭାସନସଙ୍ଖାତଜାନନସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ସମ୍ମତେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତଂ ସମ୍ମୁତିମ୍ହିଞାଣଂ ସମ୍ମୁତିଦ୍ୱାରେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣତୋ । ଅୱସେସଂ ୱା ଇତରଞାଣତ୍ତୟୱିସଭାଗଂ ଞାଣଂ ତବ୍ବିସଭାଗସାମଞ୍ଞେନ ସମ୍ମୁତିମ୍ହିଞାଣମ୍ହି ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ମୁତିମ୍ହିଞାଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ।

କାମଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣାଦୀନି ଦୁକ୍ଖଞାଣାଦୀନିୟେୱ, ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ପନେୱମାହ ‘‘ଅରହତ୍ତଂପାପେତ୍ୱା’’ତି । ୱଟ୍ଟତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ନିଗ୍ଗମନଂ, ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ୱଟ୍ଟଂ ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ଇତରାନି ପନ ଦ୍ୱେ ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ଅଭିନିୱେସୋତି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି ଲୋକିୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱିସଭାଗୂପଗମନତୋ । ନୋ ୱିୱଟ୍ଟେତି ୱିୱଟ୍ଟେ ଅଭିନିୱେସୋ ନୋ ହୋତି ଅୱିସୟଭାୱତୋ । ପରିୟତ୍ତୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନତନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ କତ୍ୱା । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୱା ପାଳିତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୟଥାରହଂ ସୱନଧାରଣପରିପୁଚ୍ଛନମନସାନୁପେକ୍ଖନାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହାଦିକ୍କମେନ ୟୋଗକମ୍ମଂ କରୋତି ।

ୟଦି ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ, ତେସୁ ଏୱ ଉଗ୍ଗହାଦି, କଥମିଦଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱୀସୂ’’ତିଆଦି । କାମଂ ପଚ୍ଛିମାନିପି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ପନ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱିପସ୍ସନାବ୍ୟାପାରୋ । କେୱଲଂ ପନ ଅନୁସ୍ସୱମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତପଣୀତଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠଂ, ଆତପ୍ପକନିରାମିସପୀତିସଞ୍ଜନନତୋ କନ୍ତଂ, ଉପରୂପରି ଅଭିରୁଚିଜନନେନ ମନସ୍ସ ୱଡ୍ଢନତୋ ମନାପନ୍ତି ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱୀସୁ ସଚ୍ଚେସୂତି ଦ୍ୱୀସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ, ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ହି ମଗ୍ଗୋ ତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି । ତୀଣି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି । କିଚ୍ଚୱସେନାତି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନୱସେନ । ଏକନ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନକିଚ୍ଚୱସେନପି ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନୀତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଚ୍ଚାନି । ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଓଳାରିକା ହି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟା, ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ଆହାରାଦୀସୁ ଚ ଅଭିଲାସୋ ପାକଟୋ । ପୀଳନାଦିଆୟୂହନାଦିୱସେନପି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦଂ ଅସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଞାଣେନ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତାନି ଗମ୍ଭୀରାନି । ଦ୍ୱେତି ନିରୋଧମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି । ତାନି ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱତୋ ସଭାୱେନେୱ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ୟାଥାୱତୋ ଞାଣେନ ଦୁରୋଗାହତ୍ତା ‘‘ଦୁଦ୍ଦସାନୀ’’ତି ।

ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାଦିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୧୧.ସୋତୋ ନାମ ଅରିୟସୋତୋ ପୁରିମପଦଲୋପେନ, ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ସବ୍ବପଠମଂ ପଜ୍ଜନଂ ସୋତାପତ୍ତି, ପଠମମଗ୍ଗପଟିଲାଭୋ । ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ଅଧିଗମୂପାୟଭୂତାନି କାରଣାନି ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି । ତେନାହ ‘‘ସୋତା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସନ୍ତକାୟକମ୍ମାଦିତାୟ ସନ୍ତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମତୋ, ସନ୍ତଧମ୍ମପୱେଦନତୋ ଚ ସନ୍ତୋ ପୁରିସାତି ସପ୍ପୁରିସା । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧାୱହଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଲବ୍ଭତି, ତେ ଏୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସପ୍ପୁରିସାନ’’ନ୍ତି ଆହ। ସନ୍ତୋ ସତଂ ୱା ଧମ୍ମୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ସୋ ହି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚ ଅପତନ୍ତେ ଧାରେତୀତି ଏୱମାଦି ଗୁଣାତିସୟୟୋଗୱସେନ ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ, ପସତ୍ଥୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ଧମ୍ମୋ, ସତଂ ୱା ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ, ତେସଂ ୱା ତବ୍ଭାୱସାଧକୋ ଧମ୍ମୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୩) ୱୁତ୍ତା ପରିୟତ୍ତି । ସା ପନ ମହାୱିସୟତାୟ ନ ସବ୍ବା ସବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସାୱହାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସପ୍ପାୟସ୍ସ ତେପିଟକଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନ’’ନ୍ତି । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟାତି ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗସ୍ସ ।

ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୱସେନ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣେ ଞତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପ୍ପସାଦେନ, ସୋ ପନ ପସାଦୋ ଦେୱାଦୀସୁ କେନଚିପି ଅକମ୍ପିୟତାୟ ନିଚ୍ଚଲୋତି ଆହ ‘‘ଅଚଲପ୍ପସାଦେନା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କତ୍ତୟେ ଆହାରଚତୁକ୍କେ । ଲୂଖପଣୀତୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଓଦନକୁମ୍ମାସାଦିକସ୍ସ ଲୂଖସ୍ସ ଚେୱ ପଣୀତସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱସେନ । ସା ପନାୟଂ ଆହାରସ୍ସ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ‘‘କୁମ୍ଭିଲାନଂ ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ମୋରାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୧) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତା ଏୱ ।

ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠିତିୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱସେନ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠିତି, ଆରମ୍ମଣମେୱ ଠିତି ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠିତି । ତେନେୱାହ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆରମ୍ମଣତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ୱିସୟଲକ୍ଖଣୋୱ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଭୂତଂ ରୂପଂ ଉପେତୀତି ରୂପୂପାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ରୂପଂ ଉପଗତଂ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠତି ତେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ତନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ଠାନପ୍ପୱତ୍ତନଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ରୂପୂପାୟ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗୋଚରୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତସ୍ସାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗୋଚରଂ ରୂପଂ ସହକାରୀକାରଣଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠା ଏତସ୍ସାତି ରୂପପ୍ପତିଟ୍ଠଂ । ଇତି ତୀହି ପଦେହି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପସିତ୍ତଂ ୱିୟ ଉପସିତ୍ତଂ, ୟଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଉପସିତ୍ତଂ ସିନେହିତଂ ଓଦନଂ ରୁଚିତଂ, ପରିଣାମୟୋଗ୍ୟଞ୍ଚ, ଏୱଂ ନନ୍ଦିୟା ଉପସିତ୍ତଂ ସିନେହିତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିରୁଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ୱିପାକୟୋଗ୍ୟଂ ହୋତୀତି । ଇତରନ୍ତି ଦୋସସହଗତାଦିଅକୁସଲଂ, କୁସଲଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଉପସିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନନ୍ତି ଏୱଂ ରୂପୂପାୟନ୍ତି ଦେସନାଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ । ୱିପାକଧମ୍ମତାୟ ୱୁଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥାପି ନିପ୍ପରିୟାୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ପରିୟାୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତନେନ ୱା ୱୁଦ୍ଧିଂ, ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ଅପରାପରିୟାୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଏକନ୍ତତୋ ୱେଦନୁପାୟାଦିୱସେନ ପତ୍ତି ନାମ ଅରୂପଭୱେ ୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଇମେହି ପନା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ କତଂ ୱା-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ‘‘ରୂପୂପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥା ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ରୂପାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱଂ ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବାପି ତେ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଚତୁକ୍କୱସେନ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱିପାକୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ୱିପାକଧମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପଗତଂ ନାମ ହୋତି ତଥା ନନ୍ଦିୟା ଉପସିତ୍ତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନନ୍ଦୂପସେଚନ’’ନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତେ ।

ଭୱତି ଏତେନ ଆରୋଗ୍ୟନ୍ତି ଭୱୋ, ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋ । ପରିୱୁଦ୍ଧୋ ଭୱୋ ଅଭୱୋ । ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅକାରୋ ୟଥା ‘‘ସଂୱରାସଂୱରୋ, (ପାରା॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଫଲାଫଲଂ’’ତି ଚ। ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପିନୱନୀତାନଂ ଗହଣଂ, ତେଲାଦୀନଂ ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ସାପି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଭୱାଭୱୋତି ଖୁଦ୍ଦକୋ ଚେୱ ମହନ୍ତୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଇମେସଂ ପନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଭୱୂପପତ୍ତିପହାନତ୍ଥୋ ହି ୱିସେସତୋ ଚତୁତ୍ଥଅରିୟୱଂସୋ । ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦାନନ୍ତି ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ, ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତଣ୍ହାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନକରଣକାଲେତି ଭାୱନାନୁୟୋଗକ୍ଖଣେ । ସୀତାଦୀନି ନ ଖମତୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଖମତୀତି ସହତି ଅଭିଭୱତି । ୱିତକ୍କସମନନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି କିଲେସାନଂ ସମନୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଟିପଦା ।

