ମହାୱଗ୍ଗଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଦୀଘନିକାୟେ
ମହାୱଗ୍ଗଟୀକା
୧. ମହାପଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ପୁବ୍ବେନିୱାସପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୧. ୟଥାଜାତାନଂ କରେରିରୁକ୍ଖାନଂ ଘନପତ୍ତସାଖାୱିଟପେହି ମଣ୍ଡପସଙ୍ଖେପେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋ ପଦେସୋ ‘‘କରେରିମଣ୍ଡପୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦ୍ୱାରେତି ଦ୍ୱାରସମୀପେ । ଦ୍ୱାରେ ଠିତରୁକ୍ଖୱସେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସମଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପନ ଭଗୱା ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ଅୱସିତ୍ୱା ତଦା କରେରିକୁଟିକାୟଂ ୱିହାସୀତି ? ସାପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱସନଗନ୍ଧକୁଟି ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ତୋଜେତୱନେ’’ତିଆଦିମାହ । ସଲଳାଗାରନ୍ତି ଦେୱଦାରୁରୁକ୍ଖେହି କତଗେହଂ । ପକତିଭତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାକତିକଭତ୍ତକାଲତୋ ପଚ୍ଛା, ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ ଉପରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଣ୍ଡପାତତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତାନନ୍ତି ପିଣ୍ଡପାତଭୋଜନତୋ ଅପେତାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଭତ୍ତକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନା ମାଳସଙ୍ଖେପେନ କତା ନିସୀଦନସାଲା ‘‘ମଣ୍ଡଲମାଳ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ନିସୀଦନସାଲାୟା’’ତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅତୀତୱିସୟୋ, ନିୱାସ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ, ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଚ ନିୱସିତଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ଖନ୍ଧା ଚ ସନ୍ତାନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସଙ୍ଖାତେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସେନା’’ତି । ୟୋଜେତ୍ୱାତି ୱିସୟଭାୱେନ ୟୋଜେତ୍ୱା । ପୱତ୍ତିତାତି କଥିତା । ଧମ୍ମୂପସଂହିତତ୍ତା ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତାତି ଧମ୍ମୀ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ।
ଉଦପାଦୀତି ପଦୁଦ୍ଧାରୋ, ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଜାତାତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପନସ୍ସା ଉପ୍ପନ୍ନାକାରଂ ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ଦସ୍ସିତଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, କେ ନାନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ପଦଦ୍ୱୟେ ପଠମଂୟେୱ ସପ୍ପପଞ୍ଚନଂ, ନ ଇତରନ୍ତି ତଦେୱ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦତୋ, କାଲୱିଭାଗତୋ, ଅନୁସ୍ସରଣାକାରତୋ, ଓପମ୍ମତୋ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତକମ୍ମୱାଦିନୋତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତକମ୍ମୱାଦିନୋ ‘‘ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେ ଠିତା ତାପସପରିବ୍ବାଜକା । ଚତ୍ତାଲୀସଂୟେୱ କପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୩) ଭଗୱତା ତଥା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତତୋ ପରଂ ନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ତଥାୱଚନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତୋପଟ୍ଠକସ୍ସ ତେସଂ ଞାଣସ୍ସ ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ।
ସାୱକାତି ମହାସାୱକା ତେସଞ୍ହି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପୁବ୍ବାଭିନୀହାରୋ । ପକତିସାୱକା ପନ ତତୋ ଊନକମେୱ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ୟସ୍ମା ‘‘କପ୍ପାନଂ ଲକ୍ଖାଧିକଂ ଏକଂ, ଦ୍ୱେ ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତି କାଲୱସେନ ଏୱଂ ପରିମାଣୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଅଗ୍ଗସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣାଭିନୀହାରୋ, ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିପାରମିତାସମ୍ଭରଣଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା…ପେ॰… କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚା’’ତି । ୟଦି ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣକାଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତେସଂ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱିଭୱୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପିସ୍ସ ସପରିଚ୍ଛେଦତା ଆପନ୍ନାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଏତ୍ତକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ୟାୱତକଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତି, ତାୱତକଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀ’’ତି ‘‘ୟାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩, ୫) ୱଚନତୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନମ୍ପି ସୱିସୟେ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ତଂ ତଂ ଜାନନ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ସତିପି କାଲପରିଚ୍ଛେଦେ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହାଦିନା ସାତିସୟତ୍ତା ମହାବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ପଞ୍ଞାପାରମିତାୟ ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତନ୍ନିମିତ୍ତକାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟାତି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବପୱତ୍ତମାନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବିୟା । ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ତେସଞ୍ହି ଅନୁଭୱନାଦିଆକାରଗ୍ଗହଣମସ୍ସ ସାତିସୟଂ, ତଂ ସଞ୍ଞାଭୱେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଏକୱୋକାରଭୱେ ଅଲଭନ୍ତା ‘‘ନ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଜାଲେ ପତିତା ୱିୟ ସକୁଣା, ମଚ୍ଛା ୱିୟ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁଣ୍ଠା ୱିୟାତି ଦନ୍ଧା ୱିୟ । ପଙ୍ଗୁଳା ୱିୟାତି ପୀଠସପ୍ପିନୋ ୱିୟ । ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟଟ୍ଠିକୋଟିହେତୁକଂ ଗମନଂ ୟଟ୍ଠିକୋଟିଗମନଂ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟା ଅମୁଞ୍ଚନତୋ ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି କାମଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାପି ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ପରତୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ‘‘ୱଟ୍ଟେ’’ତିଆଦି ତଥା ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ବୁଦ୍ଧେହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାନି ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ, ନ ଅରୂପପ୍ପୱତ୍ତି, ସୋ ଅସଞ୍ଞଭୱୋ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଦେସିତାୟଂ ଧମ୍ମନେତ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ଅନ୍ତରା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଅପସ୍ସନ୍ତା ପରତୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ସୋଭିତୋତି (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨.୧୬୪ ସୋଭିତତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେନିୱାସେ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ୟାୱ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ଅଚିତ୍ତକପଟିସନ୍ଧି ତାୱ ଅଦ୍ଦସ, ତତୋ ପରଂ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତପରିମାଣେ କାଲେ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଅଦିସ୍ୱା ଅୱସାନେ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜୟମାନୋ ନୟୱସେନ ‘‘ଅସଞ୍ଞଭୱୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ତଂ କାରଣଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ‘‘ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ତେସଂ ଞାଣସ୍ସ ସଙ୍କମନଦସ୍ସନଂ, ତେନ ସବ୍ବସୋ ଭୱେ ଅନାମସିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ତଂ ତଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ୟଥା ନାମ ସରଦସମୟେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟ ଚତୁରତନିକେ ଗେହେ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ରୂପଗତଂ ସୁପାକଟମେୱ ହୋତୀତି ଲୋକସିଦ୍ଧମେତଂ, ସିୟା ପନ ତସ୍ସ ସୁଖୁମତରତିରୋହିତାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପଗତସ୍ସ ଅଗୋଚରତା । ନ ତ୍ୱେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଗୋଚରତା, ଅଥ ଖୋ ତଂ ଞାଣାଲୋକେନ ଓଭାସିତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସୁପାକଟଂ ସୁୱିଭୂତମେୱ ହୋତି ତଥା ଞେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ପନ ଅତ୍ତନା ୱା ପରେହି ୱା ଦିଟ୍ଠକତସୁତଂ, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲୋଭାସସଦିସ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦି ।
ତଥା ସାୱକା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚାତି । ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠକତସୁତମେୱ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉପସଂହରତି, ତେନ ସପ୍ପଦେସମେୱ ନେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ, ନ ନିପ୍ପଦେସନ୍ତି ନିଦସ୍ସେତି ।
ଖଜ୍ଜୋପନକଓଭାସସଦିସଂ ଞାଣସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ । ସାୱକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପକତିସାୱକାନଂ ପାକତିକପଦୀପୋଭାସସଦିସଂ । ମହାସାୱକାନଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧ ୱଙ୍ଗୀସେତ୍ଥରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ) ମହାପଦୀପୋଭାସସଦିସଂ । ତେନାହ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୨) ‘‘ଉକ୍କାପଭାସଦିସ’’ନ୍ତି । ଓସଧିତାରକୋଭାସସଦିସନ୍ତି ଉସ୍ସନ୍ନା ପଭା ଏତାୟ ଧୀୟତି, ଓସଧୀନଂ ୱା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟକତ୍ତା ‘‘ଓସଧୀ’’ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମାୟ ତାରକାୟ ପଭାସଦିସଂ । ସରଦସୂରିୟମଣ୍ଡଲୋଭାସସଦିସଂ ସବ୍ବସୋ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ । ଅପଟୁଭାୱହେତୁକୋ ୱିସୟଗ୍ଗହଣେ ଚଞ୍ଚଲଭାୱୋ ଖଲିତଂ, କୁଣ୍ଠିଭାୱହେତୁକୋ ୱିସୟସ୍ସ ଅନଭିସମୟୋ ପଟିଘାତୋ ।ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧମେୱାତି ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତାଧୀନଂ, ଆୱଜ୍ଜିତମତ୍ତେ ଏୱ ୟଥିଚ୍ଛିତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅସଙ୍ଗଅପ୍ପଟିହତଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଲହୁତରେପି ୱିସୟେ, ଗରୁତରେ ଚ ଏକସଦିସମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁବ୍ବଲପତ୍ତପୁଟେ’’ତିଆଦିନା ଉପମାଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମକାୟତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଗୁଣଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପୁବ୍ବେନିୱାସପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କଥଂ । ତିତ୍ଥିୟାନଂ, ସାୱକାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣସ୍ସ ହୀନୁଦାହରଣଦସ୍ସନୱସେନେତ୍ଥ କଥିତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଭଗୱତୋ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱିସେସତୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି । ସଙ୍ଖେପତୋତି ସମାସତୋ । ୟତ୍ତକୋପି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତଦା ୟଥାକଥିତଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଇତିପୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତସ୍ସ ଚ ଅନେକାକାରତାୟ ଆମେଡିତୱଚନଂ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ‘‘ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ୱିୟ ଆକାରତ୍ଥୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମ୍ପୀ’’ତି ତଦତ୍ଥମାହ ।
୨-୩.ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଇଧ ପାଠେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତେନ ପାଠେନ ସାଧାରଣଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅସାଧାରଣଂ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଅଧିକତତ୍ତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟମେୱ ହି ୱିସେସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ଇଦଂ ସୱନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ତଦତ୍ଥାୱବୋଧସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଇମଂ ସଂଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମମ ଗୁଣେ ଥୋମେନ୍ତି, କଥଂ ? ମମ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ଆରବ୍ଭାତି ୟୋଜନା । ନିପ୍ଫତ୍ତିନ୍ତି କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ତେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋତି ପୁଚ୍ଛାୱାଚୀ ନୁ-ଇତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ନିପାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ ନୂ’’ତି । ନନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ । ‘‘ୟଂ ଭଗୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ କିରିୟାପରାମସନଭୂତେନ ‘‘ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କଥେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମିକଥାକରଣଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘‘ଏତସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମିକଥାକରଣସ୍ସା’’ତି, ଆଦରୱସେନ ପନ ତଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪.ସୁଣାଥାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ଏତେନ ‘‘ମନସି କରୋଥା’’ତି ପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୋତାୱଧାନଂ ସୋତସ୍ସ ଓଦହନଂ, ସୁସ୍ସୂସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛିନ୍ନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱଟୁମଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଏତେସନ୍ତି ଛିନ୍ନୱଟୁମକା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଖୀଣାସୱା, ଇଧ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବସୋ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଇତରେସଂ ଅୱିସୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେ ଦିସ୍ସତି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମତ୍ଥଦୀପନତୋ । ଉପୟୋଗୱଚନେ ଦିସ୍ସତି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛନକିରିୟାୟ କମ୍ମତ୍ଥଦୀପନତୋ । ତନ୍ତି ଚ ଉପୟୋଗୱଚନମେୱ ପୁଚ୍ଛତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିକମ୍ମକଭାୱତୋ । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କରଣୱଚନେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ଭୁମ୍ମେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟଥା ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଉପୟୋଗେସୁ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ କରଣେପି ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଇଧ ଭୁମ୍ମେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁନ୍ତି ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭୂତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ । ଉନ୍ନାଦେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦସ୍ସ ।
କାଲସ୍ସ ଭଦ୍ଦତା ନାମ ତତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଗୁଣୱିଭୂତିୟା, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ଚ ଗୁଣୱିଭୂତୀତି ତବ୍ବହୁଲତା ୟସ୍ସ କପ୍ପସ୍ସ ଭଦ୍ଦତାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ସୁନ୍ଦରକପ୍ପେ’’ତି, ତଥା ସାରଭୂତଗୁଣୱସେନ ‘‘ସାରକପ୍ପେ’’ତି। ‘‘ଇମଂ କପ୍ପଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଏୱମାହା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମସ୍ସ କପ୍ପସ୍ସ ତଥା ଥୋମେତବ୍ବତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୟତୋ ପଭୁତି ଅଭିନୀହାରୋ କତୋତି ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଅଭିନୀହାରୋ ପୱତ୍ତିତୋ । ସଂସାରସ୍ସ ଅନାଦିଭାୱତୋ ଇମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଭିନୀହାରତୋ ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅନନ୍ତା ଅପରିମେୟ୍ୟାତି ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନକପ୍ପେ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ’’ତି ଆହ । କାମଂ ଦୀପଙ୍କରବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଅୟଂ ଭଗୱା ଅଭିନୀହାରମକାସି, ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅଭିନୀହାରତୋ ପୁରିମତରାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୂ’’ତି ।
ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପପରିୟୋସାନେତି ମହାକପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପରିୟୋସାନେ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ‘‘ଇତୋ ତିଂସକପ୍ପସହସ୍ସାନଂ ଉପରୀ’’ତି ଏତେନ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ସୁମେଧସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ତରେ ଏକୂନସତ୍ତତିକପ୍ପସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇତୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ କପ୍ପସହସ୍ସାନଂ ଉପରୀ’’ତି ଇମିନା ସୁଜାତସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ଅତ୍ଥଦସ୍ସିସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ତରେ ଏକେନୂନାନି ଦ୍ୱାଦସକପ୍ପସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇତୋ ଚତୁନୱୁତେ କପ୍ପେ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ତରେ ଛାଧିକନୱସତୁତ୍ତରାନି ସତ୍ତରସକପ୍ପସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏକତିଂସେ କପ୍ପେ’’ତି ଇମିନା ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ସିଖିସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ତରେ ସଟ୍ଠି କପ୍ପାନି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେ ସବ୍ବେପି ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଓରଂ ସୁମେଧାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନକପ୍ପେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମୋଧାନିୟମାନା ସତସହସ୍ସା କପ୍ପା ହୋନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ମହାସାୱକାଦୟୋ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ୱିୱଟ୍ଟୂ ପନିସ୍ସୟାନି କୁସଲାନି ସମ୍ଭରିଂସୁ । ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେପି ଲୋକେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେସଂ ପୁରିସୱିସେସାନଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦାଭିବୁଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଏୱମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ୱଦତି ।
‘‘କିଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ । କପ୍ପସଣ୍ଠାନକାଲସ୍ମିନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପସ୍ସ ସଣ୍ଠହନକାଲେ । ଏକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକଙ୍ଗଣଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତେତି ପବ୍ବତରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ, ମେଘାଦୀନଞ୍ଚ ଅଭାୱେନ ୱିୱଟଂଅଙ୍ଗଣଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତେ । ଲୋକସନ୍ନିୱାସେତି ଭାଜନଲୋକେନ ସନ୍ନିୱିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ । ୱୀସତି ୟଟ୍ଠିୟୋ ଉସଭଂ । ‘‘ଉସଭମତ୍ତା, ଦ୍ୱେ ଉସଭମତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ତା ହୁତ୍ୱାତି ପତମାନାୱ ଉଦକଧାରା ୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ତଂ ଆକାସଟ୍ଠାନଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା । ୟାୱ ଅୱିନଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକାତି ୟାୱ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ୟାୱ ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ୟାୱ ୱେହପ୍ଫଲବ୍ରହ୍ମଲୋକାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱାତୱସେନାତି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକନୱୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସ୍ସ ସନ୍ଧାରକୱାତମଣ୍ଡଲସ୍ସ ୱସେନ । ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କପ୍ପଦେସମାହ । ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱିନାସୋ, ପଠମଂ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱାତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପାଦସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ହି ଗଚ୍ଛୋ ନିସ୍ସିତୱୋହାରେନ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । କଣ୍ଣିକାବଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱାତି ଆବଦ୍ଧକଣ୍ଣିକା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା । ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମାନୋ ଅତ୍ତମନା…ପେ॰… ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୱେହପ୍ଫଲେପି ସୁଭକିଣ୍ହେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତେ ଚତୁତ୍ଥିଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ଭଜନ୍ତି । ନିକ୍ଖମନ୍ତେସୂତି ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନ୍ତେସୁ । ଅଭିଜାତି ପନେତ୍ଥ ଜାତିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିୟାୱ ସଙ୍ଗହିତା । ନିମୀୟତି ଅନୁମୀୟତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ନିମିତ୍ତଂ, କାରଣଂ । ଞାପକମ୍ପି ହି କାରଣଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେନ ଫଲଂ ସିଦ୍ଧମେୱ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହି, ୟଥା ତଂ ଅସିତୋ ଇସି ଅଭିଜାତିୟଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାନି ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ସିଦ୍ଧେ ଏୱ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହି, ଏୱଂ ପନ ଗୟ୍ହମାନଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତକଂ ଫଲଂ ତଦାନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱୋହରୀୟତି ତବ୍ଭାୱେ ଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ଆନୁଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ତଥା ଚାହ ଭଗୱା ‘‘ସୋ ତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ…ପେ॰… ରାଜା ସମାନୋ କିଂ ଲଭତି, ବୁଦ୍ଧୋ ସମାନୋ କିଂ ଲଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୨, ୨୦୪) ଚ ଏୱମାଦି । ଇମମତ୍ଥନ୍ତି ପଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିଂସୁ ।
ଜାତିପରିଚ୍ଛେଦାଦିୱଣ୍ଣନା
୫-୭.କପ୍ପପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ‘‘ଇତୋ ସୋ ଏକନୱୁତେ କପ୍ପେ’’ତିଆଦିନା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କପ୍ପେ ତେ ତେ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ କପ୍ପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ପରିଜାନନୱସେନ । ‘‘ଇଦଂ ତ’’ନ୍ତି ହି ନିୟମେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ତରଂ । ଲହୁକନ୍ତି ସଲ୍ଲହୁକଂ, ଆୟୁନୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ରସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟମେତଂ ଅପ୍ପକସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ।
‘‘ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଅୱିସେସଜୋତନଂ ‘‘ୱୀସଂ ୱା ତିଂସଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ଅନିୟମିତୱସେନେୱ ୟଥାଲାଭତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଅପଚୁରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ଦୀଘାୟୁକୋ ପନ ଅତିଦୁଲ୍ଲଭୋ’’ତି ଆହ । ଇଦଂ ତଂ ୱିସେସୱୱତ୍ଥାପନଂ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିସାଖା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ତତ୍ତକମ୍ପି କାଲଂ ନ ଜୀୱି, ନନୁ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ଅତିୱିୟଉଳାରତମେନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସୀଆଦୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜାତିୟା ମେତ୍ତାଠାନତାୟ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗତା । ତଦନୁଗୁଣଞ୍ହି ତେସଂ ୱିସେସତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ବହୁଲଂ ଖେମୱିତକ୍କୂପନିସ୍ସୟତାୟ ସୋମନସ୍ସସହଗତତା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣପରୋପଦେସରହିତଞାଣୱିସେସୂପନିସ୍ସୟତାୟ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତା, ଅସଙ୍ଖାରିକତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଆୟୁ ଆଧାରୱିସେସତୋ, ନିସ୍ସୟୱିସେସତୋ, ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସତୋ ଚ ଅପରିମେୟ୍ୟାନୁଭାୱତାୟ କାରଣସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଚିରତରଂ କାଲଂ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପାରମିତାପରିଭାୱିତତା ଆଧାରୱିସେସତା । ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟାଦିଆସୟସମ୍ପଦା ନିସ୍ସୟୱିସେସତା । ଲାଭମଚ୍ଛରିୟାଦିପାପଧମ୍ମୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱୋ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୟ ଆୟୂହନା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସବ୍ବେସଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମାୟୂହନେ ସାଧାରଣୋତି ତସ୍ସ ଫଲେନାପି ଏକସଦିସେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତି ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକା’’ତି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକାଲାୱତ୍ଥାନାୟୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକସଂୱତ୍ତନସମତ୍ଥଂ ପରିଚିତଂ କମ୍ମଂ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧା ପନ ତଦା ମନୁସ୍ସାନଂ ପରମାୟୁପ୍ପମାଣାନୁରୂପମେୱ କାଲଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ଠତ୍ୱା ସାଧେତବ୍ବପୟୋଜନାଭାୱତୋ, ଧମ୍ମତାୱେସାତି ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତତୋ ପରଂ ପନ ଅଟ୍ଠାନସ୍ସ ‘‘ଉତୁଭୋଜନୱିପତ୍ତିୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫) କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତଂ ଲୋକସାଧାରଣଂ ଲୋକେ ଜାତସଂୱୁଦ୍ଧାନଂ ତଥାଗତାନଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି ନେସଂ ରୋଗକିଲମଥାଦୟୋ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଉତୁଭୋଜନୱସେନାତି ଅସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ, ସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଉତୁନୋ, ଭୋଜନସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଆୟୁ ହାୟତିପି ୱଡ୍ଢତିପି । ଆୟୂତି ଚ ପରମାୟୁ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦିଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୦) ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମିକା, ନ ଧମ୍ମିକା ଅଧମ୍ମିକା, ହିଂସାଦିଅଧମ୍ମପସୁତା । ଅଧମ୍ମିକମେୱ ହୋତି ଇସ୍ସରଜନାନଂ ଅନୁୱତ୍ତନେନ, ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେନ ଚ । ଉଣ୍ହୱଲାହକା ଦେୱତାତି ଉଣ୍ହଉତୁନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତମେଘମାଲାସମୁଟ୍ଠାପକା ଦେୱପୁତ୍ତା । ତେସଂ କିର ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମକାଲମେୱ ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଉଣ୍ହଂ ଫରମାନା ୱଲାହକମାଲା ନାତିବହଲା ଇତୋ ଚିତୋ ନଭଂ ଛାଦେନ୍ତୀ ୱିତନୋତି । ଏସ ନୟୋ ସୀତୱଲାହକୱସ୍ସୱଲାହକାସୁ । ଅବ୍ଭୱଲାହକା ପନ ଦେୱତା ସୀତୁଣ୍ହୱସ୍ସେହି ୱିନା କେୱଲଂ ଅବ୍ଭପଟଲସ୍ସେୱ ସମୁଟ୍ଠାପକା ୱେଦିତବ୍ବା । ତାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମିତ୍ତା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । କାମଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧାପି ଦେୱତା ଚାତୁମହାରାଜିକାୱ ତା ପନ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦଞ୍ଞେ ପଠମଭୂମିକେ କାମାୱଚରଦେୱେ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଚାତୁମହାରାଜିକା’’ତି ଆହ । ତାସଂ ଅଧମ୍ମିକତାୟାତି ରାଜୂନଂ ଅଧମ୍ମିକଭାୱମୂଲକେନ ଉପରାଜାଦିଅଧମ୍ମିକଭାୱପରମ୍ପରାଭତେନ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଅଧମ୍ମିକଭାୱେନ । ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତୀତି ବହ୍ୱାବାଧତାଦି ଅନିଟ୍ଠଫଲୂପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଅଧମ୍ମିକତାସଞ୍ଞିତସ୍ସ ସାଧାରଣସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ ୱିସମଂ ୱାୟନ୍ତେନ ୱାୟୁନା ପୀଳିୟମାନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ୱିସମଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ୟଥାମଗ୍ଗେନ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି। ଅସ୍ସିଦଂ ୟଥା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ୱିସମପରିୱତ୍ତନଂ ୱିସମୱାତସଙ୍ଖୋଭହେତୁକଂ, ଏୱଂ ଉତୁୱସ୍ସାଦିୱିସମପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱାତୋ ୟଥାମଗ୍ଗେନ ନ ୱାୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱତାନନ୍ତି ସୀତୱଲାହକଦେୱତାଦିଦେୱତାନଂ । ତେନାହ ‘‘ସୀତୁଣ୍ହଭେଦୋ ଉତୂ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂ ଅସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ୱସ୍ସବୀଜଭୂତେ ଉତୁମ୍ହି ୟଥାକାଲଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତେ ।
‘‘ନ ସମ୍ମା ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘କଦାଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କଦାଚି ୱସ୍ସତୀତି କଦାଚି ଅୱସ୍ସନକାଲେ ୱସ୍ସତି । କଦାଚି ନ ୱସ୍ସତୀତି କଦାଚି ୱସ୍ସିତବ୍ବକାଲେ ନ ୱସ୍ସତି । କତ୍ଥଚି ୱସ୍ସତି, କତ୍ଥଚି ନ ୱସ୍ସତୀତି ପଦେସମାହ । ‘‘ୱସ୍ସନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦି ‘‘କଦାଚି ୱସ୍ସତି, କଦାଚି ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ୱିଗତଗନ୍ଧୱଣ୍ଣରସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିରୋଜତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେତି ଭତ୍ତପଚନଭାଜନସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ । ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲନ୍ତି ପାକତୋ ଉକ୍କନ୍ତତଣ୍ଡୁଲଂ । ତୀହାକାରେହୀତି ସବ୍ବସୋ ଅପରିଣତଂ, ଏକଦେସେନ ପରିଣତଂ, ଦୁପରିଣତଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ତୀହାକାରେହି । ପଚ୍ଚତି ପକ୍କାସୟଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅପ୍ପାୟୁକାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଚା’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉତୁଭୋଜନୱସେନ ଆୟୁ ହାୟତି ହେତୁମ୍ହି ଅପରିକ୍ଖୀଣେପି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ।
‘‘ୟଦା ପନା’’ତିଆଦି ସୁକ୍କପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱଡ୍ଢିତ୍ୱାୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିହୀନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରକପ୍ପେ ଅନେକେ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକୋ ଏୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରି ଠତ୍ୱାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୟଂୟଂଆୟୁପରିମାଣେସୂତି ୟତ୍ତକୟତ୍ତକପରମାୟୁପ୍ପମାଣେସୁ । ତେସମ୍ପୀତି ବୁଦ୍ଧାନଂ । ତଂ ତଦେୱ ଆୟୁପରିମାଣଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଜାତିପରିଚ୍ଛେଦାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା
ବୋଧିପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
୮.ମୂଲେତି ମୂଲାୱୟୱସ୍ସ ସମୀପେ । ତଂ ପନ ତସ୍ସା ହେଟ୍ଠାପଦେସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପାଟଲିରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା’’ତି । ତଂଦିୱସନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଜାତଦିୱସେ, ତଂଦିୱସନ୍ତି ୱା ତଂ ଭଗୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଦିୱସେ । ସୋ କିର ବୋଧିରୁକ୍ଖୋ ସାଲକଲ୍ୟାଣୀ ୱିୟ ପଥୱିୟା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ପୁରେତରଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଦିୱସେ ପଥୱିଂ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ ରତନସତଂ ଉଚ୍ଚୋ, ତାୱଦେୱ ଚ ୱିତ୍ଥତୋ ହୁତ୍ୱା ନଭଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅୟମ୍ପି କିରେତସ୍ସ ରୁକ୍ଖଭାୱେନ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେହି ୱେମତ୍ତତା । ଘନସଂହତନାଳୱଣ୍ଟତାୟ କଣ୍ଣିକବଦ୍ଧେହି ୱିୟ ପୁପ୍ଫେହି । ଏକସଞ୍ଛନ୍ନାତି ପୁପ୍ଫାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଏକଜ୍ଝଂ ସଞ୍ଛନ୍ନା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବଦ୍ଧ…ପେ॰… ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତି ତହଂ ତହଂ ଓଲମ୍ବିତକୁସୁମଦାମେହି ଚେୱ ତହଂ ତହଂ ଖିତ୍ତମାଲାପିଣ୍ଡୀହି ଚ ଇତୋ ଚିତୋ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱିୱିଧୱଣ୍ଟମୁତ୍ତପୁପ୍ଫେହି ଚ ସମ୍ମଦେୱ ଉଜ୍ଜଲଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସିରୀସମ୍ପତ୍ତାନୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସିରିୟା ସୋଭାୟ ସମ୍ପନ୍ନାନି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭୱସିରିନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଅଭିଗନ୍ତବ୍ବଗୁଣୱିଭୂତିସୋଭଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝମାନୋତି ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ସେତମ୍ବରୁକ୍ଖୋତି ସେତୱଣ୍ଣଫଲୋ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ । ତଦେୱାତି ପାଟଲିୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣମେୱ । ଏକତୋତି ଏକପସ୍ସେ । ସୁରସାନୀତି ସୁମଧୁରରସାନି ।
ଏକୋୱ ପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ଏକୋୱ ପଲ୍ଲଙ୍କପ୍ପଦେସୋ । ସୋ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା ।
ସାୱକୟୁଗପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
୯.ସାୱକପରିଚ୍ଛେଦେତି ସାୱକୟୁଗପରିଚ୍ଛେଦେ । ‘‘ଖଣ୍ଡତିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେପି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖଣ୍ଡୋ ଚ ତିସ୍ସୋ ଚା’’ତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସହୋଦରୋ, ୱେମାତିକୋପି ୱା ଜେଟ୍ଠଭାତା ନ ହୋତୀତି ‘‘ଏକପିତିକୋ କନିଟ୍ଠଭାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସେହି ପୁତ୍ତେହି । ‘‘ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଗୁଣୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସିଖିନା ଭଗୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉତ୍ତରୋତି ଉତ୍ତମୋ । ପୁନ ଉତ୍ତରୋତି ଥେରଂ ନାମେନ ୱଦତି । ପାରନ୍ତି ପରକୋଟିମତ୍ଥକଂ । ପଞ୍ଞାୱିସୟେତି ପଞ୍ଞାଧିକାରେ । ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ ହି ପୱତ୍ତିଂ ୱଦତି ।
ସାୱକସନ୍ନିପାତପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
୧୦.ଉପୋସଥନ୍ତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଦୁତିୟତତିୟେସୂତି ଦୁତିୟେ, ତତିୟେ ଚ ସାୱକସନ୍ନିପାତେ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଚତୁରଙ୍ଗିକତଂ ଅତିଦିସତି । ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଦୀପେତବ୍ବା, ସା ପନ ୟସ୍ମା ମନୋରଥପୂରଣିୟଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧୧) ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଉପଟ୍ଠାକପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
୧୧.ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକଭାୱନ୍ତି ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ନିୟତଉପଟ୍ଠାକଭାୱଂ । ଅନିୟତୁଉପଟ୍ଠାକା ପନ ଭଗୱତୋ ପଠମବୋଧିୟଂ ବହୂ ଅହେସୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୟେନ କାରଣେନ ସତ୍ଥୁ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକଭାୱଂ ଉପଗତୋ, ୟଥା ଚ ଉପଗତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଏକଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅହଂ ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ ଅନୟବ୍ୟସନାପାଦକେନ କମ୍ମୁନା ଚୋଦିୟମାନୋ। ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଖେମଂ ମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୁ ଇମିନା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ନାରୋଚେସୀତି ? ଆରୋଚିତେପି ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ନାଦିୟିସ୍ସତି । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ହୋତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟାତିତି । ତେତି ତେ ଗମନଂ, ‘‘ତ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ ।
ଅନ୍ୱାସତ୍ତୋତି ଅନୁବଦ୍ଧୋ, ଉପଦ୍ଦୁତୋ ୱା । ଧମ୍ମଗାରୱନିସ୍ସିତୋ ସଂୱେଗୋ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ନାମ ତିଟ୍ଠନ୍ତେସୁ ଭଗୱତୋପି ଈଦିସଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅହଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁଞ୍ଞାୟେୱ ମେ ସା ଦିସାତି ଅସୁଞ୍ଞାୟେୱ ମମ ସା ଦିସା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ତୱ ଓୱାଦୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦସଦିସୋ’’ତି ।
ୱସିତୁଂ ନ ଦସ୍ସତୀତି ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱାସଂ ନ ଲଭିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରମ୍ମୁଖା ଦେସିତସ୍ସାପି ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ପନସ୍ସ ପରମ୍ମୁଖାୱ ପୱତ୍ତା ପଗେୱ ୟାଚନାୟ । ତସ୍ସା ୱାଚନାମଗ୍ଗୋପି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରପ୍ପଭୱୋ । କସ୍ମା ? ସୋ ନିଦ୍ଦେସପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିୟ ଥେରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗହିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପକ୍ଖିୟୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ପଟିପାଟିୟା ତିକଦୁକେସୁ ଦେୱସିକଂ କତୋକାସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱାପିସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ ନୟଦାନୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମୋପି ସତ୍ଥାରା ପରମ୍ମୁଖା ଦେସିତୋପି ଥେରେନ ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତୋୱ ଅହୋସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋତି ଉପଟ୍ଠାନେ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ । ଥେରୋ ହି ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦୁୱିଧେନ ଉଦକେନ, ତିୱିଧେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ, ପାଦପରିକମ୍ମେନ, ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନେନାତି ଏୱମାଦୀହି କିଚ୍ଚେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ୱେଲାୟ ସତ୍ଥୁ ଇଦଂ ନାମ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ନାମ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ ମହତିଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକରତ୍ତିଂ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣଂ ନୱ ୱାରେ ଅନୁପରିୟାୟତି । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ସଚେ ମେ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, ଭଗୱତି ପକ୍କୋସନ୍ତେ ପଟିୱଚନଂ ଦାତୁଂ ନାହଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ହତ୍ଥେନ ନ ମୁଞ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋ’’ତି ।
୧୨. ପିତୁମାତୁଜାତନଗରପରିଚ୍ଛେଦୋ ପିତୁମୁଖେନ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ପିତିପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ୱିହାରଂ ପାୱିସୀତି ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି । ଏତ୍ତକଂ କଥେତ୍ୱାତି କପ୍ପପରିଚ୍ଛେଦାଦିନୱୱାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଏତ୍ତାୱତା ଦେସନଂ ଦେସେତ୍ୱା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂୟେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ କଥେସି, ନ ବୁଦ୍ଧୱଂସଦେସନାୟଂ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୬୪ ଗାଥାଦୟୋ) ୱିୟ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ, ତତୋ ୱା ପନ ଭିୟ୍ୟୋତି ? ଅନଧିକାରତୋ, ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଚ । ବୁଦ୍ଧୱଂସଦେସନାୟଞ୍ହି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୭୫) –
‘‘କୀଦିସୋ ତେ ମହାୱୀର, ଅଭିନୀହାରୋ ନରୁତ୍ତମ ।
କମ୍ହି କାଲେ ତୟା ୱୀର, ପତ୍ଥିତା ବୋଧିମୁତ୍ତମା’’ତି ॥ ଆଦିନା –
ପୱତ୍ତଂ ତଂ ପୁଚ୍ଛଂ ଅଧିକାରଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଅତ୍ତନା ମହାଭିନୀହାରୋ କତୋ, ତଂ ଦୀପଙ୍କରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକା ବୋଧିୟା ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାରମିୟୋ ପୂରେସି, ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପଟିପତ୍ତି କଥିତା, ଇଧ ପନ ତାଦିସୋ ଅଧିକାରୋ ନତ୍ଥି, ୟେନ ଦୀପଙ୍କରତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ତତୋ ୱା ପନ ପୁରତୋ ବୁଦ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ କଥେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୱଂସଦେସନାୟଂ ୱିୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନା ନାମ ଦେସନାୟ ଭାଜନଭୂତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଞାଣବଲାନୁରୂପା, ନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲାନୁରୂପା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ, ମହାସାୱକାନଂ, (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ତାଦିସାନଞ୍ଚ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱସେନ ଦେସନା ୱିତ୍ଥାରିତା । ଇଧ ପନ ପକତିସାୱକାନଂ, ତାଦିସାନଞ୍ଚ ଦେୱତାନଂ ୱସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ କଥେନ୍ତୋ ସତ୍ତନ୍ନମେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ କଥେସି । ତଥା ହି ନେ ଭଗୱା ପଲୋଭନୱସେନ ସମୁତ୍ତେଜେତୁଂ ସପ୍ପପଞ୍ଚତାୟ କଥାୟ ଦେସନଂ ମତ୍ଥକଂ ଅପାପେତ୍ୱାୱ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି । ତଥା ଚ ଇମିସ୍ସା ଏୱ ଦେସନାୟ ଅନୁସାରତୋ ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୫) ଦେସନାଦୟୋ ପୱତ୍ତା ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସଚାରିକାୱିଭାୱିନିୟା ଉପରିଦେସନାୟ ସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ଏୱ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ କଥେସି । ତେସଂୟେୱ ହି ସାୱକା ତଦା ଚେୱ ଏତରହି ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟଂ ଠିତା, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା । ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥତିସ୍ସଫୁସ୍ସାନଂ କିର ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପପନ୍ନା ଉପପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଉପକାଦୟୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ, ନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଅଟ୍ଠଂସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ୟେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିୱେଧସାସନଂ ଏକଂସତୋ ନିଚ୍ଛୟେ ନ ଅଜ୍ଜାପି ଧରତି, ନ ଅନ୍ତରହିତଂ, ତେ ଏୱ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂୟେୱ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କଥେସି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ଅପୁବ୍ବାଚରିମନିୟମୋ ପନ ଅପରାପରଂ ସଂସରଣକସତ୍ତୱାସୱସେନ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଇଚ୍ଛିତୋତି ନ ତେନେତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରନ୍ତରଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱାତି ଅଭିଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ୟାୱ ତା ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି, ତାୱ ମତ୍ଥକଂ ସିଖଂ ପାପେତ୍ୱା । ନ ତାୱ କଥିତୋତି ୟୋଜନା ।
ତନ୍ତିନ୍ତି ଧମ୍ମତନ୍ତିଂ, ପରିୟତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁତ୍ତପୁତ୍ତମାତୁୟାନୱିହାରଧନୱିହାରଦାୟକାଦୀନଂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାରୋ ସମ୍ବହୁଲୱାରୋ ।
ସମ୍ବହୁଲୱାରୱଣ୍ଣନା
କାମଞ୍ଚାୟଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତତ୍ତା ପନ ଆନେତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବୋତି ତଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କୁଲୱଂସୋ କୁଲାନୁକ୍କମୋ । ପୱେଣୀତି ପରମ୍ପରା । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ପୁତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ, ତେନ ତେସଂ ଜାତନଗରାଦି ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ଏକଂସତୋ ମନୁସ୍ସଭାୱସଞ୍ଜାନନତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାଧିପ୍ପେତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଏୱ ନ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ମହାସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ପାତୁଭାୱୋ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ।
ସମ୍ବହୁଲପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ସୋଭାୱିସେସଂ ରହେତି ଚଜାପେତୀତି ରାହୁ, ରାହୁଗ୍ଗହୋ, ଇଧ ପନ ରାହୁ ୱିୟାତି ରାହୁ । ବନ୍ଧନନ୍ତି ଚ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ମହାସତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନମେୱ ଗହେତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ‘‘ରାହୁଲୋ’’ତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଅଥାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ରୋଚିନୀତି ରୋଚନସୀଲା, ଉଜ୍ଜଲରୂପାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁଚଗ୍ଗତୀତି ରୁଚଂ ପଭାତଂ ଆଗତିଭୂତା, ଗ-କାରାଗମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥିରତନଭାୱତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସବ୍ବାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ବିମ୍ବପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂତାତି ବିମ୍ବା ।
ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟାତି ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ।
ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୁବ୍ବେଧାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣବହଲଭାୱା । ଚୂଳଂସେନ ଛାଦେତ୍ୱାତି ତିରିୟଭାଗେନ ଠପନୱସେନ ସବ୍ବଂ ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣୟଟ୍ଠିଫାଲେହୀତି ଫାଲପ୍ପମାଣାହି ସୁୱଣ୍ଣୟଟ୍ଠୀହି । ସୁୱଣ୍ଣହତ୍ଥିପାଦାନୀତି ପକତିହତ୍ଥିପାଦପରିମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଖଣ୍ଡାନି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଚୂଳଂସେନେୱ । ସୁୱଣ୍ଣକଟ୍ଟୀହୀତି ସୁୱଣ୍ଣଖଣ୍ଡେହି । ସଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସହସ୍ସାରାନଂ ।
ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକାଲେ ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ । ଅୱିଜହିତୋତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ତଥାନିସଜ୍ଜାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ଥଭାୱୀଭାୱତୋ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ହୋତୀ’’ତି । ପଠମପଦଗଣ୍ଠିକାତି ପଚ୍ଛିମେ ସୋପାନଫଲକେ ଠତ୍ୱା ଠପିୟମାନସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପାଦସ୍ସ ପତିଟ୍ଠହନଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଦଳ୍ହଂ ଥିରଂ କେନଚି ଅଭେଜ୍ଜଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଦଗଣ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଭୂମିଭାଗେ ଇଦାନି ଜେତୱନମହାୱିହାରୋ, ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୁରିମାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ମଞ୍ଚା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱତୋ ମଞ୍ଚୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରି ମଞ୍ଚପାଦଟ୍ଠାନାନି ଅୱିଜହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଞ୍ଚାନଂ ପନ ମହନ୍ତଖୁଦ୍ଦକଭାୱେନ ମଞ୍ଚପଞ୍ଞାପନପଦେସସ୍ସ ମହନ୍ତାମହନ୍ତତା ଅପ୍ପମାଣଂ, ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ପନ ସୋ ପଦେସୋ ସବ୍ବଦା ଏକପ୍ପମାଣୋୟେୱ ହୋତୀତି ‘‘ଚତ୍ତାରି ମଞ୍ଚପାଦଟ୍ଠାନାନି ଅୱିଜହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିହାରୋପି ନ ୱିଜହିତୋ ୟେୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁରିମଂ ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିସିଟ୍ଠା ମତ୍ତା ୱିମତ୍ତା, ୱିମତ୍ତାୱ ୱେମତ୍ତଂ, ୱିସଦିସତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପମାଣଂ ଆରୋହୋ । ପଧାନଂ ଦୁକ୍କରକିରିୟା । ରସ୍ମୀତି ସରୀରପ୍ପଭା ।
‘‘ସତ୍ତାନଂ ପାକତିକହତ୍ଥେନ ଛହତ୍ଥୋ ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ, ତତୋ ତିଗୁଣଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପମାଣନ୍ତି ଭଗୱା ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ପାକତିକହତ୍ଥେନ ଚତୁହତ୍ଥୋ ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ, ତତୋ ତିଗୁଣଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପମାଣନ୍ତି ଭଗୱା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ ଉପାଦିନ୍ନକରୂପଧମ୍ମୱସେନ, ସମନ୍ତତୋ ପନ ବ୍ୟାମମତ୍ତଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ଫରତୀତି ଉପରି ଛହତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ, ବହଲତରପ୍ପଭା ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ଅଜ୍ଝାସୟପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣକାଲେ ତଥାପୱତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଧୀନଂ, ତଥାପୱତ୍ତପତ୍ଥନାନୁରୂପଂ ୱିପୁଲଂ, ୱିପୁଲତରଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ସରୀରପ୍ପମାଣଂ, ପଧାନଂ, ସରୀରପ୍ପଭା ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିସଦିସାତି ଇଧ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତା, ତସ୍ମା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେମତ୍ତତାସାମଞ୍ଞେନ ଆୟୁକୁଲାନିପି ଇଧ ଆହରିତ୍ୱା ଦୀପିତାନି । ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେସୂତି ଅଧିଗତସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେସୁ । ନନୁ ଚ ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ, ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲପରିମାଣେ ଚ ୱେମତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତଦୁଭୟଂ ପନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ୱେମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତଦଗ୍ଗେନ ନେସଂ ସମ୍ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁପି ୱେମତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି । କସ୍ମା ? ହେତୁଅନୁରୂପତାୟ ଫଲସ୍ସ, ଏକନ୍ତେନେୱ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲପରିମାଣେ ୱେମତ୍ତଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ହେତୁଅୱତ୍ଥାୟଂ ସମ୍ଭତୂପନିସ୍ସୟିନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା ଚରିମଭୱେ ଅରହତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିପୋସିତାନି କମଲୱନାନି ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱିୟ ତଥାଗତଗୁଣାନୁଭାୱସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱିବୋଧଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦୀପେସୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ।
ନିଧିକୁମ୍ଭୋତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାନିଧୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଜାତୋ ଚାତି । ଚ-ସଦ୍ଦେନ କତମହାଭିନୀହାରୋ ଚାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସେ –
‘‘ତାରାଗଣା ୱିରୋଚନ୍ତି, ନକ୍ଖତ୍ତା ଗଗନମଣ୍ଡଲେ ।
ୱିସାଖା ଚନ୍ଦିମାୟୁତ୍ତା, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୬୫) ।
‘‘ଏତେନେୱ ଚ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିସାଖାନକ୍ଖତ୍ତେନେୱ ମହାଭିନୀହାରୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।
୧୩.ଅୟଂଗତୀତି ଅୟଂ ପୱତ୍ତି ପୱତ୍ତନାକାରୋ, ଅଞ୍ଞେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତା ଇମିନା ଆକାରେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ଚୁତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧି, ତାୱ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଆରୋହନଂ ଅତୀତଅତୀତତରଅତୀତତମାଦିଜାତିସଙ୍ଖାତେ ପୁବ୍ବେନିୱାସେ ଞାଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୁତି, ତାୱ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଓରୋହନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସେ ପଟିମୁଖଭାୱେନ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛାମୁଖଂ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା’’ତି । ଚୁତିଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ପନିଦଂ ଚୁତିୟା ଞାଣଗତିୟା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଗମନଂ ବୁଜ୍ଝନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୁକନ୍ତି ଭାରିୟଂ ଦୁକ୍କରଂ । ତେନାହ ‘‘ଆକାସେ ପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି । ଅପରମ୍ପି କାରଣନ୍ତି ଛିନ୍ନୱଟୁମାନୁସ୍ସରଣଂ ପଚ୍ଛାମୁଖଂ ଞାଣଂ ପେସନତୋ ଅପରଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତକାରଣଂ । ୟତ୍ରାତି ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ, ନାମାତି ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ହି-ସଦ୍ଦୋ ଅନତ୍ଥକୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ନାମ ତଥାଗତୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ରା’’ତି ନିପାତୱସେନ ୱିସୁଂ ୟତ୍ର-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସଂସାରେ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚଂ । କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ପପଞ୍ଚଗ୍ଗହଣେନ, ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । ପରିୟାଦିନ୍ନୱଟ୍ଟେତି ସବ୍ବସୋ ଖେପିତୱଟ୍ଟେ । ‘‘ମଗ୍ଗସୀଲେନ ଫଲସୀଲେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତୟିଦଂ ମଗ୍ଗଫଲସୀଲଂ ଲୋକିୟସୀଲପୁବ୍ବକଂ, ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଲୋକିୟସୀଲମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲଂ ୱିୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମାଧିପକ୍ଖାତି ସମାଧି ଚ ସମାଧିପକ୍ଖା ଚ ସମାଧିପକ୍ଖା, ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗସମାଧିନା’’ତିଆଦି, ‘‘ୱିହାରୋ ଗହିତୋ ୱା’’ତି ଚ । ସମାଧିପକ୍ଖା ନାମ ୱୀରିୟସତିଆଦୟୋ ।
ସୟନ୍ତି ଅତ୍ତନା । ନୀୱରଣାଦୀହୀତି ନୀୱରଣେହି ଚେୱ ତଦେକଟ୍ଠେହି ଚ ପାପଧମ୍ମେହି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀହି ଚ । ‘‘ୱିମୁତ୍ତତ୍ତାୱିମୁତ୍ତୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିମୁତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତଂ ଆହ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଆଦିୱିସୟତ୍ତା ତସ୍ସ । ୱିମୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିକସ୍ସ । ପଚ୍ଚନୀକଙ୍ଗୱସେନାତି ପହାତବ୍ବପଟିପକ୍ଖଅଙ୍ଗୱସେନ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସୋ ଏୱ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଭାୱତୋ, ତସ୍ମିଂ ସାଧେତବ୍ବେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସେହି ନିସ୍ସଟତା, ଅପଗମୋ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ତେହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଦୂରେ ଠିତତ୍ତା’’ତି ।
୧୬.ଧମ୍ମଧାତୂତି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଦ୍ଧା ସୱାସନାନଂ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ପଜହନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା, ଦସବଲଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଭଗୱତା ଅଧିଗତା ଅହେସୁଂ । ଅରହତ୍ତଂ ଧମ୍ମଧାତୂତି କେଚି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣନ୍ତି ଅପରେ । ଦ୍ୱୀହି ପଦେହୀତି ଦ୍ୱୀହି ୱାକ୍ୟେହି । ଆବଦ୍ଧନ୍ତି ପଟିବଦ୍ଧଂ ତଂମୂଲକତ୍ତା ଉପରିଦେସନାୟ । ଦେୱଚାରିକକୋଲାହଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଲୋକେ ଚାରିକାୟଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱାନଂ କୁତୂହଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟୋସାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୧) ୱିଚାରେସ୍ସତି, ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱେସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ଦେସନାତି ‘‘ଇତୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪) ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତିତଦେସନମାହ । ନିଦାନକଣ୍ଡେତିଆଦିତୋ ଦେସିତଂ ଉଦ୍ଦେସଦେସନମାହ । ସା ହି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ନିଦାନଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତା ।
ବୋଧିସତ୍ତଧମ୍ମତାୱଣ୍ଣନା
୧୭. ‘‘ୱିପସ୍ସୀତି ତସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱିଧେ ଅତ୍ଥେତି ତିରୋହିତୱିଦୂରଦେସଗତାଦିକେ ନୀଲାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧେ, ତଦଞ୍ଞେ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଭୂତେ ତେ ଚ ୟଥୂପଗତେ, ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟେ ଚାତି ନାନାୱିଧେ ଅତ୍ଥେ । ପସ୍ସନକୁସଲତାୟାତି ଦସ୍ସନେ ନିପୁଣଭାୱେନ । ୟାଥାୱତୋ ଞେୟ୍ୟଂ ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧି, ସୋ ଏୱ ସତ୍ତୟୋଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିତସତ୍ତୋ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋ’’ତି । ସୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତାଦିନା ପନ ପଣ୍ଡିତଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଦା ଚ ପନାନେନ ମହାଭିନୀହାରୋ କତୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାବୋଧିୟଂ ଏକନ୍ତନିନ୍ନତ୍ତା ବୋଧିମ୍ହି ସତ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ବୋଧିସଙ୍ଖାତେସୂ’’ତିଆଦି । ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥାୟ ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତିୟା ଓକ୍କମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚତସ୍ସୋ ହି ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତିୟୋ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଗବ୍ଭୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ଓକ୍କମନେ, ଠାନେ, ନିକ୍ଖମନେତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଅସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚୋ ପଠମେ ଠାନେ ସମ୍ପଜାନୋ, ନ ଇତରେସୁ, ଏକଚ୍ଚୋ ପଠମେ, ଦୁତିୟେ ଚ ଠାନେ ସମ୍ପଜାନୋ, ନ ତତିୟେ, ଏକଚ୍ଚୋ ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଠମା ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତି ଲୋକିୟମହାଜନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟା ଅସୀତିମହାସାୱକାନଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ) ୱସେନ, ତତିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱସେନ । ତେ କିର କମ୍ମଜୱାତେହି ଉଦ୍ଧଂପାଦା ଅଧୋସିରା ଅନେକସତପୋରିସେ ପପାତେ ୱିୟ ୟୋନିମୁଖେ ଖିତ୍ତା ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ସମ୍ବାଧେନ ୟୋନିମୁଖେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତେନ ନେସଂ ‘‘ମୟଂ ନିକ୍ଖମାମା’’ତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱସେନ । ତେ ହି ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାପି ପଜାନନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାପି ପଜାନନ୍ତି, ନିକ୍ଖମନକାଲେପି ପଜାନନ୍ତି । ନ ହି ତେ କମ୍ମଜୱାତା ଉଦ୍ଧଂପାଦେ ଅଧୋସିରେ କତ୍ୱା ଖିପିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ ପସାରିତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଠିତକାୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତୀତି । ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଞ୍ଚମହାୱିଲୋକନଞାଣେହି ଚେୱ ‘‘ଇଦାନି ଚୱାମୀ’’ତି ଚୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଞାଣେନ ଚ ଅପରଭାଗେ ‘‘ଇଧ ମୟା ପଟିସନ୍ଧି ଗହିତା’’ତି ପଟିସନ୍ଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଞାଣେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନିତ୍ୱା ।
ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ, ଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ସତିପି ପାରମିୟା ପରିୟାପନ୍ନଭାୱେ ସମ୍ଭାରୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନୟନପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗୋ, ରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗୋ, ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା । ତତ୍ଥାପି କାମଂ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୟୋପି ଦାନପାରମୀୟେୱ, ତଥାପି ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗତୋପି ୱିସୁଂ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ସା ଚ ଖୋ କରୁଣାୟନୱସେନ । ତଥା ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ହିତଚରିୟା ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା । କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣୱସେନ, ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଠାନୱସେନ, ଖନ୍ଧାୟତନାଦିୱସେନ, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାଦିତୀରଣୱସେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନେନ ଞାଣଚାରୋ ବୁଦ୍ଧଚରିୟା, ସା ପନତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାପାରମୀୟେୱ, ଞାଣସମ୍ଭାରୱିସେସତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ବୁଦ୍ଧଚରିୟାନନ୍ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟାଧମ୍ମକ୍ଖାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ । ଦାନାଦୀସୁୟେୱ ସାତିସୟପଟିପତ୍ତି ପୁବ୍ବଚରିୟା । ‘‘ୟାୱ ଚରିୟାପିଟକେ ସଙ୍ଗହିତା ଅଭିନୀହାରୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, କାୟାଦିୱିୱେକୱସେନ ଏକଚରିୟା ପୁବ୍ବଚରିୟା’’ତି କେଚି । ଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଞ୍ଚ ସଂସାରନିବ୍ବାନେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱିଭାୱନୱସେନ, ସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାପନପରିପାଚନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତକଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ । କୋଟିଂ ପତ୍ୱାତି ପରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପରମୁକ୍କଂସଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା । ସତ୍ତମହାଦାନାନୀତି ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକକାଲେ ‘‘ହଦୟମଂସାଦୀନିପି ୟାଚକାନଂ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଦାନଂ, ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଦାନଂ, ଗମନକାଲେ ଦିନ୍ନଂ ସତ୍ତସତ୍ତକମହାଦାନଂ, ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଦିନ୍ନଂ ଅସ୍ସଦାନଂ, ରଥଦାନଂ, ପୁତ୍ତଦାନଂ, ଭରିୟାଦାନନ୍ତି ଇମାନି ସତ୍ତ ମହାଦାନାନି (ଚରିୟା॰ ୭୯) ଦତ୍ୱା ।
‘‘ଇଦାନେୱ ମେ ମରଣଂ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା କାଲକରଣଂ ଅଧିମୁତ୍ତିକାଲକିରିୟା, ତଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ । ବୋଧିସତ୍ତା କିର ଦୀଘାୟୁକଦେୱଲୋକେ ଠିତା ‘‘ଇଧ ଠିତସ୍ସ ମେ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନସା ହୋନ୍ତି, ତଦା ୱିମାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମେ ଜୀୱିତଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦନ୍ତି, ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନସମନନ୍ତରମେୱ ମରଣଂ ହୋତି । ପାରମୀଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଉକ୍କଂସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀହି ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା ଅତ୍ତସିନେହସ୍ସ ତନୁଭାୱେନ, ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣାୟ ଉଳାରଭାୱେନ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିୟା ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟା ସମିଜ୍ଝନ୍ତି । ଚିତ୍ତେ, ୱିୟ କମ୍ମେସୁ ଚ ନେସଂ ୱସୀଭାୱୋ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଉପପନ୍ନାନଂ ପାରମିୟୋ ସମ୍ମଦେୱ ପରିବ୍ରୂହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହି ଅମ୍ହାକଂ ମହାସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ନାନାଜାତୀସୁ ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅପ୍ପକମେୱ କାଲଂ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ପାରମୀସମ୍ଭରଣପସୁତୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତାନଂୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏକେନଅତ୍ତଭାୱେନ ଅନ୍ତରେନ ପାରମୀନଂ ସବ୍ବସୋ ପୂରିତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅଧିମୁତ୍ତିକାଲକିରିୟା ନାମ ନାହୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପି ଚ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଟ୍ଠାନଂ ଚରିମଭୱେ ଅନେକମହାନିଧିସମୁଟ୍ଠାନପୁବ୍ବିକାୟ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସାୟ ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତି ୱିୟ, ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅସଦିସଦାନାଦିୱସେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଲାଭୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ଚ ‘‘ଇତୋ ପରଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଅନୁଭୱନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।
ମନୁସ୍ସଗଣନାୱସେନ, ନ ଦେୱଗଣନାୱସେନ । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ଚୁତିୟା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି । ଅମିଲାୟିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅମିଲାତଗ୍ଗହଣେନେୱ ତାସଂ ମାଲାନଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦାୟପି ଗନ୍ଧସମ୍ପଦାୟପି ସୋଭାସମ୍ପଦାୟପି ଅୱିନାସୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରାନଂ ରଜୋଜଲ୍ଲାନଂ ଲେପସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ଦେୱାନଂ ସରୀରଗତାନି ୱତ୍ଥାନି ସବ୍ବକାଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧପ୍ପଭସ୍ସରାନେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ନେୱ ସୀତଂ ନ ଉଣ୍ହନ୍ତି ୟସ୍ସ ସୀତସ୍ସ ପଟିକାରୱସେନ ଅଧିକଂ ସେୱିୟମାନଂ ଉଣ୍ହଂ, ସୟମେୱ ୱା ଖରତରଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭିଭୱନ୍ତଂ ସରୀରେ ସେଦଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତାଦିସଂ ନେୱ ସୀତଂ, ନ ଉଣ୍ହଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୟଥାୱୁତ୍ତମରଣାସନ୍ନକାଲେ । ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁୱସେନାତି ଛିନ୍ନସୁତ୍ତାୟ ଆମୁତ୍ତମୁତ୍ତାୱଲିୟା ନିପତନ୍ତା ମୁତ୍ତଗୁଳିକା ୱିୟ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ହୁତ୍ୱା । ସେଦାତି ସେଦଧାରା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦନ୍ତାନଂ ଖଣ୍ଡିତଭାୱୋ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ । କେସାନଂ ପଲିତଭାୱୋ ପାଲିଚ୍ଚଂ ।ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଲିତ୍ତଚତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କିଲନ୍ତରୂପୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ ପନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚାଦୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉକ୍କଣ୍ଠିତାତି ଅନଭିରତି । ସା ନତ୍ଥି ଉପରୂପରି ଉଳାରଉଳାରାନମେୱ ଭୋଗାନଂ ୱିସେସତୋ ଦୁୱିଜାନନାନଂ ଉପତିଟ୍ଠହନତୋ । ନିସ୍ସସନ୍ତୀତି ଉଣ୍ହଂ ନିସ୍ସସନ୍ତି । ୱିଜମ୍ଭନ୍ତୀତି ଅନଭିରତିୱସେନ ୱିଜମ୍ଭନଂ କରୋନ୍ତି ।
ପଣ୍ଡିତା ଏୱାତି ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଦେୱତା । ୟଥା ଦେୱତା ସମ୍ପତିଜାତା ‘‘କୀଦିସେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ନାମ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତୀତଭୱେ ଅତ୍ତନା କତଂ, ଅଞ୍ଞଦାପି ୱା ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଜାନନ୍ତିୟେୱ ମହାପୁଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ୟେ ମହାପୁଞ୍ଞା’’ତିଆଦି ।
ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଚିରତରକାଲତ୍ତା ପରମାୟୁନୋ । ଅନିୟ୍ୟାନିକନ୍ତି ନ ନିୟ୍ୟାନାୱହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭାଜନଭାୱତୋ । ସତ୍ତା ନ ପରମାୟୁନୋ ହୋନ୍ତି ନାମ ପାପୁସ୍ସନ୍ନତାୟାତି ଆହ ‘‘ତଦା ହି ସତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୂତି ? ଦେୱଲୋକେ ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଅନୋକାସଭାୱତୋ, ତଥା ଅନଚ୍ଛରିୟଭାୱତୋ। ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ସା ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମତା ଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଂ ନ ପାକଟା ହୋତି ୟଥା ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂ, ଦେୱଭୂତେ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ସମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦେୱାନୁଭାୱତୋ ଲୋକୋ ଦହତି, ନ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱତୋ, ତଥା ସତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ନାଧିମୁଚ୍ଚତି ନ ସମ୍ପସୀଦତି, ଇସ୍ସରଗୁତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଦେୱତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚ ଚିରକାଲାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସଗ୍ଗାହୱିନିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସସୁଗତିୟଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଦେୱସୁଗତିୟଂ । ମନୁସ୍ସସୁଗତିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ଓପପାତିକା ନ ହୋନ୍ତି, ସତି ଚ ଓପପାତିକୂପପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ, ଧମ୍ମୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମତନ୍ତିୟା ଠପନସ୍ସ ୱିୟ ଧାତୁୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧାତୂନଂ ଠପନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଚ । ନ ହି ଓପପାତିକାନଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସରୀରଧାତୁୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ମନୁସ୍ସଭାୱସ୍ସ ପାକଟଭାୱକରଣାୟ ପନ ଦାରପରିଗ୍ଗହମ୍ପି କରୋନ୍ତା ୟାୱ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପରିପାକଗତସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାଦିପାରମିକାପି ନ ଅଭିନିକ୍ଖମନ୍ତୀତି । କିଂ ୱା ଏତାୟ କାରଣଚିନ୍ତାୟ ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣା, ୟଦିଦଂ ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂୟେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନା, ନ ଦେୱଭୂତାନ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତା । ତଥା ହି ତଦତ୍ଥୋ ମହାଭିନୀହାରୋପି ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂୟେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଦେୱଭୂତାନଂ ।
କସ୍ମା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସେସଦୀପେସୁ ? କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ୟସ୍ମା ପଥୱିୟା ନାଭିଭୂତା, ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସହିତା ଅଚଲଟ୍ଠାନଭୂତା ବୋଧିମଣ୍ଡଭୂମି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ, ତସ୍ମା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି, ତଥା ‘‘ଇତରେସମ୍ପି ଅୱିଜହିତଟ୍ଠାନାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଲବ୍ଭନତୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି – ୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ, ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସାୱକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାୱକବୋଧିୟା ଅଭିନୀହାରୋ, ସାୱକପାରମିୟା ସମ୍ଭରଣଂ, ପରିପାଚନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତେ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତ୍ଥୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋତି ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକାଦି ୱେନେୟ୍ୟୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ଏତସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ସେସଦୀପେସୁ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋତି । ତେସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପନିସ୍ସୟତୋ ଅପରାପରଂ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଏତେନେୱ ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଦସସହସ୍ସସ୍ସେୱ ଖେତ୍ତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ । ତେନାହ ‘‘ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ବୁଦ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଦୀପଂ ପସ୍ସୀ’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଦେସନିୟାମେପି କାରଣଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନିଚ ଖତ୍ତିୟକୁଲଂ ଲୋକସମ୍ମତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନମ୍ପି ପୂଜନୀୟଭାୱତୋ । ‘‘ରାଜା ପିତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କୁଲଂ ପସ୍ସି ପିତୁୱସେନ କୁଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ।
‘‘ଦସନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଉପରି ସତ୍ତ ଦିୱସାନୀ’’ତି ପସ୍ସି, ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି, ତସ୍ସା ଚ ତୁସିତଭୱେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚନୁଭୱନଂ ।
ତା ଦେୱତାତି ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳଦେୱତା । କଥଂ ପନ ତା ଦେୱତା ତଦା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୂରିତପାରମିଭାୱଂ, କଥଂ ଚସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀତି ? ମହେସକ୍ଖାନଂ ଦେୱତାନଂ ୱସେନ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ତା ଦେୱତା ଅଭିସମୟଭାଗିନୋ । ତଥା ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦାନସଂୱିଭାଗେ ଅନେକୱାରଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି ।
‘‘ଚୱାମୀ’’ତି ଜାନାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନେହି ଞାଣସହିତେହି ଚୁତିୟା ଉପଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ଚୁତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣସ୍ସପି ଅୱିସୟୋୱ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆୱଜ୍ଜନପରିୟାୟୋତି ଆୱଜ୍ଜନକ୍କମୋ । ୟସ୍ମା ଏକୱାରଂ ଆୱଜ୍ଜିତମତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତଂ ଏୱାରମ୍ମଣଂ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଚ୍ଛୟତି । ଆୱଜ୍ଜନସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଜୱନୱାରୋ ଗହିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁତିୟତତିୟଚିତ୍ତୱାରେ ଏୱ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ଚୁତିୟା ପୁରେତରଂ କତିପୟଚିତ୍ତୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ମରଣଂ ମେ ଆସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଜାନନତୋ ‘‘ଚୁତିକ୍ଖଣେପି ଚୱାମୀତି ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟା ପନ ଅପୁବ୍ବଭାୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ନିକନ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରତୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ମେ ଠାନେ ପଟିସନ୍ଧି ଗହିତା’’ତି ଜାନାତି । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ । ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ କମ୍ପତୀତି ଏତ୍ଥ କମ୍ପନକାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪୯) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ମହାପରିନିବ୍ବାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୧) ଆଗମିସ୍ସତି । ମହାକାରୁଣିକା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରତାୟ ବହୁଲଂ ସୋମନସ୍ସିକାୱ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ପଠମମହାୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୨୦୦) ୱୁତ୍ତଂ । ମହାସିୱତ୍ଥେରୋପନ ୟଦିପି ମହାକାରୁଣିକା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୱ, ୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ପନ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନବହୁଲାତି ପଞ୍ଚମମହାୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣମାହ ।
ପୁରେ ପୁଣ୍ଣମାୟ ସତ୍ତମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପୁଣ୍ଣମାୟ ପୁରେ ସତ୍ତମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ନୱମିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେତି ନୱମିତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଆସଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟଂ । ଇଦଂ ସୁପିନନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରଂ । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅନୋତତ୍ତଦହଂ ନେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଦେୱିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସମଲହରଣତ୍ଥଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୨୦୦) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେସଂ ଦେୱିୟୋତି ମହାରାଜୂନଂ ଦେୱିୟୋ । ଚରିତ୍ୱାତି ଗୋଚରଂ ଚରିତ୍ୱା ।
ହରିତୂପଲିତ୍ତାୟାତି ହରିତେନ ଗୋମୟେନ କତପରିଭଣ୍ଡାୟ । ‘‘ସୋ ଚ ଖୋ ପୁରିସଗବ୍ଭୋ, ନ ଇତ୍ଥିଗବ୍ଭୋ, ପୁତ୍ତୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତ୍ତନୋ ସୁପିନସତ୍ଥନୟେନ କଥେସୁଂ । ‘‘ସଚେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ପନ ଦେୱତାୱିଗ୍ଗହେନ ତମତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ପୱେଦେସୁଂ ।
ଧମ୍ମତାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧; ୩.୩୭୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ୱିୟ ପକତିପରିୟାୟୋ, ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଧମ୍ମତା ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତାତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱୋ’’ତି, ଅୟଂ ପକତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟଂ ସଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ତଥା ନିୟତଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ନିୟାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ନିୟାମୋ ପନ ବହୁୱିଧୋତି ତେ ସବ୍ବେ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତନିୟାମମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିୟାମୋ ଚ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମାନଂ ନିୟାମୋ କମ୍ମନିୟାମୋ । ଏସ ନୟୋ ଉତୁନିୟାମାଦୀସୁ ତୀସୁ । ଇତରୋ ପନ ଧମ୍ମୋ ଏୱ ନିୟାମୋ ଧମ୍ମନିୟାମୋ, ଧମ୍ମତା ।
କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ । ନିସେନ୍ତୋ ତିଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ।
ଅରୂପାଦିଭୂମିଭାଗୱିସେସୱସେନ ଉତୁୱିସେସଦସ୍ସନତୋ ଉତୁୱିସେସେନ ସିଜ୍ଝମାନାନଂ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫଫଲାଦିଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ତେସୁ ତେସୁ ଜନପଦେସୂ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱସନ୍ତାଦିକାଲେ ।
ମଧୁରତୋ ବୀଜତୋ ତିତ୍ତତୋ ବୀଜତୋତି ୟୋଜନା ।
୧୮. ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନେ ୱିୟ ୱୋହରିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଓକ୍କମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନା ହୋତି । ନ ଓକ୍କମମାନେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ । ୟଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପତ୍ଥରଣେନ ୱା ଅପ୍ପମାଣୋ । ଅତିୱିୟ ସମୁଜ୍ଜଲନଭାୱେନ ଉଳାରୋ। ଦେୱାନୁଭାୱନ୍ତି ଦେୱାନଂ ପଭାନୁଭାୱଂ । ଦେୱାନଞ୍ହି ପଭଂ ସୋ ଓଭାସୋ ଅଭିଭୱତି, ନ ତେସଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
ଲୋକାନଂ ଲୋକଧାତୂନଂ ଅନ୍ତରୋ ୱିୱରୋ ଲୋକନ୍ତରୋ, ସୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ଲୋକନ୍ତରିକା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦିନା କେନଚି ନ ହଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅଘା, ଅସମ୍ବାଧା । ତେନାହ ‘‘ନିଚ୍ଚୱିୱଟା’’ତି । ଅସଂୱୁତାତି ହେଟ୍ଠା, ଉପରି ଚ କେନଚି ନ ପିହିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେଟ୍ଠାପି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା’’ତି । ତତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ପିଧାୟିକା ପଥୱୀ ନତ୍ଥୀତି ଅସଂୱୁତା ଲୋକନ୍ତରିକା, ଏୱଂ ଉପରିପି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ୱିୟ ଦେୱୱିମାନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅସଂୱୁତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାତି ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ଧକାରୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ଧକାରା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଜାୟତି ଆଲୋକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ନ ଚକ୍ଖୁନୋ । ତଥା ହି ‘‘ତେନ ଓଭାସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ଉପଡ୍ଢଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅପରଗୋୟାନୱାସୀନଂ ଉଗ୍ଗମନୱସେନ, ଏୱଂ ସେସଦୀପେସୁ ପୀତି ଆହ ‘‘ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ଦୀପେସୁ ଏକପ୍ପହାରେନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି । ଏକେକାୟ ଦିସାୟ ନୱ ନୱ ୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଭାୟ ନପ୍ପହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଓଭାସିତୁଂ ଅନଭିସମ୍ଭୁନନ୍ତି । ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତପ୍ପମାଣେ ଆକାସେ ୱିଚରଣତୋ ‘‘ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେନ ୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱାୱଟାତି ଖାଦନତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଉପକ୍କମନ୍ତା । ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ୱିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଛେଦନେନ ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେତି ଆତପସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଅତିସୀତଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରତା ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ନ ହି ତଂ କପ୍ପସଣ୍ଠହନଉଦକଂ ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘୱୁଟ୍ଠଂ ପଥୱିସନ୍ଧାରକଂ କପ୍ପୱିନାସକଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ଖାରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତଥା ହି ସତି ପଥୱୀପି ୱିଲୀୟେୟ୍ୟ, ତେସଂ ୱା ପାପକମ୍ମବଲେନ ପେତାନଂ ଉଦକସ୍ସ ପୁବ୍ବଖେଳଭାୱାପତ୍ତି ୱିୟ ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ତଦା ଖାରଭାୱାପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେ’’ତି ।
ଏକୟାଗୁପାନମତ୍ତମ୍ପୀତି ପତ୍ତାଦିଭାଜନଗତଂ ୟାଗୁଂ ଗଳୋଚିଆଦିଉଦ୍ଧରଣିୟା ଗହେତ୍ୱା ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି କାଲଂ । ସମନ୍ତତୋତି ସବ୍ବଭାଗତୋ ଛପ୍ପକାରମ୍ପି ।
୧୯.ଚତୁନ୍ନଂମହାରାଜାନଂ ୱସେନାତି ୱେସ୍ସୱଣାଦିଚତୁମହାରାଜଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ।
୨୦.ପକତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ସଭାୱେନେୱା’’ତି । ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହଣେନ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ସୟମେୱ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା । ବୋଧିସତ୍ତମାତାପୀତି ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତାପି । କାଲଦେୱିଲସ୍ସାତି ୟଥା କାଲଦେୱିଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞଦା ଗଣ୍ହାତି, ବୋଧିସତ୍ତେ ପନ…ପେ॰… ସୟମେୱ ସୀଲଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତଥା ୱିପସ୍ସୀବୋଧିସତ୍ତମାତାପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୧.‘‘ମନୁସ୍ସେସୂ’’ତି ଇଦଂ ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ନାମ ମନୁସ୍ସପୁରିସେସୁ ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁୟା ପନ ଦେୱେସୁପି ତାଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ୟଥା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନେୱ ସା କେନଚି ପୁରିସେନ ଅନଭିଭୱନୀୟାତି ଆହ ‘‘ପାଦା ନ ୱହନ୍ତି ଦିବ୍ବସଙ୍ଖଲିକା ୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ।
୨୨. ପୁବ୍ବେ ‘‘କାମଗୁଣୂପସଂହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁନ ‘‘ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । କଥମିଦଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତିଆଦି । ୱତ୍ଥୁପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱତ୍ଥୁପଟିସେଧୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିସାଧିପ୍ପାୟୱସେନା’’ତି । ଆରମ୍ମଣପଟିଲାଭୋତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ପଟିଲାଭୋ ।
୨୩.କିଲମଥୋତି ଖେଦୋ, କାୟସ୍ସ ଗରୁଭାୱକଥିନଭାୱାଦୟୋପି ତସ୍ସା ତଦା ନ ହୋନ୍ତି ଏୱ । ‘‘ତିରୋକୁଚ୍ଛିଗତଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଦା ପଟ୍ଠାୟ ପସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘କଲଲାଦିକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନଂ ସୟମେୱ ୱଦତି । ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କଲଲାଦିକାଲେ ନ ପସ୍ସତି । ପୁତ୍ତେନ ଦହରେନ ମନ୍ଦେନ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକେନ ସଦ୍ଧିଂ । ‘‘ୟଂ ତଂ ମାତୂ’’ତିଆଦି ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭତୋପି ହି ସୱିସେସଂ ବୋଧିସତ୍ତଗବ୍ଭୋ ପରିହାରଂ ଲଭତି ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତମାତା ଅତିୱିୟ ସପ୍ପାୟାହାରାଚାରା ଚ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିହରତି । ସୁଖୱାସତ୍ଥନ୍ତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୁଖୱାସତ୍ଥଂ । ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋତି ମାତୁ ପୁରିମଭାଗାଭିମୁଖୋ । ଇଦାନି ତିରୋକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ଦିସ୍ସମାନତାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ, ବାହିରଞ୍ଚ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଦେୱିୟା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି କୁଚ୍ଛିଂ । ଫଲିକଅବ୍ଭପଟଲାଦିନୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁକୁଚ୍ଛିତଚସ୍ସ ପତନୁଭାୱେନ ଆଲୋକସ୍ସ ୱିବନ୍ଧାଭାୱତୋ ୟଥା ବୋଧିସତ୍ତମାତା କୁଚ୍ଛିଗତଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, କିଂ ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋପି ମାତରଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ପୁରତୋ ଠିତଂ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତି, ନୋତି ଆହ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦି । କସ୍ମା ପନ ସତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି, ଆଲୋକେ ଚ ନ ପସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ନ ହି ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱିୟ ହି ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତଜ୍ଜସ୍ସ ସମନ୍ନାହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।
୨୪. ୟଥା ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିୟୋ ୱିଜାତପ୍ପଚ୍ଚୟା ତାଦିସେନ ରୋଗେନ ଅଭିଭୂତାପି ହୁତ୍ୱା ମରନ୍ତି, ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପନ ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ତସ୍ସ ୱିଜାୟନନିମିତ୍ତଂ, ନ କୋଚି ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ ଆୟୁପରିକ୍ଖୟେନେୱ କାଲଂ କରୋତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ‘‘ବୋଧିସତ୍ତେନ ୱସିତଟ୍ଠାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପରିଭୋଗନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ପରିଭୋଗୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ସତି ବୋଧିସତ୍ତପିତୁ ଅଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥାପି ବୋଧିସତ୍ତମାତରି ଧରନ୍ତିୟା ଅୟୁଜ୍ଜମାନକନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ସକ୍କା’’ତିଆଦି । ଅପନେତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମହେସିଠାନତୋ ନୀହରିତ୍ୱା । ଅତ୍ତନି ଛନ୍ଦରାଗୱସେନେୱ ବହିଦ୍ଧା ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନାତି ୱିସୟିନିସାରାଗୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୟେସୁ ସାରାଗସ୍ସ ବଲୱକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ବଲୱା ହୋତୀ’’ତି । ଅନୁରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ମା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ନାନୁୟୁଞ୍ଜତି । ତେନ ଗବ୍ଭୋ ବହ୍ୱାବାଧୋ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁ ୱିସଦଂ ହୋତୀତି ଗବ୍ଭାସୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି । ମାତୁ ମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ବୋଧିସତ୍ତଗବ୍ଭୋକ୍କମନମ୍ପି ତସ୍ସା ଆୟୁପରିମାଣୱିଲୋକନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ ୱୟୋୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକାରସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନତୋ । ଇତ୍ଥିସଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକାରୋ ପନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନେୱ ୱୂପସମତି ।
୨୫.ସତ୍ତମାସଜାତୋତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ସତ୍ତମେ ମାସେ ଜାତୋ । ସୋ ସୀତୁଣ୍ହକ୍ଖମୋ ନ ହୋତି ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମାଲତାୟ । ଅଟ୍ଠମାସଜାତୋ କାମଂ ସତ୍ତମାସଜାତତୋ ବୁଦ୍ଧିୱୟୱା, ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଚମ୍ମପଦେସା ୱୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତା ଘଟ୍ଟନଂ ନ ସହନ୍ତି, ତେନ ସୋ ନ ଜୀୱତି । ‘‘ସତ୍ତମାସଜାତସ୍ସ ପନ ନ ତାୱ ତେ ଜାତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
୨୭.ଦେୱାପଠମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ‘‘ଲୋକନାଥଂ ମହାପୁରିସଂ ସୟମେୱ ପଠମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି ସଞ୍ଜାତଗାରୱବହୁମାନା ଅତ୍ତନୋ ପୀତିଂ ପୱେଦେନ୍ତା ଖୀଣାସୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମାନୋ ଆଦିତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସୂତିୱେସନ୍ତି ସୂତିଜଗ୍ଗନଧାତିୱେସଂ । ଏକେତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ମଚ୍ଛକ୍ଖିସଦିସଂ ଛୱିୱସେନ । ଅଟ୍ଠାସି ନ ନିସୀଦି, ନ ନିପଜ୍ଜି ୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତାୱ ବୋଧିସତ୍ତଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତା ୱିଜାୟତୀ’’ତି । ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତାୟ ଠିତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିଜାୟତି । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହି ବଲୱଭାୱତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅସହମାନା ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିୟୋ ନିସିନ୍ନା ୱା ନିପନ୍ନା ୱା ୱିଜାୟନ୍ତି ।
୨୮.ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟାତି ଅଜିନଚମ୍ମେହି ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତପୱେଣିୟା । ମହାତେଜୋତି ମହାନୁଭାୱୋ । ମହାୟସୋତି ମହାପରିୱାରୋ, ୱିପୁଲକିତ୍ତିଘୋସୋ ଚ ।
୨୯.ଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗାତି ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ୱିଭାୱିତତ୍ତା ଭଗ୍ଗା, ୱିଭଗ୍ଗା ୱିୟ ଚ ହୁତ୍ୱା, ତେନ ନେସଂ ଅୱିସଦଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଅଲଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱାତି ଗବ୍ଭାସୟେ, ୟୋନିପଦେସେ ଚ କତ୍ଥଚି ଅଲଗ୍ଗୋ ଅସତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ୟତୋ ‘‘ଧମକରଣତୋ ଉଦକନିକ୍ଖମନସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦକେନାତି ଗବ୍ଭାସୟଗତେନ ଉଦକେନ । ଅମକ୍ଖିତୋୱ ନିକ୍ଖମତି ସମ୍ମକ୍ଖିତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଉଦକସେମ୍ହାଦିକସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ହି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ଠାନଂ ପୁବ୍ବେପି ୱିସୁଦ୍ଧଂ ୱିସେସତୋ ପରମସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧକୁଟି ୱିୟ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି ।
ଉଦକୱଟ୍ଟିୟୋତି ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧା ।
୩୧.ମୁହୁତ୍ତଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତେନ ଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ । ଅନୁଧାରିୟମାନେତି ଅନୁକୂଲୱସେନ ନୀୟମାନେ । ଆଗତାନେୱାତି ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତାନି ଏୱ । ଅନେକସାଖନ୍ତି ରତନମୟାନେକସତପତିଟ୍ଠାନହୀରକଂ । ସହସ୍ସମଣ୍ଡଲନ୍ତି ତେସଂ ଉପରିଟ୍ଠିତଂ ଅନେକସହସ୍ସମଣ୍ଡଲହୀରକଂ । ମରୂତି ଦେୱା । ନ ଖୋ ପନଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପଦୱୀତିହାରତୋ ପଗେୱ ଦିସାୱିଲୋକନସ୍ସ କତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ମହାସତ୍ତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏକଙ୍ଗଣାନୀତି ୱିୱଟଭାୱେନ ୱିହାରଙ୍ଗଣପରିୱେଣଙ୍ଗଣାନି ୱିୟ ଏକଙ୍ଗଣସଦିସାନି ଅହେସୁଂ । ସଦିସୋପି ନତ୍ଥୀତି ତୁମ୍ହାକଂ ଇଦଂ ୱିଲୋକନଂ ୱିସିଟ୍ଠେ ପସ୍ସିତୁଂ ‘‘ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଗ୍ଗୋତି ପଧାନୋ, କେନ ପନସ୍ସ ପଧାନତାତି ଆହ ‘‘ଗୁଣେହୀ’’ତି । ପଠମ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପଧାନପରିୟାୟୋ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପନ ପଧାନତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବପଠମୋ’’ତି, ସବ୍ବପଧାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସେୱାତି ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ମହେସକ୍ଖା ତାୱ ଦେୱା ତଥା ଚ ୱଦନ୍ତି, ଇତରେ ପନ କଥନ୍ତି ? ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନାଦିନା । ମହେସକ୍ଖାନଞ୍ହି ଦେୱାନଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ ୱିୟ ତେନ ସଦିସାନମ୍ପି ଆନୁଭାୱୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅହୋସୀତି, ଇତରେ ପନ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦହନ୍ତା ଅନୁମିନନ୍ତା ତଥା ଆହଂସୁ । ପରିପାକଗତପୁବ୍ବହେତୁସଂସିଦ୍ଧାୟ ଧମ୍ମତାୟ ଚୋଦିୟମାନୋ ଇମସ୍ମିଂ…ପେ॰… ବ୍ୟାକାସି ।
ଜାତମତ୍ତସ୍ସେୱ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଠାନାଦୀନି ୟେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭୂତାନୀତି ତେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସମିଜ୍ଝନତୋ । ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଭାୱୋ ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରଣୱସେନ ଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ତେନ ହି ଭଗୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଭିଭୂତୋ, କେନଚି ଅନଭିଭୂତୋ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ମହାଜନଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଥା ସତ୍ତପଦଗମନଂ ସତ୍ତପଦବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଅରିୟମଗ୍ଗଗମନସ୍ସ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧସେତଚ୍ଛତ୍ତଧାରଣଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିମୁତ୍ତିଛତ୍ତଧାରଣସ୍ସ । ପଞ୍ଚରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡସମାୟୋଗୋ ପଞ୍ଚୱିଧୱିମୁତ୍ତିଗୁଣସମାୟୋଗସ୍ସ । ଅନାୱଟଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ଅନାୱଟଞାଣତାୟ । ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଅଛମ୍ଭିତୱାଚାଭାସନଂ କେନଚି ଅୱିବନ୍ଧନୀୟତାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସ୍ସ । ‘‘ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତୀ’’ତି ଆୟତିଂ ଜାତିୟା ଅଭାୱକିତ୍ତନା ଅନୁପାଦି…ପେ॰… ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନାଗତେ ଲଦ୍ଧବ୍ବୱିସେସସ୍ସ ତଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀତି କତ୍ୱା । ନ ଆଗତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ୱକ୍ଖମାନାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିୟା ନ ଆଗତୋ । ଆହରିତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଆଗତନୟେନ ଆହରିତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପୀ’’ତି ଇଦଂ ସତିପି ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତେ ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅଚ୍ଛରିୟାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ତିବଦ୍ଧା ୱୀଣା ଚମ୍ମବଦ୍ଧା ଭେରିୟୋତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସ୍ସ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଇତରେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନି ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ଛଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ପାକତିକାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନି ତଥାରୂପକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଛିଜ୍ଜିଂସୂତି ଚ ପାଦେସୁ ବନ୍ଧଟ୍ଠାନେସୁ ଛିଜ୍ଜିଂସୁ । ୱିଗଚ୍ଛିଂସୂତି ୱୂପସମିଂସୁ । ଆକାସଟ୍ଠକରତନାନି ନାମ ତଂତଂୱିମାନଗତମଣିରତନାଦୀନି । ସକତେଜୋଭାସିତାନୀତି ଅତିୱିୟ ସମୁଜ୍ଜଲାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଓଭାସିତାନି ଅହେସୁଂ । ନପ୍ପୱତ୍ତୀତି ନ ସନ୍ନିପାତୋ । ନ ୱାୟୀତି ଖରୋ ୱାତୋ ନ ୱାୟି । ମୁଦୁସୁଖୋ ପନ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖାୱହୋ ୱାୟି । ପଥୱିଗତା ଅହେସୁଂ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠାତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତା । ଉତୁସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅନୁଣ୍ହାସୀତତାସଙ୍ଖାତେନ ଉତୁନା ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅପ୍ଫୋଟନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭୁଜହତ୍ଥସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଦ୍ଦୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱାମହତ୍ଥଂ ଉରେ ଠପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପୁଥୁପାଣିନା ହତ୍ଥତାଳନେନ ସଦ୍ଦକରଣଂ । ମୁଖେନ ଉସ୍ସେଳନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ମୁଞ୍ଚନଂ ସେଳନଂ । ଏକଦ୍ଧଜମାଲା ଅହୋସି ନିରନ୍ତରଂ ଧଜମାଲାସମୋଧାନଗତାୟ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତାନି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାନିପି ‘‘ୱିଚିତ୍ତପୁପ୍ଫସୁଗନ୍ଧପୁପ୍ଫୱସ୍ସଦେୱୋପୱସ୍ସି ସୂରିୟେ ଦିସ୍ସମାନେ ଏୱ ତାରକା ଓଭାସିଂସୁ, ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଉଦକଂ ପଥୱିତୋ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜି, ବିଲାସୟା ଚ ତିରଚ୍ଛାନା ଆସୟତୋ ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ରାଗଦୋସମୋହାପି ତନୁ ଭୱିଂସୁ, ପଥୱିୟଂ ରଜୋ ୱୂପସମି, ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ ୱିଗଚ୍ଛି, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋ ୱାୟି, ରୂପିନୋ ଦେୱା ସରୂପେନେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆପାଥଂ ଅଗମଂସୁ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତା ନାହେସୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ୟାନି ମହାଭିନୀହାରସମୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି, ତାନି ଅନୱସେସତୋ ତଦା ଅହେସୁନ୍ତି ।
ତତ୍ରାପୀତି ତେସୁପି ପଥୱିକମ୍ପାଦୀସୁ ଏୱଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ କେୱଲଂ ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସ ଠାନାଦୀସୁ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ, ତିତ୍ଥକରମତସ୍ସ ଚ ଚାଲନତୋ । କେନଚି ଅନୁସ୍ସାହିତାନଂୟେୱ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପାତୋ କେନଚି ଅନୁସ୍ସାହିତାନଂୟେୱ ଏକପ୍ପହାରେନେୱସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ପଠମଂ ଦେୱତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଦିବ୍ବୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ, ପଚ୍ଛା ମନୁସ୍ସାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ତତ୍ଥେୱ ଠାନସ୍ସ ନିଚ୍ଚଲସଭାୱତୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ୱୀଣାନଂ ସୟଂ ୱଜ୍ଜନଂ ପରୂପଦେସେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଭେରୀନଂ ୱଜ୍ଜନଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟ ପରିସାୟ ପୱେଦନସମତ୍ଥସ୍ସ ଧମ୍ମଭେରିୟା ଅନୁସାୱନସ୍ସ ଅମତଦୁନ୍ଦୁଭିଘୋସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନଂ ଛେଦୋ ମାନୱିନିବନ୍ଧଭେଦନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ମହାଜନସ୍ସ ରୋଗୱିଗମୋ ତସ୍ସେୱ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖରୋଗୱିଗମଭୂତସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ‘‘ମହାଜନସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ‘‘ମହାଜନସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭସ୍ସ, ମହାଜନସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁପଟିଲାଭସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୱସେନ ସାତିସୟଞାଣଜୱସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ପୀଠସପ୍ପୀନଂ ଜୱସମ୍ପଦା ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୁପଟ୍ଟନସମ୍ପାପୁଣନଂ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଧିଗମସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ସମ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । ରତନାନଂ ସକତେଜୋଭାସିତତ୍ତଂ ୟଂ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମୋଭାସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି, ତେନ ତସ୍ସ ସକତେଜୋଭାସିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ।
ଚତୁବ୍ରହ୍ମୱିହାରପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ୱେରୱୂପସମନତୋ । ଏକାଦସଅଗ୍ଗିନିବ୍ବାପନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଦୁନ୍ନିବ୍ବାପନନିବ୍ବାନଭାୱତୋ । ଞାଣାଲୋକାଦସ୍ସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଅନାଲୋକେ ଆଲୋକଦସ୍ସନଭାୱତୋ । ନିବ୍ବାନରସେନାତି କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବାୟନରସେନ । ଏକରସଭାୱସ୍ସାତି ସାସନସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରସଭାୱସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅମଧୁରସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ମଧୁରଭାୱାପାଦନେନ । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଭିନ୍ଦନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ଦିଟ୍ଠିଗତୱାତାପନୟନୱସେନ । ଆକାସାଦିଅପ୍ପତିଟ୍ଠୱିସମଚଞ୍ଚଲଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ସକୁଣାନଂ ପଥୱିଗମନଂ ତାଦିସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପହାୟ ସତ୍ତାନଂ ପାଣେହି ରତନତ୍ତୟସରଣଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିତ୍ତଂ । ବହୁଜନକନ୍ତତାୟାତି ଚନ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ବହୁଜନସ୍ସ କନ୍ତତାୟ । ସୂରିୟସ୍ସ ଉଣ୍ହସୀତୱିୱଜ୍ଜିତଉତୁସୁଖତା ପରିଳାହୱିୱଜ୍ଜିତକାୟିକଚେତସିକସୁଖପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ।ଦେୱତାନଂ ଅପ୍ଫୋଟନାଦୀହି କୀଳନଂ ପମୋଦୁପ୍ପତ୍ତି ଭୱନ୍ତଗମନେନ, ଧମ୍ମସଭାୱବୋଧନେନ ଚ ଉଦାନୱସେନ ପମୋଦୱିଭାୱନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୱେଗୱସ୍ସନସ୍ସାତି ଦେସନାଞାଣୱେଗେନ ଧମ୍ମାମତସ୍ସ ୱସ୍ସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । କାୟଗତାସତିୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗଫଲସୁଖାନୁଭୱୋ କାୟଗତାସତିଅମତପଟିଲାଭୋ, ତସ୍ସ ପନ କାୟସ୍ସାପି ଅତପ୍ପକସୁଖାୱହତ୍ତା ଖୁଦାପିପାସାପୀଳନାଭାୱୋ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତୋ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ଖୁଦଂ, ପିପାସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଭେଦୋ ୱିସେସସାମଞ୍ଞୱିଭାଗେନ, ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ ଚ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ସୟମେୱା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଭରିତଭାୱସ୍ସାତି ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱସ୍ସ । ‘‘ଅରିୟଦ୍ଧଜମାଲାମାଲିତାୟାତି କାସାୟଦ୍ଧଜମାଲାୱନ୍ତତାୟା’’ତି କେଚି, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଦ୍ଧଜମାଲାହି ମାଲିଭାୱସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସମ୍ପତିଜାତୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେ ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋୱ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ଇଧ ଅପୁବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦା ପଥୱିୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ମହାସତ୍ତୋ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ନିୟତି ଧମ୍ମନିୟାମୋ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମତା ତି ଇଦଂ ନିୟତିୱାଦୱସେନ କଥନଂ । ପୁବ୍ବେ ପୁରିମଜାତୀସୁ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମୱାଦୱସେନ କଥନଂ । ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପରି ଈସନସୀଲତାୟ ୟଥାସକଂ କମ୍ମମେୱ ଇସ୍ସରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ନିମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ମହାପୁରିସୋପି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ଉଳାରେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ, ତେନ ଇସ୍ସରେନ ନିମ୍ମିତୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଚାୟଂ ନିମ୍ମାନୱିସେସୋ, ୟଦିଦଂ ମହାନୁଭାୱତା, ୟାୟ ମହାଜନସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଇଦଂ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱସେନ କଥନଂ । ଏୱଂ ତଂ ତଂ ବହୁଲଂ ୱତ୍ୱା କିଂ ଇମାୟ ପରିୟାୟକଥାୟାତି ଅୱସାନେ ଉଜୁକମେୱ ବ୍ୟାକରି । ସମ୍ପତିଜାତୋ ପଥୱିୟଂ କଥଂ ପଦସା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱୋ ଆକାସେନ ମଞ୍ଞେ ଗଚ୍ଛତୀତି ପରିକପ୍ପନୱସେନ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୀଘତରଂ ପନ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତତ୍ତା ଦିସ୍ସମାନରୂପୋପି ମହାଜନସ୍ସ ଅଦିସ୍ସମାନୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଅଚେଲକଭାୱୋ, ଖୁଦ୍ଦକସରୀରତା ଚ ତାଦିସସ୍ସ ଇରିୟାପଥସ୍ସ ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାତି କମ୍ମାନୁଭାୱସଞ୍ଜନିତପାଟିହାରିୟୱସେନ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋ ୱିୟ, ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱିୟ ଚ ମହାଜନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ତଦା ତଥା ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱେତନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ବାଲଦାରକୋୱ ଅହୋସି, ନ ତାଦିସୋତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱାନୁଚ୍ଛୱିକସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତାନୁଭାୱସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ପୱେଦିତତ୍ତା ପରିସା ଚସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣେନ ବୁଦ୍ଧେନ ୱିୟ…ପେ॰… ଅତ୍ତମନା ଅହୋସି ।
ସବ୍ବଧମ୍ମତାତି ସବ୍ବା ସୋଳସୱିଧାପି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମତା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରଦସ୍ସନେନ ନେସଂ ଏକସଦିସତ୍ତା ।
ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱଣ୍ଣନା
୩୩.ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେତି ଦହରସ୍ସ ନିପଜ୍ଜନୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ ପଟିସଂହଟଦୁକୂଲସୁଖୁମେ । ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଜାତି । ‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଗୋତ୍ତଂ । ‘‘ପୋଣିକା ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା ସାକିୟା କୋଳିୟା’’ତି ଏୱମାଦି କୁଲପଦେସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ରୂପିସ୍ସରିୟପରିୱାରାଦିସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମହନ୍ତସ୍ସାତି ୱିପୁଲସ୍ସ, ଉଳାରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋତି ସିଦ୍ଧିୟୋ । ଗନ୍ତବ୍ବଗତିୟାତି ଗତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତମାହ । ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ହି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତେହି ଗନ୍ତବ୍ବାତି ଗତିୟୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସୋ । ଗଚ୍ଛତି ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତୀତି ଗତି, ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ପଟିସରଣେତି ପରାୟଣେ ଅୱସ୍ସୟେ । ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ହି ଅରହତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ ତଂପଟିସରଣଂ । ତ୍ୟାହନ୍ତି ତେ ଅହଂ ।
ଦସୱିଧେ କୁସଲଧମ୍ମେ, ଅଗରହିତେ ଚ ରାଜଧମ୍ମେ (ଜା॰ ୨ ମହାମଂସଜାତକେ ୱିତ୍ଥାରୋ) ନିୟୁତ୍ତୋତି ଧମ୍ମିକୋ । ତେନ ଚ ଧମ୍ମେନ ସକଲଂ ଲୋକଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ଧମ୍ମରାଜା । ୟସ୍ମା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ରଜ୍ଜଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ନ ଅଧମ୍ମେନ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧରଜ୍ଜତ୍ତା ଧମ୍ମରାଜା’’ତି । ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସମୁଦ୍ଦପରିୟୋସାନତାୟ ଚତୁରନ୍ତା ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୀପେ ମହାପଥୱୀତି ଆହ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମ…ପେ॰… ଇସ୍ସରୋ’’ତି । ୱିଜିତାୱୀତି ୱିଜେତବ୍ବସ୍ସ ୱିଜିତୱା, କାମକୋଧାଦିକସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସ୍ସ, ପଟିରାଜଭୂତସ୍ସ ବାହିରସ୍ସ ଚ ଅରିଗଣସ୍ସ ୱିଜୟି, ୱିଜେତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ କେନଚି ୟୁଦ୍ଧଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟୁଦ୍ଧେନ ପନ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ୱିଜୟସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନପଦୋୱ ଚତୁବ୍ବିଧଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମାଦିସମନ୍ନାଗତେ ଅସ୍ମିଂ ରାଜିନି ଥାୱରିୟଂ କେନଚି ଅସଂହାରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ ଭତ୍ତଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ଜନପଦେ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମିକାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଥାୱରିୟଂ ଥିରଭାୱଂ ପତ୍ତୋତି ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଉରେ ସତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତଧନହରଣାଦିନା ପରସାହସକାରିତାୟ ସାହସିକା ।
ରତିଜନନଟ୍ଠେନାତି ଅତପ୍ପକପୀତିସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନେନ । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ରମେତୀତି ରତନଂ । ‘‘ଅହୋ ମନୋହର’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବତାୟ ଚିତ୍ତୀକତଂ। ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ଚିତ୍ତୀକାରୋ ତସ୍ସ ପୂଜନୀୟତାୟା’’ତି ଚିତ୍ତୀକତନ୍ତି ପୂଜନୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ ଅପରିମିତଂ ମୂଲଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ମହଗ୍ଘଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ତୁଲା ଉପମାତି ଅତୁଲଂ, ଅସଦିସଂ । କଦାଚି ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ । ଅନୋମେହି ଉଳାରଗୁଣେହେୱ ସତ୍ତେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ । ଇଦାନି ନେସଂ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସୱିସେସଂ ଚକ୍କରତନେ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସୁପି ତେ ଅତିଦିସିତୁଂ ‘‘ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନ ହୋତି ରଞ୍ଞୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣିସ୍ସରିୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭହେତୁତୋ, ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥପଟିଲାଭହେତୁତୋ । ଅଗ୍ଘୋ ନତ୍ଥି ଅତିୱିୟ ଉଳାରସମୁଜ୍ଜଲସତ୍ତରତନମୟତ୍ତା, ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତମହାନୁଭାୱତାୟ ଚ । ୟଦଗ୍ଗେନ ମହଗ୍ଘଂ, ତଦଗ୍ଗେନ ଅତୁଲଂ । ସତ୍ତାନଂ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନେନ ୱିଗତକାଳକୋ ପୁଞ୍ଞପସୁତତାୟ ମଣ୍ଡଭୂତୋ ୟାଦିସୋ କାଲୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାରହୋ, ତାଦିସେ ଏୱ ଚକ୍କୱତ୍ତୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ପନା’’ତିଆଦି । ଉପମାୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପମୋପମେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସଦିସତା । ତସ୍ମା ୟଥା ବୁଦ୍ଧା କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତଥା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତପରିପୂରଣସ୍ସାପି ଦୁକ୍କରଭାୱତୋପି ଦୁଲ୍ଲଭୁପ୍ପାଦାୟେୱାତି, ଇମିନା ଦୁଲ୍ଲଭୁପ୍ପାଦତାସାମଞ୍ଞେନ ତେସଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମଂ ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱେନ ସିଜ୍ଝମାନୋ ଗୁଣୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିପରିୱାରସାଧାରଣୋ, ତଥାପି ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଏୱ ନଂ ସାମିଭାୱେନ ୱିସୱିତାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ତଦତ୍ଥଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଛନ୍ନମ୍ପି ୱା ଅତ୍ଥାନଂ ଇତରରତନେସୁପି ଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ଏୱଂ ସେସାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସ-ପରିଣାୟକରତନେହି ଅଜିତୱିଜୟତୋ, ଚକ୍କରତନେନ ଚ ପରିୱାରଭାୱେନ, ସେସେହି ପରିଭୋଗୂପକରଣଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସମଣିଇତ୍ଥିରତନେହି ପରିଭୋଗୂପକରଣଭାୱେନ ସେସେହି ପରିୱାରଭାୱେନାତି ୟୋଜନା ।
ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଦୀପାନଂ ସିରିୱିଭୱନ୍ତି ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧଂ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ । ତାଦିସମେୱାତି ‘‘ପୁରେଭତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନୁଭାୱମେୱ । ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ପଦେସଂ ବ୍ୟାପନେନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଅନ୍ଧକାରଂ । ଅତିଦୀଘତାଦିଛବ୍ବିଧଦୋସପରିୱଜ୍ଜିତଂ ।
ସୂରାତି ସତ୍ତିୱନ୍ତୋ, ନିବ୍ଭୟାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭୀରୁକା’’ତି । ଅଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ । ୟେନ କାରଣେନ ‘‘ୱୀରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ୱୀରଙ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ୱୀରିୟସ୍ସେତଂନାମ’’ନ୍ତି । ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତା ଚକ୍କସ୍ସ ୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ସୀମଂ କତ୍ୱା ଠିତସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଦଣ୍ଡେନା’’ତି ଇମିନାୱ ଧନଦଣ୍ଡସ୍ସ, ସରୀରଦଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଅକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅସତ୍ଥେନା’’ତି ଇମିନା ପନ ସେନାୟ ୟୁଜ୍ଝନସ୍ସାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ କତାପରାଧେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନ୍ତି ସାଗରପରିୟନ୍ତଂ ।
‘‘ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା’’ତି ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଲୋଭୋ ଏୱ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋ। ତଥା ହିସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି ଛଦନଟ୍ଠୋ ଏକନ୍ତିକୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ରାଗୋ ସହତେ ନର’’ନ୍ତି, (ନେତ୍ତି॰ ୧୧, ୨୭) ‘‘ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା’’ତି (ଉଦା॰ ୬୪) ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ଦୋସାଦୀନମ୍ପି ଛଦନଟ୍ଠୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କିଲେସଗ୍ଗହଣେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୟୋ ସେସକିଲେସା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେ ପାପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ‘‘ଛଦନା, ଛଦା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦାତି ଚ ଓ-କାରସ୍ସ ଆ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ।
୩୫.ତାସନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ । ନିମିତ୍ତଭୂତାନୀତି ଞାପକକାରଣଭୂତାନି । ତଥା ହି ଲକ୍ଖୀୟତି ମହାପୁରିସଭାୱୋ ଏତେହୀତି ଲକ୍ଖଣାନି । ଠାନଗମନାଦୀସୁ ଭୂମିୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମଂ ପତିଟ୍ଠିତା ପାଦା ଏତସ୍ସାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ । ତଂ ପନସ୍ସ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗତଲନ୍ତି ଅଗ୍ଗପାଦତଲଂ । ପଣ୍ହୀତି ପଣ୍ହିତଲଂ । ପସ୍ସନ୍ତି ପାଦତଲସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକେକଂ, ଉଭୟମେୱ ୱା ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସଂ । ‘‘ଅସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ଅନ୍ୱୟତୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନଂ । ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକତଲମିୱ ଉଜୁକଂ ନିକ୍ଖିପିୟମାନଂ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ । ସକଲଂ ପାଦତଲଂ ଭୂମିଂ ଫୁସତି ନିକ୍ଖିପନେ । ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସକଲଂ ପାଦତଲଂ ଭୂମିତୋ ଉଟ୍ଠହତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମା ଅୟଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋତି ନିଗମନଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନାଦିଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ, ତଂ ପରତୋ ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୦୧) ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ନାଭି ଦିସ୍ସତୀତି ଲକ୍ଖଣଚକ୍କସ୍ସ ନାଭି ପରିମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନା ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି, ଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାଭିପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ତସ୍ସଂ ନାଭିୟଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଠିତା । ନାଭିମୁଖପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟୋତି ପକତିଚକ୍କସ୍ସ ଅକ୍ଖବ୍ଭାହତପରିହରଣତ୍ଥଂ ନାଭିମୁଖେ ଠପେତବ୍ବଂ ପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟୋ, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନେମିମଣିକାତି ନେମିୟଂ ଆୱଲିଭାୱେନ ଠିତମଣିକାଲେଖା । ସମ୍ବହୁଲୱାରୋତି ବହୁୱିଧଲେଖଙ୍ଗୱିଭାୱନୱାରୋ । ସତ୍ତୀତି ଆୱୁଧସତ୍ତି । ସିରିୱଚ୍ଛୋତି ସିରିଅଙ୍ଗା । ନନ୍ଦୀତି ଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତଂ । ସୋୱତ୍ତିକୋତି ସୋୱତ୍ତିଅଙ୍ଗୋ । ୱଟଂସକୋତି ଆୱେଳଂ । ୱଡ୍ଢମାନକନ୍ତି ପୁରିମହାଦୀସୁ ଦୀପଙ୍କଂ । ମୋରହତ୍ଥକୋତି ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପୋ, ମୋରପିଞ୍ଛପଟିସିବ୍ବିତୋ ୱା ବୀଜନୀୱିସେସୋ । ୱାଳବୀଜନୀତି ଚାମରିୱାଲଂ । ସିଦ୍ଧତ୍ଥାଦି ପୁଣ୍ଣଘଟପୁଣ୍ଣପାତିୟୋ । ‘‘ଚକ୍କୱାଳୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଧାନାୱୟୱେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହିମୱା ସିନେରୁ…ପେ॰… ସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ପରିସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଇଦଂ ହତ୍ଥିରତନାଦୀନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଭାୱଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବୋତିସତ୍ତିଆଦିକୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅଙ୍ଗୱିସେସୋ ଚକ୍କଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ପରିୱାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଆୟତପଣ୍ହୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଣ୍ହିତୋ ଦୀଘତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅତିଦୀଘତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପଣ୍ହୀ’’ତି । ୟଥା ପନ ପଣ୍ହିଲକ୍ଖଣଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରଗ୍ଗେନାତି ମଣ୍ଡଲାୟ ସିଖାୟ । ୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ୟଥା ସୁୱଟ୍ଟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା । ରତ୍ତକମ୍ବଲଗେଣ୍ଡୁକସଦିସାତି ରତ୍ତକମ୍ବଲମୟଗେଣ୍ଡୁକସଦିସା ।
‘‘ମକ୍କଟସ୍ସେୱା’’ତି ଦୀଘଭାୱଂ, ସମତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟ୍ୟାସତେଲେନାତି ଛତ୍ତିରିତନିୟ୍ୟାସାଦିନିୟ୍ୟାସସମ୍ମିସ୍ସେନ ତେଲେନ, ୟଂ ‘‘ସୁରଭିନିୟ୍ୟାସ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ନିୟ୍ୟାସତେଲଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ହରିତାଲୱଟ୍ଟିୟା ଘନସିନିଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ୟଥା ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିହତଂ କପ୍ପାସପଟଲଂ ସପ୍ପିମଣ୍ଡେ ଓସାରିତଂ ଅତିୱିୟ ମୁଦୁ ହୋତି, ଏୱଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସପ୍ପିମଣ୍ଡେ’’ତିଆଦିମାହ । ତଲୁନାତି ସୁଖୁମାଲା ।
ଚମ୍ମେନାତି ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୱେଠିତଚମ୍ମେନ । ପଟିବଦ୍ଧଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୋତି ଏକତୋ ସମ୍ବଦ୍ଧଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରୋ ନ ହୋତି । ଏକପ୍ପମାଣାତି ଦୀଘତୋ ସମାନପ୍ପମାଣା । ୟୱଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେ ଠିତଂ ୟୱଲକ୍ଖଣଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ତଂତଂପବ୍ବାନଂ ସମାନଦେସତାୟ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ପସାରିତକାଲେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଜ୍ଝିତାନି ୱିୟ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ସଙ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଗୋପ୍ଫକା, ଉଦ୍ଧଂ ସଙ୍ଖା ଏତେସନ୍ତି ଉସ୍ସଙ୍ଖା, ପାଦା । ପିଟ୍ଠିପାଦେତି ପିଟ୍ଠିପାଦସମୀପେ । ତେନାତି ପିଟ୍ଠିପାଦେ ଠିତଗୋପ୍ଫକଭାୱେନ ବଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତୟିଦଂ ‘‘ତେନା’’ତି ପଦଂ ଉପରିପଦଦ୍ୱୟେପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ତେନ ବଦ୍ଧଭାୱେନ ନ ୟଥାସୁଖଂ ପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତେନ ୟଥାସୁଖଂ ନପରିୱଟ୍ଟନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପାଦତଲାନିପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଉପରୀତି ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ ଦ୍ୱିତିଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଂ, ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ନିଗୂଳ୍ହାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟମାନାନି । ତେନାତି ଗୋପ୍ଫକାନଂ ଉପରି ପତିଟ୍ଠିତଭାୱେନ । ଅସ୍ସାତି ମହାପୁରିସସ୍ସ । ସତିପି ଦେସନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ନିଚ୍ଚଲୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନାଭିଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ଅଧୋକାୟୋୱ ଇଞ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମପଦସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ଅଧୋକାୟୋୱ ଇଞ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନାଭିତୋ…ପେ॰… ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତି । ‘‘ସୁଖେନ ପାଦା ପରିୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପୁରିମସ୍ସ, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ସୁଖେନ ପାଦା ପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଧୋକାୟୋୱ ଇଞ୍ଜତି, ୟସ୍ମା ସୁଖେନ ପାଦା ପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତସ୍ମା ପୁରତୋପି…ପେ॰… ପଚ୍ଛତୋୟେୱାତି ।
ୟସ୍ମା ଏଣିମିଗସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଏକସଦିସମଂସା ଅନୁକ୍କମେନ ଉଦ୍ଧଂ ଥୂଲା ଜଙ୍ଘା ହୋନ୍ତି, ତଥା ମହାପୁରିସସ୍ସାପି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏଣିମିଗସଦିସଜଙ୍ଘୋ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣଜଙ୍ଘୋତି ସମନ୍ତତୋ ମଂସୂପଚୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣଜଙ୍ଘୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଏକତୋ’’ତିଆଦି ।
ଏତେନାତି ‘‘ଅନୋନମନ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ, ଜାଣୁଫାସୁଭାୱଦୀପନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସଜନାତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ରହିତଜନା । ଖୁଜ୍ଜା ୱା ହୋନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ରସ୍ସତାୟ, ୱାମନା ୱା ଉପରିମକାୟତୋ ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ରସ୍ସତାୟ, ଏତେନ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିନଞ୍ଚ ଇତରେ ସତ୍ତା ଖୁଜ୍ଜପକ୍ଖିକା, ୱାମନପକ୍ଖିକା ଚାତି ଦସ୍ସେତି ।
କାମଂ ସବ୍ବାପି ପଦୁମକଣ୍ଣିକା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱ, କଞ୍ଚନପଦୁମକଣ୍ଣିକା ପନ ପଭସ୍ସରଭାୱେନ ତତୋ ସାତିସୟାତି ଆହ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମକଣ୍ଣିକସଦିସେହୀ’’ତି । ଓହିତନ୍ତି ସମୋହିତଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ତଥାଭୂତଂ ପନ ତଂ ତେନ ଛନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି ।
ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନା’’ତିଆଦି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଆୱୁତ୍ତିଞାୟେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସରୀରପରିୟାୟୋ ଇଧ ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମୱିକପ୍ପଂ ୱତ୍ୱା ତଥାରୂପାୟ ପନ ରୁଳ୍ହିୟା ଅଭାୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁପରିୟାୟମେୱ ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ସୁନିଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସଦିସଛୱିୱଣ୍ଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ରଜୋତି ସୁଖୁମରଜୋ । ଜଲ୍ଲନ୍ତି ମଲୀନଭାୱାୱହୋ ରେଣୁସଞ୍ଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ମଲଂ ୱା’’ତି । ୟଦି ୱିୱତ୍ତତି, କଥଂ ନ୍ହାନାଦୀନୀତି ଆହ ‘‘ହତ୍ଥଧୋୱନାଦୀନୀ’’ତିଆଦି ।
ଆୱଟ୍ଟପରିୟୋସାନେତି ପଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନ୍ତେ ।
ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରଂ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଅନୋନମିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଉଗ୍ଗତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଉଜୁଗତ୍ତୋ’’ତି । ସା ପନାୟଂ ଉଜୁଗତ୍ତତା ଅୱୟୱେସୁ ବୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ଦହରକାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଗ୍ଗତଦୀଘସରୀରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଇତରେସୂତି ‘‘ଖନ୍ଧଜାଣୂସୂ’’ତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ନମନ୍ତା ପୁରତୋ ନମନ୍ତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସ୍ସୱଙ୍କାତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ୱା ୱାମପସ୍ସେନ ୱା ୱଙ୍କା । ସୂଲସଦିସାତି ପୋତ୍ଥକରୂପକରଣେ ଠପିତସୂଲପାଦସଦିସା ।
ହତ୍ଥପିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ସତ୍ତ ସରୀରାୱୟୱା ଉସ୍ସଦା ଉପଚିତମଂସା ଏତସ୍ସାତି ସତ୍ତୁସ୍ସଦୋ । ଅଟ୍ଠିକୋଟିୟୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ନିଗୂଳ୍ହସିରାଜାଲେହୀତି ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତନ୍ତି ତେନ ନିଗୂଳ୍ହଅଟ୍ଠିକୋଟୀହୀତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି । ହତ୍ଥପିଟ୍ଠାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଂସକୂଟଖନ୍ଧକୂଟାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସିଦ୍ଧେ ତଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା…ପେ॰… ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଆହ । ‘‘ସିଲାରୂପକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ୱା ନିଗୂଳ୍ହଅଂସକୂଟତାପି ୱିଭାୱିତା ୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୀହସ୍ସ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ, ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱତାୟ ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ୱିୟ ସକଲୋ କାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସୀହସ୍ସ ପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ ୱିୟ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ’’ତି । ସୀହସ୍ସେୱାତି ସୀହସ୍ସ ୱିୟ । ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତୱିସଣ୍ଠିତୋ ନ ହୋତୀତି ଦୁଟ୍ଠୁ ସଣ୍ଠିତୋ, ୱିରୂପସଣ୍ଠିତୋ ଚ ନ ହୋତି, ତେସଂ ତେସଂ ଅୱୟୱାନଂ ଅୟୁତ୍ତଭାୱେନ, ୱିରୂପଭାୱେନ ଚ ସଣ୍ଠିତି ଉପଗତୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଣ୍ଠନ୍ତୀତି ସଣ୍ଠହନ୍ତି । ଦୀଘେହୀତି ଅଙ୍ଗୁଲିନାସାଦୀହି । ରସ୍ସେହୀତି ଗୀୱାଦୀହି । ଥୂଲେହୀତି ଊରୁବାହୁଆଦୀହି। କିସେହୀତି କେସଲୋମମଜ୍ଝାଦୀହି । ପୁଥୁଲେହୀତି ଅକ୍ଖିହତ୍ଥତଲାଦୀହି । ୱଟ୍ଟେହୀତି ଜଙ୍ଘହତ୍ଥାଦୀହି ।
ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତାୟ ନାନାଚିତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତିତୋ ସଞ୍ଜାତଚିତ୍ତଭାୱୋ ‘‘ଈଦିସୋ ଏୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଦସପାରମୀହି ସଜ୍ଜିତୋ ଅଭିସଙ୍ଖତୋ, ‘‘ଦାନଚିତ୍ତେନ ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଦାନୱସେନ, ସୀଲାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୋଟ୍ଟାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପିଟ୍ଠିବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ପିଟ୍ଠିମଜ୍ଝସ୍ସ ଉପରିଭାଗୋ । ଚିତଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅନିନ୍ନଭାୱେନ ଚିତଂ, ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଟେହି ସମତଲତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଉଗ୍ଗମ୍ମାତି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅନିନ୍ନଂ ସମତଲଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଫଲକଂ ୱିୟା’’ତି ।
ନିଗ୍ରୋଧୋ ୱିୟ ପରିମଣ୍ଡଲୋତି ପରିମଣ୍ଡଲନିଗ୍ରୋଧୋ ୱିୟ ପରିମଣ୍ଡଲୋ, ‘‘ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମକ୍ଖନ୍ଧସାଖୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ’’ତିଆଦି । ନ ହି ସବ୍ବୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ ପରିମଣ୍ଡଲୋତି, ପରିମଣ୍ଡଲସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ୱା ପରିମଣ୍ଡଲୋୱ ନିଗ୍ରୋଧୋ ଗୟ୍ହତୀତି ଏକସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପେନ ୱିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନିଗ୍ରୋଧୋ ୱିୟ ପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତି । ୟାୱତକୋ ଅସ୍ସାତି ୟାୱତକ୍ୱସ୍ସ ଓ-କାରସ୍ସ ୱ-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ।
ସମୱଟ୍ଟିତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ସମଂ ସୁୱଟ୍ଟିତକ୍ଖନ୍ଧୋ । କୋଞ୍ଚା ୱିୟ ଦୀଘଗଲା, ବକା ୱିୟ ୱଙ୍କଗଲା, ୱରାହା ୱିୟ ପୁଥୁଲଗଲାତି ୟୋଜନା । ସୁୱଣ୍ଣାଳିଙ୍ଗସଦିସୋତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଖୁଦ୍ଦକମୁଦିଙ୍ଗସଦିସୋ ।
ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗୀତି ମଧୁରାଦିଭେଦଂ ରସଂ ଗସନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ପୱେସନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସା ରସଗ୍ଗସାନଂ ଅଗ୍ଗା ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗା, ତା ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ରସଗ୍ଗସଗ୍ଗୀ । ତେନାତି ଓଜାୟ ଅଫରଣେନ ହୀନଧାତୁକତ୍ତା ତେ ବହ୍ୱାବାଧା ହୋନ୍ତି ।
ହନୂତି ସନ୍ନିସ୍ସୟଦନ୍ତାଧାରସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ତଂ ଭଗୱତୋ ସୀହସ୍ସ ହନୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ସୀହହନୁ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପକାୟସ୍ସ, ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ଚ ଉପମା ନାମ ହୀନୂପମାୱ, ନତ୍ଥି ସମାନୂପମା, କୁତୋ ଅଧିକୂପମା, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ହୀନୂପମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ମହାପୁରିସସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମାନୁରୂପୱସେନେୱ ଉପରିମମ୍ପି ସଣ୍ଠିତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେପି ପରିପୁଣ୍ଣାନୀ’’ତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ସବ୍ବସୋ ପରିମଣ୍ଡଲତାୟ, ଅଥ ଖୋ ତିଭାଗାୱସେସମଣ୍ଡଲତାୟାତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସିୟା ପକ୍ଖସ୍ସ ଚନ୍ଦସଦିସାନୀ’’ତି । ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥାନୁସାରେନ ଉପଧାରେତ୍ୱା । ଦନ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚନୀଚତା ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରପସ୍ସୱସେନପି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଅଗ୍ଗୱସେନେୱ । ତେନାହ ‘‘ଅୟପଟ୍ଟକେନ ଛିନ୍ନସଙ୍ଖପଟଲଂ ୱିୟା’’ତି । ଅୟପଟ୍ଟକନ୍ତି କକଚଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ନ ୱିସମା, ସମସଣ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସାତିସୟଂ ମୁଦୁଦୀଘପୁଥୁଲତାଦିପ୍ପକାରଗୁଣା ହୁତ୍ୱା ଭୂତା ଜାତାତି ପଭୂତା, ଭ-କାରସ୍ସ ହ-କାରଂ କତ୍ୱା ପହୂତା ଜିୱ୍ହା ଏତସ୍ସାତି ପହୂତଜିୱ୍ହୋ ।
ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତସରତାୟ ଛିନ୍ନସ୍ସରାପି । ଅନେକାକାରତାୟ ଭିନ୍ନସ୍ସରାପି । କାକସ୍ସ ୱିୟ ଅମନୁଞ୍ଞସରତାୟ କାକସ୍ସରାପି । ଅପଲିବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା, ୱତ୍ଥୂତି ଚ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଙ୍ଗାନି ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । ମଞ୍ଜୁଘୋସୋତି ମଧୁରସ୍ସରୋ ।
ଅଭିନୀଲନେତ୍ତୋତି ଅଧିକନୀଲନେତ୍ତୋ, ଅଧିକତା ଚ ସାତିସୟଂ ନୀଲଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ନେତ୍ତନୀଲଭାୱସ୍ସେୱ ଅଧିକଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନ ସକଲନୀଲନେତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ପୀତଲୋହିତୱଣ୍ଣା ସେତମଣ୍ଡଲଗତରାଜିୱସେନ । ନୀଲସେତକାଳୱଣ୍ଣା ପନ ତଂତଂମଣ୍ଡଲୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଚକ୍ଖୁଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅକ୍ଖିଦଲ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଅକ୍ଖିଦଲୱଟୁମ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ଅକ୍ଖିଦଲେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଅକ୍ଖିବିମ୍ବନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱିନିଗ୍ଗତଗମ୍ଭୀରଜୋତନାପି ୟୁତ୍ତା ହୋତି । ‘‘ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟୁପଲକ୍ଖଣଞାୟେନାତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ପଖୁମ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ଅକ୍ଖିଦଲଲୋମେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ, ତେନେୱାହ ‘‘ମୁଦୁସିନିଦ୍ଧନୀଲସୁଖୁମପଖୁମାଚିତାନି ଅକ୍ଖୀନୀ’’ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଉଣ୍ଣା-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ଅୱିସେସତୋ ଲୋମପରିୟାୟୋ, ଇଧ ପନ ଲୋମୱିସେସୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଉଣ୍ଣା ଲୋମ’’ନ୍ତି । ନଲାଟୱେମଜ୍ଝେଜାତାତି ନଲାଟମଜ୍ଝଗତା ଜାତା । ଓଦାତତାୟ ଉପମା, ନ ମୁଦୁତାୟ। ଉଣ୍ଣା ହି ତତୋପି ସାତିସୟଂ ମୁଦୁତରା । ତେନାହ‘‘ସପ୍ପି ମଣ୍ଡେ’’ତିଆଦି । ରଜତପୁବ୍ବୁଳକନ୍ତି ରଜତମୟତାରକମାହ ।
ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ପରିପୁଣ୍ଣନଲାଟତାୟ, ପରିପୁଣ୍ଣସୀସବିମ୍ବତାୟ ଚ ‘‘ଉଣ୍ହୀସସୀସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଉଣ୍ହୀସସୀସୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ମହାପୁରିସେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ‘‘ମହାପୁରିସସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଣ୍ହତମତାୟ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ, ପଭସ୍ସରତାୟ, ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଚ ରଞ୍ଞୋ ବନ୍ଧଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟୋ ୱିୟ ୱିରୋଚତି । କପିସୀସାତି ଦ୍ୱିଧାଭୂତସୀସା । ଫଲସୀସାତି ଫଲିତସୀସା । ଅଟ୍ଠିସୀସାତି ମଂସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅତିୱିୟ ଅଟ୍ଠିତାୟ, ପତନୁଭାୱତୋ ୱା ତଚୋନଦ୍ଧଅଟ୍ଠିମତ୍ତସୀସା । ତୁମ୍ବସୀସାତି ଲାବୁସଦିସସୀସା । ପବ୍ଭାରସୀସାତି ପିଟ୍ଠିଭାଗେନ ଓଲମ୍ବମାନସୀସା । ପୁରିମନୟେନାତି ପରିପୁଣ୍ଣନଲାଟତାପକ୍ଖେନ । ଉଣ୍ହୀସୱେଠିତସୀସୋ ୱିୟାତି ଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟେନ ୱେଠିତସୀସପଦେସୋ ୱିୟ । ଉଣ୍ହୀସଂ ୱିୟାତି ଛେକେନ ସିପ୍ପିନା ୱିରଚିତଉଣ୍ହୀସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ।
ୱିପସ୍ସୀସମଞ୍ଞାୱଣ୍ଣନା
୩୭.ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୋତି ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ନେମିତ୍ତକାନଂ ସନ୍ତପ୍ପନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିତ୍ଥାରକଥା । ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିୟଂ ନିମିତ୍ତଭୂତ ସୁପିନପଟିଗ୍ଗାହକସନ୍ତପ୍ପନେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ନିଦ୍ଦୋସେନାତି ଖାରିକଲୋଣିକାଦିଦୋସରହିତେନ । ଧାତିୟୋତି ଥଞ୍ଞପାୟିକା ଧାତିୟୋ । ତା ହି ଧାପେନ୍ତି ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେନ୍ତୀତି ଧାତିୟୋ ।‘‘ତଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସଟ୍ଠି’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉପସଂହରତି, ସେସାପୀତି ନ୍ହାପିକା, ଧାରିକା, ପରିହାରିକାତି ଇମା ତିୱିଧା । ତାପି ଦହନ୍ତି ୱିଦହନ୍ତି ନ୍ହାନଂ ଦହନ୍ତି ଧାରେନ୍ତୀତି ‘‘ଧାତିୟୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଧାରଣଂ ଉରସା, ଊରୁନା, ହତ୍ଥେହି ୱା ସୁଚିରଂ ୱେଲଂ ସନ୍ଧାରଣଂ । ପରିହରଣଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍କତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍କଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବାହୁତୋ ଅତ୍ତନୋ ବାହୁଂ ଉପସଂହରନ୍ତେହି ହରଣଂ ସମ୍ପାପନଂ ।
୩୮.ମଞ୍ଜୁସ୍ସରୋତି ସଣ୍ହସ୍ସରୋ । ୟୋ ହି ସଣ୍ହୋ, ସୋ ଖରୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଖରସ୍ସରୋ’’ତି । ୱଗ୍ଗୁସ୍ସରୋତି ମନୋରମ୍ମସ୍ସରୋ, ମନୋରମ୍ମତା ଚସ୍ସ ଚାତୁରିୟନେ ପୁଞ୍ଞୟୋଗତୋତି ଆହ ‘‘ଛେକନିପୁଣସ୍ସରୋ’’ତି । ମଧୁରସ୍ସରୋତି ସୋତସୁଖସ୍ସରୋ, ସୋତସୁଖତା ଚସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଇଟ୍ଠଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସାତସ୍ସରୋ’’ତି । ପେମନୀୟସ୍ସରୋତି ପିୟାୟିତବ୍ବସ୍ସରୋ, ପିୟାୟିତବ୍ବତା ଚସ୍ସ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନି ଭତ୍ତିସମୁପ୍ପାଦନେନାତି ଆହ ‘‘ପେମଜନକସ୍ସରୋ’’ତି । କରୱୀକସ୍ସରୋତି । କରୱୀକସଦ୍ଦୋ ୟେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସୋତପଥଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତେ ଅତ୍ତନୋ ସରସମ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିଂ ଜହାପେତ୍ୱା ଅୱସେ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ମଧୁରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରିଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘କରୱୀକସକୁଣେ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ସଭାୱକଥନଂ । ଲଳିତନ୍ତି ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠିତଂ ଲୀଳଂ । ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ‘‘ସଙ୍ଖରଣମ୍ପି ମଧୁରସଦ୍ଦସୱନନ୍ତରାୟକର’’ନ୍ତି ତିଣାନି ଅପନେତ୍ୱା । ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଭୂମିୟଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସଗତମେୱ କତ୍ୱା । ଅନୁବଦ୍ଧମିଗା ୱାଳମିଗେହି । ତତୋ ମରଣଭୟଂ ହିତ୍ୱା । ପକ୍ଖେ ପସାରେତ୍ୱାତି ପକ୍ଖେ ୟଥାପସାରିତେ କତ୍ୱା ଅପତନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି।
ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ଆକାସେ ଅତ୍ତନୋ ଆଣାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ରାଜାଣାୟା’’ତିଆଦି । ଲଳିଂସୂତି ଲଳିତଂ କାତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ତଂ ପୀତିନ୍ତି ତଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ତେନେୱ ନୀହାରେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତଂ ପୀତିଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିପକ୍କଞାଣତାୟ ସତ୍ତହି…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠାସି । ସତ୍ତସତମତ୍ତେନ ଓରୋଧଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଦସାୱ ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତହି ଜଙ୍ଘସତେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋତି କରୱୀକସଦ୍ଦତୋ । ସତଭାଗେନ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅନେକକପ୍ପକୋଟିସତସମ୍ଭୂତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସମୁଦାଗତୱତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ ।
