ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଦୀଘନିକାୟେ
ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଟୀକା
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା
ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଭୱନିସ୍ସୟୱିସୁଦ୍ଧିପଟିୱେଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ତେସଂ ଉଗ୍ଗହଧାରଣାଦିକ୍କମଲଦ୍ଧବ୍ବାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ । ଅଥ ୱା ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଭାୱତୋ, ପଣ୍ଡିତେହି ସମ୍ମାଚରିତଭାୱତୋ, ଆୟତିଂ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ରତନତ୍ତୟପଣାମକିରିୟା । ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପଣାମକରଣଂ ପୂଜନୀୟପୂଜାପୁଞ୍ଞୱିସେସନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ବଲାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଅନ୍ତରା ଚ ତସ୍ସ ଅସଙ୍କୋଚନତ୍ଥଂ, ତଦୁଭୟଂ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରିସମାପନତ୍ଥଂ । ଇଦମେୱ ଚ ପୟୋଜନଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ…ପେ॰… ତସ୍ସାନୁଭାୱେନା’’ତି । ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟପୂଜା ହି ନିରତିସୟପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସମ୍ବୁଦ୍ଧିୟା ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନ୍ତରାୟନିବନ୍ଧନସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନାୟ ପହୋତି, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ୟଥାହ –
‘‘ପୂଜାରହେ ପୂଜୟତୋ, ବୁଦ୍ଧେ ୟଦି ୱ ସାୱକେ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧.୧୯୫; ଅପ॰ ୧.୧୦.୧), ତଥା –
‘‘ୟେ ଭିକ୍ଖୱେ ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।
‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ, କାୟେ ଭୱତି ୟା ପୀତି ।
ୱରମେୱ ହି ସା ପୀତି, କସିଣେନପି ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ॥
ଧମ୍ମୋତି…ପେ॰… ସଙ୍ଘୋତି…ପେ॰… ଦୀପସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬) ।
ତଥା –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧),
‘‘ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା…ପେ॰…
ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା,
ଲୋମହଂସୋ ନ ହେସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଚ
ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ୱନ୍ଦନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଗୁଣାତିସୟୟୋଗସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଗାଥତ୍ତୟମାହ । ଗୁଣାତିସୟୟୋଗେନ ହି ୱନ୍ଦନାରହଭାୱୋ, ୱନ୍ଦନାରହେ ଚ କତା ୱନ୍ଦନା ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପୟୋଜନଂ ସାଧେତୀତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ନ ୱିନୟଦେସନା ୱିୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନା, ନାପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ୱିୟ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା, ଅଥ ଖୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନାତି ତଦୁଭୟପ୍ପଧାନମେୱ ତାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଥୋମନଂ କାତୁଂ ତଂମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି, ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି, ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା, ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବନ୍ଧତୀତି । କରୁଣାୟ ସୀତଲଂ କରୁଣାସୀତଲଂ, କରୁଣାସୀତଲଂ ହଦୟଂ ଅସ୍ସାତି କରୁଣାସୀତଲହଦୟୋ, ତଂ କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପରେସଂ ହିତୋପସଂହାରସୁଖାଦିଅପରିହାନିଚ୍ଛନସଭାୱତାୟ, ବ୍ୟାପାଦାରତୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଚ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତସନ୍ତାପୱିଚ୍ଛେଦନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତଲଭାୱକାରଣତା ଉପଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରୂପତାପାସହନରସା ଅୱିହିଂସାଭୂତା କରୁଣା ୱିସେସେନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି ୱିୟ ସୀତୀଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି । କରୁଣାମୁଖେନ ୱା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସନିବନ୍ଧନଭୂତା ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସୱିସୟବ୍ୟାପିତାୟ ମହାକରୁଣାଭାୱଂ ଉପଗତା କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ଅତିସୟେନ ହଦୟସୀତଲଭାୱହେତୂତି ଆହ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସତିପି ମେତ୍ତାମୁଦିତାନଂ ସାତିସୟେ ହଦୟସୀତୀଭାୱନିବନ୍ଧନତ୍ତେ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିସେସକାରଣତାୟ ତାସମ୍ପି କାରଣନ୍ତି କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣଂ ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାନିଦାନା ହି ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । କରୁଣାନୁଭାୱନିବ୍ବାପିୟମାନସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୟ ଅନେକାନିପି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାନି କପ୍ପାନଂ ଅକିଲନ୍ତରୂପସ୍ସେୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମ୍ଭରଣନିୟତସ୍ସ ସମଧିଗତଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ନିହିତେସୁପି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରସମୁପନୀତହଦୟୂପତାପନିମିତ୍ତେସୁ ନ ଈସକମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତୀଭାୱସ୍ସଞ୍ଞଥତ୍ତମହୋସୀତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ଭଗୱତୋ କରୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନତୋ ପକାରେହି ଧମ୍ମସଭାୱାୱଜୋତନଟ୍ଠେନ ପଜ୍ଜୋତୋତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ, ସୱାସନପ୍ପହାନତୋ ୱିସେସେନ ହତଂ ସମୁଗ୍ଘାଟିତଂ ୱିହତଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ୱିହତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତଂ । ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୋହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜା, ସ୍ୱେୱ ୱିସୟସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଅନ୍ଧକାରସରିକ୍ଖତାୟ ତମୋ ୱିୟାତି ତମୋ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତୋ ମୋହତମୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମୋ, ତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ। ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ସତିପି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ଅୱିଜ୍ଜାନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିହତଭାୱେ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେହି ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ସାୱକେହି, ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ସୱାସନପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସାତିସୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାପ୍ପହାନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ଅନ୍ତରେନ ପରୋପଦେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାନ୍ଧକାରୱିଗମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ସମଧିଗତତ୍ତା, ପରସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନାତିସୟାନୁଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱାୱ ୱିସେସତୋ ମୋହତମୱିଗମେନ ଥୋମେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ’’ତି ପଦେନ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ୱିୟ ଦେସନାପଞ୍ଞାପି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ଏକସେସନୟେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକତ୍ତା ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱାବୋଧନସମତ୍ଥେନ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମିତତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଭଗୱତୋ ମୋହତମୱିନାସୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତେ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନାୱରଣଞାଣଂ କାରଣୂପଚାରେନ ସକସନ୍ତାନେ ମୋହତମୱିଧମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୱାସନପ୍ପହାନମେୱ ହି କିଲେସାନଂ ‘‘ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି, ପରସନ୍ତାନେ ପନ ମୋହତମୱିଧମନସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ମୋହତମୱିଧମନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
କିଂ ପନ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାୱିଗ୍ଘାତୋ ୟେୱେକୋ ପହାନସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନାନିମିତ୍ତଂ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ସାତିସୟନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନନ୍ତି ? ତପ୍ପହାନୱଚନେନେୱ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତଜୋତିତଭାୱତୋ । ନ ହି ସୋ ତାଦିସୋ କିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ନିରୱସେସଅୱିଜ୍ଜାପ୍ପହାନେନ ନ ପହୀୟତୀତି । ଅଥ ୱା ୱିଜ୍ଜା ୱିୟ ସକଲକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୱସେସାକୁସଲଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିୟା, ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନକାରଣନ୍ତି ତବ୍ବିଗ୍ଘାତୱଚନେନ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।
ନରା ଚ ଅମରା ଚ ନରାମରା, ସହ ନରାମରେହୀତି ସନରାମରୋ, ସନରାମରୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ସନରାମରଲୋକୋ, ତସ୍ସ ଗରୁତି ସନରାମରଲୋକଗରୁ, ତଂ ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ । ଏତେନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତଦୱସିଟ୍ଠସତ୍ତାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଗୁଣୱିସେସାୱହତୋ ଭଗୱତୋ ଉପକାରିତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପଧାନାପଧାନଭାୱୋ ଚୋଦେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋ । ଏଦିସେସୁ ହି ସମାସପଦେସୁ ପଧାନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା – ‘‘ସରାଜିକାୟ ପରିସାୟା’’ତି (ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮୨) । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାଜନୱସେନ ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ, ଗରୁଭାୱସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଗରୁକରଣସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜନତୋ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପାନି ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଅଥ ୱା ସମୂହତ୍ଥୋ ଲୋକ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟୱସେନ ଲୋକୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି । ସହ ନରେହୀତି ସନରା, ସନରା ଚ ତେ ଅମରା ଚେତି ସନରାମରା, ତେସଂ ଲୋକୋତି ସନରାମରଲୋକୋତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅମର-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେ ହି ମରଣାଭାୱତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅମରା । ନରାମରାନଂୟେୱ ଚ ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ, ୟଥା – ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭) । ତଥା ହି ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହରଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ, ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତି ।
ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ । ଭଗୱତୋ ହି ୱେନେୟ୍ୟଜନୁପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ, ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩; ୩.୧୯୮-୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫, ୩୮୬) ପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟଦୁତୱିଲମ୍ବିତ- ଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକକୁଟିଲାକୁଲତାଦିଦୋସରହିତଂ ୱିଲାସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ୱିପୁଲନିମ୍ମଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସହିତମଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ସୋଭନମେୱାତି ।
ଅଥ ୱା ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ । ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି, ନ ପଚ୍ଚେତି, ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ। ଅଥ ୱା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ । ୟସ୍ମା ୱା ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାରହଂ କାଲୟୁତ୍ତମେୱ ଚ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଗଦତୀତି ସୁଗତୋ, ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଇତି ସୋଭନଗମନତାଦୀହି ସୁଗତୋ, ତଂ ସୁଗତଂ ।
ପୁଞ୍ଞପାପକମ୍ମେହି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତିୟୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସା । ତା ପନ ନିରୟାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା, ତାହି ସକଲସ୍ସାପି ଭୱଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅୱିପାକାରହଭାୱକରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱା ପଞ୍ଚହିପି ଗତୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ଭଗୱତୋ କତ୍ଥଚିପି ଗତିୟା ଅପରିୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ଭଗୱା ‘‘ଦେୱାତିଦେୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେୱାହ –
‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।
ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।
ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।
ତଂତଂଗତିସଂୱତ୍ତନକାନଞ୍ହି କମ୍ମକିଲେସାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ଗତିପରିୟାପନ୍ନତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସସତ୍ତନିକାୟେହି ସୁପରିମୁତ୍ତୋ, ତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ଦେତି ନମାମି, ଥୋମେମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ଗତିୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତି । ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା – ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିତୋ, ପରହିତପଟିପତ୍ତିତୋ ଚ । ତେସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣାଧିଗମତୋ, ସୱାସନାନଂ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନତୋ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନାତୋ, ୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତୋ, ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନତୋ ଚ । ସା ପନେତ୍ଥ ଆସୟତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ଦୁୱିଧା ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ତିୱିଧା ଚ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତି । କଥଂ ? ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଆସୟତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ସମ୍ମା ଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି, ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ତିୱିଧାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅୱସିଟ୍ଠେନ, ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚ ସବ୍ବାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିପରହିତପଟିପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତୀତି ।
ଅଥ ୱା ତୀହାକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା – ହେତୁତୋ, ଫଲତୋ, ଉପକାରତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ମହାକରୁଣା, ସା ପଠମପଦେନ ନିଦସ୍ସିତା । ଫଲଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ – ଞାଣସମ୍ପଦା, ପହାନସମ୍ପଦା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ଚାତି । ତାସୁ ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦା ଦୁତିୟପଦେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି । ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ତତିୟପଦେନ, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଗମନସୋଭନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ, ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩; ୩.୧୯୮-୨୦୦; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫-୩୮୬) ୱିନା ତଦଭାୱତୋ । ଉପକାରୋ ଅନ୍ତରଂ ଅବାହିରଂ କରିତ୍ୱା ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ୱିମୁତ୍ତିଧମ୍ମଦେସନା, ସୋ ସମ୍ମା ଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ ଦସ୍ସେତି । ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ହି ଭଗୱା ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସତ୍ତାନଂ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି କରୁଣା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସମ୍ମା ଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗ- ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତାୟ କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତୋ ସୁଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । ଇତରେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଧାନାପ୍ପଧାନଭେଦଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂସାରମହୋଘତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଧାନଂ ପୟୋଜନଂ, ତଦଞ୍ଞମପ୍ପଧାନଂ । ତେସୁ ପଧାନେନ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତଦୁଭୟେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ (ପୁ॰ ପ॰ ୨୪, ୧୭୩) ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଭଗୱତୋ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉତ୍ତମୱନ୍ଦନୀୟଭାୱଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାସାଧାରଣଗୁଣଦୀପନତୋ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣସିଦ୍ଧୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପଞ୍ଚୀୟତୀତି । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଉପଗମନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅପଗମନଂ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଲୋକୱୋହାରୱିସୟତ୍ତା କରୁଣାୟ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସମଞ୍ଞାୟାନୱିଧାୱନଂ । ସଭାୱାନୱବୋଧେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସମଞ୍ଞଂ ଅତିଧାୱିତ୍ୱା ସତ୍ତାଦିପରାମସନଂ ହୋତୀତି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ, ଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଂ, ଚତୁୱେସ୍ସାରଜ୍ଜଞାଣଂ । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ଅକମ୍ପନଞାଣାନି, ଦସ ବଲାନି, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ସୋଳସ ଞାଣଚରିୟା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫; ୱିଭ॰ ମୂଲ॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନାୟ) ଚତୁଚତ୍ତାରୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦାନଂ ୱସେନ ଞାଣଚାରଂ ଦସ୍ସେତି ।
ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଚରଣସମ୍ପତ୍ତିଂ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିଂ । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ସତ୍ତାଧିପତିତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଧମ୍ମାଧିପତିତା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକନାଥଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନାଥଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ପୁବ୍ବକାରିଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ କତଞ୍ଞୁତା। ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଅପରନ୍ତପତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଅନତ୍ତନ୍ତପତା । କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ୱା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ପରେସଂ ତାରଣଂ, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସୟଂ ତାରଣଂ । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହଚିତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କରୁଣା ଆଦି, ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ । ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ, ତତୋ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ । ଇତି ଆଦିପରିୟୋସାନଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କରୁଣାନିଦାନଞ୍ହି ସୀଲଂ, ତତୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ସା ଚ ଝାନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗିନୀତି । ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୀଲଞ୍ଚ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନମାଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝେ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି, ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏସୋ ଏୱ ହି ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ, ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗାହଣଂ । ଅଞ୍ଞଥା କୋ ନାମ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତେନେୱାହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,
କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।
ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪୨୫, ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୪; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥାୟଂ, ପକିଣ୍ଣକକଥାୟଂ; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୬.୨୦) ।
ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତି ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ‘‘ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୫) ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ‘‘ଅପି ଚ ମେ ଭନ୍ତେ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଭାୱେତ୍ୱା, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଚ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୟନ୍ତି ଅନିୟମତୋ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପଗତୋତି ଅପରକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୱନ୍ଦେତି କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ, ତନ୍ତି ନିୟମନଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଗତମଲଂ, ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଚ ତବ୍ବିସେସନଂ ।
ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ୯୫-୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୱାସନାୟ ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ କମ୍ମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନେୱ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିହତୱିଦ୍ଧସ୍ତନିରୱସେସକିଲେସୋ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟ ଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ୯୫-୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ।
ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ‘‘ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ସୋପି ନାମ ଭଗୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନଗୁଣେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ଭାୱନଂ ଦୀପେତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପଗତୋତି ପତ୍ତୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାୱ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗତମଲନ୍ତି ୱିଗତମଲଂ, ନିଦ୍ଦୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନ୍ଦେତି ପଣମାମି, ଥୋମେମି ୱା । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରରହିତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟତୋ ଚ, ସଂସାରତୋ ଚ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରୟତୀତି ଧମ୍ମୋ ।
ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ୱିୱିଧଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋପି ଭଗୱା ୟଂ ଅରିୟସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ପନ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋ, ତମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଭାୱହେତୁଭୂତଂ ସବ୍ବଦୋସମଲରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମଂ ନମାମୀତି । ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାପି ତପ୍ପକାସନତ୍ତା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଭିଧମ୍ମନୟସମୁଦ୍ଦଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅଧିଗଚ୍ଛି, ତୀଣି ପିଟକାନି ସମ୍ମସୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସାପି ସଚ୍ଛିକିରିୟାସମ୍ମସନପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସୋପି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ ୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମଭୂତାହି ପାରମିତାହି ସହ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋପି ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତାପି ହି ୱିଗତପଟିପକ୍ଖତାୟ ୱିଗତମଲା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରା ଚାତି । ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ କତମହାଭିନୀହାରୋ ମହାକରୁଣାଧିୱାସପେସଲଜ୍ଝାସୟୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସପରିୟୋଦାତନିମ୍ମଲାନଂ ଦାନଦମସଞ୍ଞମାଦୀନଂ ଉତ୍ତମଧମ୍ମାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି କପ୍ପାନଂ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସଂ ଭାୱନାପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେହି କମ୍ମାଦୀସୁ ଅଧିଗତୱସୀଭାୱୋ, ଅଚ୍ଛରିୟାଚିନ୍ତେୟ୍ୟମହାନୁଭାୱୋ, ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’ତି ଏତେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ତଥା ପଠମେନ ଝାନସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱିମୋକ୍ଖସମ୍ପଦାୟ । ପଠମେନ ୱା ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ସମାପତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ଅଥ ୱା ପଠମେନ ଖୟଞାଣଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅନୁପ୍ପାଦଞାଣଭାୱେନ । ପୁରିମେନ ୱା ୱିଜ୍ଜୂପମତାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱଜିରୂପମତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ୱିରାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଦୁତିୟେନ ନିରୋଧସମ୍ପତ୍ତିୟା । ତଥା ପଠମେନ ନିୟ୍ୟାନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ହେତୁଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଦସ୍ସନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ୱିୱେକଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଅଧିପତିଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅମତଭାୱେନ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପଗତୋ’’ତି ଏତେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତାୟ । ତଥା ପୁରିମେନ ଅକାଲିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ଏହିପସ୍ସିକତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ଓପନେୟ୍ୟିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି ।
‘‘ଗତମଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂକିଲେସାଭାୱଦୀପନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନେନ ୱିପୁଲପରିପୁଣ୍ଣତଂ । ପଠମେନ ୱା ପହାନସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ପଭାୱସମ୍ପଦଂ । ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ଗତମଲଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ। ଭାୱନାଗୁଣେନ ହି ସୋ ଦୋସାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତକୋ ହୋତୀତି । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ହି ତଦୁତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରୋତି । ତଥା ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲାଦୀହି ସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଅସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା, ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ସୁଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଗତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ସ ‘‘ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓରସାନନ୍ତି ପୁତ୍ତୱିସେସନଂ । ମାରସେନମଥନାନନ୍ତି ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱକାରଣଂ ଅନୁଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ଚ ସତିପି ତେସଂ ସତ୍ତୱିସେସଭାୱେନ ଅନେକସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟଭାୱେ ଇମଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସମୂହନ୍ତି ସମୁଦାୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସଙ୍ଘାତଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ଅସତିପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ଉରସି ଭୱା ଜାତା, ସଂୱଦ୍ଧା ଚ ଓରସା । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଓରସପୁତ୍ତା ଅତ୍ତଜାତତାୟ ପିତୁସନ୍ତକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ୱିସେସେନ ଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ, ଅରିୟଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଚ ଏକନ୍ତଭାଗିନୋତି ଓରସା ୱିୟ ଓରସା । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାନୁଭାୱେନ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନା, ଓକ୍କନ୍ତା ଚ ଅରିୟସାୱକା ଭଗୱତୋ ଉରୋୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତତାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଓରସପୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ସାୱକେହି ପୱତ୍ତିୟମାନାପି ହି ଧମ୍ମଦେସନା ଭଗୱତୋ ‘‘ଧମ୍ମଦେସନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂମୂଲକତ୍ତା, ଲକ୍ଖଣାଦିୱିସେସାଭାୱତୋ ଚ ।
ୟଦିପି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସମୟେ ଭଗୱତୋ ୱିୟ ତଦନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ, ମାରୱାହିନୀ ୱା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅପସାଦେତି, ତେହି ପନ ଅପସାଦେତବ୍ବତାୟ କାରଣେ ୱିମଥିତେ ତେପି ୱିମଥିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ‘ମାରମାରସେନମଥନାନ’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ ୱିୟ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସାପି ଗୁଣମାରଣେ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ କିଲେସବଲକାୟୋ ‘‘ସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮; ମହାନି॰ ୨୮, ୬୮; ଚୂଳନି॰ ୪୭) । ସା ଚ ତେହି ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସଭେଦା, ଅନନ୍ତଭେଦା ୱା କିଲେସୱାହିନୀ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟସମଥାଦିଗୁଣପହରଣେହି ଓଧିସୋ ୱିମଥିତା, ୱିହତା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଚାତି ମାରସେନମଥନା, ଅରିୟସାୱକା । ଏତେନ ତେସଂ ଭଗୱତୋ ଅନୁଜାତପୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ଅରିୟା, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଅଥ ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା, ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ଅରିୟୋ ଚ ସୋ, ସଙ୍ଘୋ ଚାତି ୱା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ । ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମରତନାନମ୍ପି ସମଧିଗମୋ ସଙ୍ଘରତନାଧୀନୋତି ଅସ୍ସ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ‘‘ସିରସା ୱନ୍ଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପହାନସମ୍ପଦଂ, ସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଞାଣସମ୍ପଦଂ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱଦୀପନତୋ । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି, ସବ୍ବସଙ୍ଘାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱଦୀପନତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନିସ୍ସୟଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ସମ୍ମାଉଜୁଞାୟସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱଦୀପନଂ । ତଥା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନେନ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା ଜାତା । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । କତାଭିନୀହାରା ହି ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା ମାରଂ, ମାରପରିସଂ ୱା ଅଭିୱିଜିନନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୱିପକ୍ଖେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତି, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ପକାସିତତ୍ତା । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସରଣଗମନଞ୍ଚ ସାୱକାନଂ ସବ୍ବଗୁଣାନମାଦି, ସପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦା ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ମଜ୍ଝେ, ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେ ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା ପକାସିତା ହୋନ୍ତି ।
ଏୱଂ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲଗୁଣସଙ୍କିତ୍ତନମୁଖେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ କତ୍ୱା, ଇଦାନି ତଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ପୟୋଜନେ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘା । ତେସଞ୍ହି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାଭୂତଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅମତାଧିଗମହେତୁଭୂତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭ । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ।
ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ୱା ରତନଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।
ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) ।
ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ୱନ୍ଦନାୱ ୱନ୍ଦନାମୟଂ, ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ, ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୪) । ୱନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିନ୍ନତା, ଥୋମନା ୱା । ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁଣାତୀତି ୱା । ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିହତନ୍ତରାୟୋ, ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା, ରତ୍ତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସ୍ସ ଉପଘାତକଉପଦ୍ଦୱାନଂ ୱିହନନେ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ହୁତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା, ତସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ । ଆନୁଭାୱେନାତି ବଲେନ ।
ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଇଦାନି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ, ତସ୍ସା ତାୱ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ଉପଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଦୀଘସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୀଘସୁତ୍ତଙ୍କିତସ୍ସାତି ଦୀଘପ୍ପମାଣସୁତ୍ତଲକ୍ଖିତସ୍ସ, ଏତେନ ‘‘ଦୀଘୋ’’ତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଆଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁଗତା ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତାନିୟେୱ ଆଗମୋ, କସ୍ସ ପନ ସୁତ୍ତେହି ଅଙ୍କନନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ପରମତ୍ଥତୋ, ସୁତ୍ତାନି ପନ ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଆଗମୋ । ୟଥା ହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟେ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୋହାରୋ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତସମୁଦାୟେ ‘‘ଆଗମୋ’’ତି ୱୋହାରୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିନିପୁଣତ୍ଥସବ୍ଭାୱତୋ ନିପୁଣସ୍ସ । ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ, ଏତସ୍ମା ୱା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୟୋତି ଆଗମୋ, ଆଗମୋ ଚ ସୋ ୱରୋ ଚାତି ଆଗମୱରୋ, ଆଗମସମ୍ମତେହି ୱା ୱରୋତି ଆଗମୱରୋ, ତସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ଅନୁଗମ୍ମ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚା ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୟୋ ଅରିୟା । ତେହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ, ଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସ । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧା ଚ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନେୱ ହି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପିଟକାନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଭାସିତୋ, ୟା ‘‘ପକିଣ୍ଣକଦେସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ସଙ୍ଗାୟନାଦିୱସେନ ସାୱକେହୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ।
ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦାୱହସମ୍ପତ୍ତିକସ୍ସ । ଅୟଞ୍ହି ଆଗମୋ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫-୭, ୨୬-୨୮) ସୀଲଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅନୱସେସନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ, ମହାପଦାନାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩-୫) ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଗୁଣନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ, ପାଥିକସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩,୪) ତିତ୍ଥିୟେ ନିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟସୀହନାଦ ନଦନାଦିୱସେନ, ଅନୁତ୍ତରିୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୮) ଚ ୱିସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭାୱନେନ ରତନତ୍ତୟେ ସାତିସୟପ୍ପସାଦଂ ଆୱହତି । ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଚାୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟା ତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣକିତ୍ତନେନ ଥୋମନା । ତଥା ହି ପପଞ୍ଚସୂଦନୀସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନୀମନୋରଥପୂରଣୀସୁ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀଆଦୀସୁ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ପରୱାଦମଥନସ୍ସ ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସ ଧମ୍ମକଥିକପୁଙ୍ଗୱାନଂ ୱିଚିତ୍ତପ୍ପଟିଭାନଜନନସ୍ସ ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି ଓଗାଳ୍ହସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହସୋ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଥୋମନା କତା ।
ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ଅତ୍ଥକଥା, ସା ଏୱ ଅଟ୍ଠକଥା, ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା, ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) । ଆଦିତୋ ତିଆଦିମ୍ହି ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ । ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସୀଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଝାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚୱିଧୱସିତାସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ୱସିନୋ, ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ । ତେସଂ ସତେହି ପଞ୍ଚହି। ୟାତି ୟା ଅଟ୍ଠକଥା । ସଙ୍ଗୀତାତି ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ୟସତ୍ଥେରାଦୀହି ପଚ୍ଛାପି ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀସୁ, ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।
ସୀହସ୍ସ ଲାନତୋ ଗହଣତୋ ସୀହଳୋ, ସୀହକୁମାରୋ । ତଂୱଂସଜାତତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଖତ୍ତିୟାନଂ, ତେସଂ ନିୱାସତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ଚ ସୀହଳଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଭତାତି ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ଆନୀତା । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ଅପରଭାଗେ ହି ଅସଙ୍କରତ୍ଥଂ ସୀହଳଭାସାୟ ଅଟ୍ଠକଥା ଠପିତାତି । ତେନସ୍ସ ମୂଲଟ୍ଠକଥା ସବ୍ବସାଧାରଣା ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଏକନ୍ତେନ କରଣୀୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ଦୀପୱାସୀନନ୍ତି ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ । ଦୀପୱାସୀନନ୍ତି ୱା ସୀହଳଦୀପୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତାତି ୟୋଜନା ।
ଅପନେତ୍ୱାନାତି କଞ୍ଚୁକସଦିସଂ ସୀହଳଭାସଂ ଅପନେତ୍ୱା । ତତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ମନୋରମଂ ଭାସନ୍ତି ମାଗଧଭାସଂ । ସା ହି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭୂତା ପଣ୍ଡିତାନଂ ମନଂ ରମୟତୀତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି, ପାଳିଗତିୟା ଅନୁଲୋମିକଂ ପାଳିଭାସାୟାନୁୱିଧାୟିନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତଦୋସନ୍ତି ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାସନ୍ତରରହିତଂ ।
ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋତି ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ ଅୱିରୋଧେନ୍ତୋ, ଏତେନ ଅତ୍ଥଦୋସାଭାୱମାହ । ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ହି ଥେରୱାଦାପି ଇଧ ପକାସିୟିସ୍ସନ୍ତି । ଥେରୱଂସପଦୀପାନନ୍ତି ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରା, ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ । ତେହି ଆଗତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଥେରୱଂସୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ତସ୍ସ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋ ଥେରୱଂସପଦୀପା, ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରା, ତେସଂ । ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ନିଚ୍ଛୀୟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖୀଲମଦ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତିଚ୍ଛେଦକଥା । ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ସଣ୍ହୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା । ଅଥ ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୟଂ ଞାଣଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ଛେକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା, ଏତେନ ମହାକସ୍ସପାଦିଥେରପରମ୍ପରାଭତୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅୱିପରୀତୋ ସଣ୍ହସୁଖୁମୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ତସ୍ସ ପମାଣଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତି ।
ସୁଜନସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନମେୱ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଥ ଖୋ ସାଧୁଜନତୋସନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତି, ତେନ ଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଉଗ୍ଗହଣାଦିସୁକରତାୟ ତେସମ୍ପି ବହୁପକାରତ୍ତା । ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠିତିଅତ୍ଥଂ, ଚିରକାଲଟ୍ଠିତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଅୱିପରୀତବ୍ୟଞ୍ଜନସୁନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅତ୍ଥସୁନୟସ୍ସ ଚ ଉପାୟଭାୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା ସଂୱତ୍ତତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଅସମ୍ମୋସାୟ ଅନନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ସୁନିକ୍ଖତ୍ତଞ୍ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୁନୀତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୧) ।
ୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତସ୍ସା ମହତ୍ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତଦେକଦେସଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋତି କଥିକାନଂ ଉପଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୀଲକଥା’’ ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସୀଲକଥାତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱସେନ ସୀଲୱିତ୍ଥାରକଥା । ଧୁତଧମ୍ମାତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗାଦୟୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୮୪୫, ୮୪୯) ତେରସ କିଲେସଧୁନନକଧମ୍ମା । କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାନୀତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ଅଟ୍ଠତିଂସ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦ୍ୱେତି ନିରୱସେସାନି ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି । ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋତି ରାଗଚରିତାଦୀନଂ ସଭାୱାଦିୱିଧାନେନ ସହିତୋ । ଝାନାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ । ଅଟ୍ଠପି ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତାନି ଝାନାନି, ସମାପଜ୍ଜନୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଝାନାନି ୱା ରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋ ।
ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦା ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ସବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ ଏକୱିଧାଦିନା ପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍କଲେତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ନିଚ୍ଛୟୋ ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ତସ୍ସ ଦେସନା ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ ସଣ୍ହସୁଖୁମା, ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରରହିତା, ଏକତ୍ତନୟାଦିସହିତା ଚ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତାତି ଆହ – ‘‘ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା’’ତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ଆଗତନୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତି ମଗ୍ଗା ।
ଇତିପନ ସବ୍ବନ୍ତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ, ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରେ, ଏତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ନ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି, ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ଅୱିଚାରଣସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଜ୍ଝେଭାୱଦୀପନେନ ୱିସେସତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆଗମାନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣଟ୍ଠକଥାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି ୟେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଚ୍ଚେୱାତି ଇତି ଏୱ । ତମ୍ପୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମ୍ପି । ଏତାୟାତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀହଳଦୀପଂ ଆଭତା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ, ସୁଜନସ୍ସ ଚ ତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ, ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ପୟୋଜନଂ, ଅୱସିଟ୍ଠେନ କରଣପ୍ପକାରଂ । ସୀଲକଥାଦୀନଂ ଅୱିଚାରଣମ୍ପି ହି ଇଧ କରଣପ୍ପକାରୋ ଏୱାତି ।
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା
ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ପଠମଂ ତାୱ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଦୀଘାଗମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦୀଘସ୍ସ ଆଗମୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟଦିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ସୋ ଦୀଘାଗମୋ ନାମ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ ଏୱଂ ୱିଭାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥାତି ‘‘ଦୀଘାଗମନିସ୍ସିତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ୟୋ ଦୀଘାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୱଗ୍ଗାଦିୱସେନ ଏଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନେୱ ପୱତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତସ୍ସ ୱଗ୍ଗେସୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦୀ’’ତି ଆହ । କସ୍ମା ପନ ଚତୂସୁ ଆଗମେସୁ ଦୀଘାଗମୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ଆଦିତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଜାଲନ୍ତି ? ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତ୍ଥଚିପି ନ ପୱତ୍ତତି, ଅପି ଚ ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣତୋ ଦୀଘନିକାୟୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତୋ । ସଦ୍ଧା ହି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ବୀଜଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭; ସୁ॰ ନି॰ ୭୭) ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣତା ଚସ୍ସ ଦସ୍ସିତାୟେୱ । କିଞ୍ଚ କତିପୟସୁତ୍ତସଙ୍ଗହତୋ, ଅପ୍ପପରିମାଣତୋ ଚ ଗହଣଧାରଣାଦିସୁଖତୋ । ତଥାହେସ ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ଚତୁସଟ୍ଠିଭାଣୱାରପରିମାଣୋ ଚ । ସୀଲକଥାବାହୁଲ୍ଲତୋ ପନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସୀଲଞ୍ହି ସାସନସ୍ସ ଆଦି, ସୀଲପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ସବ୍ବଗୁଣାନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତସ୍ମା ତିହ, ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୯୫) । ଏତେନ ଚସ୍ସ ୱଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନକଥାଭାୱତୋ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକସ୍ସ ନିରୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଭଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେପିଟକେ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସଦିସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ।
ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
ୟସ୍ସା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତଂ, ତସ୍ସା ଚ ତନ୍ତିଆରୁଳ୍ହାୟ ଇଧ ୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା, ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ଏତେନ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଠପିତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ମହାୱିସୟତ୍ତା, ପୂଜନୀୟତ୍ତା ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି, ପଠମା ମହାସଙ୍ଗୀତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିକାଲୋ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ । ନିଦାନନ୍ତି ଚ ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ । ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସରଣାଦିପଟିଲାଭହେତୁଭୂତାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି ଅଞ୍ଞାସୁ ଭଗୱତୋ କିରିୟାସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ରତନଚଙ୍କମନକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ଚରିୟା॰ ଉଦ୍ଧାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅନୁଲୋମତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ମଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତୀନଂ ହେତୁଭୂତା କିରିୟା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଆଦିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଧମ୍ମୋୟେୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ଅଥ ୱା ଚକ୍କନ୍ତି ଆଣା, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୨, ୩୯, ୪୧) ।
‘‘କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ’’ତି ଏତେନ ବୁଦ୍ଧକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅସେସିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ସାୱକେହି ୱିନୀତାପି ୱିନେୟ୍ୟା ଭଗୱତାୟେୱ ୱିନୀତା ହୋନ୍ତି, ୟତୋ ସାୱକଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସାୱକୱିନେୟ୍ୟା ଚ ନ ତାୱ ୱିନୀତାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ତେସଂ ୱିନୟନୁପାୟସ୍ସ ସାୱକେସୁ ଠପିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ –
‘‘ନ ତାୱାହଂ, ପାପିମ, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ୟାୱ ମେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ସାୱକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିୟତ୍ତା ୱିନୀତା ୱିସାରଦା ବହୁସ୍ସୁତା ଧମ୍ମଧରା…ପେ॰… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହ ଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୨; ଉଦା॰ ୫୧) ।
‘‘କୁସିନାରାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବୁତଦେସକାଲୱିସେସଦସ୍ସନଂ ‘‘ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି ଗାହସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଲୋକେ ଜାତସଂୱଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ। ତଥା ହି ମନୁସ୍ସଭାୱସ୍ସ ସୁପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚରିମଭୱେ ଦାରପରିଗ୍ଗହାଦୀନିପି କରୋନ୍ତୀତି । ଉପାଦୀୟତେ କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ଉପାଦି, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ସୋ ପନ ଉପାଦି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରନିମ୍ମଥନେନ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅନୋସ୍ସଟ୍ଠୋ, ଇଧ ଖନ୍ଧମଚ୍ଚୁମାରନିମ୍ମଥନେନ ଓସ୍ସଟ୍ଠୋ ନିସ୍ସେସିତୋତି ଅୟଂ ଅନୁପାଦିସେସା, ନିବ୍ବାନଧାତୁ । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବୁତିମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ’’ତି ଇଦଂ ନ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ଉସ୍ସାହଜନନସ୍ସ ପନ ୱିସେସନଂ, ‘‘ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି । ଧାତୁଭାଜନଦିୱସତୋ ହି ପୁରିମପୁରିମତରଦିୱସେସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସମାଗତାତି । ଅଥ ୱା ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗୀୱସେନ ସହିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଥେରୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ, ସୋ ପନ ସଙ୍ଘୋ କିଂ ପରିମାଣାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ ହି ଏଦିସେସୁ ସମାସୋ ହୋତିୟେୱ, ୟଥା – ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗରୁକୁଲ’’ନ୍ତି ।
ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ପୁନ ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଧାତୁଭାଜନଦିୱସେ ସନ୍ନିପତିତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ‘‘ଇତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ‘‘ୟଞ୍ଚାହ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ପସଂସିତୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ୱା, ୟେନ କାରଣେନ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଦେତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗାମି, ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଞ୍ଚାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟେନ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା ଏତଂ, ତେନ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ପସଂସିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପସଂସନଞ୍ଚ ପରାମସତି । ‘‘ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନା’’ତି ଇଧ ଅତ୍ତନା-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଚୀୱରେ ଅତ୍ତନା ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ୟେନ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦୂରଟ୍ଠମ୍ପି ଚ ତସ୍ସ ତନ୍ତି ଅଥ ୱା ଭଗୱତା ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଭଗୱତା ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନୀୟଂ, ଏତସ୍ସାପି ହି କରଣନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସହୟୋଗକତ୍ତୁତ୍ଥଜୋତକତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ । ୟାୱଦେତି ୟାୱଦେୱ, ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ, ୟତ୍ତକେ ୱା ସମାପତ୍ତିୱିହାରେ, ଅଭିଞ୍ଞାୱିହାରେ ୱା ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ ୱିହରାମି ଚେୱ ୱୋହରାମି ଚ, ତଥା କସ୍ସପୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଥୁତିମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭଗୱା ୱିୟ ଦେୱସିକଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟମକପାଟିହାରିୟାଦିୱସେନ ୱା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱଳଞ୍ଜେତୀତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ’’ତି। ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୱସେନ ୱିଭାୱେତି ।
ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତୋ ପରତୋ । ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତୀତି ଅପିନାମ ଦିବ୍ବତି, ୟାୱ ଅଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିବାହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତତୋ ପୁରେତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନ୍ନେ ଅନିଚ୍ଛିତେ ହି ଅୟଂ ପୁରେ-ସଦ୍ଦୋ । ଦିପ୍ପତୀତି ଚ ଦିପ୍ପିସ୍ସତି । ପୁରେସଦ୍ଦସନ୍ନିୟୋଗେନ ହି ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ, ୟଥା – ‘‘ପୁରା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋ’’ତି ।
‘‘ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରେ…ପେ॰… ଏକୂନପଞ୍ଚସତେ ପରିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ଏତେନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱପରିୟନ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତିପି ଆଗମାଧିଗମସବ୍ଭାୱେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ପନ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉକ୍କଂସଗତତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୁପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ, (ପାରା॰ ୪୩୭) ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି ପଗୁଣପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ, ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ ‘‘ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପଟିଗ୍ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୱତ୍ତିନୋତି ପଗୁଣାନି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ନୱପ୍ପାୟାୟ ପରିସାୟ ୱିବ୍ଭମନେନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ – ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ମତ୍ତନ୍ତି ପମାଣଂ । ଛନ୍ଦା ଆଗମନଂ ୱିୟାତି ପଦୱିଭାଗୋ । ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ’’ତି ଇଦଂ ନ ସେକ୍ଖାନଂ ଅଗତିଗମନସବ୍ଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖାନମେୱ ପନ ଉଚ୍ଚିନିତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ହି ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ପହୀୟନ୍ତୀତି । ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଛନ୍ଦା…ପେ॰… ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଚ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ତସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଭାୱଦସ୍ସନେନ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣକଥନଂ । ପରିୟତ୍ତୋତି ଅଧୀତୋ ।
ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟ ଗୋଚରୋ, ଭିକ୍ଖାଚରଣଟ୍ଠାନଂ । ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଭଦ୍ଦସଦିସୋ । ସତ୍ତିପଞ୍ଜରନ୍ତି ସତ୍ତିଖଗ୍ଗାଦିହତ୍ଥେହି ପୁରିସେହି ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ଭଗୱତୋ ଧାତୁଆରକ୍ଖକରଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଂ ପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ କରଣୀୟଂ କରୋତୂତି ସଙ୍ଗାହକେନ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକନ୍ତକରଣୀୟଂ କରୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଜନନ୍ତି ବହୁଜନଂ । ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଭୋଗଚେତିୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ତନ୍ତି ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାୱୋ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱେଜେସୀତି ‘‘ନନୁ ଭଗୱତା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅକ୍ଖାତଂ – ‘ସବ୍ବେହେୱ ପିୟେହି ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ’’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୯; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୪୮; ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ସଂୱେଗଂ ଜନେସି । ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକନ୍ତି ଉପଚିତଦୋସଂ । ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତାତି ଅପ୍ପକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଅପ୍ପତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ, ‘‘ମତ୍ତାସୁଖପରିଚ୍ଚାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ୱିୟ । ଦୁତିୟଦିୱସେତି ଦେୱତାୟ ସଂୱେଜିତଦିୱସତୋ, ଜେତୱନୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସତୋ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ । ଆଣାୱ ଚକ୍କଂ ଆଣାଚକ୍କଂ ।
ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ଚ ୟୋ ଅୟଂ, ୟଦିଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ପଠମଂ ଆୱୁସୋ ଉପାଲି ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିୟା ପୁରିମକାଲେ ପଠମଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ଚ ପଠମଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତୀଣି ପିଟକାନି ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ଠିତାନୁକ୍କମେନେୱ ସଙ୍ଗୀତାନି, ୱିସେସତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପିଟକାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦି ‘କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତେନ ସହ ତଦୱସିଟ୍ଠମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମପାରାଜିକେତି ପଠମପାରାଜିକପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୨୪), ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ହି ତଥାଗତା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ନିରତ୍ଥକଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।
ଜାତକାଦିକେ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ତାଦିସେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଦୀଘନିକାୟାଦିପ୍ପକାରେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ, ନାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୱିନୟପିଟକେତି ଦୀଘଭାଣକା ‘‘ଜାତକାଦୀନଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଚରିୟାପିଟକବୁଦ୍ଧୱଂସାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣଂ, ଜାତକଗତିକତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦେସିତାନଂ ଜାତକାଦୀନଂ ୟଥାନୁଲୋମଦେସନାଭାୱତୋ ତାଦିସେ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେ ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ’’ତି ଜାତକାଦୀନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନତଂ କଥୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ନିମିତ୍ତପୟୋଜନକାଲଦେସକାରକକରଣପ୍ପକାରେହି ପଠମଂ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାପିତସିଦ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଏକୱିଧାଦିଭେଦେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିରସନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଗୁଣଂ, ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ ୱା, ଅଗ୍ଗଫଲନିପ୍ଫାଦନତୋ, ୱିମୁତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ୱା, କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପାଦନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଅସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ କିଲେସୱିନୟନେନ ୱିନୟୋ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟପତନାଦିତୋ ଧାରଣେନ ଧମ୍ମୋ, ଇଧାଧିପ୍ପେତେ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟେ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୋ, ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଭାୱଧମ୍ମଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ । ଅଥ ୱା ୟଦିପି ଧମ୍ମୋୟେୱ ୱିନୟୋପି, ପରିୟତ୍ତିୟାଦିଭାୱତୋ, ୱିନୟସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପନ ଭିନ୍ନାଧିକରଣଭାୱେନ ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ୱିନୟତନ୍ତିୱିଧୁରଂ ତନ୍ତିଂ ଦୀପେତି ୟଥା ‘‘ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରା, ଗୋବଲିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚ ।
‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକୂନୱୀସତିମସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଭାସିତା । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି । ଇଦଂ କିର ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଅୱିଜହିତଂ ଉଦାନଂ । ଅୟମସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅହଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କାରକଂ ତଣ୍ହାୱଡ୍ଢକିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୟେନ ଞାଣେନ ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ବୋଧିଞାଣସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ତଂ ଞାଣଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅଲଭନ୍ତୋୟେୱ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ସଂସରିଂ । ୟସ୍ମା ଜରାୱ୍ୟାଧିମରଣମିସ୍ସତାୟ ଜାତି ନାମେସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍ଖା, ନ ଚ ସା ତସ୍ମିଂ ଅଦିଟ୍ଠେ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠୋସୀତି ଇଦାନି ମୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ପୁନ ଗେହନ୍ତି ପୁନ ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ମମ ଗେହଂ । ନ କାହସି ନ କରିସ୍ସସି । ତୱ ସବ୍ବା ଅୱସେସାକିଲେସଫାସୁକା ମୟା ଭଗ୍ଗା । ଇମସ୍ସ ତୟା କତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଗେହସ୍ସ କୂଟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ କଣ୍ଣିକମଣ୍ଡଲଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗତଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ ଇଦାନି ମମ ଚିତ୍ତଂ, ଅହଞ୍ଚ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି । ଅୟଂ ମନସା ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନମାଦି । ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତି (ଉଦା॰ ୧, ୨, ୩) ଅୟଂ ପନ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମାନଂ ଆଦୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଜପ୍ପନୱସେନ କିର ଭଗୱା ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିମାହ (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩) । ‘‘ପାଟିପଦଦିୱସେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ନ ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଏତେନ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟମେୱ ହି ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋତି ।
ୱୟଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣମ୍ପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) ୱଚନତୋ । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନନୟେନେୱ ଚ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ଅୱିପରୀତଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପ୍ପଟିପଦଂ ପକାସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦାନି ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେତି ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୱୟଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଖେପେନ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ନିରୱସେସଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପମାଦପଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ସାସନଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ।
ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଅସଙ୍ଗୀତଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକକଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣାଦି । କେଚି ପନ ‘‘ସୁଭସୁତ୍ତମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪) ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ଅସଙ୍ଗୀତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଠମସଙ୍ଗୀତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ହି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ଭାସିତନ୍ତି ।
ଦଳ୍ହିକମ୍ମସିଥିଲୀକରଣପ୍ପୟୋଜନା ୟଥାକ୍କମଂ ପକତିସାୱଜ୍ଜପଣ୍ଣତ୍ତିସାୱଜ୍ଜେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ତେନାତି ୱିୱିଧନୟତ୍ତାଦିନା । ଏତନ୍ତି ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତାତି ଗାଥାୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ୱିନୟସ୍ସ ।
ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେତି ୟୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟତି, ସୁଣାତି, ୱାଚେତି, ଚିନ୍ତେତି, ଦେସେତି ଚ, ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥୋ ତସ୍ସାପି ହୋତି, ତେନ ପରସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବତୋ ପରସ୍ସାପି ହୋତୀତି, ତଦୁଭୟଂ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତି ଦୀପେତି । ତଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚାତି ଏୱମାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ହିତପରିୟାୟୱଚନଂ, ନ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନଂ, ୟଦି ସିୟା, ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋପି ଭାସିତତ୍ଥଂ ସୂଚେତି, ପରସ୍ସାପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା । ସୁତ୍ତେନ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ସୋ ତସ୍ସେୱ ହୋତୀତି, ନ ତେନ ପରତ୍ଥୋ ସୂଚିତୋ ହୋତି, ତେନ ସୂଚେତବ୍ବସ୍ସ ପରତ୍ଥସ୍ସ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ଅତ୍ଥଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥୱିନିମ୍ମୁତ୍ତସ୍ସ ଭାସିତତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା ଆଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହିତପରିୟାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସୁତ୍ତଧାରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା ।
ଅଥ ୱା ସୁତ୍ତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟେ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ୱୁତ୍ତା ‘‘ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥିପସଂସଲାଭା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୬୩; ଚୂଳନି॰ ୮୫) ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥୋ, ପରତ୍ଥୋ, ଉଭୟତ୍ଥୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ସମ୍ପରାୟିକୋ ଅତ୍ଥୋ, ଉତ୍ତାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗମ୍ଭୀରୋ ଅତ୍ଥୋ, ଗୂଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୋ, ନେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ନୀତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅନୱଜ୍ଜୋ ଅତ୍ଥୋ, ନିକ୍କିଲେସୋ ଅତ୍ଥୋ, ୱୋଦାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ପରମତ୍ଥୋ’’ତି ତେ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଭାସିତତ୍ଥପରିୟାୟୋପି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ପୁରିମକା ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ହିତପରିୟାୟା, ତତୋ ପରେ ଛ ଭାସିତତ୍ଥଭେଦା, ପଚ୍ଛିମକା ପନ ଉଭୟସଭାୱା । ତତ୍ଥ ଦୁରଧିଗମତାୟ ୱିଭାୱନେ ଅଲଦ୍ଧଗାଧୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନ ୱିୱଟୋ ଗୂଳ୍ହୋ । ମୂଲୁଦକାଦୟୋ ୱିୟ ପଂସୁନା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିୱେସାଦିନା ତିରୋହିତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ। ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ । ୟଥାରୁତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନୀତୋ । ଅନୱଜ୍ଜନିକ୍କିଲେସୱୋଦାନା ପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, କୁସଲୱିପାକକିରିୟାଧମ୍ମୱସେନ ୱା । ପରମତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଏୱ ୱା । ଅଥ ୱା ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛାକଥଞ୍ଚ ପରେସଂ କତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି ପରତ୍ଥଂ ସୂଚେତି । ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୯, ୨୬୫) ସୁତ୍ତାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ଚ ୱିସେସେତ୍ୱା ସୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ତହିତପରହିତତାଦୀନି ସାତିସୟଂ ପକାସିତାନି ହୋତି ତପ୍ପରଭାୱତୋ, ନ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟାତି ଇଦମେୱ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁତ୍ତେ ଚ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱା ଚ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୋ ଆଣାଧମ୍ମସଭାୱେ । ତସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ହୋତୀତି ‘‘ସୁୱୁତ୍ତା ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପସୱତୀତି ଫଲତି । ‘‘ସୁତ୍ତାଣା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ନେ ତାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତତ୍ଥାଦିୱିଧାନେସୁ ଚ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଣଭାୱୋ, ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସନପଧାନତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ । ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ୱିସେସନଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ’’ତିଆଦିକଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଏତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ।
ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ କମନକିରିୟାୟ ୱୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ଅତିରେକତଂ ଦୀପେତି, ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତାତି ଏତ୍ଥ ଞାଣଲକ୍ଖଣକିରିୟାନଂ ସୁପାକଟତାୱିସେସଂ, ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଏତ୍ଥ କନ୍ତିୟା ଅଧିକତ୍ତଂ ୱିସିଟ୍ଠତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ । ଅଭିରାଜା ଅଭିୱିନୟେତି ପନ ପୂଜିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ରାଜୱିନୟେସୁ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି? ପୂଜନପରିଚ୍ଛେଦନକିରିୟାଦୀପନତୋ, ତାହି ଚ କିରିୟାହି ରାଜୱିନୟାନଂ ୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ହି ଅତିମାଲାଦୀସୁ ଅତି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ସହ ସାଧନେନ କିରିୟଂ ୱଦତୀତି ଅଭିରାଜଅଭିୱିନୟ-ସଦ୍ଦା ସିଦ୍ଧା, ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମସଦ୍ଦେ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ସହ ସାଧନେନ ୱୁଡ୍ଢିୟାଦିକିରିୟଂ ଦୀପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଭାୱନାଫରଣୱୁଡ୍ଢୀହି ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣାଦୀହୀତି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଦ୍ୱାରପଟିପଦାଦୀହି । ଅୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେସୁ ୱିନୟସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସମାନଂ । ତଂ ପିଟକସଦ୍ଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ‘‘ଏୱଂ ଦୁୱିଧତ୍ଥେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।
କଥେତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଦେସକାୟତ୍ତେନ ଆଣାଦିୱିଧିନା ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନା । ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତେନ ୟଥାପରାଧାଦିସାସିତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁସାସନଂ ୱିନୟନଂ ସାସନଂ । କଥେତବ୍ବସ୍ସ ସଂୱରାସଂୱରାଦିନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥନଂ ୱଚନପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ କଥା । କଥୀୟତି ୱା ଏତ୍ଥାତି କଥା । ସଂୱରାସଂୱରସ୍ସ କଥା ସଂୱରାସଂୱରକଥା । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ଭେଦ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଦେସନାଭେଦଂ ସାସନଭେଦଂ କଥାଭେଦଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପୟେ’’ତି । ଭେଦନ୍ତି ଚ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସିକ୍ଖା ଚ ପହାନାନି ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ଚ ସିକ୍ଖାପ୍ପହାନଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ, ତଞ୍ଚ ପରିଦୀପୟେ । ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଉପାରମ୍ଭନିସ୍ସରଣଧମ୍ମକୋସରକ୍ଖଣହେତୁପରିୟାପୁଣନଂ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଏତେହି ପକାରେହି । ଆଣଂ ପଣେତୁଂ ଅରହତୀତି ଆଣାରହୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ୱୋହାରପରମତ୍ଥାନମ୍ପି ସବ୍ଭାୱତୋ ଆହ ଆଣାବାହୁଲ୍ଲତୋତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚୁରାପରାଧା ସେୟ୍ୟସକାଦୟୋ । ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଆସୟୋୱ ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠି, ଞାଣଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକେ ।
ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୩୬) ।
ଅନୁସୟା କାମରାଗଭୱରାଗଦିଟ୍ଠିପଟିଘୱିଚିକିଚ୍ଛାମାନାୱିଜ୍ଜାୱସେନ ସତ୍ତ ଅନାଗତା କିଲେସା, ଅତୀତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ତଥେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି କାଲଭେଦେନ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଚରିୟାତି ଛ ମୂଲଚରିୟା, ଅନ୍ତରଭେଦେନ ଅନେକୱିଧା, ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ତେସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି । ତେ ପନ ଅମ୍ହେହି ଅସମ୍ମୋହନ୍ତରଧାନସୁତ୍ତଟୀକାୟଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସିତା, ଅତ୍ଥିକେହି ତତୋ ଗହେତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଚରିୟାତି ଚରିତଂ, ତଂ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ସତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବପରିଚୟୱସେନ ଅଭିରୁଚି, ସା ଦୁୱିଧା ହୀନପଣୀତଭେଦେନ । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାୱସେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ସଞ୍ଞିନୋ । ମହନ୍ତୋ ସଂୱରୋ ଅସଂୱରୋ । ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟ’ମକାରୋ ୟଥା ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧) ।
ତୀସୁପିଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନା ପଟିୱେଧାତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୋ ତନ୍ତିଦେସନା ତନ୍ତିଅତ୍ଥପଟିୱେଧୋ ଚ ତନ୍ତିୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱିନୟପିଟକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧାଧାରଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, ପିଟକାନି ପନ ତନ୍ତି ୟେୱାତି ତେସଂ ଧମ୍ମାଧାରଭାୱୋ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ? ତନ୍ତିସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱତନ୍ତିୟା ଆଧାରଭାୱତୋ । ଅୱୟୱସ୍ସ ହି ସମୁଦାୟୋ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା – ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ଧମ୍ମାଦୀନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱତୋ ତେହି ୱିନୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ୱିନୟାଦୀନଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଧମ୍ମାଦୟୋ ଏୱ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା, ନ ୱିନୟାଦୟୋତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ସମୁଖେନ, ୱିସୟୱିସୟୀମୁଖେନ ଚ ୱିନୟାଦୀନଂୟେୱ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଧମ୍ମୋ ହି ୱିନୟାଦୟୋ, ତେସଂ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମତ୍ଥୱିସୟା ଚ ଦେସନାପଟିୱେଧୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ, ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ତବ୍ବିସୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ କଥଂ ଞାତବ୍ବୋତି ? ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ଅୱୟୱପଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଧମ୍ମେ ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଧମ୍ମେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ହେତୁଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା, ଞାଣପଟିସମ୍ଭିଦା-ସଦ୍ଦା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାଧିତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଫଲଭାୱୋ ଚ ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଂ ହେତୁଫଲଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଭାୱୱାଚକୋ ହେସ, ନ ପରିୟତ୍ତିହେତୁଭାୱୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ୟୋ ୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ । ଦେସନାପି ହି ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଅୱିପରୀତସୱିସୟୱିଭାୱନତୋ ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ୟତୋ ‘ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ, ଏତେନ ‘‘ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସଭାୱଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଦେସନାୟ । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୭୪୯) ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୨) ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୱାଚକୋ’’ତି ୱଚନୱଚନୀୟେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂତଂୱଚନୀୟ ୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି । ‘‘ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ୱା କଥନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ତସ୍ସା ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିୟା ଅଭିଲାପଂ କଥନଂ ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଏତେନ ‘‘ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦସ୍ସେତି ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଧମ୍ମୋ ତନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ୱିସେସୋ ନ ସିୟାତି ? ନ, ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧକଭାୱେନ ଞାତୋ, ଉଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଛା ପରେସଂ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସକୋ ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନା, ମୁସାୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ । ‘‘ୱଚନସ୍ସ ପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ୱଚନଂ ପୱତ୍ତେତି, ତଞ୍ଚ ତେନ ପୱତ୍ତୀୟତି ଦେସୀୟତି । ‘‘ସୋ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିସମୟଂ ୟେନ ପକାରେନ ଅଭିସମେତି, ୟଂ ଅଭିସମେତି, ୟୋ ଚ ତସ୍ସ ସଭାୱୋ, ତେହି ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ୱିସୟତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି ୱିସୟତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଧମ୍ମସଙ୍ଖାରାଦିଅତ୍ଥତଦୁଭୟପଞ୍ଞାପନାରମ୍ମଣୋ ଲୋକିୟୋ ଅଭିସମୟୋ, ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅତ୍ଥାଦିଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅଭିସମୟୋତି । ଅଭିସମୟତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପଟିୱେଧତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ‘ପଟିୱେଧନଂ ପଟିୱେଧୋ’ତି ଇମିନା ହି ୱଚନତ୍ଥେନ ଅଭିସମୟୋ, ‘ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ପଟିୱେଧୋ’ତି ଇମିନା ତଂତଂରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଚ ‘‘ପଟିୱେଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମାଦୀହି ପିଟକାନଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏତେସୁ ପିଟକେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ୟୋ ଚେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତଂତଂପିଟକଗତେସୁ ଧମ୍ମାଦୀସୁ ୟୋ ପଟିୱେଧୋ, ଏତେସୁ ଚ ପିଟକେସୁ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତାୟ, ତେସଂ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ତଂଦେସନାୟ, ପଟିୱେଧନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନୱିସୟିକରଣାନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ଅୱିପରୀତସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟନ୍ତି ୟଂ ପରିୟତ୍ତିଦୁଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ଭାସିତତ୍ଥଂ, ପୟୋଜନତ୍ଥଞ୍ଚ । ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୀତି ନ ୱିଚାରେନ୍ତି । ନ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ନିଜ୍ଝାନପଞ୍ଞଂ ନକ୍ଖମନ୍ତି, ନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ରୋଚେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ ଏତାୟ ପରିୟତ୍ତିୟା । ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପରେହି ଆରୋପିତୱାଦସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପମୋକ୍ଖପ୍ପୟୋଜନା ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖା ୱା ନିନ୍ଦାପମୋକ୍ଖା । ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟାତି ୟସ୍ସ ଚ ସୀଲାଦିପୂରଣସ୍ସ ଅନୁପାଦାୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ଞାୟେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ନାନୁଭୋନ୍ତୀତି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି । ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଉପାରମ୍ଭମାନଦବ୍ବମକ୍ଖପଲାସାଦିହେତୁଭାୱେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଭଣ୍ଡାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ୱିୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଧମ୍ମରତନାନୁପାଲକୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ।
‘‘ତାସଂୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ପାପୁଣିତବ୍ବାନଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀନଂ ୱିନୟେ ପଭେଦୱଚନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ (ପାରା॰ ୧୨) ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଭତ୍ତା । ଦୁତିୟେ ପନ ‘‘ତାସଂୟେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତଂ, ନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା । ତା ହି ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ସୁତ୍ତେ ୱିଭତ୍ତା ୟେୱାତି ।
ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) । ଧମ୍ମଚିନ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମସଭାୱୱିଚାରଣଂ, ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନେୱ ଦାନଂ ହୋତି, ସୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦି । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ପିଟକାନଂ ।
ଏତନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ଅତ୍ଥାନୁଲୋମତୋ ଅନୁଲୋମିକୋ । ଅନୁଲୋମିକତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନିକାୟମ୍ପୀତି ଏକସମୂହମ୍ପି। ପୋଣିକା ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକା ଚ ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ପୋଣିକନିକାୟୋ ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋ ଚ ।
ନୱପ୍ପଭେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ନୱପ୍ପଭେଦଂ ? ସଗାଥକଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାନାଦିୱିସେସସଞ୍ଞାରହିତଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୨; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୫) ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା, ଗାଥାଭାୱତୋ, ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ, ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା, ସଗାଥକତ୍ତା, ସଗାଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ, ତଥା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –
‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ ।
ସନିମିତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ସହତାଞ୍ଞେନ ନାଞ୍ଞତୋ’’ ॥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା) ।
ସବ୍ବସ୍ସାପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିଧି । ତେନେୱାହ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ନେତ୍ତିୟଂ – ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) । ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ (ପାଚି॰ ୨୫୫, ୧୨୪୨), ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଏୱମାଦି ଚ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ।
ୱିସେସୱିଧୟୋପରେ ସନିମିତ୍ତା ତଦେକଦେସେସୁ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ୱିସେସୱିଧୟୋ ତେନ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତା । ତଥା ହି ଗେୟ୍ୟସ୍ସ ସଗାଥକତ୍ତଂ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଲୋକେପି ହି ସସିଲୋକଂ ସଗାଥକଂ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩) ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥଂ ‘ଗେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ହି ‘ବ୍ୟାକରଣ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବ୍ୟାକରଣମେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଗାଥକାଦୀନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞାନଂ ଅନୋକାସଭାୱତୋ, ‘ଗାଥାୱିରହେ ସତୀ’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ, ସଗାଥକତ୍ତେପି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାୟୁତ୍ତେସୁ, ‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସମ୍ବନ୍ଧେସୁ, ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ତଥା ସତିପି ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଚରିୟାନୁଭାୱପ୍ପକାସକେସୁ ଜାତକସଞ୍ଞା, ସତିପି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱେ, ସଗାଥକତ୍ତେ ଚ କେସୁଚି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱେଦସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ୱେଦଲ୍ଲସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ସଗାଥକତ୍ତାଦିନା ନିମିତ୍ତେନ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିସେସୱିଧୟୋ ସୁତ୍ତଙ୍ଗତୋ ପରେ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତରହିତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି । ନନୁ ଚ ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥା ୱାତି ? ନ ତଦୱତ୍ଥା, ସୋଧିତତ୍ତା । ସୋଧିତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗାଥାୱିରହେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ।
ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗାଥାଭାୱତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧, ୨, ୩) ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା’’ତି, ତଂ ନ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଭାୱୋ । ନ ହି ତାନି ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୟୋ ୱିୟ ଗାଥାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତାନି, ଅଥ ଖୋ ସୁତ୍ତଭାୱେନ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତନାମକ’’ନ୍ତି ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୟଞ୍ଚ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଗାଥକତ୍ତା ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତଦପି ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ସହତାଞ୍ଞେନ । ସହ ଗାଥାହୀତି ହି ସଗାଥକଂ । ସହଭାୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି, ନ ଚ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ କଥାୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ସୁତ୍ତପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ‘ସହ ଗାଥାହୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ୟଦପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି ତଦପି ନ, ଅଞ୍ଞତୋ । ଅଞ୍ଞା ଏୱ ହି ତା ଗାଥା ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଅତୋ ନ ତାହି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗଭାୱୋତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିନୟୋ, ଇମାନି ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାଦିଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେନ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖେନ ୱସିଗଣେନ ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ସଙ୍ଗୀତିୟା ଇମସ୍ସ ଦୀଘାଗମସ୍ସ ପଠମମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନାଦିଭାୱୋ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଏୱମେତଂ ଅଭେଦତୋ’’ତିଆଦିନା ।
ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ପରିବ୍ବାଜକକଥାୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଦତ୍ଥଂ ସା ଇଧ ଦସ୍ସିତା, ଇଦାନି ତଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।
୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସ ସାଧାରଣତୋ ବାହିରନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଛହି ଆକାରେହି ସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ପଦତୋ ପଦୱିଭାଗତୋ ପଦତ୍ଥତୋ ଅନୁୟୋଗତୋ ପରିହାରତୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ଦେସନାସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଂ ଲୋକିୟା ‘‘ଉମ୍ମୁଗ୍ଘାତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ପନ ପାଳିୟା ନିଦାନପାଳିୱସେନ, ନିଦାନପାଳିୟା ପନ ସଙ୍ଗୀତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ନିଦାନପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପଦାଦିୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ‘‘ମେତିଆଦୀନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦ-ଚ-ସଦ୍ଦାନଂ ନିପାତପଦଭାୱୋ, ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ତେସଂ ନୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା, ତଦୱସିଟ୍ଠାନଂ ଆପଟି-ସଦ୍ଦାନଂ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ‘‘ପଦୱିଭାଗୋ’’ତି ପଦାନଂ ୱିସେସୋ, ନ ପନ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଥ ୱା ପଦାନି ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ, ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋତି ୱା ଏକସେସୱସେନ ପଦପଦୱିଗ୍ଗହାପି ପଦୱିଭାଗ ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିଭେଦେସୁ ପଦେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥତୋତି ପଦତ୍ଥତୋ । ତଂ ପନ ପଦତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକ୍କମେନ ପଠମଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱଧାରଣାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇଦମତ୍ଥପୁଚ୍ଛାପରିମାଣାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଂଗତାନି, ଏୱଂୱିଧୋ, ଏୱମାକାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଗତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରପରିୟାୟୋ, ତଥା ୱିଧାକାର-ସଦ୍ଦା ଚ । ତଥା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତ-ସଦ୍ଦେ ଲୋକିୟା ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି, ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୁ, ଆମୁତ୍ତମାଲାଭରଣା ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତ୍ୱଂ ଏତରହି ସାଚରିୟକୋତି ? ନୋ ହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଆୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ପରିମାଣେ । ନନୁ ଚ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ଏୱଂ ସୁ ତେ, ଏୱଂ ଆୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛନାକାରପରିମାଣାକାରାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ତି ? ନ, ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ୟଥା ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାଖୋତିଆଦୀସୁ ପନ ନ ଆକାରୱିସେସୱାଚକୋ ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦୀନି ଉପମାଦୀସୁ ଉଦାହରଣାନି ଉପପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ୟଥାପି…ପେ॰… ବହୁ’’ନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫରାସିଟ୍ଠାନିୟତୋ ମନୁସ୍ସୁପପତ୍ତିସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଦ୍ଧମ୍ମସୱନୟୋନିସୋମନସିକାରଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାହେତୁସମୁଦାୟତୋ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧତାଦିଗୁଣୟୋଗତୋ ମାଲାଗୁଣସଦିସିୟୋ ପହୂତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ମଚ୍ଚେନ ସତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାତି ଜୋଦିତତ୍ତା ପୁପ୍ଫରାସିମାଲାଗୁଣାୱ ଉପମା, ତେସଂ ଉପମାକାରୋ ୟଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାକାରନିଗମନତ୍ଥୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ସୋ ପନ ଉପମାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପମାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ।
ତଥା ଏୱଂ ଇମିନା ଆକାରେନ ‘‘ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପଦିସିୟମାନାୟ ସମଣସାରୁପ୍ପାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୋ ତତ୍ଥ ଉପଦିସନାକାରୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପଦେସୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ତେ…ପେ॰… ଉପଦେସେ’’ତି । ତଥା ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନ୍ତେହି କତଂ ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣାନଂ ପକାରେହି ହଂସନଂ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ, ୟୋ ତତ୍ଥ ସମ୍ପହଂସନାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱମେୱଂ ପନାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରହଣାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୋ ଚ ଗରହଣାକାରୋ ‘‘ୱସଲୀ’’ତିଆଦି ଖୁଂସନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଇଧ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପମାକାରାଦୟୋପି ଉପମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପୁପ୍ଫରାସିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀତି ‘‘ୟଥାହଂ ୱଦାମି, ଏୱଂ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ୱଦେହୀ’’ତି ୱଦନାକାରୋ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସୀୟତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ନୋତି ଏତ୍ଥାପି ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ୱା, କଥଂ ୱା ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାକାରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ପନ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ଆଦୀସୁ ଅୱଧାରଣେ’’ତି । ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେ ସନ୍ନିୟୋଜିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ତନୋ ତତ୍ଥ ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିଜାନନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ଏୱଂ ଭନ୍ତେ, ସାଧୁ ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନାନାନୟନିପୁଣନ୍ତି ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା, ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟ ତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଅଙ୍କୁସଦିସାଲୋଚନସଙ୍ଖାତା ୱା ଆଧାରାଦିଭେଦୱସେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା, ନୟା ୱା ପାଳିଗତିୟୋ, ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ ସଂକିଲେଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସତାଦିୱସେନ କୁସଲାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଠପନାଦିୱସେନ କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା, ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମନ୍ତି ନାନାନୟନିପୁଣଂ । ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତେ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ, ତତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିୱସେନ ଅନେକା, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ଏୱ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଂ ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ, ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଟିହାରିୟପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ନ ସନ୍ତି, ୟେ ହରିତବ୍ବା । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଇଧ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ସଚେ ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତା ଚ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା, ତେସଂ ହରଣତୋ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଚ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ । ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀହି ହରିତା ଅପନୀତା ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘ପଟୀ’’ତି ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ, ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଚ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ । ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେନ, କତକିଚ୍ଚେନ ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହରିତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଉପକ୍କିଲେସହରଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଟିହାରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ । ପଟିହାରିୟେ ୱା ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀସମୁଦାୟେ ଭୱଂ ଏକେକଂ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଜାତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ, ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ । ତସ୍ସ ପନ ଇଦ୍ଧିଆଦିଭେଦେନ ୱିସୟଭେଦେନ ଚ ବହୁୱିଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଧାରଣବଲଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୁତାକାରାୱିରଜ୍ଝନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରତାପରିହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକୱିସୟତ୍ତା, ଇତରଥା ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଥା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥୋ ଅସମତ୍ଥୋ ଚାତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।
‘‘ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ସସନ୍ତତିୟଂ ୱତ୍ତନତୋ ତିୱିଧୋପି ମେ-ସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, କରଣସମ୍ପଦାନସାମିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଉପସଗ୍ଗୋ କିରିୟଂ ୱିସେସେତି, ଜୋତକଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ଅନୁୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଉପସଗ୍ଗୋ ଚ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚା’’ତି ଆହ । ଅସ୍ସାତି ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । କମ୍ମଭାୱସାଧନାନି ଇଧ ସୁତ-ସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱା ଉପଧାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ମେସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁୱସେନ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦା ।
ସୁତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଦଭିନିହଟାନଞ୍ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱାକ୍ୟାନଂ ଏୱକାରତ୍ଥସହିତତ୍ତା ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସୁତଂ ଏୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି, ଏତେନ ଅୱଧାରଣେନ ନିରାକତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ସୁତଂ ସୁତଂ ଏୱାତି ନିୟମେତବ୍ବଂ, ତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀ’’ତି ସୁତନ୍ତି ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି, ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିୱିନିୱତ୍ତନଂ କରୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଇଦଂ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ଅଥ ଖୋ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମଦେୱାତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା କରୀୟତୀତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ତେନେୱ ଆହ ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ସୱନସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ସୁୟ୍ୟତୀତି ।
ଏୱଂ ସୱନହେତୁସୁଣନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସୱନୱିସେସୱସେନ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ଏକେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପକାରନ୍ତରେହିପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟା ସା ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି, ତସ୍ସା । ସା ହି ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସମତ୍ଥା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନା’’ତି । ନାନପ୍ପକାରେନାତି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅନେକୱିହିତାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣାନାନାକାରେନ, ଏତେନ ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଦୀପେତି । ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ‘‘ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥତ୍ତା । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାତି କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ମୟାତି କତ୍ଥୁଅତ୍ଥେ ।
‘‘ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ, ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାସଦ୍ଦତ୍ତା, ସୱନକିରିୟାୟ ଚ ସାଧାରଣୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତୀତି ।
‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସା’’ତିଆଦିପି ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମୟୋଜନାୟ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱ, ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୁପାଦାନୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ସୋତବ୍ବଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ କସ୍ସଚି କତ୍ତୁ ଅଭାୱେପି ସଦ୍ଦୱୋହାରେନ ବୁଦ୍ଧିପରିକପ୍ପିତଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ ତଂସମଙ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟାୱିସୟୋପି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ କତ୍ତୁଭାୱତୋ, ସୱନୱସେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ୱା ସୱନକିରିୟାଭାୱତୋ ତଂକିରିୟାକତ୍ତୁ ଚ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କତ୍ତୁ ୱିସୟେ’’ତି । ସୁତାକାରସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମାନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ଏତେନ ୱା ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପୁବ୍ବେ ସୁତାନଂ ନାନାୱିହିତାନଂ ସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଉପଧାରିତରୂପସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନସଭାୱୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ତଦାକାରାଦିଉପଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧବ୍ୟାପାରତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟା ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋପି ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନତ୍ଥୀତି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ ‘‘ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ମେତି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବତୋ ‘‘ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥାତି ତେ ତଥାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତିଉପାଦାନବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କରଣକିରିୟାକତ୍ତୁକମ୍ମୱିସେସପ୍ପକାସନୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାୱିସୟପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରନିଦସ୍ସନୱସେନ ଗହଣାକାରଗାହକତବ୍ବିସୟୱିସେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତ୍ତୁକରଣ ବ୍ୟାପାରକତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଚ ଦୁତିୟାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବସ୍ସାପି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାଦିୱସେନ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତେସୁ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆକାରାଦିନୋ, ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନାତି ଭୂତତ୍ଥଉତ୍ତମତ୍ଥୱସେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତିୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିସଭାୱୋ ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିସଭାୱୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ପରମତ୍ଥ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଥା ଏୱଂ ମେତି ପଦାନମତ୍ଥୋତି, ଏତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ୟଞ୍ହି ତମେତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସବ୍ବଂ ଲବ୍ଭତି । ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋତି ସୋତପଥଂ ଆଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରାଦିନୋ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି, ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ‘‘ମେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ପୱତ୍ତମାନୋପି ସୁତୱୋହାରୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦୀନି ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ’’ତି । ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ହି ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ପକାସିତୋ ୟମତ୍ଥୋତି ।
ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧା ସୁତ୍ତସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଥେରେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ‘‘ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତେନ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରତଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମୋହେନାତି ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ତଦୁତ୍ତରକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ଏୱଂ ଅସମ୍ମୋସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ, ୟଥାସୁତଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟନ୍ତି ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତିଆଦି ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚେତ୍ଥ ପଧାନଭାୱୋ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟ ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତେ ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଏତିସ୍ସାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ‘‘ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟଥାସମ୍ଭୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ, ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଦୀପେତୀତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପକରଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୱନଂ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଦେସକପୟୋଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟେହି ୱିୟ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥେହି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ୱିୟ ଚ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ୟଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଫଲଭୂତେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାନଂ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଫଲଭୂତେନ କାରଣଭୂତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାନଂ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟା ଅସ୍ସୁତୱତୋ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ ।
‘‘ନହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସମତ୍ଥନୱଚନେନ ପନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ କାରଣଭୂତେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ଫଲଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟାସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ବାହିରଙ୍ଗତ୍ତା, ଅୱିକ୍ଖେପୋ ପନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସିଦ୍ଧିଜୋତନା ନ ସମତ୍ଥିତାୱ, ନୋ ନ ସମତ୍ଥିତା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସପୟିରୁପାସନାଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଫଲେନ କାରଣସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିସବ୍ଭାୱସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ କାରଣେନ ଫଲସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଏକନ୍ତେନ ୱସ୍ସିନା ୱିୟ ମେଘୱୁଟ୍ଠାନେନ ୱୁଟ୍ଠିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ।
ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତିଓଗାହନାକାରୋ ନିରୱସେସପରହିତପାରିପୂରିକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାସଙ୍ଖାତଂ ଗୁଣଦ୍ୱୟଂ । ଅପରାପରଂ ୱୁତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଚକ୍କଭାୱୋ, ଚରନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୂତି ୱା । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି। ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟାତି ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ । ସମ୍ମାପଣିହିତତ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି ତଦସୁଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି, ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ ଆନନ୍ଦ, ପଧାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜ ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋତି ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପୟୋଗସ୍ସ ୱିସଦଭାୱେନ । ତଥା ଚାହ ‘‘ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ସବ୍ବସ୍ସ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ । ପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତୀତି ।
‘‘ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦ ସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅସମ୍ମୋହାସମ୍ମୋସଦୀପନତୋ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୋତବ୍ବପ୍ପଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନା’’ତି ଏତେନ ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ, ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସାମଞ୍ଞେନେୱ ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ଆମସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମନୋଦିଟ୍ଠିକରଣାପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପେକ୍ଖନସୁପ୍ପଟିୱେଧା ୱିସେସତୋ ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସୱନଧାରଣୱଚୀପରିଚୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସେନ ସୋତାୱଧାନପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ଅୱିକ୍ଖେପଦୀପକେନ ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ମନସାନୁପେକ୍ଖିତାତି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଭୂତାୟ, ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧା ।
‘‘ସକଲେନ ୱଚନେନା’’ତି ପୁବ୍ବେ ତୀହି ପଦେହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିନ୍ତି ଅକତଞ୍ଞୁତଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥଂ । ସା ଏୱ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ନନୁ ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ‘‘ମମେଦଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନସ୍ସ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଞ୍ଚ ତଦାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମତିକ୍କମାଦିୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ତି ? ନୟିଦଂ ଏୱଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦସ୍ସନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱତାନଂ ପରିୱିତକ୍କାପେକ୍ଖଂ ତଥାୱଚନନ୍ତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କିର ଖଣେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ତଥାଗତୋ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ଆୟସ୍ମା ଦେସନାକୁସଲୋ, ଇଦାନି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୟଂ ସଚ୍ଛିକତ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଉଦାହୁ ଭଗୱତୋୟେୱ ୱଚନଂ ୟଥାସୁତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ତଦାସଙ୍କିତପ୍ପକାରତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମୋକ୍କମାଦିତୋ ଅତିକ୍କମାଦି ୱିଭାୱିତନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋତି ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନି ଅଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ଅପ୍ପେତୀତି ନିଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେସୁ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ନେତ୍ତି, ଧମ୍ମୋୟେୱ ନେତ୍ତି ଧମ୍ମନେତ୍ତି ।
ଦଳ୍ହତରନିୱିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଙ୍ଖା । ନାତିସଂସପ୍ପନଂ ମତିଭେଦମତ୍ତଂ ୱିମତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି ଭଗୱତୋ ଦେସିତତ୍ତା, ସମ୍ମୁଖା ଚସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ଖଲିତଦୁରୁତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣଦୋସାଭାୱତୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଆକାରାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତତୋ ପରା ତିସ୍ସୋ ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱିତା । ପଚ୍ଛିମା ପନ ତିସ୍ସୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଆକାରତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞସେଟ୍ଠାସହାୟସଙ୍ଖ୍ୟଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥାହେସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସେଟ୍ଠତ୍ଥେ, ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅସହାୟେ, ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟୟଂ, ଇଧାପି ସଙ୍ଖ୍ୟୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚାତି ୟୁତ୍ତକାଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଞ୍ଚ । ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା । ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ । ୟୋ ‘‘ଖଣୋ’’ତି ଚ ‘‘ସମୟୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋ ୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ସମୟୋପି ଖୋତି ସିକ୍ଖାପଦପୂରଣସ୍ସ ହେତୁପି । ସମୟପ୍ପୱାଦକେତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱାଦକେ । ତତ୍ଥ ହି ନିସିନ୍ନା ତିତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ପୱଦନ୍ତୀତି । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ହିତପଟିଲାଭା । ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ପୀଳନ ଆଦୀନି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଭାୱୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ତାନେୱ ତଥା ଏକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପୀଳନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ସମଙ୍ଗୀନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ । ସନ୍ତାପୋଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦହଣଂ ।
ତତ୍ଥ ସହକାରୀକାରଣଂ ସନ୍ନିଜ୍ଝ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟମେତ୍ଥ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନୱ ସଂଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୱା ସହଜାତାଦୀହି, ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ, କରଣଂ ୱିୟ ଚ କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ, ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋତି । ଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣେନ ଏତବ୍ବୋ ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଭିସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୱାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଦେସଦେସକପରିସାନଂ ୱିୟ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଭାୱେନ କାଲସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ଚ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନିୟାମିତୱସେନେୱ କାଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନେ ଅୟମ୍ପି ଗୁଣୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱା ଇମେ’’ତିଆଦିମାହ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେୱସିକଂ ଝାନସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମନକାଲୋ, ୱିସେସତୋ ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି । ପକାସାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ପକମ୍ପନଓଭାସପାତୁଭାୱାଦୀହି ପାକଟା । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁୟେୱ ସମୟେସୁ ଏକଦେସଂ ପକାରନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ଞାଣକିଚ୍ଚସମୟୋ ଅତ୍ତହିତପଟିପତ୍ତିସମୟୋ ଚ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ । ଅରିୟତୁଣ୍ହିଭାୱସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ । କରୁଣାକିଚ୍ଚପରହିତପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମିକଥାସମୟୋ ଦେସନାସମୟେୱ ।
କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମୱିନୟେସୁ । ତଥାତି ଭୁମ୍ମକରଣେହି । ଅଧିକରଣତ୍ଥ ଆଧାରତ୍ଥୋ । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟା, କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା କାଲୋ ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋ, ସାୟନ୍ହେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି, ଚ ଆଦୀସୁ, ସମୂହୋ ଚ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱରାସିୟଂ ସମ୍ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିକରଣଞ୍ହି…ପେ॰… ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋତି ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ସତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱ ହୋତି ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭୱତୋତି ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୟସ୍ମିଂ ନୱମେ ଖଣେ, ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିହେତୁମ୍ହି, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱା ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ, ହେତୁମ୍ହି, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଚ ସତି ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ସମୟ-ସଦ୍ଦେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ଲକ୍ଖଣଭୂତଭାୱୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖଣ…ପେ॰… ଲକ୍ଖୀୟତୀ’’ତି ।
ହେତୁଅତ୍ଥୋକରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ଅଜ୍ଝେନେନ ୱସତି, ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱୀତିକ୍କମଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଓତିଣ୍ଣକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୱିହରତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ ୱିୟାତି ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେସନାନିଟ୍ଠାନଂ ପରହିତପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ କରୁଣାୱିହାରେନ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ । ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ମାସଂ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି ।
ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱିସେସୋ । ତେନ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତୟୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ । ତଥା ଉତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ, ଗରୁକରଣାରହତାୟ ୱା ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ।
ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନ ପନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଏକଦେସଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅପିଚ ଭଗେ ୱନି, ୱମୀତି ୱା ଭଗୱା, ଭଗେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ୱନି ଭଜି ସେୱି, ତେ ୱା ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱନି ୟାଚି ପତ୍ଥୟୀତି ଭଗୱା, ଭଗଂ ୱା ସିରିଂ, ଇସ୍ସରିୟଂ, ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଖେଲପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡୟୀତି ଭଗୱା । ତଥା ହି ଭଗୱା ହତ୍ଥଗତଂ ସିରିଂ, ଚତୁଦ୍ଦୀପିସ୍ସରିୟଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଂ ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜୀତି । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦିଗତା ଭାଜନଲୋକସୋଭା । ତେ ଭଗୱା ୱମି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହତୀତି ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।
‘‘ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତୀ’’ତି ‘‘ୟୋ ୱୋ ଆନନ୍ଦ ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି ୱଚନତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାୱପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ ପରେହି ଅଭେଜ୍ଜସରୀରତ୍ତା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟେ କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି । ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସକଲସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସନତୋ । ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତେନ ମୟା ମହାସାୱକେନ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମୟାୱ ସୁତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୱିତଂ, ନ ପରମ୍ପରାଭତନ୍ତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତୋ । କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତଭାୱଦୀପନତୋ । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ହି କାଲସମ୍ପଦା । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘କପ୍ପକସାୟେ କଲିୟୁଗେ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଅହୋ ମହଚ୍ଛରିୟଂ ।
ହୁତାୱହମଜ୍ଝେ ଜାତଂ, ସମୁଦିତମକରନ୍ଦମରୱିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥
ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗାରୱାଧିୱଚନତୋ ।
ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟାତି ୱିଜ୍ଜୁନିଚ୍ଛରଣକ୍ଖଣେ । ଅନ୍ତରତୋତି ହଦୟେ । ଅନ୍ତରାତି ଆରବ୍ଭ ନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ଅନ୍ତରିକାୟାତି ଅନ୍ତରାଳେ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଦନ୍ତରଂ କୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ଏତେସଂ ଅନ୍ତରା କପ୍ପା, ଗଣନାତୋ ଅସଙ୍ଖିୟା, ଅନ୍ତରନ୍ତରା କଥଂ ଓପାତେତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ୱିୟ କାରଣୱେମଜ୍ଝେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦା ଏୱ ଉଦାହରିତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ନ ପନ ଚିତ୍ତଖଣୱିୱରେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଅନ୍ତରନ୍ତରିକା-ସଦ୍ଦା । ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ୟେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ତେସୁ ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋପି ୱତ୍ତତୀତି ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତର-ସଦ୍ଦୋ ଉଦାହଟୋ, ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ୱା ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ପନ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତରିକା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଉଦାହରଣୋଦାହରିତବ୍ବାନଂ ୱିରୋଧାଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟୋଜିୟମାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି ସାମିୱଚନସ୍ସ ପସଙ୍ଗେ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତ’’ନ୍ତି ।
‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ, ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ‘‘ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ ତିଆଦିୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲାନଂ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତା, ପଗେୱ ସକଦାଗାମିଆଦୟୋ । ‘‘ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତି, ତଥାରୂପେସୁ ସୀଲେସୁ ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।
ସୁପ୍ପିୟୋପି ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ଅହୋସିୟେୱ, ନାସ୍ସ ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିୟା କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ତତ୍ରାତି ୱା କାଲସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ । ସୋପି ହି ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅଧିକତୋ । ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ଅନ୍ତରା ରାଜଗହଞ୍ଚ ନାଳନ୍ଦଞ୍ଚ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ସୁପ୍ପିୟୋପି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଚ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି । ପରିୟାୟତି ପରିୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, ୱାରୋ । ପରିୟାୟେତି ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଟିପାଦେତୀତି ପରିୟାୟୋ, ଦେସନା । ପରିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପରିୟାୟୋ, କାରଣନ୍ତି ଏୱଂ ପରିୟାୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାରଣେନାତି କାରଣପତିରୂପକେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅକାରଣମେୱ କାରଣନ୍ତି ୱତ୍ୱା’’ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି, ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତମାନକାଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନନୁ ସଙ୍ଗୀତିକାଲତୋ ସୋ ଅୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାନଂ ଭାସିତକାଲୋ ଅତୀତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅତୀତକାଲତ୍ଥୋ ଭାସତି-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତେହି ଅୱଣ୍ଣୋ ୱଣ୍ଣୋ ଚ ଭାସୀୟତି, ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ରାତି କାଲସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।
ଅକାରଣନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତିଂ, ଅନୁପପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଅରସରୂପତାଦୟୋ ଦୋସା ଭଗୱତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଞ୍ଚ ଦୁରକ୍ଖାତଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦୟୋତି । ଅକାରଣନ୍ତି ୱା ୟୁତ୍ତକାରଣରହିତଂ, ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ କାରଣନ୍ତି ୱତ୍ୱାତି କାରଣଂ ୱାତି ୱତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରସରୂପାଦୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାତିୱୁଡ୍ଢେସୁ ଅଭିୱାଦନାଦିସାମୀଚିକମ୍ମାକରଣଂ କାରଣଂ, ତଥା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନାଭାୱସ୍ସ ସୁନ୍ଦରିକାମଗୁଣାଦିନୱବୋଧୋ, ସଂସାରସ୍ସ ଆଦିକୋଟିୟା ଅପଞ୍ଞାୟନପଟିଞ୍ଞା, ଅବ୍ୟାକତୱତ୍ଥୁବ୍ୟାକରଣନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ, ତଥା ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦୀନଂ କମାୱବୋଧାଦୟୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା । ତଥା ତଥାତି ଜାତିୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅନଭିୱାଦନାଦିଆକାରେନ ।
ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସମାନୋତି ଅୱଣ୍ଣଂଭାସନହେତୁ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ । ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି ଏକନ୍ତମହାସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ରତନତ୍ତୟୋପୱାଦସ୍ସ । ତେନେୱାହ –
ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋ ।
ୱିଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିଂ,
କଲିନା ତେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ॥
‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ’’ତିଆଦିନା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ସଂୱେଗୁପ୍ପତ୍ତିଂ, ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟେ କାରୁଞ୍ଞପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତେୱାସିନା ଆଚରିୟସ୍ସ ଅନୁକୂଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପନ ପଣ୍ଡିତଜାତିକତ୍ତା ନ ଏଦିସେସୁ ତଂ ଅନୁୱତ୍ତତୀତି, ଇଦାନି ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଚରିୟେ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ‘‘ଅପିନାମାୟଂ ଏତ୍ତକେନାପି ରତନତ୍ତୟାୱଣ୍ଣତୋ ଓରମେୟ୍ୟା’’ତି । ୱଣ୍ଣୀୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ଗୁଣୋ । ୱଣ୍ଣନଂ ଗୁଣସଙ୍କିତ୍ତନନ୍ତି ୱଣ୍ଣୋ, ପସଂସା । ସଂଞ୍ଞୂଳ୍ହାତି ଗନ୍ଥିତା, ନିବନ୍ଧିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିତ୍ଥେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଧମ୍ମକଥିକୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅପରିମାଣଗୁଣତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ, ନିରୱସେସାନଞ୍ଚ ତେସଂ ଇଧ ପକାସନଂ ପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାୟେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅନୁସ୍ସୱାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନ ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, ନ ପନ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣାନୁରୂପନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସଙ୍ଖ୍ୟୟ୍ୟାପରିମିତପ୍ପଭେଦା ହି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,
କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।
ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,
ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥
ଇଧାପି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଇତି ହ ତେତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତେ’’ତି ।
ଇରିୟାପଥାନୁବନ୍ଧନେନ ଅନୁବନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅନୁବନ୍ଧନେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୟସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉତୁମ୍ହି ମାସେ ପକ୍ଖେ ୱା ଭଗୱା ତଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ତେନେୱ ହି କିରିୟାୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନକାଲନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସୋତି ଏୱଂ ରାଜଗହେ ୱସମାନୋ ଭଗୱା । ତଂ ଦିୱସନ୍ତି ୟଂ ଦିୱସଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ, ତଂ ଦିୱସଂ । ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋ ନାଳନ୍ଦାୟଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିୱିଧ ହିତସୁଖନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଇମିସ୍ସା ଚ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତଂ ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଜାଲୱିନିୱେଠନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁପକମ୍ପନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଚୋଦନା ୱିସୋଧିତା ହୋତି । ‘‘କସ୍ମା ଚ ସୁପ୍ପିୟୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ’’ତି ଅୟଂ ପନ ଚୋଦନା ‘‘ଭଗୱତୋ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ୱିସୋଧିତା ହୋତି । ନ ହି ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ଇଚ୍ଛତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସଚେ ପନ ଜାନେୟ୍ୟ, ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟା’’ତି ।
ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରୱସେନ ‘‘ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ । ‘‘ସମନ୍ତା ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣେ’’ତି ତାସଂ ରସ୍ମୀନଂ ପକତିୟା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ’’ତି ଚ ତସ୍ମିଂ ଅଦ୍ଧାନଗମନସମୟେ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଅନିଗୂହିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତଦା ତସ୍ସା ନିଗୂହନେ ପକ୍କୁସାତିଅଭିଗମନାଦୀସୁ ୱିୟ କିଞ୍ଚିପି କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି । ରତନାୱେଳଂ ରତନୱଟଂସକଂ । ଚୀନପିଟ୍ଠଚୁଣ୍ଣଂ ସିନ୍ଧନଚୁଣ୍ଣଂ ।
ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପୱିଲାସିନୀ ଚ ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଲକ୍ଖଣମାଲାତି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱମାହ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାନଂ ମାଲା କେନଚି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଠପିତା ୟଦି ସିୟାତି ପରିକପ୍ପନୱସେନାହ ‘‘ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଠପିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦମାଲାୟା’’ତି । ସିରିଂ ଅଭିଭୱନ୍ତୀ ଇୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସୂରିୟମାଲାୟାତିଆଦୀସୁପି । ମହାଥେରାତି ମହାସାୱକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଦିସ୍ୱା ଅଥ ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଅୱଲୋକେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟସ୍ମା ପନେସା’’ତିଆଦିନା ‘‘କସ୍ମା ଚ ସୋ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି ଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେତି । ଇତୀତି ଏୱଂ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେହି ଦ୍ୱୀହୀତି ଲାଭପରିୱାରହାନିଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱତୋ ୱିରୋଧାନୁନୟାଭାୱୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଏତେ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଭାସନ୍ତୀତି ଅପରେ । ‘‘ମାରେନ ଅନ୍ୱାୱିଟ୍ଠା ଏୱଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।
୨. ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ ଅୱିଦୂରେ ଭୱତ୍ତା ଉୟ୍ୟାନଂ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା ୟଥା ‘‘ୱରୁଣାନଗରଂ, ଗୋଦାଗାମୋ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଏକଗାମୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି। ତେସଂ ମତେ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ରାଜାଗାରକଂ ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜଦେୱାୟତନନ୍ତି ଏକେ । ବହୁପରିସ୍ସୟୋତି ବହୁପଦ୍ଦୱୋ । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିନା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ମାଣୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପାଳି ଆରୁଳ୍ହୱସେନେୱ, ନ ପନ ତଦା ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିସାୟ ଅଭାୱତୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋୟେୱ ପାଳି ଆରୁଳ୍ହୋ, ନ ସୁପ୍ପିୟସ୍ସ ପରିସାତି ? ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏଦିସଂ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପାଳିଆରୁଳ୍ହୱସେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜନତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩.କଥାଧମ୍ମୋତି କଥାସଭାୱୋ, କଥାଧମ୍ମୋ ଉପପରିକ୍ଖାୱିଧୀତି କେଚି । ନୀୟତୀତି ନୟୋ, ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ ଅନୁଗତୋ ନୟୋ ସଦ୍ଦନୟୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅନଭିଣ୍ହୱୁତ୍ତିକେ ଅଚ୍ଛରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନ୍ଧସ୍ସ ପବ୍ବତାରୋହଣଂ ୱିୟା’’ତି । ଅଚ୍ଛରାୟୋଗ୍ଗନ୍ତିଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟୋ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋତି । ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିଦିତା, ତଂ ଏତ୍ତକନ୍ତି ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ, ଅକ୍ଖାତୁଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତେନ ସୁପ୍ପଟିୱିଦିତତାୟ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।
ପକତତ୍ଥପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ତଂ-ସଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଭଗୱା ପକତୋ ସୁପାକଟୋ ଚ ହୋତି, ତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମନପଟିପଦାୟ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ସୋ…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ସତିପି ଞାଣଦସ୍ସନ-ସଦ୍ଦାନଂ ଇଧ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନଭାୱେ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ନେସଂ ସୱିସୟୱିସେସପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସୱସେନ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାନାୱରଣୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମଂସଚକ୍ଖୁୱସେନ ପଟିୱେଧଦେସନାଞାଣୱସେନ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟଂ ଜାନତାଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ । ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣେହି ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାସୱକ୍ଖୟଞାଣେହି । ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧମାରାନଂ ୱା, ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ, ତେସଂ ହନନଂ ପାଟିହାରିୟେହି ଅଭିଭୱନଂ, ଅପ୍ପଟିଭାନତାକରଣଂ, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଞ୍ଚ । କେସିୱିନୟସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ତଥା ଠାନାଠାନାଦୀନି ଜାନତା, ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତା, ସୱାସନାନଂ ଆସୱାନଂ ଖୀଣତ୍ତା ଅରହତା, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିତୋ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ। ଅଥ ୱା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାୟ ଜାନତା, ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତୋ ନିସମ୍ମକାରିତାୟ ପସ୍ସତା, ଦୱାଦୀନମ୍ପି ଅଭାୱସାଧିକାୟ ପହାନସମ୍ପଦାୟ ଅରହତା, ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅହାନିହେତୁଭୂତାୟ ଅପରିକ୍ଖୟପଟିଭାନସାଧିକାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଏୱଂ ଦସବଲଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେହିପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟଦିପି ହୀନକଲ୍ୟାଣଭେଦେନ ଦୁୱିଧାୱ ଅଧିମୁତ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ପନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତା’’ତି । ସା ପନ ଅଧିମୁତ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ, ତଦପି ତଥା ତଥା ଦସ୍ସନଂ ଖମନଂ ରୋଚନଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ନାନାଜ୍ଝାସୟତା…ପେ॰… ରୁଚିତା’’ତି । ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତଞାଣେନାତି ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଦସବଲଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣେନା’’ତି । ଇତି ହ ମେତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ, ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ ସରଲୋପୋ ଚ କତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଇମେ’’ତି ।
୪.ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତଂ କତଂ, ୟତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତୀହି । ନିୱାସେତ୍ୱା ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନ । ‘‘କଦାଚି ଏକକୋ’’ତିଆଦି ତେସଂ ତେସଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନାନୁକୂଲଂ ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମଦସ୍ସନଂ । ପାଦନିକ୍ଖେପସମୟେ ଭୂମିୟା ସମଭାୱାପତ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ, ନ ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନଂ । ‘‘ଠପିତମତ୍ତେ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ’’ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଦକ୍ଖିଣତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଦୁଲ୍ଲଭା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସତିପି ମନୁସ୍ସତ୍ତପଟିଲାଭେ ପତିରୂପଦେସୱାସଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱେକଲ୍ଲସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ଗୁଣା ଦୁଲ୍ଲଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱଲୋକେ ସୁଞ୍ଞୱିମାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ତାୱତିଂସଭୱନାଦୀସୁପି । କାଲୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ୱେଲାୟ ଇମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ତଂତଂକାଲାନୁରୂପଂ । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଅନୁରୂପଂ ୱା । ଅଥ ୱା ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ହେତୂଦାହରଣସହିତଂ । କାଲେନ ସାପଦେସଞ୍ହି ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଉତୁଂ ଗଣ୍ହପେତି, ନ ପନ ମଲଂ ପକ୍ଖାଲେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ କାୟେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ଉପଲିମ୍ପତୀତି ।
କିଲାସୁଭାୱୋ କିଲମଥୋ । ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି ସରୀରସ୍ସ କିଲାସୁଭାୱମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଭଗୱତୋ ବହୁଲଆଚିଣ୍ଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପେକଦା ଅୱସିଟ୍ଠବଲଞାଣେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣେନ ଚ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି । ‘‘ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିଦେସନା ସୀହନାଦୋ । ତେସଂ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା । ‘‘ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ନଭଂ ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚା’’ତି ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲଦେସନାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ସୁଦୁକ୍କରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ୟେନ, ତେନା’’ତି ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ୟେନାତି ୱା ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ, ୟେନ କାରଣେନ ସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳୋ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ, କାରଣଂ ପନ ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂଏୱ । କଟ୍ଠନ୍ତି ନିସୀଦନୟୋଗ୍ୟଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ।
ପୁରିମୋତି ‘‘କତମାୟ ନୁ ଭୱଥା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ । କା ଚ ପନ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ । ତେନ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତାୟ କଥାୟ ୱକ୍ଖମାନଂ ୱିପ୍ପକତଭାୱଂ ଜୋତେତି । ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରୋ । ୟାୟ ହି କଥାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା, ସା ଏୱ ଅନ୍ତରାକଥାଭୂତା ୱିପ୍ପକତା ୱିସେସେନ ପୁନ ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି । ଅଞ୍ଞାତି ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ଅନ୍ତରା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂମନ୍ତରଂ ସମୟନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅନ୍ତରାତି ୱା ୱେମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସା କଥା ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ‘‘ଇତି ହ ମେ’’ତିଆଦିନା ନିଟ୍ଠପିତା ୟେୱାତି ? ନ ନିଟ୍ଠାପିତା ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମନେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୟଦି ହି ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ ଭିୟ୍ୟୋପି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାୟେୱ କଥା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ଭଗୱତୋ ଉପସଙ୍କମନେନ ପନ ନ ପୱତ୍ତେସୁଂ । ତେନେୱାହ ଅୟଂ ଖୋ…ପେ॰… ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କରିୟମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ, ନନୁ ଭଗୱତୋ ୱଚନମେୱ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକପଟିବଦ୍ଧା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି, ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ । ଦେସକାଲକତ୍ତୁସୋତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବନ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତେନେୱ ଚାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ତୟିଦମାହ ‘‘କାଲ…ପେ॰… ନିଦାନଂ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ।
ଅପିଚ ସତ୍ଥୁସିଦ୍ଧିୟା ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବରଚନାନୁମାନାଗମତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ହିସ୍ସ ପୁବ୍ବରଚନାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ, ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସତ୍ଥୁସାୱକାନୁରୋଧାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱତ୍ତସିଦ୍ଧି । ଖୀଣା ସୱତାୟ ହିସ୍ସ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଅଭାୱୋ, ୱିସୁଦ୍ଧା ଚ ପରାନୁଗ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତି । ଇତି ଦେସକଦୋସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଚାରିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଦୂସକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଭାୱସୂଚକେହି, ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦାଭି ବ୍ୟଞ୍ଜନକେହି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ଚ ପକାସିତା ହୋତି ନିଦାନୱଚନେନ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ, ‘‘ଜାନତା ପସ୍ସତା’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁସିଦ୍ଧିୟା ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।
ତଥା ସତ୍ଥୁସିଦ୍ଧିୟା ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥିକା ପୱତ୍ତି, ଅତ୍ତହିତତ୍ଥା ୱା, ତସ୍ମା ପରେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ସତ୍ଥୁଭୂତଂ, ନ କବ୍ୟରଚନାଦିସାସନଭୂତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁସିଦ୍ଧିୟା ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭୂତତାୱିଭାୱନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱସିଦ୍ଧିୟା ନିଦାନୱଚନଂ । ‘‘ଭଗୱତା’’ତି ହି ଇମିନା ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମାଦିଭାୱଦୀପନେନ, ‘‘ଜାନତା’’ତିଆଦିନା ଆସୟାନୁସୟଞାଣାଦିପୟୋଗଦୀପନେନ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ହୋତି । ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । କୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ଭାସିତସ୍ସ ନିଦାନସ୍ସ ପୟୋଜନାନି ନିରୱସେସତୋ ୱିଭାୱେତୁନ୍ତି ।
ନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫.ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ । ଦେସନାପି ହି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ନିକ୍ଖିପନତୋ ‘‘ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିସାସନପ୍ପଟ୍ଠାନନୟେନ ସୋଳସୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସବ୍ଭାୱତୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ନୟିଧ ନିରୱସେସୋ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଦିପି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସିୟା ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ, ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ପନ ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋ ପନାୟଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ ସାମଞ୍ଞଭାୱତୋ ପଠମଂ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିଚାରିତେ ୟସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସା ୱିଭାଗୱସେନ ‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫, ୬), ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭), ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ଚ ପୱତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତପଦେସାନଂ ୱଣ୍ଣନା ୱୁଚ୍ଚମାନା ତଂତଂଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନସୁଖତାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତୀ’’ତି ।
‘‘ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତିଆଦୀସୁ ନିକ୍ଖିପନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ କଥନଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ୱା ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଂୟେୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସୋ ପୁଚ୍ଛାୱସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛୱସିକୋ । ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ । ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି ଏୱ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ସୋତବ୍ବୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକା, ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ’’ତି । ତଥା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ’’ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତୀ’’ତି । ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାନିମିତ୍ତଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅନୱରୋଧୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋ ୟମତ୍ଥୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେସି ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋତି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଆୱଳି, ତଥା ଇଦ୍ଧିପାଦହାରକାଦି ।ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ । ଅଭିନୀହାରନ୍ତି ପଣିଧାନଂ ।
ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ, ତଂ ପନ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଉପରି ଦେସନଂ ଆରଭିସ୍ସତୀତି । ‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ ପରେ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସୀ ୱଣ୍ଣଂ । ଇତି ଇମଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାନସମୁଚ୍ଚୟସଂସୟୱୱସ୍ସଗ୍ଗପଦପୂରଣୱିକପ୍ପାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ୱାପି ତେନ ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୩) ଉପମାନେ ଦିସ୍ସତି, ସଦିସଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୦୩) ସମୁଚ୍ଚୟେ, ‘‘କେ ୱା ଇମେ, କସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୯୬) ସଂସୟେ, ‘‘ଅୟଂ ୱା ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବବାଲୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୱସ୍ସଗ୍ଗେ, ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ପଦପୂରଣେ, ‘‘ୟେ ହି କେଚି ଭିକ୍ଖୱେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ୱିକପ୍ପେ, ଇଧାୟଂ ୱିକପ୍ପେୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ’’ତି । ପର-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟଂ, ପରେ ଚ ମେ ନ ଆଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪, ୬୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୪, ୮) ଅତ୍ଥି ଅଧିକେ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୬୮, ୧.୧୧୧) ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଛାଭାଗେ ‘‘ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚନୀକଭାୱେ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରପ୍ପୱାଦଂ ସହ ଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) । ଇଧାପି ପଚ୍ଚନୀକଭାୱେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରେତି ପଟିୱିରୁଦ୍ଧା’’ତି ।
ଈଦିସେସୁପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ରତନତ୍ତୟନିମିତ୍ତମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ନ କାତବ୍ବା, ପଗେୱ ୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସନିମିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସଭାୱଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତୁଅଭାୱଜୋତନତ୍ଥଂ ଆହନତୀତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଆଘାତସଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ଆହନତୀତି ହିଂସତି ୱିବାଧତି, ଉପତାପେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହନତି ଏତେନ, ଆହନନମତ୍ତଂ ୱା ଆଘାତୋତି କରଣଭାୱତ୍ଥାପି ସମ୍ଭୱନ୍ତିୟେୱ । ଏୱଂ ଅୱୟୱଭେଦନେନ ଆଘାତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପରିୟାୟେନପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୋପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଅନଭିରଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପତୀତା ହୋନ୍ତି ତେନାତି ପାକଟପରିୟାୟେନ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ, ତଂମୁଖେନ ପନ ନ ପଚ୍ଚେତି ତେନାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିରାଧୟତୀତି ସାଧୟତି । ଦ୍ୱୀହୀତି ଆଘାତଅନଭିରଦ୍ଧିପଦେହି । ଏକେନାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପଦେନ । ସେସାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାନଂ, ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣଅୱସିଟ୍ଠସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତାନଂ ୱା । କରଣନ୍ତି ଉପ୍ପାଦନଂ । ଆଘାତାଦୀନଞ୍ହି ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟସମୱାୟନଂ ଇଧ ‘‘କରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଉପ୍ପାଦନମେୱ । ଅନୁପ୍ପାଦନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ‘‘ନ କରଣୀୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ଏକୁପ୍ପାଦେକୱତ୍ଥୁକେକାରମ୍ମଣେକନିରୋଧଭାୱତୋ ।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମନୋପଦୋସେ । ତୁମ୍ହନ୍ତି ‘‘ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ଏକୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟଥା ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ‘‘ଅମ୍ହ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ । ୟଥାହ, ‘‘ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମିୟ୍ୟରେ’’ତି (ଜା॰ ୧.୯.୯୩, ୯୯) । ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଇଦଂ ମନୋପଦୋସସ୍ସ ଅକରଣୀୟତାୟ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ ତେନ କୋପାଦିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟୋ, ତସ୍ମା ତେ କୋପାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ଆଘାତାଦୟୋ ନ କରଣୀୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ନାହଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତି ଇସ୍ସରଭାୱେନ ତୁମ୍ହେ ତତୋ ନିୱାରେମି, ଅଥ ଖୋ ଇମିନା ନାମ କାରଣେନାତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନ କାରଣୱଚନଂ ୟସ୍ମା ଆଦୀନୱୱିଭାୱନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦିନା ମନୋପଦୋସୋ ନ କାଲନ୍ତରଭାୱିନୋୟେୱ ହିତସୁଖସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରୋ, ଅଥ ଖୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତିରହସ୍ସପି ହିତସୁଖସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରୋତି ମନୋପଦୋସେ ଆଦୀନୱଂ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ‘‘ପରେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧାନଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କୁପିତୋ’’ତିଆଦି ।
ଅନ୍ଧତମନ୍ତି ଅନ୍ଧଭାୱକରତମଂ । ୟନ୍ତି ୟତ୍ଥ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ କୋଧୋ ସହତେ ନରଂ, ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟନ୍ତି ୱା କାରଣୱଚନଂ, ୟସ୍ମା କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନରଂ ଅଭିଭୱତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଦା କୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ୟନ୍ତି କିରିୟାୟ ପରାମସନଂ । କୋଧୋ ସହତେତି ୟଦେତଂ କୋଧସ୍ସ ସହନଂ ଅଭିଭୱନଂ, ଏତଂ ଅନ୍ଧକାରତମଭୱନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ନରଂ କୋଧୋ ସହତେ ଅଭିଭୱତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ତତୋ ଚ କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, କୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତୀତି । ଅନ୍ତରତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ, ଚିତ୍ତତୋ ୱା ।
‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କାରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଏୱ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତ୍ତା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ ସଂକିଲେସରହିତତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚ ‘‘ନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ନିବ୍ବେଠିତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟଂ ପଦନ୍ତି ‘‘ଅତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ପଦଂ । ପଠମସ୍ସାତି ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ‘‘ନ ଚ ପନେତଂ ଅମ୍ହେସୁ ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଦଂ । ତତିୟସ୍ସାତି ‘‘ନତ୍ଥି ଚେତଂ ଅମ୍ହେସୂ’’ତି ପଦସ୍ସ । ଅୱଣ୍ଣେୟେୱାତି କାରଣପତିରୂପକଂ ୱତ୍ୱା ଦୋସପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ନିନ୍ଦନେ ଏୱ । ନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି କେୱଲଂ ଅକ୍କୋସନଖୁଂସନୱମ୍ଭନାଦୀସୁ ନ ଏକନ୍ତେନ ନିବ୍ବେଠନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
୬.ଆନନ୍ଦନ୍ତି ପମୋଦନ୍ତି ଏତେନ ଧମ୍ମେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତାତି ଆନନ୍ଦ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି। ସୋଭନଂ ମନୋ ଅସ୍ସାତି ସୁମନୋ, ସୋଭନଂ ୱା ମନୋ ସୁମନୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାନମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସୋମନସ୍ସଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦତ୍ତା ୟଥା ‘‘ପଙ୍କଜ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚେତସିକସୁଖସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଉବ୍ବିଲୟତୀତି ଉବ୍ବିଲଂ, ଭିନ୍ଦତି ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ୱିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉବ୍ବିଲମେୱ ଉବ୍ବିଲାୱିତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଉବ୍ବିଲାୱିତତ୍ତଂ । ୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କାୟଚିତ୍ତଂ ୱାତପୂରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାୟନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସା ଗେହସ୍ସିତାୟ ଓଦଗ୍ଗିୟପୀତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱହାୟା’’ତିଆଦି । ଇଧାପି ‘‘କିଞ୍ଚାପି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉବ୍ବିଲାୱିତମେୱ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଆୟତିଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଏଦିସେସୁପି ଠାନେସୁ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ଠପେତୀ’’ତି, ‘‘ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେସଂ ୱସେନ ସେସାନମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କରଣଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱା’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ‘‘ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ’’ତିଆଦିନା ଇଧ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ତୁମ୍ହଂୟେୱସ୍ସତେନ ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅନ୍ତରାୟୋତି ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ଅୱଣ୍ଣପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କସ୍ମା ପନେତନ୍ତି ଚ ୱକ୍ଖମାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥଂ ମନସି କତ୍ୱା ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ସଚ୍ଚଂ ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ‘‘ତଂ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିହରତି । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ଆନନ୍ଦାଦୀନଂ ଅକରଣୀୟତାୱଚନଂ । ନନୁ ଭଗୱତା ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସିଣେନାତି କସିଣତାୟ ସକଲଭାୱେନ । କେଚି ପନ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସାତି କରଣେ ସାମିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ କସିଣଜମ୍ବୁଦୀପ-ସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗେହସ୍ସିତପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଝାନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ, ତସ୍ମା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ପାହଂ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦ ଦୁୱିଧେନ ୱଦାମି ସେୱିତବ୍ବମ୍ପି ଅସେୱିତବ୍ବମ୍ପୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୯) । ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପୀତି ଅନ୍ତରାୟକରୀ, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇଦଞ୍ହି ଲୋଭସହଗତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ପୀତିଗ୍ଗହଣେନ ପନ ସୋମନସ୍ସମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି ସୋମନସ୍ସରହିତାୟ ପୀତିୟା ଅଭାୱତୋତି ପୀତିୟେୱ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବୱିଭାଗୱଚନତୋ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପାକଟୋ ଅନ୍ତରାୟକରଭାୱୋ, ନ ତଥା ପୀତିୟାତି ପୀତିୟେୱ ଲୋଭସହଗତତ୍ତେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାନଂ ‘‘କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ଗାଥାସୁ ୱିୟ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ ପରେ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ର ଚେ ତୁମ୍ହେ ଅସ୍ସଥ ଆନନ୍ଦିନୋ ସୁମନା ଉବ୍ବିଲାୱିତା, ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ ପରେସଂ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଆଜାନେୟ୍ୟାଥାତି । ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅୟଂ ତତିୟୱାରୋ, ସୋ ଦେସନାକାଲେ ନୀହରିତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଅନାଗତୋପି ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟଥା ତଂ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତୋ ୟେୱା’’ତି ଏତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାକାଲେ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ସୋ ୱାରୋ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଥେୱ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତି । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ତତ୍ର ତୁମ୍ହେହୀତି ତସ୍ମିଂ ୱଣ୍ଣେ ତୁମ୍ହେହୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ତତିୟସ୍ସ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
ଚୂଳସୀଲୱଣ୍ଣନା
୭.ନିୱତ୍ତୋ ଅମୂଲକତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତାଭାୱତୋ । ଅନୁୱତ୍ତତିୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତାୟ ଅଧିକତଭାୱତୋ । ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା । ଓରନ୍ତି ୱା ଅପରଭାଗୋ ‘‘ଓରତୋ ଭୋଗଂ, ଓରଂ ପାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ହେଟ୍ଠାଅତ୍ଥୋ ଓର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଓରଂ ଆଗମନାୟ ୟେ ପଚ୍ଚୟା, ତେ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ସୀଲଞ୍ହି ସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅପରଭାଗୋ, ହେଟ୍ଠାଭୂତଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପକତ୍ଥୋ ୱା ‘‘ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ୱିୟ । ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ୱା ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୬), ମନୋମତ୍ତା ଧାତୁ ମନୋଧାତୂ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ୱିୟ । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ, ଓରମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ୱିସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ସୀଲେନପି ତଦେକଦେସସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅପ୍ପକତ୍ଥୱାଚକୋ, ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ‘‘ସୀଲମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲାନି ଇଧ ଦେସନଂ ଅନାରୁଳ୍ହାନି । ନ ହି ତାନି ପାତିମୋକ୍ଖଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାନି ୱିୟ ସବ୍ବପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପାକଟାନୀତି । ‘‘ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ‘‘ୱଦମାନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ମାନ-ସଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅଲଙ୍କରଣଂ ୱିଭୂସନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ, କୁଣ୍ଡଲାଦିପସାଧନଂ ୱା । ଊନଟ୍ଠାନପୂରଣଂ ମଣ୍ଡନଂ । ମଣ୍ଡନେତି ମଣ୍ଡନହେତୁ । ଅଥ ୱା ମଣ୍ଡତୀତି ମଣ୍ଡନୋ, ମଣ୍ଡନଜାତିକୋ ପୁରିସୋ । ବହୁୱଚନତ୍ଥେ ଚ ଇଦଂ ଏକୱଚନଂ, ମଣ୍ଡନସୀଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିପୂରକାରୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ସକଲମ୍ପି ସୀଲଥୋମନ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଚନ୍ଦନନ୍ତି ଚନ୍ଦନସହଚରଣତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ, ତଥା ତଗରାଦୀସୁପି । ସତଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଧୋ ୱିୟାତି ଗନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତୋ ସୀଲନିବନ୍ଧନୋ ଥୁତିଘୋସୋ । ସୀଲଞ୍ହି କିତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୨୮୫) । ପୱାୟତୀତି ପକାସତି । ଗନ୍ଧାୱ ଗନ୍ଧଜାତା ।
‘‘ଅପ୍ପକଂ ବହୁକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପାରାପାରଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଉପରିଗୁଣେ ଉପନିଧାୟା’’ତି । ସୀଲଞ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମା ସୀଲଂ କିଞ୍ଚାପି ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ସମାଧିସ୍ସ ବହୁକାରଂ, ପଭାୱାଦିଗୁଣୱିସେସେ ପନସ୍ସ ଉପନିଧାୟ କଲମ୍ପି ନ ଉପେତି, ତଥା ସମାଧି ଚ ପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ‘‘କଥ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସମାଧିସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭାୱେତି । ‘‘ଅଭି…ପେ॰…ମୂଲେ’’ତି ଇଦଂ ୟମକପାଟିହାରିୟସ୍ସ ସୁପାକଟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞେହି ବୋଧିମୂଲଞାତିସମାଗମାଦୀସୁ କତପାଟିହାରିୟେହି ୱିସେସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟମକପାଟିହାରିୟକରଣତ୍ଥାୟ ହି ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ରତନମଣ୍ଡପାଦି ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଭଗୱତାୱ ନିମ୍ମିତନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ୟୋ କୋଚି ଏୱରୂପଂ ପାଟିହାରିୟଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ଚେ, ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚୋଦନାସଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତାଦାନପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାଦାନଂ ଅନୁୟୋଗୋ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ତଥା କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା, ‘‘କରିସ୍ସାମା’’ତି ପୁବ୍ବେ ଉଟ୍ଠିତତ୍ତା ତିତ୍ଥିୟପରିମଦ୍ଦନଂ ।
ଉପରିମକାୟତୋତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ।
ତତ୍ଥାୟଂ ପାଳିସେସୋ –
‘‘ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଉପରିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତି । ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗି, ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଉଦକଂ । ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗି, ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣଅକ୍ଖିତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମଅକ୍ଖିତୋ ଉଦକଂ । ୱାମଅକ୍ଖିତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣଅକ୍ଖିତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମକଣ୍ଣସୋତତୋ ଉଦକଂ । ୱାମକଣ୍ଣସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣନାସିକାସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମନାସିକାସୋତତୋ ଉଦକଂ । ୱାମନାସିକାସୋତତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣନାସିକାସୋତତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମଅଂସକୂଟତୋ ଉଦକଂ । ୱାମଅଂସକୂଟତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମହତ୍ଥତୋ ଉଦକଂ । ୱାମହତ୍ଥତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମପସ୍ସତୋ ଉଦକଂ । ୱାମପସ୍ସତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଉଦକଂ । ଦକ୍ଖିଣପାଦତୋ ଅଗ୍ଗି, ୱାମପାଦତୋ ଉଦକଂ । ୱାମପାଦତୋ ଅଗ୍ଗି, ଦକ୍ଖିଣପାଦତୋ ଉଦକଂ । ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲେହି ଅଗ୍ଗି, ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକାହି ଉଦକଂ। ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକାହି ଅଗ୍ଗି, ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲେହି ଉଦକଂ । ଏକେକଲୋମତୋ ଅଗ୍ଗି, ଏକେକଲୋମତୋ ଉଦକଂ । ଲୋମକୂପତୋ ଲୋମକୂପତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଲୋମକୂପତୋ ଲୋମକୂପତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏକେକଲୋମକୂପତୋ’’ତି ଆଗତଂ ।
‘‘ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନନ୍ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ନୀଲାନଂ ପୀତକାନଂ ଲୋହିତକାନଂ ଓଦାତାନଂ ମଞ୍ଜିଟ୍ଠାନଂ ପଭସ୍ସରାନନ୍ତି ଅୟଂ ପାଳିସେସୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ’’ତି ଇଦଂ ତାସଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସତ୍ଥା ତିଟ୍ଠତି, ନିମ୍ମିତୋ ଚଙ୍କମତି ୱା ନିସୀଦତି ୱା ସେୟ୍ୟଂ ୱା କପ୍ପେତୀ’’ତିଆଦିନା ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକେକମୂଲକା ସତ୍ଥୁୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ, ନିମ୍ମିତୱସେନ ଚତ୍ତାରୋତି ସବ୍ବେୱ ଅଟ୍ଠ ୱାରେ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ମଧୁପାୟାସନ୍ତି ମଧୁସିତ୍ତଂ ପାୟାସଂ । ଅତ୍ତା ମିତ୍ତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱେରୀତି ଚତୂସୁ ସୀମସମ୍ଭେଦୱସେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଏତେନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତିଆଦିପାଳି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୩; ମହାନି॰ ୧୯୬) ୱସେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪) ଜରାମରଣମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା । ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ମହାୱଜିରଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦୋଣଗଣ୍ହନପ୍ପମାଣଂ କୁଣ୍ଡଂ କୋଲମ୍ବୋ । ଦରିଭାଗୋ କନ୍ଦରୋ । ଚକ୍କୱାଳପାଦେସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦୋ ।
‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଲବ୍ଭମାନୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ମୂଲପରିୟାୟୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ । ସବ୍ବୋପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭଗୱତୋ ଉପରି ଗୁଣେ ୱିଭାୱେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତିଟ୍ଠତୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅୱିସୟା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮) । ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ । ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛନଂ ପରିପୁଚ୍ଛା । ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୱନଂ ସୱନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାନଂ ସୁନିକ୍ଖେପସୁଦସ୍ସନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିହରଣଂ ଧାରଣଂ । ଏୱଂ ସୁତଧାତପରିଚିତାନଂ ମନସାନୁପେକ୍ଖନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ । ବହୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ଅୱିହତତ୍ତା ତା ଜନେନ୍ତି, ତାହି ୱା ଜନିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଅୱିଘାତମେୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଦତି । ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖୁଲ୍ଲୋକିକାତି ଏତ୍ଥ ପୁଥୂ ଜନା ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ପୁଥୁ…ପେ॰… ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଜନେତବ୍ବା, ଜାୟନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ଜନା, ଗତିୟୋ । ପୁଥୂ ଜନା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଇତୋ ପରେ ଜାୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ଜନା, ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ । ତେ ଏତେସଂ ପୁଥୂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଦି ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାମରାଗଭୱରାଗଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜା ଓଘା । ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ସନ୍ତାପା । ତେୟେୱ, ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସା ପରିଳାହା । ପୁଥୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଜାୟତୀତି ଜନୋ, ରାଗୋ ଗେଧୋତି ଏୱଂ ଆଦିକୋ । ପୁଥୁ ଜନୋ ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୂସୁ ୱା ଜନା ଜାତା ରତ୍ତାତି ଏୱଂ ରାଗାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଉପଦ୍ଦୁତା ୱା । ‘‘ପୁଥୂନଂ ଗଣନପଥମତୀତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଥୂ ଜନା ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ଦସ୍ସେତି ।
ୟେହି ଗୁଣୱିସେସେହି ନିମିତ୍ତଭୂତେହି ଭଗୱତି ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଗୁଣନେମିତ୍ତକାନେୱ ହି ଭଗୱତୋ ସବ୍ବାନି ନାମାନି । ୟଥାହ –
‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।
ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୬) ।
ତଥା ଆଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାରନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସାୱଟ୍ଠାନତୋ ପଟିପଦାଗମନତ୍ଥୋ ଆଗତ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ଞାଣଗମନତ୍ଥୋ ‘‘ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୭; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) ୱିୟ, ନାପି କାୟଗମନାଦିଅତ୍ଥୋ ‘‘ଆଗତୋ ଖୋ ମହାସମଣୋ, ମାଗଧାନଂ ଗିରିବ୍ବଜ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୬୨) ୱିୟ । ତତ୍ଥ ୟଦାକାରନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ, ତଂ କରୁଣାପଧାନତ୍ତା ମହାକରୁଣାମୁଖେନ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଗମନପଟିପଦଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ‘‘ୟଥା ସବ୍ବଲୋକ…ପେ॰… ଆଗତା’’ତି ଆହ । ତଂ ପନ ପଟିପଦଂ ମହାପଦାନସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪) ସମ୍ବହୁଲନିଦ୍ଦେସେନ ସୁପାକଟାନଂ ଆସନ୍ନାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେନଅଭିନୀହାରେନାତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁସତ୍ଥାରଦସ୍ସନପବ୍ବଜ୍ଜାଅଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଅଧିକାରଛନ୍ଦାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ କାୟପ୍ପଣିଧାନମହାପଣିଧାନେନ। ସବ୍ବେସଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟପ୍ପଣିଧାନଂ ଇମିନାୱ ଅଭିନୀହାରେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି । ଏୱଂ ମହାଭିନୀହାରୱସେନ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପାରମୀପୂରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା…ପେ॰… କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପଦାୟ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ପାରମୀସୁ ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା – କା ପନେତା ପାରମିୟୋ ? କେନଟ୍ଠେନ ପାରମିୟୋ ? କତିୱିଧା ଚେତା ? କୋ ତାସଂ କମୋ ? କାନି ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ? କୋ ପଚ୍ଚୟୋ ? କୋ ସଂକିଲେସୋ ? କିଂ ୱୋଦାନଂ ? କୋ ପଟିପକ୍ଖୋ ? କା ପଟିପତ୍ତି ? କୋ ୱିଭାଗୋ ? କୋ ସଙ୍ଗହୋ ? କୋ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ ? କିତ୍ତକେନ କାଲେନ ସମ୍ପାଦନଂ ? କୋ ଆନିସଂସୋ ? କିଂ ଚେତାସଂ ଫଲନ୍ତି ?
ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ – କା ପନେତା ପାରମିୟୋତି । ତଣ୍ହାମାନାଦୀହି ଅନୁପହତା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଦାନାଦୟୋ ଗୁଣା ପାରମିୟୋ ।
କେନଟ୍ଠେନ ପାରମିୟୋତି ଦାନସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ସତ୍ତୁତ୍ତମତାୟ ପରମା ମହାସତ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତା, ତେସଂ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକିରିୟା । ଅଥ ୱା ପରତୀତି ପରମୋ, ଦାନାଦିଗୁଣାନଂ ପୂରକୋ ପାଲକୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ । ପରମସ୍ସ ଅୟଂ, ପରମସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକିରିୟାୱ । ଅଥ ୱା ପରଂ ସତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ମୱତି ବନ୍ଧତି ଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ, ପରଂ ୱା ଅଧିକତରଂ ମଜ୍ଜତି ସୁଜ୍ଝତି ସଂକିଲେସମଲତୋ, ପରଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିସେସେନ ମୟତି ଗଚ୍ଛତି, ପରଂ ୱା ଲୋକଂ ପମାଣଭୂତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ଇଧଲୋକଂ ୱିୟ ମୁନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପରଂ ୱା ଅତିୱିୟ ସୀଲାଦିଗୁଣଗଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତି, ପରଂ ୱା ଅତ୍ତଭୂତତୋ ଧମ୍ମକାୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ପଟିପକ୍ଖଂ ୱା ତଦନତ୍ଥକରଂ କିଲେସଚୋରଗଣଂ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପରମୋ, ମହାସତ୍ତୋ । ‘‘ପରମସ୍ସ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପାରେ ୱା ନିବ୍ବାନେ ମଜ୍ଜତି ସୁଜ୍ଝତି ସତ୍ତେ ଚ ସୋଧେତି, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତେ ମୱତି ବନ୍ଧତି ୟୋଜେତି, ତଂ ୱା ମୟତି ଗଚ୍ଛତି ଗମେତି ଚ, ମୁନାତି ୱା ତଂ ୟାଥାୱତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତି, କିଲେସାରିଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପାରମୀ, ମହାପୁରିସୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମିତା, ଦାନାଦିକିରିୟାୱ । ଇମିନା ନୟେନ ପାରମୀନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କତିୱିଧାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସୱିଧା, ତା ପନ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଆଗତାୟେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମି’’ନ୍ତିଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୧୬) ।
ୟଥା ଚାହ –
‘‘କତି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମା ? ଦସ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମା । କତମେ ଦସ ? ଦାନଂ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୁଦ୍ଧକାରକୋ ଧମ୍ମୋ, ସୀଲଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଞ୍ଞା ୱୀରିୟଂ ଖନ୍ତି ସଚ୍ଚମଧିଟ୍ଠାନଂ ମେତ୍ତା ଉପେକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧକାରକୋ ଧମ୍ମୋ, ଇମେ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ଦସ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମାତି । ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା, ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୁଗତୋ ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ ସତ୍ଥା –
‘ଦାନଂ ସୀଲଞ୍ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞା ୱୀରିୟେନ ପଞ୍ଚମଂ ।
ଖନ୍ତି ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ମେତ୍ତୁପେକ୍ଖାତି ତେ ଦସା’ତି’’ ॥
କେଚି ପନ ‘‘ଛବ୍ବିଧା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଏତାସଂ ସଙ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପନ ସଙ୍ଗହୋ ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
କୋ ତାସଂ କମୋତି ଏତ୍ଥ କମୋ ନାମ ଦେସନାକ୍କମୋ, ସୋ ଚ ପଠମସମାଦାନହେତୁକୋ, ସମାଦାନଂ ପୱିଚୟହେତୁକଂ, ଇତି ୟଥା ଆଦିମ୍ହି ପୱିଚିତା ସମାଦିନ୍ନା ଚ, ତଥା ଦେସିତା । ତତ୍ଥ ଚ ଦାନଂ ସୀଲସ୍ସ ବହୂପକାରଂ ସୁକରଞ୍ଚାତି ତଂ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନଂ ସୀଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସନ୍ତି ଦାନାନନ୍ତରଂ ସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପରିଗ୍ଗହିତଂ, ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପଞ୍ଞା ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତା, ୱୀରିୟଂ ଖନ୍ତିପରିଗ୍ଗହିତଂ, ଖନ୍ତି ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତା, ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ମେତ୍ତାପରିଗ୍ଗହିତଂ, ମେତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାପରିଗ୍ଗହିତା ମହପ୍ଫଲା ହୋତି ମହାନିସଂସାତି ମେତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖା ପନ କରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତା, କରୁଣା ଚ ଉପେକ୍ଖାପରିଗ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ପନ ମହାକାରୁଣିକା ବୋଧିସତ୍ତା ସତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତୀତି ? ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବୟୁତ୍ତେସୁ କଞ୍ଚି କାଲଂ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା ଚାତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ନ ସତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖକା, ସତ୍ତକତେସୁ ପନ ୱିପ୍ପକାରେସୁ ଉପେକ୍ଖକା ହୋନ୍ତୀତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପଚୁରଜନେସୁପି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା, ଅପ୍ପଫଲତ୍ତା, ସୁକରତ୍ତା ଚ ଆଦିମ୍ହି ଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲେନଦାୟକପଟିଗ୍ଗାହକସୁଦ୍ଧିତୋ, ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିତୋ, କାୟୱଚୀସୁଚରିତଂ ୱତ୍ୱା ମନୋସୁଚରିତୱଚନତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ଝାନସମିଜ୍ଝନତୋ, କମ୍ମାପରାଧପ୍ପହାନେନ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ୱା କିଲେସାପରାଧପ୍ପହାନେନ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୱଚନତୋ, ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନୱଚନତୋ ଚ ସୀଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସ ସିଦ୍ଧିପରିସୁଦ୍ଧିତୋ, ଝାନାଭାୱେ ପଞ୍ଞାଭାୱୱଚନତୋ । ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା ହି ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଚ ସମାଧି । ସମଥନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ପରହିତଜ୍ଝାନେନ ପରହିତକରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲୱଚନତୋ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ସତ୍ତହିତାୟ ଆରମ୍ଭସ୍ସ ଅଚ୍ଛରିୟତାୱଚନତୋ, ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ନିସମ୍ମକାରିତଂ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନୱଚନତୋ ଚ । ନିସମ୍ମକାରିନୋ ହି ଉଟ୍ଠାନଂ ଫଲୱିସେସମାୱହତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ଅନନ୍ତରଂ ୱୀରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱୀରିୟେନ ତିତିକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ । ୱୀରିୟୱା ହି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତ୍ତା ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ଉପନୀତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତି ୱୀରିୟସ୍ସ ତିତିକ୍ଖାଲଙ୍କାରଭାୱତୋ । ୱୀରିୟୱତୋ ହି ତିତିକ୍ଖା ସୋଭତି । ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ସମଥନିମିତ୍ତୱଚନତୋ, ଅଚ୍ଚାରମ୍ଭେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋସପ୍ପହାନୱଚନତୋ । ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋସୋ ପହୀୟତି । ୱୀରିୟୱତୋ ସାତଚ୍ଚକରଣୱଚନତୋ । ଖନ୍ତିବହୁଲୋ ହି ଅନୁଦ୍ଧତୋ ସାତଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି । ଅପ୍ପମାଦୱତୋ ପରହିତକିରିୟାରମ୍ଭେ ପଚ୍ଚୁପକାରତଣ୍ହାଭାୱୱଚନତୋ । ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନେ ହି ସତି ତଣ୍ହା ନ ହୋତି । ପରହିତାରମ୍ଭେ ପରମେପି ପରକତଦୁକ୍ଖସହନଭାୱୱଚନତୋ ଚ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା। ସଚ୍ଚେନ ଖନ୍ତିୟା ଚିରାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଅପକାରିନୋ ଅପକାରଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ତଦୁପକାରକରଣେ ଅୱିସଂୱାଦୱଚନତୋ, ଖନ୍ତିୟା ଅପୱାଦୱାଚାୱିକମ୍ପନେନ ଭୂତୱାଦିତାୟ ଅୱିଜହନୱଚନତୋ, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ତଦୁପବ୍ରୂହିତଞାଣସଚ୍ଚୱଚନତୋ ଚ ଖନ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ସଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ । ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହି ୱିରତି ସିଜ୍ଝତି । ଅୱିସଂୱାଦିତଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଚଲଭାୱୱଚନତୋ । ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ ହି ଦାନାଦୀସୁ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ପୱତ୍ତତି । ଞାଣସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ସମ୍ଭାରେସୁ ପୱତ୍ତିନିଟ୍ଠାପନୱଚନତୋ । ୟଥାଭୂତଞାଣୱା ହି ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ତେ ଚ ନିଟ୍ଠାପେତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଭାୱତୋତି ସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମେତ୍ତାୟ ପରହିତକରଣସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧିତୋ, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ୱା ହିତୂପସଂହାରୱଚନତୋ । ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ହି ଅଧିତିଟ୍ଠମାନୋ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ହୋତି । ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ସମାଦାନାୱିକୋପନତୋ, ସମାଦାନସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ମେତ୍ତା ୱୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାୟ ମେତ୍ତାୱିସୁଦ୍ଧିତୋ, ସତ୍ତେସୁ ହିତୂପସଂହାରଂ ୱତ୍ୱା ତଦପରାଧେସୁ ଉଦାସୀନତାୱଚନତୋ, ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ୱତ୍ୱା ତନ୍ନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱନାୱଚନତୋ, ‘‘ହିତକାମସତ୍ତେପି ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଅଚ୍ଛରିୟଗୁଣଭାୱୱଚନତୋ ଚ ମେତ୍ତାୟ ଅନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତାତି ଏୱମେତାସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କାନି ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ? ଏତ୍ଥ ଅୱିସେସେନ ତାୱ ସବ୍ବାପି ପାରମିୟୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା, ପରେସଂ ଉପକାରକରଣରସା, ଅୱିକମ୍ପନରସା ୱା, ହିତେସିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ବୁଦ୍ଧତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ମହାକରୁଣାପଦଟ୍ଠାନା, କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପଦଟ୍ଠାନା ୱା ।
ୱିସେସେନ ପନ ୟସ୍ମା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଅତ୍ତୁପକରଣପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ଦାନପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ କାୟୱଚୀସୁଚରିତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅକତ୍ତବ୍ବୱିରତି, କତ୍ତବ୍ବକରଣଚେତନାଦୟୋ ଚ ସୀଲପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ କାମଭୱେହି ନିକ୍ଖମନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମାନଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ପଞ୍ଞାପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ କାୟଚିତ୍ତେହି ପରହିତାରମ୍ଭୋ ୱୀରିୟପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାପରାଧସହନଂ ଅଦୋସପ୍ପଧାନୋ ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଖନ୍ତିପାରମିତା। କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱିରତିଚେତନାଦିଭେଦଂ ଅୱିସଂୱାଦନଂ ସଚ୍ଚପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅଚଲସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନଂ ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତୋ ଲୋକସ୍ସ ହିତୂପସଂହାରୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅବ୍ୟାପାଦୋ ମେତ୍ତାପାରମିତା । କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ଅନୁନୟପଟିଘୱିଦ୍ଧଂସିନୀ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ସମପ୍ପୱତ୍ତି ଉପେକ୍ଖାପାରମିତା ।
ତସ୍ମା ପରିଚ୍ଚାଗଲକ୍ଖଣଂ ଦାନଂ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଲୋଭୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ଅନାସତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଭୱୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା, ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୀଲନଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲଂ, ସମାଧାନଲକ୍ଖଣଂ, ପତିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ଅନୱଜ୍ଜରସଂ ୱା, ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପପଦଟ୍ଠାନଂ । କାମତୋ ଭୱତୋ ଚ ନିକ୍ଖମନଲକ୍ଖଣଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ତଦାଦୀନୱୱିଭାୱନରସଂ, ତତୋ ଏୱ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ୱା କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସା ପଦୀପୋ ୱିୟ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ, ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା, ଚତୁସଚ୍ଚପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ଉସ୍ସାହଲକ୍ଖଣଂ ୱୀରିୟଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଖମନଲକ୍ଖଣା ଖନ୍ତି, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସହନରସା, ଅଧିୱାସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅୱିରୋଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ଅୱିସଂୱାଦନଲକ୍ଖଣଂ ସଚ୍ଚଂ, ୟାଥାୱୱିଭାୱନରସଂ [ୟଥାସଭାୱୱିଭାୱନରସଂ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୟ)], ସାଧୁତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋରଚ୍ଚପଦଟ୍ଠାନଂ । ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନରସଂ, ତତ୍ଥ ଅଚଲତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ବୋଧିସମ୍ଭାରପଦଟ୍ଠାନଂ । ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା, ହିତୂପସଂହାରରସା, ଆଘାତୱିନୟନରସା ୱା, ସୋମ୍ମଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ମନାପଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସମଭାୱଦସ୍ସନରସା, ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଦଟ୍ଠାନା । ଏତ୍ଥ ଚ କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତତା ଦାନାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଚାଗାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟତୋ ତାନି ପାରମୀସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭନ୍ତୀତି ।
କୋପଚ୍ଚୟୋତି ଅଭିନୀହାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋ ହି ଅୟଂ ‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନସମ୍ପାଦିତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ତାରେୟ୍ୟଂ, ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେୟ୍ୟଂ, ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେୟ୍ୟଂ, ସୁଦ୍ଧୋ ସୋଧେୟ୍ୟଂ, ଦନ୍ତୋ ଦମେୟ୍ୟଂ, ସନ୍ତୋ ସମେୟ୍ୟଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେୟ୍ୟଂ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୟ) ପୱତ୍ତୋ ଅଭିନୀହାରୋ, ସୋ ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ହି ଉଦ୍ଧଂ ପାରମୀନଂ ପୱିଚୟୁପଟ୍ଠାନସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ ମହାପୁରିସାନଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ।
ୟଥା ଚ ଅଭିନୀହାରୋ, ଏୱଂ ମହାକରୁଣା, ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ଦାନାଦୀନଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରଭାୱସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତା ପଞ୍ଞା, ୟାହି କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲତାହି ମହାପୁରିସାନଂ ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତା, ନିରନ୍ତରଂ ପରହିତକରଣପସୁତତା, ସୁଦୁକ୍କରେହିପି ମହାବୋଧିସତ୍ତଚରିତେହି ୱିସାଦାଭାୱୋ, ପସାଦସମ୍ବୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣାୱତ୍ଥାସୁପି ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖପଟିଲାଭହେତୁଭାୱୋ ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି, କରୁଣାୟ ବୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଦ୍ଧି । ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ତରତି, କରୁଣାୟ ପରେ ତାରେତି । ପଞ୍ଞାୟ ପରଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି, କରୁଣାୟ ପରଦୁକ୍ଖପଟିକାରଂ ଆରଭତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, କରୁଣାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ତଥା ପଞ୍ଞାୟ ପରିନିବ୍ବାନାଭିମୁଖୋ ହୋତି, କରୁଣାୟ ତଂ ନ ପାପୁଣାତି । ତଥା କରୁଣାୟ ସଂସାରାଭିମୁଖୋ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ର ନାଭିରମତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜତି, କରୁଣାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ପୱତ୍ତୋ, କରୁଣାୟ ସବ୍ବେପି ଅନୁକମ୍ପତି, ପଞ୍ଞାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅହଂକାରମମଂକାରାଭାୱୋ, କରୁଣାୟ ଆଲସିୟଦୀନତାଭାୱୋ । ତଥା ପଞ୍ଞାକରୁଣାହି ୟଥାକ୍କମଂ ଅତ୍ତପରନାଥତା, ଧୀରୱୀରଭାୱୋ, ଅନତ୍ତନ୍ତପଅପରନ୍ତପତା, ଅତ୍ତହିତପରହିତନିପ୍ଫତ୍ତି, ନିବ୍ଭୟାଭିଂସନକଭାୱୋ, ଧମ୍ମାଧିପତିଲୋକାଧିପତିତା, କତଞ୍ଞୁପୁବ୍ବକାରିଭାୱୋ, ମୋହତଣ୍ହାୱିଗମୋ, ୱିଜ୍ଜାଚରଣସିଦ୍ଧି, ବଲୱେସାରଜ୍ଜନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ପାରମିତାଫଲସ୍ସ ୱିସେସେନ ଉପାୟଭାୱତୋ ପଞ୍ଞାକରୁଣା ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ପାରମୀନଂ ୱିୟ ପଣିଧାନସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ ।
ତଥା ଉସ୍ସାହଉମ୍ମଙ୍ଗଅୱତ୍ଥାନହିତଚରିୟା ଚ ପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା, ୟା ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘କତି ପନ ଭନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ ? ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ । କତମା ଚତସ୍ସୋ ? ଉସ୍ସାହୋ ଚ ହୋତି ୱୀରିୟଂ, ଉମଙ୍ଗୋ ଚ ହୋତି ପଞ୍ଞାଭାୱନା, ଅୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ହୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ମେତ୍ତାଭାୱନା ଚ ହୋତି ହିତଚରିୟା । ଇମା ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି) ।
ତଥା ନେକ୍ଖମ୍ମପୱିୱେକଅଲୋଭାଦୋସାମୋହନିସ୍ସରଣପ୍ପଭେଦା ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା କାମେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ପୱିୱେକ…ପେ॰… ସଙ୍ଗଣିକାୟ, ଅଲୋଭ…ପେ॰… ଲୋଭେ, ଅଦୋସ…ପେ॰… ଦୋସେ, ଅମୋହ…ପେ॰… ମୋହେ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସବ୍ବଭୱେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୯ ୱାକ୍ୟଖନ୍ଧେପି) ।
ତସ୍ମା ଏତେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା ଦାନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଲୋଭାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ଅଲୋଭାଦିଅଧିକଭାୱେନ ଚ ୱିନା ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅଲୋଭାଦୀନଞ୍ହି ଅଧିକଭାୱେନ ପରିଚ୍ଚାଗାଦିନିନ୍ନଚିତ୍ତତା ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟାଦିତାତି । ୟଥା ଚେତେ, ଏୱଂ ଦାନଜ୍ଝାସୟତାଦୟୋପି । ୟଥାହ –
‘‘କତି ପନ ଭନ୍ତେ ବୋଧାୟ ଚରନ୍ତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟା ? ଦସ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୋଧାୟ ଚରନ୍ତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟା । କତମେ ଦସ ? ଦାନଜ୍ଝାସୟା ସାରିପୁତ୍ତ ବୋଧିସତ୍ତା ମଚ୍ଛେରେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ସୀଲ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖଜ୍ଝାସୟା ସାରିପୁତ୍ତ ବୋଧିସତ୍ତା ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି ।
ଏତେସୁ ହି ମଚ୍ଛେରଅସଂୱରକାମୱିଚିକିଚ୍ଛାକୋସଜ୍ଜଅକ୍ଖନ୍ତିୱିସଂୱାଦଅନଧିଟ୍ଠାନବ୍ୟାପାଦ- ସୁଖଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଦାନାଦିନିନ୍ନଚିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତା ଦାନଜ୍ଝାସୟତାଦୟୋ ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା କାରଣନ୍ତି। ତଥା ଅପରିଚ୍ଚାଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥାୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱିଧି – ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଗୋମହିଂସଦାସିଦାସପୁତ୍ତଦାରାଦିପରିଗ୍ଗହବ୍ୟାସତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଖେତ୍ତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁକାମଭାୱେନ ବହୁପତ୍ଥନୀୟଭାୱତୋ, ରାଜଚୋରାଦିସାଧାରଣଭାୱତୋ, ୱିୱାଦାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ସପତ୍ତକରଣତୋ, ନିସ୍ସାରତୋ, ପଟିଲାଭପରିପାଲନେସୁ ପରୱିହେଠନହେତୁତୋ, ୱିନାସନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସୋକାଦିଅନେକୱିହିତବ୍ୟସନାୱହତୋ, ତଦାସତ୍ତିନିଦାନଞ୍ଚ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତାନଂ ଅପାୟୂପପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋତି ଏୱଂ ୱିୱିଧୱିପୁଲାନତ୍ଥାୱହା ଏତେ ଅତ୍ଥା ନାମ, ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗୋୟେୱେକୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋତି ପରିଚ୍ଚାଗେ ଅପ୍ପମାଦୋ କରଣୀୟୋ ।
ଅପିଚ ‘‘ୟାଚକୋ ୟାଚମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନତୋ ମୟ୍ହଂ ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ପହାୟ ଗମନୀୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରଲୋକଂ ୟାହୀତି ମୟ୍ହଂ ଉପଦେସକୋ’’ତି ଚ ‘‘ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ଅଗାରେ ମରଣଗ୍ଗିନା ଆଦିତ୍ତେ ଲୋକେ ତତୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକସ୍ସ ଅପୱାହକସହାୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପୱାହିତସ୍ସ ଚସ୍ସ ନିଜ୍ଝାୟନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନଭୂତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଦାନସଙ୍ଖାତେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମସ୍ମିଂ ସହାୟଭାୱତୋ, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଗ୍ଗଭୂତାୟ ପରମଦୁଲ୍ଲଭାୟ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟା ସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ଚ ପରମୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ତଥା ‘‘ଉଳାରେ କମ୍ମନି ଅନେନାହଂ ସମ୍ଭାୱିତୋ, ତସ୍ମା ସା ସମ୍ଭାୱନା ଅୱିତଥା କାତବ୍ବା’’ତି ଚ ‘‘ଏକନ୍ତଭେଦିତାୟ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅୟାଚିତେନପି ମୟା ଦାତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ୟାଚିତେନା’’ତି ଚ ‘‘ଉଳାରଜ୍ଝାସୟେହି ଗୱେସିତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବୋ, ସୟମେୱାଗତୋ ମମ ପୁଞ୍ଞେନା’’ତି ଚ ‘‘ୟାଚକସ୍ସ ଦାନାପଦେସେନ ମୟ୍ହମେୱାୟମନୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅହଂ ୱିୟ ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୋ ମୟା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅସତି ୟାଚକେ କଥଂ ମୟ୍ହଂ ଦାନପାରମୀ ପୂରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ୟାଚକାନମେୱତ୍ଥାୟ ମୟା ସବ୍ବୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅୟାଚିତ୍ୱା ମମ ସନ୍ତକଂ ୟାଚକା ସୟମେୱ କଦା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘କଥମହଂ ୟାଚକାନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ ମନାପୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱା ତେ ମୟ୍ହଂ ପିୟା ଚସ୍ସୁ ମନାପା’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱାହଂ ଦଦମାନୋ, ଦତ୍ୱାପି ଚ ଅତ୍ତମନୋ ଅସ୍ସଂ ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱା ମେ ୟାଚକା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଉଳାରୋ ଚ ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱାହମୟାଚିତୋୟେୱ ୟାଚକାନଂ ହଦୟମଞ୍ଞାୟ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସତି ଧନେ ୟାଚକେ ଚ ଅପରିଚ୍ଚାଗୋ ମହତୀ ମୟ୍ହଂ ୱଞ୍ଚନା’’ତି ଚ ‘‘କଥଂ ୱାହଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗାନି ଜୀୱିତଂ ୱାପି ୟାଚକାନଂ ପରିଚ୍ଚଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ‘‘ଅତ୍ଥୋ ନାମାୟଂ ନିରପେକ୍ଖଂ ଦାୟକଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ୟଥା ତଂ ନିରପେକ୍ଖଂ ଖେପକଂ କିଟକୋ’’ତି ଅତ୍ଥେ ନିରପେକ୍ଖତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ୟାଚମାନୋ ପନ ୟଦି ପିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି, ‘‘ପିୟୋ ମଂ ୟାଚତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଅଥ ଉଦାସୀନପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି, ‘‘ଅୟଂ ମଂ ୟାଚମାନୋ ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ପରିଚ୍ଚାଗେନ ମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଦଦନ୍ତୋପି ହି ୟାଚକାନଂ ପିୟୋ ହୋତୀତି । ଅଥ ପନ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୟାଚତି, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ମଂ ୟାଚତି, ଅୟଂ ମଂ ୟାଚମାନୋ ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱେରୀପି ପିୟୋ ମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱିସେସତୋ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ ୱିୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେସୁପି ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କରୁଣଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ଚିରକାଲପରିଭାୱିତତ୍ତା ଲୋଭସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱିସୟା ଲୋଭଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ବୋଧିସତ୍ତପଟିଞ୍ଞେନ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ନନୁ ତୟା ସପ୍ପୁରିସ ସମ୍ବୋଧାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କରୋନ୍ତେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଉପକାରତ୍ଥାୟ ଅୟଂ କାୟୋ ନିସ୍ସଟ୍ଠୋ, ତପ୍ପରିଚ୍ଚାଗମୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ, ତତ୍ଥ ନାମ ତେ ବାହିରେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅତିସଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତି ହତ୍ଥିସିନାନସଦିସୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ତୟା ନ କତ୍ଥଚି ସଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ମହତୋ ଭେସଜ୍ଜରୁକ୍ଖସ୍ସ ତିଟ୍ଠତୋ ମୂଲଂ ମୂଲତ୍ଥିକା ହରନ୍ତି, ପପଟିକଂ, ତଚଂ, ଖନ୍ଧଂ, ୱିଟପଂ, ସାରଂ, ସାଖଂ, ପଲାସଂ, ପୁପ୍ଫଂ, ଫଲଂ ଫଲତ୍ଥିକା ହରନ୍ତି, ନ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ଏତେ ହରନ୍ତୀ’’ତି ୱିତକ୍କସମୁଦାଚାରୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପଜ୍ଜନ୍ତେନ ମୟା ମହାଦୁକ୍ଖେ ଅକତଞ୍ଞୁକେ ନିଚ୍ଚାସୁଚିମ୍ହି କାୟେ ପରେସଂ ଉପକାରାୟ ୱିନିୟୁଜ୍ଜମାନେ ଅଣୁମତ୍ତୋପି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କୋ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, କୋ ୱା ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଏକନ୍ତଭେଦନୱିକିରଣୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମେସୁ, କେୱଲଂ ପନ ସମ୍ମୋହୱିଜମ୍ଭିତମେତଂ, ୟଦିଦଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’ତି ଅଭିନିୱେସୋ । ତସ୍ମା ବାହିରେସୁ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁପି କରଚରଣନୟନାଦୀସୁ, ମଂସାଦୀସୁ ଚ ଅନପେକ୍ଖେନ ହୁତ୍ୱା ‘ତଂତଦତ୍ଥିକା ହରନ୍ତୂ’ତି ନିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୋ ଚସ୍ସ ବୋଧାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ କାୟଜୀୱିତେସୁ ନିରପେକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ସୁୱିସୁଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି । ସୋ ୱିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମନ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ ଞାୟପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତୋ, ଆୟାପାୟୁପାୟକୋସଲ୍ଲସମନ୍ନାଗମେନ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗେନ, ଅଭୟଦାନସଦ୍ଧମ୍ମଦାନେହି ଚ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି । ଅୟଂ ତାୱ ଦାନପାରମିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୟୋ ।
ସୀଲପାରମିୟଂ ପନ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ଇଦଞ୍ହି ସୀଲଂ ନାମ ଗଙ୍ଗୋଦକାଦୀହି ୱିସୋଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୋସମଲସ୍ସ ୱିକ୍ଖାଲନଜଲଂ, ହରିଚନ୍ଦନାଦୀହି ୱିନେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରାଗାଦିପରିଳାହୱିନୟନଂ, ହାରମକୁଟକୁଣ୍ଡଲାଦୀହି ପଚୁରଜନାଲଙ୍କାରେହି ଅସାଧାରଣୋ ସାଧୂନଂ ଅଲଙ୍କାରୱିସେସୋ, ସବ୍ବଦିସାୱାୟନତୋ ଅକିତ୍ତିମୋ, ସବ୍ବକାଲାନୁରୂପୋ ଚ ସୁରଭିଗନ୍ଧୋ, ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀହି ଦେୱତାହି ଚ ୱନ୍ଦନୀୟାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପରମୋ ୱସୀକରଣମନ୍ତୋ, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦି ଦେୱଲୋକାରୋହନସୋପାନପନ୍ତି, ଝାନାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଧିଗମୁପାୟୋ, ନିବ୍ବାନମହାନଗରସ୍ସ ସମ୍ପାପକମଗ୍ଗୋ, ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂମି, ୟଂ ୟଂ ୱା ପନିଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମିଜ୍ଝନୂପାୟଭାୱତୋ ଚିନ୍ତାମଣିକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିକେ ଚ ଅତିସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଜ୍ଝତି ଭିକ୍ଖୱେ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୫) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚାତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୧), ତଥା ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ ଆନନ୍ଦ କୁସଲାନି ସୀଲାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧; ୧୧.୧), ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଗହପତୟୋ ଆନିସଂସା ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୦; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୧୮୫) ସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ସୀଲସ୍ସ ଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା, ତଥା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ୱସେନ ସୀଲୱିରହେ ଆଦୀନୱା ।
ପୀତିସୋମନସ୍ସନିମିତ୍ତତୋ, ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାଭାୱତୋ, ୱିଞ୍ଞୂହି ପାସଂସଭାୱତୋ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରହେତୁତୋ, ସୋତ୍ଥିଟ୍ଠାନତୋ, ଅଭିଜନସାପତେୟ୍ୟାଧିପତେୟ୍ୟାୟୁରୂପଟ୍ଠାନବନ୍ଧୁମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅତିସୟନତୋ ଚ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସୀଲୱତୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସମ୍ପଦାହେତୁ ମହନ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘କତଂ ୱତ ମୟା କୁସଲଂ, କତଂ କଲ୍ୟାଣଂ, କତଂ ଭୀରୁତ୍ତାଣ’’ନ୍ତି । ତଥା ସୀଲୱତୋ ଅତ୍ତା ନ ଉପୱଦତି, ନ ପରେ ୱିଞ୍ଞୂ, ଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାନଂ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ‘‘ସୀଲୱା ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାସଂସୋ ହୋତି । ତଥା ସୀଲୱତୋ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘କତଂ ୱତ ମୟା ପାପଂ, କତଂ ଲୁଦ୍ଦଂ, କତଂ କିବ୍ବିସ’’ନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ନ ହୋତି । ସୀଲଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଅପ୍ପମାଦାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଭୋଗବ୍ୟସନାଦିପରିହାରମୁଖେନ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତୋ, ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ ଚ ପରମଂ ସୋତ୍ଥିଟ୍ଠାନଂ, ନିହୀନଜଚ୍ଚୋପି ସୀଲୱା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନଂ ପୂଜନୀୟୋ ହୋତୀତି କୁଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତିସେତି ସୀଲସମ୍ପଦା, ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ମହାରାଜ, ଇଧ ତେ ଅସ୍ସ ପୁରିସୋ ଦାସୋ କମ୍ମକରୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୩) ୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ଚୋରାଦୀହି ଅସାଧାରଣତୋ, ପରଲୋକାନୁଗମନତୋ, ମହପ୍ଫଲଭାୱତୋ, ସମଥାଦିଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଚ ବାହିରଧନଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ, ପରମସ୍ସ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ସୀଲନିମିତ୍ତଞ୍ହି ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟେସୁ ସତ୍ତାନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୱସ୍ସସତଦୀଘପ୍ପମାଣତୋ ଜୀୱିତତୋ ଏକାହମ୍ପି ସୀଲୱତୋ ଜୀୱିତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠତାୱଚନତୋ, ସତି ଚ ଜୀୱିତେ ସିକ୍ଖାନିକ୍ଖେପସ୍ସ ମରଣତାୱଚନତୋ ସୀଲଂ ଜୀୱିତତୋ ୱିସିଟ୍ଠତରଂ । ୱେରୀନମ୍ପି ମନୁଞ୍ଞଭାୱାୱହନତୋ, ଜରାରୋଗୱିପତ୍ତୀହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ ଚ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତିସେତି ସୀଲଂ । ପାସାଦହମ୍ମିୟାଦିଟ୍ଠାନୱିସେସେ, ରାଜୟୁୱରାଜସେନାପତିଆଦିଟ୍ଠାନୱିସେସେ ଚ ଅତିସେତି ସୀଲଂ ସୁଖୱିସେସାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ। ସଭାୱସିନିଦ୍ଧେ ସନ୍ତିକାୱଚରେପି ବନ୍ଧୁଜନେ ମିତ୍ତଜନେ ଚ ଅତିସେତି ଏକନ୍ତହିତସମ୍ପାଦନତୋ, ପରଲୋକାନୁଗମନତୋ ଚ । ‘‘ନ ତଂ ମାତା ପିତା କୟିରା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ତଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦିଭେଦେହି, ମନ୍ତାଗଦସୋତ୍ଥାନପ୍ପୟୋଗେହି ଚ ଦୁରାରକ୍ଖଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆରକ୍ଖଭାୱେନ ସୀଲମେୱ ୱିସିଟ୍ଠତରଂ ଅତ୍ତାଧୀନତୋ, ଅପରାଧୀନତୋ, ମହାୱିସୟତୋ ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତିଆଦି (ଜା॰ ୧.୯.୧୦୨) । ଏୱମନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣା ଚେୱ ସୀଲସମ୍ପଦା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଚୟେନ ସୀଲପଟିପକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଦୋସାଦୟୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ବୋଧିସତ୍ତପଟିଞ୍ଞେନ ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ନନୁ ତୟା ସମ୍ବୋଧାୟ ପଣିଧାନଂ କତଂ, ସୀଲୱିକଲେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଲୋକିୟାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତୁଂ, ପଗେୱ ଲୋକୁତ୍ତରା, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପନ ଅଗ୍ଗଭୂତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ସୀଲେନ ପରମୁକ୍କଂସଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡ’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମା ସୀଲଂ ପରିରକ୍ଖନ୍ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୟା ପେସଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅପି ଚ ତୟା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୟାନତ୍ତୟେ ସତ୍ତାନଂ ଅୱତାରଣପରିପାଚନାନି କାତବ୍ବାନି, ସୀଲୱିକଲସ୍ସ ଚ ୱଚନଂ ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ହୋତି ଅସପ୍ପାୟାହାରୱିଚାରସ୍ସ ୱିୟ ୱେଜ୍ଜସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନଂ, ତସ୍ମା କଥାହଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ଅୱତାରଣପରିପାଚନାନି କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସଭାୱପରିସୁଦ୍ଧସୀଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ‘‘ଝାନାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ମେ ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରକରଣସମତ୍ଥତା, ପଞ୍ଞାପାରମୀଆଦିପରିପୂରଣଞ୍ଚ, ଝାନାଦୟୋ ଚ ଗୁଣା ସୀଲପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲଂ ପରିସୋଧେତବ୍ବଂ ।
ତଥା ‘‘ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ ରଜୋପଥୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦) ଘରାୱାସେ ‘‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭; ମହାନି॰ ୩, ୬;), ‘‘ମାତାପି ପୁତ୍ତେନ ୱିୱଦତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮, ୧୭୮) ଚ କାମେସୁ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁରିସୋ ଇଣଂ ଆଦାୟ କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୮) କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧.୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୪) ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀସୁ ଆନିସଂସପଟିସଙ୍ଖାୱସେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩) ୱୀମଂସସୁତ୍ତାଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୮୭) ୱସେନ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଆସିୱିସୋପମସୁତ୍ତାଦିୱସେନ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୟଂ) ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଥା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ଦାନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟଥାସକଂ ବ୍ୟାପାରସମତ୍ଥା ଚ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପଞ୍ଞାଗୁଣା ମନସି କାତବ୍ବା । ୟଥେୱ ହି ଜୀୱିତେନ ୱିନା ସରୀରୟନ୍ତଂ ନ ସୋଭତି, ନ ଚ ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାସୁ ପଟିପତ୍ତିସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ୟଥା ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ୟଥାସକଂ ୱିସୟେସୁ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନପ୍ପହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ସକିଚ୍ଚପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅସମତ୍ଥାନୀତି ପରିଚ୍ଚାଗାଦିପଟିପତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞା ପଧାନକାରଣଂ । ଉମ୍ମୀଲିତପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁକା ହି ମହାସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନିପି ଦତ୍ୱା ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସକା, ଅପରୱମ୍ଭକା ଚ ହୋନ୍ତି, ଭେସଜ୍ଜରୁକ୍ଖା ୱିୟ ୱିକପ୍ପରହିତା କାଲତ୍ତୟେପି ସୋମନସ୍ସଜାତା । ପଞ୍ଞାୱସେନ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ପରହିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦାନପାରମିଭାୱଂ ଉପେତି । ଅତ୍ତତ୍ଥଞ୍ହି ଦାନଂ ୱୁଡ୍ଢିସଦିସଂ ହୋତି ।
ତଥା ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସାୱିୟୋଗତୋ ସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିୟେୱ ନ ସମ୍ଭୱତି, କୁତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ଚ ଘରାୱାସେ କାମଗୁଣେସୁ ସଂସାରେ ଚ ଆଦୀନୱଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଝାନସମାପତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଝାନସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନନିନ୍ନୋ, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠପେତୀତି ।
ୱୀରିୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାରହିତଂ ୟଦିଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି ଦୁରାରମ୍ଭଭାୱତୋ । ୱରମେୱ ହି ଅନାରମ୍ଭୋ ଦୁରାରମ୍ଭତୋ, ପଞ୍ଞାସହିତେନ ପନ ୱୀରିୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଦୁରଧିଗମଂ ଉପାୟପଟିପତ୍ତିତୋ । ତଥା ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ପରାପକାରାଦିଅଧିୱାସକଜାତିୟୋ ହୋତି, ନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ପଞ୍ଞାୱିରହିତସ୍ସ ଚ ପରେହି ଉପନୀତା ଅପକାରା ଖନ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖମେୱ ଅନୁବ୍ରୂହେନ୍ତି, ପଞ୍ଞୱତୋ ପନ ତେ ଖନ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିବ୍ରୂହନୱସେନ ଅସ୍ସା ଥିରଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି ତେସଂ କାରଣାନି ପଟିପକ୍ଖେ ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ପରେସଂ ଅୱିସଂୱାଦକୋ ହୋତି । ତଥା ପଞ୍ଞାବଲେନ ଅତ୍ତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଧିତିସମ୍ପଦାୟ ସବ୍ବପାରମୀସୁ ଅଚଲସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନୋ ହୋତି, ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ଚ ପିୟମଜ୍ଝତ୍ତୱେରୀୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ହିତୂପସଂହାରକୁସଲୋ ହୋତି । ତଥା ପଞ୍ଞାୱସେନ ଲାଭାଦିଲୋକଧମ୍ମସନ୍ନିପାତେ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାସଂ ପାରମୀନଂ ପଞ୍ଞାୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିହେତୂତି ପଞ୍ଞାଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ନ ଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତି, ଅନ୍ତରେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦଂ ନ ସୀଲସମ୍ପଦା, ସୀଲଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାରହିତସ୍ସ ନ ସମାଧିସମ୍ପଦା, ଅସମାହିତେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଅତ୍ତହିତମତ୍ତମ୍ପି ସାଧେତୁଂ, ପଗେୱ ଉକ୍କଂସଗତଂ ପରହିତନ୍ତି ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ‘‘ନନୁ ତୟା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାପାରିସୁଦ୍ଧିୟଂ ଆୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତେନ ଅତ୍ତା ଓୱଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ହି ମହାସତ୍ତୋ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠିତୋ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦, ୩୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୩୨) ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସତ୍ତେ ନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗେ ଅୱତାରେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ନେସଂ ପରିପାଚେତି । ତଥା ପଞ୍ଞାବଲେନ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ପୱିଚୟବହୁଲୋ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଦାନାଦୟୋ ଗୁଣେ ୱିସେସନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱଂ ନୟନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତସିକ୍ଖାୟ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତୀତି ଏୱମାଦିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରେ ପଞ୍ଞାଗୁଣେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପାରମୀ ଅନୁବ୍ରୂହେତବ୍ବା ।
ତଥା ଦିସ୍ସମାନପାରାନିପି ଲୋକିୟାନି କମ୍ମାନି ନିହୀନୱୀରିୟେନ ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି, ଅଗଣିତଖେଦେନ ପନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ଦୁରଧିଗମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ନିହୀନୱୀରିୟୋ ହି ‘‘ସଂସାରମହୋଘତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ସନ୍ତାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରଭିତୁମେୱ ନ ସକ୍କୁଣୋତି । ମଜ୍ଝିମୋ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱୋସାନମାପଜ୍ଜତି । ଉକ୍କଟ୍ଠୱୀରିୟୋ ପନ ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖୋ ଆରମ୍ଭପାରଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ଅପିଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥମାରମ୍ଭୋ, ତସ୍ସାପି ୱୀରିୟସ୍ସ ସିଥିଲଭାୱେନ ମନୋରଥାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ପଗେୱ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରେନା’’ତି ଚ ‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଦୋସଗଣାନଂ ମତ୍ତମହାଗଜାନଂ ୱିୟ ଦୁନ୍ନିୱାରୟଭାୱତୋ, ତନ୍ନିଦାନାନଞ୍ଚ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକସଦିସଭାୱତୋ, ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ସବ୍ବଦା ୱିୱଟମୁଖଭାୱତୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୋଜକାନଞ୍ଚ ପାପମିତ୍ତାନଂ ସଦା ସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ, ତଦୋୱାଦକାରିତାୟ ଚ ବାଲସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ସତି ସମ୍ଭୱେ ୟୁତ୍ତଂ ସୟମେୱ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରିତୁ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ୱୀରିୟାନୁଭାୱେନ ଦୂରୀ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦି ପନ ସମ୍ବୋଧି ଅତ୍ତାଧୀନେନ ୱୀରିୟେନ ସକ୍କା ସମଧିଗନ୍ତୁଂ, କିମେତ୍ଥ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଗୁଣାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ଖନ୍ତି ନାମାୟଂ ନିରୱସେସଗୁଣପଟିପକ୍ଖସ୍ସ କୋଧସ୍ସ ୱିଧମନତୋ ଗୁଣସମ୍ପାଦନେ ସାଧୂନମପ୍ପଟିହତମାୟୁଧଂ, ପରାଭିଭୱନେ ସମତ୍ଥାନଂ ଅଲଙ୍କାରୋ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ବଲସମ୍ପଦା, କୋଧଗ୍ଗିୱିନୟନୀ ଉଦକଧାରା, କଲ୍ୟାଣସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ, ପାପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱଚୀୱିସୱୂପସମକରୋ ମନ୍ତାଗଦୋ, ସଂୱରେ ଠିତାନଂ ପରମା ଧୀରପକତି, ଗମ୍ଭୀରାସୟତାୟ ସାଗରୋ, ଦୋସମହାସାଗରସ୍ସ ୱେଲା, ଅପାୟଦ୍ୱାରସ୍ସ ପିଧାନକୱାଟଂ, ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକାନଂ ଆରୋହଣସୋପାନଂ, ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଅଧିୱାସନଭୂମି, ଉତ୍ତମା କାୟୱଚୀମନୋୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଅପି ଚ ‘‘ଏତେ ସତ୍ତା ଖନ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଇଧ ଚେୱ ତପନ୍ତି, ପରଲୋକେ ଚ ତପନୀୟଧମ୍ମାନୁୟୋଗତୋ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦିପି ପରାପକାରନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖେତ୍ତଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ବୀଜଭୂତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ମୟାୱ ଅଭିସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆଣଣ୍ୟକାରଣମେତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅପକାରକେ ଅସତି କଥଂ ମୟ୍ହଂ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟଦିପାୟଂ ଏତରହି ଅପକାରକୋ, ଅୟଂ ନାମ ପୁବ୍ବେ ଅନେନ ମୟ୍ହଂ ଉପକାରୋ କତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପକାରୋ ଏୱ ୱା ଖନ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ଉପକାରୋ’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ସତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସଦିସା, ପୁତ୍ତକତାପରାଧେସୁ ଚ କୋ କୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟେନ କୋଧଭୂତାୱେସେନ ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଅପରଜ୍ଝତି, ସୋ କୋଧଭୂତାୱେସୋ ମୟା ୱିନେତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ୟେନ ଅପକାରେନ ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଅହମ୍ପି ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଅପରାଧୋ କତୋ, ୟତ୍ଥ ଚ କତୋ, ସବ୍ବେପି ତେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ନିରୁଦ୍ଧା, କସ୍ସିଦାନି କେନ କୋଧୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅନତ୍ତତାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ କୋ କସ୍ସ ଅପରଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ବ୍ରୂହେତବ୍ବା ।
ୟଦି ପନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଚୟେନ ପରାପକାରନିମିତ୍ତକୋ କୋଧୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ଖନ୍ତି ନାମେସା ପରାପକାରସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖପଟିପତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚୁପକାରକାରଣ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅପକାରୋ ଚ ମୟ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେନ ଦୁକ୍ଖୁପନିସାୟ ସଦ୍ଧାୟ, ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞାୟ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପକତିରେସା, ୟଦିଦଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିସୟସମାୟୋଗୋ, ତତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠୱିସୟସମାୟୋଗୋ ମୟ୍ହଂ ନ ସିୟାତି ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା’’ତି ଚ ‘‘କୋଧୱସିକୋ ସତ୍ତୋ କୋଧେନ ଉମ୍ମତ୍ତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ପଚ୍ଚପକାରେନା’’ତି ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ପିମେ ସତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଓରସପୁତ୍ତା ୱିୟ ପରିପାଲିତା, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ମୟା ଚିତ୍ତକୋପୋପି କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପରାଧକେ ଚ ସତି ଗୁଣେ ଗୁଣୱତି ମୟା ନ କୋପୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅସତି ଗୁଣେ ୱିସେସେନ କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘କୋପେନ ଚ ମୟ୍ହଂ ଗୁଣୟସା ନିହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୁଜ୍ଝନେନ ମୟ୍ହଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାଦୟୋ ସପତ୍ତକନ୍ତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧୋ ଚ ନାମାୟଂ ସବ୍ବାହିତକାରକୋ ସବ୍ବହିତୱିନାସକୋ ବଲୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ସତି ଚ ଖନ୍ତିୟା ନ କୋଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପରାଧକେନ ଅପରାଧନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ଆୟତିଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସତି ଚ ଖନ୍ତିୟା ମୟ୍ହଂ ତଦଭାୱୋ’’ତି ଚ ‘‘ଚିନ୍ତନେନ କୁଜ୍ଝନ୍ତେନ ଚ ମୟା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋୟେୱ ଅନୁୱତ୍ତିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧେ ଚ ମୟା ଖନ୍ତିୟା ଅଭିଭୂତେ ତସ୍ସ ଦାସଭୂତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ସମ୍ମଦେୱ ଅଭିଭୂତୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘କୋଧନିମିତ୍ତଂ ଖନ୍ତିଗୁଣପରିଚ୍ଚାଗୋ ମୟ୍ହଂ ନ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସତି ଚ କୋଧେ ଗୁଣୱିରୋଧିନି (ଗୁଣୱିରୋଧପଚ୍ଚନୀଧମ୍ମେ ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥାୟଂ) କିଂ ମେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅସତି ଚ ତେସୁ କଥାହଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରବହୁଲୋ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ଖନ୍ତିୟା ଚ ସତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ସମାହିତସ୍ସ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତତୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଖତାମତସନ୍ତପଣୀତାଦିଭାୱତୋ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି ‘ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଚ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟପଭାୱା’ତି’’, ତତୋ ଚ ‘‘ଅନୁଲୋମିୟଂ ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ‘କେୱଲା ଇମେ ଚ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଭାୱରହିତା ଧମ୍ମମତ୍ତା ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱୟନ୍ତି, ନ କୁତୋଚି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ କୁହିଞ୍ଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ କତ୍ଥଚି ପତିଟ୍ଠିତା, ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି କସ୍ସଚି ବ୍ୟାପାରୋ’ତି ଅହଂକାରମମଂକାରାନଧିଟ୍ଠାନତା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମତି, ୟେନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ବୋଧିୟା ନିୟତୋ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଖନ୍ତିପାରମିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ସଚ୍ଚେନ ୱିନା ସୀଲାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଚ ସଚ୍ଚଧମ୍ମାତିକ୍କମେ ଚ ସବ୍ବପାପଧମ୍ମାନଂ ସମୋସରଣତୋ, ଅସଚ୍ଚସନ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟିକଭାୱତୋ, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନାଦେୟ୍ୟୱଚନତାୱହନତୋ, ସମ୍ପନ୍ନସଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ସବ୍ବଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ ସବ୍ବବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିପାରିପୂରିସମନ୍ୱାୟତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମାୱିସଂୱାଦନେନ ସବ୍ବବୋଧିସମ୍ଭାରକିଚ୍ଚକରଣତୋ, ବୋଧିସତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ପରିନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚପାରମିୟା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ଦାନାଦୀସୁ ଦଳ୍ହସମାଦାନଂ, ତମ୍ପଟିପକ୍ଖସନ୍ନିପାତେ ଚ ନେସଂ ଅଚଲାୱତ୍ଥାନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଥିରଭାୱଂ ୱିନା ନ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରା ସମ୍ବୋଧିନିମିତ୍ତା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଧିଟ୍ଠାନେ ଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ତହିତମତ୍ତେ ଅୱତିଟ୍ଠନ୍ତେନାପି ସତ୍ତେସୁ ହିତଚିତ୍ତତଂ ୱିନା ନ ସକ୍କା ଇଧଲୋକପରଲୋକସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତୁଂ, ପଗେୱ ସବ୍ବସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମେନା’’ତି ଚ ‘‘ପଚ୍ଛା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ଇଦାନି ଲୋକିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖା ୟୁତ୍ତରୂପା’’ତି ଚ ‘‘ଇଦାନି ଆସୟମତ୍ତେନ ପରେସଂ ହିତସୁଖୂପସଂହାରଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କଦା ପୟୋଗେନ ତଂ ସାଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ଇଦାନି ମୟା ହିତସୁଖୂପସଂହାରେନ ସଂୱଦ୍ଧିତା ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗସହାୟା ମୟ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଏତେହି ୱିନା ନ ମୟ୍ହଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭୂତିନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ଏତେ ପରମଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ କୁସଲାୟତନଂ ଉତ୍ତମଂ ଗାରୱଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସୱିସେସଂ ସତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ହିତଜ୍ଝାସୟତା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତବ୍ବା, କିଞ୍ଚ କରୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋପି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତା ଅନୁବ୍ରୂହେତବ୍ବା । ୱିମରିୟାଦୀକତେନ ହି ଚେତସା ସତ୍ତେସୁ ହିତସୁଖୂପସଂହାରନିରତସ୍ସ ତେସଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତା ବଲୱତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦଳ୍ହମୂଲା, କରୁଣା ଚ ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନମାଦି ଚରଣଂ ପତିଟ୍ଠା ମୂଲଂ ମୁଖଂ ପମୁଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ମେତ୍ତାୟ ଗୁଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେ ସତ୍ତେହି କତା ୱିପ୍ପକାରା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ, ସତି ଚ ଚିତ୍ତୱିକାରେ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରାନଂ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ‘‘ମେତ୍ତାସିନେହେନ ସିନେହିତେ ଚିତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିନା ସମ୍ଭାରାନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧି ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅନୁପେକ୍ଖକୋ ସମ୍ଭାରେସୁ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ତବ୍ବିପାକଞ୍ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପରିଣାମେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେ ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଉପେକ୍ଖାରହିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରାୟଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ସଂୱରୱିସୋଧନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ଚ ‘‘ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଅରତିରତିସହସ୍ସେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମବଲସିଦ୍ଧିତୋ, ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖନୱସେନେୱ ସବ୍ବସମ୍ଭାରକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅନୁପେକ୍ଖନେ ପଧାନକିଚ୍ଚାକରଣତୋ, ଉପେକ୍ଖତୋୟେୱ ତିତିକ୍ଖାନିଜ୍ଝାନସମ୍ଭୱତୋ, ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେନ ସମାଦିନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନସିଦ୍ଧିତୋ, ପରାପକାରାଦୀସୁ ଅନାଭୋଗୱସେନେୱ ମେତ୍ତାୱିହାରନିପ୍ଫତ୍ତିତୋତି ସବ୍ବବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରିନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ ଉପେକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିନା ନୟେନ ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଅପରିଚ୍ଚାଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଦାନାଦିପାରମୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥା ସପରିକ୍ଖାରା ପଞ୍ଚଦସ ଚରଣଧମ୍ମା ପଞ୍ଚ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ତତ୍ଥ ଚରଣଧମ୍ମା ନାମ ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ଚ । ତେସୁ ସୀଲାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ତେରସପି ଧୁତଧମ୍ମା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୟୋ ଚ ପରିକ୍ଖାରୋ। ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ ସଦ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତୂପସମାନୁସ୍ସତି- ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନପସାଦନୀୟ- ଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତଦଧିମୁତ୍ତତା ପରିକ୍ଖାରୋ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ଅକୁସଲାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଅପାୟାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକୁସଲଧମ୍ମୁପତ୍ଥମ୍ଭନ- ଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହିରୋତ୍ତପ୍ପ ରହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲସେୱନତଦଧିମୁତ୍ତତା, ବାହୁସଚ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବୟୋଗପରିପୁଚ୍ଛକଭାୱସଦ୍ଧମ୍ମାଭିୟୋଗଅନୱଜ୍ଜୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦି- ପରିଚୟପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟତାକିଲେସଦୂରୀଭାୱଅପ୍ପସ୍ସୁତପରିୱଜ୍ଜନବହୁସ୍ସୁତସେୱନତଦଧିମୁତ୍ତତା, ୱୀରିୟସ୍ସ ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଗମନୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଧମ୍ମମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣ- ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନକୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲ- ସେୱନସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତଦଧିମୁତ୍ତତା, ସତିୟା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନତଦଧିମୁତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୁଚ୍ଛକଭାୱୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନଦୁପ୍ପଞ୍ଞ- ପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚ- ୱେକ୍ଖଣତଦଧିମୁତ୍ତତା, ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ସୀଲାଦିଚତୁକ୍କଂ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା, ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱକରଣଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖାରୋ । ତତ୍ଥ ସୀଲାଦୀହି ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଦାନେ, ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଆମିସଦାନେ, ଉଭୟସୁଦ୍ଧିୟା ଚ ଧମ୍ମଦାନେ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ଚରଣାଦୀନଂ ଦାନାଦିସମ୍ଭାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ, ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ନିଦ୍ଧାରୟିମ୍ହ । ଏୱଂ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାଦୟୋପି ଦାନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କୋ ସଂକିଲେସୋତି ଅୱିସେସେନ ତଣ୍ହାଦୀହି ପରାମଟ୍ଠଭାୱୋ ପାରମୀନଂ ସଂକିଲେସୋ, ୱିସେସେନ ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକୱିକପ୍ପା ଦାନପାରମିୟା ସଂକିଲେସୋ, ସତ୍ତକାଲୱିକପ୍ପା ସୀଲପାରମିୟା, କାମଭୱତଦୁପସମେସୁ ଅଭିରତିଅନଭିରତିୱିକପ୍ପା ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟା, ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ୱିକପ୍ପା ପଞ୍ଞାପାରମିୟା, ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିକପ୍ପା ୱୀରିୟପାରମିୟା, ଅତ୍ତପରୱିକପ୍ପା ଖନ୍ତିପାରମିୟା, ଅଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠାଦିୱିକପ୍ପା ସଚ୍ଚପାରମିୟା, ବୋଧିସମ୍ଭାରତବ୍ବିପକ୍ଖେସୁ ଦୋସଗୁଣୱିକପ୍ପା ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିୟା, ହିତାହିତୱିକପ୍ପା ମେତ୍ତାପାରମିୟା, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିକପ୍ପା ଉପେକ୍ଖାପାରମିୟା ସଂକିଲେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କିଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦୀହି ଅନୁପଘାତୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପୱିରହୋ ଚ ଏତାସଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁପହତା ହି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭ- ମଦପମାଦାଦୀହି କିଲେସେହି ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକୱିକପ୍ପାଦିରହିତା ଚ ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧା ପଭସ୍ସରା ଭୱନ୍ତୀତି ।
କୋପଟିପକ୍ଖୋତି ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେପି କିଲେସା ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଏତାସଂ ପଟିପକ୍ଖୋ, ୱିସେସେନ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ମଚ୍ଛେରାଦୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପିଚ ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକଦାନଫଲେସୁ ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହଗୁଣୟୋଗତୋ ଲୋଭଦୋସମୋହପଟିପକ୍ଖଂ ଦାନଂ, କାୟାଦିଦୋସୱଙ୍କାପଗମନତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ସୀଲଂ, କାମସୁଖପରୂପଘାତଅତ୍ତକିଲମଥପରିୱଜ୍ଜନତୋ ଦୋସତ୍ତୟପଟିପକ୍ଖଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ଲୋଭାଦୀନଂ ଅନ୍ଧୀକରଣତୋ, ଞାଣସ୍ସ ଚ ଅନନ୍ଧୀକରଣତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ପଞ୍ଞା, ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତଞାୟାରମ୍ଭୱସେନ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ୱୀରିୟଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସୁଞ୍ଞତାନଂ ଖମନତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ଖନ୍ତି, ସତିପି ପରେସଂ ଉପକାରେ ଅପକାରେ ଚ ୟଥାଭୂତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକଧମ୍ମେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୟଥାସମାଦିନ୍ନେସୁ ସମ୍ଭାରେସୁ ଅଚଲନତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ନୀୱରଣୱିୱେକତୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ମେତ୍ତା, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁନୟପଟିଘୱିଦ୍ଧଂସନତୋ, ସମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କା ପଟିପତ୍ତୀତି ସୁଖୂପକରଣସରୀରଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେନ ଭୟାପନୂଦନେନ ଧମ୍ମୋପଦେସେନ ଚ ବହୁଧା ସତ୍ତାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦାନେ ପଟିପତ୍ତି । ତତ୍ଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ – ‘‘ଇମିନାହଂ ଦାନେନ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲପଟିଭାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ରମଣୀୟଂ ଅଗ୍ଗଫଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ନଦାନଂ ଦେତି, ତଥା ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମକିଲେସପିପାସୱୂପସମାୟ ପାନଂ ଦେତି, ତଥା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥାନି ଦେତି, ତଥା ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ଚେୱ ନିବ୍ବାନସୁଖସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୟାନଂ ଦେତି, ତଥା ସୀଲଗନ୍ଧନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଗନ୍ଧଂ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣସୋଭାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ମାଲାୱିଲେପନଂ, ବୋଧିମଣ୍ଡାସନନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆସନଂ, ତଥାଗତସେୟ୍ୟାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସେୟ୍ୟଂ, ସରଣଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆୱସଥଂ, ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭାୟ ପଦୀପେୟ୍ୟଂ ଦେତି । ବ୍ୟାମପ୍ପଭାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ରୂପଦାନଂ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଦାନଂ, ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ପିୟଭାୱାୟ ରସଦାନଂ, ବୁଦ୍ଧସୁଖୁମାଲଭାୱାୟ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଦାନଂ, ଅଜରାମରଣଭାୱାୟ ଭେସଜ୍ଜଦାନଂ, କିଲେସଦାସବ୍ୟୱିମୋଚନତ୍ଥଂ ଦାସାନଂ ଭୁଜିସ୍ସତାଦାନଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମାଭିରତିୟା ଅନୱଜ୍ଜଖିଡ୍ଡାରତିହେତୁଦାନଂ, ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଭାୱୂପନୟନାୟ ପୁତ୍ତଦାନଂ, ସକଲସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପତିଭାୱୂପଗମନାୟ ଦାରଦାନଂ, ସୁଭଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁୱଣ୍ଣମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଦାନଂ, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ନାନାୱିଧୱିଭୂସନଦାନଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମକୋସାଧିଗମାୟ ୱିତ୍ତକୋସଦାନଂ, ଧମ୍ମରାଜଭାୱାୟ ରଜ୍ଜଦାନଂ, ଝାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରାମୁୟ୍ୟାନାଦିୱନଦାନଂ, ଚକ୍କଙ୍କିତେହି ପାଦେହି ବୋଧିମଣ୍ଡୂପସଙ୍କମନାୟ ଚରଣଦାନଂ, ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣାୟ ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମହତ୍ଥଦାନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥଦାନଂ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଟିଲାଭାୟ କଣ୍ଣନାସାଦିଦାନଂ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭାୟ ଚକ୍ଖୁଦାନଂ, ‘‘ଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣପାରିଚରିୟାଦୀସୁ ସବ୍ବକାଲଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହୋ, ସବ୍ବଲୋକେନ ଚ ଉପଜୀୱିତବ୍ବୋ ମେ କାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ମଂସଲୋହିତାଦିଦାନଂ, ‘‘ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତମୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗଦାନଂ ଦେତି ।
ଏୱଂ ଦଦନ୍ତୋ ଚ ନ ଅନେସନାୟ ଦେତି, ନ ପରୋପଘାତେନ, ନ ଭୟେନ, ନ ଲଜ୍ଜାୟ, ନ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟରୋସନେନ, ନ ପଣୀତେ ସତି ଲୂଖଂ, ନ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନେନ, ନ ପରୱମ୍ଭନେନ, ନ ଫଲାଭିକଙ୍ଖାୟ, ନ ୟାଚକଜିଗୁଚ୍ଛାୟ, ନ ଅଚିତ୍ତୀକାରେନ ଦେତି, ଅଥ ଖୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦେତି, ସହତ୍ଥେନ ଦେତି, କାଲେନ ଦେତି, ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଦେତି, ଅୱିଭାଗେନ ଦେତି, ତୀସୁ କାଲେସୁ ସୋମନସ୍ସିତୋ ଦେତି । ତତୋୟେୱ ଦତ୍ୱା ନ ପଚ୍ଛାନୁତାପୀ ହୋତି, ନ ପଟିଗ୍ଗାହକୱସେନ ମାନାୱମାନଂ କରୋତି, ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପିୟସମୁଦାଚାରୋ ହୋତି ୱଦଞ୍ଞୂ ୟାଚୟୋଗୋ ସପରିୱାରଦାୟୀ । ତଞ୍ଚ ଦାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ସକଲଲୋକହିତସୁଖାୟ ପରିଣାମେତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅକୁପ୍ପାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା, ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ସମାଧାନସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ, ଅପରିକ୍ଖୟାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପରିଣାମେତି । ଇମଞ୍ଚ ଦାନପାରମିଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେନ ମହାସତ୍ତେନ ଜୀୱିତେ, ଭୋଗେସୁ ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତବ୍ବା, ସତ୍ତେସୁ ଚ ମହାକରୁଣା । ଏୱଞ୍ହି ଭୋଗେ ଗହେତବ୍ବସାରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଦିତ୍ତସ୍ମା ୱିୟ ଅଗାରସ୍ମା ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ବହି ନୀହରନ୍ତୋ ନ କିଞ୍ଚି ସେସେତି, ନିରୱସେସତୋ ନିସ୍ସଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅୟଂ ତାୱ ଦାନପାରମିୟା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ।
ସୀଲପାରମିୟା ପନ ୟସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁସୀଲାଲଙ୍କାରେହି ସତ୍ତେ ଅଲଙ୍କରିତୁକାମେନ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ତାୱ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ସତ୍ତେସୁ ତଥା ଦୟାପନ୍ନଚିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଥା ସୁପିନନ୍ତେନପି ନ ଆଘାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପରୂପକାରନିରତତାୟ ପରସନ୍ତକୋ ଅଲଗଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନ ପରାମସିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋପି ଆରାଚାରୀ, ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନ ସଂୟୋଗୱିରତୋ, ପଗେୱ ପରଦାରଗମନତୋ । ସଚ୍ଚଂ ହିତଂ ପିୟଂ ପରିମିତମେୱ ଚ କାଲେନ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ଭାସିତା ହୋତି, ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ ଅବ୍ୟାପନ୍ନୋ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧୋ ନିୱିଟ୍ଠପେମୋ । ଇତି ଚତୁରାପାୟୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପଥେହି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେହି, ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି ଚ ଓରମିତ୍ୱା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖପଥେସୁ କୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧାସୟପୟୋଗତାୟ ୟଥାଭିପତ୍ଥିତା ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୂପସଞ୍ହିତା ମନୋରଥା ସୀଘଂ ଅଭିନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ହିଂସାନିୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଦାନଂ ଦେତି, ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅପ୍ପାବାଧୋ ହୋତି ଅପ୍ପାତଙ୍କୋ ଦୀଘାୟୁକୋ ସୁଖବହୁଲୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ପାପୁଣାତି, ଦୋସୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନନିୱତ୍ତିୟା ଚୋରାଦିଅସାଧାରଣେ ଉଳାରେ ଭୋଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅନାସଙ୍କନୀୟୋ ପିୟୋ ମନାପୋ ୱିସ୍ସସନୀୟୋ, ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ, ଲୋଭୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନିୱତ୍ତିୟା ଅଲୋଭୋ ହୋତି ସନ୍ତକାୟଚିତ୍ତୋ, ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଅପରିସଙ୍କନୀୟୋ, କଲ୍ୟାଣୋ ଚସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୋତି ମାତୁଗାମେସୁ ଅଲୁଦ୍ଧାସୟୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମବହୁଲୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଲୋଭୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି ।
ମୁସାୱାଦନିୱତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପମାଣଭୂତୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟିକୋ ଥେତୋ ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ଦେୱତାନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ ସୁରଭିଗନ୍ଧମୁଖୋ ଆରକ୍ଖିୟକାୟୱଚୀସମାଚାରୋ, ଲକ୍ଖଣୱିସେସେ ଚ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, କିଲେସୱାସନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ପେସୁଞ୍ଞନିୱତ୍ତିୟା ପରୂପକ୍କମେହି ଅଭେଜ୍ଜକାୟୋ ହୋତି ଅଭେଜ୍ଜପରିୱାରୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚ ଅଭିଜ୍ଜନକସଦ୍ଧୋ, ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ ଭୱନ୍ତରପରିଚିତାନମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତପିୟୋ, ଅସଂକିଲେସବହୁଲୋ । ଫରୁସୱାଚାନିୱତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ସୁଖସୀଲୋ ମଧୁରୱଚନୋ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଚସ୍ସ ସରୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭) ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପନିୱତ୍ତିୟା ଚ ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଗରୁଭାୱନୀୟୋ ଚ ଆଦେୟ୍ୟୱଚନୋ ଚ ପରିମିତାଲାପୋ, ମହେସକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି ମହାନୁଭାୱୋ, ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକେନ ପଟିଭାନେନ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକରଣକୁସଲୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଞ୍ଚ ଏକାୟ ଏୱ ୱାଚାୟ ଅନେକଭାସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥୋ ହୋତି ।
ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁତାୟ ଇଚ୍ଛିତଲାଭୀ ହୋତି, ଉଳାରେସୁ ଚ ଭୋଗେସୁ ରୁଚିଂ ପଟିଲଭତି, ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନଂ ସମ୍ମତୋ ହୋତି, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ଅନଭିଭୱନୀୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ ହୋତି । ଅବ୍ୟାପାଦେନ ପିୟଦସ୍ସନୋ ହୋତି ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ, ପରହିତାଭିନନ୍ଦିତାୟ ଚ ସତ୍ତେ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପସାଦେତି, ଅଲୂଖସଭାୱୋ ଚ ହୋତି ମେତ୍ତାୱିହାରୀ, ମହେସକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି ମହାନୁଭାୱୋ । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନାଭାୱେନ କଲ୍ୟାଣେ ସହାୟେ ପଟିଲଭତି, ସୀସଚ୍ଛେଦମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତୋ ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି, କମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନତୋ ଅକୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ଚ ହୋତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ସଦ୍ଧା ପତିଟ୍ଠିତା ହୋତି ମୂଲଜାତା, ସଦ୍ଦହତି ଚ ତଥାଗତାନଂ ବୋଧିଂ, ସମୟନ୍ତରେସୁ ନାଭିରମତି ଉକ୍କାରଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ରାଜହଂସୋ, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟପରିଜାନନକୁସଲୋ ହୋତି, ଅନ୍ତେ ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଲାଭୀ, ୟାୱ ବୋଧିଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ଉଳାରୁଳାରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣାତି ।
‘‘ଇତି ହିଦଂ ସୀଲଂ ନାମ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପଭୱଭୂମି, ସବ୍ବବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମାନମାଦି ଚରଣଂ ମୁଖଂ ପମୁଖ’’ନ୍ତି ବହୁମାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାୟୱଚୀସଂୟମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେ, ଆଜୀୱସମ୍ପଦାୟ, ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗେ ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ମିତ୍ତମୁଖପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ୱିୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୀଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ। ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ସୀଲଂ ନ ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସୱିମୁତ୍ତିୟା, ସୁଗତିୟମ୍ପି, ନ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିୟା, ନଚକ୍କୱତ୍ତି-ନଦେୱ-ନସକ୍କ-ନମାର-ନବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟା, ନାପି ଅତ୍ତନୋ ତେୱିଜ୍ଜତାଦିହେତୁ, ନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନୁତ୍ତରସୀଲାଲଙ୍କାରସମ୍ପାଦନତ୍ଥମେୱାତି ପରିଣାମେତବ୍ବଂ ।
ତଥା ସକଲସଂକିଲେସନିୱାସଟ୍ଠାନତାୟ, ପୁତ୍ତଦାରାଦୀହି ମହାସମ୍ବାଧତାୟ, କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିନାନାୱିଧକମ୍ମନ୍ତାଧିଟ୍ଠାନବ୍ୟାକୁଲତାୟ ଚ ଘରାୱାସସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖାଦୀନଂ ଅନୋକାସତଂ, କାମାନଞ୍ଚ ‘‘ସତ୍ଥଧାରାଲଗ୍ଗମଧୁବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଚ ଅୱଲେୟ୍ହମାନା ପରିତ୍ତସ୍ସାଦା ୱିପୁଲାନତ୍ଥାନୁବନ୍ଧା’’ତି ଚ ‘‘ୱିଜ୍ଜୁଲତୋଭାସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ନଚ୍ଚଂ ୱିୟ ପରିତ୍ତକାଲୋପଲବ୍ଭା, ଉମ୍ମତ୍ତକାଲଙ୍କାରୋ ୱିୟ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଅନୁଭୱିତବ୍ବା, କରୀସାୱଚ୍ଛାଦନସୁଖଂ ୱିୟ ପଟିକାରଭୂତା, ଉଦକତେମିତଙ୍ଗୁଲିୟା ଉସ୍ସାୱକୋଦକପାନଂ ୱିୟ ଅତିତ୍ତିକରା, ଛାତଜ୍ଝତ୍ତଭୋଜନଂ ୱିୟ ସାବାଧା, ବଲିସାମିସଂ ୱିୟ ବ୍ୟସନସନ୍ନିପାତକାରଣା, ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋ ୱିୟ କାଲତ୍ତୟେପି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା, ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ ବନ୍ଧନିମିତ୍ତା ଘାତକାୱଚ୍ଛାଦନକିମିଲୟୋ ୱିୟ ଅନତ୍ଥଚ୍ଛାଦନା, ସପତ୍ତଗାମୱାସୋ ୱିୟ ଭୟଟ୍ଠାନଭୂତା, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପୋସକୋ ୱିୟ କିଲେସମାରାଦୀନଂ ଆମିସଭୂତା, ଛଣସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା, କୋଟରଗ୍ଗି ୱିୟ ଅନ୍ତୋଦାହକା, ପୁରାଣକୂପାୱଲମ୍ବବୀରଣମଧୁପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନେକାଦୀନୱା, ଲୋଣୂଦକପାନଂ ୱିୟ ପିପାସହେତୁଭୂତା, ସୁରାମେରୟଂ ୱିୟ ନୀଚଜନସେୱିତା, ଅପ୍ପସ୍ସାଦତାୟ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା’’ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ଆଦୀନୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପୱିୱେକଉପସମସୁଖାଦୀସୁ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତେନ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ ପୂରେତବ୍ବା ।
ତଥା ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞା ଆଲୋକୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରେନ, ମୋହେନ ସହ ନ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ମୋହକାରଣାନି ତାୱ ବୋଧିସତ୍ତେନ ପରିୱଜ୍ଜିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥିମାନି ମୋହକାରଣାନି – ଅରତି ତନ୍ଦୀ ୱିଜମ୍ଭିତା ଆଲସିୟଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାରାମତା ନିଦ୍ଦାସୀଲତା ଅନିଚ୍ଛୟସୀଲତା ଞାଣସ୍ମିଂ ଅକୁତୂହଲତା ମିଚ୍ଛାଧିମାନୋ ଅପରିପୁଚ୍ଛକତା କାୟସ୍ସ ନ ସମ୍ମାପରିହାରୋ ଅସମାହିତଚିତ୍ତତା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସେୱନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଅପୟିରୁପାସନା ଅତ୍ତପରିଭୱୋ ମିଚ୍ଛାୱିକପ୍ପୋ ୱିପରୀତାଭିନିୱେସୋ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲତା ଅସଂୱେଗସୀଲତା ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି । ସଙ୍ଖେପତୋ ୟେ ୱା ପନ ଧମ୍ମେ ଆସେୱତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ପରିହାୟତି, ଇତି ଇମାନି ସମ୍ମୋହକାରଣାନି ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ବାହୁସଚ୍ଚେ ଝାନାଦୀସୁ ଚ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।
ତତ୍ଥାୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚସ୍ସ ୱିସୟୱିଭାଗୋ – ପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦ୍ୱାଦସପଦିକୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ତଥା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ କୁସଲାଦିଧମ୍ମପ୍ପକାରଭେଦା ଚ । ୟାନି ଚ ଲୋକେ ଅନୱଜ୍ଜାନି ୱିଜ୍ଜଟ୍ଠାନାନି, ୟେ ଚ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖୱିଧାନୟୋଗ୍ୟା ବ୍ୟାକରଣୱିସେସା । ଇତି ଏୱଂ ପକାରଂ ସକଲମେୱ ସୁତୱିସୟଂ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସତିୱୀରିୟୁପତ୍ଥମ୍ଭକାରଣାୟ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହଣସୱନଧାରଣପରିଚୟପରିପୁଚ୍ଛାହି ଓଗାହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠପନେନ ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବା, ତଥା ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କନମୁଖେନ ତେ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମାପେନ୍ତେନ ଚିନ୍ତାମୟା, ଖନ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ପନ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗହୱସେନ ଲୋକିୟଂ ପରିଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତେନ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାପଞ୍ଞା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତମିଦଂ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା’’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବିସେସଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଆସଙ୍ଗଂ ପଜହିତ୍ୱା, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ତଂ ଜହାପେତ୍ୱା କେୱଲଂ କରୁଣାୱସେନେୱ ୟାୱ ନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ହତ୍ଥତଲଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ୟାନତ୍ତୟେ ସତ୍ତେ ଅୱତାରଣପରିପାଚନେହି ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ୱସୀଭାୱଂ ପାପେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଅତିୱିୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣାତୀତି ।
ତଥା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତାଭିନୀହାରେନ ମହାସତ୍ତେନ ‘‘କୋ ନୁ ଅଜ୍ଜ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ ଉପଚିତୋ, କିଞ୍ଚ ମୟା କତଂ ପରହିତ’’ନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରାୟ ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଓସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଅନୋଧିସୋ ମେତ୍ତାୟ କରୁଣାୟ ଚ ଫରିତବ୍ବା, ୟା କାଚି ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି, ସବ୍ବା ସା ଅତ୍ତନି ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତବ୍ବଂ, ବୁଦ୍ଧମହନ୍ତତା ଅଭିଣ୍ହଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା, ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ବୋଧିନିନ୍ନଚିତ୍ତପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କାତବ୍ବଂ । ଇମିନା ହି ଉପାୟେନ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅପରିମେୟ୍ୟୋ ପୁଞ୍ଞଭାଗୋ ଉପଚୀୟତି । ଅପିଚ ସତ୍ତାନଂ ପରିଭୋଗତ୍ଥଂ ପରିପାଲନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଖୁପ୍ପିପାସାସୀତୁଣ୍ହୱାତାତପାଦିଦୁକ୍ଖପଟିକାରୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ୟଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖପଟିକାରଜଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଭତି, ତଥା ରମଣୀୟେସୁ ଆରାମୁୟ୍ୟାନପାସାଦତଲାଦୀସୁ, ଅରଞ୍ଞାୟତନେସୁ ଚ କାୟଚିତ୍ତସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ସୁଖଂ ୱିନ୍ଦତି, ୟଞ୍ଚ ସୁଣାତି ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଭୂତଂ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସତ୍ତେସୁ ଅନୋଧିସୋ ଉପସଂହରତି । ଅୟଂ ତାୱ ଅସମାହିତଭୂମିୟଂ ନୟୋ ।
ସମାହିତୋ ପନ ଅତ୍ତନା ୟଥାନୁଭୂତଂ ୱିସେସାଧିଗମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖଂ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚତି, ତଥା ମହତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ, ତନ୍ନିମିତ୍ତଭୂତେ ଚ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖେ ନିମୁଗ୍ଗଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥପି ଛେଦନଭେଦନଫାଲନପିସନଗ୍ଗିସନ୍ତାପାଦିଜନିତା ଦୁକ୍ଖା ତିବ୍ବା ଖରା କଟୁକା ୱେଦନା ନିରନ୍ତରଂ ଚିରକାଲଂ ୱେଦିୟନ୍ତେ ନାରକେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କୁଜ୍ଝନସନ୍ତାପନୱିହେଠନହିଂସନପରାଧୀନତାଦୀହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତେ ତିରଚ୍ଛାନେ, ଜୋତିମାଲା’କୁଲସରୀରେ ଉଦ୍ଧବାହୁୱିରୱନ୍ତେ ଉକ୍କାମୁଖେ ଖୁପ୍ପିପାସାଦୀହି ଡୟ୍ହମାନେ ଚ ୱନ୍ତଖେଳାଦିଆହାରେ ଚ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦୟମାନେ ପେତେ ଚ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣନ୍ତେ ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦାଦିକାରଣୟୋଗେନ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁଦ୍ଦସିକଦଲିଦ୍ଦତାଦିଭାୱେନ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିୟୋଗେନ ବଲୱନ୍ତେହି ଅଭିଭୱନୀୟତୋ, ପରେସଂ ୱହନତୋ, ପରାଧୀନତୋ ଚ ନାରକେ ପେତେ ତିରଚ୍ଛାନେ ଚ ଅତିସୟନ୍ତେ ଅପାୟଦୁକ୍ଖନିବ୍ବିସେସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତେ ମନୁସ୍ସେ ଚ ତଥା ୱିସୟୱିସପରିଭୋଗୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ରାଗାଦିପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ଡୟ୍ହମାନେ ୱାୟୁୱେଗସମୁଟ୍ଠିତଜାଲାସମିଦ୍ଧସୁକ୍ଖକଟ୍ଠସନ୍ନିପାତେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିୟ ଅନୁପସନ୍ତପରିଳାହୱୁତ୍ତିକେ ଅନିହତପରାଧୀନେ କାମାୱଚରଦେୱେ ଚ ମହତା ୱାୟାମେନ ୱିଦୂରମାକାସଂ ୱିଗାହିତସକୁନ୍ତା ୱିୟ, ବଲୱନ୍ତେହି ଖିତ୍ତସରା ୱିୟ ଚ ‘‘ସତିପି ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ପାତପରିୟୋସାନା ଅନତିକ୍କନ୍ତଜାତିଜରାମରଣା ଏୱା’’ତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଦେୱେ ଚ ପସ୍ସନ୍ତେନ ମେତ୍ତାୟ କରୁଣାୟ ଚ ଅନୋଧିସୋ ସତ୍ତା ଫରିତବ୍ବା । ଏୱଂ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ଚ ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ନିରନ୍ତରଂ ଉପଚିନନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମିତୱିପୁଲୋଳାରୱିମଲନିରୁପମନିରୁପକ୍କିଲେସଗୁଣନିଚୟନିଦାନଭୂତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସନୟୋଗ୍ୟଂ ୱୀରିୟଂ ନାମ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱମେୱ । ୟଂ ନ ପଚୁରଜନା ସୋତୁମ୍ପି ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ପଗେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ । ତଥା ହି ତିୱିଧା ଅଭିନୀହାରଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି, ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ, ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦, ୩୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୨), କରୁଣୋକାସତା, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି, ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ନିରୁପଲେପୋ, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞା, ସଂସାରଦୁକ୍ଖେହି ଅପରିଖେଦୋ, ସବ୍ବଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୋ, ତେନ ଚ ନିରତିମାନତା, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଅଚଲତା, କୁସଲକିରିୟାସୁ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ୱିୱେକନିନ୍ନଚିତ୍ତତା, ଝାନାନୁୟୋଗୋ, ଅନୱଜ୍ଜସୁତେନ ଅତିତ୍ତି, ୟଥାସୁତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ଦେସନା, ସତ୍ତାନଂ ଞାୟେ ନିୱେସନଂ, ଆରମ୍ଭଦଳ୍ହତା, ଧୀରୱୀରଭାୱୋ, ପରାପୱାଦପରାପକାରେସୁ ୱିକାରାଭାୱୋ, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ, ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ବଲପ୍ପତ୍ତି, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାୱବୋଧୋ, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅଭିୟୋଗେନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରାୱକ୍କନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକା ସବ୍ବା ବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପତ୍ତି ୱୀରିୟାନୁଭାୱେନେୱ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଅଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୋସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱୀରିୟଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚ ୱୀରିୟେ ଖନ୍ତିଆଦୟୋ ଦାନାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ବୋଧିସମ୍ଭାରା ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଖନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ପଟିପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତି ସତ୍ତାନଂ ସୁଖୂପକରଣପରିଚ୍ଚାଗେନ ବହୁଧା ଅନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦାନେନ ପଟିପତ୍ତି, ସୀଲେନ ତେସଂ ଜୀୱିତସାପତେୟ୍ୟଦାରରକ୍ଖଅଭେଦପିୟହିତୱଚନାୱିହିଂସାଦିକରଣାନି, ନେକ୍ଖମ୍ମେନ ନେସଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣଧମ୍ମଦାନାଦିନା ଅନେକଧା ହିତଚରିୟା, ପଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ହିତକରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲଂ, ୱୀରିୟେନ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହାରମ୍ଭଅସଂହୀରାନି, ଖନ୍ତିୟା ତଦପରାଧସହନଂ, ସଚ୍ଚେନ ତେସଂ ଅୱଞ୍ଚନତଦୁପକାରକିରିୟାସମାଦାନାୱିସଂୱାଦନାଦି, ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ତଦୁପକାରକରଣେ ଅନତ୍ଥସମ୍ପାତେପି ଅଚଲନଂ, ମେତ୍ତାୟ ତେସଂ ହିତସୁଖାନୁଚିନ୍ତନଂ, ଉପେକ୍ଖାୟ ତେସଂ ଉପକାରାପକାରେସୁ ୱିକାରାନାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅପରିମାଣେ ସତ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ଅନୁକମ୍ପିତସବ୍ବସତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ଅସାଧାରଣୋ ଅପରିମାଣୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୂପଚୟୋ ଏତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ଚେତାସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦନଂ ।