ସମାଧିଝାନାଦିଭେଦୋ ଧମ୍ମୋ ପଜ୍ଜତି ପଟିପଜ୍ଜୀୟତି ଏତେନାତି ଧମ୍ମପଦଂ । ଅନଭିଜ୍ଝାୱ ଧମ୍ମପଦଂ ଅନଭିଜ୍ଝାଧମ୍ମପଦଂ । ଅୟଂ ତାୱ ଅଲୋଭପକ୍ଖେ ନୟୋ, ଇତରପକ୍ଖେ ପନ ଅନଭିଜ୍ଝାପଧାନୋ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସୋ ଅନଭିଜ୍ଝାଧମ୍ମପଦଂ । ଅକୋପୋତି ଅଦୋସୋ, ମେତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପ୍ପଟ୍ଠିତସତୀତି କାୟାଦୀସୁ ସମ୍ମଦେୱ ଉପଟ୍ଠିତା ସତି । ସତିସୀସେନାତି ସତିପଧାନମୁଖେନ । ସମାଧିପଧାନତ୍ତା ଝାନାନଂ ‘‘ସମାପତ୍ତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭେପି ଝାନଭାୱନା ଅଲୋଭପ୍ପଧାନା ହୋତି କାୟସ୍ସ ଜିଗୁଚ୍ଛନେନ, ପଟିକ୍କୂଲାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ, ସତ୍ତୱିଧଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲାଦିୱସେନ ପନସ୍ସା ପୱତ୍ତି ସତିପଧାନାତି ତତିୟଧମ୍ମପଦେନେୱ ନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ‘‘ଦସ ଅସୁଭୱସେନ ୱା’’ତି ଆହ । ହିତୂପସଂହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନା ବ୍ୟାପାଦୱିରୋଧିନୀ ଅବ୍ୟାପାଦପ୍ପଧାନାତି ଆହ ‘‘ଚତୁବ୍ରହ୍ମ…ପେ॰… ଧମ୍ମପଦ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଧିଗତାନି ଝାନାଦୀନୀତି ୟୋଜନା । ଗମନାଦିତୋ ଆହାରସ୍ସ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ସଞ୍ଞାୟ ଥିରଭାୱେନେୱ ହୋତି ତସ୍ସା ଥିରସଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାପି ତତିୟଧମ୍ମପଦେ ଏୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗତା । ଆରୁପ୍ପସମାଧିଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ କସିଣଭାୱନା, ସତ୍ତୱିଧବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିପାରିପୂରିହେତୁତୋ ଆନାପାନେସୁ ପଠମଆନାପାନଭାୱନା ୱିସେସତୋ ସମାଧିପଧାନାତି ସା ଚତୁତ୍ଥଧମ୍ମପଦେନ ସଙ୍ଗହିତା । ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ଅଧିଗତାନିପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ପଞ୍ଞାପଧାନତାୟ ପନ ନ ସଙ୍ଗହିତାନି ।

ଧମ୍ମସମାଦାନେସୁ ପଠମଂ ଅଚେଲକପଟିପଦା ଏତରହି ଚ ଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ, ଅନାଗତେପି ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାୱହତୋ । ଅଚେଲକପଟିପଦାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକାନମ୍ପି ଉଭୟଦୁକ୍ଖାୱହପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚରଣଂ ଏତରହି ସତିପି ଦୁକ୍ଖେ ଆୟତିଂ ସୁଖାୱହତ୍ତା । କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତା ୟଥାକାମଂ କାମପରିଭୋଗୋ । ଅଲଭମାନସ୍ସାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ କୋ ପନ ୱାଦୋ ଲଭମାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦିପାପଧମ୍ମାନଂ ଖମ୍ଭନଂ ପଟିବନ୍ଧନଂ ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ, ସୋ ପନ ସୀଲାଦି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଗୁଣଟ୍ଠୋ ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ’’ତି । ଗୁଣୱିସୟତାୟ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଗୁଣତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପଟିପକ୍ଖତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତା ଗୁଣଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଅୱିମୁତ୍ତା, ନାପି ୱିମୁଚ୍ଚମାନାତି ତେହି ସହ ଦେସନଂ ଆରୁଳ୍ହା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି ତୟୋତି ଆହ ‘‘ଫଲସୀଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ଫଲମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ । ଏତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଫଲପରିୟାପନ୍ନା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସତିୟୋ ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଥିରଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ଏତେନେୱ ଅହିରିକଅନୋତ୍ତପ୍ପାନମ୍ପି ସୱିସୟେ ବଲଟ୍ଠୋ ସିଦ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠୋ ଏକନ୍ତିକୋ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଞ୍ହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠୋ ସାତିସୟୋ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ମହାବଲଭାୱତୋ, ଅକୁସଲାନଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତି, ମଦ୍ଦନ୍ତେ ନଂ ପରିସ୍ସୟା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୬; ମହାନି॰ ୫; ନେତ୍ତି॰ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱାରେ ୫) ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମୱସେନାୟଂ ଦେସନାତି ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧୀତି ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୫) ୱିୟ ଅଧିକାରାଦିଅତ୍ଥଂ । କରଣାଧିକରଣଭାୱସାଧନୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଗୁଣାଧିକା ପୁରିସା, ତେ ଏୱ ତତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ମାପତ୍ତିୟା, ଠାନମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ପଠମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ । ଅଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋୟଂ । କିଲେସୂପସମୋତି କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମୋ। ପଠମେନ ନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାନାନି ଏକଦେସତୋୱ ଗହିତାନି, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋତି ନିପ୍ପଦେସତୋୱ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ଝାନାଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱଚୀସଚ୍ଚଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିରତିସଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତିୟେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କିଲେସାନଂ ୱୀତିକ୍କମପରିଚ୍ଚାଗଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଚାଗଂ, ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଅନୁସୟପରିଚ୍ଚାଗଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ କିଲେସେ’’ତି ଏତେନ ସମାପତ୍ତୀହି କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱୂପସମଂ ୱତ୍ୱା ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି କାତବ୍ବଂ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୂପସମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା କଥିତା ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋୱ, ଅଞ୍ଞଥା ୱଚୀସଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟା । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମତାୟ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବସଂକିଲେସପରିଚ୍ଚାଗନିମିତ୍ତତାୟ ଚାଗୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଭାୱତୋ ଉପସମୋତି ଚ ୱିସେସତୋ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପକଟ୍ଠଜାନନଫଲତାୟ ପଞ୍ଞା, ଅନୱସେସତୋ କିଲେସାନଞ୍ଚଜନ୍ତେ ଚ ୱୂପସନ୍ତେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚାଗୋ, ଉପସମୋତି ଚ ୱିସେସତୋ ଅଗ୍ଗଫଲଞାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଥେରୋ ଆହ ‘‘ସେସେହି ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା କଥିତା’’ତି ।

ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାଦିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୧୨.କାଳକନ୍ତି ମଲୀନଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମ’’ନ୍ତି । କଣ୍ହାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା କଣ୍ହଂ । ତେନାହ ‘‘କଣ୍ହୱିପାକ’’ନ୍ତି । ଅପାୟୂପତ୍ତି, ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ଦୋଭଗ୍ଗିୟଂ କଣ୍ହୱିପାକୋ । ଅୟଂ ତସ୍ସ ତମଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନିବ୍ବତ୍ତନତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ । ପଣ୍ଡରନ୍ତି ଓଦାତଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା ସୁକ୍କଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁକ୍କୱିପାକ’’ନ୍ତି । ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତି, ମନୁସ୍ସେସୁ ସୋଭଗ୍ଗିୟଞ୍ଚ ସୁକ୍କୱିପାକୋ । ଅୟଂ ତସ୍ସ ଜୋତିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ‘‘ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମିସ୍ସକକମ୍ମନ୍ତି କାଲେନ କଣ୍ହଂ, କାଲେନ ସୁକ୍କନ୍ତି ଏୱଂ ମିସ୍ସକୱସେନ କତକମ୍ମଂ । ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖୱିପାକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମିସ୍ସକକମ୍ମଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମସ୍ସ କଣ୍ହସୁକ୍କସମଞ୍ଞା କଣ୍ହସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତାୟାତି ଅପଚୟଗାମିତାୟ ତଦୁଭୟୱିଦ୍ଧଂସକସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟକରକମ୍ମସ୍ସ ଇଧ ସୁକ୍କପରିୟାୟୋପି ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ ‘‘ଉଭୟ…ପେ॰… ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଉଭୟୱିପାକସ୍ସାତି ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ଉଭୟୱିପାକସ୍ସ । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱପରିୟାପନ୍ନୋ ହି ୱିପାକୋ ଇଧ ‘‘ସୁକ୍କୱିପାକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅରିୟଫଲୱିପାକୋ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତୋ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା; ଇତରେ ପଟିଲାଭେନ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଚ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା । ନନୁ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାପେତ୍ଥ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପୱତ୍ତତି ସରୂପଦସ୍ସନତୋ, ନ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରୀନଂ ପିଟ୍ଠିୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘କାୟେନା’’ତିଆଦି ।

ଓହନନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ହନନ୍ତି ଗମେନ୍ତି । ତଥାଭୂତା ଚ ଅଧୋ ସୀଦେନ୍ତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ଓସୀଦାପେନ୍ତୀ’’ତି । କାମନଟ୍ଠେନ କାମୋ ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଓଘୋ ଚାତି, କାମେସୁ ଓଘୋତି ୱା କାମୋଘୋ । ଭୱୋଘୋ ନାମ ଭୱରାଗୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାରୂପଭୱେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ଉପପତ୍ତିଭୱେସୁ ରାଗୋ, ଦୁତିୟୋ କମ୍ମଭୱେସୁ, ତତିୟୋ ଭୱଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ । ୟଥା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ଏୱଂ ଓହନଟ୍ଠେନ ‘‘ଓଘୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ୟୋଜେନ୍ତୀତି କମ୍ମଂ ୱିପାକେନ, ଭୱାଦିଂ ଭୱନ୍ତରାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେ ସତ୍ତେ ୟୋଜେନ୍ତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ୟୋଗା । ଓଘା ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବା ଅତ୍ଥତୋ କାମୟୋଗାଦିଭାୱତୋ ।

ୱିସଂୟୋଜେନ୍ତୀତି ପଟିପନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କାମୟୋଗାଦିତୋ ୱିୟୋଜେନ୍ତି । ସଂକିଲେସକରଣଂ ୟୋଜନଂ ୟୋଗୋ, ଗନ୍ଥିକରଣଂ (ଗନ୍ଥକରଣଂ ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୦-୨୫), ସଙ୍ଖଲିକଚକ୍କଲିକାନଂ ୱିୟ ପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ ୱା ଗନ୍ଥନଂ ଗନ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଏତେସଂ ୱିସେସୋ । ପଲିବୁନ୍ଧତୀତି ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ନ ମୁଞ୍ଚେତି ୱିବନ୍ଧତି । ଇଦମେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଂ ସସ୍ସତୱାଦାଦିକଂ ୱଦତି । ସଚ୍ଚନ୍ତି ଭୂତଂ ।