୩୯.କମ୍ମୱିପାକଜନ୍ତି ସାତିସୟସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ କମ୍ମୱିପାକେନ ସହଜାତଂ, କମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱିପାକଭାୱେନ ଜାତଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ କମ୍ମମୟଂ, ଭାୱନାମୟନ୍ତି । ତତ୍ରିଦଂ କମ୍ମମୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଭାୱନାମୟ’’ନ୍ତି । ଭାୱନାମୟଂ ପନ ବୋଧିମୂଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଅୟଂ ‘‘ସୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ କାମଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପନ ତସ୍ସ ତଥା ୱିଭାୱିତତ୍ତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟେନ ନିମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।
୪୦.ୱଚନତ୍ଥୋତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ନିମୀଲନନ୍ତି ନିମୀଲନଦସ୍ସନଂ ନୱିସୁଦ୍ଧଂ, ତଥା ଚ ଅକ୍ଖୀନି ଅୱିୱଟାନି ନିମୀଲଦସ୍ସନସ୍ସ ନ ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ପନ ଦସ୍ସନଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ୱିୱଟଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରନ୍ତରା’’ତିଆଦି ।
୪୧. ନୀ-ଇତି – ଜାନନତ୍ଥଂ ଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପନୟତି ଜାନାତୀ’’ତି । ୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୭୪; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୦), ‘‘ୱିଦୂଭି ନେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) ଚ । ନୀ-ଇତି ପନ ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନୟତି ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅହୋସି ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ।
୪୨. ୱସ୍ସାୱାସୋ ୱସ୍ସଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତସ୍ମା ୱସ୍ସଂ, ୱସ୍ସେ ୱା, ସନ୍ନିୱାସଫାସୁତାୟ ଅରହତୀତି ୱସ୍ସିକୋ, ପାସାଦୋ । ମାସା ପନ ୱସ୍ସେ ଉତୁମ୍ହି ଭୱାତି ୱସ୍ସିକା । ଇତରେସୂତି ହେମନ୍ତିକଂ ଗିମ୍ହିକନ୍ତି ଇମେସୁ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସଂ ଅତିଦିସତି ।
ନାତିଉଚ୍ଚୋ ହୋତି ନାତିନୀଚୋତି ଗିମ୍ହିକୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଚୋ, ହେମନ୍ତିକୋ ୱିୟ ନୀଚୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝଲକ୍ଖଣତାୟ ନାତିଉଚ୍ଚୋ ହୋତି, ନାତିନୀଚୋ । ଅସ୍ସାତି ପାସାଦସ୍ସ । ନାତିବହୂନୀତି ଗିମ୍ହିକସ୍ସ ୱିୟ ନ ଅତିବହୂନି । ନାତିତନୂନୀତି ହେମନ୍ତିକସ୍ସ ୱିୟ ନ ଖୁଦ୍ଦକାନି, ତନୁତରଜାଲାନି ଚ । ମିସ୍ସକାନେୱାତି ହେମନ୍ତିକେ ୱିୟ ନ ଉଣ୍ହନିୟାନେୱ, ଗିମ୍ହିକେ ୱିୟ ଚ ନ ସୀତନିୟାନେୱ, ଅଥ ଖୋ ଉଭୟମିସ୍ସକାନେୱ । ତନୁକାନୀତି ନ ପୁଥୁଲାନି । ଉଣ୍ହପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟାତି ସୂରିୟସନ୍ତାପାନୁପ୍ପୱେସାୟ । ଭିତ୍ତିନିୟୂହାନୀତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଭିତ୍ତୀସୁ ନିୟୂହାନି । ସିନିଦ୍ଧନ୍ତି ସିନେହୱନ୍ତଂ, ସିନିଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚସ୍ସ ଗରୁକତାପି ୱୁତ୍ତା ଏୱ । କଟୁକସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ତିକଟୁକାଦିକଟୁକଦ୍ରବ୍ବୂପସଞ୍ହିତଂ । ଉଦକୟନ୍ତାନୀତି ଉଦକଧାରାୱିସ୍ସନ୍ଦୟନ୍ତାନି । ୟଥା ଜଲୟନ୍ତାନି, ଏୱଂ ହିମୟନ୍ତାନିପି ତତ୍ଥ କରୋନ୍ତି ଏୱ । ତସ୍ମା ହେମନ୍ତେ ୱିୟ ହିମାନି ପତନ୍ତାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବଟ୍ଠାନାନିପୀତି ସବ୍ବାନି ପଟିକିରିୟାନ୍ହାନଭୋଜନକୀଳାସଞ୍ଚରଣାଦିଟ୍ଠାନାନିପି, ନ ନିୱାସଟ୍ଠାନାନିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଦୋୱାରିକାପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ରାଜା କିରା’’ତିଆଦି ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଜିଣ୍ଣପୁରିସୱଣ୍ଣନା
୪୪.ଗୋପାନସିୱଙ୍କନ୍ତି ୱଙ୍କଗୋପାନସୀ ୱିୟ । ୱଙ୍କାନଞ୍ହି ୱଙ୍କଭାୱସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଙ୍କଗୋପାନସୀପି ଗୟ୍ହତି । ଆଭୋଗ୍ଗୱଙ୍କନ୍ତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତାୟ କୁଟିଲସରୀରତାୟ ୱଙ୍କଂ । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧେ’’ତିଆଦି । ଦଣ୍ଡପରଂ ଦଣ୍ଡଗ୍ଗହଣପରଂ ଅୟନଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡପରାୟନଂ, ଦଣ୍ଡୋ ୱା ପରଂ ଆୟନଂ ଗମନକାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡପରାୟନଂ । ଠାନାଦୀସୁ ଦଣ୍ଡୋ ଗତି ଅୱସ୍ସୟୋ ଏତସ୍ସ ତେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି ଦଣ୍ଡଗତିକଂ, ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ୱା ଗତି, ଦଣ୍ଡୋ ଗତି ଗମନକାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡଗତିକଂ । ଦଣ୍ଡପଟିସରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜରାତୁରନ୍ତି ଜରାୟ କିଲନ୍ତଂ ଅସ୍ସୱସଂ । ୟଦା ରଥୋ ପୁରତୋ ହୋତୀତି ଦ୍ୱେଧାପଥେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ବଲକାୟେ ତତ୍ଥ ଏକଂ ସଣ୍ଠାନଂ ଆରୁଳ୍ହୋ ମଜ୍ଝେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତେନ ଆରୁଳ୍ହୋ ରଥୋ ଇତରଂ ସଣ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଦା ପୁରତୋ ହୋତି । ପଚ୍ଛା ବଲକାୟୋତି ତଦା ପଚ୍ଛା ହୋତି ସବ୍ବୋ ବଲକାୟୋ । ତାଦିସେ ଓକାସେତି ତାଦିସେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ମଗ୍ଗପ୍ପଦେସେ । ତଂ ପୁରିସନ୍ତି ତଂ ଜିଣ୍ଣପୁରିସଂ । ସୁଦ୍ଧାୱାସାତି ସିଦ୍ଧତ୍ଥାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତବ୍ରହ୍ମାନୋ । ତେ ହି ତଦା ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ‘‘କିଂ ପନେସୋ ଜିଣ୍ଣୋ ନାମା’’ତି ଏସୋ ତୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କିଂ ଅତ୍ଥତୋ, ତଂ ମେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥେହୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅନିଦ୍ଧାରିତସରୂପତ୍ତା ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗସବ୍ବନାମେନ ତଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘କି’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ୟଥା କିଂ ତେ ଜାତ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱୟମେୱ ହି ଲୋକେ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଜାୟତି ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା, ତଥାପି ତଂ ଲିଙ୍ଗସବ୍ବନାମେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ଅନିଦ୍ଧାରିତସରୂପତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ।
‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଜିଣ୍ଣଭାୱୋ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ମୟ୍ହମ୍ପି ଉପରି ଆପତ୍ତିତୋ ଏୱା’’ତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନାକାରୱିଭାୱନଂ । ରଥଂ ସାରେତୀତି ସାରଥି । କୀଳାୱିହାରତ୍ଥଂ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତା ୟନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନଂ । ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ନାମାତି ଗରହଣେ ନିପାତୋ ‘‘କଥଞ୍ହିନାମା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୯, ୪୨, ୮୭, ୮୮, ୯୦, ୧୬୬, ୧୭୦; ପାଚି॰ ୧, ୧୩, ୩୬) ୱିୟ । ଜାତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଂମୂଲସ୍ସ ଉମ୍ମୂଲନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି, ତସ୍ସ ଚ ଅୱସ୍ସିତଭାୱତୋ ‘‘ଜାତିୟା ମୂଲଂଖଣନ୍ତୋ ନିସୀଦୀ’’ତି ଆହ । ସିଦ୍ଧେ ହି କାରଣେ ଫଲଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି । ପୀଳଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋତୁଦନୱସେନ ସବ୍ବପଠମଂ ହଦୟଂ ଅନୁପୱିସ୍ସ ଠିତତ୍ତା ପଠମେନ ସଲ୍ଲେନ ହଦୟେୱିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ନିସୀଦୀତି ୟୋଜନା ।
ବ୍ୟାଧିପୁରିସୱଣ୍ଣନା
୪୭.ପୁବ୍ବେୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସା କିରା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ଆବାଧିକନ୍ତି ଆବାଧୱନ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖଂ । ଅଜାତନ୍ତି ଅଜାତଭାୱୋ, ନିବ୍ବାନଂ ୱା ।
କାଲକତପୁରିସୱଣ୍ଣନା
୫୦. ଭନ୍ତନେତ୍ତକୁପ୍ପଲାଦି ୱିୱିଧଂ କତ୍ୱା ଲାତବ୍ବତୋ ୱିଲାତୋ, ୱୟ୍ହଂ, ସିୱିକା ଚାତି ଆହ ‘‘ୱିଲାତନ୍ତି ସିୱିକ’’ନ୍ତି । ସିୱିକାୟ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତ୍ତା ମହାସତ୍ତୋ ଚିତକପଞ୍ଜରଂ ‘‘ସିୱିକ’’ନ୍ତି ଆହ । ଇତୋ ପଟିଗତନ୍ତି ଇତୋ ଭୱତୋ ଅପଗତଂ। କତକାଲନ୍ତି ପରିୟୋସାପିତଜୀୱନକାଲଂ । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ପବ୍ବଜିତୱଣ୍ଣନା
୫୩. ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ଧମ୍ମଚରଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଧମ୍ମଚରଣଭାୱୋତି ଧମ୍ମଚରିୟମେୱ ୱଦତି । ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ୟଥା ‘‘ସାଧୁଧମ୍ମଚରିୟାତି ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ୟୋଜନା, ଏୱଂ ‘‘ସାଧୁସମଚରିୟାତି ପବ୍ବଜିତୋ’’ତିଆଦିନା ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବାନୀତି ‘‘ସାଧୁଧମ୍ମଚରିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତାନି ସବ୍ବାନି ଧମ୍ମସମକୁସଲପୁଞ୍ଞପଦାନି । ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱେୱଚନାନୀତି ଦାନାଦୀନି ଦସକୁସଲଧମ୍ମପରିୟାୟପଦାନି ।
ବୋଧିସତ୍ତପବ୍ବଜ୍ଜାୱଣ୍ଣନା
୫୪. ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହଂ ତେନ ତଦା ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମିଂ କଥନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱଂସୋୱା’’ତି ପଦତ୍ତୟେନ ଧମ୍ମତା ଏସାତି ଦସ୍ସେତି । ଚିରସ୍ସଂ ଚିରସ୍ସଂ ପସ୍ସନ୍ତି ଦୀଘାୟୁକଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହୂନଂ ୱସ୍ସାନଂ…ପେ॰… ଅଚ୍ଚୟେନା’’ତି । ତେନେୱାତି ନ ଚିରସ୍ସଂ ଦିଟ୍ଠଭାୱେନେୱ । ଅଚିରକାଲନ୍ତରିକମେୱ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା…ପେ॰… ପବ୍ବଜିତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା, ତସ୍ମା ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି ରାଜା’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ନ୍ହତ୍ୱା ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଂ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ମାଲଂ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତୋ’’ତି ।
ମହାଜନକାୟଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜାୱଣ୍ଣନା
୫୫.‘‘କସ୍ମାପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ମହାସତ୍ତେ ସଂଭତ୍ତତଂ, ସଂୱେଗବହୁଲତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ସୁତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠତ୍ୱା ଞାତିମିତ୍ତାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ମତ୍ତୱରୱାରଣୋ ୱିୟ ଅୟୋମୟବନ୍ଧନଂ ଘନବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂସୁ ।
ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଚାରିକଂ ଚରି ନ ତାୱ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ।
ୟଦା ପନ ଞାଣଂ ପରିପାକଂ ଗତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବେୱ ଇମେ ପବ୍ବଜିତା ମମ ଗମନଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି, ଜାନନ୍ତା ଚ ମଂ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ନିସୀୱେସୂତି ସନ୍ନିସିନ୍ନେସୁ । ସଣତେୱାତି ସଣତି ୱିୟ ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ୱିୟ ।
ଅୱିୱେକାରାମାନନ୍ତି ଅନଭିରତିୱିୱେକାନଂ । ଅୟଂ କାଲୋତି ଅୟଂ ତେସଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ମମ ଗମନସ୍ସ ଅଜାନନକାଲୋ । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ପଣ୍ଣସାଲାୟ ନିଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ପନ ପଗେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ । ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ଉଟ୍ଠିତଂ ଉପରି ଦେୱତାହି ଦିବ୍ବପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେହି ସୁପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ, ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୂ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨, ୨୩୭; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ୮.୧୩; ମହାନି॰ ୧୭, ୧୯୬) ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ୱୂପକାସନ୍ତି ୱିୱେକୱାସଂ ।
ଅଞ୍ଞେନେୱାତି ୟତ୍ଥ ମହାପୁରିସୋ ତଦା ୱିହରତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ ଦିସାଭାଗେନ । କାମଂ ବୋଧିମଣ୍ଡୋ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନାଭିଟ୍ଠାନିୟୋ, ତଦା ପନ ବ୍ରହାରଞ୍ଞେ ୱିୱିତ୍ତେ ୟୋଗୀନଂ ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତଦଞ୍ଞୋ ପନ ଜମ୍ବୁଦୀପପ୍ପଦେସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ବହୁଜନୋ ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସୋ ଇଦ୍ଧୋ ଫୀତୋ ଅହୋସି । ତେନ ତେ ତଂ ତଂ ଜନପଦଦେସଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗତା ‘‘ଅନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପାଭିମୁଖା ଚାରିକଂ ପକ୍କନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପାଭିମୁଖା, ନ ହିମୱନ୍ତାଦିପବ୍ବତାଭିମୁଖାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ବୋଧିସତ୍ତଅଭିନିୱେସୱଣ୍ଣନା
୫୭. କାମଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି ତତ୍ଥେୱ ୱସି, ସବ୍ବପଠମଂ ପନ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକରତ୍ତିୱାସଂ ଉପଗତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହୋ ଜନୱିୱିତ୍ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତସ୍ସ, ତେନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ କାୟୱିୱେକମାହ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ନାନାରମ୍ମଣଚାରତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତିୟା ପତି ସମ୍ମଦେୱ ନିଲୀନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅୱିସଟଚିତ୍ତସ୍ସ, ତେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ ଚିତ୍ତୱିୱେକମାହ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ । କାମଂ ଚୁତୂପପାତାପି ଜାତିମରଣାନି ଏୱ, ମରଣଜାତିୟୋୱ ‘‘ଜାୟତି ମୀୟତୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ଚୱତି ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ନେସଂ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନାନାଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ଲୋକସ୍ସ କିଚ୍ଛାପତ୍ତିପରିୱିତକ୍କନେ ‘‘ଜରାମରଣସ୍ସା’’ତି ଜରାମରଣୱସେନ ନିୟମନଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଜରାମରଣମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି ଆଦିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧସ୍ସ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭେ ତସ୍ସ ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଭିନିୱେସୋ ଅଗ୍ଗତୋ ୟାୱ ମୂଲଂ ଓତରଣଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଭୱଗ୍ଗତୋ ଓତରନ୍ତସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ।
ଉପାୟମନସିକାରାତି ଉପାୟେନ ମନସିକରଣତୋ ମନସିକାରସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ଇଦାନି ତଂ ଉପାୟମନସିକାରପରିୟାୟଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ସରୂପତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାଦୀନି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ହୋତୀତି ୟାଥାୱତୋ ମନସିକାରଭାୱତୋ । ଅନିଚ୍ଚାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଅସୁଭାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅୟନ୍ତି ‘‘ଏତଦହୋସୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ମନସିକାରୋ । ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି ତେସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ଏକୋ । କୋ ପନ ସୋତି ? ଅନିଚ୍ଚମନସିକାରୋୱ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ୟଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ଚୱତି ଚ, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅଦ୍ଧୁୱନ୍ତି କତ୍ୱା । ତସ୍ସ ପନ ତବ୍ଭାୱଦସ୍ସନଂ ୟାଥାୱମନସିକାରତାୟ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ। ଇତୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ତସ୍ସ ଇମିନା ‘‘ଉପାୟମନସିକାରେନା’’ତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନେନ ଅତ୍ଥମାହ । ସମାଗମୋ ଅହୋସୀତି ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ସଙ୍ଗମୋ ଅହୋସି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି କିଂ ପନ ତଂ ଜରାମରଣକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତୀ’’ତି । ‘‘ଜାତିୟା ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଜରାମରଣକାରଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିକାରଣପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ‘‘ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ୟା ଜରାମରଣସ୍ସ କାରଣପରିଗ୍ଗାହିକା ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ସମାଗମୋ ଅହୋସୀତି । ସବ୍ବପଦାନୀତି ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ଜାତି ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନି ଜାତିଆଦୀନି ୱିଞ୍ଞାଣପରିୟୋସାନାନି ନୱ ପଦାନି ।
ଦ୍ୱାଦସପଦିକେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଇଧ ୟାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଅଗ୍ଗହିତାନି, ତେସଂ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମୋ ତେସଂ ଗହେତବ୍ବାକାରଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱଂ ପଠମଂ ଗହେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅନାଗତଂ ‘‘ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ଗହଣେ ଅତୀତୋ ତତିୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା ହି ଅତୀତୋ ଭୱୋ’’ତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅନାଗତସ୍ସାପି ଭୱସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, କାରଣେ ପନ ଗହିତେ ଫଲଂ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପି ଚେତ୍ଥ ଅନାଗତୋପି ଅଦ୍ଧା ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ, ୟତୋ ପରତୋ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନାଗତଦ୍ଧସଙ୍ଗହିକା ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ତେହୀତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେହି ଆରମ୍ମଣଭୂତେହି । ନ ଘଟିୟତି ନ ସମ୍ବଜ୍ଝତି । ମହାପୁରିସୋ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋତି ଅଘଟନେ କାରଣମାହ । ଅଦିଟ୍ଠେହୀତି ଅନୱବୁଦ୍ଧେହି, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ସତି ଅନୁବୋଧେ ପଟିୱେଧେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନସକ୍କା ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁ’’ନ୍ତି । ଇମିନାତି ମହାସତ୍ତେନ । ତେତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା । ଭୱଉପାଦାନତଣ୍ହାୱସେନେୱାତି ଭୱଉପାଦାନତଣ୍ହାଦସ୍ସନୱସେନେୱ । ଦିଟ୍ଠା ତଂସଭାୱତଂସହଗତେହି ତେହି ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୭୦) କଥିତାୱ, ତସ୍ମା ନ ଇଧ କଥେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୫୮.ପଚ୍ଚୟତୋତି ହେତୁତୋ, ସଙ୍ଖାରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ହି ହେତୁପରମ୍ପରାୱସେନ ଫଲପରମ୍ପରାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ‘‘କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି ୱିଚାରଣାୟ ‘‘ସଙ୍ଖାରେ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଭୂତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅଗ୍ଗହିତେ ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିନିୱତ୍ତତି ନାମ, ନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାମରୂପେ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୮), ନାମମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ସହଜାତାଦିୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅଭିନିୱିସସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଆରମ୍ମଣତୋ, ଅତୀତଭୱସଙ୍ଖାତଆରମ୍ମଣତୋ ୱା । ଅତୀତଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ହି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା । ୟତୋ ପଟିନିୱତ୍ତମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତଭୱତୋପି ପଟିନିୱତ୍ତତି ନାମ । ଉଭୟମ୍ପୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି । ନାମରୂପଂ ନାତିକ୍କମତୀତି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ, ଆରମ୍ମଣଭୂତଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ନାତିକ୍କମତି ତେନ ୱିନା ଅୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ନାମରୂପତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେତି ୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ, ନାମରୂପସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ । ନାମରୂପେ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେତି ତଥା ନାମେ, ରୂପେ, ନାମରୂପେ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେତି ଚତୁୱୋକାରଏକୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା, ଦ୍ୱୀସୁପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେସୁ ହୋନ୍ତେସୂତି ପନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନେୱ । ଏତ୍ତକେନାତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣ ନାମରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା । ଜାୟେଥ ୱା…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜେଥ ୱାତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଜାୟତି…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜତି ୱା’’ତି ସମଞ୍ଞା ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏତଦେୱାତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନାମରୂପନ୍ତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟମେୱ ।
ପଞ୍ଚ ପଦାନୀତି ‘‘ଜାୟେଥ ୱା’’ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି । ନନୁ ତତ୍ଥ ପଠମତତିୟେହି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନାନୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଅପରାପରଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀହୀ’’ତି । ପୁନ ତଂ ଏତ୍ତାୱତାତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥନ୍ତି ୟୋ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ପଦେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ, ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ୱତ୍ୱା । ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଦସ୍ସନପୁବ୍ବକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ସୋ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ । ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମନତୋ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୋ । ଜାତିଆଦିକଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଚିତ୍ତେନ ସମିହିତେନ କତଂ ସମୂହୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସା’’ତି ।
୫୯. ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନେକୱାରଂ ସମୁଦୟଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ କେୱଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତିନିଦସ୍ସନପଦଂ, ଅଥ ଖୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ଇଧ ସମୁଦୟ-ସଦ୍ଦୋ ନିବ୍ବତ୍ତିମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୱଦତି । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଭୱନ୍ତା ଇଧ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ସାମଞ୍ଞରୂପେନ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଆହ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୟସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂ କଥିତ’’ନ୍ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୯) ତଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଉଦୟଦସ୍ସନପଞ୍ଞା ୱେସା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂତି ସମୁଦୟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟାତି ଚକ୍ଖୁ । ଞାତକରଣଟ୍ଠେନାତି ୟଥା ସମୁଦୟୋ ସମ୍ମଦେୱ ଞାତୋ ହୋତି ଅୱବୁଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ କରଣଟ୍ଠେନ । ପଜାନନଟ୍ଠେନାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାଦିତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପକାରତୋ ଜାନନଟ୍ଠେନ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଟ୍ଠେନାତି ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଉଦୟଦସ୍ସନପଞ୍ଞାୟ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମୁଦୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟତୋ, ଖଣତୋ ଚ, ସରୂପତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ, ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓଭାସଟ୍ଠେନାତି ସମୁଦୟସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ଚ କିଲେସନ୍ଧକାରସ୍ସ ଚ ୱିଧମନୱସେନ ଅୱଭାସକଭାୱେନ ।
ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଟିପାଟିୟା ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀତି ପାଳିୟଂ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ । କଥଂ ଉଦପାଦୀତି ଚେତି ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନା’’ତି । ‘‘ସମୁଦୟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚକ୍ଖୁଧମ୍ମୋତି ଚକ୍ଖୂତି ପାଳିଧମ୍ମୋ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସନସଭାୱୋ ତେନ ପକାସେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ତକେହି ପଦେହୀତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି । ‘‘କିଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପଚ୍ଚୟସଞ୍ଜାନନମତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ନାମରୂପାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସଭାୱସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂ କଥିତଂ ଅୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚୟସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉଦୟଦସ୍ସନସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ‘‘ୱୀଥିପଟିପନ୍ନା ତରୁଣୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୧. ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତତ୍ତା ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗାଦୀନଂ ମଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋତି । ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ହେସା । ତେନାହ ‘‘ବୋଧାୟା’’ତି । ବୋଧପଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟା’’ତି । ପରିଞ୍ଞାପହାନଭାୱନାଭିସମୟା ୟାୱଦେୱ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟତ୍ଥା ନିବ୍ବାନାଧିଗମତ୍ଥତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଏୱ ୱା’’ତି । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫, ୨୧୭; ଧ॰ ପ॰ ୨୦୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଜ୍ଝତୀତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତେନ ବୋଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତ୍ତମାହ । ପଚ୍ଚତ୍ତପଦେହୀତି ପଠମାୱିଭତ୍ତିଦୀପକେହି ପଦେହି । ନିବ୍ବାନମେୱ କଥିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦି ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା । ଅନିବ୍ବତ୍ତିନିରୋଧନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧଂ ।
୬୨.ସବ୍ବେହେୱ ଏତେହି ପଦେହୀତି ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି । ନିରୋଧସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱାତି ‘‘ନିରୋଧୋ ନିରୋଧୋତି ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ କଥିତଂ ପୁବ୍ବାରମ୍ଭଭାୱତୋ, ନ ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ ନାମ ସିଖାପ୍ପତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ବଲୱୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୩.ୱିଦିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଭାଗିୟେନ ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ତତୋ ଅପରଭାଗେତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଜାନନତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ । ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୂତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଉପାଦାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିନା ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ, ଉପାଦାନିୟେସୂତି ଅତ୍ଥୋ। ୱହନ୍ତୋତି ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ଇଦନ୍ତି ‘‘ଅପରେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦି ୱଚନଂ । କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବେପି ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ବୋଧାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ମହାବୋଧିସତ୍ତେନ ତଥେୱ ପଟିପନ୍ନ’’ନ୍ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜାତଦିୱସେ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ, ପଧାନାନୁୟୋଗୋ ଚ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇତରଂ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୱସେନ । ତତ୍ଥାପି ଚିରକାଲପରିଭାୱନାୟ ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତମାନସତ୍ତା ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪, ୧୦) ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ କିଚ୍ଛାପତ୍ତିଦସ୍ସନମୁଖେନ ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରସମ୍ମସନମ୍ପି ଧମ୍ମତାୱ । ତଥା ଅତ୍ତାଧୀନତାୟ, କେନଚି ଅନୁପଖତତ୍ତା, ଅସେଚନକସୁଖୱିହାରତାୟ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକତାୟ ଚ ଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୋ । ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱାତି ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାଦିପରିୟାୟେନ ଗହିତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୱସେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିଂ ଆରଭିତ୍ୱା । ଅନୁକ୍କମନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଗାମିତବ୍ବତୋ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ‘‘ଅନୁକ୍କମ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପତ୍ତିଂ । କତ୍ୱାତି ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
ଇତି ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ, ତେନ ପଠମୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ସରୂପସ୍ସ, ପରିମାଣସ୍ସ ଚ ବୋଧକୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ନିପାତାନଂ,ଆୱୁତ୍ତିଆଦିୱସେନ ୱାୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣଞ୍ଚ ୱାକ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ‘‘ରୁପ୍ପନସଭାୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞତୋ ରୂପସ୍ସ ସଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ଭୂତୁପାଦାୟଭେଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସତୋ, ତଦୁଭୟେନପି ‘‘ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ରୂପୱିସେସସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସଭାୱୋ । ରସୋ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୟାଥାୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ । ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ତେନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଅନୱସେସରୂପପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ’’ ରୂପଂ ନତ୍ଥୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ରୂପସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପରିୟାଦାନୱସେନ ନିୟାମନତୋ । ‘‘ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ୱିୟ ପକାରତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଇତୀତି ଏୱ’’ନ୍ତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା, ଅତ୍ଥିଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧନିରୋଧୀ ହି ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୱାଚକୋପି ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପସମୁଦୟୋ, ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆହାରସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ସୋ ଏୱ ଗହିତୋ । ତସ୍ମିଂ ପନ ଗହିତେ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାସାମଞ୍ଞେନ ଉତୁଚିତ୍ତାନି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାଲୱସେନ ଉଦୟଦସ୍ସନମାହ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ । ପସ୍ସନ୍ତୋପୀତି ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଖଣତୋ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି । ଅଦ୍ଧାୱସେନ ହି ପଠମଂ ଉଦୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତୋ ପୁନ ସନ୍ତତିୱସେନ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତୋ ଅନାଗତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ତଣ୍ହାନିରୋଧା କମ୍ମନିରୋଧୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆହାରନିରୋଧାତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ରୂପନିରୋଧୋତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ‘‘ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଭଙ୍ଗକାଲୱସେନ ହେତଂ ୱୟଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅଦ୍ଧାୱସେନ ପଠମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ପୁନ ସନ୍ତତିୱସେନ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ପାକତିକୱିପସ୍ସକୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନେତଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେପି ।
‘‘ଇତି ୱେଦନା’’ତିଆଦୀସୁପି ହେଟ୍ଠା ରୂପେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା, ଏତ୍ତକା ୱେଦନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱେଦୟିତ…ପେ॰… ସଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱେଦୟିତସଭାୱଂ…ପେ॰… ୱିଜାନନସଭାୱ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ସଭାୱ- ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୱେଦୟିତସଭାୱନ୍ତି ଅନୁଭୱନସଭାୱଂ । ସଞ୍ଜାନନସଭାୱନ୍ତି ‘‘ନୀଲଂ ପୀତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣସଭାୱଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରଣସଭାୱନ୍ତି ଆୟୂହନସଭାୱଂ । ୱିଜାନନସଭାୱନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧିସଭାୱଂ । ସୁଖାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାୱେଦନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ରୂପସଞ୍ଞାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦସଞ୍ଞାଦୀନଂ, ଫସ୍ସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତନା ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବେସଂ ଲୋକିୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୟଥା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣେ, ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁପି । ତେସନ୍ତି ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ । ତୀସୁ ଖନ୍ଧେସୂତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ଚେତେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ୱଚନତୋ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୪୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୭) ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେସଂ ୟେୱାତି ତୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ନାମରୂପସ୍ସା’’ତି ଫସ୍ସନାମରୂପାନଂୟେୱ ୱସେନ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମପଦମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପନ ରୂପେ ୱୁତ୍ତସଦିସା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସମପଞ୍ଞାସଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟତୋ ୱୀସତି ଖଣତୋ ପଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଉଦୟଲକ୍ଖଣାନଂ, ପଚ୍ଚୟତୋ ୱୀସତି ଖଣତୋ ପଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଏୱ ୱୟଲକ୍ଖଣାନଂ ଚାତି ସମପଞ୍ଞାସାୟ ଉଦୟୱୟଲକ୍ଖଣାନଂ ୱସେନ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିସମୁଦୟୋତି, ତଥା ତେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧୋ । ନିବ୍ବତ୍ତିୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣାନି ପନ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣମେୱାତି । ଏୱଂ ଏତାନି ସମପଞ୍ଞାସଲକ୍ଖଣାନି ସରୂପତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥାନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ପସନ୍ନେ ହୁତ୍ୱା ୱହନ୍ତେ ତତୋ ପରଂ ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ଭଙ୍ଗଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିପାଟିୟା ବୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତେ ପରମୁକ୍କଂସଗତେ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ । ପଗେୱ ହି ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ପୱତ୍ତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନୁଚ୍ଛୱିକେନ ମହାୱଜିରଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ମସନଞାଣେନ ସମ୍ଭତାନୁଭାୱଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିଞାଣଂ ଅପରିମିତକାଲେ ସମ୍ଭତାୟ ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ଆନୁଭାୱେନ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୟଦା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଘଟେତି, ତଦା ଅରିୟମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବକିଲେସେହି ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ୱିମୁଚ୍ଚତି, ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତଞ୍ଚ ତଥା ୱିମୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ସବ୍ବଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନଂ ହୋତି । ୟଂ କିଲେସାନଂ ‘‘ସୱାସନପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତୟିଦଂ ପହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନା’’ତି । ଆସୱସଙ୍ଖାତେହି କିଲେସେହୀତି ଭୱତୋ ଆଭୱଗ୍ଗଂ, ଧମ୍ମତୋ ଆଗୋତ୍ରଭୁଂ ସୱନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ଆସୱସଞ୍ଞିତେହି ରାଗୋ, ଦିଟ୍ଠି, ମୋହୋତି ଇମେହି କିଲେସେହି । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ, ପାଳିୟଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ଆସୱେହୀ’’ତି, ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ପନ ସବ୍ବେହିପି କିଲେସେହି ସବ୍ବେହିପି ପାପଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ତେସଂ କିଲେସାନଂ ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।
ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚତି ନାମ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସେହି ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ନାମ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚେୱୱିମୁଚ୍ଚତି ଚାତି ଉପରିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ୟଥାସକଂ ପହାତବ୍ବେହି ୱିମୁଚ୍ଚତି ଚ । ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତମେୱାତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତମେୱ, ନ ୱିମୁଚ୍ଚତି ନାମ ।
ସବ୍ବବନ୍ଧନାତି ଓରମ୍ଭାଗିୟୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଙ୍ଗହିତା ସବ୍ବସ୍ମାପି ଭୱସଞ୍ଞୋଜନା, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ୱିସେସତୋ ପକାରେହି ମୁତ୍ତୋ । ସୁୱିକସିତଚିତ୍ତସନ୍ତାନୋତି ସାତିସୟଂ ଞାଣରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲଚିତ୍ତସନ୍ତାନୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଞାଣାନୀ’’ତିଆଦି ୟେହି ଞାଣେହି ସୁୱିକସିତଚିତ୍ତସନ୍ତାନୋ, ତେସଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସନଂ । ନିପ୍ପଦେସତୋ ଦସ୍ସନଂ ପନ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥେୱ ତାନି ୱିଭଜିସ୍ସାମ । ସକଲେ ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେତି ଅତୀତଂସେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାଦିକେ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ । ୟଦା ହି ଲୋକନାଥୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତଦା ସବ୍ବେ ଗୁଣେ ହତ୍ଥଗତେ କରୋତି ନାମ । ତତୋ ପରଂ ‘‘ହତ୍ଥଗତେ କତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପତାପରିଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗାଥାନମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମଜାଲନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ପରତୋ ପନ ଅୟୋଘନହତସ୍ସାତି ଅୟୋ ହଞ୍ଞତି ଏତେନାତି ଅୟୋଘନଂ, କମ୍ମାରାନଂ ଅୟୋକୂଟଂ, ଅୟୋମୁଟ୍ଠି ଚ, ତେନ ଅୟୋଘନେନ ହତସ୍ସ ପହତସ୍ସ । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଜଲତୋ ଜାତୱେଦସୋତି ଜଲୟମାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ଅନାଦରେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅନୁପୁବ୍ବୂପସନ୍ତସ୍ସାତି ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୟଥା ନ ଞାୟତେ ଗତୀତି ୟଥା ତସ୍ସ ଗତି ନ ଞାୟତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅୟୋମୁଟ୍ଠିକୂଟାଦିନା ପହତତ୍ତା ଅୟୋଘନେନ ହତସ୍ସ ପହତସ୍ସ ଅୟୋଗତସ୍ସ, କଂସଭାଜନାଦିଗତସ୍ସ ୱା ଜଲମାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ଦସସୁ ଦିସାସୁ ନ କତ୍ଥଚି ଗତି ପଞ୍ଞାୟତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୁଦ୍ଧତ୍ତାତି । ଏୱଂ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ମା ହେତୁନା ଞାୟେନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଚତୂହିପି ଉପାଦାନେହି, ଆସୱେହି ଚ ମୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ତତୋ ଏୱ କାମବନ୍ଧନସଙ୍ଖାତଂ କାମୋଘଭୱୋଘାଦିଭେଦଂ ଅୱସିଟ୍ଠଓଘଞ୍ଚ ତରିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା କାମବନ୍ଧୋଘତାରୀନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭିତସବ୍ବକିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦିତତ୍ତା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱାତେହି ଅକମ୍ପନୀୟତାୟ ଅଚଲଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖଂ ପତ୍ତାନଂ ଅଧିଗତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଗତି ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭେଦାସୁ ଗତୀସୁ ‘‘ଅୟଂ ନାମା’’ତି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଜାତୱେଦୋ ୱିୟ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱମେୱ ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଏୱଂ ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩) ଅତ୍ତନୋ କତକିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋୱ ୱିରୋଚିତ୍ଥାତି ୟୋଜନା ।
ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବ୍ରହ୍ମୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪.ୟନ୍ନୂନାତି ପରିୱିତକ୍କନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଅହନ୍ତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦି ପନାହ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତିଆଦି ୟଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦନାଦିୱସେନ ସତ୍ତସୁ ସତ୍ତାହେସୁ ପଟିପଜ୍ଜି, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୱସେନ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ, ତେ ଚ ସତ୍ତାହାଦୟୋ ତଥେୱ ୱୱତ୍ଥପୀୟନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମତା । ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମସତ୍ତାହତୋ ପରଂ, ସତ୍ତାହତୋ ଓରିମେ ଚ ପୱତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହସ୍ସ ୱିୟ ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ନାମ ସତ୍ତାହସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଅନନ୍ତରୋତି ‘‘ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱିତକ୍କୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭, ୮) ।
ପଟିୱିଦ୍ଧୋତି ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିମୁଖଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ୟଥାଭୂତଂ ଅୱବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ମକସତୁଣ୍ଡସୂଚିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୁପଚିତପରିପକ୍କଞାଣସମ୍ଭାରେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତାନଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ସରୂପତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାୱ ଦୁଦ୍ଦସୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି କିଚ୍ଛେନ କେନଚି କଦାଚିଦେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ଓଗାହେତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନେ କଥା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାୱ ଦୁରନୁବୋଧୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଅୱବୋଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ ଭିକ୍ଖୱେ ଦୁକ୍କରତରଂ ୱା ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୧୫) ସୁତ୍ତପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସନ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ୱା ସନ୍ତୋ । ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହତାୟ ନିବ୍ବୁତୋ । ପଧାନଭାୱଂ ନୀତୋତି ୱା ପଣୀତୋ । ଅତିତ୍ତିକରଟ୍ଠେନ ଅତପ୍ପକୋ ସାଦୁରସଭୋଜନଂ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ସନ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ସନ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱାନଂ କିଲେସାନଂ, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ ସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହତ୍ତା ନିବ୍ବୁତୋ, ସନ୍ତପଣୀତଭାୱେନେୱ ତଦତ୍ଥାୟ ଅସେଚନକତାୟ ଅତପ୍ପକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଉତ୍ତମଞାଣସ୍ସ ୱିସୟତ୍ତା ନ ତକ୍କେନ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ, ତତୋ ଏୱ ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରତାୟ, ସଣ୍ହସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା ଚ ନିପୁଣୋ । ବାଲାନଂ ଅୱିସୟତ୍ତା ପଣ୍ଡିତେହି ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋ । ଆଲୀୟନ୍ତି ଅଭିରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସେୱୀୟନ୍ତୀତି ଆଲୟା, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଆଲୟନ୍ତି ଅଭିରମଣୱସେନ ସେୱନ୍ତୀତି ଆଲୟା, ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ଆଲୟରତାତି ଆଲୟନିରତା । ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଦିତା ଅତିୱିୟ ମୁଦିତା ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନତୋ । ରମତୀତି ରତିଂ ୱିନ୍ଦତି କୀଳତି ଲଳତି । ଇମେ ସତ୍ତା ୟଥା କାମଗୁଣେ, ଏୱଂ ରାଗମ୍ପି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁୱିଧମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।
ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଠାନ-ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଇମେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋୱ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ତେନ ପରମତ୍ଥପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଏୱ ୱିଭାୱିତୋ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୭୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥାଦିପଦାଭିଧେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଆଗମ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟହେତୁ । ସମ୍ମନ୍ତୀତି ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୂପସମୱସେନ ସମ୍ମନ୍ତି । ତଥା ସନ୍ତା ଚ ସୱିସେସଂ ଉପସନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱୂପସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତି, ଏତେନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିସଂୟୁତ୍ତେ ହି ନିବ୍ବାନେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱୂପସମପରିୟାୟୋ ଞାୟାଗତୋ ୟେୱାତି । ସେସେପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧି, ଖନ୍ଧାଦୟୋ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବା ତଣ୍ହାତି ଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା । ସବ୍ବେ କିଲେସରାଗାତି କାମରାଗରୂପରାଗାଦିଭେଦା ସବ୍ବେପି କିଲେସଭୂତା ରାଗା, ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସା ଇଧ କିଲେସରାଗାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଲୋଭୱିସେସା ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପରୀତଭାୱାପାଦନତୋ । ୟଥାହ ‘‘ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ, ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ, ମୂଳ୍ହମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୭୧) ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ୱିଜହନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜରାମରଣାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ । ଭୱେନ ଭୱନ୍ତି ତେନ ତେନ ଭୱେନ ଭୱନ୍ତରଂ । ଭୱନିକନ୍ତିଭାୱେନ ସଂସିବ୍ବତି, ଫଲେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ସତଣ୍ହସ୍ସେୱ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱଭାୱତୋ । ତତୋ ୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ । ଚିରନିସଜ୍ଜାଚିରଭାସନେହି ପିଟ୍ଠିଆଗିଲାୟନତାଲୁଗଲସୋସାଦିୱସେନ କାୟକିଲମଥୋ ଚେୱ କାୟୱିହେସାଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ଖୋ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ, ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ, ଜାନନ୍ତାନଂ, ପନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚ ଦେସନାୟ କାୟପରିସ୍ସମୋପି ସତ୍ଥୁ ଅପରିସ୍ସମୋୱ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନ ଚ ମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିହେସେସୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟା ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦେସନା ନାମ, ସୋ ମମ କିଲମଥୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ଉଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତକିଲମଥୋ, ଚିତ୍ତୱିହେସା ଚାତି ଉଭୟଂ ପେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି, ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ।
୬୫.ଅନୁବ୍ରୂହନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ସୋତି ‘‘ଅପିସ୍ସୂ’’ତି ନିପାତୋ । ୱିପସ୍ସିନ୍ତି ପଟି-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସିସ୍ସା’’ତି । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ଅଚ୍ଛରିୟା ୱା ଅନଚ୍ଛରିୟା । ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋପି ହି ଅକାରୋ ହୋତି ୟଥା‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକାୟ ୧୧) । କପ୍ପାନଂ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗକରଣତ୍ଥମେୱ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମଧିଗତଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିଦୀପନତା, ଗାଥାତ୍ଥସ୍ସ ଅଚ୍ଛରିୟତା, ତସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତି ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥଦ୍ୱାରେନ ହି ଗାଥାନଂ ଅନଚ୍ଛରିୟତା । ଗୋଚରା ଅହେସୁନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱିତକ୍କେତବ୍ବତାୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୱିତକ୍କୟିତବ୍ବତଂ ପାପୁଣିଂସୂ’’ତି ।
ୟଦି ସୁଖାପଟିପଦାୱ କଥଂ କିଚ୍ଛତାତି ଆହ ‘‘ପାରମୀପୂରଣକାଲେ’’ତିଆଦି । ଏୱମାଦୀନି ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜାନି ଦେନ୍ତସ୍ସ । ହ-ଇତି ୱା ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ‘‘ଏକଂସତ୍ଥେ’’ତି କେଚି । ହ ବ୍ୟତ୍ତଂ, ଏକଂସେନ ୱା ଅଲଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ଏୱଂ କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ହଲନ୍ତି ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ପଦଂ ‘‘ହଲନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୭୨) ୱିୟ । ରାଗଦୋସଫୁଟ୍ଠେହୀତି ଫୁଟ୍ଠୱିସେନ ୱିୟ ସପ୍ପେନ ରାଗେନ, ଦୋସେନ ଚ ସମ୍ଫୁଟ୍ଠେହି ଅଭିଭୂତେହି । ରାଗଦୋସାନୁଗତେହୀତି ରାଗଦୋସେହି ଅନୁବନ୍ଧେହି ।
ନିଚ୍ଚାଦୀନନ୍ତି ନିଚ୍ଚଗ୍ଗାହାଦୀନଂ । ଏୱଂ ଗତନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ ପୱତ୍ତଂ । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ, ସଚ୍ଚେସୁ ଚ ୟଥାଲାଭୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗତନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ମୟା, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଗତଂ, ଞାତଂ ପଟିୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାମରାଗେନ, ଭୱରାଗେନ ଚ ରତ୍ତା ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତଚିତ୍ତତାୟ, ଦିଟ୍ଠିରାଗେନ ରତ୍ତା ୱିପରୀତାଭିନିୱେସେନ ନ ଦକ୍ଖନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ନପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ଗାହାପେତୁନ୍ତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଭାୱେନ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମେ ଜାନାପେତୁଂ । ରାଗଦୋସପରେତତାପି ନେସଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହଭାୱେନେୱାତି ଆହ ‘‘ତମୋଖନ୍ଧେନ ଆୱୁଟା’’ତି ।
ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିନା ସୟମେୱ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତତ୍ଥ ୟଥାୟଂ ଇଦାନି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣଧମ୍ମତାୱସେନ, ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଆଦିତୋ ‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନା’’ତିଆଦିନା (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୯୯) ମହାଭିନୀହାରେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମୁସ୍ସାହନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣଧମ୍ମତା ୱାତି ଆହ ‘‘କିଂ ମେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନାତି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଉନ୍ନାଦେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକଭାୱୂପଗମନୱସେନ ଅଞ୍ଞାତରୂପେନ । ତିୱିଧଂ କାରଣଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ପରମଗମ୍ଭୀରତା, ତତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତୋ ସାତିସୟଂ ଗାରୱନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖା ନାମ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରତ୍ତା । ତେସଂ ବଲୱଭାୱତୋ ଚିରପରିଭାୱନାୟ ସତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧିୟତାୟ ତେ ସତ୍ତେ ମତ୍ତହତ୍ଥିନୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲଂ ପୁରିସଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତା ଅନେକସତୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରଂ ସୁନିଚିତଂ ଘନସନ୍ନିୱେସଂ କଣ୍ଟକଦୁଗ୍ଗମ୍ପି ଅଧିସେନ୍ତି । ଦୂରପ୍ପଭେଦ ଦୁଚ୍ଛେଜ୍ଜତାହି ଦୁବ୍ବିସୋଧିୟତଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଅନ୍ତୋ ଆମଟ୍ଠତାୟ କଞ୍ଜିକପୁଣ୍ଣଲାବୁ ଚିରପରିୱାସିକତାୟ ତକ୍କଭରିତଚାଟି ସ୍ନେହତିନ୍ତଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ୱସାତେଲପୀତପିଲୋତିକା; ତେଲମିସ୍ସିତତାୟ ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତହତ୍ଥା ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟା ୱୁତ୍ତା । ହୀନୂପମା ଚେତା ରୂପପ୍ପବନ୍ଧଭାୱତୋ, ଅଚିରକାଲିକତ୍ତା ଚ ମଲୀନତାୟ, କିଲେସସଂକିଲେସୋ ଏୱ ପନ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟତରୋ ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା, ଅନୁସୟିତତ୍ତା ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅତିସଂକିଲିଟ୍ଠା’’ତି । ୟଥା ଚ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟତାୟ ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରଦୁଦ୍ଦସଦୁରନୁବୋଧାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଉପମା ହୀନୂପମାୱ ।
ଗମ୍ଭୀରୋପି ଧମ୍ମୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନ ସୁପାକଟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନଂ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଟିବଦ୍ଧଂ, ସା ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନାଧୀନା, ତଂ ସତ୍ଥରି, ଧମ୍ମେ ଚ ପସାଦାୟତ୍ତଂ । ସୋ ୱିସେସତୋ ଲୋକେ ସମ୍ଭାୱନୀୟସ୍ସ ଗରୁକାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନାହେତୁକୋତି ପନାଳିକାୟ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମସମ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମୟାଚନାଦିନିମିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ ।
୬୬. ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋ ୱିୟ କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଜେଟ୍ଠକମହାବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାବ୍ରହ୍ମଭୱନେ ଜେଟ୍ଠକମହାବ୍ରହ୍ମା । ସୋ ହି ସକ୍କୋ ୱିୟ କାମଦେୱଲୋକେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ । ଉପକ୍କିଲେସଭୂତଂ ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜଂ ଏତସ୍ସାତି ଅପ୍ପରଜଂ, ଅପ୍ପରଜଂ ଅକ୍ଖି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ୟେସଂ ତେ ତଂସଭାୱାତି କତ୍ୱା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞାମୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜଂ ୟେସଂ ତେ ତଂସଭାୱା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସୱନତାତି ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮, ୪୦୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୪, ୪୪୪) ୱିୟ କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୱନତାୟା’’ତି । ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଦାନାଦିଦସୱିଧୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ । ତେନାହ ‘‘କତାଧିକାରା’’ତିଆଦି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦାନାଦୀସୁ ସରଣଗମନପରହିତପରିଣାମନଦ୍ୱୟ ପକ୍ଖିପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୯. ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଗାରୱୱସେନ ଗରୁକରପତ୍ଥନା ଅଜ୍ଝେସନା, ସାପି ଅତ୍ଥତୋ ପତ୍ଥନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାଚନ’’ନ୍ତି । ପଦେସୱିସୟଞାଣଦସ୍ସନଂ ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଆୱେଣିକଭାୱତୋ ଇଦଂ ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଇମେସଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂତି ନାମ’’ନ୍ତି । ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ନାମଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଦସ୍ସନନ୍ତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସନମତ୍ତଭାୱତୋ । ୟତୋ ତାନି ଞାଣାନି ୱିଜ୍ଜୂପମାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ ପନ ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୟତୋ ତଂ ୱଜିରୂପମାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ୟସ୍ମା ମନ୍ଦକିଲେସା ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ବହଲକିଲେସା ‘‘ମହାରଜକ୍ଖା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନସମତ୍ଥତାୟ ତିକ୍ଖାନି ସୂରାନି ୱିସଦାନି, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ମୁଦୂନି । ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରାତି ସଦ୍ଦହନାଦିପ୍ପକାରେ ୱଦତି । ସୁନ୍ଦରାତି କଲ୍ୟାଣା । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ପନ ‘‘ୟେସଂ ଆସୟାଦୟୋ କୋଟ୍ଠାସା ସୁନ୍ଦରା, ତେ ସ୍ୱାକାରା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟତୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ସୁନ୍ଦରତାତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଅସୁନ୍ଦରତାତି । କାରଣଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ସଚ୍ଚାନି ୱା । ପରଲୋକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟଂ । ତଂ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ୱଜ୍ଜଂ ୱିୟ ଭୟତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରଲୋକଞ୍ଚେୱ ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତା ୱିପତ୍ତିଭୱୋ ‘‘ପରଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପର…ପେ॰… ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।
ଅୟଂପନେତ୍ଥ ପାଳୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ଦିପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନେ ଅୟଂ ତସ୍ସ ତଥାଭାୱସାଧକପାଳି । ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ହି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକଧମ୍ମାନଂ ବଲୱଭାୱୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନେୱ ହୋତି, ତେସଞ୍ଚ ବଲୱଭାୱୋ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନାତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକଧମ୍ମାନଂ ସୱିସେସଂ ଅତ୍ଥିତାନତ୍ଥିତାୱସେନ ‘‘ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା ମହାରଜକ୍ଖା’’ତି ଆଦୟୋ ପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ଇତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ମହାରଜକ୍ଖା । ଏୱଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋତି ୱିଭାୱିତା ପଞ୍ଞାସ ପୁଗ୍ଗଲା । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ପନ ଅନ୍ତରଭେଦେନ ଅନେକଭେଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଭୂତୋ ଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ସୁଗତିସଙ୍ଖାତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି ଏତେନାତି ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ ସୁଗତିସଂୱତ୍ତନିୟୋ କମ୍ମଭୱୋ । ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତଉପପତ୍ତିଭୱଦୁଗ୍ଗତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଭୱା ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକା ।
ପୁନ ଏକକଦୁକାଦିୱସେନ ଲୋକଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରାଦୟୋ ହି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୩; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭, ୨୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨, ୧୧୨, ୨୦୮) ୟାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଏକୋ ଏକୱିଧୋ ପକାରନ୍ତରସ୍ସାଭାୱତୋ । ‘‘ଦ୍ୱେ ଲୋକା’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ତସ୍ସ ଅଲୋକସଭାୱତ୍ତା । ନନୁ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ମଗ୍ଗଫଲାନମ୍ପି ଲୋକତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ‘‘ଇଧ ଲୋକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ନ ଲୁଜ୍ଜତି ନ ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ଗହିତୋ, ତଥା ନ ହୋତି, ସୋ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଅନୁରୋଧାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତା ଲାଭାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ଦସାୟତନାନୀତି ଦସ ରୂପାୟତନାନି ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକକମ୍ମଂ ଗରହିତବ୍ବଂ, ୱଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ୱଜ୍ଜଂ, ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମା ୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ମନ୍ଦା, ତେ ଇଧ ‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା । ନ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଦୁକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଦୁକେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖାଦିୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତେ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜାୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ନ ଏକେକା ।
ଉପ୍ପଲାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଲିନୀ, ଗଚ୍ଛୋପି ଜଲାସୟୋପି, ଇଧ ପନ ଜଲାସୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଲୱନେ’’ତି । ୟାନି ଉଦକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ହୁତ୍ୱା ପୁସନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତାନି ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀ ।ଦୀପିତାନୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପକାସିତାନି, ଇଧେୱ ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞାନିପୀ’’ତିଆଦିନା ଦୀପିତାନି । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଉଗ୍ଘଟନଂ ନାମ ଞାଣୁଗ୍ଘଟନଂ, ଞାଣେ ଉଗ୍ଘଟିତମତ୍ତେ ଏୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱିତ୍ଥାରମେୱମତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ । ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ନେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ । ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟାତି ଉଦାହାରେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସେ ଉଦାହଟମତ୍ତେ ଏୱ । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିସମୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ମାତିକାୟ ଦୀପିୟମାନାୟ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଦେସତୋତି ଉଦ୍ଦେସହେତୁ, ଉଦ୍ଦିସନ୍ତସ୍ସ, ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିପୁଚ୍ଛତୋତି ଅତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଅନୁପୁବ୍ବେନଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି । ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦପରମୋତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦମେୱ ପରମଂ ଅସ୍ସାତି ‘‘ପଦପରମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟେତି ୟେ ଦୁୱିଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ କମ୍ମାୱରଣେନାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ । ୱିପାକାୱରଣେନାତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା । ୟସ୍ମା ଦୁହେତୁକାନମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପି ‘‘ୱିପାକାୱରଣମେୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିଲେସାୱରଣେନାତି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା । ଅସ୍ସଦ୍ଧାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଦ୍ଧା ରହିତା । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦରହିତା, ଉତ୍ତରକୁରୁକା ମନୁସ୍ସା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଟ୍ଠାନଂ ପୱିଟ୍ଠା । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପରିହୀନା, ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟପି ୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଂ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସୋପି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ଏୱ ନାମ । ଅଭବ୍ବା ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅଭବ୍ବା । ‘‘ନ କମ୍ମାୱରଣେନା’’ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
‘‘ରାଗଚରିତା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟଂ [ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟନ୍ତି ଭୱିତବ୍ବଂ –
‘‘ସା ଏସା ପରମତ୍ଥାନଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ।
ନିଧାନତୋ ପରମତ୍ଥ-ମଞ୍ଜୂସା ନାମ ନାମତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମହାଟୀକାୟ ନିଗମନେ ସୟମେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା)] ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୭୦.ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଜାନାପନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଲୋ ପବ୍ବତୋ ଉଚ୍ଚୋ ହୋତି ଥିରୋ ଚ, ନ ପଂସୁପବ୍ବତୋ, ମିସ୍ସକପବ୍ବତୋ ୱାତି ଆହ ‘‘ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନୀ’’ତି । ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମାହ । ସୋ ହି ପବ୍ବତସଦିସୋ ଚ ହୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପାସାଦସଦିସୋ ଚ, ପଞ୍ଞାପରିୟାୟୋ ୱା ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ। ସା ହି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପାସାଦୋତି ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତଥା ଚାହ –
‘‘ପଞ୍ଞାପାସାଦମାରୁୟ୍ହ, ଅସୋକୋ ସୋକିନିଂ ପଜଂ ।
ପବ୍ବତଟ୍ଠୋୱ ଭୂମଟ୍ଠେ, ଧୀରୋ ବାଲେ ଅୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮) ।
‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥା ପବ୍ବତେ ଠତ୍ୱା ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ହେଟ୍ଠା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଖେତ୍ତେ କେଦାରପାଳିକୁଟିୟୋ, ତତ୍ଥ ସୟିତମନୁସ୍ସା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଅନୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ । କୁଟିକାସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିଜାଲା ପଞ୍ଞାୟତି ଉଜ୍ଜଲଭାୱତୋ ଏୱଂ ଧମ୍ମପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସତ୍ତଲୋକଂ ଓଲୋକୟତୋ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅକତକଲ୍ୟାଣା ସତ୍ତା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଅନୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ, ଅନୁଳାରଭାୱତୋ ଚ ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ସରା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । କତକଲ୍ୟାଣା ପନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲା ଦୂରେ ଠିତାପି ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପରିପକ୍କଞାଣଗ୍ଗିତାୟ ସମୁଜ୍ଜଲଭାୱତୋ, ଉଳାରସନ୍ତାନତାୟ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଉଟ୍ଠେହୀତି ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାସଙ୍ଖାତସଙ୍କୋଚାପତ୍ତିତୋ କିଲାସୁଭାୱତୋ ଉଟ୍ଠହ । ୱୀରିୟୱନ୍ତତାୟାତି ସାତିସୟ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୱନ୍ତତାୟ । ୱୀରସ୍ସ ହି ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ୱୀରିୟଂ । କିଲେସମାରସ୍ସ ୱିୟ ମଚ୍ଚୁମାରସ୍ସପି ଆୟତିଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ମଚ୍ଚୁକିଲେସମାରାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୱିଜୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ କିଲେସମାରୱିଜୟେନେୱ ତବ୍ବିଜୟସ୍ସ ଜୋତିତଭାୱତୋ । ୱାହନସମତ୍ଥତାୟାତି ସଂସାରମହାକନ୍ତାରତୋ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଖେମପ୍ପଦେସଂ ସମ୍ପାପନସମତ୍ଥତାୟ ।
୭୧. ‘‘ଅପାରୁତଂ ତେସଂ ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି କେଚି ପଠନ୍ତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋ ମହାକରୁଣୂପନିସ୍ସୟେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅଧିଗତତ୍ତା । ସଦ୍ଧଂ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୂତି ସଦ୍ଧଂ ପୱେଦେନ୍ତୁ, ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଦହନାକାରଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖେନ ଅକିଚ୍ଛେନ ପୱତ୍ତନୀୟତାୟ ସୁପ୍ପୱତ୍ତିତଂ । ନ ଭାସିଂ ନ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସି ।
ଅଗ୍ଗସାୱକୟୁଗୱଣ୍ଣନା
୭୩.ସଲ୍ଲପିତ୍ୱାତି ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୬୦) ଆଲାପସଲ୍ଲାପଂ କତ୍ୱା । ତଞ୍ହିସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୋସି ।
୭୫-୬.ଅନୁପୁବ୍ବିଂକଥନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବିୟା ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବଂ କଥଂ । କା ପନ ସାତି ? ଦାନାଦିକଥା । ତତ୍ଥ ଦାନକଥା ତାୱ ପଚୁରଜନେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା, ସୁକରତ୍ତା, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋ କଥିତା । ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୂସୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗଭାୱତୋ ସୁଖେନେୱ ସୀଲାନି ସମାଦିୟତି, ତତ୍ଥ ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ସୀଲେନ ଦାୟକପଟିଗ୍ଗାହକୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥା କଥିତା, ତଞ୍ଚେ ଦାନସୀଲଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ଅୟଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଇମେହି ଚ ଦାନସୀଲମୟେହି ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନେହି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ଏତା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦିବ୍ବଭୋଗଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥଂ । ୱତ୍ୱା ଅୟଂ ସଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଦା ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗକଥା କଥେତବ୍ବା । ମଗ୍ଗଞ୍ଚ କଥେନ୍ତେନ ତଦଧିଗମୁପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାପି, ପଗେୱ ଇତରେ ସବ୍ବେପି କାମା ନାମ ବହ୍ୱାଦୀନୱା, ଅନିଚ୍ଚା ଅଧୁୱା, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ, ହୀନା, ଗମ୍ମା, ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା, ଅନରିୟା, ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତାତି ତେସଂ ଓକାରୋ ଲାମକଭାୱୋ, ସବ୍ବେପି ଭୱା କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ, ସବ୍ବସୋ କିଲେସୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିଅତ୍ଥଜୋତକେନ ବୋଧିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୁଖାନଂ ନିଦାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ, ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ସୁଖାନଂ କାରଣଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଭୋଗସୁଖଂ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦାନନିଦାନନ୍ତି ପାକଟୋ ୟମତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ତଂ ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତସ୍ସାପି ଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ୟା ଇମା ଲୋକେ ପଦେସରଜ୍ଜଂ ସିରିସ୍ସରିୟଂ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପଦାତି ଏୱଂପଭେଦା ମାନୁସିକା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ଚ ଚାତୁମହାରାଜିକଚାତୁମହାରାଜାଦିଭେଦା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ସବ୍ବାସଂ ଇଦଂ ଦାନଂ ନାମ ମୂଲଂ କାରଣଂ । ଭୋଗାନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ଭୋଗୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ମନାପିୟରୂପାଦୀନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଞ୍ଚ ଉପଭୋଗସୁଖାନଂ । ଅୱସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ପତିଟ୍ଠା । ୱିସମଗତସ୍ସାତି ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ତାଣନ୍ତି ରକ୍ଖା ତତୋ ପରିପାଲନତୋ । ଲେଣନ୍ତି ବ୍ୟସନେହି ପରିପାଚିୟମାନସ୍ସ ଓଲୀୟନପଦେସୋ । ଗତୀତି ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ପରାୟଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ । ଅୱସ୍ସୟୋତି ୱିନିପତିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ନିସ୍ସୟୋ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଂ ।
ରତନମୟସୀହାସନସଦିସନ୍ତି ସବ୍ବରତନମୟସତ୍ତଙ୍ଗମହାସୀହାସନସଦିସଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ୱିନିପତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋ । ମହାପଥୱିସଦିସଂ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଲଭାପନତୋ । ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁସଦିସନ୍ତି ୟଥା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁ ଉତ୍ତିଟ୍ଠତୋ, ତିଟ୍ଠତୋ ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ, ଏୱଂ ଦାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା, ଠିତିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନାତି ଦୁଗ୍ଗତିଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ । ସମସ୍ସାସନଟ୍ଠେନାତି ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିପଟିସତ୍ତୁପଦ୍ଦୱତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଅସ୍ସାସନଟ୍ଠେନ । ଭୟପରିତ୍ତାଣଟ୍ଠେନାତି ଦାଲିଦ୍ଦିୟଭୟତୋ ପରିପାଲନଟ୍ଠେନ । ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀହୀତି ମଚ୍ଛେରଲୋଭଦୋସଇସ୍ସାୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଆଦିଚିତ୍ତମଲେହି । ଅନୁପଲିତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ । ତେସନ୍ତି ମଚ୍ଛେରମଲାଦିକଚୱରାନଂ । ଏତେହି ଏୱ ଦୁରାସଦଟ୍ଠେନ । ଅସନ୍ତାସନଟ୍ଠେନାତି ଅନଭିଭୱନୀୟତାୟ ସନ୍ତାସାଭାୱେନ । ୟୋ ହି ଦାୟକୋ ଦାନପତି, ସୋ ସମ୍ପତିପି କୁତୋଚି ନ ଭାୟତି, ପଗେୱ ଆୟତିଂ । ଧମ୍ମସୀସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନାତି ମହାବଲୱତାୟ । ଦାୟକୋ ହି ଦାନପତି ସମ୍ପତି ପକ୍ଖବଲେନ ବଲୱା ହୋତି, ଆୟତିଂ ପନ କାୟବଲାଦୀହିପି । ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନାତି ‘‘ୱଡ୍ଢିକାରଣ’’ନ୍ତି ଅଭିସମ୍ମତଭାୱେନ । ୱିପତ୍ତିଭୱତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୂପନୟନଂ ଖେମନ୍ତଭୂମିସମ୍ପାପନଂ, ଭୱସଙ୍ଗାମତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମସମ୍ପାପନଞ୍ଚ ଖେମନ୍ତଭୂମିସମ୍ପାପନଟ୍ଠୋ ।
ଇଦାନି ଦାନଂ ୱଟ୍ଟଗତା ଉକ୍କଂସପ୍ପତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ୱିୱଟ୍ଟଗତାପି ତା ସମ୍ପାଦେତୀତି ବୋଧିଚରିୟଭାୱେନପି ଦାନଗୁଣେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ଏୱ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ପନ ଅତ୍ତହିତାୟ, ପରହିତାୟ ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସା ତାସଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତା, ଏତା ଲୋକିୟା, ଇମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତତୋ ପରଂ ‘‘ସାୱକପାରମୀଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠତରୁକ୍କଟ୍ଠତମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ କମେନ ଞାଣତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପନ ଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ଏତେନେୱସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦାନଞ୍ଚ ନାମ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ପୂଜନଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ଦାୟକୋ ସତ୍ତେସୁ ଏକନ୍ତହିତଜ୍ଝାସୟୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ‘‘ପରେସଂ ହିଂସତି, ପରେସଂ ୱା ସନ୍ତକଂ ହରତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାନଂ ଦଦନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ସୀଲସଦିସୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଅକିତ୍ତିମଂ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବକାଲଂ ସୋଭାୱିସେସାୱହତ୍ତା । ସୀଲପୁପ୍ଫସଦିସଂ ପୁପ୍ଫଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲଗନ୍ଧସଦିସୋ ଗନ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚନ୍ଦନଂ ତଗରଂ ୱାପୀ’’ତିଆଦିକା (ଧ॰ ପ॰ ୫୫) ଗାଥା, ‘‘ଗନ୍ଧୋ ଇସୀନଂ ଚିରଦିକ୍ଖିତାନଂ, କାୟା ଚୁତୋ ଗଚ୍ଛତି ମାଲୁତେନା’’ତିଆଦିକା (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୫) ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା। ସୀଲଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଆଭରଣଞ୍ଚେୱ ଅଲଙ୍କାରୋ ଚ ଗନ୍ଧୱିଲେପନଞ୍ଚ ପରସ୍ସ ଦସ୍ସନୀୟଭାୱାୱହଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲାଲଙ୍କାରେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।
‘‘ଅୟଂ ସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଆରଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା –
‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।
ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୪୨୯) ।
ଇଟ୍ଠୋତି ସୁଖୋ, କନ୍ତୋତି କମନୀୟୋ, ମନାପୋତି ମନୱଡ୍ଢନକୋ, ତଂ ପନସ୍ସ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଚ୍ଚମେତ୍ଥ କୀଳା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ କୀଳାତି କାମୂପସଂହିତା ସୁଖୱିହାରା । ସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତି ଦିବ୍ବଭୱଂ ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନଂ । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଂ, ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ । ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଦିବ୍ବଭୱଂ ଆୟୁସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱଣ୍ଣୟସଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ, ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ । ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟାମାଦୀହି ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱଦତି ।
ଅପ୍ପସ୍ସାଦାତି ନିରସ୍ସାଦା ପଣ୍ଡିତେହି ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସନ୍ତେହି ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତାଭାୱତୋ । ବହୁଦୁକ୍ଖାତି ମହାଦୁକ୍ଖା ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ୱିପୁଲଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତ୍ତା । ବହୁପାୟାସାତି ଅନେକୱିଧପରିସ୍ସୟା । ଏତ୍ଥାତି କାମେସୁ । ଭିୟ୍ୟୋତି ବହୁଂ । ଦୋସୋତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା, ଅପ୍ପସ୍ସାଦତାଦିନା ଚ ଦୂସିତଭାୱୋ, ୟତୋ ତେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ନାରାଧେନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଆଦୀନଂ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, ପରମକପଣତା, ତଥା ଚ କାମା ୟଥାଭୂତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଲାମକଭାୱୋତି ନିହୀନଭାୱୋ ଅସେଟ୍ଠେହି ସେୱିତବ୍ବତ୍ତା, ସେଟ୍ଠେହି ନ ସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ଚ । ସଂକିଲିସ୍ସନନ୍ତି ୱିବାଧେତବ୍ବତା ଉପତାପେତବ୍ବତା । ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟତ୍ତକା କାମେସୁ ଆଦୀନୱା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ତତ୍ତକା ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସା । ଅପି ଚ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନାମେତଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମସଞ୍ଞାୟ, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମପରିଳାହେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦତୋ’’ତିଆଦିନା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୩.୨୬ ମହାୱଗ୍ଗେ) ନୟେନ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସେ ପକାସେସି, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ, ଝାନାଦୀସୁ ଚ ଗୁଣେ ୱିଭାୱେସି ୱଣ୍ଣେସି ।
ୱୁତ୍ତନୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଅୱୁତ୍ତନୟଂ ‘‘କଲ୍ଲଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦି, ତତ୍ଥ କଲ୍ଲଚିତ୍ତେତି କମ୍ମନିୟଚିତ୍ତେ, ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତଦେସନାୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଦୋସାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ଉପରିଦେସନାୟ ଭାଜନଭାୱୂପଗମନେନ କମ୍ମକ୍ଖମଚିତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ହି ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ରୋଗଭୂତା ତଦା ତେ ୱିଗତା, ତସ୍ମା ଅରୋଗଚିତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିକିଲେସୱିଗମନେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତେ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱିଗମେନ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତେ । ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉଳାରପୀତିପାମୋଜ୍ଜୟୋଗେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତେ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନଚିତ୍ତେ । ୟଦା ଚ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା କଲ୍ଲଚିତ୍ତେତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ ଅରୋଗଚିତ୍ତେ । ମୁଦୁଚିତ୍ତେତି ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ଅକଥିନଚିତ୍ତେ । ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଗମେନ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ତେନ ଅପିହିତଚିତ୍ତେ । ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତେତି ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ସମ୍ପଗ୍ଗହିତୱସେନ ଅଲୀନଚିତ୍ତେ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତେତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତେ, ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପୀ’’ତିଆଦିନା ଉପମାୱସେନ ନେସଂ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅପଗତକାଳକନ୍ତି ୱିଗତକାଳକଂ । ସମ୍ମଦେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଏୱ । ରଜନନ୍ତି ନୀଲପୀତାଦିରଙ୍ଗଜାତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ପଭସ୍ସରଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେତି ତିସ୍ସମେୱ ନିସଜ୍ଜାୟଂ, ଏତେନ ନେସଂ ଲହୁୱିପସ୍ସକତା, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞତା, ସୁଖପଟିପଦାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୱିରଜନ୍ତି ଅପାୟଗମନୀୟରାଗରଜାଦୀନଂ ୱିଗମେନ ୱିରଜଂ । ଅନୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାମଲାପଗମନେନ ୱୀତମଲଂ । ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସରଜାଭାୱେନ ୱା ୱିରଜଂ । ପଞ୍ଚୱିଧଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମଲାପଗମନେନ ୱୀତମଲଂ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୩) ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ମଗ୍ଗା ୱୁତ୍ତା, ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୧୬) ଆସୱକ୍ଖୟୋ, ଇଧ ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନନ୍ତି । ନନୁ ଚ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ, ନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ୟସ୍ମା ତଂ ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସିତଉପମାୟଂ ଇଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ, ୱତ୍ଥସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକମଲେହି କିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗାଦିମଲେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ, ଧୋୱନସିଲା ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା, ଉଦକଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧା, ଉଦକେ ତେମେତ୍ୱା ଊସଗୋମୟଛାରିକାଭରେହି କାଳକପଦେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ଥସ୍ସ ଧୋୱନପୟୋଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାସିନେହେନ ତେମେତ୍ୱା ତେମେତ୍ୱା ସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ଦୋସେ ସିଥିଲୀ କତ୍ୱା ସୁତାଦିୱିଧିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଧନେ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ତେନ ପୟୋଗେନ ୱତ୍ଥେ ନାନାକାଳକାପଗମୋ ୱିୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ରଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱୋ ୱିୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ପରିୟୋଦପନନ୍ତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ଚ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସେନାପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ନେସଂ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧିଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସତୋୱ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାହନ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୭୭.ଚୀୱରଦାନାଦୀନୀତି ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରଦାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟୋ ହି ଚୀୱରାଦିକେ ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରେ, ପତ୍ତଚୀୱରମେୱ ୱା ସୋତାପନ୍ନାଦିଅରିୟସ୍ସ, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ପରିକ୍ଖାରଦାନଂ ଅନାଗତେ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି, ତସ୍ସ ଚ ସତି ଅଧିକାରସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ଇଦ୍ଧିମୟପରିକ୍ଖାରଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରା ୱିୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସନ୍ଦସ୍ସେସୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ଇଧଲୋକତ୍ଥନ୍ତି ଇଧଲୋକଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ । ପରଲୋକତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦସ୍ସେସୀତି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ, ସଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ଦସ୍ସେସି । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେସି । ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦସ୍ସେସି । ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେସି । ଇମେ ରୁପ୍ପନାଦିଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେସି । ଇମେ ଚକ୍ଖାଦିସଭାୱା ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋତି ଦସ୍ସେସି । ଇମାନି ଚକ୍ଖାଦିସଭାୱାନେୱ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭୂତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଆୟତନାନୀତି ଦସ୍ସେସି । ଇମେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଜରାମରଣପରିୟୋସାନା ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଦସ୍ସେସି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚତ୍ତାରି, ଖଣତୋ ଏକନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ଦସ୍ସେସି । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠମହାନିରୟସୋଳସଉସ୍ସଦନିରୟପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବସୋ ନିରୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିନ୍ତି ଅପଦଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦବହୁପ୍ପଦାଦିଭେଦଂ ମିଗପସୁପକ୍ଖିସରୀସପାଦିୱିଭାଗଂ ନାନାୱିଧଂ ତିରଚ୍ଛାନଲୋକଂ । ପେତ୍ତିୱିସୟନ୍ତି ଖୁପ୍ପିପାସିକୱନ୍ତାସିକପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ନାନାୱିଧଂ ପେତସତ୍ତଲୋକଂ । ଅସୁରକାୟନ୍ତି କାଲକଞ୍ଚିକାସୁରନିକାୟଂ । ଏୱଂ ତାୱ ଦୁଗ୍ଗତିଭୂତଂ ପରଲୋକତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁଗତିଭୂତଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ କୁସଲାନଂ ୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେହପ୍ଫଲେ ସୁଭକିଣ୍ଣେୟେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞୀସୁ, ଅରୂପୀସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସେତବ୍ବାୟ ଅଭାୱତୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ନୱନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗଣ୍ହାପେସୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ସମାଦିନ୍ନେ କାରାପେସି ।
ସମୁତ୍ତେଜନଂ ନାମ ସମାଦିନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ୟଥା ଅନୁପକାରକା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ପହୀୟନ୍ତି ଚ, ଉପକାରକା ଧମ୍ମା ପରିୱଡ୍ଢନ୍ତି, ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚ, ତଥା ନେସଂ ଉସ୍ସାହୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅବ୍ଭୁସ୍ସାହେସୀ’’ତି । ୟଥା ପନ ତଂ ଉସ୍ସାହୁପ୍ପାଦନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଧଲୋକତ୍ଥଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାସେତ୍ୱା ତାସେତ୍ୱାତି ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱାପାଦନେନ ତେଜେତ୍ୱା ତେଜେତ୍ୱା । ଅଧିଗତଂ ୱିୟ କତ୍ୱାତି ୟେସଂ କଥେତି, ତେହି ତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା । ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧେହି ପକାସିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋପି ପାକଟତରୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତଥା ହି ଭଗୱା ଏୱଂ ଥୋମୀୟତି –
‘‘ଆଦିତ୍ତୋପି ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗିଭି ।
ନ ତଥା ୟାତି ସଂୱେଗଂ, ସମ୍ମୋହପଲିଗୁଣ୍ଠିତୋ ॥
ସୁତ୍ୱାଦୀନୱସଞ୍ଞୁତ୍ତଂ, ୟଥା ୱାଚଂ ମହେସିନୋ ।
ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋପି ବୁଦ୍ଧାନଂ, ୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟ’’ନ୍ତି ॥
ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣପଞ୍ଚୱୀସତିମହାଭୟପ୍ପଭେଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣାନି ‘‘ହତ୍ଥମ୍ପି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୮) ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପଞ୍ଚୱୀସତିମହାଭୟାନି ‘‘ଜାତିଭୟଂ ଜରାଭୟଂ ବ୍ୟାଧିଭୟଂ ମରଣଭୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ୧୨୩) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଆଘାତନଭଣ୍ଡିକା ଅଧିକୁଟ୍ଟନକଳିଙ୍ଗରଂ, ୟଂ ‘‘ଅଚ୍ଚାଧାନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେନ ଚୋଦେସୀତି ‘‘ତଂତଂଗୁଣାଧିଗମେନ ଅୟମ୍ପି ତୁମ୍ହେହି ପଟିଲଦ୍ଧୋ, ଆନିସଂସୋ ଅୟମ୍ପୀ’’ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ତେନାହ ‘‘ମହାନିସଂସଂ କତ୍ୱା କଥେସୀ’’ତି ।
ତପ୍ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ କିଲମଥନ୍ତି ସଙ୍ଖାରପୱତ୍ତିହେତୁକଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପରିସ୍ସମଂ ସଂୱିଘାତଂ ୱିହେସଂ । ଇଧାତି ହେଟ୍ଠା ପଠମମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥାୟ କଥାୟ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଭାୱତୋ ସନ୍ତଂ । ଅତିତ୍ତିକରପରମସୁଖତାୟ ପଣୀତଂ । ସକଲସଂସାରବ୍ୟସନତୋ ତାୟନତ୍ଥେନ ତାଣଂ । ତତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦହଦୟାନଂ ନିଲୀୟନଟ୍ଠାନତାୟ ଲେଣଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗତିପଟିସରଣଂ ପରମସ୍ସାସୋତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
ମହାଜନକାୟପବ୍ବଜ୍ଜାୱଣ୍ଣନା
୮୦. ସଙ୍ଘପ୍ପହୋନକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭାୱା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଏୱ ହି ତଦା ଅହେସୁଂ ।
ଚାରିକାଅନୁଜାନନୱଣ୍ଣନା
୮୬. ‘‘କଦା ଉଦପାଦୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ‘‘ସମ୍ବୋଧିତୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପିତୁ ସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିହାସି ସମ୍ବୋଧିତୋ ‘‘ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ସତ୍ତ ମାସେ ସତ୍ତ ଦିୱସେ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତଦା ଅଭାୱତୋ । କିଲଞ୍ଜେହି ବହି ଛାଦାପେତ୍ୱା, ୱତ୍ଥେହି ଅନ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦାପେତ୍ୱା, ଉପରି ଚ ୱତ୍ଥେହି ଛାଦାପେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସୁୱଣ୍ଣ…ପେ॰… ୱିତାନଂ କାରାପେତ୍ୱା । ମାଲାୱଚ୍ଛକେତି ପୁପ୍ଫମାଲାହି ୱଚ୍ଛାକାରେନ ୱେଠିତେ । ଗନ୍ଧନ୍ତରେତି ଚାଟିଭରିତଗନ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତରେ । ପୁପ୍ଫାନୀତି ଚାଟିଆଦିଭରିତାନି ଜଲଜପୁପ୍ଫାନି ଚେୱ ଚଙ୍କୋତକାଦିଭରିତାନି ଥଲଜପୁପ୍ଫାନି ଚ ।
କାମଞ୍ଚାୟଂ ରାଜା ବୁଦ୍ଧପିତା, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଲୋକଗରୁନୋ, ନ ତେ କେନଚି ୱସେ ୱତ୍ତେତବ୍ବା, ଅଥ ଖୋ ତେ ଏୱ ପରେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି, ତସ୍ମା ରାଜା ‘‘ନାହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଦେମୀ’’ତି ଆହ ।
ଦାନମୁଖନ୍ତି ଦାନକରଣୂପାୟଂ, ଦାନୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଦାନି ମେ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଇଦାନି ମେ ଦାନଂ ନ ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନୋ ନ ଅନୁଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିତସ୍ସନଜୀୱିତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକା ଦାଲିଦ୍ଦିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପହୋସୀତି ଭଗୱତୋ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ଚ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନଂ ଭାଗତୋ ଦାତୁଂ ପହୋସି, ନ ସବ୍ବେସଂ ପରିୟତ୍ତଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘ସେନାପତିପି ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅଦାସୀ’’ତି । ଜେଟ୍ଠିକଟ୍ଠାନେତି ଜେଟ୍ଠିକଦେୱିଟ୍ଠାନେ ।
ତଥେୱକତ୍ୱାତି ଚରପୁରିସେ ଠପେତ୍ୱା । ସୁଚିନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଂ । ପଣୀତନ୍ତି ଉଳାରଂ, ଭାୱନପୁଂସକଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨) ୱିୟ । ଭଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା, ପୀଳେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିସପ୍ପିଖୀରାଦୀହିୟେୱାତି ଅନ୍ତୋଜାତସପ୍ପିଖୀରାଦୀହିୟେୱ, ଅମ୍ହାକମେୱ ଗାୱିଆଦିତୋ ଗହିତସପ୍ପିଆଦୀହିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୦. ପରାପୱାଦଂ, ପରାପକାରଂ, ସୀତୁଣ୍ହାଦିଭେଦଞ୍ଚ ଗୁଣାପରାଧଂ ଖମତି ସହତି ଅଧିୱାସେତୀତି ଖନ୍ତି । ସା ପନ ୟସ୍ମା ସୀଲାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ସୱିସେସଂ ତପତି ସନ୍ତପତି ୱିଧମତୀତି ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ତପୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି ନାମ ପରମଂ ତପୋ’’ତି । ‘‘ଅଧିୱାସନଖନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିତୋ ୱିସେସେତି । ତିତିକ୍ଖନଂ ଖମନଂ ତିତିକ୍ଖା ।ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଖମାୟଂ ତିତିକ୍ଖା-ସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଖନ୍ତିୟା ଏୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସବ୍ବାକାରେନାତି ସନ୍ତପଣୀତନିପୁଣସିୱଖେମାଦିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ସୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ନ ହୋତି ପବ୍ବାଜିତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅପବ୍ବାଜନତୋ । ତସ୍ସେୱ ତତିୟପଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତ୍ତା ।
‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ଏୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଉତ୍ତମତ୍ଥେନ ପରମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସେଟ୍ଠୱାଚକତ୍ତା, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପରୋପରଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୮; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୮) ୱିୟ । ପରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ । ଇଦାନି ପର-ସଦ୍ଦଂ ଅଞ୍ଞପରିୟାୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଲସ୍ସାତି ପାପମଲସ୍ସ । ଅପବ୍ବାଜିତତ୍ତାତି ଅନୀହଟତ୍ତା ଅନିରାକତତ୍ତା। ସମିତତ୍ତାତି ନିରୋଧିତତ୍ତା ତେସଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ । ‘‘ସମିତତ୍ତା ହି ପାପାନଂ ସମଣୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅପିଚ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ପାତିମୋକ୍ଖକଥାୟ ଚ ସୀଲପଧାନତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ ଚ ୱିସେସତୋ ଦୋସୋ ପଟିପକ୍ଖୋତି ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦିତୋ ‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ’’ତି ଆହ, ତେନ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିହନନୂପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତିତିକ୍ଖାଗହଣେନ ପନ ଇଟ୍ଠସ୍ସ, ତଦୁଭୟେନପି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ତଣ୍ହାୱାନସ୍ସ ୱୂପସମନତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତିତିକ୍ଖାଗହଣେନ ଆସୟୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ । ତଥା ଖନ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ପରାପରାଧସହତା, ତିତିକ୍ଖାଗହଣେନ ପରେସୁ ଅନପରଜ୍ଝନା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ କାରଣମୁଖେନ ଅନ୍ୱୟତୋ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକତୋ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ, ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ୱିବାଧନଞ୍ଚ ‘‘ପରୂପଘାତୋ, ପରୱିହେଠନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତେସଂ ମୂଲସାପତେୟ୍ୟାୱହରଣଂ, ଦାରପରାମସନଂ, ୱିସଂୱାଦନଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭେଦନଂ, ଫରୁସୱଚନେନ ମମ୍ମଘଟ୍ଟନଂ, ନିରତ୍ଥକୱିପ୍ପଲାପୋ, ପରସନ୍ତକଗିଜ୍ଝନଂ, ଉଚ୍ଛେଦୱିନ୍ଦନଂ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନଞ୍ଚଉପଘାତୋ, ୱିହେଠନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମପଥସ୍ସ, କମ୍ମସ୍ସ ଚ କରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋ, ସମଣୋ ଚ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ସବ୍ବାକୁସଲସ୍ସାତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମସ୍ସ । କରଣଂ ନାମ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନନ୍ତି ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅକରଣଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେ, ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରଭୂତେ ତେଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମେ ସମ୍ବୋଧେତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସା’’ତି । ଉପସମ୍ପଦାତି ଉପସମ୍ପାଦନଂ, ତଂ ପନ ତସ୍ସ ସମଧିଗମୋତି ଆହ ‘‘ପଟିଲାଭୋ’’ତି । ଚିତ୍ତଜୋତନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣଂ ସବ୍ବସୋ ପରିସୋଧନଂ । ୟସ୍ମା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ପରିୟୋଦପୀୟତି ନାମ, ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ପରିୟୋଦପିତଂ ହୋତି ପୁନ ପରିୟୋଦପେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ, ଇତି ପରିନିଟ୍ଠିତପରିୟୋଦପନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଂ ପନ ଅରହତ୍ତେନ ହୋତୀ’’ତି । ସବ୍ବପାପଂ ପହାୟ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସୀଲସଂୱରେନା’’ତି ହି ଇମିନା ତେଭୂମକସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେ ଇତରପ୍ପହାନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି। ସମଥୱିପସ୍ସନାହୀତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାହି ସମଥୱିପସ୍ସନାହି । ସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା । ସମ୍ପାଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ହେତୁଭୂତାହି ଫଲଭୂତସ୍ସ ସହଜାତାହିପି, ପଗେୱ ପୁରିମସିଦ୍ଧାହୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କସ୍ସଚୀତି ହୀନାଦୀସୁ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉପୱାଦସ୍ସ, ତେନ ଦୱକମ୍ୟତାୟପି ଉପୱଦନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଉପଘାତସ୍ସ ଅକରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କସ୍ସଚୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାୟେନାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ମନସାପି ପରେସଂ ଅନତ୍ଥଚିନ୍ତନାଦିୱସେନ ଉପଘାତକରଣସ୍ସ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା । କାୟେନାତି ୱା ଏତ୍ଥ ଅରୂପକାୟସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ଚୋପନକାୟକରଜକାୟାନମେୱ । ପ ଅତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ପକାରତୋ ଅତିୱିୟ ସୀଲେସୁ ମୁଖ୍ୟଭୂତଂ । ‘‘ଅତିପମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ତମେୱ ପଦଂ ଉପସଗ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱଦତି । ଏୱଂ ଭେଦତୋ ପଦୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ତତ୍ୱତୋ ୱଦତି ‘‘ଉତ୍ତମସୀଲ’’ନ୍ତି । ‘‘ପାତି ୱା’’ତିଆଦିନା ପାଲନତୋ ରକ୍ଖଣତୋ ଅତିୱିୟ ମୋକ୍ଖନତୋ ଅତିୱିୟ ମୋଚନତୋ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପାପା ଅତି ମୋକ୍ଖେତୀତି ଅତିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଉପଚରିତବ୍ବତୋ । ୟୋ ୱା ନନ୍ତି ୟୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ପାତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଅୱିକୋପେନ୍ତୋ ରକ୍ଖତି, ତଂ ‘‘ପାତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ଠିତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପାତିମୋକ୍ଖପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ସା ପନ ୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲୱସେନ ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ପମାଣଞ୍ଞୁତା’’ତି । ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱସେନାପି ଗୟ୍ହମାନେ ‘‘ପରିୟେସନୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନା’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱିରହିତନ୍ତି ଜନସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱିରହିତଂ, ନିରଜନସମ୍ବାଧଂ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ଦୀପିତୋ ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସତାସାମଞ୍ଞେନ ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସାପି ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ଜୋତିତଭାୱତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସିଭାୱାୟା’’ତି ଇମିନା ପୟୋଜନଦସ୍ସନୱସେନ ୟଦତ୍ଥଂ ୱିୱିତ୍ତସେନାସନସେୱନଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ସୋ ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ୟା କାଚୀତି ସକଲସ୍ସାପି ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗସ୍ସ ଜୋତିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦେୱତାରୋଚନୱଣ୍ଣନା
୯୧.ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ସୁତ୍ତପଦେସେନ । ତତ୍ଥାପି ଚ ଇମିନା…ପେ॰… କଥନେନ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ଥଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଗେତି । ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏକଂ ଅହଂ । ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ ସମୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ପାଠୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଏୱଂ ପେତ୍ଥ ପଦୟୋଜନା ।
ସୁଭଗୱନେତି ସୁଭଗତ୍ତା ସୁଭଗଂ, ସୁନ୍ଦରସିରିକତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରକାମତ୍ତା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭଗଞ୍ହି ତଂ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସୁନ୍ଦରେ ଚେତ୍ଥ କାମେ ମନୁସ୍ସା ପତ୍ଥେନ୍ତି । ବହୁଜନକନ୍ତତାୟପି ତଂ ସୁଭଗଂ । ୱନୟତୀତି ୱନଂ, ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନୁତେ ଇତି ୱା ୱନଂ, ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ‘‘ମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ସତ୍ତେ ୟାଚତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭଗଞ୍ଚ ତଂ ୱନଞ୍ଚାତି ସୁଭଗୱନଂ, ତସ୍ମିଂ ସୁଭଗୱନେ ।ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ କିଂ ଇମିନା ପପଞ୍ଚେନାତି ‘‘ଏୱଂ ନାମକେ ୱନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ସାଲରୁକ୍ଖୋପି ‘‘ସାଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟୋ କୋଚି ରୁକ୍ଖୋପି ୱନପ୍ପତି ଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖୋପି । ଇଧ ପନ ପଚ୍ଛିମୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ମୂଲେ’’ତି । ମୂଲସମୁଗ୍ଘାତୱସେନାତି ଅନୁସୟସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ।
ନ ୱିହାୟନ୍ତୀତି ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାୟ ନ ୱିଜହନ୍ତି । ‘‘ନ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ତପନ୍ତୀତି ଅତପ୍ପା’’ତି ଇଦଂ ତେସୁ ତସ୍ସା ସମଞ୍ଞାୟ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବେପି ସୁଦ୍ଧାୱାସା ନ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ତପନ୍ତୀତି ଅତପ୍ପା ନାମ ସିୟୁଂ । ‘‘ନ ୱିହାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନିବ୍ବଚନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁନ୍ଦରଦସ୍ସନାତି ଦସ୍ସନୀୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିରୂପା’’ତିଆଦି । ସୁନ୍ଦରମେତେସଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ସୋଭନମେତେସଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦସ୍ସନଂ ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେ ହେୱ…ପେ॰… ଜେଟ୍ଠା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠାନଂ ଅଭାୱତୋ ।
ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସେନାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅପଦାନୱସେନ । ଅୱିହେହି ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠେନ ଏକେନ ଅୱିହାବ୍ରହ୍ମୁନା କଥିତା ତେହି ସବ୍ବେହି କଥିତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା ଅୱିହେହୀ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଦେୱତା ମଂ ଏତଦୱୋଚୁ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନେକାନି ଦେୱତାସତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଛା ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ୱିସେସଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସନ୍ଧିଦ୍ୱୟମ୍ପୀତି ଧମ୍ମଧାତୁପଦାନୁସନ୍ଧି, ଦେୱତାରୋଚନପଦାନୁସନ୍ଧୀତି ଦୁୱିଧଂ ଅନୁସନ୍ଧିଂ । ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋତି ନିଗମେନ୍ତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।
ମହାପଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୨. ମହାନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନିଦାନୱଣ୍ଣନା
୯୫.ଜନପଦିନୋତି ଜନପଦୱନ୍ତୋ, ଜନପଦସ୍ସ ୱା ଇସ୍ସରସାମିନୋ ରାଜକୁମାରା ଗୋତ୍ତୱସେନ କୁରୂ ନାମ । ତେସଂ ନିୱାସୋ ୟଦି ଏକୋ ଜନପଦୋ, କଥଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନା’’ତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତେ ୱିୟ ଈଦିସଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ରୁଳ୍ହି ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ‘‘ଅଙ୍ଗେସୁ ୱିହରତି, ମଲ୍ଲେସୁ ୱିହରତୀ’’ତି ଚ । ତବ୍ବିସେସନେପି ଜନପଦସଦ୍ଦେ ଜାତିସଦ୍ଦେ ଏକୱଚନମେୱ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ‘‘ପୁଥୁଅତ୍ଥୱିସୟତାୟ ଏୱେତଂ ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ‘‘ବହୁକେ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ସୁତ୍ୱାତି ମନ୍ଧାତୁମହାରାଜସ୍ସ ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନାନୁସାରେନ ପରମ୍ପରାନୁଗତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା । ଅନୁସଂୟାୟନ୍ତେନାତି ଅନୁୱିଚରନ୍ତେନ । ଏତେସଂ ଠାନନ୍ତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟମୁଖେନ ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନମାହ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଅଗମାସୀ’’ତିଆଦି । ସୋତି ମନ୍ଧାତୁମହାରାଜା । ତନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକରଜ୍ଜଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା । ପୁନ ପୁଚ୍ଛି ପରିଣାୟକରତନଂ ।
ଦୋୱାରିକଭୂମିୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁଧମ୍ମାୟ ଦେୱସଭାୟ, ଦେୱପୁରସ୍ସ ଚ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆରକ୍ଖାୟ ଅଧିଗତତ୍ତା । ‘‘ଦିବ୍ବରୁକ୍ଖସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଚିତ୍ତଲତାୱନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସୀତି ଭସ୍ସିତ୍ୱା ପଥୱିୟା ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ନ ହି ଚକ୍କରତନଂ ଭୂମିୟଂ ପତତି, ତଥାଠିତଞ୍ଚ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରଧାୟି ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିଇସ୍ସରିୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଚିରତରଂ କାଲଂ ଠତ୍ୱା’’ତି ଅପରେ । ରାଜା ଏକକୋୱ ଅଗମାସି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ । ମନୁସ୍ସଭାୱୋତି ମନୁସ୍ସଗନ୍ଧସରୀରନିସ୍ସନ୍ଦାଦିମନୁସ୍ସଭାୱୋ । ପାତୁରହୋସୀତି ଦେୱଲୋକେ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିନୋ ଅପରାପରିୟାୟ ୱେଦନୀୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତୋକାସତ୍ତା ସବ୍ବଦା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକତା ମାଲାମିଲାୟନାଦି ଦିବ୍ବଭାୱୋ ପାତୁରହୋସି । ତଦା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାୟୁକତାୟ ସକ୍କରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା । ‘‘କିଂ ମେ ଇମିନା ଉପଦ୍ଧରଜ୍ଜେନା’’ତି ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାୟ ଅତିତ୍ତୋୱ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉତୁନୋ କକ୍ଖଳତାୟ ୱାତାତପେନ ଫୁଟ୍ଠଗତ୍ତୋ କାଲମକାସି ।
ଅୱୟୱେସୁ ସିଦ୍ଧୋ ୱିସେସୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ୱିସେସକୋ ହୋତୀତି ଏକମ୍ପି ରଟ୍ଠଂ ବହୁୱଚନେନ ୱୋହରିୟତି ।
ଦ-କାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । କମ୍ମାସୋତି କମ୍ମାସପାଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି । କଥଂ ପନ ସୋ ‘‘କମ୍ମାସପାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି । ଦମିତୋତି ଏତ୍ଥ କୀଦିସଂ ଦମନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୋରିସାଦଭାୱତୋ ପଟିସେଧିତୋ’’ତି । ‘‘ଇମେ ପନ ଥେରାତି ମଜ୍ଝିମଭାଣକା’’ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା’’ତି, ‘‘ଦୀଘଭାଣକା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟଥାପି ଚୂଳକମ୍ମାସଦମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱଦନ୍ତି । ୟକ୍ଖିନିପୁତ୍ତୋ ହି କମ୍ମାସପାଦୋ ଅଲୀନସତ୍ତୁକୁମାରକାଲେ (ଚରିୟା॰ ୨.୭୫) ବୋଧିସତ୍ତେନ ତତ୍ଥ ଦମିତୋ । ସୁତସୋମକାଲେ (ଜା॰ ୨.୨୧.୩୭୧) ପନ ବାରାଣସିରାଜା ପୋରିସାଦଭାୱପଟିସେଧନେନ ୟତ୍ଥ ଦମିତୋ, ତଂ ମହାକମ୍ମାସଦମ୍ମଂ ନାମ । ‘‘ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ରଜୋ’’ତି ୱଚନଂ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ୟେହି ଆୱସିତପ୍ପଦେସୋ ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭି, ତେ ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ଆଗତମନୁସ୍ସା ତତ୍ଥ ରକ୍ଖିତନିୟାମେନେୱ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖିଂସୁ । ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିୟା ପଚ୍ଛିମଜନତାତି ସୋ ଦେସଧମ୍ମୱସେନ ଅୱିଚ୍ଛେଦତୋ ପୱତ୍ତମାନୋ କୁରୁୱତ୍ତଧମ୍ମୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ କୁରୁଧମ୍ମଜାତକେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ସୋ ଅପରଭାଗେ ପଠମଂ ୟତ୍ଥ ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ଜାତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱସନୋକାସଭୂତୋ କୋଚି ୱିହାରୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ କେୱଲଂ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନଂ ନିଦାନକଥାୟ ପକତି ୟଥା ତଂ ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି ଦେୱଦହଂ ନାମ ସକ୍ୟାନଂ ନିଗମୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୱସନୋକାସତୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
‘‘ଆୟସ୍ମା’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ୱା ‘‘ତତ୍ର ଭୱ’’ନ୍ତି ୱା ପିୟସମୁଦାହାରୋ ଏସୋତି ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ପିୟୱଚନଂ ଗରୁଗାରୱୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗାରୱୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ।
ଅତିଦୂରଅଚ୍ଚାସନ୍ନୱଜ୍ଜନେନ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ନାମ ଗହିତଂ, ତଂ ପନ ଅୱକଂସତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ପସାରିତହତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି, ତେନାପି ଅଗାରୱମେୱ କତଂ ହୋତି । ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ।
କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟାତି କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୱସେନ କୁଲାନଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ତେସଂ ମହତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦସ୍ସ ଜନନେନ । ପଟିସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସମ୍ମଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ପୁନ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଚତୁରାକାରୂପସଞ୍ହିତେ ତୟୋ ୱାରେ, ତେନସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସମ୍ମସିତଭାୱମାହ ।
ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନେୱ କଥିତତ୍ତା ସେସବୁଦ୍ଧେହିପି ଏୱମେୱ କଥିତୋତି ଧମ୍ମନ୍ୱୟେ ଠତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି…ପେ॰… କଥିତୋ’’ତି । ସାଲିନ୍ଦନ୍ତି ସପରିଭଣ୍ଡଂ । ‘‘ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋୱିୟା’’ତି ଇମିନା ତାଦିସାୟ ଦେସନାୟ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱମାହ । ସୁତ୍ତମେୱ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତକଥ’’ନ୍ତି ଆହ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଭାୱତୋ । ୟଥା ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିଭୂମନ୍ତରସମୟନ୍ତରାନଂ ୱିଜାନନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ, ଏୱଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କାରକୱେଦକରହିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିଭଜନଂ ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଠାନାନୀତି କାରଣାନି । ଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତୀତି ତଂ ଦେସେତବ୍ବସ୍ସେୱ ଅନେକୱିଧତାୟ, ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଚ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତମାନଂ ଦେସନାଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ, ବହୁଭେଦଞ୍ଚ ହୋତି । ଞାଣଂ ଅନୁପୱିସତୀତି ତତୋ ଏୱ ଦେସନାଞାଣଂ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ୱିଭାଗସୋ କୁରୁମାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ପୱିସତି, ତେନ ଅନୁପୱିସ୍ସ ଠିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକଂ, ପଟିୱେଧକଞ୍ଚାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ, ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ଚ ଉଳାରଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୬୯, ୧୬୯; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୪) ୱଚନତୋ ସବ୍ବାପି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଞାଣରହିତା ନତ୍ଥି, ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନପ୍ପୱତ୍ତି । ଦେସେତବ୍ବୱସେନ ପନ ଦେସନା ୱିସେସତୋ ଞାଣେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା, ଗମ୍ଭୀରତରା ଚ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥଂ ପନ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଦେସନା ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତା ସୁଞ୍ଞତପଟିସଂୟୁତ୍ତା ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥାପି ସନ୍ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତମାନା ଦେସନା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱିଭାୱନଂ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତାଭାୱପ୍ପକାସନଞ୍ଚ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
ଆପଜ୍ଜାତି ପତ୍ୱା ୟଥା ଞାଣକୋଞ୍ଚନାଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଏୱଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ।
ପମାଣାତିକ୍କମେତି ଅପରିମାଣତ୍ଥେ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ତେନ ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪) ୱିୟ । ଅପରିମେୟ୍ୟଭାୱଜୋତନୋ ହି ଅୟଂ ୟାୱ-ସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତିଗମ୍ଭୀରୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୱଭାସତୀତି ଞାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି । ଞାଣସ୍ସ ତଥା ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଏସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରୋୱ, ତତ୍ଥ କସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସତା ଜୋତିତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ପନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଗ୍ଗହଣଂ । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଚତୁକୋଟିକଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଏୱସ୍ସ ଏକନ୍ତଗମ୍ଭୀରତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏକଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଗମ୍ଭୀରୋ, ଅଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚାତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ନତ୍ଥି, ତେନ ୟଥାଦସ୍ସିତେ ଚତୁକୋଟିକେ ପଚ୍ଛିମା ଏକ କୋଟି ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।
ୟେହି ଗମ୍ଭୀରଭାୱେହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ଚତୂହି ଉପମାହି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତୋ ‘‘ଭୱଗ୍ଗଗ୍ଗହଣାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ଭୱଗ୍ଗଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଦୂରଭାୱତୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ପାକତିକଞାଣେନ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ସିନେରୁଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମିଞ୍ଜଂ ପବ୍ବତରସଂ ପାକତିକପୁରିସେନ ନୀହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗତେ ଧମ୍ମତ୍ଥାଦିକେ ପାକତିକଞାଣେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପାକତିକପୁରିସସ୍ସ ବାହୁଦ୍ୱୟେନ ପଧାରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ୱେପୁଲ୍ଲଟ୍ଠେନ ମହାସମୁଦ୍ଦସଦିସଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପାକତିକଞାଣେନ ଦେସନାୱସେନ ପଧାରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଥା ମହାପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପାକତିକପୁରିସସ୍ସ ପଥୱୋଜଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ‘‘ଇତ୍ଥଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପାକତିକଞାଣେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଗମ୍ଭୀରତାୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଉପମା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପାକତିକଞାଣୱସେନ ଚାୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତା ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧସଭାୱତୋ, ତଥାପି ୟସ୍ମା ସାୱକାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସପ୍ପଦେସମେୱ ଞାଣଂ, ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ନିପ୍ପଦେସଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟଂ ପଞ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୟ ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପସାଦେନ୍ତୋତି ନିବ୍ଭଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉସ୍ସାଦନାୱଣ୍ଣନା
ତେନାତି ମହାପଞ୍ଞାଭାୱେନ । ତତ୍ଥାତି ଥେରସ୍ସ ସତିପି ଉତ୍ତାନଭାୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସଅଞ୍ଞେସଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେ । ସୁଭୋଜନରସପୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ସୁନ୍ଦରେନ ଭୋଜନରସେନ ପୋସିତସ୍ସ । କତୟୋଗସ୍ସାତି ନିବଦ୍ଧପୟୋଗେନ କତପରିଚୟସ୍ସ । ମଲ୍ଲପାସାଣନ୍ତି ମଲ୍ଲେହି ମହବ୍ବଲେହେୱ ଉକ୍ଖିପିତବ୍ବପାସାଣଂ । କୁହିଂ ଇମସ୍ସ ଭାରିୟଟ୍ଠାନନ୍ତି କସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ଇମସ୍ସ ପାସାଣସ୍ସ ଗରୁତରପ୍ପଦେସୋତି ତସ୍ସ ସଲ୍ଲହୁକଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୱଦତି ।
ତିମିରପିଙ୍ଗଲେନେୱ ଦୀପେନ୍ତି ତସ୍ସ ମହାୱିପ୍ଫାରଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ କିରା’’ତିଆଦି । ପକ୍କୁଥତୀତି ପକ୍କୁଥନ୍ତଂ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତତି ପରିତୋ ୱିୱତ୍ତତି । ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ହେତଂ । ପିଟ୍ଠିୟଂ ସକଲିନପଦକାପିଟ୍ଠଂ । କାୟୂପପନ୍ନସ୍ସାତି ମହତା କାୟେନ ଉପେତସ୍ସ, ମହାକାୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପିଞ୍ଛୱଟ୍ଟୀତି ପିଞ୍ଛକଲାପୋ । ସୁପଣ୍ଣୱାତନ୍ତି ନାଗଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ପକ୍ଖପପ୍ଫୋଟନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାତଂ ।
ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
‘‘ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଇତୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତୋତି ଇତୋ କପ୍ପତୋ। ସତସହସ୍ସିମେତି ସତସହସ୍ସମେ । ହଂସାୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି ଜାତନଗରଂ । ଧୁରପତ୍ତାନୀତି ବାହିରପତ୍ତାନି, ୟାନି ଦୀଘତମାନି ।
କନିଟ୍ଠଭାତାତି ୱେମାତିକଭାତା କନିଟ୍ଠୋ ୟଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସହୋଦରା ଭାତରୋ ନାମ ନ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ଜେଟ୍ଠା ତାୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କନିଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ଭୋଗନ୍ତି ୱିଭୱଂ । ଉପସନ୍ତୋତି ଚୋରଜନିତସଙ୍ଖୋଭୱୂପସମେନ ଉପସନ୍ତୋ ଜନପଦୋ ।
ଦ୍ୱେ ସାଟକେ ନିୱାସେତ୍ୱାତି ସାଟକଦ୍ୱୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ କାୟପରିହାରିକଂ କତ୍ୱା ଇତରଂ ସବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ଅତ୍ତତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ।
ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଅନ୍ତୋପକ୍ଖିତ୍ତଉଣ୍ହଭୋଜନତ୍ତା ଅପରାପରଂ ହତ୍ଥେ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ଉତ୍ତରିସାଟକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିସାଟକଂ । ଏତାନିପାକଟଟ୍ଠାନାନୀତି ଏତାନି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ପାକଟାନି ଥେରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନାନି ।
ପଟିସନ୍ଧିଂଗହେତ୍ୱାତି ଅମ୍ହାକଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ।
ତିତ୍ଥୱାସାଦିୱଣ୍ଣନା
ଉଗ୍ଗହଣଂ ପାଳିୟା ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ । ସୱନଂ ଅତ୍ଥସୱନଂ । ପରିପୁଚ୍ଛନଂ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛନଂ । ଧାରଣଂ ପାଳିୟାପି ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସପି ଚିତ୍ତେ ଠପନଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୋତାପନ୍ନାନଞ୍ଚ…ପେ॰.. ଉପଟ୍ଠାତିତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନେନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୬; ଚୂଳନି॰ ୪, ୭, ୮) ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋତି ସହ ପଚ୍ଚୟେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଅୱବୋଧୋ ।
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗମ୍ଭୀରତାୱଣ୍ଣନା
‘‘ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାୟା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଜରାମରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତଭାୱୋ, ଅନୁପୱତ୍ତତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ । ‘‘ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି,’’ ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ‘‘ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀ’’ତି ହି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରାନଂ ଞାଣସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠତାୟ ଅଗାଧଟ୍ଠେନ ଗମ୍ଭୀରୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋତି ୟେନାକାରେନ ୟଦୱତ୍ଥା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟେନ ହି ପୱତ୍ତିଆକାରେନ, ୟାୟ ଚ ଅୱତ୍ଥାୟ ଅୱତ୍ଥିତା ଅୱିଜ୍ଜା ତେସଂ ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦୁଭୟସ୍ସପି ଦୁରୱବୋଧନୀୟତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ନୱହି ଆକାରେହି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରାନଂ ଞାଣସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠତାୟ ଅଗାଧଟ୍ଠେନ ଗମ୍ଭୀରୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି ।
କତ୍ଥଚିଅନୁଲୋମତୋ ଦେସୀୟତି, କତ୍ଥଚି ପଟିଲୋମତୋତି ଇଧ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁଲୋମୋ, ପଚ୍ଚୟନିରୋଧା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଚ ପଟିଲୋମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଆଦିତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତଗମନଂ ଅନୁଲୋମୋ, ଅନ୍ତତୋ ଚ ଆଦିଗମନଂ ପଟିଲୋମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ, ଅନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନାୟ ଚ ତିସନ୍ଧି ଚତୁସଙ୍ଖେପୋ । ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା କିଂ ନିଦାନା’’ତିଆଦିକାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧) ଚ ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନାୟ, ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିକାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩, ୪୫) ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ ଚ ଦ୍ୱିସନ୍ଧି ତିସଙ୍ଖେପୋ । ‘‘ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩, ୫୭) ଏକସନ୍ଧି ଦ୍ୱିସଙ୍ଖେପୋ । ଏକଙ୍ଗୋ ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ । ଲବ୍ଭତେୱ ହି ସୋ ‘‘ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱେ ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂୟେୱ ସାଧୁକଂ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି ‘ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତି । ସୁଖୱେଦନିୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ତେନ ତେନ କାରଣେନ ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନାୟ ଗମ୍ଭୀରୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରତା’’ତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଞାଣଂ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପନା’’ତିଆଦୀସୁ ଜାନନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣଟ୍ଠୋ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଦସ୍ସନଭୂତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ । ୟେନେସା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୟାଥାୱସରସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ତସ୍ସା ସଚ୍ଚାସମ୍ପଟିୱେଧଟ୍ଠୋ । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ସଂୱିଧାନଂ, ପକପ୍ପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟୂହନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚାନୁରୂପତାୟ ରାସୀକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେକଦେସୋ ସରାଗୋ । ଅଞ୍ଞୋ ୱିରାଗୋ । ରାଗସ୍ସ ୱା ଅପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ରାଗପ୍ପୱଡ୍ଢକୋ, ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟୋ ଚ ସବ୍ବୋପି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ସରାଗୋ । ଇତରୋ ତବ୍ବିଦୂରଭାୱତୋ ୱିରାଗୋ । ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ହେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ମମାୟିତଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’ତି’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୧) ଅତ୍ତପରାମାସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିସେସତୋ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ଅତ୍ତା ୱିଜାନାତି ସଂସରତୀତି ସବ୍ୟାପାରତାସଙ୍କନ୍ତିଅଭିନିୱେସବଲୱତାୟ ଅବ୍ୟାପାରଅସଙ୍କନ୍ତିପଟିସନ୍ଧିପାତୁଭାୱଟ୍ଠା ଚ ଗମ୍ଭୀରା । ନାମରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏକତୋୱ ଉପ୍ପାଦୋ ଏକୁପ୍ପାଦୋ, ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟଥାରହଂ ଏକୁପ୍ପାଦୋ । ନାମସ୍ସ ରୂପେନ, ରୂପସ୍ସ ଚ ନାମେନ ଅସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ନାମସ୍ସ ନାମେନ, ରୂପସ୍ସ ଚ ରୂପେନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେନ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ (ନାମସ୍ସ ନାମେନ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୪୨) ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧେହି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ଅଧିପ୍ପେତେ ସୋ ରୂପସ୍ସ ଚ ଏକକଲାପପୱତ୍ତିନୋ ରୂପେନ ଲବ୍ଭତୀତି । ଅଥ ୱା ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ନାମରୂପାନଂ ଅସହୱତ୍ତନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ସହୱତ୍ତନତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନାମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନଂ ନମନଟ୍ଠୋ । ରୂପସ୍ସ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଟ୍ଠୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ । ‘‘ଲୋକୋପେସୋ, ଦ୍ୱାରାପେସା, ଖେତ୍ତଂ ପେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲୋକାଦିଅତ୍ଥୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମନାୟତନସ୍ସ ପନ ଲୁଜ୍ଜନତୋ, ମନୋସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଖେତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ଏତେ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆପାଥଗତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ପକାସନୟୋଗ୍ୟତାଲକ୍ଖଣଂ ଓଭାସନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସୟିଭାୱୋ, ମନାୟତନସ୍ସ ୱିଜାନନଂ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଟ୍ଠୋ ୱିସେସତୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଇତରେ ଛନ୍ନମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଫୁସନଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ସଭାୱୋ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ରସୋ, ଇତରେ ଉପଟ୍ଠାନାକାରା । ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଟ୍ଠୋ ରସୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ସୁଖଦୁକ୍ଖମ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ୟଥାକ୍କମଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ସଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅତ୍ତା ୱେଦୟତୀ’’ତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠୋ ୱେଦନାୟ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନିଜ୍ଜୀୱାୟ ୱା ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଂ ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଂ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋତି ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ ।
ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିନନ୍ଦିତଟ୍ଠୋ । ବଲୱତରତଣ୍ହାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନଂ ଅଜ୍ଝୋସାନଟ୍ଠୋ । ଇତରେ ପନ ଜେଟ୍ଠଭାୱଓସାରଣସମୁଦ୍ଦଦୁରତିକ୍କମଅପାରିପୂରିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଦାନଗ୍ଗହଣାଭିନିୱେସଟ୍ଠା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ସମାନା, ପରାମାସଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନମେୱ, ତଥା ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତାରୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୨) ହି ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଦୁରତିକ୍କମତା । ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣତ୍ତା ୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସେସୁଖିପନନ୍ତି ସମାସେ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ଅଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ତେନ ଆୟୂହନାଭିସଙ୍ଖରଣପଦାନଂ ସମାସୋ ହୋତି । ୟଥା ତଥା ଜାୟନଂ ଜାତିଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ପନ ସନ୍ନିପାତତୋ ଜାୟନଂ ସଞ୍ଜାତିଅତ୍ଥୋ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱିୟ ଜାୟନଂ ଓକ୍କନ୍ତିଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଜାତିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥୋ । କେୱଲଂ ପାତୁଭୱନଂ ପାତୁଭାୱଟ୍ଠୋ ।
ଜରାମରଣଙ୍ଗଂ ମରଣପ୍ପଧାନନ୍ତି ତସ୍ସ ମରଣଟ୍ଠା ଏୱ ଖୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ଦସ୍ସିତା । ଉପ୍ପନ୍ନଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ହି ନୱନୱାନଂ ଖୟେନ କମେନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିପରିପକ୍କପୱତ୍ତିୟଂ ଲୋକେ ଜରାୱୋହାରୋତି। ଖୟଟ୍ଠୋ ୱା ଜରାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନୱଭାୱାପଗମୋ ହି ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ସନ୍ତତିୱସେନ ୱା ଜରାୟ ଖୟୱୟଭାୱା, ସମ୍ମୁତିଖଣିକୱସେନ ମରଣସ୍ସ ଭେଦୱିପରିଣାମଟ୍ଠା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱୋ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ପଟିୱେଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିଦାନକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ପଟିୱେଧୋ’’ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଅଭି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ସୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱୋ ମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତୋ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠତାୟ ଅଗାଧଟ୍ଠେନ ଗମ୍ଭୀରୋ । ସା ସବ୍ବାପୀତି ସା ୟଥାୱୁତ୍ତା ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅନେକପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବାପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା ଥେରସ୍ସ ଉତ୍ତାନକା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ତାୱ ଏସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଏୱଂ ଉତ୍ତାନକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ମା ଏୱଂ ଅୱଚ ମୟାୱ ଦିନ୍ନନୟେ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଧିମ୍ହି ଠତ୍ୱା ।
ଅପସାଦନାୱଣ୍ଣନା
ଓଳାରିକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସମତ୍ଥତାୱସେନ ଥୂଲଂ । କାମଂ କାମରାଗପଟିଘାୟେୱ ଅତ୍ଥତୋ କାମରାଗପଟିଘସଂୟୋଜନାନି, କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା ଚ, ତଥାପି ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ସଂୟୋଜନଟ୍ଠୋ ବନ୍ଧନଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଥାମଗମନନ୍ତି କତ୍ୱା, ଇତି କିଚ୍ଚୱିସେସୱିସିଟ୍ଠଭେଦେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ଅଣୁସହଗତେତି ଅଣୁସଭାୱଂ ଉପଗତେ । ତବ୍ଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ସହଗତ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ନନ୍ଦିରାଗସହଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୯୧, ୧୩୩, ୪୬୦; ୩.୩୭୪; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୪; ୱିଭ॰ ୨୦୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୪; ୨.୩୦) ୱିୟ ।
ୟଥା ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମନୱସେନ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧୱସେନ, ଏୱଂ ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଅଧିଗମନୱସେନପି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଥାୱାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନେୱ କିଞ୍ଚିପି ପକାରଂ ଅସେସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ କତାଭିନୀହାରାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମମୁଦୁତାୱସେନ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣେ କାଲଭେଦା ଇଚ୍ଛିତା, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରି, ଅଟ୍ଠ, ସୋଳସ ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତି ଆହ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାୟ ଗହେତବ୍ବୋ । ସାୱକୋ ପଦେସଞାଣେଠିତୋତି ସାୱକୋ ହୁତ୍ୱା ସେକ୍ଖଭାୱତୋ ତତ୍ଥାପି ପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥାୟ ‘‘ତଂ ତଥାଗତୋ ଅଭିସମେତୀ’’ତିଆଦିକାୟ ପଚ୍ଚନୀକଂ ହୋତି । ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସ୍ସ ହି ୱସେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୀହନାଦୋ, ନ ଅଞ୍ଞସାଧାରଣସ୍ସ ।
‘‘ୱାୟମନ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଇମିନା ୱିସେସତୋ ଞାଣସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ ପଞ୍ଞାପାରମିତାପୂରଣଂ ୱଦତି । ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ।
‘‘ଏସ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବକାମଦଦୋ ନିଧି ।
ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୦) –
ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ ୟାୱଦେୱ ଞାଣସମ୍ଭାରତ୍ଥୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମସମତ୍ଥତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାକାରଂ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ୱା ମହାନୁଭାୱତାଦସ୍ସନମୁଖେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ପରମଗମ୍ଭୀରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନୱହି ଆକାରେହୀତି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ନୱହି ଆକାରେହି । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପୱତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ, ଆୟୂହନଂ, ସଂୟୋଗୋ, ପଲିବୋଧୋ, ସମୁଦୟୋ, ହେତୁ, ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘କଥଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ? ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ଚ ପୱତ୍ତଟ୍ଠିତି ଚ ନିମିତ୍ତଟ୍ଠିତି ଚ ଆୟୂହନଟ୍ଠିତି ଚ ସଞ୍ଞୋଗଟ୍ଠିତି ଚ ପଲିବୋଧଟ୍ଠିତି ଚ ସମୁଦୟଟ୍ଠିତି ଚ ହେତୁଟ୍ଠିତି ଚ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତି ଚ ଇମେହି ନୱହାକାରେହି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) ।