କୋ ୱିଭାଗୋତି ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତ୍ତିଂସ ପାରମିୟୋ । ତତ୍ଥ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପରହିତକରଣାଭିନିନ୍ନଆସୟପ୍ପୟୋଗସ୍ସ କଣ୍ହଧମ୍ମୱୋକିଣ୍ଣା ସୁକ୍କଧମ୍ମା ପାରମିୟୋ, ତେହି ଅୱୋକିଣ୍ଣା ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଉପପାରମିୟୋ, ଅକଣ୍ହା ଅସୁକ୍କା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି କେଚି । ସମୁଦାଗମନକାଲେସୁ ପୂରିୟମାନା ପାରମିୟୋ, ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ପୁଣ୍ଣା ଉପପାରମିୟୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ । ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ୱା ପରହିତକରଣତୋ ପାରମିୟୋ, ଅତ୍ତହିତକରଣତୋ ଉପପାରମିୟୋ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ବଲୱେସାରଜ୍ଜସମଧିଗମେନ ଉଭୟହିତପରିପୂରଣତୋ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ଏୱଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଣିଧାନାରମ୍ଭପରିନିଟ୍ଠାନେସୁ ତେସଂ ୱିଭାଗୋତି ଅପରେ । ଦୋସୁପସମକରୁଣାପକତିକାନଂ ଭୱସୁଖୱିମୁତ୍ତିସୁଖପରମସୁଖପ୍ପତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟଭେଦତୋ ତବ୍ବିଭାଗୋତି ଅଞ୍ଞେ ।
ଲଜ୍ଜାସତିମାନାପସ୍ସୟାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିପତୀନଂ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଗରୁକାନଂ ତାରିତତରିତତାରୟିତୂନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାରମୀ, ଉପପାରମୀ, ପରମତ୍ଥପାରମୀତି ବୋଧିତ୍ତୟପ୍ପତ୍ତିତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗୋତି କେଚି । ଚିତ୍ତପଣିଧିତୋ ୟାୱ ୱଚୀପଣିଧି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ସମ୍ଭାରା ପାରମିୟୋ, ୱଚୀପଣିଧିତୋ ୟାୱ କାୟପଣିଧି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଉପପାରମିୟୋ, କାୟପଣିଧିତୋ ପଭୁତି ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ଅପରେ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ପରପୁଞ୍ଞାନୁମୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସମ୍ଭାରା ପାରମିୟୋ, ପରେସଂ କାରାପନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଉପପାରମିୟୋ, ସୟଂ କରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ଭୱସୁଖାୱହୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ ପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବାନସୁଖାୱହୋ ଉପପାରମୀ, ପରେସଂ ତଦୁଭୟସୁଖାୱହୋ ପରମତ୍ଥପାରମୀତି ଏକେ ।
ପୁତ୍ତଦାରଧନାଦିଉପକରଣପରିଚ୍ଚାଗୋ ପନ ଦାନପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନଉପପାରମୀ, ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନପରମତ୍ଥପାରମୀ । ତଥା ପୁତ୍ତଦାରାଦିକସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସପି ହେତୁ ଅୱୀତିକ୍କମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସୀଲପାରମିୟୋ, ତେସୁ ଏୱ ତିୱିଧେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଆଲୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଙ୍ଗଜୀୱିତତଣ୍ହଂ ସମୂହନିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତୱିନିଚ୍ଛୟକରଣୱସେନ ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞାପାରମିୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗାଦୀନଂ ୱାୟମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ୱୀରିୟପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଙ୍ଗଜୀୱିତନ୍ତରାୟକରାନଂ ଖମନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଖନ୍ତିପାରମିୟୋ, ଉପକରଣଙ୍ଗଜୀୱିତହେତୁ ସଚ୍ଚାପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସଚ୍ଚପାରମିୟୋ, ଦାନାଦିପାରମିୟୋ ଅକୁପ୍ପାଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ସମିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଉପକରଣାଦିୱିନାସେପି ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିୟୋ, ଉପକରଣାଦିଉପଘାତକେସୁପି ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟ ଅୱିଜହନୱସେନ ତିସ୍ସୋ ମେତ୍ତାପାରମିୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଉପକାରାପକାରେସୁ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତାପଟିଲାଭୱସେନ ତିସ୍ସୋ ଉପେକ୍ଖାପାରମିୟୋତି ଏୱମାଦିନା ଏତାସଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କୋ ସଙ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ଏତା ୱିଭାଗତୋ ତିଂସୱିଧାପି ଦାନପାରମୀଆଦିଭାୱତୋ ଦସୱିଧା, ଏୱଂ ଦାନସୀଲଖନ୍ତିୱୀରିୟଝାନପଞ୍ଞାସଭାୱେନ ଛବ୍ବିଧା । ଏତାସୁ ହି ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ ସୀଲପାରମିୟା ସଙ୍ଗହିତା ତସ୍ସା ପବ୍ବଜ୍ଜାଭାୱେ, ନୀୱରଣୱିୱେକଭାୱେ ପନ ଝାନପାରମିୟା, କୁସଲଧମ୍ମଭାୱେ ଛହିପି ସଙ୍ଗହିତା । ସଚ୍ଚପାରମୀ ସୀଲପାରମିୟା ଏକଦେସୋୟେୱ ୱଚୀସଚ୍ଚୱିରତିସଚ୍ଚପକ୍ଖେ, ଞାଣସଚ୍ଚପକ୍ଖେ ପନ ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ସଙ୍ଗହିତା । ମେତ୍ତାପାରମୀ ଝାନପାରମିୟା ଏୱ, ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ ଝାନପଞ୍ଞାପାରମୀହି, ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମୀ ସବ୍ବାହିପି ସଙ୍ଗହିତାତି ।
ଏତେସଞ୍ଚ ଦାନାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଗୁଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚଦସୟୁଗଳାଦୀନି ପଞ୍ଚଦସୟୁଗଳାଦିସାଧକାନି ହୋନ୍ତି – ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଦାନସୀଲୟୁଗଳେନ ପରହିତାହିତାନଂ କରଣାକରଣୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନଖନ୍ତିୟୁଗଳେନ ଅଲୋଭାଦୋସୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନୱୀରିୟୟୁଗଳେନ ଚାଗସୁତୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନଝାନୟୁଗଳେନ କାମଦୋସପ୍ପହାନୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଦାନପଞ୍ଞାୟୁଗଳେନ ଅରିୟୟାନଧୁରୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ସୀଲଖନ୍ତିଦ୍ୱୟେନ ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧିଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲୱୀରିୟଦ୍ୱୟେନ ଭାୱନାଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲଝାନଦ୍ୱୟେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ସୀଲପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟେନ ଦାନଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିୱୀରିୟୟୁଗଳେନ ଖମାତେଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିଝାନୟୁଗଳେନ ୱିରୋଧାନୁରୋଧପ୍ପହାନୟୁଗଳସିଦ୍ଧି, ଖନ୍ତିପଞ୍ଞାୟୁଗଳେନ ସୁଞ୍ଞତାଖନ୍ତିପଟିୱେଧଦୁକସିଦ୍ଧି, ୱୀରିୟଝାନଦୁକେନ ପଗ୍ଗାହାୱିକ୍ଖେପଦୁକସିଦ୍ଧି, ୱୀରିୟପଞ୍ଞାଦୁକେନ ସରଣଦୁକସିଦ୍ଧି, ଝାନପଞ୍ଞାଦୁକେନ ୟାନଦୁକସିଦ୍ଧି । ଦାନସୀଲଖନ୍ତିତ୍ତିକେନ ଲୋଭଦୋସମୋହପ୍ପହାନତ୍ତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲୱୀରିୟତ୍ତିକେନ ଭୋଗଜୀୱିତକାୟସାରାଦାନତ୍ତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲଝାନତ୍ତିକେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁତ୍ତିକସିଦ୍ଧି, ଦାନସୀଲପଞ୍ଞାତିକେନ ଆମିସାଭୟଧମ୍ମଦାନତ୍ତିକସିଦ୍ଧୀତି ଏୱଂ ଇତରେହିପି ତିକେହି ଚତୁକ୍କାଦୀହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତିକାନି ଚତୁକ୍କାଦୀନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧାନମ୍ପି ପନ ଇମାସଂ ପାରମୀନଂ ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବପାରମୀନଂ ସମୂହସଙ୍ଗହତୋ ହି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଧିତିଟ୍ଠତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ଅଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ସଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଅୱିସେସତୋ ତାୱ ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପିତସବ୍ବସତ୍ତସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ସବ୍ବପାରମିପରିଗ୍ଗହତୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବପାରମିତାଗୁଣେହି ଉପସମତୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତେହିୟେୱ ପରହିତୋପାୟକୋସଲ୍ଲତୋ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ । ୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥିକଜନଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଜାନତୋ, ପଟିଞ୍ଞଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦାନତୋ, ଦାନଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନତୋ, ମଚ୍ଛରିୟାଦିପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକଦାନଦେୟ୍ୟଧମ୍ମକ୍ଖୟେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହଭୟୱୂପସମତୋ, ୟଥାରହଂ ୟଥାକାଲଂ ୟଥାୱିଧାନଞ୍ଚ ଦାନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ଦାନଂ । ତଥା ସଂୱରସମାଦାନସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମତୋ, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଦୁଚ୍ଚରିତୱୂପସମତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ସୀଲଂ । ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ଖମନତୋ, ପରାପରାଧୱିକପ୍ପପରିଚ୍ଚାଗତୋ, କୋଧପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ଖନ୍ତି । ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ପରହିତକରଣତୋ, ୱିସାଦପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱୂପସମତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱୀରିୟଂ । ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଲୋକହିତାନୁଚିନ୍ତନତୋ, ନୀୱରଣପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଚିତ୍ତୱୂପସମତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଂ ଝାନଂ । ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ପରହିତୂପାୟକୋସଲ୍ଲତୋ, ଅନୁପାୟକିରିୟାପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ମୋହଜପରିଳାହୱୂପସମତୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାପଟିଲାଭତୋ ଚ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ପଞ୍ଞା ।
ତତ୍ଥ ଞେୟ୍ୟପଟିଞ୍ଞାନୁୱିଧାନେହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମପରିଚ୍ଚାଗେହି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସଦୁକ୍ଖୱୂପସମେହି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧେହି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ । ତିୱିଧସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧଚାଗପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧୱୂପସମପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ତିୱିଧଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ଦୋସତ୍ତୟୱିରୋଧି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ । ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ଚାଗୂପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ପଟିଞ୍ଞାନୁୱିଧାନତୋ ଚ । ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚୂପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି ପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ସବ୍ବପରିଚ୍ଚାଗଫଲତ୍ତା ଚ । ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚଚାଗପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାନି କିଲେସପରିଳାହୂପସମତୋ, କାମୂପସମତୋ, କାମପରିଳାହୂପସମତୋ ଚ । ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହିତାନି ସଚ୍ଚଚାଗୂପସମାଧିଟ୍ଠାନାନି ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମତୋ, ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତନତୋ ଚାତି ଏୱଂ ସବ୍ବାପି ପାରମିୟୋ ସଚ୍ଚପ୍ପଭାୱିତା ଚାଗପରିବ୍ୟଞ୍ଜିତା ଉପସମୋପବ୍ରୂହିତା ପଞ୍ଞାପରିସୁଦ୍ଧା । ସଚ୍ଚଞ୍ହି ଏତାସଂ ଜନକହେତୁ, ଚାଗୋ ପରିଗ୍ଗାହକହେତୁ, ଉପସମୋ ପରିୱୁଡ୍ଢିହେତୁ, ପଞ୍ଞା ପାରିସୁଦ୍ଧିହେତୁ । ତଥା ଆଦିମ୍ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚପଟିଞ୍ଞତ୍ତା, ମଜ୍ଝେ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ କତପଣିଧାନସ୍ସ ପରହିତାୟ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗତୋ, ଅନ୍ତେ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବୂପସମପରିୟୋସାନତ୍ତା, ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ମିଂ ସତି ସମ୍ଭୱତୋ, ଅସତି ଅଭାୱତୋ, ୟଥାପଟିଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱତୋ ।
ତତ୍ଥ ମହାପୁରିସା ଅତ୍ତହିତପରହିତକରେହି ଗରୁପିୟଭାୱକରେହି ସଚ୍ଚଚାଗାଧିଟ୍ଠାନେହି ଗିହିଭୂତା ଆମିସଦାନେନ ପରେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଥା ଅତ୍ତହିତପରହିତକରେହି ଗରୁପିୟଭାୱକରେହି ଉପସମପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେହି ଚ ପବ୍ବଜିତଭୂତା ଧମ୍ମଦାନେନ ପରେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ । ପରିପୁଣ୍ଣଚତୁରଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହି ଚରିମକଭୱୂପପତ୍ତୀତି ଏକେ । ତତ୍ର ହି ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିଠିତିଅଭିନିକ୍ଖମନେସୁ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରିୟା ସମ୍ପତିଜାତୋ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବା ଦିସା ଓଲୋକେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନୁପରିୱତ୍ତିନା ୱଚସା ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଜିଣ୍ଣାତୁରମତପବ୍ବଜିତଦସ୍ସାୱିନୋ ଚତୁଧମ୍ମପଦେସକୋୱିଦସ୍ସ ୟୋବ୍ବନାରୋଗ୍ୟଜୀୱିତସମ୍ପତ୍ତିମଦାନଂ ଉପସମୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ମହତୋ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟସ୍ସ ହତ୍ଥଗତସ୍ସ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜସ୍ସ ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗୋତି ।
ଦୁତିୟେ ଠାନେ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି କେଚି । ତତ୍ଥ ହି ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମୟୋ, ତତୋ ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସବ୍ବକିଲେସୋପକ୍କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୋ, ତତୋ ହି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ପରମୂପସମସମ୍ପତ୍ତି, ତତୋ ହି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭୋ, ତତୋ ହି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି, ତଂ ଅସିଦ୍ଧଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟାପି ପରମତ୍ଥଭାୱତୋ ।
ତତିୟେ ଠାନେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ତତ୍ଥ ହି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସହି ଆକାରେହି ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମମହାୟାଗକରଣେନ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସୟଂ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ଉପସମନେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଆସୟାଦିପରିଜାନନେନ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି, ତଦପି ଅସିଦ୍ଧଂ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ।
ଚତୁତ୍ଥେ ଠାନେ ପରିନିବ୍ବାନେ ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅପରେ । ତତ୍ର ହି ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେନ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ପଞ୍ଞାପୟୋଜନପରିନିଟ୍ଠାନେନ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣନ୍ତି ।
ତତ୍ର ମହାପୁରିସସ୍ସ ୱିସେସେନ ମେତ୍ତାଖେତ୍ତେ ଅଭିଜାତିୟଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ କରୁଣାଖେତ୍ତେ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ ମୁଦିତାଖେତ୍ତେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତଂ, ୱିସେସେନ ଉପେକ୍ଖାଖେତ୍ତେ ପରିନିବ୍ବାନେ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣମଭିବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରପି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଂୱାସେନ ସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସଂୱୋହାରେନ ସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ଆପଦାସୁ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ସାକଚ୍ଛାୟ ପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସୀଲାଜୀୱଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଦୋସା ଅଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଲୋଭା ଅଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅନଭିସଙ୍ଗତୋ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଭୟା ଅଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅନପରାଧତୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ମୋହା ଅଗତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ୟଥାଭୂତାୱବୋଧତୋ ।
ତଥା ପଠମେନ ଅଦୁଟ୍ଠୋ ଅଧିୱାସେତି, ଦୁତିୟେନ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ପଟିସେୱତି, ତତିୟେନ ଅଭୀତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ଚତୁତ୍ଥେନ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ୱିନୋଦେତି । ପଠମେନ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ଇତରେହି ପୱିୱେକଉପସମସମ୍ବୋଧିସୁଖପ୍ପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖସମାଧିଜପୀତିସୁଖଅପ୍ପୀତିଜକାୟସୁଖସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଜଉପେକ୍ଖାସୁଖପ୍ପତ୍ତିୟୋ ଏତେହି ଚତୂହି ୟଥାକ୍କମଂ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱମନେକଗୁଣାନୁବନ୍ଧେହି ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସବ୍ବପାରମିସମୂହସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଚତୂହି ଅଧିଟ୍ଠାନେହି ସବ୍ବପାରମିସଙ୍ଗହୋ, ଏୱଂ କରୁଣାପଞ୍ଞାହିପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବୋପି ହି ବୋଧିସମ୍ଭାରୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାହି ସଙ୍ଗହିତୋ । କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତା ହି ଦାନାଦିଗୁଣା ମହାବୋଧିସମ୍ଭାରା ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧିପରିୟୋସାନାତି ଏୱମେତାସଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କୋ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋତି ସକଲସ୍ସାପି ପୁଞ୍ଞାଦିସମ୍ଭାରସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୱସେସସମ୍ଭରଣଂ ଅୱେକଲ୍ଲକାରିତାୟୋଗେନ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ଆଦରବହୁମାନୟୋଗେନ, ସାତଚ୍ଚକାରିତା ନିରନ୍ତରପୟୋଗେନ, ଚିରକାଲାଦିୟୋଗୋ ଚ ଅନ୍ତରା ଅୱୋସାନାପଜ୍ଜନେନାତି ଚତୁରଙ୍ଗୟୋଗୋ ଏତାସଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ । ଅପିଚ ସମାସତୋ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହସ୍ସ ପରିୟାଦାନଂ, ପରେସୁ ଚ ସିନେହସ୍ସ ପରିୱଡ୍ଢନଂ ଏତାସଂ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମାୟ ହି କତମହାପଣିଧାନସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ପରିଜାନନେନ ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପଲିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗୱସେନ ପନ ପିୟେ ପୁତ୍ତେ ୱିୟ ସବ୍ବସତ୍ତେ ସମ୍ପସ୍ସମାନସ୍ସ ତେସୁ ମେତ୍ତାସିନେହୋ ପରିୱଡ୍ଢତି । ତତୋ ଚ ତଂତଦାୱତ୍ଥାନୁରୂପମତ୍ତପରସନ୍ତାନେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିଗମେନ ୱିଦୂରୀକତମଚ୍ଛରିୟାଦିବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପକ୍ଖୋ ମହାପୁରିସୋ ଦାନପିୟୱଚନଅତ୍ଥଚରିୟାସମାନତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୨) ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନାନୁଗତେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଜନସ୍ସ ସଙ୍ଗହକରଣୱସେନ ଉପରି ୟାନତ୍ତୟେ ଅୱତାରଣଂ ପରିପାଚନଞ୍ଚ କରୋତି । ମହାସତ୍ତାନଞ୍ହି ମହାପଞ୍ଞା ମହାକରୁଣା ଚ ଦାନେନ ଅଲଙ୍କତା; ଦାନଂ ପିୟୱଚନେନ; ପିୟୱଚନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟାୟ; ଅତ୍ଥଚରିୟା ସମାନତ୍ତତାୟ ଅଲଙ୍କତା ସଙ୍ଗହିତା ଚ । ସବ୍ବଭୂତତ୍ତଭୂତସ୍ସ ହି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖତାୟ ସମାନତ୍ତତାସିଦ୍ଧି । ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ପନ ତେହେୱ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧେହି ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକସଙ୍ଗହକରଣେନ ଅଭିୱିନୟନଂ କରୋତି । ଦାନଞ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନେନ ପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧଂ; ପିୟୱଚନଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନେନ; ଅତ୍ଥଚରିୟା ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନେନ; ସମାନତ୍ତତା ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନେନ ପରିପୂରିତାଭିବୁଦ୍ଧା । ତଥାଗତାନଞ୍ହି ସବ୍ବସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସମାନତ୍ତତା ପରିନିବ୍ବାନେ । ତତ୍ର ହି ତେସଂ ଅୱିସେସତୋ ଏକୀଭାୱୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ସଚ୍ଚୋ ଚାଗୀ ଉପସନ୍ତୋ, ପଞ୍ଞୱା ଅନୁକମ୍ପକୋ,
ସମ୍ଭତସବ୍ବସମ୍ଭାରୋ, କଂ ନାମତ୍ଥଂ ନ ସାଧୟେ ॥
ମହାକାରୁଣିକୋ ସତ୍ଥା, ହିତେସୀ ଚ ଉପେକ୍ଖକୋ,
ନିରପେକ୍ଖୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ ॥
ୱିରତ୍ତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ, ସତ୍ତେସୁ ଚ ଉପେକ୍ଖକୋ,
ସଦା ସତ୍ତହିତେ ୟୁତ୍ତୋ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ ॥
ସବ୍ବଦା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଚ ସୁଖାୟ ଚ,
ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ ଅକିଲାସୂ ଚ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଜିନୋ’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୨୦ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ।
କିତ୍ତକେନ କାଲେନ ସମ୍ପାଦନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମେନ ତାୱ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମଜ୍ଝିମେନ ଅଟ୍ଠାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଉପରିମେନ ସୋଳସାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଏତେ ଚ ଭେଦା ୟଥାକ୍କମଂ ପଞ୍ଞାଧିକସଦ୍ଧାଧିକୱୀରିୟାଧିକୱସେନ ଞାତବ୍ବା । ପଞ୍ଞାଧିକାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ମନ୍ଦା ହୋତି, ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା । ସଦ୍ଧାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମା ହୋତି, ୱୀରିୟାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମନ୍ଦା । ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅଭିଗନ୍ତବ୍ବାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିସେସେନ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱେନ ତୟୋପେତେ ଭେଦା ୟୁତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତିୱିଧା ହି ବୋଧିସତ୍ତା ଅଭିନୀହାରକ୍ଖଣେ ଭୱନ୍ତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନେୟ୍ୟଭେଦେନ । ତେସୁ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ତତିୟପଦେ ଅପରିୟୋସିତେୟେୱ ଛଅଭିଞ୍ଞାହି ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଦୁତିୟୋ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅପରିୟୋସିତେୟେୱ ଚତୁତ୍ଥପଦେ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଇତରୋ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ପରିୟୋସିତାୟ ଗାଥାୟ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୁପନିସ୍ସୟୋ ଭୱତି । ତୟୋପେତେ ୱିନା କାଲଭେଦେନ କତାଭିନୀହାରଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣା ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତା ୟଥାକ୍କମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦେନ କାଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେସୁ ତେସୁ ପନ କାଲଭେଦେସୁ ଅପରିପୁଣ୍ଣେସୁ ତେ ତେ ମହାସତ୍ତା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନସଦିସଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତାପି ତଦନୁରୂପେ ସୀଲାଦିସବ୍ବପାରମିଧମ୍ମେ ଆଚିନନ୍ତାପି ଅନ୍ତରା ବୁଦ୍ଧା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅକାରଣମେତଂ । କସ୍ମା ? ଞାଣସ୍ସ ଅପରିପଚ୍ଚନତୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲନିପ୍ଫାଦିତଂ ୱିୟ ହି ସସ୍ସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ପରିନିପ୍ଫାଦିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି । ତଦନ୍ତରା ପନ ସବ୍ବୁସ୍ସାହେନ ୱାୟମନ୍ତେନାପି ନ ସକ୍କା ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ପାରମିପାରିପୂରୀ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସଂ ୱିନା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କୋ ଆନିସଂସୋତି ୟେ ତେ କତାଭିନୀହାରାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ –
‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା ।
ସଂସରଂ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ, କପ୍ପକୋଟିସତେହିପି ।
ଅୱୀଚିମ୍ହି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଲୋକନ୍ତରେସୁ ଚା’’ତି ॥ ଆଦିନା (ଅଭି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନିଦାନକଥା; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଦୂରେନିଦାନକଥା; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଦୂରେନିଦାନକଥା; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭.ଦୂରେନିଦାନକଥା; ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) –
ଅଟ୍ଠାରସ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାନୁପଗମନପ୍ପକାରା ଆନିସଂସା ସଂୱଣ୍ଣିତା । ୟେ ଚ ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଆନନ୍ଦ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୁସିତାକାୟା ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୯) ସୋଳସ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମପ୍ପକାରା, ୟେ ଚ ‘‘ସୀତଂ ବ୍ୟପଗତଂ ହୋତି, ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ଉପସମ୍ମତୀ’’ତିଆଦିନା (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୮୩), ‘‘ଜାୟମାନେ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୋଧିସତ୍ତେ ଅୟଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତପ୍ପକାରା, ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ‘‘ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟସମିଜ୍ଝନଂ କମ୍ମାଦୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତକବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରା ଆନିସଂସା, ତେ ସବ୍ବେପି ଏତାସଂ ଆନିସଂସା, ତଥା ୟଥାନିଦସ୍ସିତଭେଦା ଅଲୋଭାଦୋସାଦିଗୁଣୟୁଗଳାଦୟୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କିଂଫଲନ୍ତି ସମାସତୋ ତାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱୋ ଏତାସଂ ଫଲଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪ ଆଦୟୋ; ୩.୧୬୮ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୫) ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦିଅନେକଗୁଣଗଣସମୁଜ୍ଜଲରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିଅଧିଟ୍ଠାନା ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମ- (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫; ମୂଲଟୀ॰ ୨.ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା) -ପଭୁତିଅନେକସତସହସ୍ସଗୁଣସମୁଦୟୋପସୋଭିନୀ ଧମ୍ମକାୟସିରୀ, ୟାୱତା ପନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୟେ ଅନେକେହିପି କପ୍ପେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାପି ୱାଚାୟ ପରିୟୋସାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଇଦଂ ଏତାସଂ ଫଲନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଂସଚରିୟାପିଟକଜାତକମହାପଦାନସୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପଟିପଦାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗାନଂ ପାରମୀନଂ ପୂରିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା’’ତି । ସତିପି ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ଦାନପାରମିଭାୱେ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ’’ତି ୱିସୁଂ ଗହଣଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗତୋ ୱିସୁଂ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଂ, ପରିଗ୍ଗହପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ଧନରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗତୋ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ । ଦାନାଦୀସୁୟେୱ ସାତିସୟପଟିପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବଚରିୟା, ୟା ଚରିୟାପିଟକସଙ୍ଗହିତା । ଅଭିନୀହାରୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ଦାନାଦିପଟିପତ୍ତି, କାୟୱିୱେକୱସେନ ଏକଚରିୟା ୱା ପୁବ୍ବଚରିୟାତି କେଚି । ଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଞ୍ଚ ସଂସାରନିବ୍ବାନେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସାଦୀନଞ୍ଚ ୱିଭାୱନୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାପନପରିପାଚନୱସେନ ପୱତ୍ତା କଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ । ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ସାପି କରୁଣାୟନୱସେନେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣୱସେନ, ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନପରିଚୟୱସେନ, ଖନ୍ଧାୟତନାଦିପରିଚୟୱସେନ, ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣୱସେନ ଚ ଞାଣଚାରୋ ବୁଦ୍ଧିଚରିୟା, ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାପାରମୀୟେୱ, ଞାଣସମ୍ଭାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । କୋଟିନ୍ତି ପରିୟନ୍ତୋ, ଉକ୍କଂସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ବ୍ରୂହେତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଆଗମନପଟିପଦଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ୱିପସ୍ସନାସହଗତା ଏୱ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନା’’ତିଆଦିନା ଆଗମନପଟିପଦାୟ ଆଦିଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦାନପାରମୀ’’ତିଆଦିନା ମଜ୍ଝଂ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିନା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମ୍ପତିଜାତୋତି ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ, ନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋ । ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତଞ୍ହି ମହାସତ୍ତଂ ପଠମଂ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟା, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମନୁସ୍ସା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ୟଥାହ ଭଗୱା ମହାପଦାନଦେସନାୟଂ । ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେତି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତେ । ଅନୁହୀରମାନେତି ଧାରିୟମାନେ । ଏତ୍ଥ ଚ ଛତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଖଗ୍ଗାଦୀନି ପଞ୍ଚ କକୁଧଭଣ୍ଡାନିପି (ଜା॰ ୨.୧୯.୭୨) ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖଗ୍ଗତାଲୱଣ୍ଟମୋରହତ୍ଥକୱାଳବୀଜନୀଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟାପି ହି ଛତ୍ତେନ ସହ ତଦା ଉପଟ୍ଠିତା ଅହେସୁଂ । ଛତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଚ ତଦା ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ, ନ ଛତ୍ତାଦିଗାହକା । ସବ୍ବା ଚ ଦିସାତି ଦସପି ଦିସା । ନୟିଦଂ ସବ୍ବଦିସାୱିଲୋକନଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୁତ୍ତରକାଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହାସତ୍ତୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଦିସଂ ଓଲୋକେସି, ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା ‘‘ମହାପୁରିସ ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା, ହେଟ୍ଠା, ଉପରୀତି ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରା ଦିସା’’ତି ତତ୍ଥ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବପଠମୋ । ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଚ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନା’’ତି ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି –
‘‘ଅନେକସାଖଞ୍ଚ ସହସ୍ସମଣ୍ଡଲଂ,
ଛତ୍ତଂ ମରୂ ଧାରୟୁମନ୍ତଲିକ୍ଖେ ।
ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରା,
ନ ଦିସ୍ସରେ ଚାମରଛତ୍ତଗାହକା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୯୩) ।
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସା’’ତି । ‘‘ତଥା ଅୟଂ ଭଗୱାପି ଗତୋ…ପେ॰… ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନା’’ତି ଏତେନ ଅଭିଜାତିୟଂ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱିସେସା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତି । ପାରମିତାନିସ୍ସନ୍ଦା ହି ତେତି ।
ୱିକ୍କମୀତି ଅଗମାସି । ମରୂତି ଦେୱା । ସମାତି ୱିଲୋକନସମତାୟ ସମା ସଦିସିୟୋ । ମହାପୁରିସୋ ହି ୟଥା ଏକଂ ଦିସଂ ୱିଲୋକେସି, ଏୱଂ ସେସା ଦିସାପି, ନ କତ୍ଥଚି ୱିଲୋକନେ ୱିବନ୍ଧୋ ତସ୍ସ ଅହୋସୀତି । ସମାତି ୱା ୱିଲୋକେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତଦା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱିରୂପବୀଭଚ୍ଛୱିସମରୂପାନି ୱିଲୋକେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତାନି ଦିସାସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ।
‘‘ଏୱଂ ତଥାଗତୋ’’ତି କାୟଗମନଟ୍ଠେନ ଗତ-ସଦ୍ଦେନ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଞାଣଗମନଟ୍ଠେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମେନାତି ଅଲୋଭପ୍ପଧାନେନ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା ଇଧ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୟୋ, ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ପହାୟାତି ପଜହିତ୍ୱା । ଗତୋ ଅଧିଗତୋ, ପଟିପନ୍ନୋ ଉତ୍ତରିୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହାୟାତି ୱା ପହାନହେତୁ, ପହାନଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ହେତୁଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ପହାୟ-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନହେତୁକଂ ଗତୋ’’ତି ହେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଗମନଂ ଅୱବୋଧୋ, ପଟିପତ୍ତି ଏୱ ୱା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନେନ ଚ ତଂ ଲକ୍ଖୀୟତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପଦାଲେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି । ଅବ୍ୟାପାଦେନାତି ମେତ୍ତାୟ । ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟାତି ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ମନସିକରଣେନ ଉପଟ୍ଠିତଆଲୋକସଞ୍ଜାନନେନ। ଅୱିକ୍ଖେପେନାତି ସମାଧିନା । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନାତି କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱୱିନିଚ୍ଛୟେନ, ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ଏୱଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ୱୁତ୍ତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଭଗୱତୋ ତଥାଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସହ ଉପାୟେନ ଅଟ୍ଠହି ସମାପତ୍ତୀହି, ଅଟ୍ଠାରସହି ଚ ମହାୱିପସ୍ସନାହି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଞାଣେନା’’ତିଆଦିମାହ । ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଙ୍ଖାୱିତରଣାନଞ୍ହି ୱିବନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଦୂରୀକରଣେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତଥା ଝାନସମାପତ୍ତୀସୁ ଅଭିରତିନିମିତ୍ତେନ ପାମୋଜ୍ଜେନ, ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିୟା ୱିନୋଦିତାୟ ଝାନାଦି ସମଧିଗମୋତି ସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାନଂ ଅରତିୱିନୋଦନଅୱିଜ୍ଜାପଦାଲନାଦି ଉପାୟୋ, ଉପ୍ପଟିପାଟିନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ନୀୱରଣସଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେଟ୍ଠା ନୀୱରଣେସୁପି ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମାପତ୍ତିୱିହାରପ୍ପୱେସୱିବନ୍ଧନେନ ନୀୱରଣାନି କୱାଟସଦିସାନୀତି ଆହ ‘‘ନୀୱରଣକୱାଟଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ରତ୍ତିଂ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଦିୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଧୂମାୟନାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରଧୂମ’’ନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ସୁଖଂ ପହୀୟତି, ଅତିସୟପ୍ପହାନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପହାୟା’’ତି ।
ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ନାମଂ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ‘‘ନିଚ୍ଚା, ସସ୍ସତା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହଂ । ତଥା ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟାତି ୱିରଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ‘‘ତେ ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ଆୟତିଂ ସମୁଦୟୱସେନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା। ତେନେୱାହ ‘‘ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତୀ’’ତି । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ହି ଅୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତାତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା। ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ହି ଅୟଂ । ଆଦାନନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହଣଂ । ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା । ଆୟୂହନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାପତ୍ତି ୱିପରିଣାମୋ । ଧୁୱସଞ୍ଞନ୍ତି ଥିରଭାୱଗ୍ଗହଣଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମୂହାଦିଘନୱସେନ, ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୱିଗ୍ଗହଗ୍ଗହଣଂ । ପଣିଧିନ୍ତି ରାଗାଦିପଣିଧିଂ, ସା ପନତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିନ୍ନତା ।
ଅଭିନିୱେସନ୍ତି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ । ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମତୀରଣଂ ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା । ସାରାଦାନାଭିନିୱେସନ୍ତି ଅସାରେ ସାରଗ୍ଗହଣୱିପଲ୍ଲାସଂ । ‘‘ଇସ୍ସରକୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଅଭିନିୱେସୋ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସଂସୟାପତ୍ତି ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲେଣତାଣଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ । ‘‘ଆଲୟରତା ଆଲୟସମୁଦିତା’’ତି ୱଚନତୋ ଆଲୟୋ ତଣ୍ହା, ସାୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚ ଅଭିନିୱିସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଆଲୟାଭିନିୱେସୋତି କେଚି । ‘‘ଏୱଂୱିଧା ସଙ୍ଖାରା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା । ୱଟ୍ଟତୋ ୱିଗତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁପସ୍ସନେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା ଗୋତ୍ରଭୁ । ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସନ୍ତି ସଂୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିନିୱିସନଂ । ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତେକଟ୍ଠେ, ପହାନେକଟ୍ଠେ ଚ । ‘‘ଓଳାରିକେ’’ତି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାପି ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ଓଳାରିକାତି । ଅଣୁସହଗତେତି ଅଣୁଭୂତେ, ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବକିଲେସେତି ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସେ । ନ ହି ପଠମାଦିମଗ୍ଗେହି ପହୀନା କିଲେସା ପୁନ ପହୀୟନ୍ତୀତି ।
କକ୍ଖଳତ୍ତଂ କଠିନଭାୱୋ । ପଗ୍ଘରଣଂ ଦ୍ରୱଭାୱୋ । ଲୋକିୟୱାୟୁନା ଭସ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ୟେନ ତଂତଂକଲାପସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାୟନଂ, ଥମ୍ଭଭାୱୋ ୱା, ତଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ । ୱିଜ୍ଜମାନେପି କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱେ, ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତା ରୂପପରିୟନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ୟେସଂ ୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ସୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦସଭାୱୋ ନ ସିୟା ବ୍ୟାପୀଭାୱାପତ୍ତିତୋ। ଅବ୍ୟାପିତା ହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତାତି । ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ଆକାସଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୭) ।
ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ । ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୯୨) ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା, ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣା ଚ ଚେତନା । ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ? କୁସଲା ଚେତନା କାମାୱଚରା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୨୨୬) । ଫରଣଂ ସୱିପ୍ଫାରିକତା । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟହେତୁ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘କୋସଜ୍ଜେ’’ତିଆଦୀସୁ । ୱୂପସମଲକ୍ଖଣନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହୂପସମଲକ୍ଖଣଂ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ପୱତ୍ତମାନେ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତାୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦତୋ ।
ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ପରିଗ୍ଗାହିକା ସମ୍ମାୱାଚା ସିନିଦ୍ଧଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, ସମ୍ମାୱାଚାପଚ୍ଚୟସୁଭାସିତାନଂ ସୋତାରଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାୱାଚା । କାୟିକକିରିୟା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସୟଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠହନଂ ଘଟନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସଙ୍ଖାତା ୱିରତି ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ଜୀୱମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱୁତ୍ତିୟା, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ସୁଦ୍ଧି ୱୋଦାନଂ । ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଗ୍ଗହୋ ।
‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଧ ଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ନମନଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱୋ । ଆୟତନଂପୱତ୍ତନଂ । ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ହି ଆୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଜନକହେତୁଭାୱୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେୱ ତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ଏକରସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଂ ଅନୂନାଧିକଭାୱୋ । ୟୁଗନଦ୍ଧା ସମଥୱିପସ୍ସନାୱ, ‘‘ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞା ପଗ୍ଗହାୱିକ୍ଖେପା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ଖିଣୋତି କିଲେସେତି ଖୟୋ, ମଗ୍ଗୋ । ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନତାୟ ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ଫଲଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧି କିଲେସୱୂପସମୋ ।
ଛନ୍ଦସ୍ସାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦସ୍ସ । ମୂଲଲକ୍ଖଣଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ । ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣଂ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତା । ସମୋଧାନଂ ୱିସୟାଦିସନ୍ନିପାତେନ ଗହେତବ୍ବାକାରୋ, ୟା ‘‘ସଙ୍ଗତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଂ ସହ ଓଦହନ୍ତି ଅନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାତି ୱା ସମୋଧାନଂ, ଫସ୍ସୋ । ସମୋସରନ୍ତି ସନ୍ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୋସରଣଂ । ୱେଦନାୟ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱେଦନାନୁଭୱନନିମିତ୍ତଂ ସମୋସଟା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋପାନସୀନଂ କୂଟଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପାମୋକ୍ଖଭାୱୋ ପମୁଖଲକ୍ଖଣଂ । ତତୋ, ତେସଂ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତରି ପଧାନନ୍ତି ତଦୁତ୍ତରି । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଫଲସ୍ସ । ତଞ୍ହି ସୀଲାଦିଗୁଣସାରସ୍ସ ପରମୁକ୍କଂସଭାୱେନ ସାରଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣୱିଭାଗୋ ଛଧାତୁପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗାଦିୱସେନ ତଂତଂସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତନୟେନ ଚ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତୋପି କୋଚି ଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟନ୍ତରପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ପୁନ ଦସ୍ସିତୋ, ତତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦମୂଲକା କୁସଲା ଧମ୍ମା ମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନା, ଫସ୍ସସମୋଧାନା, ୱେଦନାସମୋସରଣା’’ତି, ‘‘ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି, ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସାରମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ନିବ୍ବାନୋଗଧଞ୍ହି ଆୱୁସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ଚ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ‘‘ଛନ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଥଧମ୍ମାନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା । ତଥାନି ତଂସଭାୱତ୍ତା । ଅୱିତଥାନି ଅମୁସାସଭାୱତ୍ତା । ଅନଞ୍ଞଥାନି ଅଞ୍ଞାକାରରହିତତ୍ତା ।
ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତଭାୱୋ, ଅନୁପୱତ୍ତତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ । ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପଂ ପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥାପି ନ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱିନା ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟା ୟା ଅୱିଜ୍ଜା ୟେସଂ ୟେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ, ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭଗୱା ତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ଭଗୱତା । ତଂ ୱିଭଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପରିତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତଦୁଭୟାଦିଭେଦଂ । ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନାତି ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୁତଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମୁତଂ, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ମନସା ୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯୬୬) ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠପଦଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାତପଦଞ୍ଚ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ରୂପଧାତୁ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀହି ଅନେକେହି ନାମେହି । ‘‘ତେରସହି ୱାରେହୀ’’ତି ରୂପକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୪ ଆଦୟୋ) ଆଗତେ ତେରସ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ୱାରେ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱୱତ୍ଥାପନନୟାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟନୟେହୀ’’ତି ଆହ । ତଥମେୱ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସିତାୟ, ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଦେସନତାୟ ଚ । ଜାନାମି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ୱତ୍ତମାନାତୀତକାଲେସୁ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅନାଗତେପି ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିଦିତ-ସଦ୍ଦୋ ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୯୬୬) ୱିୟ । ନ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟୱସେନ ନ ଉପଗଚ୍ଛି । ୟଥା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୟଂସଭାୱା ୟଂପକାରା ଚ, ତଥା ନେ ପସ୍ସତି ଜାନାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ତଥାଗତୋତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପେନ ୱା ଦସ୍ସୀ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ, ଆଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚାଗମଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋ’’ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ।
ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ । ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାଭାୱେନ ଅନୂନଂ । ଅପନେତବ୍ବାଭାୱେନ ଅନଧିକଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ‘‘ତଥେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକେନ ସମ୍ପାଦେତି । ତେନ ୟଦତ୍ଥଂ ଭାସିତଂ, ଏକନ୍ତେନ ତଦତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତୋ ୟଥା ଭାସିତଂ ଭଗୱତା, ତଥେୱାତି ଅୱିପରୀତଦେସନତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗଦତ୍ଥୋ’’ତି ଏତେନ ତଥଂ ଗଦତୀତି ତଥାଗତୋତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରୋ କତୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନାତି ଦସ୍ସେତି ।
ତଥା ଗତମସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ, ଗତନ୍ତି ଚ କାୟସ୍ସ ୱାଚାୟ ୱା ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିସମ୍ବନ୍ଧିତାୟ ‘‘ୟଥା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହୋତି । କାୟୱଚୀକିରିୟାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁଲୋମେନ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ, କାୟସ୍ସ ୱାଚା, ୱାଚାୟ ଚ କାୟୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱେନ ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ସୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ’’ତି ।
‘‘ତିରିୟଂଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୂ’’ତି ଏତେନ ୟଦେକେ ‘‘ତିରିୟଂ ୱିୟ ଉପରି ଅଧୋ ଚ ସନ୍ତି ଲୋକଧାତୁୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପଟିସେଧେତି । ଦେସନାୱିଲାସୋୟେୱ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ୟଥା ‘‘ପୁଞ୍ଞମୟଂ, ଦାନମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।
ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ତଦତ୍ଥଜୋତନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଗତ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅୱଗତତ୍ଥଂ ଅତୀତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଗତୋତି ଅୱଗତୋ ଅତୀତୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସମ୍ବୋଧି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପତ୍ତିୟା ହାନଠାନସଂକିଲେସନିୱତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ପଣିଧାନଂ, ତଥା ଗତୋ ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ଅଥ ୱା ମହିଦ୍ଧିକତାୟ, ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଉକ୍କଂସାଧିଗମେନ ଅନାୱରଣତାୟ ଚ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତାଭାୱତୋ ୟଥା ରୁଚି, ତଥା କାୟୱଚୀଚିତ୍ତାନଂ ଗତାନି ଗମନାନି ପୱତ୍ତିୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାର-ସଦ୍ଦା ସମାନତ୍ଥା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ୱିଧା ୱିପସ୍ସୀଆଦୟୋ ଭଗୱନ୍ତୋ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥା ୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥା ୟୁତ୍ତା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥା ୟୁତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚଂ ତଚ୍ଛଂ ତଥନ୍ତି ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତଥେନ ଞାଣେନ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋତି । ଏୱମ୍ପି ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ –
ସମାଧିଞାଣେହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ।
ମହେସିନୋ ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥
ତଥଞ୍ଚ ଧାତାୟତନାଦିଲକ୍ଖଣଂ,
ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।
ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋ ସମାଗତୋ,
ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥
ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।
ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟେନ ୟତୋ ୱିଭାୱିତା,
ୟାଥାୱତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥
ଜିନସ୍ସ ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।
ୱିଚିତ୍ତଭେଦଂ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥
ୟତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ତଥମେୱ ଭାସତି,
କରୋତି ୱାଚାୟନୁଲୋମ ମତ୍ତନୋ ।
ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଇରିୟତି,
ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ ॥
ୟଥାଭିନୀହାରମତୋ ୟଥାରୁଚି,
ପୱତ୍ତୱାଚାତନୁଚିତ୍ତଭାୱତୋ ।
ୟଥାୱିଧା ୟେନ ପୁରା ମହେସିନୋ,
ତଥାୱିଧୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ।
ସଙ୍ଗହଗାଥା ମୁଖମତ୍ତମେୱ । କସ୍ମା ? ଅପ୍ପମାଦପଦଂ ୱିୟ ସକଲଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବାକାରେନା’’ତିଆଦି ।
‘‘ତଂକତମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତେନ ‘‘କତମଞ୍ଚ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁଚ୍ଛାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ଅୱିସେସତୋ ହି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସେସଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା ସବ୍ବାୱ ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ନାମା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ତଂ କତମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ।
ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ୟୋ କୋଚି ସଭାୱୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ୟେନ କେନଚି ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାତଭାୱମାହ, ‘‘ଅଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ ଅଦିଟ୍ଠତଂ । ‘‘ଅତୁଲିତ’’ନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକମେତ’’ନ୍ତି ତୁଲନଭୂତେନ ଅତୂଲିତତଂ, ‘‘ଅତୀରିତ’’ନ୍ତି ତୀରଣଭୂତେନ ଅକତଞାଣକିରିୟାସମାପନତଂ, ‘‘ଅୱିଭୂତ’’ନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଅପାକଟଭାୱଂ, ‘‘ଅୱିଭାୱିତ’’ନ୍ତି ଞାଣେନ ଅପାକଟୀକତଭାୱଂ । ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତୀୟତି ଏତାୟାତି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା । ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା, ସାକଚ୍ଛାୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ । ୱିମତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା । ଅନୁମତିୟା ପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା। ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୟ ହି ‘‘କା ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁମତୀ’’ତି ଅନୁମତି ପୁଚ୍ଛିତା ହୋତି । କଥେତୁକମ୍ୟତାତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ।
୮. ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅତୀୱ ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱା ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତନଂ ଅତିପାତୋ । ସତ୍ତୋତି ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ହି ୱିକୋପିତେ ଇତରମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱିନସ୍ସତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ, ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନନୁ ନିରୱସେସାନଂ ପାଣାନଂ ଅତିପାତତୋ ୱିରତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଚୂଳସୀଲୱଣ୍ଣନା) ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପାଣଭାୱସାମଞ୍ଞୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସବ୍ବସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ତତ୍ଥ ପୁଥୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନମେୱାତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି। କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋସାମଞ୍ଞତୋ ସଂୱରସମାଦାନଂ, ତବ୍ବିସେସତୋ ସଂୱରଭେଦୋତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱଚନଭେଦୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟାୟ ଚେତନାୟ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁ ତଂ ମହାଭୂତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସା ତାଦିସପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ଲଦ୍ଧୁପକ୍କମାନି ହି ଭୂତାନି ଇତରଭୂତାନି ୱିୟ ନ ୱିସଦାନୀତି ସମାନଜାତିୟାନଂ କାରଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ପାଣାତିପାତଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ପୟୋଗୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାଦୀହି ମହାସାୱଜ୍ଜତା ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ହି ପୟୋଗସ୍ସ ସହସା ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ କିଚ୍ଚସାଧିକାୟ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ୱସେନ ପୟୋଗସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ସତିପି କଦାଚି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ ପାଣେ ପୟୋଗସ୍ସ ସମଭାୱେ ମହନ୍ତଂ ହନନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା ତିବ୍ବତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ଇତି ଉଭୟଂ ପେତଂ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱେନେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ହନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ମହାଗୁଣଭାୱେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଉପକାରଚେତନା ୱିୟ ଖେତ୍ତୱିସେସନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅପକାରଚେତନାପି ବଲୱତୀ, ତିବ୍ବତରା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସା ମହାସାୱଜ୍ଜତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତସ୍ମା ପୟୋଗୱତ୍ଥୁଆଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅମହତ୍ତେପି ମହାଗୁଣତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱାଦିୱସେନେୱ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମ୍ଭରୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ସମ୍ଭାରା, ଅଙ୍ଗାନି । ତେସୁ ପାଣସଞ୍ଞିତାୱଧକଚିତ୍ତାନି ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନିପି ହୋନ୍ତି । ଉପକ୍କମୋ ୱଧକଚେତନାସମୁଟ୍ଠାପିତୋ । ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱତୀ ପାଣାତିପାତଚେତନାତି ସା ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱିନିମୁତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନପୟୋଗୋ ଆଥବ୍ବଣିକାଦୀନଂ ୱିୟ । ଇଦ୍ଧିମୟୋ କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିମୟୋ ଦାଠାକୋଟକାଦୀନଂ ୱିୟ । ଅତିୱିୟ ପପଞ୍ଚୋତି ଅତିମହାୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଏତ୍ଥାହ – ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କୋ ହନ୍ତି, କୋ ୱା ହଞ୍ଞତି, ୟଦି ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅରୂପତାୟ ନ ଛେଦନଭେଦନାଦିୱସେନ ୱିକୋପନସମତ୍ଥୋ, ନାପି ୱିକୋପନୀୟୋ, ଅଥ ରୂପସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅଚେତନତାୟ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋତି ନ ତତ୍ଥ ଛେଦନାଦିନା ପାଣାତିପାତୋ ଲବ୍ଭତି ୟଥା ମତସରୀରେ, ପୟୋଗୋପି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହରଣପ୍ପକାରାଦି ଅତୀତେସୁ ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ ଅନାଗତେସୁ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା, ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ସମ୍ଭୱତି ତେସଂ ଅଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତାୟ ୱିନାସାଭିମୁଖେସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପୟୋଗୋ ସିୟା, ୱିନାସସ୍ସ ଚ କାରଣରହିତତ୍ତା ନ ପହରଣପ୍ପକାରାଦିପୟୋଗହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହକତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ, ଖଣିକତ୍ତା ୱଧାଧିପ୍ପାୟସମକାଲଭିଜ୍ଜନକସ୍ସ କିରିୟାପରିୟୋସାନକାଲାନୱଟ୍ଠାନତୋ କସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତକମ୍ମବଦ୍ଧୋତି ।
ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧକଚେତନାସହିତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଞ୍ଜୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହନ୍ତା, ତେନ ପୱତ୍ତିତୱଧକପୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଅପଗତୁସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମତୱୋହାରପ୍ପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧପ୍ପୟୋଗାକରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ ହଞ୍ଞତି, କେୱଲୋ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ । ୱଧପ୍ପୟୋଗାୱିସୟଭାୱେପି ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପସନ୍ତାନାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପସନ୍ତାନେ ପରେନ ପୟୋଜିତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗୱସେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିୱିବନ୍ଧକୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିହତେ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତୀତି ନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ, ନାପି ଅହେତୁକୋ ପାଣାତିପାତୋ, ନ ଚ ପୟୋଗୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କତପୟୋଗୱସେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକଲାପସ୍ସ ତଥା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଖଣିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକମରଣସ୍ସ ଇଧ ମରଣଭାୱେନ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ସନ୍ତତିମରଣସ୍ସ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସହେତୁକଭାୱତୋ ନ ଅହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନ ଚ କତ୍ତୁରହିତୋ ପାଣାତିପାତପ୍ପୟୋଗୋ ନିରୀହକେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ସନ୍ନିହିତତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପାଦନନିୟତେସୁ କାରଣେସୁ କତ୍ତୁୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ୟଥା ‘‘ପଦୀପୋ ପକାସେତି ନିସାକରୋ ଚନ୍ଦିମା’’ତି ଚ, ନ ଚ କେୱଲସ୍ସ ୱଧାଧିପ୍ପାୟସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକକଲାପସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ପଟିଜାନନତୋ, ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପଦୀପାଦୀନଂ ଅତ୍ଥକିରିୟାସିଦ୍ଧି ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେୱ ପାଣାତିପାତେନ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।
‘‘ପହୀନକାଲତୋପଟ୍ଠାୟ ୱିରତୋୱା’’ତି ଏତେନ ପହାନହେତୁକା ଇଧାଧିପ୍ପେତା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମକ୍ଖୟଞାଣେନ ହି ପାଣାତିପାତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଭଗୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନୱିରତୀନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ପହାନୱିରମଣାନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲତା ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଅପେକ୍ଖିତେ ସହଜାତାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହଣଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱେନେୱ ହୋତୀତି ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ପହାୟକଧମ୍ମେସୁ ପହାନକିରିୟାୟ ପୁରିମକାଲୱୋହାରୋ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାସୁ ଚ ୱିରତୀସୁ ୱିରମଣକିରିୟାୟ ଅପରକାଲୱୋହାରୋ ଚ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପହାନଂ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ, ୱିରତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ପାଣୋ ଅତିପାତୀୟତି ଏତେନାତି ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣଘାତହେତୁଭୂତୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ । କୋ ପନେସୋ ? ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଦୋସମୋହୱିହିଂସାଦୟୋ କିଲେସା । ତେ ହି ଭଗୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପହାୟ ସମୁଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପାଣାତିପାତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପଟିୱିରତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି କିଲେସେସୁ ପହୀନେସୁ କିଲେସନିମିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ପହାୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିରତୋୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ତସ୍ସା ୱିରତିୟା କାଲାଦିୱସେନ ଅପରିୟନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ହି ଅଞ୍ଞେ ସମାଦିନ୍ନୱିରତିକାପି ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତାୟ ଲାଭଜୀୱିତାଦିହେତୁ ସମାଦାନଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନପାଣାତିପାତତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରତୋ ଏୱାତି । ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସାମୀତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେହି ୱୋକିଣ୍ଣା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ଦୁବ୍ବଲାକୁସଲା । ୟସ୍ମା ପନ କାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ଉପଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ କିଲେସା ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱିଞ୍ଞୁନା ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ତସ୍ମା ତେ ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କାୟିକାତି ପାଣାତିପାତାଦିନିପ୍ଫାଦକେ ବଲୱାକୁସଲେ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ଗୋତ୍ତୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଭାସିତୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନୱସେନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ତତ୍ଥାୟଂ ଦୀପନା – ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋ’’ତି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସାପି ୱଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଭାସିତୋ ? ସଚ୍ଚଂ ଭାସିତୋ, ସୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଭୱତ୍ତା, ଅରିୟସଙ୍ଘାଧାରତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମାନୁଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ତେସଂ ତଦୁଭୟଦୀପନେନେୱ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମାନୁଭାୱେନେୱ ହି ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚ ପାଣାତିପାତାଦିପ୍ପହାନସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ଦେସନା ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ଆଗତାତି ।
ଏତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଉପରି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେତୁକାମୋ ଭଗୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱସେନେୱ ଦେସନଂ ଆରଭି, ନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱସେନାତି । ଏସା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ପକତି, ୟଂ ଏକରସେନେୱ ଦେସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି କସ୍ସଚି ଅଗ୍ଗହଣଂ । ତଥା ହି ରୂପକଣ୍ଡେ ଦୁକାଦୀସୁ ତନ୍ନିଦ୍ଦେସେସୁ ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ଗହିତଂ । ଇତରୱତ୍ଥୂହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତା ଦେସନାଭେଦୋ ହୋତୀତି । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଏକନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟାନି, ନ ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ନିସ୍ସିତୱସେନ ଚ ୱତ୍ଥୁଦୁକାଦିଦେସନା ପୱତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା । ୟମ୍ପି ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁକାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁପି ନ ତଦନୁରୂପା ଆରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଦୁକା ଭିନ୍ନଗତିକା ସିୟୁନ୍ତି ନ ଏକରସା ଦେସନା ଭୱେୟ୍ୟାତି । ତଥା ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଭାଗେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ୱିଚାରୋ ଚା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ୱିତକ୍କୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୱିତକ୍କୋ ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ।
ଦଣ୍ଡନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ପରୱିହେଠନସ୍ସ ୱିୱଜ୍ଜିତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥାନଂ ନିକ୍ଖେପୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । ୱିହେଠନଭାୱତୋତି ୱିହିଂସନଭାୱତୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱସେନାପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ପି ଏକଦେସେନ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଲଜ୍ଜୀତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲଜ୍ଜାୟ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ପାପୁତ୍ତାସନରହିତଂ, ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତାଧୀନତ୍ତା ଅତ୍ତାଧିପତିଭୂତା ଲଜ୍ଜାୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ଲୋକାଧିପତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ‘‘ଦୟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ କରୁଣାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁରକ୍ଖଣମତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ମେତ୍ତାୟ କରୁଣାୟ ଚ ପୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ମେତ୍ତାୟ ପୱତ୍ତମାନୋ ୱୁତ୍ତୋ । ମିଦତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମେତ୍ତା, ମେତ୍ତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତଂ, ମେତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତା, ମେତ୍ତା ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀ’’ତି ଏତେନ ତସ୍ସା ୱିରତିୟା ସତ୍ତୱସେନ ଅପରିୟନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ପାଣଭୂତେତି ପାଣଜାତେ । ଅନୁକମ୍ପକୋତି କରୁଣାୟନକୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମେତ୍ତା କରୁଣାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାୟ ଏୱ ଦୟାପନ୍ନତାୟା’’ତି । ଏୱଂ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ପାଣାତିପାତା ୱିରତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେହି ଲଜ୍ଜାମେତ୍ତାକରୁଣାହି ସମଙ୍ଗୀଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିହରତୀତି ଏୱଂଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱା ୟାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇରିୟତି ୟପେତି ୟାପେତି ପାଲେତୀ’’ତି ।
ଆଚାରସୀଲମତ୍ତକନ୍ତି ସାଧୁଜନାଚାରସୀଲମତ୍ତକଂ, ତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦିଗୁଣେହିପି ଲୋକିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସୀଲାନି ଇଧ ସୀଲକଥାୟଂ ନ ୱିଭତ୍ତାନି ।
ପରସଂହରଣନ୍ତି ପରସ୍ସ ସନ୍ତକହରଣଂ । ଥେନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୋରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ । ଇଧାପି ଖୁଦ୍ଦକେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ମହନ୍ତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ, ୱତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନେନ ପରସନ୍ତକହରଣଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ୱିନା ମନ୍ତେନ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଂ ତାଦିସଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋ ।
ସେସନ୍ତି ‘‘ପହାୟ ପଟିୱିରତୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ । ତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟଂ । କିଞ୍ଚାପି ନୟିଧ ସିକ୍ଖାପଦୱୋହାରେନ ୱିରତି ୱୁତ୍ତା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେସୁ ଚ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ୱିରତିୟୋ ଚେତନା ଚ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସଭାୱତୋ ଚ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିକାରୱସେନ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଲଜ୍ଜାଦୟୋ ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପ୍ପହାନସ୍ସାପୀତି, ତସ୍ମା ସାପି ପାଳି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁଚିଭୂତେନା’’ତି ଏତେନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦୀହି ସମନ୍ନାଗମୋ, ଅହିରିକାଦୀନଞ୍ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ‘‘ଲଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସେଟ୍ଠଚରିୟନ୍ତି ଅସେଟ୍ଠାନଂ ହୀନାନଂ, ଅସେଟ୍ଠଂ ୱା ଲାମକଂ ନିହୀନଂ ୱୁତ୍ତିଂ, ମେଥୁନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଆଚାର’’ନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତିମାହ । ‘‘ଆରାଚାରୀ ମେଥୁନା’’ତି ଏତେନ ‘‘ଇଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକଚ୍ଚୋ…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନଂ ସାଦିୟତି, ସୋ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ତଂ ନିକାମେତି, ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୦) ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗାପି ପଟିୱିରତି ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇଧାପି ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ମିଚ୍ଛାଚାରେ ପନ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ, ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଧନକ୍କିତାଦୀନଂ ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞେ ପୁରିସା । ଗୁଣୱିରହିତେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ଗୁଣରହିତେପି ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜା, ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱେପି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ସେୱେତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତୀତି । ମିଚ୍ଛାଚାରେ ପନ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନତା, ସେୱନାଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତି, ସାଦିୟନଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ । ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନେ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନେ ସତିପି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସେୱନାଭିସନ୍ଧିପୟୋଗାଭାୱତୋ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସେୱନାଚିତ୍ତେ ସତି ପୟୋଗାଭାୱୋ ନ ପମାଣଂ ଇତ୍ଥିୟା ସେୱନାପୟୋଗସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଭାୱତୋ, ଇତ୍ଥିୟା ପୁରେତରଂ ଉପଟ୍ଠାପିତସେୱନାଚିତ୍ତାୟପି ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି ଆପଜ୍ଜତି ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସତୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସକିଚ୍ଚକରଣକାଲେ ପୁରିସସ୍ସପି ସେୱନାପୟୋଗାଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି ଏକେ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୟୋ, ବଲକ୍କାରେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୟୋ, ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଚତ୍ତାରୋତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ ।
୯. କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପୟୋଗୋ ୱାତି ମୁସା-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାପଧାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗକ୍ଖଣେ ତଙ୍ଖଣେ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’ନ୍ତି, ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘ମୁସା ଭଣାମୀ’ତି’’ (ପାରା॰ ୨୦୫) । ଏତଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗଭୂତଂ, ଇତରଂ ପନ ହୋତୁ ୱା ମା ୱା, ଅକାରଣମେତଂ । ଅସ୍ସାତି ୱିସଂୱାଦକସ୍ସ। ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୟୋଗଭୂତଂ ମୁସା ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ସମୁଟ୍ଠାପେତି ୱା ଏତାୟାତି ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ ।
ପୁରିମନୟେ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅବ୍ୟାପିତତାୟ, ମୁସା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱିସଂୱଦିତବ୍ବତ୍ଥୱାଚକତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ମୁସାୱାଦଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ନୟେ ମୁସା ୱଦୀୟତି ୱୁଚ୍ଚତି ଏତାୟାତି ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ‘‘ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତମାହ । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ୱିୟ ଗୁଣୱସେନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱସେନାପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।
ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ, ପୂରଣକଥାନୟେନ ଚ ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସେୱ ମୁସାୱାଦୋ । ତତ୍ଥ ପନ ଚେତନା ବଲୱତୀ ନ ହୋତୀତି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜତା ୱୁତ୍ତା । ଅପ୍ପତାୟ ଊନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କଥା ପୂରଣକଥା ।
ତଜ୍ଜୋତି ତସ୍ସାରୁପ୍ପୋ, ୱିସଂୱାଦନାନୁରୂପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱାୟାମୋ’’ତି ୱାୟାମସୀସେନ ପୟୋଗମାହ । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୟୋଗେ କତେପି ପରେନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୱିଞ୍ଞାତେ ୱିସଂୱାଦନସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନଂ ଏକୋ ସମ୍ଭାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭୂତୱଚନଂ ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ତୟୋ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ସଚେପି ଦନ୍ଧତାୟ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) ୱିୟ ଥେତ-ସଦ୍ଦୋ ଥିରପରିୟାୟୋ, ଥିରଭାୱୋ ଚ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଅଧିକତତ୍ତା କଥାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଥିରକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନଥିରକଥୋତି ୟଥା ହଲିଦ୍ଦିରାଗାଦୟୋ ଅନୱଟ୍ଠିତସଭାୱତାୟ ନ ଥିରା, ଏୱଂ ନ ଥିରା କଥା ୟସ୍ସ ସୋ ନ ଥିରକଥୋତି ହଲିଦ୍ଦିରାଗାଦୟୋ ୟଥା କଥାୟ ଉପମା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପାସାଣଲେଖା ୱିୟା’’ତିଆଦୀସୁପି ।
ସଦ୍ଧା ଅୟତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ସଦ୍ଧାୟୋ, ସଦ୍ଧାୟୋ ଏୱ ସଦ୍ଧାୟିକୋ ୟଥା ‘‘ୱେନୟିକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୮) । ସଦ୍ଧାୟ ୱା ଅୟିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଧାୟିକୋ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି ୱିସଂୱାଦନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସୁଞ୍ଞଭାୱନ୍ତି ପୀତିୱିରହିତତାୟ ରିତ୍ତତଂ । ସା ପିସୁଣୱାଚାତି ୟାୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସଦ୍ଦସଭାୱା ୱାଚା, ସା ପିୟସୁଞ୍ଞକରଣତୋ ପିସୁଣୱାଚାତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅତ୍ଥମାହ । ପିସତୀତି ୱା ପିସୁଣା, ସମଗ୍ଗେ ସତ୍ତେ ଅୱୟୱଭୂତେ ୱଗ୍ଗେ ଭିନ୍ନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଫରୁସନ୍ତି ସିନେହାଭାୱେନ ଲୂଖଂ । ସୟମ୍ପି ଫରୁସାତି ଦୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ସଭାୱେନପି କକ୍କସା । ଏତ୍ଥ ଚ ଫରୁସଂ କରୋତୀତି ଫଲୂପଚାରେନ, ଫରୁସୟତୀତି ୱା ୱାଚାୟ ଫରୁସ-ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୟମ୍ପି ଫରୁସାତି ପରେସଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତନିଟ୍ଠୁରତାୟ ସଭାୱେନ, କାରଣୱୋହାରେନ ଚ ୱାଚାୟ ଫରୁସ-ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତୋୟେୱ ଚ ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା । ଅତ୍ଥୱିପନ୍ନତାୟ ନ ହଦୟଙ୍ଗମା।
ୟେନ ସମ୍ଫଂ ପଲପତୀତି ୟେନ ପଲାପସଙ୍ଖାତେନ ନିରତ୍ଥକୱଚନେନ ସୁଖଂ ହିତଞ୍ଚ ଫଲତି ୱିଦରତି ୱିନାସେତୀତି ‘‘ସମ୍ଫ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅନୁପକାରକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଲପତି ।
ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଲୋଭେନ ଦୋସେନ ୱା ୱିବାଧିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ଉପତାପିତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା, ଦୂସିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା ପିସୁଣଂ ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି । ୟସ୍ସ ୟତୋ ଭେଦଂ କରୋତି, ତେସୁ ଅଭିନ୍ନେସୁ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ଭିନ୍ନେସୁ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ତଥା କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱିସେସେସୁ ।
ୟସ୍ସ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରତି, ସୋ ଭିଜ୍ଜତୁ ୱା ମା ୱା, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନମେୱ ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦତ୍ଥୱିଜାନନ’’ନ୍ତି, କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତି ପନ ଭିନ୍ନେ ଏୱ ।
ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ଅନୁବଲପ୍ପଦାତା, ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ୱା ପଦାତା । କସ୍ସ ପନ ଅନୁୱତ୍ତନଂ ପଦାନଞ୍ଚ ? ‘‘ସହିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସନ୍ଧାନସ୍ସା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସନ୍ଧାନାନୁପ୍ପଦାତା’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ସନ୍ଧାନସ୍ସ ପଦାନଂ ଆଧାନଂ, ରକ୍ଖଣଂ ୱା ଦଳ୍ହୀକରଣଂ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରାମୋ, ରମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ। ୟସ୍ମା ପନ ଆକାରେନ ୱିନାପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଗ୍ଗରାମୋତିପି ପାଳି, ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
ମମ୍ମାନି ୱିୟ ମମ୍ମାନି, ୟେସୁ ଫରୁସୱାଚାୟ ଛୁପିତମତ୍ତେସୁ ଦୁଟ୍ଠାରୂସୁ ୱିୟ ଘଟ୍ଟିତେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । କାନି ପନ ତାନି ? ଜାତିଆଦୀନି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନି । ତାନି ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ୱା ୟେନ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ, ସୋ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋ । ଏକନ୍ତେନ ଫରୁସଚେତନା ଫରୁସୱାଚା ଫରୁସଂ ୱଦତି ଏତାୟାତି । କଥଂ ପନ ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ହୋତି ? ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତତାୟ । ତସ୍ସାତି ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନାୟ ଏୱ ଫରୁସୱାଚାଭାୱସ୍ସ । ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋ ସୱନଫରୁସତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି କମ୍ମପଥ’ପ୍ପତ୍ତତ୍ତା, କମ୍ମଭାୱଂ ପନ ନ ସକ୍କା ୱାରେତୁନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନ୍ୱୟୱସେନ ଚେତନାଫରୁସତାୟ ଫରୁସୱାଚଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ପଟିପକ୍ଖନୟେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱଚନସଣ୍ହତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଫରୁସୱାଚା। ୟନ୍ତି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ଏତ୍ଥାପି କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ଇତରା ମହାସାୱଜ୍ଜା, ତଥା କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାଭାୱେ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଫରୁସୱାଚା ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାୱ ସୀସଂ ଏତୀ’’ତି, ଏକେ ‘‘ପରମ୍ମୁଖାପି ଫରୁସୱାଚା ହୋତିୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା – ସମ୍ମୁଖା ପୟୋଗେ ଅଗାରୱାଦୀନଂ ବଲୱଭାୱତୋ ସିୟା ଚେତନା ବଲୱତୀ, ପରସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥଜାନନଂ, ନ ତଥା ଅସମ୍ମୁଖାତି । ୟଥା ପନ ଅକ୍କୋସିତେ ମତେ ଆଳହନେ କତା ଖମନା ଉପୱାଦନ୍ତରାୟଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ‘‘ପରମ୍ମୁଖା ପୟୁତ୍ତାପି ଫରୁସୱାଚା ହୋତିୟେୱା’’ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । କୁପିତଚିତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟେନେୱ କୁପିତଚିତ୍ତଂ, ନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ । ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ହି ଚିତ୍ତକୋପେ ସତି ବ୍ୟାପାଦୋୟେୱ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥାତି –
‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ, ଏକାରୋ ୱତ୍ତତୀ ରଥୋ ।
ଅନୀଘଂ ପସ୍ସ ଆୟନ୍ତଂ, ଛିନ୍ନସୋତଂ ଅବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୭; ଉଦା॰ ୬୫) ।