ଭୁସଂ, ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ଆଦୀୟତି ଏତେହୀତି ଉପାଦାନାନି । ୟଂ ପନ ତେସଂ ତଥାଗହଣଂ, ତମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଆଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଉପାଦାନାନୀତି ଆଦାନଗ୍ଗହଣାନୀ’’ତି । ଗହଣଟ୍ଠେନାତି କାମନୱସେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହଣଟ୍ଠେନ । ପୁନ ଗହଣଟ୍ଠେନାତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିସନୱସେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହଣଟ୍ଠେନ । ଇମିନାତି ଇମିନା ସୀଲୱତାଦିନା । ସୁଦ୍ଧୀତି ସଂସାରସୁଦ୍ଧି । ଏତେନାତି ଏତେନ ଦିଟ୍ଠିଗାହେନ । ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ୱଦତି ଚେୱ ଅଭିନିୱେସନୱସେନ ଉପାଦିୟତି ଚ ।

ୟୱନ୍ତି ତାହି ସତ୍ତା ଅମିସ୍ସିତାପି ସମାନଜାତିତାୟ ମିସ୍ସିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋନିୟୋ, ତା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅଣ୍ଡାଦିଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱିସିଟ୍ଠା ଖନ୍ଧାନଂ ଭାଗସୋ ପୱତ୍ତିୱିସେସାତି ଆହ ‘‘ୟୋନିୟୋତି କୋଟ୍ଠାସା’’ତି । ସୟନସ୍ମିନ୍ତି ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରାଦିସୟନସ୍ମିଂ । ତତ୍ଥ ୱା ତେ ସୟିତା ଜାୟନ୍ତୀତି ସୟନଗ୍ଗହଣଂ । ତୟିଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଭୁମ୍ମଦେୱାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୂତିମଚ୍ଛାଦୀସୁ କିମୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଉପପତିତା ୱିୟାତି ଉପପଜ୍ଜୱସେନ ପତିତା ୱିୟ । ବାହିରପଚ୍ଚୟନିରପେକ୍ଖତାୟ ୱା ଉପପତନେ ସାଧୁକାରିନୋ ଓପପାତିନୋ, ତେ ଏୱ ଇଧ ‘‘ଓପପାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦେୱମନୁସ୍ସେସୂତି ଏତ୍ଥ ୟେ ଦେୱେ ସନ୍ଧାୟ ଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭୁମ୍ମଦେୱେସୂ’’ତି ଆହ ।

ଅତ୍ତନୋ ସତିସମ୍ମୋସେନ ଆହାରପ୍ପୟୋଗେନ ମରଣତୋ ‘‘ପଠମୋ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ଚ ମନୋପଦୋସୱସେନ ମରଣତୋ ‘‘ତତିୟୋ ମନୋପଦୋସିକୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନେୱ ଅତ୍ତସଞ୍ଚେତନାୟ ମରନ୍ତି, ନ ପରସଞ୍ଚେତନାୟ କେୱଲଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନେୱ ମରଣତୋ, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥୋ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧାଦିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୧୩. ଦାନସଙ୍ଖାତା ଦକ୍ଖିଣା, ନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତା । ୱିସୁଜ୍ଝନା ମହାଜୁତିକତା, ସା ପନ ମହାଫଲତାୟ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମହପ୍ଫଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅନରିୟାନନ୍ତି ଅସାଧୂନଂ । ତେ ପନ ନିହୀନାଚାରା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଲାମକାନ’’ନ୍ତି । ୱୋହାରାତି ସବ୍ବୋହାରା ଅଭିଲାପା ୱା, ଅତ୍ଥତୋ ତଥାପୱତ୍ତା ଚେତନା । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ।

ଅତ୍ତନ୍ତପାଦିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୧୪. ତେସୁ ଅଚେଲକୋତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକାନମ୍ପି ଅତ୍ତକିଲମଥଂ ଅନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଲବ୍ଭନତୋ ।

ନ ସୀଲାଦିସମ୍ପନ୍ନୋତି ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ।

ତମୋତି ଅପ୍ପକାସଭାୱେନ ତମୋଭୂତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ଧକାରଭୂତୋ’’ତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ଭୂତୋ ଜାତୋ ଅପ୍ପକାସଭାୱେନ, ଅନ୍ଧକାରତ୍ତଂ ୱା ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତମମେୱାତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ତମମେୱ । ପରଂ ପରତୋ ଅୟନଂ ଗତି ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନୀଚେ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ତସ୍ସ ତମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପରିପୂରେତୀ’’ତି ଏତେନ ତମପରାୟନଭାୱଂ ଅପ୍ପକାସଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ତଥାୱିଧୋ ହୁତ୍ୱାତି ନୀଚେ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା । ‘‘ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ପରିପୂରେତୀ’’ତି ଏତେନ ତସ୍ସ ଜୋତିପରାୟନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ପକାସଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଇତରଦ୍ୱୟେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିମତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୦୫) ୱିୟ । ଚତୂହି ୱାତେହୀତି ଚତୂହି ଦିସାହି ଉଟ୍ଠିତୱାତେହି । ପରପ୍ପୱାଦେହୀତି ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱାଦେହି । ‘‘ଅକମ୍ପିୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅଚଲସଦ୍ଧାୟା’’ତି, ମଗ୍ଗେନାଗତସଦ୍ଧାୟ । ପତନୁଭୂତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ପତନୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଚ । ସକଦାଗାମିସ୍ସ ହି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସ ୱିୟ କିଲେସା ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚ ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସ ୱିୟ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଅଭିଭୱନ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ପନ ମଗ୍ଗେହି ପହୀନତ୍ତା ମନ୍ଦା ମନ୍ଦା ତନୁକାକାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତି କିଲେସାନଂ ପତନୁଭାୱେନ ଗୁଣସୋଭାୟ ଗୁଣସୋରଚ୍ଚେନ ସକଦାଗାମୀ ସମଣପଦୁମୋ ନାମ । ରାଗଦୋସାନଂ ଅଭାୱାତି ଗୁଣୱିକାସୱିବନ୍ଧାନଂ ସବ୍ବସୋ ରାଗଦୋସାନଂ ଅଭାୱେନ । ଖିପ୍ପମେୱ ପୁପ୍ଫିସ୍ସତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିକସନେନ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅନୱସେସଗୁଣସୋଭାପାରିପୂରିୟା ପୁପ୍ଫିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଅନାଗାମୀ ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋ ନାମ । ‘‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’’ନ୍ତି ହି ରତ୍ତକମଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ କିର ଲହୁଂ ପୁପ୍ଫିସ୍ସତି । ‘ପଦୁମ’ନ୍ତି ସେତକମଲଂ, ତଂ ଚିରେନ ପୁପ୍ଫିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଗନ୍ଥକାରକିଲେସାନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ବଦ୍ଧଭାୱକରାନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟକିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱା ସମଣସୁଖୁମାଲୋନାମ ସମଣଭାୱେନ ପରମସୁଖୁମାଲଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ।

ପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୧୫. ସଚ୍ଚେସୁ ୱିୟ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଖନ୍ଧେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଖନ୍ଧେସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସୁ ତଦଭାୱତୋ ‘‘ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକିୟା ୱା’’ତି ଆହ ।

ଗନ୍ତବ୍ବାତି ଉପପଜ୍ଜିତବ୍ବା । ୟଥା ହି କମ୍ମଭୱୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସତିପି କାରକେ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ସିଦ୍ଧୋ ‘‘ତଂସମଙ୍ଗିନା ସନ୍ତାନଲକ୍ଖଣେନ ସତ୍ତେନ କତୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି, ଏୱଂ ଉପପତ୍ତିଭୱଲକ୍ଖଣା ଗତିୟୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସତିପି ଗମକେ ତଂତଂକମ୍ମୱସେନ ୟେହି ତାନି କମ୍ମାନି ‘‘କତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେହି ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି । ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ବ୍ରୂହନ୍ତୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅୟୋ, ସୁଖଂ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅୟୋତି ନିରୟୋ । ତତୋ ଏୱ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନିରସ୍ସାଦୋ’’ତି ଆହ । ଅୱୀଚିଆଦିଓକାସେପି ନିରୟସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ସହୋକାସେନ ଖନ୍ଧା କଥିତା’’ତି । ସୂରିୟୱିମାନାଦି ଓକାସୱିସେସେପି ଲୋକେ ଦେୱ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେ ଓକାସୋପୀ’’ତି ।

ଆୱାସେତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ । ପେତୋ ୱା ଅଜଗରୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି ଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ, ହୀନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଚ । ତେହି ତେହି କାରଣେହି ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ନ ଲଭନ୍ତି, ଏୱଂ କରୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସମନିସ୍ସିତତାୟ, ବଲୱନିସ୍ସିତତାୟ ଚ । ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରିୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେତି, ପରେସଂ ୱଣ୍ଣୋ ‘‘କିଂ ୱଣ୍ଣୋ ଏସୋ’’ତି ତଂ ତଂ ଦୋସଂ ୱଦତି । ପଟିୱେଧଧମ୍ମୋ ଅରିୟାନଂୟେୱ ହୋତି, ତେ ଚ ତଂ ନ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତି ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥଂ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନସ୍ସେସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ନ ଦେତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧତୋ ଉନ୍ନଳୋ ଅୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲାନୁଗ୍ଗହେନ ନ ଦେତି । ନ ତଂ ଅଦାନଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ମଚ୍ଛରିୟଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ।

ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେନ୍ତୀତି ଝାନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ନିସେଧେନ୍ତି ତଥାସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ନୀୱରଣପ୍ପତ୍ତୋତି ନୀୱରଣାୱତ୍ଥୋ । ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ’’ତି ଏତେନ ଭୱରାଗାନୁସୟସ୍ସପି ନୀୱରଣଭାୱଂ ଅନୁଜାନାତି, ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । କିମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ? ‘‘ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ୮) ଆଦିୱଚନତୋ ନ ୟିଦଂ ‘‘ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମଭାୱତୋ ଭୱରାଗସ୍ସପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନୀୱରଣପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଭୱରାଗାନୁସୟମାହ । ସୋ ହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ । ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨) ଆଦିୱଚନତୋ ଥିନଂ ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଂ । ତଥା ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୪) ଆଦିୱଚନତୋ ମିଦ୍ଧଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଗେଲଞ୍ଞଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଅକଲ୍ୟତା, ଖନ୍ଧତ୍ତୟଗେଲଞ୍ଞେନ ପନ ରୂପକାୟସ୍ସପି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ନିଦ୍ଦାହେତୁତ୍ତା । ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତଂ ଉପସଂହରତି ତଥା-ସଦ୍ଦେନ, ନ ଉଭୟତଂ । ନ ହି ତସ୍ସ ତାଦିସୀ ଉଭୟତା ଅତ୍ଥି । ୟଂ ପନ କେଚି ୱଦନ୍ତି ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନୱୁତ୍ତି ସେକ୍ଖସନ୍ତାନୱୁତ୍ତୀ’’ତି, ତଂ ଇଧ ଅନୁପୟୋଗି ସେକ୍ଖସନ୍ତାନୱୁତ୍ତିନୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ତେହୀତି ସଂୟୋଜନେହି । ‘‘ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନୀ’’ତି ୱିସେସଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି ସାଧାରଣତୋ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଚତୁକ୍କାନୁଚ୍ଛୱିକତାୱସେନ, କସ୍ସଚିପି କିଲେସସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା କଥଞ୍ଚିପି ଅୱିନିପାତେୟ୍ୟତାମୁତ୍ତୋ କାମଭୱୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ ଅନ୍ତୋ ନାମ । ରୂପାରୂପଭୱୋ ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ବହି ନାମ । ତଥା ହି ୟସ୍ସ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ଅପ୍ପହୀନାନି, ସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟସ୍ସ ତାନି ପହୀନାନି, ସୋ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନୋ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନବନ୍ଧନତାୟ, ବହି ଚ ପୱତ୍ତମାନଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନତାୟ ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧା ବହିସୟିତା ନାମ । ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନୱସେନ ହି ସୟିତୱୋହାରୋ । କାମଂ ନେସଂ ବହିବନ୍ଧନମ୍ପି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅନ୍ତୋବନ୍ଧନସ୍ସ ପନ ଥୂଲତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ। ତେନାହ ‘‘ତେସଞ୍ହି କାମଭୱେ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସଦ୍ୱୟେପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟେସୁ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଅଗଣନୂପଗାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଅରିୟାନଂୟେୱ ୱସେନେତ୍ଥ ଚତୁକ୍କସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ଲବ୍ଭମାନାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ନ ଉଦ୍ଧଟା ।

ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସୋତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାଗୋ । ପଜ୍ଜତି ସିକ୍ଖା ଏତେନାତି ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସିକ୍ଖାୟ ଅଧିଗମୁପାୟୋତି । ଆଗତାୟେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାଦିପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୧୬.ଦେସନାସୀସମେୱାତି ଦେସନାପଦେସୋ ଏୱ, ତସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋପି ଅଭବ୍ବା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ତଥା ଦେସନାତି ଆହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନଖୀଣାସୱାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଞାତିବ୍ୟସନେ ୟେସଂ ଞାତୀନଂ ୱିନାସୋ, ତେସଂ ହିତସୁଖଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ତସ୍ମା ବ୍ୟସତୀତି ବ୍ୟସନଂ । ଭୋଗବ୍ୟସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରୋଗବ୍ୟସନାଦୀସୁ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ରୋଗୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନେୱ ଅକୁସଲାନି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା । ନ ତିଲକ୍ଖଣାହତାନି ଅଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା । ଇତରଂ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ଅକୁସଲଂ, ତିଲକ୍ଖଣାହତଞ୍ଚ ।

ଗୁଣେହି ସମିଦ୍ଧଭାୱା ସମ୍ପଦା ।

ୱତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନାତି ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ତସ୍ସ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନା । ଆପତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନାତି ୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ସୋ ଆପନ୍ନୋ, ତସ୍ସା ଦସ୍ସନା । ସଂୱାସପଟିକ୍ଖେପୋତି ଉପୋସଥପୱାରଣାଦିସଂୱାସସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ଅକରଣଂ । ସାମୀଚିପଟିକ୍ଖେପୋ ଅଭିୱାଦନାଦିସାମୀଚିକିରିୟାୟ ଅକରଣଂ । ଚୋଦୟମାନେନାତି ଚୋଦେନ୍ତେନ । ଚୁଦିତକସ୍ସ କାଲୋତି ଚୁଦିତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚୋଦେତବ୍ବକାଲୋ । ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ଚୋଦେତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ ଚୁଦିତକଲକ୍ଖଣେ ତିଟ୍ଠତି, ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ଅୟସଂ ଆରୋପେତି ‘‘ଇମେ ମଂ ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ପଧାନିୟଙ୍ଗପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୧୭. ପଦହତୀତି ପଦହନୋ; ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ ପଦହନଭାୱୋ । ପଧାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଧାନିକୋ, କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଧାନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତସାୱକବୋଧିସତ୍ତାନମ୍ପି ପଣିଧାନତୋ ପଭୁତି ଆଗତା ସଦ୍ଧା ଆଗମନସଦ୍ଧା ଏୱ, ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଗମତୋ ସମୁଦାଗତତ୍ତା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଅଧିଗମନସଦ୍ଧା ନାମ, ୟା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଅଚଲଭାୱେନାତି ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନଭିଭୱନୀୟତ୍ତା ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ । ଓକପ୍ପନନ୍ତି ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ । ପସାଦୁପ୍ପତ୍ତି ପସାଦନୀୟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦନମେୱ । ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ୟଥା ତେନ ପଟିୱେଧେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ହତ୍ଥଗତଂ ଅହୋସି, ତଥା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ସଦ୍ଧା ଅଚଲା ଅସମ୍ପୱେଧୀ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ ଚ ସଦ୍ଧା ନ ତଥାତି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମେ ସୋ ପସନ୍ନୋ, ସଙ୍ଘେ ସୋ ପସନ୍ନୋ’’ତିଆଦି । ପଧାନୱୀରିୟଂ ଇଜ୍ଝତି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଦହନତୋ ।

ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ…ପେ॰… ଖୋ ପନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଅରୋଗୋ’’ତି । ସମୱେପାକିନିୟାତି ୟଥାଭୁତ୍ତଂ ଆହାରଂ ସମାକାରେନେୱ ପଚ୍ଚନସୀଲାୟ । ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତୀ ହି ଗହଣୀ ଘୋରଭାୱେନ ପିତ୍ତୱିକାରାଦିୱସେନ ରୋଗଂ ଜନେତି, ସିଥିଲଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତୀ ମନ୍ଦଭାୱେନ ୱାତୱିକାରାଦିୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ନାତିସୀତାୟ ନାଚ୍ଚୁଣ୍ହାୟା’’ତି । ଗହଣୀତେଜସ୍ସ ମନ୍ଦତିକ୍ଖତାୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସୀତୁଣ୍ହସହଗତାତି ଆହ ‘‘ଅତିସୀତଗହଣିକୋ’’ତିଆଦି । ୟାଥାୱତୋ ଅଚ୍ଚୟଦେସନା ଅତ୍ତନୋ ଆୱିକରଣଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଗୁଣଂ ପକାସେତା’’ତି । ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟଂ, ୱୟଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉଦୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ପରିସୁଦ୍ଧାୟାତି ନିରୁପକ୍କିଲେସାୟ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥାୟାତି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ଅୱସେସଂ ପଜହିତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୟଗାମିନିୟାତି ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଇମସ୍ମିଂ ଞାଣେ ଅନଧିଗତେ ପୱତ୍ତାରହଂ, ଅଧିଗତେ ନ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତଥା ହେସ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁଦ୍ଧାୱାସାଦିପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୧୮.‘‘ସୁଦ୍ଧାଆୱସିଂସୂ’’ତିଆଦିନା ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେପି ତେସଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସପରିୟାୟୋ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀତି ଦସ୍ସେତି । କିଲେସମଲରହିତାତି ନାମକାୟପରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତୋ ଏୱ ରୂପକାୟପରିସୁଦ୍ଧିମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱା’’ତି ।

ଆୟୁନୋ ମଜ୍ଝନ୍ତି ଅୱିହାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୟୁନୋ ମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଅନ୍ତରା ୱାତି ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୱ ଓରମେୱ । ମଜ୍ଝଂ ଉପହଚ୍ଚାତି ଆୟୁନୋ ମଜ୍ଝଂ ଅତିଚ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ଅପ୍ପୟୋଗେନାତି ଅନୁସ୍ସହନେନ । ଅକିଲମନ୍ତୋତି ଅକିଲନ୍ତୋ । ସୁଖେନାତି ଅକିଚ୍ଛେନ । ଉଦ୍ଧଂ ୱାହିଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ, ୱଟ୍ଟସୋତଞ୍ଚାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ; ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସୋତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ । ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ । ସୋଧେତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ତେ ତେ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନାରହଭାୱେନେୱ ତତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦେୱୂପପତ୍ତିଭୱସଞ୍ଞିତେ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧଲୋକେ ଭୱରାଗମଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା । ଅୟଞ୍ହି ଅୱିହେସୁ କପ୍ପସହସ୍ସଂ ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ଅତପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ କପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥାପି ଚତ୍ତାରିକପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥାପି ଅଟ୍ଠକପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।

ଚେତୋଖିଲପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୧୯.ଚେତୋଖିଲା ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା କୋଧୋ ଚ, ତେ ପନ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଖରଭାୱୋ କକ୍ଖଳଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପଗେୱ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ’’ତି । ୟଥା ଲକ୍ଖଣପାରିପୂରିୟା ଗହିତାୟ ସବ୍ବା ସତ୍ଥୁରୂପକାୟସିରୀ ଗହିତାୱ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସବ୍ବା ଧମ୍ମକାୟସିରୀ’’ ଗହିତା ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି ତଦୁଭୟୱତ୍ଥୁକମେୱ କଙ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସରୀରେ କଙ୍ଖମାନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଆତପତି କିଲେସେତି ଆତପ୍ପଂ, ସମ୍ମାୱାୟାମୋତି ଆହ ‘‘ଆତପ୍ପାୟାତି ୱୀରିୟକରଣତ୍ଥାୟା’’ତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୋଗାୟାତି ଭାୱନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୁଞ୍ଜନାୟ । ସତତକିରିୟାୟାତି ଭାୱନାୟ ନିରନ୍ତରପ୍ପୟୋଗାୟ । ‘‘ପଟିୱେଧଧମ୍ମେ କଙ୍ଖମାନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ କଙ୍ଖା ପୱତ୍ତତୀତି ? ନ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ, ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କଲଦ୍ଧେ ପରିକପ୍ପିତରୂପେ କଙ୍ଖା ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତୀ’’ତି । ସିକ୍ଖାତି ଚେତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗସିକ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ଚେୱ ସଂୱାସନିମିତ୍ତଘଟ୍ଟନାହେତୁ ଅଭିଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିକତାୟ ଚ ‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୂ’ତି କୋପସ୍ସ ୱିସୟୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ପନ କୋପୋ ‘ନ ଚେତୋଖିଲୋ’ତି ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି କେଚି । ୟଦି ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟପି ଅୟଂ ନୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧାଦିପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୨୦. ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ୱିନିବନ୍ଧନ୍ତୀତି ଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧା । ତଂ ପନ ୱିନିବନ୍ଧନ୍ତା ମୁଟ୍ଠିଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । କାମଗିଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱତ୍ଥୁକାମେ ୱିୟ କିଲେସକାମେପି ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମେପି କିଲେସକାମେପୀ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ କାୟେତି ଅତ୍ତନୋ କରଜକାୟେ, ଅତ୍ତଭାୱେ ୱା । ବହିଦ୍ଧାରୂପେତି ପରେସଂ କାୟେ, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ଚ । ଉଦରଂ ଅୱଦିହତି ଉପଚିନୋତି ପରିପୂରେତୀତି ଉଦରାୱଦେହକଂ । ସେୟ୍ୟସୁଖନ୍ତି ସେୟ୍ୟାୟ ସୟନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ । ସଂପରିୱତ୍ତକନ୍ତି ସଂପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ପଣିଧାୟାତି ତଣ୍ହାୱସେନ ପଣିଦହିତ୍ୱା । ଇତି ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ଲୋଭୱିସେସୋ ଏୱ ଚେତୋୱିନିବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଲୋକିୟାନେୱ କଥିତାନି ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂୟେୱ କଥିତତ୍ତା । ପଠମଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ଲୋକିୟାନି ପରିତ୍ତଭୂମକତ୍ତା । ତତିୟପଞ୍ଚମାନି କାମରୂପଗ୍ଗଭୂମିକତ୍ତା, କାମରୂପାରୂପଗ୍ଗଭୂମିକତ୍ତା ଚ । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନି କଥିତାନୀତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲୱସେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିସ୍ସରଣିୟପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୨୧. ନିସ୍ସରନ୍ତୀତି ନିସ୍ସରଣୀୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । କତ୍ତରି ହେସ ଅନୀୟ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନିସ୍ସଟା’’ତି । କୁତୋ ପନ ନିସ୍ସଟାତି ? ୟଥାସକଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ । ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁୟୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞସଭାୱା’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱିସେସା । ତାଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଲେସୱସେନ କାମେସୁ ମନସିକାରୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ୱୀମଂସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ଇଦାନି ମେ ଚିତ୍ତଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ କାମୱିତକ୍କୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ନାମ ଅନୁପ୍ପୱେସୋ, ସୋ ପନ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନ ପୱିସତୀ’’ତି । ପସାଦଂ ନାମ ଅଭିରୁଚିସନ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନନ୍ତି ତଂ ସବ୍ବଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱଦତି ‘‘ପସାଦଂ ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଂଭୂତଂ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ କଥଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି । ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଝାନଚିତ୍ତଂ ଏକଟ୍ଠୱସେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ଗୋଚରେ ଗତତ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣେ ଏୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅହାନଭାଗିୟତ୍ତାତି ଠିତିଭାଗିୟତ୍ତା, ୱିସେସଭାଗିୟତ୍ତା ୱା । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ୱିମୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଚ ହନନତୋ ୱିଘାତୋ, ଦୁକ୍ଖଂ । ପରିଦହନତୋ ପରିଳାହୋ, କାମଦରଥୋ । ନ ୱେଦୟତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନିସ୍ସରନ୍ତି ତତୋତି ନିସ୍ସରଣଂ । କେ ନିସ୍ସରନ୍ତି ? କାମା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କାମାନନ୍ତି କତ୍ତରି ସାମିୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଦଗ୍ଗେନ କାମା ତତୋ ‘‘ନିସ୍ସଟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଝାନମ୍ପି କାମତୋ ‘‘ନିସ୍ସଟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମେହି ନିସ୍ସଟତ୍ତା’’ତି । ଏୱଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କାମନିସ୍ସରଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତତୋୱ ନିସ୍ସରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସେସପଦେସୂତି ସେସକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋତି ୱିସେସଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିକୋ ଅୱିସେସୋତି ୱତ୍ୱା ଦୁତିୟତତିୟୱାରେସୁ ସବ୍ବସୋ ଅନାମଟ୍ଠୋ, ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ପନ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତନିସ୍ସରଣେ ଚେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ଠିତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ରୂପେହି ନିସ୍ସଟଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ରୂପାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ ଇଦମକ୍ଖାତନ୍ତି ସମଥୟାନିକାନଂ ୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା କଥିତା, ଇଦଂ ପନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ୱସେନାତି ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦି । ପୁନ ସକ୍କାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଇଦାନି ମେ ସକ୍କାୟପ୍ପବନ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।

ୱିମୁତ୍ତାୟତନପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୩୨୨. ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ଆୟତନାନି କାରଣାନି ୱିମୁତ୍ତାୟତନାନୀତି ଆହ ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚନକାରଣାନୀ’’ତି । ପାଳିଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ ଆଗତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିନା ତଂ ତଂ ପାଳିଅତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତସ୍ସ । ପାଳିଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ତଦତ୍ଥଜୋତନଂ ପାଳିଂ ୟାଥାୱତୋ ଉପଧାରେନ୍ତସ୍ସ । ତରୁଣପୀତୀତି ସଞ୍ଜାତମତ୍ତା ମୁଦୁକା ପୀତି ଜାୟତି । କଥଂ ଜାୟତି ? ୟଥାଦେସିତଧମ୍ମଂ ଉପଧାରେନ୍ତସ୍ସ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ଅତ୍ତନୋ କାୟୱଚୀମନୋସମାଚାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପମୋଦଲକ୍ଖଣଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତି । ତୁଟ୍ଠାକାରଭୂତା ବଲୱପୀତୀତି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାୟ ପୀତିୟା ୱସେନ ଲଦ୍ଧାସେୱନତ୍ତା ଅତିୱିୟ ତୁଟ୍ଠାକାରଭୂତା କାୟଚିତ୍ତଦରଥପସ୍ସମ୍ଭନସମତ୍ଥାୟ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥା ବଲପ୍ପତ୍ତା ପୀତି ଜାୟତି । ୟସ୍ମା ନାମକାୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧେ ରୂପକାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ନାମକାୟୋ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭତି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖଂ ପଟିଲଭତୀତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସମାଧାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଚେତସିକଂ ନିରାମିସଂ ସୁଖଂ ପଟିଲଭତି ୱିନ୍ଦତି । ‘‘ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ୟୋ କୋଚି ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନୁତ୍ତରସମାଧୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରହତ୍ତ ଫଲସମାଧିନା ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିପଟିଲାଭସ୍ସ କାରଣଭାୱୱିଭାୱନଂ । ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଭାୱୋ । ଓସକ୍କିତୁନ୍ତି ନୟିତୁଂ । ସମାଧିୟେୱ ସମାଧିନିମିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନପାଳିଆରୁଳ୍ହୋ ସମାଧିୟେୱ ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭାୱନାସମାଧିସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ’’ତିଆଦି ।

ୱିମୁତ୍ତିୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସେହି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ପରିପାଚେନ୍ତୀତି ସାଧେନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା, ତେନ ଞାଣେନ ସହଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୭, ୩୦୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୩. ଅତ୍ତାନଂ ଅଧି ଅଜ୍ଝତ୍ତା,ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ସମାସୱିସୟେ ଅଧିକାରତ୍ଥଂ, ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତା; ଅଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ଭୱାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେସୁପି ଅବ୍ଭନ୍ତରାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତାନି ପନ ୟେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ଆହ । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତାନିୟେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ୟଥା ‘‘ୱେନୟିକୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୮) ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତତୋତି ତତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତତୋ, ୟାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଞ୍ହି ପଟିୟୋଗୀନି ବାହିରାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମା । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ହି ସପରସନ୍ତାନିକାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଥା ରୂପାଦୀନି ‘‘ବାହିରାନୀ’’ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତାନି ପନ ସସନ୍ତାନିକା ଏୱ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୟୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେୱ ବହିଦ୍ଧାତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସମୂହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ତେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମୋଧାନଂ ନତ୍ଥି ଭିନ୍ନକାଲିକତ୍ତା, ଚିତ୍ତେନ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୂହନୱସେନ ସମୂହତା ୱୁତ୍ତା ୟଥା ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ଚକ୍ଖୁପସାଦନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣତାସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ, ନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକୋ । ଇମେଦସ ସମ୍ଫସ୍ସେତି ଇମେ ପସାଦୱତ୍ଥୁକେ ଦସ ୱିପାକସମ୍ଫସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା । ଏତେନେୱ ନୟେନାତି ଏତେନ ଫସ୍ସେ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ତଣ୍ହାଛକ୍କେ ତଣ୍ହଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାପି ତଣ୍ହା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପ୍ପଟିସ୍ସୟୋତି ଅପ୍ପଟିସ୍ସୱୋ, ୱ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ଗରୁନା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତେ ଗାରୱୱସେନ ପଟିସ୍ସୱନଂ ପଟିସ୍ସୱୋ, ପଟିସ୍ସୱଭୂତଂ, ତଂସଭାଗଞ୍ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗାରୱଂ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିଂ ପଟିସ୍ସୱୋତି ଅପ୍ପଟିସ୍ସୱୋ, ଗାରୱରହିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୀଚୱୁତ୍ତୀ’’ତି । ୟଥା ଚେତିୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ସତ୍ଥୁ କତସଦିସଂ, ଏୱଂ ଚେତିୟସ୍ସ ପୁରତୋ କତଂ ସତ୍ଥୁ ପୁରତୋ କତସଦିସଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନା’’ତିଆଦି । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆଦରଂ ଗାରୱଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନ ଉପସଙ୍କମତି । ୟଥା ସିକ୍ଖାୟ ଏକଦେସେ କୋପିତେ, ଅଗାରୱେ ଚ କତେ ସବ୍ବା ସିକ୍ଖା କୁପ୍ପତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଅଗାରୱଂ କତଂ ନାମ ହୋତି ସମୁଦାୟତୋ ସଂୱରସମାଦାନଂ ଅୱୟୱତୋ ଭେଦୋତି । ଏୱଂ ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂପି…ପେ॰… ଅଗାରୱୋ କତୋୱ ହୋତି । ଅନାଦରିୟମତ୍ତେନପି ସିକ୍ଖାୟ ଅପରିପୂରିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅପୂରୟମାନୋୱ ସିକ୍ଖାୟ ଅଗାରୱୋ ନାମା’’ତି । ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି । ଦୁୱିଧନ୍ତି ଧମ୍ମାମିସୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।

ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରାତି ସୋମନସ୍ସସହଗତା ୱିଚାରା ଅଧିପ୍ପେତା, ଉପସଦ୍ଦୋ ଚ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିଚାରା’’ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୮) ‘‘ଚାରୋ ୱିଚାରୋ…ପେ॰… ଉପୱିଚାରୋ’’ତି ନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋ । ସୋମନସ୍ସକାରଣଭୂତନ୍ତି ସଭାୱତୋ, ସଙ୍କପ୍ପତୋପି ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । କାମଂ ପରିତ୍ତଭୂମକା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୱିୟୋଗିନୋ, କିରିୟାଭେଦତୋ ପନ ପଠମାଭିନିପାତତାୟ ୱିତକ୍କସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ ସାତିସୟୋ । ତତୋ ପରଂ ୱିଚାରସ୍ସାତି ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିତକ୍କେତ୍ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୱସେନ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିଚାରେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବାସେୱନସ୍ସ ୱିଚାରସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ ପଞ୍ଞା ୱିୟ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତି ପେଟକେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଂ ଗତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସା ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କୋସମ୍ବକସୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘କୋସମ୍ବକସୁତ୍ତେ ପଠମମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ’’ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଚତୂସୁପି ମଗ୍ଗେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା କଥିତା’’ତି ।

ୱିୱାଦମୂଲଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୫.କୋଧନୋତି କୁଜ୍ଝନସୀଲୋ । ୟସ୍ମା ସୋ ଅପ୍ପହୀନକୋଧତାୟ ୱିଗତକୋଧନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କୋଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଆହ । ଉପନାହୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଉପନୟ୍ହନସୀଲୋତି ୱା ଉପନାହୀ । ୱିୱାଦୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଠମଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିୱାଦୋ’’ତି । ସୋ ପନ ୟଥା ବହୂନଂ ଅନତ୍ଥାୱହୋ ହୋତି, ତଂ ନିଦସ୍ସନମୁଖେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିସାୟାତି ପରିସବ୍ଭନ୍ତରେ ।

ପରଗୁଣମକ୍ଖନାୟ ପୱତ୍ତୋପି ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ ଗୂଥେନ ପହରନ୍ତଂ ଗୂଥୋ ୱିୟ ପଠମତରଂ ମକ୍ଖେତୀତି ମକ୍ଖୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମକ୍ଖୀ । ପଲାସତୀତି ପଲାସୋ, ପରସ୍ସ ଗୁଣେ ଡଂସିତ୍ୱା ୱିୟ ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଲାସୀ । ପଲାସୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ଦୁତିୟସ୍ସ ଧୁରଂ ନ ଦେତି, ସମଂ ପସାରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ‘‘ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣେନ ପଲାସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ‘‘ଇସ୍ସୁକୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନେତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ନତ୍ଥିକୱାଦୀ ଅହେତୁକୱାଦୀ ଅକିରିୟୱାଦୀ’’ତି ।

ନିସ୍ସରଣିୟଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୬.ହାପେତ୍ୱାତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁମେୱ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ । ଅଭୂତଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ବ୍ୟାକରୋତି ‘‘ମେତ୍ତା ହି ଖୋ ମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଭାୱିତା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୩) ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଗୁଣବ୍ୟାହାରଂ ବ୍ୟାହରତି । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି-ସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ନିସ୍ସଟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ବ୍ୟାପାଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଦାନି ମମ ବ୍ୟାପାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥୀତି ଞତ୍ୱା ।

‘‘ଅନିମିତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟେସଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱେନ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନିମିତ୍ତତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରାଗସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ, ରାଗୋ ଏୱ ୱା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ରାଗନିମିତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୋସନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରୂପୱେଦନାଦିସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦି । ତେସଞ୍ଞେୱ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦି । ତୟିଦଂ ନିମିତ୍ତଂ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଫଲେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ହି…ପେ॰… ଅନିମିତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ନିମିତ୍ତଂ ଅନୁସରତୀତି ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି ।

ଅସ୍ମିମାନୋତି ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ଅତ୍ତୱିସୟୋ ମାନୋ । ଅୟଂ ନାମ ଅହଂ ଅସ୍ମୀତି ରୂପଲକ୍ଖଣୋ, ୱେଦନାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଲକ୍ଖଣୋ ଅୟଂ ନାମ ଅତ୍ତା ଅହଂ ଅସ୍ମି । ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ସମୁଗ୍ଘାଟୀୟତି ଏତେନାତି ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ପୁନ ଅସ୍ମିମାନୋ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ସମୁଗ୍ଘାତତ୍ତମେୱ ୱିଭାୱେତି ।

ଅନୁତ୍ତରିୟାଦିଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୭. ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଉତ୍ତରାନି ୱିସିଟ୍ଠାନୀତି ଅନୁତ୍ତରାନି, ଅନୁତ୍ତରାନି ଏୱ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି ୟଥା ଅନନ୍ତମେୱ ଆନନ୍ତରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁତ୍ତରିୟାନୀତି ଅନୁତ୍ତରାନୀ’’ତି । ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ ନାମ ଅନୁତ୍ତରଫଲୱିସେସାୱହତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସତ୍ତୱିଧଅରିୟଧନଲାଭୋତି ସତ୍ତୱିଧସଦ୍ଧାଦିଲୋକୁତ୍ତରଧନଲାଭୋ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟପୂରଣନ୍ତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାନଂ ପରିପୂରଣଂ । ତତ୍ଥ ପରିପୂରଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅସେକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପୂରେନ୍ତି ନାମ, ଅରହା ପନ ପରିପୁଣ୍ଣସିକ୍ଖୋତି । ଇତି ଇମାନି ଅନୁତ୍ତରିୟାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନି କଥିତାନି ।

ଅନୁସ୍ସତିୟୋଏୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାଦିହିତସୁଖାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ଠାନାନୀତି ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି । ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରତୋତି ୟଥା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଠାନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ । ଉପଚାରକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାୱହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ପରମ୍ପରାୟ ପନ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସାୱହଂ ।

ସତତୱିହାରଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୮.ନିଚ୍ଚୱିହାରାତି ସବ୍ବଦା ପୱତ୍ତନକୱିହାରା । ଠପେତ୍ୱା ହି ସମାପତ୍ତିୱେଲଂ, ଭୱଙ୍ଗୱେଲଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱା ଇମିନାୱ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱିହାରେନ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିହରନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସସମ୍ଭାରକଥା ହେସା ୟଥା ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ନିସ୍ସୟସୀସେନ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିସ୍ୱା’’ତି । ଇଟ୍ଠେ ଅରଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ରାଗଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ଗେହସିତପେମୱସେନପି । ନ ଦୁମ୍ମନୋ ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତୱସେନପି । ଅସମପେକ୍ଖନେତି ଇଟ୍ଠେପି ଅନିଟ୍ଠେପି ମଜ୍ଝତ୍ତେପି ଆରମ୍ମଣେ ନ ସମଂ ନ ସମ୍ମା ଅୟୋନିସୋ ଗହଣେ । ୟୋ ଅଖୀଣାସୱାନଂ ମୋହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ମଗ୍ଗେନେୱ ତସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା । ଞାଣୁପେକ୍ଖାୱସେନେୱ ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ଚସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା, ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ୱାତି ଆହ ‘‘ସତିୟା’’ତିଆଦି । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ଛାୱୟୱା ଉପେକ୍ଖା । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ତେହି ୱିନା ସମ୍ପଜାନତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ମହାଚିତ୍ତାନୀତି ଅଟ୍ଠପି ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସତତୱିହାରାତି ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟରହିତକାଲେପି ପୱତ୍ତିଭେଦନତୋ । ଦସ ଚିତ୍ତାନୀତି ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନି ହସିତୁପ୍ପାଦୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଚିତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅରଜ୍ଜନାଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତି ତେସମ୍ପି ସାଧାରଣାତି ।‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଆଗତାନଂ ଇମେସଂ ସତତୱିହାରାନଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ କଥଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଚୋଦେତ୍ୱା ‘‘ଆସେୱନତୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ସୟମେୱ ପରିହରତୀତି । କିଞ୍ଚାପି ଖୀଣାସୱୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେପି ଆରମ୍ମଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିୟ ବହୁଲଂ ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନତୋ, କଦାଚି ପନ ତଥା ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାଭାୱେ ୟଂ ତଂ ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତତ୍ଥ ୟାଥାୱସଭାୱଗ୍ଗହଣୱସେନପି ଅରହତୋ ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବାସେୱନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଆସେୱନତୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ।

ଅଭିଜାତିଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

୩୨୯. ‘‘ଅଭିଜାତିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତକୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିୟୋ’’ତି । ଅଭିଜାୟତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜାୟତୀତି ଚ ଅନ୍ତୋଗଧହେତୁଅତ୍ଥପଦଂ, ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିୟା, ତଂନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମାନଞ୍ଚ କଣ୍ହସୁକ୍କପରିୟାୟତାୟ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବାପନତୋ ନିବ୍ବାନଂ ସଚେ କଣ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ ୟଥା ତଂ ଦସୱିଧଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମଂ । ସଚେ ସୁକ୍କଂ ଭୱେୟ୍ୟ ୟଥା ତଂ ଦାନସୀଲାଦିକୁସଲକମ୍ମଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କଣ୍ହସୁକ୍କୱିପାକାନଂ । ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ‘‘ଅଭିଜାୟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ତଂ କିଲେସନିବ୍ବାନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ୟଥା ରାଗାଦୀନଂ ଖୟନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋତି ।

ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଛକ୍କୱଣ୍ଣନା

ନିବ୍ବେଧୋୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତବ୍ବଟ୍ଠେନ, ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାଞାଣେତି ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାଞାଣେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା, ତେନ ସହଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତକୱଣ୍ଣନା

୩୩୦.ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭଟ୍ଠେନାତି ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିପରିୟୋସାନାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଟିଲାଭାପନଟ୍ଠେନ, ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱା ପଟିଲାଭୋ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭୋ, ତସ୍ସ କାରଣଂ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭଟ୍ଠୋ, ତେନ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭଟ୍ଠେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଟିଲାଭକାରଣତୋ’’ତି । ସଦ୍ଧାୱ ଉଭୟହିତତ୍ଥିକେହି ଧନାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଧନଂ ସଦ୍ଧାଧନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଧନେସୁ । ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ ସବ୍ବେସଂ ପଟିଲାଭକାରଣଭାୱତୋ, ତେସଞ୍ଚ ସଂକିଲେସୱିସୋଧନେନ ମହାଜୁତିକମହାୱିପ୍ଫାରଭାୱାପାଦନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱାତି କମ୍ମସ୍ସକତାପଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠାୟ ସୁଚରିତାଦୀନିପୂରେତ୍ୱା ସଗ୍ଗୂପଗା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚେୱ ପାରମିତା ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଠତ୍ୱା ସାୱକପାରମିଞାଣାଦୀନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ।

ସମାଧିଂ ପରିକ୍ଖରୋନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସମାଧିପରିକ୍ଖାରା, ସମାଧିସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭୂତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ । ଇଧ ପନ ସହକାରୀକାରଣଭୂତା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ସମାଧିପରିୱାରା’’ତି ।

ଅସତଂ ଅସାଧୂନଂ ଧମ୍ମା ତେସଂ ଅସାଧୁଭାୱସାଧନତୋ । ଅସନ୍ତାତି ଅସୁନ୍ଦରା ଗାରୟ୍ହା । ତେନାହ ‘‘ଲାମକା’’ତି । ‘‘ୱିପସ୍ସକସ୍ସେୱ କଥିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୁପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ହି ସଚ୍ଚାନଂ ୱିସେସେନ ଦସ୍ସନତୋ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ସାତିସୟଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଂସମଙ୍ଗୀ ଚ ଅରିୟୋ ୱିପସ୍ସନକୋତି ।

ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମାତି ସପ୍ପୁରିସାନଂୟେୱ ଧମ୍ମା, ନ ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ଏୱ ହି ଧମ୍ମଞ୍ଞୁଆଦିଭାୱୋ, ନ ପାଳିଧମ୍ମପଠନାଦିମତ୍ତେନ । ଭାସିତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିଭାସିତସ୍ସ ଚେୱ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥବୋଧକସ୍ସ ପଦସ୍ସ । ଅତ୍ଥକୁସଲତାୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ। ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାତୀତି ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଜାନନୱସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାତି । ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗମତ୍ତଞ୍ଞୁତାହି ଏୱ ପରିୟେସନୱିସ୍ସଜ୍ଜନମତ୍ତଞ୍ଞୁତାପି ବୋଧିତା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ତା ଅନୱଜ୍ଜା ହୋନ୍ତୀତି । ୟୋଗସ୍ସ ଅଧିଗମାୟାତି ଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନସ୍ସ । ଅତିସମ୍ବାଧନ୍ତି ଅତିଖୁଦ୍ଦକଂ ଅତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ତାୱତା କାଲେନ ତୀରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ପରିସନ୍ତି ଖତ୍ତିୟପରିସାଦିକଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ପରିସଂ । ଭିକ୍ଖୁପରିସାଦିକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଖତ୍ତିୟପରିସାଦିକଂ ମନୁସ୍ସପରିସଂୟେୱ ପୁନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ୱଦନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ଇମଂ ମେ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ମା ସେୱିତବ୍ବୋ, ୱିପରିୟାୟତୋ ତଦଞ୍ଞୋ ଅସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାନାତୀତି ପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଞୂ । ଏୱଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ବୋଧନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ, ନିହୀନଂ ୱା ଜାନାତି ନାମ ।

୩୩୧.‘‘ନିଦ୍ଦସୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି । ‘‘ଆଦି-ସଦ୍ଦଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଆହ ‘‘ନିଦ୍ଦସାଦିୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି । ନତ୍ଥି ଦାନି ଇମସ୍ସ ଦସାତି ନିଦ୍ଦସୋ । ପଞ୍ହୋତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ଦସୱସ୍ସୋ ନ ହୋତୀତି ତେସଂ ମତିମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କିରା’’ତି କିରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ନିଦ୍ଦସୋ’’ତି ଚେତଂ ଦେସନାମତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବୀସାଦିଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ନିନ୍ନୱାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମେ ୱିଚରନ୍ତୋତି ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତୋ ।

ନ ଇଦଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ତେସୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା । ସାସନେପି ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ନ ଇଦଂ ଅଧିୱଚନଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ୟସ୍ସ ପନେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୟେନ ଚ କାରଣେନ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱୋ ହିସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ କାରଣଂ । ପରମ୍ପରାୟ ଇତରାନି, ୟାନି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ।

ସିକ୍ଖାୟ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦାନଂ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ, ତଂ ପନସ୍ସା ପାରିପୂରିୟା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖତ୍ତୟପୂରଣେ’’ତି । ସିକ୍ଖାୟ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରକ୍ଖଣଂ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ, ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ପୂରଣେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅରକ୍ଖଣେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ, ରକ୍ଖଣେ ଚ ପରିପୂରଣତୋ । ବହଲଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ଦଳ୍ହଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଆୟତିନ୍ତି ଅନନ୍ତରାନାଗତଦିୱସାଦିକାଲୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅନାଗତଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଅନାଗତେ ପୁନଦିୱସାଦୀସୁପୀ’’ତି । ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିୱିଟ୍ଠଅତ୍ଥିତା ଅୱିଗତପେମତା, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ନିଜ୍ଝାନଂ ଧମ୍ମନିସାମନାତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଣ୍ହାୱିନୟନେତି ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାଦିୱିପସ୍ସନାଞାଣାନୁଭାୱସିଦ୍ଧେ ତଣ୍ହାୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ । ଏକୀଭାୱେତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକାକିଲେସସଙ୍ଗଣିକାୱିଗମସିଦ୍ଧେ ୱିୱେକଭାୱେ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭେତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନେ, ତଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ୱୀରିୟସ୍ସ ପରିବ୍ରୂହନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କାୟିକଚେତସିକସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ପୂରଣେ’’ତି । ସତିୟଞ୍ଚେୱ ନେପକ୍କଭାୱେ ଚାତି ସତୋକାରିତାୟ ଚେୱ ସମ୍ପଜାନକାରିତାୟ ଚ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନେୱ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଇଜ୍ଝତି । ଦିଟ୍ଠିପଟିୱେଧେତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଟିୱିଜ୍ଝନେ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେ’’ତି । ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧେ ହି ଇଜ୍ଝମାନେ ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସିଦ୍ଧା ଏୱ ହୋତି ।

ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାଞାଣେତି ଦସୱିଧସ୍ସ, ଏକାଦସୱିଧସ୍ସାପି ୱା ଅସୁଭସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣେ । ଇଦଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପରିଚୟଞାଣଂ । ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣେତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମତାସଂସୂଚିତସ୍ସ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣେ । ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନାତି ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ । ଅନୁସେନ୍ତୀତି ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନ୍ତି । କାରଣଲାଭେ ହି ସତି ଉପ୍ପନ୍ନାରହା କିଲେସା ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ତଦୱତ୍ଥା ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଥାମଗତୋତି ଥାମପ୍ପତ୍ତୋ । ଥାମଗମନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣୋ କାମରାଗାଦୀନମେୱ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ଥାମଗତାନୁସୟଂ ପଜହତୀ’’ତି । କାମରାଗୋ ଏୱ ଅନୁସୟୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ । ୟେ ପନ ‘‘କାମରାଗସ୍ସ ଅନୁସୟୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି କାମରାଗୱିନିମୁତ୍ତୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ୟଦି ‘‘ତସ୍ସ ବୀଜ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତମ୍ପି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତେୱାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଅଧିକରଣସମଥସତ୍ତକୱଣ୍ଣନା

ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣାନି । କେ ଅଧିକରୀୟନ୍ତି ? ସମଥା । କଥଂ ଅଧିକରୀୟନ୍ତୀତି ? ସମନୱସେନ, ତସ୍ମା ତେ ତେସଂ ସମନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିକରଣାନି ସମେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଉଟ୍ଠିତାନଂ । ସମଥତ୍ଥନ୍ତି ସମନତ୍ଥଂ ।

‘‘ଅଟ୍ଠାରସହି ୱତ୍ଥୂହୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ ୟଥା ‘‘ୟଦି ମେ ବ୍ୟାଧୀ ଦାହେୟ୍ୟୁଂ ଦାତବ୍ବମିଦମୋସଧ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱିୱଦନ୍ତା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସହି ୱତ୍ଥୂହି ୱିୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଉପୱଦନାତି ଅକ୍କୋସୋ । ଚୋଦନାତି ଅନୁୟୋଗୋ ।

ଅଧିକରଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାୱ ୱିନୟନତୋ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋ। ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟ ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକକମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧା ସମ୍ମୁଖତା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋ ନାମ ।

ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିୱସେନ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ, ନ ୟଥା ତଥା କାରକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମ୍ମୁଖାତା । ଭୂତତାତି ତଚ୍ଛତା । ସଚ୍ଚପରିୟାୟୋ ହି ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୯୪) ୱିୟ । ୱିନେତି ଏତେନାତି ୱିନୟୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ୱୂପସମନାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱିଧି, ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ମୁଖତା ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ତଂ…ପେ॰… ସମ୍ମୁଖତା’’ତି । ୟେନାତି ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ । ୱିୱାଦୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା ପରିହାୟତି ସମ୍ମତପୁଗ୍ଗଲେହେୱ ୱୂପସମନତୋ ।

ନନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ । ‘‘ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ । ଗୁଳ୍ହକାଦୀସୁ ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ଗୁଳ୍ହକୋ ସଲାକଗ୍ଗାହୋ କାତବ୍ବୋ ଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନାୟ ୱିୱଟକୋ, ବାଲୁସ୍ସନ୍ନାୟ ସକଣ୍ଣଜପ୍ପକୋ । ୟସ୍ସା କିରିୟାୟ ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବହୁତରା, ସା ୟେଭୁୟ୍ୟସିକାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟା’’ତିଆଦି ।

‘‘ଚତୂହିସମଥେହି ସମ୍ମତୀ’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ଏୱ ୱୂପସମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ସଚେ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ଉଭୋ ଖମାପେତ୍ୱା, ଅଥ ଅତ୍ଥି, ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ରୋପନୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ । ପଟିକମ୍ମଂ ପନ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସମଥେ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ନ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ଅସ୍ସାମଣକଂ, ସମଣେହି ଅକତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ । ଅଜ୍ଝାଚାରେ ୱୀତିକ୍କମେ ସତି ।

ପଟିଚରତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପାପୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ପାପିୟୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ତସ୍ସ ପାପିୟସିକଂ । ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନେୱ ୱୂପସମୋ ନତ୍ଥି ପଟିଞ୍ଞାୟ ତଥାରୂପାୟ, ଖନ୍ତିୟା ୱା ୱିନା ଅୱୂପସମନତୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ଆପତ୍ତିଦେସନାୟ । ପଟିଞ୍ଞାତେ ଆପନ୍ନଭାୱାଦିକେ କରଣଂ କିରିୟା ‘‘ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି, ପରିୱାସଦାନାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ ।

ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ଚତୂହି ତୀହି ଏକେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାନୁରୂପଂ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ସମଥୱିଚାରେ । ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟେ ନୟମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୪-୧୮୭) ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସତ୍ତକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ।

ଅଟ୍ଠକୱଣ୍ଣନା

୩୩୩.ଅୟାଥାୱାତି ନ ୟାଥାୱା । ଅନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ମିଚ୍ଛାସଭାୱା । ୱିପରୀତୱୁତ୍ତିକତାୟ ୟାଥାୱା । ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ସମ୍ମାସଭାୱା ଅୱିପରୀତୱୁତ୍ତିକା ।

୩୩୪. କୁଚ୍ଛିତଂ ସୀଦତୀତି କୁସୀତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘କୁସୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ କୁସୀତଭାୱୋ ଇଧ କୁସୀତ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିନାପି ହି ଭାୱଜୋତନଂ ସଦ୍ଦଂ ଭାୱତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସୀତଭାୱୱତ୍ଥୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କୋସଜ୍ଜକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କମ୍ମଂ ନାମ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ଈଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରୱିଚାରଣାଦୀ’’ତି । ୱୀରିୟନ୍ତି ପଧାନୱୀରିୟଂ, ତଂ ପନ ଚଙ୍କମନୱସେନ କରଣେ ‘‘କାୟିକ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁୱିଧମ୍ପୀ’’ତି । ପତ୍ତିୟାତି ପାପୁଣନତ୍ଥଂ । ଓସୀଦନନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେ ସଙ୍କୋଚୋ । ମାସେହି ଆଚିତଂ ନିଚିତଂ ୱିୟାତି ମାସାଚିତଂ, ତଂ ମଞ୍ଞେ । ୟସ୍ମା ମାସା ତିନ୍ତାୱିସେସେନ ଗରୁକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଥା ତିନ୍ତମାସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ଗିଲାନଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୩୫.ତେସନ୍ତି ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନାତି ଇମିନା କୁସୀତୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ‘‘ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଇଦଂ ପଠମନ୍ତି ଇଦଂ ହନ୍ଦାହଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଭାମୀତି ଏୱଂ ଭାୱନାୟ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନଂ ପଠମଂ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ତଥା ପଠମଂ ପୱତ୍ତଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନଞ୍ହି ଉପରି ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି । ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସହିତାନି ହି ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନାନି, ତମ୍ମୂଲକାନି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୩୩୬.ଆସଜ୍ଜାତି ୟସ୍ସ ଦେତି, ତସ୍ସ ଆମୋଦନହେତୁ ତେନ ସମାଗମନିମିତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଆସାଦନଂ ଦାନକାରଣଂ ନାମା’’ତି । ଭୟାତି ଭୟହେତୁ । ନନୁ ଭୟଂ ନାମ ଲଦ୍ଧୁକାମତା ରାଗାଦୟୋ ୱିୟ ଚେତନାୟ ଅୱିସୁଦ୍ଧିକରଂ, ତଂ କସ୍ମା ଇଧ ଗହିତନ୍ତି ? ନ ଇଦଂ ତାଦିସଂ ଚୋରଭୟାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦାସି ମେତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ କତଂ ଉପକାରଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୀୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସତି ମେତି ପଚ୍ଚୁପକାରାସୀସାୟ ୟଂ ଦୀୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସାହୁ ଦାନନ୍ତି ‘‘ଦାନଂ ନାମେତଂ ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ସାଧୁସମାଚାରେ ଠତ୍ୱା ଦେତି । ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥନ୍ତି ଉପସୋଭନତ୍ଥଂ । ପରିୱାରତ୍ଥନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରତ୍ଥଂ । ଦାନଞ୍ହି ଦତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜପୀତିସୋମନସ୍ସାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଲୋଭଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରାଦୟୋ ୱିଦୂରୀ ଭୱନ୍ତି । ଇଦାନି ଦାନଂ ଅନୁକୂଲଧମ୍ମପରିବ୍ରୂହନେନ, ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୱିଦୂରୀଭାୱକରଣେନ ଚ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପସୋଭନାୟ ଚ ପରିକ୍ଖାରାୟ ଚ ହୋତୀତି ‘‘ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ, ପରିୱାରତ୍ଥଞ୍ଚ ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁକଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦି । ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ହୋତି ଲଦ୍ଧା ଦାୟକେ ‘‘ଇମିନା ମୟ୍ହଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ’’ତି, ଦାତାପି ଲଦ୍ଧରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁକଂ କରୋତୀ’’ତି ।

ଅଦନ୍ତଦମନନ୍ତି ଅଦନ୍ତା ଅନସ୍ସୱାପିସ୍ସ ଦାନେନ ଦନ୍ତା ଅସ୍ସୱା ହୋନ୍ତି ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଦାନଂ ଦନ୍ତଦୂସକନ୍ତି ଅଦାନଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ଦନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସୱାନମ୍ପି ୱିଘାତୁପ୍ପାଦନେନ ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି । ଉନ୍ନମନ୍ତି ଦାୟକା, ପିୟଂୱଦା ଚ ପରେସଂ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରଟ୍ଠାନତାୟ। ନମନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗାହକା ଦାନେନ, ପିୟୱାଚାୟ ଲଦ୍ଧସଙ୍ଗହା ସଙ୍ଗାହକାନଂ ।

ଚିତ୍ତାଲଙ୍କାରଦାନମେୱ ଉତ୍ତମଂ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ, ସୁପରିସୁଦ୍ଧତାୟ, ଗୁଣୱିସେସପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ ।

୩୩୭.ଦାନପଚ୍ଚୟାତି ଦାନକାରଣା, ଦାନମୟପୁଞ୍ଞସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପପତ୍ତିୟୋତି ମନୁସ୍ସେସୁ, ଦେୱେସୁ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୟୋ । ଠପେତୀତି ଏକୱାରମେୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ଉପରୂପରି ତେନେୱାକାରେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଠପେତି । ତଦେୱ ଚସ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ୱଡ୍ଢେତୀତି ବ୍ରୂହେତି, ନ ହାପେତି । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତଂ, ନିନ୍ନଂ ପୋଣଂ ପବ୍ଭାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ୱିସିଟ୍ଠଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉତ୍ତରି ନାମ ପଣୀତଂ ମଜ୍ଝେପି ହୀନମଜ୍ଝିମୱିଭାଗସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତରି ଅଭାୱିତନ୍ତି ତତୋ ଉପରି ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ ଅଭାୱିତ’’ନ୍ତି । ସଂୱତ୍ତତି ତଥା ପଣିହିତଂ ଦାନମୟଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧକାରଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଭାୱଦସ୍ସନପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଦାନମୟସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ତଂସଂୱତ୍ତନତାଦସ୍ସନପରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗସ୍ସାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମରାଗସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ସିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପତ୍ତି, ନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୱରାଗସ୍ସ । ୱୀତରାଗଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ କାମେସୁ ୱୀତରାଗତା ଅଧିପ୍ପେତା, ୟାୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତି ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ଦାନମତ୍ତେନେୱା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଦାନଂ ତତ୍ଥ କିଂ ଅତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଦାନେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତୋତି ବଦ୍ଧାଘାତେ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେପି ଅତ୍ତନୋ ଦାନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ମୁଦୁଭୂତଚିତ୍ତୋ ।

ପରିସୀଦତି ପରିତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସମାଗଚ୍ଛତୀତି ପରିସା, ସମୂହୋ ।

ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀ ଧମ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ଏତେହି ମୁତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ତେ ଲୋକଧମ୍ମା ଅପରାପରଂ କଦାଚି ଲୋକଂ ଅନୁପତନ୍ତି, କଦାଚି ତେ ଲୋକୋ, ତସ୍ମା ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ’’ତି ସୁତ୍ତପଦଂ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬) ଆହରି । ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧି ଲାଭୋ, ତାନି ଏୱ ୱା ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଲାଭୋ । ତଦଭାୱୋ ଅଲାଭୋ । ଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତବ୍ବିସୟୋ ଅନୁରୋଧୋ ଗହିତୋ, ଅଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ୱିରୋଧୋ । ୟସ୍ମା ଲୋହିତେ ସତି ତଦୁପଘାତୱସେନ ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁରୋଧେ ସତି ୱିରୋଧୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲାଭେ ଆଗତେ ଅଲାଭୋ ଆଗତୋ ଏୱା’’ତି । ଏସ ନୟୋ ୟସାଦୀସୁପି ।