ତତ୍ଥ ନୱହାକାରେହୀତି ନୱହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନାକାରେହି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱୋ । ସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାସତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନୀୟନ୍ତି ଚ । ୟଥା ଚ ଭୱାଦୀସୁ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ଆୟୂହନ୍ତି ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟେନ୍ତି, ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ପଲିବୁନ୍ଧନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ଉଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ହିନୋତି ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ସଙ୍ଖାରା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱୂପଗମନୱିସେସା ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ତଥା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଆଦୀସୁପି । ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ଠିତି, କାରଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଠିତି ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଇଧ ଲୋକନାଥେନ ତଦା ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଆରଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନଂ । ସୋ ଚ ଆରମ୍ଭୋ ଞାୟାରୁଳ୍ହୋ ‘‘ୟଥା ଚ ପୁରିମେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେହି ବୋଧିମୂଲେ ପୱତ୍ତିତୋ, ତଥେୱ ଚ ପୱତ୍ତିତୋ’’ତି । ଅଚ୍ଛରିୟୱେଗାଭିହତା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ହେତୁପଭୱାନଂ ହେତୁ । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି, ଜାତିଆଦୀନଂ ଜରାମରଣାଦିପଚ୍ଚୟତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ନ ପଠମାଭିନିୱେସମତ୍ତେନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତତ୍ଥ ଅପରାପରଂ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିସଞ୍ଞିତେନ ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନେନ, ତଦୁଭୟାଭାୱଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଞାତପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅନନୁବୁଜ୍ଝନା’’ତି ଆହ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଜହନୱସେନ ୱତ୍ତମାନା ୱିପସ୍ସନା ଧମ୍ମେ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ ଏୱ ନାମ ହୋତି ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ତଦଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ପରିଞ୍ଞାପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଗହୋ ଚାତି ତଦୁଭୟପଟିୱେଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀରଣ…ପେ॰… ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନା’’ତି ଆହ । ତନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱତ୍ଥୱୀନନତ୍ଥଂ ତନ୍ତୱାୟେହି ଦଣ୍ଡକେ ଆସଞ୍ଜିତ୍ୱା ପସାରିତସୁତ୍ତପଟ୍ଟୀ ତନୀୟତୀତି କତ୍ୱା । ତଂ ପନ ସୁତ୍ତସନ୍ତାନାକୁଲତାୟ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଆକୁଲମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତନ୍ତଂ ୱିୟ ଆକୁଲକଜାତା’’ତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନେତୁନ୍ତି ପୁବ୍ବେନ ପରଂ ସମଂ କତ୍ୱା ଆନେତୁଂ, ଅୱିସମଂ ଉଜୁଂ କାତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତମେୱ ୱା ଆକୁଲଂ ତନ୍ତାକୁଲଂ, ତନ୍ତାକୁଲଂ ୱିୟ ଜାତା ଭୂତାତି ତନ୍ତାକୁଲଜାତା । ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପତନେନ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଖଲିତା ଆକୁଲା ବ୍ୟାକୁଲା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପତନେନ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ଉଜୁକଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ତଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଉଜୁଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ବୋଧିସତ୍ତେତି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତମହାବୋଧିସତ୍ତେ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ, ପରୋପଦେସେନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗୁଳକଜାତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଜାତଗୁଳକମ୍ପି ଗଣ୍ଠୀତି ସୁତ୍ତଗଣ୍ଠି । ତତୋ ଏୱ ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧଂ ବଦ୍ଧଗଣ୍ଠିକଂ । ପଚ୍ଚୟେସୁ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱାତି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାଦିସଭାୱେସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗାହୱସେନ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୟେ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାତି ତସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗାହସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥୱସେନ ଗଣ୍ଠିକଜାତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି…ପେ॰… ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧା’’ତି । ୟେ ହି କେଚି ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଆଦିଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିସ୍ସିତା ଅଲ୍ଲୀନା ।
ୱିନନତୋ ‘‘କୁଲା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ଗଣ୍ଠିକଂ ନାମ ଆକୁଲଭାୱେନ ଅଗ୍ଗତୋ ୱା ମୂଲତୋ ୱା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୟେୱ ଖଲିତତନ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କୁଲାଗଣ୍ଠିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପେସକାରକଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସକୁଣିକାତି କୁଲାୱକସକୁଣିକା । ସା ହି ରୁକ୍ଖସାଖାସୁ ଓଲମ୍ବନକୁଲାୱକା ହୋତି । ତଞ୍ହି ସା କୁଲାୱକଂ ତତୋ ତତୋ ତିଣହୀରାଦିକେ ଆନେତ୍ୱା ତଥା ୱିନନ୍ଧତି, ୟଥା ତେସଂ ପେସକାରକଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗେନ ୱା ଅଗ୍ଗଂ ମୂଲେନ ୱା ମୂଲଂ ସମାନେତୁଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ତଦୁଭୟମ୍ପୀତି ‘‘କୁଲାଗଣ୍ଠିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ କଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତଂ, କୁଲାୱକଞ୍ଚ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ‘‘ଏୱମେୱ ସତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।
କାମଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜତିଣାନି ୟଥାଜାତାନିପି ଦୀଘଭାୱେନ ପତିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲାନି ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାନି ପନ ନ ତଥା ଦୁବ୍ବିୱେଚିୟାନି, ୟଥା ରଜ୍ଜୁଭୂତାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅପାୟାତି ଅୱଡ୍ଢିତା, ସୁଖେନ, ସୁଖହେତୁନା ୱା ୱିରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତିଭାୱତୋତି ଆପାୟିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋତି ଅବ୍ଭୁଦୟତୋ । ୱିନିପତିତତ୍ତାତି ୱିରୂପଂ ନିପତିତତ୍ତା ୟଥା ତେନତ୍ତଭାୱେନ ସୁଖସମୁସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନିପତିତତ୍ତା । ଇତରୋତି ସଂସାରୋ । ନନୁ ‘‘ଅପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋପି ସଂସାରୋ ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ନିରୟାଦୀନଂ ପନ ଅଧିମତ୍ତଦୁକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅପାୟାଦିଗ୍ଗହଣଂ । ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନାୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତି । ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତମାନା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତଂ ‘‘ଅପାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ । ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱାତୁକ୍ଖିତ୍ତନାୱା ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ପରିବ୍ଭମଟ୍ଠାନସ୍ସ ମହନ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପରିବ୍ଭମନସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠିତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଉପମାୟ। ୟନ୍ତେସୁ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଅୱସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଦୁପ୍ପମୋକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନା
ଇମିନା ତାୱାତି ଏତ୍ଥ ତାୱ-ସଦ୍ଦୋ କମତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧି ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ଦୀପେତି । ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇମସ୍ମା ପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଇମସ୍ମା ନାମ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ? ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଉପରି ଜାତିସଦ୍ଦପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସମାନାଧିକରଣେନ କିଂ-ସଦ୍ଦେନ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତାଦସ୍ସନତୋ କମ୍ମଧାରୟସମାସତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହେତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଜରାମରଣସ୍ସ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚୟତୋ ଜରାମରଣସମ୍ଭୱପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି ୱିଞ୍ଞାତଭାୱତୋ, ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ, ଜରାମରଣସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି । ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସମାନାଧିକରଣତାୟଞ୍ଚ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଇମସ୍ମା ପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛା ୟୁଜ୍ଜତି ।
ସା ପନ ସମାନାଧିକରଣତା ୟଦିପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେପି ଲବ୍ଭତି, ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱଚନିଚ୍ଛାଭାୱତୋ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାମିୱଚନସମାସପକ୍ଖେ ପନ ନତ୍ଥେୱ ସମାନାଧିକରଣତାସମ୍ଭୱୋତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦୋ ସାମିୱଚନସମାସୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଉଜୁକମେୱ ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଚନିଚ୍ଛାତି କତ୍ୱା, ଇଧ ପନ କେୱଲଂ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିପୁଚ୍ଛା ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ୟଥା ତତ୍ଥ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିସେସନତା, ଇଧ ଚ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବପଚ୍ଚୟତ୍ଥତା ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ତତ୍ଥ, ଇଧ ଚ ସମାସକପ୍ପନା ୱେଦିତବ୍ବା । କସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ? ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମଧାରୟସମାସେ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଇମସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଅନୁରୂପୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋତି ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତୋ ପରିଚ୍ଚଜନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ତେନେତ୍ଥ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ । ତତ୍ଥ ପନ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତତୋ ପରିଚ୍ଚଜନକାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ସାମିୱଚନସମାସୋ ଏୱ ଇଚ୍ଛିତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ୟସ୍ମା ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛାମୁଖେନାୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୂତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଇମସ୍ସ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ।
ପଣ୍ଡିତେନାତି ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟାଦିପଞ୍ହାୱିସେସଜାନନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ । ତମେୱ ହିସ୍ସ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ୟାଦିସସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ସରୀରତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନୁପଲବ୍ଭତି, କଥଂ ତସ୍ସ ୱଞ୍ଝାତନୟସ୍ସ ୱିୟ ଦୀଘରସ୍ସତା ସରୀରତୋ ଅଞ୍ଞତା ୱା ଅନଞ୍ଞତା ୱା ବ୍ୟାକାତବ୍ବା ସିୟା, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନାମେସ ପୁଚ୍ଛତୋ ଅନାଦରୋ ୱିହେସା ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତି ପକାରନ୍ତରମାହ । ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକରଣକାରଣଂ ଞାତୁକାମସ୍ସ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି, କଥିତେ ଚ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ପମାଦୋପି ଏୱଂ ସିୟା, କଥନୱିଧି ପନ ‘‘ୟାଦିସସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ଠପନୀୟପଞ୍ହେ ୱିୟ ତୁଣ୍ହୀଭାୱାଦିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱ । ‘‘ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ‘‘କିଂ ସବ୍ବଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଂ ସଙ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛସି, ଉଦାହୁ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ ହୋତି ‘‘କିଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେ ‘‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଅତ୍ଥି ନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱିଭଜ୍ଜ ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଚ ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି । ପୁବ୍ବେ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ଚୋଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି । ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ସରୂପପୁଚ୍ଛା କରୀୟତୀତି ‘‘ପୁନ କି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
‘‘ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୂ’’ତି ଅତିଦେସୱସେନ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କତ୍ୱା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ଅପୱାଦୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଛନ୍ନଂ ୱିପାକସମ୍ଫସ୍ସାନଂୟେୱ ଗହଣଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦି ୱେଦନାପରିୟୋସାନା ୱିପାକୱିଧୀତି କତ୍ୱା ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ, (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ଉଦା॰ ୧) ଅଭିଧମ୍ମେ (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତେସଂୟେୱ ଗହଣସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନେତ୍ଥ ‘‘ଗହିତମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚମାନଂୟେୱ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାପେକ୍ଖୋ ତେନ ୱିନା ତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମା ସଳାୟତନପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନାତି ୟୋଜନା । ଅୱୟୱେନ ୱା ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣମେତଂ ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗହିତମ୍ପୀତି ଛବ୍ବିଧଂ ୱିପାକଫସ୍ସମ୍ପି । ଅଗ୍ଗହିତମ୍ପୀତି ଅୱିପାକଫସ୍ସମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାଫସ୍ସମ୍ପି । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋତି ୟୋଜନା । ନ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋୱ ଉପାଦିନ୍ନୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟୋପି ଉପାଦିନ୍ନୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନସ୍ସେୱ ସଳାୟତନଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଳାୟତନତୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁକାମୋ’’ତି । ନ ହି ଫସ୍ସସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦିସଳାୟତନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୪, ୪୫; ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ୱଚନତୋ ରୂପାୟତନାଦିରୂପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିନାମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଇମଂ ଚକ୍ଖାଦିସଳାୟତନତୋ ଅତିରିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦି ୱିୟ ସାଧାରଣଂ ଅହୁତ୍ୱା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ସାଧାରଣତାୟ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଂ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଂ ପିଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଭଗୱା, ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେପି ଇମମେୱ ପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୩) ‘‘ପଚ୍ଚୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ମହାନିଦାନଦେସନାସଙ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା । ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ । ନିଦାନଂ କଥିତନ୍ତି ଜରାମରଣାଦିକସ୍ସ ନିଦାନତ୍ତଂ କଥିତଂ ଏକଂସିକୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ କଥିତୋ । ତଞ୍ହି ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତି ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପରି ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ନିଜ୍ଜଟେତି ନିଜ୍ଜାଲକେ । ନିଗ୍ଗୁମ୍ବେତି ନିକ୍ଖେପେ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଆକୁଲାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ଅନାକୁଲଂ ଅବ୍ୟାକୁଲଂ ମହନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟନିଦାନମେତ୍ଥ କଥିତନ୍ତି ମହାନିଦାନଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।
୯୮.ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୂନାଧିକେହେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ତଥୋ ତଚ୍ଛୋ, ତପ୍ପକାରୋ ୱା ସାମଗ୍ଗିଉପଗତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ତଥୋ ନିବ୍ବତ୍ତନଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ । ଅୱିତଥୋ ଅୱିସଂୱାଦନକୋ ୱିସଂୱାଦନାକାରୱିରହିତୋ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ‘‘ଅନଞ୍ଞଥା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅଞ୍ଞଥାଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ଅନଞ୍ଞଥଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, ହେତୂତି ଆହ ‘‘ପରିୟାୟେନାତି କାରଣେନା’’ତି । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବନ୍ତି ଦେୱତ୍ତାଦିନା ସବ୍ବଭାୱେନ ସବ୍ବା ଜାତି । ସବ୍ବଥା ସବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥାପି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବା, ନିପାତଦ୍ୱୟମେତଂ, ନିପାତଞ୍ଚ ଅବ୍ୟୟଂ, ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ଏକାକାରମେୱ ହୋତୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୱଚନେ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜାତିସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଇତ୍ଥିଅତ୍ଥୱୁତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନାତି ଇମିନା ଜାତିୱାରେ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ । ଦେୱାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ଧବ୍ବୟକ୍ଖାଦିକେ ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୮) ଆଗତେ, ତଦନ୍ତରଭେଦେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତଅତ୍ଥୱିଭଜନତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ‘‘କସ୍ସଚି କିମ୍ହିଚୀ’’ତି ଅନିୟମତୋ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସନତ୍ଥେ ଜୋତେତବ୍ବେ ନିପାତୋ, ତଦତ୍ଥଜୋତନଂ ନିପାତପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ । ତେତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସମ୍ପଦାନଭୂତଂ ଥେରଂ ୱଦତି । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ୱା ତେ କତମେତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ହି ‘‘କସ୍ସଚୀ’’ତି, ‘‘କିମ୍ହିଚୀ’’ତି ଚ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ, ତେ କତମେତି । କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ହେସା । ଦେୱଭାୱାୟାତି ଦେୱଭାୱତ୍ଥଂ । ଖନ୍ଧଜାତୀତି ଖନ୍ଧପାତୁଭାୱୋ, ୟଥା ଖନ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ‘‘ଦେୱା’’ତି ସମଞ୍ଞା ହୋତି, ତଥା ତେସଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟାୟା’’ତି ଆହ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ଗନ୍ଧବ୍ବାନଂ ଗନ୍ଧବ୍ବତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ଜାତିନିଦ୍ଦେସପଦେସୁ, ଭୱାଦିପଦେସୁ ଚ । ୟେନ ହି ନୟେନ ସଚେ ହି ଜାତୀତି ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତା, ଜାତିନିଦ୍ଦେସପଦେସୋୱ ‘‘ଭୱୋ’’ତିଆଦିନା ଭୱାଦିପଦେସୁପି ସୋ କାତବ୍ବୋତି । ଦେୱାତି ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣାଦୀହି କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି ୱିହରନ୍ତି ଜୋତନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ଗନ୍ଧଂ ଅବ୍ବନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବା, ଧତରଟ୍ଠସ୍ସ ମହାରାଜସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତା । ୟଜନ୍ତି ୱେସ୍ସୱଣସକ୍କାଦିକେ ପୂଜେନ୍ତୀତି ୟକ୍ଖା, ତେନ ତେନ ୱା ପଣିଧିକମ୍ମାଦିନା ୟଜିତବ୍ବା ପୂଜେତବ୍ବାତି ୟକ୍ଖା, ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ମହାରାଜସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅମନୁସ୍ସା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୂତାତି କୁମ୍ଭଣ୍ଡା, ୱିରୂଳ୍ହକସ୍ସ ମହାରାଜସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟେ କେଚି ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠିପକ୍ଖା ଭମରତୁପ୍ପଳାଦୟୋ । ଚମ୍ମପକ୍ଖା ଜତୁସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋ । ଲୋମପକ୍ଖା ହଂସମୋରାଦୟୋ । ସରୀସପା ଅହିୱିଚ୍ଛିକସତପଦିଆଦୟୋ ।
‘‘ତେସଂତେସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ୟେୱାପନକନିଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ଅୱୁତ୍ତସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟେୱାପନକନିଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନେୱ ଚ ଆମେଡିତତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ଦେୱଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀନ’’ନ୍ତି । ତଦତ୍ତାୟାତି ତଂଭାୱାୟ, ୟଥାରୂପେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ‘‘ଦେୱା ଗନ୍ଧବ୍ବା’’ତି ଲୋକସମଞ୍ଞା ହୋତି, ତଥାରୂପତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଦେୱଗନ୍ଧବ୍ବାଦିଭାୱାୟା’’ତି । ‘‘ନିରୋଧୋ, ୱିଗମୋ’’ତି ଚ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତାଲାଭସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ସବ୍ବସୋ ଜାତିୟା ଅସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଜାତିନିରୋଧା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
ଫଲତ୍ଥାୟ ହିନୋତୀତି ୟଥା ଫଲଂ ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଏୱଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ହେତୁଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଗଣ୍ହଥ ନନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ମେ ଫଲଂ, ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅପ୍ପେତି ୱିୟ ନିୟ୍ୟାତେତି ୱିୟ । ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ଅୱିସେସଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ୱିସେସମତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚାୟଂ ଜାତି ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା, ସଙ୍ଖତଭାୱା ଚ ନ ହୋତି ୱିକାରଭାୱତୋ, ତଥା ଜରାମରଣଂ, ତସ୍ସ କଥଂ ସା ହେତୁ ହୋତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଜରାମରଣସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତବ୍ଭାୱେ ଭାୱୋ, ତଦଭାୱେ ଚ ଅଭାୱୋ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିୟା ଉପନିସ୍ସୟତା ।
୯୯.ଓକାସପରିଗ୍ଗହୋତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱେ ୟୁଜ୍ଜତି ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଇଧ ପନାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘କାମଭୱୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । କମ୍ମଭୱେ ୟୁଜ୍ଜତି କାମଭୱାଦିଜୋତନା ୱିସେସତୋ ତସ୍ସ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହି ଜାତିୟା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱୋପି ଜାତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ସୋ ପନ ନ ତଥା ପଧାନଭୂତୋ, କମ୍ମଭୱୋ ପନ ପଧାନଭୂତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଜନକଭାୱତୋତି । ‘‘ସୋ ହି ଜାତିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ କାମଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁପି । ଓକାସପରିଗ୍ଗହୋୱ କତୋ‘‘କିମ୍ହିଚୀ’’ତି ଇମିନା ସତ୍ତପରିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା ।
୧୦୦.ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମଭୱାନନ୍ତି କାମକମ୍ମଭୱାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମଭୱାନଂ । ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱାନନ୍ତି କାମୁପପତ୍ତିଭୱାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱାନଂ । ତଥାସେସାନିପୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନି ସେସୁପାଦାନାନିପି ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମଭୱାନଂ, ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମଭୱା ଦ୍ୱାଦସ ଉପପତ୍ତିଭୱାତି ଚତୁୱୀସତିଭୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱମୁଖେନେୱ ଉପାଦାନଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ଉପାଦାନଂ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ଉଜୁକମେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନେତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମଭୱା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ତେସନ୍ତି କମ୍ମଭୱାନଂ । ସହଜାତକୋଟିୟାତି ଅକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ସହଜାତଂ ଉପାଦାନଂ ସହଜାତକୋଟିୟା, ଇତରଂ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାଦିୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ଏକସଙ୍ଗହତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହଜାତକୋଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣୱସେନ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୦୧.ଉପାଦାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ତଣ୍ହା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ସେସୁପାଦାନାନଂ ସହଜାତକୋଟିୟାପି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣାଦି ଚ ୱେଦନାପରିୟୋସାନା ୱିପାକୱିଧୀତି କତ୍ୱା ।
୧୦୨.ୟଦିଦଂ ୱେଦନାତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକୱେଦନାତି ତମେୱ ତାୱ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଇତରକୋଟିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞାତି କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱେଦନା । ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ସହଜାତକୋଟିୟାପି ।
୧୦୩.ଏତ୍ତାୱତାତି ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରାଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଏତ୍ତକାୟ ଦେସନାୟ । ପୁରିମତଣ୍ହନ୍ତି ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧଂ ତଣ୍ହଂ । ‘‘ଏସ ପଚ୍ଚୟୋ ତଣ୍ହାୟ, ୟଦିଦଂ ୱେଦନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନାମଗ୍ଗୋ, ତଂ ପନ ଅନୋତରିତ୍ୱା ସମୁଦାଚାରତଣ୍ହାଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ତଣ୍ହାମୂଲକଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତୋ ଆଚିଣ୍ଣଦେସନାମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ, ତଞ୍ଚ ଦେସନଂ ପସ୍ସତୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ପସୟ୍ହ ବଲକ୍କାରେନ ଦେସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱେ ତଣ୍ହାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତତଣ୍ହା ଏୱ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ । ଏସନତଣ୍ହାତି ଭୋଗାନଂ ପରିୟେସନୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା । ଏସିତତଣ୍ହାତି ପରିୟିଟ୍ଠେସୁ ଭୋଗେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତଣ୍ହା । ସମୁଦାଚାରତଣ୍ହାୟାତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହାୟ । ଦୁୱିଧାପେସା ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଣ୍ହାନାମ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଚ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ଭୋଗାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ପରିୟେସନା, ଲଦ୍ଧେସୁ ଚ ତେସୁପାତବ୍ୟତାପତ୍ତିଆଦି ହୋତୀତି ।
ପରିତସ୍ସନୱସେନ ପରିୟେସତି ଏତାୟାତି ପରିୟେସନା । ଆସୟତୋ, ପୟୋଗତୋ ଚ ପରିୟେସନା ତଥାପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ସତି ହୋତୀ’’ତି । ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣପଟିଲାଭୋତି ସୱତ୍ଥୁକାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ଗୱେସନୱସେନ, ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ଅପରିୟିଟ୍ଠଂୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ତମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ପରିୟେସନାୟ ଲଦ୍ଧମେୱ ନାମ ତଥାରୂପସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବେକତତ୍ତା ଏୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହି ପରିୟେସନାୟ ସତି ହୋତୀ’’ତି । ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ସୁଖଂ ୱିସେସତୋ ନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ସୁଖଂ ସଭାୱତୋ, ସମୁଦୟତୋ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନତୋ, ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଂ, ତଂ ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ଜଞ୍ଞାତି ଜାନେୟ୍ୟ । ‘‘ସୁଭସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭୂତାକାରଂ ୱିୱିଧଂ ନିନ୍ନଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିନୋତି ଆରୋପେତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟାପି ଏୱମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ୱିତକ୍କୋୟେୱ ଆଗତୋତି ୟୋଜନା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେତି ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ । (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୮) ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଖୋ, ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦ, ୱିତକ୍କନିଦାନୋ’’ତି ଆଗତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାନିଦାନସୁତ୍ତେ ।‘‘ୱିତକ୍କେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛିନାତୀ’’ତି ଏତେନ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୀୟତି ଏତେନାତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣସାଧନମାହ । ‘‘ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିନିଚ୍ଛୟନାକାରଦସ୍ସନଂ ।
ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ, ଏୱଂ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅନାସେୱନତାୟ ମନ୍ଦୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ବଲରାଗସ୍ସାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନିୱିସନଂ । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ହି ତଣ୍ହାଗାହୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହସନ୍ନିସ୍ସୟୋୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି, ‘‘ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ତେସଂ ଗାହାନଂ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିମାହ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହକରଣନ୍ତି ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗ୍ଗାହୱତ୍ଥୁନୋ ଅଞ୍ଞାସାଧାରଣଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠାନଂ, ତଥାପୱତ୍ତୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଅତ୍ତନା ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୟସ୍ସ ୱସେନ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱସ୍ସ ଅସହମାନୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅସହନତା । ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେ ପନ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ମଚ୍ଛରିୟୟୋଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଚ୍ଛରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ମଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛେରୋ ଧମ୍ମୋ । ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଆଦରେନ ରକ୍ଖଣଂ ଆରକ୍ଖୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାର…ପେ॰… ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କରଣଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ, ଅଧିକଂ କରଣନ୍ତି ଅଧିକରଣଂ, ୱିସେସକାରଣଂ । ୱିସେସକାରଣଞ୍ଚ ଭୋଗାନଂ ଆରକ୍ଖଦଣ୍ଡାଦାନାଦିଅନତ୍ଥସମ୍ଭୱସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରକ୍ଖାଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପରନିସେଧନତ୍ଥନ୍ତି ମାରଣାଦିନା ପରେସଂ ୱିବାଧନତ୍ଥଂ । ଆଦୀୟତି ଏତେନାତି ଆଦାନଂ, ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଆଦାନଂ ଦଣ୍ଡାଦାନଂ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପରୱିହେଠନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସତ୍ଥାଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ କାୟେନ କାତବ୍ବକଲହୋ କାୟକଲହୋ । ମମ୍ମଘଟ୍ଟନାଦିୱସେନ ୱାଚାୟ କାତବ୍ବକଲହୋ ୱାଚାକଲହୋ । ୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ୱିରୂପଂ ଗଣ୍ହାତି ଏତେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଦତି ଏତେନାତି ୱିୱାଦୋ । ତୁୱଂ ତୁୱନ୍ତି ଅଗାରୱୱଚନସହଚରଣତୋ ତୁୱଂ ତୁୱଂ, ସବ୍ବେତେ ତଥାପୱତ୍ତା ଦୋସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୪) ।
୧୧୨.ଦେସନଂ ନିୱତ୍ତେସୀତି ‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା’’ତିଆଦିନା ଅନୁଲୋମନୟେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଦେସନଂ ପଟିଲୋମନୟେନ ପୁନ ‘‘ଆରକ୍ଖାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଆରଭନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତେସି । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ, ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜନୱସେନ ଅଭିରମଣୱସେନ ପୱତ୍ତରାଗୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ରଞ୍ଜନୱସେନ ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ପୱତ୍ତା ରୂପାଦିତଣ୍ହାୱ କାମେସୁ ତଣ୍ହାତି କାମତଣ୍ହା । ଭୱତି ଅତ୍ଥି ସବ୍ବକାଲଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପୱତ୍ତା ଭୱଦିଟ୍ଠି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଭୱୋ, ତଂସହଗତା ତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା । ୱିଭୱତି ୱିନସ୍ସତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ପୱତ୍ତା ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ୱିଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଂସହଗତା ତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି । ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାତି ‘‘ଏସ ପଚ୍ଚୟୋ ଉପାଦାନସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ତଣ୍ହା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ୱଟ୍ଟମୂଲତଣ୍ହା ଚ ‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ସମୁଦାଚାରତଣ୍ହା ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା । ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରୱସେନାତି ୱଟ୍ଟମୂଲୱସେନ ଚେୱ ସମୁଦାଚାରୱସେନ ଚ । ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହୀତି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି । ଦ୍ୱୀହି ଅୱୟୱେହି ସମୋସରନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ସମଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ଇତୋତି ସମୋସରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋ, ଏକଂ ସମୋସରଣଂ ଏତାସନ୍ତି ଏକସମୋସରଣା । କେନ ପନ ଏକସମୋସରଣାତି ଆହ ‘‘ୱେଦନାୟା’’ତି । ଦ୍ୱେପି ହି ତଣ୍ହା ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଏୱାତି । ତେନାହ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟେନ ଏକପଚ୍ଚୟା’’ତି । ତତୋ ତତୋ ଓସରିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମୱସନଟ୍ଠାନଂ ଓସରଣ ସମୋସରଣଂ । ୱେଦନାୟ ସମଂ ସହ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଓସରଣକପୱତ୍ତନକା ୱେଦନା ସମୋସରଣାତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ସହଜାତସମୋସରଣଂ ନାମା’’ତି ।
୧୧୩.ସବ୍ବେତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରୱସେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ସୱିପାକଫସ୍ସା ଏୱ ୱିଞ୍ଞାଣାଦି ୱେଦନାପରିୟୋସାନା ୱିପାକୱିଥୀତି କତ୍ୱା । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ନାମ ୱଟ୍ଟକଥାତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଫସ୍ସେ’’ତି । ବହୁଧାତି ବହୁପ୍ପକାରେନ । ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିୱତ୍ଥୁକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଫସ୍ସୋ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସେସାନଂ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରୱିପାକୱେଦନାନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଫସ୍ସୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ମନୋଦ୍ୱାରେପି ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରୱିପାକୱେଦନାନଂ ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ତଥେୱ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ତେଭୂମକୱିପାକୱେଦନାନଂ । ୟା ପନ ତା ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କାମାୱଚରୱେଦନା, ତାସଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଫସ୍ସୋ ବହୁଧା ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୧୪.ୱେଦନାଦୀନନ୍ତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ । ଅସଦିସଭାୱାତି ଅନୁଭୱନସଞ୍ଜାନନାଭିସଙ୍ଖରଣୱିଜାନନଭାୱା । ତେ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଧୁରେନ ୱେଦୟିତାଦିରୂପେନ ଆକିରିୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଆକାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେୟେୱାତି ୱେଦନାଦୀନଂ ତେ ଏୱ ୱେଦୟିତାଦିଆକାରା । ସାଧୁକଂ ଦସ୍ସିୟମାନାତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ପକାସିୟମାନା । ତଂ ତଂ ଲୀନମତ୍ଥଂ ଗମେନ୍ତୀତି ‘‘ଅରୂପଟ୍ଠୋ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖନମନଟ୍ଠୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ତଂ ତଂ ଲୀନଂ ଅପାକଟମତ୍ଥଂ ଗମେନ୍ତି ଞାପେନ୍ତୀତି ଲିଙ୍ଗାନି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନହେତୁତୋତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରୂପଟ୍ଠାଦିକସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣସ୍ସ କାରଣତ୍ତା । ନିମୀୟନ୍ତି ଅନୁମୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ନିମିତ୍ତାନି । ତଥା ତଥା ଅରୂପଭାୱାଦିପ୍ପକାରେନ, ୱେଦୟିତାଦିପ୍ପକାରେନ ଚ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ କଥେତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଦେସା । ତସ୍ମାତି ‘‘ଅସଦିସଭାୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ୟସ୍ମା ୱେଦନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅସଦିସଭାୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଆକାରାଦୟୋ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଏତ୍ଥ ପାଳିପଦେ ଅତ୍ଥୋ ।
ନାମସମୂହସ୍ସାତି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନଟ୍ଠେନ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞସ୍ସ ୱେଦନାଦିଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମପୁଞ୍ଜସ୍ସ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ‘‘ନାମକାୟୋ ଅରୂପକଲାପୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା ହୋତି । ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାକାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଜନେ ‘‘ୟା ଚେତନା ସଞ୍ଚେତନା ସଞ୍ଚେତୟିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୪୯ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ) ଚେତନାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅସତୀତି ଅସନ୍ତେସୁ । ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱାତି ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଚେତନାଦୟୋତି ଇମେ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞିତେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ’’ତି ୱିସେସିତଂ । ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୱେୱଚନୋତି ଅଧିୱଚନମୁଖେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ । ସୋତି ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଲବ୍ଭନତୋ ରୂପକାୟେ ପଞ୍ଞାୟତେୱ, ଅୟଂ ପନ ନୟୋ ଇଧ ନ ଇଚ୍ଛିତୋ ୱେଦନାଦିପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅସମ୍ଭୱପରିୟାୟସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତାତି ‘‘ପଞ୍ଚପସାଦେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ୱେଦନାସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ପଞ୍ଚପସାଦେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି । ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଅସତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନାମ କଦାଚିପି ନତ୍ଥୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ବରୁକ୍ଖେ’’ତିଆଦିମାହ। ରୂପକାୟତୋତି କେୱଲଂ ରୂପକାୟତୋ । ତସ୍ସାତି ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ।
ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିଭୂତତରା ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ସତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ରୁପ୍ପନାକାରୋ । ସୋ ଏୱ ରୁପ୍ପନାକାରୋ ୱତ୍ଥୁସପ୍ପଟିଘାଦିକଂ ତଂ ତଂ ଲୀନମତ୍ଥଂ ଗମେତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନହେତୁତୋ ନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ତଥା ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଦେସୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଆକାରାଦୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିହନନଂ ପଟିଘୋ, ତତୋ ପଟିଘତୋ ଜାତୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ । ତେନାହ ‘‘ସପ୍ପଟିଘ’’ନ୍ତିଆଦି । ନାମକାୟତୋତି କେୱଲଂ ନାମକାୟତୋ । ତସ୍ସାତି ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ । ସେସଂ ପଠମପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଉଭୟୱସେନାତି ନାମକାୟୋ ରୂପକାୟୋତି ଉଭୟସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଉଭୟସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ୱସେନ ।
ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ପଚ୍ଚେକଂ ନାମକାୟରୂପକାୟସଞ୍ଞିତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ତେସନ୍ତି ଫସ୍ସାନଂ । ଅୱିସେସତୋତି ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ । ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ । ଏସେୱ ହେତୂତି ଏସ ଛସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତୋ ନାମରୂପସଙ୍ଖାତୋ ହେତୁ ୟଥାରହଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଫସ୍ସାନଂ । ଇଦାନି ତଂ ୟଥାରହଂ ପୱତ୍ତିଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାଖନ୍ଧାତି ଫସ୍ସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାଦୟୋ ଖନ୍ଧା । ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ପରତୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚୱିଧୋପୀତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି । ସୋ ଫସ୍ସୋତି ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ । ବହୁଧାତି ବହୁପ୍ପକାରେନ । ତଥା ହି ୱିପାକନାମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଅନେକଭେଦସ୍ସ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟୱସେନ । ୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱିପାକଂ ପନ ନାମଂ ଅୱିପାକସ୍ସ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଇତରେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଂ ପନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଭେଦଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୟତନାଦିଭେଦଂ ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ପନ ତାନି ରୂପାୟତନାଦୀନି, ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତଥା ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପନ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ନାମରୂପଂ ଅସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ବହୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୧୫. ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନ ଓକ୍କମିସ୍ସଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକପଟିସନ୍ଧି ହି ବାହିରତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀପି ଅତ୍ଥତୋ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଖନ୍ଧାନଂ ତତ୍ଥ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ପୱିସିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତିସ୍ସଥା’’ତି । ସୁଦ୍ଧନ୍ତି କେୱଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅମିସ୍ସିତଂ ୱିରହିତଂ । ‘‘ଅୱସେସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନାମାପେକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ଅୱସେସଂ ନାମରୂପନ୍ତି ଇମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ନାମରୂପଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଓକ୍କନ୍ତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱା ପଠମାୱୟୱଭାୱେନ ଓତିଣ୍ଣଂ । ୱୋକ୍କମିସ୍ସଥାତି ସନ୍ତତିୱିଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ଉପଗମିସ୍ସଥ, ତଂ ପନ ମରଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚୁତିୱସେନା’’ତି । ଅସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିଞ୍ଞାଣସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧେନା’’ତି, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ନିରୋଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ, ତତୋ ଦୁତିୟତତିୟଚିତ୍ତାନଂ ୱା ନିରୋଧେନ ଚୁତି ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ଏତସ୍ମିଂ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ କାଲେ । ଅନ୍ତରାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ଦାରକସ୍ସ ତାୱ ମରଣନ୍ତରାୟୋ ମା ହୋତୁ ତଦା ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ମାତୁ ପନ କଥଂ ତଦା ମରଣନ୍ତରାୟାଭାୱୋତି ? ତଂ ତଂ କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତଦନ୍ତରେୟେୱ ଚୱନଧମ୍ମାୟ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଅନୋକାସୋ ନାମା’’ତି, ଚୁତିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠିତରୂପାନୀତି ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନକମ୍ମଜରୂପାନି ୱଦତି । ତାନି ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠିତରୂପାନି ନାମ, ନ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଚ୍ଛା ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଚିତ୍ତଜାହାରଜାନଂ ପନ ତଦା ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ୟାନି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠିତରୂପାନି, ତାନି ତିୱିଧାନି ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି, ଠିତିକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନୀତି । ତେସୁ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଠିତିକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ଠିତିକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଭଞ୍ଜମାନୋ ଧମ୍ମୋ ଭଞ୍ଜମାନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଉପ୍ପାଦେ, ପନ ଠିତିୟଞ୍ଚ ନ ନ ସକ୍କାତି ‘‘ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ଠିତିକ୍ଖଣେ ଚ ଧରନ୍ତାନଂ ୱସେନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟମ୍ପି ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପକାୟୂପତ୍ଥମ୍ଭିତସ୍ସେୱ ହି ନାମକାୟସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତୀତି । ତେହି ରୂପଧମ୍ମେହି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବଲୱତରଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସତ୍ତରସମସ୍ସ…ପେ॰… ପୱତ୍ତି ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ପୱେଣୀ ଘଟିୟତୀତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଜସ୍ସ ରୂପପୱେଣୀ ସମ୍ବନ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ପଠମଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ୟାୱ ସୋଳସମଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ତେସୁ ଏକେକସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଠିତିଭଙ୍ଗୱସେନ ତୟୋ ତୟୋ ଖଣା । ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ସମତିଂସ ସମତିଂସ କମ୍ମଜରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତି ସୋଳସତିକା ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ତତୋ ପରେସୁପି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଜସ୍ସ ରୂପପୱେଣୀ ସମ୍ବନ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ସଚେ ପନ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠିତରୂପାନି ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ଦାତୁଂ ସଚେ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟଦି ହି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ସତ୍ତରସମଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ସିୟା, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁପି କମ୍ମଜରୂପଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଗେୱ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେସୁ । ତଥା ସତି ନତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋତି ପୱତ୍ତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ପୱେଣୀ ନ ଘଟିୟତେୱ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ୱୋକ୍କମତିତିନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।
ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଂପକାରତାୟ । ୟାଦିସୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନୂନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାୱାୟା’’ତି । ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସଥାତି ସନ୍ତାନୱିଚ୍ଛେଦେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ସୁଦ୍ଧଂ ନାମରୂପମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାଣୱିରହିତଂ କେୱଲଂ ନାମରୂପମେୱ । ଅୱୟୱାନଂ ପାରିପୂରି ୱୁଡ୍ଢି । ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱିରୂଳ୍ହି । ମହଲ୍ଲକଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ତାନି ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ପଠମାଦିୱୟୱସେନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମୱୟୱସେନା’’ତିଆଦି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସଦ୍ୱୟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣମେୱାତି ନିୟମୱଚନଂ, ଇତୋ ବାହିରକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ଇସ୍ସରାଦୀନଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖେପପଦଂ, ନ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଫସ୍ସାଦିପଟିକ୍ଖେପପଦଂ ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନପଦତ୍ତା ଅୱଧାରଣସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଏସେୱ ହେତୂ’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ହେଟ୍ଠାପି ସବ୍ବପଦେସୁ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଓପମ୍ମୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚେକଂ ୱିୟ ସମୁଦିତସ୍ସାପି ନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ଅତ୍ତକିଚ୍ଚାସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ନାମରୂପଂ ନାମା’’ତି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣଂ । ପୁରେଚାରିକେତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମେୱ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି । (ଧ॰ ପ॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୯୦, ୯୨; ପେଟକୋ॰ ୧୩, ୮୩) ବହୁଧାତି ଅନେକପ୍ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କଥଂ ? ୱିପାକନାମସ୍ସ ହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ସେସରୂପସ୍ସ ଇମେସୁ ନୱସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସେହି ଅଟ୍ଠହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତରୂପସ୍ସ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ୱା କମ୍ମଜସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱସେସଞ୍ହି ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଭୁତି ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଚ୍ଚୟନୟେ ଦସ୍ସିୟମାନେ ସବ୍ବାପି ମହାପକରଣକଥା ଆନେତବ୍ବା ହୋତୀତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତା । କଥଂ ପନେତଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋତୀ’’ତି ? ସୁତ୍ତତୋ, ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ମାତିକା ୬୨) ନୟେନ ବହୁଧା ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ଆଗତା । ୟୁତ୍ତିତୋ ପନ ଇଧ ଚିତ୍ତଜେନ ରୂପେନ ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଚିତ୍ତେହି ପସନ୍ନେ, ଅପ୍ପସନ୍ନେ ୱା ତଦନୁରୂପାନି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଦିଟ୍ଠାନି, ଦିଟ୍ଠେନ ଚ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁମାନଂ ହୋତୀତି । ଇମିନା ଇଧ ‘‘ଦିଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଜରୂପେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ପଟିସନ୍ଧିରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପଚ୍ଚେତବ୍ବମେତଂ। କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ହି ରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତାତି ।
୧୧୬. ଇଧ ସମୁଦୟ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସମୂହପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖରାସିସମ୍ଭୱୋ’’ତି । ଏକକୋତି ଅସହାୟୋ ରାଜପରିସାରହିତୋ । ପସ୍ସେୟ୍ୟାମ ତେ ରାଜଭାୱଂ ଅମ୍ହେହି ୱିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାରହଂ ପରିସଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ହି ରାଜା । ଅତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅୱଦନ୍ତମ୍ପି ୱଦତି ୱିୟ । ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ତନ୍ନିସ୍ସୟୋପି ଗହିତୋ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ ନିସ୍ସୟନିସ୍ସୟୋପି ‘‘ନିସ୍ସୟୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟାସି, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପସ୍ସେୟ୍ୟାମା’’ତିଆଦି । ବହୁଧାତି ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କଥଂ ? ନାମଂ ତାୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ସତ୍ତଧା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱିପାକଂ ପନ ନାମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଇତରେହି ଛହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ, ନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ରୂପତୋ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥି ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଛଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜିତେହି ପଞ୍ଚହି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ସହ ତେହେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଭେଦଂ ପନ ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ରୂପଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଭେଦସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ବହୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟ୍ୱାୟମନୁକ୍କମେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନାମରୂପଂ, ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପସ୍ସ, ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସୋ କଦାଚି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସାତିସୟୋ, କଦାଚି ନାମରୂପସ୍ସ, କଦାଚି ଉଭିନ୍ନଂ ସଦିସୋତି ତିୱିଧୋପି ସୋ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ପଦେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ…ପେ॰… ପୱତ୍ତେସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟମିଦମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପସଞ୍ଞିତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଏତ୍ତକେନ ସବ୍ବା ସଂସାରୱଟ୍ଟପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନ…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧିୟୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ତକେନାତି ଏତ୍ତକେନେୱ, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି କାରକୱେଦକସଭାୱେନ ଅତ୍ତନା, ଇସ୍ସରାଦିନା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣଞ୍ହେତଂ ପଦଂ ।
ୱଚନମତ୍ତମେୱଅଧିକିଚ୍ଚାତି ଦାସାଦୀସୁ ସିରିୱଡ୍ଢକାଦି-ସଦ୍ଦା ୱିୟ ଅତଥତ୍ତା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ଅଦିସ୍ୱା’’ତି । ୱୋହାରସ୍ସାତି ୱୋହରଣମତ୍ତସ୍ସ । ପଥୋତି ପୱତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସୟୋ । ୟସ୍ମା ସରଣକିରିୟାୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ସତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସମ୍ପଜାନନକିରିୟାୱସେନ ‘‘ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରଣାପଦେସୱସେନା’’ତି । କାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଉତ୍ତି ନିରୁତ୍ତୀତି । ଏକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦିନା ପକାରତୋ ଞାପନତୋ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ଏୱ ହି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଚ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ମେଧାୱୀ’’ତି ଚ ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି । ପଣ୍ଡିଚ୍ଚପ୍ପକାରତୋ ପନ ପଣ୍ଡିତୋ, ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟପ୍ପକାରତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ଏୱଂ ପକାରତୋ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟସ୍ମା ଇଧ ଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତିପଦାନି ସମାନତ୍ଥାନି । ସବ୍ବଞ୍ଚ ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନାଦିଭାୱଂ ଭଜତି, ତସ୍ମା କେସୁଚି ୱଚନୱିସେସେସୁ ୱିସେସେନ ପୱତ୍ତେହି ଅଧିୱଚନାଦିସଦ୍ଦେହି ସବ୍ବାନି ୱଚନାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଥ ୱା ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାୱେ, ଉପରି ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ । କସ୍ସ ଉପରି ? ପକାସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ପାକଟୋ ୟମତ୍ଥୋ । ଅଧୀନଂ ୱା ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ । କେନ ଅଧୀନଂ ? ଅତ୍ଥେନ । ତଥା ତଂତଂଅତ୍ଥପ୍ପକାସେନ ନିଚ୍ଛିତଂ, ନିୟତଂ ୱା ୱଚନଂ ନିରୁତ୍ତି । ପଥୱୀଧାତୁପୁରିସାଦିତଂତଂପକାରେନ ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଧିୱଚନାଦିପଦାନଂ ସବ୍ବୱଚନେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଥା ସିରିୱଡ୍ଢକଧନୱଡ୍ଢକପ୍ପକାରାନମେୱ ନିରୁତ୍ତିତା, ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ୱିୟତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପକାରାନମେୱ ଏକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଞାପେନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଏୱଂ ତୀହିପି ନାମେହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱୋହାରସ୍ସ ପୱତ୍ତିମଗ୍ଗୋପି ସହ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ନାମରୂପନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତାୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞାୟ ଅୱଚରିତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱଟ୍ଟନ୍ତି କିଲେସୱଟ୍ଟଂ, କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି ତିୱିଧମ୍ପି ୱଟ୍ଟଂ । ୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତତି । ତୟିଦଂ ‘‘ଜାୟେଥା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥୀତିପୁରିସାତିଆଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାମପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ଖନ୍ଧାଦିଫସ୍ସାଦିସତ୍ତାଦିଇତ୍ଥାଦିନାମସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ । ୱତ୍ଥୁପି ଏତ୍ତାୱତାୱ । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମ୍ପି ଏତ୍ତାୱତାୱ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତକେନ, ସହ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ନାମରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୧୧୭. ଅନୁସନ୍ଧିୟତି ଏତେନାତି ଅନୁସନ୍ଧି, ହେଟ୍ଠା ଆଗତଦେସନାୟ ଅନୁସନ୍ଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଉପରିଦେସନା, ସା ପଠମପଦସ୍ସ ଦସ୍ସିତା, ଇଦାନି ଦୁତିୟପଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ରୂପିନ୍ତି ରୂପୱନ୍ତଂ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ନ ୱିପୁଲଂ, ଅପ୍ପକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ପରିକପ୍ପିତମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ନେସଂ ଅତ୍ତସଞ୍ଞା, ୟଥା ଚସ୍ସ ରୂପିଭାୱାଦିପରିକପ୍ପନା ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ରୂପିଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠିତକସିଣରୂପୱସେନ ରୂପିଂ, ତସ୍ସ ଅୱଡ୍ଢିତଭାୱେନ ପରିତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞପେତି ନୀଲକସିଣାଦିୱସେନ ନାନାକସିଣଲାଭୀ । ତନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ। ଅନନ୍ତନ୍ତି କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣତାୟ ପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ ଅନ୍ତରହିତଂ । ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱାତି ଭାୱନାୟ ଅପନେତ୍ୱା । ନିମିତ୍ତଫୁଟ୍ଠୋକାସନ୍ତି ତେନ କସିଣନିମିତ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠପ୍ପଦେସଂ । ତେସୂତି ଚତୂସୁ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣମୟୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂୱାଦୀ ।
୧୧୮.‘‘ଏତରହୀ’’ତି ସାୱଧାରଣମିଦଂ ପଦନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ନ ଇତୋ ପର’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ, ତେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଭାୱିନ୍ତି ସବ୍ବଂ ସଦା ଭାୱିଂ ଅୱିନସ୍ସନକଂ । ତେନାହ ‘‘ସସ୍ସତୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତଥାସଭାୱନ୍ତି ୟଥା ପରୱାଦୀ ୱଦନ୍ତି, ନ ତଥା ସଭାୱଂ । ତଥଭାୱାୟାତି ଉଚ୍ଛେଦଭାୱାୟ ୱା ସସ୍ସତଭାୱାୟ ୱା । ଅନିୟମୱଚନଞ୍ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୱସେନ । ସମ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ତଥଭାୱଂ ଅସ୍ସ ସମ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି, ପତିଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସସ୍ସତୱାଦଞ୍ଚ ଜାନାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୧୮) ଇମିନାତି ‘‘ଅତଥଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱଚନେନ, ଅନୁଚ୍ଛେଦସଭାୱମ୍ପି ସମାନଂ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ମତିୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପକପ୍ପେସ୍ସାମୀତି ଉପେଚ୍ଚ ସମତ୍ଥୟିସ୍ସାମି ।
ଏୱଂ ସମାନନ୍ତି ଏୱଂ ଭୂତଂ ସମାନଂ । ରୂପକସିଣଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଅଧିଗମନୱସେନ ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀତି ଆହ ‘‘ରୂପିନ୍ତି ରୂପକସିଣଲାଭି’’ନ୍ତି । ପରିତ୍ତତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥ ରୂପୀ-ସଦ୍ଦୋପିଆୱୁତ୍ତିଆଦିନୟେନ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ରୂପୀଭାୱମ୍ପି ହି ସୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପରିତ୍ତଭାୱଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଠିତୋତି । ଅରୂପିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ପତ୍ତପଲାସବହୁଲଗଚ୍ଛସଙ୍ଖେପେନ ଘନଗହନଜଟାୱିତାନା ନାତିଦୀଘସନ୍ତାନା ୱଲ୍ଲି, ତବ୍ବିପରୀତା ଲତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନାତି ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ । କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତା ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ।
ଅରୂପକସିଣଂ ନାମ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିଂ ଆକାସଂ, ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣଂ । ‘‘ଉଭୟମ୍ପି ଅରୂପକସିଣମେୱା’’ତି କେଚି । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗୋଚରଂ ୱାତି ୱେଦନାଦୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ଗୋଚରୋ ଏତସ୍ସାତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗୋଚରୋ, ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ, ତଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗୋଚରଂ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୟୋଜନା ପନ ଅରୂପଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଗୋଚରଭୂତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅରୂପୀ, ତଂ ଅରୂପିଂ । ଲାଭିନୋ ଚତ୍ତାରୋତି ରୂପକସିଣାଦିଲାଭୱସେନ ତଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିୱାଦଂ ସୟମେୱ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପଞ୍ଞାପନକା ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା । ତେସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ତେସଂ ଲାଭୀନଂ ୱାଦଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ପରମ୍ପରାୟ ଚ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ନଂ ଖମିତ୍ୱା ରୋଚେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପନକା ଚତ୍ତାରୋ । ତକ୍କିକା ଚତ୍ତାରୋତି କସିଣଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଲାଭିନୋ କେୱଲଂ ତକ୍କନୱସେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିୱାଦେ ସୟମେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଠିତା ଚତ୍ତାରୋ । ତେସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନଅତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୧୧୯.ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋପୀତି ସମ୍ପରାୟିକୱିପସ୍ସକୋପି, ତେନ ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ଠିତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ପଞ୍ଞପେତି ଏୱ ଅବହୁସ୍ସୁତୋ ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାଦିସୋ ହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆନୁଭାୱୋ । ସାସନିକୋପି ଝାନାଭିଞ୍ଞାଲାଭୀ ‘‘ନ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସୋ ଇଧ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ଇଦାନି ନେସଂ ଅପଞ୍ଞାପନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା । ଇଚ୍ଚେୱ ଞାଣଂ ହୋତି, ନ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋ ତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଇଚ୍ଚେୱ ଞାଣଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ଅତ୍ତସମନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା
୧୨୧.ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମନୁପସ୍ସିତ୍ୱା, ନ ଞାଣୱସେନ । ସା ଚ ସମନୁପସ୍ସନା ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନୱସେନ ।
‘‘ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଗତା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି । ଇଟ୍ଠାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନୋତି ୱେଦକଭାୱପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ସଞ୍ଜାନନାଦିଭାୱୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି ତଦୱିନାଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି କଥିତା’’ତି । ‘‘ଅତ୍ତା ମେ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନାହ ‘‘ନୋପି ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନୋ’’ତି । ‘‘ୱେଦନାଧମ୍ମୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ‘‘ୱେଦନା ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୱେଦନାସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହି ୱେଦନାଧମ୍ମୋତି ୱେଦନାୟ ସମନ୍ନାଗତଭାୱଂ ତସ୍ସ ପଟିଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସ ଚ ୱେଦନାଧମ୍ମୋ ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଭାୱୋ’’ତି । ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି କଥିତାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱେଦିୟତୀ’’ତି ତଂସମ୍ପୟୋଗତୋ ତଂକିଚ୍ଚକତମାହ ୟଥା ଚେତନାୟୋଗତୋ ଚେତନୋ ପୁରିସୋତି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଂ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନଂ ଲବ୍ଭତେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକଦେସତୋ ଫୁଟ୍ଠତାମତ୍ତତୋ, ୱେଦନାୟ ପନ ୱିସ୍ସୱିତାୟ ସାମିଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନନ୍ତି । ତସ୍ସା ୱସେନ ସଞ୍ଞାଦୟୋପି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱେଦିୟତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଏକଦେସମତ୍ତକମେୱ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସକଥା) ରାଜସୂଦନିଦସ୍ସନେନ ୱାୟମତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ । ଏତସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ । ‘‘ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଭାୱୋ’’ତି ଇମିନା ଅୱିସଂୟୋଗଜନିତଂ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଠାନଂ ଦୀପେତି ।
୧୨୨.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ୱାରେସୁ । ତୀସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେସୂତି ‘‘ୱେଦନା ମେ ଅତ୍ତା’’ତି, ‘‘ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି, ‘‘ୱେଦନାଧମ୍ମୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ଏୱଂୱାଦେସୁ ତୀସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେସୁ । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସତୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା ୱେଦନଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସନା ନ ୟୁତ୍ତା । ଏୱଂ ସେସଦ୍ୱୟେ ପୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ ୟୋ ୟଂ ୟଂ ୱେଦନଂ ଅତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ।
୧୨୩.‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ’’ତି ଇମିନା ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତାୟ ଅନିଚ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ତେହି ତେହୀ’’ତିଆଦିନା ଅନେକକାରଣସଙ୍ଖତତ୍ତା ସଙ୍ଖତାତି । ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଆରମ୍ମଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୁଖ, ୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିକଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନୋ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ମା ସସ୍ସତାଦିଭାୱସ୍ସ, ଉଚ୍ଛେଦାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ଞାୟେନ ସମକାରଣେନ ସଦିସକାରଣେନ ଅନୁରୂପକାରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଖୟସଭାୱାତି ଖୟଧମ୍ମା, ୱୟସଭାୱାତି ୱୟଧମ୍ମା ୱିରଜ୍ଜନସଭାୱାତି ୱିରାଗଧମ୍ମା, ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱାତି ନିରୋଧଧମ୍ମା, ଚତୂହିପି ପଦେହି ୱେଦନାୟ ଭଙ୍ଗଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଖୟୋତି…ପେ॰… ଖୟଧମ୍ମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ୱିଗତୋତି ସଭାୱୱିଗମେନ ୱିଗତୋ । ଏକସ୍ସେୱାତି ଏକସ୍ସେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ । ତୀସୁପି କାଲେସୂତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ପୱତ୍ତିକାଲେସୁ । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ‘‘ଏସୋ ସୁଖୱେଦନାସଭାୱୋ, ଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସଭାୱୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି କିଂ ପନ ହୋତୀ, ଏକସ୍ସେୱ ଭିନ୍ନସଭାୱତଂ ଅନୁମ୍ମତ୍ତକୋ କଥଂ ପଚ୍ଚେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଏୱମ୍ପି ତସ୍ସ ନ ହୋତି ୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ପନ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସେସେନାତି ସୁଖାଦିୱିଭାଗେନ । ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ସୁଖସଙ୍ଗହମେୱ ୱା ତେନ କତଂ ସନ୍ତସୁଖୁମଭାୱତୋ । ଅୱିସେସେନାତି ଅୱିଭାଗେନ ୱେଦନାସାମଞ୍ଞେନ । ୱୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ସୁଖାଦିଭେଦେନ ୱୋମିସ୍ସକଂ । ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱେଦନଂ ଏସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସତି । ଏକକ୍ଖଣେ ଚ ବହୂନଂ ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଆପଜ୍ଜତି ଅୱିସେସେନ ୱେଦନାସଭାୱତ୍ତା । ଅତ୍ତନୋ ହି ତସ୍ମିଂ ସତି ସଦା ସବ୍ବୱେଦନାପୱତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅଗତିୟା ଏକକ୍ଖଣେପି ବହୂନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଜାନେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ଅୱସରଂ ଅଦେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଏକକ୍ଖଣେ ବହୂନଂ ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ, ପଚ୍ଚକ୍ଖୱିରୁଦ୍ଧମେତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ ପେତଂ ନକ୍ଖମତୀତି ଏତେନ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତସାଧନେନପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱେନପି ପଣ୍ଡିତାନଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ଏତଂ ଦସ୍ସନଂ ଧୀରା ନକ୍ଖମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୪. ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେପି ରୂପପ୍ପବନ୍ଧେ ୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନ କାଚି କିରିୟା ନାମ ଲବ୍ଭତୀତି ସୁଦ୍ଧରୂପକ୍ଖନ୍ଧେପି ୟତ୍ଥ କଦାଚି ୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୋ ଲବ୍ଭତି, ତମେୱ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ତାଲୱଣ୍ଟେ ୱା ୱାତପାନେ ୱା’’ତି ଆହ । ୱେଦନାଧମ୍ମେସୂତି ୱେଦନାଧମ୍ମୱନ୍ତେସୁ । ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଇମିନା ତୟୋପି ଖନ୍ଧେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଅହଂକାରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ‘‘ଅୟମହମସ୍ମୀ’’ତି ପନ ଇମିନା ତତ୍ଥ ଏକଂ ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅହଂକାରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଧମ୍ମୋପୀ’’ତିଆଦି। ତନ୍ତି ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଅହଂକାରୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ସା ହି ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସନ୍ନିସ୍ସୟା ସସୱିସାଣତିଖିଣତା ୱିୟ ନ ଭୱେୟ୍ୟାୱାତି ।
ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଚ ଆନନ୍ଦା’’ତିଆଦିନା ‘‘ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ ଏତ୍ତକେନ ଦେସନାଧମ୍ମେନ । କାମଂ ହେଟ୍ଠାପି ୱଟ୍ଟକଥାୱ କଥିତା, ଇଧ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନାସମତ୍ଥତାୱିଭାୱନୱସେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦୀପନିୟକଥା ପକାସିତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱଟ୍ଟକଥା କଥିତା’’ତି ଆହ । ନନୁ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା, ତା ଅନାମସିତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା କସ୍ମା ଇଧ ୱଟ୍ଟକଥା କଥିତାତି ଆହ ‘‘ଭଗୱାହୀ’’ତିଆଦି । ଅୱିଜ୍ଜାସୀସେନାତି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା, ଅୱିଜ୍ଜାମୁଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ୱା କାଲେ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆଦି ମରିୟାଦା ଅପ୍ପଟିହତସ୍ସ ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇମସ୍ମା ଆସୱାଦିକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱତଣ୍ହାୟାତି ଭୱସଂୟୋଜନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ । ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଇତୋ ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତୋ ଇଧା’’ତି ଏୱଂ ଅପରିୟନ୍ତଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦେ’’ତିଆଦି ।
୧୨୬.ପଚ୍ଚୟାକାରମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଭୂତକଥନମେତଂ, ନ ୱିସେସନଂ । ସବ୍ବୋପି ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପଚ୍ଚୟାକାରମୂଳ୍ହୋ ଏୱାତି । ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥେନ୍ତୋତି ୱଟ୍ଟତୋ ୱିନିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟଂ, ୱିମୋକ୍ଖୋ, ତଂ କଥେନ୍ତୋ। କାରକସ୍ସାତି ସତ୍ଥୁଓୱାଦକାରକସ୍ସ, ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୱିହାରିନୋ’’ତି । ସୋ ହି ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୟ, ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୟ ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ‘‘ନେୱ ୱେଦନଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱରୂପୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ । ତେ ହି ସମ୍ମସନୀୟା । ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦନାୟ ଅଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞାଦିଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତାନଂ ନ ସମନୁପସ୍ସତୀତି । ‘‘ଖନ୍ଧଲୋକାଦୟୋ’’ତି ରୂପାଦିଧମ୍ମା ଏୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ସମୂହୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଉପାଦିୟତି ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାଗାହୱସେନ । ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୦୮; ମହାନି॰ ୨୧, ୧୭୮; ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୧; ୱିଭ॰ ୮୩୨, ୮୬୬) ପୱତ୍ତମାନମଞ୍ଞନାପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା ୱିୟ ପରିତସ୍ସନରୂପା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନପରିତସ୍ସନାୟପୀ’’ତି ।
ସା ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ସା ଅରହତୋ ଏୱଂପକାରା ଦିଟ୍ଠୀତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଦକଲ୍ଲଂ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱଂପକାରା ଅସ୍ସ ଅରହତୋ ଦିଟ୍ଠୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତୀତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା ଇତିସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଚେ ୱଚନଂ ତଥେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅରହା ନ କିଞ୍ଚି ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ ଜାନତୋ ତଥା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱାତି ତଥା ୱତ୍ତୁମୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ନୟାନନ୍ତି ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାରାନଂ । ଆଦିତୋ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିୟୋସାନୱାରେ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା ‘‘ଅୱସାନେ ‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଦିତୋ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ତଥେୱ ଦେସନା ପୱତ୍ତା, ୟଥା ପରିୟୋସାନୱାରେ, ପାଳି ପନ ସଙ୍ଖିତ୍ତା’’ତି କେଚି ।
ୱୋହାରୋତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଖନ୍ଧାଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ଚ ୱୋହାରିତବ୍ବୱୋହାରୋ । ତସ୍ସ ପନ ୱୋହାରସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ଇମେ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧା ଆୟତନାନି ଧାତୁୟୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧଭାୱେନେୱ ପଞ୍ଞାପିୟତି ଚ, ତସ୍ମା ତସ୍ସାପି ଖନ୍ଧମୁଖେନ ଅୱଚରିତବ୍ବତା ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଅୱଚରିତବ୍ବଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମି ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ପଞ୍ଞାୱଚରନ୍ତି ୱା ତେଭୂମକଧମ୍ମାନମେତଂ ଗହଣନ୍ତି ‘‘ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଞା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱଟ୍ଟକଥା ହେସାତି । ତଥା ହି ‘‘ୟାୱତା ୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟତି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତନ୍ତାକୁଲକପଦସ୍ସେୱ ଅନୁସନ୍ଧି ଦସ୍ସିତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଦିଟ୍ଠିସୀସେନେତ୍ଥ ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେତ୍ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାପି ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେସି, ତସ୍ମା ‘‘ତନ୍ତାକୁଲକପଦସ୍ସେୱଅନୁସନ୍ଧି ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ସାୱଧାରଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ପନେତ୍ଥ ୟାୱଦେୱ ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ୱିତ୍ଥାରିତା, ୱିୱଟ୍ଟକଥାପି ସମାନା ଇଧ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୱଣ୍ଣନା
୧୨୭.ଗଚ୍ଛନ୍ତୋଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ସମଥପଟିପତ୍ତିୟଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାଗମନେନ, ମଗ୍ଗଗମନେନ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଉଭୋହି ଭାଗେହି ମୁଚ୍ଚନତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି। ସୋ ‘‘ଏୱଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋତି କତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଚ ନ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ସୋ ୟସ୍ମା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଚ, ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ତାନଂ ନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ନ ପଞ୍ଞାପେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯), ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ନେୱ ୱେଦନଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୫ ଆଦୟୋ) ଚ ହେଟ୍ଠା ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂନଂ । ନିଗମନନ୍ତି ନିସ୍ସରଣଂ । ନାମନ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତାଦିନାମଂ ।
ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞିତାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟଂ ପତି ନିସ୍ସୟତୋ ହି ନାନତ୍ତକାୟାଦିତା ତଂପରିୟାପନ୍ନପଟିସନ୍ଧିସମୁଦାଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମଭୱସ୍ସ ତଥା ଆୟୂହିତତ୍ତା । ଚତସ୍ସୋ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ରୂପୁପାୟଂ ୱା ଆୱୁସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) । ୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଏତରହି ପତିଟ୍ଠାନକାରଣସ୍ସ । ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତୱିସେସୱିସିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା, ଚତୁୱୋକାରେ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତାୱାସଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଦ୍ୱେ ଚ ଆୟତନାନୀତି ଦ୍ୱେ ନିୱାସଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୱାସଟ୍ଠାନପରିୟାୟୋପି ଆୟତନସଦ୍ଦୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଦେୱାୟତନଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ଆୟତନଦ୍ୱୟନ୍ତି ସକଲଂ । ତସ୍ମା ଗହିତଂ ତତ୍ଥ ଏକମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିୟାଦାନଂ ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ୱଟ୍ଟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଆୟତନଦ୍ୱୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ।
ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟଥାପି ମନୁସ୍ସାତି ୟଥା ମନୁସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିସେସୋ ହୋତିୟେୱ ସତିପି ବାହିରସ୍ସ କାରକସ୍ସ ଅଭେଦେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ନାନତ୍ତଂ କାୟେ ଏତେସଂ, ନାନତ୍ତୋ ୱା କାୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନତ୍ତକାୟା, ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ । ନାନତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପାତୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱିନିପାତିକା ସତିପି ଦେୱଭାୱେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ଅପାୟେସୁ ୱା ଗତୋ ନତ୍ଥି ନିପାତୋ ଏତେସନ୍ତି ୱିନିପାତିକା । ତେନାହ ‘‘ଚତୁଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତା’’ତି । ଧମ୍ମପଦନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସଂ । ୱିଜାନିୟାତି ସୁତମୟେନ ତାୱ ଞାଣେନ ୱିଜାନିତ୍ୱା । ତଦନୁସାରେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ପରିବ୍ରୂହନ୍ତୋ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିକଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଅପି ପଟିପଜ୍ଜେମ । ସା ଚ ପଟିପତ୍ତି ହିତାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିସକଲହିତାୟ ଅମ୍ହାକଂ ସିୟା । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ସୀଲପଟିପତ୍ତିଂ ତାୱ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପାଣେସୁ ଚା’’ତି ଗାଥମାହ ।
ବ୍ରହ୍ମକାୟେ ପଠମଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମସମୂହେ, ବ୍ରହ୍ମନିକାୟେ ୱା ଭୱାତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା । ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପରିସାୟ ଭୱାତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା ତସ୍ସ ପରିଚାରକଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା । ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନେ ଠିତାତି ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା। ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦୀହି ମହନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋତି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ । ସତିପି ତେସଂ ତିୱିଧାନମ୍ପି ପଠମେନ ଝାନେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ଝାନସ୍ସ ପନ ପୱତ୍ତିଭେଦେନ ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତେନାତି ହୀନେନ, ସା ଚସ୍ସ ହୀନତା ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ହୀନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ ୱା ହୀନଂ । କପ୍ପସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପସ୍ସ । ହୀନପଣୀତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱତ୍ତା ମଜ୍ଝିମେନ, ସା ଚସ୍ସ ମଜ୍ଝିମତା ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ମଜ୍ଝିମତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ପଟିଲଭିତ୍ୱା ନାତିସୁଭାୱିତଂ ୱା ମଜ୍ଝିମଂ । ଉପଡ୍ଢକପ୍ପୋତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପସ୍ସ ଉପଡ୍ଢକପ୍ପୋ । ୱିପ୍ଫାରିକତରୋତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେହି ପମାଣତୋ ୱିପୁଲତରୋ, ସଭାୱତୋ ଉଳାରତରୋ ଚ ହୋତି । ସଭାୱେନପି ହି ଉଳାରତରୋୱ, ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତଥା ହି ପରିତ୍ତାଭାଦୀନଂ, ପରିତ୍ତସୁଭାଦୀନଞ୍ଚ କାୟେ ସତିପି ସଭାୱୱେମତ୍ତେ ଏକତ୍ତୱସେନେୱ ୱୱତ୍ଥାପୀୟତୀତି ‘‘ଏକତ୍ତକାୟା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଣୀତେନାତି ଉକ୍କଟ୍ଠେନ, ସା ଚସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠତା ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ସୁଭାୱିତଂ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ୱସିଭାୱଂ ପାପିତଂ ପଣୀତଂ ପଧାନଭାୱଂ ନୀତନ୍ତି କତ୍ୱା, ଇଧାପି କପ୍ପୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମହାକପ୍ପସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ତେତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତିୱିଧାପି ବ୍ରହ୍ମାନୋ । ସଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତାତି ତିହେତୁକଭାୱେନ ସଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତସଭାୱତ୍ତା। ନ ହି ତସ୍ସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ଭେଦୋ ଅତ୍ଥି ।
ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଦଣ୍ଡଉକ୍କାୟାତି ଦଣ୍ଡଦୀପିକାୟ । ସରତୀତି ଧାୱତି ୱିୟ । ୱିସ୍ସରତୀତି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଧାୱତି। ଦ୍ୱେ କପ୍ପାତି ଦ୍ୱେ ମହାକପ୍ପା । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଆଭସ୍ସରଗ୍ଗହଣେନେୱ ସବ୍ବେପି ତେ ପରିତ୍ତାଭା, ଅପ୍ପମାଣାଭାପି ଗହିତା ।
ସୋଭନା ପଭା ସୁଭା, ସୁଭାୟ କିଣ୍ଣା ସୁଭାକିଣ୍ଣାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଅନ୍ତିମ-ଣ-କାରସ୍ସ ହ-କାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଭକିଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ନିଚ୍ଚଲାୟ ଏକଗ୍ଘନାୟ ପଭାୟ ସୁଭୋତି ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ‘‘ସୁଭେନ ଓକିଣ୍ଣା ୱିକିଣ୍ଣା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏତ୍ଥାପି ଅନ୍ତିମ-ଣ-କାରସ୍ସ ହ-କାରକରଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ନ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଭା ଗଚ୍ଛତି ଏକଗ୍ଘନତ୍ତା । ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିମେୱ ଭଜନ୍ତି କାୟସ୍ସ, ସଞ୍ଞାୟ ଚ ଏକରୂପତ୍ତା । ୱିପୁଲସନ୍ତସୁଖାୟୁୱଣ୍ଣାଦିଫଲତ୍ତା ୱେହପ୍ଫଲା । ଏତ୍ଥାତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟଂ ।
ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖେ ଠିତା ନପୁନରାୱତ୍ତନତୋ । ‘‘ନ ସବ୍ବକାଲିକା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅସବ୍ବକାଲିକତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମାନଂ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେଲୋକେ ସୁଞ୍ଞଂ ତଂ ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧାୱାସା ନ ସବ୍ବକାଲିକା, ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନସଦିସା ହୋନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟୋ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ସତ୍ତାୱାସଭାୱଦୀପନେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଭାୱୋ ଦୀପିତୋ, ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧାୱାସାପି ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚତୁତ୍ଥସତ୍ତାୱାସଂୟେୱ ଭଜନ୍ତି ।
ସୁଖୁମତ୍ତାତି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । ପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସବ୍ବସୋ ଅୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ହୋତୀତି ନାୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ପରିପ୍ଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚୱନ୍ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ଅୱତ୍ୱା ।
୧୨୮.ତଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିନ୍ତି ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସରୂପତୋ, ମନୁସ୍ସାଦିୱିଭାଗତୋ, ସଙ୍ଖେପତୋ, ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଭେଦତୋ ଚ ପଜାନାତି । ତସ୍ସା ସମୁଦୟଞ୍ଚାତି ତସ୍ସା ପଠମାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ପଜାନାତି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତୋ, ଅସ୍ସାଦତୋ ଚ ଅସ୍ସାଦଂ । ଅୟଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱୋ ଆଦୀନୱୋ । ଛନ୍ଦରାଗୋ ୱିନୀୟତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ, ସହ ମଗ୍ଗେନ ନିବ୍ବାନଂ । ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନାହନ୍ତି ୱା, ତଣ୍ହାୱସେନ ମମନ୍ତି ୱା ଅଭିନନ୍ଦନାପି ମାନସ୍ସ ପରିତସ୍ସନା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସେସେସୁ ଅଟ୍ଠସୁପି ୱାରେସୁ। ତତ୍ଥାତି ଉପରି ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ଦୁତିୟାୟତନେସୁ । ତତ୍ଥ ହି ରୂପଂ ନତ୍ଥି । ପୁନ ତତ୍ଥାତି ପଠମାୟତନେ । ତତ୍ଥ ହି ଏକୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ । ଏତ୍ଥାତି ଚ ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ରୂପସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଆହାରୱସେନ ୟୋଜନା ନ ସମ୍ଭୱତି ।
ୟତୋ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ତୋ-ସଦ୍ଦୋ ଦା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କାଲୱଚନୋ ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୧) ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦା ଖୋ’’ତି । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି କଞ୍ଚିପି ସଙ୍ଖାରଂ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅନଧିଗତତ୍ତା ସାତିସୟସ୍ସ ସମାଧିବଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଞ୍ଞାବଲେନେୱ ୱିମୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ ଅସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପଞ୍ଞାବଲେନେୱା’’ତିଆଦି । ଅପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ଆୟତିଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କତ୍ୱା । ପଜାନନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ୱା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ, ପଠମଜ୍ଝାନଫସ୍ସେନ ୱିନା ପରିଜାନନାଦିପ୍ପକାରେହି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଜାନନ୍ତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ ୱିସେସେନ ମୁତ୍ତୋତି ୱିମୁତ୍ତୋ । ସୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋତି ସମଥଭାୱନାସିନେହାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖା ଲୂଖା, ଅସିନିଦ୍ଧା ୱା ୱିପସ୍ସନା ଏତସ୍ସାତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ । ଠତ୍ୱାତି ପାଦକକରଣୱସେନ ଠତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିନ୍ତି ଚ ଅଞ୍ଞତରଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ, ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧତା ସିୟା । ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା ସାତିସୟସ୍ସ ସମାଧିବଲସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ସାତିସୟସ୍ସ ପଞ୍ଞାବଲସ୍ସ ଭାୱୋ । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ନ ଆସୱା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସନ୍ତି, ଦସ୍ସନକାରଣା ପନ ପରିକ୍ଖୀଣା ‘‘ଦିସ୍ୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦସ୍ସନାୟତ୍ତପରିକ୍ଖୟତ୍ତା ଏୱ ହି ଦସ୍ସନଂ ଆସୱାନଂ ଖୟସ୍ସ ପୁରିମକିରିୟା ହୋତି ।
ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନା
୧୨୯.ଏକସ୍ସଭିକ୍ଖୁନୋତି ସତ୍ତସୁ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଆଦିନା ପରିଜାନନାଦିୱସପ୍ପ ୱତ୍ତନିଗ୍ଗମନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତନାମଞ୍ଚ । ଇତରସ୍ସାତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ଇମେ ସନ୍ଧାୟ ହି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେନଟ୍ଠେନାତି କେନ ସଭାୱେନ । ସଭାୱୋ ହି ଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଅରଣୀୟତୋ ଞାତବ୍ବତୋ ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏୱ ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିକଂ ସୱିସେସଂ ମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ, ଏତେନ ସତିପି ସବ୍ବସ୍ସାପି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତଭାୱେ ୟେନ ଭାୱନାୱିସେସେନ ତଂ ଝାନଂ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ଦୀପିତୋ । ଭୱତି ହି ସମାନଜାତିୟୁତ୍ତୋପି ଭାୱନାୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ, ୟଥା ତଂ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ତଥା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତାୟ, ଏୱଂ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନପି ୱିମୋକ୍ଖୋ । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଛିମେ ୱିମୋକ୍ଖେ ନିରୋଧେ ନତ୍ଥି, କେୱଲୋ ୱିମୁତ୍ତଟ୍ଠୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସୟମେୱ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ।
ରୂପୀତି ୟେନାୟଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେନ ରୂପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତଂ ୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ହୋତି, ୟେନ ୱିସିଟ୍ଠେନ ରୂପେନ ‘‘ରୂପୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ରୂପୀ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପନତୋ, ତଦେୱ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନରୂପୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଝାନଂ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପୀଭାୱସାଧକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ରୂପାନୀତି ପନେତ୍ଥ ପୁରିମପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀଲକସିଣାଦିରୂପାନୀ’’ତି । ରୂପେ କସିଣରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦି ।
‘‘ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପନାୟଂ ସୁଭନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବାଭୋଗୱସେନ ତଥା ଅଧିମୁତ୍ତି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ତଥାୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିଚୋଦନା ସମତ୍ଥିତା ହୋତି । ୟସ୍ମା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ତତ୍ଥ କତାଧିକାରାନଂ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ତତିୟୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ, ୟସ୍ମା ପନ ମେତ୍ତାୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନା ସତ୍ତେ ଅପ୍ପଟିକୂଲତୋ ଦହନ୍ତି ତେସୁ ତତୋ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୨୧୨) ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନା ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତୟିଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସତୋ । ନ ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସୋପି ତତ୍ଥ ଅୱସ୍ସିସ୍ସତି । ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ନିରୋଧିତତ୍ତା । ଉତ୍ତମୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ଅରିୟେହେୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ, ଅରିୟଫଲପରିୟୋସାନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ।
୧୩୦.ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ପଠମସମାପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ସମାପତ୍ତି, ତାୱ । ଅଟ୍ଠତ୍ୱାତି କତ୍ଥଚି ସମାପତ୍ତିୟଂ ଅଟ୍ଠିତୋ ଏୱ, ନିରନ୍ତରମେୱ ପଟିପାଟିୟା, ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଚ ସମାପଜ୍ଜତେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଇଚ୍ଛତି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମାପଜ୍ଜତି ପୱିସତୀ’’ତି ସମାପତ୍ତିସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ତଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦ୍ୱୀହିଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନାତି ଦ୍ୱୀହି ୱିମୁଚ୍ଚନଭାଗେହି, ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା ରୂପକାୟତୋ, ମଗ୍ଗେନ ନାମକାୟତୋତି ଦ୍ୱୀହି ୱିମୁଚ୍ଚିତବ୍ବଭାଗେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି। ୱିମୁତ୍ତୋତି ହି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଚ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେହି କାୟଦ୍ୱୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଗାଥାୟ ଚ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋ ଉପସିୱବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତା ‘‘ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ମୁନି ଅକ୍ଖାତୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଦିସଂ ଗତୋ’’ତି ୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ମୁନି ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅରୂପଂ ଉପପନ୍ନୋ ସେକ୍ଖମୁନି ପକତିୟା ପୁବ୍ବେୱ ରୂପକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନାମକାୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ପୁନ ନାମକାୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦାୟ ପରିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ, ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିକଂ ସମଞ୍ଞଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି ଇଦଂ କିଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଲାଭୀୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ସବ୍ବାରୁପ୍ପଲାଭୀୱସେନାତି ୟଥିଚ୍ଛସି, ତଥା ହୋତୁ, ୟଦି ସବ୍ବାରୁପ୍ପଲାଭୀୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଅଥ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରଲାଭୀୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ ଅନୁଲୋମମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ୟସ୍ମା ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ଏକସ୍ସାପି ଲାଭୀ ‘‘ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖେ ଏକଦେସସ୍ସାପି ତଂନାମଦାନସମତ୍ଥତାସମ୍ଭୱତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖସମଞ୍ଞା ସମୁଦାୟେ ୱିୟ ତଦେକଦେସେପି ନିରୁଳ୍ହାପତ୍ତିସମଞ୍ଞା ୱିୟାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି । ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଛବ୍ବିଧତଂପିସ୍ସ କେଚି ପରିକପ୍ପେନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ନିଚ୍ଛିତୋୱାୟଂ ପଞ୍ହୋ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ, ସାରସମାସାଚରିୟା ଚ । ତେ ହି ‘‘ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭୟଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ସମାଧିୱିପସ୍ସନାତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ରୂପାୱଚରସମାଧିନାପି ସମାଧିପରିପନ୍ଥତୋ ୱିମୁତ୍ତିଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଏୱଂ ରୂପଜ୍ଝାନଭାଗେନ, ଅରୂପଜ୍ଝାନଭାଗେନ ଚ ଉଭତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ପାୟସମାନୋ । ‘‘ତାଦିସମେୱା’’ତି ଇମିନା ୟାଦିସଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ, ତାଦିସଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଗେତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତପଞ୍ହୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଛବ୍ବିଧତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନପଞ୍ହୋ । ୱଣ୍ଣନଂ ନିସ୍ସାୟାତି ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ । ଚିରେନାତି ଥେରସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଚିରେନ କାଲେନ । ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ସଂସୟଛେଦକଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ ।ତଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ହୋ । ନ କେନଚି ସୁତପୁବ୍ବନ୍ତି କେନଚି କିଞ୍ଚି ନ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଞ୍ଚାପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ, କିଞ୍ଚାପି କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀତି ପଚ୍ଚେକଂ କିଞ୍ଚାପି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସମୁଦାଚରତୀତି ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଇମେ ହୀ’’ତିଆଦିନା, ତେନ ରୂପାୱଚରଭାୱନତୋ ଆରୁପ୍ପଭାୱନା ସୱିସେସଂ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି ରୂପୱିରାଗଭାୱନାଭାୱତୋ, ଉପରିଭାୱନାଭାୱତୋ ଚାତି ଦସ୍ସେତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆରୁପ୍ପଭାୱନାନିଦ୍ଦେସେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସେୱଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦି, (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୮୧) ତଂ ସମତ୍ଥତଂ ହୋତୀତି । ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପାଠମାହ (ପୁ॰ ପ॰ ନିଦ୍ଦେସ ୨୭) । ସବ୍ବଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିଅତ୍ଥେନ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅନୁଲୋମାଦିତୋ ସମାପଜ୍ଜନେନ ସାତିସୟଂ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠମଞ୍ଚ ଉତ୍ତମଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ଚ ଇମାୟ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତିୟା ସବ୍ବସେଟ୍ଠତା ୱେଦିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ମହାନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୩. ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୧. ପୂଜନୀୟଭାୱତୋ, ବୁଦ୍ଧସମ୍ପଦଞ୍ଚ ପହାୟ ପୱତ୍ତତା ମହନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ପରିନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ସୱାସନପ୍ପହାନତୋ ମହନ୍ତଂ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ମହତା କାଲେନ ମହତା ୱା ଗୁଣରାସିନା ସାଧିତଂ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ମହନ୍ତଭାୱାୟ, ଧାତୂନଂ ବହୁଭାୱାୟ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ମହତୋ ଲୋକତୋ ନିସ୍ସଟଂ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ସବ୍ବଲୋକାସାଧାରଣତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ମହତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ; ମହତି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠିତେ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତିପି ମହାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଂ । ଗିଜ୍ଝା ଏତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀତି ଗିଜ୍ଝଂ, ଗିଜ୍ଝଂ କୂଟଂ ଏତସ୍ସାତି ଗିଜ୍ଝକୂଟୋ, ଗିଜ୍ଝଂ ୱିୟ ୱା ଗିଜ୍ଝଂ, କୂଟଂ, ତଂ ଏତସ୍ସାତି ଗିଜ୍ଝକୂଟୋ, ପବ୍ବତୋ, ତସ୍ମିଂ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ । ତେନାହ ‘‘ଗିଜ୍ଝା’’ତିଆଦି । ଅଭିୟାତୁକାମୋତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିଭୱନତ୍ଥୋ, ‘‘ଅଭିୱିଜାନାତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪; ୩.୮୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୬) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱନତ୍ଥାୟ ୟାତୁକାମୋ’’ତି । ୱଜ୍ଜିରାଜାନୋତି ‘‘ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ଇମେ’’ତିଆଦିତୋ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ୱଜ୍ଜୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ରାଜାନୋ, ୱଜ୍ଜୀରଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ରାଜାନୋ ୱଜ୍ଜିରାଜାନୋ । ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ୱଜ୍ଜିସମଞ୍ଞା ତନ୍ନିୱାସିରାଜକୁମାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ରାଜିଦ୍ଧିୟାତି ରାଜଭାୱାନୁଗତେନ ସଭାୱେନ । ସୋ ପନ ସଭାୱୋ ନେସଂ ଗଣରାଜୂନଂ ମିଥୋ ସାମଗ୍ଗିୟା ଲୋକେ ପାକଟୋ, ଚିରଟ୍ଠାୟୀ ଚ ଅହୋସୀତି ‘‘ସମଗ୍ଗଭାୱଂ କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁ ଅନୁ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅନୁଭାୱୋ, ଅନୁଭାୱୋ ଏୱ ଆନୁଭାୱୋ, ପତାପୋ, ସୋ ପନ ନେସଂ ପତାପୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱାହନସମ୍ପତ୍ତିୟା, ତତ୍ଥ ଚ ସୁସିକ୍ଖିତଭାୱେନ ଲୋକେ ପାକଟୋ ଜାତୋତି ‘‘ଏତେନ…ପେ॰… କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଲେନାତି କୁଞ୍ଚିକାଛିଦ୍ଦେନ । ଅସନନ୍ତି ସରଂ । ଅତିପାତୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କାମେନ୍ତି । ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖନ୍ତି ପୋଙ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପୋଙ୍ଖଂ, ପୁରିମସରସ୍ସ ପୋଙ୍ଖପଦାନୁଗତପୋଙ୍ଖଂ ଇତରଂ ସରଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିରାଧିତନ୍ତି ଅୱିରଜ୍ଝିତଂ । ଉଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ଉମ୍ମୂଲନୱସେନ କୁଲସନ୍ତତିଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମି । ଅୟନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଅୟୋ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନୟୋତି ଆହ ‘‘ଅୱଡ୍ଢିୟା ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ୱିକ୍ଖିପତୀତି ୱିଦୂରତୋ ଖିପତି, ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗଙ୍ଗାୟନ୍ତି ଗଙ୍ଗାସମୀପେ । ପଟ୍ଟନଗାମନ୍ତି ସକଟପଟ୍ଟନଗାମଂ । ଆଣାତି ଆଣା ୱତ୍ତତି । ଅଡ୍ଢୟୋଜନନ୍ତି ଚ ତସ୍ମିଂ ପଟ୍ଟନେ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଟ୍ଠାନୱାସିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପଟ୍ଟନେ । ବଲୱାଘାତଜାତୋତି ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱକୋଧୋ ।
ମେତି ମୟ୍ହଂ । ଗତେନାତି ଗମନେନ ।
ରାଜଅପରିହାନିୟଧମ୍ମୱଣ୍ଣନା
୧୩୪.ସୀତଂ ୱା ଉଣ୍ହଂ ୱା ନତ୍ଥି, ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବକାଲଂ ସମସୀତୁଣ୍ହାୱ ଉତୁ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଣ୍ହଂ ସନ୍ନିପାତାତି ନିଚ୍ଚସନ୍ନିପାତା, ତଂ ପନ ନିଚ୍ଚସନ୍ନିପାତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିୱସସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ନିପାତବହୁଲାତି ପଚୁରସନ୍ନିପାତା । ୱୋସାନନ୍ତି ସଙ୍କୋଚଂ । ‘‘ୟାୱକୀୱ’’ନ୍ତି ଏକମେୱେତଂ ପଦଂ ଅନିୟମତୋ ପରିମାଣୱାଚୀ, କାଲୋ ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକଂ କାଲ’’ନ୍ତି । ‘‘ୱୁଦ୍ଧିୟେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଣ୍ହଂ ଅସନ୍ନିପତନ୍ତା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକୁଲାତି ଖୁଭିତା, ନ ପସନ୍ନା । ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୱଗ୍ଗବନ୍ଧତୋ ୱିଭଜ୍ଜ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ହୁତ୍ୱା ।
ସନ୍ନିପାତଭେରିୟାତି ସନ୍ନିପାତାରୋଚନଭେରିୟା । ଅଡ୍ଢଭୁତ୍ତା ୱାତି ସାମିଭୁତ୍ତା ଚ । ଓସୀଦମାନେତି ହାୟମାନେ ।
ପୁବ୍ବେ ଅକତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅନିବ୍ବତ୍ତଂ । ସୁଙ୍କନ୍ତି ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ପବ୍ବତଖଣ୍ଡ ନଦୀତିତ୍ଥଗାମଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ରାଜପୁରିସାନଂ ଦାତବ୍ବଭାଗଂ । ବଲିନ୍ତି ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସାଦିତୋ ଛଭାଗଂ, ସତ୍ତଭାଗନ୍ତିଆଦିନା ଲଦ୍ଧକରଂ । ଦଣ୍ଡନ୍ତି ଦସୱୀସତିକହାପଣାଦିକଂ ଅପରାଧାନୁରୂପଂ ଗହେତବ୍ବଧନଦଣ୍ଡଂ । ୱଜ୍ଜିଧମ୍ମନ୍ତି ୱଜ୍ଜିରାଜଧମ୍ମଂ । ଇଦାନି ଅପଞ୍ଞତ୍ତପଞ୍ଞାପନାଦୀସୁ ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପାରିଚରିୟକ୍ଖମାତି ଉପଟ୍ଠାନକ୍ଖମା ।
କୁଲଭୋଗଇସ୍ସରିୟାଦିୱସେନ ମହତୀ ମତ୍ତା ପମାଣଂ ଏତେସନ୍ତି ମହାମତ୍ତା, ନୀତିସତ୍ଥୱିହିତେ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠପିତା ମହାମତ୍ତା ୱିନିଚ୍ଛୟମହାମତ୍ତା, ତେସଂ । ଦେନ୍ତୀତି ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି । ସଚେ ଚୋରୋତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ସଚେ ହୋନ୍ତି । ପାପଭୀରୁତାୟ ଅତ୍ତନା କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା । ଦଣ୍ଡନୀତିସଞ୍ଞିତେ ୱୋହାରେ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱୋହାରିକା, ୟେ ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୁତ୍ତଧରା ନୀତିସୁତ୍ତଧରା, ଈଦିସେ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟେ ନିୟମେତ୍ୱା ଠପିତା । ପରମ୍ପରାଭତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କୁଲେସୁ ଜାତା ଅଗତିଗମନୱିରତା ଅଟ୍ଠମହଲ୍ଲକପୁରିସା ଅଟ୍ଠକୁଲିକା ।
ସକ୍କାରନ୍ତି ଉପକାରଂ । ଗରୁଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହାକଂ ଗରୁନୋ’’ତି ତତ୍ଥ ଗରୁଭାୱଂ ପତି ପତି ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ମାନେନ୍ତୀତି ସମ୍ମାନେନ୍ତି, ତଂ ପନ ସମ୍ମାନନଂ ତେସୁ ନେସଂ ଅତ୍ତମନତାପୁବ୍ବକନ୍ତି ଆହ ‘‘ମନେନ ପିୟାୟନ୍ତୀ’’ତି । ନିପଚ୍ଚକାରନ୍ତି ପଣିପାତଂ । ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହାକଂ ପିତାମହା, ମାତାମହା’’ତିଆଦିନା ନୀଚଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଗରୁଚିତ୍ତାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ସନ୍ଧାରେତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଘଟେତୁଂ ।
ପସୟ୍ହାକାରସ୍ସାତି ବଲକ୍କାରସ୍ସ । କାମଂ ୱୁଦ୍ଧିୟା ପୂଜନୀୟତାୟ ‘‘ୱୁଦ୍ଧିହାନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱୁତ୍ତାନୁକ୍କମେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ପାଳିୟଂ ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ୱୁଦ୍ଧିୟେୱ ପାଟିକଙ୍ଖା, ନୋ ପରିହାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦନୁକ୍କମେନ ‘‘ୱୁଦ୍ଧିହାନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଅଲଦ୍ଧୋକାସେ ପାପକମ୍ମେ, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେ ୱା ଅନୱସରୋୱ ଦେୱତୋପସଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମିଂ ପନ ଲଦ୍ଧୋକାସେ ସିୟା ଦେୱତୋପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱସରୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀ’’ତି । ଏତେନେୱ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ବଲକାୟସ୍ସ ଦିଗୁଣତିଗୁଣତାଦସ୍ସନଂ, ପଟିଭୟଭାୱଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦିନା ଦେୱତାନଂ ସଙ୍ଗାମସୀସେ ସହାୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅନିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠଂ । ଆୱରଣତୋତି ନିସେଧନତୋ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତା ଧମ୍ମିୟାତି ଇଧ ‘‘ଧମ୍ମିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ମିଗସୂକରାଦିଘାତାୟ ସୁନଖାଦୀନଂ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱନଚରଣଂ ୱାଜୋ, ମିଗୱା, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତା, ତେ ୱା ୱାଜେନ୍ତି ନେନ୍ତୀତି ୱାଜିକା, ମିଗୱଧଚାରିନୋ । ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । କାୟିକୱାଚସିକପୟୋଗେନ ହି ସା ଲୋକେ ପାକଟା ପକାସଭୂତାତି ।
୧୩୫. ଦେୱାୟତନଭାୱେନ ଚିତତ୍ତା, ଲୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକାରଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚ ଚେତିୟଂ ଅହୋସି ।
କାମଂକାରୱସେନ କିଞ୍ଚିପି ନ କରଣୀୟାତି ଅକରଣୀୟା । କାମଂକାରୋ ପନ ହତ୍ଥଗତକରଣୱସେନାତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅଭିମୁଖୟୁଦ୍ଧେନାତି ଅଭିମୁଖଂ ଉଜୁକମେୱ ସଙ୍ଗାମକରଣେନ । ଉପଲାପନଂ ସାମଂ ଦାନଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭେଦୋପି ଇଧ ଉପାୟୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ମିଥୁଭେଦାୟା’’ତି । ୟୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ଅନୁପାୟତା ପଗେୱ ପକାସିତା । ଇଦନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉପଲାପନାୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ମିଥୁଭେଦା’’ତି ଚ ଇଦଂ ୱଚନଂ । କଥାୟ ନୟଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ‘‘ୟାୱକୀୱଞ୍ଚ…ପେ॰… ନୋ ପରିହାନୀ’’ତି ଇମାୟ ଭଗୱତୋ କଥାୟ ନୟଂ ଉପାୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ।
ଅନୁକମ୍ପାୟାତି ୱଜ୍ଜିରାଜେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହେନ । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ।
କଥନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀହି ସଦ୍ଧିଂ କାତବ୍ବୟୁଦ୍ଧକଥଂ । ଉଜୁଂ କରିସ୍ସାମୀତି ପଟିରାଜାନୋ ଆନେତ୍ୱା ପାକାରପରିଖାନଂ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱାପାଦନେନ ଉଜୁଭାୱଂ କରିସ୍ସାମି ।
ପତିଟ୍ଠିତଗୁଣୋତି ପତିଟ୍ଠିତାଚରିୟଗୁଣୋ । ଇସ୍ସରା ସନ୍ନିପତନ୍ତୁ, ମୟଂ ଅନିସ୍ସରା, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସାମାତି ଲିଚ୍ଛୱିନୋ ନ ସନ୍ନିପତିଂସୂତି ୟୋଜନା । ସୂରା ସନ୍ନିପତନ୍ତୂତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ବଲଭେରିନ୍ତି ୟୁଦ୍ଧାୟ ବଲକାୟସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନଭେରିଂ ।
ଭିକ୍ଖୁଅପରିହାନିୟଧମ୍ମୱଣ୍ଣନା
୧୩୬. ଅପରିହାନାୟ ହିତାତି ଅପରିହାନିୟା, ନ ପରିହାୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ଅପରିହାନିୟା, ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଅପରିହାନିୟା କାରକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିହାନିକରେ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ପରିହାନିକରାନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭୂତା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୱୁଦ୍ଧିହେତୁଭୂତେ’’ତି । ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଉପରୂପରି ଞାଣାଲୋକଂ ପସାଦେନ୍ତୀ ସତ୍ତାନଂ ହଦୟନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ପକାସେତବ୍ବେ ଚ ଅତ୍ଥେ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପାକଟେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚନ୍ଦସହସ୍ସଂ…ପେ॰… କଥୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ୱଜ୍ଜୀନଂ ଅଭିଣ୍ହସନ୍ନିପାତାଦିପଟିପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତୋୟେୱ ଅୟଂ ଅପରିହାନିୟକଥା ଅନିୟ୍ୟାନିକା ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତା, ମୟ୍ହଂ ପନ ସାସନେ ତଥାରୂପୀ କଥା କଥେତବ୍ବା, ସା ହୋତି ନିୟ୍ୟାନିକା ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତା, ୟାୟ ସାସନଂ ମୟ୍ହଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପରମ୍ପି ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ତେସଂ ଅପରିହାନିୟେ ଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତୋ ତେନେୱ ନିୟାମେନ ଦେସେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ୱଜ୍ଜିସତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱା’’ତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧାପି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ତତୋ’’ତିଆଦି ଦିସାସୁ ଆଗତସାସନେ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ କଥନଂ । ୱିହାରସୀମା ଆକୁଲା ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଉପୋସଥପୱାରଣା ଠିତା ।
ଓଲୀୟମାନକୋତି ପାଳିତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱିନସ୍ସମାନୋ । ଉକ୍ଖିପାପେନ୍ତାତି ପଗୁଣଭାୱକରଣେନ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନେନ ଚ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ।
ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସାପେତବ୍ବୋତି (ପାରା॰ ୫୬୫ ୱିତ୍ଥାରୱତ୍ଥୁ) । ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ୱିୟ ଦସୱତ୍ଥୁଦୀପନେନ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬ ୱିତ୍ଥାରୱତ୍ଥୁ) । ‘‘ଗିହିଗତାନୀତି ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଗିହୀସୁ ଗତାନି, ତେହି ଞାତାନି ଗିହିଗତାନି । ଧୂମକାଲୋ ଏତସ୍ସାତି ଧୂମକାଲିକଂ ଚିତକଧୂମୱୂପସମତୋ ପରଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ।
ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତାତି ସାସନେ ଥିରଭାୱଂ ଅନିୱତ୍ତିତଭାୱଂ ଉପଗତା । ଥେରକାରକେହୀତି ଥେରଭାୱସାଧକେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମେହି । ବହୂ ରତ୍ତିୟୋତି ପବ୍ବଜିତା ହୁତ୍ୱା ବହୂ ରତ୍ତିୟୋ ଜାନନ୍ତି । ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାପନମେୱ ସାସନେ ପରିଣାୟକତାତି ଆହ ‘‘ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ।
ଓୱାଦଂ ନ ଦେନ୍ତି ଅଭାଜନଭାୱତୋ । ପୱେଣୀକଥନ୍ତି ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଦୀପନଂ ଧମ୍ମକଥଂ । ସାରଭୂତଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପାପନେନ ସାରଭୂତଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକୋସଲ୍ଲଅନୁତ୍ତରସୀତୀଭାୱଅଧିଚିତ୍ତସୁତ୍ତାଦିଧମ୍ମତନ୍ତିଂ ।
ପୁନବ୍ଭୱଦାନଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ଇତରେତି ୟେ ନ ପଚ୍ଚୟୱସିକା ନ ଆମିସଚକ୍ଖୁକା, ତେ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ୱସଂ ।
ଆରଞ୍ଞକେସୂତି ଅରଞ୍ଞଭାଗେସୁ ଅରଞ୍ଞପରିୟାପନ୍ନେସୁ । ନନୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ତଣ୍ହା ସାୱଜ୍ଜା ଏୱାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଗାମନ୍ତସେନାସନେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି, ତେନ ‘‘ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସିନେହାଦୟୋ ୱିୟ ଆରଞ୍ଞକେସୁ ସେନାସନେସୁ ସାଲୟତା ସେୱିତବ୍ବପକ୍ଖିୟା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅତ୍ତନାୱାତି ସୟମେୱ, ତେନ ପରେହି ଅନୁସ୍ସାହିତାନଂ ସରସେନେୱ ଅନାଗତାନଂ ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗମନଂ, ଆଗତାନଞ୍ଚ ଫାସୁୱିହାରଂ ପଚ୍ଚାସିସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ନୀହାରେନାତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା । ଅଗ୍ଗହିତଧମ୍ମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣଂ । ଗହିତସଜ୍ଝାୟକରଣନ୍ତି ଉଗ୍ଗହିତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତ୍ଥଚିନ୍ତନଂ । ଚିନ୍ତନତ୍ଥୋ ହି ସଜ୍ଝାୟସଦ୍ଦୋ ।
ଏନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନିସୀଦନ୍ତି ଆସନପଞ୍ଞାପନାଦିନା ।
୧୩୭. ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କମ୍ମଂ ଆରାମୋ । କମ୍ମେ ରତା, ନ ଗନ୍ଥଧୁରେ, ୱାସଧୁରେ ୱାତି କମ୍ମରତା, ଅନୁୟୁତ୍ତାତି ତପ୍ପରଭାୱେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସୁତା । ଇତି କାତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତି ତଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କାତବ୍ବଂ ଉଚ୍ଚାୱଚକମ୍ମଂ ଚୀୱରୱିଚାରଣାଦି । ତେନାହ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନନ୍ତି ଦୁପଟ୍ଟତିପଟ୍ଟାଦିକରଣଂ । ତଞ୍ହି ପଠମପଟଲାଦୀନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକାରଣତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅୟଂ କମ୍ମରାମତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।
କରୋନ୍ତୋ ୟେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତତିରଚ୍ଛାନକଥଂ କଥେନ୍ତୋୟେୱ । ଅତିରଚ୍ଛାନକଥାଭାୱେପି ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତପ୍ପରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣୱଚନଂ । ପରିୟନ୍ତକାରୀତି ସପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତା । ‘‘ପରିୟନ୍ତୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୯୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଭସ୍ସୋ ୱାତି ପରିମିତକଥୋୟେୱ ଏକନ୍ତେନ କଥେତବ୍ବସ୍ସେୱ କଥନତୋ । ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ।
ନିଦ୍ଦାୟତିୟେୱାତି ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସୀ ନିଦ୍ଦାୟତିୟେୱ । ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନାଦିନା ନ ନଂ ୱିନୋଦେତି ।
ଏୱଂ ସଂସଟ୍ଠୋ ୱାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ସଂସଟ୍ଠୋ ଏୱ ୱିହରତି ।
ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପିଚ୍ଛା ନାମାତି ସୟଂ ନିସ୍ସୀଲା ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପା ଲାମକା ଇଚ୍ଛା ଏତେସନ୍ତି ପାପିଚ୍ଛା ।
ପାପପୁଗ୍ଗଲେହି ମେତ୍ତିକରଣତୋ ପାପମିତ୍ତା । ତେହି ସଦା ସହ ପୱତ୍ତନେନ ପାପସହାୟା । ତତ୍ଥ ନିନ୍ନତାଦିନା ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ପାପସମ୍ପୱଙ୍କା ।
୧୩୮. ସଦ୍ଧା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନା’’ତି । ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ଆଗତସଦ୍ଧା ଆଗମନୀୟସଦ୍ଧା, ସା ସାତିସୟା ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପରୋପଦେସେନ ୱିନା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଓଗାହେତ୍ୱା ଅଧିମୁଚ୍ଚନତୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନଂ ହୋତୀ’’ତି । ସଚ୍ଚପଟିୱେଧତୋ ଆଗତସଦ୍ଧା ଅଧିଗମସଦ୍ଧା ସୁରବନ୍ଧାଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୧୮; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧକୁଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁ; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩) ୱିୟ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପସାଦୋ ପସାଦସଦ୍ଧା ମହାକପ୍ପିନରାଜାଦୀନଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୧; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା, ୱିତ୍ଥାରୋ) ୱିୟ । ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଦହନୱସେନ କପ୍ପନଂ ଓକପ୍ପନଂ । ଦୁୱିଧାପୀତି ପସାଦସଦ୍ଧାପି ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧାପି । ତତ୍ଥ ପସାଦସଦ୍ଧା ଅପରନେୟ୍ୟରୂପା ହୋତି ସୱନମତ୍ତେନ ପସୀଦନତୋ । ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୀ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସଦିସୋ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ହୀତି ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ହିରୀ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହିରି, ହିରି ମନୋ ଏତେସନ୍ତି ହିରିମନାତି ଆହ ‘‘ପାପ…ପେ॰… ଚିତ୍ତା’’ତି । ପାପତୋ ଓତ୍ତପ୍ପେନ୍ତି ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତି ଭାୟନ୍ତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପୀ ।
ବହୁ ସୁତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ଏତେନାତି ବହୁସ୍ସୁତୋ, ସୁତଗ୍ଗହଣଂ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଧାରଣପରିଚୟପରିପୁଚ୍ଛାନୁପେକ୍ଖନଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନାନଂ ପେତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ସୱନମୂଲକତ୍ତା ୱା ତେସମ୍ପି ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥକାମେନ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିପୁରିସତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ପରିୟତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ପରିୟତ୍ତି, ତୀଣି ପିଟକାନି । ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ ସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ । ତଦପି ବାହୁସଚ୍ଚଂ ୟଥାୱୁତ୍ତବାହୁସଚ୍ଚକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ପରିୟତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୱହେନ ବାହୁସଚ୍ଚେନ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱସ୍ସ ଇଧ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ସୋତି ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥକବହୁସ୍ସୁତୋତି ନିସ୍ସୟମୁଚ୍ଚନକବହୁସ୍ସୁତାଦୟୋ ୱିୟ ପଦେସିକୋ ଅହୁତ୍ୱା ପିଟକତ୍ତୟେ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ବାହୁସଚ୍ଚସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାୟନତୋ କଥନତୋ ସବ୍ବତ୍ଥକବହୁସ୍ସୁତୋ । ତେ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭୂତେ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ।
ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ପଗ୍ଗହିତଂ । ତଂ ପନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକକାତି ଏକାକିନୋ, ୱୂପକଟ୍ଠୱିହାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ପରତୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁନ୍ତି ‘‘ତ୍ୱଂ ଅସୁକନାମୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ‘‘ଆମା’’ତି ପଟିଜାନାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚିରକତାଦିଅନୁସ୍ସରଣସମତ୍ଥସତିନେପକ୍କାନଂ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱରୂପେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ।
୧୩୯. ବୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅଙ୍ଗୋତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପସତ୍ଥୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋତି କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପୀଳନାଦିପ୍ପକାରତୋ ୱିଚୟୋ ଉପପରିକ୍ଖା ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ । ଫରଣଂ ୱିପ୍ଫାରିକତା ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଫରଣଲକ୍ଖଣୋ । ଉପସମୋ କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହାନଂ ୱୂପସମନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପସମଲକ୍ଖଣୋ । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ପୱତ୍ତମାନେ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତ୍ତା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣୋ ।
ଚତୂହି କାରଣେହୀତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି । ଛହି କାରଣେହୀତି ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ଛହି କାରଣେହି । ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ସତ୍ତହି କାରଣେହୀ’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ୱକ୍ଖତି, ତଂ ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଇମଂ କାରଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନୱହି କାରଣେହୀତି ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଗମନୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ଅପଚାୟନତା, ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସତ୍ଥୁମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ନୱହି କାରଣେହି । ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ପନ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତା, ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଏକାଦସା’’ତି ୱକ୍ଖତି । ଦସହି କାରଣେହୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି, ସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତାଉପସମାନୁସ୍ସତି, ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ଦସହି । ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ପନ ପସାଦନିୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଏକାଦସା’’ତି ୱକ୍ଖତି । ସତ୍ତହି କାରଣେହୀତି ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତା, ଉତୁସୁଖସେୱନତା, ଇରିୟାପଥସୁଖସେୱନତା, ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗତା, ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ସତ୍ତହି । ଦସହି କାରଣେହୀତି ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା, ନିମିତ୍ତକୁସଲତା, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣଂ, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଣଂ, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନଂ, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ, ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଂ, ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନଂ, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ଦସହି କାରଣେହି । ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ପନ ‘‘ଝାନୱିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଏକାଦସହୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ପଞ୍ଚହି କାରଣେହୀତି ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା, ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତା, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୫; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୮) ଆଗମିସ୍ସତି । କାମଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ନାମ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ନାମ ପରିୟାୟକଥାତି ‘‘ଇମିନା ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୪୦. ତେଭୂମକେ ସଙ୍ଖାରେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଅନୁପସ୍ସତି ଏତାୟାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ତଥା ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା, ସା ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନା ସହଗତସଞ୍ଞାୟ ଭାୱିତାୟ ୱିଭାୱିତା ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା’’ତି । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱାୟଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଅନତ୍ତସଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାପି ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମା ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ମିସ୍ସକାପେତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିସିଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିରାଗୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଗତୱସେନାତି ତଥା ଆଗତପାଳିୱସେନ ‘‘ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ହି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ‘‘ୱିରାଗସଞ୍ଞା, ନିରୋଧସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତସଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାପି ସିୟୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଲୋକୁତ୍ତରାପି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।
୧୪୧. ମେତ୍ତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସଦ୍ୱୟେପି । ଇମାନିପି ମେତ୍ତାକାୟକମ୍ମାଦୀନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଆଗତାନି ତେସଂ ସେଟ୍ଠପରିସଭାୱତୋ । ୟଥା ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ଗିହୀସୁପି ଲବ୍ଭନ୍ତି ଚତୁପରିସସାଧାରଣତ୍ତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କାମଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଧମ୍ମସ୍ସୱନେନପି ମେତ୍ତାକାୟକମ୍ମାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଚାରିତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଭିସମାଚାରିକଧମ୍ମପୂରଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେପିଟକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିପୁଚ୍ଛନଅତ୍ଥକଥନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତବ୍ବତୋ ।
ଆୱୀତି ପକାସଂ, ପକାସଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତଂ କାୟକମ୍ମଂ କରୀୟତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା’’ତି । ରହୋତି ଅପ୍ପକାସଂ, ଅପ୍ପକାସତା ଚ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତଂ କାୟକମ୍ମଂ କରୀୟତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖାଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ପରମ୍ମୁଖା’’ତି । ସହାୟଭାୱଗମନଂ ତେସଂ ପୁରତୋ । ଉଭୟେହୀତି ନୱକେହି, ଥେରେହି ଚ ।
ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ।
କାମଂ ମେତ୍ତାସିନେହସିନିଦ୍ଧାନଂ ନୟନାନଂ ଉମ୍ମୀଲନା, ପସନ୍ନେନ ମୁଖେନ ଓଲୋକନଞ୍ଚ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମମେୱ, ୟସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ନୟନାନଂ ମେତ୍ତାସିନେହସିନିଦ୍ଧତା, ମୁଖସ୍ସ ଚ ପସନ୍ନତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମା’’ତି ।
ଲାଭସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ ‘‘ଲାଭାୱତ, ଲାଭୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମଲଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ ଅତୀତକାଲିକୋତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରାଦୟୋ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା’’ତି । ଧମ୍ମତୋ ଆଗତାତି ଧମ୍ମିକା । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମଲଦ୍ଧା’’ତି । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁହନାଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତେନ ୱିଭଜନପୁବ୍ବକଂ କାୟେନ ୱିଭଜନନ୍ତି ମୂଲମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଚିତ୍ତେନ ୱିଭଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ପଟିୱିଭାଗୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ୱା ଲାଭଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ ଏୱ ।
ତଂତଂ ନେୱ ଗିହୀନଂ ଦେତି ଅତ୍ତନୋ ଆଜୀୱସୋଧନତ୍ଥଂ । ନ ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ତନାୱ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅସାଧାରଣଭୋଗିତା ମା ହୋତୂ’’ତି । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ସାଧାରଣତୋ ଠପନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ସଙ୍ଘେନ ସାଧାରଣଂ ହୋତୂ’’ତି ଇମିନା ପଟିଗ୍ଗହଣକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ଗହେତ୍ୱା…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ପଟିଗ୍ଗହିତକାଲୋ, ତଦୁଭୟଂ ପନ ତାଦିସେନ ପୁବ୍ବାଭୋଗେନ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୋ ପୁରିମକାଲୋ । ତୟିଦଂ ପଟିଗ୍ଗହଣତୋ ପୁବ୍ବେ ୱସ୍ସ ହୋତି ‘‘ସଙ୍ଘେନ ସାଧାରଣଂ ହୋତୂତି ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘‘ସଙ୍ଘେନ ସାଧାରଣଂ ହୋତୂତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି । ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହୋତି ‘‘ସଙ୍ଘେନ ସାଧାରଣଂ ହୋତୂତି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ମୟା’’ତି ଏୱଂ ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଲାଭଂ ଓସାନଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିକୋପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସାଧାରଣଭୋଗୀ, ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀ ଚ ହୋତି ।
ଇମଂ ପନ ସାରଣୀୟଧମ୍ମନ୍ତି ଇମଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ । ନ ହି…ପେ॰… ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସାଧାରଣଭୋଗିତା ଏୱ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଆରମ୍ଭୋପି ତାୱ ନ ସମ୍ଭୱତି, କୁତୋ ପୂରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ’’ତି ଇମିନା ଲାଭସ୍ସ ଧମ୍ମିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱତ୍ତଂ ଅଖଣ୍ଡେନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗିତଂ, ସାଧାରଣଭୋଗିତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସତି ପନ ତଦୁଭୟେ ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ପୂରିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୂରେତୀ’’ତି । ‘‘ଓଦିସ୍ସକଂକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ଅନୋଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ପିତୁନୋ, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ୱା ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେନ୍ତସ୍ସ ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋୟେୱ ହୋତୀତି । ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ପନସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ପଟିଜଗ୍ଗନଟ୍ଠାନେ ଓଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ପଲିବୋଧଜଗ୍ଗନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକସ୍ସ ଓଦିସ୍ସକଦାନଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ନୋ ନ ୱଟ୍ଟତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଗିଲାନାଦୀନଂ ଓଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଅପ୍ପଟିୱିଭାଗପକ୍ଖିକଂ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ବ୍ୟତିରେକପ୍ପଧାନୋ ହି ପଟିୱିଭାଗୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱସେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଦାତୁମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଦାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ କରୁଣାୟନୱସେନ, ନ ୱତ୍ତପୂରଣୱସେନ ।