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ । ସୀଲଞ୍ହେତ୍ଥ ‘‘ନେଲଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ‘‘ନେଲଙ୍ଗନ୍ତି ଖୋ ଭନ୍ତେ ସୀଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୭) । ସୁକୁମାରାତି ଅଫରୁସତାୟ ମୁଦୁକା । ପୁରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପୁର-ସଦ୍ଦୋ ତନ୍ନିୱାସୀୱାଚକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ନଗରୱାସୀନ’’ନ୍ତି । ମନଂ ଅପ୍ପାୟତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ମନାପା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତୱୁଡ୍ଢିକରା’’ତି । ଆସେୱନଂ ଭାୱନଂ ବହୁଲୀକରଣଂ । ୟଂ ଗାହୟିତୁଂ ପୱତ୍ତିତୋ, ତେନ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ ଗହିତେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି, ଇଧାପି କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱସେନାପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।
‘‘କାଲୱାଦୀ’’ତିଆଦି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ପଟିୱିରତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ହି ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦି ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ୱିହରତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ କଥଂ ପାଣାତିପାତପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ? ଅପେକ୍ଖାସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସା ପନ ୱିରତି କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋ’’ତି, ତଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥନିଧାନଂ କଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦି, ଏୱଂ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଂ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଉପାୟସନ୍ଦସ୍ସନଂ, ତଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲୱାଦୀତିଆଦି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ପଟିୱିରତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତାପି ହି ୱାଚା ଅୟୁତ୍ତକାଲପ୍ପୟୋଗେନ ଅତ୍ଥାୱହା ନ ସିୟାତି ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନୱାଚଂ ଅନୁଲୋମେତି, ତସ୍ମା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଂ ପଜହନ୍ତେନ ଅକାଲୱାଦିତା ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲୱାଦୀ’’ତି । କାଲେନ ୱଦନ୍ତେନାପି ଉଭୟାନତ୍ଥସାଧନତୋ ଅଭୂତଂ ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂତୱାଦୀ’’ତି । ଭୂତଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତେନ ୟଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତସମ୍ପାଦକଂ, ତଦେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନାପି ନ ଲୋକିୟଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଅତ୍ଥୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିନୟୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଂୱରାନଂ, ତଦଙ୍ଗୱିନୟୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିନୟୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିନୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିନୟୋ ନିସ୍ସରଣୱିନୟୋତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିନୟାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନାଧିଗମହେତୁଭାୱତୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ।
ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲେ ସତି ସୋଭତି, କିଚ୍ଚକରୋ ଚ ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତଂ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କାଲେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଜ୍ଝାସୟଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ୱସେନ ଓତିଣ୍ଣେ ଦେସନାୱିସୟେ ଏକଂସାଦିବ୍ୟାକରଣୱିଭାଗଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଠପନାହେତୁଦାହରଣସଂସନ୍ଦନାନି ତଂତଂକାଲାନୁରୂପଂ ୱିଭାୱେନ୍ତିୟା ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପାୟ ୱିପୁଲତରଗମ୍ଭୀରୁଦାରପହୂତତ୍ଥୱିତ୍ଥାରସଙ୍ଗାହକାୟ ଦେସନାୟ ପରେ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ପରମତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ‘‘ଦେସନାକୁସଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୦. ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ମୂଲସିକ୍ଖାପଦାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ସତିପି ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପହାନସ୍ସ ସଂୱରସୀଲସିକ୍ଖାସଙ୍ଗହେ ଉପରିଗୁଣସଙ୍ଗହତୋ, ଲୋକିୟପୁଥୁଜ୍ଜନାୱିସୟତୋ ଚ ଉତ୍ତରଦେସନାୟ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ତଂ ପରିହରିତ୍ୱା ପଚୁରଜନପାକଟଂ ଆଚାରସୀଲମେୱ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗାମୋତି ସମୂହୋ । ନନୁ ଚ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ଚିତ୍ତରହିତତାୟ ନ ଜୀୱା, ଚିତ୍ତରହିତତା ଚ ପରିପ୍ଫନ୍ଦାଭାୱତୋ, ଛିନ୍ନେ ୱିରୁହନତୋ, ୱିସଦିସଜାତିକଭାୱତୋ, ଚତୁୟୋନିଅପ୍ପରିୟାପନ୍ନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ୱୁଡ୍ଢି ପନ ପୱାଳସିଲାଲୱଣାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ ତେସଂ ଜୀୱଭାୱେ କାରଣଂ, ୱିସୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତଂ ସୁପନଂ ୱିୟ ଚିଞ୍ଚାଦୀନଂ, ତଥା ଦୋହଳାଦୟୋ, ତତ୍ଥ କସ୍ମା ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା ପଟିୱିରତି ଇଚ୍ଛିତାତି ? ସମଣସାରୁପ୍ପତୋ, ସନ୍ନିସ୍ସିତସତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତୋ ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋ ହି ମୋଘପୁରିସା ମନୁସ୍ସା ରୁକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି (ପାଚି॰ ୮୯) । ନୀଲତିଣରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସାତି ଅଲ୍ଲତିଣସ୍ସ ଚେୱ ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ଚ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଓସଧିଗଚ୍ଛଲତାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏକଂ ଭତ୍ତଂ ଏକଭତ୍ତଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏକଭତ୍ତିକୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଏକୱାରମେୱ ଭୁଞ୍ଜନକୋ । ତୟିଦଂ ରତ୍ତିଭୋଜନୋପି ସିୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ରତ୍ତୂପରତୋ’’ତି । ଏୱମ୍ପି ଅପରଣ୍ହଭୋଜୀପି ସିୟା ଏକଭତ୍ତିକୋତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା, ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋ ଭୋଜନସ୍ସ କାଲୋ ନାମ, ତଦଞ୍ଞୋ ୱିକାଲୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦୁତିୟପଦେନ ରତ୍ତିଭୋଜନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଅପରଣ୍ହୋ ‘‘ୱିକାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସଙ୍ଖେପତୋ ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ନେତ୍ତି॰ ୩୦, ୫୦, ୧୧୬, ୧୨୪) ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଛନ୍ଦରାଗପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦସ୍ସନଂ ନ ଅନୁଲୋମେତୀତି ଆହ ‘‘ସାସନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମତ୍ତା’’ତି । ଅତ୍ତନା ପୟୋଜିୟମାନଂ, ପରେହି ପୟୋଜାପିୟମାନଞ୍ଚ ନଚ୍ଚଂ ନଚ୍ଚଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପାଳିୟଂ ଏକେନେୱ ନଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତଂ, ତଥା ଗୀତୱାଦିତ-ସଦ୍ଦେନ ଚାତି ଆହ ‘‘ନଚ୍ଚନନଚ୍ଚାପନାଦିୱସେନା’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗାୟନଗାୟାପନୱାଦନୱାଦାପନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦସ୍ସନେନ ଚେତ୍ଥ ସୱନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ ୱିରୂପେକସେସନୟେନ । ଆଲୋଚନସଭାୱତାୟ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସୱନକିରିୟାୟପି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖେପସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଦସ୍ସନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିସୂକଭୂତସ୍ସ ଗୀତସ୍ସ ସୱନଂ କଦାଚି ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସୂକଭୂତା ଦସ୍ସନା’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଧମ୍ମୂପସଂହିତମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ଗୀତଂ ୱଟ୍ଟତି, ଗୀତୂପସଂହିତୋ ଧମ୍ମୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
ଉଚ୍ଚାତି ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ଏକଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, ସେତି ଏତ୍ଥାତି ସୟନଂ । ଉଚ୍ଚାସୟନଂ ମହାସୟନଞ୍ଚ ସମଣସାରୁପ୍ପରହିତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ, ଅକପ୍ପିୟତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି। ଆସନ୍ଦାଦିଆସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୟନେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଆଧାରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତଦାଧାରକିରିୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଦୁପଭୋଗଭୂତ ନିସଜ୍ଜାନିପଜ୍ଜନେହି ୱିରତି ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉଚ୍ଚାସୟନସୟନମହାସୟନସୟନାତି ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଏକସେସନୟେନ ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) । ଆସନକିରିୟାପୁବ୍ବକତ୍ତା ସୟନକିରିୟାୟ ସୟନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଆସନଂ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଞ୍ଞେହି ଗାହାପନେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନେ ଚ ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି, ନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସାଦୀୟତୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ତିୱିଧଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା । ତତ୍ଥ କାୟେନ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ୱାଚାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଉଗ୍ଗହାପନଂ, ମନସା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ସାଦିୟନନ୍ତି ତିୱିଧମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନେୱ ନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଆମକଧଞ୍ଞପଟିଗ୍ଗହଣା’’ତିଆଦୀସୁପି । ନୀୱାରାଦିଉପଧଞ୍ଞସ୍ସ ସାଲିୟାଦିମୂଲଧଞ୍ଞନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତୱିଧସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚ ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଚ୍ଛୱସଂ ମଚ୍ଛୱସଂ ସୁସୁକାୱସଂ ସୂକରୱସଂ ଗଦ୍ରଭୱସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ନାମ, ତସ୍ସ ପନ ‘‘କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି ।
ଅକ୍କମତୀତି ନିପ୍ପୀଳେତି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅକ୍କମତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହଦୟନ୍ତି ନାଳିଆଦିମାନଭାଜନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ । ତିଲାଦୀନଂ ନାଳିଆଦୀହି ମିନନକାଲେ ଉସ୍ସାପିତସିଖାୟେୱ ସିଖା, ତସ୍ସା ଭେଦୋ ହାପନଂ । କେଚୀତି ସାରସମାସାଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ ।
ୱଧୋତି ମୁଟ୍ଠିପ୍ପହାରକସାତାଳନାଦୀହି ହିଂସନଂ, ୱିହେଠନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହେଠନତ୍ଥୋପି ହି ୱଧସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୮୦) । ୟଥା ହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସତିପି ପବ୍ବଜିତେହି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତବ୍ବୱତ୍ଥୁୱିସେସଭାୱସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇତ୍ଥିକୁମାରିଦାସିଦାସାଦୟୋ ୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ପରସ୍ସହରଣଭାୱତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସତିପି ତୁଲାକୂଟାଦୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ପାଣାତିପାତପରିୟାୟସ୍ସ ୱଧସ୍ସ ପୁନଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ତତ୍ଥ ସୟଙ୍କାରୋ, ଇଧ ପରଂକାରୋ’’ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଛପ୍ପୟୋଗା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱଧୋତି ମାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ପୋଥନମେୱ ସନ୍ଧାୟାତି ଚ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ମାରଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିହିଂସନେପି ଦିସ୍ସନତୋ ।
ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଛେଦନ…ପେ॰… ସହସାକାରା ପଟିୱିରତୋ’’ତି ଏତପରିମାଣେନ ପାଠେନ । ଅନ୍ତରାଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ଛବ୍ବୀସତିସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଗହଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଚୂଳସୀଲଂ ନାମ । ଦେସନାୱସେନ ହି ଇଧ ଚୂଳମଜ୍ଝିମାଦିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଧମ୍ମୱସେନ । ତଥା ହି ଇଧ ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅୱିଭତ୍ତାନଂ ୱିଭଜନୱସେନ ମଜ୍ଝିମସୀଲଦେସନା ପୱତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ମଜ୍ଝିମସୀଲଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ’’ତି ।
ଚୂଳସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମଜ୍ଝିମସୀଲୱଣ୍ଣନା
୧୧. ତତ୍ଥ ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୱାତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେ । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରେ । ଏକେତି ଅଞ୍ଞେ । ଭୋନ୍ତୋତି ସାଧୂନଂ ପିୟସମୁଦାହାରୋ । ସାଧୱୋ ହି ପରେ ‘‘ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ୱା ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱା ସମାଲପନ୍ତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତା ସମଣା । ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ମମ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦିନା ପରାନୁଦ୍ଦେସିକନୟେନ ୱା ୟଥା ପନେକେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ପଟିଜାନମାନା, ପରେହି ଚ ତଥାସମ୍ଭାୱିୟମାନା ତଦନୁରୂପପଟିପତ୍ତିଂ ଅଜାନନତୋ, ଅସମତ୍ଥତୋ ଚ ନ ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି, ନ ଏୱମୟଂ, ଅୟଂ ପନ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସବ୍ବଥାପି ସମଣସାରୁପ୍ପପଟିପଦଂ ପୂରେସିୟେୱାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୁଦ୍ଦେସିକନୟେନ ୱା ସବ୍ବଥାପି ଆଚାରସୀଲମତ୍ତମେୱ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତଦୁତ୍ତରିନ୍ତି ।
ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭପଦେ ସଦ୍ଦକ୍କମେନ ଅପ୍ପଧାନଭୂତୋପି ବୀଜଗାମଭୂତଗାମୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତାୟ ପଧାନଭାୱଂ ପଟିଲଭତି । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘କତମୋ ସୋ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମୋ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱିଭତ୍ତେ ତବ୍ବିସୟତାୟ ସମାରମ୍ଭୋପି ୱିଭତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି। ତେନେୱାହ ଭଗୱା ‘‘ମୂଲବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦି । ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ, ମୂଲଂ ବୀଜଂ ଏତସ୍ସାତିପି ମୂଲବୀଜଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଫଳୁବୀଜନ୍ତି ପବ୍ବବୀଜଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ସଦିସଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସକାରଣଭାୱତୋ ୱିରୁହଣସମତ୍ଥେ ସାରଫଲେ ନିରୁଳ୍ହୋ ବୀଜ-ସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥସଂସିଦ୍ଧିୟା ମୂଲାଦୀସୁପି କେସୁଚି ପୱତ୍ତତୀତି ମୂଲାଦିତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକେନ ବୀଜ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୀଜବୀଜ’’ନ୍ତି । ‘‘ରୂପରୂପଂ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୨୭) ଚ ୟଥା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ବୀଜଗାମୋ ଏୱ ୱିଭତ୍ତୋତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ମୂଲମେୱ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ, ମୂଲଂ ବୀଜଂ ଏତସ୍ସାତିପି ମୂଲବୀଜନ୍ତି’’ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ ବୀଜଗାମୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୁତିୟେନ ଭୂତଗାମୋ, ଦୁୱିଧୋପେସ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ମୂଲବୀଜଞ୍ଚ ମୂଲବୀଜଞ୍ଚ ମୂଲବୀଜନ୍ତି ଏକସେସନୟେନ ୱା ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୧୨.‘‘ସନ୍ନିଧିକତସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାର-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ୱା ‘‘ଆଚୟଂଗମିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ‘‘ଆଚୟଗାମିନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦) ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଏୱଂ ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରଂ ପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁନାସିକଲୋପେନ ‘‘ସନ୍ନିଧିକାରପରିଭୋଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୋଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମ୍ମା କିଲେସେ ଲିଖତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପଟିପତ୍ତି । ପରିୟାୟତି କପ୍ପୀୟତୀତି ପରିୟାୟୋ, କପ୍ପିୟୱାଚାନୁସାରେନ ପଟିପତ୍ତି । କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପଭୋଗାରହଂ ୱତ୍ଥୁ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆମିସନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସ’’ନ୍ତି । ନୟଦସ୍ସନଞ୍ହେତଂ ସନ୍ନିଧିୱତ୍ଥୂନଂ । ଉଦକକଦ୍ଦମେତି ଉଦକେ ଚ କଦ୍ଦମେ ଚ । ଅଚ୍ଛଥାତି ନିସୀଦଥ । ଗୀୱାୟାମକନ୍ତି ଗୀୱଂ ଆୟମିତ୍ୱା, ୟଥା ଚ ଭୁତ୍ତେ ଅତିଭୁତ୍ତତାୟ ଗୀୱା ଆୟମିତବ୍ବାୱ ହୋତି, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁଭାଗମତ୍ତନ୍ତି କୁଡୁବମତ୍ତଂ । ‘‘କପ୍ପିୟକୁଟିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିନୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୩.ଏତ୍ତକମ୍ପୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୱିଚାରଣାୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନମ୍ପି। ପୟୋଜନମତ୍ତମେୱାତି ପଦତ୍ଥୟୋଜନମତ୍ତମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ୱିନା ନ ସକ୍କା ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରକଥାପି ପଦତ୍ଥସଙ୍ଗହମେୱ ଗଚ୍ଛତି । କୁତୂହଲୱସେନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ପେକ୍ଖା, ନଟସତ୍ଥୱିଧିନା ନଟାନଞ୍ଚ ପୟୋଗୋ । ନଟସମୂହେନ ପନ ଜନସମୂହେ କରଣୱସେନ ‘‘ନଟସମଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସାରସମାସେ ‘‘ପେକ୍ଖା ମହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଘନତାଳଂ ନାମ ଦଣ୍ଡମୟତାଳଂ, ସିଲାସଲାକତାଳଂ ୱା । ଏକେତି ସାରସମାସାଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ‘‘ଏକେ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ । ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣକତାଳଂ ନାମ ରୁକ୍ଖସାରଦଣ୍ଡାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣକଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଚମ୍ମେନ ଓନନ୍ଧିତ୍ୱା କତୱାଦିତଂ । ଅବ୍ଭୋକ୍କିରଣଂ ରଙ୍ଗବଲୀକରଣଂ, ୟା ‘‘ନନ୍ଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋଭନକରନ୍ତି ସୋଭନକରଣଂ, ‘‘ସୋଭନଘରକ’’ନ୍ତି ସାରସମାସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଚଣ୍ଡାଲାନମିଦନ୍ତି ଚଣ୍ଡାଲଂ । ସାଣେ ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆକୋଟନକୀଳା ସାଣଧୋୱନଂ । ଇନ୍ଦଜାଲେନାତି ଅଟ୍ଠିଧୋୱନମନ୍ତଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ୟଥା ପରେ ଅଟ୍ଠୀନିୟେୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ତଚାଦୀନଂ ଅନ୍ତରଧାପନମାୟାୟ । ସକଟବ୍ୟୂହାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚକ୍କପଦୁମକଳୀରବ୍ୟୂହାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୧୪.ପଦାନୀତି ସାରୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନାନି । ଦସପଦଂ ନାମ ଦ୍ୱୀହି ପନ୍ତୀହି ୱୀସତିୟା ପଦେହି କୀଳନଜୂତଂ । ପାସକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକେକଂ ୟାୱ ଛକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତକୀଳନକଂ, ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଏକକାଦିୱସେନ ସାରିୟୋ ଅପନେନ୍ତା ଉପନେନ୍ତା ଚ କୀଳନ୍ତି । ଘଟେନ କୀଳା ଘଟିକାତି ଏକେ । ବହୂସୁ ସଲାକାସୁ ୱିସେସରହିତଂ ଏକଂ ସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱା ତାସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସେୱ ଉଦ୍ଧରଣଂ ସଲାକହତ୍ଥନ୍ତି ଏକେ । ପଣ୍ଣେନ ୱଂସାକାରେନ କତା ନାଳିକା । ତେନେୱାହ ‘‘ତଂ ଧମନ୍ତା’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ମୁଖାଗତଂ ଅକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱା ନଟ୍ଠମୁତ୍ତି ଲାଭାଲାଭାଦିଜାନନକୀଳା ଅକ୍ଖରିକା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୱାଦିତାନୁରୂପଂ ନଚ୍ଚନଂ ଗାୟନଂ ୱା ୟଥାୱଜ୍ଜଂ’’ ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ କତେ ଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଥା ପରାଜୟୋ’’ତି ଜୟପରାଜୟେ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପୟୋଗକରଣୱସେନ ପରିହାରପଥାଦୀନମ୍ପି ଜୂତପମାଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଙ୍ଗଚୀରାଦୀହିପି ୱଂସାଦୀହି କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଅସିଦ୍ଧିଜୟପରାଜୟାୱହୋ ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଥାୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଚ କାଣାଦୀହି ସଦିସତାକାରଦସ୍ସନେହି ଜୟପରାଜୟୱସେନ ଜୂତକୀଳିତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୫.ୱାଳରୂପାନୀତି ଆହରିମାନି ୱାଳରୂପାନି । ‘‘ଅକପ୍ପିୟମଞ୍ଚୋୱ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ’’ତି ସାରସମାସେ । ୱାନୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦାଦିୱସେନ ୱାନେନ ୱିଚିତ୍ରଂ । ରୁକ୍ଖତୂଲଲତାତୂଲପୋଟକୀତୂଲାନଂ ୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ ତୂଲାନଂ । ଉଦ୍ଦଲୋମିୟଂ କେଚୀତି ସାରସମାସାଚରିୟା, ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ଚ । ତଥା ଏକନ୍ତଲୋମିୟଂ । କୋସେୟ୍ୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟନ୍ତି କୋସେୟ୍ୟକସ୍ସଟମୟଂ । ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତଂ । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତୂଲିକ’’ନ୍ତି ଏତେନ ରତନପରିସିବ୍ବନରହିତାପି ତୂଲିକା ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ରତନପରିସିବ୍ବିତାନୀ’’ତି ଇମିନା ୟାନି ରତନପରିସିବ୍ବିତାନି, ତାନି ଭୂମତ୍ଥରଣୱସେନ, ୟଥାନୁରୂପଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଚ ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଅଜିନଚମ୍ମେହୀତି ଅଜିନମିଗଚମ୍ମେହି । ତାନି କିର ଚମ୍ମାନି ସୁଖୁମାନି, ତସ୍ମା ଦୁପଟ୍ଟତିପଟ୍ଟାନି କତ୍ୱା ସିବ୍ବନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୱିନୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
୧୬.ଅଲଙ୍କାରଞ୍ଜନମେୱ ନ ଭେସଜ୍ଜଂ ମଣ୍ଡନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ମାଲା-ସଦ୍ଦୋ ସାସନେ ସୁଦ୍ଧପୁପ୍ଫେସୁପି ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ବଦ୍ଧମାଲା ୱା’’ତି । ମତ୍ତିକକକ୍କନ୍ତି ଓସଧେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ୟୋଗମତ୍ତିକକକ୍କଂ । ଚଲିତେତି କୁପିତେ । ଲୋହିତେ ସନ୍ନିସିନ୍ନେତି ଦୁଟ୍ଠଲୋହିତେ ଖୀଣେ ।
୧୭. ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ସଂସାରତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ଏତେନାତି ନିୟ୍ୟାନଂ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ ଚ । ତଂ ନିୟ୍ୟାନଂ ଅରହତି, ନିୟ୍ୟାନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତା, ନିୟ୍ୟାନଂ ୱା ଫଲଭୂତଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱା ଈ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ୟ-କାରସ୍ସ ଚ କ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକା, ଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ୱେରମଣି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାତି ତିରୋକରଣଭୂତା । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେତି ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେ । ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥକଂ, ହିତପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସିଖାତି ଘରସନ୍ନିୱେସୋ, ୱିସିଖାଗହଣେନ ଚ ତନ୍ନିୱାସିନୋ ଗହିତା ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୂରା ସମତ୍ଥା’’ତି, ‘‘ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା’’ତି ଚ । କୁମ୍ଭଟ୍ଠାନାପଦେସେନ କୁମ୍ଭଦାସିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କୁମ୍ଭଦାସୀକଥା ୱା’’ତି । ଉପ୍ପତ୍ତିଠିତିସମ୍ଭାରାଦିୱସେନ ଲୋକଂ ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଲୋକକ୍ଖାୟିକା ।
୧୮.ସହିତନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧଂ ।
୧୯. ଦୂତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦୂତେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ କଥା ଦୂତେୟ୍ୟକଥା ।
୨୦.ତିୱିଧେନାତି ସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥସନ୍ନିସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଭେଦତୋ ତିପ୍ପକାରେନ । ୱିମ୍ହାପୟନ୍ତୀତି ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସୋ’’ତି ଅତ୍ତନି ପରେସଂ ୱିମ୍ହୟଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଲପନ୍ତୀତି ଅତ୍ତାନଂ, ଦାୟକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥା ସୋ କିଞ୍ଚି ଦଦାତି, ଏୱଂ ଉକ୍କାଚେତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ନିମିତ୍ତେନ ଚରନ୍ତି, ନିମିତ୍ତଂ ୱା କରୋନ୍ତୀତି ନେମିତ୍ତିକା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ପରେସଂ ପଚ୍ଚୟ ଦାନସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦକଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିପ୍ପିଂସନ୍ତୀତି ନିପ୍ପେସା, ନିପ୍ପେସାୟେୱ ନିପ୍ପେସିକା, ନିପ୍ପେସୋତି ଚ ସଠପୁରିସୋ ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରତ୍ଥଂ ଅକ୍କୋସଖୁଂସନୁପ୍ପଣ୍ଡନପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତାଦି ।
ମଜ୍ଝିମସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା
୨୧. ଅଙ୍ଗାନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗସହଚରିତଂ ସତ୍ଥଂ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅଙ୍ଗୱିକାର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ପରେସଂ ଅଙ୍ଗୱିକାରଦସ୍ସନେନାପି ଲାଭାଲାଭାଦିୱିଜ୍ଜାତି । ପଣ୍ଡୁରାଜାତି ଦକ୍ଖିଣାମଧୁରାଧିପତି । ‘‘ମହନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅପ୍ପକଂ ନିମିତ୍ତଂ, ମହନ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ନାମ ପସ୍ସତୀତି ୟୋ ୱସଭଂ କୁଞ୍ଜରଂ ପାସାଦଂ ପବ୍ବତଂ ୱା ଆରୁଳ୍ହଂ ସୁପିନେ ଅତ୍ତାନଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଇଦଂ ନାମ ଫଲଂ ହୋତୀତି । ସୁପିନକନ୍ତି ସୁପିନସତ୍ଥଂ । ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ଆଦିସନଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଇମିନା, ‘‘ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ମହାନୁଭାୱତାନିପ୍ଫାଦକଅଙ୍ଗଲକ୍ଖଣୱିସେସଦସ୍ସନେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋତି । ଅହତେତି ନୱେ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଦେୱରକ୍ଖସମନୁସ୍ସାଦିଭେଦେନ ୱିୱିଧୱତ୍ଥଭାଗେ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ସଞ୍ଛିନ୍ନେ ଇଦଂ ନାମ ଭୋଗାଦି ହୋତୀତି । ଦବ୍ବିହୋମଦୀନି ହୋମସ୍ସୁପକରଣାଦିୱିସେସେହି ଫଲୱିସେସଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି । ଅଗ୍ଗିହୋମଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ହୋମଂ । ଅଙ୍ଗଲଟ୍ଠିନ୍ତି ସରୀରଂ । ଅବ୍ଭିନୋ ସତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭେୟ୍ୟଂ, ମାସୁରକ୍ଖେନ କତୋ ଗନ୍ଥୋ ମାସୁରକ୍ଖୋ । ଭୂରିୱିଜ୍ଜା ସସ୍ସବୁଦ୍ଧିକରଣୱିଜ୍ଜାତି ସାରସମାସେ । ସପକ୍ଖକ…ପେ॰… ଚତୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାଦିସପକ୍ଖକ ଘରଗୋଲିକାଦିଅପକ୍ଖକଦେୱମନୁସ୍ସକୋଞ୍ଚାଦିଦ୍ୱିପଦକକଣ୍ଟକଜମ୍ବୁକାଦିଚତୁପ୍ପଦାନଂ ।
୨୩.‘‘ଅସୁକଦିୱସେ’’ତି ‘‘ପକ୍ଖସ୍ସ ଦୁତିୟେ ତତିୟେ’’ତିଆଦି ତିଥିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସୁକନକ୍ଖତ୍ତେନାତି ରୋହିଣୀଆଦିନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗୱସେନ ।
୨୪.ଉକ୍କାନଂ ପତନନ୍ତି ଉକ୍କୋଭାସାନଂ ପତନଂ । ୱାତସଙ୍ଘାତେସୁ ହି ୱେଗେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେସୁ ଦୀପକୋଭାସୋ ୱିୟ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସତୋ ପତତି, ତତ୍ଥାୟଂ ଉକ୍କାପାତୱୋହାରୋ । ଅୱିସୁଦ୍ଧତା ଅବ୍ଭମହିକାଦୀହି ।
୨୫.ଧାରାନୁପୱେଚ୍ଛନଂ ୱସ୍ସନଂ । ହତ୍ଥେନ ଅଧିପ୍ପେତୱିଞ୍ଞାପନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା, ତଂ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନେନ ଗଣନାୟେୱ । ପାରସିକ ମିଲକ୍ଖକାଦୟୋ ୱିୟ ନୱନ୍ତୱସେନ ଗଣନା ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନା । ସଟୁପ୍ପାଦନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୋକଲନଭାଗହାରାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଚିନ୍ତାୱସେନାତି ୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁସନ୍ଧିଞ୍ଚ ସୟମେୱ ଚିରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କରଣୱସେନ ଚିନ୍ତାକୱି ୱେଦିତବ୍ବୋ, କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ୱା ସୁତେନ ଅସ୍ସୁତଂ ଅନୁସନ୍ଧେତ୍ୱା କରଣୱସେନ ସୁତକୱି, କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଙ୍ଖିପନୱିତ୍ଥାରଣାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥକୱି, ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରେନ କତଂ କବ୍ବଂ ନାଟକଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ତଂ ସଦିସମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ କରଣୱସେନ ପଟିଭାନକୱି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୬. ପରିଗ୍ଗହଭାୱେନ ଦାରିକାୟ ଗଣ୍ହାପନଂ ଆୱାହନଂ । ତଥା ଦାପନଂ ୱିୱାହନଂ । ଦେସନ୍ତରେ ଦିଗୁଣତିଗୁଣାଦିଗହଣୱସେନ ଭଣ୍ଡପ୍ପୟୋଜନଂ ପୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱଡ୍ଢିଗହଣୱସେନ ପୟୋଜନଂ ଉଦ୍ଧାରୋ । ‘‘ଭଣ୍ଡମୂଲରହିତାନଂ ୱାଣିଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଏତ୍ତକେନୁଦୟେନ ସହ ମୂଲଂ ଦେଥାତି ଧନଦାନଂ ପୟୋଗୋ, ତାୱକାଲିକଦାନଂ ଉଦ୍ଧାରୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତୀହି କାରଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ୱାତେନ, ପାଣକେହି ୱା ଗବ୍ଭେ ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ନ ପୁରିମକମ୍ମୁନା ଓକାସୋ କତୋ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ସୟମେୱ ପନ କମ୍ମୁନା ଓକାସେ କତେ ନ ଏକନ୍ତେନ ୱାତୋ ପାଣକା ୱା ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିସୁଂ କାରଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିବ୍ବାପନୀୟନ୍ତି ଉପସମକରଂ । ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ୟଥା ତେ ନ ଖାଦନ୍ତି, ତଥା ପଟିକରଣଂ । ପରିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି ଆୱୁଧାଦିନା ସହ ଉକ୍ଖିତ୍ତହତ୍ଥସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନୱସେନ ପରିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ଦେୱତାୟ କଣ୍ଣେ କଥନୱସେନ ଜପ୍ପନଂ କଣ୍ଣଜପ୍ପନନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚପାରିଚରିୟାତି କରୱୀରମାଲାହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ସକଲଦିୱସଂ ଆଦିଚ୍ଚାଭିମୁଖାୱଟ୍ଠାନେନ ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଚରଣଂ । ‘‘ସିରୱ୍ହାୟନ’’ନ୍ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋମନ୍ତଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ସିରସା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱ୍ହାୟନନ୍ତି ।
୨୭.ସମିଦ୍ଧିକାଲେତି ଆୟାଚିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିକାଲେ । ସନ୍ତିପଟିସ୍ସୱକମ୍ମନ୍ତି ଦେୱତାୟାଚନାୟ ୟା ସନ୍ତି ପଟିକତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ସା ପଟିଞ୍ଞାପଟିସ୍ସୱକମ୍ମକରଣଂ, ସନ୍ତିୟା ଆୟାଚନପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିନ୍ତି ପଟିସ୍ସୱଫଲଭୂତେ ୟଥାଭିପତ୍ଥିତକମ୍ମସ୍ମିଂ, ୟଂ ‘‘ସଚେ ମେ ଇଦଂ ନାମ ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ସନ୍ତିପଟିସ୍ସୱସ୍ସ, ୟୋ ‘‘ପଣିଧୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାପଟିସ୍ସୱଞ୍ହି ଉପହାରେ କତେ ପଣିଧି ଆୟାଚନା କତା ନିୟ୍ୟାତିତା ହୋତୀତି । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ଅକାମକଭାୱମତ୍ତଂ । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ । ବଲିକମ୍ମକରଣଂ ଉପଦ୍ଦୱପଟିବାହନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ୱଡ୍ଢିଆୱହନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଦୋସାନନ୍ତି ପିତ୍ତାଦିଦୋସାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱମନନ୍ତି ପଚ୍ଛଟ୍ଟନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନନ୍ତି ୱମନଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଦୋସାନଂ ନୀହରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ୱିରେଚନନ୍ତି ୱିରେଚନମେୱ । ଅଧୋୱିରେଚନନ୍ତି ପନ ସୁଦ୍ଧିୱତ୍ଥିକସାୱତ୍ଥିଆଦି ୱତ୍ଥିକିରିୟାପି ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ଅଧୋ ଦୋସାନଂ ନୀହରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୀସୱିରେଚନଂ ସେମ୍ହନୀହରଣାଦି । ପଟଲାନୀତି ଅକ୍ଖିପଟଲାନି । ସଲାକୱେଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତି ଅକ୍ଖିୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସସାଲାକିୟସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ତପ୍ପନାଦୟୋପି ହି ସାଲାକିୟାନେୱାତି । ମୂଲାନି ପଧାନାନି ରୋଗୂପସମେ ସମତ୍ଥାନି ଭେସଜ୍ଜାନି ମୂଲଭେସଜ୍ଜାନି, ମୂଲାନଂ ୱା ବ୍ୟାଧୀନଂ ଭେସଜ୍ଜାନି ମୂଲଭେସଜ୍ଜାନି। ମୂଲାନୁବନ୍ଧୱସେନ ହି ଦୁୱିଧୋ ବ୍ୟାଧି । ମୂଲରୋଗେ ଚ ତିକିଚ୍ଛିତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତରଂ ୱୂପସମତୀତି । ‘‘କାୟତିକିଚ୍ଛନଂଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଇଦଂ କୋମାରଭଚ୍ଚସଲ୍ଲକତ୍ତସାଲାକିୟାଦିକରଣୱିସେସଭୂତତନ୍ତୀନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାରିସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦୱସେସାୟ ତନ୍ତିୟାପି ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଆଜୀୱହେତୁକାନିୟେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି ‘‘ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା। ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ‘‘ଇତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଇତୀତି ପକାରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୱା-ଇତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ଇମିନା ପକାରେନ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେ ନ ୱାତି । ତେନ ୟାନି ଇତୋ ବାହିରକପବ୍ବଜିତା ସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦୀନି ଜୀୱିକୋପାୟଭୂତାନି ଆଜୀୱପକତା ଉପଜୀୱନ୍ତି, ତେସଂ ପରିଗ୍ଗହୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକସସ୍ସତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୨୮.ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ନାମ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ତେନ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣୋ । ଏତ୍ଥାୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ନ ଭିକ୍ଖୱେ ଏତ୍ତକା ଏୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୟେ ତୁମ୍ହାକଂ ପାକଟା, ଅପାକଟା ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଏୱଂ ଗହିତା’’ତିଆଦିନା ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନଂ ୟଥାଗହିତାକାରସୁଞ୍ଞତଭାୱପ୍ପକାସନତୋ, ‘‘ତଞ୍ଚ ପଜାନନଂ ନ ପରାମସତୀ’’ତି ସୀଲାଦୀନଞ୍ଚ ଅପରାମାସନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦୀପନେନ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହପ୍ପକାସନତୋ, ୟାସୁ ୱେଦନାସୁ ଅୱୀତରାଗତାୟ ବାହିରକାନଂ ଏତାନି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ମୋହାଦୀନଂ ୱେଦକକାରକସଭାୱାଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତାୱିରହଦୀପନତୋ, ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଦୀପନତୋ ଚ ଅୟଂ ଦେସନା ସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନପ୍ପଧାନାତି ଆହ ‘‘ସୁଞ୍ଞତାପକାସନଂ ଆରଭୀ’’ତି । ପରିୟତ୍ତୀତି ୱିନୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ତନ୍ତି । ଦେସନାତି ତସ୍ସା ତନ୍ତିୟା ମନସାୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ୱିଭାୱନା, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପଭୂତା ୱା ପଞ୍ଞାପନା, ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ୱା କଥନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଦେସନାନଂ ୱିସେସୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱୱତ୍ଥାପିତୋତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୟଂ ପରିୟତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଚ୍ଚସଭାୱସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞଆପତ୍ତିଞେୟ୍ୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନୁବୋଧା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧) ସଚ୍ଚେ ୱତ୍ତତି, ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧) ସଭାୱେ, ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ସମାଧିମ୍ହି, ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୦) ପଞ୍ଞାୟ, ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ପକତିୟଂ, ‘‘ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖମାୱହାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪; ଥେରଗା॰ ୩୦୩; ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨) ପୁଞ୍ଞେ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୩) ଆପତ୍ତିୟଂ, ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୬) ଞେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା; ଅଭି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତିକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ରତନଚଙ୍କମନକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) । ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ସୁଞ୍ଞା ଧମ୍ମମତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଦୁଦ୍ଦସା’’ତି ଏତେନେୱ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ପକାସିତା ହୋତି । ସଚେ ପନ କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଞାଣେନ ତେ ଧମ୍ମେ ଓଗାହିତୁଂ ଉସ୍ସାହଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତଂ ଞାଣଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠମେୱ ମକସତୁଣ୍ଡସୂଚି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦେତି ଆହ ‘‘ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା’’ତି । ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟା ପତିଟ୍ଠା ଏତ୍ଥାତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠାତି ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠାନଂ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଏତ୍ତକା ଏତେ ଈଦିସା ଚା’’ତି ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଏୱ ଦୁଦ୍ଦସା’’ତି । ୟେ ପନ ଦଟ୍ଠୁମେୱ ନ ସକ୍କା, ତେସଂ ଓଗାହିତ୍ୱା ଅନୁବୁଜ୍ଝନେ କଥା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଏୱ ଦୁରନୁବୋଧା’’ତି । ସବ୍ବପରିଳାହପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିମତ୍ଥକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହସମାପତ୍ତିସମୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ଚ ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହା । ସନ୍ତାରମ୍ମଣାନି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱାନଂ କିଲେସାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ସମୂହତୱିକ୍ଖେପତାୟ ନିଚ୍ଚସମାହିତସ୍ସ ମନସିକାରସ୍ସ ୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସତବ୍ବିସୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନନ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ । ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ନିମିତ୍ତପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଇସ୍ସାସାନଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱବୋଧୋ ସାଦୁରସୋ ମହାରସୋ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ଅତିତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନାତି । ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତାନଂ, ତେସୁ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ନ ତକ୍କବୁଦ୍ଧିୟା ଗୋଚରାତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମଞାଣୱିସୟତ୍ତା’’ତିଆଦି । ‘‘ନିପୁଣା’’ତି ଞେୟ୍ୟେସୁ ତିକ୍ଖୱିସଦୱୁତ୍ତିୟା ଛେକା । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ଛେକଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ସୁଖୁମଞେୟ୍ୟଗହଣସମତ୍ଥତାୟ ସୁପାକଟୋ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା’’ତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିଆଦିଗମ୍ଭୀରନେୟ୍ୟୱିଭାୱନତୋ ଗମ୍ଭୀରା । କଦାଚି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମହାକପ୍ପେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନତାୟ ଦୁଦ୍ଦସା । ଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମନ୍ୱୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅନୁବୋଧସ୍ସ କସ୍ସଚିଦେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଦୁରନୁବୋଧା। ସନ୍ତସଭାୱତୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ଗୁଣସମ୍ପଦାନଂ ପରିୟୋସାନତ୍ତା ସନ୍ତା । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ପଣୀତା । ସମଧିଗତସଚ୍ଚଲକ୍ଖଣତାୟ ଅତକ୍କେହି, ଅତକ୍କେନ ୱା ଞାଣେନ ଅୱଚରିତବ୍ବତାୟ ଅତକ୍କାୱଚରା । ନିପୁଣଂ, ନିପୁଣେ ୱା ଅତ୍ଥେ ସଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟାକାରାଦିୱସେନ ୱିଭାୱନତୋ ନିପୁଣା । ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପଣ୍ଡିତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱେଦୀୟନ୍ତି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା । ଅନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭତୋ ହି ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବୱିଦୂ ହଂ ଅସ୍ମି, (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୩; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧) ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିଗୁଣେ ପକାସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଫଲନିବ୍ବାନାନି ୱିୟ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସଭାୱଂ ନ ହୋତି, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେ ପନ ଅଧିଗତେ ଅଧିଗତମେୱ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନାତି ଚ ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଞାଣାଧିଗମହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିୱିସିଟ୍ଠଞାଣନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ଅଧିପ୍ପେତେ କରଣୱଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ପୱେଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାୱିସୟାନଂ ସଚ୍ଚାଦୀନଂ ଦେସନାକିଚ୍ଚସାଧନତୋ, ‘‘ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ପଟିଜାନନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଦମାନାତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ, ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂଭୂତା ଚ ୱତ୍ତୁକାମା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁକାମା’’ତି । ସାୱସେସଂ ୱଦନ୍ତୋପି ୱିପରୀତଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ସମ୍ମା ୱଦତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅହାପେତ୍ୱା’’ତି, ତେନ ଅନୱସେସତ୍ଥୋ ଇଧ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ସକତ୍ଥଦୀପନଭାୱମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ଦସବଲାଦିଞାଣାନିପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନି, ସପ୍ପଦେସୱିସୟତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଞାଣାନଂ ନ ତେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅହାପେତ୍ୱା ଗହିତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ନିପ୍ପଦେସୱିସୟତ୍ତା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଗହିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେହି…ପେ॰… ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ପୁଥୂନି ଆରମ୍ମଣାନି ଏତସ୍ସାତି ପୁଥୁଆରମ୍ମଣଂ, ସବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ପୁଥୁଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣତୋତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ପୁଥୁଆରମ୍ମଣତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତେନସ୍ସ ପୁଥୁଞାଣକିଚ୍ଚସାଧକତଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହେତଂ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ଛସୁ ଅସାଧାରଣଞାଣେସୁ ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାୱକଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠସୁପି ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ, ନୱସତ୍ତାୱାସପରିଜାନନଞାଣଂ, ଦସବଲଞାଣନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସଭେଦାନଂ ଞାଣାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି ଏତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ କମୱୁତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି । କମେନାପି ହି ତଂ ୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତତି, ନ ସକିଂୟେୱ ୟଥା ବାହିରକା ୱଦନ୍ତି ‘‘ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, ନ କମେନା’’ତି ।
ୟଦି ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟଭେଦସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୱତା ଏକେନ ଞାଣେନ ନିରୱସେସତୋ କଥଂ ପଟିୱେଧୋତି, କୋ ୱା ଏୱମାହ ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦୱନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅନନ୍ତଞ୍ହି ତଂ ଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟଂ ୱିୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) । ଏୱମ୍ପି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ଅନୱସେସପଟିୱେଧୋ ନ ସମ୍ଭୱତି ୟେୱାତି, ନୟିଦମେୱଂ । କସ୍ମା ? ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସକଲଂ ଏକଦେସୋ ୱା । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ଚ ଭଗୱା ସବ୍ବକାଲଂ ସମାହିତୋୱ ଞାତୁଂ, ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ, ନ ଚେତ୍ଥ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱିୟ, ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱିୟ ଚ ଅନେକଧମ୍ମାୱବୋଧକାଲେ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱତାୟ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥସ୍ସ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିନୋ ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭେନ ଭଗୱା ସନ୍ତାନେନ ସବ୍ବଧମ୍ମପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି ସବ୍ବନେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ପହାନତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ନ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧତୋ, ୟଥା ସନ୍ତାନେନ ସବ୍ବଇନ୍ଧନସ୍ସ ଦହନସମତ୍ଥତାୟ ପାୱକୋ ‘‘ସବ୍ବଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ୱୱତ୍ଥାପନୱଚନନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନୱଚନଂ, ଅୱଧାରଣୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦୟୋ’’ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟତଦେସତାୟ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ଗମ୍ଭୀରା ୱା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବପଦେହୀତି ୟାୱ ‘‘ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ, ତାୱ ସବ୍ବପଦେହି । ସାୱକପାରମିଞାଣନ୍ତି ସାୱକାନଂ ଦାନାଦିପାରିପୂରିୟା ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାଦିଭେଦଂ ଞାଣଂ । ତତୋତି ସାୱକପାରମିଞାଣତୋ । ତତ୍ଥାତି ସାୱକପାରମିଞାଣେ । ତତୋପୀତି ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଞାଣତୋପି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ସାୱକପାରମିଞାଣତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – କିଞ୍ଚାପି ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ହେଟ୍ଠିମସେକ୍ଖଞାଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞାଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ଉପାଦାୟ ନ ତଥା ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ‘‘ଗମ୍ଭୀରମେୱା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଞାଣମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉପାଦାୟାତି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଧମ୍ମା ପନ ସାୱକପାରମିଞାଣାଦୀନଂ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ଉପାଦାୟ ଅଗମ୍ଭୀରଭାୱାଭାୱତୋ ଗମ୍ଭୀରା ୱାତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ପନ ତତୋ ଦୁଦ୍ଦସତରନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥୀତିଆଦିନା ୱୱତ୍ଥାନସବ୍ଭାୱୋ ନେତବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଥା ଦୁଦ୍ଦସାୱ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
କସ୍ମା ପନେତଂ ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧଂତି ଏତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଭୱତୁ ତାୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଭାୱନୂପାୟଭାୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଏକମ୍ପି ପୁଥୁନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଞାକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ବହୁୱଚନେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦିୱିସେସୱସେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ୱିଭଜନନୟେନ ଅନାରଭିତ୍ୱା ସନିସ୍ସୟାନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱିଭଜନୱସେନ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦୀନଂ ୱିଭଜନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ, ଏୱଂ ନିରୱସେସେନ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିଭଜନମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଠାନାନୀତି କାରଣାନି । ଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକୱିଧତାୟ, ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଚ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତମାନଂ ଦେସନାଗଜ୍ଜିତଂ ମହନ୍ତଂ ୱିପୁଲଂ, ବହୁଭେଦଞ୍ଚ ହୋତି । ଞାଣଂ ଅନୁପୱିସତୀତି ତତୋ ଏୱ ଚ ଦେସନାଞାଣଂ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ୱିଭାଗସୋ କୁରୁମାନଂ ଅନୁପୱିସତି, ତେ ଅନୁପୱିସ୍ସ ଠିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକଂ ପଟିୱେଧକଞ୍ଚାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ଚ ଉଳାରଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୪) ୱଚନତୋ ସବ୍ବାପି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଞାଣରହିତା ନତ୍ଥି, ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନୁସ୍ସାହପ୍ପୱତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ପନ ଦେସନା ୱିସେସତୋ ଞାଣେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ଗମ୍ଭୀରତରା ଚ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥଂ ପନ ୱିନୟପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଦେସନା ତିଲକ୍ଖଣାହତା ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥାପି ଚ ସନ୍ନିସିନ୍ନପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତମାନା ଦେସନା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱିଭାୱନୀ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତାଭାୱପ୍ପକାସନୀ ଚ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
ଭୂମନ୍ତରନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଞ୍ଚ ଠାନୱିସେସଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋସତିଆଦିଧମ୍ମାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିଭେଦୋ । ଠାନୱିସେସୋ କାମାୱଚରାଦିଭେଦୋ । ପଚ୍ଚୟାକାରପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସମୟନ୍ତରନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିସେସା, ନାନାୱିହିତା ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞସମୟଂ ୱା । ଏୱଂ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଏୱଂ ଲହୁକଗରୁକାଦିୱସେନ ତଦନୁରୂପେ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ।
ୟଦିପି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ୱିଭତ୍ତା, ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟାଦିୱସେନ ପନ ଅଭିଧମ୍ମେୟେୱ ତେ ସୱିସେସଂ ୱିଭତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତ ଫସ୍ସା’’ତି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ସତ୍ତ ୱେଦନା’’ତିଆଦୀସୁପି । ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବାକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଚତୁୱୀସତି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି ଏତ୍ଥାତି ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ । ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱସେନେୱ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା ॥ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ ୪୧, ୪୪, ୪୮, ୫୨) ।
ତଥା –
ତିକଞ୍ଚ…ପେ॰… ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା ।
ତିକଞ୍ଚ…ପେ॰… ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା ।
ତିକଞ୍ଚ…ପେ॰… ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ ୪୪, ୫୨) ।
ଏୱଂ ଧମ୍ମୱସେନ ଚତୁୱୀସତିଭେଦେସୁ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଏକେକଂ ପଚ୍ଚୟନୟେନ ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତୀତି ଛନ୍ନୱୁତି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ପନ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ହେତୁମୂଲକେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛାନୟା ସତ୍ତ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟାତି ଆଦିନା ଦସ୍ସିୟମାନା ଅନନ୍ତଭେଦା ନୟାତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତନୟ’’ନ୍ତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମାଦିମ୍ହି ତିକଦୁକାଦୀସୁ ୟା ପଚ୍ଚୟମୂଲୱିସିଟ୍ଠା ଚତୁନୟତୋ ସତ୍ତଧା ଗତୀ’’ତି ।
ନୱହାକାରେହୀତି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ନୱହି ପଚ୍ଚୟାକାରେହି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱୋ । ସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅସତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଧରନ୍ତି, ନିୱିସନ୍ତି ଚ, ତେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଫଲଂ ଭୱାଦୀସୁ ଖିପନ୍ତି, ଆୟୂହନ୍ତି ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଘଟନ୍ତି, ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ, ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ପଲିବୁନ୍ଧନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ଉଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ହିନୋତି ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ସଙ୍ଖାରା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱୂପଗମନୱିସେସା ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ।
ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତୀତିଆଦୀସୁ ଚ ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ଠିତି, କାରଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଠିତି ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟସ୍ମା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱଚନତୋ ଆସୱା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦିକେ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିସଙ୍ଖାତେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱଚନତୋ ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅତୀତାନାଗତକାଲେପି, ନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଖାରାଦୀନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିଭତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପାଳିଂ ଆରଭି । ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ ୧) ଦସ୍ସିତା ହେତାଦିପଚ୍ଚୟା ଏୱେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦାଦିପଚ୍ଚୟାକାରେହି ଗହିତାତି ତେ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା, ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ନ ୟୋଜୟିମ୍ହ ।
ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ । ତଥା ତଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଉପ୍ପାଦାଦିହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତୱସେନ ତୟୋ ଅଦ୍ଧା କାଲା ଏତସ୍ସାତି ତିୟଦ୍ଧଂ । ହେତୁଫଲଫଲହେତୁହେତୁଫଲୱସେନ ତୟୋ ସନ୍ଧୀ ଏତସ୍ସାତି ତିସନ୍ଧିଂ । ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପୋ, କମ୍ମଂ ୱିପାକୋ ଚ । ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସଙ୍ଖେପୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ । କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ ୱା ସଙ୍ଖେପ-ସଦ୍ଦୋ । ଅତୀତେ କମ୍ମସଙ୍ଖେପାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖେପା ଏତସ୍ସାତି ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ । ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖେପେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅତୀତେ ହେତୁଆଦୀନଂ ୱା ପକାରା ଆକାରା, ତେ ସଙ୍ଖେପେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୀସତିଆକାରା ଏତସ୍ସାତି ୱୀସତାକାରଂ ।
ଖତ୍ତିୟାଦିଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାପି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ଜାତିସତସହସ୍ସାନୁସ୍ସରଣାଦିନୋ ଅଭିନିୱେସହେତୁନୋ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋତି ସସ୍ସତୱାଦାଦୀନଂ ପରିମାଣପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅନଞ୍ଞୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଜନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଜନାତି ଚତ୍ତାରୋ ଜନସମୂହା । ଇଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଇଦଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ସମ୍ମା ଅଗ୍ଗହଣଂ, ତତ୍ଥାପି ଚ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ସନ୍ତତିଘନସ୍ସ ଅଭେଦିତତ୍ତା ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଭେଦନିବନ୍ଧନଂ ନାନତ୍ତନୟଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଗହିତଂ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନିସ୍ସାୟ । ଇଦଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଇଦଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗହଣଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି, ଇମିନା ନୟେନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୟୋପେତ୍ଥ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଆତପ୍ପମନ୍ୱାୟା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଜଟାୱିଜଟନେନ ଦିଟ୍ଠିଗୁମ୍ବୱିୱରଣେନ ଚ ।
‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦେସନାକୁସଲୋ ଭଗୱା ସମୟନ୍ତରୱିଗ୍ଗାହଣୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତଂ, ତତୋ ଚ ନେସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହତୋ ସିଥିଲକରଣୱିୱେଚନେହି ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୟ କିଚ୍ଚକାରିତଂ, ଅୱିତଥତଞ୍ଚ ଦୀପେତି ଧମ୍ମରାଜା ।
୨୯.ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋ ପୁଥୁୱଚନୱିସୟୋ ଏକୋ ନିପାତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୭; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.୧) ୱିୟ । ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ତଂ ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ପୁରିମସିଦ୍ଧେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେହି କପ୍ପେତ୍ୱା, ଆସେୱନବଲୱତାୟ ୱିଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅପରଭାଗସିଦ୍ଧେହି ଅଭିନିୱେସଭୂତେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହେହି ଗଣ୍ହନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ପରାମସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତଂକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି । ତଣ୍ହୁପାଦାନୱସେନ ୱା କପ୍ପନଗ୍ଗହଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ହି ଉପାଦାନଂ । କୋଟ୍ଠାସେସୂତି ଏତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଦପୂରଣସମୀପଉମ୍ମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ହି ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘ଇଙ୍ଘ ତ୍ୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱା ଗାଥାୟୋ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱା ପରିୟାପୁଣସ୍ସୁ (ପାଚି॰ ୪୪୨), ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା’’ତି (ପାଚି॰ ୧୨୨୧) ଚ ଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣେ ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ଗାମନ୍ତଂ ଓସରେୟ୍ୟ, (ପାରା॰ ୪୦୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ଗାମନ୍ତସେନାସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୀପେ, ‘‘କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ଉମ୍ମଗ୍ଗେତି ।
କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ମହାକପ୍ପସମନ୍ତଭାୱକିଲେସକାମୱିତକ୍କକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସଭାୱାଦୀସୁ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତୀ’’ତି । ତଥା ହେସ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬) ମହାକପ୍ପେ ୱତ୍ତତି, ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱେ, ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧; ଚୂଳନି॰ ୮) କିଲେସକାମେ, ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୭) ୱିତକ୍କେ, ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲେ, ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୯୦; ଚୂଳନି॰ ୧୧୩) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ, ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ କିର ଭୋ ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା ନ ଜାନିମ୍ହା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ସଦିସଭାୱେ ୱତ୍ତତୀତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତନ୍ତି ମହାନିଦ୍ଦେସଂ (ମହାନି॰ ୨୮) ସନ୍ଧାୟାହ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାୟ ସହଜାତାୟ ଅଭିନନ୍ଦନଭୂତାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ, ସସ୍ସତାଦିଆକାରେନ ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ସ ଚ ୱସେନ । ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମୱିସୟାୟ କପ୍ପନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅତୀତକାଲୱାଚକୋ ଇଧ ପୁବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ, ରୂପାଦିଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନାୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଭାଗୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସ’’ନ୍ତି । ‘‘କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି ଚ ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବନ୍ତେ ତଣ୍ହାୟନାଭିନିୱେସାନଂ ସମତ୍ଥନଂ ପରିନିଟ୍ଠାପନମାହ । ଠିତାତି ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ଅୱିଜହନଂ । ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା । ୱିସୟୋ ହି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁବ୍ବନ୍ତୋ । ୱିସୟଭାୱତୋ ଏୱ ହି ସୋ ତସ୍ସା ଆଗମନଟ୍ଠାନଂ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ।
ଅଧିୱଚନପଦାନୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିପଦାନି । ଦାସାଦୀସୁ ସିରିୱଡ୍ଢକାଦି-ସଦ୍ଦା ୱିୟ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିୱଚନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାୱେ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଉପରି ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଉପାଦାଭୂତରୂପାଦୀନଂ ଉପରି ପଞ୍ଞାପିୟମାନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୀପକପଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦିଦଂ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ, ନ ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ପରମତ୍ଥୋ । ଅଧିକୱୁତ୍ତିତାୟ ୱା ଅଧିୱୁତ୍ତିୟୋତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଧିକଞ୍ହି ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ସସ୍ସତାଦିଂ ପକତିଆଦିଦବ୍ବାଦିଂ ଜୀୱାଦିଂ କାୟାଦିଞ୍ଚ ଅଭୂତମତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।
୩୦.ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୩, ୪୨୭; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭, ୨୯) ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱଦନ୍ତି । ଅଭିୱଦନକିରିୟାୟ ଅଜ୍ଜାପି ଅୱିଚ୍ଛେଦଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନଂ । ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ମୁତ୍ତଗତଂ, (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ସଙ୍ଖାରଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୪୧) ୱିୟ । ଗନ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଗହଣମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାରୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଲୋକିୟା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାର-ସଦ୍ଦେ ସମାନତ୍ଥେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି, ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଗହଣୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଅମରଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱନ୍ତି ସସ୍ସତୱେୱଚନାନି । ମରଣାଭାୱେନ ୱା ଅମରଂ, ଉପ୍ପାଦାଭାୱେନ ସବ୍ବଥାପି ଅତ୍ଥିତାୟ ନିଚ୍ଚଂ, ଥିରଟ୍ଠେନ ୱିକାରାଭାୱେନ ଧୁୱଂ । ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳୀହି ୱିଭାୱେତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ୱେଦନଂ, ସଞ୍ଞଂ, ସଙ୍ଖାରେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ପନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଂ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ’’ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଭୂତୋ ଲୋକୋତି, ସସନ୍ତତିପତିତେ ୱା ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାହ – ସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତେସଂ ଅତ୍ତା ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ୱାଦୋ ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସସ୍ସତସହଚରିତତାୟ ପନ ‘‘ୱାଦୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି । ସସ୍ସତୋ ଇତି ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସସ୍ସତଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତୀତି ସସ୍ସତୱାଦା, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିନୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୩୧.ଆତାପନଂ କିଲେସାନଂ ୱିବାଧନଂ ପହାନଂ । ପଦହନଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉସ୍ସହନଂ । ଅନୁୟୋଗୋ ୟଥା ସମାଧି ୱିସେସଭାଗିୟତଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ବହୁଲୀକରଣଂ । ଇଧ ଉପଚାରପ୍ପନାଚିତ୍ତପରିଦମନୱୀରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଆହ ‘‘ତିପ୍ପଭେଦଂ ୱୀରିୟ’’ନ୍ତି। ନପ୍ପମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅପ୍ପମାଦୋ, ଅସମ୍ମୋସୋ । ସମ୍ମା ଉପାୟେନ ମନସି କରୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏତେନାତି ସମ୍ମାମନସିକାରୋ ଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସତିଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଆତପ୍ପ…ପେ॰… ମନସିକାରଂ ଅନ୍ୱାୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ । ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅଧିଗମନପଟିପଦା ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ତଥାରୂପ’’ନ୍ତି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେହି ଚିତ୍ତଦମନେହି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଦମିତତଂ ୱଦତି ।
ସମାଧାନାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ସମାଧିୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ଝାନାନୁଭାୱୋ । ‘‘ଝାନାଦୀନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଝାନଲାଭିସ୍ସ ୱିସେସେନ ଝାନଧମ୍ମା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂମୁଖେନ ସେସଧମ୍ମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଜନକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତି ହି ଜନକଭାୱେ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ସୁଖାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ, ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଉପ୍ପାଦେ ଚ ସତି ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀ ନିରୋଧୋତି ଅନୱକାସାୱ ନିଚ୍ଚତା ସିୟାତି । କୂଟଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଲୋକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଚ୍ଚେ ନିରୁଳ୍ହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ଏସିକା ୱାତପ୍ପହାରାଦୀହି ନ ଚଲତି, ଏୱଂ ନ କେନଚି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିକାରାଭାୱମାହ, ‘‘କୂଟଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ଅନିଚ୍ଚତାଭାୱଂ । ୱିକାରୋପି ୱିନାସୋୟେୱାତି ଆହ, ‘‘ଉଭୟେନପି ଲୋକସ୍ସ ୱିନାସାଭାୱଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନମେୱା’’ତି ଏତେନ କାରଣେ ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦଂ ଦୀପେତି । ନିକ୍ଖମତୀତି ଚ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ପୁବ୍ବେ ଅନଭିବ୍ୟତ୍ତୋ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ? ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଘଟୋ ଆଲୋକେନ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – କିଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଲୋକୋ ଘଟଂ ପକାସେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦି ଘଟୱିସୟଂ ବୁଦ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତି । ଅଥ ଘଟବୁଦ୍ଧିୟା ଆୱରଣଭୂତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତୋ, ଏୱମ୍ପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତିୟେୱ । ସତି ହି ଘଟବୁଦ୍ଧିୟା ଅନ୍ଧକାରୋ କଥଂ ତସ୍ସା ଆୱରଣଂ ହୋତୀତି, ୟଥା ଘଟସ୍ସ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋପି । ତତ୍ଥାପି ହି ୟଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟାଦିସନ୍ନିପାତେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ଉପ୍ପତ୍ତିୱଚନେନେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ହାୟତି, ତଥା ସସ୍ସତୱାଦୋ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆୱରଣଭୂତସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ୱିଧମନେନ । ସତି ବୁଦ୍ଧିୟା କଥଂ ମୋହୋ ଆୱରଣନ୍ତି, କିଞ୍ଚି ଭେଦସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ଚନ୍ଦସୂରିୟମଣିପଦୀପାଦୀନଂ ଭେଦେନ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜିତବ୍ବାନଂ ଘଟାଦୀନଂ ଭେଦୋ ହୋତି, ହୋତି ଚ ୱିସୟଭେଦେନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦୋତି ଭିୟ୍ୟୋପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ, ନ ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିକପ୍ପନା ୟୁତ୍ତା ୱୁତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତିମତୋ ଚ ଅନଞ୍ଞଥାନୁଜାନନତୋତି। ତେଚ ସତ୍ତା ସନ୍ଧାୱନ୍ତୀତି ୟେ ଇଧ ମନୁସ୍ସଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠିତା, ତେୟେୱ ଦେୱଭାୱାଦିଉପଗମନେନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭାଗମୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅପରାପରନ୍ତି ଅପରସ୍ମା ଭୱା ଅପରଂ ଭୱଂ । ଏୱଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ନ ଚୁତୂପପତ୍ତିୟୋ, ସବ୍ବବ୍ୟାପିତାୟ ନାପି ସନ୍ଧାୱନସଂସରଣାନି, ଧମ୍ମାନଂୟେୱ ପନ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ଏୱଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ୱୋହରୀୟନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ ଅୱଟ୍ଠିତସଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ଧମ୍ମିନୋ ଚ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚାତି ଇମଂ ୱିପରିଣାମୱାଦଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ସନ୍ଧାୱନାଦିୱଚନସିଦ୍ଧାୟ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପୁବ୍ବେ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ସସ୍ସତୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତି, ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସସ୍ସତିସମନ୍ତି ୱା ଏତସ୍ସ ସସ୍ସତଂ ଥାୱରଂ ନିଚ୍ଚକାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟେସଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେତି ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ, ତେସଂ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚକ୍ଖକତମତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସାଧେତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ଅତ୍ତନା ହି ୟଥାନିଚ୍ଛିତଂ ପରେହି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନ ଅନିଚ୍ଛିତଂ । ‘‘ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ହେତୁଦସ୍ସନଂ – ଏତେସୁ ଅନେକେସୁ ଜାତିସତସହସ୍ସେସୁ ଏକୋୱାୟଂ ମେ ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ ଚ ଅନୁସ୍ସରଣସବ୍ଭାୱତୋ । ୟୋ ହି ୟମତ୍ଥଂ ଅନୁଭୱତି, ସୋ ଏୱ ତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେନ ଅନୁଭୂତମତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ସକ୍କୋତି ୟଥା ତଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତେନ ଅନୁଭୂତଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ । ୟଥା ଚେତାସୁ, ଏୱଂ ଇତୋ ପୁରିମତରାସୁପି ଜାତୀସୂତି । କସ୍ମା ସସ୍ସତୋ ମେ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ । ୟଥା ଚ ମେ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ? ସସ୍ସତୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପରେପି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠପେତି, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅନେକୱିହିତାନି ଅଧିୱୁତ୍ତିପଦାନି ଅଭିୱଦନ୍ତି । ସୋ ଏୱଂ ଆହା’’ତି ଚ ୱଚନତୋ ପରାନୁମାନୱସେନ ଇଧ ହେତୁଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କାରଣନ୍ତି ତିୱିଧଂ କାରଣଂ ସମ୍ପାପକଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଞାପକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକଂ କାରଣଂ, ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ କାରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଞାପକଂ କାରଣଂ, ଇଧାପି ଞାପକକାରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଞାପକୋ ହି ଞାପେତବ୍ବତ୍ଥୱିସୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ କାରଣନ୍ତି । ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ତଂ ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ତତ୍ଥାତି ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି, ୱସତି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ଭଗୱତା ୱତ୍ଥୁ-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ଠାନସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୩୨-୩୩. ଦୁତିୟତତିୟୱାଦାନଂ ପଠମୱାଦତୋ ନତ୍ଥି ୱିସେସୋ ଠପେତ୍ୱା କାଲୱିସେସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପରି ୱାଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ସସ୍ସତୱାଦୋ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତୋ, ନନୁ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ୱିୟ ଦୁୱିଧେନେୱ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ହି ତିତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦି ।
୩୪.ତକ୍କୟତୀତି ଊହୟତି, ସସ୍ସତାଦିଆକାରେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତକ୍କୋତି ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଲକ୍ଖଣୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ୱିତକ୍କୋ । ୱୀମଂସା ନାମ ୱିଚାରଣା, ସା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାପତିରୂପକୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ ୱା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ତୁଲନା ରୁଚ୍ଚନା ଖମନା’’ତି । ପରିୟାହନନଂ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଊହନଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ତେନ ତେନ ପକାରେନ ତକ୍କେତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁୱିଚରିତନ୍ତି ୱୀମଂସାୟ ଅନୁପୱତ୍ତିତଂ, ୱୀମଂସାନୁଗତେନ ୱା ୱିଚାରେନ ଅନୁମଜ୍ଜିତଂ । ପଟି ପଟି ଭାତୀତି ପଟିଭାନଂ, ୟଥାସମିହିତାକାରୱିସେସୱିଭାୱକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ପଟିଭାନତୋ ଜାତଂ ପଟିଭାନଂ, ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ସୟଂ ପଟିଭାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନମତ୍ତସଞ୍ଜାତ’’ନ୍ତି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସାଧିଗମାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି ।
‘‘ଅନାଗତେପିଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ଇଧାଧିପ୍ପେତତକ୍କୀୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଲାଭୀତକ୍କିନୋ ଏୱମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଂ ରୂପାଦି ସୁଖାଦି ଚ ଇଧ ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ, ନ ଝାନାଦିୱିସେସୋ । ‘‘ଏୱଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଅନିଚ୍ଚେସୁ ଭାୱେସୁ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ଚ ସତି କତସ୍ସ ୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭାଗମୋ ସିୟା । ନିଚ୍ଚେସୁ ପନ ଭାୱେସୁ ୟୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ନ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତକ୍କିକସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି ।
ତକ୍କମତ୍ତେନେୱାତି ଆଗମାଧିଗମାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସୱାଦୀନଞ୍ଚ ଅଭାୱା ସୁଦ୍ଧତକ୍କେନେୱ । ନନୁ ଚ ୱିସେସଲାଭିନୋପି ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସାଧିଗମହେତୁ ଅନେକେସୁ ଜାତିସତସହସ୍ସେସୁ ଦସସୁ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ୟଥାନୁଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତତୋ ପୁରିମପୁରିମତରାସୁପି ଜାତୀସୁ ତଥାଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାନୁୱିତକ୍କନମୁଖେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ତଥାଭାୱାନୁୱିତକ୍କନୱସେନେୱ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସିନୋ ଜାତା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସବ୍ବୋପି ସସ୍ସତୱାଦୀ ଅନୁସ୍ସୁତିଜାତିସ୍ସରତକ୍କିକା ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଉପଲଦ୍ଧୱତ୍ଥୁନିବନ୍ଧନେନ ତକ୍କନେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ତକ୍କୀପକ୍ଖେୟେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ତକ୍କନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିସେସଲାଭୀ ସସ୍ସତୱାଦୀ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକପକ୍ଖଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକପକ୍ଖଂ ୱା ଭଜେୟ୍ୟାତି? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ୱିସେସଲାଭୀନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଦୀଘଦୀଘତରଦୀଘତମକାଲାନୁସ୍ସରଣଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହସ୍ସ ଅସାଧାରଣକାରଣଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରାମି । ଇମିନାମହମେତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଅନୁସ୍ସରଣମେୱ ପଧାନକାରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ । ୟଂ ପନ ତସ୍ସ ‘‘ଇମିନାମହମେତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ତକ୍କନଂ, ନ ତଂ ଇଧ ପଧାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପତି ତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନଭୂତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସୱାଦୀନମ୍ପି ପଧାନଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ତେସଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଅଭାୱେନ ତକ୍କପଧାନତ୍ତା, ପଧାନକାରଣେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ ନିରୁଳ୍ହୋ ସାସନେ ଲୋକେ ଚ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟୱଙ୍କୁରୋ’’ତି ଚ ।
ଅଥ ୱା ୱିସେସାଧିଗମନିବନ୍ଧନରହିତସ୍ସ ତକ୍କନସ୍ସ ୱିସୁଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହେ କାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସେସାଧିଗମୋ ୱିସୁଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହକାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ମନ୍ଦମଜ୍ଝତିକ୍ଖପଞ୍ଞାୱସେନ ତିୱିଧୋତି ଭଗୱତା ସବ୍ବତକ୍କିନୋ ତକ୍କୀଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଚତୁଧା ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ସସ୍ସତୱାଦୋ । ୟଦିପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ତକ୍କିକାନଂ ୱିୟ ମନ୍ଦପଞ୍ଞାଦୀନମ୍ପି ହୀନାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ ୱିସେସଲାଭୀନମ୍ପି ବହୁଧା ଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ସବ୍ବେ ପନ ୱିସେସଲାଭିନୋ ମନ୍ଦପଞ୍ଞାଦିୱସେନ ତୟୋ ରାସୀ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଅନେକଜାତିସତସହସ୍ସଦସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଚତ୍ତାରୀସସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟାନୁସ୍ସରଣେନ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତୀସୁପି ରାସୀସୁ ୟେ ହୀନମଜ୍ଝପଞ୍ଞା, ତେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଊନକମେୱ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ୟେ ପନ ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପଞ୍ଞା, ତେ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନାନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପନାୟଂ ଦେସନା । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞତରଭେଦସଙ୍ଗହୱସେନେୱ ଭଗୱତା ଚତ୍ତାରିଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତାନୀତି ୱୱତ୍ଥିତା ସସ୍ସତୱାଦୀନଂ ଚତୁବ୍ବିଧତା । ନ ହି ଇଧ ସାୱସେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଧମ୍ମରାଜା ।
୩୫.‘‘ଅଞ୍ଞତରେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ଅନିୟମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ୱା ତୀହି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୟଥାରହଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନେ ସହକାରୀକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ପନେତାନି ୱତ୍ଥୂନି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ହେତୁ, ଉଦାହୁ ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ, କସ୍ମା ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ଗହିତାନି, ନ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସାଦୟୋ । ତଥାହି ୱିପରୀତସଞ୍ଞା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନାନି । ଅଥ ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସ ଅଧିଗମୟୁତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଆଗମୋପି ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ନ । କସ୍ମା ? ଅଭିନିୱେସପକ୍ଖେ ତାୱ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନେହି ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସସଞ୍ଞୋ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱସ୍ସ ଅନୱବୋଧତୋ ଧମ୍ମୟୁତ୍ତିଂ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ଏକତ୍ତନୟଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସ୍ସରଣତକ୍କେହି ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେସି । ଇତି ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା, ପଧାନକାରଣତ୍ତା, ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ଇତରେସମ୍ପି ଗହିତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ଇଧ ଗହିତାନି । ପତିଟ୍ଠାପନପକ୍ଖେ ପନ ଆଗମୋପି ୟୁତ୍ତିପକ୍ଖେୟେୱ ଠିତୋ ୱିସେସତୋ ବାହିରକାନଂ ତକ୍କଗାହିଭାୱତୋତି ଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କନାନିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଗହିତାନି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଦୁୱିଧଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ସଭାୱଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣଂ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୋ ଅନୁମାନଞାଣଂ, ଆଗମୋ ଚ ସୁତମୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସାଧନତୋ ଅନୁମାନଞାଣମେୱ ଆୱହତି, ସୁତାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କନେନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଚିନ୍ତାମୟଂ ପଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଭାୱନାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ଆଗମୋପି ତକ୍କୱିସୟଂ ନାତିକ୍କମତୀତି ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କଗ୍ଗହଣେନ ୱିଭାୱିତୋତି ୟୁତ୍ତଂ ଏୱିଦଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି । ‘‘ଅନେକୱିହିତାନି ଅଧିୱୁତ୍ତିପଦାନି ଅଭିୱଦନ୍ତି, ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦) ଚ ୱଚନତୋ ପତିଟ୍ଠାପନୱତ୍ଥୂନି ଇଧାଧିପ୍ପେତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୬.ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ପରମୱଜ୍ଜତାୟ ଅନେକୱିହିତାନଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ହେତୁଭାୱତୋ । ୟଥାହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୪) ଦିଟ୍ଠିୟା ଠାନୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠେନ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୧, ୩୪୫) ୱଚନତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ଭିକ୍ଖୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦) । ଫସ୍ସୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ଚାହ ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୧୮ ଆଦୟୋ) ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୪) ଚ। ସଞ୍ଞାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା, (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦; ମହାନି॰ ୧୦୯) ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଞତ୍ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨) ଚ ଆଦି । ୱିତକ୍କୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚଂ ମୁସାତି ଦ୍ୱୟଧମ୍ମମାହୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୨) ‘‘ତକ୍କୀ ହୋତି ୱୀମଂସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୪) ଚ ଆଦି । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୋ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତା’ତି ୱା ଅସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) । ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ପୱତ୍ତିତାତି ପରସନ୍ତାନେସୁ ଉପ୍ପାଦିତା । ପରିନିଟ୍ଠାପିତାତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆରମ୍ମଣୱସେନା’’ତି ଅଟ୍ଠସୁ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୱତ୍ତନୱସେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଆସେୱନୱସେନାତି ପାପମିତ୍ତପରତୋଘୋସାଦୀନମ୍ପି ସେୱନଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ଅଥ ୱା ଏୱଂଗତିକାତି ଏୱଂଗମନା, ଏୱଂନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଏୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସସ୍ସତଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଗହିତା, ପରାମଟ୍ଠା ଚ ବାଲଲପନା ୟାୱ ପଣ୍ଡିତା ନ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତେହି ସମନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନା ପନ ଅନୱଟ୍ଠିତୱତ୍ଥୁକା ଅୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୂ ୱିୟ ଖଜ୍ଜୋପନକା ୱିୟ ଚ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ।