ସୁସିକ୍ଖିତାୟାତି ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରଣୱିଧିମ୍ହି ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତାୟ, ସୁକୁସଲାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତସ୍ସା କୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁସିକ୍ଖିତାୟ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସହି ୱସ୍ସେହି ପୂରତି, ନ ତତୋ ଓର’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ଦୁପ୍ପୂରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ସୋ ମହପ୍ଫଲୋ ମହାନିସଂସୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେହିପି ତାୱ ଗରୁତରେହି ଫଲାନିସଂସେହି ଚ ଅନୁଗତୋ । ତଂସମଙ୍ଗୀ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସେସଲାଭୀ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିୟ ଲୋକେ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ତଥା ହି ସୋ ଦୁପ୍ପଜହଂ ଦାନମୟସ୍ସ, ସୀଲମୟସ୍ସ ଚ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମଂ ସୁଦୂରେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ କତ୍ୱା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା ଲୋକେ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି, ତସ୍ସିମମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଇଦାନି ୟେ ସମ୍ପରାୟିକେ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେ ଚ ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନେୱ ଇସ୍ସା, ନ ମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି ଚିରକାଲଭାୱନାୟ ୱିଧୁତଭାୱତୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦଦଂ ପିୟୋ ହୋତି ଭଜନ୍ତି ନଂ ବହୂ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) । ସୁଲଭପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଦାନୱସେନ ଉଳାରଜ୍ଝାସୟାନଂ ପଚ୍ଚୟଲାଭସ୍ସ ଇଧାନିସଂସଭାୱତୋ ଦାନସ୍ସ । ପତ୍ତଗତଂ ଅସ୍ସ ଦିୟ୍ୟମାନଂନ ଖୀୟତି ପତ୍ତଗତୱସେନ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକସ୍ସ ମହାପତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୂରିତତ୍ତା । ଅଗ୍ଗଭଣ୍ଡଂ ଲଭତି ଦେୱସିକଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ଅଗ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ଭୟେୱା…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକୱିକପ୍ପଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତେନ ଚିରକାଲଂ ଦାନପୂରତାୟ ପସାଦିତଚିତ୍ତତ୍ତା ।
ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଆନିସଂସେସୁ ୱିଭାୱେତବ୍ବେସୁ । ଇମାନି ତଂ ଦୀପନାନି ୱତ୍ଥୂନି କାରଣାନି । ଅଲଭନ୍ତାପୀତି ଅମହାପୁଞ୍ଞତାୟ ନ ଲାଭିନୋ ସମାନାପି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗସଭାଗନ୍ତି ସଭାଗଂ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗଂ ଜାନନ୍ତି ।
ଅନୁତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମତ୍ତା, ଥେରାନଂ ସଂସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ମେ ଭନ୍ତେ ପୂରିତୋ’’ତି ଆହ । ତଥା ହି ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଥେରେନ ଅତ୍ତା ପକାସିତୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟତାୟ, ସୁଲଭପଚ୍ଚୟତାୟପି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁମେୱ । ପତ୍ତଗତାଖୀୟନସ୍ସ ପନ ୱିସେସଂ ୱିଭାୱନତୋ ‘‘ଇଦଂ ତାୱ…ପେ॰… ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗିରିଭଣ୍ଡମହାପୂଜାୟାତି ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ସକଲଲଙ୍କାଦୀପେ, ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ସମୁଦ୍ଦେ ଚ ନାୱାସଙ୍ଘାଟାଦିକେ ଠପେତ୍ୱା ଦୀପପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି କରିୟମାନମହାପୂଜାୟଂ । ପରିୟାୟେନପୀତି ଲେସେନପି । ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରଣତୋପି ଇଦଂ ୟଥାଭୂତପ୍ପୱେଦନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ପଲାୟିଂସୁ ଚୋରଭୟେନ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଦୁଜ୍ଜୀୱିକାୟା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।
ୱଟ୍ଟିସ୍ସତୀତି କପ୍ପିସ୍ସତି । ଥେରୀ ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରିକା ଅହୋସି, ଥେରସ୍ସ ପନ ସୀଲତେଜେନେୱ ଦେୱତା ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜି ।
ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଅଖଣ୍ଡାନି । ତଂ ପନ ନେସଂ ଖଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଆଦି ଅନ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତସୂ’’ତିଆଦି । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ ପନ ସମାଦାନକ୍କମେନପି ଆଦି ଅନ୍ତା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟାତି ୱତ୍ଥନ୍ତେ, ଦସନ୍ତେ ୱା ଛିନ୍ନୱତ୍ଥଂ ୱିୟ, ୱିସଦିସୂଦାହରଣଂ ଚେତଂ ‘‘ଅଖଣ୍ଡାନୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ଏୱଂ ସେସାନିପି ଉଦାହରଣାନି । ଖଣ୍ଡିତଭିନ୍ନତା ଖଣ୍ଡଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଖଣ୍ଡଂ, ସୀଲଂ । ‘‘ଛିଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱେମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ ଗାୱୀ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବଲରହିତାନି ଅସବଲାନି । ତଥା ଅକମ୍ମାସାନି । ସୀଲସ୍ସ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚନଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭାୱାପାଦନଂ । ୟସ୍ମା ଚ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ସେରୀ ସୟଂୱସୀ ଭୁଜିସ୍ସୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମାପି ଭୁଜିସ୍ସାନି । ତେନେୱାହ ‘‘ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକାରଣତୋଭୁଜିସ୍ସାନୀ’’ତି । ସୁପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ପାସଂସତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥାନି । ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ଦେୱୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟଂ, ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା, ତତ୍ଥ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି, ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଚ ଏୱଂ ଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ଅୟଂ ତେ ସୀଲେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଚତୂସୁପି ୱିପତ୍ତୀସୁ ୟାୟ କାୟଚି ୱିପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନେନ ପରାମଟ୍ଠୁଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୁଂ । ସମାଧିସଂୱତ୍ତନପ୍ପୟୋଜନାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି ।
ସମାନଭାୱୂପଗତସୀଲାତି ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମାନଭାୱଂ ଉପଗତସୀଲା ସଭାଗୱୁତ୍ତିକା । କାମଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ନାନତ୍ତଂ ନ ସିୟା, ତଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତିକଂ, ଇଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ ନିୟତଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗସୀଲେ ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମଗ୍ଗସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟାୟନ୍ତି ୟା ଅୟଂ ମୟ୍ହଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତା। ଦିଟ୍ଠୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ନିଦ୍ଦୋସାତି ନିଧୁତଦୋସା, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗାଦିପାପଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରତି ନିଗଚ୍ଛତି । ସୟଂ ନିୟ୍ୟନ୍ତସ୍ସେୱ ହି ‘‘ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାପେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ସତ୍ଥୁ ଅନୁସିଟ୍ଠି, ତଂ କରୋତୀତି ତକ୍କରୋ, ତସ୍ସ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜନକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନଦିଟ୍ଠିଭାୱନ୍ତି ସଦିସଦିଟ୍ଠିଭାୱଂ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧେନ ଅଭିନ୍ନଦିଟ୍ଠିଭାୱଂ । ୱୁଦ୍ଧିୟେୱାତି ଅରିୟୱିନୟେ ଗୁଣେହି ୱୁଡ୍ଢିୟେୱ, ନୋ ପରିହାନୀତି ଅୟଂ ଅପରିହାନିୟଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ତନୋପି ସାସନସ୍ସ ଅଦ୍ଧନିୟତଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଇଧ ଦେସିତା ।
୧୪୨.ଆସନ୍ନପରିନିବ୍ବାନତ୍ତାତି କତିପୟମାସାଧିକେନ ସଂୱଚ୍ଛରମତ୍ତେନ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂୟେୱାତି ‘‘ଇତି ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିକଂୟେୱ ଇତି ସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ପରିମାଣତ୍ଥୋ ଚ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସୀଲଂ ଏତ୍ତକଂ ସୀଲ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସୀଲନ୍ତି ଏୱଂ ପଭେଦଂ ସୀଲଂ । ଏତ୍ତକନ୍ତି ଏତଂ ପରମଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ । ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭୂତଂ ଲୋକିୟଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସମାଧୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ମିଂ ସୀଲେ ଠତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧; କଥା॰ ୮୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ । ଏସୋତି ମଗ୍ଗଫଲସମାଧି । ପରିଭାୱିତୋତି ତେନ ସୀଲେନ ସବ୍ବସୋ ଭାୱିତୋ ସମ୍ଭାୱିତୋ । ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି ମହାନିସଂସୋତି ମଗ୍ଗସମାଧି ତାୱ ସାମଞ୍ଞଫଲେହି ମହପ୍ଫଲୋ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମେନ ମହାନିସଂସୋ । ଇତରୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନେନ ମହପ୍ଫଲୋ, ନିବ୍ବୁତିସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାନିସଂସୋ । ୟମ୍ହି ସମାଧିମ୍ହିଠତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧିମ୍ହି ଚେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିସମାଧିମ୍ହି ଚ ଠତ୍ୱା । ସାତି ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞା । ତେନ ପରିଭାୱିତାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିନା ସବ୍ବସୋ ଭାୱିତା ପରିଭାୱିତା । ମହପ୍ଫଲମହାନିସଂସତା ସମାଧିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପି ଚ ତେ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗପ୍ପଭେଦହେତୁତାୟ ମହପ୍ଫଲା ସତ୍ତଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗହେତୁତାୟ ମହାନିସଂସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଠତ୍ୱାତି ୟାୟଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟଂ, ସମାଧିୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟଂ ୱା ଠତ୍ୱା । ସମଥୟାନିକସ୍ସ ହି ସମାଧିସହଗତାପି ପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ସମ୍ମଦେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁୟେୱ ୟଥା ଆସୱାନଂ ଲେସୋପି ନାୱସିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ଆସୱେହି ୱିମୁଚ୍ଚତି। ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୪୩. ଲୋକିୟତ୍ଥସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟ ଅଭିରନ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଭିରନ୍ତଂ ଅଭିରତଂ ଅଭିରତୀତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଅଭିରନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ଅଭିରୁଚିପରିୟାୟୋ, ନ ଅସ୍ସାଦପରିୟାୟୋ । ଅସ୍ସାଦୱସେନ ହି କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୱତ୍ଥୁୱିଗମେନ ସିୟା ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତି, ୟଦିଦଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ନତ୍ଥି, ପଗେୱ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅଭିରତିୱସେନ କତ୍ଥଚି ୱସିତ୍ୱା ତଦଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନତ୍ଥଂ ପନ କତ୍ଥଚି ୱସିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନତ୍ଥମେୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ୟଥାରୁଚି । ଆୟାମାତି ଏତ୍ଥ ଆ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଆଗଚ୍ଛା’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଏହି ୟାମା’’ତି । ଅୟାମାତି ପନ ପାଠେ ଅ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତା ଥେରଂ ଆଲପତି, ନ ପନ ତଦା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭାୱତୋ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନୋ ହି ତଦା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ। ତେନାହ ‘‘ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାଗମନନ୍ତି ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାଗମନପଟିସଂୟୁତ୍ତପାଠମାହ । ପାଟଲିଗମନେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉତ୍ତାନମେୱ ଅନନ୍ତରଂ, ହେଟ୍ଠା ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତରୂପତ୍ତା ।
ସାରିପୁତ୍ତସୀହନାଦୱଣ୍ଣନା
୧୪୫.‘‘ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ପାଠଜାତଂ । ସମ୍ପସାଦନୀୟେତି ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୧) ୱିତ୍ଥାରିତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତସ୍ମା ମୟମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିତ୍ଥାରୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଦୁସ୍ସୀଲଆଦୀନୱୱଣ୍ଣନା
୧୪୮. ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଗନ୍ତୁକାତି ଆୱସଥୋ, ତଦେୱ ଅଗାରନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆୱସଥାଗାରନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଆୱସଥଗେହ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂରାଜୂନନ୍ତି ଲିଚ୍ଛୱିରାଜମଗଧରାଜୂନଂ । ସହାୟକାତି ସେୱକା । କୁଲାନୀତି କୁଟୁମ୍ବିକେ । ସନ୍ଥତନ୍ତି ସନ୍ଥରି, ସବ୍ବଂ ସନ୍ଥରି ସବ୍ବସନ୍ଥରି, ତଂ ସବ୍ବସନ୍ଥରିଂ । ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ସବ୍ବଂ ସନ୍ଥତଂ ହୋତି, ଏୱ’’ନ୍ତି ।
୧୪୯.ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୦) ୱିୟ, ନ ଗରହତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅସୀଲୋ ନିସ୍ସୀଲୋ’’ତି । ଭିନ୍ନସଂୱରୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ସମାଦିନ୍ନସୀଲୋ କେନଚି କାରଣେନ ସୀଲଭେଦଂ ପତ୍ତୋ, ସୋ ତାୱ ଭିନ୍ନସଂୱରୋ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲୋ ଆଚାରହୀନୋ, ସୋ କଥଂ ଭିନ୍ନସଂୱରୋ ନାମ ହୋତୀତି ? ସୋପି ସାଧୁସମାଚାରସ୍ସ ପରିହାନିୟସ୍ସ ଭେଦିତତ୍ତା ଭିନ୍ନସଂୱରୋ ଏୱ ନାମ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠସଂୱରୋ ସଂୱରରହିତୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତଂ ତଂ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନଂ । ମାଘାତକାଲେତି ‘‘ମା ଘାତେଥ ପାଣିନୋ’’ତି ଏୱଂ ମାଘାତାତି ଘୋସନଂ ଘୋସିତଦିୱସେ ।
ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ।
ଅଜ୍ଝାସୟେନ ମଙ୍କୁ ହୋତିୟେୱ ୱିପ୍ପଟିସାରିଭାୱତୋ ।
ତସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ସମାଦାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ କତକାରଣଂ । ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ତଂ ମନସୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଇଧଲୋକନ୍ତି ଉମ୍ମୀଲନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ଇଧ ଲୋକଂ ପସ୍ସତି । ନିମୀଲେତ୍ୱା ପରଲୋକନ୍ତି ନିମୀଲନକାଲେ ଗତିନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ପରଲୋକଂ ପସ୍ସତି । ତେନାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚମପଦନ୍ତି ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଚମୋ ଆଦୀନୱକୋଟ୍ଠାସୋ ।
ସୀଲୱନ୍ତଆନିସଂସୱଣ୍ଣନା
୧୫୦.ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନାତି ୱୁତ୍ତାୟ ଆଦୀନୱକଥାୟ ୱିପରିୟାୟେନ । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ତଂ ତଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିଂ ୟଥାକାଲଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ପାସଂସଂ ସୀଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ପନ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ସୁକରନ୍ତି ଅନାମଟ୍ଠଂ ।
୧୫୧.ପାଳିମୁତ୍ତକାୟାତି ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହାୟ ଧମ୍ମିକଥାୟ । ତତ୍ଥେୱାତି ଆୱସଥାଗାରେ ଏୱ ।
ପାଟଲିପୁତ୍ତନଗରମାପନୱଣ୍ଣନା
୧୫୨.ଇସ୍ସରିୟମତ୍ତାୟାତି ଇସ୍ସରିୟପ୍ପମାଣେନ, ଇସ୍ସରିୟେନ ଚେୱ ୱିତ୍ତୂପକରଣେନ ଚାତି ଏୱଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପଭୋଗୂପକରଣାନିପି ହି ଲୋକେ ‘‘ମତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପାଟଲିଗାମଂ ନଗରଂ କତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ‘‘ପାଟଲିଗାମୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଠାନଂ ଇଦାନି ନଗରଂ କତ୍ୱା । ମାପେନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ଆୟମୁଖପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥନ୍ତି ଆୟଦ୍ୱାରାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦନାୟ । ‘‘ସହସ୍ସସେୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ସହସ୍ସସୋ ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଏକେକୱଗ୍ଗୱସେନ ସହସ୍ସଂ ସହସ୍ସଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ଘରୱତ୍ଥୂନୀତି ଘରପତିଟ୍ଠାପନଟ୍ଠାନାନି । ଚିତ୍ତାନି ନମନ୍ତୀତି ତଂତଂଦେୱତାନୁଭାୱେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତାନି ନମନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାପାଠକାନଂ, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ତାହି ୱତ୍ଥୂନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି । ସିପ୍ପାନୁଭାୱେନାତି ସିପ୍ପାନୁଗତୱିଜ୍ଜାନୁଭାୱେନ । ନାଗଗ୍ଗାହୋତି ନାଗାନଂ ନିୱାସପ୍ପରିଗ୍ଗହୋ । ସେସଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପାସାଣୋତି ଅପ୍ପଲକ୍ଖଣପାସାଣୋ । ଖାଣୁକୋତି ୟୋ କୋଚି ଖାଣୁକୋ। ସିପ୍ପଂ ଜପ୍ପିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ସାରମ୍ଭଟ୍ଠାନଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଅନାରମ୍ଭେ ଠାନେ ତାହି ୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗାହିକାହି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନାୱିୟ ତଂତଂଗେହାନି ମାପେନ୍ତି ଉପଦେସଦାନୱସେନ । ନେସନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାପାଠକାନଂ, ସବ୍ବାସଂ ଦେୱତାନଂ । ମଙ୍ଗଲଂ ୱଡ୍ଢାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ମଙ୍ଗଲଂ ବ୍ରୂହେସ୍ସନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତଦସ୍ସନାଦୀନି ହି ଉତ୍ତମମଙ୍ଗଲାନି । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଅୱୟୱଧମ୍ମେନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ୟଥା ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି ।
ଅରିୟକମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଅରିୟଦେସୱାସିମନୁସ୍ସାନଂ । ରାସିୱସେନେୱାତି ‘‘ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ରାସିୱସେନେୱ, ଅପ୍ପକସ୍ସ ପନ ଭଣ୍ଡସ୍ସ କୟୱିକ୍କୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଲବ୍ଭତେୱାତି ‘‘ରାସିୱସେନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଣିଜାୟ ପଥୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣିପ୍ପଥୋତି ପୁରିମୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥୋ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ୱାଣିଜାନଂ ପଥୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି, ୱଣିପ୍ପଥୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱାଣିଜାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଭଣ୍ଡପୁଟେ ଭିନ୍ଦନ୍ତି ମୋଚେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପୁଟଭେଦନନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଭଣ୍ଡପୁଟେ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ଚ-କାରତ୍ଥୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ।
୧୫୩.କାଳକଣ୍ଣୀ ସତ୍ତାତି ଅତ୍ତନା କଣ୍ହଧମ୍ମବହୁଲତାୟ ପରେସଞ୍ଚ କଣ୍ହୱିପାକାନତ୍ଥନିବ୍ବତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ‘‘କାଳକଣ୍ଣୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ପରୂପଦ୍ଦୱକରା ଅପ୍ପେସକ୍ଖସତ୍ତା । ତନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଏକଂ ସମୟଂ । ଗାମପ୍ପୱିସନନୀହାରେନାତି ଗାମପ୍ପୱେସନ ନିୱସନାକାରେନ । କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା, ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱା ସକପ୍ପିତପ୍ପଦେସେ । ସଞ୍ଞତେତି ସମ୍ମଦେୱ ସଞ୍ଞତେ ସୁସଂୱୁତକାୟୱାଚାଚିତ୍ତେ ।
ପତ୍ତିଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନା ପସୁତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଅନୁପ୍ପଦଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ‘‘ପୂଜିତା’’ତିଆଦୀସୁ ତଦେୱ ପତ୍ତିଦାନଂ ପୂଜା, ଅନାଗତେ ଏୱ ଉପଦ୍ଦୱେ ଆରକ୍ଖସଂୱିଧାନଂ ପଟିପୂଜା । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଞାତିମନୁସ୍ସା ଞାତିପେତାନଂ ପତ୍ତିଦାନାଦିନା ପୂଜନମାନନାଦୀନି କରୋନ୍ତି ଇମେ ପନ ଅଞ୍ଞାତକାପି ସମାନା ତଥା କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନେସଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆରକ୍ଖା ସଂୱିଧାତବ୍ବା’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୱାରେତ୍ୱା ଦେୱତା ତତ୍ଥ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେ’’ତିଆଦିମାହ । ବଲିକମ୍ମକରଣଂ ମାନନଂ, ସମ୍ପତି ଉପ୍ପନ୍ନପରିସ୍ସୟହରଣଂ ପଟିମାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁନ୍ଦରାନି ପସ୍ସତୀତି ସୁନ୍ଦରାନି ଇଟ୍ଠାନି ଏୱ ପସ୍ସତି, ନ ଅନିଟ୍ଠାନି ।
୧୫୪.ଆଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଲହୁକେ ଦାରୁଦଣ୍ଡେ ଗହେତ୍ୱା କୱାଟଫଲକେ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ କାତୁଂ ଆଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା । ନାୱାସଙ୍ଖେପେନ କତଂ ଉଳୁମ୍ପଂ, ୱେଳୁନଳାଦିକେ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ୱଲ୍ଲିଆଦୀହି କଲାପୱସେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କୁଲ୍ଲଂ ।
ଉଦକଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉଦକଟ୍ଠାନସ୍ସ ଏତଂ ‘‘ଅଣ୍ଣୱ’’ନ୍ତି ଅଧିୱଚନଂ, ସମୁଦ୍ଦସ୍ସେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସରନ୍ତି ଇଧ ନଦୀ ଅଧିପ୍ପେତା ସରତି ସନ୍ଦତୀତି କତ୍ୱା । ଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥତନ୍ତି ଅଗାଧଟ୍ଠେନ ଗମ୍ଭୀରଂ, ସକଲଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିତାୟ ୱିତ୍ଥତଂ । ୱିସଜ୍ଜାତି ଅନାସଜ୍ଜ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ପଲ୍ଲଲାନି ତେସଂ ଅତରଣତୋ । ୱିନାୟେୱ କୁଲ୍ଲେନାତି ଈଦିସଂ ଉଦକଂ କୁଲ୍ଲେନ ଈଦିସେନ ୱିନା ଏୱ ତିଣ୍ଣା ମେଧାୱିନୋ ଜନା, ତଣ୍ହାସରଂ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସେତୁଂ କତ୍ୱା ନିତ୍ତିଣ୍ଣାତି ୟୋଜନା ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରିୟସଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୫୫.ମହାପନାଦସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ । ପାସାଦକୋଟିୟଂକତଗାମୋତି ପାସାଦସ୍ସ ପତିତଥୁପିକାୟ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ ନିୱିଟ୍ଠଗାମୋ । ଅରିୟଭାୱକରାନନ୍ତି ୟେ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତେସଂ ଅରିୟଭାୱକରାନଂ ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱୂପଚାରୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସଭୂତଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନଂ । ଅନୁବୋଧୋ ପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ ଞାଣଂ, ପଟିୱେଧୋ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସମୟୋ, ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅନୁବୋଧପୁବ୍ବକୋ ପଟିୱେଧୋ ଅନୁବୋଧେନ ୱିନା ନ ହୋତି, ଅନୁବୋଧୋପି ଏକଚ୍ଚୋ ପଟିୱେଧେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଦୁଭୟାଭାୱହେତୁକଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟେୱ ସଂସରଣଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନନୁବୋଧା…ପେ॰… ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚା’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଭୱତୋ ଭୱନ୍ତରୂପଗମନଂ ସନ୍ଧାୱନଂ, ଅପରାପରଂ ଚୱନୁପପଜ୍ଜନୱସେନ ସଞ୍ଚରଣଂ ସଂସରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୱତୋ’’ତିଆଦି । ସନ୍ଧାୱିତସଂସରିତପଦାନଂ କମ୍ମସାଧନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମୟା ଚ ତୁମ୍ହେହି ଚା’’ତି ପଠମୱିକପ୍ପେ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ଭାୱସାଧନତଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ‘‘ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚା’’ତି ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନୟନସମତ୍ଥାତି ପାପନସମତ୍ଥା, ଦୀଘରଜ୍ଜୁନା ବଦ୍ଧସକୁଣଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜୁହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ଦେସନ୍ତରଂ ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁନା ବଦ୍ଧଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଭୱନ୍ତରଂ ନେତି ଏତାୟାତି ଭୱନେତ୍ତି, ତଣ୍ହା, ସା ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ସୁଟ୍ଠୁ ହତା ଛିନ୍ନାତି ଭୱନେତ୍ତିସମୂହତା ।
ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୱଣ୍ଣନା
୧୫୬.ଦ୍ୱେ ଗାମା ‘‘ନାତିକା’’ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମୋ, ଞ-କାରସ୍ସ ଚାୟଂ ନ-କାରାଦେସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୭୪; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୩୪) ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ଞାତିଗାମକେ’’ତି। ଗିଞ୍ଜକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଟ୍ଠକା, ଗିଞ୍ଜକାହି ଏୱ କତୋ ଆୱସଥୋତି ଗିଞ୍ଜକାୱସଥୋ। ସୋ କିର ଆୱାସୋ ୟଥା ସୁଧାପରିକମ୍ମେନ ସମ୍ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠକାହି ଏୱ ଚିନିତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା କତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଟ୍ଠକାମୟେ ଆୱସଥେ’’ତି । ତୁଲାଦଣ୍ଡକୱାଟଫଲକାନି ପନ ଦାରୁମୟାନେୱ ।
୧୫୭.ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତଂ ଓରଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି, ଓରମ୍ଭାଗସ୍ସ ୱା ହିତାନି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି । ତେନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତୀହି ମଗ୍ଗେହୀତି ହେଟ୍ଠିମେହି ତୀହି ମଗ୍ଗେହି । ତେହି ପହାତବ୍ବତାୟ ହି ନେସଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟତା । ଓରମ୍ଭଞ୍ଜିୟାନି ୱା ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ନେସଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନି ସମତ୍ଥତାୱିଘାତେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାନି ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱେନ ଅରିୟାନଂ ରୂପାରୂପଭୱୂପପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧାୟ ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାନୀ’’ତି । ନିବ୍ବତ୍ତୱସେନାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ । ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି ମହଗ୍ଗତଗାମିକମ୍ମାୟୂହନସ୍ସ ୱିନିବନ୍ଧନତୋ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦା ୱିୟ ମହଗ୍ଗତୂପପତ୍ତିୟା ଅୱିନିବନ୍ଧଭୂତାନିପି କାମଭୱୂପପତ୍ତିୟା ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ତତ୍ଥ ମହଗ୍ଗତଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତମ୍ପି ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁକମ୍ମପରିକ୍ଖୟେ କାମଭୱୂପପତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାୟ ମହଗ୍ଗତଭୱତୋ ଆନେତ୍ୱା ପୁନ ଇଧେୱ କାମଭୱେ ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନିପି ପଞ୍ଚପି ସଂୟୋଜନାନି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ଏୱ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅନାଗମନସଭାୱାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତସ୍ମା ଲୋକା ଇଧ ନ ଆଗମନସଭାୱା । ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନଧମ୍ମସ୍ସୱନାନଂ ପନତ୍ଥାୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ଅନିୱାରିତଂ ।
କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସୱିରଳାକାରତା ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଅବହଲତାତି ଦ୍ୱେଧାପି ତନୁଭାୱୋ । ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ବହୁସୋ । ବହଲବହଲାତି ତିବ୍ବତିବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ମଦ୍ଦନ୍ତା, ଫରନ୍ତା, ସାଧେନ୍ତା, ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋନ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ପନ ମଗ୍ଗେହି ପହୀନତ୍ତା ତନୁକତନୁକା ମନ୍ଦମନ୍ଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅକାରଣଂ । ତଥା ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପରାମସନମତ୍ତେନପି ତେ ହୋନ୍ତି । ଇଦନ୍ତି ‘‘ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ଭୱତନୁକୱସେନାତି ଅପ୍ପକଭୱୱସେନ । ତନ୍ତି ମହାସିୱତ୍ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେ ଭୱା ଅରିୟାନଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣଭୱା ଏୱ । ୟେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତ୍ଥ କୀଦିସଂ ତଂ ଭୱତନୁକଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟଥାପି ଭୱତନୁକସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋତାପନ୍ନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠମେ ଭୱେ ଭୱତନୁକଂ ନତ୍ଥି ଅଟ୍ଠମସ୍ସେୱ ଭୱସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
କାମାୱଚରଲୋକଂସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଇତରସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ତଥା ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ୟୋ ହି ସକଦାଗାମୀ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେସୁ ୱୋମିସ୍ସକୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ସୋପି କାମଭୱୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ଭଗୱତା ଚ କାମଲୋକେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଚ ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଇଧ ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଇଧ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି କାମଭୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞଂୟେୱ ଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ଚତୂସୁ…ପେ॰… ସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅପାୟଗମନୀୟାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା । ଧମ୍ମନିୟାମେନାତି ମଗ୍ଗଧମ୍ମନିୟାମେନ । ନିୟତୋ ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି ।
ଧମ୍ମାଦାସଧମ୍ମପରିୟାୟୱଣ୍ଣନା
୧୫୮.ତେସଂ ତେସଂ ଞାଣଗତିନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ‘‘ଅସୁକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଅସୁକୋ ସକଦାଗାମୀ’’ତିଆଦିନା ତଂତଂଞାଣାଧିଗମନଂ । ଞାଣୂପପତ୍ତିଂ ଞାଣାଭିସମ୍ପରାୟନ୍ତି ତତୋ ପରମ୍ପି ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ, ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଞାଣସହିତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ । ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ କାୟକିଲମଥୋୱ, ନ ତେନ କାଚି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚିତ୍ତୱିହେସାତି ଚିତ୍ତଖେଦୋ, ସା କିଲେସୂପସଂହିତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । ଆଦୀୟତି ଆଲୋକୀୟତି ଅତ୍ତା ଏତେନାତି ଆଦାସଂ, ଧମ୍ମଭୂତଂ ଆଦାସଂ ଧମ୍ମାଦାସଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତେନ ଅରିୟସାୱକା ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ୱିଦ୍ଧସ୍ତସମ୍ମୋହତ୍ତା ଅତ୍ତାନମ୍ପି ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ୟାଥାୱତୋ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ତପ୍ପକାସନତୋ ପନ ଧମ୍ମପରିୟାୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମାଦାସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେନ ଧମ୍ମାଦାସେନାତି ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗଧମ୍ମମେୱ ୱଦତି ।
ଅୱେଚ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତନ୍ନିମିତ୍ତଉପ୍ପନ୍ନପସାଦୋ ଅୱେଚ୍ଚପସାଦୋ, ମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦୋ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପାସାଣପବ୍ବତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋ, ନ ଚ କେନଚି କାରଣେନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚଲେନ ଅଚ୍ଚୁତେନା’’ତି ।
‘‘ପଞ୍ଚସୀଲାନୀ’’ତି ଗହଟ୍ଠୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ତେହି ଏକନ୍ତପରିହରଣୀୟତୋ । ଅରିୟାନଂ ପନ ସବ୍ବାନି ସୀଲାନି କନ୍ତାନେୱ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବୋପି ପନେତ୍ଥ ସଂୱରୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱା’’ତି ।
ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଅରିୟାନଂ । ସିକ୍ଖାପଦାୱିରୋଧେନାତି ୟଥା ଭୂତରୋଚନାପତ୍ତି ନ ହୋତି, ଏୱଂ । ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେତି କାତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ।
ଅମ୍ବପାଲୀଗଣିକାୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୬୧. ତଦା କିର ୱେସାଲୀ ଇଦ୍ଧା ଫୀତା ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା ଅହୋସି ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେସାଲିୟା ସମ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ତସ୍ମିଂ କିର ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ନୱା ଅଚିରପବ୍ବଜିତା ଅହେସୁଂ ଓସନ୍ନୱୀରିୟା ଚ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ତତ୍ଥ କିର ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଓସନ୍ନୱୀରିୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) । ସତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତ୍ଥନ୍ତି ତେସଂ ସତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ । ସରତୀତି କାୟାଦିକେ ୟଥାସଭାୱତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସତିୟା ଅନୁସ୍ସରତି ଉପଧାରେତି । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମଂ ପକାରେହି ଜାନାତି ଅୱବୁଜ୍ଝତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରତୋ ସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ଆଗମିସ୍ସତି ।
ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକନ୍ତି ସରୀରଗତସ୍ସ ଚେୱ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରଗତସ୍ସ ଚାତି ସବ୍ବସ୍ସ ନୀଲଭାୱସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକଂ ୱଚନଂ । ତସ୍ସେୱାତି ନୀଲାତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥସ୍ସେୱ । ୱିଭାଗଦସ୍ସନନ୍ତି ପଭେଦଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ତେ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ଅପୀତାଦିୱଣ୍ଣା ଏୱ କେଚି ୱିଲେପନୱସେନ ପୀତାଦିୱଣ୍ଣା ଖାୟିଂସୁ, ଏୱଂ ଅନୀଲାଦିୱଣ୍ଣା ଏୱ କେଚି ୱିଲେପନୱସେନ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣା ଖାୟିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତେସଂ ପକତିୱଣ୍ଣୋ ନୀଲୋ’’ତିଆଦି । ନୀଲୋ ମଣି ଏତେସୂତି ନୀଲମଣି, ଇନ୍ଦନୀଲମହାନୀଲାଦିନୀଲରତନୱିନଦ୍ଧା ଅଲଙ୍କାରା । ତେ କିର ସୁୱଣ୍ଣୱିରଚିତେ ହି ମଣିଓଭାସେହି ଏକନୀଲା ୱିୟ ଖାୟନ୍ତି । ନୀଲମଣିଖଚିତାତି ନୀଲରତନପରିକ୍ଖିତ୍ତା । ନୀଲୱତ୍ଥପରିକ୍ଖିତ୍ତାତି ନୀଲୱତ୍ଥନୀଲକମ୍ପଲପରିକ୍ଖେପା । ନୀଲୱମ୍ମିକେହୀତି ନୀଲକଘଟପରିକ୍ଖିତ୍ତେହି । ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ପୀତା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିସବ୍ବପଦେସୁ । ପରିୱଟ୍ଟେସୀତି ପଟିଘଟ୍ଟେସି । ଆହରନ୍ତି ଇମସ୍ମା ରାଜପୁରିସା ବଲିନ୍ତି ଆହାରୋ, ତପ୍ପତ୍ତଜନପଦୋତି ଆହ ‘‘ସାହାରନ୍ତି ସଜନପଦ’’ନ୍ତି । ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟୋପି ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଚାଲନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଚାଲେସୁ’’ନ୍ତି । ଅମ୍ବକାୟାତି ମାତୁଗାମେନ । ଉପଚାରୱଚନଂ ହେତଂ ଇତ୍ଥୀସୁ, ୟଦିଦଂ ‘‘ଅମ୍ବକା ମାତୁଗାମୋ ଜନନିକା’’ତି ।
ଅୱଲୋକେଥାତି ଅପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକନଂ ଓଲୋକେଥ । ତଂ ପନ ଅପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକନଂ ଅନୁ ଅନୁ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସ୍ସଥା’’ତି । ଉପନେଥାତି ‘‘ୟଥାୟଂ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜପରିସା ସୋଭାତିସୟେନ ୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ତାୱତିଂସପରିସା’’ତି ଉପନୟଂ କରୋଥ । ତେନାହ ‘‘ତାୱତିଂସେହି ସମକେ କତ୍ୱା ପସ୍ସଥା’’ତି ।
‘‘ଉପସଂହରଥ ଭିକ୍ଖୱେ ଲିଚ୍ଛୱିପରିସଂ ତାୱତିଂସସଦିସ’’ନ୍ତି ନୟିଦଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହେ ନିୟୋଜନଂ, କେୱଲଂ ପନ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସା ଏତେସଂ ରାଜୂନଂ ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତୀତି ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୟ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିକଥନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସୁ ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକଚ୍ଚାନଂ ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋପି ସିୟା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହେ ଉୟ୍ୟୋଜେତୀ’’ତି । ହିତକାମତାୟ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଥା ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ହିତକାମତାୟ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ର କିରା’’ତିଆଦି । ଓସନ୍ନୱୀରିୟାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅୱସନ୍ନୱୀରିୟା, ଓସ୍ସଟ୍ଠୱୀରିୟା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନତ୍ଥନ୍ତି ତେସଂ ରାଜୂନଂ ୱସେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣୱିଭୂତଭାୱତ୍ଥଂ ।
ୱେଳୁୱଗାମୱସ୍ସୂପଗମନୱଣ୍ଣନା
୧୬୩.ସମୀପେ ୱେଳୁୱଗାମୋତି ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ ୱା ସାୟନ୍ହଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନୟୋଗ୍ୟେ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିୱିଟ୍ଠା ପରିୱାରଗାମୋ । ସଙ୍ଗମ୍ମାତି ସମ୍ମା ଗନ୍ତ୍ୱା । ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ।
୧୬୪.ଫରୁସୋତି କକ୍ଖଳୋ, ଗରୁତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସଭାଗରୋଗୋତି ଧାତୁୱିସଭାଗତାୟ ସମୁଟ୍ଠିତୋ ବହଲତରରୋଗୋ, ନ ଆବାଧମତ୍ତଂ । ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱେଦନାନଂ ଖଣିକତଂ, ଦୁକ୍ଖତଂ, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପରିତୁଲେତ୍ୱା । ଅଧିୱାସେସୀତି ତା ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ୟଥାପରିମଦ୍ଦିତାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସେସି, ନ ତାହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିହଞ୍ଞମାନୋ’’ତିଆଦି । ଅଦୁକ୍ଖିୟମାନୋତି ଚେତୋଦୁକ୍ଖୱସେନ ଅଦୁକ୍ଖିୟମାନୋ, କାୟଦୁକ୍ଖଂ ପନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅସତି ହି ତସ୍ମିଂ ଅଧିୱାସନାୟ ଏୱ ଅସମ୍ଭୱୋତି । ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱାତି ଅନାଲପିତ୍ୱା । ଅନପଲୋକେତ୍ୱାତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ଅଦତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବଭାଗୱୀରିୟେନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ପରିକମ୍ମୱୀରିୟେନ । ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀରିୟେନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟେନ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ୟଥା ନାମ ପୁପ୍ଫନସମୟେ ଚମ୍ପକାଦିରୁକ୍ଖେ ୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ୟାୱ ସୋ ୱେଖୋ ନାପନୀୟତି, ତାୱସ୍ସ ପୁପ୍ଫନସମତ୍ଥତା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ୱିନୋଦିତା ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀରିୟୱେଖଦାନେନ ତା ୱେଦନା ସତ୍ଥୁ ସରୀରେ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କାଲଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ୱିନୋଦିତା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ୱିନୋଦେତ୍ୱା’’ତି । ଜୀୱିତମ୍ପି ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରୋ କମ୍ମୁନା ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି କତ୍ୱା । ଛିଜ୍ଜମାନଂ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେନ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟେତ୍ୱା ଠପୀୟତି । ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଦସମାସେ ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜୀ’’ତି । ତଂ ପନ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।
ଖଣିକସମାପତ୍ତୀତି ତାଦିସଂ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅକତ୍ୱା ଠାନସୋ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବସମାପତ୍ତି । ପୁନ ସରୀରଂ ୱେଦନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ସୱିସେସପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅକତତ୍ତା । ରୂପସତ୍ତକଅରୂପସତ୍ତକାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୦୬, ୭୧୭) ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ଅପନୀତୋ । ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ସନ୍ନେତ୍ୱାତି ତେସଂୟେୱ ରୂପସତ୍ତକଅରୂପସତ୍ତକାନଂ ୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସହି ପକାରେହି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ, ସକଲମେୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିସଭାଗରୋଗସଞ୍ଜନିତଲୂଖଭାୱନିରୋଗକରଣାୟ ସିନେହେତ୍ୱା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାତିସୟସମାପତ୍ତିୱେଗେନ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ।
ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ପୁବ୍ବେ ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ତତୋ ଗିଲାନଭାୱତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ମଧୁରକଭାୱୋ ନାମ ସରୀରସ୍ସ ଥମ୍ଭିତତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଗରୁଭାୱପୁବ୍ବକନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଜାତଗରୁଭାୱୋ ସଞ୍ଜାତଥଦ୍ଧଭାୱୋ’’ତି । ‘‘ନାନାକାରତୋ ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଦିସାସମ୍ମୋହୋପି ମେ ଅହୋସି ସୋକବଲେନାତି ଦସ୍ସେତି । ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ଅନୁପସ୍ସନାଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୱିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତାପି ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ପାକଟା ନ ହୋନ୍ତି ।
୧୬୫.ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କରୋତି ନାମ ଅତ୍ତନିୟେୱ ଠପନତୋ । ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କରୋତି ନାମ ସମାନତ୍ତତାୱସେନ ଧମ୍ମେନ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହତୋ । ଦହରକାଲେତି ଅତ୍ତନୋ ଦହରକାଲେ । କସ୍ସଚି ଅକଥେତ୍ୱାତି କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ଉପନିଗୂହଭୂତଂ ଗନ୍ଥଂ ଅକଥେତ୍ୱା । ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ମୁଟ୍ଠିଗତଂ ୱିୟ ରହସିଭୂତଂ କତ୍ୱା । ୟସ୍ମିଂ ୱା ନଟ୍ଠେ ସବ୍ବୋ ତଂମୂଲକୋ ଧମ୍ମୋ ୱିନସ୍ସତି, ସୋ ଆଦିତୋ ମୂଲଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ, ମୁସ୍ସତି ୱିନସ୍ସତି ଧମ୍ମୋ ଏତେନ ନଟ୍ଠେନାତି ମୁଟ୍ଠି, ତଂ ତଥାରୂପଂ ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ପରିହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅହମେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିହରଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞସାଧାରଣିଚ୍ଛାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅୱଧାରଣେନ ପନ ୱିନା ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘ’’ନ୍ତିଆଦି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିହରଣେ ଅହଂକାରମମଂକାରାଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ । ମା ୱାଅହେସୁଂ ଭିକ୍ଖୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ମା ୱା ଅହୋସୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଏୱଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିହରିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି ଆକାରେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ନ ହୋତି । ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଅନୁପ୍ପତ୍ତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚମ୍ପି ପରିୟୋସିତକମ୍ମନ୍ତି ଦୀପେତି । ସକଟସ୍ସ ବାହପ୍ପଦେସେ ଦଳ୍ହୀଭାୱାୟ ୱେଠଦାନଂ ବାହବନ୍ଧୋ । ଚକ୍କନେମିସନ୍ଧୀନଂ ଦଳ୍ହୀଭାୱାୟ ୱେଠଦାନଂ ଚକ୍କବନ୍ଧୋ ।
ତମତ୍ଥନ୍ତି ୱେଠମିସ୍ସକେନ ମଞ୍ଞେତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ରୂପାଦୟୋ ଏୱ ଧମ୍ମା ସୱିଗ୍ଗହୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ରୂପନିମିତ୍ତାଦୟୋ, ତେସଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନଂ । ଲୋକିୟାନଂ ୱେଦନାନନ୍ତି ୟାସଂ ନିରୋଧନେନ ଫଲସମାପତ୍ତି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ତାସଂ ନିରୋଧା ଫାସୁ ହୋତି, ତଥା ବାଳ୍ହୱେଦନାଭିତୁନ୍ନସରୀରସ୍ସାପି । ତଦତ୍ଥାୟାତି ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରତ୍ଥାୟ । ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଆପୋ ଗତୋ ଏତ୍ଥାତି ଦୀପୋ, ଓଘେନ ପରିଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ଭୂମିଭାଗୋ, ଇଧ ପନ ଚତୂହିପି ଓଘେହି, ସଂସାରମହୋଘେନେୱ ୱା ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ଅତ୍ତା ‘‘ଦୀପୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦଗତା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତସ୍ସରଣାତି ଅତ୍ତପ୍ପଟିସରଣା । ଅତ୍ତଗତିକା ୱାତି ଅତ୍ତପରାୟଣାୱ। ମା ଅଞ୍ଞଗତିକାତି ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଗତିଂ ପଟିସରଣଂ ପରାୟଣଂ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତା ନାମେତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ, ସୋ ଏୱଂ ସମ୍ପାଦିତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଦୀପଂ ତାଣଂ ଗତି ପରାୟଣନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଦୀପା’’ତିଆଦି । ତଥା ଚାହ ‘‘ଅତ୍ତା ହି ଅତ୍ତନୋ ନାଥୋ, କୋ ହି ନାଥୋ ପରୋ ସିୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୦, ୩୮୦) ଉପଦେସମତ୍ତମେୱ ହି ପରସ୍ମିଂ ପଟିବଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞା ସବ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ତାଧୀନା ଏୱ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ତୁମ୍ହେହି କିଚ୍ଚଂ ଆତପ୍ପଂ, ଅକ୍ଖାତାରୋ ତଥାଗତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୬) । ତମଗ୍ଗେତି ତମୟୋଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗେ ତସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତାଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମେ ଅଗ୍ଗତମା’’ତିଆଦି । ମମାତି ମମ ସାସନେ । ସବ୍ବେପି ତେ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଗୋଚରା ୱାତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ତଦେୱ ଗୋଚରଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଠିତା ଏୱ ଭିକ୍ଖୂ ଅଗ୍ଗେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିମିତ୍ତୋଭାସକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୬୬. ଅନେକୱାରଂ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି, ତସ୍ମା ଇମଂ ୱେସାଲିପ୍ପୱେସନଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଦା ପାୱିସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱା କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱାତି ପୁବ୍ବେ ୟାୱ ୱେଳୁୱଗାମକା ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ପଟିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେନ । ତତୋତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ । ଅୟନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରୋ । ଦିୱାଟ୍ଠାନୋଲୋକନାଦି ପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଏକନ୍ତିକଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଓସ୍ସଟ୍ଠୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ ‘‘ସତ୍ତାହମେୱ ମୟା ଜୀୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭାତିକାନନ୍ତି ସବ୍ବେୱ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ପଟିପାଦେସ୍ସାମୀତି ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିୟା ନିୟୋଜେସ୍ସାମି । ମଣିଫଲକେତି ମଣିଖଚିତେ ପମୁଖେ ଅତ୍ଥତଫଲକେ । ତଂ ପଠମଂଦସ୍ସନନ୍ତି ୟଂ ୱେଳୁୱନେ ପରିବ୍ବାଜକରୂପେନ ଆଗତସ୍ସ ସିଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସନଂ, ତଂ ପଠମଦସ୍ସନଂ । ୟଂ ୱା ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତେନ ତଦା ଅଭିନୀହାରକାଲେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନଂ ସିଦ୍ଧଂ, ତଂ ପଠମଦସ୍ସନଂ । ପଚ୍ଚାଗମନଚାରିକନ୍ତି ପଚ୍ଚାଗମନତ୍ଥଂ ଚାରିକଂ ।
ସତ୍ତାହନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଥେରସ୍ସ ଜାତୋୱରକଗେହଂ କିର ଇତରଗେହତୋ ୱିୱେକଟ୍ଠଂ, ୱିୱଟଙ୍ଗଣଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପସଙ୍କମନୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଜାତୋୱରକଂ ପଟିଜଗ୍ଗଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତି ଉପରେୱତୋ । ତଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱସିତୁକାମତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ।
‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୬, ୧୬୫) ଇମିନା ନୀହାରେନ ଥେରୋ ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ତ୍ୱଂ ଚତୂହି ମହାରାଜେହି ମହନ୍ତତରୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ମହତ୍ତଂ ସତ୍ଥୁ ଉପରି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଆରାମିକସଦିସା ଏତେ ଉପାସିକେ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁନୋ’’ତି ଆହ । ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିକିତ୍ତନମ୍ପି ହି ଅତ୍ଥତୋ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ।
ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ଥେରସ୍ସ ଦେସନାନୁଭାୱେନ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସ୍ସ ପରିପକ୍କତ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ।
ଅୟନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୱେସାଲିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱେସାଲୀପୱେସେ । ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥାତି ଅନୁପୁବ୍ବଦୀପନୀ କଥା ।
୧୬୭.ଉଦେନୟକ୍ଖସ୍ସ ଚେତିୟଟ୍ଠାନେତି ଉଦେନସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଆୟତନଭାୱେନ ଇଟ୍ଠକାହି ଚିତେ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠାନେ । କତୱିହାରୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତୱିହାରୋ । ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପୁରିମୱୋହାରେନ ‘‘ଉଦେନଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋତମକାଦୀସୁପୀତି ‘‘ଗୋତମକଚେତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦୀସୁପି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଚେତିୟଟ୍ଠାନେ କତୱିହାରଭାୱଂ ଅତିଦିସତି । ୱଡ୍ଢିତାତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ପରିବ୍ରୂହିତା । ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାତି ଭାୱନାୟ ବହୁଲୀକରଣେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତା । ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତାତି ୟଥା ୟୁତ୍ତଂ ଆଜଞ୍ଞୟାନଂ ଛେକେନ ସାରଥିନା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟଥାରୁଚିପୱତ୍ତିରହତଂ ଗମିତା । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ସବ୍ବସୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିସୋଧନେନ ଇଦ୍ଧିୱିସୟତାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସୁୱିସୋଧିତପରିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ତଂତଂଅଧିଟ୍ଠାନୟୋଗ୍ୟତାୟ ଠପିତା। ସମନ୍ତତୋ ଚିତାତି ସବ୍ବଭାଗେନ ଭାୱନୁପଚୟଂ ଗମିତା । ତେନାହ ‘‘ସୁୱଡ୍ଢିତା’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାତି ଇଦ୍ଧିଭାୱନାୟ ସିଖାପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ସଂସେୱିତା ।
ଅନିୟମେନାତି ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀ’’ତି ଅନିୟମୱଚନେନ । ନିୟମେତ୍ୱାତି ‘‘ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ସରୂପଦସ୍ସନେନ ନିୟମେତ୍ୱା । ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ପରମାୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱଦତି, ତସ୍ସେୱ ଗହଣେ କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୦; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୦) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟିନୋ କମ୍ମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନସମତ୍ଥତଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରିସ୍ସୟୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତା ପାଳିୟଂ ଆଗତା ଏୱାତି ଇମଂ ଭଦ୍ଦକପ୍ପମେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱୋଚ । ‘‘ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଜରାୟ ନ ପଟିଘାତୋ, ଏୱଂ ତେନ ମରଣସ୍ସପି ନ ପଟିଘାତୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱାତି । ‘‘କ୍ୱ ସରୋ ଖିତ୍ତୋ, କ୍ୱ ଚ ନିପତିତୋ’’ତି ଅଞ୍ଞଥା ୱୁଟ୍ଠିତେନାପି ଥେରୱାଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମେୱ ସମତ୍ଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ତେନାହ ‘‘ସୋ ନ ରୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ନିୟମିତ’’ନ୍ତି ।
ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ୟଥା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଅଭିଭୂତଚିତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଅଭିଭୱୋ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ଅପ୍ପକସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ଅହୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଚିତ୍ତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞୋପୀତି ଥେରତୋ, ଅରିୟେହି ୱା ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ କୋଚି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସୋ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ଥେରୋ ଭଗୱତା କତଂ ନିମିତ୍ତୋଭାସଂ ସବ୍ବସୋ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ମାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସାତି ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା । ତେନାତି ୟଦିପି ଇତରେ ଅଟ୍ଠ ୱିପଲ୍ଲାସା ପହୀନା, ତଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ମଦ୍ଦତୀତି ଫୁସନମତ୍ତେନ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ତେନ ମଦ୍ଦିତେ ସତ୍ତାନଂ ମରଣମେୱ ସିୟା । କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କସ୍ମା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନନୁ ଏସ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସ କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିଟ୍ଠୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ୱିବାଧନାଧିପ୍ପାୟେନ । ୱିବାଧନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନ ଇଧ ‘‘କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହଦୟମଦ୍ଦନସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ନିମିତ୍ତୋଭାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭଗୱା କପ୍ପ’’ନ୍ତି ସକଲକପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନୟାଚନାୟ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆନନ୍ଦ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁଭାୱେନ କପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତାୱସେନ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନଂ ନିମିତ୍ତଂ, ତଥା ପନ ପରିୟାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଜୁକଂୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ ଓଭାସୋ । ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ୱାତି ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ । ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧହେତୁତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋକୋ ତନୁକୋ ହୋତି, ନ ବଲୱାତି ଆହ ‘‘ଦୋସାରୋପନେନ ସୋକତନୁକରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି । କିଂ ପନ ଥେରୋ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତକାଲେ ପୱତ୍ତିଂ ପଚ୍ଛା ଜାନାତୀତି ? ନ ଜାନାତି ସଭାୱେନ, ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ପନ ଅନୁଜାନାତି ।
ମାରୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୬୮.ଅନତ୍ଥେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଗୁଣମାରଣେନ ମାରେତି, ୱିରାଗୱିବନ୍ଧନେନ ୱା ଜାତିନିମିତ୍ତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତଂ ଜାତଂ ମାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ମାରେତୀତି ମାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିୱିୟ ପାପତାୟ ପାପିମା । କଣ୍ହଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ କଣ୍ହୋ । ୱିରାଗାଦିଗୁଣାନଂ ଅନ୍ତକରଣତୋ ଅନ୍ତକୋ । ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହପଟିପତ୍ତିଂ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ନମୁଚି । ଅତ୍ତନୋ ମାରପାସେନ ପମତ୍ତେ ବନ୍ଧତି, ପମତ୍ତା ୱା ବନ୍ଧୂ ଏତସ୍ସାତି ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ । ସତ୍ତମସତ୍ତାହତୋ ପରଂ ସତ୍ତ ଅହାନି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତି ନ ପନ ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହାଦି ୱିୟ ନିୟତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଟ୍ଠମସତ୍ତାହସ୍ସ ନାମ ଲବ୍ଭନତୋ । ସତ୍ତମସତ୍ତାହସ୍ସ ହି ପରତୋ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ସକ୍କସ୍ସ ଚ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞାତଧମ୍ମଦେସନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ସତ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ମମ ୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମାପେସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତଦୋମନସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନାହଂ ନଂ ଉପାୟେନ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସାମି, ଏୱମସ୍ସ ମନୋରଥୋ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସତି, ମମ ଚ ମନୋରଥୋ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି। ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂ ଅନ୍ତଂ ଠିତୋ ‘‘ପରିନିବ୍ବାତୁ ଦାନି ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ପରିନିବ୍ବାନଂ ୟାଚି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାତି ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭଗୱା ଚସ୍ସ ଅଭିସନ୍ଧିଂ ଜାନନ୍ତୋପି ତଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅକାଲଭାୱମେୱ ପକାସେନ୍ତୋ ୟାଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପି । ତେନାହ ‘‘ନ ତାୱାହ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ମଗ୍ଗୱସେନ ୱିୟତ୍ତାତି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ବ୍ୟତ୍ତା । ତଥେୱ ୱିନୀତାତି ମଗ୍ଗୱସେନ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିନୟନେନ ୱିନୀତା । ତଥା ୱିସାରଦାତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ସତ୍ଥୁସାସନେ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସାରଦା, ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିଗମେନ ୱିସାରଦଭାୱଂ ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଇଧ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେପିଟକୱସେନା’’ତି । ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମୂହୋ ତେପିଟକଂ, ତୀଣି ୱା ପିଟକାନି ତିପିଟକଂ, ତିପିଟକମେୱ ତେପିଟକଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ତମେୱାତି ୟଂ ତଂ ତେପିଟକଂ ସୋତବ୍ବଭାୱେନ ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ । ଧମ୍ମନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ । ଧାରେନ୍ତୀତି ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସଂ ୱିୟ ଅୱିନସ୍ସନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୁପ୍ପଗୁଣସୁପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ଧାରେନ୍ତି ହଦୟେ ଠପେନ୍ତି । ଇତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତଧମ୍ମଧରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିୱେଧଧମ୍ମୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମସ୍ସ, ନୱୱିଧସ୍ସାପି ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମଭୂତନ୍ତି ଅଧିଗମାୟ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଭୂତଂ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକପଟିପଦନ୍ତି ଚ ତମେୱ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମମାହ, ଛବ୍ବିଧା ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱା । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସା ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପଦାୟ ଅନୁରୂପଂ ଅଭିସଲ୍ଲେଖିତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଧମ୍ମଂ । ଚରଣସୀଲାତି ସମାଦାୟ ପୱତ୍ତନସୀଲା । ଅନୁ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମୋ ଏତିସ୍ସାତି ୱା ଅନୁଧମ୍ମା, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା, ତସ୍ସା ଚରଣସୀଲା । ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୱାଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱାଦଂ । ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଆଚାରସିକ୍ଖାପନେନ ଆଚରିୟୋ, ଭଗୱା । ତସ୍ସ ୱାଦୋ, ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନା ।
ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆଦିତୋ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନ ପରେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାଚେସ୍ସନ୍ତି, ପାଳିଂ ସମ୍ମା ପବୋଧେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାପେସ୍ସନ୍ତି, ସଙ୍କାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟ୍ଠପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପକାରେହି ଠପେସ୍ସନ୍ତି, ପକାସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିୱଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ୱିଭଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଉତ୍ତାନିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନୁତ୍ତାନଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉତ୍ତାନଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ସହ ଧମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣପରିୟାୟୋ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୭୦) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ସହେତୁକେନ ସକାରଣେନ ୱଚନେନା’’ତି । ସପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ସନିସ୍ସରଣଂ, ୟଥା ପରୱାଦଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ସକୱାଦୋ ପତିଟ୍ଠହତି, ଏୱଂ ହେତୁଦାହରଣେହି ୟଥାଧିଗତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ନୱୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପବୋଧେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଞ୍ଞାପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି ଛହି ପଦେହି ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି, ଆଦିତୋ ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି । ଏତ୍ତାୱତା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନେତ୍ତିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପଦାନି ସୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଖାରେ) ।
ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଣଂ । ସକଲଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅନୱସେସଂ ସତ୍ଥୁସାସନଭୂତଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ସମିଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଝାନସ୍ସାଦୱସେନାତି ତେହି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସମଧିଗତଝାନସୁଖୱସେନ । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉଳାରପଣୀତଭାୱଗମନେନ ସବ୍ବସୋ ପରିୱୁଦ୍ଧିଂ ଉପଗତଂ । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ପଦାହି ସାସନାଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିତୋ । ପତିଟ୍ଠିତୱସେନାତି ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ, ପତିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୱସେନ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ହିତନ୍ତି ବାହୁଜଞ୍ଞଂ । ତେନାହ ‘‘ବହୁଜନାଭିସମୟୱସେନା’’ତି । ପୁଥୁ ପୁଥୁଲଂ ଭୂତଂ ଜାତଂ, ପୁଥୁ ୱା ପୁଥୁତ୍ତଂ ଭୂତଂ ପତ୍ତନ୍ତି ପୁଥୁଭୂତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାକାର…ପେ॰… ପତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱେନ ପୱେଦିତଂ ।
ଆୟୁସଙ୍ଖାରଓସ୍ସଜ୍ଜନୱଣ୍ଣନା
୧୬୯.ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱାତି ଅୟଂ କାୟାଦିୱିଭାଗୋ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତୋ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ ମୟା ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱହିତୋ, ଇଦାନି ପନ ନ ୱହିତବ୍ବୋ, ଏତସ୍ସ ଅୱହନତ୍ଥଂ ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭାରୋ ସମ୍ଭତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ୟତୋ ଇମେ କାୟାଦୟୋ ଅସୁଭାଦିତୋ ସମ୍ମଦେୱ ପରିଞ୍ଞାତା, ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସମ୍ମାସତିଂ ୟଥାତଥଂ ୱିସୟେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା । ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟସ୍ମା ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାରସ୍ସ ୱହନେ ପୟୋଜନଭୂତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ତାୱ ମହାବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ପରିସମାପିତଂ, ପରହିତଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନଂ ପରିସମାପିତବ୍ବଂ, ତଂ ଇଦାନି ମାସତ୍ତୟେନେୱ ପରିସମାପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅଭାସି ‘‘ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବଭାଗେନ ନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା । ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀତି ଆୟୁନୋ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରକଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ‘‘ନ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜି ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ତେନ ଅଭିସଙ୍ଖରିୟମାନଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରଂ ‘‘ନପ୍ପୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଠାନମହନ୍ତତାୟପି ପୱତ୍ତିଆକାରମହନ୍ତତାୟପି ମହନ୍ତୋ ପଥୱୀକମ୍ପୋ । ତତ୍ଥ ଠାନମହନ୍ତତାୟ ଭୂମିଚାଲସ୍ସ ମହତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦା କିର…ପେ॰… କମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭୂତା ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଏୱ, ନ ୟା କାଚି, ୟା ମହାଭିନୀହାରମହାଜାତିଆଦୀସୁପି କମ୍ପିତ୍ଥ । ତଦାପି ତତ୍ତିକାୟ ଏୱ କମ୍ପନେ କିଂ କାରଣଂ? ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭାୱେନ ତସ୍ସେୱ ଆଦିତୋ ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା । ପରିଗ୍ଗହକରଣଂ ଚସ୍ସ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ତାୱତକମେୱ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୂ, ନିସ୍ସଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି ନିରାକୁଲା…ପେ॰… ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଆଭୁଜତି, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପତୀ’’ତି ଚ ଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୮୪-୯୧) । ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଛପ୍ପକାରପୱେଧନେନ ଅୱୀତରାଗେ ଭିଂସେତୀତି ଭିଂସନୋ, ସୋ ଏୱ ଭିଂସନକୋତି ଆହ ‘‘ଭୟଜନକୋ’’ତି । ଦେୱଭେରିୟୋତି ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନମତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ କାଚି ଭେରୀ ‘‘ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପାତଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଆକାସଗତୋ ନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଦେୱୋ’’ତିଆଦି । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । ତସ୍ସ ହି ଅଚ୍ଛଭାୱେନ ଆକାସସ୍ସ ୱସ୍ସାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତସଞ୍ଞିତେ ସଦ୍ଦେ ନିଚ୍ଛରନ୍ତେ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିସମଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘ଦେୱୋ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜୀ’’ତି ।
ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ଚିରତରଂ କାଲଂ ୱହିତୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତୋ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ, ଇଦାନି ନ ଚିରସ୍ସେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଭଗୱା ସଭାୱେନେୱ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଏୱଂ ପନ ଉଦାନେନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତୁଲୀୟତୀତି ତୁଲନ୍ତି ତୁଲ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଲିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ତଥା ହି ତଂ ପରିତୋ ଖଣ୍ଡିତଭାୱେନ ‘‘ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ, ୱିପୁଲଫଲତାୟ ଚ ନ ତୁଲଂ ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ୟେହି କାରଣେହି ପୁବ୍ବେ ଅୱିସେସତୋ ମହଗ୍ଗତଂ ‘‘ଅତୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି କାରଣାନି ରୂପାୱଚରତୋ ଆରୁପ୍ପସ୍ସ ସାତିସୟାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ଅରୂପାୱଚରଂ ଅତୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଞ୍ଚ ‘‘ତୁଲ’’ନ୍ତି, ଅପ୍ପୱିପାକଂ ତୀସୁପି କମ୍ମେସୁ ୟଂ ତନୁୱିପାକଂ ହୀନଂ, ତଂ ତୁଲଂ । ବହୁୱିପାକନ୍ତି ୟଂ ମହାୱିପାକଂ ପଣୀତଂ, ତଂ ଅତୁଲଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମଂ, ତଂ ହୀନଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଭାଗେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ହୀନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅପ୍ପବହୁୱିପାକତଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ତୁଲାତୁଲଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୱସ୍ସ ହେତୁଭୂତ’’ନ୍ତି । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତରତୋତି ସସନ୍ତାନଧମ୍ମେସୁ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ, ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଚ ନିରତୋ । ସୱିପାକଂ ସମାନଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତଦାୟିକମ୍ମଂ ସୱିପାକଟ୍ଠେନ ସମ୍ଭୱଂ । ନ ଚ ତଂ କାମାଦିଭୱାଭିସଙ୍ଖାରକନ୍ତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓସ୍ସଜ୍ଜୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱସ୍ସଜ୍ଜି। କୱଚଂ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଅଭିନ୍ଦୀତି କିଲେସଭେଦସହଭାୱିକମ୍ମୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଦୁଭୟସ୍ସ କାରଣଂ ଅୱୋଚ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ’’ତି ।
ତୀରେନ୍ତୋତି ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୀମଂସନ୍ତୋ । ‘‘ତୁଲେନ୍ତୋ ତୀରେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱସ୍ସଜ୍ଜନାକାରଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେସି । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଉଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେସି ।
ମହାଭୂମିଚାଲୱଣ୍ଣନା
୧୭୧. ୟନ୍ତି କରଣେ ୱା ଅଧିକରଣେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆହ ‘‘ୟେନ ସମୟେନ, ୟସ୍ମିଂ ୱା ସମୟେ’’ତି । ଉକ୍ଖେପକୱାତାତି ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଖେପକୱାତା । ‘‘ସଟ୍ଠି…ପେ॰… ବହଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ୱାତସ୍ସ ଉବ୍ବେଧପ୍ପମାଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପ୍ପମାଣମ୍ପି ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତିୟେୱ । ଆକାସେତି ପୁବ୍ବେ ୱାତେନ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସେ । ପୁନ ୱାତୋତି ଉକ୍ଖେପକୱାତେ ତଥାକତ୍ୱା ୱିଗତେ ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତୋ ପୁନ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱାଗଣ୍ହାତି ୟଥା ତଂ ଉଦକଂ ନ ଭସ୍ସତି, ଏୱଂ ଉତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତଂ ଆବନ୍ଧନୱିତାନୱସେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ତତୋ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗହଣତୋ ତେନ ୱାତେନ ଉତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଉପରି ଗଚ୍ଛତି । ହୋତିୟେୱାତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ହୋତିୟେୱ । ବହଲଭାୱେନାତି ମହାପଥୱିୟା ମହନ୍ତଭାୱେନ । ସକଲା ହି ମହାପଥୱୀ ତଦା ଓଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଚ, ତସ୍ମା କମ୍ପନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି ।
ଇଜ୍ଝନସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସିଜ୍ଝନସ୍ସ । ଅନୁଭୱିତବ୍ବସ୍ସଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିଆଦିକସ୍ସ । ପରିତ୍ତାତି ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତା ନାତିସୁଭାୱିତା । ତଥା ଚ ଭାୱନା ବଲୱତୀ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ବଲା’’ତି । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ହି ଭାୱନା ୱୁତ୍ତା । ଅପ୍ପମାଣାତି ପଗୁଣା ସୁଭାୱିତା । ସା ହି ଥିରା ଦଳ୍ହତରା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ବଲୱା’’ତି । ‘‘ପରିତ୍ତା ପଥୱୀସଞ୍ଞା, ଅପ୍ପମାଣା ଆପୋସଞ୍ଞା’’ତି ଦେସନାମତ୍ତମେୱ, ଆପୋସଞ୍ଞାୟ ପନ ସୁଭାୱିତାୟ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଂୱେଜେନ୍ତୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମତ୍ତଂ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ । ୱୀମଂସନ୍ତୋ ୱା ତାୱଦେୱ ସମଧିଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିବଲଂ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ପାସାଦକମ୍ପନଂ ପାକଟନ୍ତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସାମଣେରସ୍ସ ପାସାଦକମ୍ପନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କିରାୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୂତିମିସ୍ସୋ ଗନ୍ଧୋ ଏତସ୍ସାତି ପୂତିଗନ୍ଧୋ, ତେନ ପୂତିଗନ୍ଧେନେୱ ଅଧିଗତମାତୁକୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱଂ ୱିୟ ଗନ୍ଧେନେୱ ସୀସେନ, ଅତିୱିୟ ଦାରକୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆଚରିୟନ୍ତି ଆଚରିୟୂପଦେସଂ । ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ଇଦ୍ଧିୱିଧପ୍ପଟିପକ୍ଖାଦୀଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ଉପାୟେ କୋସଲ୍ଲସ୍ସ ଅତ୍ତନା ନ ସମ୍ମା ଉଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନ ତାୱ ସିକ୍ଖିତୋତି ଆହ ‘‘ଅସିକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱିଟ୍ଠୋସୀ’’ତି । ‘‘ପିଲୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସକଲମେୱ ପାସାଦୱତ୍ଥୁଂ ଉଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବପାସାଦୋୱ ତତ୍ଥ ପିଲୱତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍କମଂ ପନ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତାତ…ପେ॰… ଜାନାହୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କପଲ୍ଲକପୂୱନ୍ତି ଆସିତ୍ତକପୂୱଂ, ତଂ ପଚନ୍ତା କପାଲେ ପଠମଂ କିଞ୍ଚି ପିଟ୍ଠଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନ୍ତନ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି ପୂୱଂ ସମନ୍ତତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ଆପୋକସିଣୱସେନ ‘ପାସାଦେନ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ହୋତୂ’ତି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସମନ୍ତତୋ ପାସାଦସ୍ସ ୟାୱ ପରିୟନ୍ତା ୟଥା ଉଦକଂ ହୋତି, ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପମାୟ ଉପଦିସତି ।
ମହାପଦାନେୱୁତ୍ତମେୱାତି ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୁସିତା କାୟା ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮), ତଥା ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହା ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୦) ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨) ଚ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିୟଂ, ଅଭିଜାତିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମତାୱସେନ ମହାପଦାନେପଥୱୀକମ୍ପସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରେସୁପି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଧମ୍ମତାୱସେନେୱାତି ମହାପଦାନେଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇଦାନି ନେସଂ ପଥୱୀକମ୍ପନଂ କାରଣତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତି ଇମେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୁକୋପେନାତି ଉକ୍ଖେପକଧାତୁସଙ୍ଖାତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ପକୋପେନ । ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନାତି ଞାଣିଦ୍ଧିୟା ୱା କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିୟା ୱା ପଭାୱେନ, ତେଜେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞତେଜେନାତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ, ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞବଲେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣତେଜେନାତି ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱେନ । ସାଧୁକାରଦାନୱସେନାତି ୟଥା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱେନ ଅଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଦେସନାଞାଣାନୁଭାୱେନ ଅଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ତଂ ପନସ୍ସା ସାଧୁକାରଦାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ସାଧୁକାରଦାନୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେନ ପନ ଭଗୱା ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩; ୩.୧୯୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫) ୱିଚିତ୍ରରୂପକାୟୋ ସବ୍ବାକାରପରିସୁଦ୍ଧସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିଗୁଣରତନସମିଦ୍ଧିଧମ୍ମକାୟୋ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଥାମମହତ୍ତୟସମହଆଇଦ୍ଧିମହତ୍ତପଞ୍ଞାମହତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତୋ ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ କପ୍ପଂ ୱା କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଂ ପଟିଜିଗୁଚ୍ଛନାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧିନା ନିରପେକ୍ଖୋ ଓସ୍ସଜ୍ଜି । ତଦନୁଭାୱାଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ତଂ ପନସ୍ସା କାରୁଞ୍ଞସଭାୱସଣ୍ଠିତା ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରୁଞ୍ଞସଭାୱେନା’’ତି। ୟସ୍ମା ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ, ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସାତିସୟଂ ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେସି, ‘‘ୟଦତ୍ଥଞ୍ଚ ମୟା ଏୱଂ ସୁଚିରକାଲଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତୋ ଞାଣସମ୍ଭାରୋ ସମ୍ଭତୋ, ଅନୁତ୍ତରୋ ଚ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସମଧିଗତୋ, ତସ୍ସ ୱତ ମେ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଫଲଭୂତା ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ଅଜ୍ଜ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଭିୟ୍ୟୋ ଅତିୱିୟ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପୀତିୱିପ୍ଫାରାଦିଗୁଣୱିପୁଲତରାନୁଭାୱୋ ପରେହି ଅସାଧାରଣଞାଣାତିସୟୋ ଉଦପାଦି, ୟସ୍ସ ସମାପତ୍ତିବଲସମୁପବ୍ରୂହିତସ୍ସ ଞାଣାତିସୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେମେ ପିଣ୍ଡପାତା ସମସମଫଲା ସମସମୱିପାକା’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ୭୫), ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ସମଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ତଂ ପନସ୍ସା ତସ୍ସଂ ୱେଲାୟଂ ଆରୋଦନାକାରପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଅଟ୍ଠମୋ ଆରୋଦନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ‘‘ସାଧୁକାରଦାନୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱୀଦେୱତାୟ ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦ୍ଦଦେୱତା ୱିୟ ମହାପଥୱିୟା ଅଧିଦେୱତା କିର ନାମ ଅତ୍ଥି । ତାଦିସେ କାରଣେ ସତି ତସ୍ସା ଚିତ୍ତୱସେନ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତି, ୟଥା ୱାତୱଲାହକଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ୱାତା ୱାୟନ୍ତି, ସୀତୁଣ୍ହଅବ୍ଭୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ସୀତାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଅତ୍ଥଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ମାରବଲଂ ୱିଧମିତୁଂ –
‘‘ଅଚେତନାୟଂ ପଥୱୀ, ଅୱିଞ୍ଞାୟ ସୁଖଂ ଦୁଖଂ ।
ସାପି ଦାନବଲା ମୟ୍ହଂ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୧.୧୨୪) –
ୱଚନସମନନ୍ତରଂ ମହାପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସପରିସଂ ମାରଂ ପରିୱତ୍ତେସି । ଏତନ୍ତି ସାଧୁକାରଦାନାଦି । ୟଦିପି ନତ୍ଥି ଅଚେତନତ୍ତା, ଧମ୍ମତାୱସେନ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସିୟାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଧମ୍ମତା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମସଭାୱୋ, ସୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଞାଣଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଆନୁଭାୱସଭାୱୋତି । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ୱିଚାରିତମେୱ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା –
‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତୋ, ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣେ ।
ଧମ୍ମତେଜେନ ୱସୁଧା, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୧୬୬) ।
ଆଦି ୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦସ୍ସନନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତନଂ, ନିଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ପଥୱୀକମ୍ପାଦିଉପ୍ପାଦଜନନେନ ଚେୱ ପଥୱୀକମ୍ପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ହେତୁନିଦସ୍ସନେନ ଚ । ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅଜ୍ଜ ଭଗୱତା ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ ଓସ୍ସଟ୍ଠୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ପାରିସେସଞାୟେନ । ଏୱଞ୍ହି ତଦା ଥେରୋ ତମତ୍ଥଂ ୱୀମଂସେୟ୍ୟ ନାୟଂ ଭୂମିକମ୍ପୋ ଧାତୁପ୍ପକୋପହେତୁକୋ ତସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାୟମାନରୂପତ୍ତା, ବାହିରକୋପି ଇସି ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱୋ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ନତ୍ଥି, ସାସନିକୋପି ସତ୍ଥୁ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ସେସାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଦାନି ଅସମ୍ଭୱୋ, ଏୱଂ ଭୂମିକମ୍ପୋ ଚାୟଂ ମହାଭିଂସନକୋ ସଲୋମହଂସୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ପାରିସେସତୋ ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱତା ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ ଓସ୍ସଟ୍ଠୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀ’’ତି ।
ଅଟ୍ଠପରିସୱଣ୍ଣନା
୧୭୨.ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱାତି ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା କପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୮) ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଥେରସ୍ସ ଆୟାଚନାୟ ଅୱସରଂ ଅଦତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞାନିପି ଅଟ୍ଠକାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତୋ ହେତୁଅଟ୍ଠକତୋ ଅଞ୍ଞାନି ପରିସାଭିଭାୟତନୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ତୀଣି ଅଟ୍ଠକାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠ ଖୋ ଇମା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ସୋକୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପରିହରନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି କେଚି ସହସା ଭଣିତେ ବଲୱସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।
ସମାଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ସମାଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ସମାଗମୋ, ପରିସା । ବିମ୍ବିସାରପମୁଖୋ ସମାଗମୋ ବିମ୍ବିସାରସମାଗମୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବିମ୍ବିସାର…ପେ॰… ସମାଗମାଦିସଦିସଂ ଖତ୍ତିୟପରିସନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଲବ୍ଭତେୟେୱ ସତ୍ଥୁ ଖତ୍ତିୟପରିସାଦିଉପସଙ୍କମନଂ । ଆଦିତୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ଭାସନଂ ଆଲାପୋ । କଥନପଟିକଥନଂ ସଲ୍ଲାପୋ । ଧମ୍ମୁପସଞ୍ହିତା ପୁଚ୍ଛା ପଟିପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା । ସଣ୍ଠାନଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥନଂ ସଣ୍ଠାନପରିୟାୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ୱିୟ । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଭୟପଦାପେକ୍ଖଂ ‘‘ତେସମ୍ପି ଲକ୍ଖଣସଣ୍ଠାନଂ ୱିୟ ସତ୍ଥୁ ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ, ତେସଂ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଏୱା’’ତି । ନାପି ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲୋ ଭଗୱା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଛିନ୍ନସ୍ସରାତି ଦ୍ୱିଧାଭୂତସ୍ସରା । ଗଗ୍ଗରସ୍ସରାତି ଜଜ୍ଜରିତସ୍ସରା । ଭାସନ୍ତରନ୍ତି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଭାସତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭାସଂ । ୱୀମଂସାତି ଚିନ୍ତନା । ‘‘କିମତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଦେସେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନନୁ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ କଥିତେ ତେସଂ ସାତିସୟୋ ପସାଦୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ୟେସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମେ କଥିତେ ପସାଦୋ ହୋତି, ନ ଜାନାପେତ୍ୱା, ତାଦିସେ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ଥା ତଥା କରୋତି । ତତ୍ଥ ପୟୋଜନମାହ ‘‘ୱାସନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଏୱଂ ସୁତୋପୀତି ଏୱଂ ଅୱିଞ୍ଞାତଦେସକୋ ଅୱିଞ୍ଞାତାଗମନୋପି ସୁତୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟେୱ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ।
‘‘ଆନନ୍ଦା’’ତିଆଦିକୋ ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହୋ ପାଳିଧମ୍ମୋ ଏୱ ତଥା ଦସ୍ସିତୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ।
ଅଟ୍ଠଅଭିଭାୟତନୱଣ୍ଣନା
୧୭୩. ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୁ, ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା । ଅଭିଭୁ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ । ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ୱାତିପି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ ଅଭିଭାୟତନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିଭୱନକାରଣାନୀ’’ତିଆଦି । ତାନି ହୀତି ଅଭିଭାୟତନସଞ୍ଞିତାନି ଝାନାନି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରିୟତାୟା’’ତି ଇଦଂ ଉଭୟତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରିୟତାୟ ଆରମ୍ମଣାନି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ଞାଣବଲେନେୱ ହି ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନଂ ୱିୟ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱୋ ପୀତି ।
ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ଅପ୍ପନାୱସେନ । ନ ହି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପନା ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ନ ବହିଦ୍ଧାପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ।
ପରିତ୍ତାନୀତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତାନି । ତେନାହ ‘‘ଅୱଡ୍ଢିତାନୀ’’ତି । ପରିତ୍ତୱସେନେୱାତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଦଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତତା ହେତ୍ଥ ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ସତିପି ଅସତିପି ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା ନାମ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୱନଂ, ସମାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମସମନନ୍ତରମେୱ ଅପ୍ପନାଝାନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନାତି ଚ ଅପ୍ପନାପରିୱାସାଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱଚନମେତଂ । ୟୋ ‘‘ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋପି ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ । ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀତି ଭାୱନଂ ଅପ୍ପନଂ ନେତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ତଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକା ଏୱ, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସେନ, ଉପଚାରାସେୱନାୟ ଚ ୱିନା ଅପ୍ପନା ହୋତି, ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ପରିୱାସିତପରିକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାୱାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନାପି ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଏକନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମନତୋ ପରଂ କତିପୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାୱସାନେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱାତି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟିକମିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଦା ତଥାରୂପସ୍ସ ଆଭୋଗସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଆଭୋଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇମିନା ତସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭୋଗୋ କଥିତୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଥା ଆଭୋଗାଭାୱେ କସ୍ମା ‘‘ଝାନସଞ୍ଞାୟପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱନ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।
ୱଡ୍ଢିତପ୍ପମାଣାନୀତି ୱିପୁଲପ୍ପମାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ୱଡ୍ଢିଂ ପାପିତାନୀତି ତଥା ୱଡ୍ଢନସ୍ସେୱେତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମହନ୍ତାନୀ’’ତି । ଭତ୍ତୱଡ୍ଢିତକନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନଭାଜନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଭତ୍ତଂ, ଏକାସନେ ପୁରିସେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭତ୍ତତୋ ଉପଡ୍ଢଭତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ରୂପସଞ୍ଞାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ ଏୱେତ୍ଥ ଅଲାଭିତା ।
ବହିଦ୍ଧାୱଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି…ପେ॰… ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୦) ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ଆଗତତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ‘‘କସ୍ମା ପନ ‘ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ଚତୂସୁପି ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୱ ୱୁତ୍ତା’ତି ଚୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ୱା ହି ଇଧ ୱା ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନେୱ ଅଭିଭୱିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତାନି ନିୟମତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ତତ୍ରାପି ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନି । ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’ତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱିଲାସମତ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି, ସହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ପରିତ୍ତାନି ‘‘ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ଅପ୍ପମାଣାନି ‘‘ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି । ଅତ୍ଥି ହି ସୋ ପରିୟାୟୋ ପରିତ୍ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ତାନି ଚେ କଦାଚି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୁଜିତାନି ହୋନ୍ତି, ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି । ପରିୟାୟକଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୨) ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ସହିତାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ଅଭିଭୱନୱିସେସୋତି । ତଥା ଇଧ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାନମ୍ପି ଅଭିଭୱନପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମଦୁତିୟଅଭିଭାୟତନେସୁ ପଠମୱିମୋକ୍ଖୋ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥଅଭିଭାୟତନେସୁ ଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱଣ୍ଣାଭିଭାୟତନେସୁ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅଭିଭୱନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଭିଭାୟତନାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଭିଭାୟତନାନି କଥିତାନି; ସବ୍ବାନି ଚ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନି ଝାନାନି ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତଦେତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅୱଚନତୋ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି ଇଦଂ କତ୍ଥଚିପି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ, ତେନ ୟଂ ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ, ତଂ ତେନ ହେତୁନା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଦେସନାୱିଲାସହେତୁକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଏୱ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୩) ୱଚନଂ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତା ଚ ତେସଂ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନଂ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ତା । ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନପରିୟାୟକଥାଭାୱତୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ନୀଲାଦି ଅଭିଭାୟତନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଚେ ? ତଂ ନ, ନୀଲାଦୀସୁ କତାଧିକାରାନଂ ନୀଲାଦିଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭିଭୱନକାରଣତ୍ତା । ନ ହି ତେସଂ ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନଂ ପରିତ୍ତତା, ଅପ୍ପମାଣତା ୱା ଅଭିଭୱନକାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନୀଲାଦିଭାୱୋ ଏୱାତି । ଏତେସୁ ଚ ପରିତ୍ତାଦିକସିଣରୂପେସୁ ୟଂ ୟଂ ଚରିତସ୍ସ ଇମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନାତି ସକଲନୀଲୱଣ୍ଣନୀଲନିଦସ୍ସନନୀଲନିଭାସାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ । ୱଣ୍ଣୱସେନାତି ସଭାୱୱଣ୍ଣୱସେନ । ନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ପସ୍ସିତବ୍ବତାୱସେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଗହେତବ୍ବତାୱସେନ । ଓଭାସୱସେନାତି ସପ୍ପଭାସତାୟ ଅୱଭାସନୱସେନ । ଉମାପୁପ୍ଫନ୍ତି ଅତସିପୁପ୍ଫଂ । ନୀଲମେୱ ହୋତି ୱଣ୍ଣସଙ୍କରାଭାୱତୋ । ବାରାଣସିସମ୍ଭୱନ୍ତି ବାରାଣସିୟଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଇତୋ ବାହିରକସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣଂ ଅତିୱିତ୍ଥାରିତଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ସକଲଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି, ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ତାଦିସଂ ଭୟଂ ୱା ସାରଜ୍ଜଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି ଅଭୀତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଆନୀତାନି ।
ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖୱଣ୍ଣନା
୧୭୪.ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ହେଟ୍ଠା ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଘୋସୋପି ଭୟାୱହୋ ୱଟ୍ଟାଭିରତଭାୱତୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ୱିମୋକ୍ଖେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୋପି ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଭୀତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଆନୀତାନି ।
ଆନନ୍ଦୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୭୮.ବୋଧୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣପଟିୱେଧ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ତଂମୂଲକତ୍ତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭାୱନ୍ତି ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଆନନ୍ଦ ତଥାଗତୋ କପ୍ପଂ ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ।
୧୭୯.ତମ୍ପି ଓଳାରିକନିମିତ୍ତଂ କତଂ ତସ୍ସ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚେତସୋ ନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତଂ ।
୧୮୩.ଆଦିକେହୀତି ଏୱମାଦୀହି ମିତ୍ତାମଚ୍ଚସୁହଜ୍ଜାହି । ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ ପିୟେହି । ମନୱଡ୍ଢନତୋ ମନାପେହି । ଜାତିୟାତି ଜାତିଅନୁରୂପଗମନେନ । ନାନାଭାୱୋ ୱିସୁଂଭାୱୋ ଅସମ୍ବଦ୍ଧଭାୱୋ । ମରଣେନ ୱିନାଭାୱୋତି ଚୁତିୟା ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଅପୁନରାୱତ୍ତନତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ । ଭୱେନ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋତି ଭୱନ୍ତରଗ୍ଗହଣେନ ପୁରିମାକାରତୋ ଅଞ୍ଞାକାରତା ‘‘କାମାୱଚରସତ୍ତୋ ରୂପାୱଚରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା, ତତ୍ଥାପି ‘‘ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି କୁତୋ କୁହିଂ କିସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତେ ‘‘ୟଂ ତଂ ଜାତଂ…ପେ॰… ମା ପଲୁଜ୍ଜୀ’’ତି ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍କା । ନ ସକ୍କା ଏୱ ତାଦିସସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ ତଥାଗତସ୍ସାପି ସରୀରଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପଚ୍ଚାୱମିସ୍ସତୀ’’ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆୟୁସଙ୍ଖାରାନଂ ଓସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ପରିୟୋସାପିତତ୍ତା । ନ ହେତ୍ଥ ମାସତ୍ତୟତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।
୧୮୪. ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତି ନାମ ସସମ୍ଭାରେହି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେହି କେୱଲେହୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି ଲୋକିୟାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାହି ୱିନା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସମଧିଗମସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।
ତତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନାଗାପଲୋକିତୱଣ୍ଣନା
୧୮୬.ନାଗାପଲୋକିତନ୍ତି ନାଗସ୍ସ ୱିୟ ଅପଲୋକିତଂ, ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ଅପଲୋକନସଦିସଂ ଅପଲୋକନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହଚ୍ଚାତି ଫୁସିତ୍ୱା । ଅଙ୍କୁସକଲଗ୍ଗାନି ୱିୟାତି ଅଙ୍କୁସକାନି ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଲଗ୍ଗାନି ଆସତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଠିତାନି । ଏକାବଦ୍ଧାନୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଏକତୋ ଆବଦ୍ଧାନି । ତସ୍ମାତି ଗୀୱଟ୍ଠୀନଂ ଏକଗ୍ଘନାନଂ ୱିୟ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱେନ, ନ କେୱଲଂ ଗୀୱଟ୍ଠୀନଂୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠପେତ୍ୱା ବାହୁସନ୍ଧିଆଦିକା ଦ୍ୱାଦସ ମହାସନ୍ଧିୟୋ, ଅଙ୍ଗୁଲିସନ୍ଧିୟୋ ଚ ଇତରସନ୍ଧୀସୁ ଏକାବଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱା ଠିତାନି, ୟତୋ ନେସଂ ପକତିହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସବଲପ୍ପମାଣଂ କାୟବଲଂ ହୋତି । ୱେସାଲିନଗରାଭିମୁଖଂ ଅକାସି କଣ୍ଟକପରିୱତ୍ତନେ ୱିୟ କପିଲନଗରାଭିମୁଖଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ତଂ ନାଗାପଲୋକିତଂ ନାମ ଜାତଂ ? ତଦଜ୍ଝାସୟଂ ଉପାଦାୟ । ଭଗୱା ହି ନାଗାପଲୋକିତୱସେନେୱ ଅପଲୋକେତୁକାମୋ ଜାତୋ, ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପନସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ପରିୱତ୍ତି, ତେନ ତଂ ‘‘ନାଗାପଲୋକିତଂ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମକଂ ଆନନ୍ଦ ତଥାଗତସ୍ସ ୱେସାଲିୟା ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ନୟିଦଂ ୱେସାଲିୟା ଅପଲୋକନସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା, ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ ପନେତଂ । ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଦେୱେତ୍ଥ ଅପଲୋକନକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଛିମଦସ୍ସନମେୱ ଅନୁକ୍କମେନ କୁସିନାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତୁକାମତାୟ ତତୋ ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତଂ ପରିହରତି, ତୟିଦଂ ସୋଧନମତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱିପରୀତଂ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଭଗୱା ସାପେକ୍ଖୋ ୱେସାଲିଂ ଅପଲୋକେସି, ‘‘ଇଦଂ ପନ ମେ ଗମନଂ ଅପୁନରାଗମନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନମୁଖେନ ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅପଲୋକେସି । ତେନାହ ‘‘ଅପିଚ ୱେସାଲିରାଜାନୋ’’ତିଆଦି ।
ଅନ୍ତକରୋତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସକସନ୍ତାନେ, ପରସନ୍ତାନେ ଚ ୱିନାସକରୋ ଅଭାୱକରୋ । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମଂସଚକ୍ଖୁସମନ୍ତଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସାତିସୟଂ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ।
ଚତୁମହାପଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୮୭.ମହାଓକାସେତି ମହନ୍ତେ ଓକାସେ । ମହନ୍ତାନି ଧମ୍ମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନଟ୍ଠାନାନି । ୟେସୁ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ଧମ୍ମୋ ନିଚ୍ଛୀୟତି ଅସନ୍ଦେହତୋ, କାନି ପନ ତାନି ? ଆଗମନୱିସିଟ୍ଠାନି ସୁତ୍ତୋତରଣାଦୀନି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଅପଦିସନ୍ତୀତି ଅପଦେସା, ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତଂ ଆୱୁସୋ ଭଗୱତୋ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କେନଚି ଆଭତସ୍ସ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛିନନେ କାରଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ତସ୍ସ ୟଥାଭତସ୍ସ ସୁତ୍ତୋତରଣାଦି ଏୱ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଚତ୍ତାରୋତି ? ୟସ୍ମା ଧମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ପରାୟା ସତ୍ଥା, ସାୱକା ଚ, ତେସୁ ଚ ସାୱକା ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତିୱିଧା, ଏୱଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ମୟା ୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଟିଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଅପଦିସିତବ୍ବାନଂ ଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେ ତଂ ଆୱୁସୋ ଭଗୱତୋ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ନେତ୍ତିୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ ସଙ୍ଘାପଦେସୋ ସମ୍ବହୁଲତ୍ଥେରାପଦେସୋ ଏକତ୍ଥେରାପଦେସୋ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୧୮) ବୁଦ୍ଧୋ ଅପଦେସୋ ଏତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ…ପେ॰… ମହାକାରଣାନୀ’’ତି ।
୧୮୮.ନେୱଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଗନ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ନାମ ସୱନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ସୋତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି ପଦାନି ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଚ, ଅତ୍ଥପଦାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେହୀତି ପଦାନି, ଅକ୍ଖରାଦୀନି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି । ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଦାନି, ସଙ୍କାସନାଦୀନି ଅତ୍ଥପଦାନି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ‘‘‘ପଦସଙ୍ଖାତାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀ’ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନେୱ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି କେଚି, ତଂ ନ, ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି, ତେହି ବ୍ୟଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ଅତ୍ଥପଦାନୀତି ଉଭୟସଙ୍ଗହତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେତି ତେନାଭତସୁତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ । ପାଳି ୱୁତ୍ତାତି କେୱଲୋ ପାଳିଧମ୍ମୋ ପୱତ୍ତୋ । ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ପୱତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅନୁସନ୍ଧି କଥିତୋତି ୟଥାରଦ୍ଧଦେସନାୟ, ଉପରି ଦେସନାୟ ଚ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ କଥିତଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କଥିତୋ। ପୁବ୍ବାପରଂ କଥିତନ୍ତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅୱିରୁଜ୍ଝନଞ୍ଚେୱ ୱିସେସାଧାନଞ୍ଚ କଥିତଂ ପକାସିତଂ । ଏୱଂ ପାଳିଧମ୍ମାଦୀନି ସମ୍ମଦେୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଗହଣଂ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବାନୀତି ଞାଣେନ ସୁତ୍ତେ ଓଗାହେତ୍ୱା ତାରେତବ୍ବାନି, ତଂ ପନ ଓଗାହେତ୍ୱା ତରଣଂ ତତ୍ଥ ଓତରଣଂ ଅନୁପ୍ପୱେସନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାନୀ’’ତି ।
କିଂ ପନ ତଂ ସୁତ୍ତଂ, କୋ ୱା ୱିନୟୋତି ୱିଚାରଣାୟ ଆଚରିୟାନଂ ମତିଭେଦମୁଖେନ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନୟୋତି ୱିଭଙ୍ଗପାଠମାହ । ସୋ ହି ମାତିକାସଞ୍ଞିତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସୂଚନତୋ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ୱିୱିଧନୟତ୍ତା, ୱିସିଟ୍ଠନୟତ୍ତା ଚ ୱିନୟୋ, ଖନ୍ଧକପାଠୋ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ୱିନୟପିଟକମ୍ପି ନ ପରିୟାଦୀୟତି ପରିୱାରପାଳିୟା ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକାନି ୱା ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ଏୱମ୍ପୀତି ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକାନି ସୁତ୍ତଂ, ୱିନୟପିଟକଂ ୱିନୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତୱିନୟୱିଭାଗେ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି । ନ ତାୱ ପରିୟାଦୀୟନ୍ତୀତି ନ ତାୱ ଅନୱସେସତୋ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅସୁତ୍ତନାମକଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ନାମଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୀତମ୍ପି ଜାତକାଦିବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ତୀଣି ପିଟକାନି ନ ପରିୟାଦିଣ୍ଣାନୀତି । ସୁତ୍ତନିପାତଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକାଦୀନି ଦୀଘନିକାୟାଦୟୋ ୱିୟ ସୁତ୍ତନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅସଙ୍ଗୀତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେ ପନେତ୍ଥ ଜାତକାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତାନିପି ଗହିତାନି । ବୁଦ୍ଧୱଂସଚରିୟାପିଟକାନଂ ପନେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ, କିଂ ୱା ତେନ ମଗ୍ଗନେନ ? ସବ୍ବୋପାୟଂ ୱଣ୍ଣନାନୟୋ ଥେରୱାଦଂ ଦସ୍ସନମୁଖେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱାତି ।
ଅତ୍ଥୀତି କିଂ ଅତ୍ଥି, ଅସୁତ୍ତନାମକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନତ୍ଥି ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ’’ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱିନୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟଂ ‘‘ନାୟମତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ପଟିସୋଧେତ୍ୱା । ୱିନେତି ଏତେନ କିଲେସେତି ୱିନୟୋ, କିଲେସୱିନୟନୂପାୟୋ, ସୋ ଏୱ ଚ ନଂ କରୋତୀତି କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିନୟୋ ପନ କାରଣ’’ନ୍ତି ।
ଧମ୍ମେତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ । ସରାଗାୟାତି ସରାଗଭାୱାୟ କାମରାଗଭୱରାଗପରିବ୍ରୂହନାୟ । ସଞ୍ଞୋଗାୟାତି ଭୱସଂୟୋଜନାୟ । ଆଚୟାୟାତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ । ମହିଚ୍ଛତାୟାତି ମହିଚ୍ଛଭାୱାୟ । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟାତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିଭାୱାୟ । ସଙ୍ଗଣିକାୟାତି କିଲେସସଙ୍ଗଣଗଣସଙ୍ଗଣୱିହାରାୟ । କୋସଜ୍ଜାୟାତି କୁସୀତଭାୱାୟ । ଦୁବ୍ଭରତାୟାତି ଦୁପ୍ପୋସତାୟ । ୱିରାଗାୟାତି ସକଲୱଟ୍ଟତୋ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ୱିସଞ୍ଞୋଗାୟାତି କାମଭୱାଦୀହି ୱିସଂୟୁଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଅପଚୟାୟାତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପଚୟନାୟ, ନିବ୍ବାନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟାତି ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଇଚ୍ଛାପଗମାୟ । ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟାତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧସନ୍ତୁଟ୍ଠିଭାୱାୟ । ପୱିୱେକାୟାତି ପୱିୱିତ୍ତଭାୱାୟ, କାୟୱିୱେକାଦିତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦିୱିୱେକସିଦ୍ଧିୟା । ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟାତି କାୟିକସ୍ସ ଚେୱ, ଚେତସିକସ୍ସ ଚ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ସୁଭରତାୟାତି ସୁଖପୋସନତ୍ଥାୟ । ଏୱଂ ୟୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣପରିପୁଚ୍ଛାମନସିକାରୱସେନ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସରାଗାଦିଭାୱପରିୱଜ୍ଜନସ୍ସ କାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱିରାଗାଦିଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଏକଂସତୋ ଏସୋ ଧମ୍ମୋ । ଏସୋ ୱିନୟୋ, ସମ୍ମଦେୱ ଅପାୟାଦୀସୁ ଅପତନୱସେନ ଧାରଣତୋ, କିଲେସାନଂ ୱିନୟନତୋ, ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଓୱାଦାନୁସିଟ୍ଠିଭାୱତୋ ଏତଂ ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଧାରେୟ୍ୟାସି ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଅୱବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ସୂଚନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତେତି ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ’’ତି । ତେପିଟକଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ରାଗାଦିୱିନୟନକାରଣଂ ତଥାଗତେନ ସୁତ୍ତପଦେନ ପକାସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିନୟେତି ଏତସ୍ମିଂ ରାଗାଦିୱିନୟକାରଣେ’’ତି ।
ସୁତ୍ତେ ଓସରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପରିୟାପନ୍ନତାୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତପଟିପାଟିୟା କତ୍ଥଚି ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ଛଲ୍ଲିଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅରୋଗସ୍ସ ମହତୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ତିଟ୍ଠତୋ ଉପକ୍କମେନ ଛଲ୍ଲିୟା ସକଲିକାୟ, ପପଟିକାୟ ୱା ଉଟ୍ଠପନଂ ୱିୟ ଅରୋଗସ୍ସ ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ ତିଟ୍ଠତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଛଲ୍ଲିସଦିସଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧତାଦିଦୋସଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପରିଦୀପେତ୍ୱା, ତାଦିସାନି ପନ ଏକଂସତୋ ଗୁଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରାଦିପରିୟାପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗୁଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତର…ପେ॰…ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି। ରାଗାଦିୱିନୟେତି ରାଗାଦୀନଂ ୱିନୟନତ୍ଥେ । ତଦାକାରତାୟ ନ ପଞ୍ଞାୟମାନାନି ନ ଦିସ୍ସମାନାନି ଛଡ୍ଡେତବ୍ବାନି ୱଜ୍ଜିତବ୍ବାନି ନ ଗହେତବ୍ବାନି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
ଇମସ୍ମିଂପନ ଠାନେତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାପଦେସନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନେ । ‘‘ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପକିଣ୍ଣକକଥାୟ ମାତିକଂ ଉଦ୍ଦିସତି । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ହୋ, ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣାନି, ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିଅତ୍ଥେନ ସୁତ୍ତଂ, ପାଳି, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଅନୁଲୋମେତି ଅନୁକୂଲେତୀତି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ, ମହାପଦେସୋ । ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି ପାଳିଂ ଏତେନାତି ଆଚରିୟୱାଦୋ ଅଟ୍ଠକଥା । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ମତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଅତ୍ତନୋମତି । ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟେ ପତ୍ତେତି ଧମ୍ମେ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠିତେ । ଇମେତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା । ପମୀୟତି ଧମ୍ମୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନିଚ୍ଛୀୟତି ଏତେନାତି ପମାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ଏତ୍ଥ ସମେତୀ’’ତିଆଦି । ଇତରନ୍ତି ମହାପଦେସେସୁ ଅସମେନ୍ତଂ । ପୁନ ଇତରନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ ପଟିବାହନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ଏକଂସେନେୱ ବ୍ୟାକାତବ୍ବୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟୋ । ୱିଭଜ୍ଜାତି ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣାଦିଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା । ପଟିପୁଚ୍ଛାତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଠପନୀୟୋତି ତିଧାପି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଠପନୀୟୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅକତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂସେନେୱ ବ୍ୟାକାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚତାୟ ଲେସସ୍ସାପି ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ । ପୁରିମପଦାୱଧାରଣେ ପନ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟତା ଚକ୍ଖୁସୋତେସୁ ୱିସେସତ୍ଥସାମଞ୍ଞତ୍ଥାନଂ ଅସାଧାରଣଭାୱତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତେସଂ ସଦିସତାଚୋଦନା ପଟିପୁଚ୍ଛନମୁଖେନେୱ ବ୍ୟାକରଣୀୟା ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ, ଅନୁଞ୍ଞାତୱସେନ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଚକ୍ଖୁ, ତଥା ସୋତଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ଜୀୱସରୀରାନଂ ଅନଞ୍ଞତାପଞ୍ହୋ । ୟସ୍ସ ୟେନ ଅନଞ୍ଞତାଚୋଦିତା, ସୋ ଏୱ ପରମତ୍ଥତୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ୱଞ୍ଝାତନୟସ୍ସ ମତ୍ତେୟ୍ୟତାକିତ୍ତନସଦିସୋତି ଅବ୍ୟାକାତବ୍ବତାୟ ଠପନୀୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାନି ପମାଣଂ ତେନେୱ ନୟେନ ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକାତବ୍ବତୋ ।
ୱିନୟମହାପଦେସୋ କପ୍ପିୟାନୁଲୋମୱିଧାନତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନୁଲୋମକପ୍ପିୟଂ ନାମ, ମହାପଦେସଭାୱେନ ପନ ତଂସଦିସତାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତମହାପଦେସେସୁପି ‘‘ଅନୁଲୋମକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱୋହାରୋ । ୟଦିପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ପୱତ୍ତିତପକିଣ୍ଣକଦେସନାୱ ଅଟ୍ଠକଥା, ସା ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ପଠମଂ ତୀଣି ପିଟକାନି ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୁରୂପେନେୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତତ୍ତା ‘‘ଆଚରିୟୱାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି ପାଳିଂ ଏତେନାତି । ତେନାହ ‘‘ଆଚରିୟୱାଦୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି । ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହୋ ଏୱ ଚ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଭତୋ ପଚ୍ଛା ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟେହି ମହାଥେରେହି ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତୋ ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରପରିହରଣତ୍ଥଂ । ଅତ୍ତନୋମତି ନାମ ଥେରୱାଦୋ । ନୟଗ୍ଗାହେନାତି ସୁତ୍ତାଦିତୋ ଲବ୍ଭମାନନୟଗ୍ଗହଣେନ । ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟାତି ସୁତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଅନୁଗତବୁଦ୍ଧିୟା । ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତା ଅତ୍ଥା ଏୱ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ସୁତ୍ତେନ ସଂସନ୍ଦତି, ଏୱଂ ମହାପଦେସତୋ ଅତ୍ଥା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ପମାଦପାଠୱସେନ ଆଚରିୟୱାଦସ୍ସ କଦାଚି ପାଳିୟା ଅସଂସନ୍ଦନାପି ସିୟା, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆଚରିୟୱାଦୋପି ସୁତ୍ତେନ ସମେନ୍ତୋୟେୱଗହେତବ୍ବୋ’’ତି । ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୟଂ ପଟିଭାନଭାୱତୋ । ତଥା ଚ ସାପି ଗହେତବ୍ବା, କୀଦିସୀ ? ସୁତ୍ତେନ ସମେନ୍ତା ୟେୱାତି ୟୋଜନା । ତାସୂତି ତୀସୁ ସଙ୍ଗୀତୀସୁ । ‘‘ଆଗତମେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ମହାକସ୍ସପାଦୀହି ସଙ୍ଗୀତମେୱ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ସୁତ୍ତଭାୱମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଦତ୍ଥା ଏୱ ହି ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ । ତତ୍ଥାତି ଗାରୟ୍ହସୁତ୍ତେ । ନ ଚେୱ ସୁତ୍ତେ ଓସରନ୍ତି, ନ ଚ ୱିନୟେ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ତସ୍ସ ଅସୁତ୍ତଭାୱତୋ ତେନ ‘‘ଅନୁଲୋମକପ୍ପିୟଂ ସୁତ୍ତେନ ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଏୱତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ନିଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ନ ଇତର’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗହିତାୱଧାରଣଫଲଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କମ୍ମାରପୁତ୍ତଚୁନ୍ଦୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୮୯.ସୂକରମଦ୍ଦୱନ୍ତି ୱନୱରାହସ୍ସ ମୁଦୁମଂସଂ । ୟସ୍ମା ଚୁନ୍ଦୋ ଅରିୟସାୱକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଭଗୱତୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଆହାରଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜମେୱ ପଟିୟାଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱତ୍ତମଂସ’’ନ୍ତି । ତଂ କିରାତି ‘‘ନାତିତରୁଣସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିସେସଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ମୁଦୁ ଚେୱ ସିନିଦ୍ଧଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଦୁମଂସଭାୱତୋ ହି ଅଭିସଙ୍ଖରଣୱିସେସେନ ଚ ‘‘ମଦ୍ଦୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ ‘‘ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଛିମକୋ ଆହାରୋ’’ତି ପୁଞ୍ଞୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ, ତଂ ପନ ତଥାପକ୍ଖିତ୍ତଦିବ୍ବୋଜତାୟ ଗରୁତରଂ ଜାତଂ ।
ଅଞ୍ଞେ ୟଂ ଦୁଜ୍ଜୀରଂ, ତଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘‘କସ୍ସଚି ଅଦତ୍ୱା ୱିନାସିତ’’ନ୍ତି ଉପୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପରୂପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ‘‘ନାହଂ ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୀହନାଦଂ ନଦତି ।
୧୯୦. କଥଂ ପନାୟଂ ସୀହନାଦୋ ନନୁ ତଂ ଭଗୱତୋପି ସମ୍ମାପରିଣାମଂ ନ ଗତନ୍ତି ? ନୟିଦଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମଦେୱ ତଂ ଭଗୱତୋ ପରିଣାମଂ ଗତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ୱିକାରସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱଂ ଆପାଦିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ ପନ ଭୁତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି । ନ ହି ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞେ ୱା ପନ ଖୀଣାସୱା ନୱୱେଦନୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତମେୱ କତ୍ୱା ଆହାରସ୍ସ ଉପଭୁଞ୍ଜନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଭତ୍ତଂ ଭୁତ୍ତାୱିସ୍ସ ଖରୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ? ତଂ ଭୋଜନୁତ୍ତରକାଲଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ପନ ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । କତୁପଚିତସ୍ସ ଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ବଲୱତିପି ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଗରୁସିନିଦ୍ଧଭୋଜନପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାନିଗ୍ଗହୋ ଜାତୋ, ତେନାହ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦି । ପତ୍ଥିତଟ୍ଠାନେତି ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେ, ଇଚ୍ଛା ଚସ୍ସ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନେତବ୍ବୱେନେୟ୍ୟାପେକ୍ଖା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଗାଥାୟମ୍ପି ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସୁତମତ୍ତଂ, ପରେସଂ ୱଚନମତ୍ତମେତଂ, ନ ପନ ଭୋଜନପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆବାଧଂ ଫୁସି ଧୀରୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ପାନୀୟାହରଣୱଣ୍ଣନା
୧୯୧. ପସନ୍ନଭାୱେନ ଉଦକସ୍ସ ଅଚ୍ଛଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛୋଦକାତି ପସନ୍ନୋଦକା’’ତି । ସାଦୁରସତ୍ତା ସାତତାତି ଆହ ‘‘ମଧୁରୋଦକା’’ତି । ତନୁକମେୱ ସଲିଲଂ ୱିସେସତୋ ସୀତଲଂ, ନ ବହଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ତନୁସୀତଲସଲିଲା’’ତି । ନିକ୍କଦ୍ଦମାତି ସେତଭାୱସ୍ସ କାରଣମାହ । ପଙ୍କଚିକ୍ଖଲ୍ଲାଦିୱସେନ ହି ଉଦକସ୍ସ ୱିୱଣ୍ଣତା, ସଭାୱତୋ ପନ ତଂ ସେତୱଣ୍ଣଂ ଏୱାତି ।
ପୁକ୍କୁସମଲ୍ଲପୁତ୍ତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୯୨.ଧୁରୱାତେତି ପଟିମୁଖୱାତେ । ଦୀଘପିଙ୍ଗଲୋତି ଦୀଘୋ ହୁତ୍ୱା ପିଙ୍ଗଲଚକ୍ଖୁକୋ । ପିଙ୍ଗଲକ୍ଖିକୋ ହି ସୋ ‘‘ଆଳାରୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଦକ୍ଖତି କରିସ୍ସତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଈଦିସଂ । ଈଦିସେସୂତି ୟତ୍ର ୟଂଚାତି ଏୱରୂପନିପାତସଦ୍ଦୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ।
୧୯୩. ୱିଚରନ୍ତିୟୋ ମେଘଗବ୍ଭତୋ ନିଚ୍ଛରନ୍ତିୟୋ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଚ୍ଛରନ୍ତୀସୂତି ୱିଚରନ୍ତୀସୂ’’ତି । ନୱୱିଧାୟାତି ନୱପ୍ପକାରାୟ । ନୱସୁ ହି ପକାରେସୁ ଏକୱିଧାପି ଅସନି ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ‘‘ନୱୱିଧା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଈଦିସୀ ହି ଏସା ରୁଳ୍ହି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପତ୍ତିପି ସମଞ୍ଞା ୱିୟ । ଅସଞ୍ଞଂ କରୋତି, ୟୋ ତସ୍ସା ସଦ୍ଦେନ, ତେଜସା ଚ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ । ଏକଂ ଚକ୍କନ୍ତି ଏକଂ ମଣ୍ଡଲଂ । ସଙ୍କାରଂ ତୀରେନ୍ତୀ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ ୱିୟ ଦସ୍ସେତୀତି ସତେରା । ଗଗ୍ଗରାୟମାନାତି ଗଗ୍ଗରାତିସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୀ, ଅନୁରୱଦସ୍ସନଞ୍ହେତଂ । କପିସୀସାତି କପିସୀସାକାରୱତୀ । ମଚ୍ଛୱିଲୋଲିକାତି ଉଦକେ ପରିପ୍ଫନ୍ଦମାନମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ୱିଲୁଳିତାକାରା । କୁକ୍କୁଟସଦିସାତି ପସାରିତପକ୍ଖକୁକ୍କୁଟାକାରା । ନଙ୍ଗଲସ୍ସ କସ୍ସନକାଲେ କସ୍ସକାନଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ମଣିକା ହୋତି, ତଂ ଉପାଦାୟ ନଙ୍ଗଲଂ ‘‘ଦଣ୍ଡମଣିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଦଣ୍ଡମଣିକାକାରା ଦଣ୍ଡମଣିକା । ତେନାହ ‘‘ନଙ୍ଗଲସଦିସା’’ତି । ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି ସଜୋତିଭୂତତାୟ ଉଦକେନ ଅତେମେତବ୍ବତୋ ମହାସନି ‘‘ସୁକ୍ଖାସନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ପତିତଟ୍ଠାନଂ ସମୁଗ୍ଘାଟେତୀ’’ତି ।
ଭୁସାଗାରକେତି ଭୁସମୟେ ଅଗାରକେ । ତତ୍ଥ କିର ମହନ୍ତଂ ପଲାଲପୁଞ୍ଜଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ପଲାଲଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସାଲାସଦିସଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ୱସନୟୋଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ କତଂ, ତଦା ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱସି, ତଂ ପନ ଖଲମଣ୍ଡଲଂ ସାଲାସଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖଲସାଲାୟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ କାରଣେ’’ତି, ଅସନିପାତେନ ଛନ୍ନଂ ଜନାନଂ ହତକାରଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ତ୍ୱଂ ଭନ୍ତେତି ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।
୧୯୪. ସିଙ୍ଗୀ ନାମ କିର ଉତ୍ତମଂ ଅତିୱିୟ ପଭସ୍ସରଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଛୱିୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗତସୁୱଣ୍ଣଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସିଙ୍ଗୀସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ ପନ ଥେରୋ ତଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନେୱ କାରଣେନାତି ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି, ପରେସଂ ୱଚନୋକାସପଚ୍ଛେଦନଂ, ତେନ ୱତ୍ଥେନ ସତ୍ଥୁ ପୂଜନଂ, ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁୱତ୍ତନନ୍ତି ଇମିନା ତେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚତୁବ୍ବିଧେନ କାରଣେନ ।
୧୯୫. ଥେରୋ ଚ ତାୱଦେୱ ତଂ ସିଙ୍ଗୀୱଣ୍ଣଂ ମଟ୍ଠଦୁସ୍ସଂ ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଇମଂ ମଟ୍ଠଦୁସ୍ସଂ, ତଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି । ପଟିଗ୍ଗହେସି ଭଗୱା, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱାପି ତତୋ ଏକଂ ନିୱାସେସି, ଏକଂ ପାରୁପୀ’’ତି । ତାୱଦେୱ କିର ତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଟ୍ଟିକରଣମତ୍ତେନ ତୁନ୍ନକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଉପନେସୁଂ, ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି । ହତଚ୍ଚିକଂ ୱିୟାତି ପଟିହତପ୍ପଭଂ, ୱିୟ-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ ହି ସରୀରପ୍ପଭାହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୟୁଗସ୍ସ ପଭସ୍ସରତା ନାହୋସି । ଅନ୍ତନ୍ତେନେୱାତି ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋ ଏୱ, ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ବହିପନସ୍ସ ପଭା ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
‘‘ପସନ୍ନରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ଏତେନେତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଭୁତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ନ ସୋ ରୋଗୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ । ଦ୍ୱୀସୁ କାଲେସୁ ଏୱଂ ହୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିବ୍ବାନଧାତୂନଂ ସମଧିଗମସମୟଭାୱତୋ । ଉପୱତ୍ତନେ ଅନ୍ତରେନ ୟମକସାଲାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।
୧୯୬.ସବ୍ବଂସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣମେୱ ଅହୋସି ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଭସ୍ସରାୟ ଏକଗ୍ଘନାୟ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭାୟ ନିରନ୍ତରଂ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ।
ଧମ୍ମେତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ । ପୱତ୍ତାତି ପାୱଚନଭାୱେନ ଦେସେତା । ପୁରତୋୱ ନିସୀଦି ଓୱାଦପ୍ପଟିକରଣଭାୱତୋ ।
୧୯୭.ଦାନାନିସଂସସଙ୍ଖାତାଲାଭାତି ୱଣ୍ଣଦାନବଲଦାନାଦିଭେଦା ଦାନସ୍ସ ଆନିସଂସସଞ୍ଞିତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା, ସମ୍ପରାୟିକା ଚ ଲାଭା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେ ଅଲାଭାତି ତେ ସବ୍ବେ ତୁୟ୍ହଂ ଅଲାଭା, ଲାଭା ଏୱ ନ ହୋନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା । ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ପେଚ୍ଚ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ସମ୍ପରାୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ପରଲୋକେ ଭୱା ସମ୍ପରାୟିକା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ଚ ସମ୍ପରାୟିକା ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା । ଦାନାନିସଂସସଙ୍ଖାତା ଲାଭାତି ଦାନାନିସଂସଭୂତା ଲାଭା । ସବ୍ବଥା ସମମେୱ ହୁତ୍ୱା ସମଂ ଫଲଂ ଏତେସଂ ନ ଏକଦେସେନାତି ସମସମଫଲା । ପିଣ୍ଡପାତାତି ତବ୍ବିସୟଂ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞମାହ ।
ୟଦି ଖେତ୍ତୱସେନ ନେସଂ ସମଫଲତା ଅଧିପ୍ପେତା, ସତିପି ଏକସନ୍ତାନଭାୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନଅରହନ୍ତଭାୱସିଦ୍ଧଂ ନନୁ ତେସଂ ଖେତ୍ତଂ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ପରିନିବ୍ବାନସମତାୟାତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଭାୱେନ ପରିନିବ୍ବାନସମତାୟ । ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତପରିଭୋଗୂପତ୍ଥମ୍ଭିତରୂପକାୟସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଧମ୍ମକାୟୋ ସୁଖେନେୱ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜି, ଭୋଜନସପ୍ପାୟସଂସିଦ୍ଧିୟା ଏୱଂ ସୁଖେନେୱ ଖନ୍ଧେ ପରିଚ୍ଚଜୀତି ଏୱଂ କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ, ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ ଚ ସୁଖସିଦ୍ଧିନିମିତ୍ତତାୟ ଉଭିନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତାନଂ ସମଫଲତା ଜୋତିତା । ‘‘ପିଣ୍ଡପାତସୀସେନ ଚ ପିଣ୍ଡପାତଦାନଂ ଜୋତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ସୁଜାତାୟ ‘‘ଇମଂ ଆହାରଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟ୍ହଂ ଦେୱତାୟ ୱଣ୍ଣସୁଖବଲାଦିଗୁଣା ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଉଳାରୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ତଦା ଅହୋସି, ଏୱଂ ଚୁନ୍ଦସ୍ସପି କମ୍ମାରପୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ଆହାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଭଗୱତୋ ୱଣ୍ଣସୁଖବଲାଦିଗୁଣା ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଉଳାରୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋତି ଏୱମ୍ପି ନେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସମଫଲତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସତିପି ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତୀନଂ ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିଭାୱେ ୟଥା ପନ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନଦିୱସେ ଅଭିନୱୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ରୂପସତ୍ତକାଦି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୦୭ ୱିତ୍ଥାରୋ) ୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ସନ୍ନେତ୍ୱା ମହାୱିପସ୍ସନାମୁଖେନ ତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜି, ଏୱଂ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେପି ସବ୍ବା ତା ସମାପଜ୍ଜୀତି ଏୱଂ ସମାପତ୍ତିସମତାୟପି ତେସଂ ସମଫଲତା । ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଉଳାରତରଂ ହୋତୁ ଭଗୱତୋ ଦିନ୍ନଭାୱେନ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ, ସୁଜାତାୟ ପନ କଥଂ ଦେୱତାୟ ଦିନ୍ନନ୍ତି ? ଏୱଂସଞ୍ଞିଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ସୁଜାତା ଚା’’ତିଆଦି । ଅପରଭାଗେତି ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ଅପରଭାଗେ । ପୁନ ଅପରଭାଗେତି ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପରତୋ । ଧମ୍ମସୀସନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ମତ୍ଥକଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ମେ ଗହିତନ୍ତି ମମ ୱସେନ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ମୟ୍ହଂ କିରା’’ତିଆଦି ।
ଅଧିପତିଭାୱୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜେଟ୍ଠଭାୱସଂୱତ୍ତନିୟକ’’ନ୍ତି ।
ସଂୱରେତି ସୀଲସଂୱରେ । ୱେରନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱେରଂ । ତଞ୍ହି ୱେରିଧମ୍ମଭାୱତୋ, ୱେରହେତୁତାୟ ଚ ‘‘ୱେର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋସଲ୍ଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ କୁସଲୋତି ଆହ ‘‘କୁସଲୋ ପନ ଞାଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ଞାଣସମ୍ପଦା ନାମ ଞାଣପାରିପୂରୀ, ସା ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ଚ ନିରୱସେସତୋ କିଲେସେ ପଜହତୀତି ଆହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ଜହାତୀ’’ତି । ଇମଂ ପାପକଂ ଜହିତ୍ୱାତି ଦାନେନ ତାୱ ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିପାପକଂ, ସୀଲେନ ପାଣାତିପାତାଦିପାପକଂ ଜହିତ୍ୱା ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହାୟ ତତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ, ତତୋ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନୱସେସଂ ପାପକଂ ପହାୟ । ତଥା ପହୀନତ୍ତା ଏୱ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟା କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ସବ୍ବସୋ କିଲେସୱୂପସମେନ ନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ସଉପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଦେସନାୟ କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଚୁନ୍ଦସ୍ସ…ପେ॰… ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି ।
ଚତୁତ୍ଥଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟମକସାଲୱଣ୍ଣନା
୧୯୮.ଏୱଂତଂ କୁସିନାରାୟଂ ହୋତୀତି ୟଥା ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ, ଏୱଂ ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କୁସିନାରାୟ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ହୋତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନଗରଂ ପୱିସିତୁକାମା ଉୟ୍ୟାନତୋ ଉପେଚ୍ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସାଲପନ୍ତିଭାୱେନ ଠିତଂ ସାଲୱନଂ । ଅନ୍ତରେନାତି ୱେମଜ୍ଝେ । ତସ୍ସ କିର ମଞ୍ଚକସ୍ସାତି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞପିୟମାନସ୍ସ ତସ୍ସ ମଞ୍ଚକସ୍ସ । ତତ୍ରାପି…ପେ॰… ଏକୋ ପାଦଭାଗସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ତରେନ ୟମକସାଲାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଆସତ୍ତୱିଟପସାଖତାୟ ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ୱିୟ । ‘‘ଠିତସାଖା’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଉତ୍ତରସୀସକଂ ମଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଞପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପଚ୍ଛିମଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଆଗତାନଂ ଦେୱତାନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଉତ୍ତରଦିସାୱିଲୋକନମୁଖଂ ପୁବ୍ବଦିସାସୀସକଂ କତ୍ୱା ମଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଞପେହୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ।
ଏତେ ନାଗାନମୁତ୍ତମାତି ଏତେ ଗୋତ୍ତତୋ ଗୋଚରିଆଦିନାମକା ହତ୍ଥିନାଗେସୁ ବଲେନ ସେଟ୍ଠତମା । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୮) ପନ କେଚି ହତ୍ଥିନୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଆଗତା, ସୋ ପନ ନେସଂ ନାମମତ୍ତକତୋ ଭେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପରିଭୁତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖୟଂ ଗତଂ, ‘‘ନ ପନ ପରିଭୁତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚଙ୍ଗୱାରେତି ଊମିୟଂ । କତୋକାସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୟଥାସମୁଟ୍ଠିତୋ ରୋଗୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଅଭିମଦ୍ଦତୀତି କତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଭଗୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ କପ୍ପଂ, କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଏୱ, ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ଠାନେ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ଓସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ତାଦିସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦାସି, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିୟା’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।
କୁସଲଂ କାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ଏୱଂ ମହାନିସଂସଂ, ମହାନୁଭାୱଞ୍ଚ ତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ।
ଏକସ୍ସାପି ସତ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗରୁତରୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅପରମ୍ପି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତେନ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୪୧) ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
ତତିୟଂ ପନ କାରଣଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନତ୍ଥପରିହରଣନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ‘‘ଅପରମ୍ପି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସୟନଂ ସେୟ୍ୟା, ସୀହସ୍ସ ୱିୟ ସେୟ୍ୟା ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ । ଅଥ ୱା ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠସେୟ୍ୟଂ, ୟଦିଦଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।
‘‘ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା,ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥସ୍ସ ସରୀରଗ୍ଗହଣାଦିୟୋଗକ୍ଖମତୋ, ପୁରିସୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏକେନପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ।
ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟାତି ଅୟଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ସୀହସେୟ୍ୟା । ‘‘ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସୀହସ୍ସ ଅଭୀରୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୀରୁକା ହି ସେସମିଗା ଅତ୍ତନୋ ଆସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସନ୍ତାସପୁବ୍ବକଂ ୟଥା ତଥା ସୟନ୍ତି, ସୀହୋ ପନ ଅଭୀରୁଭାୱତୋ ସତୋକାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱାୱ ସୟତି । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମପାଦେ’’ତିଆଦି । ଦକ୍ଖିଣେ ପୁରିମପାଦେ ୱାମସ୍ସ ପୁରିମପାଦସ୍ସ ଠପନୱସେନ ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା । ପଚ୍ଛିମପାଦେତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମପାଦେ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଇଧାପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାଦଟ୍ଠପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଠିତୋକାସସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଅଭୀରୁଭାୱେନେୱ । ‘‘ସୀସଂ ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ସୀହକିରିୟା ଅନୁତ୍ରାସପବୁଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଅଭୀରୁଭାୱସିଦ୍ଧା ଧମ୍ମତାୱସେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀହୱିଜମ୍ଭିତୱିଜମ୍ଭନଂ ଅତିୱେଲଂ ଏକାକାରେନ ଠପିତାନଂ ସରୀରାୱୟୱାନଂ ଗମନାଦିକିରିୟାସୁ ୟୋଗ୍ୟଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦନଦନଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖମିଗଜାତପରିହରଣତ୍ଥଂ ।
ସେତି ଅବ୍ୟାୱଟଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ସେୟ୍ୟା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟା । କିଂ ପନ ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନ୍ତି ? ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ତତୋ ହି ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଭଗୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ଜାତୋତି । ‘‘ତୟିଦଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ନ ସେୟ୍ୟା, ତଥାପି ୟସ୍ମା ‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସମନନ୍ତରା ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୯) ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ଏୱ ତଥାଗତସେୟ୍ୟା’’ତି କେଚି, ଏୱଂ ସତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲିକାୱ ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ଭଗୱା ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନବହୁଲୋ ୱିହାସି । ଅଗ୍ଗଫଲୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦୁପଗମନଲକ୍ଖଣା ସେୟ୍ୟା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତୱସେନ ହୋତି, ସା ଚ ନେସଂ ପଠମଜାତିସମନ୍ୱୟା ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିକା, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଅରିୟଜାତିସମନ୍ୱୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିକଂ ଅଗ୍ଗଫଲଭୂତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ‘‘ତଥାଗତସେୟ୍ୟା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୀହସେୟ୍ୟା ନାମ ସେଟ୍ଠସେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା’’ତି ।
ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଉଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅନୁଟ୍ଠାନା, ସେୟ୍ୟା, ତଂ ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟଂ । ‘‘ଇତୋ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ମନସିକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ମନସି କରିତ୍ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟୁପଗମନେ । କାୟୱସେନ ଅନୁଟ୍ଠାନଂ, ନ ଚିତ୍ତୱସେନ, ଚିତ୍ତୱସେନ ଚ ଅନୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦୁପଗମନନ୍ତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଦ୍ଦାୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ନିଦ୍ଦୁପଗମନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ।
ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲାତି ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ୱିକସନୱସେନ ଫୁଲ୍ଲା, ନ ଏକଦେସୱିକସନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେ ସମନ୍ତତୋ ପୁପ୍ଫିତା’’ତି । ଏକଚ୍ଛନ୍ନାତି ସମ୍ଫୁଲ୍ଲପୁପ୍ଫେହି ଏକାକାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଛାଦିତା । ଉଲ୍ଲୋକପଦୁମାନୀତି ହେଟ୍ଠା ଓଲୋକେନ୍ତାନି ୱିୟ ତିଟ୍ଠନପଦୁମାନି । ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫସଞ୍ଛାଦିତତ୍ତା ।
ନନ୍ଦପୋକ୍ଖରଣୀସମ୍ଭୱାନୀତି ନନ୍ଦପୋକ୍ଖରଣୀତୀରସମ୍ଭୱାନି । ମହାତୁମ୍ବମତ୍ତନ୍ତି ଆଳ୍ହକମତ୍ତଂ । ପୱିଟ୍ଠାନୀତି ଖିତ୍ତାନି । ସରୀରମେୱ ଓକିରନ୍ତୀତି ସରୀରମେୱ ଅଜ୍ଝୋକିରନ୍ତି ।
ଦେୱତାନଂଉପକପ୍ପନଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣାନୀତି ସଟ୍ଠିପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ୟୋଜନାନି ୱାୟନକସେତୱଣ୍ଣଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣାନି । ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଜାଲଚୁଣ୍ଣାନୀତି ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଦିବ୍ବଚୁଣ୍ଣାନି । ହରିତାଲଅଞ୍ଜନଚୁଣ୍ଣାଦୀନିପି ଦିବ୍ବାନି ପରମସୁଗନ୍ଧାନି ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବଦିବ୍ବଗନ୍ଧୱାସୱିକତିୟୋ’’ତି ।
ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜନ୍ତି ମହାଭିନିକ୍ଖମନକାଲେ ୱିୟ ।
ତାତି ଦେୱତା । ଗନ୍ଥମାନା ୱାତି ମାଲଂ ରଚନ୍ତିୟୋ ଏୱ । ଅପରିନିଟ୍ଠିତା ୱାତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ପରିୟୋସିତା ଏୱ । ହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେନ ପରସ୍ସ ହତ୍ଥଂ । ଗୀୱାୟ ଗୀୱନ୍ତି କଣ୍ଠଗାହୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୀୱାୟ ପରସ୍ସ ଗୀୱଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ଆମସିତ୍ୱା । ମହାୟସୋ ମହାୟସୋତି ଆମେଡିତୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପୱଚନଂ ।
୧୯୯.ମହନ୍ତଂ ଉସ୍ସାହନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ ପୂଜାସକ୍କାରୱସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ମହନ୍ତଂ ଉସ୍ସାହଂ ଦିସ୍ୱା ।
ସାୟେୱପନ ପଟିପଦାତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ଏୱ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତାତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପତ୍ତା ।
ସୀଲନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସୀଲମାହ । ଆଚାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଚାରିତ୍ତସୀଲଂ । ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁତୋତି ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ତାୱ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ସମଥୱିପସ୍ସନା ସମ୍ମାପଟିପଦା । ଇଦାନି ତଂ ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜିନକାଳସୁତ୍ତନ୍ତି ଜିନମହାୱଡ୍ଢକିନା ଠପିତଂ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଗହେତବ୍ବଧମ୍ମସନ୍ଦସ୍ସନକାଳସୁତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦମରିୟାଦଂ, ଉପାସକୋପାସିକାୱାରେସୁ ‘‘ଗନ୍ଧପୂଜଂ ମାଲାପୂଜଂ କରୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଚାରିତ୍ତସୀଲପକ୍ଖେ ଠପେତ୍ୱା କରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ତଥାକରଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅୟଞ୍ହୀତି ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ଉପୱାଣତ୍ଥେରୱଣ୍ଣନା
୨୦୦.ଅପନେସୀତି ଠିତପ୍ପଦେସତୋ ୟଥା ଅପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମକାସି, ନ ପନ ନିବ୍ଭଚ୍ଛି । ତେନାହ ‘‘ଆନନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତସଦିସା ୱାତି ସମଚିତ୍ତପରିୟାୟଦେସନାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୭) ୱୁତ୍ତସଦିସା ଏୱ । ଆୱାରେନ୍ତୋତି ଛାଦେନ୍ତୋ ।
ୟସ୍ମା କସ୍ସପସ୍ସବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟେ ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଥେରୋୱ ତେଜୁସ୍ସଦୋ, ନ ଅଞ୍ଞେ ଅରହନ୍ତୋତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା ।
ଇଦାନି ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସିମ୍ହି କିର ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ଚାତୁମହାରାଜିକା ଦେୱତା’’ତି ଇଦଂ ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ ଭୁମ୍ମଦେୱତାଦୀନମ୍ପି ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ।
ତତ୍ଥାତି କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚେତିୟେ ।
ଛିନ୍ନପାତୋ ୱିୟ ଛିନ୍ନପାତୋ, ତଂ ଛିନ୍ନପାତଂ, ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ୟଂ । ଆୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପତିତା, ତତୋ କତିପୟରତନଟ୍ଠାନଂ ୱଟ୍ଟନୱସେନେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାପତିତମେୱ ଠାନଂ ୱଟ୍ଟନୱସେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଆୱଟ୍ଟନ୍ତିୟୋପତିତଟ୍ଠାନମେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୟତ୍ଥ ପତିତା, ତତୋ ୱିନିୱଟ୍ଟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପତିତଟ୍ଠାନତୋ ପରଭାଗଂ ୱଟ୍ଟମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ପୁରତୋ ୱଟ୍ଟନଂ ଆୱଟ୍ଟନଂ, ଇତରଂ ତିୱିଧମ୍ପି ୱିୱଟ୍ଟନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱତା ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଉଦକଂ ୱିୟ ଓସୀଦନତୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ପକତିପଥୱିୟଂ । ଦେୱତା ଓସୀଦନ୍ତି ଧାତୂନଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମାଲଭାୱତୋ । ପଥୱିୟଂପଥୱିଂ ମାପେସୁନ୍ତି ପକତିପଥୱିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ପଥୱିଂ ମାପେସୁଂ ।
କାମଂ ଦୋମନସ୍ସେ ଅସତିପି ଏକଚ୍ଚୋ ରାଗୋ ହୋତିୟେୱ, ରାଗେ ପନ ଅସତି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ତଦେକଟ୍ଠଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ୱୀତରାଗାତି ପହୀନଦୋମନସ୍ସା’’ତି । ସିଲାଥମ୍ଭସଦିସା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ।
ଚତୁସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୨୦୨.ଅପାରଗଙ୍ଗାୟାତି ଗଙ୍ଗାୟ ଓରମ୍ଭାଗେ । ‘‘ସଙ୍କାରଛଡ୍ଡକସମ୍ମଜ୍ଜନିୟୋ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ୱତ୍ତକରଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଏୱଂ ଦ୍ୱୀସୁ କାଲେସୂ’’ତିଆଦି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚାମସନଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଅଧିଗତଂ ।
କମ୍ମସାଧନୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ଭାୱନୀୟ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ମନସା ଭାୱିତେ ସମ୍ଭାୱିତେ’’ତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ଭାୱନଂ, ୱଡ୍ଢନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖପହାନତୋତି ଆହ ‘‘ୟେ ୱା’’ତିଆଦି ।
ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପସନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ, ନ କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ । ସା ଚସ୍ସ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଫଲେନ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ଆହ । ସଂୱେଗୋ ନାମ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ, ଅଭିଜାତିଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୂନି ଭୱନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଂୱେଗଜନକାନୀ’’ତି ।
ଚେତିୟପୂଜନତ୍ଥଂ ଚାରିକା ଚେତିୟଚାରିକା । ସଗ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ କୁସଲଚେତନାୟ ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିୟଭାୱତୋ ।
ଆନନ୍ଦପୁଚ୍ଛାକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୦୩.ଏତ୍ଥାତି ମାତୁଗାମେ । ଅୟଂ ଉତ୍ତମା ପଟିପତ୍ତି,ୟଦିଦଂ ଅଦସ୍ସନଂ, ଦସ୍ସନମୂଲକତ୍ତା ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ସବ୍ବାନତ୍ଥାନଂ । ଲୋଭୋତି କାମରାଗୋ । ଚିତ୍ତଚଲନା ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରାୟକରୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ । ମୁରୁମୁରାପେତ୍ୱାତି ସଅଟ୍ଠିକଂ କତ୍ୱା ଖାଦନେ ଅନୁରୱଦସ୍ସନଂ । ଅପରିମିତଂ କାଲଂ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ । ୱିସ୍ସାସୋତି ୱିସଙ୍ଗୋ ଘଟ୍ଟନାଭାୱୋ । ଓତାରୋତି ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପୱେସୋ । ଅସିହତ୍ଥେନ ୱେରୀପୁରିସେନ, ପିସାଚେନାପି ଖାଦିତୁକାମେନ । ଆସୀଦେତି ଅକ୍କମନାଦିୱସେନ ବାଧେୟ୍ୟ । ଅସ୍ସାତି ମାତୁଗାମସ୍ସ । ପବ୍ବଜିତେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତି ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦି ପବ୍ବଜିତେହି କାତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ସତୀତି ୱା କାୟଗତାସତି ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବା ।
୨୦୪.ଅତନ୍ତିବଦ୍ଧାତି ଅଭାରୱହା । ପେସିତଚିତ୍ତାତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତଚିତ୍ତା ।
୨୦୫.ୱିହତେନାତି କପ୍ପାସୱିହନନଧନୁନା ପବ୍ବଜଟାନଂ ୱିଜଟନୱସେନ ହତେନ । ତେନାହ ‘‘ସୁପୋଥିତେନା’’ତି, ଅସଙ୍କରଣୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପୋଥିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଦସ୍ସନୀୟସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନକିତ୍ତନେନ ଚ ୱସନଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ ।
ଆନନ୍ଦଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମୱଣ୍ଣନା
୨୦୭.ଥେରଂ ଅଦିସ୍ୱା ଆମନ୍ତେସୀତି ତତ୍ଥ ଅଦିସ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନଂ, ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଆମନ୍ତେସି ।
କାୟକମ୍ମସ୍ସ ହିତଭାୱୋ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ହିତୱୁଦ୍ଧିୟା କତେନା’’ତି । ସୁଖଭାୱୋ କାୟିକଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ, ଚେତସିକସୁଖଭାୱୋ ଚେତସିକସୁଖସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖସୋମନସ୍ସେନେୱ କତେନା’’ତି । ଆୱିରହୋୱିଭାଗତୋ ଅଦ୍ୱୟଭାୱତୋ ଅଦ୍ୱୟେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ଥୁ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ‘‘ଏତ୍ତକମିଦ’’ନ୍ତି ପମାଣଂ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପମାଣୱିରହିତତ୍ତା ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଚକ୍କୱାଳମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।
ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତେନାତି ଏୱଂ ଓଦିସ୍ସକମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱସେନ ପୱତ୍ତିତେନ । ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭୂତଂ କତଂ ଉପଚିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଏତେନାତି କତପୁଞ୍ଞୋ, ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ କତାଧିକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋସୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।
୨୦୮. କତ୍ଥଚି ସଙ୍କୁଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ମହାପଥୱିଂ ପତ୍ଥରନ୍ତୋ ୱିୟ, ପଟିସଂହଟଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ଆକାସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚତୁସଟ୍ଠାଧିକୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ଚକ୍କୱାଳଗିରିଂ ଅଧୋ ଓସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠାଧିକସହସ୍ସୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସତୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରଂ ମହାଜମ୍ବୁଂ ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେନ୍ତୋ ୱିୟାତି ପଞ୍ଚ ହି ଉପମା ହି ଥେରସ୍ସ ଗୁଣକଥା ମହନ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁକ୍କଟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଆଗତାୱ । ଏତେନେୱ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅହଂ ଏତରହି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪), ‘‘ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫; ମି॰ ପ॰ ୫.୧୧) ଚ ଏୱଂ ଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ୟତ୍ତୋତି ଖନ୍ଧକୋସଲ୍ଲାଦିସଙ୍ଖାତେନ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମେଧାୱୀତି ମେଧାସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ମାଭାୱିତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୨୦୯.ପଟିସନ୍ଥାରଧମ୍ମନ୍ତି ପକତିଚାରିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପଗତାନଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଚେୱ ଚିତ୍ତରୁଚିୱସେନ ଚ ୟଥାକାଲଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତିୟେୱ, ଉପାସକୋପାସିକାନଂ ପନ ଉପନିସିନ୍ନକଥାୱସେନ ।
ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତଦେସନାୱଣ୍ଣନା
୨୧୦.ଖୁଦ୍ଦକ-ସଦ୍ଦୋ ପତିରୂପୱାଚୀ, କ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକନଗରକେତି ନଗରପତିରୂପକେ ସମ୍ବାଧେ ଖୁଦ୍ଦକନଗରକେ’’ତି । ଧୁପରୱିସାଲସଣ୍ଠାନତାୟ ତଂ ‘‘ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲନଗରକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିସମନଗରକେ’’ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ମହାନଗରାନଂ ଏକଦେସପ୍ପମାଣତାୟ ସାଖାସଦିସେ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକନଗରକେ’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅପ୍ପକଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲନଗରକେ’’ତି ଇମିନା ଭୂମିୱିପତ୍ତିୟା ନିହୀନଭାୱୋ, ‘‘ସାଖାନଗରକେ’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପଧାନଭାୱୋ । ସାରପ୍ପତ୍ତାତି ୱିଭୱସାରାଦିନା ସାରମହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ।
କହାପଣସକଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱିକୁମ୍ଭଂ ସକଟଂ । କୁମ୍ଭୋ ପନ ଦସମ୍ବଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ପୱିସନ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ କହାପଣସକଟାନି ଦ୍ୱେ ଆୟୱସେନ ପୱିସନ୍ତି ।
ସୁଭିକ୍ଖାତି ସୁଲଭାହାରା, ସୁନ୍ଦରାହାରା ଚ । ତେନାହ ‘‘ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜସମ୍ପନ୍ନା’’ତି । ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତେତି ରୱସାରିନା ତୁଟ୍ଠଭାୱେନ କୋଞ୍ଚନାଦଂ କରୋନ୍ତେ । ଅୱିୱିତ୍ତାତି ଅସୁଞ୍ଞା, କଦାଚି ରଥୋ ପଠମଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, କଦାଚି ଦୁତିୟଂ ୱୁତ୍ତରଥୋ ପଠମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ତଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୁବନ୍ଧମାନା । ଏତ୍ଥାତି କୁସାୱତୀନଗରେ । ତସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱତୋ ଚେୱ ଇଦ୍ଧାଦିଭାୱତୋ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ପୟୋଜିତାନେୱ ଭେରିଆଦୀନି ତୂରିୟାନି, ସମ୍ମ ସମ୍ମାତି ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପିୟାଲାପସଦ୍ଦୋ ସମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ । କଂସତାଳାଦିସବ୍ବତାଳାୱଚରସଦ୍ଦୋ ତାଳ-ସଦ୍ଦୋ, କୂଟଭେରି-ସଦ୍ଦୋ କୁମ୍ଭଥୂଣସଦ୍ଦୋ ।
ଏୱରୂପାସଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି କଚୱରାକିଣ୍ଣୱୀଥିତାୟ, ଅରଞ୍ଞେ କନ୍ଦମୂଲପଣ୍ଣାଦିଗ୍ଗହଣାୟ, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକତାୟ ଚାତି ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଧ ନ ଏୱଂ ଅହୋସି ଦେୱଲୋକେ ୱିୟ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିକତାୟ ।
ମହନ୍ତଂ କୋଲାହଲନ୍ତି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଦେୱତାନଂ, ଉପାସକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ମହତୀ ଉଗ୍ଘୋସନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ମହନ୍ତଭାୱତୋ ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା…ପେ॰… ପେସେସି । ପେସେନ୍ତୋ ଚ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଭଗୱା ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଅମ୍ହାକଂ ନାରୋଚେସି, ନେସଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଖୋ ୱାସେଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନା ସାସନଂ ପେସେସି ।
ମଲ୍ଲାନଂ ୱନ୍ଦନାୱଣ୍ଣନା
୨୧୧. ଅଘଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆୱେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୀତି ଅଘାୱିନୋ, ପାକଟୀଭୂତଦୁକ୍ଖାତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖା’’ତି । ଞାତିସାଲୋହିତଭାୱେନ କୁଲଂ ପରିୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି କୁଲପରିୱତ୍ତଂ । ତଂ ତଂକୁଲୀନଭାଗେନ ଠିତୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ ‘‘କୁଲପରିୱତ୍ତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କୁଲପରିୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେ ପନ ତଂତଂକୁଲପରିୱତ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ମଲ୍ଲରାଜାନୋ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ୱୀଥିଆଦିସଭାଗେନ ୱସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀଥିସଭାଗେନ ଚେୱ ରଚ୍ଛାସଭାଗେନ ଚା’’ତି ।
ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୨୧୨. କଙ୍ଖା ଏୱ କଙ୍ଖାଧମ୍ମୋ । ଏକତୋ ୱାତି ଭୂମିଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ସାଧାରଣତୋୱ । ବୀଜତୋ ଚ ଅଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହାରଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଦାନଂ ବୀଜଗ୍ଗଂ । ଗବ୍ଭକାଲେତି ଗବ୍ଭଧାରଣତୋ ପରଂ ଖୀରଗ୍ଗହଣକାଲେ । ତେନାହ ‘‘ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଖୀରଂ ନିହରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପୁଥୁକକାଲେତି ସସ୍ସାନଂ ନାତିପକ୍କେ ପୁଥୁକୟୋଗ୍ୟଫଲକାଲେ । ଲାୟନଗ୍ଗନ୍ତି ପକ୍କସ୍ସ ସସ୍ସସ୍ସ ଲୱନେ ଲୱନାରମ୍ଭେ ଦାନଂ ଅଦାସି । ଲୁନସ୍ସ ସସ୍ସସ୍ସ ୱେଣିୱସେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପନଂ ୱେଣିକରଣଂ । ତସ୍ସ ଆରମ୍ଭେ ଦାନଂ ୱେଣଗ୍ଗଂ । ୱେଣିୟୋ ପନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ରାସିକରଣଂ କଲାପୋ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଦାନଂ କଲାପଗ୍ଗଂ । କଲାପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ମଦ୍ଦନେ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଖଲଗ୍ଗଂ । ମଦ୍ଦିତଂ ଓଫୁଣିତ୍ୱା ଧଞ୍ଞସ୍ସ ରାସିକରଣେ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଖଲଭଣ୍ଡଗ୍ଗଂ । ଧଞ୍ଞସ୍ସ ଖଲତୋ କୋଟ୍ଠେ ପକ୍ଖିପନେ ଅଗ୍ଗଦାନଂ କୋଟ୍ଠଗ୍ଗଂ । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି କୋଟ୍ଠତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ।
‘‘ନୱଅଗ୍ଗଦାନାନି ଅଦାସୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଅଗ୍ଗତୋୱ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗଗ୍ଗଦାନୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କତୂପଚିତତ୍ତା, ଞାଣସ୍ସ ଚ ତଥା ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଧମ୍ମଦେସନାୟ ତସ୍ସ ଭାଜନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ଅଗ୍ଗଧମ୍ମଂ ତସ୍ସ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ଓହୀୟିତ୍ୱା ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
୨୧୩.ଅଞ୍ଞାତୁକାମୋୱ ନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିଂ ପରାମାସୀ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞିଂସୂତି ସନ୍ଦେହଜାତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ଜାନିଂସୂତି ଅତ୍ଥମାହ । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ସବ୍ବେୱ ନ ଅବ୍ଭଞ୍ଞିଂସୂ’’ତି । ନେସନ୍ତି ପୂରଣାଦୀନଂ । ସା ପଟିଞ୍ଞାତି ‘‘କରୋତୋ ଖୋ ମହାରାଜ କାରୟତୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ପଟିଞ୍ଞାତା, ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞା ଏୱ ୱା । ନିୟ୍ୟାନିକାତି ସପ୍ପାଟିହାରିୟା, ତେସଂ ୱା ସିଦ୍ଧନ୍ତସଙ୍ଖାତା ପଟିଞ୍ଞା ୱଟ୍ଟତୋ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠେନ ନିୟ୍ୟାନିକାତି । ସାସନସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ତେସଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଚ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥାଭାୱତୋତି ସୁଭଦ୍ଦସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ଓକାସାଭାୱତୋତି ତଥା ୱିତ୍ଥାରିତଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ଅୱସରାଭାୱତୋ । ଇଦାନି ତମେୱ ଓକାସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମୟାମସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୪. ୟେସଂ ସମଣଭାୱକରାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପାଦନେନ ସମଣୋ, ତେ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାତି ଚତୁମଗ୍ଗସଂସିଦ୍ଧିୟା ପାଳିୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ସମଣା ୱୁତ୍ତାତି ତେ ବାହିରସମୟେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମୋ ସୋତାପନ୍ନସମଣୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପୁରିମଦେସନାୟାତି ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ । ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱୀୟତୀତି ପଠମନୟୋପେତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମଦେସନାୟା’’ତି ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ସାସନଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ’’ତି ୟୋଜନା । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକେହୀତି ସମାଧିକମ୍ମିକୱିପସ୍ସକେହି, ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟ୍ଠପିତୱିପସ୍ସନେ । ଅପରେ ପନ ‘‘ବାହିରକସମୟେ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭସ୍ସ ଗନ୍ଥୋପି ନତ୍ଥେୱାତି ଅୱିସେସୱଚନମେତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଧିଗତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିଗତସ୍ସ କାରଣଂ, ତଦତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ୟେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଧିଗତୋ, ନ ଉପରିମଗ୍ଗୋ, ସୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଠିତୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାୟ ତସ୍ସ, ତତ୍ଥ ୱା ସିଦ୍ଧିତୋ ଠିତପୁବ୍ବୋ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ନ ସେସଅରିୟା ଭୂମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଟ୍ଠାନଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କଥେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ କରେୟ୍ୟ, ନ ଅଟ୍ଠମକୋ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସମଗ୍ଗଟ୍ଠେସୂତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଗୁଣଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଏତେନେୱ ‘‘ଅୱିସେସୱଚନ’’ନ୍ତି ୱାଦୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାୱବୋଧନେ ‘‘କୁସଲଂ ଛେକଂ ନିପୁଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତତ୍ଥ ଅସଙ୍ଗଅପ୍ପଟିହତଂ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା । ସମଧିକାନି ଏକେନ ୱସ୍ସେନ । ଞାୟନ୍ତି ଏତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଞାୟୋ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି । ପଦିସ୍ସତି ଏତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ସତୀତି ପଦେସୋ, ୱିପସ୍ସନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଦେସେ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେ’’ତି । ସମଣୋପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଦେସୱତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପଦେସୱତ୍ତି…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
୨୧୫.ସୋତି ତଥାୱୁତ୍ତୋ ଅନ୍ତେୱାସୀ । ତେନାତି ଆଚରିୟେନ । ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପିତୋ ହୋତି ପରପବ୍ବାଜନାଦୀସୁ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା ।
ସକ୍ଖିସାୱକୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖସାୱକୋ, ସମ୍ମୁଖସାୱକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତି ଧରମାନେତି ଧରମାନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବୋପି ସୋତି ସବ୍ବୋ ସୋ ତିୱିଧୋପି । ଅୟଂ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣଗତାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମୋ ସକ୍ଖିସାୱକୋତି ।
ପଞ୍ଚମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତଥାଗତପଚ୍ଛିମୱାଚାୱଣ୍ଣନା
୨୧୬.ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଓୱାଦକଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱିନୟତନ୍ତିସଙ୍ଗହିତସ୍ସ କାୟୱାଚାନଂ ୱିନୟନତୋ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧାଧିୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତିସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ବୋଧନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସେୱ ପକାରତୋ ଞାପନଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନଂ ପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ‘‘ୱିନୟୋପି ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାନିଦ୍ଦେସଭାୱେନ ସାସନସ୍ସ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ୱିନୟୋ ପଠମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ତଂ ତାୱ ଅୟମୁଦ୍ଦେସଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୟା ହି ୱୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତାୱସେନ। ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ‘‘ଇଦଂ ୱୋ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ୱୋ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱିଭାଗେନ ଅନୁସାସନତୋ ।
ତେନତେନାକାରେନାତି ତେନ ତେନ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପେନ ପକାରେନ । ଇମେ ଧମ୍ମେତି ଇମେ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ । ତପ୍ପଧାନତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତି ତଂତଂଚରିୟାନୁରୂପଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁସାସନତୋ । କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ନୱ ହେତୂ । ‘‘ସତ୍ତ ଫସ୍ସା’’ତିଆଦି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ, ତଥା ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟେ, ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ, ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେତି ଚତୁୱୀସତି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି ଏତସ୍ସାତି ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ପନ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦିୱସେନ ୱିଭଜିୟମାନଂ ଅପରିମାଣନୟଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତନୟମହାପଟ୍ଠାନପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି । ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେସ୍ସତୀତି ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗେନ ଞାୟମାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧାୱହତ୍ତା ସତ୍ଥାରା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତି ।
ଓୱଦିସ୍ସନ୍ତି ଅନୁସାସିସ୍ସନ୍ତି ଓୱାଦାନୁସାସନୀକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତୋ ।
ଚାରିତ୍ତନ୍ତି ସମୁଦାଚାରା, ନୱେସୁ ପିୟାଲାପଂ ୱୁଡ୍ଢେସୁ ଗାରୱାଲାପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଭନ୍ତେତି ୱା ଆୟସ୍ମାତି ୱା’’ତି । ଗାରୱୱଚନଂ ହେତଂ ୟଦିଦଂ ଭନ୍ତେତି ୱା ଆୟସ୍ମାତି ୱା, ଲୋକେ ପନ ‘‘ତତ୍ର ଭୱ’’ନ୍ତି, ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ଚ ଗାରୱୱଚନମେୱ ।
‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ ସମୂହନତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ନ ସମୂହନତୂ’’ତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିକପ୍ପୱଚନେନେୱ ଠପେସୀ’’ତି । ବଲନ୍ତି ଞାଣବଲଂ । ୟଦି ଅସମୂହନନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଦେୱ ଚ ଇଚ୍ଛିତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ ସମୂହନତୂ’’ତି ଅୱୋଚାତି ? ତଥାରୂପପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ସନ୍ତି ହି କେଚି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦାୟ ସଂୱତ୍ତିତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତା, ତେସଂ ତଥା ଅୱୁଚ୍ଚମାନେ ଭଗୱତି ୱିଘାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ, ତଥା ପନ ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ୱିଘାତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏୱାୟଂ ଦୋସୋ, ୟତୋ ଅମ୍ହେସୁ ଏୱ କେଚି ସମୂହନନଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । କେଚି ‘‘ସକଲସ୍ସ ପନ ସାସନସ୍ସ ସଙ୍ଘାୟତ୍ତଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ତଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ସତ୍ଥାରା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜୀୱିତଂ ୱିୟ ରକ୍ଖନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ‘‘ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆକଙ୍ଖମାନୋ ସଙ୍ଘୋ ସମୂହନତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ସମୂହନିଂସୁ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ‘‘ପୁରତୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେପି ରକ୍ଖିଂସୁ ଏୱା’’ତି ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ମହନ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ, ଅଞ୍ଞେପି ୱା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କତମଂ ପନ ଭନ୍ତେ ଖୁଦ୍ଦକଂ, କତମଂ ଅନୁଖୁଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ନ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ସମୂହନଜ୍ଝାସୟସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ।
ନ ତଂ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ନାଗସେନତ୍ଥେରୋ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକଂ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ନେସଂ ୱଚନଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅୱିଦିତତ୍ତା । ଇଦାନି ତଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନାଗସେନତ୍ଥେରୋହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ନାଗସେନତ୍ଥେରୋ (ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ଅଭେଜ୍ଜୱଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରୋ) ପରେସଂ ୱାଦପଥୋପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକମହାଥେରେହି ଗହିତକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଚ ଅନ୍ତିମକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଗହେତ୍ୱା ମିଲିନ୍ଦରାଜାନଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ପନ ଏକସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ଅସମୂହନିତୁକାମତାୟ ତଥା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତି, ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ୱଚନଂ ତଥା ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୧୭.ଦ୍ୱେଳ୍ହକନ୍ତି ଦ୍ୱିଧାଗାହୋ, ଅନେକଂସଗ୍ଗାହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମତୀତି ସଂସୟାପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା’’ତି । ତଂ ୱୋ ୱଦାମୀତି ତଂ ସଂସୟୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୋ ତୁମ୍ହେ ୱଦାମି ।
ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଞାଣଂ ୟେୱାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିୟାଭାୱତୋ ତମତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ।
୨୧୮. ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ଅପ୍ପମାଦୋ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଞାଣୂପସଞ୍ହିତା ସତି । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ସାତିସୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଦପଦେୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଦାସି ତଂ ଅତ୍ଥତୋ, ତସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ଚ ।
ପରିନିବ୍ବୁତକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୯. ଝାନାଦୀସୁ, ଚିତ୍ତେ ଚ ପରମୁକ୍କଂସଗତୱସୀଭାୱତାୟ ‘‘ଏତ୍ତକେ କାଲେ ଏତ୍ତକା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତି ସମାପଜ୍ଜନଂ ‘‘ପରିନିବ୍ବାନପରିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଥେରୋତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ।
ଅୟମ୍ପିଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚସଟ୍ଠିୟା ଝାନାନଂ ସମାପନ୍ନଭାୱକଥାପି ସଙ୍ଖେପକଥା ଏୱ, କସ୍ମା? ୟସ୍ମା ଭଗୱା ତଦାପି ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିୟୋ ସବ୍ବାପି ଅପରିହାପେତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜି ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପୱିସନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ସମନନ୍ତରାନେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନାନନ୍ତରିୟକତାୟ ଝାନପକ୍ଖିକଭାୱତୋ, ୟସ୍ମା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ, ତତୋ ଭୱତୋ ଚୱନତୋ ‘‘ଚୁତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ଅୟମେୱ ଭଗୱା, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନେୱ ଚୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୨୦.ପଟିଭାଗପୁଗ୍ଗଲୱିରହିତୋତି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଅସଦିସତାୟ ସଦିସପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ ।
୨୨୧. ସଙ୍ଖାରା ୱୂପସମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱୂପସମୋତି ଏୱଂସଙ୍ଖାତଂ ଞାତଂ କଥିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ।
୨୨୨.ୟନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ କାଲଂ ଅକରୀ’’ତି ।
ସୁୱିକସିତେନେୱାତି ପୀତିସୋମନସ୍ସୟୋଗତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକସିତେନ ମୁଦିତେନ । ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେସି ଅଭାୱସମୁଦୟୋ କତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଅନାୱରଣୱିମୋକ୍ଖୋ ସବ୍ବସୋ ନିବ୍ବୁତଭାୱତୋ ।
୨୨୩. ଆକରୋନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲାନି ସମାନାକାରେ କରୋନ୍ତୀତି ଆକାରା, କାରଣାନି । ସବ୍ବାକାରୱରୂପେତେତି ସବ୍ବେହି ଆକାରୱରେହି ଉତ୍ତମକାରଣେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚୁଲ୍ଲକଦ୍ଧାନନ୍ତି ପରିତ୍ତଂ କାଲଂ ଦ୍ୱତ୍ତିନାଡିକାମତ୍ତଂ ୱେଲଂ ।
ବୁଦ୍ଧସରୀରପୂଜାୱଣ୍ଣନା
୨୨୭. କଂସତାଳାଦି ତାଳଂ ଅୱଚରତି ଏତ୍ଥାତି ‘‘ତାଳାୱଚର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଆତତାଦିତୂରିୟଭଣ୍ଡଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଂ ତୂରିୟଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ।
ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେନେୱାତି ଅଞ୍ଞେନ ଦିସାଭାଗେନ ଅନାହରିତ୍ୱା ୟମକସାଲାନଂ ଠାନତୋ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେନେୱ, ତତୋପି ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗଂ ହରିତ୍ୱା ନେତ୍ୱା ।
ଜେତୱନସଦିସେତି ସାୱତ୍ଥିୟା ଜେତୱନସଦିସେ ଠାନେ, ‘‘ଜେତୱନସଦିସେ ଠାନେ’’ତିପି ପାଠୋ ।
୨୨୮.ପସାଧନମଙ୍ଗଲସାଲାୟାତି ଅଭିସେକକାଲେ ଅଲଙ୍କରଣମଙ୍ଗଲସାଲାୟ ।
୨୨୯.ଦେୱଦାନିୟୋତି ତସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ ନାମଂ ।
ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୨୩୧.ପାୱାୟାତି ପାୱା ନଗରତୋ । ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଜାନନସ୍ସ ଅନାୱଜ୍ଜିତତ୍ତା ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଦସବଲଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି, ସତ୍ଥୁ ସରୀରେ ୱା ସତ୍ଥୁସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ତଥା ଚିନ୍ତେସି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଧୁୱଂ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି ପାରିସେସଞାୟେନ । ଜାନନ୍ତୋପି ଥେରୋ ଆଜୀୱକଂ ପୁଚ୍ଛିୟେୱ, ପୁଚ୍ଛନେ ପନ କାରଣଂ ସୟମେୱ ପକାସେତୁଂ ‘‘କିଂ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ଅଜ୍ଜ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଅଜ୍ଜ ଦିୱସତୋ ପଟିଲୋମତୋ ସତ୍ତମେ ଅହନି ପରିନିବ୍ବୁତୋ ।
୨୩୨.ନାଳିୟା ୱାପକେନାତି ନାଳିୟା ଚେୱ ଥୱିକାୟ ଚ ।
ମଞ୍ଜୁକେତି ମଞ୍ଜୁଭାଣିନେ ମଧୁରସ୍ସରେ । ପଟିଭାନେୟ୍ୟକେତି ପଟିଭାନୱନ୍ତେ । ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପାତବ୍ବୟାଗୂତି ପଠମଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପିୱିତବ୍ବୟାଗୁ ।
ତସ୍ସାତି ସୁଭଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତସ୍ସ ।
ଆରାଧିତସାସନେତି ସମାହିତସାସନେ । ଅଲନ୍ତି ସମତ୍ଥୋ । ପାପୋତି ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ । ଓସକ୍କାପେତୁନ୍ତି ହାପେତୁଂ ଅନ୍ତରଧାପେତୁଂ ।
ପଞ୍ହୱାରାତି ପଞ୍ହା ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା, (ଧ॰ ସ॰ ୧.୧) ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧.୨୫୧) ଚ ପୱତ୍ତାନି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭୂମନ୍ତରାନି ।ମୂଲେ ନଟ୍ଠେ ପିସାଚସଦିସା ଭୱିସ୍ସାମାତି ୟଥା ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥୋ ପିସାଚୋ ତସ୍ସ ସାଖାପରିୱାରେ ନଟ୍ଠେ ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି, ଖନ୍ଧେ ନଟ୍ଠେ ମୂଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି, ମୂଲେ ପନ ନଟ୍ଠେ ଅନିସ୍ସୟୋୱ ହୋତି, ତଥା ଭୱିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମୂଲେ ନଟ୍ଠେତି ପିସାଚେନ କିର ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ କଞ୍ଚିଦେୱ ମୂଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ୟାୱ ତଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ସୋ ତଂ ପଦେସଂ ଅଦିସ୍ସମାନରୂପୋ ୱିଚରତି । ୟଦା ପନ ତସ୍ମିଂ କେନଚି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ ୱା ସତିୱିପ୍ପୱାସୱସେନ ୱା ନଟ୍ଠେ ମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଦିସ୍ସମାନରୂପୋ ୱିଚରତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମୂଲେ ନଟ୍ଠେ ପିସାଚସଦିସା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ।
ମଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱାତି ତଂ ପଟିପଦଂ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୱନ୍ତଂ ତସ୍ମା ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ସକ୍ଖିଭୂତଂ ମଂ କତ୍ୱା । ପଟିଚ୍ଛାପେସି ତଂ ପଟିଚ୍ଛାପନଂ କସ୍ସପସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ ।
୨୩୩. ଚନ୍ଦନଘଟିକାବାହୁଲ୍ଲତୋ ଚନ୍ଦନଚିତକା ।
ତଂ ସୁତ୍ୱାତି ତଂ ଆୟସ୍ମତା ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦେୱତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସୁତ୍ୱା ।
୨୩୪.ଦସିକତନ୍ତଂ ୱାତି ପଲିୱେଠିତଅହତକାସିକୱତ୍ଥାନଂ ଦସଠାନେନ ତନ୍ତୁମତ୍ତମ୍ପି ୱା । ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱାତି ଚନ୍ଦନାଦିଚିତକଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱା ।
୨୩୫. ସମୁଦାୟେସୁ ପୱତ୍ତୱୋହାରାନଂ ଅୱୟୱେସୁ ଦିସ୍ସନତୋ ସରୀରସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତାନି ଅଟ୍ଠୀନି ‘‘ସରୀରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।
ନ ୱିପ୍ପକିରିଂସୂତି ସରୂପେନେୱ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସେସା ୱିପ୍ପକିରିଂସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ପନ ତା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା ଅହେସୁଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉଦକଧାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେସୁନ୍ତି ଦେୱତାନୁଭାୱେନ । ଏୱଂ ମହତିୟୋ ବହୂ ଉଦକଧାରା କିମତ୍ଥାୟାତି ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ ଚିତକୋ ମହନ୍ତୋ’’ତି । ମହା ହି ସୋ ୱୀସରତନସତିକୋ । ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକେହୀତି ନଙ୍ଗଲେହି ଅଟ୍ଠେୱ ହି ନେସଂ ଦନ୍ତସଦିସାନି ପୋତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଧମ୍ମକଥାୱପମାଣନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଭାୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ସୁଣନ୍ତାନଞ୍ଚ ସାତିସୟଂ ପସାଦାୱହଭାୱତୋ, ସୱିସେସଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଦୀପନତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଏୱରୂପୋ ଆନୁଭାୱୋତି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମାନା ଧମ୍ମକଥା ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମହାୱିସୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣନାଭୂମି ନାମେସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧପରିଭଣ୍ଡଂ କାରେତ୍ୱାତି ତଗରକୁଙ୍କୁମୟୱନପୁପ୍ଫତମାଲପତ୍ତାନି ପିସିତ୍ୱା କତଗନ୍ଧେନ ପରିଭଣ୍ଡଂ କାରେତ୍ୱା । ଖଚିତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଓଲମ୍ବନୱସେନ ରଚେତ୍ୱା, ଗନ୍ଧୱତ୍ଥୂନି ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଥିତମାଲା ଗନ୍ଧଦାମାନି ରତନାୱଳିୟୋ ରତନଦାମାନି । ବହିକିଲଞ୍ଜପରିକ୍ଖେପସ୍ସ, ଅନ୍ତୋସାଣିପରିକ୍ଖେପସ୍ସ କରଣେନ ସାଣିକିଲଞ୍ଜପରିକ୍ଖେପଂ କାରେତ୍ୱା । ୱାତଗ୍ଗାହିନିୟୋ ପଟାକା ୱାତପଟାକା । ସରଭରୂପପାଦକୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ସରଭମୟପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତସ୍ମିଂ ସରଭମୟପଲ୍ଲଙ୍କେ ।
ସତ୍ତିହତ୍ଥା ପୁରିସା ସତ୍ତିୟୋ ତଂସହଚରଣତୋ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି, ତେହି ସମନ୍ତତୋ ରକ୍ଖାପନଂ ପଞ୍ଚକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତିହତ୍ଥେହି ପୁରିସେହି ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା’’ତି । ଧନୂହୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସନ୍ନାହଗୱଚ୍ଛିକଂୱିୟ କତ୍ୱା ନିରନ୍ତରାୱଟ୍ଠିତଆରକ୍ଖସନ୍ନାହେନ ଗୱଚ୍ଛିଜାଲଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ।
ସାଧୁକୀଳିତନ୍ତି ସପରହିତଂ ସାଧନଟ୍ଠେନ ସାଧୂ, ତେସଂ କୀଳିତଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞପସୱନତୋ, ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥାୱିରୋଧିକଂ କୀଳାୱିହାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସରୀରଧାତୁୱିଭଜନୱଣ୍ଣନା
୨୩୬.ଇମିନାୱ ନିୟାମେନାତି ୟେନ ନୀହାରେନ ମହାତଲେ ନିସିନ୍ନୋ କଞ୍ଚି ପରିହାରଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ଇମିନା ନିୟାମେନେୱ । ସୁପିନକୋତି ଦୁସ୍ସୁପିନକୋ । ଦୁକୂଲଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱାତି ଦ୍ୱେ ଦୁକୂଲୱତ୍ଥାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ତାନି ସୋକସମପ୍ପିତସ୍ସାପି ଅଭସ୍ସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ଅଭିସେକସିଞ୍ଚକୋତି ରଜ୍ଜାଭିସେକେ ଅଭିସେକମଙ୍ଗଲସିଞ୍ଚକୋ ଉତ୍ତମମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ । ୱିସଞ୍ଞୀ ଜାତୋ ୟଥା ତଂ ଭଗୱତୋ ଗୁଣୱିସେସାମତରସଞ୍ଞୁତାୟ ଅୱଟ୍ଠିତପେମୋ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠିତପସାଦୋ କତୂପକାରତାୟ ସଞ୍ଜନିତଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱୋ ।
ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବିସକୱଣ୍ଣନ୍ତି ସୁୱିରଚିତ ଅପସ୍ସେନସଦିସଂ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପାୱେୟ୍ୟକା ପାଳିୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛତୋ ଗହିତା, କିଂ ତେ କୁସିନାରାୟ ଆସନ୍ନତରାପି ସବ୍ବପଚ୍ଛତୋ ଉଟ୍ଠିତା ? ଆମ, ସବ୍ବପଚ୍ଛତୋ ଉଟ୍ଠିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପାୱେୟ୍ୟକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧାତୁପାସନତ୍ଥନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ଧାତୂନଂ ପୟିରୁପାସନାୟ । ନେସଂ ପକ୍ଖା ଅହେସୁଂ ‘‘ଞାୟେନ ତେସଂ ସନ୍ତକା ଧାତୁୟୋ’’ତି ।
୨୩୭.ଦୋଣଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ଅୱୋଚ ସତ୍ଥୁ ଅୱତ୍ଥତ୍ତୟୂପସଂହିତଂ । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ଭଗୱା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୋଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟାୱ ମେ ପଦୱଳଞ୍ଜଂ ପସ୍ସତି, ତାୱ ମା ୱିଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ଦୋଣୋପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଇମାନି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଦାନୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ପଦାନୁସାରେନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗଚ୍ଛି, ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତେନପି ସୋ ଭଗୱତି ନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧୋ ଅହୋସି । ଏତଦୱୋଚ, କିଂ ଅୱୋଚାତି ଆହ ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ…ପେ॰… ଅୱୋଚା’’ତି ।
କାୟେନ ଏକସନ୍ନିପାତା ୱାଚାୟ ଏକୱଚନା ଅଭିନ୍ନୱଚନା ଏୱଂ ସମଗ୍ଗା ହୋଥ । ତସ୍ସ ପନିଦଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତେନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ମୋଦମାନା ହୋଥା’’ତି ।
୨୩୮.ତତୋ ତତୋ ସମାଗତସଙ୍ଘାନନ୍ତି ତତୋ ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତଭାୱେନ ସମାଗତସଙ୍ଘାନଂ । ତଥା ସମାପତିତସମୂହଭାୱେନ ସମାଗତଗଣାନଂ । ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ।
ଧାତୁଥୂପପୂଜାୱଣ୍ଣନା
୨୩୯.ୟକ୍ଖଗ୍ଗାହୋ ଦେୱତାୱେସୋ । ଖିପିତକଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଖିପିତକରୋଗୋ । ଅରୋଚକୋ ଆହାରସ୍ସ ଅରୁଚ୍ଚନରୋଗୋ ।
ସତ୍ତମଦିୱସେତି ସତ୍ତୱସ୍ସସତ୍ତମାସତୋ ପରତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ । ବଲାନୁରୂପେନାତି ୱିଭୱବଲାନୁରୂପେନ ।
ପଚ୍ଛା ସଙ୍ଗୀତିକାରକାତି ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକା । ଧାତୂନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚେତିୟେ ୟଥାପତିଟ୍ଠାପିତଭାୱେନେୱ ଠିତାନଂ ଧାତୂନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱସେନ ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା, ମହାଧାତୁନିଧାନେନ ସମ୍ମଦେୱ ରକ୍ଖିତାନଂ ଅନାଗତେ ଅସୋକେନ ଧମ୍ମରଞ୍ଞା ତତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରିତଭାୱେ କତେ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହଭାୱଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିଚରଣମତ୍ତମେୱାତି ଗହେତ୍ୱା ପରିଚରିତବ୍ବଧାତୁମତ୍ତମେୱ । ରାଜୂନଂ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା, ନ ଚେତିୟେସୁ । ତଥା ହି ପଚ୍ଛା ଅସୋକମହାରାଜା ଚେତିୟେସୁ ଧାତୂନଂ ନ ଲଭତି ।
ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ କତସ୍ସ ଗଣ୍ହନୟୋଗ୍ୟଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ କାରେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ହରିଚନ୍ଦନାଦିମୟେ କରଣ୍ଡେ ଚ ଥୂପେ ଚ କାରେସି । ଲୋହିତଚନ୍ଦନମୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମଣିକରଣ୍ଡେସୂତି ଲୋହିତଙ୍କମସାରଗଲ୍ଲଫଲିକମୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସମଣିୱିଚିତ୍ତକେସୁ କରଣ୍ଡେସୁ ।
ଥୂପାରାମଚେତିୟପ୍ପମାଣନ୍ତି ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସମହାରାଜେନ କାରିତଚେତିୟପ୍ପମାଣଂ ।
ମାଲା ମା ମିଲାୟନ୍ତୂତି ‘‘ୟାୱ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ବହି ଚେତିୟାନି କାରେତୁଂ ଇତୋ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତି, ତାୱ ମାଲା ମା ମିଲାୟନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଆୱିଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁୟନ୍ତି ଅଗ୍ଗଳାୱିଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁୟଂ । କୁଞ୍ଚିକମୁଦ୍ଦିକନ୍ତି ଦ୍ୱାରୱିୱରଣତ୍ଥଂ କୁଞ୍ଚିକଞ୍ଚେୱ ମୁଦ୍ଦିକଞ୍ଚ ।
ୱାଳସଙ୍ଘାତୟନ୍ତନ୍ତି କୁକ୍କୁଲଂ ପଟିଭୟଦସ୍ସନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧଗମନାଦିତାୟ ସଙ୍ଘାଟିତରୂପକୟନ୍ତଂ ୟୋଜେସି । ତେନାହ ‘‘କଟ୍ଠରୂପକାନୀ’’ତିଆଦି । ଆଣିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଅନେକକଟ୍ଠରୂପୱିଚିତ୍ତୟନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱାନୁଭାୱେନ ଏକାୟ ଏୱ ଆଣିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମୋ ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତୋ । ‘‘ସମନ୍ତତୋ’’ତିଆଦି ପନ ତସ୍ମିଂ ଧାତୁନିଦାନେ ଅଜାତସତ୍ତୁନୋ କିଚ୍ଚୱିସେସାନୁଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ ।
‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନାମ ଧାତୁନିଧାନ’’ନ୍ତି ରଞ୍ଞା ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପାତେ ୱିସେସଲାଭିନୋ ନାହେସୁ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ନିଗୂହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢତରସ୍ସ ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଜାନିସ୍ସତୀତି ନ କଥେସୁ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ୟକ୍ଖଦାସକେତି ଉପହାରାଦିୱିଧିନା ଦେୱତାୱେସନକେ ଭୂତାୱିଗ୍ଗାହକେ ।
ଇମଂପଦନ୍ତି ‘‘ଏୱମେତଂ ଭୂତପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଠପିତଂ ଇମଂ ପଦଂ । ମହାଧାତୁନିଧାନମ୍ପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରାପି ଠପୟିଂସୁ ।
ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୪. ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
କୁସାୱତୀରାଜଧାନୀୱଣ୍ଣନା
୨୪୨.ସୋୱଣ୍ଣମୟାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟା । ଅୟଂ ପାକାରୋତି ସବ୍ବରତନମୟୋ ପାକାରୋ । ତୟୋ ତୟୋତି ଅନ୍ତୋ ଚ ତୟୋ, ବହି ଚ ତୟୋତି ତୟୋ ତୟୋ ।
ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ନଗରସୋଭନୋ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥମ୍ଭୋ । ଅଙ୍ଗୀୟତି ଞାୟତି ପୁଥୁଲଭାୱୋ ଏତେନାତି ଅଙ୍ଗଂ, ପରିକ୍ଖେପୋ । ତିପୋରିସଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତିସ୍ସାତି ତିପୋରିସଙ୍ଗା । ତେନାହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି । ତେନ ପଞ୍ଚହତ୍ଥପ୍ପମାଣେନ ତିପୋରିସେନ । ପଣ୍ଣଫଲେସୁପୀତି ସବ୍ବରତନମୟାନଂ ତାଲାନଂ ପଣ୍ଣଫଲେସୁପି । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ପଣ୍ଣେସୁ ଏକଂ ପତ୍ତକଂ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ, ଏକଂ ରୂପିୟମୟଂ । ଫଲେସୁପି ଏକୋ ଲେଖାଭାୱୋ ସୋୱଣ୍ଣମୟୋ, ଏକୋ ରୂପିୟମୟୋ’’ତିଆଦିକୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତିଦିଟ୍ଠୋ । ପାକାରନ୍ତରେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାକାରାନଂ ଅନ୍ତରେ । ଏକେକା ହୁତ୍ୱା ଠିତା ତାଲପନ୍ତି ।
ଛେକୋତି ପଟୁ ସୁୱିସଦୋ, ସୋ ଚସ୍ସ ପଟୁଭାୱୋ ମନୋସାରୋତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି । ରଞ୍ଜେତୁନ୍ତି ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ । ଖମତେୱାତି ରୋଚତେୱ । ନ ବୀଭଚ୍ଛେତୀତି ନ ତଜ୍ଜେତି, ସୋତସୁଖଭାୱତୋ ପିୟାୟିତବ୍ବୋ ଚ ହୋତି । କୁମ୍ଭଥୁଣଦଦ୍ଦରିକାଦି ଏକତଲଂ ତୂରିୟଂ । ଉଭୟତଲଂ ପାକଟମେୱ । ସବ୍ବତୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣକଂ, ପଣୱାଦି ଚ । ୱଂସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁମୁଚ୍ଛିତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିୟତ୍ତସ୍ସ । ପମାଣେତି ନାତିଦଳ୍ହନାତିସିଥିଲତାସଙ୍ଖାତେ ମଜ୍ଝିମେ ମୁଚ୍ଛନପ୍ପମାଣେ। ହତ୍ଥଂ ୱା ପାଦଂ ୱା ଚାଲେତ୍ୱାତି ହତ୍ଥଲୟପାଦଲୟେ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ନଚ୍ଚନ୍ତାତି ସାଖାନଚ୍ଚଂ ନଚ୍ଚନ୍ତା ।
ଚକ୍କରତନୱଣ୍ଣନା
୨୪୩.ଉପୋସଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସବ୍ବଦିୱସେସୁ ଗହଟ୍ଠେହି ରକ୍ଖିତବ୍ବସୀଲଂ, ସମାଦାନୱସେନ ତଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଉପୋସଥିକୋ, ତସ୍ସ ଉପୋସଥିକସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ସମାଦିନ୍ନଉପୋସଥଙ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ତଦାତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ । କସ୍ମିଂ ପନ କାଲେତି ? ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱସଂୱତ୍ତନିୟଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସମୁଦାଗମସମ୍ପନ୍ନୋ ପୂରିତଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତୋ କାଲଦୀପଦେସୱିସେସପଚ୍ଚାଜାତିୟା ଚେୱ କୁଲରୂପଭୋଗାଧିପତେୟ୍ୟାଦିଗୁଣୱିସେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଦନୁରୂପେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ତାଦିସେ ହି କାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱୀ ପୁରିସୱିସେସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ଖତ୍ତିୟୋ ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ଅନୁପୋସଥଂ ସତସହସ୍ସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିନା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ୟଦା ଚକ୍କରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଏୱ । ଇମେ ଚ ୱିସେସା ସବ୍ବଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ପାତୋୱ…ପେ॰… ଧମ୍ମତା’’ତି । ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାୱହଗୁଣାପି ଚକ୍କୱତ୍ତିଗୁଣାପି ସାତିସୟାୱ ହୋନ୍ତି ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପୁଞ୍ଞକମ୍ମପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱାୱହଦାନଦମସଂୟମାଦିପୁଞ୍ଞକମ୍ମହେତୁକଂ । ନୀଲମଣିସଙ୍ଘାତସଦିସନ୍ତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିସଞ୍ଚୟସମାନଂ । ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଦସ୍ସନେୟ୍ୟତା, ମନୁଞ୍ଞଘୋସତା, ଆକାସଗାମିତା, ଓଭାସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ଅପ୍ପଟିଘାତତା, ରଞ୍ଞୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣତାତି ଏୱମାଦୀହି ଦିବ୍ବସଦିସେହି ଆନୁଭାୱେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଏତେନ ଦିବ୍ବଂ ୱିୟାତି ଦିବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ତଂ ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନଂ । ସହସ୍ସଂ ଅରା ଏତସ୍ସାତି ୱା ସହସ୍ସାରଂ । ସବ୍ବେହି ଆକାରେହୀତି ସବ୍ବେହି ସୁନ୍ଦରେହି ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱେ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନେ ଚକ୍କେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବେହି ଆକାରେହି । ପରିପୂରନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ସା ଚସ୍ସା ପାରିପୂରିଂ ଇଦାନେୱ ୱିତ୍ଥାରେସ୍ସତି ।
ପନାଳୀତି ଛିଦ୍ଦଂ । ସୁଦ୍ଧସିନିଦ୍ଧଦନ୍ତପନ୍ତିୟା ନିବ୍ବିୱରାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସା ପନ ପନାଳିୟା ସମନ୍ତତୋ ପସ୍ସସ୍ସ ରଜତମୟତ୍ତା ସାରରଜତମୟା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ଚକ୍କସ୍ସ ରଥଚକ୍କସ୍ସ ୱିୟ ଅନ୍ତୋଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୋସୁପି ବାହିରନ୍ତେସୂ’’ତି । କତପରିକ୍ଖେପା ହୋତି ପନାଳୀତି ୟୋଜନା । ନାଭିପନାଳିପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେସୂତି ନାଭିପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେ ଚେୱ ନାଭିୟା ପନାଳିପରିକ୍ଖେପପଟ୍ଟେ ଚ ।
ତେସନ୍ତି ଅରାନଂ । ଘଟକା ନାମ ଅଲଙ୍କାରଭୂତା ଖୁଦ୍ଦକପୁଣ୍ଣଘଟା । ତଥା ମଣିକା ନାମ ମୁତ୍ତାୱଳିକା । ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ଠିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଲେଖା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମାଲାକମ୍ମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁୱିଭତ୍ତାନେୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତାନି ।
‘‘ସୁରତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁରତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ମହାନାମୱଣ୍ଣତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ସଂଙ୍କିଲିଟ୍ଠତଂ, ସିନିଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ଲୂଖତଂ । କାମଂ ତସ୍ସ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ନେମିମଣ୍ଡଲଂ ଅସନ୍ଧିକମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପନ କେୱଲଂ ପୱାଳୱଣ୍ଣେନ ଚ ସୋଭତୀତି ପକତିଚକ୍କସ୍ସ ସନ୍ଧିୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସୁରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟାଦିମୟାହି ୱଟ୍ଟପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାହି ପଞ୍ଞାୟମାନାହି ସସନ୍ଧିକା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ଧୀସୁ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
ନେମିମଣ୍ଡଲପିଟ୍ଠିୟନ୍ତି ନେମିମଣ୍ଡଲସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପଦେସେ । ଆକାସଚାରିଭାୱତୋ ହିସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱାତଗ୍ଗାହୀ ପୱାଳଦଣ୍ଡୋ ହୋତି । ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନଂ ଅନ୍ତରେତି ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନଂ ଅନ୍ତରେ ସମୀପେ ପଦେସେ । ଛିଦ୍ଦମଣ୍ଡଲଖଚିତୋତି ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନଛିଦ୍ଦୱିଚିତ୍ତୋ । ସୁକୁସଲସମନ୍ନାହତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ କୁସଲେନ ସିପ୍ପିନା ପହତସ୍ସ, ୱାଦିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଗ୍ଗୂତି ମନୋରମୋ । ରଜନୀୟୋତି ସୁଣନ୍ତାନଂ ରାଗୁପ୍ପାଦକୋ । କମନୀୟୋତି କନ୍ତୋ । ସମୋସରିତକୁସୁମଦାମାତି ଓଲମ୍ବିତସୁଗନ୍ଧକୁସୁମଦାମା । ନେମିପରିକ୍ଖେପସ୍ସାତି ନେମିପରିୟନ୍ତପରିକ୍ଖେପସ୍ସ । ନାଭିପନାଳିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପସ୍ସାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନାଭିପନାଳୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକା ଏୱ ହି ସା ପନାଳି । ୟେହୀତି ୟେହି ଦ୍ୱୀହି ମୁଖେହି । ପୁନ ୟେହୀତି ୟେହି ମୁତ୍ତକଲାପେହି ।
ଓଧାପୟମାନନ୍ତି ସୋତୁଂ ଅୱହିତାନି କୁରୁମାନଂ ।
ଚନ୍ଦୋ ପୁରତୋ ଚକ୍କରତନଂ ପଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନ ।
ଅନ୍ତେପୁରସ୍ସାତି ଅନୁରାଧପୁରେ ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରସ୍ସ । ଉତ୍ତରସୀହପଞ୍ଜରସଦିସେତି ତଦା ରଞ୍ଞୋ ପାସାଦେ ତାଦିସସ୍ସ ଉତ୍ତରଦିସାୟ ସୀହପଞ୍ଜରସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖେନ ସକ୍କାତି କିଞ୍ଚି ଅନାରୁହିତ୍ୱା, ସରୀରଞ୍ଚ ଅନୁଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୟଥାଠିତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଖିପିତ୍ୱା ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋତି ପୂଜେତୁଂ ।
ନାନାୱିରାଗରତନପ୍ପଭାସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତି ନାନାୱିଧୱିଚିତ୍ତୱଣ୍ଣରତନୋଭାସପଭସ୍ସରଂ । ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଉପରି ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ।
୨୪୪.ରାଜାୟୁତ୍ତାତି ରଞ୍ଞୋ କିଚ୍ଚେ ଆୟୁତ୍ତକପୁରିସା ।
ସିନେରୁଂ ୱାମପସ୍ସେନ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଧୁରତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ୱାମପସ୍ସେନ ସିନେରୁଂ ପହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିନିବ୍ବେଧେନାତି ତିରିୟଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝନୱସେନ । ସନ୍ନିୱେସକ୍ଖମୋତି ଖନ୍ଧାୱାରସନ୍ନିୱେସୟୋଗ୍ୟୋ । ସୁଲଭାହାରୁପକରଣୋତି ସୁଖେନେୱ ଲଦ୍ଧବ୍ବଧଞ୍ଞଗୋରସଦାରୁତିଣାଦିଭୋଜନସାଧନୋ ।
ପରଚକ୍କନ୍ତି ପରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସେନା, ଆଣା ୱା ।
ଆଗମନନନ୍ଦନୋତି ଆଗମନେନ ନନ୍ଦିଜନନୋ । ଗମନେନ ସୋଚେତୀତି ଗମନସୋଚନୋ । ଉପକପ୍ପେଥାତି ଉପରୂପରି କପ୍ପେଥ, ସଂୱିଦହଥ ଉପନେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ହେତୁତୋପି ସଭାୱତୋପି ଫଲତୋପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାଦିଆଦୀନୱତୋପି ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ୱିଭାୱେନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭୂତଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱିଭାୱିନୋ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ । ଅନୁୟନ୍ତାତି ଅନୁୱତ୍ତକା, ଅନୁୱତ୍ତକଭାୱେନେୱ, ପନ ରଞ୍ଞୋ ଚ ମହାନୁଭାୱେନ ତେ ଜିଗୁଚ୍ଛନୱସେନ ପାପତୋ ଅନୋରମନ୍ତାପି ଏକଚ୍ଚେ ଓତ୍ତପ୍ପୱସେନ ଓରମନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଓଗଚ୍ଛମାନନ୍ତି ଓସୀଦନ୍ତଂ । ୟୋଜନମତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟୋଜନମତ୍ତଂ ପଦେସଂ । ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ପନ ୟଥା ଭୂମି ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଓଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦତଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନ୍ତେ ଚକ୍କରତନଂ ଉଦକେନ ସେନାୟ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ । ପୁରତ୍ଥିମୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି ପୁରତ୍ଥିମମହାସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ, ତଂ ପୁରତ୍ଥିମମହାସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତଂ, ପୁରତ୍ଥିମମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚାତୁରନ୍ତାୟାତି ଚତୁସମୁଦ୍ଦନ୍ତାୟ, ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଦିଚତୁକୋଟ୍ଠାସନ୍ତାୟ ୱା । ସୋଭୟମାନଂ ୱିୟାତି ୱିୟ-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅଚ୍ଛରିୟଗୁଣେହି ସୋଭନ୍ତମେୱ ହି ତଂ ତିଟ୍ଠତି । ପାଳିୟମ୍ପି ହି ‘‘ଉପସୋଭୟମାନଂ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ହତ୍ଥିରତନୱଣ୍ଣନା
୨୪୬.ହରିଚନ୍ଦନାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେଥାତିୱଦନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସ୍ସ ପୂରିତତାୟ ପରିଚିତତ୍ତା । କାଳତିଲକାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧସେତସରୀରୋ । ସତ୍ତପତିଟ୍ଠୋତି ଭୂମିଫୁସନକେହି ୱାଲଧି, ୱରଙ୍ଗଂ, ହତ୍ଥୋତି ଇମେହି ଚ ତୀହି, ଚତୂହି ପାଦେହି ଚାତି ସତ୍ତହି ଅୱୟୱେହି ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସତ୍ତପତିଟ୍ଠୋ । ସବ୍ବକନିଟ୍ଠୋତି ସବ୍ବେହି ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲହତ୍ଥୀହି ହୀନୋ । ଉପୋସଥକୁଲା ସବ୍ବଜେଟ୍ଠୋତି ଉପୋସଥକୁଲତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବପ୍ପଧାନୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିପୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚିନ୍ତୟନ୍ତାନଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅପନେତ୍ୱା । ଗନ୍ଧମେୱ ହି ତସ୍ସ ଇତରେ ହତ୍ଥୀ ନ ସହନ୍ତି ।
ଘରଧେନୁୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟାତି ଘରେ ପରିଚିତଧେନୁୟା ତତ୍ଥେୱ ଜାତସଂୱଦ୍ଧୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ । ସକଲପଥୱିନ୍ତି ସକଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପସଞ୍ଞିତଂ ପଥୱିଂ ।
ଅସ୍ସରତନୱଣ୍ଣନା
୨୪୭.ସିନ୍ଧୱକୁଲତୋତି ସିନ୍ଧୱସ୍ସାଜାନୀୟକୁଲତୋ ।
ମଣିରତନୱଣ୍ଣନା
୨୪୮.ସକଟନାଭିସମପରିଣାହନ୍ତି ପରିଣାହତୋ ମହାସକଟସ୍ସ ନାଭିୟା ସମପ୍ପମାଣଂ । ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂତି ହେଟ୍ଠା, ଉପରି ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଅନ୍ତେସୁ । କଣ୍ଣିକପରିୟନ୍ତତୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଞ୍ଚନପଦୁମାନଂ କଣ୍ଣିକାୟ ପରିୟନ୍ତତୋ । ମୁତ୍ତାଜାଲକେ ଠପେତ୍ୱାତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧେ ମୁତ୍ତମୟେ ଜାଲକେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନୱେଲା ୱିୟାତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନସୀସେନ ସୂରିୟଉଦୟକ୍ଖଣଂ ଉପଲକ୍ଖେତି ।
ଇତ୍ଥିରତନୱଣ୍ଣନା
୨୪୯. ‘‘ଇତ୍ଥିରତନଂ ପାତୁଭୱତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କୁତସ୍ସା ପାତୁଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଦ୍ଦରାଜକୁଲତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ କିର ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଭିରୂପାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ‘‘ସିଞ୍ଚୟମହାରାଜସ୍ସ ଦେୱୀ, ୱେସ୍ସନ୍ତରମହାରାଜସ୍ସ ଦେୱୀ, ଭଦ୍ଦକାପିଲାନୀ’’ତି ଏୱମାଦି ଇତ୍ଥିରତନଂ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନାତି ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ।
ସଣ୍ଠାନପାରିପୂରିୟାତି ହତ୍ଥପାଦାଦିସରୀରାୱୟୱାନଂ ସୁସଣ୍ଠିତାୟ । ଅୱୟୱପାରିପୂରିୟା ହି ସମୁଦାୟପାରିପୂରିସିଦ୍ଧି। ରୂପନ୍ତି ସରୀରଂ ‘‘ରୂପଂ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ୱିୟ । ଦସ୍ସନୀୟାତି ସୁରୂପଭାୱେନ ପସ୍ସିତବ୍ବୟୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦିସ୍ସମାନାୱା’’ତିଆଦି । ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି ୟୋନିସୋ ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ । ପସାଦାୱହତ୍ତାତି କାରଣୱଚନେନ ୟଥା ପାସାଦିକତାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଦସ୍ସନୀୟତାୟ ପାସାଦିକତାସିଦ୍ଧି, ଅଭିରୂପତାୟ ଚ ଦସ୍ସନୀୟତାସିଦ୍ଧି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ପାସାଦିକତାସିଦ୍ଧି, ପାସାଦିକତାୟ ଦସ୍ସନୀୟତାସିଦ୍ଧି, ଦସ୍ସନୀୟତାୟ ଅଭିରୂପତାସିଦ୍ଧି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଂ ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଭିରୂପତାଦିକେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରୀରେ ଦୋସାଭାୱୱସେନପି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିରୂପା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପମାଣୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଆରୋହପରିଣାହୟୋଗତୋ ଚ ପାସାଦିକା ନାତିଦୀଘତାଦୟୋ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଦିବ୍ବରୂପତାସମ୍ପତ୍ତିପୀତି ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆରୋହସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଉବ୍ବେଧେନ ପାସାଦିକଭାୱତୋ । ପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା କିସଥୂଲଦୋସାଭାୱତୋ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ୱିୱଣ୍ଣତାଭାୱତୋ । କାୟୱିପତ୍ତିୟାତି ସରୀରଦୋସସ୍ସ । ସତୱାରୱିହତସ୍ସାତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିହତସ୍ସ, ‘‘ସତୱାରୱିହତସ୍ସା’’ତି ଚ ଇଦଂ କପ୍ପାସପିଚୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତୂଲପିଚୁନୋ ପନ ୱିହନନମେୱ ନତ୍ଥି । କୁଙ୍କୁମତଗରତୁରୁକ୍ଖୟୱନପୁପ୍ଫାନି ଚତୁଜ୍ଜାତି । ‘‘ତମାଲତଗରତୁରୁକ୍ଖୟୱନପୁପ୍ଫାନୀ’’ତି ଅପରେ ।
ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢା ୱିୟାତି ଆସନଗତେନ ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢା ୱିୟ । ପଠମମେୱାତି ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱାପି କିଚ୍ଚନ୍ତରପ୍ପସୁତା ଅହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚନ୍ତରତୋ ପଠମମେୱ, ଦସ୍ସନସମକାଲଂ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ରଞ୍ଞୋ ନିସଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଛା ନିପାତନଂ ନିସୀଦନଂ ସୀଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ପଚ୍ଛାନିପାତିନୀ । ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା ରଞ୍ଞୋ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ‘‘କିଂ କରୋମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତାୟ କିଂ କରଣଂ ପଟିସାୱେତୀତି କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିନୀ ।
ମାତୁଗାମୋ ନାମ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଠଜାତିକୋ, ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ପନ ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସ୍ୱାସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗୁଣାତି ରୂପଗୁଣା ଚେୱ ଆଚାରଗୁଣା ଚ । ପୁରିମକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି କତସ୍ସ ପୁରିମକମ୍ମସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ତବ୍ଭାୱସଂୱତ୍ତନିୟସ୍ସ ପୁରିମକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋପି ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ତାଦିସସ୍ସ ଫଲୱିସେସସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋପୁଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତି, ଏତେନ ସେସେସୁପି ସୱିଞ୍ଞାଣକରତନେସୁ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତେସୁପି ତେସଂ ତେସଂ ୱିସେସାନଂ ତଦୁପନିସ୍ସୟତା ୱିଭାୱିତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପୁବ୍ବେ ଏକଦେସୱସେନ ଲବ୍ଭମାନା ପାରିପୂରୀ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱୂପଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା ଜାତା ।
ଗହପତିରତନୱଣ୍ଣନା
୨୫୦.ପକତିୟା ୱାତି ସଭାୱେନେୱ ଚକ୍କରତନପାତୁଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେପି । ୟାଦିସଂ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତି, ତାଦିସଂ ଏତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଗହପତିରତନସ୍ସ କମ୍ମୱିପାକଜଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱସହିତ’’ନ୍ତି । କାରଣସ୍ସ ହି ଏକସନ୍ତତିପତିତତାୟ, ଫଲସ୍ସ ଚ ସମାନକାଲିକତାୟ ତଥାୱଚନଂ ।
ପରିଣାୟକରତନୱଣ୍ଣନା
୨୫୧. ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ଅଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା କମ୍ମସ୍ସକତାୱବୋଧନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଣ୍ଡିତୋ । ବାହୁସଚ୍ଚବ୍ୟତ୍ତିୟା ବ୍ୟତ୍ତୋ । ସଭାୱସିଦ୍ଧାୟ ମେଧାସଙ୍ଖାତାୟ ପକତିପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ ମେଧାୱୀ । ଅତ୍ତନୋ ୟାଥାୱବୁଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ପରେସଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ପକାସେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ୱିଭାୱୀ । ୱୱତ୍ଥପେତୁନ୍ତି ନିଚ୍ଛିତୁଂ ।
ଚତୁଇଦ୍ଧିସମନ୍ନାଗତୱଣ୍ଣନା
୨୫୨. ୱିପଚ୍ଚନଂ ୱିପାକୋ, ୱିପାକୋ ଏୱ ୱେପାକୋ ୟଥା ‘‘ୱିକତମେୱ ୱେକତ’’ନ୍ତି । ସମଂ ନାତିସୀତନାଚ୍ଚୁଣ୍ହତାୟ ଅୱିସମଂ ଭୁତ୍ତସ୍ସ ୱେପାକୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସମୱେପାକିନୀ, ତାୟ ସମୱେପାକିନିୟା ।
ଧମ୍ମପାସାଦପୋକ୍ଖରଣିୱଣ୍ଣନା
୨୫୩.ଜନରାସିଂ କାରେତ୍ୱା ତେନ ଜନରାସିନା ଖଣିତ୍ୱା ନ ମାପେସି । କିଞ୍ଚରହୀତି ଆହ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଏକାୟ ୱେଦିକାୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ। ପରିୱେଣପରିଚ୍ଛେଦପରିୟନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ପରିୱେଣଂ ନାମ ସମନ୍ତତୋ ୱିୱଟଙ୍ଗଣଭୂତଂ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରଂ, ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଭୂତେ ପରିୟନ୍ତେ ଏକାୟ ୱେଦିକାୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ । ଏତଦହୋସୀତି ଏତଂ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମାସୁ ପୋକ୍ଖରଣୀସୂ’’ତିଆଦିକଂ ଅହୋସୀତି । ସବ୍ବୋତୁକନ୍ତି ସବ୍ବେସୁ ଉତୂସୁ ପୁପ୍ଫନକଂ । ନାନାୱଣ୍ଣଉପ୍ପଲବୀଜାଦୀନୀତି ରତ୍ତନୀଲାଦିନାନାୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫେନ ପୁପ୍ଫନକଉପ୍ପଲବୀଜାଦୀନି । ଜଲଜଥଲଜମାଲନ୍ତି ଜଲଜଥଲଜପୁପ୍ଫମାଲଂ ।
୨୫୪.ପରିଚାରୱସେନାତି ତଙ୍ଖଣିକପରିଚାରୱସେନ, ଇଦଞ୍ଚ ପଠମଂ ପଟ୍ଠପିତନିୟାମେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛା ପନ ୟାନସୟନାଦୀନି ୱିୟ ଇତ୍ଥିୟୋପି ଅତ୍ଥିକାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଇତ୍ଥୀହିପୀ’’ତିଆଦି । ପରିଚ୍ଚାଗୱସେନାତି ନିରପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ । ଦୀୟତୀତି ଦାନଂ, ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ । ତଂ ଅଗ୍ଗୀୟତି ନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଦାନଗ୍ଗଂ, ପରିୱେସନଟ୍ଠାନଂ । ତାଦିସାନି ଅତ୍ଥୀତି ୟାଦିସାନି ରଞ୍ଞୋ ଦାନଗ୍ଗେ ଖୋମସୁଖୁମାଦୀନି ୱତ୍ଥାନି, ତାଦିସାନି ୟେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାନି ସନ୍ତି । ଓହାୟାତି ପହାୟ ତତ୍ଥେୱ ଠପେତ୍ୱା । ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ୟେସଂ ତେତି ଅତ୍ଥିକା । ଏୱଂ ଅନତ୍ଥିକାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୨୫୫.କଲହସଦ୍ଦୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଦାନାଧିପ୍ପାୟେନ ଗେହତୋ ନୀହତଂ ପୁନ ଗେହଂ ପୱେସେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଚେତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଖୋ ଏତଂ ଅମ୍ହାକଂ ପତିରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୫୫) ।
୨୫୭.ଉଣ୍ହୀସମତ୍ଥକେତି ସିଖାପରିୟନ୍ତମତ୍ଥକେ । ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ଥକେତି ପାସାଦଙ୍ଗଣପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ।
୨୫୮.ହରତୀତି ଅତିୱିୟ ପଭସ୍ସରଭାୱେନ ଚକ୍ଖୂନି ପଟିହରନ୍ତଂ ଦୁଦ୍ଦିକ୍ଖତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ହରତି ଅପନେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତଂ ପନ ହରଣଂ ନେସଂ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନେନାତି ଆହ ‘‘ଫନ୍ଦାପେତୀ’’ତି ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଝାନସମ୍ପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୨୬୦.ମହତିୟା ଇଦ୍ଧିୟାତି ମହନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସମିଜ୍ଝନେନ । ତେସଂୟେୱ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତତ୍ଥାନଂ । ‘‘ଅନୁଭୱିତବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆନୁଭାୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁବ୍ବେ ସମ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ କତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଅତ୍ତାନଂ ଦମେତି ଏତେନାତି ଦମୋ ।
ବୋଧିସତ୍ତପୁବ୍ବୟୋଗୱଣ୍ଣନା
ଅସ୍ସାତି ମହାସୁଦସ୍ସନରଞ୍ଞୋ । ଏକୋ ଥେରୋତି ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋ ନାମଗୋତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଥେରୋ । ଥେରଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା । କଟ୍ଠତ୍ଥରଣନ୍ତି କଟ୍ଠମୟଂ ଅତ୍ଥରଣଂ, ଦାରୁଫଲକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିଭୋଗଭାଜନନ୍ତି ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟାଦିପରିଭୋଗୟୋଗ୍ୟଂ ଭାଜନଂ । ଆରକଣ୍ଟକନ୍ତି ସୂଚିୱିଜ୍ଝନକକଣ୍ଟକଂ । ପିପ୍ଫଲିକନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକସତ୍ଥକଂ । ଉଦକତୁମ୍ବକନ୍ତି କୁଣ୍ଡିକଂ ।
କୂଟାଗାରଦ୍ୱାରେୟେୱ ନିୱତ୍ତେସୀତି କୂଟାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେସଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଓକାସଂ ନାଦାସି ।
୨୬୧.କସିଣମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି ମହାପୁରିସସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କତାଧିକାରତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ପଦେସାନଂ ସୁପରିକମ୍ମକତକସିଣସଦିସତ୍ତା ।
୨୬୨.ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ଚତ୍ତାରି କସିଣଜ୍ଝାନାନି । କସିଣଜ୍ଝାନପ୍ପମଞ୍ଞାନଂୟେୱ ୱଚନଂ ତାସଂ ତଦା ଆଦରଗାରୱୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଆଦରୋ ନତ୍ଥି, ଅଭିଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ତାନିପି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତସ୍ମା ମହାସତ୍ତୋ ତାପସପରିବ୍ବାଜକକାଲେ ୟତ୍ତକେ ଲୋକିୟଗୁଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତେ ସବ୍ବେପି ତଦା ନିବ୍ବତ୍ତେସିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ମହାପୁରିସୋ ପନା’’ତିଆଦି ।
ଚତୁରାସୀତିନଗରସହସ୍ସାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୬୩.ଅଭିହରିତବ୍ବଭତ୍ତନ୍ତି ଉପନେତବ୍ବଭତ୍ତଂ ।
୨୬୪.ନିବଦ୍ଧୱତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଉପନିବଦ୍ଧଂ ପାକୱତ୍ତଂ ।
ସୁଭଦ୍ଦାଦେୱିଉପସଙ୍କମନୱଣ୍ଣନା
୨୬୫.ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଅତିୱିସିତ୍ୱା । ୟଂ ୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଇଚ୍ଛିତଂ ଦାନୂପକରଣଞ୍ଚେୱ ଭୋଗୂପକରଣଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥେୱ ସମିଦ୍ଧଭାୱଂ ୱିତ୍ଥୱତି ।
୨୬୬. ସଚେ ପନ ରାଜା ଜୀୱିତେ ଛନ୍ଦଂ ଜନେୟ୍ୟ, ଇତୋ ପରମ୍ପି ଚିରଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋତି ଏୱଂ ମହଜ୍ଝାସୟା ଦେୱୀ ଭୋଗେସୁ, ଜୀୱିତେ ଚ ରାଜାନଂ ସାପେକ୍ଖଂ କାତୁଂ ୱାୟମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମା ହେୱ ଖୋ ରାଜା’’ତିଆଦି । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ସ କାଲଙ୍କିରିୟଂ ଅନିଚ୍ଛମାନା’’ତିଆଦି । ଛନ୍ଦଂ ଜନେହୀତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦ-ସଦ୍ଦୋ ତଣ୍ହାପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପେମଂ ଉପ୍ପାଦେହୀ’’ତି । ଅପେକ୍ଖତି ଆରମ୍ମଣଂ ଏତାୟ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅପେକ୍ଖା, ତଣ୍ହା ।
୨୬୭.ଗରହିତାତି ଏତ୍ଥ କେହି ଗରହିତା, କସ୍ମା ଚ ଗରହିତାତି ଅନ୍ତୋଲୀନଂ ଚୋଦନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧେହୀ’’ତିଆଦିମାହ, ତେନ ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତତ୍ତା, ଦୁଗ୍ଗତିସଂୱତ୍ତନିୟତୋ ଚ ସାପେକ୍ଖକାଲକିରିୟା ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୬୮.ଏକମନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍ଖୁପଥଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗମନୱଣ୍ଣନା
୨୬୯.ସୋଣସ୍ସାତି କୋଳିୱୀସସ୍ସ ସୋଣସ୍ସ । ଏକା ଭତ୍ତପାତୀତି ଏକଂ ଭତ୍ତୱଡ୍ଢିତକଂ । ତାଦିସଂ ଭତ୍ତନ୍ତି ତଥାରୂପଂ ଗରୁଂ ମଧୁରଂ ସିନିଦ୍ଧଂ ଭତ୍ତଂ । ଭୁତ୍ତାନନ୍ତି ଭୁତ୍ତୱନ୍ତାନଂ ।
୨୭୧.ଦାସମନୁସ୍ସାତି ଦାସା ଚେୱ ଆୟୁତ୍ତକମନୁସ୍ସା ଚ ।
ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ରଞ୍ଞୋ ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମସରିକ୍ଖତଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ‘‘ଏତାନି ପନା’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
୨୭୨.ଆଦିତୋପଟ୍ଠାୟାତି ସମୁଦାଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟତ୍ଥ ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଆୟୂହିତଂ, ୟତୋ ସା ସମ୍ପତ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତା, ତତୋ ତତିୟତ୍ତଭାୱତୋ ପଭୁତି । ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଜାତକଦେସନା ହି ତଦା ସମୁଦାଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତା ଦେସିତାତି । ପଂସ୍ୱାଗାରକୀଳଂ ୱିୟାତି ୟଥା ନାମ ଦାରକା ପଂସୂହି ୱାପିଗେହଭୋଜନାଦୀନି ଦସ୍ସେନ୍ତା ୟଥାରୁଚି କୀଳିତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିଧଂସେନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ମହାସୁଦସ୍ସନକାଲେ ଅତ୍ତନା ଅନୁଭୂତଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଦେସନଂ ଆଦୀନୱନିସ୍ସରଣଦସ୍ସନୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟାଭିମୁଖଂ ୱିପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବା ସା ସମ୍ପତ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱିପରିଣତା ୱିଧଂସିତା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସାନନ୍ଦା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିପରିଣତାତି ୱିପରିଣାମଂ ସଭାୱୱିଗମଂ ଗତା । ତେନାହ ‘‘ପକତିୱିଜହନେନା’’ତିଆଦି । ପକତୀତି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱୋ, ସୋ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜହିତୋ, ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥେୱ । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବୁତପଦୀପୋ ୱିୟ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱଂ ଗତା’’ତି ।
ଏତ୍ତାୱତାତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତେନ ଏତ୍ତକେନ ଦେସନାମଗ୍ଗେନ । ଅନେକାନି ୱସ୍ସକୋଟିସତସହସ୍ସାନିୟେୱ ଉବ୍ବେଧୋ ଏତିସ୍ସାତି ଅନେକୱସ୍ସକୋଟିସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧା । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆଦାୟାତି ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଗତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଦେସନାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱେତ୍ୱା । ୟଥା ନିସ୍ସେଣିମୁଚ୍ଚନେ ତାଦିସଂ ସତହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ରୁକ୍ଖଂ ପକତିପୁରିସେନ ଆରୋହିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚତାୱିଭାୱନେନ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପେକ୍ଖାନିସ୍ସେଣିମୁଚ୍ଚନେ କେନଚି ଆରୋହିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆଦାୟ ନିସ୍ସେଣିଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି । ତେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱ, ଆଦିତୋ ସାତିସୟଂ କାମେସୁ ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାପି ଉପରି ନେସଂ ‘‘ପସ୍ସାନନ୍ଦା’’ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱଂ, ଓକାରଂ, ସଂକିଲେସଂ, ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା । ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତକାଲେ । ୱସଭରାଜାତି ୱସଭନାମକୋ ସୀହଳମହାରାଜା ।
ଉଦକପୁପ୍ଫୁଳାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିଣଗ୍ଗେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁଆଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ମହାସୁଦସ୍ସନମହାରାଜା ଝାନାଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସି, ତଦଗ୍ଗେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ ଚ ସମଣଭାୱେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ୟତୋ ୱିଧୁୟ ଏୱ କାମୱିତକ୍କାଦିସମଣଭାୱସଂକିଲେସଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପାୱିସି, ଏୱଂଭୂତସ୍ସାପି ତସ୍ସ କାଲଂ କିରିୟତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସବ୍ବା ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ତରହିତା, ନ ତତୋ ପରଂ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣୱିସେସୋତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅନାରୁଳ୍ହନ୍ତି ‘‘ରାଜା କିର ପୁବ୍ବେ ଗହପତିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୬୦) ‘‘ପୁନ ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୭୨) ଚ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଅନାରୁଳ୍ହୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଆଗତୋ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପିଟ୍ଠିୱତ୍ତକଭାୱେନ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଏୱାତି ।
ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୫. ଜନୱସଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନାତିକିୟାଦିବ୍ୟାକରଣୱଣ୍ଣନା
୨୭୩-୨୭୫.‘‘ପରିତୋ’’ତି ପଦଂ ୟଥା ସମନ୍ତତ୍ଥୱାଚକୋ, ଏୱଂ ସମୀପତ୍ଥୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ସମନ୍ତା ସାମନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆମେଡିତେନ ପନ ସମନ୍ତତ୍ଥୋ ଜୋତିତୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସାମନ୍ତା ଜନପଦେସୁ ‘‘ନାତିକେ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାତିକସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାତୋ ୟମତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ପରିତୋ ଜନପଦେସୁ ବ୍ୟାକରୋତି, ତତ୍ଥ ପରିଚାରକାରକାନଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧଂ, ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ପରିତୋ ପରିତୋ ଜନପଦେସୁ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଚାରକେତି ଉପାସକେ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂ ପରିଚାରକେ’’ତି । ଉପପତ୍ତୀସୂତି ନିବ୍ବତ୍ତୀସୁ । ଞାଣଗତିପୁଞ୍ଞାନଂ ଉପପତ୍ତୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଞାଣଗତୂପପତ୍ତି ନାମ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣଗମନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତିଆଦି । ପୁଞ୍ଞୂପପତ୍ତି ନାମ ତଂତଂଦେୱନିକାୟୂପପତ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲେସୂ’’ତିଆଦିକେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚତୂସୁପି ପଦେସୁ । ପୁରିମେସୂତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦସସୁୟେୱାତି ତେସୁ ଏୱ ଦସସୁ ଜନପଦେସୁ । ପରିଚାରକେ ବ୍ୟାକରୋତି ବ୍ୟକାତବ୍ବାନଂ ବହୂନଂ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭନତୋ । ନାତିକେ ଭୱା ନାତିକିୟା ।
ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତାତି ନିଟ୍ଠଂ ନିଚ୍ଛୟଂ ଉପଗତା ।
ଆନନ୍ଦପରିକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୬. ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ନାମ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତା ଚ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ, ତସ୍ମା ‘‘ଅହୋ ଧମ୍ମୋ, ଅହୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣକିତ୍ତନାପି ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣକିତ୍ତନା ଏୱ ହୋତୀତି ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ କିତ୍ତୟମାନରୂପା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଅହୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନାପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୭୮.ଞାଣଗତୀତି ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତିଆଦିନା ଆଗତଂ ପହାତବ୍ବପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଞାଣଗମନଂ । ୟସ୍ମା ତସ୍ସା ଏୱ ଞାଣଗତିୟା ୱସେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଓପପାତିକତାଦିୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ତଂ ତାଦିସଂ ତସ୍ସ ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଞାଣାଭିସମ୍ପରାୟମେୱା’’ତି ।
୨୭୯. ଉପସନ୍ତଂ ପତି ସମ୍ମତି ଆଲୋକୀୟତୀତି ଉପସନ୍ତପତିସୋ । ଉପସନ୍ତଦସ୍ସନୋ ଉପସନ୍ତଉସ୍ସନ୍ନୋ । ଭାତିରିୱାତି ଏତ୍ଥ ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଇୱ-ସଦ୍ଦୋ ଭୁସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅତିୱିୟ ଭାତୀ’’ତି ।
ଜନୱସଭୟକ୍ଖୱଣ୍ଣନା
୨୮୦. ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ଜନେ ୱସଭସଦିସୋତି ଜନୱସଭୋତି ଅସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି ।
ଇତୋ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ରାଜଭୂତସ୍ସ । ମନୁସ୍ସଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱଭୂତସ୍ସ । ଏତ୍ଥେୱାତି ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱେ, ଏତ୍ଥାପି ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ସହବ୍ୟତାୱସେନ ।
୨୮୧. ଆସିସନଂ ଆସା, ପତ୍ଥନା । ଆସାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ ୱଦତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ୟଦଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗ-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ଦିୱସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ପୁରିମଂ…ପେ॰… ଅୱିନିପାତୋ’’ତି ଇଦଂ ୟଥା ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ସୁଗତିତୋ ସୁଗତୂପପତ୍ତିୟେୱ ଅହୋସି, ତଥା କତୂପଚିତକୁସଲକମ୍ମତ୍ତା । ଫୁସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କାଲତୋ ପଭୁତି ହି ସମ୍ଭତୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟକୁସଲସମ୍ଭାରୋ ଏସ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ଅନଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଚ୍ଛରିୟମେୱା’’ତି । ସୟଂପରିସାୟାତି ସକାୟ ପରିସାୟ । ଭଗୱତୋ ଦିଟ୍ଠସଦିସମେୱାତି ଆୱଜ୍ଜନସମନନ୍ତରଂ ୟଥା ତେ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱୀସତିସତସହସ୍ସମତ୍ତା ସତ୍ତା ଞାଣଗତିତୋ ଦିଟ୍ଠା, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠସଦିସମେୱ । ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ସୁତଂ ମୟାତି ୱଦତି ।
ଦେୱସଭାୱଣ୍ଣନା
୨୮୨.ୱସ୍ସୂପନାୟିକସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଆରକ୍ଖାସଂୱିଧାନୱସେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱସ୍ସୂପଗତା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱଂ ସୁଖେନ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି, ପୱାରଣସଙ୍ଗହୋ ପନସ୍ସ ପୱାରେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପରିସ୍ସୟପରିହରଣତ୍ଥଂ । ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ତନାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତିୟେୱ । ଏତ୍ଥେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଅୟ୍ୟାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ।
ତଦାପୀତି ‘‘ପୁରିମାନି ଭନ୍ତେ ଦିୱସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲେପି । ଏତେନେୱ କାରଣେନାତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକନିମିତ୍ତମେୱ । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟା’’ତିଆଦି । ଆସନେପି ନିସଜ୍ଜାୟ ସୁଧମ୍ମାୟ ଦେୱସଭାୟ ପଠମଂ ଦେୱେସୁ ତାୱତିଂସେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ତସ୍ସା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ନିସୀଦନ୍ତି, ଇଦଂ ନେସଂ ଆସନେ ନିସଜ୍ଜାୟ ଚାରିତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟେନତ୍ଥେନାତି ୟେନ କିଚ୍ଚେନ ୟେନ ପୟୋଜନେନ । ଆରକ୍ଖତ୍ଥନ୍ତି ଆରକ୍ଖଭୂତମତ୍ଥଂ । ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ ଏତେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନା, ମହାରାଜାନୋ ।
୨୮୩.ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ।
ସନଙ୍କୁମାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୮୪. ଅଭିସମ୍ଭୱିତୁଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଅନଭିସମ୍ଭୱନୀୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି । ଚକ୍ଖୁୟେୱ ପଥୋ ରୂପଦସ୍ସନସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଉପାୟୋତି ଚକ୍ଖୁପଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁପଥସ୍ମିନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁପସାଦେ’’ତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଗୋଚରୟୋଗ୍ଗୋ ୱା ଚକ୍ଖୁପଥୋତି ଆହ ‘‘ଆପାଥେ ୱା’’ତି । ନାଭିଭୱତୀତି ନ ଅଭିଭୱତି, ଗୋଚରଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠାତି ତାୱତିଂସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠା, ନ ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ନାପି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ‘‘ଚାତୁମହାରାଜିକା ହି ତାୱତିଂସାନଂ ୟଥା ଜାତିରୂପାନି ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଥା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ହେଟ୍ଠିମା ଉପରିମାନ’’ନ୍ତି କେଚି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ହେଟ୍ଠିମା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଉପରିମାନଂ ମୂଲପଟିସନ୍ଧିରୂପଂ ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ମାପିତମେୱ ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୁଣନ୍ତୋୱନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମୀତି ଗତିୟୋ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ବହି ୱିସଟୱିତକ୍କୱିଚ୍ଛେଦେନ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପନ୍ନଚିତ୍ତତାୟ । ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟକସ୍ସାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ପଞ୍ଚ ସିଖା ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚସିଖୋ, ପଞ୍ଚସିଖୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚସିଖୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚସିଖଗନ୍ଧବ୍ବସଦିସୋ’’ତି । ମମାୟନ୍ତୀତି ପିୟାୟନ୍ତି ।
୨୮୫.ସୁମୁତ୍ତୋତି ସରଦୋସେହି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ । ୟେହି ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି ପଲିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସରୋ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ସିୟା, ତଦଭାୱତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପଲିବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅନ୍ତୋଗଧହେତୁଅତ୍ଥୋ କତ୍ତୁସାଧନୋ ଏସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନୋ’’ତି । ସରସ୍ସ ମଧୁରତା ନାମ ମଦ୍ଦୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଧୁରୋ ମୁଦୂ’’ତି । ସୱନଂ ଅରହତୀତି ସୱନୀୟୋ । ସୱନାରହତାୟ ଚ ଆପାଥସୁଖତାୟାତି ଆହ ‘‘କଣ୍ଣସୁଖୋ’’ତି । ବିନ୍ଦୂତି ପିଣ୍ଡିତୋ । ଆକୋଟିତଭିନ୍ନକଂସସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନେକାୱୟୱୋ ଅହୁତ୍ୱା ନିରୱୟୱୋ, ଏକଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଗ୍ଘନୋ’’ତି, ଏତେନେୱସ୍ସ ଅୱିସାରିତା ସଂୱଣ୍ଣିତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଗମ୍ଭୀରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଚସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତାତି ଆହ ‘‘ନାଭିମୂଲତୋ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସମୁଟ୍ଠିତୋତି ଜୀୱ୍ହାଦିପ୍ପହାରମତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତୋ । ଅମଧୁରୋ ଚ ହୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନାନଂ ପରିଲହୁଭାୱତୋ । ନ ଚ ଦୂରଂ ସାୱେତି ୱୀରଭାୱାଭାୱତୋ । ନିନ୍ନାଦୀ ସୁୱିପୁଲଭାୱତୋ ସୱିସେସଂ ନିନ୍ନାଦୋ, ପାସଂସନିନ୍ନାଦୋ ୱା । ତେନାହ ‘‘ମହାମେଘ…ପେ॰… ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ।
ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ଦୁତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ, ଛଟ୍ଠଂ, ଅଟ୍ଠମଞ୍ଚ ପଦଂ । ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସାତି ୟଥାକ୍କମଂ ପଠମସ୍ସ, ତତିୟସ୍ସ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ, ସତ୍ତମସ୍ସ ଚ । ଅତ୍ଥୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ଏୱ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠତା ହିସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା, ମଞ୍ଜୁଭାୱୋ ସୱନୀୟତାୟ, ବିନ୍ଦୁଭାୱୋ ଅୱିସାରିତାୟ, ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ନିନ୍ନାଦିତାୟାତି । ୟଥାପରିସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ ପରିମାଣୱାଚୀ, ନ ପକାରାଦିୱାଚୀତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକାପରିସା’’ତି, ତେନ ପରିସପ୍ପମାଣଂ ଏୱସ୍ସ ସରୋ ନିଚ୍ଛରତି, ଅୟମସ୍ସ ଧମ୍ମତାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ତକମେୱା’’ତିଆଦି ।
‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦି ‘‘ୟାୱଞ୍ଚ ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁକିତ୍ତନୱସେନ ସମତ୍ଥନଂ ସରଣେସୁ ନେସଂ ନିଚ୍ଚସେୱନେନ, ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ଛକାମସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଅନୁପ୍ପାଦନତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟେ ହି କେଚି…ପେ॰… ୱଦତୀ’’ତି । ନିବ୍ବେମତିକଗହିତସରଣେତି ମଗ୍ଗେନାଗତସରଣଗମନେ । ତେ ହି ସବ୍ବସୋ ସମୁଗ୍ଘାତିତୱିଚିକିଚ୍ଛତାୟ ରତନତ୍ତୟେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତାୟେୱ, ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣେ ଓଗାହେତ୍ୱା ଜାନନ୍ତି, ଅପରନେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧିନୋ ତେ ପରିୟାୟତୋ ନିବ୍ବେମତିକଗହିତସରଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱଗଣନ୍ତି ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱସମୂହଂ । ତୁକା ୱୁଚ୍ଚତି ଖୀରିଣୀ ୟା ତୁକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସା ଚୁଣ୍ଣଂ ତୁକାପିଟ୍ଠଂ । ତଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଘନଂ ନିରନ୍ତରଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।
ଭାୱିତଇଦ୍ଧିପାଦୱଣ୍ଣନା
୨୮୭.ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପକାରେହି ଞାପିତା ବୋଧିତା, ଅସଙ୍କରତୋ ୱା ଠପିତା, ତଂ ପନ ବୋଧନଂ, ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଦେସନା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସୁକଥିତା’’ତି । ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ସମିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ନିପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମୁପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ୟସ୍ମା ଉପରୂପରି ୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦ୍ଧିପହୋନକତାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫାଦନେ ସମତ୍ଥଭାୱାୟ । ଇଦ୍ଧିୱିସୱିତାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫାଦନେ ୟୋଗ୍ୟଭାୱାୟ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ହି ଧାତୂନଂ ୟୋଗ୍ୟତ୍ଥୋ ୱି-ପୁବ୍ବୋ ସୁ-ସଦ୍ଦୋ, ୱିସୱନଂ ୱା ପଜ୍ଜନଂ ୱିସୱିତା, ତତ୍ଥ କାମକାରିତା ୱିସୱିତା । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନତାୟାତି ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୟା ୱିୱିଧରୂପକରଣାୟ । ତେନାହ ‘‘ନାନପ୍ପକାରତୋ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟା’’ତି ।
‘‘ଛନ୍ଦଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୩୨) ଇମାୟ ପାଳିୟା ଛନ୍ଦାଧିପତି ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀତି ଅଧିପତିସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ସମାସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଧିପତିସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ପନ ‘‘ଛନ୍ଦହେତୁକୋ, ଛନ୍ଦାଧିକୋ ୱା ସମାଧି ଛନ୍ଦସସମାଧୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପଧାନଭୂତାତି ୱୀରିୟଭୂତା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାଦିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଞ୍ହି ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱୀରିୟଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପଧାନଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ପନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ୱିସୁଂ ସମାସୟୋଜନୱସେନ ୟୋ ପୁବ୍ବେ ଇଦ୍ଧିପାଦତ୍ଥୋ ପାଦସ୍ସ ଉପାୟତ୍ଥତଂ, କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୟୋଗୱସେନ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୱକ୍ଖମାନାନଂ ପଟିଲାଭପୁବ୍ବଭାଗାନଂ କତ୍ତୁକରଣିଦ୍ଧିଭାୱଂ, ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ ୱା ୱୁତ୍ତେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ସାଧେତବ୍ବାୟ ଇଦ୍ଧିୟା କତ୍ତିଦ୍ଧିଭାୱଂ, ଛନ୍ଦାଦୀନଞ୍ଚ କରଣିଦ୍ଧିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ, କରଣତ୍ଥୋ ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିପ୍ଫତ୍ତିପରିୟାୟେନ ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଜ୍ଝନ୍ତିଏତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ? ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗପାଠେ । (ୱିଭ॰ ୪୩୪) ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ତେନାକାରେନ ଭୂତସ୍ସ, ତେ ଛନ୍ଦାଦିଧମ୍ମେ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀହି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋପି ଖନ୍ଧା କଥିତା । ସେସେସୂତି ସେସିଦ୍ଧିପାଦେସୁ ।
ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱୀରିୟସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୀରିୟଂ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ସମାଧିୱିସେସନଂ ‘‘ୱୀରିୟାଧିପତି ସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧୀ’’ତି, ଦୁତିୟଂ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ । ଦ୍ୱେୟେୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗାନି, ସମାଧି, ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ଚ । ଛନ୍ଦାଦୟୋ ହି ସମାଧିୱିସେସନାନି, ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ପନ ପଧାନୱଚନେନେୱ ୱିସେସିତୋ, ନ ଛନ୍ଦାଦୀହୀତି ନ ଇଧ ୱୀରିୟାଧିପତିତା ପଧାନସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସମାଧିଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଠିତମେୱ, ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗୱସେନ ପନ ପଧାନସଙ୍ଖାରୱଚନେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାପି ଦ୍ୱୀହି ୱୀରିୟେହି ସମନ୍ନାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠୋ ସମାଧି, ତଥାୱିସିଟ୍ଠେନେୱ ଚ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ, ସେସଧମ୍ମା ଚ, ତସ୍ମା ସମାଧିୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ୱୁତ୍ତା, ୱିସେସନଭାୱୋ ଚ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତଂତଂଅୱସ୍ସୟଦସ୍ସନୱସେନ ହୋତୀତି ‘‘ଛନ୍ଦସମାଧି…ପେ॰… ଇଦ୍ଧିପାଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟତ୍ଥେପି ପାଦ-ସଦ୍ଦେ ଉପାୟତ୍ଥେନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ତେନେୱ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ (ୱିଭ॰ ୪୫୬) ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତିଆଦିନା ଛନ୍ଦାଦୀନମେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେ (ୱିଭ॰ ୪୫୭ ଆଦୟୋ) ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଉଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱାପି ପୁନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂୟେୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଉପାୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ହି ନିସ୍ସୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନଂ କତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଚତୁବ୍ବିଧତା ନ ସିୟାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ପଟିଲାଭପୁବ୍ବଭାଗାନଂ ୱସେନ ଇଦ୍ଧିପାଦେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇଧ ଇଦ୍ଧିପାଦକଥା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ତେସୁ ହି ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଇଦ୍ଧି ନାମ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ପନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅନିପ୍ଫନ୍ନୋତି ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସିଦ୍ଧୋ, ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଭତୋତି ଅଭିଧମ୍ମପାଠତୋ (ୱିଭ॰ ୪୫୮) ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୭) ଆନୀତୋ ପୁରିମନୟତୋ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଇମେ ପନାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ଇଦ୍ଧିପାଦା। ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୩; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧୦; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ) ‘‘ଛନ୍ଦେ ସତି କଥଂ ନାନୁଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତାହଂ ଭତ୍ତାନି ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଛନ୍ଦମେୱ ଅୱସ୍ସାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସୀତି ଆହ ‘‘ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତେସୀ’’ତି । ସୋଣତ୍ଥେରୋ (ମହାୱ॰ ୨୪୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୫; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ତେରସନିପାତ; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ସୋଣକୋଟିୱୀସତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ) ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପରମସୁଖୁମାଲୋ ପାଦେସୁ ଫୋଟେସୁ ଜାତେସୁପି ୱୀରିୟଂ ନପ୍ପଟିପସ୍ସମ୍ଭେସୀତି ଆହ ‘‘ସୋଣତ୍ଥେରୋ ୱୀରିୟଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି । ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରୋ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ସମ୍ମୂତତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ) ‘‘ଚିତ୍ତୱତୋ କିଂ ନାମ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଭାୱନଂ ଆରାଧେସୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରୋ ଚିତ୍ତଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି । ମୋଘତ୍ଥେରୋ ୱୀମଂସଂ ଅୱସ୍ସୟି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; ବୁ॰ ୱଂ॰ ୫୪.୩୫୩; ମହା॰ ନି॰ ୧୮୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୪; ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସେ ୮୮; ନେତ୍ତି॰ ୫; ପେଟକୋ॰ ୨୨, ୩୧) ସୁଞ୍ଞତାକଥଂ କଥେସି, ପଞ୍ଞାନିସ୍ସିତମାନନିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ସମାନୋ ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ଆୟସ୍ମା ମୋଘରାଜା ୱୀମଂସଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛନ୍ଦୁପ୍ପାଦନଂ ପେସନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନସଦିସତା ୱୁତ୍ତା ।
ପରକ୍କମେନାତି ପରକ୍କମସୀସେନ ସୂରଭାୱଂ ୱଦତି । ଥାମଭାୱତୋ ଚ ୱୀରିୟସ୍ସ ସୂରଭାୱସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଚିନ୍ତନପ୍ପଧାନତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନ୍ତସଂୱିଧାନସଦିସତା ୱୁତ୍ତା ।
ଜାତିସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ୱିସିଟ୍ଠଜାତିତା । ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଚ ପଞ୍ଞା ସେଟ୍ଠା’’ତି ୱୀମଂସାୟ ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିସଦିସତା ୱୁତ୍ତା । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୩) ପନ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦସ୍ସ ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିସଦିସତା, ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦସ୍ସ ମନ୍ତବଲସଦିସତା ଚ ୟୋଜିତା ।
ଅନେକଂ ୱିହିତଂ ୱିଧଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନେକୱିଧ’’ନ୍ତି । ୱିଧ-ସଦ୍ଦୋ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ ‘‘ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସ’’ନ୍ତି ।
ତିୱିଧଓକାସାଧିଗମୱଣ୍ଣନା
୨୮୮.‘‘ସୁଖସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସୁଖାନଂ ସାଧାରଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଝାନସୁଖସ୍ସ ମଗ୍ଗସୁଖସ୍ସ ଫଲସୁଖସ୍ସା’’ତି । ନାନପ୍ପନାପତ୍ତତାୟ ପନ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତା ଉପଚାରଜ୍ଝାନସୁଖସ୍ସ, ୱିପସ୍ସନାସୁଖସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ପୁରିମେସୁ ତାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଓକାସାଧିଗମେସୁ ତୀଣିପି ସୁଖାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତିୟେ ପନ କଥନ୍ତି ? ତତ୍ଥ କାମଂ ତୀଣି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ପନ ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ୟଥାଲାଭୱସେନ ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲମ୍ପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୩; ୨.୨୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୫, ୪୬) ୱିୟ । ସଂସଟ୍ଠୋତି ସଂସଗ୍ଗଂ ଉପଗତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ, ସୋ ପନ ତେହି ସମନ୍ନାଗତଚିତ୍ତୋପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ଅରିୟଧମ୍ମନ୍ତି ଅରିୟଭାୱକରଂ ଧମ୍ମଂ । ଉପାୟତୋତି ୱିଧିତୋ । ପଥତୋତି ମଗ୍ଗତୋ । କାରଣତୋତି ହେତୁତୋ । ୟେନ ହି ୱିଧିନା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତି ହୋତି, ସୋ ଉପେତି ଏତେନାତି ଉପାୟୋ, ସୋ ତଦଧିଗମସ୍ସ ମଗ୍ଗଭାୱତୋ ପଥୋ, ତସ୍ସ କରଣତୋ କାରଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିୱସେନ ମନସି କରୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପାୟମନସିକାରୋତି କୁସଲଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତୋ ମନସିକାରୋ । ପଥମନସିକାରୋତି ତସ୍ସ ଏୱ ମଗ୍ଗଭୂତୋ ମନସିକାରୋ । ଅନିଚ୍ଚେତି ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ, ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚେ ତେଭୂମକେ ସଙ୍ଖାରେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋତି ୟୋଜନା । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନତାୟ ଦୁକ୍ଖନତୋ, ଦୁକ୍ଖମତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖେ, ଅୱସୱତ୍ତନତ୍ଥେନ, ଅନତ୍ତସଭାୱତାୟ ଚ ଅନତ୍ତନି, ଅସୁଚିସଭାୱତାୟ ଅସୁଭେ । ସବ୍ବମ୍ପି ହି ତେଭୂମକଂ ସଙ୍ଖତଂ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତି । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକେନ ୱାତି ସଚ୍ଚାଭିସମୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୱସେନ । ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନା’’ତିଆଦିନା ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ତତୋ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ମନୋଦ୍ୱାରିକା କୁସଲଜୱନପ୍ପୱତ୍ତି ଫଲୱୋହାରେନେୱ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସା ହି ୱସେନ ସା କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି । ଆୱଜ୍ଜନା ହି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନା, ଅନୁ ଅନୁ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ଅନ୍ୱାୱଟ୍ଟନା । ଭୱଙ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆଭୁଜତୀତି ଆଭୋଗୋ । ସମନ୍ନାହରତୀତି ସମନ୍ନାହାରୋ । ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ମନସି କରୋତି ଠପେତୀତି ମନସିକାରୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଉପାୟମନସିକାରଲକ୍ଖଣୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ସଚ୍ଚାନି ଆୱଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି ।
ଅସଂସଟ୍ଠୋତି ନ ସଂସଟ୍ଠୋ କାମାଦୀହି ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିନାଭୂତୋ । କାମାଦିୱିସଂସଗ୍ଗହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ନାମ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖ’’ନ୍ତି । କାମଂ ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖମ୍ପି ସୋମନସ୍ସମେୱ, ସୁତ୍ତେସୁ ପନ ତଂ କାୟିକସୁଖସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱିସେସତୋ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଧାପି ଝାନଭୂତଂ ସୋମନସ୍ସଂ ସୁଖନ୍ତି, ଇତରଂ ସୋମନସ୍ସଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖା’’ତି । ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଝାନସୁଖପଚ୍ଚୟା’’ତି । ଅପରାପରଂ ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ଝାନାଧିଗମହେତୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୋମନସ୍ସଂ ।
ପମୋଦନଂ ପମୁଦୋ, ତରୁଣପୀତି, ତତୋ ପମୁଦା । ‘‘ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ତରୁଣପୀତି ‘‘ପାମୋଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ପକଟ୍ଠୋ ମୁଦୋ ପମୁଦୋ ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସରହିତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅୱିନାଭାୱିତାୟ ‘‘ବଲୱତରଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଂ ପନ ତଦେକଟ୍ଠେ ସବ୍ବେପି କିଲେସେ, ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତିୟେୱ, ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ । ତସ୍ମାତି ଓକାସଗ୍ଗହଣତୋ, ଲଦ୍ଧୋକାସତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଫଲସୁଖାଧିଗମାୟ ଓକାସଭାୱତୋ ୱା ଓକାସୋ, ଅସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଓକାସାଧିଗମୋ । ପୁରିମପକ୍ଖେ ପନ ଓକାସଂ ଅୱସରଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ଓକାସାଧିଗମୋ ।
ରୂପସଭାୱତାୟ, ଏକନ୍ତରୂପାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ, ସୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଚ ଆନାପାନୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଥୂଲଭାୱଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରା ତାୱ ଓଳାରିକା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ତବ୍ବିଧୁରତାୟ ପନ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାନଂ ଥୂଲତଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା କଥଂ ଓଳାରିକା’’ତି ଆହ । ଇତରୋ ‘‘ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରା ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ତେତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା । ଅପ୍ପହୀନା ସଙ୍ଖାରା ଲବ୍ଭମାନସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତତାୟ ‘‘ଓଳାରିକା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅରହନ୍ତି, ପହୀନା ପନ ତଦଭାୱତୋ ‘‘ସୁଖୁମା’’ତି ଆହ ‘‘ପହୀନେ ଉପାଦାୟଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଓଳାରିକା ନାମ ଜାତା’’ତି । ପାଳିୟଂ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସୁଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚୀସଙ୍ଖାରପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟସଙ୍ଖାରପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟାୱ ସିଦ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ଦୁତିୟ…ପେ॰… ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧାପି ସୁପାକଟଭାୱେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ସରୂପତୋ ଗଣ୍ହାତି । ନ ହି ଅରିୟୱିନୟେ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୱିଭାୱନା ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟ ପକତୀତି । ୟଥା ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନଞ୍ଚ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଉପାୟୋ, ଏୱଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଉପାୟୋତି ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅୱିଜ୍ଜାରାଗାଦୀହି ସହ ୱଜ୍ଜେହୀତି ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅକୁସଲଂ, ତଦଭାୱତୋ ଅନୱଜ୍ଜଂ କୁସଲଂ । ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ସେୱନୀୟତୋ ସେୱିତବ୍ବଂ, କୁସଲଂ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ନ ସେୱିତବ୍ବଂ, ଅକୁସଲଂ । ଲାମକଭାୱେନ ହୀନଂ, ଅକୁସଲଂ, ସେଟ୍ଠଭାୱେନ ପଣୀତଂ, କୁସଲନ୍ତି ସାୱଜ୍ଜଦୁକାଦୟୋ ତୟୋପି ଦୁକା ୟଥାରହଂ ଏତେସଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଥାନଂ ୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଚତୂହି ଦୁକେହି ସଙ୍ଗହିତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ୟଥାରହଂ କଣ୍ହଞ୍ଚ ସୁକ୍କଞ୍ଚ ପଟିଦ୍ୱନ୍ଦିଭାୱତୋ, ସପ୍ପଟିଭାଗଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିଭାଗଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଭାୱତୋ । ୱଟ୍ଟପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମପଥମୁଖେନ ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସୁଖଞ୍ଚେୱ ଅରହତ୍ତଫଲସୁଖଞ୍ଚ, ତଂ ଇଧ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅନ୍ତୋଗଧା ଏୱ ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ ।
ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣୱସେନାତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନଂ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ । ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବା ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଆଗତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତମେୱ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥନଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୧୯) ୱୁତ୍ତମେୱ । ‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ପାପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଅରୂପଜ୍ଝାନାନିପି ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ତେହି ୱିନା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସଭାୱତ୍ତା ଚ ତେସଂ । ଦସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାନୀତି ଠପେତ୍ୱା କାୟଗତାସତିଂ ଆନାପାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ସଞ୍ଞାୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚାତି ଦସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାନି । ଅଧିସୀଲଂ ନାମ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିୟନ୍ତି ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ପଠମଂ ଓକାସାଧିଗମଂ ଭଜତୀ’’ତି । ଅଧିଚିତ୍ତଂ ନାମ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନିଟ୍ଠଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ, ତପ୍ପରିୟୋସାନତ୍ତା ଫଲଜ୍ଝାନାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି । ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ନାମ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାତି ଆହ ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ତତିୟ’’ନ୍ତି । ସିକ୍ଖତ୍ତୟୱସେନ ତୟୋ ଓକାସାଧିଗମେ ନୀହରନ୍ତେନ ୟଥାରହଂ ତଂତଂସୁତ୍ତୱସେନପି ନୀହରିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲେପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ୟଥାକ୍କମଂ ତୟୋ ଓକାସାଧିଗମେ ଭଜନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତପ୍ପଧାନତ୍ତା ୟଥାକ୍କମଂ ତୀଣି ପିଟକାନି ତେ ଭଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୀଣିପିଟକାନି ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ତିଣ୍ଣଂ ଓକାସାଧିଗମାନଂ ୱସେନ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ତୀଣି ପିଟକାନି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମାତି । ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ସମାୟୋଜେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ସମାନେତ୍ୱା । ଦୁକ୍କଥିତନ୍ତି ଅସମ୍ବନ୍ଧକଥନେନ, ଅତିପପଞ୍ଚକଥନେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠୁ କଥିତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ତଥାକଥନସ୍ସେୱ ସୁକଥନଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ତେପିଟକଂ…ପେ॰… ସୁକଥିତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୨୮୯. ନ କେୱଲଂ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନେୱ କୁସଲଟ୍ଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ବାହିତିକପରିୟାୟେନ ପୀତି ଆହ ‘‘ଫଲକୁସଲସ୍ସ ଚା’’ତି । ଖେମଟ୍ଠେନାତି ଚତୂହିପି ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୱଭାୱେନ। ସମ୍ମା ସମାହିତୋତି ସମଥୱସେନ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତୋ । ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋତି ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଅତ୍ତନୋ କାୟତୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସମ୍ମା ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ସମାନୋ ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୫.୧୦୭୧, ୧୦୭୨; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୧.୧୪) ୱଚନତୋ । ତତ୍ଥ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ପରସ୍ସ କାୟେପି ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘ପରସ୍ସ କାୟାଭିମୁଖଂ ଞାଣଂ ପେସେତୀ’’ତି । ସମ୍ମା ୱିପ୍ପସୀଦତୀତି ସମ୍ମା ସମାଧାନପଚ୍ଚୟେନ ଅଭିପ୍ପସାଦେନ ଞାଣୂପସଞ୍ହିତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାୟଂ ଓକପ୍ପେତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ । ସତି କଥିତାତି ୟୋଜନା । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣଦସ୍ସନାନଂ ତଦୁଭୟସାଧାରଣଭାୱତୋ ।
ସତ୍ତସମାଧିପରିକ୍ଖାରୱଣ୍ଣନା
୨୯୦.ଏତ୍ଥାତି ଇମିସ୍ସା କଥାୟ । ଝାନକ୍ଖସ୍ସ ୱୀରିୟଚକ୍କସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗରଥସ୍ସ ସୀଲଂ ୱିଭୂସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଲଙ୍କାରୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ନାମା’’ତି । ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହୀତି ନଗରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ରକ୍ଖଣକେହି କତପରିକ୍ଖେପୋ, ପରିଖା, ଉଦ୍ଦାପୋ, ପାକାରୋ, ଏସିକା, ପଲିଘା, ପାକାରପକ୍ଖଣ୍ଡିଲନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହି । ସମ୍ଭରୀୟତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ସମ୍ଭାରୋ, କାରଣଂ । ଭେସଜ୍ଜଞ୍ହି ବ୍ୟାଧିୱୂପସମନେନ ଜୀୱିତସ୍ସ କାରଣଂ । ପରିୱାରପରିକ୍ଖାରୱସେନାତି ପରିୱାରସଙ୍ଖାତପରିକ୍ଖାରୱସେନ । ପରିକ୍ଖାରୋ ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାଦୟୋ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ସମ୍ମାସମାଧିସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପରିକରଣତୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ । ଉପେଚ୍ଚ ନିସ୍ସୀୟତୀତି ଉପନିସା, ସହ ଉପନିସାୟାତି ସଉପନିସୋତି ଆହ ‘‘ସଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି, ସହକାରୀକାରଣଭୂତୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ ଇଧ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସମ୍ମା ପସତ୍ଥା ସୁନ୍ଦରା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପତିଟ୍ଠିତସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତସ୍ସା’’ତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପରିଜାନନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ସମୁଗ୍ଘାଟେନ୍ତୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ୟଥା ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସାଧନେ ପହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତିଂ ପନସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୂତି ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚା ପହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସେସପଦେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ବହୂପକାରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ତଥା ହି ସା ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ, ପଞ୍ଞାସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତାୟ ହି ସୋ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା କିଲେସଚୋରେ ଘାତେନ୍ତୋ ଖେମେନ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଅରିୟମଗ୍ଗକଥାୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଆଦିତୋ ଗୟ୍ହତି, ଇଧ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଦେସନାୟ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ସଙ୍କପ୍ପେତି, ନ ମିଚ୍ଛାକାମସଙ୍କପ୍ପାଦିୱସେନ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତି । ୟସ୍ମା ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚାୟ ଉପକାରକୋ । ୟଥାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ ଗହପତି ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮) ତସ୍ମା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚା ପହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କରିସ୍ସାମା’’ତି ହି ପଠମଂ ୱାଚାୟ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତେ ତେ କମ୍ମନ୍ତା ସମ୍ମା ପୟୋଜୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱାଚା କାୟକମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରିକାତି ସମ୍ମାୱାଚସ୍ସ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ପହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ତିୱିଧଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ପହାୟ ଉଭୟଂ ସୁଚରିତଂ ପୂରେନ୍ତସ୍ସେୱ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ପୂରତି, ନ ଇତରସ୍ସ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାୱାଚସ୍ସ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ପହୋତି । ୱିସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିସମୁଦାଗତସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଧାନସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ପହୋତି । ୟୋନିସୋ ପଦହନ୍ତସ୍ସ କାୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସତି ସୂପଟ୍ଠିତା ହୋତୀତି ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ସମ୍ମାସତି ପହୋତି । ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସୂପଟ୍ଠିତା ସତି ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ନେସିତ୍ୱା ପହୋତି ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧାତୁଂ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାସତିସ୍ସ ସମ୍ମାସମାଧି ପହୋତୀତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାକ୍ଖଣିକାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସହଜାତାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନମତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ, ଅୟମେୱ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ।
ମଗ୍ଗଞାଣେତି ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଞାଣେ ଠିତସ୍ସ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ହି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଏୱ ନେସଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନତୋ ଇଧ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗୱିମୁତ୍ତୀତି ମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନମେୱ । ଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଏୱ ‘‘ଫଲସମ୍ମାଞାଣ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟାୟୱଚନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଫଲୱିମୁତ୍ତି ପନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରାତି ଅରିୟମଗ୍ଗମାହ । ସୋ ପନ ୱିନା ଚ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିନା ଅନନ୍ତରଂ ଅବାହିରଂ କରିତ୍ୱା ୟାୱଦେୱ ମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତତ୍ତା ୱିୱଟୋ । ଧମ୍ମୱିନୀତାତି ଅରିୟଧମ୍ମେ ୱିନୀତା । ସୋ ପନେତ୍ଥ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିନୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମାନିୟ୍ୟାନେନ ନିୟ୍ୟାତା’’ତି ।
ଅତ୍ଥୀତି ପୁଥୁତ୍ଥୱିସୟଂ ନିପାତପଦଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ୩.୧୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୭; ଅ॰ ନି॰ ୬.୨୯; ୧୦.୬୦; ୱିଭ॰ ୩୫୬; ଖୁ॰ ପା॰ ୨.୧.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଆକାର; ନେତ୍ତି॰ ୪୭) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଅନାଗାମିନୋ ଚ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ଥି ଚେୱେତ୍ଥ ସକଦାଗାମିନୋ’’ତି । ବହିଦ୍ଧା ସଂୟୋଜନପଚ୍ଚୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ପୁଞ୍ଞଭାଗୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ପୁଞ୍ଞଭାଗା, ଅତିସୟୱିସିଟ୍ଠୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓତ୍ତପ୍ପମାନୋତି ଉତ୍ତସନ୍ତୋ ଭାୟନ୍ତୋ । ନ ପନ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ଏୱାତି ଦୀପେତି ।
୨୯୧.ଅସ୍ସାତି ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ । ଲଦ୍ଧି ପନ ନ ଅତ୍ଥି ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚତ୍ତା । ‘‘ଅଭିସମୟେ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତେନ ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ସଦିସା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୯୨. କାରଣସ୍ସ ଏକରୂପତ୍ତା ଇମାନି ପନ ପଦାନୀତି ନ କେୱଲଂ ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଇମମତ୍ଥଂ ଜନୱସଭୋ ୟକ୍ଖୋ’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ପୀତି ।
ଜନୱସଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୬. ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୯୩.ପଞ୍ଚକୁଣ୍ଡଲିକୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠପଞ୍ଚୱେଣିକୋ । ଚତୁମଗ୍ଗଟ୍ଠାନେସୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେସୁ । ତତ୍ଥ ହି କତା ସାଲାଦୟୋ ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗତମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗକ୍ଖମା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଏୱରୂପାନୀ’’ତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖମୂଲସୋଧନାଦୀନି ଚେୱ ୟଥାସତ୍ତି ଅନ୍ନଦାନାଦୀନି ଚ ପୁଞ୍ଞାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ ଅହୋସୀ’’ତି ପାଠୋ । ସକଟସହସ୍ସମତ୍ତନ୍ତି ୱାହସହସ୍ସମତ୍ତଂ, ୱାହୋ ପନ ୱୀସତି ଖାରୀ, ଖାରୀ ସୋଳସଦୋଣମତ୍ତା, ଦୋଣଂ ସୋଳସ ନାଳିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । କୁମ୍ଭଂ ଦସମ୍ବଣାନି । ‘‘ସହସ୍ସନାଳିୟୋ’’ତି କେଚି । ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣକଣ୍ଣିକନ୍ତି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ୱଟଂସକଂ ।
ୟସ୍ମା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଏୱ ଦେୱତା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଅୱସରଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଏକକୋଟ୍ଠାସଂ ଅତୀତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣୋତି ଅତିୱିୟ କମନୀୟରୂପୋ, କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ୱା ମନଂ ଊନଂ ଅୱସେସଂ, ଈସକଂ ଅସମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ହି ସମୀପଟ୍ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସବ୍ବୋ ଗିଜ୍ଝକୂଟୱିହାରୋ ତେନ ଓଭାସିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚନ୍ଦିମା ୱିୟା’’ତିଆଦି ।
ଦେୱସଭାୱଣ୍ଣନା
୨୯୪.ରତନମତ୍ତକଣ୍ଣିକରୁକ୍ଖନିସ୍ସନ୍ଦେନାତି ରତନପ୍ପମାଣରୁକ୍ଖମୟକୂଟଦାନପୁଞ୍ଞନିସ୍ସନ୍ଦେନ, ତସ୍ସ ୱା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଭାୱେନ । ନିବ୍ବତ୍ତସଭାୟନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠିତଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ । ମଣିମୟାତି ପଦୁମରାଗାଦିମଣିମୟା । ଆଣିୟୋତି ଥମ୍ଭତୁଲାସଙ୍ଘାଟକାଦୀସୁ ୱାଳରୂପାଦିସଙ୍ଘାଟନକଆଣିୟୋ ।
ଗନ୍ଧବ୍ବରାଜାତି ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟିକାନଂ ଦେୱତାନଂ ରାଜା । ୟେ ତାୱତିଂସାନଂ ଆସନ୍ନୱାସିନୋ ଚାତୁମହାରାଜିକା ଦେୱା, ତେ ପୁରତୋ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱତା ପୁରତୋ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସେସେସୁପି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନାଗରାଜାତି ନାଗାନଂ ଅଧିପତି, ନ ପନ ସୟଂ ନାଗଜାତିକୋ ।
ଆସତି ନିସୀଦତି ଏତ୍ଥାତି ଆସନଂ, ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିସୀଦିତୁଂ ଓକାସୋ’’ତି । ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ପଦଂ ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ଏତସ୍ମିଂ ପାଠେ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମେୱ । ତାୱତିଂସା, ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଚାତୁମହାରାଜିକା ୟଥାଲଦ୍ଧାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଥାୱରଭାୱାୟ, ଆୟତିଂ ସୋଧନାୟ ଚ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖନ୍ତି, ତେ ତସ୍ସ ୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାପୱାରଣାୟା’’ତିଆଦି ।
ୱସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତି ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ।
ପନ୍ନପଲାସୋତି ପତିତପତ୍ତୋ । ଖାରକଜାତୋତି ଜାତଖୁଦ୍ଦକମକୁଳୋ । ୟେ ହି ନୀଲପତ୍ତକା ଅତିୱିୟ ଖୁଦ୍ଦକା ମକୁଳା, ତେ ‘‘ଖାରକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଜାଲକଜାତୋତି ତେହିୟେୱ ଖୁଦ୍ଦକମକୁଳେହି ଜାତଜାଲକୋ ସବ୍ବସୋ ଜାଲୋ ୱିୟ ଜାତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଜାଲକଜାତୋତି ଏକଜାଲୋ ୱିୟ ଜାତୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ପାରିଛତ୍ତକୋ କିର ଖାରକଗ୍ଗହଣକାଲେ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଲ୍ଲୱିକୋ ହୋତି, ତେ ଚସ୍ସ ପଲ୍ଲୱା ପଭସ୍ସରପୱାଳୱଣ୍ଣସମୁଜ୍ଜଲା ହୋନ୍ତି, ତେନ ସୋ ସବ୍ବସୋ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । କୁଟୁମଲକଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତମହାମକୁଳୋ । କୋରକଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତସୂଚିଭେଦୋ ସମ୍ପତି ୱିକସମାନାୱତ୍ଥୋ । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋତି ସବ୍ବସୋ ଫୁଲ୍ଲିତୱିକସିତୋ ।
କନ୍ତନକୱାତୋତି ଦେୱାନଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ପୁପ୍ଫାନଂ ଛିନ୍ଦନକୱାତୋ । କନ୍ତତୀତି ଛିନ୍ଦତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକୱାତୋତି ଛିନ୍ନାନଂ ଛିନ୍ନାନଂ ପୁପ୍ଫାନଂ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନକୱାତୋ। ନଚ୍ଚନ୍ତୋତି ନାନାୱିଧଭତ୍ତିଂ ସନ୍ନିୱେସୱସେନ ନଚ୍ଚନଂ କରୋନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରଦେୱତାନନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅପ୍ପଞ୍ଞାତଦେୱତାନଂ ।
ରେଣୁୱଟ୍ଟୀତି ରେଣୁସଙ୍ଘାତୋ । କଣ୍ଣିକଂ ଆହଚ୍ଚାତି ସୁଧମ୍ମାୟ କୂଟଂ ଆହନ୍ତ୍ୱା ।
ଅଟ୍ଠ ଦିୱସେତି ପଞ୍ଚମିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋ ଦିୱସେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଦିୱସେସୁ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନିବଦ୍ଧଂ ତଦା ପୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଦା କାରିତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅକାଲଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାରିତ’’ନ୍ତି । ଚେତିୟେ ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କାତବ୍ବୱେଦିକା ଛତ୍ତୱେଦିକା । ଚେତିୟଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣକରଣଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା କାତବ୍ବୱେଦିକା ପୁଟୱେଦିକା । ଚେତିୟସ୍ସ କୁଚ୍ଛିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧମେୱ କତ୍ୱା କାତବ୍ବୱେଦିକା କୁଚ୍ଛିୱେଦିକା । ସୀହରୂପପାଦକଂ ଆସନଂ ସୀହାସନଂ । ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୀହରୂପୟୁତ୍ତଂ ସୋପାନଂ ସୀହସୋପାନଂ ।
ଅତ୍ତମନାହୋନ୍ତି ଅନିୟାମନକଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ମହାପୁଞ୍ଞେ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପୱାରଣାସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସନ୍ନିପତିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ପୱାରଣାୟ ପୁଣ୍ଣାୟ ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୯୪) ୱଚନତୋ ।
୨୯୫.ନୱହି କାରଣେହୀତି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) ୱୁତ୍ତେହି ଅରହତ୍ତାଦୀହି ନୱହି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଦୀପନେହି କାରଣେହି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋତି ତେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଭେଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି’’ନ୍ତି ଆହ ।
ଅଟ୍ଠୟଥାଭୁଚ୍ଚୱଣ୍ଣନା
୨୯୬. ୟଥା ଅନନ୍ତମେୱ ଆନଞ୍ଚଂ, ଭିସକ୍କମେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ, ଏୱଂ ୟଥାଭୂତା ଏୱ ୟଥାଭୁଚ୍ଚାତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥାଭୁଚ୍ଚେତି ୟଥାଭୂତେ’’ତି । ୱଣ୍ଣେତବ୍ବତୋ କିତ୍ତେତବ୍ବତୋ ୱଣ୍ଣା, ଗୁଣା । କଥଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ହେତୁଅୱତ୍ଥାୟଂ, ଫଲଅୱତ୍ଥାୟଂ, ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରା ୱତ୍ଥାୟନ୍ତି ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ଲୋକନାଥସ୍ସ ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ତଥା ହି ନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିନୀହରମାନୋତି ଅଭିନୀହାରଂ କରୋନ୍ତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ମହାଭିନୀହାରେ, ପାରମୀସୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତଂ ଏୱାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଖନ୍ତିୱାଦିତାପସକାଲେ’’ତିଆଦି (ଜା॰ ୧.ଖନ୍ତୀୱାଦୀଜାତକ) ହେତୁଅୱତ୍ଥାୟମେୱ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟ ସୁଦୁକ୍କରାୟ ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଭାୱନଂ । ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ହିତସୁଖଂ ୟାୟ କିରିୟାୟ ୱିନା ନ ଇଜ୍ଝତି, ସାପି ତଦତ୍ଥା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁସିତପୁରେ ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନାଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୦) ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିତା ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପତ୍ତି । ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟା ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପତ୍ତି । ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନୱସେନ ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟାୱସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସେସପଦାନୀତି ‘‘ବହୁଜନସୁଖାୟା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି । ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ପଦତ୍ତୟଂ । ପୁରିମସ୍ସାତି ତତୋ ପୁରିମସ୍ସ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ । ଅତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ।
ୟଦିପି ଅତୀତେନଙ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ଥାରୋ ଅହେସୁଂ, ତେପି ପନ ବୁଦ୍ଧା ଏୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଅନଞ୍ଞୋତି ଆହ ‘‘ଅତୀତେପି ବୁଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ସମନୁପସ୍ସାମା’’ତି । ୟଥା ଚ ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଅନାଗତେ ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନୟତୋ ଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନାଗତେପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମା’’ତି । ସକ୍କୋ ପନ ଦେୱରାଜା ତମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥାପନ୍ନମେୱ କତ୍ୱା ‘‘ନ ପନେତରହି’’ ଇଚ୍ଚେୱାହ । କିଂ ସକ୍କୋ କଥେତୀତି ୱିଚାରେତ୍ୱାତି ‘‘ନେୱ ଅତୀତଂସେ ସମନୁପସ୍ସମା’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସକ୍କୋ କିଂ କଥେତୀ’’ତି ୱିଚାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ, ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ନାୟମତ୍ଥୋ ସକ୍କେନ ଦେୱରାଜେନ ପରିଞ୍ଞାତୋ, ତେ ପନ ବୁଦ୍ଧସାମଞ୍ଞେନ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତରହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତରହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତାଦୀନୀତି ସ୍ୱାକ୍ଖାତପଦାଦୀନି । କୁସଲାଦୀନୀତି ‘‘ଇଦଂ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି ।
ଗଙ୍ଗାୟମୁନାନଂ ଅସମାଗମଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣଂ ହୋନ୍ତମ୍ପି ସମାଗମଟ୍ଠାନେ ଅଭିନ୍ନୱଣ୍ଣଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱଣ୍ଣେନପି ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ କିର ଗଙ୍ଗୋଦକସଦିସମେୱ ୟମୁନୋଦକଂ । ୟଥା ନିବ୍ବାନଂ କେନଚି କିଲେସେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦାପି କେନଚି କିଲେସେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟେନ ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଚ ଆକାସୂପମତା, ସୋ କେନଚି ଅନୁପଲେପୋ, ଅନୁପକ୍କିଲେସୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଆକାସମ୍ପି ଅଲଗ୍ଗଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନେନ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂସନ୍ଦତି ୟୁଜ୍ଜତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତାପଟିପଜ୍ଜନେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁଚ୍ଛୱିକତାୟ ।
ପଟିପଦାୟ ଠିତାନନ୍ତି ପଟିପଦଂ ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନାନଂ । ୱୁସିତୱତନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱୁସିତୱନ୍ତାନଂ ଏତେସଂ । ଲଦ୍ଧସହାୟୋତି ଏତାସଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ଲଦ୍ଧସହାୟୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସାୱକେହି ସତ୍ଥୁ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚେ । ଇଦଂ ପନ ‘‘ଅଦୁତିୟୋ’’ତିଆଦି ସୁତ୍ତନ୍ତରେ ଆଗତୱଚନଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସଦିସଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟଥାୱୁତ୍ତସହାୟାଭାୱତୋ । ଅପନୁଜ୍ଜାତି ଅପନୀୟ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ‘‘ଅପନୁଜ୍ଜା’’ତି ଚ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା ତସ୍ସ ଅପନୋଦସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପନୁଜ୍ଜେୱା’’ତି ।
ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ, ସୋ ପନ ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ ସାତିସୟୋ, ୱିପୁଲୋ ଏୱ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ମହାଲାଭୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ଉସ୍ସନ୍ନପୁଞ୍ଞନିସ୍ସନ୍ଦସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲଂ ସମ୍ଭତସୁୱିପୁଲଉଳାରତରପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।‘‘ଇମେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ଇତୋ ପରଂ ମୟ୍ହଂ ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ୱିୟ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢମାନୋ ଉଦପାଦି । ସବ୍ବଦିସାସୁ ହି ୟମକମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହାମେଘଂ ୱିୟ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ୱିୟ ଭଗୱତୋ ଇଦଂ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୁ, ତତୋ ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥୟାନମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିହତ୍ଥା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କହଂ ବୁଦ୍ଧୋ, କହଂ ଭଗୱା, କହଂ ଦେୱଦେୱୋ, କହଂ ନରାସଭୋ, କହଂ ପୁରିସସୀହୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତି, ସକଟସତେହିପି ପଚ୍ଚୟେ ଆହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ସମନ୍ତା ଗାୱୁତପ୍ପମାଣମ୍ପି ସକଟଧୁରେନ ସକଟଧୁରଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି ଚ ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକେ, ତେସୁ ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଲାଭସକ୍କାରୋ ମହୋଘୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ।
ପଟିପାଟିଭତ୍ତନ୍ତି ବହୂସୁ ‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଆହଟପଟିପାଟିକାୟ ଉଟ୍ଠିତେସୁ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ଦାତବ୍ବ ଭତ୍ତଂ ।
ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ । ଉପାୟଂ ଆଚିକ୍ଖି ନାଗରାନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରୂପେନ ଦାନଂ ଦାପେତୁଂ । ସାଲକଲ୍ୟାଣିରୁକ୍ଖା ରାଜପରିଗ୍ଗହା ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣା, ତସ୍ମା ତେସଂ ପଦରେହି ମଣ୍ଡପୋ କାରିତୋ, ହତ୍ଥିନୋ ଚ ରାଜଭଣ୍ଡଭୂତା ନାଗରେହି ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି ତେହି ଛତ୍ତଂ ଧାରାପିତଂ, ତଥା ଖତ୍ତିୟଧୀତାହି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କାରିତଂ । ‘‘ପଞ୍ଚ ଆସନସତାନୀ’’ତି ଇଦଂ ସାଲକଲ୍ୟାଣିମଣ୍ଡପେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ବହି ପନ ବହୂନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଅହେସୁଂ। ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧଂ ପିସତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୂଜନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପତ୍ତସ୍ସ ଉବ୍ବଟନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଉଦକନ୍ତି ପତ୍ତଧୋୱନଉଦକଂ । ଅନଗ୍ଘାନି ଅହେସୁଂ ଅନଗ୍ଘରତନାଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ।
ସତ୍ତଧା ମୁଦ୍ଧା ଫଲିସ୍ସତି ଅନାଦରକାରଣାଦିନା । କାଳଂ ଓଲୋକେସ୍ସାମୀତି କାଳଂ ଏୱଂ ଅନୁପେକ୍ଖିସ୍ସାମି, ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଅନତ୍ଥଂ ପରିହରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଦରିୟାତି ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିନୋ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମୱିମୁଖା । ଦେୱଲୋକଂ ନ ୱଜନ୍ତି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅକତତ୍ତା, ମଚ୍ଛରିଭାୱେନ ଚ ପାପସ୍ସ ପସୁତତ୍ତା । ବାଲାତି ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତନାଦିନା ବାଲଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତା । ନପ୍ପସଂସନ୍ତି ଦାନଂ ପସଂସିତୁମ୍ପି ନ ୱିସହନ୍ତି । ଧୀରୋତି ଧୀତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଉଳାରପଞ୍ଞୋ ପରେହି କତଂ ଦାନଂଅନୁମୋଦମାନୋପି, ତେନେୱ ଦାନାନୁମୋଦନେନେୱ । ସୁଖୀ ପରତ୍ଥାତି ପରଲୋକେ କାୟିକଚେତସିକସୁଖସମଙ୍ଗୀ ହୋତି ।
ୱରରୋଜୋ ନାମ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକୋ ଖତ୍ତିୟୋ, ତସ୍ସ ୱରରୋଜସ୍ସ । ଅନୱଜ୍ଜ…ପେ॰… ଫଲେୟ୍ୟ ଅଭୂତୱାଦିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତିରେକପଦସହସ୍ସେନ ତିଂସାଧିକେନ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟଗାଥାସତେନ ୱଣ୍ଣମେୱ କଥେସି ରୂପପ୍ପସନ୍ନତାୟ ଚ ।
ୟାୱ ମଞ୍ଞେ ଖତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ୟାୱାତି ଅୱଧିପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ, ଅଞ୍ଞେତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟାୱ ଖତ୍ତିୟା ଖତ୍ତିୟେ ଅୱଧିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି । ମଦପମତ୍ତୋତି ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକମଦେନ ପମତ୍ତୋ ଚେୱ ତଦନ୍ୱୟେନ ପମାଦେନ ପମତ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ।
ତଦନ୍ୱୟମେୱାତି ତଦନୁଗତମେୱ । ୱାଚା…ପେ॰… ସମେତୀତି ୱଚୀକମ୍ମକାୟକମ୍ମାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧାନି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି । ଅଜା ଏୱ ମିଗାତି ଅଜାମିଗା, ତେ ଅଜାମିଗେ ।
ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ସବ୍ବସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୱିଚିକିଚ୍ଛାକନ୍ତାରୋ। ନନୁ ଚ ସବ୍ବେପି ସୋତାପନ୍ନା ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛା, ୱିଗତକଥଂକଥା ଚ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଦଂ ପନ ନ ତାଦିସଂ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସବ୍ବାକାରାୱବୋଧସଙ୍ଖାତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ସବ୍ବସୋ ନିରାକତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତି ଆଦିମାହ । ଉସ୍ସନ୍ନୁସ୍ସନ୍ନତ୍ତାତି ପରୋପରଭାୱତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣବଲେନପି ଇଜ୍ଝତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଗତକଥଂକଥୋ ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିଭାୱତୋ । ସବ୍ବେସଂ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୋହାରୱସେନା’’ତି ୱା ନାମଗୋତ୍ତାଦିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିୟୋସିତସଙ୍କପ୍ପୋତି ସବ୍ବସୋ ନିଟ୍ଠିତମନୋରଥୋ । ନନୁ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପରିୟୋସିତସଙ୍କପ୍ପତା ନାମ ସୋଳସକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା କତକରଣୀୟଭାୱେନ, ନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାୱବୋଧେନାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁବ୍ବେଅନନୁସ୍ସୁତେସୂ’’ତିଆଦି । ସାୱକାନଂ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ୱିୟ, ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ୱିୟ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧପୁବ୍ବକମେୱାତି । ଅନନୁସ୍ସୁତେସୂତି ନ ଅନୁସ୍ସୁତେସୁ । ସାମନ୍ତି ସୟମେୱ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ପରତୋ ଘୋସେନ ୱିନାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧୋ ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱନ୍ତି ଦସନ୍ନଂ ବଲଞାଣାନଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତି । ଜାତତ୍ତା ଜାତାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱଦତି ।
୨୯୭. ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରାଜଧାନିଆଦିକେ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ । ତୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ୟଥାକାଲଂ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ।
୨୯୮.ଅସ୍ସାତି ଫଲସ୍ସ । ତନ୍ତି କାରଣଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ପଗେୱ ତିଣ୍ଣଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱାତି । ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଲୋକଧାତୁୟା ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ ।
ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକେନ ଠାନେନ । ପରିହରନ୍ତୀତି ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ଦିସାତି ଦିସାସୁ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଭନ୍ତି ଦିବ୍ବନ୍ତି । ୱିରୋଚନାତି ଓଭାସନ୍ତା, ୱିରୋଚନା ୱା ସୋଭମାନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଭନ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ଦିସା ଚ ଭନ୍ତି ।ତାୱ ସହସ୍ସଧାତି ତତ୍ତକୋ ସହସ୍ସଲୋକୋ ।
ଏତ୍ତକନ୍ତି ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ଇମିନାୱ ସଦ୍ଧିଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଦସସହସ୍ସଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମହାପଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଅନାଗତତ୍ତା ।
ସନଙ୍କୁମାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୦.ୱଣ୍ଣେନାତି ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା । ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୟସସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥମାହ । ଅଲଙ୍କାରପରିୱାରେନାତି ଅଲଙ୍କାରେନ ଚ ପରିୱାରେନ ଚ । ପୁଞ୍ଞସିରିୟାତି ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ।
୩୦୧.ସମ୍ପସାଦନେତି ସମ୍ପସାଦଜନନେ । ସଂପୁବ୍ବୋ ଖା-ସଦ୍ଦୋ ଜାନନତ୍ଥୋ ‘‘ସଙ୍ଖାୟେତଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ମୋଦାମା’’ତି ।
ଗୋୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୦୪.ୟାୱଦୀଘରତ୍ତନ୍ତି ୟାୱ ପରିମାଣତୋ, ଅପରିମିତକାଲପରିଦୀପନମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ତକନ୍ତି…ପେ॰… ଅତିଚିରରତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମହାପଞ୍ଞୋୱ ସୋ ଭଗୱାତି ତେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେୱାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋୱ ସୋ ଭଗୱା । ନୋତି କଥଂ ତୁମ୍ହେ ମଞ୍ଞଥା’’ତି ଆହ । ସୟମେୱେତଂ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାତୁକାମୋ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୋ’’ତି ଆଦିଂ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ପନ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟମେତ’’ନ୍ତି ଆଦିମାହ । ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନନ୍ତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମାରାନଂ । ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟମେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ‘‘କିମେତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ପୁନପି ୱୁତ୍ତଂ ।
ରଞ୍ଞୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଅତ୍ଥାନଂ ପୁରୋ ଧାନତୋ ପୁରେ ପୁରେ ସଂୱିଧାନତୋ ପୁରୋହିତୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନିଅନୁସାସନପୁରୋହିତୋ’’ତି । ଗୋୱିନ୍ଦିୟାଭିସେକେନାତି ଗୋୱିନ୍ଦସ୍ସ ଠାନେ ଠପନାଭିସେକେନ । ତଂ କିର ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୁଲପରମ୍ପରାଗତଂ ଠାନନ୍ତରଂ । ଜୋତିତତ୍ତାତି ଆୱୁଧାନଂ ଜୋତିତତ୍ତା । ପାଲନସମତ୍ଥତାୟାତି ରଞ୍ଞୋ, ଅପରିମିତସ୍ସ ଚ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଅନତ୍ଥତୋ ପରିପାଲନସମତ୍ଥତାୟ ।
ସମ୍ମା ୱୋସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ତସ୍ସେୱାଗାରୱଭାୱେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା । ତଂ ତମତ୍ଥଂ କିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥଦସୋ ।
୩୦୫. ଭୱନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଭୱୋ, ଭୱତି ଏତେନାତି ୱା ଭୱୋ, ୱଡ୍ଢିକାରଣଂ ସନ୍ଧିୱସେନ ମ-କାରାଗମୋ, ଓ-କାରସ୍ସ ଚ ଅ-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭୱମତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱନ୍ତଂ ଜୋତିପାଲନ୍ତି ପନ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୋତୋ’’ତି । ମା ପଚ୍ଚବ୍ୟାହାସୀତି ମା ପଟିକ୍ଖିପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଟିୱଚନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମା ପଟିବ୍ୟାହାସୀ’’ତି । ଅଭିସମ୍ଭୋସୀତି କମ୍ମନ୍ତାନଂ ସଂୱିଧାନେ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଂୱିଦହିତ୍ୱା’’ତି । ଭୱାଭୱଂ, ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିନ୍ଦି ପଟିଲଭୀତି ଗୋୱିନ୍ଦୋ, ମହନ୍ତୋ ଗୋୱିନ୍ଦୋ ମହାଗୋୱିନ୍ଦୋ । ‘‘ଗୋ’’ତି ହି ପଞ୍ଞାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ଥେ ବୁଜ୍ଝତୀତି ।
ରଜ୍ଜସଂୱିଭଜନୱଣ୍ଣନା
୩୦୬.ଏକପିତିକା ୱେମାତୁକା କନିଟ୍ଠଭାତରୋ । ଅୟଂ ଅଭିସିତ୍ତୋତି ଅୟଂ ରେଣୁ ରାଜକୁମାରୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିତ୍ତୋ । ରାଜକାରକାତି ରାଜପୁତ୍ତଂ ରଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠାପେତାରୋ ।
୩୦୭. ମଦେନ୍ତୀତି ମଦନୀୟାତି କତ୍ତୁସାଧନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଦକରା’’ତି ଆହ । ମଦକରଣଂ ପନ ପମାଦସ୍ସ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପମାଦକରା’’ତି ।
୩୦୮. ରେଣୁସ୍ସ ରଜ୍ଜସମୀପେ ଦସଗାୱୁତମତ୍ତୱିତ୍ଥତାନି ହୁତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ତିୟୋଜନସତଂ ୱିତ୍ଥତତ୍ତା ସବ୍ବାନି ଛ ରଜ୍ଜାନି ସକଟମୁଖାନି ପଟ୍ଠପେସି । ୱିତାନସଦିସଂ ଚତୁରସ୍ସଭାୱତୋ ।
୩୧୦.ସହାତି ଗାଥାୟ ପଦପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନେୱ ସହା’’ତି ଆହ । ସହାତି ୱା ଅୱିନାଭାୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସୋ ସହ ଆସୁଂ ସତ୍ତ ଭାରଧାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ତେନ ତେ ଦେସନ୍ତରେ ୱସନ୍ତା ୱିଚିତ୍ତେନ ସହଭାୱିନୋ ଅୱିନାଭାୱିନୋତି ଦୀପେତି । ରଜ୍ଜଭାରଂ ଧାରେନ୍ତି ଅତ୍ତନି ଆରୋପେନ୍ତି ୱହନ୍ତୀତି ଭାରଧା ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
କିତ୍ତିସଦ୍ଦଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମନୱଣ୍ଣନା
୩୧୧.ଅନୁପୁରୋହିତେ ଠପେସୀତି ଅନୁପୁରୋହିତେ କତ୍ୱା ଠପେସି, ଅନୁପୁରୋହିତେ ୱା ଠାନେ ଠପେସି । ତିସୱନଂ କରୋନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀସୁ ସନ୍ଧୀସୁ ସୱନଂ କରୋନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସାୟଂ, ପାତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୱତଚରିୟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ନ୍ହାତକାଲତୋ ପଭୁତି ।
୩୧୨.ଅଭିଉଗ୍ଗଚ୍ଛୀତି ଉଟ୍ଠହି ଉଦପାଦି । ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱାତି ‘‘କଥଂ ଖୋ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ତେନ ସମାଗମନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ଅମନ୍ତେତ୍ୱା । ତଂ ଦିସ୍ୱାତି ତଂ କରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନଂ ବ୍ରହ୍ମଦସ୍ସନୂପାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ।
୩୧୩.ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ଉପଗତେ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଛନ୍ନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ନାଟକସତାନଂ, ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଚ ଭରିୟାନଂ ଆପୁଚ୍ଛନୱାରେସୁ ।
୩୧୬.ସାଦିସିୟୋତି ଜାତିୟା ସାଦିସିୟୋତି ଆହ ‘‘ସମୱଣ୍ଣା ସମଜାତିକା’’ତି ।
୩୧୭.ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ଝାନମନସିକାରେନ ବହି ୱିସଟୱିତକ୍କୱୂପସମନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ଥମ୍ଭନଂ ଅଗାରଂ, ଝାନସାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗହିତାୱାତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ମହାସତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ଗହିତା ଏୱ । ନତ୍ଥି ଝାନେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା । ୱିସେସତୋ ହିସ୍ସ କରୁଣାୟ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନଭିରତି ଉକ୍କଣ୍ଠନା ନତ୍ଥି, ମେତ୍ତାୟ ଭାୱିତତ୍ତା ଭୟପରିତସ୍ସନା ନତ୍ଥି । ଉକ୍କଣ୍ଠନାତି ପନ ବ୍ରହ୍ମଦସ୍ସନେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ, ପରିତସ୍ସନାତି ତଦଭିପତ୍ଥନାତି ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପନା’’ତିଆଦି ।
ବ୍ରହ୍ମୁନାସାକଚ୍ଛାୱଣ୍ଣନା
୩୧୮.ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ରାସନମତ୍ତଂ । କଥନ୍ତି ସତ୍ତନିକାୟନିୱାସଟ୍ଠାନନାମଗୋତ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନ କେନ ପକାରେନ । ତେନାହ ‘‘କି’’ନ୍ତିଆଦି ।
ସୋତି ୟେ ତେ ପନକନସନନ୍ତବନ୍ଧସତନସନଙ୍କୁମାରକାଲନାମକା ଲୋକେ ପାକଟା ପଞ୍ଞାତା ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ତେସୁ ସନଙ୍କୁମାରୋ ନାମାହନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅଗ୍ଘନ୍ତି ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଦାତବ୍ବଂଆହାରଂ । ମଧୁସାକନ୍ତି ମଧୁରାହାରଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତିଥିନୋ ଦାତବ୍ବଂ ଆହାରଂ ଉପଚାରୱସେନ ଏୱଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ମଧୁସାକଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପୁଚ୍ଛାମାତି ନିମନ୍ତନୱସେନ ପୁଚ୍ଛାମ ।
୩୧୯. ମହାସତ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ଠିତୋପି ତେସୁ ‘‘ବ୍ରହ୍ମସହବ୍ୟତାୟ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅନିବ୍ବେମତିକତାୟ ‘‘କଙ୍ଖୀ’’ତି ଅୱୋଚ । କେଚି ପନ ‘‘ତପୋକମ୍ମେନ ପରିକ୍ଖୀଣସରୀରତାୟ, ବ୍ରହ୍ମସମାଗମେନ ଭୟାଦିସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତେହି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେହି ପରିହୀନୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୱିଚିକିଚ୍ଛତାୟ ‘କଙ୍ଖୀ’ତି ଅୱୋଚା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପରସ୍ସ ୱେଦିୟା ୱିଦିତା ପରୱେଦିୟା, ତେ ପନ ତସ୍ସ ପାକଟା ୱିଭୂତାତି ଆହ ‘‘ପରସ୍ସପାକଟେସୁ ପରୱେଦିୟେସୂ’’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପରେନ ସୟଂ ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା’’ତି । ମମାତି କମ୍ମଂ ମମଂକାରୋ, ମମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ମମ…ପେ॰… ତଣ୍ହ’’ନ୍ତି । ‘‘ମମ’’ନ୍ତି କରୋତି ଏତେନାତି ହି ମମଂକାରୋ, ତଥାପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା । ମନୁଜେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ନ ୱିସୟେତି ଆହ ‘‘ମନୁଜେସୁ ୟୋ କୋଚୀ’’ତି । ‘‘ଏକୋଦିଭୂତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକୀଭୂତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଏକୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଏକୋ ନିସୀଦନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତାଦିସୋତି ଏକୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନକୋ । ଭୂତୋତି ଜାତୋ । ଝାନେ ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତେ, ଅନିବ୍ବତ୍ତିତେ କୁତୋ ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୱିସ୍ସଗନ୍ଧୋ ନାମ କୋଧାଦିକିଲେସପରିଭାୱନାତି ତେସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧୱିରହିତୋ । ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ପବ୍ବଜ୍ଜାନଂ ୱିୱେକୱାସକରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଦିଧମ୍ମେସୁ ।
୩୨୦.ଅୱିଦ୍ୱାତି ନ ୱିଦିତୱା । ଆୱରିତାତି କୁସଲାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଆୱରିତା । ପୂତିକାତି ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତତାଦିନା ପୂତିଭୂତା । କିଲେସୱସେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧଂ ୱାୟତି । ନିରୟାଦିଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନସୀଲତାୟ ଆପାୟିକାତି ଆହ ‘‘ଅପାୟୂପଗା’’ତି । ଚୋରାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସ ପୱିସିତୁକାମସ୍ସ ପାକାରକୱାଟପରିଖାଦୀହି ୱିୟ ନଗରଂ କୋଧାଦୀହି ନିୱୁତୋ ପିହିତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଅସ୍ସାତି ନିୱୁତବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ । ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କେନାୱଟା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ।
ମୁସାୱାଦୋୱ ମୋସୱଜ୍ଜଂ ୟଥା ଭିସକ୍କମେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ । କୁଜ୍ଝନଂ ଦୁସ୍ସନଂ । ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅଦିଟ୍ଠାଦିୱାଦିତାୱସେନ ପରେସଂ ୱିସଂୱାଦନଂ ପରୱିସଂୱାଦନଂ । ସଦିସଂ ପତିରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଲୋଭନଂ ସଦିସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଞ୍ଚନଂ । ମିତ୍ତାନଂ ୱିହିଂସନଂ ମେତ୍ତିଭେଦୋ ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭନଂ । ଦଳ୍ହମଚ୍ଛରିତା ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିୟଂ । ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ନିହୀନତଂ, ସଦିସତଂ ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନଂ । ପରେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅସହନଂ ଖୀୟନଂ । ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିଗୂହନୱସେନ, ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱାସହନୱସେନ ଚ ୱିୱିଧା ଇଚ୍ଛା ରୁଚି ଏତସ୍ସାତି ୱିୱିଚ୍ଛା । କଦରିୟତାୟ ମୁଦୁକଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ସକସନ୍ତକେ, ପରସନ୍ତକେ, ହୀନାତିକେ ଚାତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ । ଲୁବ୍ଭନଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଂ ଅଭିଗିଜ୍ଝନଂ । ମଜ୍ଜନଂ ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ମଦନଂ ସମ୍ପଗ୍ଗହୋ । ମୁୟ୍ହନଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୱବୋଧୋ । ଏତେସୂତି ଏତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ କୋଧାଦୀସୁ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ କିଲିସ୍ସନତୋ ୱିବାଧନତୋ, ଉପତାପନତୋ ଚ କିଲେସସଞ୍ଞିତେସୁ ପାପଧମ୍ମେସୁ । ୟୁତ୍ତା ପୟୁତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିରହିତା ।
ଏତ୍ଥ ଚାୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ମହାସତ୍ତେନ ଆମଗନ୍ଧେ ସୁପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ ପାପଧମ୍ମେ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥେସି, ତେ ପନ ତାଦିସଂ ପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତାପି କେଚି ପୁନ ୱୁତ୍ତା, ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୪୨) ପନ ୱୁତ୍ତାପି କେଚି ଇଧ ସବ୍ବସୋ ନ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ, ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ୱା ତେସଂ ପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ପନ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତ୍ୱାତି ଇଧ ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତେ ଆମଗନ୍ଧେପି ୱୁତ୍ତେହି ଏକଲକ୍ଖଣତାଦିନା ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତେନ ପକାସେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ନେସଂ ସରୂପତୋ କଥିତତ୍ତା । ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତମ୍ପି ଇମିନା ଦୀପେତବ୍ବଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତାନମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ଆମଗନ୍ଧାନଂ ତତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାପି ଆମଗନ୍ଧା ଅତ୍ଥତୋ ଇଧ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତେ ପରିହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ କେଚି ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ଅକିଲେସସଭାୱାପି ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ‘‘କିଲେସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚୁଦ୍ଦସସୁ କିଲେସେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନିମ୍ମାଦଂ ମିଲାପନଂ ଖେପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିମ୍ମାଦେତବ୍ବା ପହାତବ୍ବା’’ତି । ବୁଦ୍ଧତନ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧଭାୱୀନଂ ପୱେଣୀ, ବୁଦ୍ଧଭାୱିନୋପି ‘‘ବୁଦ୍ଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ମହାପୁରିସସ୍ସ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମହ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ।
ରେଣୁରାଜଆମନ୍ତନାୱଣ୍ଣନା
୩୨୧.ମମ ମନଂ ହରିତ୍ୱାତି ମମ ଚିତ୍ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ।
ଏକୀଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥସ୍ସାତି କାୟୱିୱେକପରିବ୍ରୂହନେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତପୋକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ଥସ୍ସ । କୁସପତ୍ତେହି ପରିତ୍ଥତୋତି ବରିହିସେହି ୱେଦିୟା ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଥରିତୋ । ଅକାଚୋତି ୱଣୋ ୱଣସଦିସଖଣ୍ଡିଚ୍ଚୱିରହିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅକକ୍କସୋ’’ତି ।
ଛଖତ୍ତିୟଆମନ୍ତନାୱଣ୍ଣନା
୩୨୨.ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାମାତି ସିକ୍ଖାପେୟ୍ୟାମ, ସିକ୍ଖାପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱାପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପଲାପେୟ୍ୟାମା’’ତି ।
୩୨୩. ୟସ୍ସ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ, ଖନ୍ତିବଲସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ପବ୍ବଜିତାନଂ ସମଣଧମ୍ମୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଚ ନ ହୋତି, ତେସୁ ୱୀରିୟାରମ୍ଭଖନ୍ତିବଲେସୁ ତେ ତେ ନିୟୋଜେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ଭୱ୍ହୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
କରୁଣାଝାନମଗ୍ଗୋତି କରୁଣାଝାନସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ । ଉଜୁମଗ୍ଗୋତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନେ ଉଜୁଭୂତୋ ମଗ୍ଗୋ । ଅନୁତ୍ତରୋତି ସେଟ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତମମଗ୍ଗୋ ନାମା’’ତି । ସବ୍ଭି ରକ୍ଖିତୋ ସାଧୂହି ୟଥା ପରିହାନି ନ ହୋତି, ଏୱଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀକରଣେନ ରକ୍ଖିତୋ ଗୋପିତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ସବ୍ଭି ୱକ୍ଖିତୋ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ସପରହିତସାଧନେନ ସାଧୂହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି କଥିତୋ ପୱେଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଙ୍ଖଣୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିରୋଧିଧମ୍ମସମାୟୋଗୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ୱିନସ୍ସନସଭାୱଂ, ୟୋ ୱା ସୋ ଗମନସ୍ସାଦାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି, ପାଦେ ଚ ବଦ୍ଧଖୁରଧାରାସମାଗମନତୋପି ସୀଘତରତାୟ ଅତିଇତ୍ତରୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୋ, ତେନେୱ ୱିନସ୍ସନସଭାୱଂ । ତସ୍ସ ଜୀୱିତସ୍ସ । ଗତିନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ । ମନ୍ତାୟନ୍ତି ମନ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନ୍ତେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କରଣତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମନ୍ତି ‘‘ମନ୍ତାୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମଂ କରଣତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଞାତାୟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବପଲିବୋଧେତି ସବ୍ବେପି କୁସଲକିରିୟାୟ ୱିବନ୍ଧେ ଉପରୋଧେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାଦୀନଂ ଆମନ୍ତନାୱଣ୍ଣନା
୩୨୪.ଅପ୍ପେସକ୍ଖାତି ଅପ୍ପାନୁଭାୱାତି ଆହ ‘‘ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି ।
ଚକ୍କୱତ୍ତି ରାଜା ୱିୟ ସମ୍ଭାୱିତୋ ।
ମହାଗୋୱିନ୍ଦପବ୍ବଜ୍ଜାୱଣ୍ଣନା
୩୨୮. ସମାପତ୍ତୀନଂ ଆଜାନନଂ ନାମ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତା, ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ନ ସକ୍ଖିଂସୁ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁ’’ନ୍ତି ।
୩୨୯.ଇମିନାତି ‘‘ସରାମହ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ । ‘‘ସରାମହ’’ନ୍ତି ହି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା କଥିତଂ ‘‘ତଥେୱ ତ’’ନ୍ତି ଭଗୱତା ପଟିଞ୍ଞାତମେୱ ଜାତନ୍ତି । ନ ୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥାୟ ଅଭାୱତୋ । ଅସତି ପନ ୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନ ୱିରାଗାୟା’’ତିଆଦି । ଏକନ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଅନେକାକାରୱୋକାରୱଟ୍ଟେ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନତୋ ।
‘‘ନିବ୍ବିଦାୟା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ୱିପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୱୱତ୍ଥାନକଥାତି ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନଂ ତଂତଂପଦେହି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା କଥା । ଅୟମେତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟକଥାତି ଆହ ‘‘ପରିୟାୟେନ ପନା’’ତିଆଦି ।
୩୩୦.ପରିପୂରେତୁନ୍ତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ପରିପୁଣ୍ଣେ କାତୁଂ, ନିବ୍ବତ୍ତେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚିଣ୍ଣକୁଲପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଚିଣ୍ଣମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।
ଅଭିନନ୍ଦନଂ ନାମ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ଆଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତମନତାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ୱାଚାୟ ସମ୍ପହଂସନା ଅନୁମୋଦନାତି ଆହ ‘‘ୱାଚାୟ ସମ୍ପହଂସମାନୋ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତି ।
ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୭. ମହାସମୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନିଦାନୱଣ୍ଣନା
୩୩୧.ଉଦାନନ୍ତି ରଞ୍ଞା ଓକ୍କାକେନ ଜାତିସମ୍ଭେଦପରିହାରନିମିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ଉଦାନଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମହାନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରୋପିତେତି କେନଚି ଅରୋପିତେ ।
ଆୱରଣେନାତି ସେତୁନା । ବନ୍ଧାପେତ୍ୱାତି ପଂସୁପଲାସପାସାଣମତ୍ତିକାଖଣ୍ଡାଦୀହି ଆଳିଂ ଥିରଂ କାରାପେତ୍ୱା ।
‘‘ଜାତିଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କଲହଂ ୱଡ୍ଢୟିଂସୂ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କୋଲିୟକମ୍ମକରା ୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତୀଣି ଜାତକାନୀତି ଫନ୍ଦନଜାତକପଥୱୀଉନ୍ଦ୍ରିୟଜାତକଲଟୁକିକଜାତକାନି ଦ୍ୱେ ଜାତକାନୀତି ରୁକ୍ଖଧମ୍ମ ୱଟ୍ଟକଜାତକାନି ।
ତେନାତି ଭଗୱତା । କଲହକାରଣଭାୱୋତି କଲହକାରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ।
ଅଟ୍ଠାନେତି ଅକାରଣେ । ୱେରଂ କତ୍ୱାତି ୱିରୋଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ‘‘କୁଠାରିହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ଫନ୍ଦନଜାତକଂ କଥେସି । ‘‘ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ପଥୱୀଉନ୍ଦ୍ରିୟଜାତକଂ କଥେସି । ‘‘ୱନ୍ଦାମି ତଂ କୁଞ୍ଜରା’’ତିଆଦିନା ଲଟୁକିକଜାତକଂ କଥେସି ।
‘‘ସାଧୂ ସମ୍ବହୁଲା ଞାତୀ; ଅପି ରୁକ୍ଖା ଅରଞ୍ଞଜା ।
ୱାତୋ ୱହତି ଏକଟ୍ଠଂ, ବ୍ରହନ୍ତମ୍ପି ୱନପ୍ପତି’’ନ୍ତି ॥ –
ଆଦିନା ରୁକ୍ଖଧମ୍ମଜାତକଂ କଥେସି ।
‘‘ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାଲଂ ଆଦାୟ ପକ୍ଖିନୋ ।
ୟଦା ତେ ୱିୱଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ଏହିନ୍ତି ମେ ୱସ’’ନ୍ତି ॥ –
ଆଦିନା ୱଟ୍ଟକଜାତକଂ କଥେସି ।
‘‘ଅତ୍ତଦଣ୍ଡା ଭୟଂ ଜାତଂ, ଜନଂ ପସ୍ସଥ ମେଧଗଂ ।
ସଂୱେଗଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ୟଥା ସଂୱିଜିତଂ ମୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧.୯୪୧) ।
ଆଦିନା ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ କଥେସି ।
ତଂତଂପଲୋଭନକିରିୟା କାୟୱାଚାହି ପରକ୍କମନ୍ତିୟୋ ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତୂ’’ତି ସାସନଂ ପେସେନ୍ତି ।
କୁଣାଲଦହେତି କୁଣାଲଦହତୀରେ ପତିଟ୍ଠାୟ । ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେସି (ଜା॰ ୨.କୁଣାଲଜାତକ) ‘‘ଅନୁକ୍କମେନ କୁଣାଲସକୁଣରାଜସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନପ୍ପସଙ୍ଗେନ କୁଣାଲଜାତକଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେସି ଇତ୍ଥୀନଂ ଦୋସଦସ୍ସନମୁଖେନ କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋକାରସଂକିଲେସୱିଭାୱନେନ ।
କୋସଜ୍ଜଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପୁରିସଥାମପରିବ୍ରୂହନେନ ‘‘ଉତ୍ତମପୁରିସସଦିସେହି ନୋ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତା ।
ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତାତି ଅରତିୱିନୋଦନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠସମଣକମ୍ମନ୍ତା, ଅପରିଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସୀତି ୟୋଜନା ।
ପଦୁମିନିୟନ୍ତି ପଦୁମସ୍ସରେ । ୱିକସିଂସୁ ଗୁଣଗଣୱିବୋଧେନ । ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ…ପେ॰… ନ କଥେସୀ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବେପି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତାୱଦେୱ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଲଜ୍ଜମାନା ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧୱିସେସଂ ଭଗୱତୋ ନାରୋଚେସୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଖୀଣାସୱାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ।
ଓସୀଦମତ୍ତେତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତମତ୍ତେ । ଅରିୟମଣ୍ଡଲେତି ଅରିୟସମୂହେ । ପାଚୀନୟୁଗନ୍ଧରପରିକ୍ଖେପତୋତି ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତସ୍ସ ପାଚୀନପରିକ୍ଖେପତୋ, ନ ବାହିରକେହି ଉଚ୍ଚମାନଉଦୟପବ୍ବତତୋ । ରାମଣେୟ୍ୟକଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ୱିସେସତୋ ରମଣୀୟସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ରମଣୀୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଏୱରୂପେ ଖଣେ ଲୟେ ମୁହୁତ୍ତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତକ୍ଖଣେ ଉଟ୍ଠିତୱେଲାୟଂ ଉଟ୍ଠିତମୁହୁତ୍ତେତି ଉପରୂପରି କାଲସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଥା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଜାତିଆଦିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଅନୁରୂପପରିୱାରିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ଆଦିମାହ ।
ସମାପନ୍ନଦେୱତାତି ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଝାନସମାପତ୍ତି ସମାପନ୍ନଦେୱତା । ଚଲିଂସୂତି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । କୋସମତ୍ତଂ ଠାନଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ଆଦିତୋ ତେସଟ୍ଠିମତ୍ତାନି ନଗରସହସ୍ସାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଟ୍ଠିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୂ’’ତି । ତେ ପନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସତୋ ପରଂ ଅସୀତିସହସ୍ସାନି, ନୱସହସ୍ସାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ନୱନୱୁତିୟା ଦୋଣମୁଖସତସହସ୍ସେସୂତି ନୱସତସହସ୍ସାଧିକେସୁ ନୱୁତିସତସହସ୍ସେସୁ ଦୋଣମୁଖେସୁ । ଦୋଣମୁଖନ୍ତି ଚ ମହାନଗରସ୍ସ ଆୟୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପାଦନଗରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଛନ୍ନୱୁତିୟା ପଟ୍ଟନକୋଟିସତସହସ୍ସେସୂତି ଛକୋଟିଅଧିକନୱୁତିକୋଟିସତସହସ୍ସପଟ୍ଟନେସୁ । ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପାଦୀସୁ ଛପଣ୍ଣାସାୟ ରତନାକରେସୁ । ଏୱଂ ପନ ନଗରଦୋଣିମୁଖପଟ୍ଟନରତନାକରାଦିୱିଭାଗେନ କଥନଂ ତଂତଂଅଧିୱତ୍ଥାୟ ୱସନ୍ତୀନଂ ଦେୱତାନଂ ବହୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଦି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତା, ଅଥ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ଦସହି ଚ ଲୋକଧାତୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସସହସ୍ସ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି, ତେନ ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଇଧ ‘‘ଏକା ଲୋକଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଲୋହପାସାଦେତି ଆଦିତୋ କତେ ଲୋହପାସାଦେ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ହେଟ୍ଠିମେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ୟଦି ତା ଦେୱତା ଏୱଂ ନିରନ୍ତରା, ପଚ୍ଛା ଆଗତାନଂ ଓକାସୋ ଏୱ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥା ଖୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟଂ ଉପପନ୍ନା ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟିକା, ତାସଂ ପନ ୟସ୍ମା ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମି ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସୱାସୀନ’’ନ୍ତି । ଆୱାସାତି ଆୱାସନଟ୍ଠାନଭୂତା, ଦେୱତା ପନ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ, ଇତରେସଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ସୁଦ୍ଧୋ ଆୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସା ।
୩୩୨.ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତରି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନୋ । ଏୱଂ ସେସାପି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିମୁଖମଗ୍ଗୋ ବୁଦ୍ଧୱୀଥି । ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳା ଓତ୍ଥରିତୁଂ ଓୱରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ପହଟବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟାୱାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେହି ତେହି ଦେୱବ୍ରହ୍ମେହି ୱଳଞ୍ଜିତୱୀଥିୟାୱ । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସନ୍ନିପାତୋ ସମୟୋ, ମହନ୍ତୋ ସମୟୋ ମହାସମୟୋତି ଆହ ‘‘ମହାସମୂହୋ’’ତି। ପୱଦ୍ଧଂ ୱନଂ ପୱନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱନସଣ୍ଡୋ’’ତି । ଦେୱଘଟାତି ଦେୱସମୂହା ।
ସମାଦହଂସୂତି ସମାଦହିତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନା ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତଂ ଅକଂସୁ, ୟଥାସମାହିତଂ ପନ ସମାଧିନା ୟୋଜିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିନା ୟୋଜେସୁ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କାଦୀନଂ ଦୂରସମୂହନିତତ୍ତା ସବ୍ବେ…ପେ॰… ଅକରିଂସୁ । ନୟତି ଅସ୍ସେ ଏତେହୀତି ନେତ୍ତାନି, ୟୋତ୍ତାନି । ଅୱୀଥିପଟିପନ୍ନାନଂ ଅସ୍ସାନଂ ୱୀଥିପଟିପାଦନଂ ରସ୍ମିଗ୍ଗହଣେନ ପହୋତୀତି ‘‘ସବ୍ବୟୋତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଅଚୋଦେନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ଅଚୋଦନଂ ଅୱାରଣଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅଚୋଦେନ୍ତୋ ଅୱାରେନ୍ତୋ’’ତି ।
ୟଥା ଖୀଲଂ ଭିତ୍ତିୟଂ ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ଆକୋଟିତଂ ଦୁନ୍ନୀହରଣଂ, ୟଥା ଚ ପଲିଘଂ ନଗରପ୍ପୱେସନିୱାରଣଂ, ୟଥା ଚ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ ଗମ୍ଭୀରନେମି ସୁନିଖାତଂ ଦୁନ୍ନୀହରଣଂ, ଏୱଂ ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଦୁନ୍ନୀହରଣା, ନିବ୍ବାନନଗରପ୍ପୱେସନିୱାରଣା ଚାତି ତେ ‘‘ଖୀଲଂ, ପଲିଘଂ, ଇନ୍ଦଖୀଲ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତଣ୍ହାଏଜାୟ ଅଭାୱେନ ଅନେଜା ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠଭାୱେନ ଚାତୁଦ୍ଦିସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିହତଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ।
ଗତାସେତି ଗତା ଏୱ, ନ ପନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ପରିନିଟ୍ଠିତସରଣଗମନତ୍ତାତି। ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବେମତିକସରଣଗମନେନ ଗତା’’ତି । ତେ ହି ନିୟମେନ ଅପାୟଭୂମିଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱକାୟଞ୍ଚ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ପନ ଲୋକିୟେନ ସରଣଗମନେନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ, ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ, ସତି ଚ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ଦେୱତାସନ୍ନିପାତୱଣ୍ଣନା
୩୩୩.ଏତେସନ୍ତି ଦେୱତାସନ୍ନିପାତାନଂ । ଇଦାନୀତି ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ । ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭାୱା । ଚିତ୍ତକଲ୍ଲତା ଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱଂ ।
କିଂ ପନ ଭଗୱତାୱ ମହନ୍ତେ ଦେୱତାସମାଗମେ ତେସଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ କଥେତୁଂ ସକ୍କାତି ? ଆମ ସକ୍କାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମହନ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନମାହ, ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ମୁତନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହିଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟଂ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ସମ୍ପତ୍ତଂ, ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ, ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟିଟ୍ଠଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି କେୱଲଂ ମନସା ଆଲୋଚିତଂ । କତ୍ଥଚି ନୀଲାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତରୂପାରମ୍ମଣେତି ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୫) ‘‘ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିଭତ୍ତେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ରୂପାରମ୍ମଣେ କିଞ୍ଚି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ନ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଭେରିସଦ୍ଦାଦିୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ଏତେସନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ।
ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ଜାନନକିରିୟାୟ ଅପରିୟୋସିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଭଗୱତା ଅଞ୍ଞାତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ।
ନ ଓଲୋକେନ୍ତି ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ୱିପରୀତା ‘‘ନ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ୟସ୍ସ ମଙ୍ଗଲା ସମୂହତା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୩୬୨) ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ରାଗଂ ୱିନୟେଥ ମାନୁସେସୁ ଦିବ୍ବେସୁ କାମେସୁ ଚା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୩୬୩) ଚ ରାଗନିଗ୍ଗହକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତଂ ରାଗଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ, ‘‘ପିୟମପ୍ପିୟଭୂତା କଲହ ୱିୱାଦା ପରିଦେୱସୋକା ସହମଚ୍ଛରା ଚା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୮୬୯; ମହାନି॰ ୯୮) କଲହାଦୟୋ ୟତୋ ଦୋସତୋ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୋ ଚ ଦୋସୋ ୟତୋ ପିୟଭାୱତୋ, ସୋ ଚ ପିୟଭାୱୋ ୟତୋ ଛନ୍ଦତୋ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ଇତି ଫଲତୋ, କାରଣପରମ୍ପରତୋ ଚ ଦୋସେ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନବାହୁଲ୍ଲତୋ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୬୯; ମହାନି॰ ୯୮) ଦୋସଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ –
‘‘ଅପ୍ପଞ୍ହି ଏତଂ ନ ଅଲଂ ସମାୟ,
ଦୁୱେ ୱିୱାଦସ୍ସ ଫଲାନି ବ୍ରୂମି ।
ଖେମାଭିପସ୍ସଂ ଅୱିୱାଦଭୂମି’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୦୨; ମହାନି॰ ୧୩୧) –
ଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ମୋହୱିଧମନତୋ, ପଞ୍ଞାପରିବ୍ରୂହନତୋ ଚ ମହାବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ ମୋହଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ –
ବାଲୋ, ମଗୋ ହୋତି ନିହୀନପଞ୍ଞୋ ।
ସବ୍ବେୱ ବାଲା ସୁନିହୀନପଞ୍ଞା,
ସବ୍ବେୱିମେ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୬; ମହାନି॰ ୧୧୫) –
ଆଦିନା ନୟେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିତାପନୟନମୁଖେନ ସୱିସୟେସୁ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେସୁ ୱିସଟୱିତକ୍କୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ ୱିତକ୍କଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ –
‘‘ମୂଲଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟ (ଇତି ଭଗୱା),
ମନ୍ତା ଅସ୍ମୀତି ସବ୍ବଂ ଉପରୁନ୍ଧେ ।
ୟା କାଚି ତଣ୍ହା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ,
ତାସଂ ୱିନୟା ସଦା ସତୋ ସିକ୍ଖେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୨; ମହାନି॰ ୧୫୧) –
ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟ ମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାତଂ ଅସ୍ମୀତି ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବଂ ମନ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ଉପରୁନ୍ଧେୟ୍ୟ । ୟା କାଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତାସଂ ୱିନୟା ୱୂପସମାୟ ସଦା ସତୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଏୱମାଦି ଉପଦେସସ୍ସ ସଦ୍ଧୋୱ ଭାଜନଂ । ତସ୍ସ ହି ସୋ ଅତ୍ଥାୱହୋତି ତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ –
‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ ପୁରା ଭେଦା (ଇତି ଭଗୱା),
ପୁବ୍ବମନ୍ତମନିସ୍ସିତୋ ।
ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପୁରକ୍ଖତ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୫୫; ମହାନି॰ ୮୪) –
ୟୋ ସରୀରଭେଦତୋ ପୁବ୍ବେୱ ପହୀନତଣ୍ହୋ, ତତୋ ଏୱ ଅତୀତଦ୍ଧସଞ୍ଞିତଂ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସଂ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟେନ ଅନିସ୍ସିତୋ, ୱେମଜ୍ଝେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଅଦ୍ଧନି ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଉପସଙ୍ଖାତବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଅରହତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପୁରକ୍ଖାରାନଂ ଅଭାୱା ଅନାଗତେ ଅଦ୍ଧନି କିଞ୍ଚି ପୁରକ୍ଖତଂ ନତ୍ଥୀତି ଆଦିନା ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ପୂରାଭେଦସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୫୫; ମହାନି॰ ୮୪) ବୁଦ୍ଧିଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ନେସଂ ସପ୍ପାୟଂ …ପେ॰… ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା’’ତି । ମନସାକାସୀତି ଏୱଂ ଚରିୟାୟ ୱସେନ ମନସି କତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ସଦିସଂ ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାନିକ୍ଖେପୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ ମନସି ଅକାସି । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନ ନୁ ଖୋ ଜାନେୟ୍ୟାତି ପରଜ୍ଝାସୟାଦିଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂୟେୱ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଆରଦ୍ଧ ଦେସନଂ ଜାନେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେନାତି ସନ୍ନିପତିତାୟ ପରିସାୟ କସ୍ସଚି ଅଜ୍ଝାସୟେନ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକେନାତି ଇଧ ସମୁଟ୍ଠିତଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ପୁଚ୍ଛାୱସେନାତି କସ୍ସଚି ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ । ଆରଦ୍ଧଦେସନଂ ଜାନେୟ୍ୟାତି । ‘‘ସଚେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ଇମେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଦେସନାୟ ପୁଚ୍ଛା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଭାରିୟା, ଅୱିସୟା ଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୋପି ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ନ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା, କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ୱା ୟୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନପୁଚ୍ଛାସଦିସୀ ୱା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନପୁଚ୍ଛାସଦିସୀ ୱା ପୁଚ୍ଛା ୟୁତ୍ତା, ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ୟଥାଧମ୍ମୱସେନ, ତତ୍ଥ ୟଦି ଭଗୱା ତଥା ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୟମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୁଣନ୍ତୀନଂ ଦେୱତାନଂ ସମ୍ମୋହୋ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘କିଂ ନାମେତଂ ଭଗୱା ପଠମଂ ଏୱମାହ, ପୁନପି ଏୱମାହା’’ତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ପୱିଟ୍ଠା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ପେତା ଦେୱତା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁ’’ନ୍ତି । ୟଥାଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ପନ କଥେତୁକମ୍ୟତାୱସେନ ପୁଚ୍ଛନେନ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି । ସୂରିୟୋ ଉଗ୍ଗତୋତି ଆହ ଦେୱସଙ୍ଘୋ ଆସନ୍ନତରଭାୱେନ ଓଭାସସ୍ସ ୱିପୁଲଉଳାରଭାୱତୋ । ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟାତି ସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୯; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୭; ୱିଭ॰ ୮୦୯; ନେତ୍ତି॰ ୫୭; ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) ଆଗତନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ନ ହୋନ୍ତେୱ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନନ୍ତାସୁ…ପେ॰… ଅଦ୍ଦସା’’ତି ।
ଗାଥାୟଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଓକାସଂ କାରାପେସି । ମୁନିନ୍ତି ବୁଦ୍ଧମୁନିଂ। ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତି ମହାପଞ୍ଞଂ । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣଂ । ପାରଙ୍ଗତନ୍ତି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତଂ, ସବ୍ବସ୍ସ ୱା ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତଂ । ପରିନିବ୍ବୁତଂ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନୱସେନ । ଠିତତ୍ତନ୍ତି ଅୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତଂ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନେୟ୍ୟତାୟ । ନିକ୍ଖମ୍ମ ଘରା ପନୁଜ୍ଜ କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ପନୂଦିତ୍ୱା ଘରାୱାସା ନିକ୍ଖମ୍ମ । କଥଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟାତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କଥଂ ସମ୍ମା ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ୱିହରେୟ୍ୟ, ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଲୋକଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୩୪.ସିଲୋକଂଅନୁକସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ସିଲୋକୋ ନାମ ପାଦସମୁଦୟୋ, ଇସୀହି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଗାଥାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଦୋୱ ନିୟତୱଣ୍ଣାନୁପୁବ୍ବିକାନଂ ପଦାନଂ ସମୂହୋ, ତଂ ସିଲୋକଂ ଅନୁକସ୍ସାମି ପୱତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅକ୍ଖର…ପେ॰… ପୱତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଆମେଡିତଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ୟେସୁ ୟେସୁ ଠାନେସୂ’’ତି । ଭୁମ୍ମାତି ଭୂମିପଟିବଦ୍ଧନିୱାସା । ତଂ ତଂ ନିସ୍ସିତା ତଂ ତଂ ଠାନଂ ନିସ୍ସିତୱନ୍ତୋ ନିସ୍ସାୟ ୱସମାନା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସିଲୋକଂ ଅନୁକସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟେ ସିତା ଗିରିଗବ୍ଭର’’ନ୍ତି ଇମିନା ତେସଂ ୱିୱେକୱାସଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ପହିତତ୍ତା ସମାହିତା’’ତି ଇମିନା ଭାୱନାଭିୟୋଗଂ ।
ବହୁଜନା ପଞ୍ଚସତସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା । ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନତୋ, ତେଜୁସ୍ସଦତାୟ ଚ ସୀହା ୱିୟ ପୱିୱିତ୍ତତାୟ ନିଲୀନା । ଏକତ୍ତନ୍ତି ଏକୀଭାୱଂ । ଓଦାତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ପରିୟୋଦାତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧା, ନ କେୱଲଂ ସରୀରସୁଦ୍ଧିୟାୱ । ୱିପ୍ପସନ୍ନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପସାଦେନ ୱିସେସତୋ ପସନ୍ନା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱିଲଭାୱକରାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାୱିଲା ।
ଭିକ୍ଖୂ ଜାନିତ୍ୱାତି ଭିନ୍ନକିଲେସେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଇମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଏତେ ଦେୱକାୟେ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଜାନିତ୍ୱା । ସୱନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନପରିୟୋସାନେ ଅରିୟଜାତିୟା ଜାତତ୍ତା । ଇଦଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ପଞ୍ଚସତେ’’ତିଆଦିକଂ ସବ୍ବଂ ।
ତଦତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ କରିଂସୂତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଭିନୀହାରୱସେନ ୱୀରିୟଂ ଉସ୍ସାହଂ ଅକଂସୁ । ତେନାହ ‘‘ନ ତଂ ତେହୀ’’ତିଆଦି । ସତ୍ତରିନ୍ତି ତ-କାରସ୍ସ ର-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସତ୍ତତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ପନ ଅନୁୱତ୍ତତି, ସତ୍ତତିୟୋଗେନ ବହୁୱଚନଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକେ ସହସ୍ସଂ । ଏକେ ସତ୍ତତିସହସ୍ସାନୀ’’ତି ।
ଅନନ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତରହିତଂ, ତଂ ପନ ଅତିୱିୟ ମହନ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିପୁଲ’’ନ୍ତି ।
ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ୱୱତ୍ଥିତ୍ୱାନା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ତଂ ଅୱେକ୍ଖନଂ ନିଚ୍ଛୟକରଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା’’ତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଗାଥାସୁ ତତିୟଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧଂ, ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ପୁରିମଦ୍ଧଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଗାଥମେୱା’’ତି ।
ୱିଜାନନମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପସ୍ସଥ ଓଲୋକେଥା’’ତି । ୱାଚାୟତପୱତ୍ତିତଭାୱତୋ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିୟାୱ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି ।
୩୩୫. ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି ସଙ୍ଖାୟାତି ସତ୍ତ ସହସ୍ସା । ୟକ୍ଖାୟେୱାତି ୟକ୍ଖଜାତିକା ଏୱ । ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନାତି ମହେସକ୍ଖା । ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋତି ୱା ମହାନୁଭାୱା । ଜୁତିମନ୍ତୋତି ମହପ୍ପଭା । ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋତି ଅତିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା । ୟସସ୍ସିନୋତି ମହାପରିୱାରା ଚେୱ ପତ୍ଥଟକିତ୍ତିସଦ୍ଦା ଚ । ସମିତି-ସଦ୍ଦୋ ସମୀପତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ।
ହେମୱତପବ୍ବତେତି ହିମୱତୋ ସମୀପେ ଠିତପବ୍ବତେ ।
ଏତେ ସବ୍ବେପୀତି ଏତେ ସତ୍ତସହସ୍ସା କାପିଲୱତ୍ଥୱା, ଛସହସ୍ସା ହେମୱତା, ତିସହସ୍ସା ସାତାଗିରାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ସୋଳସସହସ୍ସା ।
ରାଜଗହନଗରେତି ରାଜଗହନଗରସ୍ସ ସମୀପେ । ତନ୍ତି କୁମ୍ଭୀରଂ ।
୩୩୬. କାମଂ ପାଚୀନଦିସଂ ପସାସତି, ତଥାପି ଚତୂସୁପି ଦିସାସୁ ସପରିୱାରଦୀପେସୁ ଚତୂସୁପି ମହାଦୀପେସୁ ଗନ୍ଧବ୍ବାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ, କଥଂ ? ସବ୍ବେ ତେ ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି ।କୁମ୍ଭଣ୍ଡାନଂ ଅଧିପତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତସ୍ସାପି ୱିରୁଳ୍ହସ୍ସ । ତାଦିସାୟେୱାତି ଧତରଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତସଦିସା ଏୱ ପୁଥୁତ୍ଥତୋ, ନାମତୋ, ବଲତୋ, ଇଦ୍ଧିଆଦିୱିସେସତୋ ଚ ।
ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ପଚ୍ଚେକଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋତି ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।
ଚତୁରୋ ଦିସାତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ । ଚତୁରୋ ଦିସା ଜଲମାନା ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତା ଓଭାସେନ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ମହତିୟା ପରିସାୟ ଆଗତାନଂ କଥଂ କାପିଲୱତ୍ଥୱେ ୱନେ ଠିତାତି ଆହ ‘‘ତେ ପନା’’ତିଆଦି ।
୩୩୭. ତେସଂ ମହାରାଜାନଂ ଦାସାତି ୟୋଜନା । ମାୟାୟ ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ମାୟାୱିନୋ । ୱଞ୍ଚନଂ ଏତେସୁ ଅତ୍ଥି, ୱଞ୍ଚନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ୱଞ୍ଚନିକା । କେରାଟିୟସାଠେୟ୍ୟେନାତି ନିହୀନସଠେନ କମ୍ମେନ । ମାୟା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ମାୟା, ତେ ଚ ପରେସଂ ୱଞ୍ଚନତ୍ଥଂ ୟେନ ମାୟାକରଣେନ ‘‘ମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାୟାକାରକା’’ତି ଆହ ।
ଏତ୍ତକା ଦାସାତି ଏତ୍ତକା କୁଟେଣ୍ଡୁଆଦିକା ନିଘଣ୍ଡୁପରିୟୋସାନା ଅଟ୍ଠମହାରାଜାନଂ ଦାସା ।
ଦେୱରାଜାନୋତି ଦେୱା ହୁତ୍ୱା ତଂତଂଦେୱକାୟସ୍ସ ରାଜାନୋ । ଚିତ୍ତୋ ଚ ସେନୋ ଚ ଚିତ୍ତସେନୋ ଚାତି ତୟୋ ଏତେ ଦେୱପୁତ୍ତା ପାଳିୟଂ ଏକସେସନୟେନ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଚା’’ତିଆଦି ।
ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସମିତୋ ସନ୍ନିପତିତୋ ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସମିତି, ଇମଂ ୱନଂ ।
୩୩୮.ନାଗସଦହୱାସିକାତି ନାଗସଦହନିୱାସିନୋ । ତତ୍ଥେକୋ କିର ନାଗରାଜା, ଚିରକାଲଂ ୱସତୋ ତସ୍ସ ପରିସା ମହତୀ ପରମ୍ପରାଗତା ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଚ୍ଛକନାଗପରିସାୟା’’ତି ।
ୟମୁନୱାସିନୋତି ୟମୁନାୟଂ ୱସନକନାଗା । ନାଗୱୋହାରେନାତି ହତ୍ଥିନାଗୱୋହାରେନ ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେତି କମ୍ବଲସ୍ସତରେ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନାଗା । ଲୋଭାଭିଭୂତାତି ଆହାରଲୋଭେନ ଅଭିଭୂତା । ଦିବ୍ବାନୁଭାୱତାତି ଦିବ୍ବାନୁଭାୱତୋ, ଦିବ୍ବାନୁଭାୱହେତୁ ୱା ଦିବ୍ବା । ‘‘ଚିତ୍ରସୁପଣ୍ଣା’’ତି ନାମଂ ୱିଚିତ୍ରସୁନ୍ଦରପତ୍ତୱନ୍ତତାୟ ।
ଉପୱ୍ହୟନ୍ତାତି ଉପେଚ୍ଚ କଥେନ୍ତା । କାକୋଲୂକଅହିନକୁଲାଦୟୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜାତିସମୁଦାଗତୱେରାପି ସମାନା ମିତ୍ତା ୱିୟ…ପେ॰… ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବୁଦ୍ଧଂୟେୱ ତେ ସରଣଂ ଗତା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନେୱ ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ମେତ୍ତିଂ ପଟିଲଭିମ୍ହା’’ତି ।
୩୩୯.ଭାତରୋତି ମେଥୁନଭାତରୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁଜାୟ ଅସୁରକଞ୍ଞାୟ କାରଣା’’ତି ।
ତେସୂତି ଅସୁରେସୁ । କାଲକଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ନାମା । ମହାଭିସ୍ମାତି ଭିଂସନକମହାସରୀରା । ଅଭବ୍ବାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ନ ଭବ୍ବା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ।
ବଲିନୋ ମହାଅସୁରସ୍ସ ଅବ୍ଭତୀତତ୍ତା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତେ ଏୱ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ସତଞ୍ଚ ବଲିପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଆଦିମାହ । ସୋ କିର ସୁଖୁମଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମାପେତ୍ୱା ଉପଗଚ୍ଛି ।
୩୪୦.କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତା । ଅପ୍ପନାଝାନେନ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ହୋନ୍ତି, ତେ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୁବ୍ରହ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୧), ଅୟଞ୍ଚ କାମାୱଚରଦେୱତା ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ମେତ୍ତାକରୁଣାକାୟିକାତି ମେତ୍ତାଝାନେ ଚ କରୁଣାଝାନେ ଚ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତଦେୱା’’ତି । ମେତ୍ତାଝାନେ କରୁଣାଝାନେତି ମେତ୍ତାଝାନନିମିତ୍ତଂ କରୁଣାଝାନନିମିତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତେ ଆପୋଦେୱାଦୟୋ ୟଥାସକଂ ୱଗ୍ଗୱସେନ ଠିତତ୍ତା ଦସଧା ଠିତା । ୟାୱ କରୁଣାକାୟିକା ଦସ ଦେୱକାୟା ।ନାନତ୍ତୱଣ୍ଣାତି ନାନାସଭାୱୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ।
ୱେଣ୍ଡୁଦେୱତାତି ୱେଣ୍ଡୁ ନାମ ଦେୱତା, ଏୱଂ ସହଲି ଦେୱତା । ଅସମଦେୱତା, ୟମକଦେୱତାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ଅୟନିୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତପ୍ପମୁଖା ଦ୍ୱେ ଦେୱନିକାୟାତି । ଚନ୍ଦସ୍ସୂପନିସା ଦେୱା ଚନ୍ଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତୋ ୱତ୍ତମାନା ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ପସ୍ସତୋ ଚ ଧାୱନକଦେୱା । ତେନାହ ‘‘ଚନ୍ଦନିସ୍ସିତକା ଦେୱା’’ତି । ସୂରିୟସ୍ସୂପନିସା, ନକ୍ଖତ୍ତନିସ୍ସିତାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲଂ ୱାତୱାୟନହେତୱୋ ଦେୱତା ୱାତୱଲାହକା । ତଥା କେୱଲଂ ଅବ୍ଭପଟଲସଞ୍ଚରଣହେତୱୋ ଅବ୍ଭୱଲାହକା । ଉଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିହେତୱୋ ଉଣ୍ହୱଲାହକା । ୱସ୍ସୱଲାହକା ପନ ପଜ୍ଜୁନ୍ନସଦିସାତି । ତେ ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା । ୱସୁଦେୱତା ନାମ ଏକୋ ଦେୱନିକାୟୋ, ତେସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ୱାସୱୋ, ସକ୍କୋ ।
ଦସେତେତି ଏତେ ୱେଣ୍ଡୁଦେୱତାଦୟୋ ୱାସୱପରିୟୋସାନା ଦସ ଦେୱକାୟା ।
ଇମାନୀତି ‘‘ଜଲମଗ୍ଗୀ’’ତି ଚ ‘‘ସିଖାରିୱା’’ତି ଚ ଇମାନି ତେସଂ ନାମାନି । କେଚି ପନ ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ‘‘ଜଲା’’ତି ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ଚ ‘‘ସିଖାରିୱା’’ତି ଚ ଇମାନି ତେସଂ ନାମାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ଏତେତି ତେସୁ ଏୱ ‘‘ଅରିଟ୍ଠକା, ରୋଜା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଦେୱେସୁ ଏକଚ୍ଚେ,ଉମାପୁପ୍ଫନିଭାସିନୋ ୱଣ୍ଣତୋ ଉମାପୁପ୍ଫସଦିସାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଏକାଦସ ଦେୱକାୟା ସିୟୁଂ ।
ଦସେତେତି ଏତେ ଦସ ସହଭୂଦେୱାଦୟୋ ୱାସୱନେସିପରିୟୋସାନା ଦସ ଦେୱକାୟା । ତେନେୱ ନିକାୟଭେଦୱସେନ ଦସଧାୱ ଆଗତା ।
‘‘ସମାନା’’ତିଆଦି ତେସଂ ଦେୱାନଂ ନିକାୟସମୁଦାୟଗତଂ ନାମଂ । ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି ।
ଦସେତେତି ଏତେ ସମାନାଦିକା ମହାପାରଗପରିୟୋସାନା ଦସ ଦେୱକାୟା । ତେନେୱ ନିକାୟଭେଦେନ ଦସଧା ଆଗତା ।
ସୁକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ଦେୱକାୟା । ପାମୋକ୍ଖଦେୱାତି ପମୁଖା ପଧାନଭୂତା ଦେୱା ।
ଦିସାତି ଦିସାସୁ । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । ଦସେତେତି ଏତେ ସୁକ୍କାଦୟୋ ପଜ୍ଜୁନ୍ନପରିୟୋସାନା ଦସ ଦେୱକାୟା, ତେ ଦେୱନିକାୟଭେଦେନ ଦସଧା ଆଗତା ।
ଦସେତେତି ଏତେ ଖେମିୟାଦୟୋ ପରନିମ୍ମିତପରିୟୋସାନା ଦସ ଦେୱକାୟା, ତେ ଦେୱନିକାୟଭେଦେନ ଦସଧାୱ ଆଗତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଖେମିୟା, କଟ୍ଠକାଦୟୋ ଚ ପଞ୍ଚାପି ସଦେୱକାୟା ତାୱତିଂସକାୟିକା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନାମନ୍ୱୟେନାତି ନାମାନୁଗମେନ ‘‘ଆପୋଦେୱତା’’ତିଆଦିନାମସଭାଗେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାମଭାଗେନ ନାମକୋଟ୍ଠାସେନା’’ତି । ସବ୍ବା ଦେୱତାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବାପି ଦେୱତା । ନିଦ୍ଦିସତି ତଂତଂନାମସଭାଗେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ।
ପୱୁତ୍ଥାତି ପୱାସଂ ଗତା ୱିୟ ଅପେତାତି ଆହ ‘‘ୱିଗତା’’ତି । ପୱୁତ୍ଥା ୱା ପକାରତୋ ୱୁତ୍ଥା ୱୁସିତା, ତେନ ଜାତି ୱୁସିତବ୍ବା ଅସ୍ସାତି ପୱୁଟ୍ଠଜାତି । କାଳକଭାୱା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା, ସବ୍ବସୋ ତଦଭାୱତୋ କାଳକଭାୱାତୀତଂ ଦସବଲଂ । ଲଞ୍ଚନାଭାୱେନ ୱା ଅସିତାତିଗୋ କାଳକଭାୱାତୀତାୟ ସିରିୟା ଚନ୍ଦୋ, ତାଦିସଂ ଚନ୍ଦଂ ୱିୟ ସିରିୟା ୱିରୋଚମାନଂ ।
୩୪୧.ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମାତି ସଗାଥକୱଗ୍ଗେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୮) ଆଗତୋ ସୁବ୍ରହ୍ମଦେୱପୁତ୍ତୋ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା ଅରିୟବ୍ରହ୍ମାନୋ, ନ ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମାନୋ । ତିସ୍ସମହାବ୍ରହ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ୟୋ ଅପରଭାଗେ ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଜାତୋ ।
ସହସ୍ସଂବ୍ରହ୍ମଲୋକାନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଏତେସନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାନଂ ସହସ୍ସଂ ସତ୍ତଲୋକପରିୟାୟୋ ଚାୟଂ ଲୋକସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ସହସ୍ସଂ ଆଗତ’’ନ୍ତି । ଅନନ୍ତରଗାଥାୟଂ ‘‘ଆଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତପଦମେୱ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱଦତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସେ । ଅଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମେତି ତଦଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମାନୋ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ୱଣ୍ଣେନ, ୟସସା ଆୟୁନା ଚ ।
ଇସ୍ସରାତି ତେନେୱ ୱସପୱତ୍ତନେନ ସେସବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅଧିପତିନୋ ।
୩୪୨. କାଳକଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ କାଳକସ୍ସ ପାପିମସ୍ସ ମାରସ୍ସ ବାଲଭାୱଂ ପସ୍ସଥ, ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟେ ନିରତ୍ଥକଂ ପରକ୍କମିତୁଂ ୱାୟମତି ।
ୱୀତରାଗଭାୱାୱହସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣେନ ଅୱୀତରାଗା ରାଗେନ ବଦ୍ଧା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗେନ ବଦ୍ଧଂ ହୋତୂ’’ତି ।
ଭୟାନକଂ ସରଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଭେରୱଂ ମହନ୍ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସମୁଟ୍ଠପେତ୍ୱା ।
ଇଦାନି ତଂ ସଦ୍ଦଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତି ଆଦିମାହ । କଞ୍ଚୀତି ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ କଞ୍ଚି ଦେୱତଂ, ମାନୁସକଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସୟଂୱସେ ସୟଞ୍ଚ ନ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅସୟଂୱସୀ’’ତିଆଦି ।
୩୪୩.‘‘ୱୀତରାଗେହୀ’’ତି ଦେସନାସୀସମେତଂ । ସବ୍ବାୟପି ହି ତତ୍ଥ ସମାଗତପରିସାୟ ମାରସେନା ଅପକ୍କନ୍ତାୱ । ନେସଂ ଲୋମମ୍ପି ଇଞ୍ଜୟୁଂ ତେସଂ ଲୋମମତ୍ତମ୍ପି ନ ଚାଲେସୁଂ, କୁତୋ ଅନ୍ତରାୟକରଣଂ । ଇତି ୟତ୍ତକା ତତ୍ଥ ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୁ, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅନ୍ତରାୟାକରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ୱୀତରାଗଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସରାଗୱୀତରାଗୱିଭାୱିନୋ ଚ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମାରୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତୋ । କଥଞ୍ହି ନାମ ତାୱ ଘୋରତରଂ ମହତିଂ ୱିଭିଂସକଂ ମୟି କରୋନ୍ତେପି ସବ୍ବେ ପିମେ ନିବ୍ବିକାରା ସମାହିତା ଏୱ । କସ୍ମା ? ୱିଜିତାୱିନୋ ଇମେ ଉତ୍ତମପୁରିସାତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେ’’ତିଆଦି । ୟାଦିସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମନିସ୍ସିତୋ ପମୋଦୋ, ନ କଦାଚି ତାଦିସୋ ଅନରିୟାନଂ ହୋତୀତି ‘‘ସାସନେ ଭୂତେହି ଅରିୟେହି’’ ଇଚ୍ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱି-ସଦ୍ଦେନ ୱିନା କେୱଲୋପି ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଖ୍ୟାତତ୍ଥୱଚନୋ ହୋତି ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୫; ଉଦା॰ ୧୧) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଜନେ ୱିସ୍ସୁତା’’ତି ।
ଦୂରେତି ଦୂରେ ପଦେସେ । ଦହରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ ପରିହରନ୍ତୀ ‘‘ନ ସକ୍କା ଭନ୍ତେ ସକଲଂ କାୟଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚାତି ।
ମହାସମୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୮. ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନିଦାନୱଣ୍ଣନା
୩୪୪. ଅମ୍ବସଣ୍ଡାନଂ ଅଦୂରଭୱତ୍ତା ଏକୋପି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ ‘‘ଅମ୍ବସଣ୍ଡା’’ତ୍ୱେୱ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ‘‘ୱରଣା ନଗର’’ନ୍ତି । ୱେଦି ଏୱ ୱେଦିକୋ, ୱେଦିକୋ ଏୱ ୱେଦିୟୋ କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ମିଂ ୱେଦିୟକେ । ତେନାହ ‘‘ମଣିୱେଦିକାସଦିସେନା’’ତିଆଦି, ଇନ୍ଦନୀଲାଦିମଣିମୟୱେଦିକାସଦିସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେପୀତି ଲେଣକରଣତୋ ପୁବ୍ବେ, ଗୁହାରୂପେନ ଠିତା, ଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦସାଲରୁକ୍ଖୱତୀ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ଇନ୍ଦସାଲଗୁହା’’ତି ୱୁତ୍ତା ପୁରିମୱୋହାରେନ ।
ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭିରୁଚି, ତଂ ପନ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନକାମତାୱସେନ, ତଥା ଉସ୍ସାହନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଧମ୍ମିକୋ ଉସ୍ସାହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍କେନ ସଦିସୋ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି । ୟଥାହ ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ମଘୱା, ଦେୱାନଂ ସେଟ୍ଠତଂ ଗତୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୦) । ପରିତ୍ତକେନାତି ଅପରାପରଂ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକେନେୱ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ।
ସକ୍କୋପି କାମଂ ମହାପୁଞ୍ଞକତଭୀରୁତ୍ତାନୋ ହୋତି, ସାତିସୟାୟ ପନ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିୟୋଗହେତୁକେନ ସୋକେନ ଦିଗୁଣିତେନ ମରଣଭୟେନ ସଂତଜ୍ଜିତୋ ଜାତୋ । ତେନାହ ‘‘ସକ୍କୋ ପନ ମରଣଭୟାଭିଭୂତୋ ଅହୋସୀ’’ତି ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦେୱତାନଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝନସଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝୀ’’ତି । ପାଟିୟେକ୍କୋ ୱୋହାରୋତି ଆୱେଣିକୋ ପିୟସମୁଦାହାରୋ । ମରିସନିୟସମ୍ପତ୍ତିକାତି ମାରିସା । ତେସଞ୍ହି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ମହାନୁଭାୱତାୟ ସହନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରତାୟ ଚେୱ ଅପ୍ପହୁକାୟ ଚ ନ ସହନ୍ତିୟେୱ, ସା ପନ ନେସଂ ମରିସନିୟସମ୍ପତ୍ତିକତା ଦୁକ୍ଖୱିରହିତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏକକୋ ୱାତି ଦେୱପରିସାୟ ୱିନା ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ମାତଲିଆଦୟୋ ପନ ତାଦିସା ସହାୟା ତଦାପି ଅହେସୁଂୟେୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପି ଚାୟଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଚକ୍କନେମିସଦ୍ଦେନ ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୨) । ଓକାସଂ ନାକାସି ସକ୍କସ୍ସ ଞାଣପରିପାକଂ ଆଗମେନ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ବହୂନଂ ଦେୱାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟଂ ଉପପରିକ୍ଖମାନୋ । ସୋତି ସକ୍କୋ ।
ଏୱନ୍ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ନିପାତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତିଆଦି । ଭଦ୍ଦଂତୱାତି ପନ ସକ୍କଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ନେସଂ ଆସି ୱାଦୋ ।
୩୪୫.ୱଲ୍ଲଭୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତାଦୀହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୯୪) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଇମିନା କତୋକାସେତି ଇମିନା ପଞ୍ଚସିଖେନ କତୋକାସେ ଭଗୱତି ।
ଅନୁଚରିୟନ୍ତି ଅନୁଚରଣଭାୱଂ, ତଂ ପନସ୍ସ ଅନୁଚରଣଂ ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ଗମନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସହଚରଣଂ ଏକତୋ ଗମନ’’ନ୍ତି ।
ସୋୱଣ୍ଣମୟନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ । ପୋକ୍ଖରନ୍ତି ୱୀଣାୟ ଦୋଣିମାହ । ଦଣ୍ଡୋତି ୱୀଣଦଣ୍ଡୋ । ୱେଠକାତି ତନ୍ତୀନଂ ବନ୍ଧନାୟ ଚେୱ ଉପ୍ପୀଳନାୟ ଚ ଧମେତବ୍ବା ୱେଠକା । ପତ୍ତକନ୍ତି ପୋକ୍ଖରଂ । ସମପଞ୍ଞାସମୁଚ୍ଛନା ମୁଚ୍ଛେତ୍ୱାତି ୟଥା ସମପଞ୍ଞାସମୁଚ୍ଛନା କମତୋ ତତ୍ଥ ସଂମୁଚ୍ଛନଂ କାତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ତଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମପଞ୍ଞାସମୁଚ୍ଛନା ସଂମୁଚ୍ଛେତ୍ୱା’’ତି ଚ ଇଦଂ ଦେୱଲୋକେ ନିୟତଂ ୱୀଣାୱାଦନୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପନ ଏକୱୀସତି ମୁଚ୍ଛନା । ତେନେୱାହ ୱୀଣୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ –
‘‘ସତ୍ତ ସରା ତୟୋ ଗାମା, ମୁଚ୍ଛନା ଏକୱୀସତି ।
ତାନା ଚେକୂନପଞ୍ଞାସ, ଇଚ୍ଚେତେ ସରମଣ୍ଡଲା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫୫; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୩.୨୪୩) ।
ତତ୍ଥ ଛଜ୍ଜୋ, ଉସଭୋ, ଗନ୍ଧାରୋ, ମଜ୍ଝିମୋ, ପଞ୍ଚମୋ, ଧେୱତୋ, ନିସାଦୋତି ଏତେ ସତ୍ତ ସରା । ଛଜ୍ଜଗାମୋ, ମଜ୍ଝିମଗାମୋ, ସାଧାରଣଗାମୋତି ତୟୋ ଗାମା, ସରସମୂହାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ୱାଦନୱିଧିନା ଏକେକସ୍ସେୱ ଚ ସରସ୍ସ ୱସେନ ତୟୋ ତୟୋ ମୁଚ୍ଛନା କତ୍ୱା ଏକୱୀସତି ମୁଚ୍ଛନା । ଏକେକସ୍ସେୱ ଚ ସରସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ତାନଭେଦା, ୟତୋ ସରସ୍ସ ମନ୍ଦତରୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି, ତେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ତାନୱିସେସାତି, ତିସ୍ସୋ ଦୁୱେ ଚତସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ଦୁୱେ ଚତସ୍ସୋତି ଦ୍ୱାୱୀସତି ସୁତିଭେଦା ଇଚ୍ଛିତା, ଅୟଂ ପନ ଏକେକସ୍ସ ସରସ୍ସ ୱସେନ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ମୁଚ୍ଛନା, ଅନ୍ତରସରସ୍ସ ଚ ଏକାତି ସମପଞ୍ଞାସାୟ ମୁଚ୍ଛନାନଂ ୟୋଗ୍ୟଭାୱେନ ୱୀଣଂ ୱଜ୍ଜେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମପଞ୍ଞାସ ମୁଚ୍ଛନା ସଂମୁଚ୍ଛେତ୍ୱା’’ତି । ସେସଦେୱେ ଜାନାପେନ୍ତୋ ସକ୍କସ୍ସ ଗମନକାଲନ୍ତି ୟୋଜନା ।
୩୪୬.ଅତିରିୱାତି ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅତୀୱ ଅତିୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପକତି…ପେ॰… ଅଗମାସି ମରଣଭୟସଂତଜ୍ଜିତତ୍ତା ତରମାନରୂପୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି ।
୩୪୭. ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମହାକାରୁଣିକା, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖତ୍ଥାୟ ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେ କଥଂ ଅତ୍ଥିକେହି ଦୁରୁପସଙ୍କମାତି ଆହ ‘‘ଅହଂ ସରାଗୋ’’ତିଆଦି । ତଦନ୍ତରଂ ପଟିସଲ୍ଲୀନାତି ୟେନ ଅନ୍ତରେନ ୟେନ ଖଣେନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ, ତଦନ୍ତରଂ ପଟିସଲ୍ଲୀନା ଝାନଂ ସମାପନ୍ନା । ତଦନ୍ତର-ସଦ୍ଦୋ ୱା ‘‘ଏତରହୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପତି ପଟିସଲ୍ଲୀନା ୱା’’ତି ।
ପଞ୍ଚସିଖଗୀତଗାଥାୱଣ୍ଣନା
୩୪୮.ସାୱେସୀତି ୟଥାଧିପ୍ପେତମୁଚ୍ଛନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱୀଣଂ ୱାଦେନ୍ତୋ ତଂତଂଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପାକଟୀଭୂତମନ୍ଦତାୱୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁମଧୁରକୋମଲମଧୁପାନମତ୍ତମଧୁକାରୱିରୁତାପହାସିନିଲକ୍ଖଣୋ ପସନ୍ନଭାନୀ ସମରୱଂ ତନ୍ତିସ୍ସରଂ ସାୱେସି ।
‘‘ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋୱ ଝାନେନ, ଏକୋଦି ନିପକୋ ସତୋ ।
ଅମତଂ ମୁନି ଜିଗୀସାନୋ… ॥
ୟଥାପି ମୁନି ନନ୍ଦେୟ୍ୟ, ପତ୍ୱା ସମ୍ବୋଧିଂ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮) ।
ଚ ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧୂପସଞ୍ହିତା । ବୁଦ୍ଧୂପସଞ୍ହିତା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମସରୀରଂ ଆରବ୍ଭ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଅରହତାଂ ଇୱା’’ତି । ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତା, ଅରହତ୍ତୂପସଞ୍ହିତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୂରିୟସମାନସରୀରାତି ସୂରିୟସମାନପ୍ପଭାସରୀରା । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସା କିରା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ତିମ୍ବରୁନୋ ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱରାଜସ୍ସ ସୂରିୟୱଚ୍ଛ ସା ଅଙ୍କେ ଜାତା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୟଂ ତିମ୍ବରୁଂ ଦେୱରାଜାନଂନିସ୍ସାୟ ତ୍ୱଂ ଜାତା’’ତି । କଲ୍ୟାଣଙ୍ଗତାୟ ‘‘କଲ୍ୟାଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭନା’’ତି ।
ରାଗାୱେସୱସେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଗାଥା ଇଦାନିପି ତମେୱ ଆରବ୍ଭ ପୁରତୋ ଠିତଂ ୱିୟ ଆଲପନ୍ତୋ ୱଦତି ।
ଥନୁଦରନ୍ତି ପୟୋଧରଞ୍ଚ ଉଦରଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଥନୱେମଜ୍ଝଂ ଉଦରଞ୍ଚା’’ତି ।
କିଞ୍ଚି କାରଣନ୍ତି କିଞ୍ଚି ପୀଳଂ ।
ପକତିଂ ଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅଭିରତ୍ତଭାୱେନ ।
ୱାମୂରୂତି ରୁଚିରଊରୂ । ତେନାହ ‘‘ୱାମାକାରେନା’’ତିଆଦି । ୱାମୱିକସିତରୁଚିରସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଚାରୁସଦ୍ଦା ହି ଏକତ୍ଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ ତିଖିଣନ୍ତି ନ ତିକ୍ଖଂ ନ ଲୂଖଂ ନ କକ୍ଖଳଂ । ମନ୍ଦନ୍ତି ମୁଦୁ ସିନିଦ୍ଧଂ ।
ଅନେକଭାୱୋତି ଅନେକସଭାୱୋ, ସୋ ପନ ବହୁୱିଧୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନେକୱିଧୋ ଜାତୋ’’ତି । ଅନେକଭାଗୋତି ଅନେକକୋଟ୍ଠାସୋ ।
ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱିପଚ୍ଚତନ୍ତି ତୟା ସହିତଂୟେୱ ମେ ତଂ କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତୁ, ତୟା ସହେୱ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତୟା ସଦ୍ଧିମେୱାତି ୟଥା ଚକ୍କୱତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମଂ ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଭୂତେନ ଇତ୍ଥିରତନେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଏୱଂ ତଂ ମେ କମ୍ମଂ ତୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ମୟ୍ହଂ ୱିପାକଂ ଦେତୁ ।
ଏକୋଦୀତି ଏକୋଦିଭାୱଂ ଗତୋ, ସମାହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିଗୀସାନୋତି ଜିଗୀସମାନୋ ହୋତି । ତଥାଭୂତୋୱ ଜିଗୀସତି ନାମାତି ତଥା ପଠମୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ‘‘ୱିଚରତୀ’’ତି କିରିୟାପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ନନ୍ଦେୟ୍ୟନ୍ତି ସମାଗମଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ୱଦତି ଅତିସସ୍ସିରିକରୂପସୋଭାୟ ।
୩୪୯.ସଂସନ୍ଦତୀତି ସମେତି, ୟାୟ ମୁଚ୍ଛନାୟ, ୟେନ ଚ ଆକାରେନ ତନ୍ତିସ୍ସରୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ମୁଚ୍ଛନଂ ଅନତିୱତ୍ତେନ୍ତୋ, ତେନେୱ ଚ ଆକାରେନ ଗୀତସ୍ସରୋପି ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଭଗୱା ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସ ଗନ୍ଧବ୍ବେ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି, ୟଦତ୍ଥଞ୍ଚ କଥେସି, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ନତ୍ଥି ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖକୋ ଭଗୱା ଅନୁପଲିତ୍ତଭାୱତୋ । ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭଗୱା ଛନ୍ଦରାଗତୋ, ସବ୍ବସ୍ମା ଚ କିଲେସା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସ ଗନ୍ଧବ୍ବେ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସୀତି ଆହ ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦି ।
ଗନ୍ଥିତାତି ସନ୍ଦହିତା, ତା ପନ ନିରନ୍ତରଂ କଥିୟମାନା ରାସିକତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡିତା’’ତି । ୱୋହାରୱଚନନ୍ତି ଭଗୱତୋ, ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଉପଚାରୱଚନଂ ।
ଉପନଚ୍ଚନ୍ତିୟାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନଚ୍ଚନ୍ତିୟା ।
ସକ୍କୂପସଙ୍କମନୱଣ୍ଣନା
୩୫୦. ‘‘କଦା ସଂୟୂଳ୍ହା’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପଟିସମ୍ମୋଦତି । ୱିପ୍ପକାରମ୍ପି ଦସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଅଡ୍ଢକତାଭିନୟୱସେନ ନଚ୍ଚମ୍ପି ଦସ୍ସେୟ୍ୟ ।
୩୫୧. ‘‘ଅଭିୱଦିତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀନଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତିଆଦୀନଂ (ପାରା॰ ୧୬, ୨୪) ୱିୟ ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଭାୱେ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥି, ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ ତଥାଗତା’’ତି ଇଧ ପନ ସିୟା ସଂସୟୋତି ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତୱଚନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇତରସ୍ସାପି ତଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବମେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଡ୍ଢିୱଚନେନ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୁ ପଞ୍ଚସିଖ ସକ୍କୋ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦୋ’’ତି ଆସୀସୱାଦଂ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଭିୱାଦେତି ନାମ ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୂ’’ତି ଆସୀସୱାଦସ୍ସ ୱଦାପନତୋ । ତଥା ପନ ଆସୀସୱାଦଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅଭିୱଦତି ନାମ ସବ୍ବକାଲଂ ତଥେୱ ତିଟ୍ଠନତୋ ।
ଉରୁଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସତି ଦକ୍ଖତୀତି ଉରୁନ୍ଦା ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେନ । ୱିୱଟା ଅଙ୍ଗଣଟ୍ଠାନଂ । ୟୋ ପକତିୟା ଗୁହାୟଂ ଅନ୍ଧକାରୋ, ସୋ ଅନ୍ତରହିତୋତି ୟୋ ତସ୍ସଂ ଗୁହାୟଂ ସତ୍ଥୁ ସମନ୍ତତୋ ଅସୀତିହତ୍ଥତୋ ଅୟଂ ପାକତିକୋ ଅନ୍ଧକାରୋ, ସୋ ଦେୱାନଂ ୱତ୍ଥାଭରଣସରୀରୋଭାସେହି ଅନ୍ତରହିତୋ, ଆଲୋକୋ ସମ୍ପଜ୍ଜି । ଅସୀତିହତ୍ଥେ ପନ ବୁଦ୍ଧାଲୋକେନେୱ ଅନ୍ଧକାରୋ ଅନ୍ତରହିତୋ, ନ ଚ ସମତ୍ଥୋ ଦେୱାନଂ ଓଭାସୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ।
୩୫୨.ଚିରପ୍ପଟିକାହନ୍ତି ଚିରପ୍ପଭୁତିକୋ ଅହଂ । ଅଡ୍ଡକରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଅୱିୱାଦାଧିକରଣଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା । କୀଳାଦୀନିପୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସଲଳମୟଗନ୍ଧକୁଟିୟନ୍ତି ସଲଳରୁକ୍ଖେହି ରଞ୍ଞା ପସେନଦିନା କାରିତଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ । ତେନସ୍ସାତି ତେନ ଫଲଦ୍ୱୟାଧିଗମେନ ପହୀନଓଳାରିକକାମରାଗତାୟ ଅସ୍ସା ଭୂଜତିୟା ଦେୱଲୋକେ ଅଭିରତିୟେୱ ନତ୍ଥି । ଚକ୍କନେମିସଦ୍ଦେନ ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘‘ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ନୋ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଆହ । ସତି ଚ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନାୟଂ ଗହଣେନପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୁଣାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରୋ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋ’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଝାନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିକ୍ଖେପଂ ଅସହନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଭଗୱା…ପେ॰…ଭଣତୀ’’ତି ଇମମେୱ ସୁତ୍ତପଦଂ ଉଦ୍ଧରି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଦୋସଦସ୍ସନପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୱସେନ ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ମହତାପି ସଦ୍ଦେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ନ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମ୍ମଦେୱ ଦୋସଦସ୍ସନପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୱସେନ ସବ୍ବାସମ୍ପି ଲୋକିୟସଞ୍ଞାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣାଧିଗମତାୟ ନ କଦାଚି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି । ତଥା ପନ ନ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ସବ୍ବରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପନ ଅପ୍ପକମ୍ପି ସଦ୍ଦଂ ନ ସହତୀତି ତଂସମାପନ୍ନସ୍ସ ‘‘ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ମହତାପି ସଦ୍ଦେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ନ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ପଗେୱ ମଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍କନେମିସଦ୍ଦେନା’’ତିଆଦି । ଚକ୍କନେମିସଦ୍ଦେନାତି ଚ ନୟିଦଂ କରଣୱଚନଂ ହେତୁମ୍ହି, କରଣେ ୱା ଅଥ ଖୋ ସହୟୋଗେ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗୋପକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୫୩.ପରିପୂରକାରିନୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାନି, ପରିସୁଦ୍ଧାନି ଚ କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୱତୀ । ‘‘ଇତ୍ଥିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ତତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଧିତ୍ଥିଭାୱଂଇତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଧିକ୍କାରୋ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ, ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିରାଜେତୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି । ଏତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଆଦିକା ଏତା ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ ଉପଟ୍ଠିତନିକନ୍ତିୱସେନ । ଉପଟ୍ଠାନସାଲନ୍ତି ସୁଧମ୍ମଦେୱସଭଂ ।
ସୋତି ଗୋପକଦେୱପୁତ୍ତୋ । ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ତୋମରାଦିଂ ୱତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିୟ ଚୋଦନୱଚନଂ ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା । ଗାଳ୍ହଂ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାତି ଗାଳ୍ହତରଂ ଘଟ୍ଟେତବ୍ବା ।
କୁତୋ ମୁଖାତି କୁତୋ ପୱତ୍ତଞାଣମୁଖା । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞୱିହିତକା’’ତି । କତପୁଞ୍ଞେତି ସମ୍ମା କତପୁଞ୍ଞେ ଧମ୍ମେ ।
ଦାୟୋତି ଲାଭୋ । ସୋ ହି ଦୀୟତି ତେହି ଦାତବ୍ବତ୍ତା ଦାୟୋ, ୟେସଂ ଦୀୟତି, ତେହି ଲଦ୍ଧତ୍ତା ଲାଭୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଖାରେ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ କତାଧିକାରତ୍ତା । ତତ୍ଥ ତାୱତିଂସଭୱନେ ଠିତାନଂୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୟଥା ସକ୍କସ୍ସ ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ଠିତସ୍ସେୱ ସକ୍କତ୍ତଭାୱୋ ।
ନିକନ୍ତିଂ ତସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟେ ଆଲୟଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୋ ।
୩୫୪.ଅତ୍ତନାୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ତନାୱ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟିକେନ । ତୁମ୍ହେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାନୀତି କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ।
ୱିୟାୟାମାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ୱୀରିୟଂ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତେମ । ପକତିୟାତି ରୂପାୱଚରଭାୱେନ, ‘‘ଅନୁସ୍ସର’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ ।
କାମରାଗୋ ଏୱ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ରାଗୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ’’ତିଆଦି ପୱତ୍ତିଭେଦେନ ସଂୟୋଜନଟ୍ଠେନ ‘‘କାମରାଗସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି, ୟୋଗଗନ୍ଥାଦିପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ‘‘କାମବନ୍ଧନାନୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ପାପିମୟୋଗାନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସେସୟୋଗଗନ୍ଥାନମ୍ପି ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁୱିଧାନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମୱସେନ ଦୁୱିଧାନଂ ।
‘‘ଏତ୍ଥ କିଂ, ତତ୍ଥ କି’’ନ୍ତି ଚ ପଦଦ୍ୱୟେ କିନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଚାତୁଦ୍ଦିସଭାୱେତି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଚତୁଦ୍ଦିସୟୋଗ୍ୟଭାୱେ ଅପ୍ପଟିହଟଭାୱେ । ବୁଦ୍ଧରତନଞ୍ହି ମହାକାରୁଣିକତାୟ, ଅନାୱରଣଞାଣତାୟ, ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠତାୟ ଚ ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ, ଧମ୍ମରତନଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାୟ, ସଙ୍ଘରତନଂ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ’’ତି ।
ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ତାୱଦେୱ କାୟଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ପୁରିମଂ ଝାନସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ମଗ୍ଗଫଲୱିସେସଂ ଅନାଗାମିଫଲସଙ୍ଖାତଂ ୱିସେସଂ ଅଜ୍ଝଗଂସୁ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୁ । କେଚି ପନ ‘‘କାମାୱଚରତ୍ତଭାୱେନ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭିତାୟ ପନ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ମଘମାଣୱୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୫୫.ୱିସୁଦ୍ଧୋତି ୱିସୁଦ୍ଧଅଜ୍ଝାସୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗାମକମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗାମିକାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ ୱଦତି । ତାୱତକେନେୱାତି ଅତ୍ତନା ସୋଧିତଟ୍ଠାନେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନେନେୱ । ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ‘‘ଅହୋ ମୟା କତକମ୍ମଂ ସଫଲଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୟୋନିସୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ।
ପାସାଣେତି ମଗ୍ଗମଜ୍ଝେ ଉଚ୍ଚତରଭାୱେନ ଠିତପାସାଣେ । ଉଚ୍ଚାଲେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ଏତସ୍ସ ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତସ୍ସ ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନମଗ୍ଗଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ।
ସୁଗତିୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, କହାପଣଞ୍ଚାତି କହାପଣଂ, ଦଣ୍ଡୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ବଲି ଦଣ୍ଡବଲି । ଗହପତିକାକିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଗହପତିକା ନାମ ଅଟୱିକା ୱିୟ ୱିସମନିସ୍ସିତା, ତେ ନ କଞ୍ଚି ଅନତ୍ଥଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ତୟା ଜାନମାନେନ କସ୍ମା ମୟ୍ହଂ ନ କଥିତନ୍ତି ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ନ କଥିତଂ, ଏତରହି ପନ ଭୟେନ କଥିତଂ, ମା ମୟ୍ହଂ ଦୋସଂ କରେୟ୍ୟାଥ, ଆରୋଚିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ମୟ୍ହଂ ଦୋସୋତି ୱଦତି ।
ନିବଦ୍ଧନ୍ତି ଏକନ୍ତିକଂ ।
ପିସୁଣେସୀତି ପିସୁଣକମ୍ମମକାସି, ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତରେ ମୟ୍ହଂ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ଅହରଣୀୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା । ମୟ୍ହମ୍ପୀତି ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କରୋଥ । ନୀଲୁପ୍ପଲଂ ନାମ ୱିକସମାନଂ ଉଦକତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାୱ ୱିକସତି, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଉଦକେ ପୁପ୍ଫିତଂ ନୀଲୁପ୍ପଲଂ ୱିୟ । ଅମ୍ହାକଂ ପନିଦଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଭୱନ୍ତରୂପପତ୍ତିୟା ୱିନା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି ୟୋଜନା । ଚିନ୍ତାମତ୍ତକମ୍ପୀତି ଦୋମନସ୍ସୱସେନ ଚିନ୍ତାମତ୍ତକମ୍ପି ।
ପଗେୱାତି କାଲସ୍ସେୱ, ଅତିୱିୟ ପାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ଣିକୂପଗନ୍ତି କଣ୍ଣିକୟୋଗ୍ୟଂ । ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା କଣ୍ଣିକାୟ କତ୍ତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ତଥା ହି ସା ୱତ୍ଥେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଠପିତା ।
ଚୟବନ୍ଧନଂ ସାଲାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନସଜ୍ଜନଂ । କଣ୍ଣିକମଞ୍ଚବନ୍ଧନଂ କଣ୍ଣିକାରୋହନକାଲେ ଆରୁହିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଅଟ୍ଟକରଣଂ ।
ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥତେ ଫଲକେ ୟସ୍ସ ଫଲକେ ଅତ୍ଥତେତି ୟୋଜନା ।
ଅୱିଦୂରେତି ସାଲାୟ, କୋୱିଳାରରୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅୱିଦୂରେ । ସବ୍ବଜେଟ୍ଠିକାତି ସବ୍ବାସଂ ତସ୍ସ ଭରିୟାନଂ ଜେଟ୍ଠିକା ସୁଜାତା ।
ତସ୍ସେୱାତି ସକ୍କସ୍ସେୱ । ସନ୍ତିକେତି ସମୀପେ ସନ୍ତିକାୱଚରା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା । ଧଜେନ ସଦ୍ଧିଂ ସହସ୍ସୟୋଜନିକୋ ପାସାଦୋ ।
କକ୍କଟକୱିଜ୍ଝନସୂଲସଦିସନ୍ତି କକ୍କଟକେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ତସ୍ସ ବିଲପରିୟନ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନସୂଚିସଦିସଂ ।
ମଚ୍ଛରୂପେନାତି ମତମଚ୍ଛରୂପେନ । ଓସରତୀତି ପିଲୱନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସାପି ବକସକୁଣିକାୟ ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସସତାନି ଆୟୁ ଅହୋସି ଦେୱନେରୟିକାନଂ ୱିୟ ମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଆୟୁନୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ।
ଉକ୍କୁଟ୍ଠିମକାସୀତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମକାସି ।
ପୁବ୍ବସନ୍ନିୱାସେନାତି ପୁରିମଜାତୀସୁ ଚିରସନ୍ନିୱାସେନ । ଏୱଞ୍ହି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନପି ସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ପୁବ୍ବେୱ ସନ୍ନିୱାସେନ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହିତେନ ୱା ।
ଏୱଂ ତଂ ଜାୟତେ ପେମଂ, ଉପ୍ପଲଂୱ ୟଥୋଦକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୭୪) ।
ଅୱସେସେସୂତି ଅସୁରେ, ସକ୍କଂ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥମେୱ ହିତମେୱ ନିସ୍ସିତଂ, ତଂ ପନ ହିତଂ ସୁଖସ୍ସ ନିଦାନନ୍ତି ଆହ ‘‘କାରଣନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ।
ପଞ୍ହୱେୟ୍ୟାକରଣୱଣ୍ଣନା
୩୫୭.କିଂସଂୟୋଜନାତି କୀଦିସସଂୟୋଜନା । ସତ୍ତେ ଅନତ୍ଥେ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନୀତି ଆହ ‘‘କିଂବନ୍ଧନା, କେନ ବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା’’ତି । ପୁଥୁକାୟାତି ବହୂ ସତ୍ତକାୟାତି ଆହ ‘‘ବହୂ ଜନା’’ତି । ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋତି ଆହ ‘‘ଅୱେରାତି ଅପ୍ପଟିଘା’’ତି । ଆୱୁଧେନ ସରୀରେ ଦଣ୍ଡୋ ଆୱୁଧଦଣ୍ଡୋ, ଧନସ୍ସ ଦାପନତ୍ଥେନ ଦଣ୍ଡୋ ଧନଦଣ୍ଡୋ, ତଦୁଭୟାକରଣେନ ତତୋ ୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡୋ, ସମ୍ପତ୍ତିହରଣତୋ, ସହ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ସପତ୍ତୋ, ପଟିସତ୍ତୂତି ଆହ ‘‘ଅସପତ୍ତାତି ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକା’’ତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଝଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ, ତବ୍ବିରହିତା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାତି ଆହ ‘‘ୱିଗତଦୋମନସ୍ସା’’ତି । ପୁବ୍ବେ ‘‘ଅୱେରା’’ତି ପଦେନ ସମ୍ବଦ୍ଧାଘାତକାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପଟିଘା’’ତି । ‘‘ଅୱେରିନୋ’’ତି ପନ ଇମିନାପି କୋପମତ୍ତସ୍ସପି ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । ତେନାହ ‘‘କତ୍ଥଚି କୋପଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ୱିହରେମୂ’’ତି ଚ ପଦଂ ପୁରିମପଦେହିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅୱେରା ୱିହରେମୂ’’ତିଆଦିନା । ଅୟଞ୍ଚ ଅୱେରାଦିଭାୱୋ ସଂୱିଭାଗେନ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଚ୍ଛରାୟା’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇତି ଚେ ନେସଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଦଳ୍ହତରାପି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନଂ ଦତ୍ୱା, ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଚ ପତ୍ଥୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଚେତି ଚେ-ସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ୱୟସଂସଗ୍ଗେନ ପରିକପ୍ପେତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ନେସ’’ନ୍ତି ।
ୟାୟ କାୟଚି ପରେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଖୀୟନଂ ଉସୂୟନଂ ଅସହନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ପରସମ୍ପତ୍ତିଖୀୟନଲକ୍ଖଣା, ୟଦଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହନଲକ୍ଖଣଂ, ତଦଗ୍ଗେନସ୍ସ ‘‘ନିଗୂହନଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ପୋରାଣା ‘‘ମା ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ହୋତୁ, ମୟ୍ହମେୱ ହୋତୂତି ମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ ୱଦନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟା ପରଲାଭସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନପୂଜନାସୁ ଇସ୍ସା ଇସ୍ସାୟନା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୬) ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ, ‘‘ୟା ଏତେସୁ ପରେସଂ ଲାଭାଦୀସୁ କିଂ ଇମିନା ଇମେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତାନେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାନି ବହ୍ୱାଦୀନୱାନି, ତେସଂ ୱିଭାୱନା ଲୋକସ୍ସ ବହୁକାରା, ତସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୨୫) ୱିଭାୱିତାନମ୍ପି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେପି ସମ୍ପରାୟିକେ ପିଆଦୀନୱେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟେନ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟେସୁ, ଏତେସୁ ୱା ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ମଚ୍ଛରିୟେସୁ । ସଙ୍କାରଂ ସୀସେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ୱିଚରତି ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ, ନିହୀନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଚ । ମମାତି ମୟା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଲୋହିତମ୍ପି ମୁଖତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଚିତ୍ତୱିଘାତେନ ସଂତତ୍ତହଦୟତାୟ । କୁଚ୍ଛିୱିରେଚନମ୍ପି ହୋତି ଅତିଜଲଗ୍ଗିନୋ । ଅଞ୍ଞୋ ୱିଭୱପଟିୱେଧଧମ୍ମୋ ଅରିୟାନଂୟେୱ ହୋତି, ତେ ଚ ତଂ ନ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତି ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା । ପଟିୱେଧଧମ୍ମେ ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟେନ ଚା’’ତି । ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରିୟେନ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟେନ ଏଳମୂଗୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ହୋତି ।
‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମଚ୍ଛରିୟାନଂ ୱସେନ କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱିପାକଦସ୍ସନଂ । ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟେନ ଲୋହଗେହେ ପଚ୍ଚତି ପରେସଂ ଆୱାସପଚ୍ଚୟହିତସୁଖନିସେଧନତୋ । କୁଲମଚ୍ଛରିୟେନ ଅପ୍ପଲାଭୋ ହୋତି ପରେହି କୁଲେସୁ ଲଦ୍ଧବ୍ବଲାଭନିସେଧନତୋ, ଅପ୍ପଲାଭୋତି ଚ ଅଲାଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭମଚ୍ଛରିୟେନ ଗୂଥନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି ଲାଭହେତୁ ପରେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନିସେଧନତୋ । ସବ୍ବଥାପି ନିରସ୍ସାଦୋ ହି ଗୂଥନିରୟୋ । ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ସରୀରୱଣ୍ଣୋ, ଗୁଣୱଣ୍ଣୋତି ଦୁୱିଧୋପି ୱଣ୍ଣୋ ନାମମତ୍ତେନପି ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ୱିରୂପୋ ଏୱ ହୋତି । ସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନସଭାୱେନ ମଚ୍ଛରିୟେନ ୱିରୂପିତେ ସନ୍ତାନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗୁଣା ପତିଟ୍ଠମେୱ ନ ଲଭନ୍ତି, ୟେ ଚ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟୁଂ, ତେସମ୍ପି ୱସେନସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେ ହି ତସ୍ସ ଲୋକେ ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ସରା ୱିୟ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟେନକୁକ୍କୁଳନିରୟେ ।ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନପହୀୟତି ଅପାୟଗମନୀୟଭାୱତୋ । ୱେରାଦୀହି ନ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତିୟେୱ ତପ୍ପରିମୁଚ୍ଚନାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଅପ୍ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଜାତିଆଦିଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଜାତିଆଦୀହି ୱିୟ ।
ତିଣ୍ଣା ମେତ୍ଥ କଙ୍ଖାତି ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘କିଂସଂୟୋଜନା ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ । ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାତି ‘‘ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟସଂୟୋଜନା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା । କଙ୍ଖା ତିଣ୍ଣାତି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ସଂସୟୋ ତରିତୋ ୱିଗତୋ ଦେସନାନୁସ୍ସରଣମତ୍ତେନ, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ଆହ ‘‘ନ ମଗ୍ଗୱସେନା’’ତିଆଦି । ଅୟମ୍ପି କଥଂକଥା ୱିଗତାତି କଙ୍ଖାୟ ୱିଗତତ୍ତା ଏୱ ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସଭୂତା ‘‘ଇଦଂ କଥ ଇଦଂ କଥ’’ନ୍ତି ଅୟମ୍ପି କଥଂକଥା ୱିଗତା ଅପଗତା ।
୩୫୮.ନିଦାନାଦୀନି ମହାନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫) ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ପିୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଗ୍ଗହଭୂତାନଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱାସହନୱସେନ, ନିଗୂହନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ପିୟସତ୍ତସଙ୍ଖାରନିଦାନଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଅପ୍ପିୟାନଂ ପରିଗ୍ଗହଭୂତାନଂ ସତ୍ତାନଂ, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅସହନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅପ୍ପିୟସତ୍ତସଙ୍ଖାରନିଦାନା ଇସ୍ସା । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପିୟସମ୍ବନ୍ଧଂ ଭଦ୍ଦକମ୍ପି ତଂ କୋଧନସ୍ସ ଅପ୍ପିୟମେୱାତି । ଉଭୟନ୍ତି ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଇସ୍ସା ଚାତି ଉଭୟଂ । ଉଭୟନିଦାନନ୍ତି ପିୟନିଦାନଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପିୟନିଦାନଞ୍ଚ । ପିୟାତି ଇଟ୍ଠା । କେଳାୟିତାତି ଧନାୟିତା । ମମାୟିତାତି ମମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହିତା । ଇସ୍ସଂ କରୋତୀତି ‘‘କିଂ ଇମସ୍ସ ଇମିନା’’ତି ତସ୍ସ ପିୟସତ୍ତଲାଭାସହନୱସେନ ଉସ୍ସୂୟତି, ତମେୱ ପିୟସତ୍ତଂ ୟାଚିତୋ । ଅହୋ ୱତସ୍ସାତି ସାଧୁ ୱତ ଅସ୍ସ । ‘‘ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ପିୟୱତ୍ଥୁ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇସ୍ସଂ କରୋତି ଉସୂୟଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ମମାୟନ୍ତାତି କେଳାୟନ୍ତା । ଅପ୍ପିୟେତି ଅପ୍ପିୟେ ସତ୍ତେ ତେସଂ ସତାପତୋ । ଅସ୍ସାତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ୟେନ ତେ ଲଦ୍ଧା । ତେତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରା, ସଚେପି ଅମନାପା ହୋନ୍ତି ଅପ୍ପିୟେହି ସମୁଦାଗତତ୍ତା । ୱିପରୀତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଅୟାଥାୱଗାହିତାୟ । କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏୱରୂପସ୍ସ ଲାଭୀତି ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ଇସ୍ସଂ ୱା କରୋତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ‘‘ଅହୋ ୱତସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇସ୍ସଂ ୱା କରୋତି, ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ନ ଗହିତୋ ।
ୱତ୍ଥୁକାମାନଂ ପରିୟେସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ପରିୟେସନଛନ୍ଦୋ । ପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟୋ ଛନ୍ଦୋ ପଟିଲାଭଛନ୍ଦୋ । ପରିଭୁଞ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ପରିଭୋଗଛନ୍ଦୋ । ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ନିଧାପନୱସେନ, ସଙ୍ଗୋପନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ସନ୍ନିଧିଛନ୍ଦୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମେୱ ପୟୋଜନଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଛନ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘କତମୋ’’ତିଆଦି ।
ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ଅତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାୟନମେୱାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାମତ୍ତମେୱା’’ତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଏୱଂ ମହାନିଦାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩) ୱୁତ୍ତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ, ନ ୟୋ କୋଚି ୱିତକ୍କୋ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୱିତକ୍କଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାଧିକଂ ସତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନଂ ସତଂ, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାୱିଚରିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛିନନତୋ । ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘଂ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛିନନତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ । ଇଟ୍ଠଂ ପଣୀତଂ, ଅନିଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପଣୀତଂ, ପିୟାୟିତବ୍ବଂ ପିୟଂ, ଅପ୍ପିୟାୟିତବ୍ବଂ ଅପ୍ପିୟଂ, ତେସଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ନ ହୋତି । ତଣ୍ହାୱସେନ ହି ଏକଚ୍ଚୋ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ପଣୀତଂ ମଞ୍ଞତି, ଏକଚ୍ଚୋ ହୀନଂ, ଏକଚ୍ଚୋ ପିୟାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ନପ୍ପିୟାୟତି । ତେନାହ ‘‘ତଦେୱ ହୀ’’ତିଆଦି। ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଛନ୍ଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚେୱ ୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଦାନୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ହି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦହେତୁକନ୍ତି ।
ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୟନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା । ୟସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା । ୟସ୍ମା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅଧିମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ପମତ୍ତାକାରଂ ପାପେନ୍ତି, ମାନୋ ପନ ଜାତିମଦାଦି ୱସେନ ମତ୍ତାକାରମ୍ପି, ତସ୍ମା ‘‘ମତ୍ତପମତ୍ତାକାରପାପନଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚତି କୋଟ୍ଠାସୋ ଭାଗସୋ ସଙ୍ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତୀତି । ୟସ୍ମା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା ତଂତଂଦ୍ୱାରୱସେନ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଭାଗସୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ କେୱଲା, ତସ୍ମା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାନିଦାନୋ ୱିତକ୍କୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାନଂ ୱା ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା ତଂସମୁଦାୟୋ ‘‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଅନୱସେସୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ତଂତଂ ନିମିତ୍ତତ୍ତା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ।
ୟୋ ନିରୋଧୋ ୱୂପସମୋତି ନିରୋଧସଚ୍ଚମାହ । ତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ତସ୍ସ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାୟ ନିରୋଧସ୍ସ ୱୂପସମସ୍ସ ଅଧିଗମୁପାୟତାୟ ସାରୁପ୍ପଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଏତେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତନିରୋଧେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ତତ୍ଥଗାମିନୀ, ଏତେନ ମଗ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
ୱେଦନାକମ୍ମଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୩୫୯.ପୁଚ୍ଛିତମେୱ କଥିତଂ । ୟସ୍ମା ସକ୍କେନ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦେନ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା ପୁଚ୍ଛିତାୱ, ଭଗୱା ଚ ତଦଧିଗମୁପାୟଂ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱେଦନାମୁଖେନ କଥେନ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆରଭି, ଇତି ପୁଚ୍ଛିତମେୱ କଥେନ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ସାନୁସନ୍ଧିମେୱ ଚ କଥିତଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନନୁସନ୍ଧିକା କଥା ନାମ ଅତ୍ଥି । ଇଦାନିସ୍ସ ୱେଦନାମୁଖେନ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ କଥନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେୱତାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କରଜକାୟସ୍ସ ସୁଖୁମତାୱଚନେନେୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତମୁଦୁସୁଖୁମାଲଭାୱାପି ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କମ୍ମଜନ୍ତି କମ୍ମଜତେଜଂ । ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଉଳାରପୁଞ୍ଞକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ଅତିୱିୟ ଗରୁମଧୁରସିନିଦ୍ଧସୁଦ୍ଧାହାରଜୀରଣତୋ ଚ । ଏକାହାରମ୍ପୀତି ଏକାହାରୱାରମ୍ପି । ‘‘ୱିଲୀୟନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ କରଜକାୟସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ କମ୍ମଜତେଜସ୍ସ ବଲୱଭାୱେନ ଆହାରୱେଲାତିକ୍କମେନ ନେସଂ ବଲୱତୀ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସୁପାକଟା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ସୁଖୱେଦନାପି ପନ ନେସଂ ଉଳାରପଣୀତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଉପରୂପରି ଅନିଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ସୁପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତିୟେୱ । ଉପେକ୍ଖାପି ତେସଂ କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସନ୍ତପଣୀତରୂପା ଏୱ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଏୱ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ରୂପପରିଗ୍ଗହଂ, ରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ସମଥାଭିନିୱେସୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହୋତିପି ଏତଦେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ କଥେତି ‘‘ଏୱଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ‘‘ଏତେନ ଇଧାପି ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏକଦେସେନ ୱିଭାୱିତମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାୱସେନ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ, ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମୱସେନପି ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିୱିଧୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିନିୱେସୋତି ଅନୁପ୍ପୱେସୋ, ଆରମ୍ଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ଭେ ଏୱ ହି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ, ସମ୍ମସନଂ ପନ ଅନୱସେସତୋୱ ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତେ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନେ’’ତି ଇଦଂ ରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅରୂପମୁଖେନ ପନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ପଠମଂ ଝାନଙ୍ଗାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସେସଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଠମାଭିନିପାତୋତି ସବ୍ବେ ଚେତସିକା ଚିତ୍ତାୟତ୍ତା ଚିତ୍ତକିରିୟାଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଫସ୍ସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ଉପ୍ପନ୍ନଫସ୍ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସି ୱା ଆରମ୍ମଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସସହଜାତାୟ ୱେଦନାୟ ତଂସମକାଲମେୱ ୱେଦେତି, ଫସ୍ସୋ ପନ ଓଭାସସ୍ସ ୱିୟ ପଦୀପୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୋ ହୋତୀତି ପୁରିମକାଲୋ ୱିୟ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟା ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଫୁସନ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଫୁସନାକାରେନ । ଅୟଞ୍ହି ଅରୂପଧମ୍ମତ୍ତା ଏକଦେସେନ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପି ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଂ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ସୋତଂ, ଚିତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଫୁସନ୍ତୋ ୱିୟ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ପୱତ୍ତତୀତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀତି ଇସ୍ସରୱତାୟ ୱିସୱିତାୟ ସାମିଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣରସଂ ସଂୱେଦେନ୍ତୀ । ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଦେସେନେୱ ପୱତ୍ତି ଫୁସନାଦିମତ୍ତଭାୱତୋ, ୱେଦନାୟ ପନ ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଆରମ୍ମଣେ ନିପ୍ପଦେସତୋ ପୱତ୍ତି । ଫୁସନାଦିଭାୱେନ ହି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ଏକଦେସାନୁଭୱନଂ, ୱେଦୟିତଭାୱେନ ଗହଣଂ ୟଥାକାମଂ ସବ୍ବାନୁଭୱନଂ, ଏୱଂସଭାୱାନେୱ ତାନି ଗହଣାନୀତି ନ ୱେଦନାୟ ୱିୟ ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ୟଥା ସକକିଚ୍ଚକରଣେନ ସାମିଭାୱାନୁଭୱନଂ ଚୋଦେତବ୍ବଂ । ୱିଜାନନ୍ତନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ୱିସେସତୋ ଜାନନ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ନାଳିୟା ମିନନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ସଞ୍ଞା ୱିୟ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା । ତଥା ହି ଅନେନ କଦାଚି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନାପି ହୋତି, ଇମେସଂ ପନ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପାକଟଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟୱିସେସସିଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପାକଟଭାୱେପି ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩), ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୭) ଚ ଏୱମାଦି ୱଚନତୋ ସବ୍ବେ ସମ୍ମସନୁପଗା ଧମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକଗ୍ଗହଣଞ୍ହି ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣଭାୱତୋ। ତତ୍ଥ ଚ ଫସ୍ସଚେତନାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ ଚେତନପ୍ପଧାନତ୍ତା ତେସଂ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୧) ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା, ଇତରେ ପନ ଖନ୍ଧା ସରୂପେନେୱ ଗହିତା ।
ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ-ସଦ୍ଦୋ କରଜକାୟୱିସୟୋ, ନ ଛବ୍ବତ୍ଥୁୱିସୟୋତି । କଥମିଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ? ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତେ । ସୋତି କରଜକାୟୋ । ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଂ ନାମରୂପଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଧିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତମ୍ପି ନାମଂ ଅତ୍ଥେୱାତି । ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁକାତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନାଦିହେତୁକା । ‘‘ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଚରତୀ’’ତି ଇମିନା ବଲୱୱିପସ୍ସନଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କାପନଂ, ୱିସେସାଧିଗମଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ । ୱେଦନାୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ। ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଚ ତୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସେସୁ ୱେଦନାୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସୋ ସୁକରୋ ୱେଦନାନଂ ୱିଭୂତଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଫସ୍ସୱସେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ସକ୍କପମୁଖାନଂ ତେସଂ ଦେୱାନଂ ୟଥା ୱେଦନା ୱିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ନ ଏୱଂ ଇତରଦ୍ୱୟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଦନାୟ ଏୱ ଚ ନେସଂ ୱିଭୂତଭାୱୋ ୱେଦନାମୁଖେନେୱେତ୍ଥ ଭଗୱତା ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ‘‘ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପାକଟତାୟା’’ତି ଇଦଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାସଞ୍ହି ପୱତ୍ତି ଓଳାରିକା, ନ ଇତରାୟ । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଇତରାୟପି ପୱତ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାକଟା ଏୱାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଞ୍ହୀ’’ତି ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଦା ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ସୁଖୱେଦନାୟ ପାକଟଭାୱୱିଭାୱନଂ, ତୟିଦଂ ଅସମାହିତଭୂମିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସକଲଂ ସରୀରଂ ଖୋ ଭନ୍ତେ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାମଂ ପୱତ୍ତିଓଳାରିକତାୟ ଅୱୂପସନ୍ତସଭାୱମେତଂ ସୁଖଂ, ସାତଲକ୍ଖଣତାୟ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଦା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁଦ୍ଦୀପନାତି ଞାଣେନ ଦୀପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ଧକାରା ଅଭିଭୂତା’’ତି । ଅନ୍ଧକାରାତି ଅନ୍ଧକାରଗତସଦିସୀ, ଜାନିତୁକାମେ ଚ ଅନ୍ଧକାରିନୀ । ପୁବ୍ବାପରଂ ସମଂ ସୁକରେ ସୁପଲକ୍ଖିତମଗ୍ଗୱସେନ ପାସାଣତଲେ ମିଗଗତମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନେହି ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁମିନିତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ…ପେ॰… ପାକଟା ହୋତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି । ନୟତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ନୟୋ – ୟସ୍ମା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିସୟାୟ ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧିୟା ଅନୁଭୱନତୋ ନିଟ୍ଠାମଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ଚ ଉପଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ନ ତାୟ ନିରନୁଭୱନାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଂ ତତ୍ଥାନୁଭୱନଂ, ସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା । ତଥା ଅନୁପଲବ୍ଭମାନଂ ରୂପାଦିଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟୋ ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ, ତସ୍ମା ଅନନୁଭୁୟ୍ୟମାନେନ ତେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ ଅନୁଭୱମାନା ମଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟୁପଲଦ୍ଧି ଉପଲଦ୍ଧିଭାୱତୋ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିସୟୁପଲଦ୍ଧିୱିସୟଂ ପନ ନିରନୁଭୱନଂ ତଂ ଅନୁପଲଦ୍ଧିସଭାୱମେୱ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ୟଥାରୂପନ୍ତି । ନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା, ‘‘ସୋମନସ୍ସଂପାହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମାନଜାତିୟମ୍ପି ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ୱିୱେଚେତ୍ୱା ଅସଂସଟ୍ଠଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟଞ୍ଚ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦେସନା ତଥାୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬, ୩୯୦, ୪୧୩, ୪୫୦, ୪୬୫, ୪୬୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୬, ୨୦୯; ୩.୬୭, ୩୪୨; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୮) ଆଗତା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୭୩) ତଥା ଦେସନାୟ ଆଗତଭାୱୋ ଅନନ୍ତରମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି, ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନାପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬) ତାଦିସୀ ଏୱ । ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ‘‘ଏୱଂ ଚେତଂ, ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୁତଂ ହୋତି ‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନାଲଂ ଅଭିନିୱେସାୟା’ତି, ସୋ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାନାତି, ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ପରିଜାନାତି, ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ପରିଞ୍ଞାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ସୋ ତାସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୦) ଆଗତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୀ’’ତି । ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ପନ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପହୀନୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ନାଭିୱଦତି ନାଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ସ ତଂ ୱେଦନଂ ଅନଭିନନ୍ଦତୋ ଅନଭିୱଦତୋ ଅନଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ ୟା ୱେଦନାସୁ ନନ୍ଦୀ ସା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୪) ଆଗତଂ । ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲେ ‘‘କତି ପନାୟ୍ୟେୱେଦନା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ଆଗତଂ । ମହାୱେଦଲ୍ଲେ ‘‘ୱେଦନାତି, ଆୱୁସୋ, ୱୁଚ୍ଚତି, କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ‘ୱେଦନା’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୦) ଆଗତଂ । ଏୱଂ ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତାଦୀସୁପି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୫) ୱେଦନାକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
‘‘ପଠମଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ତମେତ୍ଥ କଥିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ, କଥଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ ? ୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତକଂୟେୱ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱେଦନା ରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନ ଚସ୍ସା ପୁରିମସିଦ୍ଧା ଏୱ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱେଦନଂ ୱଦନ୍ତେନ ତସ୍ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ପଠମତରଂ ଗହିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଇମାୟ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୟା ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସେୱେତ୍ଥ ପଠମଂ ଗହିତତା ଜୋତିତା, ନ ସରୂପେନେୱ ଗହିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ନାରୁଳ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
୩୬୦.ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହୀତି ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭାଗେହି । ଏୱରୂପନ୍ତି ୟଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅଭିବୁଦ୍ଧିୟା, କୁସଲାନଞ୍ଚ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଏୱରୂପଂ, ତଂ ପନ କାମୂପସଞ୍ହିତତାୟ ‘‘ଗେହନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗେହସିତସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଇଟ୍ଠାନନ୍ତି ପିୟାନଂ । କନ୍ତାନନ୍ତି କମନୀୟାନଂ । ମନାପାନନ୍ତି ମନୱଡ୍ଢନକାନଂ । ତତୋ ଏୱ ମନୋ ରମେନ୍ତୀତି ମନୋରମାନଂ । ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ତଣ୍ହାସନ୍ନିସ୍ସିତାନଂ କାମୂପସଞ୍ହିତାନଂ । ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋତି ‘‘ଅହୋ ମୟା ଇମାନି ଲଦ୍ଧାନୀ’’ତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଅସ୍ସାଦୟତୋ । ଅତୀତନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତଂ । ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତଂ । ୱିପରିଣତନ୍ତି ସଭାୱୱିଗମେନ ୱିଗତଂ । ସମନୁସ୍ସରତୋତି ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ଅନୁଚିନ୍ତୟତୋ । ଗେହସିତନ୍ତି କାମଗୁଣନିସ୍ସିତଂ । କାମଗୁଣା ହି କାମରାଗସ୍ସ ଗେହସଦିସତ୍ତା ଇଧ ‘‘ଗେହ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଏୱରୂପନ୍ତି ୟଂ ଅକୁସଲାନଂ ପରିହାନାୟ, କୁସଲାନଞ୍ଚ ଅଭିବୁଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ଏୱରୂପଂ, ତଂ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ନେକ୍ଖମ୍ମୂପସଞ୍ହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ତଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣେ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଦସ୍ସିତେ ଇତରାନି ତସ୍ସ କାରଣତୋ, ଫଲତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଦସ୍ସିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣମେୱ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପାନନ୍ତ୍ୱେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧନ୍ତି ଜରାୟ ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତଞ୍ଚେୱ ଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନଂ ନିରୁଜ୍ଝନଞ୍ଚ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା କମେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧୀନଂ ଉପରି ଅନପ୍ପକଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
ଅମାନୁସୀ ରତି ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ ॥
ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ଚ –
ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିୱସେନ । ‘‘ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିତ୍ଥରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପବ୍ବଜିତୁଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ପବ୍ବଜନ୍ତସ୍ସ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ, ତଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସ, ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ, କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ୟା ପଟିପତ୍ତି, ସବ୍ବା ସା ଇଧ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନୁସ୍ସତିୟା ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ନିଟ୍ଠାତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅନୁସ୍ସତିୱସେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଘରବନ୍ଧନତୋ ନିକ୍ଖମନଟ୍ଠେନ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାଦୟୋପି ତଂପଟିପକ୍ଖତୋ । ତେନାହ –
‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଠମଂ ଝାନଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ।
ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) ।
ୟଂ ଚେତି ଏତ୍ଥ ଚେତି ନିପାତମତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଚତୁକ୍କନୟୱସେନେୱ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଝାନକଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୱସେନା’’ତି । ଦ୍ୱୀସୂତି ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୋମନସ୍ସେସୁ ।
ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେ ସୋମନସ୍ସେତି ପରିତ୍ତଭୂମିକେ, ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱା ସୋମନସ୍ସେ । ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସୋମନସ୍ସେସୂତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପିତସୋମନସ୍ସେସୁ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମଟ୍ଠସୋମନସ୍ସେସୁ ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋମନସ୍ସୱିପସ୍ସନାତୋପୀତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରସୋମନସ୍ସପୱତ୍ତିୱିପସ୍ସନାତୋପି । ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାର ୱିପସ୍ସନା ପଣୀତତରା ସମ୍ମସିତଧମ୍ମୱସେନପି ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସେସସିଦ୍ଧିତୋ, ୟତୋ ମଗ୍ଗେପି ତଥାରୂପା ୱିସେସା ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ନିୟମେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେନ ମୋରୱାପୀୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
୩୬୧.ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ କାମଗୁଣାନଂ ଅପ୍ପଟିଲାଭନିମିତ୍ତଂ, ୱିଗତନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦୋମନସ୍ସଂ । ଅପ୍ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋତି ଅପ୍ପଟିଲାଭେନ ‘‘ଅହମେୱ ନ ଲଭାମୀ’’ତି ପରିତସ୍ସନତୋ । ସମନୁସ୍ସରତୋତି ‘‘ଅହୁ ୱତ ମେ ତଂ ୱତ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଚିନ୍ତୟତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୂ’’ତିଆଦି ।
ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୂତି ସୁଞ୍ଞତଫଲାଦିଅରିୟଫଲୱିମୋକ୍ଖେସୁ । ପିହନ୍ତି ଅପେକ୍ଖଂ, ଆସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ଆସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ୟଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ତତ୍ଥ ପିହା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଅୱିସୟତ୍ତା, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ଅନଧିଗତଭାୱତୋ । ଅନୁସ୍ସୱୂପଲଦ୍ଧେ ପନ ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହ’’ନ୍ତିଆଦି । ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ’’ତି ଚ ଇମିନା ନୟିଦଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସଭାୱତୋ ଅନିଟ୍ଠଧମ୍ମେୟେୱ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ, ଅଥ ଖୋ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭହେତୁକଂ ଇଚ୍ଛାଭିଘାତୱସେନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଇମମ୍ପି ପକ୍ଖଂ…ପେ॰… ନାସକ୍ଖିନ୍ତି ଅନୁସୋଚତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ, ଇମସ୍ମିଂ ମାସେ, ଇମସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ନାଲଦ୍ଧଂ, କସିଣପରିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ନାଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱସେନା’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟତୋ ଏୱ-କାରୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିୟମୋତି କତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମିମ୍ପି…ପେ॰… ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହେତ୍ଥ ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସତା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେ ନିୟତା, ଅଥ ଖୋ ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସେ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରତା ନିୟତା ପଟିୟୋଗିନିୱତ୍ତନତ୍ଥତ୍ତା ଏୱ-କାରସ୍ସ । ‘‘ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରମେୱ, ନ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାର’’ନ୍ତି । ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଦୋମନସ୍ସଂ ପନ ସିୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରସ୍ସେୱ କାରଣଭୂତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଦୋମନସ୍ସଂ । କିଂ ତଂ ? ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସଂ, ୟଂ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଦୋମନସ୍ସନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ୟଂ ଚେ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ମଞ୍ଞନୱସେନାତି ପରିକପ୍ପନୱସେନ । ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ।
ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞନେ । ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନୟୋ । ଦୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟଭୂତେତି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେ । ଉପଚାରଜ୍ଝାନଞ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱା ପାଦକାନି କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁକାମସ୍ସ ତେସଂ ଅଲାଭେ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେ ତାନି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନାମ ହୋନ୍ତି ଇତି ତେ ଧମ୍ମା ଫଲୂପଚାରେନ ‘‘ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୟୋ ପନ ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନଦୋମନସ୍ସୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତେ କାରଣୂପଚାରେନ ‘‘ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ । ନନୁ ଏତସ୍ସ ତଦା ଦୋମନସ୍ସମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ଦୋମନସ୍ସହେତୁକା ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥ କଥଂ ଦୋମନସ୍ସସମଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱୋହରତୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଦୋମନସ୍ସେତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରନିମିତ୍ତେ ଦୋମନସ୍ସେ । ତୀହି ମାସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବା ତେମାସିକା, ତଂ ତେମାସିକଂ । ଇମା ଚ ତେମାସିକାଦୟୋ ପଟିପଦା ତଥାପୱତ୍ତଉକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଧିକମଜ୍ଝିମମୁଦୁସ୍ସାହୱସେନ ୱା । ଜଗ୍ଗତୀତି ଜାଗରିକଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି ।
ମହାସିୱତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
ସହସ୍ସଦ୍ୱିସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ମହାଗଣେ ।
ଅଟ୍ଠକଥାଥେରାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅତ୍ଥପଟିପୁଚ୍ଛନକଥେରା । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେତି ଭିକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମତୋ ୱିହାରଂ ପଟିଗମନମଗ୍ଗେ। ତୟୋ…ପେ॰… ଗାହାପେତ୍ୱାତି ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ଉଣ୍ହାପନାନି ।
କେନଚିପପଞ୍ଚେନାତି କେନଚି ସରୀରକିଚ୍ଚଭୂତେନ ପପଞ୍ଚେନ । ସଞ୍ଞଂ ଅକାସି ରତ୍ତିୟଂ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ।
କସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଗତୋତି ଆହ ‘‘ଥେରୋ କିରା’’ତିଆଦି । ଅରହତ୍ତଂ ନାମ କିନ୍ତି ତଦଧିଗମସ୍ସ ଅଦୁକ୍କରଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହୀତି ଚତୂହିପି ଇରିୟାପଥେହି ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ, ତସ୍ମା ୟାୱ ଅରହତ୍ତାଧିଗମା ସୟନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନୁ ଖୋ ତେ ଏତ’’ନ୍ତି ସଂୱେଗଜାତୋ ୱୀରିୟଂ ସମୁତ୍ତେଜେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଚିଣ୍ଣଭାୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ।
ପରିମଜ୍ଜୀତି ପରିମସି । କେଚି ପନ ‘‘ପରିମଜ୍ଜୀତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଥେରେନ ଧୋୱିୟମାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧୋୱୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।
ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ନାମ ଉପଚାରଜ୍ଝାନପଠମଜ୍ଝାନାଦି ।
‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଦୋମନସ୍ସେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସୋମନସ୍ସେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୬୨.ଏୱରୂପାତି ୟା ଅକୁସଲାନଂ ଅଭିବୁଦ୍ଧିୟା, କୁସଲାନଂ ପରିହାନାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି, ଏୱରୂପା, ସା ପନ କାମୂପସଞ୍ହିତତାୟ ‘‘ଗେହସିତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଗେହସିତଉପେକ୍ଖା’’ତି । ‘‘ବାଲସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ବାଲକରଧମ୍ମୟୋଗତୋ ବାଲସ୍ସ ଅତ୍ତହିତପରହିତବ୍ୟାମୂଳ୍ହତାୟ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୂନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଜନନାଦୀହି କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ କିଲେସୋଧୀନଂ ମଗ୍ଗୋଧୀହି ଅଜିତତ୍ତା ଅନୋଧିଜିନସ୍ସ, ଓଧିଜିନୋ ୱାୟପେକ୍ଖା, ଓଧିସୋ ଚ କିଲେସାନଂ ଜିତତ୍ତା, ତେନସ୍ସ ସେକ୍ଖଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତ୍ତମଭୱାଦିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନୱିପାକସ୍ସ ଅଜିତତ୍ତା ଅୱିପାକଜିନସ୍ସ, ୱିପାକଜିନା ୱା ଅରହନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା, ତେନସ୍ସ ଅସେକ୍ଖତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନେକାଦୀନୱେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପାପଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭୂତେ ସମ୍ମୋହେ ଆଦୀନୱାନଂ ଅଦସ୍ସନସୀଲତାୟ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ । ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଅସ୍ସୁତୱତୋ । ଏଦିସୋ ଏକଂସେନ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନାମ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନପି ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱରୂପାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସମ୍ମୋହପୁବ୍ବିକା । ରୂପଂ ସା ନାତିୱତ୍ତତୀତି ରୂପାନଂ ସମତିକ୍କମନାୟ କାରଣଂ ନ ହୋତି, ରୂପାରମ୍ମଣେ କିଲେସେ ନାତିକ୍କମତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞାଣାୱିଭୂତତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଉପେକ୍ଖା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ତସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ’’ତି ଆହ । ଅନତିୱତ୍ତମାନା ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ । ତତୋ ଏୱ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନତୋ ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗା । ଅଭିସଙ୍ଗସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ୱସେନ, ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟତାୟ ଚ ତେନ ଲଗ୍ଗିତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ।
ଏୱରୂପାତି ୟା ଅକୁସଲାନଂ ପହାନାୟ, କୁସଲାନଞ୍ଚ ଅଭିବୁଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ଏୱରୂପା, ସା ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ନେକ୍ଖମ୍ମୂପସଞ୍ହିତାତି ଆହ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସିତା’’ତି । ଇଦାନି ତଂ ପାଳିୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପଂ ସା ଅତିୱତ୍ତତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତୋ । ରୂପନିୟାତାତି କିଲେସେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ । ଇଟ୍ଠେତି ସଭାୱତୋ, ସଙ୍କପ୍ପତୋ ଚ ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ । ଅରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ନ ରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ରାଗଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଅନିଟ୍ଠେ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମଂ ସମ୍ମା ୟୋନିସୋ ନ ପେକ୍ଖନଂ ଅସମପେକ୍ଖନଂ, ତଂ ପନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁପି ବାଲସ୍ସ ହୋତୀତି ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅସମପେକ୍ଖନେନ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତିୱିଧେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅସମପେକ୍ଖନୱସେନ ମୁୟ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପେକ୍ଖା । ନେକ୍ଖମ୍ମସିତା ଉପେକ୍ଖା ୱେଦନାସଭାଗାତି ଉଦାସିନାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟା, ଉପେକ୍ଖା ୱେଦନାୟ ଚ ସଭାଗା । ଏତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖା ୱାତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଉପେକ୍ଖାନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଉପେକ୍ଖା’’ତି ଗହିତା ଏୱ । ତସ୍ମାତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟପି ଇଧ ଉପେକ୍ଖାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଉପେକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତାୟପି ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଉପେକ୍ଖାୟାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ‘‘ୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନା’’ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତା ନତ୍ଥମେୱ ।
୩୬୩. ୟଦି ସକ୍କସ୍ସ ତଦା ସୋତାପତ୍ତିଫଲପତ୍ତିୟାୱ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସୀତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତରୁଣସକ୍କୋତି ଅଭିନୱୋ ଅଧୁନା ପାତୁଭୂତୋ ସକ୍କୋ । ସମ୍ପତି ପାତୁଭାୱଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତରୁଣସକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ କୁମାରତା, ୱୁଦ୍ଧତା ୱା ଅତ୍ଥି । ଗତାଗତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗମନାଗମନକାରଣଂ । ନ ପଞ୍ଞାୟତି ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଞ୍ହି ଚୱନ୍ତାନଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ୱିଗଚ୍ଛତି ଅନୁଦେୱ ଚିତ୍ତଜଂ, ଆହାରଜଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ, ଉତୁଜଂ ପନ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ପୱେଣିଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତଂ ଭସ୍ସନ୍ତଂ ୱା ସୋସନ୍ତଂ ୱା କିଲେସନ୍ତଂ ୱା ୱିଟ୍ଠତଂ ୱା ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଦେୱାନଂ । ତେସଞ୍ହି ଓପପାତିକତ୍ତା କମ୍ମଜରୂପେ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତେ ସେସତିସନ୍ତତିରୂପମ୍ପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତେନାହ ‘‘ଦୀପସିଖାଗମନଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ସେସଦେୱତା ନ ଜାନିଂସୁ ପୁନପି ସକ୍କତ୍ତଭାୱେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା । ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱସାନଟ୍ଠାନେସୁ । ନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲମେୱାତି ସପ୍ପିମ୍ହା ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲଭୂତଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଫଲମେୱ କଥିତଂ । ସକୁଣିକାୟ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୂପଗଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା । ଅସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଫଲସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ।
ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୱଣ୍ଣନା
୩୬୪.ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାୟାତି ପାତିମୋକ୍ଖଭୂତସୀଲସଂୱରାୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଜେଟ୍ଠକସୀଲସଂୱରାୟା’’ତି । ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଞ୍ହି ସବ୍ବସୀଲତୋ ଜେଟ୍ଠକସୀଲ’’ନ୍ତି ଦୀଘୱାପୀୱିହାରୱାସି ସୁମତ୍ଥେରୋ ୱଦତି, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପନସ୍ସ ତେପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଏୱ ସୀଲଂ, ଇତରାନି ପନ ‘ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’ତି ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ନାମ ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖାମତ୍ତକଂ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନମତ୍ତକଂ, ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ପଟିଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେ ‘ଇଦ ମତ୍ଥ’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନମତ୍ତକଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୱ ସୀଲଂ । ତଥା ହି ୟସ୍ସ ସୋ ଭିନ୍ନୋ, ସୋ ଇତରାନି ରକ୍ଖିତୁଂ ଅଭବ୍ବତ୍ତା ଅସୀଲୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ସବ୍ବସୋ ଅରୋଗୋ ସେସାନଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ଭବ୍ବତ୍ତା ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ମା ଇତରେସଂ ତସ୍ସ ପରିୱାରଭାୱତୋ, ସବ୍ବସୋ ଏକଦେସେନ ଚ ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋ ତଦେୱ ପଧାନସୀଲଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଜେଟ୍ଠକସୀଲସଂୱରାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାନିରୋଧସାରୁପ୍ପଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାନଂ, ପଟିପଦାୟ ଚ ମୂଲଭୂତଂ ୱେଦନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ପଟିପଦା ଦେସିତା ସକ୍କସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ସଂକିଲେସଧମ୍ମପ୍ପହାନମୁଖେନ ୱୋଦାନଧମ୍ମପାରିପୂରୀତି, ଏୱଂ ତସ୍ସା ଏୱ ପଟିପଦାୟ ମୂଲଭୂତମ୍ପି ସୀଲସଂୱରଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା ୟତୋ ସୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟଥା ଚ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ତଦୁଭୟଂ ସକ୍କସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାୟସମାଚାରମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମପ୍ପହାନମୁଖେନ ୱୋଦାନଧମ୍ମପାରିପୂରୀତି କତ୍ୱା । ସୀଲକଥାୟଂ ଅସେୱିତବ୍ବକାୟସମାଚାରାଦିକଥନେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା କମ୍ମପଥୱସେନାତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ।