ତତ୍ଥାୟଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନେ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟଦି ହି ପରେନ ପରିକପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା ଲୋକୋ ୱା ସସ୍ସତୋ ସିୟା, ତସ୍ସ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ପୁରିମରୂପାୱିଜହନତୋ କସ୍ସଚି ୱିସେସାଧାନସ୍ସ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅହିତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ହିତେ ଚ ପଟିପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଉପଦେସୋ ଏୱ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ସିୟା ସସ୍ସତୱାଦିନୋ, କଥଂ ୱା ସୋ ଉପଦେସୋ ପୱତ୍ତୀୟତି ୱିକାରାଭାୱତୋ, ଏୱଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅଜଟାକାସସ୍ସ ୱିୟ ଦାନାଦିକିରିୟା ହିଂସାଦିକିରିୟା ଚ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁଭୱନନିବନ୍ଧୋ ଏୱ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମବଦ୍ଧାଭାୱତୋ, ଜାତିଆଦୀନଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ କୁତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅଥ ପନ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିନସ୍ସତି ଚ, ୟସ୍ସ ୱସେନାୟଂ କିରିୟାଦିୱୋହାରୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ପୁରିମରୂପାୱିଜହନେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମମତ୍ତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ତେ ୱା ପନସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅୱତ୍ଥାଭୂତା ଅଞ୍ଞେ ୱା ସିୟୁଂ ଅନଞ୍ଞେ ୱା । ୟଦି ଅଞ୍ଞେ, ନ ତାହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାହିପି କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ୟାହି କରୋତି ପଟିସଂୱେଦେତି ଚୱତି ଉପପଜ୍ଜତି ଚାତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ତସ୍ମା ତଦୱତ୍ଥୋ ଏୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୋ । କିଞ୍ଚ ଧମ୍ମକପ୍ପନାପି ନିରତ୍ଥିକା ସିୟା, ଅଥାନଞ୍ଞେ ଉପ୍ପାଦୱିନାସୱନ୍ତୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ତାସଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୱିନାସସବ୍ଭାୱତୋ କୁତୋ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ, ତାସମ୍ପି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚତାତି ବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ସସ୍ସତୱାଦୋ । ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି ୱାଦୀ ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱେ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୟୁତ୍ତିଂ ୱତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ୟୁତ୍ତିରହିତଞ୍ଚ ୱଚନଂ ନ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱ ପଣ୍ଡିତା ନ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । କମ୍ମୱସେନ ଅଭିମୁଖୋ ସମ୍ପରେତି ଏତ୍ଥାତି ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ, ପରୋଲୋକୋ ।
‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ଇଧ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଭଜିୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱୁତ୍ତେ ତଦଧିଟ୍ଠାନତୋ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ତଦୱିନାଭାୱତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଭଗୱତୋ ଦସବଲାଦିଞାଣଂ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା । ପଜାନନ୍ତୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ, ତେନ ‘‘ତଞ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥମାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ସାରଭୂତଂ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସମ୍ପି ତଥାଗତୋ ନାଭିନିୱିସତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ୱଟ୍ଟାମିସେତି । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ତଂ ପରାମସନାକାରମାହ । ପଜାନାମୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ପରାମସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ଆମସନଂ ପରାମାସୋ । ନ ହି ତଂ ଅତ୍ଥି, ଖନ୍ଧେସୁ ୟଂ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟୋ ପନ ପରାମାସୋ ତଣ୍ହାଦୟୋୱ, ତେ ଚ ଭଗୱତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପହୀନାତି ଆହ ‘‘ପରାମାସକିଲେସାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅପରାମାସତୋତି ୱା ନିବ୍ବୁତିୱେଦନସ୍ସ ହେତୁୱଚନଂ, ‘‘ୱିଦିତା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତ୍ତରି ସାମିୱଚନଂ, ଅପରାମସନହେତୁ ପରାମାସରହିତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତଥାଗତେନ ସୟମେୱ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ଅଧିଗତାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ୟାସୁ ୱେଦନାସୂ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୱିଲାସଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧାସୁ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନାସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀସୁପି ଅୟଂ ତଥାଗତାନଂ ଦେସନାସୁ ପଟିପତ୍ତି, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱେଦନାୟେୱ ପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧଟା । କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ୱେଦନାୟ ସମୁଦୟାଦୀନି ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧୱସେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ଜାନିତ୍ୱା, ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧; ଉଦା॰ ୧) ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ ଚେୱ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାତେନ ଚ । ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣଂ, ଜାତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଲକ୍ଖଣାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଲବ୍ଭତିୟେୱ, ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟଂ ୱା ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ । ପଟିଚ୍ଚାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତଂ ୱେଦନଂ ଲଭିତ୍ୱା । ଅୟନ୍ତି ସୁଖସୋମନସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସୁଖସୋମନସ୍ସମେୱ ୱା, ‘‘ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି ପଦଂ ପନ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟୋ ପୁରିମୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବାକାରୋ ସୋମନସ୍ସସ୍ସାଦନାକାରୋ, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋତି । କଥଂ ପନ ୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଚେତସିକସୁଖସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୱିସେସନଂ ହେତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ସିଂସପା’’ତି ୟଥା ।
‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ, ସବ୍ବୱେଦନାସୁୟେୱ ୱା ଆଦୀନୱମାହ, ଇତରେହି ଇତରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖସୁଖୱେଦନାନଂ, ଅୱିସେସେନ ୱା ତୀଣିପି ପଦାନି ସବ୍ବାସମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଅୟନ୍ତି ୟୋ ୱେଦନାୟ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଭାୱୋ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ, ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବଭାୱୋ ଚ, ଅୟଂ ୱେଦନାୟ ଆଦୀନୱୋ, ୟତୋ ୱା ଆଦୀନଂ ପରମକାରୁଞ୍ଞଂ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି । ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ୟାୱ ୱେଦନାପଟିବଦ୍ଧଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ନ ପଜହତି, ତାୱାୟଂ ପୁରିସୋ ୱେଦନଂ ଅଲ୍ଲୀନୋୟେୱ ହୋତି । ୟଦା ପନ ତଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି, ତଦାୟଂ ପୁରିସୋ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସଟୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱେଦନାଗ୍ଗହଣେନ ୱେଦନାୟ ସହଜାତନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭୂତା ଚ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦନାସୀସେନ ପନ ଦେସନା ଆଗତା, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ଲକ୍ଖଣହାରନୟେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନିସ୍ସରଣପରିୟାୟେହି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କାମୁପାଦାନମୂଲକତ୍ତା ସେସୁପାଦାନାନଂ, ପହୀନେ ଚ କାମୁପାଦାନେ ଉପାଦାନସେସାଭାୱତୋ ‘‘ୱିଗତଛନ୍ଦରାଗତାୟ ଅନୁପାଦାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତିଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱେଦନାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ସକାରଣଂ ସଗତିକଂ ପଭେଦତୋ ୱିଭଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି ଧମ୍ମରାଜା ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୩୮. ସତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ଏକଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତଂ ଏତସ୍ସାତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ, ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ । ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା। ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୋ ୱାଦୋ ଦିଟ୍ଠି ଏତେସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଏକଚ୍ଚଅସସ୍ସତିକା ଦିପଦସ୍ସପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅସସ୍ସତତାସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି ଅତ୍ଥତୋ, ନ ପନ ସଦ୍ଦତୋ । ତସ୍ମା ସୁପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚଅସସ୍ସତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଇଧ ସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ । ଇଧାତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ । ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଧାତି ୱା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ । ତଥା ହି ପୁରିମକା ତୟୋ ୱାଦା ସତ୍ତୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖାରୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ । ‘‘ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା’’ତି ଇଦଂ ତେହି ସସ୍ସତଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକମତଦସ୍ସନୱସେନ । ତସ୍ସ ହି ସସ୍ସତାଭିମତଂ ଅସଙ୍ଖତମେୱାତି ଲଦ୍ଧି । ତେନେୱାହ ‘‘ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱା…ପେ॰… ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ନ ହି ୟସ୍ସ ଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି, ତସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚଧୁୱାଦିଭାୱୋ ଅନୁମ୍ମତ୍ତକେନ ସକ୍କା ପଟିଞ୍ଞାତୁଂ । ଏତେନ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଧୁୱତାୟୁତ୍ତଭାୱା ସିୟା ନିଚ୍ଚା, ସିୟା ଅନିଚ୍ଚା ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱିଭାୱିତା ହୋତି ।
ତତ୍ଥାୟଂ ଅୟୁତ୍ତତାୱିଭାୱନା – ୟଦି ‘‘ୟେନ ସଭାୱେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେୱ ସଭାୱେନ ସୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସିୟା ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞେନ, ସିୟା ନ ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ଦେସନ୍ତରାଦିସମ୍ବନ୍ଧଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ୱତ୍ତୁଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକସିଦ୍ଧତ୍ତା, ୱିୱାଦାଭାୱତୋ। ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଘଟେନ ମକୁଟେ କତେ ଘଟଭାୱୋ ନସ୍ସତି, ମକୁଟଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ଏୱଂ ସବ୍ବଭାୱାନଂ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନସ୍ସତି, କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଭାୱୋ ପନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘କିଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ୟଂ ଘଟେ ମକୁଟେ ଚ ଅୱଟ୍ଠିତଂ, ୟଦି ରୂପାଦି, ସୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚୋ । ଅଥ ରୂପାଦି ସମୂହୋ, ସମୂହୋ ନାମ ସମ୍ମୁତିମତ୍ତଂ । ନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ନତ୍ଥିତା ନିଚ୍ଚତା ୱା ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅନେକନ୍ତୱାଦୋ ନ ସିୟା । ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମିନୋ ଅଞ୍ଞଥାନଞ୍ଞଥାସୁ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ସସ୍ସତୱାଦୱିଚାରଣାୟଂ । ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବରୂପୋ ଅତ୍ତା ଲୋକୋ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତାପଟିଜାନନତୋ ୟଥା ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ, ୟଥା ୱା ଦୀପାଦୟୋ । ନ ହି ଦୀପାଦୀନଂ ଉଦୟବ୍ବୟସଭାୱାନଂ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚନୱତ୍ତବ୍ବସଭାୱତା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଜୀୱସ୍ସ ନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୂପଂ ୱିୟାତି ଏୱଂ ସତ୍ତଭଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ସେସଭଙ୍ଗାନମ୍ପି ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ସତ୍ତଭଙ୍ଗୱାଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇସ୍ସରୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସତ୍ତେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି ଇସ୍ସରୱାଦା । ‘‘ପରମାଣୱୋ ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା, ଅଣୁକାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦା ସଙ୍ଖାରେକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା ସେୟ୍ୟଥାପି କାଣାଦା । ନନୁ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତତାସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧୋ ଏୱ, ତୟିଦଂ କଥଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି, କୋ ୱା ଏୱମାହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ? ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ କେସଞ୍ଚି ଧମ୍ମାନଂ ସସ୍ସତଭାୱାଭିନିୱେସୋ ଇଧ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ । ତେନ ପନ ଏକୱାରେ ପୱତ୍ତମାନେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସସ୍ସତଭାୱାୱବୋଧୋ ୱିଦୂସିତୋ ସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋ ୱିସସଂସଟ୍ଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ସକିଚ୍ଚକରଣାସମତ୍ଥତାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନପକ୍ଖେ ଠପେତବ୍ବତଂ ନାରହତୀତି । ଅସସ୍ସତଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତାପି ୱା ଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ ସମାରୋପିତଜୀୱସଭାୱା ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଦୱବୋଧସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଇତିପି…ପେ॰… କାୟୋ ଇତିପି ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖତାୟ ସଙ୍ଖତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ୱସେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅସସ୍ସତା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୋପି ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂପକାରା ଚୋଦନା ଅନୱକାସା ହୋତି ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱସମ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ ।
କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୁରିମୱାଦେପି ଅସସ୍ସତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘ସସ୍ସତା’’ତି ଗହଣଂ ୱିସେସତୋ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ, ସସ୍ସତାନଂ ପନ ‘‘ସସ୍ସତା’’ତି ଗାହୋ ନ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ୟଥାସଭାୱଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ । ଅସସ୍ସତେସୁୟେୱ ପନ ‘‘କେଚିଦେୱ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା, କେଚି ଅସସ୍ସତା’’ତି ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିଭାଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ୱାଦନ୍ତରତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଏକଦେସସ୍ସ ସପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ନିପ୍ପଦେସସସ୍ସତଗ୍ଗାହେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱାଦୀ ତବ୍ବିସୟୱିସେସୱସେନ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞେ ଏୱ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସସ୍ସତା’’ତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞେ ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତା’’ତି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ, ଏକଦେସପରିଗ୍ଗହୋ ଚ ୱାଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋୟେୱ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନେକୱିଧସମୁସ୍ସୟେ ଏକୱିଧସମୁସ୍ସୟେ ଚ ଖନ୍ଧପବନ୍ଧେ ଅଭିନିୱେସଭାୱତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ହି ସସ୍ସତୱାଦୀ ଜାତିୱିସେସୱସେନ ନାନାୱିଧରୂପକାୟସନ୍ନିସ୍ସୟେ ଏୱ ଅରୂପଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୀ ଜାତୋ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଚ ରୂପକାୟଭେଦଗ୍ଗହଣତୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦି’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୨) ‘‘ଚୱନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଆଦି । ୱିସେସଲାଭୀ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକୋ ଅନୁପଧାରିତଭେଦସମୁସ୍ସୟେୱ ଧମ୍ମପବନ୍ଧେ ସସ୍ସତାକାରଗ୍ଗହଣେନ ଅଭିନିୱିସନଂ ଜନେସି ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଖନ୍ଧସନ୍ତାନୱିସୟତ୍ତା ତଦଭିନିୱେସସ୍ସ । ତଥା ଚ ତୀସୁପି ୱାଦେସୁ ‘‘ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ତତୋ ପରଂ ନାନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତକ୍କୀନଂ ପନ ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୀନଂ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୱିସେସୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମୱିସୟତାୟ ସୁପାକଟୋୟେୱାତି ।
୩୯.ଦୀଘସ୍ସକାଲସ୍ସ ଅତିକ୍କମେନାତି ୱିୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀନଂ ଅପଗମେନ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ସଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତୋ ୱଟ୍ଟ-ସଦ୍ଦୋ ୱିନାସୱାଚୀତି ଆହ ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି, ସଙ୍ଖୟୱସେନ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପତ୍ତିକରମହାମେଘସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ୟାୱ ଅଣୁସହଗତୋପି ସଙ୍ଖାରୋ ନ ହୋତି, ତାୱ ଲୋକୋ ସଂୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକୋତି ଚେତ୍ଥ ପଥୱୀଆଦିଭାଜନଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୂତି ପରିତ୍ତସୁଭାଦୀସୁ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ । ଅଗ୍ଗିନା ହି କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନେୱାହ ଭଗୱା ‘‘ଆଭସ୍ସରସଂୱତ୍ତନିକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅରୂପେସୁୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ସଂୱଟ୍ଟମାନଲୋକଧାତୂହି ଅଞ୍ଞଲୋକଧାତୂସୁ ୱାତି ୱିକପ୍ପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ‘‘ସବ୍ବେ ଅପାୟସତ୍ତା ତଦା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଅପାୟେସୁ ଦୀଘତମାୟୁକାନଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୂପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସତିପି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରମନସା ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ବାହିରପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମନୋମୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରୂପାୱଚରସତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କାମଭୱେ ଓପପାତିକସତ୍ତାନମ୍ପି ମନୋମୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଅଧିଚିତ୍ତଭୂତେନ ଅତିସୟମନସା ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତେସୁ ମନୋମୟୱୋହାରତୋତି ଦସ୍ସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଝାନମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟା’’ତି । ଏୱଂ ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତାନମ୍ପି ମନୋମୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ତତ୍ଥ ବାହିରପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତାସଙ୍କାୟ ଏୱ ଅଭାୱତୋ, ‘‘ମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଅୱଧାରଣାସମ୍ଭୱତୋ । ନିରୁଳ୍ହୋ ୱାୟଂ ଲୋକେ ମନୋମୟୱୋହାରୋ ରୂପାୱଚରସତ୍ତେସୁ । ତଥା ହି ‘‘ଅନ୍ନମୟୋ ପାନମୟୋ ମନୋମୟୋ ଆନନ୍ଦମୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣମୟୋ’’ତି ପଞ୍ଚଧା ଅତ୍ତାନଂ ୱେଦୱାଦିନୋ ୱଦନ୍ତି । ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେପି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରୂପୀ ମନୋମୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୬) । ସୋଭନା ପଭା ଏତେସୁ ସନ୍ତୀତି ସୁଭା । ‘‘ଉକ୍କଂସେନା’’ତି ଆଭସ୍ସରଦେୱେ ସନ୍ଧାୟାହ, ପରିତ୍ତାଭା ଅପ୍ପମାଣାଭା ପନ ଦ୍ୱେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ କପ୍ପେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକପ୍ପେତି ଅଟ୍ଠ ମହାକପ୍ପେ ।
୪୦.ସଣ୍ଠାତୀତି ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକୁଦକତଂସନ୍ଧାରକୱାୟୁମହାପଥୱୀଆଦୀନଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଠାତି, ‘‘ସମ୍ଭୱତି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ । ପକତିୟାତି ସଭାୱେନ, ତସ୍ସ ‘‘ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥିତାୟା’’ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ୟଥା ଏକଚ୍ଚାନି ୱିମାନାନି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଚୁତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଭୂମିପି ‘‘ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତିସ୍ସାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୱିପଚ୍ଚନକକମ୍ମସ୍ସ ସହକାରୀପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା। ଉତୁ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, କମ୍ମସହାୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ, କମ୍ମସ୍ସ ୱା ସହାୟଭୂତୋ ପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ସୋୱ ଉତୁ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁ, ସୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୟ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକଭୂମିୟା । କଥଂ ପଣୀତାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଠିତାନଂ ହୀନାୟ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଓତରନ୍ତୀତି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ହେଟ୍ଠାଭୂମିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଅପ୍ପାୟୁକେତି ୟଂ ଉଳାରଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୱିପାକପବନ୍ଧତୋ ଅପ୍ପପରିମାଣାୟୁକେ । ଆୟୁପ୍ପମାଣେନେୱାତି ପରମାୟୁପ୍ପମାଣେନେୱ । କିଂ ପନେତଂ ପରମାୟୁ ନାମ, କଥଂ ୱା ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପମାଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱୱିସେସେ ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସରୀରାୱୟୱୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନପମାଣାଦିୱିସେସା ୱିୟ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକକାମାୱଚରଦେୱରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ସୁକ୍କସୋଣିତଉତୁଭୋଜନାଦି ଉତୁଆଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୂପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ୱିପାକପବନ୍ଧସ୍ସ ଠିତିକାଲନିୟମୋ, ସୋ ୟଥାସକଂ ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାୟୀନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସହଜାତାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠପନାକାରୱୁତ୍ତିତାୟ ପୱତ୍ତକାନି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ନେସଂ ଖଣଠିତିୟା ଏୱ କାରଣଭାୱେନ ଅନୁପାଲକାନି, ଅଥ ଖୋ ୟାୱ ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦା ଅନୁପବନ୍ଧସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦହେତୁଭାୱେନାପି, ତସ୍ମା ଆୟୁହେତୁକତ୍ତା କାରଣୂପଚାରେନ ଆୟୁ, ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରମାୟୂତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ଦେୱାନଂ ନେରୟିକାନଂ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଞ୍ଚ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପନ ଏକନ୍ତନିୟତପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ଅୱସିଟ୍ଠମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ପନ ଚିରଟ୍ଠିତିସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମବହୁଲେ କାଲେ ତଂକମ୍ମସହିତସନ୍ତାନଜନିତସୁକ୍କସୋଣିତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ତଂମୂଲକାନଞ୍ଚ ଚନ୍ଦସୂରିୟସମୱିସମପରିୱତ୍ତନାଦିଜନିତଉତୁଆହାରାଦିସମୱିସମ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଚିରାଚିରକାଲତୋ ଅନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ତସ୍ସ ଚ ୟଥା ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସନିୟମୋ ସିଦ୍ଧୋ ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱାଦୀହି, ତଥା ଆଦିତୋ ଗହଣସିଦ୍ଧିୟା । ଏୱଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମପ୍ପମାଣଟ୍ଠିତିକାଲଂ ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱେହି ଲଭିତ୍ୱା ତଂ ପରମତଂ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ପୱତ୍ତିତଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ଆଦିତୋ ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ କମ୍ମଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ୟଥା ତଂତଂଉପପତ୍ତିନିୟତୱଣ୍ଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ନିୟତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମେନ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟୁପ୍ପମାଣେନେୱ ଚୱନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକସହାୟେହି ଅନୁପାଲକପ୍ପଚ୍ଚୟେହି ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବାକାରୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରମାୟୁ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦାନତିକ୍କମନତୋ ସତିପି କମ୍ମାୱସେସେ ଠାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞବଲେନେୱ ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । କପ୍ପଂ ୱାତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପଂ ୱା ତସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଂ ୱା ଉପଡ୍ଢକପ୍ପତୋ ଊନମଧିକଂ ୱାତି ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ।
୪୧.ଅନଭିରତୀତି ଏକୱିହାରେନ ଅନଭିରତି । ସା ପନ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେହି ସମାଗମିଚ୍ଛା ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରସ୍ସାପି ସତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନପତ୍ଥନା’’ତି । ପିୟୱତ୍ଥୁୱିରହେନ ପିୟୱତ୍ଥୁଅଲାଭେନ ୱା ଚିତ୍ତୱିଘାତୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା, ସା ଅତ୍ଥତୋ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୟେୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ଦୀଘରତ୍ତଂ ଝାନରତିୟା ରମମାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅନଭିରତିନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଚ ଗହଣସ୍ସ କାରଣଭୂତା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଇଧ ପରିତସ୍ସନା । ତା ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ଚଲନଂ କମ୍ପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉବ୍ବିଜ୍ଜନା ଫନ୍ଦନା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତଣ୍ହାତସ୍ସନାପି ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟଂ ତଣ୍ହାତସ୍ସନା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାୟ ୱିସୁଂ ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତଣ୍ହାତସ୍ସନଂୟେୱ ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିତସ୍ସନାୟ ଅଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାସତସ୍ସନା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ । ଭୟାନକନ୍ତି ଭେରୱାରମ୍ମଣନିମିତ୍ତଂ ବଲୱଭୟଂ । ତେନ ସରୀରସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଭୟଂ ସଂୱେଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୟନ୍ତି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଚିଣ୍ଣନ୍ତେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ଭାୟନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୟଞାଣଂ । ସଂୱେଗନ୍ତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ, ଓତ୍ତପ୍ପମେୱ ୱା । ସନ୍ତାସନ୍ତି ଆଦୀନୱନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାହି ସଙ୍ଖାରେହି ସନ୍ତସ୍ସନଞାଣଂ । ସହ ବ୍ୟାୟତି ପୱତ୍ତତି, ଦୋସଂ ୱା ଛାଦେତୀତି ସହବ୍ୟୋ, ସହାୟୋ, ତସ୍ସ ଭାୱଂ ସହବ୍ୟତଂ ।
୪୨.ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ ଇମେ ସତ୍ତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ପାସଂସଭାୱେନ ଉତ୍ତମଭାୱେନ ଚ ‘‘ତେ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠକୋହମସ୍ମୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦସୋତି ଦସ୍ସନେ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱୱଚନେନ, ଞେୟ୍ୟୱିସେସପରିଗ୍ଗାହିକଭାୱେନ ଚ ଅନାୱରଣଦସ୍ସାୱିତଂ ପଟିଜାନାତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଭୂତଭବ୍ୟାନନ୍ତି ଅହେସୁନ୍ତି ଭୂତା, ଭୱନ୍ତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭବ୍ୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନେୱ ଭବ୍ୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅନୱଟ୍ଠିତଦସ୍ସନତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପୁରିମତରଜାତିପରିଚିତମ୍ପି କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୱସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧେନ ସତ୍ତନିମ୍ମାନେନ ୱିପଲ୍ଲଟ୍ଠୋ ‘‘ଅହଂ ଇସ୍ସରୋ କତ୍ତା ନିମ୍ମାତା’’ତିଆଦିନା ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଦସ୍ସନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋ ଅଭିନିୱିସନୱସେନେୱ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ନ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ‘‘ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପତିଟ୍ଠାପନକ୍କମେନେୱ ପନ ତସ୍ସ ସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଜାତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାରଣତୋ ସାଧେତୁକାମୋ’’ତି, ‘‘ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମନୋପଣିଧୀତି ମନସା ଏୱ ପତ୍ଥନା, ତଥା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତ୍ଥଭାୱନ୍ତି ଇଦପ୍ପକାରତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଇତ୍ଥନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଦେୱାନଂ ଉପପତ୍ତିସମନନ୍ତରଂ ‘‘ଇମିସ୍ସା ନାମ ଗତିୟା ଚୱିତ୍ୱା ଇମିନା ନାମ କମ୍ମୁନା ଇଧୂପପନ୍ନା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ସା ପନ ପୁରିମଜାତୀସୁ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣେ ସମ୍ମଦେୱ ନିୱିଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟାନଂ । ଇମେ ପନ ସତ୍ତା ପୁରିମାସୁପି ଜାତୀସୁ ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ ୱିନିବନ୍ଧାଭିନିୱେସା ଅହେସୁନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିନା ମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୪୩. ଈସତୀତି ଈସୋ, ଅଭିଭୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମହା ଈସୋ ମହେସୋ, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠମହେସତାୟ ପନ ପରେହି ‘‘ମହେସୋ’’ତି ଅକ୍ଖାତବ୍ବତାୟ ମହେସକ୍ଖୋ, ଅତିସୟେନ ମହେସକ୍ଖୋ ମହେସକ୍ଖତରୋତି ୱଚନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ମହେସକ୍ଖଭାୱୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇସ୍ସରିୟପରିୱାରୱସେନ ମହାୟସତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୪.ଇଧେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କରଣେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ, ୟେନ ଠାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, କିରିୟାପରାମସନଂ ୱା । ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନଂ, ଏତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପବ୍ବଜତି, ଚେତୋସମାଧିଂ ଫୁସତି, ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ଏତେସୁପି ପଦେସୁ । ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ଇମଞ୍ହି ପଦଂ ‘‘ପବ୍ବଜତୀ’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ।
୪୫. ଖିଡ୍ଡାୟ ପଦୁସ୍ସନ୍ତୀତି ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିନୋ, ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିନୋ ଏୱ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା, ଖିଡ୍ଡାପଦୋସୋ ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା । ଅତିକ୍କନ୍ତୱେଲଂ ଅତିୱେଲଂ, ଆହାରୂପଭୋଗକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଥୁନସମ୍ପୟୋଗେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ କେଳିହସ୍ସସୁଖଂ ରତିଧମ୍ମୋ ରତିସଭାୱୋ । ଆହାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୋ ଦେୱାନଂ ଆହାରୋ, କା ଆହାରୱେଲାତି ? ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ସୁଧା ଆହାରୋ, ସା ହେଟ୍ଠିମେହି ଉପରିମାନଂ ପଣୀତତମା ହୋତି, ତଂ ୟଥାସକଂ ଦିୱସୱସେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ବିଳାରପଦପ୍ପମାଣଂ ସୁଧାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଜିୱ୍ହାୟ ଠପିତମତ୍ତୋ ୟାୱ କେସଗ୍ଗନଖଗ୍ଗା କାୟଂ ଫରତି, ତେସଂୟେୱ ଦିୱସୱସେନ ସତ୍ତଦିୱସେ ୟାପନସମତ୍ଥୋ ଚ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ଖାଦନ୍ତା ପିୱନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମଜତେଜସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଉଳାରପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ଉଳାରଗରୁସିନିଦ୍ଧସୁଧାହାରଜୀରଣତୋ ଚ । କରଜକାୟସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱୋ ମୁଦୁସୁଖୁମାଲଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି ଭଗୱା ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ପକତିପଥୱିୟଂ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ‘‘ଓଳାରିକଂ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠେହୀ’’ତି ଆହ । ତେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି କରଜକାୟଂ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ।
୪୭.ମନେନାତି ଇସ୍ସାପକତତ୍ତା ପଦୁଟ୍ଠେନ ମନସା । ଉସୂୟାୱସେନ ମନସୋୱ ପଦୋସୋ ମନୋପଦୋସୋ, ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥି ୱିନାସହେତୁଭୂତୋତି ମନୋପଦୋସିକାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅକୁଦ୍ଧୋ ରକ୍ଖତୀତି କୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୋ କୋଧୋ ଇତରସ୍ମିଂ ଅକୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଅନୁପାଦାନୋ ଏକୱାରମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାସେୱନୋ ଚାୱେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଉଦକନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ନିବ୍ବାୟତି, ତସ୍ମା ଅକୁଦ୍ଧୋ ତଂ ଚୱନତୋ ରକ୍ଖତି, ଉଭୋସୁ ପନ କୁଦ୍ଧେସୁ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ହି ପରିୱଡ୍ଢନୱସେନ ତିଖିଣସମୁଦାଚାରୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିଦହନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲକରଜକାୟଂ ୱିନାସେତି, ତତୋ ସକଲୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତେନାହ ‘‘ଉଭୋସୁ ପନା’’ତିଆଦି। ତଥା ଚାହ ଭଗୱା ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା କିଲନ୍ତକାୟା…ପେ॰… ଚୱନ୍ତୀ’’ତି । ଧମ୍ମତାତି ଧମ୍ମନିୟାମୋ । ସୋ ଚ ତେସଂ କରଜକାୟସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ, ତଥାଉପ୍ପଜ୍ଜନକକୋଧସ୍ସ ଚ ବଲୱତାୟ ଠାନସୋ ଚୱନଂ, ତେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୯.ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଭେଦଂ ପସ୍ସତୀତି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିକାରାପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ଅନ୍ତେ ଚ ଅଦସ୍ସନୂପଗମନତୋ ୱିନାସଂ ପସ୍ସତି ଓଳାରିକତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମଭେଦସ୍ସ । ପଚ୍ଚୟଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା । ‘‘ବଲୱତର’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁତରଂ ଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଏକସ୍ମିଂ ରୂପେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଭେଦଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ଭିଜ୍ଜତୀତି ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଭାୱପକ୍ଖୋ ବଲୱତରୋ ପାକଟୋ ଚ ହୋତି, ନ ଅଭାୱପକ୍ଖୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅଲାତଚକ୍କଦସ୍ସନେନ ସୁପାକଟୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ମା ପନ ତକ୍କୀୱାଦୀ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ଦୂରତରତାୟ ଏକତ୍ତନୟସ୍ସପି ମିଚ୍ଛାଗହିତତ୍ତା ‘‘ୟଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବଦାପି ଏକରୂପେନ ପୱତ୍ତତି, ଅୟମେୱ ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିନା ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ।
ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୫୩.ଅନ୍ତାନନ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ସଭାୱୋ ଓସାନନ୍ତି ଅନ୍ତୋ, ମରିୟାଦା । ତପ୍ପଟିସେଧେନ ଅନନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ ଚ ଅନନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ଚ ନେୱନ୍ତାନାନନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତା ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୭୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ୱିୟ । କସ୍ସ ପନ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋତି ? ଲୋକୀୟତି ସଂସାରନିସ୍ସରଣତ୍ଥିକେହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି, ଲୋକୀୟନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ତେହି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି । କୋ ପନ ଏସୋ ଅତ୍ତାତି ? ଝାନୱିସୟଭୂତକସିଣନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଲୋକସଞ୍ଞୀ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ଲୋକୋତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଝାନଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ଇଧ ‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’ତି ଚ ଗହିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନ୍ତାନନ୍ତସହଚରିତୱାଦୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ, ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି ଅନ୍ତାନନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱା ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନ୍ତାନନ୍ତୋ ୱାଦୋ ଦିଟ୍ଠି ଏତେସନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥାହ – ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଅନନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା କଥ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ତଦୁଭୟପଟିସେଧନୱସେନ ପୱତ୍ତୱାଦତ୍ତା ଏୱ । ୟସ୍ମା ଅନ୍ତାନନ୍ତପଟିସେଧୱାଦୋପି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱିସୟୋ ଏୱ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଏତଦତ୍ଥଂୟେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଥା ତତିୟୱାଦେ ଦେସଭେଦୱସେନ ଏକସ୍ସେୱ ଅନ୍ତୱନ୍ତତା ଅନନ୍ତତା ଚ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ତକ୍କୀୱାଦେପି କାଲଭେଦୱସେନ ଉଭୟସମ୍ଭୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧେନ ଉଭୟଞ୍ଞେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ? ଅନ୍ତୱନ୍ତତାପଟିସେଧେନ ହି ଅନନ୍ତତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନନ୍ତତାପଟିସେଧେନ ଚ ଅନ୍ତୱନ୍ତତା, ଅନ୍ତାନନ୍ତାନଞ୍ଚ ନ ତତିୟୱାଦଭାୱୋ କାଲଭେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଲୋକସଞ୍ଞିତୋ ଅତ୍ତା ଅଧିଗତୱିସେସେହି ମହେସୀହି ଅନନ୍ତୋ କଦାଚି ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋତି ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନେୱନ୍ତୱା । ୟସ୍ମା ପନ ତେହିୟେୱ କଦାଚି ଅନ୍ତୱା ସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠୋତି ଅନୁସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ମା ନ ପନ ଅନନ୍ତୋତି । ୟଥା ଚ ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କୀୱସେନ, ଏୱଂ ଜାତିସ୍ସରତକ୍କୀ ଆଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ତକ୍କିକୋ ଅୱଡ୍ଢିତଭାୱପୁବ୍ବକତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢିତଭାୱସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତାୟ ଅନୁସ୍ସୱାଦିମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ‘‘ନେୱନ୍ତୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ପନ ‘‘ନ ପନାନନ୍ତୋ’’ତି, ନ ପନ ଅନ୍ତତାନନ୍ତତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭାୱେନ ୟଥା ତଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞୀ’’ତି । ପୁରିମୱାଦତ୍ତୟପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ଅତ୍ତନା ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପକାରୱିଲକ୍ଖଣତାୟ ତେସଂ, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତଂ ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖଂୟେୱ ଭଜେୟ୍ୟ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ । ନ ହି ଅନ୍ତତାଅନନ୍ତତାତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପକାରୋ ଅତ୍ଥି, ତକ୍କୀୱାଦୀ ଚ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗକୋ, କାଲଭେଦୱସେନ ଚ ତଦୁଭୟଂ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ।
କେଚି ପନ ୟଦି ପନାୟଂ ଅତ୍ତା ଅନ୍ତୱା ସିୟା, ଦୂରଦେସେ ଉପପଜ୍ଜନାନୁସ୍ସରଣାଦି କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ନ ସିୟା । ଅଥ ଅନନ୍ତୋ, ଇଧ ଠିତସ୍ସ ଦେୱଲୋକନିରୟାଦୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନମ୍ପି ସିୟା । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୋ ଚ, ତଦୁଭୟଦୋସସମାୟୋଗୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୋ’’ତି ଚ ଅବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ତକ୍କନୱସେନ ଚତୁତ୍ଥୱାଦପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପଚ୍ଛିମୱାଦୀଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଉଭୟୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦସ୍ସ । ପୁରିମୱାଦୀଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ କଥଂ ୱିସୁଂ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକତ୍ତନ୍ତି ? ଉପଚାରୱୁତ୍ତିୟା । ସମୁଦିତେସୁ ହି ଅନ୍ତାନନ୍ତୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକ-ସଦ୍ଦୋ ତତ୍ଥ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖପରିୟାୟୋ, ୟଥା ଚ ଲୋକେ ସତ୍ତାସୟୋତି । ଅଥ ୱା ଅଭିନିୱେସତୋ ପୁରିମକାଲପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅୟଂ ତତ୍ଥ ୱୋହାରୋ କତୋ । ତେସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତଥାରୂପଚେତୋସମାଧିସମଧିଗମତୋ ପୁବ୍ବକାଲଂ ‘‘ଅନ୍ତୱା ନୁ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଅନନ୍ତୋ ନୂ’’ତି ଉଭୟାକାରାୱଲମ୍ବିନୋ ପରିୱିତକ୍କସ୍ସ ୱସେନ ନିରୁଳ୍ହୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଭାୱୋ ୱିସେସଲାଭେନ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଏକଂସଗ୍ଗାହେ ପୁରିମସିଦ୍ଧରୁଳ୍ହିୟା ୱୋହରୀୟତୀତି ।
୫୪-୬୦.ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ତକ୍କୟତୀତି ତକ୍କୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ସଦ୍ଦତୋ, ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ ତକ୍କୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୪) ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସସ୍ସତୱାଦେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା । ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନୁସାରେନାତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବସ୍ସ ଅନ୍ତୱନ୍ତାଦିନୋ ଅନୁସ୍ସରଣେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସୁତିତକ୍କୀସୁଦ୍ଧତକ୍କୀନମ୍ପି ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନେୱ ‘‘ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧୦, ୧୯୪) ୱିୟ ସୁତାଦୀନମ୍ପି ଗହିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅନ୍ତୱା’’ତିଆଦିନା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଦା ଭାୱପରାମସନୱସେନେୱ ଇମେସଂ ୱାଦାନଂ ପୱତ୍ତନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭-୯୮) ।
ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୱଣ୍ଣନା
୬୧.ନ ମରତୀତି ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ‘‘ଏୱମ୍ପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱିଧୋ ନାନପ୍ପକାରୋ ଖେପୋ ପରେନ ପରୱାଦୀନଂ ଖିପନଂ ୱିକ୍ଖେପୋ । ଅମରାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱାଚାୟ ଚ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ୱା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ । ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ ଏୱ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସନ୍ଧାୱତି ଏକସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ । ଅମରା ୱିୟ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୬୨. ୱିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ, ଅକୁସଲଧମ୍ମେପି ସଭାୱଭେଦୱସେନେୱ ଞାତୁଂ ଞାଣବଲଂ ନତ୍ଥୀତି କୁସଲାକୁସଲପଦାନଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପଠମନୟୱସେନେୱ ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପତାୟ ଅମରାୱିକ୍ଖେପଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋତି ଅନିୟମିତୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନିୟମିତୱିକ୍ଖେପୋତି ସସ୍ସତାଦୀସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପକାରେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପକରଣଂ, ପରୱାଦିନା ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପୁଚ୍ଛିତେ ପକାରେ ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟନୟୱସେନ ଅମରାସଦିସାୟ ଅମରାୟ ୱିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ଅନିୟମତୋୱ ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦତକ୍କୀୱାଦାନଂ ପଟିସେଧନେନ ତଂ ତଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ ଅପରିୟନ୍ତୱିକ୍ଖେପୱାଦତ୍ତା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିନୋ । ଅତ୍ତନା ପନ ଅନୱଟ୍ଠିତୱାଦତ୍ତା ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପକ୍ଖେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ସୟଂ ପନ…ପେ॰… ବ୍ୟାକରୋତୀ’’ତି । ଇଦାନି କୁସଲାଦୀନଂ ଅବ୍ୟାକରଣେନ ତମେୱ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ଇଦଂ କୁସଲନ୍ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ।
୬୩. କୁସଲାକୁସଲଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅପ୍ପଜାନନ୍ତୋପି ୟେସମହଂ ସମୟେନ କୁସଲମେୱ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି, ଅକୁସଲମେୱ ଚ ‘‘ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ତେସୁ ତଥା ବ୍ୟାକରଣହେତୁ ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ କରୋନ୍ତେସୁ ମମ ଛନ୍ଦୋ ୱା ରାଗୋ ୱା ଅସ୍ସାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଦୋସୋ ୱା ପଟିଘୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱୱିସୟାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜନା କତା । ‘‘ଛନ୍ଦରାଗଦ୍ୱୟଂ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଆଗତା, ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନ ଦୋସୋପି ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କୋଧୁପାଦାନୱିନିବନ୍ଧା ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୟମ୍ପି ୱା ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି। ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ ଅମୁଞ୍ଚନଂ । ପଟିଘୋପି ହି ଉପନାହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି । ୱିହନନଂ ହିଂସନଂ ୱିବାଧନଂ । ରାଗୋପି ହି ପରିଳାହୱସେନ ସାରଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ନିସ୍ସୟଂ ୱିବାଧତୀତି । ୱିନାସେତୁକାମତାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୬୪.ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନାତି ପଞ୍ଞାୟ । ୟେନ ହି ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ତେନ ସୁତଚିନ୍ତାମୟଂ ପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ପାକତିକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ସାଭାୱିକପଞ୍ଞଂ । କତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱାଚକତ୍ତା ‘‘କତୱିଜ୍ଜୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କତ-ସଦ୍ଦୋ ଞାଣାନୁୟୁତ୍ତତଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାତପରପ୍ପୱାଦା’’ତି । ସତ୍ତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲଗ୍ଗସ୍ସ ଅଂସୁକୋଟିୱେଧକୋ ‘‘ୱାଲୱେଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
୬୫-୬. ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପୁରିମାନମ୍ପି ତିଣ୍ଣଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମସଭାୱାନୱବୋଧତୋ ଅତ୍ଥେୱ ମନ୍ଦଭାୱୋ, ତେସଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନୱବୋଧସ୍ସ ଅୱବୋଧୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ତଦଭାୱା ପଚ୍ଛିମୋୟେୱ ମନ୍ଦମୋମୂହଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚ ପଚ୍ଛିମସ୍ସାପି ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’ତି ଇତି ଚେ ମେ ଅସ୍ସ, ‘ଅତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’ତି ଇତି ତେ ନଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମାନୱବୋଧସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ ଅତ୍ଥିୟେୱାତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥି, ନ ତସ୍ସ ପୁରିମାନଂ ୱିୟ ଅପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମବ୍ୟାକରଣନିବନ୍ଧନମୁସାୱାଦାଦିଭୟପରିଜିଗୁଚ୍ଛନକାରୋ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ମହାମୂଳ୍ହୋୟେୱ । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’ତି ଇତି ଚେ ମଂ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାଠପନମେୱ ତେନ ଦସ୍ସୀୟତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମାନୱବୋଧୋତି ଅୟମେୱ ୱିସେସେନ ‘‘ମନ୍ଦୋ ଚେୱ ମୋମୂହୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ହି ତଥାୱାଦିନଂ ସଞ୍ଜୟଂ ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅୟଂ ୱା ଇମେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବମନ୍ଦୋ ସବ୍ବମୂଳ୍ହୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’’ତି ସସ୍ସତଦସ୍ସନୱସେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ନତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’’ତି ନତ୍ଥିକଦସ୍ସନୱସେନ ସମ୍ମାଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚ ପରୋଲୋକୋ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଏୱ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ନେୱ ଅତ୍ଥି ନ ନତ୍ଥି ପରୋଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତ୍ତୟପଟିକ୍ଖେପେ ସତି ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିତାନତ୍ଥିତାହି ନୱତ୍ତବ୍ବାକାରୋ ପରୋଲୋକୋତି ୱିକ୍ଖେପଞ୍ଞେୱ ପୁରେକ୍ଖାରେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ପୁଚ୍ଛା । ସେସଚତୁକ୍କତ୍ତୟେପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରତ୍ତିକୋ ୱିୟ ହି କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ତିକେନ ପୁରିମଚତୁକ୍କସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ସେସଚତୁକ୍କତ୍ତୟେନ ଅତ୍ତପରାମାସପୁଞ୍ଞାଦି ଫଲତାଚୋଦନାନୟେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ।
ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ ସସ୍ସତାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚ୍ଚନତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ୱିକ୍ଖେପଞ୍ଞେୱ କରୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱନ୍ତିପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତାକାରପଟିସେଧନୱସେନ ୱିକ୍ଖିପନାକାରଦସ୍ସନଂ । ନନୁ ଚ ୱିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁଜାନନଂ ୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖେ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ୟୁତ୍ତରୂପନ୍ତି ? ନ, ତତ୍ଥାପି ତସ୍ସ ସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା, ପଟିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ଚ ୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ହି ସଞ୍ଚୟୋ ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ରଞ୍ଞା ଅଜାତସତ୍ତୁନା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନଂ ପଟିସେଧନମୁଖେନ ୱିକ୍ଖେପଂ ବ୍ୟାକାସି ।
ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଚାୟଂ ସବ୍ବୋପି ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୋ କୁସଲାଦୟୋ ଧମ୍ମେ, ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପନମତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ କଥଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକଭାୱୋ । ନ ହି ଅୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥମଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା ୟୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ହେୱ ଖୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକତା, ଅଥ ଖୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ । ସସ୍ସତାଭିନିୱେସେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋୟେୱ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପରଲୋକତ୍ତିକାଦୀନି ଚ ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ମୁସାୱାଦାଦିଭୟେନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟାସଂ ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୭-୯୮) ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅନୱବୋଧେନ ଅସଦ୍ଦହନେନ ଚ ତବ୍ବିସୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିକ୍ଖେପକରଣଂୟେୱ ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିସୁଂୟେୱେସା ଏକା ଦିଟ୍ଠି ସତ୍ତଭଙ୍ଗଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟନ୍ତରହିତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଚେୱ ୱାଚା ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧) । କଥଂ ପନସ୍ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ? ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅନଭିନିୱେସତୋ । ନତ୍ଥି କୋଚି ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତୱେଦୀ ୱିୱାଦବହୁଲତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ, ‘‘ଏୱମେୱ’’ନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ‘‘ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନନା ଅନାଦିକାଲିକା ଲୋକେ’’ତି ଗାହୱସେନ ସସ୍ସତଲେସୋପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।
ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦୱଣ୍ଣନା
୬୭. ଅଧିଚ୍ଚ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ, କସ୍ସଚି ୱୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବଂ ୱା ୱିନା ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ତଲୋକସଞ୍ଞିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସନଂ ତଦାକାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ପୱତ୍ତିତୋ, ତଦାକାରସହଚରିତତାୟ ଚ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତି, କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଦସ୍ସନଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ।
୬୮-୭୩.ଦେସନାସୀସନ୍ତି ଦେସନାୟ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ଗହଣଂ, ତେନ ସଞ୍ଞଂୟେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ଅୟଂ ଦେସନା କତା, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦି । ଭଗୱା ହି ୟଥା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସମାଧିଂ ପଞ୍ଞଂ ୱା ଧୁରଂ କରୋତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଂ ୱା ଧୁରଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫ (ଖ)] ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫ (ଜ); ୱିଭ॰ ୨.୮୦୪] ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧) ତଥା ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, (ଧ॰ ସ॰ ୧) କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ (ପାରା॰ ୧୪୬, ୧୮୦) ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨; ନେତ୍ତି॰ ୯୦; ପେଟକୋ॰ ୮୩) ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୨, ୩୪୨, ୩୫୭; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୪; ଚୂଳନି॰ ୮୩) ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ତାନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮) ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ତିତ୍ଥାୟତନେତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମୟେ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଉପପତ୍ତିୱିସେସେ ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ, ସଞ୍ଞାୱିରାଗାୱିରାଗେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସିନୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସାସନିକା । ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ୱାୟୋକସିଣେ ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥେୱ ହି ରୂପପଟିଭାଗଭୂତେସୁ କସିଣୱିସେସେସୁ ରୂପୱିଭାୱନେନ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ସଚ୍ଛିକରୀୟତି, ଏୱଂ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଗ୍ଗହତାୟ ଅରୂପପଟିଭାଗଭୂତେ କସିଣୱିସେସେ ଅରୂପୱିଭାୱନେନ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ଅଧିଗମୀୟତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪) ‘‘ଧି ଚିତ୍ତଂ, ଧିବ୍ବତେ ତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ଅରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ତଦଭାୱେ ଚ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ରୂପସମାପତ୍ତିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ, ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ତତ୍ଥାପି ୱିସେସେନ ପଠମାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣେପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ସାପି ହି ଅରୂପପଟିଭାଗତା ଲବ୍ଭତୀତି ? ଇଚ୍ଛିତମେୱେତଂ କେସଞ୍ଚି ଅୱଚନଂ ପନେତ୍ଥ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅଗ୍ଗହିତଭାୱେନ । ୟଥା ହି ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମଭାୱମତ୍ତେନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା, ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମପଟିଭାଗଭୂତେ ଚ ୱିସୟୱିସେସେ ପାତୁଭୱତି, ଏୱଂ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ, ତିତ୍ଥିୟେହେୱ ପନ ତସ୍ସା ସମାପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ, ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟପଥେସୁପନିବନ୍ଧନସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିତୋ ଦିଟ୍ଠିୱନ୍ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଚତୁତ୍ଥେୟେୱ ଭୂତକସିଣେ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ୱିୟ ପୁରିମଭୂତକସିଣତ୍ତୟେପି ୱଣ୍ଣପଟିଚ୍ଛାୟାୱ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ଝାନସ୍ସ ଲୋକୱୋହାରାନୁରୋଧେନେୱ ପୱତ୍ତିତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୭) ପଥୱୀକସିଣସ୍ସ ଆଦାସଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲୂପମାୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ଭୂତକସିଣଂ ଭୂତପ୍ପଟିଚ୍ଛାୟମେୱ ଝାନସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସେୱ ଅରୂପପଟିଭାଗତା ୟୁତ୍ତାତି ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଧେୱାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ଅସଞ୍ଞଭୱେ । ୟଦି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ପାତୁଭୱତି, କଥମରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, କଥଂ ପନ ରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ଅରୂପଧାତୁୟଂ ଅରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ଇଦମ୍ପି ତେନ ସମାନଜାତିୟମେୱ । କସ୍ମା ? ଇଧେୱ ଅଦସ୍ସନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କବଳୀକାରାହାରେନ ୱିନା ରୂପଧାତୁୟଂ ରୂପେନ ନ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, କିଂ କାରଣଂ? ଇଧେୱ ଅଦସ୍ସନତୋ । ଅପି ଚ ୟଥା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ଅୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ସହ ରୂପେନ ସମ୍ଭୱତୋ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତି, ୟସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ୱିନା ରୂପେନ ରୂପନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରଣସ୍ସ, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ୱିଗତତଣ୍ହଂ ଅରୂପେ, ତସ୍ସ ୱିନା ଅରୂପେନ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ଅସଞ୍ଞଭୱେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । କଥଂ ପନ ତତ୍ଥ କେୱଲୋ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟରହିତୋ ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, କିତ୍ତକଂ ୱା କାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୟଥା ନାମ ଜିୟାୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ସରୋ’’ତିଆଦି, ତେନ ନ କେୱଲମାଗମୋୟେୱ ଅୟମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ତକମେୱ କାଲନ୍ତି ଉକ୍କଂସତୋ ପଞ୍ଚ ମହାକପ୍ପସତାନିପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା । ଝାନୱେଗେତି ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିପରିକ୍ଖତେ କମ୍ମୱେଗେ । ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି ।
ଇଧାତି କାମଭୱେ । କଥଂ ପନ ଅନେକକପ୍ପସତସମତିକ୍କମେନ ଚିରନିରୁଦ୍ଧତୋ ୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ନିରୁଦ୍ଧେ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିରନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ହି ଚିତ୍ତଂ ସମାନଜାତିକସ୍ସ ଅନ୍ତରାନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟମତ୍ତଂ ହୋତିୟେୱ, ନ ବୀଜଂ, ବୀଜଂ ପନ କମ୍ମଂ । ତସ୍ମା କମ୍ମତୋ ବୀଜଭୂତତୋ ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅସଞ୍ଞଭୱତୋ ଚୁତାନଂ କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ନାମ ଉତୁନିୟାମେନ ପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣେ ନିୟତକାଲାନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ୱେଖବଲେନ ନ ୟଥା ନିୟାମତା ହୋତି ପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅୱିପ୍ପୟୋଗେନ ୱତ୍ତମାନେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୂପାରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିୱେଖବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ଅରୂପଭୱେ ଅସଞ୍ଞାଭୱେ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପରହିତା ଅରୂପରହିତା ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଏତ୍ଥ ଜାତିସତସହସ୍ସଦସସଂୱଟ୍ଟାଦୀନଂ ମତ୍ଥକେ, ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ୱା ପୱତ୍ତାୟ ଅସଞ୍ଞୂପୱତ୍ତିୟା ୱସେନ ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ଲାଭୀସସ୍ସତୱାଦୋ ୱିୟ ଅନେକଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ସମ୍ଭୱତି, ଅନନ୍ତରତ୍ତା ପନ ଆପନ୍ନାୟ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିୟା ୱସେନ ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଏକୋୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହତୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତୱାଦେ ଆଗତୋ ସବ୍ବୋ ଦେସନାନୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦେପି ଗହେତବ୍ବୋତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଲାଭୀଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦୋ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଦେସିତୋ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଦୁୱିଧତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚା’’ତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟାସଂ ସତ୍ତେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୭-୯୮) ।
ନନୁ ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅହଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ନାହୋସି’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ଅପୁବ୍ବସତ୍ତପାତୁଭାୱଗ୍ଗାହତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ଲୋକସ୍ସ ଚ ସଦାଭାୱଗାହିନୀ ଚ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ‘‘ଅତ୍ଥିତ୍ୱେୱ ସସ୍ସତିସମ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତନତୋ ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଅନାଗତେ କୋଟିଅଦସ୍ସନତୋ । ୟଦିପି ହି ଅୟଂ ୱାଦୋ ‘‘ସୋମ୍ହି ଏତରହି ଅହୁତ୍ୱା ସନ୍ତତାୟ ପରିଣତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୮) ଅତ୍ତନୋ ଲୋକସ୍ସ ଚ ଅତୀତକୋଟିପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱତ୍ତମାନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ତେସଂ କତ୍ଥଚି ଅନାଗତେ ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ୱିସେସେନ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲେସୁ ପରିୟନ୍ତାଦସ୍ସନପଭାୱିତୋ ସସ୍ସତୱାଦୋ । ୟଥାହ ‘‘ସସ୍ସତିସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ, ସସ୍ସତୱାଦାଦୀନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ଅନାଗତକାଲପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ? ନ, ସମୁଦାଗମସ୍ସ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସିକତ୍ତା । ତଥା ହି ନେସଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତି ଅତୀତଂସପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେହି, ତପ୍ପଟିରୂପକାନୁସ୍ସୱାଦିପ୍ପଭାୱିତତକ୍କନେହି ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି, ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣେନ ୱାଦିୱରେନ ଧମ୍ମସ୍ସାମିନା ନିରୱସେସତୋ ଅଗତିଞ୍ଚ ଗତିଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଂ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦିତା ଏତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ତସ୍ମା ୟାୱତିକା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଭଗୱତା ଦେସିତା, ୟଥା ଚ ଦେସିତା, ତଥା ତଥାୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା, ନ ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା କାତବ୍ବା ବୁଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋତି ।
ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକୱାଦୱଣ୍ଣନା
୭୪. ‘‘ଅପରନ୍ତେ ଞାଣଂ, ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅପର-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅନାଗତକାଲୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଅନାଗତକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି । ଅପରନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତଂ କପ୍ପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।
ସଞ୍ଞୀୱାଦୱଣ୍ଣନା
୭୫. ଉଦ୍ଧମାଘାତନାତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଉଦ୍ଧମାଘାତନୋ, ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଧମାଘାତନିକା । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ମରଣା ଅତ୍ତା ନିବ୍ବିକାରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଦ୍ଧମାଘାତନା ଅତ୍ତାନଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧମାଘାତନିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞୀୱାଦୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞୀୱାଦା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୟଥା । ଅଥ ୱା ସଞ୍ଞୀତି ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ସଞ୍ଞୀ ସହଚରଣନୟେନ, ସଞ୍ଞୀ ୱାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ସଞ୍ଞୀୱାଦା ।
୭୬-୭୭.ରୂପୀ ଅତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ନନୁ ରୂପୱିନିମୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ଭୱିତବ୍ବଂ ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ରୂପସ୍ସପି ଅତ୍ତନିୟତ୍ତା । ନ ହି ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ‘‘ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ ସଞ୍ଞାତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତି କସ୍ମା କସିଣରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ରୁପ୍ପନସୀଲୋ ରୂପୀ’’ତି । ରୁପ୍ପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପସରିକ୍ଖତାୟ କସିଣରୂପସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତାୱଡ୍ଢିତକାଲୱସେନ ୱିସେସାପତ୍ତି, ସା ଚ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ପରିତ୍ତୱିପୁଲତାଦିୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି କାୟଭେଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ତେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୋଗୋପରଂ ମରଣା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ନ ଦୋସୋ । କପ୍ପନାସିଦ୍ଧେନପି ହି ଭେଦେନ ଅଭେଦସ୍ସାପି ନିଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତୋ, ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି । ରୁପ୍ପନଂ ୱା ରୂପସଭାୱୋ ରୂପଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ, ଅତ୍ତା ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୧) ୱିୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପସଭାୱତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଞାୟାଗତମେୱାତି ‘‘କସିଣରୂପଂ ‘ଅତ୍ତା’ତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟତୱାଦିତାୟ କମ୍ମଫଲପଟିକ୍ଖେପତୋ ନତ୍ଥି ଆଜୀୱକେସୁ ଝାନସମାପତ୍ତିଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ଆଜୀୱକାଦୟୋ ୱିୟ ତକ୍କମତ୍ତେନେୱ ୱା ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି । ତଥା ହି କଣ୍ହାଭିଜାତିଆଦୀସୁ ଛଳାଭିଜାତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଆଜୀୱକା ପଟିଜାନନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ରୋଗୋ ଭଙ୍ଗୋତି ଅରୋଗୋତି ଅରୋଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଚ୍ଚପରିୟାୟତା ୱେଦିତବ୍ବା, ରୋଗରହିତତାସୀସେନ ୱା ନିବ୍ବିକାରତାୟ ନିଚ୍ଚତଂ ପଟିଜାନାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋତି ଆହ ‘‘ଅରୋଗୋତି ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ।
କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣନତ୍ଥିଭାୱଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାନି ଅରୂପସମାପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ନିମ୍ବପଣ୍ଣେ ତିତ୍ତକରସୋ ୱିୟ ସରୀରପରିମାଣୋ ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତୀତି ନିଗଣ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ନିଗଣ୍ଠାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି । ମିସ୍ସକଗାହୱସେନାତି ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ନିମିତ୍ତାନି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏକୋ ଅତ୍ତା’’ତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଞ୍ଚସ୍ସ ‘‘ସଞ୍ଞା’’ତି ଗହଣୱସେନ । ଅୟଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିଲାଭିତାୟ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ରୂପଭାୱେନ ଅରୂପଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତା ଉପତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚା’’ତି ଅଭିନିୱେସଂ ଜନେସି ଅଜ୍ଝତ୍ତୱାଦିନୋ ୱିୟ, ତକ୍କମତ୍ତେନେୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ମିସ୍ସକଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ରୂପୀ ଅରୂପୀ ଚ ଅତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି ।
ତକ୍କଗାହେନେୱାତି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତଧମ୍ମା ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସକିଚ୍ଚସାଧନାସମତ୍ଥତାୟ ଥମ୍ଭକୁଟ୍ଟହତ୍ଥପାଦାଦିସଙ୍ଘାତୋ ୱିୟ ନେୱ ରୂପୀ, ରୂପସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ନ ଅରୂପୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତତକ୍କଗାହେନ । ଅଥ ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଚତୁକ୍କୱାଦେ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ଦେସକାଲଭେଦୱସେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାଦା ଦସ୍ସିତା, ଇଧ କାଲୱତ୍ଥୁଭେଦୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି । କାଲଭେଦୱସେନ ଚେତ୍ଥ ତତିୟୱାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପନିମିତ୍ତାନଂ ସହ ଅନୁପଟ୍ଠାନତୋ । ଚତୁତ୍ଥୱାଦସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମୂହତୋ ‘‘ଏକୋ ଅତ୍ତା’’ତି ତକ୍କନୱସେନାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ‘‘ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ଭାୱୋ ଓସାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଦିପି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ୱସେନ ସମାପତ୍ତିଭେଦେନ ସଞ୍ଞାଭେଦସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଅୟମ୍ପି ୱାଦୋ ସମାପନ୍ନକୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ତଥାପି ସମାପତ୍ତିୟଂ ଏକରୂପେନେୱ ସଞ୍ଞାୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ସମାପନ୍ନକୱସେନ ‘‘ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆହ । ତେନେୱେତ୍ଥ ସମାପନ୍ନକଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଏକସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଏୱ ୱା ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାପତ୍ତିଭେଦେନ ସଞ୍ଞାଭେଦସମ୍ଭୱେପି ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତେନ ଓଳାରିକେନ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସମାପନ୍ନକୱସେନ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରିତ୍ତକସିଣୱସେନ ପରିତ୍ତସଞ୍ଞୀ’’ତି ଇମିନା ସତିପି ସଞ୍ଞାୱିନିମୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ‘‘ସଞ୍ଞାୟେୱ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଦତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । କସିଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୟ ୱିସୟଦସ୍ସନଂ, ଏୱଂ ୱିପୁଲକସିଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ, ଇଧ ଚ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକଚତୁକ୍କେ ପଠମଦୁତିୟୱାଦେହି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାଦାନଂ ୱିସେସୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ୱାଦେସୁ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପନଭେଦେନ ସତିପି କେହିଚି ୱିସେସେ କେହିଚି ନତ୍ଥି ୟେୱାତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପ୍ପମାଣୋ ଅତ୍ତା, ୟୱପ୍ପମାଣୋ, ଅଣୁମତ୍ତୋ ୱା ଅତ୍ତା’’ତି ଆଦିଦସ୍ସନୱସେନ ପରିତ୍ତୋ ସଞ୍ଞୀ ଚାତି ପରିତ୍ତସଞ୍ଞୀ, କପିଲକଣାଦାଦୟୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଗତଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ଅପ୍ପମାଣୋ ସଞ୍ଞୀ ଚାତି ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡତାୟ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଭାୱଜନିତେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ଦିସ୍ସମାନାପି ସତ୍ତାନଂ ସୁଖାଦିସମଙ୍ଗିତା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାୱ ଦିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚ ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିୱାଦାନଂ ଅପରନ୍ତଦିଟ୍ଠିଭାୱତୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ଅନୁପନ୍ନନ୍ତି ? ନାନୁପପନ୍ନଂ, ଅନାଗତସ୍ସ ଏକନ୍ତସୁଖିଭାୱାଦିକସ୍ସ ପକପ୍ପନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନେନ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ’ତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ଭୂମିୟଂ ବହୁଲଂ ସୁଖାଦିସହିତଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ତେସଂ ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ’’ତି ଗାହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧା ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ୟଂ ୟଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତୀତି ନ ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ମଗ୍ଗିତବ୍ବା ।
ଅସଞ୍ଞୀ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦୱଣ୍ଣନା
୭୮-୮୩. ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୱସେନ ପଠମୱାଦୋ, ‘‘ସଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଞ୍ଞଂୟେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟୱାଦୋ, ତଥା ସଞ୍ଞାୟ ସହ ରୂପଧମ୍ମେ, ସବ୍ବେ ଏୱ ୱା ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ତତିୟୱାଦୋ, ତକ୍କଗାହୱସେନେୱ ଚତୁତ୍ଥୱାଦୋ ପୱତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେପି କସିଣରୂପସ୍ସ ଅସଞ୍ଜାନନସଭାୱତାୟ ଅସଞ୍ଞୀତି କତ୍ୱା ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତ୍ତାରୋପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦେପି ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତସ୍ସେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱପଟିଜାନନୱସେନ ପଠମୱାଦୋ, ଅସଞ୍ଞୀୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଖୁମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ, ସଞ୍ଜାନନସଭାୱତାପଟିଜାନେନ ଚ ଦୁତିୟୱାଦାଦୟୋ ପୱତ୍ତାତି ଏୱଂ ଏକେନ ପକାରେନ ସତିପି କାରଣପରିୟେସନସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୱାଦାନଂ ଅନାଦରଣୀୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତତ୍ଥ ନ ଏକନ୍ତେନ କାରଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେସଞ୍ଚ ସଞ୍ଞୀଅସଞ୍ଞୀନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦାନଂ ‘‘ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱଚନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗହୋ ପାକଟୋୟେୱ ।
ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୱଣ୍ଣନା
୮୪. ଅସତୋ ୱିନାସାସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱନିବନ୍ଧନୋ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତୋ’’ତି । ୟଥା ହେତୁଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ସତିପି ଏକସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତତିପତିତେହି ୱିସେସେ ହେତୁଫଲାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଭିନ୍ନସନ୍ତାନପତିତାନଂ ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭେଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗହଣଂ ଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସସ୍ସ କାରଣଂ, ଏୱଂ ହେତୁଫଲଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଭାୱଭେଦେ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଏକତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭେଦଗ୍ଗହଣମ୍ପି କାରଣଂ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ । ସନ୍ତାନୱସେନ ହି ୱତ୍ତମାନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱେନ ସତ୍ତଗାହୋ, ସତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱଗାହନିବନ୍ଧନୋ ଉଚ୍ଛେଦଗାହୋ ୟାୱାୟଂ ଅତ୍ତା ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱାୟଂ ୱିଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଗହଣତୋ, ନିରୁଦୟୱିନାସୋ ୱା ଇଧ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଉପଚ୍ଛେଦ’’ନ୍ତି । ୱିସେସେନ ନାସୋ ୱିନାସୋ, ଅଭାୱୋ । ସୋ ପନ ମଂସଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନପଥାତିକ୍କମୋୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଦସ୍ସନେ ହି ନାସ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହୋତି । ଭାୱୱିଗମନ୍ତି ସଭାୱାପଗମଂ । ୟୋ ହି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ନ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଲାଭୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ । ଚୁତିମତ୍ତମେୱାତି ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ । ନ ଉପପାତନ୍ତି ପୁବ୍ବୟୋଗାଭାୱେନ, ପରିକମ୍ମାକରଣେନ ୱା ଉପପାତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ‘‘ଅଲାଭୀ ଚ କୋ ପରଲୋକଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ନତ୍ଥିକୱାଦୱସେନ, ମହାମୂଳ୍ହଭାୱେନେୱ ୱା ‘‘ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପରଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅନୱବୋଧମାହ । ଏତ୍ତକୋୟେୱ ୱିସୟୋ, ୟୋ ୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ହତ୍ଥଗଣ୍ହନକରାଜାଦି ୱିୟ କାମସୁଖଗିଦ୍ଧତାୟ ୱା । ‘‘ନ ପୁନ ୱିରୁହନ୍ତୀ’’ତି ପତିତପଣ୍ଣାନଂ ୱଣ୍ଟେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱମାହ । ଏୱମେୱ ସତ୍ତାତି ୟଥା ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ନ ପଟିସନ୍ଧିୟତି, ଏୱଂ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକମରଣମେୱ ନିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଜଲପୁବ୍ବୂଳକୂପମା ହି ସତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ତଥାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଲାଭିନୋପି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଦସ୍ସନେନେୱ ଇମା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ।
ଏତ୍ଥାହ – ୟଥା ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକୱାଦା ଏକନ୍ତଅଲାଭୀୱସେନେୱ ଦସ୍ସିତା, ୟଥା ଚ ଉଦ୍ଧମାଘାତନିକସଞ୍ଞୀୱାଦଚତୁକ୍କୋ ଏକନ୍ତଲାଭୀୱସେନେୱ, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ସସ୍ସତେକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ ଲାଭୀଅଲାଭୀୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଜନା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ସସ୍ସତୱାଦାଦିଦେସନାହି ଇଧ ଅଞ୍ଞଥା ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଇଧାପି ଚ ଏୱଂ ଭଗୱା ଦେସେୟ୍ୟ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଆତପ୍ପମନ୍ୱାୟ…ପେ॰… ୟଥାସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି, ସୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ପୁଥୂନଂ ୱା ପରସତ୍ତାନଂ, ନ ହେୱ ଖୋ ତଦୁଦ୍ଧଂ ଉପପତ୍ତିଂ, ସୋ ଏୱମାହ ‘ୟଥା ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା’’’ ତିଆଦିନା ୱିସେସଲାଭିନୋ, ତକ୍କିନୋ ଚ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ସସ୍ସତୱାଦାଦିଦେସନାହି ଅଞ୍ଞଥାୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୀସୁ ୱିୟ ନ ଇଧ ତକ୍କୀୱାଦିତୋ ୱିସେସଲାଭୀୱାଦୋ ଭିନ୍ନାକାରୋ, ଅଥ ଖୋ ସମାନଭେଦତାୟ ସମାନାକାରୋୟେୱାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଅୟମୁଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ପୁରିମୱାଦେହି ୱିସିଟ୍ଠାକାରୋ ଦେସିତୋ । ସମ୍ଭୱତି ହି ତକ୍କିନୋପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଅଧିଗମୱତୋ ୱିୟ ଇଧ ଅଭିନିୱେସୋ । ଅଥ ୱା ନ ଇମା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଭଗୱତା ଅନାଗତେ ଏୱଂ ଭାୱୀୱସେନ ଦେସିତା, ନାପି ପରିକପ୍ପୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ୟଥା ୟଥା ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥା ତଥା ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପକାସିତା । ୟେହି ଗମ୍ଭୀରାଦିପ୍ପକାରା ଅପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋଚରା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ପକାସନ୍ତି, ୟେସଞ୍ଚ ପରିକିତ୍ତନେନ ତଥାଗତା ସମ୍ମଦେୱ ଥୋମିତା ହୋନ୍ତି । ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀହି ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ୟଥା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଭୱଦସ୍ସୀହି ଅପରଭୱଦସ୍ସୀନଂ ତେସଂ ୱାଦପଟିସେଧୱସେନ ସକସକୱାଦା ପତିଟ୍ଠାପିତା, ତଥାୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ପୁରିମଦେସନାହି ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ନ ଚୋଦେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରୂପଭୱଭେଦୱସେନ ୱିୟ କାମରୂପଭୱଭେଦୱସେନାପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚେକଂ କାମରୂପଭୱଭେଦୱସେନ ୱିୟ ଅରୂପଭୱୱସେନାପି ନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତସତ୍ତକତୋ ବହୁତରଭେଦୋ, ଅପ୍ପତରଭେଦୋ ୱା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ପକାରାପି ଚୋଦନା ଅନୱକାସାୱାତି ।