କମ୍ମପଥୱସେନାତି ଚ କମ୍ମପଥୱିଚାରୱସେନ। କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପତ୍ତାନମ୍ପି ହି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ଅସେୱିତବ୍ବକାଦୀନଂ ଅସେୱିତବ୍ବକାୟସମାଚାରାଦିଭାୱୋ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାତି ସିକ୍ଖାପଦପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ । ୟତୋ ୟତୋ ହି ୟା ୟା ୱେରମଣୀ, ତଦୁଭୟେପି ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ କଥେତି ନାମ । ତେନାହ ‘‘କାୟଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦି । ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୋ, ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ୟଂ, ତସ୍ସ ଅସେୱିତବ୍ବକାୟସମାଚାରାଦିତା । ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ନ ୱୀତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ସୀଲଂ ।
ମିଚ୍ଛା ସମ୍ମା ଚ ପରିୟେସତି ଏତାୟାତି ପରିୟେସନା, ଆଜୀୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚୟଗୱେସନବ୍ୟାପାରୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରିକୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି। ଅରିୟା ନିଦ୍ଦୋସା ପରିୟେସନା ଗୱେସନାତି ଅରିୟପରିୟେସନା, ଅରିୟେହି ସାଧୂହି ପରିୟେସିତବ୍ବାତିପି ଅରିୟପରିୟେସନାତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ଅନରିୟପରିୟେସନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଜାତିଧମ୍ମୋତି ଜାୟନସଭାୱୋ ଜାୟନପକତିକୋ । ଜରାଧମ୍ମୋତି ଜୀରଣସଭାୱୋ । ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୋତି ବ୍ୟାଧିସଭାୱୋ । ମରଣଧମ୍ମୋତି ମୀୟନସଭାୱୋ । ସୋକଧମ୍ମୋତି ସୋଚନକସଭାୱୋ । ସଂକିଲେସଧମ୍ମୋତି ସଂକିଲିସ୍ସନସଭାୱୋ ।
ପୁତ୍ତଭରିୟନ୍ତି ପୁତ୍ତା ଚ ଭରିୟା ଚ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଦ୍ୱନ୍ଦେକତ୍ତୱସେନ ତେସଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟତୋ ୱିକାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଜାତରୂପମେୱ ହୋତୀତି ଜାତରୂପଂ ନାମ ସୁୱଣ୍ଣଂ । ଧୱଲସଭାୱତାୟ ରଜତୀତି ରଜତଂ, ରୂପିୟଂ । ଇଧ ପନ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାରହଂ ‘‘ରଜତ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ଗହିତଂ ୱୋହାରୂପଗମାସକାଦି । ଜାତିଧମ୍ମା ହେତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପଧୟୋତି ଏତେ କାମଗୁଣୂପଧୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ଜାତିଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେତି ।
ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୱାରାଦୀସୁ ଜାତରୂପରଜତଂ ନ ଗହିତଂ । ନ ହେତସ୍ସ ସୀସରୋଗାଦୟୋ ବ୍ୟାଧୟୋ ନାମ ସନ୍ତି, ନ ସତ୍ତାନଂ ୱିୟ ଚୁତିସଙ୍ଖାତଂ ମରଣଂ, ନ ସୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚୁତିସଙ୍ଖାତଂ ମରଣନ୍ତି ଚ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଖନ୍ଧନିରୋଧୋ, ସୋ ତସ୍ସ ନତ୍ଥି, ଖଣିକନିରୋଧୋ ପନ ଖଣେ ଖଣେ ଲବ୍ଭତେୱ । ରାଗାଦୀହି ପନ ସଂକିଲେସେହି ସଂକିଲିସ୍ସତୀତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମୱାରେ ଗହିତଂ ଜାତରୂପଂ, ତଥା ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଜାତିଧମ୍ମୱାରେ, ମଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୀରଣତୋ ଜରାଧମ୍ମୱାରେ ଚ । ଅରିୟେହି ନ ଅରଣୀୟା, ପରିୟେସନାତିପି ଅନରିୟପରିୟେସନା ।
ଇଦାନି ଅନେସନାୱସେନାପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମ୍ଭାରପରିୟେସନଂ ପହରଣୱିସାଦିଗୱେସନଂ, ପୟୋଗୱସେନ ପୟୋଗକରଣଂ ତଜ୍ଜାୱାୟାମଜନନଂ ତାଦିସଂ ଉପକ୍କମନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ପାଣାତିପାତାଦିଅତ୍ଥଂ ଗମନଂ, ପଚ୍ଚେକଂ କାଲ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ସମ୍ଭାରପରିୟେସନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ପୟୋଗକରଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ଗମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଇତରୋତି ‘‘ସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତକାୟସମାଚାରାଦିକୋ । ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ତଥା ଉପ୍ପାଦିତଚିତ୍ତୋ ହି ସତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ତାଦିସଂ ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମଂ କରୋନ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ମତ୍ଥକଂ ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମ୍ପି ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ବହୁପକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୪) ।
ଇଦାନି ତଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଅସେୱିତବ୍ବଂ, ସେୱିତବ୍ବଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘଭେଦାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ବୁଦ୍ଧରତନସଙ୍ଘରତନୁପଟ୍ଠାନେହେୱ ଧମ୍ମରତନୁପଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ଦିୱସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଗମନାଦିୱସେନା’’ତି। ଧନୁଗ୍ଗହପେସନଂ ଧନୁଗ୍ଗହପୁରିସାନଂ ଉୟ୍ୟୋଜନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଚୱରୟାଚନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଲାଭୁପ୍ପାଦୱସେନ ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରସ୍ସ କୁଲେସୁ ୱିଞ୍ଞାପନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ଅନରିୟପରିୟେସନଂ ପରିୟେସନ୍ତାନଂ ।
ପାରିପୂରିୟାତି ପାରିପୂରିଅତ୍ଥଂ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲୱସେନେୱ ହି ସେୱିତବ୍ବାନଂ ପାରିପୂରୀତି ତଦତ୍ଥଂ ସବ୍ବା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋପି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନେୱ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତୀତି ତଦତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ୱତ୍ୱା ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖୋ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୱଣ୍ଣନା
୩୬୫.ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପିଧାନାୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପିଦହନତ୍ଥାୟ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଦ୍ୱାରାନି, ତେସଂ ପିଧାନଂ ସଂୱରଣଂ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଗୋପନାତି ଆହ ‘‘ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟା’’ତି । ଅସେୱିତବ୍ବରୂପାଦିୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଅସଂୱରୋ, ସଂକିଲେସଧମ୍ମୱିପ୍ପହାନୱସେନ ୱୋଦାନଧମ୍ମପାରିସୁଦ୍ଧୀତି । କାମଂ ପାଳିୟଂ ଅସେୱିତବ୍ବମ୍ପି ରୂପାଦି ଦସ୍ସିତଂ, ସକ୍କେନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାୟ ପଟିପତ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତାତି ତମେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପମ୍ପୀତିଆଦି ସେୱିତବ୍ବରୂପାଦିୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କଥେତୁକାମୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟନ୍ତି ସକ୍କୋ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦୋ ।
ରୂପନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ, ତସ୍ସ ଅସେୱନଂ ନାମ ଅଦସ୍ସନଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନ ସେୱିତବ୍ବଂ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତଂ ରୂପଂ ପସ୍ସତୋ ପଟିକୂଲମନସିକାରୱସେନ, ଅସୁଭସଞ୍ଞା ୱା ସଣ୍ଠାତି ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟୱସେନ । ଅଥ ୱା କମ୍ମଫଲସଦ୍ଦହନୱସେନ ପସାଦୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାପଟିଲାଭୋ ୱା ହୋତି ।
ପରିୟାୟକ୍ଖରଣତୋ ଅକ୍ଖରଂ, ୱଣ୍ଣୋ, ସୋ ଏୱ ନିରନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସମୁଦ୍ଦିତୋ ପଦୱାକ୍ୟସଞ୍ଞିତୋ, ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତୟିଦଂ କାବ୍ୟନାଟକାଦିଗତୱେୱଚନୱସେନ, ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ଚ ୱିଚିତ୍ତସନ୍ନିୱେସତାୟ ତଥାପୱତ୍ତୱିକପ୍ପନୱସେନ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଭାୱେନ ଉପତିଟ୍ଠନକଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖରଂ ଚିତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ସଦ୍ଦଂ ସୁଣତୋ ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତନ୍ତି ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ । ଧମ୍ମନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରରତନତ୍ତୟଧମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ୱା । ପସାଦୋତି ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧା, କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାପି । ନିବ୍ବିଦା ୱାତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ୱଟ୍ଟତୋ ଉକ୍କଣ୍ଠା ୱା ।
ଗନ୍ଧରସାୱିପରୋଧାଦିୱସେନ ସେୱିୟମାନଂ ଅୟୋନିସୋ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଅସେୱିତବ୍ବଂ ନାମ । ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱିୟମାନଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ଗହଣତୋ ସେୱିତବ୍ବଂ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟତୋ’’ତିଆଦି ।
ୟଂପନ ଫୁସତୋତି ୟଂ ପନ ସେୱିତବ୍ବଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସେୱ ଫୁସତୋ । ଆସୱକ୍ଖୟୋ ଚେୱ ହୋତି ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଅରିୟୱଂସସ୍ସ ଉକ୍କଂସନତୋ । ପଚ୍ଛିମା ଚ…ପେ॰… ଅନୁଗ୍ଗହିତା ହୋତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜନତୋ ।
ୟେ ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଇଟ୍ଠାଦିଭେଦେ ସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା’’ତି ୱିଭତ୍ତି ୱିପରିଣାମେତବ୍ବା, ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସ ୟେ ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱରୂପା ସେୱିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କରୁଣାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିଣ୍ଣଂ ଥେରାନଂ ଧମ୍ମାତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନପଟିପତ୍ତୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଥେରାନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା । ବହି ଧାୱିତୁଂ ନ ଅଦାସିନ୍ତି ଅନ୍ତୋପରିୱେଣଂ ଆଗତମେୱ ରୂପାଦିଂ ଆରବ୍ଭ ଇମସ୍ମିଂ ତେମାସେ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କଦାଚି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ, ଅନ୍ତୋପରିୱେଣେ ଚ ୱିସଭାଗରୂପାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ, ତସ୍ମା ୱିସଟୱିତକ୍କୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ବହି ଧାୱିତୁଂ ନ ଅଦାସିନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନିୱାସଗେହତୋ ନିୱାସନଗବ୍ଭତୋ । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଖନ୍ଧପଞ୍ଚକତୋ ୱିପସ୍ସନାଗୋଚରତୋ । ଥେରୋ କିର ସବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକିରିୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜତି ।
୩୬୬. ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝାଭାୱତୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି ଏକନ୍ତୋ, ଏକନ୍ତୋ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକନ୍ତୱାଦା । ତେନାହ ‘‘ଏକଂୟେୱ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି, ଅଭିନ୍ନୱାଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାଚାରାତି ସମାନାଚାରା । ଏକଲଦ୍ଧିକାତି ସମାନଲଦ୍ଧିକା । ଏକପରିୟୋସାନାତି ସମାନନିଟ୍ଠାନା ।
ଇତି ସକ୍କୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ସୁତଂ ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନାନାୱାଦା ଚାରଲଦ୍ଧିନିଟ୍ଠାନଂ ଇଦାନି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ଅସାରତୋ ଞତ୍ୱା ଠିତୋ, ତସ୍ସ କାରଣଂ ଞାତୁକାମୋ ତମେୱ ତାୱ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମା ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ।
ଧାତୂତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତା, ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୂତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅନେକଜ୍ଝାସୟୋ ନାନଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଗନ୍ତୁକାମେ ଏକୋ ଠାତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥେପି ନାମ ସତ୍ତା ଏକଜ୍ଝାସୟା ଦୁଲ୍ଲଭା, ପଗେୱ ଲଦ୍ଧୀସୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଂ ୟଦେୱ ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ୟଂ ୟମେୱ ସସ୍ସତାଦିଅଜ୍ଝାସୟଂ । ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ତଂ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୱସେନ ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିଭାୱେନ ନିୱିସନ୍ତି, ଆଦାନଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଥାମେନ ଚ ପରାମାସେନ ଚାତି ଦିଟ୍ଠିଥାମେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନ ଚ । ସୁଟ୍ଠୁ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ଅତିୱିୟ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ୱୋହରନ୍ତୀତି ୟଥାଭିନିୱିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠିୱାଦଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି ପରେ ହି ଗାହେନ୍ତି ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘କଥେନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତି କିତ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି, ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅନ୍ତଂ ଅତୀତା ଅଚ୍ଚନ୍ତା, ଅଚ୍ଚନ୍ତା ନିଟ୍ଠା ଏତେସନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠା । ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ । ୟୋଗକ୍ଖେମୋତିପି ନିବ୍ବାନଂ ଚତୂହିପି ୟୋଗେହି ଅନୁପ୍ପଦୁଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଇ-କାରେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମୋ ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମୀତି । ଚରନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟସ୍ସତି ପରିକ୍ଖିସ୍ସତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନ୍ତଂ ଆଗମ୍ମାତି ପରିୟୋସାନନ୍ତିପି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନାମଂ ।
ସଙ୍ଖିଣାତୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଖେପେତି । ୱିନାସେତୀତି ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସୋ ଅଦସ୍ସନଂ ପାପେତି । ୱିମୁତ୍ତାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଗ୍ଗମେନ ୱିସେସେନ ମୁତ୍ତା ।
‘‘ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଂ ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟୋ ପନ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ପଞ୍ହୋ । ସୋ ଏୱ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତୀତି ନାୟଂ ଦୋସୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଅମ୍ବଂ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲବୁଜଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ୱିୟ ସିୟା, ଏୱଂ ପଞ୍ହସୀସେନ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ୱଦତି । ତଥା ହି ‘‘ପିୟାପ୍ପିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପଦାନେୱ ଗହିତାନି, ‘‘ପିୟାପ୍ପିୟଂ ଏକୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ପପଞ୍ଚା ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପପଞ୍ଚୋ ଏକୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରପୁଚ୍ଛା କାୟସମାଚାରାଦିୱିଭାଗେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା ତୟୋ ପଞ୍ହା ଜାତା, ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପୁଚ୍ଛା ରୂପାଦିୱିଭାଗେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା ଛ ପଞ୍ହା ସିୟୁଂ । ତଥା ସତି ଏକୂନୱୀସତି ପୁଚ୍ଛା ସିୟୁଂ, ଅଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତାସାମଞ୍ଞେନ ଏକୋୱ ପଞ୍ହୋ କତୋ, ଏୱଂ ସତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରପୁଚ୍ଛାଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ତେପି ତୟୋ ଏକୋୱ ପଞ୍ହୋତି ସବ୍ବେୱ ଦ୍ୱାଦସେୱ ପଞ୍ହା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ୟସ୍ମା କାୟସମାଚାରାଦୀସୁ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ମହାୱିସୟତାୟ ଅପରିମାଣୋ ୱିଭାଗୋ ସମ୍ଭୱତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ସକଲମ୍ପି ୱିନୟପିଟକଂ ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ । ରୂପାଦୀସୁ ପନ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ଅପ୍ପୱିସୟତାୟ ନ ତାଦିସୋ ୱିଭାଗୋ ସମ୍ଭୱତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ଇତି ମହାୱିସୟତାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରପୁଚ୍ଛା ତୟୋ ପଞ୍ହା କତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପୁଚ୍ଛା ପନ ଅପ୍ପୱିସୟତାୟ ଏକୋୱ ପଞ୍ହୋ କତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସ ମହାପଞ୍ହା’’ତି ।
୩୬୭.ଚଲନଟ୍ଠେନାତି କମ୍ପନଟ୍ଠେନ । ତଣ୍ହା ହି କାମରାଗରୂପରାଗଅରୂପରାଗାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅନୱଟ୍ଠିତତାୟ ସୟମ୍ପି ଚଲତି, ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମ୍ପି ସନ୍ତାନଂ ଭୱାଦୀସୁ ପରିକଡ୍ଢନେନ ଚାଲେତି, ତସ୍ମା ଚଲନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା ଏଜା ନାମ । ପୀଳନଟ୍ଠେନାତି ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ । ପଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ଅଧମ୍ମରାଗାଦିଭାୱେନ, ସମ୍ମୁଖପରଂମୁଖେନ, କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣେନ ଚ ପକାରତୋ ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଗଣ୍ଡୋ । ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ଆସୟସ୍ସ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପୱିସନଟ୍ଠେନ । କଡ୍ଢତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ରୁଚିୟା ଉପନେତି । ଉଚ୍ଚାୱଚନ୍ତି ପଣୀତଭାୱଂ, ନିହୀନଭାୱଞ୍ଚ । ୟେସୁ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ । ‘‘ୟେସାହ’’ନ୍ତିପି ପାଳି, ତସ୍ସା କେଚି ‘‘ୟେସଂ ଅହ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱନ୍ତି ସୁତାନୁରୂପଂ, ଉଗ୍ଗହାନୁରୂପଞ୍ଚ । ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପନ ଭନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଧମ୍ମାଚରିୟୋ ହୋନ୍ତୋପି ଭଗୱତୋ ସାୱକୋ…ପେ॰… ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସୋତାପନ୍ନଭାୱଂ ଜାନାପେତି ।
ସୋମନସ୍ସପଟିଲାଭକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୮.ସମାପନ୍ନୋତି ସମୋଗାଳ୍ହୋ ପୱତ୍ତସମ୍ପହାରୋ ୱିୟାତିବ୍ୟୂଳ୍ହୋ । ଜିନିଂସୂତି ୟଥା ଅସୁରା ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ଏୱଂ ଦେୱା ୱିଜିନିଂସୁୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦେୱା ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗମନାୟ ଅସୁରେ ଜିନିଂସୂ’’ତି । ତାଦିସୋ ହିସ୍ସ ଜୟୋ ସାତିସୟଂ ୱେଦପଟିଲାଭାୟ ଅହୋସି । ଦୁୱିଧମ୍ପିଓଜନ୍ତି ଦିବ୍ବଂ, ଅସୁରଂ ଚାତି ଦ୍ୱିପ୍ପକାରମ୍ପି ଓଜଂ । ଦେୱାୟେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ଅସୁରାନଂ ପୱେସାଭାୱତୋ । ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଅୱଚରଣଂ ଆୱରଣଂ ଦଣ୍ଡାୱଚରୋ, ସହ ଦଣ୍ଡାୱଚରେନାତି ସଦଣ୍ଡାୱଚରୋ, ଦଣ୍ଡେନ ପହରିତ୍ୱା ୱା ଆୱରିତ୍ୱା ୱା ସାଧେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୬୯.ଇମସ୍ମିଂୟେୱଓକାସେତି ଇମିସ୍ସମେୱ ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ । ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେତି ପୁବ୍ବେପି ଦେୱଭୂତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସେୱ ମେ ଭୂତସ୍ସ । ସତୋତି ଇଦାନିପି ସକ୍କସ୍ସେୱ ସତୋ ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ ।
ଦିୱିୟା କାୟାତି ଦିବ୍ବା, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତା କାୟାତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବା ଅତ୍ତଭାୱା’’ତି । ‘‘ଅମୂଳ୍ହୋ ଗବ୍ଭଂ ଏସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ଅରିୟସାୱକାନଂ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱିୟ ସମ୍ମୋହମରଣଂ, ଅସମ୍ପଜାନଗବ୍ଭୋକ୍କମନଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଅସମ୍ମୋହମରଣଞ୍ଚେୱ ସମ୍ପଜାନଗବ୍ଭୋକ୍କମନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟସାୱକା ନିୟତଗତିକତ୍ତା ସୁଗତୀସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ଉଳାରେସୁ ଏୱ କୁଲେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ସକ୍କସ୍ସାପି ତାଦିସୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ମେ ରମତୀ ମନୋ’’ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ମେ’’ତିଆଦି । ସକ୍କୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱେନାପି ତାଦିସଂ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋତିୟେୱ ।
କାରଣେନାତି ୟୁତ୍ତେନ ଅରିୟସାୱକଭାୱସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେନ । ତେନାହ ‘‘ସମେନା’’ତି ।
ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ଛଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥୱସେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ଆଜାନିତୁକାମୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱିସେସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁକାମୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଅନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି ପୁନ ମାନୁସ୍ସୂପପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ।
ପୁନଦେୱାତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ପୁନଦେୱ। ଇମସ୍ମିଂ ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ । ଉତ୍ତମୋ, କୀଦିସୋତି ଆହ ‘‘ସକ୍କୋ’’ତିଆଦି ।
ଅନ୍ତିମେ ଭୱେତି ମମ ସବ୍ବଭୱେସୁ ଅନ୍ତିମେ ସବ୍ବପରିୟୋସାନେ ଭୱେ । ‘‘ଆୟୁନା’’ତି ଇମିନା ଚ ତଂସହଭାୱିନୋ ସବ୍ବେପି ୱଣ୍ଣାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ଚ ଇମିନା ସବ୍ବେପି ସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟାଦିକେ । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେତି ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବନ୍ତିମେ ସକ୍କତ୍ତଭାୱେ । ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ହୁତ୍ୱାତି ଅନ୍ତରାୟପରିନିବ୍ବାୟିଆଦିଭାୱଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂସତୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ଏୱ ହୁତ୍ୱା । ତତୋ ଏୱ ଅନୁକ୍କମେନ ଅୱିହାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ । ଏୱମାହାତି ‘‘ସୋ ନିୱାସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାହ । ‘‘ଅୱିହାଦୀସୁ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏସ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନ କେୱଲଂ ସକ୍କସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ମହାସେଟ୍ଠିମହାଉପାସିକାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା’’ତିଆଦିମାହ ।
୩୭୦. ଭୱସମ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣଜ୍ଝାସୟତାୟ ଅନିଟ୍ଠିତମନୋରଥୋ ତଂ ତଂ ପତ୍ତୁକାମୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ୟେ ଚ ସମଣେତି ୟେ ଚ ପବ୍ବଜିତେ । ପୱିୱିତ୍ତୱିହାରିନୋତି ‘‘ଅନେକୱିୱେକତ୍ତୟଂ ପରିବ୍ରୂହେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞାମି ।
ସମ୍ପାଦନାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପସମ୍ପାଦନଂ ତସ୍ସ ସମ୍ପାପନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପାପନଂ । ୱିରାଧନାତି ଅନାରାଧନା ଅନୁପାୟପଟିପତ୍ତି । ନ ସମ୍ଭୋନ୍ତୀତି ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି । ୟଥାପୁଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନଂ ନାମ ସମ୍ମା କଥେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଆଦିଚ୍ଚେନ ସମାନଗୋତ୍ତତାୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆଦିଚ୍ଚ ନାମ ଗୋତ୍ତେନା’’ତି, ତସ୍ମା। ଆଦିଚ୍ଚୋ ବନ୍ଧୁ ଏତସ୍ସାତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ଅଥ ୱା ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ବନ୍ଧୂତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ଭଗୱା, ତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନଂ । ଆଦିଚ୍ଚୋ ହି ସୋତାପନ୍ନତାୟ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ –
‘‘ୟୋ ଅନ୍ଧକାରେ ତମସି ପଭଙ୍କରୋ,
ୱେରୋଚନୋ ମଣ୍ଡଲୀ ଉଗ୍ଗତେଜୋ ।
ମା ରାହୁ ଗିଲୀ ଚରଂ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ,
ପଜଂ ମମଂ ରାହୁ ପମୁଞ୍ଚ ସୂରିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୧) ।
ସାମନ୍ତି ସାମଂପୟୋଗଂ, ସତ୍ଥୁ ପନ ସାୱକସ୍ସ ସାମଂପୟୋଗୋ ନାମ ସନିପାତୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନମକ୍କାରଂ କରୋମା’’ତି ।
୩୭୧.ପରାମସିତ୍ୱାତି ‘‘ଇମାୟ ନାମ ପଥୱିୟଂ ନିସିନ୍ନେନ ମୟା ଅୟଂ ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମୋ ଅଧିଗତୋ’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତୋ, ‘‘ଇମାୟ ନାମ ପଥୱିୟଂ ଏୱଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଂ ବୁଦ୍ଧରତନଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତୋ ଚ ପଥୱିଂ ପରାମସିତ୍ୱା । ପତ୍ଥିତପଞ୍ହାତି ଦୀଘରତ୍ତାନୁସୟିତସଂସୟସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥଂ ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଲଭାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଭିପତ୍ଥିତପଞ୍ହା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।
ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୯. ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଉଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୩. ‘‘କସ୍ମା ଭଗୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସୀ’’ତି ଅସାଧାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ସାଧାରଣଂ ପନ ‘‘ପାକଟ’’ନ୍ତି ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ହି ଦେସନାନିଦାନଂ, ତଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ, ସାଧାରଣମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣା । ତାୟ ହି ସମୁସ୍ସାହିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ୟଥାହ ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଚ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେସୀ’’ତିଆଦି । (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୯) ବାହିରଂ ପନ ସାଧାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସସହସ୍ସମହାବ୍ରହ୍ମପରିୱାରସ୍ସ ସହମ୍ପତିମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅଜ୍ଝେସନଂ । ତଥା ଚାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ଅଜ୍ଝେସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୯; ମହାୱ॰ ୯) ତଦଜ୍ଝେସନୁତ୍ତରକାଲଞ୍ହି ଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଜନିତଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ଅହୋସି । ୟଥା ଚ ମହାକରୁଣା, ଏୱଂ ଦସବଲଞାଣାଦୟୋ ଚ ଦେସନାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସବ୍ବଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ, ତେସଂ ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ, ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟାଦିଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା ଭଗୱା ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ କୋସଲ୍ଲେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଚିତ୍ତନୟଦେସନଂ ପୱତ୍ତେସୀତି । ଅସାଧାରଣମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମେୱ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ, ୟେନ ଚ ଦେସନାଞାଣେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଦୁଭୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ବାହିରଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସାଧାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି, ତେନ ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପେସୁ କତରୋୟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ହୋତୀତି ଇତରୋ ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ପରଜ୍ଝାସୟୋୟଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି ।
କୁରୁରଟ୍ଠଂ କିର ତଦା ତଂନିୱାସିସତ୍ତାନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୱନ୍ତତାଦିନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ, ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତାବଲେନ ତଦା ଉତୁଆଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତମେୱ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତୁପଚ୍ଚୟାଦିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭୋଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କେଚି ପନ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତକୁରୁୱତ୍ତଧମ୍ମାନୁଟ୍ଠାନୱାସନାୟ ଉତ୍ତରକୁରୁ ୱିୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉତୁଆଦିସମ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋନ୍ତଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସାତିସୟଂ ଉତୁସପ୍ପାୟାଦିୟୁତ୍ତଂ ତଂ ରଟ୍ଠଂ ଅହୋସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଚିତ୍ତସରୀରକଲ୍ଲତାୟାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ, ସରୀରସ୍ସ ଚ ଅରୋଗତାୟ । ଅନୁଗ୍ଗହିତପଞ୍ଞାବଲାତି ଲଦ୍ଧୂପକାରଞାଣାନୁଭାୱା, ଅନୁ ଅନୁ ୱା ଆଚିଣ୍ଣପଞ୍ଞାତେଜା । ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁତି କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଠାନେସୁ, ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ, ତଥା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ, ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୂତି ଏୱଂ ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟଥା ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତି, ଏୱଂ ଦେସନାୱସେନ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣଚଙ୍କୋଟକସୁୱଣ୍ଣମଞ୍ଜୂସାସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି ସୁମନଚମ୍ପକାଦିନାନାପୁପ୍ଫାନି, ମଣିମୁତ୍ତାଦିସତ୍ତରତନାନି ଚ ୟଥା ଭାଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୱିସେସଂ ସୋଭନ୍ତି, କିଚ୍ଚକରାନି ଚ ହୋନ୍ତି ମନୁଞ୍ଞଭାୱତୋ, ଏୱଂ ସୀଲଦସ୍ସନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଭାଜନୱିସେସଭୂତାୟ କୁରୁରଟ୍ଠୱାସିପରିସାୟ ଦେସିତା ଭଗୱତୋ ଅୟଂ ଦେସନା ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ସୋଭତି, କିଚ୍ଚକାରୀ ଚ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଥା ହି ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା । ଏତ୍ଥାତି କୁରୁରଟ୍ଠେ ।
ପକତିୟାତି ସରସତୋପି, ଇମିସ୍ସା ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଦେସନାୟ ପୁବ୍ବେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ଦେସନାନୁସାରତୋ ଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ।
ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅତ୍ତଭାୱେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୟୋନିସୋମନସିକାରେ ଚିତ୍ତଂ ଅନିୟୋଜେତ୍ୱା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଅଭିରତିୱସେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଭୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପମାଦୱିହାରଂ ପହାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏକାୟନୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟନ-ସଦ୍ଦୋ ମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ । ନ କେୱଲଂ ଅୟନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ମଗ୍ଗପରିୟାୟାତି ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ହୀ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ୟଦି ମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ ଅୟନ-ସଦ୍ଦୋ, କସ୍ମା ପୁନ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏକମଗ୍ଗୋତି ଏକୋ ଏୱ ମଗ୍ଗୋ । ନ ହି ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୀତି । ନନୁ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ମଗ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଦଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ତେ ପନ ସତିପଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ଞାଣୱୀରିୟାଦୟୋ ନିଦ୍ଦେସେ ଗହିତା, ଉଦ୍ଦେସେ ପନ ସତିୟା ଏୱ ଗହଣଂ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନ ଦ୍ୱିଧାପଥଭୂତୋ’’ତି ଇମିନା ଇମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନେକମଗ୍ଗଭାୱାଭାୱଂ ୱିୟ ଅନିବ୍ବାନଗାମିଭାୱାଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଏକେନାତି ଅସହାୟେନ । ଅସହାୟତା ଚ ଦୁୱିଧା ଅତ୍ତଦୁତିୟତାଭାୱେନ ୱା, ୟା ‘‘ୱୂପକଟ୍ଠକାୟତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଣ୍ହାଦୁତିୟତାଭାୱେନ ୱା, ୟା ‘‘ପୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ୱୂପକଟ୍ଠେନ ପୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତେନା’’ତି । ସେଟ୍ଠୋପି ଲୋକେ ‘‘ଏକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟାୱ ପରେ ଏକାହଂ ୱୋ କରୋମୀ’’ତିଆଦୀସୂତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି । ୟଦି ସଂସାରତୋ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ଅୟନଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସାଧାରଣତୋ, କଥଂ ଭଗୱତୋତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସନାଭେଦୋୟେୱ ହେସୋ, ୟଦିଦଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅୟନୋ’’ତି ୱା । ଅୟନ-ସଦ୍ଦୋ ୱା କମ୍ମକରଣାଦିୱିଭାଗୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକୋ ୱା’’ତି ।
ନାନାମୁଖଭାୱନାନୟପ୍ପୱତ୍ତୋତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ତତ୍ଥାପି ଆନାପାନାଦିମୁଖେନ ଭାୱନାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ । ଏକାୟନନ୍ତି ଏକଗାମିନଂ, ନିବ୍ବାନଗାମିନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଅଦୁତିୟଭାୱତୋ, ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତୀୟମତ୍ଥୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦) । ‘‘ୟାୱତା ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତି । (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ଖୟୋ ଏୱ ଅନ୍ତୋତି ଖୟନ୍ତୋ, ଜାତିୟା ଖୟନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠୱାତି ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ । ଅୱିଭାଗେନ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପତୀତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ । ଅତରିଂସୂତି ତରିଂସୁ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମକା ବୁଦ୍ଧା, ପୁବ୍ବେ ୱା ଅତୀତକାଲେ ।
ତନ୍ତି ତେସଂ ୱଚନଂ, ତଂ ୱା କିରିୟାୱୁତ୍ତିୱାଚକତ୍ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ସଙ୍ଖେୟ୍ୟପ୍ପଧାନତାୟ ସତ୍ତୱାଚିନୋ ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାୱୁତ୍ତିୱାଚକତା ଅତ୍ଥି । ‘‘ସକିମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ୱିୟ ସକିଂ ଅୟନୋତି ଇମିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱମତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ‘‘ଏକଂ ଅୟନଂ ଅସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ସମାସପଦତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ଉଭୟଥାପୀତି ପୁରିମନୟେନ, ପଚ୍ଛିମନୟେନ ଚ । ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଇଧାଧିପ୍ପେତମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅନେକୱାରମ୍ପି ଅୟତୀ’’ତି ପୁରିମନୟସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତାଦସ୍ସନଂ, ‘‘ଅନେକଞ୍ଚସ୍ସ ଅୟନଂ ହୋତୀ’’ତି ପଚ୍ଛିମନୟସ୍ସ ।
ଇମସ୍ମିଂପଦେତି ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱିଧାନପଦେ । ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋତି ଲୋକିୟେନ ମିସ୍ସକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ। ୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟହେତୁକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଚରିୟତ୍ଥେରୋ ‘‘ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ଇତରୋ ପରିୟାୟହେତୁ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅୱୋଚ ।
ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ‘‘କାଲୋ ଭନ୍ତେ ଧମ୍ମସୱନାୟା’’ତି କାଲାରୋଚନସଦ୍ଦଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ପରମ୍ପରାୟ ଚ ସୁତ୍ୱା । ଏୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ମନୋହରଂ ଇମଂ କଥଂ ଛଡ୍ଡେମା’’ତି ଅଛଡ୍ଡେନ୍ତା ଉଚ୍ଛୁଭାରଂ ୱିୟ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ୱିଚରନ୍ତି । ଆଲୁଳେତୀତି ୱିଲୁଳିତୋ ଆକୁଲୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାୟନମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋତି ଏତ୍ତାୱତା ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ତସ୍ସେୱ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ ସୋ ପନ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗତୋୱ ଆନେତ୍ୱା ଠପିତା ।
ନିବ୍ବାନଗମନଟ୍ଠେନାତି ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ନିବ୍ବାନଗମନଂ,ସୋୟେୱ ଅୱିପରୀତସଭାୱତାୟ ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ନିବ୍ବାନଗମନଟ୍ଠେନ, ନିବ୍ବାନାଧିଗମୂପାୟତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗନୀୟଟ୍ଠେନାତି ଗୱେସିତବ୍ବତାୟ । ‘‘ଗମନୀୟଟ୍ଠେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଉପଗନ୍ତବ୍ବତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ରାଗାଦୀହୀ’’ତି ଇମିନା ରାଗଦୋସମୋହାନଂୟେୱ ଗହଣଂ ‘‘ରାଗୋ ମଲଂ, ଦୋସୋ ମଲଂ, ମୋହୋ ମଲ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ୱଚନତୋ । ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭାଦୀହୀ’’ତି ପନ ଇମିନା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ତେ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧଟା । ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କାମଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞଜୋତନା, ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧି ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପମଲୱସେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଇଦଂ ଏତ୍ଥ ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ସା ପନାୟଂ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ସିଜ୍ଝମାନା ୟସ୍ମା ସୋକାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୋଚନଂ ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନିମିତ୍ତଂ ଚେତସୋ ସନ୍ତାପୋ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଂ ସୋକୋ । ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନିମିତ୍ତମେୱ ସୋକାୱତିଣ୍ଣତୋ ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ କହଂ ଏକପୁତ୍ତକା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୩, ୩୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ପରିଦେୱନୱସେନ ୱାଚାୱିପ୍ପଲାପୋ ପରିଦୱନଂ ପରିଦେୱୋ । ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଇଧ ସମତିକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ପହାନାୟା’’ତି । ତଂ ପନସ୍ସ ସମତିକ୍କମାୱହତଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ୟଂ ପୁବ୍ବେ, ତଂ ୱିସୋଧେହୀତି ଅତୀତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୱିସୋଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛାତି ପରତୋ। ତେତି ତୁୟ୍ହଂ । ମାହୂତି ମା ଅହୁ । କିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ, ଏତେନ ଅନାଗତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଂକିଲେସୱିସୋଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝେତି ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝେ । ନୋ ଚେ ଗହେସ୍ସସୀତି ନ ଉପାଦିୟିସ୍ସସି ଚେ, ଏତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧେ ଉପାଦାନପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀତି ଏୱଂ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଗତସଂକିଲେସୱିସୋଧନେ ସତି ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହତାୟ ଉପସନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଗାଥଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ଗାଥ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ପୁତ୍ତାତି ଓରସା, ଅଞ୍ଞେପି ୱା ଦିନ୍ନକକିତ୍ତିମାଦୟୋ ୟେ କେଚି । ପିତାତି ଜନକୋ, ଅଞ୍ଞେପି ୱା ପିତୁଟ୍ଠାନିୟା । ବନ୍ଧୱାତି ଞାତକା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପୁତ୍ତା ୱା ପିତା ୱା ବନ୍ଧୱା ୱା ଅନ୍ତକେନ ମଚ୍ଚୁନା ଅଧିପନ୍ନସ୍ସ ଅଭିଭୂତସ୍ସ ମରଣତୋ ତାଣାୟ ନ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନତ୍ଥି ଞାତୀସୁ ତାଣତାତି । ନ ହି ଞାତୀନଂ ୱସେନ ମରଣତୋ ଆରକ୍ଖା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟାଚାରେ ‘‘ଉଭୋ ପୁତ୍ତା କାଲଙ୍କତା’’ତିଆଦିନା (ଅପ॰ ଥେରୀ ୧.୪୯୮) ମା ନିରତ୍ଥକଂ ପରିଦେୱି, ଧମ୍ମଂୟେୱ ପନ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ୟଥାନୁଲୋମଂ ପୱତ୍ତିତାୟ ସାମୁକ୍କଂସିକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପରିୟୋସାନେ ସହସ୍ସନୟପଟିମଣ୍ଡିତେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । କଥଂ ପନାୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୱସେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ନ ହି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥାୟ ୱିନା ସାୱକାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୋ ଅତ୍ଥି । ‘‘ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି ପନିଦଂ ସୋକୱିନୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତିତାୟ ଗାଥାୟ ପଠମଂ ସୁତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ସାପି ହି ସଚ୍ଚଦେସନାୟ ପରିୱାରବନ୍ଧା ଏୱ ଅନିଚ୍ଚତାକଥାତି କତ୍ୱା । ଇତରଗାଥାୟଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଭାୱନାତି ପଞ୍ଞାଭାୱନା । ସା ହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ରୂପାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଅନୁପସ୍ସନାପି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୱ, ତସ୍ମା । ତେପୀତି ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତପଟାଚାରାପି ।
ପଞ୍ଚସତେଚୋରେତି ସତସତଚୋରପରିୱାରେ ପଞ୍ଚଚୋରେ ପଟିପାଟିୟା ପେସେସି, ତେ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିୟେସନ୍ତା ଅନୁକ୍କମେନ ଥେରସ୍ସ ସମୀପେ ସମାଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତେନାହ ‘‘ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୂ’’ତି । ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଊରୁଟ୍ଠିଭେଦପଚ୍ଚୟଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅମନସିକାରେନ ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ୱିପ୍ପଟିସାରଲେସସ୍ସପି ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି । ଥେରସ୍ସ ହି ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉଳାରଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଊରୁଟ୍ଠିଭେଦଜନିତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେସି । ତିୟାମରତ୍ତିନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟଂ ଅପ୍ପମାଦଂ, ପଟିପତ୍ତିଉସ୍ସୁକ୍କାପନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ସଂୟମେସ୍ସାମୀତି ସଞ୍ଞପେସ୍ସାମି, ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଟିୟାମୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛାମି । ହରାୟାମୀତି ଲଜ୍ଜାମି । ୱିପସ୍ସିସନ୍ତି ସମ୍ପସ୍ସିଂ ।
ପଚଲାୟନ୍ତାନନ୍ତି ପଚଲାୟିକାନଂ ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗତାନଂ । ଅଗତିନ୍ତି ଅଗୋଚରଂ । ୱତସମ୍ପନ୍ନୋତି ଧୁତଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ପମାଦନ୍ତି ପଚଲାୟନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଓରୁଦ୍ଧମାନସୋତି ଉପରୁଦ୍ଧଅଧିଚିତ୍ତୋ । ପଞ୍ଜରସ୍ମିନ୍ତି ସରୀରେ । ସରୀରଞ୍ହି ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟତାୟ ଇଧ ‘‘ପଞ୍ଜର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପୀତୱଣ୍ଣାୟ ପନ ପଟାକାୟ କାୟଂ ପରିହରଣତୋ, ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧଚିତ୍ତକତାୟ ଚ ‘‘ପୀତମଲ୍ଲୋ’’ତି ପଞ୍ଞାତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୀତମଲ୍ଲତ୍ଥେରୋ ନାମ ଜାତୋ । ତୀସୁ ରଜ୍ଜେସୂତି ପଣ୍ଡୁଚୋଳଗୋଳରଜ୍ଜେସୁ । ‘‘ସବ୍ବମଲ୍ଲା ସୀହଳଦୀପେ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଗମ୍ମ । ତଂୟେୱ ଅଙ୍କୁସଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ରୂପାଦୟୋ ‘ମମା’ତି ନ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗେନ ପକାସିତମତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତମତ୍ତହତ୍ଥିନୋ ଅଙ୍କୁସଂ କତ୍ୱା । ପାଦେସୁ ଅୱହନ୍ତେସୂତି ଅତିୱେଲଂ ଚଙ୍କମନେନ ଅକ୍କମିତୁଂ ଅସମତ୍ଥେସୁ । ଜଣ୍ଣୁକେହି ଚଙ୍କମତି ‘‘ନିସିନ୍ନେ ନିଦ୍ଦାୟ ଅୱସରୋ ହୋତୀ’’ତି । ବ୍ୟାକରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ସଫଲତାପୱେଦନମୁଖେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା । ଭାସିତନ୍ତି ୱଚନଂ, କସ୍ସ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗୱାଦିନୋ’’ତି । ‘‘ନ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ତୟିଦଂ ମେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତା’’ତି ଗାଥମାହରି, ତେନ ଇଦାନାହଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୋଗସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅରୋଗୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅସ୍ସାତି ସକ୍କସ୍ସ । ଉପପତ୍ତୀତି ଦେୱୂପପତ୍ତି । ପୁନ ପାକତିକାୱ ଅହୋସି ସକ୍କଭାୱେନେୱ ଉପପନ୍ନତ୍ତା ।
ସୁବ୍ରହ୍ମାତି ଏୱଂନାମୋ । ଅଚ୍ଛରାନଂ ନିରୟୂପପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ପଭୁତି ସତତଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଉତ୍ରସ୍ତମିଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉତ୍ରସ୍ତନ୍ତି ସନ୍ତସ୍ତଂ ଭୀତଂ। ଉବ୍ବିଗ୍ଗନ୍ତି ସଂୱିଗ୍ଗଂ । ଉତ୍ରସ୍ତନ୍ତି ୱା ସଂୱିଗ୍ଗଂ । ଉବ୍ବିଗ୍ଗନ୍ତି ଭୟୱସେନ ସହ ନିସ୍ସୟେନ ସଞ୍ଚଲିତଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୂତି ଅନାଗତେସୁ । କିଚ୍ଚେସୂତି ତେସୁ ତେସୁ ଇତିକତ୍ତବ୍ବେସୁ । ‘‘କିଚ୍ଛେସୂ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଦୁକ୍ଖେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ଭାୱିଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପତିତେସୂତି ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚେସୂତି ୟୋଜନା । ତଦା ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ବୋଜ୍ଝାତି ବୋଧିତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରା’’ତି ଚ ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତପସାତି ତପୋକମ୍ମତୋ, ତେନ ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତଂ ସଲ୍ଲେଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଂୱରଣତୋ, ଏତେନ ସତିସଂୱରସୀସେନ ସବ୍ବମ୍ପି ସଂୱରସୀଲଂ, ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ସବ୍ବସ୍ସପି ନିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନତୋ । କିଲେସେସୁ ହି ନିସ୍ସଟ୍ଠେସୁ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ୱିପାକୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ନିସ୍ସଟ୍ଠମେୱ ହୋତୀତି । ସୋତ୍ଥିନ୍ତି ଖେମଂ ଅନୁପଦ୍ଦୱତଂ ।
ଞାୟତି ନିଚ୍ଛୟେନ କମତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ୱା ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଏତେନାତି ଞାୟୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଞାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି । ତଣ୍ହାୱାନୱିରହିତତ୍ତାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତୱାନୱିୱିତ୍ତତ୍ତା । ତଣ୍ହା ହି ଖନ୍ଧେହି ଖନ୍ଧଂ, କମ୍ମୁନା ଫଲଂ, ସତ୍ତେହି ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିନତି ସଂସିବ୍ବତୀତି ‘‘ୱାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତୟିଦଂ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ୱାନଂ, ନ ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟା’’ତି ।
ନନୁ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ସୋକସମତିକ୍କମାଦୟୋପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତେ ପୁନ କସ୍ମା ଗହିତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନୟୁତ୍ତିକୋୱିଦେତି ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣାୟଂ ଧମ୍ମନୀତିୟଂ ଛେକେ । ତଂ ତମତ୍ଥଂଞାପେତୀତି ୟେ ୟେ ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦିୱସେନ ୟଥା ୟଥା ବୋଧେତବ୍ବା, ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଭଗୱା ତେ ତେ ତଥା ତଥା ବୋଧେନ୍ତୋ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ଞାପେତି । ତଂ ତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥାପତ୍ତିଂ ଅଗଣେନ୍ତୋ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିଞାପକାଦିସାଧନୀୟୱଚନାତି । ସଂୱତ୍ତତୀତି ଜାୟତି, ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅନତିକ୍କନ୍ତସୋକପରିଦେୱସ୍ସ ନ କଦାଚି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ଅତ୍ଥି ସୋକପରିଦେୱସମତିକ୍କମନମୁଖେନେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଇଜ୍ଝନତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମେନ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଦୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟେହି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଫୁଟ୍ଠଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ସୋକାଦୟୋ ଅଭିଭୱନ୍ତି, ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ଚ ତେସୁ ତେ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମୋ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେନା’’ତି । ଞାୟସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ, ତତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ । ତଦଧିଗମେନ ହି ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟସହଭାୱୀପି ଇତରାଭିସମୟୋ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟହେତୁକୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ । ଞାୟସ୍ସାଧିଗମୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ଫଲଞାଣେନ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’ତି ସମ୍ପଦାନୱଚନଞ୍ଚେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱଣ୍ଣଭଣନନ୍ତି ପସଂସାୱଚନଂ । ତୟିଦଂ ନ ଇଧେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସତ୍ଥୁ ଆଚିଣ୍ଣଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥେୱ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣମାଦି ୱା କଲ୍ୟାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିତୋ, ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ । ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସେଟ୍ଠଚରିୟଭାୱତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ୱୋ ପକାସେସ୍ସାମୀତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୭) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରିୟୱଂସାତି ଅରିୟାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଂସା ପୱେଣିୟୋ । ଅଗ୍ଗଞ୍ଞାତି ଅଗ୍ଗାତି ଜାନିତବ୍ବା ସବ୍ବୱଂସେହି ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ । ରତ୍ତଞ୍ଞାତି ଚିରରତ୍ତାତି ଜାନିତବ୍ବା । ୱଂସଞ୍ଞାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଂସାତି ଜାନିତବ୍ବା । ପୋରାଣାତି ପୁରାତନା ଅନଧୁନାତନତ୍ତା । ଅସଙ୍କିଣ୍ଣାତି ଅୱିକିଣ୍ଣା ଅନପନୀତା । ଅସଙ୍କିଣ୍ଣପୁବ୍ବାତି ‘‘କିଂ ଇମେହୀ’’ତି ଅରିୟେହି ନ ଅପନୀତପୁବ୍ବା। ନ ସଙ୍କୀୟନ୍ତୀତି ଇଦାନିପି ତେହି ନ ଅପନୀୟନ୍ତି । ନ ସଙ୍କୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନାଗତେପି ତେହି ନ ଅପନୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ୟେ ଲୋକେ ୱିଞ୍ଞୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ତେହି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖତା ଅନିନ୍ଦିତା, ଅଗରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦୀହୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିଦୀପନେହି । ପଦେହୀତି ୱାକ୍ୟେହି, ୱିସୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେହି ୱା ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେହି । ଉପଦ୍ଦୱେତି ଅନତ୍ଥେ । ୱିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୱିସୁଜ୍ଝନଂ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ । ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ । ପରିୟାପୁଣନଂ ପରିଚୟୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ହଦୟେ ଠପନଂ ଧାରଣଂ । ପରିୱତ୍ତନଂ ୱାଚନଂ ।
ଗନ୍ଧାରକୋତି ଗନ୍ଧାରଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ପହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗାତି ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗା, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନିୟତମଗ୍ଗାପି ୱା । ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି କୂଟସୁୱଣ୍ଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଣୀତି କାଚମଣିପି, ମୁତ୍ତାତି ୱେଳୁଜାପି, ପୱାଳନ୍ତି ପଲ୍ଲୱୋପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ରତ୍ତଜମ୍ବୁନଦାଦିପଦେହି ତେ ୱିସେସିତା ।
ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତକାୟାଦୀନଂ ୱେଦନାଦିସଭାୱତ୍ତାଭାୱା, କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିପଲ୍ଲାସୱତ୍ଥନ୍ତରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ଚ ହେଟ୍ଠା ଗହଣେସୁ ୱିପଲ୍ଲାସୱତ୍ଥୂନଂ ଅନିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପନ ୱିପଲ୍ଲାସୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ‘‘ନ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେନ ହେତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋତି । ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି ସତିପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଦସ୍ସନଂ, ନ ଇଧ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନନ୍ତି । ଆଦୀସୁ ହି ସତିଗୋଚରୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟୋ, ନାମରୂପସମୁଦୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ମନସିକାରସମୁଦୟା ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସଭିଗୋଚରାନଂ ପକାସକେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟ’’ମ୍ପି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୪) ଅୱସେସପାଳିପ୍ପଦେସଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତିୟା ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଦାନାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ରୂପାଦୀନି ସତିୟା ଠାନଂ ହୋନ୍ତୀତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ପଧାନଂ ଠାନ’’ନ୍ତି । ପ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଇଧ ‘‘ପଣୀତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସଂ॰ ମାତିକା ୧୪) ୱିୟ ପଧାନତ୍ଥଦୀପକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅରିୟୋତି ଅରିୟଂ ସବ୍ବସତ୍ତସେଟ୍ଠଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ।(ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୦) ସୁତ୍ତେକଦେସେନ ହି ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟଦରିୟୋ…ପେ॰… ଅରହତୀତି ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅନୁକମ୍ପକୋ ହିତେସୀ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ‘ଇଦଂ ୱୋ ହିତାୟ ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟା’ତି । ତସ୍ସ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି । ନ ସୋତଂ ଓଦହନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି, ୱୋକ୍କମ୍ମ ଚ ସତ୍ଥୁ ସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ୟଦରିୟୋ ସେୱତି…ପେ॰… ଅରହତି ।
ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥା…ପେ॰..ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟାତି। ତସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ନ ଚ ୱୋକ୍କମ୍ମ ସତ୍ଥୁ ସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ନ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନତ୍ତମନତା ଚ ଅତ୍ତମନତା ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟଂ ।
ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ସୁଖାୟାତି, ତସ୍ସ ସାୱକା ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଅତ୍ତମନୋ ଚେୱ ହୋତି, ଅତ୍ତମନତଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) ।
ଏୱଂ ପଟିଘାନୁନୟେହି ଅନୱସ୍ସୁତତା, ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତାୟ ତଦୁଭୟୱୀତିୱତ୍ତତା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ହି ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତା ହୋତି ଆୱେଣିକଧମ୍ମଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ । ପ-ସଦ୍ଦୋ ଆରମ୍ଭଂ ଜୋତେତି, ଆରମ୍ଭୋ ଚ ପୱତ୍ତୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସତିୟା କରଣଭୂତାୟ ପଟ୍ଠାନଂ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଅନ-ସଦ୍ଦୋ ହି ବହୁଲଂୱଚନେନ କମ୍ମତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି । ତଥାସ୍ସ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋପି ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ପଟ୍ଠାତୀତି ପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଠାତୀତି ଏତ୍ଥ ପ-ସଦ୍ଦୋ ଭୁସତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ଦୀପେତୀତି ‘‘ଓକ୍କନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ପୁନ ଭାୱତ୍ଥଂ ସତି, ସଦ୍ଦଂ, ପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ, ତେନ ପୁରିମୱିକପ୍ପେ ସତି, ସଦ୍ଦୋ, ପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ ଚ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସରଣଟ୍ଠେନାତି ଚିରକତସ୍ସ, ଚିରଭାସିତସ୍ସ ଚ ଅନୁସ୍ସରଣଟ୍ଠେନ । ଇଦନ୍ତି ୟଂ ‘‘ସତିୟେୱ ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପଦେସେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
ୟଦି ଏୱନ୍ତି । ୟଦି ସତି ଏୱ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସତି ନାମ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତିବହୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । ୟଦି ବହୁକା ତା ସତିୟୋ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏକୱଚନନ୍ତି ୟୋଜନା । ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନାତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ । ନିୟ୍ୟାନିକୋ ହି ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ, ତେନେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ଏକତ୍ତୂପଗତୋ ଏକନ୍ତତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅତ୍ଥିକେହି ଚ ତଦତ୍ଥଂ ମଗ୍ଗୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ତନାୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାହରତି । ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋପି ଚେତାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାପି ଚ ଏତା ସତିୟୋ । ଅପରଭାଗେତି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ । କିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିୱିଧମନୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସତିୟେୱ ତତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନେନେୱ ହେତ୍ଥ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏକୱଚନେନ, ଆରମ୍ମଣଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ସତି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୱଚନାନୁସନ୍ଧିନା ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିକା ଦେସନା ସାନୁସନ୍ଧିକାୱ, ନ ଅନନୁସନ୍ଧିକାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନେନ ପଟିପାଦେତୁଂ ‘‘ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୨୪) ସୁତ୍ତପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିନା ନିଦସ୍ସନଂ ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।
ୱିସେସତୋ କାୟୋ, ୱେଦନା ଚ ଅସ୍ସାଦସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ତପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ତେସୁ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୂସୁ ଓଳାରିକସୁଖୁମେସୁ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନାନି ମନ୍ଦତିକ୍ଖପଞ୍ଞେହି ତଣ୍ହାଚରିତେହି ସୁକରାନୀତି ତାନି ତେସଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତଥା ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱେସୱତ୍ଥୁତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସେସକାରଣେସୁ ଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନତ୍ତତାଦସ୍ସନାନି ସରାଗାଦିୱସେନ, ସଞ୍ଞାଫସ୍ସାଦିୱସେନ, ନୀୱରଣାଦିୱସେନ ଚ ନାତିପ୍ପଭେଦାତିପ୍ପଭେଦଗତେସୁ ତେସୁ ତପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖପଞ୍ଞାନଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ସୁକରାନୀତି ତେସଂ ତାନି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ତଣ୍ହାୟ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା କାୟୱେଦନାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିୟାତି ସତିପି ନେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁଭାୱେ ୟୋ ୟସ୍ସା ସାତିସୟପଚ୍ଚୟୋ, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସମଥୟାନିକୋ ଓଳାରିକାରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଳାରିକାରମ୍ମଣେ ଅସଣ୍ଠହନତୋ’’ତି । ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ ପନ ସୁଖୁମେ ଚିତ୍ତେ, ଧମ୍ମେସୁ ଚ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାନଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖପଞ୍ଞୱିପସ୍ସନାୟାନିକାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା ।
ତେସଂ ତତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ପହାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୟୋଜନା । ପରତୋ ତେସଂ ତତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ସୱିସେସା କାୟେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱିସେସେନ କାୟୋ କାମୋଘସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଭୱେସୁ ସୁଖଗ୍ଗହଣୱସେନ ଭୱସ୍ସାଦୋ ହୋତୀତି ଭୱୋଘସ୍ସ ୱେଦନା ୱତ୍ଥୁ, ସନ୍ତତିଘନଗ୍ଗହଣୱସେନ ୱିସେସତୋ ଚିତ୍ତେ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ଦିଟ୍ଠୋଘସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ, ଧମ୍ମେସୁ ୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଦୁକ୍କରତ୍ତା, ଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତ୍ତା ଚ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜୋଘସ୍ସ ଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମା ତେସୁ ତେସଂ ପହାନତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା ।
ଏୱଂ କାୟାଦୀନଂ କାମୋଘାଦିୱତ୍ଥୁଭାୱକଥନେନେୱ କାମୟୋଗକାମାସୱାଦୀନମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ଓଘେହି ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ କାୟୋ କାମୋଘାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁ, ତଦଗ୍ଗେନ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭୂତା ୱେଦନା ୱିସେସେନ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ଚିତ୍ତେ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣୱସେନ ସସ୍ସତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀତି ଆଦି ପରାମସନଂ ହୋତୀତି ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଭୱୱିଭୱଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁ । କାୟସ୍ସ କାମୁପାଦାନୱତ୍ଥୁତା ୱୁତ୍ତନୟାୱ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି କାୟୋ କାମୋଘସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ତଦଗ୍ଗେନ କାମୁପାଦାନସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ସୁଖୱେଦନସ୍ସାଦୱସେନ ପରଲୋକନିରପେକ୍ଖୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫; ୨.୯୫, ୨୨୫; ୩.୯୧, ୧୧୬; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ପରାମାସଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ ୱେଦନା ୱତ୍ଥୁ। ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇତରୁପାଦାନୱତ୍ଥୁତା ତତିୟଚତୁତ୍ଥଗନ୍ଥୟୋଜନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । କାୟୱେଦନାନଂ ଛନ୍ଦଦୋସାଗତିୱତ୍ଥୁତା କାମୋଘବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥୟୋଜନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ସନ୍ତତିଘନଗ୍ଗହଣୱସେନ ସରାଗାଦିଚିତ୍ତେ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି ମୋହାଗତିୟା ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ । ଧମ୍ମସଭାୱାନୱବୋଧେ ଭୟଂ ହୋତୀତି ଭୟାଗତିୟା ଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁ ।
ଆହାରସମୁଦୟା କାୟସ୍ସ ସମୁଦୟା, ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟୋ, (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ଉଦା॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) ୱଚନତୋ କାୟାଦୀନଂ ସମୁଦୟଭୂତା କବଳୀକାରଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣାହାରା କାୟାଦିପରିଜାନନେନ ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧାହାରପରିଞ୍ଞତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପକରଣନୟୋତି ନେତ୍ତିପକରଣୱସେନ ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ସରଣୱସେନାତି କାୟାଦୀନଂ, କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଉପଧାରଣୱସେନ । ସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଏତାୟାତି ସତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଏକତ୍ତେ ଏକସଭାୱେ ନିବ୍ବାନେ ସମୋସରଣଂ ସମାଗମୋ ଏକତ୍ତସମୋସରଣଂ । ଏତଦେୱ ହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏକନିବ୍ବାନପୱେସହେତୁଭୂତୋ ୱା ସମାନତାୟ ଏକୋ ସତିପଟ୍ଠାନସଭାୱୋ ଏକତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ସମୋସରଣଂ ଏକତ୍ତସମୋସରଣଂ, ତଂସଭାଗତାୱ, ଏକନିବ୍ବାନପୱେସହେତୁଭାୱଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସରଣେକତ୍ତସମୋସରଣାନି ସହେୱ ସତିପଟ୍ଠାନେକଭାୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱିସୁଂ । ସରଣୱସେନାତି ୱା ଗମନୱସେନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ତଦେୱ ଗମନଂ ସମୋସରଣନ୍ତି, ସମୋସରଣେ ୱା ସତି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନେ ଧାରଣତାୱ ସତୀତି ସତି-ସଦ୍ଦତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱା ପୁରିମଂ ସତିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଏକଭାୱସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନସମୋସରଣେପି ସହିତାନେୱ ତାନି ସତିପଟ୍ଠାନେକଭାୱସ୍ସ କାରଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
‘‘ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ, ନୱୱିଧେନ, ସୋଳସୱିଧେନ, ପଞ୍ଚୱିଧେନା’’ତି ଇଦଂ ଉପରି ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪) ଆଗତାନଂ ଆନାପାନପବ୍ବାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେସଂ ପନ ଅନନ୍ତରଭେଦୱସେନ, ତଦନୁଗତଭେଦୱସେନ ଚ ଭାୱନାୟ ଅନେକୱିଧତା ଲବ୍ଭତିୟେୱ, ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଉଟ୍ଠାନକଭଣ୍ଡସଦିସତା କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିତଂତଂସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁଭାୱସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ଇତରାସଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ ଦେସେତୁକମ୍ୟତାୟ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଇଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନପଟିପତ୍ତିସମ୍ପାଦକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ନିସ୍ସୟଦସ୍ସନଂ, ସୋ ଚସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ସାସନତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ’’ତି । ଧମ୍ମ…ପେ॰… ଲପନମେତଂ ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମୁଖାଭିମୁଖଭାୱକରଣତ୍ଥଂ, ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନତ୍ଥଂ । ‘‘ଗୋଚରେ ଭିକ୍ଖୱେ ଚରଥ ସକେ ପେତ୍ତିକେ ୱିସୟେ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨) ୱଚନତୋ ଭିକ୍ଖୁଗୋଚରା ଏତେ ଧମ୍ମା, ୟଦିଦଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ତଂନିୟମତୋତି ଆହ ‘‘ପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ’’ତି । ସତ୍ଥୁଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା, ସକଲସାସନସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ ସବ୍ବପ୍ପକାରାୟ ଅନୁସାସନିୟା ଭାଜନଭାୱୋ । ତସ୍ମିଂ ଗହିତେତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ଗହିତେ । ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଜେଟ୍ଠଭାୱତୋ ରାଜଗମନଞାୟେନ ଇତରା ପରିସାପି ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସେସା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ପଠମଂ କାରଣଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇତରମ୍ପି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚ ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସମଂ ଚରେୟ୍ୟାତି କାୟାଦି ୱିସମଚରିୟଂ ପହାୟ କାୟାଦୀହି ସମଂ ଚରେୟ୍ୟ । ରାଗାଦିୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଦନ୍ତୋ, ଚତୁମଗ୍ଗନିୟାମେନ ନିୟତୋ, ସେଟ୍ଠଚରିତାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟଦଣ୍ଡାଦିଓରୋପନେନ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ । ଅରିୟଭାୱେ ଠିତୋ ସୋ ଏୱରୂପୋ ବାହିତପାପସମିତପାପଭିନ୍ନକିଲେସତାହି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସମଣୋ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଥା ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧, ୨୮୭; ପାରା॰ ୧୧), ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚ ୱେଦନାଦୟୋ ଚେତସିକା ଖନ୍ଧା କାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘କାୟେତି ରୂପକାୟେ’’ତି ଆହ । କେସାଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନନ୍ତି କେସାଦିସଞ୍ଞିତାନଂ ଭୂତୁପାଦାଧମ୍ମାନଂ । ଏୱଂ ‘‘ଚୟଟ୍ଠୋ ସରୀରଟ୍ଠୋ କାୟଟ୍ଠୋ’’ତି ସଦ୍ଦନୟେନ କାୟ-ସଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିରୁତ୍ତିନୟେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋତି ୱେଦନାଦୟୋପି ଏତ୍ଥ ସିତା, ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟେ ୱେଦନାଦିଅନୁପସ୍ସନାପସଙ୍ଗେପି ଆପନ୍ନେ ତତୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୂହୱିସୟତାୟ ଚସ୍ସ କାୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ, ସମୁଦାୟୁପାଦାନତାୟ ଚ ଅସୁଭାକାରସ୍ସ ‘‘କାୟେ’’ତି ଏକୱଚନଂ, ତଥା ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତେ’’ତି ଏକୱଚନଂ, ୱେଦନା ପନ ସୁଖାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ୱେଦନାସୂ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ୱୁତ୍ତା, ତଥେୱ ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତିତୋ, ଧମ୍ମା ଚ ପରୋପଣ୍ଣାସଭେଦା, ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାକାରେନ ଚ ଅନେକଭେଦା ଏୱାତି ତେପି ବହୁୱଚନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତା ।
ଅୱୟୱୀଗାହସମଞ୍ଞାତିଧାୱନସାରାଦାନାଭିନିୱେସନିସେଧନତ୍ଥଂ କାୟଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେହି, ତାନି ଚ କେସାଦୀହି, କେସାଦିକେ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପେହି ୱିନିବ୍ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ନ କାୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ପାସାଦାଦିନଗରାୱୟୱସମୂହେ ଅୱୟୱୀୱାଦିନୋପି ଅୱୟୱୀଗାହଂ ନ କରୋନ୍ତି, ‘‘ନଗରଂ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପନ କେସଞ୍ଚି ସମଞ୍ଞାତିଧାୱନଂ ସିୟାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିସମଞ୍ଞାତିଧାୱନେ ନଗରନିଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମୂହୋ, କେସଲୋମାଦିସମୂହୋ, ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୂହୋ, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ କାୟୋପି ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, ପଗେୱ ଇତ୍ଥିଆଦୟୋତି ଆହ ‘‘କାୟୋ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘କୋଚି ଧମ୍ମୋ’’ତି ଇମିନା ସତ୍ତଜୀୱାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅୱୟୱୀ ପନ କାୟପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ କାୟାଦିସମଞ୍ଞାତିଧାୱନାନୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମ…ପେ॰… କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ତଥାତି କାୟାଦିଆକାରେନ ।
ୟଂପସ୍ସତୀତି ୟଂ ଇତ୍ଥିଂ, ପୁରିସଂ ୱା ପସ୍ସତି । ନନୁ ଚକ୍ଖୁନା ଇତ୍ଥିପୁରିସଦସ୍ସନଂ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ‘‘ଇତ୍ଥିଂ ପସ୍ସାମି, ପୁରିସଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ‘‘ୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୟଂ ପସ୍ସତି, ନ ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ରୂପାୟତନଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୱସେନ ମିଚ୍ଛାପରିକପ୍ପିତରୂପତ୍ତା । ଅଥ ୱା ତଂ କେସାଦିଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ହୋତି, ଅଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ତଂ ନ ହୋତି । ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ୟଂ ରୂପାୟତନଂ କେସାଦିଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଭୂତତୋ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପସ୍ସଂ ବଜ୍ଝତେତି ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି କିଲେସବନ୍ଧନେନ ବଜ୍ଝତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ନ ଅଞ୍ଞସଭାୱାନୁପସ୍ସୀ, ଅସୁଭାଦିତୋ ଅଞ୍ଞାକାରାନୁପସ୍ସୀ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ଏୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ପଥୱୀକାୟନ୍ତି କେସାଦିକୋଟ୍ଠାସଂ ପଥୱିଂ ଧମ୍ମସମୂହତ୍ତା ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱଦତି, ଲକ୍ଖଣପଥୱିମେୱ ୱା ଅନେକପ୍ପଭେଦଂ ସକଲସରୀରଗତଂ, ପୁବ୍ବାପରିୟଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନଂ ସମୂହୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱଦତି । ‘‘ଆପୋକାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବସ୍ସାତି ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଭାୱେନ ଅନ୍ଧବାଲେହି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ।
ଇଦାନି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାକାରାନମ୍ପି ୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ କାୟଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସତି, ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଞ୍ଚସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାକାରମ୍ପି ‘‘ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥାଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗାହସ୍ସ ଲେସୋପି ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତି । ତଥା ହେସ ‘‘ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଏୱ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ତେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନାଦିନିୱତ୍ତନଂ ଆସଙ୍କିତବ୍ବଂ ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନପରତ୍ତା ଏୱ-କାରସ୍ସ, ଉପରି ଦେସନାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଚ ତାସଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ତମେୱ ଚ କାୟଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନତ୍ତତ୍ତା ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା, ନ ତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ୟଞ୍ଚ ନ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ନ ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନୋ ନନ୍ଦତି । ୱିରଜ୍ଜତି, ନୋ ରଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଅରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତି ସମୁଦୟଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ନୋ ଆଦିୟତି । ଅୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚାଦିଅନୁପସ୍ସନା ତଦଙ୍ଗୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ କାୟଂ ତନ୍ନିସ୍ସୟଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନତୋ, ସଙ୍ଖତଦୋସଦସ୍ସନେନ ତବ୍ବିପରୀତେ ନିବ୍ବାନେ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପକ୍ଖନ୍ଦନତୋ ‘‘ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନିବ୍ବାନେ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତଥାଭୂତୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ କିଲେସେ ନ ଆଦିୟତି, ନାପି ଅଦୋସଦସ୍ସିତାୱସେନ ସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ନୋ ଆଦିୟତୀ’’ତି । ଇଦାନିସ୍ସ ତାହି ଅନୁପସ୍ସନାହି ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖାରା ନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞଂ । ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନମୁଖେନେୱ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣଂ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱା ତେସମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା କାୟାନୁପସ୍ସନାସମଙ୍ଗିନୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇରିୟତୀ’’ତି, ଇରିୟାପଥଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅଭିବ୍ୟାପନତୋ ‘‘ତୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ପନ କିଲେସା ପରିତ୍ତଭୂମକା ଏୱାତି । ୟଦିପି କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଆତାପନନ୍ତି ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ, ଆତପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପନ ଆତାପସଦ୍ଦୋ ୱୀରିୟେୟେୱ ନିରୁଳ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ସାତିସୟଂ ତଦାତାପନନ୍ତି ୱୀରିୟମେୱ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା । ଆତାପୀତି ଚାୟମୀକାରୋ ପସଂସାୟ, ଅତିସୟସ୍ସ ୱା ଦୀପକୋତି ଆତାପୀଗହଣେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସମଙ୍ଗିତଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ମା, ସମନ୍ତତୋ, ସାମଞ୍ଚ ପଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନେ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିତାଭାୱେନ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ, ସବ୍ବାକାରପଜାନନେନ ସମନ୍ତତୋ, ଉପରୂପରି ୱିସେସାୱହଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ସାମଂ ପଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ୟଦି ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପସ୍ସତି, କଥଂ ସତିପଟ୍ଠାନତାତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବତ୍ଥିକନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୀନେ, ଉଦ୍ଧତେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ସବ୍ବେ ୱା ଲୀନେ, ଉଦ୍ଧତେ ଚ ଭାୱେତବ୍ବା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଅତ୍ଥିକା ଏତାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥିକା । ସତିୟା ଲଦ୍ଧୁପକାରାୟ ଏୱ ପଞ୍ଞାୟ ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତେ କାୟେ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଭିକ୍ଖୁ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ଅନ୍ତୋ ସଙ୍ଖେପୋ ଅନ୍ତୋଓଲୀୟନୋ, କୋସଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାୟପରିଗ୍ଗହେତି ଏତ୍ଥ ସୀଲୱିସୋଧନାଦି, ଗଣନାଦି, ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲାଦି ଚ ଉପାୟୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଅନୁପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପାୟଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଅନୁପାୟଞ୍ଚ ନ ଉପାଦିୟତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ…ପେ॰… ଅସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି । ତେନାତି ଉପାୟାନୁପାୟାନଂ ପରିଗ୍ଗହପରିୱଜ୍ଜନେସୁ, ପରିଚ୍ଚାଗାପରିଗ୍ଗହେସୁ ଚ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ । ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ।
ୟସ୍ମା ସତିୟେୱେତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱୀରିୟାଦୟୋ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି । ଅଙ୍ଗ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କାରଣପରିୟାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ସମାଧିସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତସ୍ସା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ୱା ସତିସୀସେନାୟଂ ଦେସନା । ନ ହି କେୱଲାୟ ସତିୟା କିଲେସପ୍ପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋ ୱା, ନାପି କେୱଲା ସତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଝାନଦେସନାୟଂ ସୱିତକ୍କାଦିୱଚନସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଦସ୍ସନତାତି ଅଙ୍ଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱୟୱପରିୟାୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପହାନଙ୍ଗନ୍ତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧, ୨୮୭, ୨୯୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩; ପାରା॰ ୧୧) ୱିୟ ପହାତବ୍ବଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଲୋକିୟମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗିୟମେୱ ୱିନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦଙ୍ଗୱିନୟେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିନୟେନ ୱା’’ତି ଆହ । ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୱେଦନାଦିଧମ୍ମାନଂ । ତେସଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ୱିଭଙ୍ଗେ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଲୋକେ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ।
ଅୱିସେସେନ ଦ୍ୱୀହିପି ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁନ ଏକେକେନ ୱୁତ୍ତଂ ପହାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିସେସେନା’’ତି ଆହ । ଅଥ ୱା ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ନୀୱରଣାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୱିନୟୱଚନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସେସେନା’’ତିଆଦିମାହ । କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ହି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକାନଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧାଦୀନଂ ପହାନଦସ୍ସନଂ ଏତସ୍ସ ପୟୋଜନନ୍ତି । କାୟସମ୍ପତ୍ତିମୂଲକସ୍ସାତି ରୂପବଲୟୋବ୍ବନାରୋଗ୍ୟାଦିସରୀରସମ୍ପଦାନିମିତ୍ତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ କାୟୱିପତ୍ତିମୂଲକୋ ୱିରୋଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାୟଭାୱନାୟାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାୟ । ସା ହି ଇଧ କାୟଭାୱନାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ସୁଭସୁଖଭାୱାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମନୁଞ୍ଞନିଚ୍ଚତାଦିସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅସୁଭାସୁଖଭାୱାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅମନୁଞ୍ଞଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ । ତେନାତି ଅନୁରୋଧାଦିପ୍ପହାନୱଚନେନ । ‘‘ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ । ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ହି ଭାୱନାନୁଭାୱୋ । ୟୋଗସମତ୍ଥୋତି ୟୋଗମନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ପୁରିମେନ ହି ‘‘ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଆନିସଂସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟେନ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି । ନ ହି ଅନୁରୋଧୱିରୋଧାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସ ଭାୱନା ଇଜ୍ଝତି ।
ଅନୁପସ୍ସୀତିଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ଲବ୍ଭମାନାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ଅନୁପସ୍ସନାଜୋତନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅନୁପସ୍ସନାୟା’’ତି କରଣୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅନୁପସ୍ସନା ଏୱ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ନ ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟୁଜ୍ଜତି ୱା । କାୟପରିହରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘କାୟପରିହରଣ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ହି କାୟପରିହରଣଂ ୟାୱଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିହରଣତ୍ଥନ୍ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣସ୍ସ ୱା ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩) ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘କାୟପରିହରଣ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟଗ୍ଗହଣେନ ୱା ନାମକାୟସ୍ସାପି ଗହଣଂ, ନ ରୂପକାୟସ୍ସେୱ, ତେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିହାରେନା’’ତି ଏତ୍ଥଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି ୱିହାରସ୍ସ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦି ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣସ୍ସ ସହ ସାଧନେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ । ଆତାପେନାତି ଆତାପଗ୍ଗହଣେନ । ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ମେତ୍ତା, ମରଣସ୍ସତି, ଅସୁଭଭାୱନା ଚ । ଇଦଞ୍ହି ଚତୁକ୍କଂ ୟୋଗିନା ପରିହରିୟମାନଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସ୍ସାରକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେନ ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ସତିୟା ୱା ସମଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।
ୱିଭଙ୍ଗେ(ୱିଭ॰ କାୟାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସେ) ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ତେନାତି ସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଭାୱତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିଭଜନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ ସହ । ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋତି ସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସାପି ୱିୱରଣୱସେନ ୟଥାରହଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ । ୟଥା ସଂସନ୍ଦତୀତି ୟଥା ଅତ୍ଥତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱେଦନାଦୀନଂ ପୁନ ୱଚନେତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନ ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱେଦନାସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତୋ ଚ ୱେଦନାୟ କାୟାଦିଅନୁପସ୍ସନାପ୍ପସଙ୍ଗେପି ଆପନ୍ନେ ତତୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଦୁତିୟଂ ୱେଦନାଗ୍ଗହଣଂ, ତେନ ନ ୱେଦନାୟଂ କାୟାନୁପସ୍ସୀ, ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା, ଅଥ ଖୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ଏୱାତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଥା ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୁଖା ୱେଦନା, ନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁକ୍ଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱା ୱେଦନା, ୟସ୍ମିଂ ୱା ପନ ସମୟେ ଦୁକ୍ଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱା ୱେଦନା, ନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଇତରା ୱେଦନା’’ତି ୱେଦନାଭାୱସାମଞ୍ଞେ ଅୱତ୍ୱା ତଂ ତଂ ୱେଦନଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଧୁୱଭାୱୱିୱେକୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତେନ ତାସଂ ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାନଦସ୍ସନେନ ଅନିଚ୍ଚତାୟ, ତତୋ ଏୱ ଦୁକ୍ଖତାୟ, ଅନତ୍ତତାୟ ଚ ଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତି । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ୱେଦନାୟଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ଏୱ, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ନାମ ବାଲୋ ଅମଣିସଭାୱେପି ଉଦକପୁବ୍ବୁଳକେ ମଣିଆକାରାନୁପସ୍ସୀ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଅୟଂ ଠିତିରମଣୀୟେପି ୱେଦୟିତେ, ପଗେୱ ଇତରସ୍ମିଂ ମନୁଞ୍ଞାକାରାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ ଖଣପଭଙ୍ଗୁରତାୟ, ଅୱସୱତ୍ତିତାୟ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତାୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚଅନତ୍ତଅସୁଭାକାରାନୁପସ୍ସୀ, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ୱିସେସତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସୀ ୟେୱାତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତ ଧମ୍ମେସୁପି ୟଥାରହଂ ପୁନୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଲୋକିୟା ଏୱ ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘କେୱଲଂ ପନିଧା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇଧ ଏତ୍ତକଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ୟଥା ଚିତ୍ତଂ, ଧମ୍ମା ଚ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା, ତଥା ତାନି ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ, ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଦୁକ୍ଖତୋତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱତୋ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦାତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ପୀଳାଜନନତୋ, ଅନ୍ତୋତୁଦନତୋ, ଦୁନ୍ନୀହରଣତୋ ଚ ସଲ୍ଲତୋ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ପସ୍ସି । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନଂ । ସନ୍ତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ଅନୋଳାରିକତାୟ, ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୂପସନ୍ତସଭାୱତାୟ ଚ ସନ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚତୋତି ହୁତ୍ୱାଅଭାୱତୋ, ଉଦୟୱୟୱନ୍ତତୋ, ତାୱକାଲିକତୋ, ନିଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୟୋ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋଭିକ୍ଖୁ ଏକଂସେନ, ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱା ୱେଦନାୟ ସମ୍ମାପସ୍ସନକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁକ୍ଖାତିପୀତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖା ଇତିପି । ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ୱେଦୟିତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ପରିୟାପନ୍ନଂ ୱଦାମି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋପି ଚାତି ସୁଖାଦୀନଂ ଠିତିୱିପରିଣାମଞାଣସୁଖତାୟ, ୱିପରିଣାମଠିତିଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିସ୍ସୋପି ଚ ସୁଖତୋ, ତିସ୍ସୋପି ଚ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତା ଏୱ । ସେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁଖାଦିୱିଭାଗତୋ ସେସଂ ସାମିସନିରାମିସାଦିଭେଦଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ଭେଦାନନ୍ତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣନାନତ୍ତସ୍ସ ନୀଲାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, ଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତିନାନତ୍ତସ୍ସ ହୀନାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, ଞାଣଝାନାଦିସହଜାତନାନତ୍ତସ୍ସ ସସଙ୍ଖାରିକାସଙ୍ଖାରିକସୱିତକ୍କାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, କାମାୱଚରାଦିଭୂମିନାନତ୍ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, କୁସଲାଦିକମ୍ମନାନତ୍ତସ୍ସ ଦେୱଗତିସଂୱତ୍ତନିୟତାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, କଣ୍ହସୁକ୍କୱିପାକନାନତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟତାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ, ପରିତ୍ତଭୂମକାଦିକିରିୟାନାନତ୍ତସ୍ସ ତିହେତୁକାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକାଦିନାନତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟସାଧାରଣାଦିତବ୍ଭେଦସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ଫୁସନାଦିତଂତଂଲକ୍ଖଣାନଞ୍ଚେୱ ଅନିଚ୍ଚତାଦିସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନଞ୍ଚ ୱସେନାତି ୟୋଜନା । ସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅନତ୍ତତାସଙ୍ଖାତସୁଞ୍ଞତାସଭାୱସ୍ସ । ୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଅଭିଧମ୍ମେ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧) ସୁଞ୍ଞତାୱାରଦେସନା ପୱତ୍ତା, ତଂ ପହୀନମେୱ ପୁବ୍ବେ ପହୀନତ୍ତା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁନ ପହାନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି କିଲେସା ପହୀୟମାନା ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେନ ପହୀୟନ୍ତି ଅନାଗତାନଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ପହାତବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଏକତ୍ଥ ପହାନଂ ୱତ୍ୱା ଇତରତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଏୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କାମଞ୍ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ଅଥ ୱା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଏକତ୍ଥ ପହୀନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପହୀନମେୱ ହୋତୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପହାନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମଗ୍ଗେନ ହି ପହୀନାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମାୟ ଚୋଦନାୟ ନାନାପୁଗ୍ଗଲପରିହାରୋ, ନ ହି ଏକସ୍ସ ପହୀନଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପହୀନଂ ନାମ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମାୟ ନାନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକପରିହାରୋ । ନାନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ହି ଲୋକିୟମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଲୋକିୟଭାୱନାୟ ଚ କାୟେ ପହୀନଂ ନ ୱେଦନାଦୀସୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ହୋତି । ୟଦିପି ନପ୍ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୟ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ତତ୍ଥ ସା ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପୁନପି ତପ୍ପହାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଏକତ୍ଥ ପହୀନଂ ସେସେସୁପି ପହୀନଂ ହୋତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ, ଲୋକିୟଭାୱନାୟ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୩୬୨, ୩୬୪, ୩୬୬) ହି ୱିଭଙ୍ଗେଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
କାୟାନୁପସ୍ସନା
ଆନାପାନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୪.ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବକାୟାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ । ଚତୁଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଚତୁଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ତତୋ ଚତୁବ୍ବିଧସତିପଟ୍ଠାନତୋ ଏକେକଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟଂ ୱିଭଜନ୍ତୋତି ପାଠସେସୋ ।
କଥଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ପକାରପୁଚ୍ଛା, ତେନ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେ କାୟାନୁପସ୍ସନାପକାରେ ପୁଚ୍ଛତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକୋ, ତେନ ଉଦ୍ଦେସୱାରେନ ଅପାକଟଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେନ ୱିଭାୱିୟମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ବାହିରକେସୁପି ଇତୋ ଏକଦେସସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରକାୟାନୁପସ୍ସନାନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସା’’ତି, ତେନ ୟେ ଇମେ ଆନାପାନପବ୍ବାଦିୱସେନ ଆଗତା ଚୁଦ୍ଦସପ୍ପକାରା, ତଦନ୍ତୋଗଧା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଅନୁପସ୍ସନାପ୍ପକାରା, ତଥା କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୩) ୱୁତ୍ତା କେସାଦିୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନକସିଣାରମ୍ମଣଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନପ୍ପକାରା, ଲୋକିୟାଦିପ୍ପକାରା ଚ, ତେ ସବ୍ବେପି ଅନୱସେସତୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇମେ ଚ ପକାରା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାର…ପେ॰… ପଟିସେଧନୋ ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରକାୟାନୁପସ୍ସନାନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱପଟିସେଧନୋ, ଏତେନ ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଇଧ-ସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତୋଗଧଏୱସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ତି ହି ଏକପଦାନିପି ଅୱଧାରଣାନି ୟଥା ‘‘ୱାୟୁଭକ୍ଖୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଇଧେୱ ଭିକ୍ଖୱେସମଣୋ’’ତିଆଦି । ପରିପୁଣ୍ଣସମଣପ୍ପକରଣଧମ୍ମୋ ହି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ୟୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରକାୟାନୁପସ୍ସନାନିବ୍ବତ୍ତକୋ । ପରପ୍ପୱାଦାତି ପରେସଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ନାନପ୍ପକାରା ୱାଦା ତିତ୍ଥାୟତନାନି ।
ଅରଞ୍ଞାଦିକସ୍ସେୱ ଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ସହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଦ୍ଦମୋ ଦମଥଂ ଅନୁପଗତୋ ଗୋଣୋ କୂଟଗୋଣୋ । ଦୋହନକାଲେ ୟଥା ଥନେହି ଅନୱସେସତୋ ଖୀରଂ ନ ପଗ୍ଘରତି, ଏୱଂ ଦୋହପଟିବନ୍ଧିନୀ କୂଟଧେନୁ । ରୂପ-ସଦ୍ଦାଦିକେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅସ୍ସାଦୋ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିରସୋ । ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ପୁବ୍ବେ, ଅନାଦିମତି ୱା ସଂସାରେ ପରିଚିତାରମ୍ମଣଂ । ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ବନ୍ଧେୟ୍ୟ । ସତିୟାତି ସମ୍ମଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ସତିୟା । ଆରମ୍ମଣେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ । ଦଳ୍ହନ୍ତି ଥିରଂ, ୟଥା ସତୋକାରିସ୍ସ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦୋ ସମାଧି ଇଜ୍ଝତି, ତଥା ଥାମଗତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିସେସାଧିଗମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଏକଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଞ୍ଚ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଗତୱିସେସାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ।
ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ୱିୟ ଭଗୱା ୟୋଗୀନଂ ଅନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନୁପଦିସନତୋ । ଭିକ୍ଖୁ ଦୀପିସଦିସୋ ଅରଞ୍ଞେ ଏକକୋ ୱିହରିତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖନିମ୍ମଥନୱସେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସାଧନତୋ ଫଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପରକ୍କମଜୱୟୋଗ୍ଗଭୂମିନ୍ତି ଭାୱନୁସ୍ସାହଜୱସ୍ସ ୟୋଗ୍ଗକରଣଭୂମିଭୂତଂ ।
ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱସେନ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ, ଇତ୍ତରୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱସେନ ରସ୍ସଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ସିକ୍ଖତୋତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦୀଘରସ୍ସତାପଜାନନସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦନଓଳାରିକୋଳାରିକପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ଭାୱନଂ ସିକ୍ଖତୋ, ତଥାଭୂତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପୱତ୍ତୟତୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତେତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଉପଟ୍ଠିତପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ, ୟୋ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକମ୍ମିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଝାନଙ୍ଗାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଅରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ । ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠି ‘‘ତୟିଦଂ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ, ନ ଅହେତୁକଂ, ନାପି ଇସ୍ସରାଦିୱିସମହେତୁକଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁକ’’ନ୍ତି ଅଦ୍ଧାତ୍ତୟେପି କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୧; ୨.୧୧୩; ୩.୮୬, ୮୯; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୪) ନୟେନ କଲାପସମ୍ମସନୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା । ଉଦୟୱୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ।
‘‘ପରସ୍ସ ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ’’ତି ଇଦଂ ସମ୍ମସନୱାରୱସେନାୟଂ ପାଳି ପୱତ୍ତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସମଥୱସେନ ପନ ପରସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ ଅପ୍ପନାନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ନତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ଠପେତ୍ୱା । ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକାଲୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମେସୁପି ନିରନ୍ତରଂ ୱା ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତନକାଲୋ କଥିତୋ । ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ପନିଦଂ ଉଭୟଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ଧମ୍ମଦ୍ୱୟଂ ଘଟିତଂ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ନ ଲବ୍ଭତି, ଏକଜ୍ଝଂ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମୁଦେତି ଏତସ୍ମାତି ସମୁଦୟୋ, ସୋ ଏୱ କାରଣଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋତି ସମୁଦୟଧମ୍ମୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ କରଜକାୟାଦି, ତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନସୀଲୋ ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ତଂ ପନ ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭସ୍ତନ୍ତି ରୁତ୍ତିଂ । ଗଗ୍ଗରନାଳିନ୍ତି ଉକ୍କାପନାଳିଂ । ତେତି କରଜକାୟାଦିକେ । ୟଥା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟୋ କରଜକାୟାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀ ତଂନିମିତ୍ତତାୟ, ଏୱଂ କରଜକାୟାଦୟୋପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ତଂନିମିତ୍ତଭାୱେନାତି ‘‘ସମୁଦୟଧମ୍ମା କାୟସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୁଦୟ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ପକତିୱାଚୀ ୱା ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧; ୩.୩୧୦; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ୱିୟାତି କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପକତିକାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱା ‘‘ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘କରଜକାୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କାୟସ୍ମିନ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ଅହେତୁକତ୍ତେପି ୱିନାସସ୍ସ ୟେସଂ ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ଅଭାୱେ ୟଂ ନ ହୋତି, ତଦଭାୱୋ ତସ୍ସ ଅଭାୱସ୍ସ ହେତୁ ୱିୟ ୱୋହରୀୟତୀତି ଉପଚାରତୋ କରଜକାୟାଦିଅଭାୱୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ୱୟକାରଣଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଭସ୍ତାୟା’’ତିଆଦି। ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଠମୱିକପ୍ପୱସେନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପୱସେନ ଉପଚାରେନ ୱିନାୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାନୁପସ୍ସନା ୱିୟ ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁୱିସୟତାୟ ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାପି ଏକକାଲେ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘କାଲେନ ସମୁଦୟଂ କାଲେନ ୱୟଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ଅତ୍ଥି କାୟୋ’’ତି ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ‘‘କାୟୋୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ସତ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ, ପରେସଞ୍ଚ ସଜ୍ଜାପନଟ୍ଠେନ, ସତ୍ୱଗୁଣୟୋଗତୋ ୱା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ପରେହି ପରିକପ୍ପିତୋ, ତସ୍ସ ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ପୂରଣତୋ ଚ ଚୱନୁପପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ଗଲନତୋ ଚ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି, ଥୀୟତି ସଂହଞ୍ଞତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋତି ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି, ପୁରି ପୁରେ ଭାଗେ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି, ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱେନ ‘‘ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି, ପରୋ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି, ମମ ସନ୍ତକନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ମମା’’ତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋତି କତ୍ୱା ‘‘କୋଚୀ’’ତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱେନ ‘‘କସ୍ସଚୀ’’ତି, ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ‘‘କାୟୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଦସହିପି ପଦେହି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତମେୱ କାୟସ୍ସ ୱିଭାୱେତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘କାୟୋୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।
ଞାଣପମାଣତ୍ଥାୟାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ପରଂ ପମାଣଂ ପାପନତ୍ଥାୟ । ସତିପମାଣତ୍ଥାୟାତି କାୟପରିଗ୍ଗାହିକଂ ସତିଂ ପୱତ୍ତନସତିଂ ପରଂ ପମାଣଂ ପାପନତ୍ଥାୟ । ଇମସ୍ସ ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଅତ୍ଥି କାୟୋ’’ତି ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ସତି ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ତତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ, ସତିୟା ଚ ପରିବ୍ରୂହନାୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱୁଡ୍ଢତ୍ଥାୟା’’ତି । ଇମିସ୍ସା ଭାୱନାୟ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହାନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହା…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ଲୋକେ କିଞ୍ଚିପି ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତି, କୁତୋ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ ଚ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପରି ଅତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପି, ଅୟମ୍ପି ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି । (ପାରା॰ ୪୨) ଏୱନ୍ତି ପନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ ନିଗମନୱସେନ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ପନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।
ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସା ପନ ସତି ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ, ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ତଣ୍ହା, ତସ୍ସାପି ସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏୱ ନାମ ହୋତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା’’ତି, ୟଥା ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ଉଦା॰ ୧; ୱିଭ॰ ୪୮୪) । ତଂୱିଞ୍ଞାଣବୀଜତଂସନ୍ତତିସମ୍ଭୂତୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋକିୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧୋ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ’’ତିଆଦି ଏକନ୍ତତୋ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ହି ତସ୍ସ ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ । ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନାତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ । ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱାତି ୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ଆରୁହିତ୍ୱା, ଭାୱନଂ ଉପରି ନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟ୍ୟାନମୁଖନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣୂପାୟୋ ।
ଆନାପାନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇରିୟାପଥପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୫.ଇରିୟାପଥୱସେନାତି ଇରିୟନଂ ଇରିୟା, କିରିୟା, ଇଧ ପନ କାୟିକପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇରିୟାନଂ ପଥୋ ପୱତ୍ତିମଗ୍ଗୋତି ଇରିୟାପଥୋ, ଗମନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ସରୀରାୱତ୍ଥା । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ହି ସତ୍ତୋ କାୟେନ କାତବ୍ବକିରିୟଂ କରୋତି ଠିତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ନିପନ୍ନୋ ୱାତି, ତେସଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୱସେନ, ଇରିୟାପଥୱିଭାଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ଚପରନ୍ତି ପୁନ ଚ ଅପରଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଅଞ୍ଞଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେମି, ସୁଣାଥାତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା’’ତିଆଦି ଗମନାଦିମତ୍ତଜାନନସ୍ସ, ଗମନାଦିଗତୱିସେସଜାନନସ୍ସ ଚ ସାଧାରଣୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ଗମନାଦିମତ୍ତଜାନନଂ ନ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ, ଗମନାଦିଗତୱିସେସଜାନନଂ ପନ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କାମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଉପଲଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଗ୍ଗାହଂ । ନ ପଜହତି ନ ପରିଚ୍ଚଜତି ‘‘ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମମ ଗମନ’’ନ୍ତି ଗାହସବ୍ଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅତ୍ତା କାରକୋ ୱେଦକୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞଂ ନ ଉଗ୍ଘାଟେତି ନାପନେତି ଅପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ, ଅନନୁବ୍ରୂହନତୋ ୱା । ଏୱଂ ଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ କୁତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦିଭାୱୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଇମସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଇଦଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ସାଧନଂ, କିରିୟଞ୍ଚ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗମନକିରିୟାୟ କତ୍ତୁପୁଚ୍ଛା, ସା କତ୍ତୁଭାୱୱିସିଟ୍ଠଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥା ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗମନସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ । କସ୍ସ ଗମନନ୍ତି ତମେୱତ୍ଥଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱଦତି ସାଧନଂ, କିରିୟଞ୍ଚ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗମନକିରିୟାୟ ଅକତ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱୱିଭାୱନତୋ । ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥଞ୍ହି ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ଉଭୟତ୍ଥଂ କିଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ । କିଂ କାରଣାତି ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତକତ୍ତୁକାୟ ଗମନକିରିୟାୟ ଅୱିପରୀତକାରଣପୁଚ୍ଛା । ଇଦଞ୍ହି ଗମନଂ ନାମ ଅତ୍ତା ମନସା ସଂୟୁଜ୍ଜତି, ମନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅତ୍ତେହୀତି ଏୱମାଦି ମିଚ୍ଛାକାରଣୱିନିମୁତ୍ତଅନୁରୂପପଚ୍ଚୟହେତୁକୋ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।
ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗମନସିଦ୍ଧିତୋ, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ଇଦାନି ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗମନସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତକିରିୟାୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତକିରିୟା ଚ ସା, ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିପ୍ଫାରୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନଞ୍ଚାତି ଚିତ୍ତକିରିୟାୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୋ, ତେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତକିରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରଂ ନିୱତ୍ତେତି, ୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତନାୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦଂ ଚିତ୍ତକିରିୟଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଉଭୟେନ ପନ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱିଭାୱେତି । ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ପୱତ୍ତମାନେ କାୟେ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୋହାରୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ଗନ୍ତୁକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ୱାୟଂ ଜନେତୀତି ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକଂ ରୂପକଲାପଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅଧିକତା ଚେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ, ନ ପମାଣତୋ । ଗମନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତଂ ସହଜାତରୂପକାୟସ୍ସ ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଆକାରୱିସେସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱାୟୋଧାତୁଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱାୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତୀ’’ତି । ଅଧିପ୍ପାୟସହଭାୱୀ ହି ୱିକାରୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଅଧିକଭାୱେନେୱ ଚ ୱାୟୋଗହଣଂ, ନ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଏୱ ଜନକଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାୟରୂପଭାୱୋ ଦୁରୁପପାଦୋ ସିୟା । ପୁରତୋ ଅଭିନୀହାରୋ ପୁରତୋଭାଗେନ କାୟସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ, ୟୋ ‘‘ଅଭିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଅତିଦେସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତତ୍ରାପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାଦତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଉସ୍ସିତଭାୱୋତି ଉବ୍ବିଦ୍ଧଭାୱୋ ।
ଏୱଂ ପଜାନତୋତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ଗମନାଦି ହୋତୀତି ପଜାନତୋ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ପଜାନନାୟ ନିଚ୍ଛୟଗମନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ୱିଚାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକେ ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତେହି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ, ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ୱା । ଅତ୍ଥି ପନାତି ଅତ୍ତନୋ ଏୱଂ ୱୀମଂସନୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ନତ୍ଥୀତି ନିଚ୍ଛୟୱସେନ ସତ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପମାୟ ୱିଭାୱନଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ନାୱା ମାଲୁତୱେଗେନାତି ୟଥା ଅଚେତନା ନାୱା ୱାତୱେଗେନ ଦେସନ୍ତରଂ ୟାତି, ୟଥା ଚ ଅଚେତନୋ ତେଜନଂ କଣ୍ଡୋ ଜିୟାୱେଗେନ ଦେସନ୍ତରଂ ୟାତି, ତଥା ଅଚେତନୋ କାୟୋ ୱାତାହତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱାୟୁନା ନୀତୋ ଦେସନ୍ତରଂ ୟାତୀତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟଥା ନାୱାତେଜନାନଂ ପେଲ୍ଲକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଦେସନ୍ତରଗମନଂ, ଏୱଂ କାୟସ୍ସାପୀ’’ତି, ହୋତୁ, ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ ୟଥା ହି ନାୱାତେଜନାନଂ ସଂହତଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଗମନଂ, ନ ଅସଂହତଲକ୍ଖଣସ୍ସ, ଏୱଂ କାୟସ୍ସାପୀତି । କା ନୋ ହାନି, ଭିୟ୍ୟୋପି ଧମ୍ମମତ୍ତତାୱ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି, ନ ପୁରିସୱାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ୟନ୍ତସୁତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗମନାଦିକିରିୟାୱସେନ ପଚ୍ଚୟେହି ପୟୋଜିତଂ । ଠାତୀତି ତିଟ୍ଠତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ୱିନା ହେତୁପଚ୍ଚୟେତି ଗନ୍ତୁକାମତାଚିତ୍ତତଂସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁଆଦିହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା । ତିଟ୍ଠେତି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ୱଜେତି ୱଜେୟ୍ୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ କିଂ-ସଦ୍ଦୋତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିରହେନ ଠାନଗମନପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ସବ୍ବାୟପି ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୱିଭାୱନେନ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତା ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖତାପି ୱିଭାୱିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ପଣିହିତୋତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟେହି ପକାରେହି ନିହିତୋ ଠପିତୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱଚନଂ, ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ନେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମନୟୋ ୱା ଇରିୟାପଥପ୍ପଧାନୋ ୱୁତ୍ତୋତି ତତ୍ଥ କାୟୋ ଅପ୍ପଧାନୋ ଅନୁନିପ୍ଫାଦୀତି ଇଧ କାୟଂ ପଧାନଂ, ଅପଧାନଞ୍ଚ ଇରିୟାପଥଂ ଅନୁନିପ୍ଫାଦିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଠିତୋତି ପୱତ୍ତୋ ।
ଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନମ୍ପି ଇରିୟାପଥୱତୋ କାୟସ୍ସେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ତସ୍ସ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱସେନେୱ ସମୁଦୟାଦୟୋ ଉଦ୍ଧଟା । ଏସ ନୟୋ ସେସୱାରେସୁପି । ଆଦିନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦୟା କମ୍ମସମୁଦୟା ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତୀତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆକାରା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା’’ତି ଆଦୟୋପି ପଞ୍ଚ ଆକାରା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଇରିୟାପଥପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୬.ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନାତି ସମନ୍ତତୋ ପକାରେହି, ପକଟ୍ଠଂ ୱା ସୱିସେସଂ ଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ, ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତଥାପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ, ହତ୍ଥୱିକାରାଦିଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା ଚତ୍ତାରି ସମ୍ପଜଞ୍ଞାନି ସମାହଟାନି ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ’’ତିଆଦୀନି ସାମଞ୍ଞଫଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୪; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୪ ୱାକ୍ୟଖନ୍ଧେପି) ୱଣ୍ଣିତାନି, ନ ପୁନ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନାପି ତତ୍ଥ ୱିହିତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ ଅଭିକ୍କମାଦିଗତଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ରୂପକାୟସ୍ସେୱେତ୍ଥ ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିତାଦି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ସମୁଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚନୀହରିତବ୍ବୋ’’ତି । ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ହି ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସା ଅଭିକ୍କମାଦୟୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୭.ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରୱସେନାତି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତାୟ ପଟିକୂଲମେୱ ପଟିକ୍କୂଲଂ, ୟୋ ପଟିକ୍କୂଲସଭାୱୋ ପଟିକ୍କୂଲାକାରୋ, ତସ୍ସ ମନସି କରଣୱସେନ । ଅନ୍ତରେନାପି ହି ଭାୱୱାଚିନଂ ସଦ୍ଦଂ ଭାୱତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୮୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ, ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୮୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଇମମେୱ କାୟ’’ନ୍ତି ଆଦୀନମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱତ୍ଥାଦୀହି ପସିବ୍ବକାକାରେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଂ ଆୱାଟନଂ ପୁତୋଳି । ନାନାକାରା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସମ୍ମିସ୍ସାତି ଏତ୍ତାୱତା ନାନାୱଣ୍ଣାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ଉପମେୟ୍ୟତା । ୱିଭୂତକାଲୋତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା କେସାଦୀନଂ ଅସୁଭାକାରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତକାଲୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆକାରତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଆକାରଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କେସାଦିପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନା’’ତିଆଦିମାହ । କେସାଦିସଞ୍ଞିତାନଞ୍ହି ଅସୁଚିଭାୱାନଂ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲାକାରସ୍ସ ସମୁଦୟତୋ ଅନୁପସ୍ସନା ଇଧ କାୟାନୁପସ୍ସନାତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୮.ଧାତୁମନସିକାରୱସେନାତି ପଥୱୀଧାତୁଆଦିକା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଭାୱନାମନସିକାରୱସେନ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁମନସିକାରୋ, ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଗୋଘାତକୋତି ଜୀୱିକତ୍ଥାୟ ଗୁନ୍ନଂ ଘାତକୋ । ଅନ୍ତେୱାସିକୋତି କମ୍ମକରଣୱସେନ ତସ୍ସ ସମୀପୱାସୀ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନକୋ। ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ମହାପଥାନଂ ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାପଥାନଂ ତାୟ ଏୱ ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠାନତାୟ ୱେମଜ୍ଝସଙ୍ଖାତେ । ୟସ୍ମା ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଥା ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମୋହିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ଚତୁମହାପଥଂ, ତସ୍ମିଂ ଚତୁମହାପଥେ । ଠିତ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଠିତୋ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୩; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୮) ଠାନସଙ୍ଖାତଇରିୟାପଥସମଙ୍ଗିତାୟ, ଠା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଗତିନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥତାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ଗମନଂ ସେସଇରିୟାପଥସମଙ୍ଗିତାୟ ବୋଧକୋ, ଇଧ ପନ ୟଥା ତଥା ରୂପକାୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରବୋଧକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଠିତତ୍ତା ୟଥା ଠିତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆକାରେନାତି ଠାନାଦିନା ରୂପକାୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରେନ । ଠାନାଦୟୋ ହି ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତାୟ କିରିୟାୟ ପଥୋ ପୱତ୍ତିମଗ୍ଗୋତି ‘‘ଇରିୟାପଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ । ୟଥାଠିତନ୍ତି ୟଥାପୱତ୍ତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଠାନମେୱେତ୍ଥ ପଣିଧାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଠିତତ୍ତା ଚ ୟଥାପଣିହିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଠିତ’’ନ୍ତି ୱା କାୟସ୍ସ ଠାନସଙ୍ଖାତଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ, ‘‘ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ତଦଞ୍ଞଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ । ‘‘ଠିତ’’ନ୍ତି ୱା କାୟସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକିଚ୍ଚୱସେନ ଅୱଟ୍ଠାନପରିଦୀପନଂ, ପଣିହିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପକାରତୋ ନିହିତଂ ପଣିହିତନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖତି, ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପସ୍ସତି ।
ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଭାୱତ୍ଥୱିଭାୱନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଗୋଘାତକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୋସେନ୍ତସ୍ସାତି ମଂସୂପଚୟପରିବ୍ରୂହନାୟ କୁଣ୍ଡକଭତ୍ତକପ୍ପାସଟ୍ଠିଆଦୀହି ସଂୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ । ୱଧିତଂ ମତନ୍ତି ହିଂସିତଂ ହୁତ୍ୱା ମତଂ । ମତନ୍ତି ଚ ମତମତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତାୱଦେୱା’’ତି । ଗାୱୀତି ସଞ୍ଞା ନ ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ୟାନି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ୟଥାସନ୍ନିୱିଟ୍ଠାନି ଉପାଦାୟ ଗାୱୀସମଞ୍ଞା ମତମତ୍ତାୟପି ଗାୱିୟା ତେସଂ ତଂସନ୍ନିୱେସସ୍ସ ଅୱିନଟ୍ଠତ୍ତା । ୱିଲୀୟନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ୱିଭୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ବୀଲା, ଭାଗା ୱ-କାରସ୍ସ ବ-କାରଂ, ଇକାରସ୍ସ ଚ ଈକାରଂ କତ୍ୱା । ବୀଲସୋତି ବୀଲଂ ବୀଲଂ କତ୍ୱା । ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତତୋ ମଂସଂ ୱିୱେଚେତ୍ୱା, ତତୋ ୱା ୱିୱେଚିତଂ ମଂସଂ ଭାଗସୋ କତ୍ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ମଂସସଞ୍ଞା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ପବ୍ବଜିତସ୍ସାପି ଅପରିଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗନ୍ତି ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚଘନାନଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନଂ ୱିୱେଚନଂ । ଧାତୁସୋପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋତି ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗକରଣେନ ଧାତୁଂ ଧାତୁଂ ପଥୱୀଆଦିଧାତୁଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ସତ୍ତସଞ୍ଞାତି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତସଞ୍ଞାତି ୱଦନ୍ତି, ୱୋହାରୱସେନ ପୱତ୍ତସତ୍ତସଞ୍ଞାୟପି ତଦା ଅନ୍ତରଧାନଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ୟାଥାୱତୋ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ସମ୍ପାଦନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତଓପମ୍ମତ୍ଥେନ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଧାତୁୱସେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଦକ୍ଖୋତି ଛେକୋ ତଂତଂସମଞ୍ଞାୟ କୁସଲୋ ‘‘ୟଥାଜାତେ ସୂନସ୍ମିଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଖୁରୱିସାଣାଦିୱନ୍ତେ ଅଟ୍ଠିମଂସାଦିଅୱୟୱସମୁଦାୟେ ଅୱିଭତ୍ତେ ଗାୱୀସମଞ୍ଞା, ନ ୱିଭତ୍ତେ । ୱିଭତ୍ତେ ପନ ଅଟ୍ଠିମଂସାଦିଅୱୟୱସମଞ୍ଞା’’ତି ଜାନନତୋ । ଚତୁମହାପଥୋ ୱିୟ ଚତୁଇରିୟାପଥୋତି ଗାୱିୟା ଠିତଚତୁମହାପଥୋ ୱିୟ କାୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିମଗ୍ଗଭୂତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଇରିୟାପଥୋ ୟସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୦୫) ୱିତ୍ଥାରିତା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ, ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୦୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନୱସିୱଥିକପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୭୯. ସିୱଥିକାୟ ଅପୱିଦ୍ଧଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଓଧିସୋ ପୱତ୍ତାନଂ କଥାନଂ, ତଦଭିଧେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଅସୁଭଭାଗାନଂ ସିୱଥିକପବ୍ବାନୀତି ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଗହିତସମଞ୍ଞା। ତେନାହ ‘‘ସିୱଥିକପବ୍ବେହି ୱିଭଜିତୁ’’ନ୍ତି । ମରିତ୍ୱା ଏକାହାତିକ୍କନ୍ତଂ ଏକାହମତଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନାତି ଜୀୱିତକ୍ଖୟତୋ ଉପରି ମରଣତୋ ପରଂ । ସମୁଗ୍ଗତେନାତି ସମୁଟ୍ଠିତେନ । ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତାତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଧୁମାତତ୍ତା ସୂନତ୍ତା । ସେତରତ୍ତେହି ୱିପରିଭିନ୍ନଂ ୱିମିସ୍ସିତଂ ନୀଲଂ ୱିନୀଲଂ, ପୁରିମୱଣ୍ଣୱିପରିଣାମଭୂତଂ ୱା ନୀଲଂ ୱିନୀଲଂ । ୱିନୀଲମେୱ ୱିନୀଲକନ୍ତି କ-କାରେନ ପଦୱଡ୍ଢନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତୋ ୟଥା ‘‘ପୀତକଂ ଲୋହିତକ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬) । ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତାତି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା । କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିନୀଲନ୍ତି ୱିନୀଲକନ୍ତି କୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ୱା ଅୟଂ କ-କାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୬; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେହି କାକକଙ୍କାଦୀହି । ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବନ୍ତି ୱିସ୍ସୱନ୍ତପୁବ୍ବଂ, ତହଂ ତହଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭାୱନ୍ତି ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବଭାୱଂ ।
ସୋଭିକ୍ଖୂତି ୟୋ ‘‘ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସରୀରଂ ସିୱଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଉପସଂହରତି ସଦିସତଂ । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ’’ତିଆଦି ଉପସଂହରଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ଆୟୂତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଗତିକମେୱ । ଉସ୍ମାତି କମ୍ମଜତେଜୋ । ଏୱଂ ପୂତିକସଭାୱୋୟେୱାତି ଏୱଂ ଅତିୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲପୂଭିକସଭାୱୋ ଏୱ, ନ ଆୟୁଆଦୀନଂ ଅୱିଗମେ ୱିୟ ମତ୍ତସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂଭାୱୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଭେଦୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା । ସାୱସେସମଂସଲୋହିତୟୁତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଅଖାଦିତତ୍ତା ତହଂ ତହଂ ସେସେନ ଅପ୍ପାୱସେସେନ ମଂସଲୋହିତେନ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ହତ୍ଥଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ହତ୍ଥଟ୍ଠିକାନଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତା ଜୋତିତାତି ଅନୱସେସତୋ ତେସଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁସଟ୍ଠିଭେଦମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ।
ତେରୋୱସ୍ସିକାନୀତି ତିରୋୱସ୍ସଂ ଗତାନି, ତାନି ପନ ସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱୀତିୱତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତସଂୱଚ୍ଛରାନୀ’’ତି । ପୁରାଣତାୟ ଘନଭାୱୱିଗମେନ ୱିଚୁଣ୍ଣତା ଇଧ ପୂତିଭାୱୋତି ସୋ ୟଥା ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସେ’’ତିଆଦିମାହ । ତେରୋୱସ୍ସିକାନେୱାତି ସଂୱଚ୍ଛରମତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତାନି ଏୱ । ଖଜ୍ଜମାନତାଦିୱସେନ ଦୁତିୟସିୱଥିକପବ୍ବାଦୀନଂ ୱୱତ୍ଥାପିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖଜ୍ଜମାନତାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି ।
ନୱସିୱଥିକପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇମାନେୱ ଦ୍ୱେତି ଅୱଧାରଣେନ ଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତତ୍ଥ ନିୟମେତି ଅଞ୍ଞପବ୍ବେସୁ ତଦଭାୱତୋ । ୟତୋ ହି ଏୱ-କାରୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିୟମେତି, ତେନ ପବ୍ବଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନତାପି ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଅନିଚ୍ଚତାଦିଦସ୍ସନତୋ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନାନି ସିୱଥିକପବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ସିୱଥିକାନଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଇରିୟାପଥପବ୍ବାଦୀନଂ ଅପ୍ପନାୱହତା ପାକଟା ଏୱାତି ‘‘ସେସାନି ଦ୍ୱାଦସପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
କାୟାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା
୩୮୦.ସୁଖଂୱେଦନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, କାୟଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ୱା କାୟିକଂ, ଚେତସିକଞ୍ଚାବାଧନ୍ତି ସୁଖା । ‘‘ସୁକରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ସୁଖା’’ତି ଅପରେ । ୱେଦୟତି ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତୀତି ୱେଦନା । ୱେଦୟମାନୋତି ଅନୁଭୱମାନୋ । ‘‘କାମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଇରିୟାପଥପବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱେଦିୟନଂ ସମ୍ପଜାନୱେଦିୟନଂ ।
ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣା । ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଞ୍ହେତ୍ଥ ୱେଦନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ। ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁ ଅଭାୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସେୱ କତ୍ତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତେନ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୋହାରମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋତି ବଲୱତୋ ୱେଦନାୱେଗସ୍ସ ନିରୋଧନେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅୱସରଦାନୱସେନ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ। ୱେଗସନ୍ଧାରଣେ ହି ଅତିମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତେନ ଥେରୋ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତତି । ୱୀରିୟସମଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅଧିୱାସନୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ହାପନୱସେନ ସମାଧିନା ସମରସତାପାଦନେନ ୱୀରିୟସମଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହୀତି ଲୋକୁତ୍ତରପଟିସମ୍ଭିଦାହି ସହ । ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ଅଧିଗମୋ, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପନ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି । ଲୋକିୟାନମ୍ପି ୱା ସତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହୀ’’ତି । ସମସୀସୀତି ୱାରସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରୱାରେ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥା ଚ ସୁଖଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥା ‘‘ସୁଖଂ କୋ ୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ପଜାନୱେଦିୟନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, କାୟଞ୍ଚ ପୀଳେତି ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁଂ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି କାୟିକଂ, ଚେତସିକଞ୍ଚ ସାତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖା । ‘‘ଦୁକ୍କରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଅପରେ । ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଂ, ଅରୂପଧମ୍ମମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପାକଟଂ ହୋତି ଫସ୍ସସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଭୂତାକାରତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି । ‘‘ନ ପାକଟଂହୋତୀ’’ତି ଚ ଇଦଂ ତାଦିସେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତେସଂ ଆଦିତୋ ୱେଦନାୱ ୱିଭୂତତରା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଞ୍ହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ସକ୍କପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା ଦୀସୁ ‘‘ଫସ୍ସୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୫୯) ତଂ ଅୱିରୋଧିତଂ ହୋତି । ୱେଦନାୱସେନ କଥିୟମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପାକଟତାୟା’’ତି ଚ ଇଦଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାସଞ୍ହି ପୱତ୍ତି ଓଳାରିକା, ନ ଇତରାୟ । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଇତରାୟପି ପୱତ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାକଟା ଏୱାତି ‘‘ୱେଦନାନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସକ୍କପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ତତ୍ଥ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ପୁବ୍ବେ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତୀ’’ତି ୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ଅନତ୍ତତାୟ ଚ ପଜାନନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦାନି ତସ୍ସା ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଜାନନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ଅପରୋପି ପଜାନନପରିୟାୟୋ’’ତି ଆହ । ୟଥା ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନେକନ୍ତପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ୱେଦନାଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୁତ୍ତିତୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ସୁଖୱେଦନାକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭାୱତୋ’’ତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ତଦା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟପି ଅଭାୱତୋ, ତେନ ସୁଖୱେଦନାକ୍ଖଣେ ଭୂତପୁବ୍ବାନଂ ଇତରୱେଦନାନଂ ହୁତ୍ୱାଅଭାୱପଜାନନେନ ସୁଖୱେଦନାୟପି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ଞାତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ତସ୍ସା ପାକଟଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିସ୍ସା ଚସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଇତୋ ପଠମଂଅଭାୱତୋ’’ତି ଆହ, ଏତେନେୱ ଚ ତାସମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ପାକଟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୱେଦନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚା ଅଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି । ଅନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣେନ ହି ୱେଦନାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତେ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅଧୁୱଗ୍ଗହଣେନ ପାକଟଭାୱୋ ତସ୍ସ ଅସଦାଭାୱିତାଦିଭାୱନତୋ । ୱିପରିଣାମଗ୍ଗହଣେନ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଦୀପନତୋ, ତେନ ସୁଖାପି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖା, ପଗେୱ ଇତରାତି ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ଦୁକ୍ଖତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଇତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅନତ୍ତା’’ତି ତୀସୁପି ୱେଦନାସୁ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟପଜାନନା ଜୋତିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୫) ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତୀତି ତସ୍ମିଂ ସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗିସମୟେ ନେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଅତୀତାନାଗତାନଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ଅସମ୍ଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାନତୋ ଅନିଚ୍ଚା । ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତତ୍ତା ସଙ୍ଖତା । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା । ଖୟୱୟପଲୁଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନପକତିତାୟ ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଂ ନାମ, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସହ ଆମିସେହୀତି ସାମିସଂ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାମିସନିସ୍ସିତା’’ତି ।
ଇତୋ ପରନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥି ୱେଦନା’’ତି ଏୱମାଦି ପାଳିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱା’’ତି ।
ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା
୩୮୧. ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେନ ସହ ରାଗେନାତି ସରାଗଂ । ତେନାହ ‘‘ଲୋଭସହଗତ’’ନ୍ତି । ୱୀତରାଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ସରାଗପଦପଟିୟୋଗିନା ୱୀତରାଗପଦେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତେଭୂମକସ୍ସେୱ ଗହଣନ୍ତି ‘‘ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ତମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ସେସାନି ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି, ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ତେସଞ୍ହି ରାଗେନ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ନତ୍ଥେୱ ସରାଗତା, ତଂନିମିତ୍ତକତାୟ ପନ ସିୟା ତଂସହିତକାଲେ ସୋତି ନତ୍ଥେୱ ୱୀତରାଗତାପୀତି ଦୁକ୍ଖୱିନିମୁତ୍ତତା ଏୱେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନେୱ ପୁରିମପଦଂ ନ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ପଦେସିକଂ ପଜାନନଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଦୁକନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତେସଂ । ୟେ ପନ ‘‘ପଟିପକ୍ଖଭାୱେ ଅଗୟ୍ହମାନେ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ ଏକଚ୍ଚଅବ୍ୟାକତାନଂ ୱିୟା’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ସେସାକୁସଲଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଦୁତିୟପଦସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଦୁତିୟଦୁକେପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ସହ ମୋହେନେୱ ୱତ୍ତତୀତି ସମୋହନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚା’’ତି । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ସହେୱ ମୋହେନାତି ସମୋହ’’ନ୍ତି ପୁରିମପଦାୱଧାରଣମ୍ପି ଲବ୍ଭତିୟେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୟଥା ପନ ଅତିମୂଳ୍ହତାୟ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକନୟେନ ସୱିସେସମୋହୱନ୍ତତାୟ ‘‘ମୋମୂହଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଦ୍ୱୟଂ ୱିସେସତୋ ‘‘ସମୋହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଥା ସେସାକୁସଲଚିତ୍ତାନୀତି ‘‘ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଥିନମିଦ୍ଧେନ ଅନୁପତିତଂ ଅନୁଗତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧାନୁପତିତଂ, ପଞ୍ଚୱିଧଂସସଙ୍ଖାରିକାକୁସଲଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କୁଚିତଚିତ୍ତଂ, ସଙ୍କୁଚିତଚିତ୍ତଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣେ ସଙ୍କୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱସେନ ଥାମଜାତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସହଗତଂ ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତମେୱାତି । ପସଟଚିତ୍ତଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣେ ସୱିସେସଂ ୱିକ୍ଖେପୱସେନ ୱିସଟଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ।
କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟ ୱିପୁଲଫଲତାୟ ଚ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ଚ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗତଂ, ମହନ୍ତେହି ୱା ଉଳାରଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ଗତଂ ପଟିପନ୍ନନ୍ତି ମହଗ୍ଗତଂ, ତଂ ପନ ରୂପାରୂପଭୂମିଗତଂ ତତୋ ମହନ୍ତସ୍ସ ଲୋକେ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ରୂପାରୂପାୱଚର’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପଟିୟୋଗୀ ପରିତ୍ତଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅମହଗ୍ଗତନ୍ତି କାମାୱଚର’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରିତୁଂ ସମତ୍ଥେହି ସହ ଉତ୍ତରେହୀତି ସଉତ୍ତରଂ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନୁତ୍ତରଂ । ତଦୁଭୟଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଉତ୍ତରନ୍ତି କାମାୱଚରନ୍ତିଆଦି । ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥେନ ସମାଧିନା ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତଂ ସମାହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସମାଧିନା ନ ସମାହିତନ୍ତି ଅସମାହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟସମାଧିରହିତ’’ନ୍ତି । ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଂ, କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଂ, ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ତଦୁଭୟୱିମୁତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତଂ ଉଭୟୱିମୁତ୍ତିରହିତନ୍ତି ଗୟ୍ହମାନେ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେପି ସିୟାସଙ୍କାତି ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ସମୁଚ୍ଛେଦ…ପେ॰… ଓକାସୋୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ଓକାସଭାୱୋ ଚ ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା
ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୮୨. ପହାତବ୍ବାଦିଧମ୍ମୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତମତ୍ଥଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ କଥେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ନୀୱରଣାଦିୱସେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ । ୟେସଞ୍ହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ପଠମଂ ନୀୱରଣାନି ୱିଭାଗେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ତେସଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଭଗୱତା ପଠମଂ ନୀୱରଣେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା କଥିତା । ତଥା ହି କାୟାନୁପସ୍ସନାପି ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଦେସିତା, ତତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ, ଆୟତନେସୁ ଚ ଭାୱେତବ୍ବେସୁ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱିଭାଗେସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚ ଉତ୍ତରା ଦେସନା, ତସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ସମଥଭାୱନାପି ୟାୱଦେୱ ୱିପସ୍ସନତ୍ଥା ଇଚ୍ଛିତା । ୱିପସ୍ସନାପଧାନା, ୱିପସ୍ସନାବହୁଲା ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନାତି ତସ୍ସା ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୱିଭାଗେନ ଦେସିତଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାୟତନଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନ ମିସ୍ସକପରିଗ୍ଗହକଥନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସକଲପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ଇତରେସଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ।
‘‘କଣ୍ହସୁକ୍କଧମ୍ମାନଂ ୟୁଗନନ୍ଧତା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଜାନନକାଲେ ଅଭାୱା ‘‘ଅଭିଣ୍ହସମୁଦାଚାରୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ । ୟଥାତି ୟେନାକାରେନ, ସୋ ପନ ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ କାରଣାକାରୋୱ, ଅତ୍ଥତୋ କାରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ୟେନ କାରଣେନା’’ତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥାତି ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପଦେ । ସୁଭମ୍ପୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋପି । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗହଣାକାରେନ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତନକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ । ଇଟ୍ଠଂ, ଇଟ୍ଠାକାରେନ ୱା ଗୟ୍ହମାନଂ ରୂପାଦି ସୁଭାରମ୍ମଣଂ । ଆକଙ୍ଖିତସ୍ସ ହିତସୁଖସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅନୁପାୟଭୂତୋ ମନସିକାରୋ ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ । ତନ୍ତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ। ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସଭାଗହେତୁଭୂତେ, ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ଚ ଦୁୱିଧେ ସୁଭନିମିତ୍ତେ । ଆହାରୋତି ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରତୀତି କତ୍ୱା ।
ଅସୁଭନ୍ତି ଅସୁଭଜ୍ଝାନଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଂ ପନ ଦସସୁ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭେସୁ ଚ କେସାଦୀସୁ ସୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭେସୁ ଚ ପୱତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେସାଦୀସୁ ହି ସଞ୍ଞା ‘‘ଅସୁଭସଞ୍ଞା’’ତି ଗିରିମାନନ୍ଦସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦) ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ, ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ନିରୱସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେସୁ ପନ ଅସୁଭେସୁ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଚ ମନସିକାରୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତଦନୁକୂଲତ୍ତା ପନ ଇତରେ ପୀତି ।
ଏକାଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ପଟିକ୍କୂଲାକାରସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ୟଥା ୱା ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ପଟିପତ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ । ଉପଚାରପ୍ପନାୱହାୟ ଅସୁଭଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନା ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ । ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ମିତାହାରସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱାଭାୱା ଓତାରଂ ଅଲଭମାନୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅୟମେୱ ଚ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦେସେପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ପନ ଭୋଜନସ୍ସ ପଟିକ୍କୂଲତଂ, ତବ୍ବିପରିଣାମସ୍ସ ତଦାଧାରସ୍ସ ତସ୍ସ ଚ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଜେଗୁଚ୍ଛତଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତ୍ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ଜାନାତି, ସୋ ସବ୍ବସୋ ଭୋଜନେ ପମାଣସ୍ସ ଜାନନେନ ଭୋଜନେମତ୍ତଞ୍ଞୂ ନାମ । ତାଦିସସ୍ସ ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତେୱ ।
ଅସୁଭକମ୍ମିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଦନ୍ତଟ୍ଠିଦସ୍ସାୱୀ । ପହୀନସ୍ସାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀନସ୍ସ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୫୯, ୧୫୦୩) ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନା’’ତି ।
ପଟିଘମ୍ପି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ କାରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ।
ମେଜ୍ଜତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମିତ୍ତୋ, ହିତେସୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ମିଂ ମିତ୍ତେ ଭୱା, ମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଏସାତି ମେତ୍ତା, ହିତେସିତା, ତସ୍ସା ମେତ୍ତାୟ । ଅପ୍ପନାପି ଉପଚାରୋପି ୱଟ୍ଟତି ସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ । ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନାୱ ୱଟ୍ଟତି ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ ପଟିପକ୍ଖତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତନ୍ତି ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ । ତତ୍ଥାତି ମେତ୍ତାୟ । ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋତି ବହୁଲୀକାରୱତୋ ।
ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟନସ୍ସ ହିତୂପସଂହାରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ପୱତ୍ତନଂ ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ପଠମୁପ୍ପନ୍ନୋ ମେତ୍ତାମନସିକାରୋ ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ମେତ୍ତାମନସିକାରୋୱ ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତଂ । କମ୍ମମେୱ ସକଂ ଏତେସନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକା, ସତ୍ତା, ତବ୍ଭାୱୋ କମ୍ମସ୍ସକତା, କମ୍ମଦାୟାଦତା । ଦୋସମେତ୍ତାସୁ ୟାଥାୱତୋ ଆଦୀନୱାନିସଂସାନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ୱୀମଂସା ଇଧ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ । ମେତ୍ତାୱିହାରିକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୱନ୍ତତା ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା । ଓଦିସ୍ସକଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣାନନ୍ତି (ଓଧିସକଅନୋଧିସକଦିସାଫରଣାନଂ ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧୫) ଅତ୍ତଅତିପିୟସହାୟମଜ୍ଝତ୍ତୱେରିୱସେନ ଓଦିସ୍ସକତା, ସୀମାସମ୍ଭେଦେ କତେ ଅନୋଦିସ୍ସକତା । ଏକାଦିଦିସାଫରଣୱସେନ ଦିସାଫରଣତା ମେତ୍ତାୟ ଉଗ୍ଗହଣେ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିହାରରଚ୍ଛାଗାମାଦିୱସେନ ୱା ଓଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣଂ । ୱିହାରାଦିଉଦ୍ଦେସରହିତଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୱସେନ ଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଉଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓଦିସ୍ସକଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହୋତି ଚ ୟାୱ ଉପଚାରା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହିତାୟ ଆସେୱନା ଭାୱନା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା, ପାଣା, ଭୂତା, ପୁଗ୍ଗଲା, ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାତି ଏତେସଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା, ଏକେକସ୍ମିଂ ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝା, ଅନୀଘା, ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂତି ଚତୁଧା ପୱତ୍ତିତୋ ୱୀସତିୱିଧା ଅନୋଦିସ୍ସକଫରଣା ମେତ୍ତା । ସବ୍ବା ଇତ୍ଥିୟୋ, ପୁରିସା, ଅରିୟା, ଅନରିୟା, ଦେୱା, ମନୁସ୍ସା, ୱିନିପାତିକାତି ସତ୍ତୋଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧା, ଅଟ୍ଠୱୀସତି ୱିଧା ୱା, ଦସହି ଦିସାହି ଦିସୋଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦସୱିଧା, ଏକେକାୟ ୱା ଦିସାୟ ସତ୍ତାଦିଇତ୍ଥାଦିଅୱେରାଦିଭେଦେନ ଅସୀତାଧିକଚତୁସତପ୍ପଭେଦା ଚ ଓଧିସୋ ଫରଣା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଅରତିଆଦିକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଅରତିଆଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ । ତେନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ହି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ପନ୍ତସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଭାୱରିଞ୍ଚନା । କାୟୱିନମନାତି କରଜକାୟସ୍ସ ୱିରୂପେନାକାରେନ ନମନା । ଲୀନାକାରୋତି ସଙ୍କୋଚାପତ୍ତି ।
କୁସଲଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ପଟ୍ଠପନସଭାୱତାୟ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ୱିସୋସନସଭାୱତାୟ ଚ ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦିତୋ ପୱତ୍ତୱୀରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଠମାରମ୍ଭୱୀରିୟ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପଠମାରମ୍ଭମତ୍ତସ୍ସ କୋସଜ୍ଜୱିଧମନଂ, ଥାମଗମନଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତାୟ ତତୋ ବଲୱତର’’ନ୍ତି। ୟସ୍ମା ପନ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତଂ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତର’’ନ୍ତି ।
ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ଅତିଭୋଜନେ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଏତ୍ତକେ ଭୁତ୍ତେ ତଂ ଭୋଜନଂ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ଏତ୍ତକେ ନ ହୋତୀତି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣାକାରଣଗାହୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏତ୍ତକେ ଭୁତ୍ତେ ତଂ ଭୋଜନଂ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁପଞ୍ଚ…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି । ଦିୱା ସୂରିୟାଲୋକନ୍ତି ଦିୱା ଗହିତନିମିତ୍ତଂ ସୂରିୟାଲୋକଂ ରତ୍ତିୟଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧୁତଙ୍ଗାନଂ ୱୀରିୟନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପୀ’’ତି ।
କୁକ୍କୁଚ୍ଚମ୍ପି କତାକତାନୁସୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚେତସୋ ଅୱୂପସମାୱହତାୟ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମାନଲକ୍ଖଣମେୱାତି ‘‘ଅୱୂପସମୋ ନାମ ଅୱୂପସନ୍ତାକାରୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚମେୱେତଂ ଅତ୍ଥତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଗନ୍ଥତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସୁତ୍ତାଦୀନି ୱିଚାରେନ୍ତସ୍ସ ତବ୍ବହୁଲୱିହାରିନୋ ଅତ୍ଥୱେଦାଦିପଟିଲାଭସବ୍ଭାୱତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ନ ହୋତୀତି, ୟଥାୱିଧିପଟିପତ୍ତିୟା, ୟଥାନୁରୂପପତିକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ କତାକତାନୁସୋଚନଞ୍ଚ ନ ହୋତୀତି ‘‘ବାହୁସଚ୍ଚେନପି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତୀ’’ତି ଆହ । ୟଦଗ୍ଗେନ ବାହୁସଚ୍ଚେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି, ତଦଗ୍ଗେନ ପରିପୁଚ୍ଛକତାୱିନୟପକତଞ୍ଞୁତାହିପି ତଂ ପହୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁଦ୍ଧସେୱିତା ଚ ୱୁଦ୍ଧସୀଲିତଂ ଆୱହତୀତି ଚେତୋୱୂପସମକରତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପହାନକାରୀ ୱୁତ୍ତା । ୱୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପନ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦକା ୱିନୟଧରା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିକ୍ଖେପୋ ଚ ପବ୍ବଜିତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚହେତୁକୋ ହୋତୀତି ‘‘କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱିନୟନୟେନେୱ ପରିପୁଚ୍ଛକତାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ପହୀନେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସହଗତତ୍ତା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ତିଟ୍ଠତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ଠାନୀୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଠାନୀୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାଠାନୀୟା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ କାରଣଭୂତା ଧମ୍ମା, ତିଟ୍ଠତୀତି ୱା ଠାନୀୟା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଠାନୀୟା ଏତିସ୍ସାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାଠାନୀୟା, ଅତ୍ଥତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଏୱ । ସା ହି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସଭାଗହେତୁତାୟ ଅସାଧାରଣଂ କାରଣଂ ।
କୁସଲାକୁସଲାତି କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ କୁସଲା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୁସଲା । ୟେ ଅକୁସଲା, ତେ ସାୱଜ୍ଜା, ଅସେୱିତବ୍ବା, ହୀନା ଚ । ୟେ କୁସଲା, ତେ ଅନୱଜ୍ଜା, ସେୱିତବ୍ବା,ପଣୀତା ଚ । କୁସଲା ୱା ହୀନେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଆରଦ୍ଧା ହୀନା, ପଣୀତେହି ପଣୀତା । କଣ୍ହାତି କାଳକା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା । ସୁକ୍କାତି ଓଦାତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା । କଣ୍ହାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା କଣ୍ହା । ସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତୋ ସୁକ୍କା । ତେ ଏୱ ସପ୍ପଟିଭାଗା । କଣ୍ହା ହି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା, ତଥା ସୁକ୍କାପି ଇତରେହି । ଅଥ ୱା କଣ୍ହସୁକ୍କା ଚ ସପ୍ପଟିଭାଗା ଚ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା । ସୁଖା ହି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସପ୍ପଟିଭାଗା, ଦୁକ୍ଖା ଚ ୱେଦନା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସପ୍ପଟିଭାଗାତି ।
କାମଂ ବାହୁସଚ୍ଚପରିପୁଚ୍ଛକତାହି ସବ୍ବାପି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି, ତଥାପି ରତନତ୍ତୟୱିଚିକିଚ୍ଛାମୂଲିକା ସେସୱିଚିକିଚ୍ଛାତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତୀଣି ରତନାନି ଆରବ୍ଭା’’ତି । ରତନତ୍ତୟଗୁଣାୱବୋଧେ ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮, ୧୧୨୩, ୧୧୬୭, ୧୨୪୧, ୧୨୬୩, ୧୨୭୦; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅସମ୍ଭୱୋତି । ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା ‘‘ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସାପୀ’’ତି । ଓକପ୍ପନିୟସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲସ୍ସାତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ଅନୁପୱିସନସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚନବହୁଲସ୍ସ, ଅଧିମୁଚ୍ଚନଞ୍ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୁପ୍ପାଦନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସଦ୍ଧାୟ ୱା ନିନ୍ନପୋଣତାଅଧିମୁତ୍ତି ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ।
ସମୁଦୟୱୟାତି ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମା । ସୁଭନିମିତ୍ତଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୂତି ‘‘ସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୂ’’ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟିଘନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ଦୁତିୟେନମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଆଦୀନଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖନ୍ଧପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୮୩. ଉପାଦାନେହି ଆରମ୍ମଣକରଣାଦିୱସେନ ଉପାଦାତବ୍ବା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ।
ଇତିରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ସରୂପଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ପରଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଇତୀତି ୱା ପକାରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଇତି ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭୂତୁପାଦାଦିୱସେନ ୟତ୍ତକୋ ରୂପସ୍ସ ପଭେଦୋ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ରୂପଂ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସଭାୱତୋତି ରୁପ୍ପନସଭାୱତୋ, ଚକ୍ଖାଦିୱଣ୍ଣାଦିସଭାୱତୋ ଚ । ୱେଦନାଦୀସୁପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା, ଏତ୍ତକା ୱେଦନା, ନ ଇତୋ ପରଂ ୱେଦନା ଅତ୍ଥୀତି ସଭାୱତୋ ୱେଦନଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା, ସଭାୱତୋତି ଚ ‘‘ଅନୁଭୱନସଭାୱତୋ, ସାତାଦିସଭାୱତୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଖନ୍ଧପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆୟତନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୮୪.ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୂତି ‘‘ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଛସୁ ବାହିରେସୂ’’ତି ‘‘ଛସୂ’’ତି ପଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ପନେତାନି ଉଭୟାନି ଛଳେୱ ୱୁତ୍ତାନି ? ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟୁପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣକାୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ରୂପାୟତନମେୱ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଥା ଇତରାନି ଇତରେସଂ, ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋ ମନାୟତନେକଦେସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ଅସାଧାରଣଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ । ଜୀୱିତନିମିତ୍ତତାୟ ରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତଂ ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋତି କାୟୋ । ମୁନାତି ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନାତୀତି ମନୋ । ରୂପୟତି ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ରୂପଂ । ସପ୍ପତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ହରୀୟତି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଗମୀୟତୀତି ସଦ୍ଦୋ । ଗନ୍ଧୟତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚେତୀତି ଗନ୍ଧୋ। ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ରସୋ । ଫୁସୀୟତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା । ସବ୍ବାନି ପନ ଆୟାନଂ ତନନାଦିଅତ୍ଥେନ ଆୟତନାନି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୧୦, ୫୧୧, ୫୧୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୫୧୦) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚପଜାନାତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୭) ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ନାମ ପସାଦଚକ୍ଖୁ, ନ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ, ନାପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆଦିକନ୍ତି ଆହ ଚକ୍ଖୁପସାଦନ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ’’ତି । (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୬) ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ଅୱିପରୀତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ରସସ୍ସ ଚେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୱସେନ, ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚେୱ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପସାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପସାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ୟାଥାୱସରସୱସେନ ଚେୱ ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚ, ୟାଥାୱସରସୋତି ଚ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ରସୀୟତି ଅୱିରଦ୍ଧପଟିୱେଧୱସେନ ଅସ୍ସାଦୀୟତି ରମୀୟତୀତି ‘‘ରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ସଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ।
‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩, ୪୫; ୨.୪.୬୦) ସମୁଦିତାନିୟେୱ ରୂପାୟତନାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ, ନ ୱିସୁଂ ୱିସୁନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପେ ଚା’’ତି ପୁଥୁୱଚନଗ୍ଗହଣଂ, ତାୟ ଏୱ ଚ ଦେସନାଗତିୟା କାମଂ ଇଧାପି ‘‘ରୂପେ ଚ ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ସବ୍ବଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଞ୍ଚାତି ଏକୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ । ସରସଲକ୍ଖଣ ୱସେନାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱକିଚ୍ଚସ୍ସ ୱସେନ ଚେୱ ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱସେନ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଉଭୟଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଚକ୍ଖୁଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ, ରୂପେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ । କାମଂ ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା, ନିପ୍ପରିୟାୟକଥା ନାମ ଅଭିଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତା ଏୱାତି ଅଭିଧମ୍ମନୟେନେୱ ସଂୟୋଜନାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମରାଗ…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କାମେସୁ ରାଗୋ, କାମୋ ଚ ସୋ ରାଗୋ ଚାତି ୱା କାମରାଗୋ । ସୋ ଏୱ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନଂ । ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜେତି ବନ୍ଧତି ଇତି ଦୁକ୍ଖେନ ସତ୍ତଂ, ଭୱାଦିକେ ୱା ଭୱନ୍ତରାଦୀହି, କମ୍ମୁନା ୱା ୱିପାକଂ ସଂୟୋଜେତି ବନ୍ଧତୀତି ସଂୟୋଜନଂ । ଏୱଂ ପଟିଘସଂୟୋଜଂଆଦୀନମ୍ପି ୟଥାରହମତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସରସଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସତ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତୋ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଚେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତବନ୍ଧନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୱସେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଭୱସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠିସ୍ସାଦନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ କାମସ୍ସାଦଗ୍ଗହଣଂ । ଅସ୍ସାଦୟତୋତି ଅଭିରମନ୍ତସ୍ସ । ଅଭିନନ୍ଦତୋତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୱସେନ ନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ବଲୱତୋ କାମରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା କାମରାଗୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆପାଥଗତେ’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମନୱସେନ ‘‘ଆପାଥଗତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏତଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଏତଂ ଏୱଂସୁଖୁମଂ ଏୱଂଦୁବ୍ବିଭାଗଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଗଣ୍ହତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ପଠମାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁରୋଧୱସେନ ‘‘ସତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ’’ତି, ଇତରାୟ ଅନୁରୋଧୱସେନ ‘‘ସତ୍ତସ୍ସ ନୁ ଖୋ’’ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତୋ । ଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିଗାହାନୁଗତା ହି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅସତି ଅଭାୱତୋ । ଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଈଦିସେ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ୟସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଇଦଂ ଇଟ୍ଠଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୁଲଭଂ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ଆୟତିମ୍ପି ଏଦିସୋ, ଇତୋ ୱା ଉତ୍ତରିତରୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଭୱଂ ନିକାମେନ୍ତସ୍ସ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ରୂପଂ । ତଂସଦିସେ ହି ତବ୍ବୋହାରୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନି ଏୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ଉସୂୟତୋତି ଉସୂୟଂ ଇସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମଚ୍ଛରାୟତୋତି ଅଞ୍ଞେନ ଅସାଧାରଣଭାୱକରଣେନ ମଚ୍ଛରିୟଂ କରୋତୋ । ସବ୍ବେହେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନୱହି ସଂୟୋଜନେହି ।
ତଞ୍ଚ କାରଣନ୍ତି ସୁଭନିମିତ୍ତପଟିଘନିମିତ୍ତାଦିୱିଭାଗଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିରୂପାରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ତଜ୍ଜାୟୋନିସୋମନସିକାରଞ୍ଚାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୟୋଜନସ୍ସ କାରଣଂ । ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୂହତଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନତା ସମୁଦାଚାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା । ୟେନ କାରଣେନାତି ୟେନ ୱିପସ୍ସନାସମଥଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ। ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ଚେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ ପହାନକାରଣଂ । ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାନଂ ଅପାୟଗମନୀୟତାୟ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ସୁତ୍ତପଦଂ କଥନ୍ତି ? ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାନୁଲୋମସାସନା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା, ଅୟଂ ପନ ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋତି । ଓଳାରିକସ୍ସାତି ଥୂଲସ୍ସ, ୟତୋ ଅଭିଣ୍ହସମୁପ୍ପତ୍ତିପରିୟୁଟ୍ଠାନତିବ୍ବତାୱ ହୋତି । ଅଣୁସହଗତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାଭାୱେନ ଅଣୁଭାୱଂ ସୁଖୁମଭାୱଂ ଗତସ୍ସ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସଂୟୋଜନସ୍ସପେତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସଂୟୋଜନେହି ଅୱିନାଭାୱତୋ । ଏକତ୍ଥତାୟ ସୋତାଦୀନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଜାନନା, ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଉପ୍ପାଦାଦିପଜାନନା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଅତିଦିସତି ।
ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନଧମ୍ମେସୁ, ଅତ୍ତନୋ ଉଭୟଧମ୍ମେସୁ ୱା । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନପରିଗ୍ଗଣ୍ହନମୁଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଅନୱସେସତୋ ସପରସନ୍ତାନେସୁ ଆୟତନାନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ପରସ୍ସୱା ଧମ୍ମେସୂତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରୂପାୟତନସ୍ସାତି ଅଡ୍ଢେକାଦସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ରୂପସଭାୱସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ନୀହରିତବ୍ବୋ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ସେସକ୍ଖନ୍ଧେସୂତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଇମିନା ଅତିଦେସେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା’’ତି ସେସଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା’’ତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ୱିଭାୱେତି, ଇତରଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନନ୍ତି ଖନ୍ଧପବ୍ବେ ୱିୟ ଆୟତନପବ୍ବେପି ଲୋକୁତ୍ତରନିୱତ୍ତନଂ ପାଳିୟଂ ଗହିତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ନ ଗହେତବ୍ବା’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଆୟତନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୮୫.ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସାତି କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ପଟିବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ । ଅଙ୍ଗେସୂତି କାରଣେସୁ, ଅୱୟୱେସୁ ୱା। ଉଦୟୱୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ବୋଧିପଟିପଦାୟଂ ଠିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋଗାୱଚରୋତି ସମ୍ବୋଧୀ’’ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ନାମ ପରିୟାୟକଥା, ଅୟଞ୍ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନା ଲୋକିୟମଗ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋଗାୱଚରୋତି ସମ୍ବୋଧୀ’’ତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ ।
‘‘ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନୀୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତନ୍ତି ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ । ତତ୍ଥାତି ସତିୟଂ, ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ ।
ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଅଥ ୱା ସତିପ୍ପଧାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦିସାତ୍ଥକଭାୱପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଞାଣଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସତୋକାରୀଭାୱାୱହତ୍ତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତି । ୟଥା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମପ୍ପହାନଂ, ଅନୁରୂପଧମ୍ମସେୱନା ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତି, ଏୱଂ ସତିରହିତପୁଗ୍ଗଲୱିୱଜ୍ଜନା, ସତୋକାରୀପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତତ୍ଥ ଚ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତିସ୍ସଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ନାମ, ୟୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସୁୱଣ୍ଣସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଭାସାସୁ କତରଭାସାୟ ଧମ୍ମଂ କଥେମୀ’’ତି ପରିସଂ ପୱାରେସି । ଅଭୟତ୍ଥେରୋତି ଦତ୍ତାଭୟତ୍ଥେରମାହ ।
ଧମ୍ମାନଂ, ଧମ୍ମେସୁ ୱା ୱିଚୟୋ ଧମ୍ମୱିଚୟୋ, ସୋ ଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ । ‘‘କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋତି କୁସଲାଦୀନଂ ତଂତଂସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣଆଦିକସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସୋ ହି ଅୱିପରୀତମନସିକାରତାୟ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଦାଭୋଗତାୟ ଆୱଜ୍ଜନାପି ତଗ୍ଗତିକା ଏୱ, ତସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତନଂ ବହୁଲୀକାରୋ । ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାୱାୟ । ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟ । ପାରିପୂରିୟାତି ପରିବ୍ରୂହନାୟ ।
ପରିପୁଚ୍ଛକତାତି ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛକଭାୱୋ । ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ସହ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତଂ, ତଂ ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଭନ୍ତେ କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଅତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁ…ପେ॰… ବହୁଲତା’’ତି । ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସରୀରଂ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନି ଚୀୱରାନି ଚ ‘‘ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ତାନି ୟଥା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱହାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା କରଣଂ ତେସଂ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସନ୍ତି ୱାତାଦିଉସ୍ସନ୍ନଦୋସଂ । ସେଦମଲମକ୍ଖିତନ୍ତି ସେଦେନ ଚେୱ ଜଲ୍ଲିକାସଙ୍ଖାତେନ ସରୀରମଲେନ ଚ ମକ୍ଖିତଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସରୀରସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପୀଳାୱହଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେନାସନଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱିସଦେ ସତି, ୱିସୟଭୂତେ ୱା । କଥଂ ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ତାନି ୱିସୟୋ ? ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତନକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ । ଞାଣମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧେ ଞାଣମ୍ପି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ନିସ୍ସୟାପରିସୁଦ୍ଧିୟା ତଂନିସ୍ସିତାପରିସୁଦ୍ଧି ୱିୟ ୱିସୟସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ୱିସୟିନୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।
ସମଭାୱକରଣନ୍ତି କିଚ୍ଚତୋ ଅନୂନାଧିକଭାୱକରଣଂ । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅଧିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସ୍ସ ପଟୁତରଭାୱେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଅୱିସଦତାୟ, ୱୀରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ସିଥିଲତାଦିନା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଇତରାନି ମନ୍ଦାନୀ’’ତି । ତତୋତି ତସ୍ମା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ, ଇତରେସଞ୍ଚ ମନ୍ଦତ୍ତା । କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ ପଗ୍ଗହୋ, ପଗ୍ଗହୋୱ କିଚ୍ଚଂ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ, ‘‘କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ । ୱିକ୍ଖେପପଟିକ୍ଖେପୋ, ୟେନ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ । ରୂପଗତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ୟେନ ୟାଥାୱତୋ ୱିସୟସଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ । କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ବଲୱତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା । ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ହି ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେନ୍ତାନଂ ସହପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକରସତାୱସେନେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ତନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନାତି ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଉଳାରତାଦିଗୁଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦିୱିଭାଗତୋ ୟାଥାୱତୋ ୱୀମଂସନେନ । ଏୱଞ୍ହି ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟେନ ସଭାୱସରସତୋ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେ ସୱିପ୍ଫାରୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତି ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ’’ତି ପରିଜାନନୱସେନ ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା । ଧୁରିୟଧମ୍ମେସୁ ହି ୟଥା ସଦ୍ଧାୟ ବଲୱଭାୱେ ପଞ୍ଞାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୟ ବଲୱଭାୱେ ସଦ୍ଧାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱା, ୟଥା ୱା ମନସିକରୋତୋ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଥା ଅମନସିକାରେନାତି ୟେନାକାରେନ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତେନାକାରେନ ଭାୱନାୟ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ଦୁୱିଧେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ କିଚ୍ଚୁତ୍ତରିୟତୋ, ୱୀରିୟାଦୀନଂ ୱା ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ । ତତ୍ଥ ପଠମୱିକପ୍ପେ ହାପନୱିଧି ଦସ୍ସିତୋ । ଦୁତିୟକପ୍ପେ ପନ ୟଥା ମନସି କରୋତୋ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ, ୱୀରିୟାଦୀନଂ ପଟୁକିଚ୍ଚଭାୱାୱହେନ ମନସିକାରେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେହି ସମରସଂ କରୋନ୍ତେନ ହାପେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି ହାପନୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୂତି । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତତାୟ କତାଧିକାରୋ ସତ୍ଥୁ ରୂପକାୟଦସ୍ସନପ୍ପସୁତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା ‘‘କିଂ ତେ ୱକ୍କଲି ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ, ୟୋ ଖୋ ୱକ୍କଲି ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୦୮; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୦; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୩୦; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ଓୱଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜିତୋପି ତଂ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଣାମିତୋ ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତେତୁଂ ପପାତଟ୍ଠାନଂ ଅଭିରୁହି, ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଓଭାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା –
‘‘ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।
ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପଦଂ ସନ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୧) –
ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏହି ୱକ୍କଲୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତେନ ଅମତେନେୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସଦ୍ଧାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ନ ଓତରତି, ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତଭାୱେ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସକିଚ୍ଚାକରଣେ ।
ଇତରକିଚ୍ଚଭେଦନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହାପେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହାୟତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତା ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦିଭାୱନାୟ ହାୟତି ସମାଧିପକ୍ଖିୟତ୍ତା ତସ୍ସା । ତଥା ହି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ୱୀରିୟାଦିଭାୱନା ୱିୟ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ଏକଂସତୋ ହାପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧଆଦିଭାୱନାୟ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ସୁକୁମାରସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । (ମହାୱ॰ ୨୪୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୦୫) ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ମମ ସରୀରଂ ସୁଖୁମାଲଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ସୁଖେନେୱ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ, କିଲମେତ୍ୱାପି ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ତଂ ଠାନଚଙ୍କମମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପଧାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପାଦତଲେସୁ ଫୋଟେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁପି ୱେଦନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୀଣୂପମୋୱାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱା ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱୀଥିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଗିଜ୍ଝକୂଟଂ ଗତୋ । ଥେରୋପି ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେନ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଭାୱେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସେସେସୁପୀତି ସତିସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି ।
ସମତନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୂନାନଧିକଭାୱଂ, ତଥା ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ । ୟଥା ହି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଧୁରିୟଧମ୍ମଭୂତାନଂ କିଚ୍ଚତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାତିୱତ୍ତନଂ ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ୟତୋ ନେସଂ ସମଧୁରତାୟ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ କୋସଜ୍ଜୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ସମରସତାୟ ସତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭନତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପାତାଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ଅପ୍ପନା ଇଜ୍ଝତି । ‘‘ବଲୱସଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୟୋ ବଲୱତିୟା ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅୱିସଦଞାଣୋ, ସୋ ମୁଧପ୍ପସନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସନ୍ନୋ । ତଥା ହି ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦତି ସେୟ୍ୟଥାପି ତିତ୍ଥିୟସାୱକା । କେରାଟିକପକ୍ଖନ୍ତି ସାଠେୟ୍ୟପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ସଦ୍ଧାହୀନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ‘‘ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ପରିକପ୍ପେତି ହେତୁପତିରୂପକେହି ୱଞ୍ଚିତୋ, ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ସୁକ୍ଖତକ୍କୱିଲୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ନାଦିୟତି ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଭେସଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ରୋଗୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସମଭାୱୋ ନ ଅତ୍ଥାୱହୋ, ଅନତ୍ଥାୱହୋୱ, ଏୱଂ, ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସମଭାୱୋ ନ ଅତ୍ଥାୱହୋ, ଅନତ୍ଥାୱହୋୱ, ତଥା ନ ଅୱିକ୍ଖେପାୱହୋ, ୱିକ୍ଖେପାୱହୋୱାତି । କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱତି, ତେନ ଅପ୍ପନଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଭିଭୱତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଦୁଭୟନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ, ସମାଧିୱୀରିୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ସମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମରସଂ କାତବ୍ବଂ।
ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ, ସଦ୍ଧାୟ ଥୋକଂ ବଲୱଭାୱେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦହନ୍ତୋତି ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀତି ମନସିକରଣମତ୍ତେନ କଥଂ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୱିଧି ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ସଦ୍ଧଂ ଜନେନ୍ତୋ । ଓକପ୍ପେନ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଅୱକପ୍ପେନ୍ତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ । ଏକଗ୍ଗତା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି ସମାଧିପ୍ପଧାନତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ । ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ସମାଧିନୋ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିମତ୍ତତାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସମତାୟପୀ’’ତି, ସମଭାୱେନାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପନାତି ଲୋକିୟପ୍ପନା । ତଥା ହି ‘‘ହୋତିୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପନା ପନ ତେସଂ ସମଭାୱେନେୱ ଇଚ୍ଛିତା । ୟଥାହ ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନନ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୫) ।
ୟଦି ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ, ସମାଧିୱୀରିୟାନଞ୍ଚ ସମତାୱ ଇଚ୍ଛିତା, କଥଂ ସତୀତି ଆହ ‘‘ସତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକେକଦେସେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥା ପୀତି ଚ ଗହେତବ୍ବା ସିୟା । ତଥା ହି ‘‘କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକେନ ସମାଧିନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାହୀ’’ତି । ସାତି ସତି । ସବ୍ବେସୁ ରାଜକମ୍ମେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବକମ୍ମିକୋ । ତେନାତି ତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କାରଣେନ । ଆହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥିକା ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୀନେ, ଉଦ୍ଧତେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବେ ୱା ଲୀନେ, ଉଦ୍ଧତେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଭାୱେତବ୍ବା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଅତ୍ଥିକା ଏତାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥିକା । ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ସତି ପଟିସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅନଧିଗତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ । ତେନାହ ‘‘ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।
ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେ ଅନୋଗାଳ୍ହପଞ୍ଞାନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚୱସେନପି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ । ବହୁସ୍ସୁତସେୱନା ହି ସୁତମୟଞାଣାୱହା । ତରୁଣୱିପସ୍ସନାସମଙ୍ଗୀପି ଭାୱନାମୟଞାଣେ ଠିତତ୍ତା ଏକଂସତୋ ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ଉଦୟବ୍ବୟପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା’’ତି । ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୱସେନ ତପ୍ପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ତଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଂ ତାଦିସାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଚରିତବ୍ବତୋ ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ, ତସ୍ସା ୱା ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ପଭେଦତୋ ପୱତ୍ତି ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟା, ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି । ୟଥା ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ଅରହା ଏୱ, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋତିପି ସୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀ’’ତି । ୱୀରିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
‘‘ତତ୍ତଂ ଅୟୋଖିଲଂ ହତ୍ଥେ ଗମେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦, ୨୬୭; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସବ୍ବପଠମଂ କରୋନ୍ତୀତି, ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତାଦୀସୁ ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ସକଟୱହନାଦିକାଲେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଦଞ୍ଞମନୁସ୍ସେହି, ତିରଚ୍ଛାନେହି ଚ ୱିବାଧିୟମାନକାଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅପରାପରଂ ପେତେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱା ପେତାନଂ ଏକଚ୍ଚତିରଚ୍ଛାନାନଂ ୱିୟ ତଥା ଦୀଘାୟୁକତାପି ସିୟାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ‘‘କାଲୋ ନାଗରାଜା ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠିତୋ ମେତ୍ତେୟ୍ୟସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୟଂ ତସ୍ସ କପ୍ପାୟୁକତା ୱୁତ୍ତା ।
ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋତି ‘‘ୱୀରିୟାୟତ୍ତୋ ଏୱ ସବ୍ବୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ଲୋକିୟୋ ଚ ୱିସେସାଧିଗମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୀରିୟେ ଆନିସଂସଦସ୍ସନସୀଲସ୍ସ । ଗମନୱୀଥିନ୍ତି ସପୁବ୍ବଭାଗଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ, ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିପାଟି, ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରା ୱା । ସା ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଟ୍ଟନିୟ୍ୟାନାୟ ଗନ୍ତବ୍ବା ପଟିପଦାତି କତ୍ୱା ଗମନୱୀଥି ନାମ । କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋତି ୟଥା ତଥା କାୟସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମପ୍ପସୁତୋ । ପିଣ୍ଡନ୍ତି ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ । ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ଅତ୍ତନି କାରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ କରଣେନ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଭିକ୍ଖାୟ ପଟିପୂଜନା ପିଣ୍ଡାପଚାୟନଂ ।
ନୀହରନ୍ତୋତି ପତ୍ତଥୱିକତୋ ନୀହରନ୍ତୋ । ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ତଂ ଉପାସିକାୟ ୱଚନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସନପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ଠିତୋୱ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞତାୟ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସୁତ୍ୱା । ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି, ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ‘‘ତୟି କତେନ ଦାନମୟେନ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମୟେନ ଚ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଖେତ୍ତୱିସେସଭାୱୂପଗମନେନ ଅପରାପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ଅନ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ଥେରୋ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ୱାତି ‘‘ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ମୟା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସମତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସାନେ ସଞ୍ଜାତପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ଏୱ ।
ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନନ୍ତି ଜାତିଧମ୍ମକୁଲଧମ୍ମାଦିଲଙ୍ଘନେନ ଅସମ୍ମାପଟିପନ୍ନଂ । ଏୱଂ ୟଥା ଅସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ପୁତ୍ତୋ ତାୟ ଏୱ ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା କୁଲସନ୍ତାନତୋ ବାହିରୋ ହୁତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକା ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ନ ଭାଗୀ, ଏୱଂ । କୁସୀତୋପି ତେନ କୁସୀତଭାୱେନ ଅସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧବ୍ବଅରିୟଧନଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ନ ଭାଗୀ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋୱ ଲଭତି ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ୟୋଜନା, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ମହାତି ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ମହନ୍ତୋ ୱିପୁଲୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ । ତଂ ପନସ୍ସ ଗୁଣମହତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପନେନ ଲୋକେ ପାକଟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ଥୁନୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁସାସନେ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମେନ ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସଭାୱୋ ସମ୍ପଜାୟତି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅଲସାନଂ ଭାୱନାୟ ନାମମତ୍ତମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତାନଂ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖାଦିଅନୁୟୁଞ୍ଜନକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥିକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜନା କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା । ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୩; ୩.୬୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ମହାନି॰ ୧୬୧) ଭାୱନାରଦ୍ଧୱସେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟାନଂ ଦଳ୍ହପରକ୍କମାନଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନା । ତେନାହ ‘‘କୁଚ୍ଛିଂ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୪) ପନ ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ନ ଗହିତଂ, ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନତା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ ଏୱ ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଗହିତା ହୋତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ୱୀରିୟାୟତ୍ତତାଦସ୍ସନଭାୱତୋ । ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଂ ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ଗହିତଂ ହୋତି, ୱୀରିୟୁପ୍ପାଦନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧମେୱ । ତତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନକୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନ- ତଦଧିମୁତ୍ତତାପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପଚ୍ଚୟୂପସଂହାରୱସେନ, ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୟୋ ସମୁତ୍ତେଜନୱସେନ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ପୀତି ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୀତିୟା ୱିସେସକାରଣସଭାଗହେତୁଭାୱତୋ ‘‘ପୀତିୟେୱ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ପନ ବହୁସୋ ପୱତ୍ତିୟା ପୁଥୁତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଥା ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପଟିପତ୍ତି ତସ୍ସା ଉପ୍ପାଦକମନସିକାରୋ ।
‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା ଉପଚାରସମାଧିନିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱ ଉପଚାରା’’ତି । ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋତି ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋ । ଧମ୍ମଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସାପି ୟାୱ ଉପଚାରା ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା, ଏୱଂ ସେସଅନୁସ୍ସତୀସୁ । ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତସ୍ସାପି ୱିମୁତ୍ତାୟତନଭାୱେନ ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରାନଂ ସପ୍ପଦେସୱୂପସମେପି ନିପ୍ପଦେସୱୂପସମେ ୱିୟ ତଥା ପଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଭାୱନାମନସିକାରୋ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଚାରସମାଧିଂ ଆୱହନ୍ତୋ ତଥାରୂପପୀତିସୋମନସ୍ସସମନ୍ନାଗତୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା କିଲେସା’’ତି ପାଠୋ । ତେ ହି ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ନେସଂ ଅସମୁଦାଚାରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା। ନ ହି କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା । ପସାଦନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଥୂସସମହଦୟତା ଲୂଖତା, ସା ତତ୍ଥ ଆଦରଗାରୱାକରଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସଂସୂଚିତଲୂଖଭାୱେ’’ତି ।
କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା ପସ୍ସଦ୍ଧି ଏୱ ୟଥାୱୁତ୍ତବୋଧିଅଙ୍ଗଭୂତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତାତି ପଣୀତସପ୍ପାୟଭୋଜନସେୱ ନତା। ଉତୁଇରିୟାପଥସୁଖଗ୍ଗହଣେନ ସପ୍ପାୟଉତୁଇରିୟାପଥଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ତିୱିଧମ୍ପି ସପ୍ପାୟଂ ସେୱିୟମାନଂ କାୟସ୍ସ କଲ୍ଲତାପାଦନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ କଲ୍ଲତଂ ଆୱହନ୍ତଂ ଦୁୱିଧାୟପି ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା କାରଣଂ ହୋତି । ଅହେତୁକଂ ସତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ଇସ୍ସରାଦିୱିସମହେତୁକନ୍ତି ପନ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ । ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ୟଥାସକଂ କମ୍ମୁନା ହୋତୀତି ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତି । ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ପୟୋଗୋ ୟସ୍ସ ସୋ ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗତା । ଅୟଞ୍ହି ପହାୟ ସାରଦ୍ଧକାୟତଂ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟତାୟ କାରଣଂ ହୋନ୍ତୀ ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟଂ ଆୱହତି, ଏତେନେୱ ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନପସ୍ସଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନାନଂ ତଦାୱହନତା ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଥାସମାହିତାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଗୟ୍ହମାନୋ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନୋ ସମଥୋ ଏୱ ସମଥନିମିତ୍ତଂ । ନାନାରମ୍ମଣେ ପରିବ୍ଭମନେନ ୱିୱିଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଏତସ୍ସାତି ବ୍ୟଗ୍ଗୋ, ୱିକ୍ଖେପୋ । ତଥା ହି ସୋ ଅନୱଟ୍ଠାନରସୋ, ଭନ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ଏକଗ୍ଗତାଭାୱତୋ ବ୍ୟଗ୍ଗପଟିପକ୍ଖୋତି ଅବ୍ୟଗ୍ଗୋ, ସମାଧି । ସୋ ଏୱ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଚ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ଚ ପଞ୍ଞାୱହା ୱୁତ୍ତା, ସମାଧାନାୱହାପି ତା ହୋନ୍ତି ସମାଧାନାୱହଭାୱେନେୱ ପଞ୍ଞାୱହଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱିସଦ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।
କରଣଭାୱନାକୋସଲ୍ଲାନଂ ଅୱିନାଭାୱତୋ, ରକ୍ଖନକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ଚ ତଂମୂଲକତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ନାମ କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣକୁସଲତା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସାପି ହି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣକୋସଲ୍ଲଂ ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ଏୱାତି । ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତଂ, ପମୋଦୱେକଲ୍ଲଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ତସ୍ସ ଲୀନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସମୁଟ୍ଠାପନେନ ଲୟାପତ୍ତିତୋ ସମୁଦ୍ଧରଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଲୀନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁସମୁଟ୍ଠାପୟଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲିତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି ଗୋମୟାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ମୁଖୱାତଞ୍ଚ ଦଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପଂସୁକେନ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲିତୁନ୍ତି । ଏୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାସକଂ ଆହାରୱସେନ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନାସମୁଟ୍ଠାପନାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ସା ଅନନ୍ତରଂ ୱିଭାୱିତା ଏୱ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞାପୟୋଗବଲୱତଂ, ପମୋଦୁବ୍ବିଲାୱନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସମୁଟ୍ଠାପନେନ ଉଦ୍ଧତାପତ୍ତିତୋ ନିସେଧନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଉଦ୍ଧତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁୱୂପସମୟଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ତିଣାନି…ପେ॰… ପଂସୁକେନ ଚ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି । ଏୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥାପି ୟଥାସକଂ ଆହାରୱସେନ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନାସମୁଟ୍ଠାପନାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନା ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱକ୍ଖତି । ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟାତି ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଅପ୍ପଭାୱେନ । ୟଥା ହି ଦାନଂ ଅଲୋଭପଧାନଂ, ସୀଲଂ ଅଦୋସପଧାନଂ, ଏୱଂ ଭାୱନା ଅମୋହପଧାନା । ତତ୍ଥ ୟଦା ପଞ୍ଞା ନ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତଦା ଭାୱନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସାୱହା ନ ହୋତି, ଅନଭିସଙ୍ଖତୋ ୱିୟ ଆହାରୋ ପୁରିସସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିରୁଚିଂ ନ ଜନେତି, ତେନ ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି, ତଥା ଭାୱନାୟ ସମ୍ମଦେୱ ଅୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଉପସମସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ତେନାପି ଚିତ୍ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପୟୋଗ…ପେ॰… ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ସଂୱେଗୁପ୍ପାଦନଂ, ପସାଦୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ତିକିଚ୍ଛନନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ୟଥାରହଂ ସୁଗତିୟଂ, ଦୁଗ୍ଗତିୟଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତଦଞ୍ଞମେୱ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିଖୁପ୍ପିପାସାଦି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିବାଧନାଦିହେତୁକଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱନିସ୍ସିତଂ ଗହିତନ୍ତି ଅତୀତେ ଅନାଗତେ ଚ କାଲେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖାନି ୱିସୁଂ ଗହିତାନି । ୟେ ପନ ସତ୍ତା ଆହାରୂପଜୀୱିନୋ, ତତ୍ଥ ଚ ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିନୋ, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ଜୀୱିକାଦୁକ୍ଖଂ ଅଟ୍ଠମଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମୟେ ସମ୍ପହଂସନାତି ଅୟଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବସମୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂୱେଗଜନନୱସେନ ଚେୱ ପସାଦୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଚ ସମ୍ମଦେୱ ପହଂସନା, ସଂୱେଗଜନନପୁବ୍ବକପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ତୋସନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହେନ, ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ସମ୍ମା ଅୱିସମଂ ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱନାପଟିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ । ‘‘ଅଲୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅଲୀନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅନୁଦ୍ଧତଂ, ପଞ୍ଞାପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପସମସୁଖାଧିଗମେନ ଚ ଅନିରସ୍ସାଦଂ, ତତୋ ଏୱ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ଅଲୀନତାୟ ପଗ୍ଗହେ, ଅନୁଦ୍ଧତତାୟ ନିଗ୍ଗହେ, ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମ୍ପହଂସନେ ନ ବ୍ୟାପାରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତତା ହି ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ, ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ, ସମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱା ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ । ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଅନିରସ୍ସାଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମୟେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତାତି ଅୟଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବସମୟେ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତାସଙ୍ଖାତଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପେକ୍ଖନା ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୂପଗମନତୋ ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମ୍ପି ସମାଧାନ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମାହିତଭାୱସାଧନଂ ଏୱାତି ତତ୍ଥ ସମଧୁରଭାୱେନାହ ‘‘ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା’’ତି ।
ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପହାନୱସେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ତସ୍ମିଂ ସତି ସିଜ୍ଝନତୋ, ଅସତି ଚ ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ସୋ ଚ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ୱିସୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତି । ତଦୁଭୟେ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାୟ ଏୱ ଦୂରୀକତନ୍ତି ଅନୁରୁଜ୍ଝନସ୍ସେୱ ପହାନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା’’ତି । ଉପେକ୍ଖାୟ ହି ୱିସେସତୋ ରାଗୋ ପଟିପକ୍ଖୋ । ତଥା ଚାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ରାଗବହୁଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୬୭) । ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି । ଦ୍ୱୀହେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସମାନତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟା ଏୱେତ୍ଥ ସମାନା, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବଥା ସମାନନ୍ତି । ଅସ୍ସାମିକଭାୱୋ ଅନତ୍ତନିୟତା । ସତି ହି ଅତ୍ତନି ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଚୀୱରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନିୟଂ ନାମ ସିୟା, ସୋ ପନ କୋଚି ନତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ନ ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ ନ ଚିରଟ୍ଠାୟି, ଇତ୍ତରଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱକାଲିକନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।
ମମାୟତୀତି ମମତ୍ତଂ କରୋତି ‘‘ମମା’’ତି ତଣ୍ହାୟ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତି ।
ମମାୟନ୍ତାତି ମାନଂ ଦବ୍ବଂ କରୋନ୍ତା ।
ଅୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନା ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୱସେନ ଦେସିତାତି ପୁବ୍ବଭାଗିୟବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁସଚ୍ଚପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୩୮୬.ୟଥାସଭାୱତୋତି ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ । ବାଧନକ୍ଖଣତୋ ୟୋ ୟୋ ୱା ସଭାୱୋ ୟଥାସଭାୱୋ, ତତୋ, ରୁପ୍ପନାଦି କକ୍ଖଳାଦିସଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନିକଂ ସମୁଟ୍ଠାପିକନ୍ତି ପୱତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜନିକଂ ନିମିତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକଂ । ପୁରିମତଣ୍ହନ୍ତି ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ପୁରେତରଂ ସିଦ୍ଧଂ ତଣ୍ହଂ । ସିଦ୍ଧେ ହି କାରଣେ ତସ୍ସ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ପଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ, ସମୁଦୟୋ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ତଦୁଭୟଂ ନ ପୱତ୍ତି ଏତାୟାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଜାନାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତଂ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନଂ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୩୮୮.ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପରିୟାଦାନୱଚନଂ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ଆମେଡିତନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ସତ୍ତନିକାୟେତି ସତ୍ତାନଂ ନିକାୟେ, ସତ୍ତଘଟେ ସତ୍ତସମୂହେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭେଦାସୁ ହି ଗତୀସୁ ଭୁମ୍ମଦେୱାଦିଖତ୍ତିୟାଦିହତ୍ଥିଆଦିଖୁପ୍ପିପାସିକାଦିତଂତଂଜାତିୱିସିଟ୍ଠୋ ସତ୍ତସମୂହୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଜନନଂ ଜାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସ୍ୱାୟଂ ଉପ୍ପାଦୱିକାରୋ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ୟେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତେ ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୱିକାରାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୱିକାରାନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତେନ ୱିକାରେନ ସୱିକାରାନଂ । ଜାତିଆଦୀନି ହି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରୱିସେସାତି । ‘‘ଉପସଗ୍ଗମଣ୍ଡିତୱେୱଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନା କେୱଲଂ ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦୱଡ୍ଢନଂ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅନୁପୱିଟ୍ଠାକାରେନାତି ଅଣ୍ଡକୋସଂ, ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଓଗାହନାକାରେନ । ନିବ୍ବତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନାତି ଆୟତନାନଂ ପାରିପୂରିସଂସିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତେନ ।
ଅଥ ୱା ଜନନଂ ଜାତୀତି ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଂ ଜାତିମାହ । ସଞ୍ଜାତୀତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣାୟତନଂ । ସମ୍ପୁଣ୍ଣା ହି ଜାତି ସଞ୍ଜାତି । ଓକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଓକ୍କନ୍ତୀତି ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୱସେନ ଜାତି । ତେ ହି ଅଣ୍ଡକୋସଂ, ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଓକ୍କମନ୍ତା ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ସଂସେଦଜଓପପାତିକୱସେନ । ତେ ହି ପାକଟା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅଭିବ୍ୟତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି । ‘‘ଜନନଂ ଜାତୀ’’ତିଆଦି ଆୟତନୱସେନ, ୟୋନିୱସେନ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜାତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମୁତିକଥା । ପାତୁଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ‘‘ଆୟତନାନଂ ପଟିଲାଭୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟମ୍ପି ହି ପରମତ୍ଥକଥାତି । ଏକୱୋକାରଭୱାଦୀସୂତି ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ । ତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱେ ସତି । ଆୟତନାନଂ ପଟିଲାଭୋତି ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ, ସେସେସୁ ରୂପଧାତୁୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, କାମଧାତୁୟଂ ୱିକଲାୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ, ନୱନ୍ନଂ, ଦସନ୍ନଂ, ପୁନଦସନ୍ନଂ, ଏକାଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାତୁଭୱନ୍ତାନେୱ, ନ କୁତୋଚି ଆଗତାନି । ପଟିଲଦ୍ଧାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଆୟତନାନଂ ପଟିଲାଭୋତି ୱା ଆୟତନାନଂ ଅତ୍ତଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୮୯.ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋତି ସରୂପନିଦ୍ଦେସୋ । ସରୂପଞ୍ହେତଂ ଜିଣ୍ଣତାୟ, ୟଦିଦଂ ‘‘ଜରା’’ତି, ‘‘ୱୟୋହାନୀତି ୱା । ଜୀରଣମେୱ ଜୀରଣତା, ଜୀରନ୍ତସ୍ସ ୱା ଆକାରୋ ତା-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଖଣ୍ଡିତଦନ୍ତା ଖଣ୍ଡିତା ନାମ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ୟସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ୱସେନ ସତ୍ତୋ ‘‘ଖଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ । ତଥା ପଲିତାନି ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ‘‘ପଲିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପାଲିଚ୍ଚଂ । ୱଲିତ୍ତଚତାୟ ୱା ୱଲି ତଚୋ ଅସ୍ସାତି ୱଲିତ୍ତଚୋ ।
ଫଲୂପଚାରେନାତି ଫଲୱୋହାରେନ ।
୩୯୦. ଚୱନମେୱ ଚୱନତା, ଚୱନ୍ତସ୍ସ ୱା ଆକାରୋ ତା-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତା ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନେୱ ଭେଦେନ ନିରୋଧନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭେଦୋ ଅନ୍ତରଧାନଂ ମରଣଂ । ମଚ୍ଚୁମରଣନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦଭୂତଂ ମରଣଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଖଣିକମରଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ମଚ୍ଚୁ ମରଣ’’ନ୍ତି ସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ମଚ୍ଚୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଭେଦୋ, ୟଞ୍ଚ ମରଣଂ ପାଣଚାଗୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମରଣନ୍ତି ୱିସୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କାଲକିରିୟାତି ମରଣକାଲୋ, ଅନତିକ୍କମନୀୟତ୍ତା ୱିସେସେନ ‘‘କାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ତସ୍ସ କିରିୟା, ଅତ୍ଥତୋ ଚୁତିଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦପ୍ପତ୍ତିୟେୱ, କାଲସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତକସ୍ସ କିରିୟାତି ୟା ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚୁତି, ମରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ସବ୍ବାପି ସମ୍ମୁତିକଥାୱ ‘‘ୟଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୟଂ ପରମତ୍ଥକଥା ପରମତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିନସ୍ସନଜୋତନାଭାୱତୋ ।
ଅତ୍ତାତି ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଖନ୍ଧସମୂହୋ, ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ନିକ୍ଖିପନଂ, ପାତନଂ ୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ‘‘ମରଣଂ ପତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନିକ୍ଖେପହେତୁତାୟ ପତନଂ ‘‘ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ’’ତି ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ୱିନାସଜୋତନାତି ଏକଦେସତୋ ପରମତ୍ଥକଥା, ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ପନେତ୍ଥ ନ କୋଚି ୱୋହାରଲେସୋ ପୀତି ଆହ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ ପନ ସବ୍ବାକାରତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ମରଣ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧଭେଦସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିସ୍ସୋ ମତୋ, ଫୁସ୍ସୋ ମତୋ’’ତି ୱୋହାରୋ ହୋତି, ସୋ ଭେଦୋ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ‘‘ସମ୍ମୁତିମରଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଆହ ‘‘ଏତଦେୱ ସମ୍ମୁତିମରଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ସବ୍ବସୋ ପବନ୍ଧସମୁଚ୍ଛେଦୋ ହି ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣନ୍ତି ।
୩୯୧.ବ୍ୟସନେନାତି ଅନତ୍ଥେନ । ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୨୧) ୱିୟ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖକାରଣେନା’’ତି । ସୋଚନନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ସୋଚନଲକ୍ଖଣୋ । ସୋଚିତସ୍ସ ସୋଚନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ ସୋଚିତଭାୱୋ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତୋ । ଅତ୍ତନୋ ଲୂଖସଭାୱତାୟ ସୋସେନ୍ତୋ । ଥାମଗମନେନ ସମନ୍ତତୋ ସୋସନୱସେନ ପରିସୋସେନ୍ତୋ ।
୩୯୨.‘‘ଆଦିସ୍ସ ଆଦିସ୍ସ ଦେୱନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଦେୱୋ’’ତି ଆଦେୱନ-ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସୁମୋଚନାଦିୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତବ୍ବିକାରାପତ୍ତିୟା ସୋ ସଦ୍ଦୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂତଂ ୱଣ୍ଣନ୍ତି ତଂ ତଂ ଗୁଣଂ । ତସ୍ସେୱାତି ଆଦେୱପରିଦେୱସ୍ସେୱ । ଭାୱନିଦ୍ଦେସାତି ‘‘ଆଦେୱିତତ୍ତଂ ପରିଦେୱିତତ୍ତ’’ନ୍ତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସା ।
୩୯୩. ନିସ୍ସୟଭୂତୋ କାୟୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କାୟିକଂ । ତେନାହ ‘‘କାୟପସାଦୱତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍କରଂ ଖମନଂ ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖମନଂ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ସଭାୱୋତି ଦୁକ୍ଖମନଟ୍ଠୋ, ତେନ । ସାତୱିଧୁରତାୟ ଅସାତଂ ।
୩୯୪. ଚେତସି ଭୱନ୍ତି ଚେତସିକଂ, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତେନ ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୩୯୫. ସବ୍ବୱିସୟପଟିପତ୍ତିନିୱାରଣୱସେନ ସମନ୍ତତୋ ସୀଦନଂ ସଂସୀଦନଂ । ଉଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାକରଣୱସେନ ଅତିବଲୱଂ, ୱିରୂପଂ ୱା ସୀଦନଂ ୱିସୀଦନଂ । ଚିତ୍ତକିଲମଥୋତି ୱିସୀଦନାକାରେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଖେଦୋ । ଉପାୟାସୋ, ସୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖୋ ଦୋସତ୍ତା, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମନ୍ତରତ୍ତା ୱା । ୟେ ପନ ଦୋମନସ୍ସମେୱ ‘‘ଉପାୟାସୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ‘‘ଉପାୟାସୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୨୪୯) । ଇମାୟ ପାଳିୟା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ଭୁସତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ବଲୱତରଂ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ’’ତି । ଧମ୍ମମତ୍ତତାଦୀପନୋ ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତୁଅଭାୱଜୋତନୋ, ଅସତି ଚ କତ୍ତରି ତେନ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ, ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅଭାୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଭାୱଦୀପକାଭାୱନିଦ୍ଦେସା’’ତି ।
୩୯୮.ଜାତିଧମ୍ମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପକତିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଜାତିସଭାୱାନ’’ନ୍ତି, ଜାୟନପକତିକାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନିଚ୍ଛାହେତୁକତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ତାଦିସଂ ଇଚ୍ଛଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ୱିନା ମଗ୍ଗଭାୱନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅପରୋ ନୟୋ ନ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ୟମେତଂ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟଂ ନ ଜାତିଧମ୍ମା ଅସ୍ସାମ, ନ ଚ ୱତ ନୋ ଜାତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ପହୀନସମୁଦୟେସୁ ଅରିୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଅଜାତିଧମ୍ମତ୍ତଂ, ପରିନିବ୍ବୁତେସୁ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଜାତିୟା ଅନାଗମନଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ୱିନା ଅପ୍ପତ୍ତବ୍ବତୋ, ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଭାୱନାୟ ପତ୍ତବ୍ବତୋ ନ ଇଚ୍ଛାୟ ପତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱକ୍ଖମାନତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଉପରି ସେସାନି ଉପାଦାୟ ପି-କାରୋ’’ତି । ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନପି ଧମ୍ମେନା’’ତି । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ହେତୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତନ୍ତି ୱା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଲବ୍ଭନଂ, ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ୟମ୍ପୀତି ୟେନପୀ’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦା ପନ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଅପେକ୍ଖତି, ତଦା ଅଲାଭୱିସିଟ୍ଠା ଇଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୟଦା ପନ ‘‘ନ ଲଭତୀ’’ତି ଏତଂ ଅପେକ୍ଖତି, ତଦା ଇଚ୍ଛାୱିସିଟ୍ଠୋ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଗତା ଇଚ୍ଛାୱ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଜରାଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୦୦.ପୁନବ୍ଭୱକରଣଂ ପୁନୋବ୍ଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ମନୋ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ପୁରିମପଦସ୍ସ ଓ-କାରନ୍ତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଥ ୱା ସୀଲନଟ୍ଠେନ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ଗମିତତ୍ଥତ୍ତା କିରିୟାୱାଚକସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଅସୂପଭକ୍ଖନସୀଲୋ ଅସୂପିକୋ’’ତି । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ପନ ‘‘ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତି, ପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ପୋନୋବ୍ଭୱିକା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୩) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସୋ ‘‘ତଦ୍ଧିତା’’ ଇତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସତୋ, ୱିଚିତ୍ତତ୍ତା ୱା ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତିୟା, ଅଭିଧାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱା ତଦ୍ଧିତାନଂ ତେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ପୋନୋବ୍ଭୱିକସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମୁନା ସହଜାତା ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତି, ଅସହଜାତା କମ୍ମସହାୟଭୂତା ପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଦୁୱିଧାପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ, ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଚ ନନ୍ଦୀରାଗୋ, ୟୋ ଚ ନନ୍ଦୀରାଗୋ, ୟା ଚ ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ଉଭୟମେତଂ ଏକତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନନ୍ତି ତଣ୍ହା ‘‘ନନ୍ଦୀରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତମେୱ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତବ୍ଭାୱତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ସହ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୯) ୱିୟ । ତସ୍ମା ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତାତି ନନ୍ଦୀରାଗଭାୱଂ ଗତା ସବ୍ବାସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ନନ୍ଦୀରାଗଭାୱସ୍ସ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗସମ୍ବନ୍ଧେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପଭୱରାଗସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା କାମଭୱେ ଏୱ ଭୱପତ୍ଥନୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପିୟରୂପେ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ‘‘ନିୱିସତୀ’’ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନୁସୟୱସେନ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱେସା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସମ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ମନୁସ୍ସସୋଭଗ୍ଗେ, ଦେୱତ୍ତେ ଚ । ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସୱତ୍ଥୁକଂ ଚକ୍ଖୁଂ ୱଦତି, ସପସାଦଂ ୱା ମଂସପିଣ୍ଡଂ । ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ପଞ୍ଚପସାଦନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧସୁପ୍ପସନ୍ନନୀଲପୀତଲୋହିତକଣ୍ହଓଦାତୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ । ରଜତପନାଳିକଂ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଓଦାତତ୍ତା । ପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଆଲମ୍ବକଣ୍ଣବଦ୍ଧଂ । ତୁଙ୍ଗା ଉଚ୍ଚା ଦୀଘା ନାସିକା ତୁଙ୍ଗନାସା, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଅତ୍ତନୋ ଘାନଂ । ‘‘ଲଦ୍ଧୱୋହାରା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ମିଂ ସତି ତୁଙ୍ଗା ନାସା ୟେସଂ ତେ ତୁଙ୍ଗନାସା, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଘାନନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଜିୱ୍ହଂ…ପେ॰… ମଞ୍ଞନ୍ତି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ, କିଚ୍ଚତୋ ଚ । କାୟଂ…ପେ॰… ମଞ୍ଞନ୍ତି ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା । ମନଂ…ପେ॰… ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅତୀତାଦିଅତ୍ଥଚିନ୍ତନସମତ୍ଥଂ । ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ସରୀରଗନ୍ଧାଦୀନି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ୱିଲେପନଗନ୍ଧାଦୀନି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ହୋତି, ତଦା ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତା ଉପ୍ପାଦକିରିୟା ଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ୱିସୟୱିସିଟ୍ଠା ଚ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱେନ । ନ ହି ସାମଞ୍ଞୱିସେସେହି ନାନତ୍ତୱୋହାରୋ ନ ହୋତୀତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ୱା ଅନିଚ୍ଛିତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଛିତୋ ଫଲଭାୱେନ ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ନିରୋଧସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୦୧. ‘‘ସବ୍ବାନି ନିବ୍ବାନୱେୱଚନାନେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଆଗମ୍ମାତି ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ନିବ୍ବାନହେତୁକୋ ହି ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ । ଖୟଗମନୱସେନ ୱିରଜ୍ଜତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତିଗମନୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଅନପେକ୍ଖତାୟ ଚଜନୱସେନ, ହାନିୱସେନ ୱା ଚଜୀୟତି । ପୁନ ୟଥା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଦୂର ଖିପନୱସେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତି । ବନ୍ଧନଭୂତାୟ ମୋଚନୱସେନ ମୁଚ୍ଚତି । ଅସଂକିଲେସୱସେନ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । କସ୍ମା ପନେତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଏକମେୱ ସମାନଂ ନାନାନାମେହି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ପଟିପକ୍ଖନାନତାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକମେୱ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱିଧୁରସଭାୱତ୍ତା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନାମାନିପି ଗୁଣନେମିତ୍ତିକତ୍ତା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱିଧୁରାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖତାନଂ ନାମପଟିପକ୍ଖୱସେନା’’ତି । ଅସେସଂ ୱିରଜ୍ଜତି ତଣ୍ହା ଏତ୍ଥାତି ଅସେସୱିରାଗୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ନ ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ । ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆୟୂହନଂ ସମୁଦୟୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅନାୟୂହନଂ ।
ତଣ୍ହା ଅପ୍ପହୀନେ ସତି ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପହାନେ ପନ ସତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱସ୍ସା ଅଭାୱୋ ସୁଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ଅପଞ୍ଞାପନଂ, ‘‘ତିତ୍ତ ଅଲାବୁ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୋହାରାଭାୱଂ ୱା । ତିତ୍ତଅଲାବୁୱଲ୍ଲିୟା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସା ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ ମୂଲଚ୍ଛେଦନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ, ତଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟଉପମାୟଂ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ଚୋରଘାତକା ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ । ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେ ଘାତିତାପି ଚୋରା ପଚ୍ଛା ‘‘ଅଟୱିୟଂ ଚୋରା ଘାତିତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ନିରୁଦ୍ଧାପି ତଣ୍ହା ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚକରଣାଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମା ୱା ଉପମା ମଗ୍ଗେନ ନିରୁଦ୍ଧାୟ ‘‘ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମା ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ନିରୁଦ୍ଧାୟ ‘‘ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ଏତାସଂ ୱିସେସୋ ।
ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୦୨.ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପନତ୍ଥନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟେହି ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାଭାୱପଟିକ୍ଖେପନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱପଟିକ୍ଖେପୋ ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପୋ, ତଦତ୍ଥଂ । ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ପନ ଅତ୍ତନୋ, ତେସୁ ଚ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ । ଆରକତ୍ତାତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅରିୟସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିମାହ । ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତାତି ଅରିୟକରଣୋ ଅରିୟୋତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଂ କରୋତୀତି ୱା ଅରିୟୋ, ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭକରତ୍ତା ୱା ଅରିୟଂ ଫଲଂ ଲଭାପେତି ଜନେତୀତି ଅରିୟୋ । ପୁରିମେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚୱସେନ, ପଚ୍ଛିମେନ ଫଲୱସେନ ଅରିୟନାମଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୱହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଂ ଭାୱନାକମ୍ମଂ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଠାନଭୂତନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନିୱଟ୍ଟଂ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ପଚ୍ଛିମାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିୱତ୍ତିତଦଧିଗମୁପାୟଭାୱତୋ । ୱଟ୍ଟେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସୋ ସରୂପତୋ ପରିଗ୍ଗହସବ୍ଭାୱତୋ । ୱିୱଟ୍ଟେ ନତ୍ଥି ଅୱିସୟତ୍ତା, ୱିସୟତ୍ତେ ଚ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନପାଳିୟା ହି ତଦତ୍ଥସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ । ତେନାହ ‘‘ୱାଚାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ’’ତି । ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତନ୍ତି ନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ନିନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ଅଭିନନ୍ଦନଂ, ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱୋୟେୱ ଚ ତତ୍ଥ କମ୍ମକରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକପଟିୱେଧେନେୱାତି ଏକଞାଣେନେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ପଟିୱେଧୋ ପଟିଘାତାଭାୱେନ ୱିସୟେ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ । ଅଭିସମୟୋ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିସୟସ୍ସ ଅଧିଗମସଙ୍ଖାତୋ ଅୱବୋଧୋ । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜାନନମେୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିୱେଧୋତି ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋ, ତେନ । ଇଦଞ୍ଚ ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସରୂପାଦିପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୮୪; ୩.୧୦୪) ପୱତ୍ତନତୋ । ପହୀନସ୍ସ ପୁନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତାୟ ପକଟ୍ଠଂ ହାନଂ ଚଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ପହାନମେୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିୱେଧୋତି ପହାନପଟିୱେଧୋ, ତେନ । ଅୟମ୍ପି ୟସ୍ମିଂ କିଲେସେ ଅପ୍ପହୀୟମାନେ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅସତି ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କିଲେସସ୍ସ ପଟିଘାତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ତଥାପୱତ୍ତିୟଂ ପଟିଘାତାଭାୱେନ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରଂ ଉପାଦାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟା ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କାଦିକେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସରୂପତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ‘‘ଇଦଂ ତ’’ନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଗହଣଂ, ସା ଏୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିୱେଧୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧୋ, ତେନ । ଅୟଂ ପନସ୍ସ ଆୱରଣସ୍ସ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଞାଣଂ ନିରୋଧଂ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ତଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଭାୱନା ଉପ୍ପାଦନା, ୱଡ୍ଢନା ଚ । ତତ୍ଥ ପଠମମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ, ଦୁତିୟାଦୀସୁ ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱା ଉଭୟଥାପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଠମମଗ୍ଗେପି ହି ୟଥାରହଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ପରିଜାନନାଦିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ପୱତ୍ତୋତି ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ଭାୱନା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ଅପ୍ପହୀନକିଲେସପ୍ପହାନତୋ, ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱସାଧନତୋ ଚ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ ଭାୱନା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ସା ଏୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିୱେଧୋତି ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ, ତେନ । ଅୟମ୍ପି ହି ୟଥା ଞାଣେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ସରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତିମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ।
ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ତାୱ ୟଥାଧିଗତା ମଗ୍ଗଧମ୍ମା, ୟଥାପୱତ୍ତେସୁ ଫଲଧମ୍ମେସୁପି ଅୟଂ ୟଥାଧିଗତସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ୱିଗତସମ୍ମୋହୋୱ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ପତ୍ତଧମ୍ମୋ ୱିଦିତଧମ୍ମୋ ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୬୯) ୟତୋ ସଚସ୍ସ ଧମ୍ମତାସଞ୍ଚୋଦିତା ୟଥାଧିଗତସଚ୍ଚଧମ୍ମାଲମ୍ବନିୟୋ ମଗ୍ଗୱୀଥିତୋ ପରତୋ ମଗ୍ଗଫଲପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସନିବ୍ବାନାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମ୍ମୋପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ‘‘ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନା’’ତିଆଦୀସୁପି ୱିଭାୱେତବ୍ବା । ଏକାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତୀତି ଏତ୍ଥାହ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନାନାଭିସମୟୱସେନ କିଚ୍ଚକର’’ନ୍ତି, ସୋ ଅଭିଧମ୍ମେ (କଥା॰ ୨୭୪) ଓଧିସୋକଥାୟ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ତମେୱ ଏକାଭିସମୟଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏୱମସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେ…ପେ॰… ପଟିୱେଧୋ ହୋତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପଟିୱେଧୋ ପୁବ୍ବଭାଗିୟୋ ନ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ, ଇଧ ପନ ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅୱବୋଧୋ ପରିୟାୟତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ପଟିୱେଧନିମିତ୍ତତ୍ତା ୱା ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଞାଣଂ ‘‘ପଟିୱେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନସଭାୱଂ । କିଚ୍ଚତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେହି ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣେହି କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଧ ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାସନକିଚ୍ଚତୋ, ପରିଞ୍ଞାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧମାହ । ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । ଉଗ୍ଗହାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ନ ୱୁତ୍ତା ଅନୱସରତ୍ତା । ଅଧିଗମେ ହି ସତି ତସ୍ସା ସିୟା ଅୱସରୋ ।
ତଂୟେୱ ହି ଅନୱସରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ପରିଗ୍ଗହତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହତୋ ପୁବ୍ବେ । ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ସଚ୍ଚାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଞ୍ହି ପରିଗ୍ଗହୋ । ତଥା ତାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ମନସିକାରଦଳ୍ହତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗିୟା ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୟେୱାତି ଆହ ‘‘ପରିଗ୍ଗହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହୋତୀ’’ତି । ଅପରଭାଗେତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ । ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୱସେନ ପାକଟାନିପି ପକତିଞାଣେନ ସଭାୱରସତୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଗମ୍ଭୀରେନେୱ ଚ ଭାୱନାଞାଣେନ, ତଥାପି ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରାନି। ତେନାହ ‘‘ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧତୋ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ଗମ୍ଭୀର’’ନ୍ତି । ଇତରାନି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖପ୍ପତ୍ତାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଭୱତାୟ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତାୟ ଚ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅପାକଟତ୍ତା ଚ ପରମଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, ତଥା ପରମଗମ୍ଭୀରଞାଣେନେୱ ପସ୍ସିତବ୍ବତାୟ ପକତିଞାଣେନ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନୀତି ଦୁଦ୍ଦସାନି । ତେନାହ ‘‘ଇତରେସଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପୟୋଗୋତି କିରିୟା, ୱାୟାମୋ ୱା । ତସ୍ସ ମହନ୍ତତରସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତଂ, ଦୁକ୍କରତରତଞ୍ଚ ଉପମାହି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭୱଗ୍ଗଗ୍ଗହଣତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ପଟିୱେଧକ୍ଖଣେତି ଅରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧକ୍ଖଣେ । ଏକମେୱ ତଂ ଞାଣନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଏକମେୱ ତଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ହୋତି ।
ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ଇମେସୁ ୱିରମିତବ୍ବତାୱସେନ ଜୋତିତେସୁ ତୀସୁ କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କୱତ୍ଥୂସୁ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତିୱିଧଅକୁସଲସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ । ପଦପଚ୍ଛେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ଗତମଗ୍ଗୋ ‘‘ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟେନ ଚ ଉପାୟେନ କାରଣେନ କାମୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗୋତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଛେଦୋ ଘାତୋ ପଦପଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ପଦପଚ୍ଛେଦତୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିସାଧନଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସାଧନେନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ପୂରୟମାନୋ ଏକୋୱ ତିୱିଧକିଚ୍ଚସାଧନୋ କୁସଲସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତିୱିଧାକୁସଲସଙ୍କପ୍ପସମୁଚ୍ଛେଦନମେୱ ହେତ୍ଥ ତିୱିଧକିଚ୍ଚସାଧନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୂ’’ତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମୁସାୱାଦାୱେରମଣିଆଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୦୩) ୱିରତିଚେତନା, ସବ୍ବେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ଆଗତାନୀତି ତତ୍ଥ ପଧାନାନଂ ୱିରତିଚେତନାନଂ ୱସେନ ‘‘ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୦୩) ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କେଚି ‘‘ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ପିସୁଣୱାଚା ୱେରମଣିଆଦୀନଂୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ, ଅଥ ଖୋ ତାଦିସାନଂ ଚେତନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମଣକାଲେ ୱା ୱିରତିୟୋ, ସୁଭାସିତାଦିୱାଚାଭାସନାଦିକାଲେ ଚ ଚେତନାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୱିରତିୟୋୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଚେତନାନଂ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା । ଏକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣତା ୱିୟ, ଏକାୟ ୱିରତିୟା ମୁସାୱାଦାଦିୱିରତିଭାୱୋ ୱିୟ ଚ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସାଧନସଭାୱାଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ, ତଂସିଦ୍ଧିୟଂ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟତାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ।
ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆଜୀୱହେତୁକଂ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ଅୟୋନିସୋ ଆହାରପରିୟେସନହେତୁକମେୱ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଖାଦନୀୟ…ପେ॰… ଦୁଚ୍ଚରିତ’’ନ୍ତି । କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେୟେୱ ଆଜୀୱପକୋପୋ, ନ ମନୋଦ୍ୱାରେତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଇମେସୁୟେୱ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୂ’’ତି ।
ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନ ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନାମ ନ ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅୟଂ ଇମଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି, ତସ୍ମିଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ।ଜନେତୀତି ଉପ୍ପାଦେତି । ତାଦିସଂ ଛନ୍ଦଂ କୁରୁମାନୋ ଏୱଂ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ନାମ । ୱାୟାମଂ କରୋତୀତି ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମଂ କରୋତି । ୱୀରିୟଂପୱତ୍ତେତୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ ପକାରତୋ ୱତ୍ତେତି । ୱୀରିୟେନ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହିତଂ କରୋତୀତି ତେନେୱ ସହଜାତୱୀରିୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପେନ୍ତୋ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ନିସେଧନେନ ପଗ୍ଗହିତଂ କରୋତି । ପଦହନଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ପଧାନଂ ୱୀରିୟଂ କରୋତି । ପଟିପାଟିୟା ପନେତାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଆସେୱନାଭାୱନାବହୁଲୀକମ୍ମସାତଚ୍ଚକିରିୟାହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବାନନ୍ତି ସଦିସୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରି, ତାନି ଏୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ତାଦିସେ’’ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପନ୍ନାନଂ । ପହାନାୟାତି ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା, ତେସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ ଅଧିଗମୋ ପଟିଲାଭୋ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅପ୍ପଟିଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଠିତିୟା ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ଖଣଠିତି ଅଧିପ୍ପେତା ତଦତ୍ଥଂ ୱୀରିୟାରବ୍ଭେନ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ, ଅଥ ଖୋ ପବନ୍ଧଠିତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପବନ୍ଧୱସେନ ଠିତତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମୁସ୍ସନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମୱସେନ ଅଦସ୍ସନମୁପଗମନନ୍ତି ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅସମ୍ମୁସ୍ସନଂ ଅସମ୍ମୋସୋତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମୋସାୟାତି ଅୱିନାସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଭିୟ୍ୟୋଭାୱୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱନଂ, ସୋ ପନ ଉପରୂପରି ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉପରିଭାୱାୟା’’ତି । ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଗୁଣବଲୱଭାୱାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟା’’ତି, ମହନ୍ତଭାୱାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱନାୟ ପରିପୂରଣତ୍ଥନ୍ତି ଝାନାଦିଭାୱନାପରିବ୍ରୂହନତ୍ଥଂ ।
ଚତୂସୁଠାନେସୂତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ । କିଚ୍ଚସାଧନୱସେନାତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି କିଚ୍ଚସ୍ସ ଏକଜ୍ଝଂ ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ।
ଝାନାନି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ନାନାତି ୟଦିପି ସମାଧିଉପକାରକେହି ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନସମ୍ପିୟାୟନବ୍ରୂହନସନ୍ତସୁଖସଭାୱେହି ୱିତକ୍କାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଭାୱନାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ସମ୍ମାସମାଧି ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱାୟାମୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ, ସତି ୱିୟ ଚ ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିସଞ୍ଞାପ୍ପହାନଚତୁସତିକିଚ୍ଚଂ, ଏକୋ ସମାଧି ଚତୁଝାନସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି, ତଥା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାମଗ୍ଗୱସେନାତି ପଠମମଗ୍ଗାଦିନାନାମଗ୍ଗୱସେନ ଝାନାନି ନାନା । ଦୁତିୟାଦୟୋପି ମଗ୍ଗା ଦୁତିୟାଦୀନଂ ଝାନାନଂ । ଅୟଂ ପନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗଭାୱେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ପନ ଅୟଂ ଝାନୱସେନ ସବ୍ବସଦିସସବ୍ବାସଦିସେକଚ୍ଚସଦିସତା ୱିସେସୋ ।
ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମେନ ହୋତୀତି ଇଧ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟମ୍ପି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୫) । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ପନ ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ ସବ୍ବୱାଦାୱିରୋଧତୋ, ଇଧ ପନ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦନିୱତ୍ତନତୋ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ପନ ସାଧାରଣତ୍ତା ଇଧାପି ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେ ଚ ଆଚରିୟୱାଦା ପରତୋ ୱକ୍ଖମାନା ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ତାୱ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମେନ ତାୱା’’ତି । ପଠମଜ୍ଝାନିକୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଆସନ୍ନପଦେସେ ୱୁଟ୍ଠିତସମାପତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଦିସଭାୱଂ କରୋତି ଭୂମିୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ଗୋଧାୱଣ୍ଣସ୍ସ । ପରିପୁଣ୍ଣାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠ ସତ୍ତ ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତ ହୋନ୍ତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଛ ହୋନ୍ତି ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ମଗ୍ଗଙ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ସତ୍ତଛଭାୱଂ ଅତିଦିସତି ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି । ଅରୂପେ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ତତ୍ଥ ‘‘ଅରୂପେ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟେସୁ ପନ ସଂସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ, ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଏୱମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମୁଦାୟଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ନ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱୟୱେକତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମୁଦାୟସ୍ସ ୱିସେସକଂ ହୋତୀ’’ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ହି ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚତୁକ୍କଂ, ପଞ୍ଚକଂ ୱାତି । ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱା କଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂଝାନିକାୱସ୍ସ ତତ୍ଥ ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଜ୍ଝାନିକଂପଠମଫଲାଦିଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗଭାୱନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକଂ ପନ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅରୂପଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ତଜ୍ଝାନିକଂ ଫଲଞ୍ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅଞ୍ଞଝାନିକାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି, ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟାମିକା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସମାପତ୍ତିପାଦକଂ, ନ ସମ୍ମସିତବ୍ବାତି ଫଲସ୍ସାପି ପାଦକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କେଚି ପନାତି ମୋରୱାପୀମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୁନ କେଚୀତି ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରଂ। ତତିୟୱାରେ କେଚୀତି ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ନିୟମେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱାଦିନଂ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରଞ୍ଚେୱ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଚ ଥେରେ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେ ଥେରେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
୪୦୩. ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନୋ ନିରୋଧୋପି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି । ପରସ୍ସ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପେମି, ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପେମି, ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପେମି, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପେମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) କଥଂ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ନିରୋଧମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ? ଅନୁସ୍ସୱାଦିସିଦ୍ଧମାକାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାପି ପରିଗ୍ଗହୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ୟଥାସମ୍ଭୱତୋତି ସମ୍ଭୱାନୁରୂପଂ, ଠପେତ୍ୱା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସେସସଚ୍ଚୱସେନ ସମୁଦୟୱୟାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚତୁସଚ୍ଚପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪୦୪. ‘‘ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକଂ ସମଂସ’’ନ୍ତିଆଦିକା ସତ୍ତ ସିୱଥିକା ଅଟ୍ଠିକକମ୍ମଟ୍ଠାନତାୟ ଇତରାସଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀନଂ ସଭାୱେନେୱାତି ନୱନ୍ନଂ ସିୱଥିକାନଂ ଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଆନାପାନଂ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୋତି ଇମାନି ଦ୍ୱେୟେୱ । ଅଭିନିୱେସୋତି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ, ସୋ ପନ ସମ୍ମସନିୟଧମ୍ମପରିଗ୍ଗହୋ । ଇରିୟାପଥା, ଆଲୋକିତାଦୟୋ ଚ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସମତ୍ତତାୟ ନ ସମ୍ମସନୁପଗା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ୱିୟ । ନୀୱରଣବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଆଦିତୋ ନ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇରିୟାପଥ…ପେ॰… ନ ଜାୟତୀ’’ତି । କେସାଦିଅପଦେସେନ ତଦୁପାଦାନଧମ୍ମା ୱିୟ ଇରିୟାପଥାଦିଅପଦେସେନ ତଦୱତ୍ଥା ରୂପଧମ୍ମା ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନୀୱରଣାଦିମୁଖେନ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଂନିସ୍ସୟଧମ୍ମାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ଚ ଇରିୟାପଥାଦୀସୁପି ‘‘ଅଭିନିୱେସୋ ଜାୟତୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ’’ତିଆଦି ପନ ସଭାୱତୋ ଇରିୟାପଥାଦୀନଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଅପରିଞ୍ଞାପୁବ୍ବିକା ହି ପରିଞ୍ଞାତି ।
କାମଂ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ତଂପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଦେସନା ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୱେ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭିକ୍ଖୁ ୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଞାତମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାନନ୍ତୀ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞା ନାମ, ତସ୍ସ ଫଲଭାୱତୋ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ପୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଅପ୍ପତରେପି କାଲେ ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋତି ନିଗମେନ୍ତୋ ।
ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୧୦. ପାୟାସିରାଜଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୦୬. ଭଗୱତା ଏୱଂ ଗହିତନାମତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ରାଜପୁତ୍ତା ଲୋକେ ‘‘କୁମାରୋ’’ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ କିତ୍ତିମପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ରଞ୍ଞୋ…ପେ॰… ସଞ୍ଜାନିଂସୂ’’ତି ।
ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଦେୱେସୁ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପରିପକ୍କତ୍ତା । ତତିୟଦିୱସେତି ପବ୍ବତଂ ଆରୁଳ୍ହଦିୱସତୋ ତତିୟେ ଦିୱସେ ।
ତେସଂ ସାୱକବୋଧିୟା ନିୟତତାୟ, ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ଚ ସାତିସୟତ୍ତା ୱିନିପାତଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ…ପେ॰… ଅନୁଭୱନ୍ତାନଂ । ଦେୱତାୟାତି ପୁବ୍ବେ ସହଧମ୍ମଚାରିନିୟା ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱତାୟ ।
‘‘କୁଲଦାରିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଏୱସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାତି କୁଲଦାରିକା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । କୁଲଘରନ୍ତି ପତିକୁଲଗେହଂ । ଗବ୍ଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ଗବ୍ଭସ୍ସ ସଣ୍ଠିତଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ସତିପି ୱିସାଖାୟ ଚ ସାୱତ୍ଥିୱାସିକୁଲପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେ ତସ୍ସା ତତ୍ଥ ପଧାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିସାଖଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆଗତା ୱାସିଟ୍ଠୋପି ଆଗତୋ’’ତି । ଦେୱତାତି ଇଧପି ସା ଏୱ ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱତା । ପଞ୍ହେତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଆଗତେ ପନ୍ନରସପଞ୍ହେ ।
ସେତବ୍ୟାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ନାମଂ ।ଉତ୍ତରେନାତି ଏନ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ‘‘ସେତବ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୱଚନେନ ପନ ଉତ୍ତରସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସେତବ୍ୟତୋତି ନିସ୍ସକ୍କପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ । ଅନଭିସିତ୍ତକରାଜାତି ଖତ୍ତିୟଜାତିକୋ ଅଭିସେକଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ।
ପାୟାସିରାଜଞ୍ଞୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୦୭.ଦିଟ୍ଠିୟେୱଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନମାହ, ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଗତମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଅୟାଥାୱଗ୍ଗାହିତାୟ ଗନ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣମତ୍ତଂ, କେୱଲୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖସମ୍ମୁଖୀଭାୱାଭାୱତୋ, ଅନୁରୂପାହାରଲାଭତୋ ଚ ସମୁଦାଚାରପ୍ପତ୍ତଂ ଜାତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତଂ କାରଣଂ ଅପଦିସିତ୍ୱାତି ତତୋ ଇଧାଗଚ୍ଛନକସ୍ସ, ଇତୋ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନକସ୍ସ ଚ ଅପଦିସନତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ’’ତି ଏୱମାଦି ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପଟିରୂପକଂ ଅପଦିସିତ୍ୱା ।
୪୦୮. ଆପନ୍ନାନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୱିସୟେ ଅୟଂ ପୁରା-ସଦ୍ଦପୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ପୁରା…ପେ॰… ସଞ୍ଞାପେତୀତି ୟାୱ ନ ସଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ।
ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୧୧. ୟଥା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଉଳାରୱିପୁଲୋଭାସତାୟ ଅଞ୍ଞେନ ଓଭାସେନ ଅନଭିଭୱନୀୟା, ଏୱମୟମ୍ପି ପଞ୍ଞାଓଭାସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚନ୍ଦିମ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କିତ୍ତକେ ଠାନେ ଏତେ ପୱତ୍ତେନ୍ତି, କିତ୍ତକଞ୍ଚ ଠାନଂ ନେସଂ ଆଭା ଫରତୀ’’ତି ଏୱମାଦିମ୍ପି ଚୋଦନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଲିୱେଠେସ୍ସତୀତି ଆବନ୍ଧିସ୍ସତି, ଅନୁୟୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବେଠେତୁଂ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନଂ ନିବ୍ବେଠେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା । ଅତ୍ତନୋ ଅନିଚ୍ଛିତଂ ସଙ୍ଘାତନଂ ପକ୍ଖଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ‘‘ପରସ୍ମିଂ ଲୋକେ, ନ ଇମସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
କଥଂ ପନାୟଂ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠି ‘‘ଦେୱୋ’’ତି ପଟିଜାନାତୀତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱାପି ଦେୱତ୍ତଭାୱେନେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ମନୁସ୍ସାପି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେନେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱା ଅସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦେୱା ତେ, ନ ମନୁସ୍ସା’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ଚନ୍ଦେତି ଚନ୍ଦୱିମାନେ, ନ ଚ ଚନ୍ଦେ ୱା କଥିୟନ୍ତେ ।
୪୧୨. ଆବାଧୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆବାଧିକା । ଦୁକ୍ଖଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଏତେସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖିତା । ସଦ୍ଧାୟ ଅୟିତବ୍ବା ସଦ୍ଧାୟିକା, ସଦ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୟୋ ପତ୍ତିୟାୟନଂ ଏତେସୁ ଅତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୟିକା ।
ଚୋରଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୧୩.ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାତି ଉପେଚ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । କମ୍ମକାରଣିକସତ୍ତେସୂତି ନେରୟିକାନଂ ସଙ୍ଘାତନକସତ୍ତେସୁ । କମ୍ମମେୱାତି ତେହି ତେହି ନେରୟିକେହି କତକମ୍ମମେୱ । କମ୍ମକାରଣଂ କରୋତୀତି ଆୟୂହନାନୁରୂପଂ ତଂ ତଂ କାରଣଂ କରୋତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୟପାଲାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ନିରୟକଣ୍ଡପାଳିଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୯) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତତୋ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୯) ନିରୟପାଲାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୁତ୍ତିତୋପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେରୟିକେ ନିରୟେ ପାଲେନ୍ତି ତତୋ ନିଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ନିରୟପାଲା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନୀଟୀକାୟଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଗୂଥକୂପପୁରିସଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୧୫.ନିମ୍ମଜ୍ଜଥାତି ନିରୱସେସତୋ ମଜ୍ଜଥ ସୋଧେଥ । ତଂ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଗୂଥସ୍ସ ତଥା ସୋଧନଂ ଅପନୟନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅପନେଥା’’ତି ।
ଅସୁଚୀତି ଅସୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ମନୱଡ୍ଢନକୋ ମନୋହରୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅମନାପୋ’’ତି । ଅସୁଚିସଙ୍ଖାତଂ ଅସୁଚିଭାଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱତଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ଅସୁଚିସଙ୍ଖାତୋତି ଆହ ‘‘ଅସୁଚିକୋଟ୍ଠାସଭୂତୋ’’ତି । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋତି ଦୁଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ, ସୋ ପନ ନ ୟୋ କୋଚି, ଅଥ ଖୋ ପୂତିଗନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘କୁଣପଗନ୍ଧୋ’’ତି । ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋତି ହୀଳିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋ । ପଟିକୂଲୋ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଟିକୂଲରୂପୋ । ଉବ୍ବାଧତୀତି ଉପରୂପରି ବାଧତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ଗନ୍ଧୋ…ପେ॰… ବାଧତି ଅତିୱିୟ ଅସୁଚିସଭାୱତ୍ତା, ଅସୁଚିମ୍ହିୟେୱ ଜାତସଂୱଦ୍ଧନଭାୱତୋ, ଦେୱାନଞ୍ଚ ଘାନପସାଦସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱତୋ ।
୪୧୬.ଦୂରେ ନିବ୍ବତ୍ତା ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଆଦୟୋ ।
୪୧୯.ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମେତି ସୋଭନଗୁଣେ । ସୁଗତିସୁଖନ୍ତି ସୁଗତି ଚେୱ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ସୁଖଞ୍ଚ ।
ଗବ୍ଭିନୀଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୨୦. ପୁଞ୍ଞକମ୍ମତୋ ଏତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅୟୋ, ସୁଖଂ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନୟୋ, ଦୁକ୍ଖଂ। ଅପକ୍କନ୍ତି ନ ସିଦ୍ଧଂ ନ ନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ । ନ ପରିପାଚେନ୍ତି ନ ନିଟ୍ଠାନଂ ପାପେନ୍ତି । ନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ତୱିନିପାତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜଭାୱତୋ । ଆଗମେନ୍ତୀତି ଉଦିକ୍ଖନ୍ତି । ନିବ୍ବିସନ୍ତି ୟସ୍ସ ପନ ତଂ କମ୍ମଫଲଂ ନିବ୍ବିସନ୍ତୋ ନିୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ, ନିବ୍ବିସନ୍ତି ୱା ନିବ୍ବେସଂ ୱେତନଂ ପଟିକଙ୍ଖନ୍ତୋ ଭତପୁରିସୋ ୟଥା ।
୪୨୧.ଉବ୍ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦୱଡ୍ଢନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ।
ସୁପିନକଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୨୨.‘‘ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ୱା ପୱିସନ୍ତଂ ୱା ଜୀୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ‘‘ସତ୍ତାନଂ ସୁପିନଦସ୍ସନକାଲେ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜୀୱୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଂତଂଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିବ୍ଭମିତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅନୁପୱିସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାଗାହୱିପଲ୍ଲତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଅଥସ୍ସ ଥେରୋ ଖୁଦ୍ଦକାୟ ଆଣିୟା ୱିପୁଲଂ ଆଣିଂ ନୀହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଜୀୱସମଞ୍ଞାମୁଖେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ନୀହରିତୁକାମୋ ‘‘ଅପି ନୁ ତା ତୁୟ୍ହଂ ଜୀୱଂ ପସ୍ସନ୍ତି ପୱିସନ୍ତଂ ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ୱା’’ତି ଆହ । ୟତ୍ଥ ପନ ତଥାରୂପା ଜୀୱସମଞ୍ଞା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଜୀୱନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୨୩.ୱେଠେତ୍ୱାତି ୱେଖଦାନସଙ୍ଖେପେନ ୱେଠେତ୍ୱା । ଚୱନକାଲେତି ଚୱନସ୍ସ ଚୁତିୟା ପତ୍ତକାଲେ, ନ ଚୱମାନକାଲେ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱାତି କତିପୟରୂପଧମ୍ମସଙ୍ଘାତମତ୍ତମେୱ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତମେୱ ହି ତଦା ଲବ୍ଭତି, ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନ କମ୍ମଜାଦିତିସନ୍ତତିରୂପୱିସେସଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକା ହୋନ୍ତି, ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣେ ପନ ଜୀୱସଞ୍ଞୀ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆହ, ତତ୍ଥ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସନ୍ତତ୍ତଅୟୋଗୁଳଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୨୪.ୱୂପସନ୍ତତେଜନ୍ତି ୱିଗତୁସ୍ମଂ ।
୪୨୫.ଆମତୋତି ଏତ୍ଥ ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଆମିସ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଉପଡ୍ଢପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧମତୋ’’ତି, ଆମତୋତି ୱା ଈସଂ ଦରଥେନ ଉସ୍ମନା ୟୁତ୍ତମରଣୋ ମରନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୀୟମାନୋ ହି ଅୱିଗତୁସ୍ମୋ ହୋତି, ନ ମତୋ ୱିୟ ୱିଗତୁସ୍ମୋ । ତେନାହ ‘‘ମରିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ତଥା ରୂପସ୍ସ ଓଧୁନନଂ ନାମସ୍ସ ଓରତୋ ପରିୱତ୍ତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଓରତୋ କରୋଥା’’ତି । ଓରତୋ କାତୁକାମସ୍ସ ପନ ସଂପରିୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧୁନନଂ, ତଂ ପନ ପରତୋ କରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରତୋ କରୋଥା’’ତି । ପରମୁଖଂ କତସ୍ସ ଇତୋ ଚିତୋ ପରିୱତ୍ତନଂ ନିଦ୍ଧୁନନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅପରାପରଂ କରୋଥା’’ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅପରିଭିନ୍ନାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତଞ୍ଚାୟତନଂ ନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସଙ୍ଖଧମଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୨୬. ସଙ୍ଖଂ ଧମତି, ଧମାପେତୀତି ୱା ସଙ୍ଖଧମୋ । ଉପଲାପେତ୍ୱାତି ଉପରୂପରି ସଦ୍ଦୟୋଗୱସେନ ସଲ୍ଲାପେତ୍ୱା, ସଦ୍ଦୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଧମନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଧମିତ୍ୱା’’ତି ।
ଅଗ୍ଗିକଜଟିଲଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୨୮. ଆହିତୋ ଅଗ୍ଗି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗିକୋ, ସ୍ୱାସ୍ସ ଅଗ୍ଗିକଭାୱୋ ୟସ୍ମା ଅଗ୍ଗିହୁତମାଲାୱେଦିସମ୍ପାଦନେହି ଚେୱ ଇନ୍ଧନଧୂମବରିହିସସପ୍ପିତେଲୂପହରଣେହି ବଲିପୁପ୍ଫଧୂମଗନ୍ଧାଦିଉପହାରେହି ଚ ତସ୍ସ ପୟିରୁପାସନାୟ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗିପରିଚାରକୋ’’ତି । ଆୟୁଂ ପାପୁଣାପେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଥା ଚିରଜୀୱୀ ହୋତି, ଏୱଂ ଆୟୁଂ ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ପାପେୟ୍ୟଂ । ୱଡ୍ଢିଂ ଗମେୟ୍ୟନ୍ତି ସରୀରାୱୟୱେ, ଗୁଣାୱୟୱେ ଚ ଫାତିଂ ପାପେୟ୍ୟଂ । ଅରଣୀ ୟୁଗଳନ୍ତି ଉତ୍ତରାରଣୀ, ଅଧରାରଣୀତି ଅରଣୀଦ୍ୱୟଂ ।
୪୨୯.ଏୱନ୍ତି ‘‘ବାଲୋ ପାୟାସିରାଜଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିପ୍ପକାରେନ । ତୟାତି ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତକାରଣମକ୍ଖଲକ୍ଖଣେନାତି ୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତକାରଣସ୍ସ ମକ୍ଖନସଭାୱେନ । ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣେନାତି ସମଧୁରଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣେନ । ପଲାସେନାତି ପଲାସେତୀତି ପଲାସୋ, ପରସ୍ସ ଗୁଣେ ଉତ୍ତରିତରେ ଡଂସିତ୍ୱା ୱିୟ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ସମେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମକରଣରସୋ ହି ପଲାସୋ, ତେନ ପଲାସେନ ।
ଦ୍ୱେସତ୍ଥୱାହଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୩୦.ହରିତକପତ୍ତନ୍ତି ହରିତବ୍ବପତ୍ତଂ, ଅପ୍ପପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ’’ତିଆଦି । ସନ୍ନଦ୍ଧଧନୁକଲାପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଲାପନ୍ତି ତୂଣୀରମାହ, ତଞ୍ଚ ସନ୍ନୟ୍ହତୋ ଧନୁନା ୱିନା ନ ସନ୍ନୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନଦ୍ଧଧନୁକଲାପ’’ନ୍ତି । ଆସିତ୍ତୋଦକାନି ୱଟୁମାନୀତି ଗମନମଗ୍ଗା ଚେୱ ତଂତଂଉଦକମଗ୍ଗା ଚ ସମ୍ମଦେୱ ଦେୱେନ ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ତହଂ ତହଂ ପଗ୍ଘରିତଉଦକ ସନ୍ଦମାନଉଦକା । ତେନାହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସଲିଲା ମଗ୍ଗା ଚ କନ୍ଦରା ଚା’’ତି ।
ୟଥାଭତେନାତି ସକଟେସୁ ୟଥାଠପିତେନ, ୟଥା ‘‘ଅମ୍ମ ଇତୋ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଠପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ କରଣକିରିୟାୟ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱାଚୀଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାରୋପିତେନ, ୟଥାଗହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତକଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୩୪.ପରାଜୟଗୁଳନ୍ତି ୟେନ ଗୁଳେନ, ୟାୟ ସଲାକାୟ ଠିତାୟ ଚ ପରାଜୟୋ ହୋତି, ତଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେନ୍ତୋ ଗିଲତି ।ପଜ୍ଜୋହନନ୍ତି ପକାରେହି ଜୁହନକମ୍ମଂ । ତଂ ପନ ବଲିଦାନୱସେନ କରୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ବଲିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ।
ସାଣଭାରିକଉପମାୱଣ୍ଣନା
୪୩୬.ଗାମପତ୍ତନ୍ତି ଗାମୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ସୁଞ୍ଞଭାୱେନ ଅନାୱସିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୱୁଟ୍ଠିତଗାମପଦେସୋ’’ତି । ଗାମପଦନ୍ତି ୟଥା ପୁରିସସ୍ସ ପାଦନିକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଗତପରିଚ୍ଛେଦଂ ‘‘ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଗାମୱାସୀହି ଆୱସିତଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଗତନିୱୁତ୍ଥାଗାରଂ ‘‘ଗାମପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି । ସୁସନ୍ନଦ୍ଧୋତି ସୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ଗମନୟୋଗ୍ୟତାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଜ୍ଜିତୋ । ତଂ ପନ ସୁସଜ୍ଜନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ବନ୍ଧନୱସେନେୱାତି ଆହ ‘‘ସୁବଦ୍ଧୋ’’ତି ।
ଅୟାଦୀନମ୍ପି ଲୋହଭାୱେ ସତିପି ଲୋହ-ସଦ୍ଦୋ ସାସନେ ତମ୍ବଲୋହେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଲୋହନ୍ତି ତମ୍ବଲୋହ’’ନ୍ତି ।
ସରଣଗମନୱଣ୍ଣନା
୪୩୭.ଅଭିରଦ୍ଧୋତି ଆରାଧିତଚିତ୍ତୋ, ସାସନସ୍ସ ଆରାଧିତଚିତ୍ତତା ପସୀଦନୱସେନାତି ଆହ ‘‘ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି । ପଞ୍ହୁପଟ୍ଠାନାନୀତି ପଞ୍ହେସୁ ଉପଟ୍ଠାନାନି ମୟା ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥେସୁ ତୁମ୍ହାକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଞାଣୁପଟ୍ଠାନାନି ।
ୟଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୮.ସଙ୍ଘାତନ୍ତି ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ପଦୱଡ୍ଢନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଘାତ’’ନ୍ତି । ୱିପାକଫଲେନାତି ସଦିସଫଲେନ । ମହପ୍ଫଲୋ ନ ହୋତି ଗୱାଦିପାଣଘାତେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଗୁଣାନିସଂସେନାତି ଉଦ୍ଦୟଫଲେନ । ଆନୁଭାୱଜୁତିୟାତି ପଟିପକ୍ଖୱିଗମନଜନିତେନ ସଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ତେଜେନ । ନ ମହାଜୁତିକୋ ହୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱତୋ । ୱିପାକୱିପ୍ଫାରତାୟାତି ୱିପାକଫଲସ୍ସ ୱିପୁଲତାୟ, ପାରିପୂରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁଖେତ୍ତେତି ଉସଭାଦିଦୋସେହି ଦୂସିତଖେତ୍ତେ, ତଂ ପନ ୱପ୍ପାଭାୱତୋ ଅସାରଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିସ୍ସାରଖେତ୍ତେ’’ତି । ଦୁବ୍ଭୂମେତି କୁଚ୍ଛିତଭୂମିଭାଗେ, ସ୍ୱାସ୍ସ କୁଚ୍ଛିତଭାୱୋ ଅସାରତାୟ ୱା ସିୟା ନିନ୍ନତାଦିଦୋସୱସେନ ୱା । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ପକ୍ଖୋ ପଠମପଦେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଇତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସମଭୂମିଭାଗେ’’ତି ଆହ । ଦଣ୍ଡାଭିଘାତାଦିନା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନାନି । ପୂତୀନୀତି ଗୋମୟଲେପଦାନାଦିସୁଖେନ ଅସୁକ୍ଖାପିତତ୍ତା ପୂତିଭାୱଂ ଗତାନି । ତାନି ପନ ୟସ୍ମା ସାରୱନ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସ୍ସାରାନୀ’’ତି । ୱାତାତପହତାନୀତି ୱାତେନ ଚ ଆତପେନ ଚ ୱିନଟ୍ଠବୀଜସାମତ୍ଥିୟାନି । ତେନାହ ‘‘ପରିୟାଦିନ୍ନତେଜାନୀ’’ତି । ୟଂ ୟଥାଜାତୱୀହିଆଦିଗତେନ ତଣ୍ଡୁଲେନ ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନୟୋଗ୍ୟବୀଜସାମତ୍ଥିୟଂ, ତଂ ତଣ୍ଡୁଲସାରୋ, ତସ୍ସ ଆଦାନଂ ଗହଣଂ ତଥାଉପ୍ପଜ୍ଜନମେୱ । ଏତାନି ପନ ବୀଜାନି ନ ତାଦିସାନି ଖଣ୍ଡାଦିଦୋସୱନ୍ତତାୟ । ଧାରାୟ ଖେତ୍ତେ ଅନୁପ୍ପୱେସନଂ ନାମ ୱସ୍ସନମେୱ, ତଂ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ସମ୍ମା ୱସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଙ୍କୁରମୂଲପତ୍ତାଦୀହୀତି ଚେତ୍ଥ ଅଙ୍କୁରକନ୍ଦାଦୀହି ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ମୂଲଜଟାଦୀହି ହେଟ୍ଠା ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ପତ୍ତପୁପ୍ଫାଦୀହି ସମନ୍ତତୋ ଚ ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ୟୋଜନା ।
ଅପରୂପଘାତେନାତି ପରେସଂ ୱିବାଧନେନ । ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତିତଘାସଚ୍ଛାଦନାଦିଦେୟ୍ୟଧମ୍ମତୋ । ଗୱାଦିଘାତେନପି ହି ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଘାସୋ ସଙ୍କୀୟତି । ‘‘ଅପରୂପଘାତିତାୟା’’ତି ଇଦଂ ସୀଲୱନ୍ତତାୟ କାରଣୱଚନଂ। ଗୁଣାତିରେକନ୍ତି ଗୁଣାତିରିତ୍ତଂ, ସୀଲାଦିଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପୁଲାତି ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାଦିୱସେନ ଉଳାରା ।
ଉତ୍ତରମାଣୱୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୩୯. ଅଥ ଖୋ ତେହି ସକୁଣ୍ଡକେହି ତଣ୍ଡୁଲେହି ସିଦ୍ଧଂଭତ୍ତଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଭତ୍ତ’’ନ୍ତି । ବିଲଙ୍ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆରନାଲଂ ବିଲଙ୍ଗତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ତଦେୱ କଞ୍ଜିୟତୋ ଜାତନ୍ତି କଞ୍ଜିୟଂ, ତଂ ଦୁତିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟଂ, ତଂ ‘‘କଞ୍ଜିକଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଧୋରକାନୀତି ଧୋୱିୟାନି । ୟସ୍ମା ଥୂଲତରାନିପି ‘‘ଥୂଲାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଥୂଲାନିଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁଳଦସାନୀତି ସୁତ୍ତାନଂ ଥୂଲତାୟ, କଞ୍ଜିକସ୍ସ ବହଲତାୟ ଚ ପିଣ୍ଡିତଦସାନି । ତେନାହ ‘‘ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜ…ପେ॰… ଦସାନୀ’’ତି । ଅନୁଦ୍ଦିସତୀତି ଅନୁ ଅନୁ କଥେତି ।
୪୪୦.ଅସକ୍କଚ୍ଚନ୍ତି ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନାଦରକାରଂ, ତଂ ପନ କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ଅଭାୱେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ଅଚିତ୍ତୀକତନ୍ତି ଚିତ୍ତୀକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପନୱସେନ ନ ଚିତ୍ତୀକତଂ । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତୀକାରୱିରହିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚିତ୍ତୀକାରରହିତଂ ୱା ଅଚିତ୍ତୀକତଂ, ୟଥା କତଂ ପରେସଂ ୱିମ୍ହୟାୱହଂ ହୋତି, ତଥା ଅକତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଳାରପଣୀତଭାୱୋ ପନ ଅସକ୍କଚ୍ଚଦାନେନେୱ ବାଧିତୋ । ଅପୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ୱିୟ ଅପୱିଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା, ଏତେନ ତସ୍ମିଂ ଦାନେ ଗାରୱାକରଣଂ ୱଦତି । ସେରୀସକଂ ନାମାତି ‘‘ସେରୀସକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକଂ । ତୁଚ୍ଛନ୍ତି ପରିଜନପରିଚ୍ଛେଦୱିରହତୋ ରିତ୍ତଂ ।
ପାୟାସିଦେୱପୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୪୧.ତସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ । ସିରୀସରୁକ୍ଖୋତି ପଭସ୍ସରଖନ୍ଧୱିଟପସାଖାପଲାସସମ୍ପନ୍ନୋ ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନୋ ଦିବ୍ବୋ ସିରୀସରୁକ୍ଖୋ । ଅଟ୍ଠାସୀତି ଫଲସ୍ସ କମ୍ମସରିକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିମାନଦ୍ୱାରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନାତି ପୁରିମଜାତିୟଂ ତତ୍ଥ ନିୱାସପରିଚୟନୱସେନ । ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ଉତୁସୁଖୁମୱସେନ ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କିରସ୍ସ ଉତୁସୁଖଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।
ସୋତି ଉତ୍ତରୋ ମାଣୱୋ । ୟଦି ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପାୟାସି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ପାୟାସିସ୍ସ ପରିଚାରିକା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା କଥଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ପାୟାସିସ୍ସ ପନା’’ତି । ନିକନ୍ତିୱସେନାତି ପାୟାସିମ୍ହି ସାପେକ୍ଖାୱସେନ, ପୁବ୍ବେପି ୱା ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବତାୟ । ଦିସାଚାରିକୱିମାନନ୍ତି ଆକାସଟ୍ଠଂ ହୁତ୍ୱା ଦିସାସୁ ୱିଚରଣକୱିମାନଂ, ନ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତସିଖରାଦିସମ୍ବନ୍ଧଂ । ୱଟ୍ଟନିଅଟୱିୟନ୍ତି ୱିମାନୱୀଥିୟନ୍ତି ।
ପାୟାସିରାଜଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମହାୱଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
ମହାୱଗ୍ଗଟୀକା ନିଟ୍ଠିତା ।