ଏତ୍ଥାହ – ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାଦେସୁ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ, ଚତୁୱୋକାରଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ କସ୍ମା ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ନ ହି ଅରୂପୀନଂ କାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ରୂପତ୍ତଭାୱେ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନେୱ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅରୂପତ୍ତଭାୱେପି କାୟୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତି । ୟଥା ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ତଥା ଚ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତୀତି, ଅରୂପକାୟଭାୱତୋ ୱା ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହଭୂତେ ଅରୂପତ୍ତଭାୱେ କାୟନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମଦେୱତ୍ତଭାୱାଦିନିରୱସେସୱିଭୱପତିଟ୍ଠାପକାନଂ ଦୁତିୟୱାଦାଦୀନଂ ୟୁତ୍ତୋ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକଭାୱୋ ଅନାଗତଦ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ ୱାଦାନଂ, ନ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱସମୁଚ୍ଛେଦପତିଟ୍ଠାପକସ୍ସ ପଠମୱାଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିସୟତ୍ତା । ଦୁତିୟୱାଦାଦୀନଞ୍ହି ପୁରିମପୁରିମୱାଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ତଦୁତ୍ତରୁତ୍ତରିଭୱୋପପନ୍ନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ୟୁଜ୍ଜତି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତା, ତଥା ଚ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖୋ ଭୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି, ତଂ ମନୁସ୍ସକାୟୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଥା ଅଞ୍ଞଭାୱତୋତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ଇଧଲୋକପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେପି ଚ ପଠମୱାଦୱିସୟସ୍ସ ଅନାଗତକାଲସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପଠମୱାଦିନୋପି ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକତାୟ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋତି ।
ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱଣ୍ଣନା
୯୩.ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ଉପଲଦ୍ଧଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ, ସୋପି ସୁପାକଟଭାୱେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତେନେୱ ଚ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୯୫.ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣୋତି ଞାତିଭୋଗରୋଗସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚେତସୋ ଅନ୍ତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନିଜ୍ଝାୟନଂ ସୋଚନଂ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣୋ । ତନ୍ନିସ୍ସିତଲାଲପ୍ପନଲକ୍ଖଣୋତି ତଂ ସୋକଂ ସମୁଟ୍ଠାନହେତୁଂ ନିସ୍ସିତଂ ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ, ଭୁସଂ ୱିଲାପନଂ ଲାଲପ୍ପନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଲାଲପ୍ପନଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତଲାଲପ୍ପନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତନ୍ନିସ୍ସିତଲାଲପ୍ପନଲକ୍ଖଣୋ । ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ପରିଦେୱେନାପି ଅସକ୍କୁଣନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗତସୋକସମୁଟ୍ଠିତୋ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚେତସୋ ଅପ୍ପସନ୍ନାକାରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିସାଦଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୯୬. ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କିତଂ, ତଂ ପନ ଅଭିନିରୋପନସଭାୱୋ ୱିତକ୍କୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅଭି…ପେ॰… ୱିତକ୍କୋ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ୱିଚାରିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଖୋଭକରସଭାୱତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ତଂସହିତଂ ଝାନଂ ସଉବ୍ବିଲନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକଣ୍ଡକଂ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ।
୯୭. ୟାୟ ଉବ୍ବିଲାପନପୀତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଉବ୍ବିଲାୱିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ପୀତି ଉବ୍ବିଲାୱିତତ୍ତଂ ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉବ୍ବିଲଭାୱୋ ତସ୍ସା ପୀତିୟା ସତି ହୋତି, ନାସତି, ତସ୍ମା ସା ‘‘ଉବ୍ବିଲଭାୱକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
୯୮.ଆଭୋଗୋତି ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଭୁଗ୍ଗଭାୱୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଓଣତଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିନତଂ ହୋତି, ନ ଦୁକ୍ଖେନ ୱିୟ ଅପନତଂ, ନାପି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖେନ ୱିୟ ଅନଭିନତଂ ଅନପନତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଅଭିଭୂତସ୍ସ ୱିୟ ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦୀସୁ କାମେହି ୱିୱେଚିୟମାନସ୍ସୁପାଦାରମ୍ମଣପତ୍ଥନା ୱିସେସତୋ ଅଭିୱଡ୍ଢତି, ଉଳାରସ୍ସ ପନ କାମରସସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିତ୍ତସ୍ସ ମନୁଞ୍ଞରସଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତାୱିନୋ ୱିୟ ସୁହିତସ୍ସ ଭୋତ୍ତୁକାମତା କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତା ନ ହୋତି, ୱିସୟସ୍ସାଗିଦ୍ଧତାୟ ୱିସୟେହି ଦୁମ୍ମୋଚିୟେହିପି ଜଲୂକା ୱିୟ ସୟମେୱ ମୁଞ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା କାମଗୁଣସନ୍ତପ୍ପିତତାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖୱୂପସମଂ ବ୍ୟାକାସି ପଠମୱାଦୀ । କାମାଦୀନଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ, ପଠମାଦିଜ୍ଝାନସୁଖସ୍ସ ସନ୍ତଭାୱଦସ୍ସିତାୟ ଚ ପଠମାଦିଜ୍ଝାନସୁଖତିତ୍ତିୟା ସଂସାରଦୁକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦଂ ବ୍ୟାକଂସୁ ଦୁତିୟାଦିୱାଦିନୋ, ଇଧାପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ୱିଚାରୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ତଭାୱେ ପଞ୍ଚ ୱାଦା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିବ୍ବାନପଞ୍ଞାପକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦସ୍ସ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହୋ, ନ ପନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟାତି ? ତଂତଂସୁଖୱିସେସସମଙ୍ଗିତାପଟିଲଦ୍ଧେନ ବନ୍ଧୱିମୋକ୍ଖେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକରୂପେ ଅୱଟ୍ଠାନଦୀପନତୋ ।
ସେସାତି ସେସା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତାସୁ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକୱାଦାଦୀନଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଭାୱୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସିତୋୟେୱ ।
୧୦୧-୩. କିଂ ପନ କାରଣଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତା ଏୱ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତା, ନ ପନ ତଦୁଭୟମେକଜ୍ଝନ୍ତି ? ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେସୁ ୱିୟ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ତେ ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନା ସମ୍ଭୱତି ଇତ୍ତରକାଲତ୍ତା, ଅଥ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୋ ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝଂ, ଏୱଂ ସତି ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନକ୍ଖମୋ ତସ୍ସ ଉଭୟସଭାୱୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେସୁୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧୋତି କଥମଦସ୍ସିତଂ । ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ’’ତି ମଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକା ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେହି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ସବ୍ବେପି ତେ ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକେ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକେ’’ତି ଏତେନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅନତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । କେ ପନ ତେ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପିକା ? ୟେ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏୱଂ ପକାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଇମେହେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୂହି, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ, ନତ୍ଥି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକାଦିତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ କସ୍ସଚି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୟାନି ତାନି ସାମଞ୍ଞଫଲାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ଅକିରିୟାହେତୁକନତ୍ଥିକୱାଦାଦୀନି, ୟାନି ଚ ଇସ୍ସରପଜାପତିପୁରିସକାଲସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାୱାଦାଦିପ୍ପଭେଦାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୨.୫୬୩; ୱିଭ॰ ଅନୁଟୀ॰ ୧୮୯ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ) ବହିଦ୍ଧାପି ଦିସ୍ସମାନାନି, ତେସଂ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ, ଅନ୍ତୋଗଧତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଅକିରିୟୱାଦୋ ତାୱ ‘‘ୱଞ୍ଝୋ କୂଟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା କିରିୟାଭାୱଦୀପନତୋ ସସ୍ସତୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ, ତଥା ‘‘ସତ୍ତିମେ କାୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୪) ନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ପକୁଧୱାଦୋ, ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ୱଚନତୋ ଅହେତୁକୱାଦୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ । ‘‘ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ୱଚନତୋ ନତ୍ଥିକୱାଦୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୬) ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିଗଣ୍ଠୱାଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ।
ୟଦିପି ପାଳିୟଂ ନାଟପୁତ୍ତୱାଦ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୮) ଭାୱେନ ଚାତୁୟାମସଂୱରୋ ଆଗତୋ, ତଥାପି ସତ୍ତୱତାତିକ୍କମେନ ୱିକ୍ଖେପୱାଦିତାୟ ନାଟପୁତ୍ତୱାଦୋପି ସଞ୍ଚୟୱାଦୋ ୱିୟ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧୋ । ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ଏୱଂ ପକାରା ୱାଦା ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତିଆଦିୱାଦେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ‘‘ଅତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂ ପକାରା ସସ୍ସତୱାଦେ । ‘‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂ ପକାରା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦେନ ସଙ୍ଗହିତା । ‘‘ହୋତି ଚ ନ ହୋତି ଚ ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚ ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଏୱଂ ପକାରା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧା । ‘‘ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ନେୱତ୍ଥି ନ ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ଚ ଏୱଂ ପକାରା ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧା । ଇସ୍ସରପଜାପତିପୁରିସକାଲୱାଦା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦେ ଅନ୍ତୋଗଧା, ତଥା କଣାଦୱାଦୋ । ସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାୱାଦା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୱାଦେନ ସଙ୍ଗହିତା । ଇମିନା ନୟେନ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଦିସ୍ସମାନାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ଇମାସୁ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଜ୍ଝାସୟଂ । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହି ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦୁୱିଧୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପରିମାଣେ ଏୱ ଞେୟ୍ୟୱିସେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାନମ୍ପି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ସସ୍ସତୱାଦା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ପଭେଦେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପମାଣଭୂତାୟ ତୁଲାୟ ଧାରୟମାନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତୁଲାୟ ତୁଲୟନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅନ୍ତୋ ଜାଲୀକତା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬) । ‘‘ସିନେରୁପାଦତୋ ୱାଲୁକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତି ଏତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ଅନୁସନ୍ଧି, ପୁଚ୍ଛାୟ କତୋ ଅନୁସନ୍ଧି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି । ଅଥ ୱା ଅନୁସନ୍ଧୟତୀତି ଅନୁସନ୍ଧି, ପୁଚ୍ଛା ଅନୁସନ୍ଧି ଏତସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି । ପୁଚ୍ଛାୟ ଅନୁସନ୍ଧିୟତୀତି ୱା ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି । ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥାନୁସନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନୁସନ୍ଧୀୟତୀତି ଅନୁସନ୍ଧି, ୟା ୟା ଅନୁସନ୍ଧି ୟଥାନୁସନ୍ଧି, ଅନୁସନ୍ଧିଅନୁରୂପଂ ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧୀତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୋ ‘‘ୟେନ ପନ ଧମ୍ମେନ ଆଦିମ୍ହି ଦେସନା ଉଟ୍ଠିତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମୱସେନ ୱା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱା ୟେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଉପରି ଦେସନା ଆଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ ୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪-୬୯) ହେଟ୍ଠା ସୀଲେନ ଦେସନା ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା…ପେ॰… କକଚୂପମେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୨) ହେଟ୍ଠା ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି କକଚୂପମା ଆଗତା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୦-୧୦୪) ୱୁତ୍ତୋ ।
ଇତି କିରାତି ଭଗୱତୋ ୟଥାଦେସିତାୟ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚ୍ଚନଭାୱଦୀପନଂ । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନଂ । ଅନତ୍ତକତାନୀତି ଅତ୍ତନା ନ କତାନି, ଅନତ୍ତକେହି ୱା ଖନ୍ଧେହି କତାନି । କମତ୍ତାନଂ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅସତି ଅତ୍ତନି ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଖଣିକତ୍ତା କମ୍ମାନି କଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ଫୁସିସ୍ସନ୍ତି, କୋ କମ୍ମଫଲଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଦ୍ୱାତି ସୁତାଦିୱିରହେନ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦତାୟ ନ ୱିଦ୍ୱା । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପଗତୋ, ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତତାୟ ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟେନ ଚେତସାତି ‘‘ୟଦି ଅହଂ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, ମୟା କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କୋ ଫଲଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ସତି ପନ ତସ୍ମିଂ ସିୟା ଫଲୂପଭୋଗୋ’’ତି ତଣ୍ହାଧିପତିତୋ ଆଗତୋ ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟୋ, ତେନ । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସହଗତ ଚେତସା । ଅତିଧାୱିତବ୍ବନ୍ତି ଖଣିକତ୍ତେପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ କତଂ, ତତ୍ଥେୱ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ସିଦ୍ଧେ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧେ ଏକତ୍ତନୟଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଏକେନ କାରକୱେଦକଭୂତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘କମ୍ମଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ସିୟା’’ତି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତାପକାସନଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଉପରି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା’’ତି ଅନୁରୂପଧମ୍ମୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେହି ପଟିପକ୍ଖୱସେନ । କିଲେସେନାତି ‘‘ଲୋଭୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତିଆଦିନା କିଲେସୱସେନ । ଇମସ୍ମିମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧି, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ନିଚ୍ଚସାରାଦିପଞ୍ଞାପକାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱସେନ ଉଟ୍ଠିତା ଅୟଂ ଦେସନା ନିଚ୍ଚସାରାଦିସୁଞ୍ଞତାପକାସନେନ ନିଟ୍ଠାପିତାତି ।
ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୫-୧୧୭.ମରିୟାଦୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନସ୍ସ ସମ୍ମାଦସ୍ସନେନ ସଙ୍କରାଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଂ । ତଦପି ୱେଦୟିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ‘‘ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂଗହିକଂ ଏୱଂପରାମଟ୍ଠଂ ଏୱଂଗହିତଂ ହୋତି ଏୱଂଅଭିସମ୍ପରାୟ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ । ତଥା ୟସ୍ମିଂ ୱେଦୟିତେ ଅୱୀତତଣ୍ହତାୟ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି, ତଂ ୱେଦୟିତଂ ସମୁଦୟାଦିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ଏତେନ ଅନାୱରଣଞାଣସମନ୍ତଚକ୍ଖୂହି ୟଥା ତଥାଗତାନଂ ୟଥାଭୂତମେତ୍ଥ ଞାଣଦସ୍ସନଂ, ନ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ, ଅଥ ଖୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ଚାୟଂ ଦେସନା ମରିୟାଦୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥା ଜାତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅଜାନନମତ୍ତେନ ମିଚ୍ଛା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୟୋଜନା କତା । ୱେଦୟିତନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞାପନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁଭୂତଂ ଅନୁଭୱନଂ । ତଣ୍ହାଗତାନନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଗତାନଂ ଉପଗତାନଂ, ପୱତ୍ତାନଂ ୱା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱେଦୟିତଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ତଞ୍ହି ୱଟ୍ଟାମିସଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାସଲ୍ଲାନୁୱିଦ୍ଧତାୟ ସଉବ୍ବିଲତ୍ତା ଚଞ୍ଚଲଂ, ନ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖଂ ୱିୟ ଏକରୂପେନ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପରିତସ୍ସିତେନା’’ତିଆଦି ।
ଅଥ ୱା ଏୱଂ ୱିସେସକାରଣତୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିସେସକାରଣତୋ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକା ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱେଦନା ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିସିଟ୍ଠକାରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଦପୀତି ‘‘ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ପଞ୍ଞାପନଂ, ତଦପି । ସୁଖାଦିଭେଦଂ ତିୱିଧୱେଦୟିତଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖସଲ୍ଲାନିଚ୍ଚତୋ, ଅୱିସେସେନ ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣତୋ ୱା ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ତତୋ ଏୱ ଚ ସୁଖାଦିପତ୍ଥନାସମ୍ଭୱତୋ ତଣ୍ହାୟ ଉପଗତତ୍ତା ତଣ୍ହାଗତାନଂ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସିତେନ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱ ଦିଟ୍ଠିଚଲନମେୱ, ‘‘ଅସତି ଅତ୍ତନି କୋ ୱେଦନଂ ଅନୁଭୱତୀ’’ତି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚୋପନପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ୱା, ନ ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ସସ୍ସତୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୧୮. ୟେନ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସିତେନ ଏତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱେଦୟିତଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱେଦୟିତସ୍ସାପି ଫସ୍ସୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦେସନା ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରନିଦ୍ଧାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ତେନ ୟଥା ପଞ୍ଞାପନଧମ୍ମୋ ଦିଟ୍ଠି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଚ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବା ଧମ୍ମାପି ରୂପୱେଦନାଦୟୋ, ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ଅତ୍ତା ୱା ଲୋକୋ ୱା ସସ୍ସତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନେତଂଠାନଂୱିଜ୍ଜତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୩୧.ତସ୍ସପଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୱେଦୟିତେତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ୱେଦୟିତେ, ଫସ୍ସପଧାନେହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନାପି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂହି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ଚ କେହିଚି ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ପନ କଦାଚି ଫସ୍ସେନ ୱିନାତି ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାୟ ବଲୱକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ବଲୱଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ସନ୍ନିହିତୋପି ହି ୱିସୟୋ ସଚେ ଫୁସନାକାରରହିତୋ ହୋତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ନ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଫସ୍ସୋୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ହି ଭଗୱତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ଫସ୍ସୋୟେୱ ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟୋ, ୱେଦନାୟ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱ ।
ଦିଟ୍ଠିଗତିକାଧିଟ୍ଠାନୱଟ୍ଟକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୪୪. ହେଟ୍ଠା ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ଅଧିକତତ୍ତା, ଉପରି ଚ ‘‘ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୱେଦୟିତମେତ୍ଥ ପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିୱେଦୟିତାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀ’’ତି । ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଚ ‘‘ୟେପି ତେ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତସ୍ସ ପି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱେଦୟିତସ୍ସ ଫସ୍ସେ ପକ୍ଖିପନଂ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନମେୱ ‘‘ଛହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେହି ଛଳାରମ୍ମଣପଟିସଂୱେଦନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଛଫସ୍ସହେତୁକମେୱା’’ତି । ସଞ୍ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ସଞ୍ଜାତି-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଜାତିଟ୍ଠାନେ’’ତି । ଏୱଂ ସମୋସରଣସଦ୍ଦୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆୟତତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ, ଆୟଭୂତଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ତନୋତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଆୟତନଂ, କାରଣଂ । ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛସମୂହେ ଅରଞ୍ଞୱୋହାରୋ ଅରଞ୍ଞମେୱ ଅରଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତେ’’ତି । ଅତ୍ଥତ୍ତୟେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନ ଆକାରନିୱାସାଧିଟ୍ଠାନତ୍ଥେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ହିରଞ୍ଞାୟତନଂ ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ, ୱାସୁଦେୱାୟତନଂ କମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଆଦୀସୁ ଆକରନିୱାସାଧିଟ୍ଠାନେସୁ ଆୟତନସଦ୍ଦୋ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଆକିଣ୍ଣା, ତାନି ଚ ନେସଂ ନିୱାସୋ, ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱିସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସଙ୍ଗତିଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବୋ ଫସ୍ସୋତି ‘‘ସଙ୍ଗତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ସୋ ‘‘ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ନୟେନାତି ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ…ପେ॰… ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ଏତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱେଦନାୟ ପଧାନକାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଫସ୍ସସୀସେନ ଦେସନା କତା, ଏୱମିଧାପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ଫସ୍ସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅପରନ୍ତପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦୀପନେନ ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଫସ୍ସାୟତନେହି ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସା’’ତି ଫସ୍ସମୁଖେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଫସ୍ସୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ ଏକଦେସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପି ଫୁସନାକାରେନ ପୱତ୍ତତି ଫୁସନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଫସ୍ସୋୱ ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସତୀ’’ତି, ୟେନ ସୋ ‘‘ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଫସ୍ସାୟତନେହି ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସା’’ତି ଅଫୁସନକିଚ୍ଚାନିପି ଆୟତନାନି ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିସ୍ସିତୱୋହାରେନ ଫୁସନକିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଫସ୍ସେ ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି, ଫସ୍ସଗତିକାନି କତ୍ୱା ଫସ୍ସୂପଚାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଚାରୋ ହି ନାମ ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ନ ତେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୟାୱ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଛବ୍ବିଧା ୱେଦନା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟେନ ଅଟ୍ଠସତଭେଦା । ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦାୟାତି ରୂପତଣ୍ହା ୟାୱ ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଛପ୍ପଭେଦାୟ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠସତଭେଦାୟ । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାତି ଉପନିସ୍ସୟସୀସେନ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋୱ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନନୁ ସୁଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଚ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ, ଦୁକ୍ଖା ଚ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଉପନିସ୍ସୟେ ଏୱ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସାମଞ୍ଞତୋ ଉପନିସ୍ସୟେନ ସଙ୍ଗହୋ, ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଆରମ୍ମଣାଧିପତୀନଂ ପନ କଥନ୍ତି ? ତେସମ୍ପି ଆରମ୍ମଣସାମଞ୍ଞତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେନ ସଙ୍ଗହୋୱ କତୋ, ନ ପକତୂପନିସ୍ସୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତଦତ୍ଥମେୱେତ୍ଥ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟେନା’’ତି ।
ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସାତି କାମୁପାଦାନଂ ୟାୱ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ । ନନୁ ଚ ତଣ୍ହାୱ କାମୁପାଦାନନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲା ତଣ୍ହା ତଣ୍ହାୱ, ବଲୱତୀ ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନଂ । ଅଥ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତୱିସୟପତ୍ଥନା ତଣ୍ହା ତମସି ଚୋରାନଂ କରପସାରଣଂ ୱିୟ । ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଉପାଦାନଂ, ଚୋରାନଂ କରପ୍ପତ୍ତଧନଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାପଟିପକ୍ଖା ତଣ୍ହା, ସନ୍ତୋସପଟିପକ୍ଖା ଉପାଦାନଂ । ପରିୟେସନଦୁକ୍ଖମୂଲଂ ତଣ୍ହା, ଆରକ୍ଖଦୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପାଦାନନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଉପାଦାନସ୍ସାତି ଅସହଜାତସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, ଇତରସ୍ସ ସହଜାତକୋଟିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନପଚ୍ଚୟେହି, ଅନାନନ୍ତରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟେନ, ଆରମ୍ମଣଭୂତା ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେହି, ଆରମ୍ମଣମତ୍ତେନେୱ ୱାତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଉପନିସ୍ସୟେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ତଣ୍ହାୟ ରୂପାଦୀନି ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ତଥା ରୂପାଦିଭେଦେୱ ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୯୪, ୯୫, ୨୨୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୯୧, ୧୧୬, ୧୩୬; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ, ସଂସାରତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନଂ, ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହଭୂତଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ଇତରେସମ୍ପି ତଣ୍ହା ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସହଜାତସ୍ସ ପନ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତହେତୁୱସେନ ତଣ୍ହା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସହଜାତକୋଟିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଥାତି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚେୱ ସହଜାତକୋଟିୟା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱସ୍ସାତି କମ୍ମଭୱସ୍ସ ଚେୱ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଚ । ତତ୍ଥ ଚେତନାଦିସଙ୍ଖା ତଂ ସବ୍ବଂ ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କାମଭୱାଦିକୋ ନୱୱିଧୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ତେସଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଉପାଦାନଂ ଉପପତ୍ତିଭୱକାରଣକମ୍ମଭୱକାରଣଭାୱତୋ, ତସ୍ସ ଚ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କମ୍ମାରମ୍ମଣକରଣକାଲେ ପନ କମ୍ମସହଜାତକାମୁପାଦାନଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପନ ସହଜାତସ୍ସ ସହଜାତଂ ଉପାଦାନଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚେୱ ହେତୁମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅସହଜାତସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନୱସେନ, ଇତରସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ, ସମ୍ମସନାଦିକାଲେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରାଦିକେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ, ସହଜାତାଦିକେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚେୱ ସହଜାତକୋଟିୟା ଚା’’ତି ।
ଭୱୋ ଜାତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ହି ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଜାତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାତୀତି ପନେତ୍ଥ ସୱିକାରା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି । ସୱିକାରାତି ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକାରେନ ସୱିକାରା, ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋୟେୱ । ନ ହି ତଦେୱ ତସ୍ସ କାରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । କମ୍ମଭୱୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଭୱୋ ଜାତିୟା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ଚ ସତି ଜାତିୟା ଜରାମରଣଂ, ଜରାମରଣାଦିନା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ସୋକାଦୟୋ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନାସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଜାତି…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହଜାତୂପନିସ୍ସୟସୀସେନ ପଚ୍ଚୟୱିଚାରଣାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ଅଙ୍ଗୱିଚାରଣାୟ ଚ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ’’ତି । ମହାୱିସୟତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଚାରଣାୟ ସା ନିରୱସେସା କୁତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ’’ତିଆଦି । ଏକଦେସେନ ଚେତ୍ଥ କଥିତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତଥା କଥନେ ସଦ୍ଧିଂ ଉଦାହରଣେନ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ୱା କାଲେ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆଦିମରିୟାଦା ଅପ୍ପଟିହତସ୍ସ ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇମସ୍ମା କାରଣା ଆସୱପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱତଣ୍ହାୟାତି ଭୱସଂୟୋଜନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ । ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ଇତୋ ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତୋ ଇଧା’’ତି ଅପରିୟନ୍ତଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ।
ୱିୱଟ୍ଟକଥାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୪୫. ‘‘ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳି ୱେଦନାକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତନ୍ତି ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା ଫସ୍ସନିରୋଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଫସ୍ସଟ୍ଠାନଂ । ଆହାରୋତି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ ୪୨୯) ୱଚନତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ୟଦିପି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି, ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନୱସେନ ପନ ଦେସନା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ନିଟ୍ଠାପିତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଏତେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟମେତ୍ଥ ‘‘କୋ ଏୱଂ ଜାନାତୀତି ? ଖୀଣାସୱୋ ଜାନାତି, ୟାୱ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଜାନାତୀ’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୱସେନପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮) ତଂ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୪୬. ଅନ୍ତୋ ଜାଲସ୍ସାତି ଅନ୍ତୋଜାଲଂ, ଅନ୍ତୋଜାଲେ କତାତି ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତା । ଅପାୟୂପପତ୍ତିୱସେନ ଅଧୋ ଓସୀଦନଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗମନଂ । ତଥା ପରିତ୍ତଭୂମିମହଗ୍ଗତଭୂମିୱସେନ, ଓଲୀନତା’ତିଧାୱନୱସେନ, ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଅଧୋ ଓସୀଦନଂ ଉଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗମନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂ’’ତି ଜାତିଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୧୪୭.ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱନ୍ତି ଧରମାନକପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ । ଅତୀତଭାୱେନ ପନ ତଥା ପଣ୍ଣତ୍ତି ୟାୱ ସାସନନ୍ତରଧାନା, ତତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ଅଞ୍ଞବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେସୁ ୱତ୍ତତି ଏୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୭) । କାୟୋତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ୟୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖସଦିସତା, ତଦୱୟୱାନଞ୍ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅମ୍ବପକ୍କସଦିସତା ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଟଚ୍ଛେଦେ ୱଣ୍ଟୂପନିବନ୍ଧାନଂ ଅମ୍ବପକ୍କାନଂ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖତୋ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ୱିୟ ଭୱନେତ୍ତିଛେଦେ ତଦୁପନିବନ୍ଧାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସନ୍ତାନତୋ ୱିଚ୍ଛେଦୋତି ଏତ୍ତାୱତା ଓପମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୪୮.ଧମ୍ମପରିୟାୟେତି ପାଳିୟଂ । ଇଧତ୍ଥୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମହିତଂ । ପରତ୍ଥୋତି ସମ୍ପରାୟହିତଂ । ସଙ୍ଗାମଂ ୱିଜିନାତି ଏତେନାତି ସଙ୍ଗାମୱିଜୟୋ । ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥଜାଲଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସୀଲାଦିଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଧମ୍ମଜାଲଂ । ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିୱେଚନମୁଖେନ ସୁଞ୍ଞତାପକାସନେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିଭାୱିତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ । ତିତ୍ଥିୟୱାଦନିମ୍ମଦ୍ଦନୂପାୟତ୍ତା ଅନୁତ୍ତରୋ ସଙ୍ଗାମୱିଜୟୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୪୯.ଅତ୍ତମନାତି ପୀତିୟା ଗହିତଚିତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧଗତାୟା’’ତିଆଦି । ୟଥା ପନ ଅନତ୍ତମନା ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ଥଚରତାୟ ପରମନା ୱେରିମନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଦିସୋ ଦିସ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୨; ଉଦା॰ ୩୩) ଗାଥା, ନ ଏୱଂ ଅତ୍ତମନା । ଇମେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଚରତାୟ ସକମନା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତମନାତି ସକମନା’’ତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତମନାତି ସମତ୍ତମନା, ଇମାୟ ଦେସନାୟ ପରିପୁଣ୍ଣମନସଙ୍କପ୍ପାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ତଣ୍ହାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାୟମ୍ପି ଆଗତୋ’’ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ସେୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଉପଗମନେପି ଆଗତୋ’’ତି । ତଥା ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେପି ଆଗତୋ’’ତି । ‘‘ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପକାସୀୟତୀତି ଅଭିନନ୍ଦନସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଅନୁମୋଦନସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁମୋଦନେପି ଆଗତୋ’’ତି । ‘‘କତମଞ୍ଚ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତାୟ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତମ୍ପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ନାମ ହୋତି, ନିଗ୍ଗାଥକତ୍ତମେୱ ପନ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଗାଥାରହିତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଗ୍ଗାଥକତ୍ତା ହି ଇଦଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଅପରେସୁପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦେନ ପାରମିପରିଚୟମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଂସେ –
‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତୋ, ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣେ ।
ଧମ୍ମତେଜେନ ୱସୁଧା, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୬୬) ।
ୱୀରିୟବଲେନାତି ମହାଭିନିକ୍ଖମନେ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିପରିଚ୍ଚାଗହେତୁଭୂତୱୀରିୟପ୍ପଭାୱେନ, ବୋଧିମଣ୍ଡୂପସଙ୍କମନେ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ, ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୂ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ମହାନି॰ ୧୯୬) ୱୁତ୍ତଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୱୀରିୟାନୁଭାୱେନ । ଅଚ୍ଛରିୟୱେଗାଭିହତାତି ୱିମ୍ହୟାୱହକିରିୟାନୁଭାୱଘଟ୍ଟିତା। ପଂସୁକୂଲଧୋୱନେ କେଚି ‘‘ପୁଞ୍ଞତେଜେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଚ୍ଛରିୟୱେଗାଭିହତାତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକେ ପାରମିପରିପୂରଣପୁଞ୍ଞତେଜେନ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ପିତତ୍ତା ‘‘ଅକାଲକମ୍ପନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଧୁକାରଦାନୱସେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) । ସଙ୍ଗୀତିକାଲାଦୀସୁପି ସାଧୁକାରଦାନୱସେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ପକରଣନୟୱଣ୍ଣନା
ଅୟଂ ପନ ପକରଣନୟେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ସା ପନାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନପ୍ପୟୋଜନଭାଜନେସୁ ପିଣ୍ଡତ୍ଥେସୁ ଚ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ସୁକରା ହୋତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମଂ ନିଦ୍ଧାରୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଭଣନ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ୱିନେୟ୍ୟାଘାତାନନ୍ଦାଦିଭାୱାନାପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ପଟିପଜ୍ଜନକ୍କମସ୍ସ, ପସଂସାୱିସୟସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ତତୁତ୍ତରି ଚ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତାୟ, ତଥାଗତସ୍ସ ଚ କତ୍ଥଚି ଅପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅନୱବୋଧୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ।
ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିନେୟ୍ୟାଘାତାନନ୍ଦାଦିଭାୱାପତ୍ତି ଆଦିକଞ୍ହି ଇମଂ ଦେସନଂ ପୟୋଜେତୀତି । ତଥା କୁହନଲପନାଦିନାନାୱିଧମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଦ୍ଧଂସନଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଜାଲୱିନିୱେଠନଂ, ଦିଟ୍ଠିସୀସେନ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭାୱନଂ, ଛଫସ୍ସାୟତନୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ, ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଦୀପନଞ୍ଚ ପୟୋଜନାନି ।
ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣନିମିତ୍ତଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱନ୍ତଚିତ୍ତା କୁହନାଦିୱିୱିଧମିଚ୍ଛାଜୀୱନିରତା ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିପଙ୍କଂ ନିମୁଗ୍ଗା, ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅପରିପୂରକାରିତାୟ ଅନୱବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିସେସଞାଣା ୱିନେୟ୍ୟା ଇମିସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଂ ।
ପିଣ୍ଡତ୍ଥା ପନ ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୀୟତାୱଚନେନ ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ସମଣସଞ୍ଞାୟ ନିୟୋଜନଂ, ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚାନୁଟ୍ଠାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାସମାୟୋଗୋ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପଟିସଙ୍ଖାନଭାୱନାବଲସିଦ୍ଧି, ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନୁସୟପ୍ପହାନଂ, ଉଭୟହିତପଟିପତ୍ତି, ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅନୁପଲେପୋ ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତିୱଚନେନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା, ତାୟ ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପତ୍ତି, ମେତ୍ତାକରୁଣାସମଙ୍ଗିତା, ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ, ତଦଙ୍ଗପହାନଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ, ୱିରତିତ୍ତୟସିଦ୍ଧି, ପିୟମନାପଗରୁଭାୱନୀୟତାନିପ୍ଫତ୍ତି, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସମୁଦାଗମୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ, ଅକୁସଲମୂଲତନୁକରଣଂ, କୁସଲମୂଲରୋପନଂ, ଉଭୟାନତ୍ଥଦୂରୀକରଣଂ, ପରିସାସୁ ୱିସାରଦତା, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୋ,ପରେହି ଦୁପ୍ପଧଂସିୟତା, ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିସମଙ୍ଗିତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ।
‘‘ଗମ୍ଭୀରା’’ତିଆଦିୱଚନେହି ଗମ୍ଭୀରଧମ୍ମୱିଭାୱନଂ, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠତା, କପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେନାପି ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱତା, ସୁଖୁମେନପି ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତା, ଧମ୍ମନ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁମାନଞାଣେନାପି ଦୁରଧିଗମନୀୟତା, ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବଦରଥତା, ସନ୍ତଧମ୍ମୱିଭାୱନଂ, ସୋଭନପରିୟୋସାନତା, ଅତିତ୍ତିକରଭାୱୋ, ପଧାନଭାୱପ୍ପତ୍ତି, ୟଥାଭୂତଞାଣଗୋଚରତା, ସୁଖୁମସଭାୱତା, ମହାପଞ୍ଞାୱିଭାୱନା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିଦୀପକପଦେହି ସମାସତୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ପକାସିତାତି ଓଲୀନତାତିଧାୱନୱିଭାୱନଂ, ଉପାୟୱିନିବଦ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସକିତ୍ତନଂ, କୁମ୍ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନା, ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହପଞ୍ଞାପନଂ, ପରାମାସପରିଗ୍ଗହୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିପତିଟ୍ଠାପନଂ, ଭୱୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୱିଭାଗୋ, ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାପୱତ୍ତି, ଅନ୍ତୱାନନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠିନିଦ୍ଦେସୋ, ଅନ୍ତଦ୍ୱୟାୱତାରଣଂ, ଆସୱୋଘୟୋଗକିଲେସଗନ୍ଥସଂୟୋଜନୂପାଦାନୱିସେସୱିଭଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ‘‘ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧସିଦ୍ଧି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାୱିଗମୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିନିମିତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ, ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତି, ଉଭୟହିତପଟିପତ୍ତି, ତିୱିଧପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହୋ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁଟ୍ଠାନଂ, ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାସମାୟୋଗୋ, ସମ୍ମାୱୀରିୟସମଥାନୁୟୋଜନଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନାନିପ୍ଫତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ।
‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି, ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନଂ ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ତଣ୍ହାସିଦ୍ଧି, ତଦୁଭୟେନ ଚ ନୀୱରଣସଂୟୋଜନଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟାନୁଚ୍ଛେଦୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତାହରଣଅପରନ୍ତପଟିସନ୍ଧାନାନି, ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲୱସେନ ହେତୁୱିଭାଗୋ, ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରିତା, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀନଂ ପଟିପକ୍ଖନିଦ୍ଦେସୋ ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ସସ୍ସତାଦିପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତାକଥନେନ ଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚତାପଟିସେଧୋ, ଅନିଚ୍ଚତାପତିଟ୍ଠାପନଂ, ପରମତ୍ଥତୋ କାରକାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ, ଏୱଂଧମ୍ମତାଦିନିଦ୍ଦେସୋ, ସୁଞ୍ଞତାପକାସନଂ, ସମତ୍ତନିୟାମପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି ।
‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ପହାନସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଜ୍ଜାଧିମୁତ୍ତି, ୱସୀଭାୱୋ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟନିପ୍ଫତ୍ତି, ନିବ୍ବାନଧାତୁଦ୍ୱୟୱିଭାଗୋ, ଚତୁରଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣଂ, ଭୱୟୋନିଆଦୀସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ସକଲେନ ପନ ସୁତ୍ତପଦେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଭଗୱତୋ ତାଦିଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନଂ, କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦିଭୂତଧମ୍ମଦ୍ୱୟସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟୂପଦେସୋ, ଅତ୍ତନ୍ତପାଦିପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କସିଦ୍ଧି, କଣ୍ହାକଣ୍ହୱିପାକାଦିକମ୍ମଚତୁକ୍କୱିଭାଗୋ, ଚତୁରପ୍ପମଞ୍ଞାୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ, ସମୁଦୟାଦିପଞ୍ଚକସ୍ସ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ, ଛସାରଣୀୟଧମ୍ମୱିଭାୱନା, ଦସନାଥକରଧମ୍ମପତିଟ୍ଠାପନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା ।
ସୋଳସହାରୱଣ୍ଣନା
ଦେସନାହାରୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ, ୱେଦନାଫସ୍ସାୟତନାଦିମୁଖେନ ଚ ଗହିତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ସା ପନ ପରିତସ୍ସନାଗ୍ଗହଣେନ ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନ’’ନ୍ତି, ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ଚ ସରୂପେନେୱ ସମୁଦୟଗ୍ଗହଣେନ, ଭୱନେତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ପାଳିୟଂ ଗହିତାୱ । ଅୟଂ ତାୱ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୋ । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ଆଘାତାନନ୍ଦାଦିୱଚନେହି, ଆତପ୍ପାଦିପଦେହି, ଚିତ୍ତପ୍ପଦୋସୱଚନେନ, ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଦୀପକପଦେହି, କୁସଲାକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ, ଭୱଗ୍ଗହଣେନ, ସୋକାଦିଗ୍ଗହଣେନ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟଗ୍ଗହଣେନ ଚାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମୱିଭାୱନପଦେହି ଗହିତା କମ୍ମକିଲେସା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱେଦନାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନିସ୍ସରଣପରିୟାୟେହି, ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ନିବ୍ବୁତିୱଚନେନ, ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିୱଚନେନ ଚ ପାଳିୟଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତୱେଦନାପଦେସେନ, ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତପଜାନନପରିୟାୟେନ, ଭୱନେତ୍ତିୟା ଉଚ୍ଛେଦପରିୟାୟେନ ଚ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ, ୟାନି ପାଳିୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ୯) ସରୂପେନେୱ ଆଗତାନି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି, ତେସଞ୍ଚ ୱସେନ ଇଧ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିନେୟ୍ୟାନନ୍ତାଦିଭାୱାପତ୍ତିଆଦିକଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗଂ ପୟୋଜନମେୱ ଫଲଂ । ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୀୟତା, ଆଘାତାଦିଫଲସ୍ସ ଚ ଅନଞ୍ଞସନ୍ତାନଭାୱିତା, ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ୟଥାସଭାୱପଟିଜାନନନିବ୍ବେଠନାତି ଏୱଂ ତଂତଂପୟୋଜନାଧିଗମହେତୁ ଉପାୟୋ । ଆଘାତାଦୀନଂ କରଣପଟିସେଧନାଦିଅପଦେସେନ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଆଣତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ ।
ୱିଚୟହାରୱଣ୍ଣନା
କପ୍ପନାଭାୱେପି ୱୋହାରୱସେନ, ଅନୁୱାଦୱସେନ ଚ ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିୟମାଭାୱତୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥଂ ୱାଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ, ଅଭିମୁଖୀକରଣାୟ ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆମନ୍ତନଂ । ଅଞ୍ଞଭାୱତୋ, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ଚ ‘‘ପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଣ୍ଣପଟିପକ୍ଖତୋ, ଅୱଣ୍ଣନୀୟତୋ ଚ ‘‘ଅୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟତ୍ତିୱସେନ, ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଚ ‘‘ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଧାରଣଭାୱତୋ, ଅଧମ୍ମପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲେହି ସଂହତଭାୱତୋ, କିଲେସାନଂ ସଙ୍ଘାତକରଣତୋ ଚ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତପଟିନିଦ୍ଦେସତୋ, ୱଚନୁପନ୍ୟାସନତୋ ଚ ‘‘ତତ୍ରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସମ୍ମୁଖଭାୱତୋ, ପୁଥୁଭାୱତୋ ଚ ‘‘ତୁମ୍ହେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହନନତୋ, ଆରମ୍ମଣାଭିଘାତତୋ ଚ ‘‘ଆଘାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣେ ସଙ୍କୋଚୱୁତ୍ତିୟା, ଅତୁଟ୍ଠାକାରତାୟ ଚ ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣଚିନ୍ତନତୋ, ନିସ୍ସୟତୋ ଚ ‘‘ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥାସାଧନତୋ, ଅନୁ ଅନୁ ‘‘ଅନତ୍ଥସାଧନତୋ’’ ଚ ‘‘ଅନଭିରଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କାରଣାନରହତ୍ତା, ସତ୍ଥୁସାସନେ ଠିତେହି କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ‘‘ନ କରଣୀୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କାତବ୍ବୋ । ଇତି ଅନୁପଦୱିଚୟତୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ, ସକ୍କା ଚ ଅଟ୍ଠକଥଂ ତସ୍ସା ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନଞ୍ଚ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞୁନା ୱିଭାୱେତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ ।
ୟୁତ୍ତିହାରୱଣ୍ଣନା
ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣଂ ତାଦିଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସମପ୍ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଆଘାତାଦୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତନ୍ନିମିତ୍ତକୋ ଅନ୍ତରାୟୋ ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପତ୍ତିୱିବନ୍ଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ସନ୍ତାନନ୍ତରେସୁ ଅସଙ୍କମନତୋ । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ଆଘାତାଦୟୋ ସୁଭାସିତାଦିସଲ୍ଲକ୍ଖଣେପି ଅସମତ୍ଥତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ସକୋଧଲୋଭାନଂ ଅନ୍ଧତମସବ୍ଭାୱତୋ । ପାଣାତିପାତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ୱେରମଣି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପାମୋଜ୍ଜପାସଂସଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ମହତୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମୋ ହୋତୀତି । ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତେନ ଗୁଣେନ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ଏକଦେସଭୂତାପି ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣଗ୍ଗହଣାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା । ତଜ୍ଜାଅୟୋନିସୋମନସିକାରପରିକ୍ଖତାନି ଅଧିଗମତକ୍କନାନି ସସ୍ସତୱାଦାଦିଅଭିନିୱେସାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି କପ୍ପନାଜାଲସ୍ସ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା । ୱେଦନାଦୀନୱାନୱବୋଧେନ ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନାସବ୍ଭାୱତୋ । ସତି ଚ ୱେଦୟିତରାଗେ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୋ, ସସ୍ସତାଦିଗାହୋ ଚ ୱିପରିଫନ୍ଦତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି କାରଣସ୍ସ ସନ୍ନିହିତତ୍ତା । ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ହି ଉପାଦାନଂ ସସ୍ସତାଦିୱାଦେ ପଞ୍ଞପେନ୍ତାନଂ, ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱା ୱେଦନଂ ୱେଦୟନ୍ତାନଂ ଫସ୍ସୋ ହେତୂତି ୟୁଜ୍ଜତି ୱିସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଗତିୟା ୱିନା ତଦଭାୱତୋ । ଛଫସ୍ସାୟତନନିମିତ୍ତୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦୋତି ୟୁଜ୍ଜତି ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା । ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ସମୁଦୟାଦିପଜାନନା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତିକସଞ୍ଞଂ ଅତିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧଭାୱତୋ । ଇମାହେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀହି ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତଭାୱୋତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅକିରିୟୱାଦାଦୀନଂ ଇସ୍ସରୱାଦାଦୀନଞ୍ଚ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୋତି ୟୁଜ୍ଜତି, ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେୟେୱ ୟଥାଭୂତଂ ଭାୱେସି । କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରିନିବ୍ବୁତଂ ନ ଦକ୍ଖନ୍ତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟଂ ରୂପାଦୀସୁ କସ୍ସଚିପି ଅନୱସେସତୋତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ ।
ପଦଟ୍ଠାନହାରୱଣ୍ଣନା
ଅୱଣ୍ଣାରହଅୱଣ୍ଣାନୁରୂପସମ୍ପତ୍ତାନାଦେୟ୍ୟୱଚନତାଦିୱିପତ୍ତୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୱଣ୍ଣାରହୱଣ୍ଣାନୁରୂସମ୍ପତ୍ତସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚନତାଦିସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ଆଘାତାଦୟୋ ନିରୟାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତି ଅରିୟସ୍ସ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅରିୟୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅରିୟସ୍ସ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅରିୟୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧପ୍ପକାରଞାଣଂ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଦେସନାଞାଣଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନ୍ତି ସା ୟଥାରହଂ ନୱୱିଧସ୍ସାପି ଭୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଭୱୋ ଜାତିୟା, ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ, ସୋକାଦୀନଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତୱେଦନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁବୋଧୋ ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ପଟିୱେଧୋ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣଂ, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଦଟ୍ଠାନ୍ତି ୟାୱ ୱେଦନା ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନ୍ତି ନେତବ୍ବଂ । ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନଂ ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଉପାଦାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସସ୍ସତାଦିପଞ୍ଞାପନଂ ପରେସଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟୟୋନିସୋମନସିକାରଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତୀହି ୱିମୁଖତାୟ, ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଫସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଛ ଫସ୍ସାୟତନାନି ଫସ୍ସସ୍ସ, ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତପ୍ପଜାନନଂ ନିବ୍ବିଦାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗସ୍ସାତି ୟାୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ନେତବ୍ବଂ । ଭଗୱତୋ ଭୱନେତ୍ତିସମୁଚ୍ଛେଦୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନହାରୋ ।
ଲକ୍ଖଣହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦିଗ୍ଗହଣେନ କୋଧୁପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟସାରମ୍ଭପରୱମ୍ଭନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ପଟିଘଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଆନନ୍ଦାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭମାନାତିମାନମଦପ୍ପମାଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଲୋଭଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ଆଘାତଗ୍ଗହଣେନ ଅୱସିଟ୍ଠଗନ୍ଥନୀୱରଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ କାୟଗନ୍ଥନୀୱରଣଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଆନନ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ସିକ୍ଖାଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଇଧ ପନ ସୀଲସ୍ସେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦିକସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ଅୱସିଟ୍ଠଉପାଦାନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଉପାଦାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ୱେଦନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାଗ୍ଗହଣେନ ଅୱସିଟ୍ଠଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ୱେଦନାୟ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ସମ୍ମସନୂପଗାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆୟତନାନଂ ଧାତୂନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଆୟତନଲକ୍ଖଣେନ, ଧାତୁଲକ୍ଖଣେନ ଚ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ ହେତୁଆସୱୋଘୟୋଗନୀୱରଣାଦିସଙ୍ଗହୋ ହେତାଦିଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ତଥା ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନଂ ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାଗ୍ଗହଣେନାପି । ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱେନ, ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣେନ ଚ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଛଫସ୍ସାୟତନଗ୍ଗହଣେନ ଖନ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଧାତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଫସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ, ସମ୍ମସନସଭାୱେନ ଚ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଭୱନେତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନମ୍ପି ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱଟ୍ଟହେତୁଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣହାରୋ ।
ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱଣ୍ଣନା
ନିନ୍ଦାପସଂସାହି ସମ୍ମାକମ୍ପିତଚେତସା ମିଚ୍ଛାଜୀୱତୋ ଅନୋରତା ସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସିନୋ ସୀଲାଦିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଗୁଣରସସ୍ସାଦୱିମୁଖା ୱେନେୟ୍ୟା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ନିଦାନଂ । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୱିନିମୁତ୍ତା କଥଂ ନୁ ଖୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଉଭୟହିତପରା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଦନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି । ତଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନିଦାନପଦାନଂ, ‘‘ମମ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିପଦାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ । ପଦପଦତ୍ଥନିଦ୍ଦେସନିକ୍ଖେପସୁତ୍ତଦେସନାସନ୍ଧିୱସେନ ଛବ୍ବିଧା ସନ୍ଧି । ତତ୍ଥ ପଦସ୍ସ ପଦନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦସନ୍ଧି । ତଥା ପଦତ୍ଥସ୍ସ ପଦତ୍ଥନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦତ୍ଥସନ୍ଧି। ନାନାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଅନୁସନ୍ଧୀହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୋ ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧି, ୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ତିୱିଧା ୱିଭତ୍ତା, ତା ପନେତା ତିସ୍ସୋପି ସନ୍ଧିୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିଚାରିତା ଏୱ । ସୁତ୍ତସନ୍ଧି ଚ ପଠମଂ ନିକ୍ଖେପୱସେନ ଅମ୍ହେହି ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତାୟେୱ । ଏକିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଦେସନାନ୍ତରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନଂ ଦେସନାସନ୍ଧି, ସା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ନ ଚେତସୋ ଅନଭିରଦ୍ଧି କରଣୀୟା’’ତି ଅୟଂ ଦେସନା ‘‘ଉଭତୋଦଣ୍ଡକେନ ଚେପି ଭିକ୍ଖୱେ କକଚେନ ଚୋରା ଓଚରକା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଓକ୍କନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ରପି ୟୋ ମନୋ ପଦୂସେୟ୍ୟ, ନ ମେ ସୋ ତେନ ସାସନକରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨) ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ତୁମ୍ହଂ ୟେୱସ୍ସ ତେନ ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ‘‘କମ୍ମସ୍ସକା ମାଣୱ ସତ୍ତା…ପେ॰… ଦାୟାଦା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧୬) ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ଅପି ତୁମ୍ହେ…ପେ॰… ଆଜାନେୟ୍ୟାଥା’’ତି ‘‘କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ…ପେ॰… ସହତେ ନର’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪; ମହାନି॰ ୫, ୧୫୬, ୧୯୫) ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ମମଂ ୱା ଭିକ୍ଖୱେ ପରେ ୱଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ନ ଚେତସୋ ଉବ୍ବିଲ୍ଲାୱିତତ୍ତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । କୁଲ୍ଲୂପମଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ, ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ତତ୍ର ଚେ ତୁମ୍ହେହି…ପେ॰… ଉବ୍ବିଲାୱିତା, ତୁମ୍ହଂ ୟେୱସ୍ସ ତେନ ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି ‘‘ଲୁଦ୍ଧୋଅତ୍ଥଂ…ପେ॰… ସହତେ ନର’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୮୮; ମହାନି॰ ୫.୧୫୬, ୧୯୫; ଚୂଳନି॰ ୧୨୮) ‘‘କାମନ୍ଧା ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା, ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା’’ତି (ଉଦା॰ ୬୪; ନେତ୍ତି॰ ୨୭, ୯୦; ପେଟକୋ॰ ୧୪) ଇମାହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ…ପେ॰… ସୀଲମତ୍ତକ’’ନ୍ତି ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଅୟଂ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୟଞ୍ଞୋ ପୁରିମେହି ୟଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପଟ୍ଠତରୋ ଚ ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରୋ ଚ ମହପ୍ଫଲତରୋ ଚ ମହାନିସଂସତରୋ ଚା’’ତିଆଦିକାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩) ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି, ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ସୀଲତୋ ମହପ୍ଫଲମହାନିସଂସତରଭାୱୱଚନେନ ଝାନତୋ ସୀଲସ୍ସ ଅପ୍ପଭାୱଦୀପନତୋ ।
‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟା’’ତିଆଦି ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ ଗୋତମୋ ସୀଲୱା…ପେ॰… କୁସଲସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦିକାହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା’’ତିଆଦି ‘‘ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଗମ୍ଭୀରୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭, ୮) ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦତି । ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଧମ୍ମପଟିୱେଧେନ ହି ଞାଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାଦିଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।
‘‘ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି ‘‘ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା…ପେ॰… ଅଭିୱଦନ୍ତି, ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତି, ଅସସ୍ସତୋ, ସସ୍ସତୋ ଚ ଅସସ୍ସତୋ ଚ, ନେୱ ସସ୍ସତୋ ଚ ନାସସ୍ସତୋ ଚ, ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୱା, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚ, ନେୱନ୍ତୱା ନାନନ୍ତୱା ଚ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକାହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକା’’ତିଆଦି ‘‘ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅପରନ୍ତକପ୍ପିକା…ପେ॰… ଅଭିୱଦନ୍ତି, ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା । ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତି ଅସଞ୍ଞୀ, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ଚ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା । ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତି ସତୋ ୱା ପନ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ୱିଭୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ୱା ପନେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକାହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ୱେଦନାନଂ…ପେ॰… ତଥାଗତୋ’’ତି ‘‘ତୟିଦଂ ସଙ୍ଖତଂ ଓଳାରିକଂ, ଅତ୍ଥି ଖୋ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧୋ, ଅତ୍ଥେତନ୍ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଦସ୍ସାୱୀ ତଥାଗତୋ ତଦୁପାତିୱତ୍ତୋ’’ତିଆଦିକାହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ତଦପି ତେସଂ…ପେ॰… ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ତେସଂ ଭୱତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ଛନ୍ଦାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୁଚିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁସ୍ସୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆକାରପରିୱିତକ୍କା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ଞାଣଂ ଭୱିସ୍ସତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିୟୋଦାତନ୍ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଖୋ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ ଞାଣେ ଅସତି ପରିସୁଦ୍ଧେ ପରିୟୋଦାତେ ୟଦପି ତେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ତତ୍ଥ ଞାଣଭାଗମତ୍ତମେୱ ପରିୟୋଦାପେନ୍ତି, ତଦପି ତେସଂ ଭୱତଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଉପାଦାନମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦିକାହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୯) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି, (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୪) ‘‘ଛନ୍ଦମୂଲକା ଇମେ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମା ମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନା ଫସ୍ସସମୋଧାନା ୱେଦନାସମୋସରଣା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୩) ଚ ଆଦିକାହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଆନନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱ ୱେଦନଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ନ ସଞ୍ଞଂ, ନ ସଙ୍ଖାରେ, ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ସୋ ଏୱଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତି, ଅନୁପାଦିୟଂ ନ ପରିତସ୍ସତି, ଅପରିତସ୍ସଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୀ’’ତିଆଦିକାହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି ।
‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଇମେହେୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୂହି ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତା’’ତିଆଦି ‘‘ୟେ ହି କେଚି ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଅଭିୱଦନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଇମାନେୱ ପଞ୍ଚ କାୟାନି ଅଭିୱଦନ୍ତି ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତିଆଦିକାହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୬) ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା…ପେ॰… ଦେୱମନୁସ୍ସା’’ତି –
‘‘ଅଚ୍ଚୀ ୟଥା ୱାତୱେଗେନ ଖିତ୍ତା, (ଉପସିୱାତି ଭଗୱା)
ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ ।
ଏୱଂ ମୁନୀ ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ,
ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୮୦; ଚୂଳନି॰ ୪୩) ।
ଆଦିକାହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତୀତି ଅୟଂ ଚାତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ ।
ଆୱତ୍ତହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୀୟତାୱଚନେନ ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚାନୁଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିୟା ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାପରାପକାରଦୁକ୍ଖସହଗତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ସୋରଚ୍ଚେନ ସୀଲସ୍ସ । ସଦ୍ଧାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସକଲବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ସୀଲାନିସଂସଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତିୱଚନେନ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୋ, ତେନ ସକଲଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଆୱତ୍ତତି । ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ମହାବୋଧିପକିତ୍ତନଂ । ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ମହାବୋଧି, ତେନ ଦସବଲାଦୟୋ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ସସ୍ସତାଦିଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଗହୋ, ତାହି ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଆୱତ୍ତତି । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତୱେଦନେନ ଭଗୱତୋ ପରିଞ୍ଞାତ୍ତୟୱିସୁଦ୍ଧି, ତାୟ ପଞ୍ଞାପାରମିମୁଖେନ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପରିଗ୍ଗହୋ, ତେନ ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନଂ ପରିତସ୍ସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାଗ୍ଗହଣେନ ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ସସ୍ସତାଦିପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆୱତ୍ତତି । ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ସତ୍ତପି ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଆୱତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୋ’’ତି ତଣ୍ହାପହାନଂ, ତେନ ଭଗୱତୋ ସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଆୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ ଆୱତ୍ତୋ ହାରୋ ।
ୱିଭତ୍ତିହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାନନ୍ଦାଦୟୋ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦି ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟେହି ପନ ଧମ୍ମେହି ଆଘାତାନନ୍ଦାଦୀନଂ ଅକରଣଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ତେ ଅବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ କୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦି ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତେସୁ ଆଘାତାଦୟୋ କାମାୱଚରାୱ, ଅବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ ଚତୁଭୂମକା । ତଥା ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତି କୁସଲା ୱା ଅବ୍ୟାକତା ୱା, ତସ୍ସା ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲା ସିୟା କାମାୱଚରା, ସିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା, ଅବ୍ୟାକତା ଲୋକୁତ୍ତରାୱ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ତତ୍ଥ କୁସଲାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅବ୍ୟାକତାନଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା, ୱିପସ୍ସନା, ଆୱଜ୍ଜନା ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତେସୁ କୁସଲା ଲୋକୁତ୍ତରା, ଅବ୍ୟାକତା ସିୟା କାମାୱଚରା, ସିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା, ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅକୁସଲାୱ କାମାୱଚରାୱ, ତାସଂ ଅୱିସେସେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୱିସେସତୋ ପନ ସନ୍ତତିଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱତୋ ଏକତ୍ତନୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ଅତୀତଜାତିଅନୁସ୍ସରଣତକ୍କସହିତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ନାନତ୍ତନୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ତଜ୍ଜାସମନ୍ନାହାରସହିତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ସେସଦିଟ୍ଠୀନମ୍ପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ୱେଦନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନା ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ସିୟା କାମାୱଚରା, ସିୟା ରୂପାୱଚରା, ସିୟା ଅରୂପାୱଚରା, ଫସ୍ସୋ ତାସଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତୱେଦନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତି ଫଲଂ, ତେସଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମାଦିୱିଭାଗୋ ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଅକୁସଲା କାମାୱଚରା, ତାସୁ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆସୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଏୱ ୱା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସସ୍ସ ୱେଦନାୟ ୱିୟ ଧମ୍ମାଦିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ଫସ୍ସାୟତନାଦୀନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଧମ୍ମାଦିୱିଭାଗୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ।
ପରିୱତ୍ତହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣଂ ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚାନି ଅନୁବ୍ରୂହେତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନଭାୱନାବଲସିଦ୍ଧିୟା ଉଭୟହିତପଟିପତ୍ତିଂ ଆୱହତି । ଆଘାତାଦୟୋ ପନ ପୱତ୍ତିୟମାନା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତଂ ଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟଂ ଭୋଗହାନିଂ ଅକିତ୍ତିଂ ପରେହି ଦୁରୁପସଙ୍କମନତଞ୍ଚ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତା ନିରୟାଦୀସୁ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଆୱହନ୍ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିକଲ୍ୟାଣଂ ପରମ୍ପରଂ ଆୱହତି । ପାଣାତିପାତାଦି ପନ ୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଅକଲ୍ୟାଣଂ ପରମ୍ପରଂ, ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାରହଂ ୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣୱିସେସଂ ଆୱହତି ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଂ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧତୋ । ତଥା ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସରହିତଂ ପନ ଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟେସୁ ସାୱରଣତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୱିସେସଂ ନାୱହତି । ସବ୍ବାପି ଚେତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୟଥାରହଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭାୱତୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଭୂତା ସକ୍କାୟତୀରଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ଅନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱତ୍ତା । ନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସପରିକ୍ଖାରା ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭୂତା ଅତିକ୍କମ୍ମ ସକ୍କାୟତୀରଂ ପାରଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିୟଥାଭୂତୱେଦନଂ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିଂ ଆୱହତି ମଗ୍ଗଭାୱତୋ । ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟାଦିଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ ସଂସାରଚାରକାୱରୋଧଂ ଆୱହତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ୱେଦୟିତସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ସମ୍ମୋହୋ ତଦଭିନନ୍ଦନଂ ଆୱହତି। ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ ପନ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବେଦଂ ୱିରାଗଞ୍ଚ ଆୱହତି । ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସହିତା ତଣ୍ହା ଅନେକୱିହିତଂ ଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ପସାରେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତତଣ୍ହାସମୁଚ୍ଛେଦୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ସଙ୍କୋଚେତି । ସସ୍ସତୱାଦାଦିପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଫସ୍ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅସତି ଫସ୍ସେ ତଦଭାୱତୋ । ଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନବନ୍ଧାନଂ ଫସ୍ସାୟତନାଦୀନଂ ଅନିରୋଧେନ ଫସ୍ସାଦିଅନିରୋଧୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନିୱତ୍ତିୟେୱ, ୟାଥାୱତୋ ଫସ୍ସାୟତନାଦିପରିଞ୍ଞା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନାନି ଅତିୱତ୍ତତି, ଫସ୍ସାୟତନାଦିଅପରିଞ୍ଞା ତଂଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଭୱନେତ୍ତିସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଆୟତିଂ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଭୱନେତ୍ତିୟା ଅନାଗତେ ଭୱପ୍ପବନ୍ଧୋ ପରିୱତ୍ତତିୟେୱାତି ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ ।
ୱେୱଚନହାରୱଣ୍ଣନା
‘‘ମମ ମୟ୍ହଂ ମେ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ ସମଣା ତପସ୍ସିନୋ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ପରେ ଅଞ୍ଞେ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧା’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଅୱଣ୍ଣଂ ଅକିତ୍ତିଂ ନିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଭାସେୟ୍ୟୁଂ ଭଣେୟ୍ୟୁଂ କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସା’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମୂହସ୍ସ ଗଣସ୍ସା’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ଥ ତେସୂ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ୱୋ ଭୱନ୍ତେହୀ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଆଘାତୋ ଦୋସୋ ବ୍ୟାପାଦୋ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଦୋମନସ୍ସଂ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ଚେତସୋ ଅନଭିରଦ୍ଧି ଚିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପତ୍ତି ମନୋପଦୋସୋ’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ‘‘ନ କରଣୀୟା ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା’’ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଇତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱେୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ ।
ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତୋ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦସୱିଧେନ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧେନ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉପୱିଚାରୱସେନ ଛଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଆନନ୍ଦୋପୀତିଆଦିୱସେନ ନୱଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ପୀତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଖୁଦ୍ଦିକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ସୋମନସ୍ସଂ ଉପୱିଚାରୱସେନ ଛଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ସୀଲଂ ୱାରିତ୍ତଚାରିତ୍ତାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଗମ୍ଭୀରତାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଚତୁଧା, ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ୱା, ୱିସୟଭେଦତୋ ଅନେକଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଭେଦେହି, ତଦନ୍ତୋଗଧୱିଭାଗେନ ଅନେକଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ୱେଦନା ଛଧା ଅଟ୍ଠସତଧା ଅନେକଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ତସ୍ସା ସମୁଦୟୋ ପଞ୍ଚଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତଥା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ଅସ୍ସାଦୋ ଦୁୱିଧେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଆଦୀନୱୋ ତିୱିଧେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ନିସ୍ସରଣଂ ଏକଧା ଚତୁଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତି ଦୁୱିଧେନ ପଞ୍ଞତ୍ତା ।
‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ୱିସୟଭେଦେନ ଚତୁଧା ଅଟ୍ଠଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ‘‘ତଣ୍ହାଗତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ତଣ୍ହା ଛଧା ଅଟ୍ଠସତଧା ଅନେକଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଫସ୍ସୋ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଛଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଉପାଦାନଂ ଚତୁଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଭୱୋ ଦ୍ୱିଧା ଅନେକଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଜାତି ୱେୱଚନୱସେନ ଛଧା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ତଥା ଜରା ସତ୍ତଧା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ମରଣଂ ଅଟ୍ଠଧା ନୱଧା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ସୋକୋ ପଞ୍ଚଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ପରିଦେୱୋ ଛଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ଚତୁଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଥା ଦୋମନସ୍ସଂ । ଉପାୟାସୋ ଚତୁଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ‘‘ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତି, ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି, ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି ।
‘‘ଅନ୍ତୋଜାଲୀକତା’’ତିଆଦି ସବ୍ବଦିଟ୍ଠୀନଂ ସଙ୍ଗହପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ’’ତିଆଦି ଦୁୱିଧେନ ପରିନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏୱଂ ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକୁସଲକୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟଥାପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ, ତଥା ‘‘ଆଘାତୋ’’ତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି, ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ୱିଭଜିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ ।
ଓତରଣହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ, ତଥା ଅନଭିରଦ୍ଧିଗହଣେନ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧମୁଖେନ ଓତରଣଂ । ତଥା ଆଘାତାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱା ଗହିତନ୍ତି ଇଦଂ ଆୟତନମୁଖେନ ଧାତୁମୁଖେନ ସଚ୍ଚମୁଖେନ ଚ ଓତରଣଂ । ତଥା ଆଘାତାଦୀନଂ ସହଜାତା ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅସହଜାତା ପନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅନନ୍ତରା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି। ତଣ୍ହାଉପାଦାନାଦୀନଂ, ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ତେସଂ ସହଜାତାନଂ ଅସହଜାତାନଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କୋଚି ପନେତ୍ଥ ଅଧିପତିୱସେନ, କୋଚି କମ୍ମୱସେନ, କୋଚି ଆହାରୱସେନ, କୋଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ, କୋଚି ଝାନୱସେନ, କୋଚି ମଗ୍ଗୱସେନପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ଓତରଣଂ । ଆନନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଖନ୍ଧାଦିମୁଖେନ ଓତରଣଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ।
ତଥା ସୀଲଂ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରତିଚେତନା, ଅବ୍ୟାପାଦାଦିଚେତସିକଧମ୍ମା ଚ, ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଚେତନାୱ, ତେସଂ ତଦୁପକାରକଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଲଜ୍ଜାଦୟାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନାଦିସଙ୍ଗହୋ, ପୁରିମନୟେନେୱ ଖନ୍ଧାଦିମୁଖେନ ଚ ଓତରଣଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଞାଣଦିଟ୍ଠିୱେଦନାଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିଗ୍ଗହଣେସୁ । ନିସ୍ସରଣଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିଗହଣେସୁ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୱସେନପି ଧାତୁମୁଖେନ ଓତରଣଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ୱେଦନାନଂ…ପେ॰… ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ଭଗୱତୋ ସୀଲାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଚ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ପକାସିତା ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ମୁଖେନପି ଓତରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଦିଟ୍ଠିପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତାଦୀପନେନ ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେନ ଓତରଣଂ, ତଥା ଏୱଂଧମ୍ମତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ଓତରଣଂ, ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତମୁଖେନ ସୁଞ୍ଞତାମୁଖେନ ଚ ଓତରଣଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଅୟଂ ଓତରଣୋ ହାରୋ ।
ସୋଧନହାରୱଣ୍ଣନା
‘‘ମମଂ ୱା…ପେ॰… ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ଭୋ । ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ସଙ୍ଘସ୍ସ…ପେ॰… ଭାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ‘‘ତତ୍ର ତୁମ୍ହେହି…ପେ॰… କରଣୀୟା’’ତି ପଦସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚ । ଦୁତିୟନୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ତଥା ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରମ୍ଭୋ । ‘‘କତମ’’ନ୍ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟା’’ତିଆଦି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାସୁଦ୍ଧି । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ପଦସୁଦ୍ଧି ଚ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ଆରମ୍ଭୋ । ‘‘କତମେ ଚ ତେ’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ଆରମ୍ଭୋ । ‘‘କି’’ନ୍ତିଆଦି ଆରମ୍ଭ ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ୟଥାସମାହିତେ’’ତିଆଦି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ନୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାସୁଦ୍ଧି । ‘‘ଇମେ ଖୋ ତେ’’ତିଆଦି ପଦସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ପୁଚ୍ଛାସୁଦ୍ଧି ଚ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆରମ୍ଭାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ ।
ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱଣ୍ଣନା
‘‘ଅୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ ‘‘ମମଂ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା’’ତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତଥା ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦି ।
‘‘ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି ।
ତଥା ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା’’ତିଆଦି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ ‘‘ସସ୍ସତୱାଦା’’ତିଆଦି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ।
ପରିକ୍ଖାରହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୩୭; ୱିଭ॰ ୯୦୯) ଚ ଏକୂନୱୀସତି ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି ହେତୁ । ଆନନ୍ଦାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିସିନେହୋ ହେତୁ । ସୀଲସ୍ସ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୟୋ ଚ ହେତୁ । ‘‘ଗମ୍ଭୀରା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ସବ୍ବାପି ପାରମିୟୋ ହେତୁ, ୱିସେସେନ ପଞ୍ଞାପାରମୀ । ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟୋ, ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ଅୱିସେସେନ ହେତୁ, ୱିସେସେନ ପନ ସସ୍ସତୱାଦାଦୀନଂ ଅତୀତଜାତିଅନୁସ୍ସରଣାଦି ହେତୁ । ୱେଦନାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାକମ୍ମାନି ଫସ୍ସୋ ଚ ହେତୁ । ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିୟା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହେତୁ । ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ହେତୁ । ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନା ହେତୁ । ଫସ୍ସସ୍ସ ଛଳାୟତନାନି, ଛଳାୟତନସ୍ସ ନାମରୂପଂ ହେତୁ । ଭୱନେତ୍ତିସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନା ହେତୂତି ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ ।
ସମାରୋପନହାରୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୀୟତାୱଚନେନ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୋରଚ୍ଚସମ୍ପଦା, ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ଞାଣସମ୍ପଦା, ‘‘ଅପରାମସତୋ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ନିବ୍ବୁତି ୱିଦିତା’’ତି, ‘‘ୱେଦନାନଂ…ପେ॰… ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତେହି ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୱସୀଭାୱସମ୍ପଦା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିସମ୍ପଦା ପଟିସଙ୍ଖାନବଲସିଦ୍ଧିତୋ ସୋରଚ୍ଚସମ୍ପଦାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୋରଚ୍ଚସମ୍ପଦା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ସୀଲମେୱ, ତଥା ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତିୱଚନଂ ସୀଲସ୍ସ ପରିୟାୟୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମାଧି ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତେସୁ ସୀଲେନ ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସପ୍ପହାନଞ୍ଚ ସିଜ୍ଝତି, ସମାଧିନା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ତଣ୍ହାସଂକିଲେସପ୍ପହାନଞ୍ଚ ସିଜ୍ଝତି । ପଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ଅନୁସୟପ୍ପହାନଞ୍ଚ ସିଜ୍ଝତୀତି ସୀଲାଦୀହି ତୀହି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାପାରିପୂରୀ, ପହାନତ୍ତୟସିଦ୍ଧି ଚାତି ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ।
ସୋଳସହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ଚୱିଧନୟୱଣ୍ଣନା
ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୱଚନେନ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାସଙ୍କୋଚୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ସତି ହି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟୱତ୍ଥୂସୁ ସିନେହେ ସମ୍ମୋସେ ଚ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୩୭, ୱିଭ॰ ୯୦୯) ଆଘାତୋ ଜାୟତୀତି, ତଥା ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦିୱଚନେହି, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ନିବ୍ବୁତି ୱିଦିତା, ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ, ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ…ପେ॰… ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ଚ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତାସଂ ପନ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକାଦିପଦେହି ‘‘ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେହି ଚ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ରୂପଧମ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମା ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାକ୍କମଂ ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ପଟିପକ୍ଖୋ । ତେସଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଚ ଫଲଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା, ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତଦଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ସମଥୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଣ୍ହାଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟମାନାତିମାନମଦପ୍ପମାଦପାପିଚ୍ଛତାପାପମିତ୍ତତାଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାଦିୱସେନ ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ ୱିପରୀତମନସିକାରକୋଧୁପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟସାରମ୍ଭଦୋୱଚସ୍ସତା- ଭୱଦିଟ୍ଠିୱିଭୱଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅମାୟାଅସାଠେୟ୍ୟାଦିଅୱିପରୀତମନସିକାରାଦିୱସେନ, ତଥା ସମଥପକ୍ଖିୟାନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ, ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିୟାନଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱସେନ କୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି । ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ।
ତିପୁକ୍ଖଲନୟୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାଦୀନଂ ଅକରଣୱଚନେନ ଅଦୋସସିଦ୍ଧି, ତଥା ପାଣାତିପାତଫରୁସୱାଚାହି ପଟିୱିରତିୱଚନେନ । ଆନନ୍ଦାଦୀନଂ ଅକରଣୱଚନେନ ଅଲୋଭସିଦ୍ଧି, ତଥା ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋ ପଟିୱିରତିୱଚନେନ । ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀହି ପନ ପଟିୱିରତିୱଚନେନ ଉଭୟସିଦ୍ଧି । ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ଅମୋହସିଦ୍ଧି । ଇତି ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ଗହିତେହି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ, ଆଘାତାଦିଅକରଣୱଚନେନ ଚ ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ସିଦ୍ଧାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସମଲୱିସମାକୁସଲସଞ୍ଞାୱିତକ୍କାସଦ୍ଧମ୍ମାଦିୱସେନ ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ । ତଥା ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧସୁଚରିତୱୋଦାନସମକୁସଲସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପଞ୍ଞାସଦ୍ଧମ୍ମସମାଧି- ୱିମୋକ୍ଖମୁଖୱିମୋକ୍ଖାଦିୱସେନ ସବ୍ବୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାପି ଚ ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଲୋଭୋ ସବ୍ବାନି ୱା କୁସଲାକୁସଲମୂଲାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତେହି ପନ ନିବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଗୋଚରଭୂତା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ।
ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟୱୱଣ୍ଣନା
ଆଘାତାନନ୍ଦନାଦୀନଂ ଅକରଣୱଚନେନ ସତିସିଦ୍ଧି । ସତିୟା ହି ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ, ତତ୍ଥ ଚ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାୱଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅନୱଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତୀତି । ତଥା ମିଚ୍ଛାଜୀୱା ପଟିୱିରତିୱଚନେନ ୱୀରିୟସିଦ୍ଧି । ୱୀରିୟେନ ହି କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କେ ୱିନୋଦେତି, ୱୀରିୟସାଧନଞ୍ଚ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲନ୍ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପଟିୱିରତିୱଚନେନ ସତିସିଦ୍ଧି । ସତିୟା ହି ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ, ତତ୍ଥ ଚ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାୱଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅନୱଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ସା ‘‘ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ସମାଧିପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି । ପଞ୍ଞାୟ ହି ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ, ସମାହିତୋ ଚ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି । ତଥା ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ’’ତିଆଦିନା ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ‘‘ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀହି ଅସୁଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ‘‘ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ’’ତିଆଦିନା ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ସବ୍ବେହେୱ ଚ ଦିଟ୍ଠିଦୀପକପଦେହି ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି ସିଦ୍ଧାନେୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚତୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ।
କଥଂ ? ଦୁୱିଧୋ ହି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚାତି, ତଥା ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ । ତେସୁ ପଠମୋ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲତ୍ତଦିଟ୍ଠି ସତିବଲେନ ୟଥାଭୂତଂ କାୟସଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ଦୁତିୟୋ ଅସୁଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲତ୍ତଦିଟ୍ଠି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪; ୬.୫୮) ୱୁତ୍ତେନ ୱୀରିୟସଂୱରସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ୱିଧମତି । ତତିୟୋ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅୟାଥାୱଗାହୀ ସମଥବଲେନ ସମାହିତଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକଭାୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଚତୁତ୍ଥୋ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନୱିଚିତ୍ତତ୍ତା ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତେ ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୀ ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରେନ ତଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ଚତୂହି ଚେତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସେହି ଚତୁରାସୱୋଘୟୋଗକାୟଗନ୍ଥଅଗତିତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଅପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ତଥା ଚତୂହି ସତିପଟ୍ଠାନେହି ଚତୁବ୍ବିଧଝାନୱିହାରାଧିଟ୍ଠାନସୁଖଭାଗିୟଧମ୍ମଅପ୍ପମଞ୍ଞାସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦାଦିୱସେନ ସବ୍ବୋ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି । ଇଧାପି ସୁଭସଞ୍ଞାସୁଖସଞ୍ଞାହି, ଚତୂହିପି ୱା ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦିସାଲୋଚନଅଙ୍କୁସନୟଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା
ଇତି ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ସିଦ୍ଧିୟା ୱୋହାରନୟଦ୍ୱୟମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ଅତ୍ଥନୟଦିସାଭୂତଧମ୍ମାନଂ ସମାଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ, ତେସଂ ସମାନୟନଂ ଅଙ୍କୁସୋତି ନିୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ନୟା ।
ପଞ୍ଚୱିଧନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସାସନପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସୋଳସୱିଧେ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ସଂକିଲେସୱାସନାସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ, ସଂକିଲେସନିବ୍ବେଧାସେକ୍ଖଭାଗିୟମେୱ ୱା । ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ସତ୍ତଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ଞାଣଞେୟ୍ୟଦସ୍ସନଭାୱନଂ ସକୱଚନପରୱଚନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ଅନୁଞ୍ଞାତପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପକରଣନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ରାଜାମଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୫୦.ରାଜଗହେତି ଏତ୍ଥ ଦୁଗ୍ଗଜନପଦଟ୍ଠାନୱିସେସସମ୍ପଦାଦିୟୋଗତୋ ପଧାନଭାୱେନ ରାଜୂହି ଗହିତନ୍ତି ରାଜଗହନ୍ତି ଆହ ‘‘ମନ୍ଧାତୁ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ମହାଗୋୱିନ୍ଦେନ ମହାସତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ରେଣୁଆଦୀହି ରାଜୂହି ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ମହାଗୋୱିନ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ମହାଗୋୱିନ୍ଦୋତି ମହାନୁଭାୱୋ ଏକୋ ପୁରାତନୋ ରାଜାତି କେଚି । ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି ରାଜଧାନୀଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ପକାରେତି ନଗରମାପନେନ ରଞ୍ଞା କାରିତସବ୍ବଗେହତ୍ତା ରାଜଗହଂ, ଗିଜ୍ଝକୂଟାଦୀହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପବ୍ବତରାଜେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଗେହସଦିସନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ସମ୍ପନ୍ନଭୱନତାୟ ରାଜମାନଂ ଗେହନ୍ତି ପି ରାଜଗହଂ, ସଂୱିହିତାରକ୍ଖତାୟ ଅନତ୍ଥାୱହଭାୱେନ ଉପଗତାନଂ ପଟିରାଜୂନଂ ଗହଂ ଗେହଭୂତନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ରାଜୂହି ଦିସ୍ୱା ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ତେସଂ ଗହଂ ଗେହଭୂତନ୍ତିପି ରାଜଗହଂ, ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକାଦୀହି ରାଜତେ, ନିୱାସସୁଖତାଦିନା ସତ୍ତେହି ମମତ୍ତୱସେନ ଗୟ୍ହତି, ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱା ରାଜଗହନ୍ତି ଏଦିସେ ପକାରେ ସୋ ପଦେସୋ ଠାନୱିସେସଭାୱେନ ଉଳାରସତ୍ତପରିଭୋଗୋତି ଆହ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେସନ୍ତି ୟକ୍ଖାନଂ । ୱସନୱନନ୍ତି ଆପାନଭୂମିଭୂତଂ ଉପୱନଂ ।
ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି’’ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୯; ୩.୭୫; ୱିଭ॰ ୫୦୮), ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩; ପାରା॰ ୧୧) ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି’’, (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭, ୪୫୯, ୫୦୯; ୨.୩୦୯, ୩୧୫, ୪୫୧, ୪୭୧; ୩.୨୩୦; ୱିଭ॰ ୬୪୨) ‘‘ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୯) ୱିୟ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନସିଦ୍ଧେନ ୱିସେସପରାମସନେନ ୱିନା । ଇରିୟାୟ କାୟିକକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତନୂପାୟଭାୱତୋ ପଥୋତି ଇରିୟାପଥୋ । ଠାନାଦୀନଞ୍ହି ଗତିନିୱତ୍ତି ଆଦିଅୱତ୍ଥାହି ୱିନା ନ କଞ୍ଚି କାୟିକକିରିୟଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା । ୱିହରତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନ, ୱିହରଣଞ୍ଚାତି ୱିହାରୋ, ଦିବ୍ବଭାୱାୱହୋ ୱିହାରୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି । ନେତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋ ଆନେଞ୍ଜା ୱିହାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ତଂ ତାସଂ ମେତ୍ତାଝାନାଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରତା ୱିୟ ଭାୱନାୱିସେସଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଦିବ୍ବଭାୱାୱହସାମଞ୍ଞତୋ ତାପି ‘‘ଦିବ୍ବୱିହାରା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ହିତୂପସଂହାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତା ୱିହାରାତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ମେତ୍ତାଝାନାଦିକା । ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଅରିୟାନଂ ୱିହାରାତି ଅରିୟୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋପି ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ । ସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନନ୍ତି ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ ଇତରୱିହାରସମାୟୋଗପରିଦୀପନସ୍ସ ୱିସେସୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥଜୋତନୋ, ହରତୀତି ନେତି, ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କସ୍ସ କେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, କଥଂ କସ୍ସ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଲୀନଂ ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।
ଗୋଚରଗାମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି ୱତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁରୂପନିୱାସନଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅମ୍ବୱନେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦମସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ରାଜଗହେ’’ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ସମୀପତ୍ଥେ ‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି, କୂପେ ଗଗ୍ଗକୁଲ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥା । କୁମାରେନ ଭତୋତି କୁମାରଭତୋ, ସୋ ଏୱ କୋମାରଭଚ୍ଚୋ ୟଥା ଭିସଗ୍ଗମେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଦୋସାଭିସନ୍ନନ୍ତି ୱାତପିତ୍ତାଦିୱସେନ ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସଂ । ୱିରେଚେତ୍ୱାତି ଦୋସପକୋପତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ।
ଅଡ୍ଢତେଳସହୀତି ଅଡ୍ଢେନ ତେରସହି ଅଡ୍ଢତେରସହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି । ତାନି ପନ ପଞ୍ଞାସାୟ ଊନାନି ତେରସଭିକ୍ଖୁସତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଡ୍ଢସତେନା’’ତିଆଦି ।
ରାଜତୀତି ଦିବ୍ବତି, ସୋଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରଞ୍ଜେତୀତି ରମେତି । ରଞ୍ଞୋତି ପିତୁ ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ । ସାସନଟ୍ଠେନ ହିଂସନଟ୍ଠେନ ସତ୍ତୁ ।
ଭାରିୟେତି ଗରୁକେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ ୱା । ସୁୱଣ୍ଣସତ୍ଥକେନାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟେନ ସତ୍ଥକେନ । ଅୟୋମୟଞ୍ହି ରଞ୍ଞୋ ସରୀରଂ ଉପନେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦତି । ସୁୱଣ୍ଣସତ୍ଥକେନାତି ୱା ସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖତେନ ସତ୍ଥକେନ ବାହୁଂ ଫାଲାପେତ୍ୱାତି ସିରାୱେଧୱସେନ ବାହୁଂ ଫଲାପେତ୍ୱା ଉଦକେନ ସମ୍ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାୟେସି କେୱଲସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ଗବ୍ଭିନିତ୍ଥିୟା ଦୁଜ୍ଜୀରଭାୱତୋ । ଧୁରାତି ଧୁରଭୂତା, ଗଣସ୍ସ, ଧୋରୟ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁରଂ ନୀହରାମୀତି ଗଣଧୁରଂ ଗଣବନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେମି । ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ’’ତିଆଦି ଖନ୍ଧକପାଳି ଏୱ ।
ପୋତ୍ଥନିୟନ୍ତି ଛୁରିକଂ, ୟଂ ‘‘ନଖର’’ନ୍ତିପି [ପୋଥନିକନ୍ତି ଛୁରିକଂ, ୟଂ ଖରନ୍ତିପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୩.୩୩୯) ପୋଥନିକନ୍ତି ଛୁରିକଂ, ଖରନ୍ତିପି (ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୨.ଚୂଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ୩୩୯)] ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସ୍ସପି ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ସା ସରୀରଂ ଲେହିତ୍ୱା ୟାପେତି ଅତ୍ତୂପକ୍କମେନ ମରଣଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ନ ହି ଅରିୟସାୱକା ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତେନ୍ତୀତି । ମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନାତି ମଗ୍ଗଫଲସୁଖାୱହେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲସୁଖୂପସଞ୍ହିତେନ ଚଙ୍କମେନ ୟାପେତି ।ଚେତିୟଙ୍ଗଣେତି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜନଟ୍ଠାନଭୂତେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ। ନିସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନିସୀଦନତ୍ଥାୟ । ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱଲୋକେ…ପେ॰… ୟକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତପୁବ୍ବତାୟ ଚିରପରିଚିତନିକନ୍ତିୱସେନ ।
ଖୋଭେତ୍ୱାତି ପୁତ୍ତସିନେହସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ, ସହଜାତପୀତିୱେଗସ୍ସ ଚ ସୱିପ୍ଫାରତାୟ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପଧମ୍ମେହି ଫରଣୱସେନ ସକଲସରୀରଂ ଆଲୋଳେତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ପିତୁଗୁଣନ୍ତି ପିତୁ ଅତ୍ତନି ସିନେହଗୁଣଂ । ମୁଞ୍ଚାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଅଭିମାରକପୁରିସପେସନାଦିପ୍ପକାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ପକାରେ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱିତ୍ଥାରକଥାନୟୋତି ଅଜାତସତ୍ତୁପସାଦନାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାୟ କଥାୟ ନୟମତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରନୟା କଥା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଆଗତତ୍ତା ପନ ସବ୍ବଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
କୋସଲରଞ୍ଞୋତି ମହାକୋସଲରଞ୍ଞୋ । ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତୱେୱଚନଂ । ୱିଦନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତି । ୱେଦେନ ଞାଣେନ କରଣଭୂତେନ ଈହତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦେହି ।
ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ । ଅନସନେନ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ଏକଚ୍ଚମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ଗୋପାଲକୂପୋସଥୋ ଅଭିଜ୍ଝାସହଗତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନିଗଣ୍ଠୁପୋସଥୋ ମୋସୱଜ୍ଜାଦିୱସେନ । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ତେନ ଅଭିଜ୍ଝାସହଗତେନ ଚେତସା ଦିୱସଂ ଅତିନାମେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୭୧), ‘‘ଇତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଚ୍ଚେ ସମାଦପେତବ୍ବା, ମୁସାୱାଦେ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସମାଦପେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୭୧) ଚ ଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥସଦ୍ଦେ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଅତ୍ଥାନଂ ଉଦ୍ଧାରଣଂ ।
ନନୁ ଚ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପତି ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକେ ଅତ୍ଥା ଅଭିଧୀୟନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ଅପେକ୍ଖିତେ, ତେସଂ ପନ ଅତ୍ଥାନଂ ଉପୋସଥସଦ୍ଦୱଚନୀୟତା ସାମଞ୍ଞଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅୟଂ ୱିଚାରୋ ଉପୋସଥସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ହେଟ୍ଠା ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆଗତେ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମଞ୍ଚ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାଦିୱିସୟୋପି ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ସାମଞ୍ଞରୂପୋ ଏୱ ୱିସେସସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱାଚକଭାୱତୋ, ତାଦିସଂ ପନ ସାମଞ୍ଞଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୀଲସୁଦ୍ଧିୱସେନ ଉପେତେହି ସମଗ୍ଗେହି ୱସୀୟତି ଅନୁଟ୍ଠୀୟତୀତି ଉପୋସଥୋ, ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ । ସମାଦାନୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱା ଉପେଚ୍ଚ ଅରିୟୱାସାଦିଅତ୍ଥଂ ୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ, ସୀଲଂ । ଅନସନାଦିୱସେନ ଉପେଚ୍ଚ ୱସିତବ୍ବତୋ ଅନୁୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ । ଉପୱାସୋତି ସମାଦାନଂ । ଉପୋସଥକୁଲଭୂତତାୟ ନୱମହତ୍ଥିନିକାୟପରିୟାପନ୍ନେ ହତ୍ଥିନାଗେ କିଞ୍ଚି କିରିୟଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ରୂଳ୍ହିୱସେନ ସମଞ୍ଞାମତ୍ତଂ ଉପୋସଥୋତି ଆହ ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାଗରାଜାତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ଦିୱସେ ପନ ଉପୋସଥସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫଗ୍ଗୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ସବ୍ବସୋ କିଲେସମଲାଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱେତି ୱା ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦା ଫଗ୍ଗୂତି ନିଚ୍ଚକାଲମ୍ପି ଫଗ୍ଗୁଣନକ୍ଖତ୍ତମେୱ । ୟସ୍ସ ହି ଫଗ୍ଗୁଣମାସେ ଉତ୍ତରଫଗ୍ଗୁଣଦିୱସେ ତିତ୍ଥନ୍ହାନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସଂୱଚ୍ଛରିକପାପପୱାହନଂ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ତଂ ତତୋ ୱିୱେଚେତୁଂ ଇଦଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୁଦ୍ଧିୟା ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ୱତସମାଦାନାନି ଚ ଅସମାଦିୟତୋପି ନିଚ୍ଚଂ ଉପୋସଥୋ, ଉପୋସଥୱାସୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୱସେନ ପନ୍ନରସୋ ।
ବହୁସୋ, ଅତିସୟତୋ ୱା କୁମୁଦାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି କୁମୁଦୱତୀ, ତିସ୍ସଂ କୁମୁଦୱତିୟା । ଚତୁନ୍ନଂ ମାସାନଂ ପାରିପୂରିଭୂତାତି ଚାତୁମାସୀ । ସା ଏୱ ପାଳିୟଂ ଚାତୁମାସିନୀତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନ ଚାତୁମାସିନୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତଦା କତ୍ତିକମାସସ୍ସ ପୁଣ୍ଣତାୟ ମାସପୁଣ୍ଣତା । ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଉତୁନୋ ପୁଣ୍ଣତାୟ ଉତୁପୁଣ୍ଣତା । କତ୍ତିକମାସଲକ୍ଖିତସ୍ସ ସଂୱଚ୍ଛରସ୍ସ ପୁଣ୍ଣତାୟ ସଂୱଚ୍ଛରପୁଣ୍ଣତା । ‘‘ମା’’ ଇତି ଚନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସ ଗତିୟା ଦିୱସସ୍ସ ମିନିତବ୍ବତୋ । ଏତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣୋତି ଏତିସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ସବ୍ବକଲାପାରିପୂରିୟା ପୁଣ୍ଣୋ । ତଦା ହି ଚନ୍ଦୋ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ’’ତି ପଦାନି ଦିୱସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘କୋମୁଦିୟା’’ତିଆଦୀନି ରତ୍ତିୱସେନ ।
ରାଜାମଚ୍ଚପରିୱୁତୋତି ରାଜକୁଲସମୁଦାଗତେହି ଅମଚ୍ଚେହି ପରିୱୁତୋ । ଅଥ ୱା ଅନୁୟୁତ୍ତକରାଜୂହି ଚେୱ ଅମଚ୍ଚେହି ଚ ପରିୱୁତୋ । ଚତୁରୁପକ୍କିଲେସାତି ଅବ୍ଭା ମହିକା ଧୂମରଜୋ ରାହୂତି ଇମେହି ଚତୂହି ଉପକ୍କିଲେସେହି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ।
ପୀତିୱଚନନ୍ତି ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱଚନଂ । ୟଞ୍ହି ୱଚନଂ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖଂ କେୱଲଂ ଉଳାରାୟ ପୀତିୟା ୱସେନ ସରସତୋ ସହସାୱ ମୁଖତୋ ନିଚ୍ଛରତି, ତଂ ଇଧ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ପୀତିୱଚନଂ ହଦୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତିଆଦି ।
ଦୋସେହି ଇତା ଗତା ଅପଗତାତି ଦୋସିନା ତ-କାରସ୍ସ ନ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘କିଲେସେ ଜିତୋ ୱିଜିତାୱୀତି ଜିନୋ’’ତି । ଅନୀୟ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ମନଂ ରମୟତୀ’’ତି ‘‘ରମଣୀୟା’’ତି ୟଥା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା ଧମ୍ମା’’ତି । ଜୁଣ୍ହୱସେନ ରତ୍ତିୟା ସୁରୂପତାତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଦୋସୱିମୁତ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭାଦୟୋ ୱୁତ୍ତଦୋସା, ତବ୍ବିଗମେନେୱ ଚସ୍ସା ଦସ୍ସନୀୟତା, ତେନ, ଉତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପାସାଦିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଏତିସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତୋ ଦିୱସୋ ମାସୋ ଉତୁ ସଂୱଚ୍ଛରୋତି ଏୱଂ ଦିୱସମାସଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତା ଲକ୍ଖଞ୍ଞା, ଲକ୍ଖଣୀୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ୟଂ ନୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥସମଣୋ ଚ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତସମଣୋ, ନ ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ସମିତପାପତାୟ ସମଣଂ । ବାହିତପାପତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ବହୁୱଚନେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ, ଏକୱଚନେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ୱଚନବ୍ୟତୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏକୱଚନୱସେନେୱ ବ୍ୟତୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅତ୍ତନି, ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେ ଚ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ ନିରୂଳ୍ହୋତି । ସବ୍ବେନପୀତି ‘‘ରମଣୀୟା ୱତା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେନ ୱଚନେନ । ଓଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଓଭାସଭୂତନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚାତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତୂପନୟନେ, ତେନ ୟଥା ରାଜା ଅଜାତସତ୍ତୁ ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ସତ୍ଥୁଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ଘାତନେନ ମହାପରାଧୋ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ମହାଅନତ୍ଥକରସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଅୱସ୍ସୟଭାୱେନ ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପନେତି । ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଛାୟାୟାତି ତସ୍ସ ଜୀୱକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟେନ, ତଂ ପମୁଖଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକ୍ଖେପପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥନ୍ତି ଭାୱିନିୟା ଅତ୍ତନୋ କଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକ୍ଖେପନସ୍ସ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।
୧୫୧.‘‘ସୋ କିରା’’ତିଆଦି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତନୟୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ପରତୋ ମକ୍ଖଲିପଦନିବ୍ବଚନେପି। ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଉପଗତା । ତଦେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ତଦେୱ ନଗ୍ଗରୂପଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହି ।
ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋସଙ୍ଘୋତି ପବ୍ବଜିତସମୂହତାମତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ, ନ ନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସାମଞ୍ଞୱସେନ ସଂହତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତୋ ଅତ୍ଥି । ସ୍ୱେୱାତି ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋୱ । କେଚି ପନ ‘‘ପବ୍ବଜିତସମୂହୱସେନ ସଙ୍ଘୀ, ଗହଟ୍ଠସମୂହୱସେନ ଗଣୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ଗଣେ ଏୱ ଲୋକେ ସଙ୍ଘ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୂଳ୍ହତ୍ତା । ଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନାତି ଅଚେଲକ ୱତଚରିୟାଦିଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନ । ପାକଟୋତି ସଙ୍ଘୀଆଦିଭାୱେନ ପକାସିତୋ । ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତସ୍ମିଂ ସାସନିକେ ୱିୟ ସନ୍ତଗୁଣନିଗୂହଣଲକ୍ଖଣା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ଲବ୍ଭତୀତି । ୟସୋତି କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ । ‘‘ତରନ୍ତି ଏତେନ ସଂସାରୋଘ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତତ୍ତା ତିତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ତିତ୍ଥକରୋତି ଲଦ୍ଧିକରୋ’’ତି । ସାଧୁସମ୍ମତୋତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ମତୋ, ନ ସାଧୂହି ସମ୍ମତୋତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ସାଧୂ’’ତିଆଦି । ‘‘ଇମାନି ମେ ୱତସମାଦାନାନି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ସୁଚିଣାନୀ’’ତି ପବ୍ବଜିତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତା ବହୂ ରତ୍ତିୟୋ ଜାନାତୀତି ରତ୍ତଞ୍ଞୂ । ତା ପନସ୍ସ ରତ୍ତିୟୋ ଚିରକାଲଭୂତାତି କତ୍ୱା ଚିରଂ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଚିରପବ୍ବଜିତୋ । ତତ୍ଥ ଚିରପବ୍ବଜିତତାଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧିସୀଲତଂ ଦସ୍ସେତି, ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାଗହଣେନ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନତଂ । ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦୀଘକାଲଂ । କିତ୍ତକୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ’’ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନପଟିପାଟିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧଗତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା କତଂ ୱୟୋଗହଣଂ ଓସାନୱୟାପେକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ଉଭୟନ୍ତି ‘‘ଅଦ୍ଧଗତୋ, ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ।
ପୁବ୍ବେ ପିତରା ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେସନାୟ ସୁତପୁବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଝାନାଭିଞ୍ଞାଦି…ପେ॰… ସୋତୁକାମୋ’’ତି । ଦସ୍ସନେନାତି ନ ଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱା ପନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଅକିରିୟୱାଦଂ ସୁତ୍ୱା ତେସଂ ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ଗୁଣକଥାୟାତି ଅଭୂତଗୁଣକଥାୟ । ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ୟଦି ଅନତ୍ତମନୋ, କସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଆହ ‘‘ଅନତ୍ତମନୋ ସମାନୋପୀ’’ତିଆଦି ।
୧୫୨.ଗୋସାଲାୟାତି ଏୱଂ ନାମକେ ଗାମେ । ୱସ୍ସାନକାଲେ ଗୁନ୍ନଂ ତିଟ୍ଠନସାଲାତି ଏକେ ।
୧୫୩.ପଟିକିଟ୍ଠତରନ୍ତି ନିହୀନତରଂ । ତନ୍ତାୱୁତାନୀତି ତନ୍ତେ ପସାରେତ୍ୱା ୱୀତାନି । ‘‘ସୀତେ ସୀତୋ’’ତିଆଦିନା ଛହାକାରେହି ତସ୍ସ ନିହୀନସ୍ସ ନିହୀନତରତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୫୪.ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାପି କେନଚି ଅସୁଚିନା ମକ୍ଖିତୋ ପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱାଲିକଥୂପଂ କତ୍ୱାତି ୱତ୍ତୱସେନ ୱାଲିକାୟ ଥୂପଂ କତ୍ୱା ।
୧୫୬.ପଲିବୁଦ୍ଧନକିଲେସୋତି ସଂସାରେ ପଲିବୁଦ୍ଧନକିଚ୍ଚୋ ରାଗାଦିକିଲେସୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପୁତ୍ତଦାରାଦିୱିସୟୋ ।
କୋମାରଭଚ୍ଚଜୀୱକକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୫୭. ନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନତ୍ଥୋ ୱତ ମେ’’ତି । ଜୀୱକସ୍ସ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ମମ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ମଦ୍ଦନସଦିସୋ, ତସ୍ମା ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥାପନେନ ମମ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପୂରେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହତ୍ଥିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । କିଂ ତୁଣ୍ହୀତି କିଂ କାରଣା ତୁଣ୍ହୀ, କିଂ ତଂ କାରଣଂ, ୟେନ ତୁୱଂ ତୁଣ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘କେନ କାରଣେନ ତୁଣ୍ହୀ’’ତି ।
କାମଂ ସବ୍ବାପି ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତରୂପା ଚ, ତଥାପି ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତି- ଅଭିଜାତିଅଭିନିକ୍ଖମନଅଭିସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନ- ୟମକପାଟିହାରିୟଦେୱୋରୋହଣାନି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅତିୱିୟ ସୁପାକଟାନି, ନ ସକ୍କା କେନଚି ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ତାନିୟେୱେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଟାନି । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେତି ଇତ୍ଥଂ ଏୱଂ ପକାରୋ ଭୂତୋ ଜାତୋତି ଏୱଂ କଥନତ୍ଥେ । ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି । ‘‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭୀତି ଉପସଗ୍ଗୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥଜୋତକୋ, ତେନ ୟୋଗତୋ ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭଗୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋତି କଲ୍ୟାଣେହି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋ, ତଂ ନିସ୍ସିତୋ ତବ୍ବିସୟତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କିତ୍ତେତବ୍ବତୋ କିତ୍ତି, ସା ଏୱ ସଦ୍ଦନୀୟତୋ ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିୟେୱା’’ତି । ଅଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ଥୁତିଘୋସୋ । ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋ ।
ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ସୋ ସମତିଂ ସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ଲୋକନାଥୋ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟକିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଭଗୱା । ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇଦଂ ସତ୍ଥୁ ନାମକିତ୍ତନଂ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୮୪) । ପରତୋ ପନ ଭଗୱାତି ଗୁଣକିତ୍ତନଂ ।
ୟଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନୱଟ୍ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଇତି-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଙ୍କିତ୍ତକେନାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ‘‘ଇତିପେତଂ ଅଭୂତଂ, ଇତିପେତଂ ଅତଚ୍ଛ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫) ୱିୟ ଇଧ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଚ ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ବହୁଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । ତାନି ଚ ସଙ୍କିତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନେୱ କତ୍ୱା ସଙ୍କିତ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ହି ନିରୂପେତ୍ୱା କିତ୍ତେନ୍ତେ ୟସ୍ସ ସଙ୍କିତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ଭଗୱତି ଅତିୱିୟ ଅଭିପ୍ପସାଦୋ ହୋତି । ଆରକତ୍ତାତି ସୁୱିଦୂରତ୍ତା । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ । ଅରାନନ୍ତି ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ । ହତତ୍ତାତି ୱିହତତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚେୱ ପୂଜାୱିସେସାନଞ୍ଚ । ତତୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ । ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ, ଏୱଂ ତଂସଂୱଣ୍ଣନତୋପି ନେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ଜୀୱକୋ ବହୁସୋ ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ସୁତ୍ୱା ଠିତୋ, ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚତାୟ ଚ ସତ୍ଥୁସାସନେ ୱିଗତକଥଂକଥୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଜୀୱକୋ ପନା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାୟାତି ଖୁଦ୍ଦିକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରାୟ । ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ ଅହୋସି କତାଧିକାରଭାୱତୋ । କମ୍ମନ୍ତରାୟୱସେନ ହିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଗୁଣସରୀରଂ ଖତୁପହତଂ ଅହୋସି ।
୧୫୮. ‘‘ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ସେଟ୍ଠଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଅପ୍ପସଦ୍ଦତାପି କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସ୍ସୟାନରଥୟାନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥିୟାନେସୁ ନିବ୍ବିସେୱନମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହତ୍ଥିନିୟୋୱ କପ୍ପାପେସି । ରଞ୍ଞୋ ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆସନ୍ନଚାରୀଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିୟୋୱ ନିସଜ୍ଜାପିତା । ରଞ୍ଞୋ ପରେସଂ ଦୁରୁପସଙ୍କମନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତା ପୁରିସୱେସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଆୱୁଧହତ୍ଥା କାରିତା । ପଟିୱେଦେସୀତି ଞାପେସି । ତଦେୱାତି ଗମନଂ, ଅଗମନମେୱ ୱା ।
୧୫୯.ମହଞ୍ଚାତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହତାଚା’’ତି । ମହଚ୍ଚାତି ମହତିୟା, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ମହନ୍ତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ରାଜାନୁଭାୱେନା’’ତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାରଟ୍ଠାନଂ ଇସ୍ସରିୟସିରୀ’’ତି ଅଙ୍ଗମଗଧରଟ୍ଠାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚମାହ । ଆସତ୍ତଖଗ୍ଗାନୀତି ଅଂସେ ଓଲମ୍ବନୱସେନ ସନ୍ନଦ୍ଧଅସୀନି । କୁଲଭୋଗଇସ୍ସରିୟାଦିୱସେନ ମହତୀ ମତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ମହାମତ୍ତା, ମହାନୁଭାୱା ରାଜପୁରିସା । ୱିଜ୍ଜାଧରତରୁଣା ୱିୟାତି ୱିଜ୍ଜାଧରକୁମାରା ୱିୟ । ରଟ୍ଠିୟପୁତ୍ତାତି ଭୋଜପୁତ୍ତା । ହତ୍ଥିଘଟାତି ହତ୍ଥିସମୂହା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଘଟ୍ଟନାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଗମନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧା ।
ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ସୟଂ ଭାୟନଟ୍ଠେନ ଭୟଂ ୟଥା ତଥା ଭାୟତୀତି କତ୍ୱା । ଞାଣଂ ଭାୟିତବ୍ବେ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେ ‘‘ଭାୟିତବ୍ବମିଦ’’ନ୍ତି ଭୟତୋ ତୀରଣତୋ ଭୟଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ପନ ଭାୟତି ନଭାୟତୀତି ? ନ ଭାୟତି । ତଞ୍ହି ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୫୧) । ଆରମ୍ମଣଂ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ । ଓତପ୍ପଂ ପାପତୋ ଭାୟତି ଏତେନାତି ଭୟଂ । ଭୟାନକନ୍ତି ଭାୟନାକାରୋ । ଭୟନ୍ତି ଞାଣଭୟଂ । ସଂୱେଗନ୍ତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ସନ୍ତାସନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନଂ । ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭୟଂ ଭୀମଭାୱେନ ଭେରୱନ୍ତି ଭୟଭେରୱଂ, ଭୀତବ୍ବୱତ୍ଥୁ । ତେନାହ ‘‘ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
ଭୀରୁଂପସଂସନ୍ତୀତି ପାପତୋ ଭାୟନତୋ ଉତ୍ତସନତୋ ଭୀରୁଂ ପସଂସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା । ନ ହି ତତ୍ଥ ସୂରନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପାପକରଣେ ସୂରଂ ପଗବ୍ଭଧଂସିନଂ ନ ହି ପସଂସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଭୟା ହି ସନ୍ତୋ ନ କରୋନ୍ତି ପାପ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭୟାତି ପାପୁତ୍ରାସତୋ, ଓତ୍ତପ୍ପହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୀରଚଲନନ୍ତି ଭୟୱସେନସରୀରସଂକମ୍ପୋ । ଏକେତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ‘‘ରାଜଗହେ’’ତିଆଦି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱିୱରଣଂ । କାମଂ ୱୟତୁଲ୍ୟୋ ‘‘ୱୟସ୍ସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ରୂଳ୍ହିରେସୋ, ୟୋ କୋଚି ପନ ସହାୟୋ ୱୟସ୍ସୋ, ତସ୍ମା ୱୟସ୍ସାଭିଲାପୋତି ସହାୟାଭିଲାପୋ । ନ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେସୀତି ନ ୱିସଂୱାଦେସି । ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତୱିଘାତେନ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ ।
ସାମଞ୍ଞଫଲପୁଚ୍ଛାୱଣ୍ଣନା
୧୬୦.ଭଗୱତୋ ତେଜୋତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ରଞ୍ଞୋ ସରୀରଂ ଫରି ୟଥା ତଂ ସୋଣଦଣ୍ଡସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋୱନସଣ୍ଡଗତସ୍ସ । ଏକେତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ ।
୧୬୧.ୟେନ, ତେନାତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଗତୋ’’ତି । ତଦା ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ବ୍ୟାପିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟତୋ ୟତୋ…ପେ॰… ମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ହତ୍ଥସ୍ସ କୁକତତ୍ତା ଅସଂୟମୋ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞକିରିୟା ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ତଦଞ୍ଞୋ ଅସଂୟମଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପନ ଚକ୍ଖୁଅସଂୟମୋ ସବ୍ବପଠମୋ, ଦୁନ୍ନିୱାରୋ ଚାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟିକୱାଚସିକେନ ଉପସମେନ ଲଦ୍ଧେନ ଇତରୋପି ଅନୁମାନତୋ ଲଦ୍ଧୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମାନସିକେନ ଚା’’ତି । ଉପସମନ୍ତି ସଂୟମଂ, ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚପରିୱଟ୍ଟେତି ପଞ୍ଚପୁରିସପରିୱଟ୍ଟେ । ପଞ୍ଚହାକାରେହୀତି ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮, ୧୯୨) ଏୱଂ ଆଦିନା ଆଗତେହି, ପଞ୍ଚୱିଧଅରିୟିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧେହି ଚ ପଞ୍ଚହି ପକାରେହି । ତାଦିଲକ୍ଖଣେତି ତାଦିଭାୱେ ।
୧୬୨.ନ ମେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାଦସ୍ସନଂ । ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ନ ୱଦନ୍ତି, କଥଂ ପନ ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ୱା ୱେଦିସ୍ସାମା’’ତି ପଦେସଞାଣେ ଠିତତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟକ୍ଖନରିନ୍ଦଦେୱସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତିଆଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୭, ୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ଆଳୱକସୁତ୍ତେ) ସୁତ୍ତପଦାନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଆଗତାନି, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି ଇଦଂ ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଓକାସକରଣଂ, ସେସାନି ନରିନ୍ଦାଦୀନଂ । ମନସିଚ୍ଛସୀତି ମନସା ଇଚ୍ଛସି । ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛଥାତି ବାୱରିସ୍ସ ସଂସୟଂ ମନସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ । ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସବ୍ବସଂସୟଂ ମନସା, ଅଞ୍ଞଥା ଚ, ୟଥା ଇଚ୍ଛଥ, ତଥା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସାଧୁରୂପାତି ସାଧୁସଭାୱା । ଧମ୍ମୋତି ପୱେଣୀଧମ୍ମୋ । ୱୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୀଲାଦୀହି ବୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତଂ, ଗରୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ଭାରୋତି ଏସ ସଂସୟୂପଚ୍ଛେଦନସଙ୍ଖାତୋ ଭାରୋ, ଆଗତୋ ଭାରୋ ଅୱସ୍ସଂ ଆୱହିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଞତ୍ୱା ସୟନ୍ତି ପରୂପଦେସେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଞତ୍ୱା ।
ସୁଚିରତେନାତି ଏୱଂ ନାମକେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସେନ । ୟଥାପି କୁସଲୋ ତଥାତି ୟଥା ସବ୍ବଧମ୍ମକୁସଲୋ ସବ୍ବୱିଦୂ ଜାନାତି କଥେତି, ତଥା ଅହମକ୍ଖିସ୍ସଂ । ରାଜା ଚ ଖୋ ତଂ ୟଦି କାହତି ୱା ନ ୱାତି ୟୋ ତଂ ଇଧ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ପେସେସି, ସୋ ରାଜାନଂ ତୟା ପୁଚ୍ଛିତଂ କରୋତୁ ୱା ମା ୱା, ଅହଂ ପନ ତେ ଅକ୍ଖିସ୍ସଂ ଅକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୩. ସିପ୍ପନଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ଚ ସିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପାୟତନଂ ଜୀୱିକାୟ କାରଣଭାୱତୋ। ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ତେ କତମେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁ ସିପ୍ପାୟତନାନୀତି ହି ସାଧାରଣତୋ ସିପ୍ପାନି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଉପରି ତଂତଂସିପ୍ପୂପଜୀୱିନୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନକଥାୟ ପପଞ୍ଚଂ ପରିହରିତୁଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାଧିପ୍ପେତାନି ତାୱ ସିପ୍ପାୟତନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂତଂସିପ୍ପୂପଜୀୱୀସୁ ଦସ୍ସିୟମାନେସୁ ପପଞ୍ଚୋ ସିୟାତି । ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥାରୋହା’’ତିଆଦି ।
ହତ୍ଥିଂ ଆରୋହନ୍ତି, ଆରୋହାପୟନ୍ତି ଚାତି ହତ୍ଥାରୋହା । ୟେହି ପୟୋଗେହି ପୁରିସୋ ହତ୍ଥିନୋ ଆରୋହନୟୋଗ୍ଗୋ ହୋତି, ହତ୍ଥିସ୍ସ ତଂ ପୟୋଗଂ ୱିଧାୟତଂ ସବ୍ବେସଂ ପେତେସଂ ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥାଚରିୟା ନାମ ୟେ ହତ୍ଥିନୋ ହତ୍ଥାରୋହକାନଞ୍ଚ ସିକ୍ଖପକା । ହତ୍ଥିୱେଜ୍ଜା ନାମ ହତ୍ଥିଭିସକ୍କା । ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡା ନାମ ହତ୍ଥୀନଂ ପାଦରକ୍ଖକା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହତ୍ଥୀନଂ ୟୱସଦାୟକାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସ୍ସାରୋହା ରଥିକାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରଥେ ନିୟୁତ୍ତା ରଥିକା । ରଥରକ୍ଖା ନାମ ରଥସ୍ସ ଆଣିରକ୍ଖକା । ଧନୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି ଚାତି ଧନୁଗ୍ଗହା, ଇସ୍ସାସା ଧନୁସିପ୍ପସ୍ସ ସିକ୍ଖାପକା ଚ । ତେନାହ ‘‘ଧନୁଆଚରିୟା ଇସ୍ସାସା’’ତି । ଚେଲେନ ଚେଲପଟାକାୟ ୟୁଦ୍ଧେ ଅକନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚେଲକାତି ଆହ ‘‘ୟେ ୟୁଦ୍ଧେ ଜୟଧଜଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ୟଥା ତଥା ଠିତେ ସେନିକେ ବ୍ୟୂହକରଣୱସେନ ତତୋ ଚଲୟନ୍ତି ଉଚ୍ଚାଲେନ୍ତୀତି ଚଲକା । ସକୁଣଗ୍ଘିଆଦୟୋ ୱିୟ ମଂସପିଣ୍ଡଂ ପରସେନାସମୂହଂ ସାହସିକମହାୟୋଧତାୟ ଛେତ୍ୱା ଛେତ୍ୱା ଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପିଣ୍ଡଦାୟକା । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପିଣ୍ଡେ ଦୟନ୍ତି ଜନସମ୍ମଦ୍ଦେ ଉପ୍ପତନ୍ତା ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପିଣ୍ଡଦାୟକାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗତୁଗ୍ଗତାତି ଥାମଜୱପରକ୍କମାଦିୱସେନ ଅତିୱିୟ ଉଗ୍ଗତା ଉଗ୍ଗାତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱୀରସୂରଭାୱେନ ଅସଜ୍ଜମାନା ପରସେନଂ ଅନୁପୱିସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଥାମଜୱବଲପରକ୍କମାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହାନାଗା ୱିୟ ମହାନାଗା । ଏକନ୍ତସୂରାତି ଏକାକିସୂରା ଅତ୍ତନୋ ସୂରଭାୱେନେୱ ଏକାକିନୋ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନକା । ସଜାଲିକାତି ସୱମ୍ମିକା । ସରପରିତ୍ତାଣଚମ୍ମନ୍ତି ଚମ୍ମପରିସିବ୍ବିତଂ ଖେଟକଂ, ଚମ୍ମମୟଂ ୱା ଫଲକଂ । ଘରଦାସୟୋଧାତି ଅନ୍ତୋଜାତୟୋଧା ।
ଆଳାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାନସଂ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତାତି ଆଳାରିକା, ଭତ୍ତକାରା । ପୂୱିକାତି ପୂୱସମ୍ପାଦକା, ୟେ ପୂୱମେୱ ନାନପ୍ପକାରତୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତା ଜୀୱନ୍ତି । କେସନଖଲିଖନାଦିୱସେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଲଙ୍କାରୱିଧିଂ କପ୍ପେନ୍ତି ସଂୱିଦହନ୍ତୀତି କପ୍ପକା । ନ୍ହାପକାତି ଚୁଣ୍ଣୱିଲେପନାଦୀହି ମଲହରଣୱଣ୍ଣସମ୍ପାଦନୱିଧିନା ନ୍ହାପେନ୍ତୀତି ନ୍ହାପକା । ନୱନ୍ତାଦିୱିଧିନା ପୱତ୍ତୋ ଗଣନଗନ୍ଥୋ ଅନ୍ତରା ଛିଦ୍ଦାଭାୱେନ ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗଣନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତା ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକପାଠକା । ହତ୍ଥେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା ହତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଦେସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ନ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍କୋଚନାଦିନା ଗଣନା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଗଣନା । ଚିତ୍ତକାରାଦୀନୀତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭମକାରକୋଟ୍ଟକଲେଖକ ୱିଲୀୱକାରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମେୱାତି ଅସମ୍ପରାୟିକତାୟ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସୟଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖିତନ୍ତି ସୁଖପ୍ପତ୍ତଂ । ଉପରୀତି ଦେୱଲୋକେ । ସୋ ହି ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଉପରିମୋ । କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ତସ୍ସ ଫଲଂ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସିଖା ୱିୟ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଂ ଦେୱଲୋକେତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକା’’ତି । ସଗ୍ଗଂ ଅରହତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଭୂତଂ ସଗ୍ଗଂ ଅରହତି, ତତ୍ଥ ସା ନିବ୍ବତ୍ତନାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୱିପାକାତି ଇଟ୍ଠୱିପାକୱିପଚ୍ଚନୀକା । ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗେତି ଅତିୱିୟ ଉତ୍ତମେ ଉଳାରେ । ଦକ୍ଖନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଏତାୟାତି ଦକ୍ଖିଣା, ପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଂ ଦାନ’’ନ୍ତି ।
ମଗ୍ଗୋସାମଞ୍ଞଂ ସମିତପାପସମଣଭାୱୋତି କତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ଅୟଂ ରାଜା ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାସକସ୍ସକାଦୀନଂ ଲୋକତୋ ଅଭିୱାଦନାଦିଲାଭୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଈଦିସମତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୋ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ପୂରଣାଦିକେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେସଂ କଥାୟ ଅନାରାଧିତଚିତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତମ୍ପି ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରି ଆଗତଂ ପନ ଦାସକସ୍ସକୋପମଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
କଣ୍ହପକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ଲବ୍ଭମାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତୂପସଞ୍ହିତଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖନ୍ତି ତବ୍ବିଧୁରଂ ଉପରିସୁତ୍ତାଗତଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ । ସମଣକୋଲାହଲନ୍ତି ସମଣକୋତୂହଲଂ ତଂତଂସମଣୱାଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧଂ । ସମଣଭଣ୍ଡନନ୍ତି ତେନେୱ ୱିରୋଧେନ ‘‘ଏୱଂୱାଦୀନଂ ତେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅୟଂ ଦୋସୋ, ଏୱଂୱାଦୀନଂ ଅୟଂ ଦୋସୋ’’ତି ଏୱଂ ତଂତଂୱାଦସ୍ସ ପରିଭାସନଂ । ରଞ୍ଞୋ ଭାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାକୋସଲ୍ଲେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୬୪.ପଣ୍ଡିତପତିରୂପକାନନ୍ତି ଆମଂ ୱିୟ ପକ୍କାନଂ ପଣ୍ଡିତାଭାସାନଂ ।
ପୂରଣକସ୍ସପୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୬୫.ଏକଂଇଦାହନ୍ତି ଏକାହଂ । ଇଧ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏକାହଂ ସମୟଂ ତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରଣାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ।
୧୬୬.ସହତ୍ଥା କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ସହତ୍ଥେନେୱ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାଦୟୋପି ଇଧ ସହତ୍ଥକରଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ହତ୍ଥାଦୀନୀତି ହତ୍ଥପାଦକଣ୍ଣନାସାଦୀନି । ପଚନଂ ଦହନଂ ୱିବାଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘ତଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ତଜ୍ଜନଂ ପରିଭାସନଂ ଦଣ୍ଡେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦଣ୍ଡେନ ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତସ୍ସ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋକଂ ସୟଂକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପରସ୍ସ ସୋକକାରଣଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ସୋକଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପରେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରେହି । ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋତି ପରସ୍ସ ୱିବାଧନପୟୋଗେନ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋ । ‘‘ଅତିପାତାପୟତୋ’’ତି ପଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ହେତୁକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ହନନ୍ତସ୍ସାପି ହନାପେନ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି । କାରଣୱସେନାତି କାରାପନୱସେନ ।
ଘରସ୍ସ ଭିତ୍ତି ଅନ୍ତୋ ବହି ଚ ସନ୍ଧିତା ହୁତ୍ୱା ଠିତା ଘରସନ୍ଧି । କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିରୱସେସୋ ଲୋପୋ ନିଲ୍ଲୋପୋ । ଏକାଗାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ୱିଲୋପୋ ଏକାଗାରିକୋ । ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ପନ୍ଥେ ହନନଂ ପରିପନ୍ଥୋ । ପାପଂ ନ କରୀୟତି ପୁବ୍ବେ ଅସଞ୍ଞତୋ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପାପଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସତ୍ତା ପାପେ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତା ପନ ପାପଂ କରୋମାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ହୋତି – ଇମେସଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ହିଂସାଦିକିରିୟା ନ ଅତ୍ତାନଂ ଫୁସତି ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା ସରୀରଂ ପନ ଅଚେତନଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିକୋପିତେପି ନ କିଞ୍ଚି ପାପନ୍ତି । ଖୁରନେମିନାତି ନିସିତଖୁରମୟନେମିନା ।
ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା ଅପ୍ପତିରୂପଦେସୋ, ଉତ୍ତରା ଦିସା ପତିରୂପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ‘‘ଦକ୍ଖିଣଞ୍ଚ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣତୀରେ ମନୁସ୍ସା କକ୍ଖଳା’’ତିଆଦି । ମହାୟାଗନ୍ତି ମହାୱିଜିତୟଞ୍ଞସଦିସଂ ମହାୟାଗଂ । ଉପୋସଥକମ୍ମେନ ୱାତି ଉପୋସଥକମ୍ମେନ ଚ । ଦମ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ ଉପୋସଥସୀଲସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଉପୋସଥକମ୍ମେନାତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନସ୍ସ ୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ‘ଉପୋସଥକମ୍ମଭୂତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି। ସୀଲସଂୟମେନାତି କାୟିକୱାଚସିକସଂୱରେନ। ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନାତି ସଚ୍ଚୱାଚାୟ, ତସ୍ସା ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ଲୋକେ ଗରୁତରପୁଞ୍ଞସମ୍ମତଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ପାପଧମ୍ମେସୁ ମୁସାୱାଦୋ ଗରୁ, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେସୁ ସଚ୍ଚୱାଚା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପୱତ୍ତୀତି ୟୋ ‘‘କରୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତି । ସବ୍ବଥାତି ‘‘କରୋତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । କିରିୟମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ଅୱଧାରଣଂ ୱିପାକପଟିକ୍ଖେପନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ୟୋ ହି କମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ୱିପାକୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱ ନାମ ହୋତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କମ୍ମଂ ପଟିବାହନ୍ତେନାପୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨) ।
ପଟିରାଜୂହି ଅନଭିଭୱନୀୟଭାୱେନ ୱିସେସତୋ ଜିତନ୍ତି ୱିଜିତଂ, ଆଣାପୱତ୍ତିଦେସୋ । ‘‘ମା ମୟ୍ହଂ ୱିଜିତେ ୱସଥା’’ତି ଅପସାଦନା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱିହେଠନା ପବ୍ବାଜନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପସାଦେତବ୍ବନ୍ତି ୱିହେଠେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ତେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଉପଧାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ, ନିକୁଜ୍ଜନଂ ତସ୍ସ ଅଦ୍ଧନିୟଭାୱାପାଦନୱସେନ ଚିତ୍ତେନ ସନ୍ଧାରଣଂ । ତଦୁଭୟଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅନିକୁଜ୍ଜନ୍ତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସାରୱସେନ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ।
ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୬୮.ଉଭୟେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିସେଧନୱଚନେନ । ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଂକିଲିସ୍ସନସ୍ସ ମଲୀନଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସଙ୍କିକିଲେସତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱୋଦାନସ୍ସ କାରଣଂ । ଅତ୍ତକାରୋତି ତେନ ତେନ ସତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକମ୍ମଂ ଅତ୍ତନା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବପୟୋଗୋ । ପରକାରନ୍ତି ପରସ୍ସ ୱାହସା ଇଜ୍ଝନକପୟୋଜନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ମହାସତ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତିମଭୱିକଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସସୋଭଗ୍ୟତନ୍ତି ମନୁସ୍ସେସୁ ସୁଭଗଭାୱଂ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । କମ୍ମୱାଦସ୍ସ କିରିୟୱାଦସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ କମ୍ମଂ କଣ୍ହଂ କଣ୍ହୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୨) ନୟପ୍ପୱତ୍ତେ ଜିନଚକ୍କେ ପହାରଂ ଦେତି ନାମ । ନତ୍ଥି ପୁରିସକାରେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ତକାରପରକାରାଭାୱତୋ ଏୱ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟେନା’’ତିଆଦି । ନତ୍ଥି ବଲନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଆୱହଂ ବଲଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ୟମ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ସଂକିଲେସିକମ୍ପି ଚାୟଂ ବଲଂ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ । ୟଦି ୱୀରିୟାଦୀନି ପୁରିସକାରୱେୱଚନାନି, କସ୍ମା ୱିସୁଂ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ନୋ ୱୀରିୟେନା’’ତିଆଦି । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ତସ୍ସା ତସ୍ସା କିରିୟାୟ ଉସ୍ସନ୍ନଟ୍ଠେନ ବଲଂ । ସୂରୱୀରଭାୱାୱହଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ । ତଦେୱ ଦଳ୍ହଭାୱତୋ, ପୋରିସଧୁରଂ ୱହନ୍ତେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ ଚ ପୁରିସଥାମୋ । ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପୁରିସପରକ୍କମୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସତ୍ତୟୋଗତୋ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତା । ପାଣନତୋ ଅସ୍ସସନପସ୍ସସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପାଣା । ତେ ପନ ସୋ ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତିଆଦି । ଅଣ୍ଡକୋସାଦୀସୁ ଭୱନତୋ ‘‘ଭୂତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଣ୍ଡକୋସ…ପେ॰… ୱଦତୀ’’ତି। ଜୀୱନତୋ ପାଣଂ ଧାରେନ୍ତା ୱିୟ ୱଡ୍ଢନତୋ ଜୀୱା । ତେନାହ ‘‘ସାଲିୟୱା’’ତିଆଦି । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱସୋତି ଅୱସା । ନତ୍ଥି ନେସଂ ବଲଂ ୱୀରିୟଂ ଚାତି ଅବଲା ଅୱୀରିୟା । ନିୟତାତି ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣିନୋ ୱିୟ ନିୟତପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଗତିଜାତିବନ୍ଧାପୱଗ୍ଗୱସେନ ନିୟାମୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଅଭିଜାତୀନଂ ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ଉପଗମନଂ ସମୱାୟେନ ସମାଗମୋ । ସଭାୱୋୟେୱାତି ୟଥା କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିଖିଣତା, କପିତ୍ଥଫଲାନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ୱିଚିତ୍ତାକାରତା, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଲୋକସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ତଥା ତଥା ପରିଣାମୋ ଅୟଂ ସଭାୱୋ ଏୱ ଅକିତ୍ତିମୋୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟେନ ହୀ’’ତିଆଦି । ଛଳାଭିଜାତିୟୋ ପରତୋ ୱିତ୍ଥାରୀୟନ୍ତି । ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମିଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ଜାନାତୀତି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଆହ ।
ପମୁଖୟୋନୀନନ୍ତି ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିୱସେନ ପଧାନୟୋନୀନଂ । ସଟ୍ଠିସତାନୀତି ଛସହସ୍ସାନି । ‘‘ପଞ୍ଚ ଚ କମ୍ମୁନୋ ସତାନୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ‘‘ପଞ୍ଚକମ୍ମସତାନି ଚା’’ତି । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘କେୱଲଂ ତକ୍କମତ୍ତକେନ ନିରତ୍ଥକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତକ୍କମତ୍ତକେନା’’ତି ଇମିନା ୟସ୍ମା ତକ୍କିକା ନିରଙ୍କୁସତାୟ ପରିକପ୍ପନସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ପରିକପ୍ପିତଂ ସାରତୋ ମଞ୍ଞମାନା ତଥେୱ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ତକ୍କଦିଟ୍ଠିଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଚାରଣା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିନୋ । ତେ ହି ‘‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀ’ତି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ଓଳାରିକଭାୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧି । ମନୋକମ୍ମଂ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଉପଡ୍ଢକମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ୟୋଜନା । ଦ୍ୱଟ୍ଠିପଟିପଦାତି ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ପଟିପଦା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱଟ୍ଠିପଟିପଦା’’ତି ୱଦତି । ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେତି ଏକସ୍ମିଂ ମହାକପ୍ପେ, ତତ୍ଥାପି ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀସଞ୍ଞିତେ ଏକସ୍ମିଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେକପ୍ପେ ।
ଉରବ୍ଭେ ହନନ୍ତୀତି ଓରବ୍ଭିକା । ଏୱଂ ସୂକରିକାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୁଦ୍ଦାତି ଅଞ୍ଞେପି ୟେ କେଚି ମାଗୱିକନେସାଦା । ତେ ପାପକମ୍ମପସୁତତାୟ ‘‘କଣ୍ହାଭିଜାତୀତି ୱଦତି । ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ । ତେ କିର ‘‘ସଛନ୍ଦରାଗା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ‘‘ତେ ପଣୀତପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ, ତସ୍ମା ଞାୟଲଦ୍ଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ଭୁଞ୍ଜମାନା ଆଜୀୱକସମୟସ୍ସ ୱିଲୋମଗାହିତାୟ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି ନାମାତି ୱଦତୀତି ଅପରେ । ଏକେ ପବ୍ବଜିତା, ୟେ ସୱିସେସଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ତେ କଣ୍ଟକେ ୱତ୍ତନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଠତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନନହାନପଟିକ୍ଖେପାଦିୱତସମାୟୋଗେନ ପଣ୍ଡରତରା। ‘‘ଅଚେଲକସାୱକା’’ତି ଆଜୀୱକସାୱକେ ୱଦତି । ତେ କିର ଆଜୀୱକଲଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ନିଗଣ୍ଠେହିପି ପଣ୍ଡରତରା । ନନ୍ଦାଦୟୋ ହି ତଥାରୂପଂ ଆଜୀୱକପଟିପତ୍ତିଂ ଉକ୍କଂସଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତା । ତସ୍ମା ନିଗଣ୍ଠେହି ଆଜୀୱକସାୱକେହି ଚ ପଣ୍ଡରତରା ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ଅୟଂ ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।
ପୁରିସଭୂମିୟୋତି ପଧାନପୁଗ୍ଗଲେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ତା ଭୂମିୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତେୱ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପନ୍ନକୋ’’ତିଆଦି ତେସଂ ପାଳିୟେୱ । ତତ୍ଥ ପନ୍ନକୋତି ଭିକ୍ଖାୟ ୱିଚରଣକୋ, ତେସଂ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପନ୍ନକୋ । ଜିନୋତି ଜିଣ୍ଣୋ ଜରାୱସେନ ହୀନଧାତୁକୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଂ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୋ କିର ତଥାଭୂତୋ ଧମ୍ମମ୍ପି କସ୍ସଚି ନ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଆହା’’ତି । ଓଟ୍ଠୱଦନାଦିୱିପ୍ପକାରେ କତେପି ଖମନୱସେନ ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଲାଭିନ୍ତି ‘‘ସୋ ନ କୁମ୍ଭିମୁଖା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଅଲାଭହେତୁସମାୟୋଗେନ ଅଲାଭିଂ, ତତୋୟେୱ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲପରେତତାୟ ସୟନପରାୟନଂ ‘‘ସମଣଂ ପନ୍ନଭୂମୀ’’ତି ୱଦତି ।
ଆଜୀୱୱୁତ୍ତିସତାନୀତି ସତ୍ତାନଂ ଆଜୀୱଭୂତାନି ଜୀୱିକାୱୁତ୍ତିସତାନି । ପସୁଗ୍ଗହଣେନ ଏଳକଜାତି ଗହିତା, ମିଗଗ୍ଗହଣେନ ରୁରୁଗୱୟାଦିସବ୍ବମିଗଜାତି । ବହୂ ଦେୱାତି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିୱସେନ, ତେସଂ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ବହୂ ଦେୱା । ତତ୍ଥ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଏକଚ୍ଚଭେଦୋ ମହାସମୟସୁତ୍ତୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତାତି ଦୀପଦେସକୁଲୱଂସାଜୀୱାଦିୱିଭାଗୱସେନ ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତଭେଦା । ପିସାଚା ଏୱ ପେସାଚା । ତେ ଅପରପେତାଦୟୋ ମହନ୍ତମହନ୍ତା । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହମନ୍ଦାକିନିୟୋ କୁୱାଳିୟମୁଚଲିନ୍ଦନାମେନ ୱଦତି ।
ପୱୁଟାତି ପବ୍ବଗଣ୍ଠିକା । ପଣ୍ଡିତୋପି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, କସ୍ମା ? ସତ୍ତାନଂ ସଂସରଣକାଲସ୍ସ ନିୟତଭାୱତୋ । ଅପରିପକ୍କଂ ସଂସରଣନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଦିନା ପରିପାଚେତି ନାମ ସୀଘଂୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା । ପରିପକ୍କଂ କମ୍ମଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପତ୍ୱା ପତ୍ୱା କାଲେନ ପରିପକ୍କଭାୱାନାପାଦନେନ ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରୋତି ନାମ ।
ସୁତ୍ତଗୁଳେତି ସୁତ୍ତୱଟ୍ଟିୟଂ । ‘‘ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ପଲେତୀ’’ତି ଉପମାୟ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଖୀୟତେୱ, ନ ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢତୀତି ଦସ୍ସେତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପତ୍ତା ।
ଅଜିତକେସକମ୍ବଲୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୧.ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସୀସେନ ଦାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱଂ ୱଦତୀ’’ତି, ଦିନ୍ନଂ ପନ ଅନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁଂ କଥଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏସେୱ ନୟୋ ୟିଟ୍ଠଂ ହୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ମହାୟାଗୋତି ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ମହାଦାନଂ । ପାହୁନକସକ୍କାରୋତି ପାହୁନଭାୱେନ କାତବ୍ବସକ୍କାରୋ । ଫଲନ୍ତି ଆନିସଂସଫଲଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଞ୍ଚ । ୱିପାକୋତି ସଦିସଫଲଂ । ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥୀତି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନ ହୋତି । ଇଧଲୋକେ ଠିତସ୍ସାପି ପରଲୋକୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଧଲୋକେ ଠିତସ୍ସ କମ୍ମୁନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ପରଲୋକୋ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ସବ୍ବେତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେ ସତ୍ତା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଭୱେ, ୟୋନିଆଦୀସୁ ଚ ଠିତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଫଲାଭାୱୱସେନାତି ମାତାପିତୂସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀନଂ ଫଲସ୍ସ ଅଭାୱୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ମାତା, ନତ୍ଥି ପିତା’’ତି ୱଦତି, ନ ମାତାପିତୂନଂ, ନାପି ତେସୁ ଇଦାନି କୟିରମାନସକ୍କାରାସକ୍କାରାନଂ ଅଭାୱୱସେନ ତେସଂ ଲୋକପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତା । ପୁବ୍ବୁଳକସ୍ସ ୱିୟ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ କେୱଲୋ, ନ ଚୱିତ୍ୱା ଆଗମନପୁବ୍ବକୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୱିତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତୀ’’ତି । ସମଣେନ ନାମ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତେନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅକଥେତ୍ୱା ସଞ୍ଞତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଆହୋପୁରିସିକା ନାମ ସିୟା । କିଞ୍ହି ପରୋ ପରସ୍ସ କରିସ୍ସତି ? ତଥା ଚ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପାଦନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅୱସ୍ସୟୋ ଏୱ ନ ସିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋତି ଆହ ‘‘ୟେ ଇମଞ୍ଚ…ପେ॰… ପୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି ।
ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ । ୟଥା ପନ ମତ୍ତିକାୟ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଭାଜନଂ ମତ୍ତିକାମୟଂ, ଏୱଂ ଅୟଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ’’ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକପଥୱୀଧାତୂତି ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତା ପଥୱୀଧାତୁ । ବାହିରପଥୱୀଧାତୁନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ମହାପଥୱିଂ । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ବାହିରପଥୱିକାୟତୋ ତଦେକଦେସଭୂତା ପଥୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତା ଇଦାନି ଘଟାଦିଗତପଥୱୀ ୱିୟ ତମେୱ ବାହିରପଥୱିକାୟଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବସୋ ତେନ ନିବ୍ବିସେସତଂ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଜ୍ଜୁନ୍ନେନ ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ଗହିତଆପୋ ୱିୟ ୱସ୍ସୋଦକଭାୱେନ ପୁନପି ମହାସମୁଦ୍ଦମେୱ, ସୂରିୟରସ୍ମିତୋ ଗହିତଂ ଇନ୍ଦଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତତେଜୋ ୱିୟ ପୁନ ସୂରିୟରସ୍ମିଂ, ମହାୱାୟୁଖନ୍ଧତୋ ନିଗ୍ଗତମହାୱାତୋ ୱିୟ ତମେୱ ୱାୟୁଖନ୍ଧଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି ତେସଂ ୱିସୟାଭାୱାତି ୱଦନ୍ତି । ୱିସୟିଗହଣେନ ହି ୱିସୟାପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଗୁଣାଗୁଣପଦାନୀତି ଗୁଣଦୋସକୋଟ୍ଠାସା । ସରୀରମେୱ ପଦାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ସରୀରେନ ତଂତଂକିରିୟାୟ ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ଦବ୍ବନ୍ତି ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦତ୍ତୂ, ମୂଳ୍ହପୁଗ୍ଗଲା । ତେହି ଦତ୍ତୂହି ବାଲମନୁସ୍ସେହି । ‘‘ପରଲୋକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମତି ୟେସଂ, ତେ ଅତ୍ଥିକା, ତେସଂ ୱାଦୋତି ଅତ୍ଥିକୱାଦୋ, ତଂ ଅତ୍ଥିକୱାଦଂ ।
କମ୍ମଂପଟିବାହତି ଅକିରିୟୱାଦିଭାୱତୋ । ୱିପାକଂ ପଟିବାହତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିୟା ପଟିକ୍ଖିପନତୋ । ଉଭୟଂ ପଟିବାହତି ସବ୍ବସୋ ହେତୁପଟିବାହନେନେୱ ଫଲସ୍ସପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଉଭୟନ୍ତି ହି କମ୍ମଂ ୱିପାକଞ୍ଚାତି ଉଭୟଂ । ସୋ ହି ‘‘ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୦, ୨୨୭; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୨) ୱଦନ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିୟ ୱିପାକସ୍ସାପି ସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୱଚନତୋ ତଦୁଭୟଂ ପଟିବାହତି ନାମ । ୱିପାକୋ ପଟିବାହିତୋ ହୋତି ଅସତି କମ୍ମେ ୱିପାକାଭାୱତୋ । କମ୍ମଂ ପଟିବାହିତଂ ହୋତି ଅସତି ୱିପାକେ କମ୍ମସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ସରୂପେନ । ଉଭୟପ୍ପଟିବାହକାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଦୀପକଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାପି ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧଦିଟ୍ଠିକା ଏୱ ଉଭୟପଟିବାହକତ୍ତା । ଉଭୟପ୍ପଟିବାହକାତି ହି ହେତୁୱଚନଂ । ‘‘ଅହେତୁକୱାଦା ଚେୱା’’ତିଆଦି ପଟିଞ୍ଞାୱଚନଂ । ୟୋ ହି ୱିପାକପଟିବାହନେନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିକୋ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ କମ୍ମପଟିବାହନେନ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିକୋ, ଉଭୟପଟିବାହନେନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିକୋ ଚ ହୋତି । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଦୀପକଂ ଗନ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠନ୍ତି । ୱୀମଂସନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଚାରେନ୍ତି । ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୀମଂସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ୟଥାପରିକପ୍ପିତକମ୍ମଫଲାଭାୱାଦିକେ ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣେ । ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅନୁସ୍ସୱୂପଲଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ତଦାକାରପରିୱିତକ୍କନେହି ସୱିଗ୍ଗହେ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚିରକାଲପରିଚୟେନ ଏୱମେତନ୍ତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଭାୱୂପଗମନେନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ତଥାଗହିତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେନ ସମାଦିୟମାନା ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୂପତ୍ଥମ୍ଭିତା ଅତଂସଭାୱଂ ‘‘ତଂସଭାୱ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ମିଚ୍ଛାସତୀତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଂଲଦ୍ଧିସହଗତା ତଣ୍ହା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତୀତି ୟଥାସକଂ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱଟ୍ଠିତତାୟ ଅନେକଗ୍ଗତଂ ପହାୟ ଏକଗ୍ଗଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଚିତ୍ତସୀସେନ ମିଚ୍ଛାସମାଧି ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋପି ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଲଦ୍ଧଭାୱନାବଲୋ ଈଦିସେ ଠାନେ ସମାଧାନପତିରୂପକିଚ୍ଚକରୋୟେୱ, ୱାଳୱିଜ୍ଝନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀତି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେନାକାରେନ ପୁବ୍ବଭାଗିୟେସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେ ଜୱନୱାରେ ସତ୍ତ ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ପଠମେ ଜୱନେ ସତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୂତି ଧମ୍ମସଭାୱଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ନ ପନ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତେସଂ ତିକିଚ୍ଛା କେନଚି ସକ୍କା କାତୁଂ ।
ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେସୁ । କୋଚି ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତୀତି ୟସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅଭିନିୱେସୋ ଆସେୱନା ଚ ପୱତ୍ତା, ସୋ ଏକମେୱ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତି । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁପି ୱା ଅଭିନିୱେସୋ ଆସେୱନା ଚ ପୱତ୍ତା, ସୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣିପି ଓକ୍କମତି, ଏତେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ଉଭୟପଟିବାହକତାମୁଖେନ ଦୀପିତା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିକତା, ସା ପୁବ୍ବଭାଗିୟା । ୟା ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିଭୂତା, ସା ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗମସିଦ୍ଧିତୋ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣାନଂ ୱିୟ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସଙ୍କିଣ୍ଣା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଓକ୍କନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିନା ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ସମାନବଲତଂ ସମାନଫଲତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ତିସ୍ସୋପି ଚେତା ଏକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଏୱ, ଏକାୟ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିକାୟୋ ହୋନ୍ତି । ‘‘ୱଟ୍ଟଖାଣୁ ନାମେସା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ‘‘କିଂ ପନେସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପୀତି ? ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ନିୟତୋ, ଆସେୱନୱସେନ ପନ ଭୱନ୍ତରେପି ତଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ରୋଚେତି ୟେୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୨୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଞ୍ହି ନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ, ନ କୁସଲଂ ୱିୟ ସବଲଂ ମହାବଲଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ ସିୟା, ନ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁଜୋତନା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆସେୱନୱସେନ ପନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋପି ନିମୁଗ୍ଗୋ ଏୱ ବାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁଜୋତନା । ୟାଦିସେ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୟଂ ତଂ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ପୁନ କଦାଚି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ତତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନମସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଏୱରୂପସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସଂସାରଖାଣୁଭାୱସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ଅପଣ୍ଣକଜାତୋ, ତସ୍ମା । ଭୂତିକାମୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ୱଡ୍ଢିକାମୋ ।
ପକୁଧକଚ୍ଚାୟନୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୪.ଅକତାତି ସମେନ ୱିସମେନ ୱା କେନଚି ହେତୁନା ନ କତା ନ ୱିହିତା । କତୱିଧୋ କରଣୱିଧି ନତ୍ଥି ଏତେସନ୍ତି ଅକତୱିଧାନା। ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଲୋକେ କେନଚି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ନେସଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତାତି କସ୍ସଚି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦେୱସ୍ସ, ଇସ୍ସରାଦିନୋ ୱା ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତା । ଅନିମ୍ମାପିତା କସ୍ସଚି ଅନିମ୍ମାପିତା । ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦) ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ୱଞ୍ଝାତି ୱଞ୍ଝପସୁୱଞ୍ଝତାଲାଦୟୋ ୱିୟ ଅଫଲା, କସ୍ସଚି ଅଜନକାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ପଥୱିକାୟାଦୀନଂ ରୂପାଦିଜନକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପସଦ୍ଦାଦୟୋ ହି ପଥୱିକାୟାଦୀହି ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଠିତାତି କୂଟଟ୍ଠା, ୟଥା ପବ୍ବତକୂଟଂ କେନଚି ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, କସ୍ସଚି ଚ ଅନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଏୱମେତେ ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟମିଦଂ ‘‘ବୀଜତୋ ଅଙ୍କୁରାଦି ଜାୟତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ତତୋ ନିକ୍ଖମତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞତୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧି ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଠିତତ୍ତାତି ନିବ୍ବିକାରାଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା । ନ ଚଲନ୍ତୀତି ୱିକାରଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିକାରାଭାୱତୋ ହି ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତତା । ଅନିଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ଅୱଟ୍ଠାନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱିପରିଣମନ୍ତୀ’’ତି । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତ୍ତା ଏୱ ହି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତି । ସତି ହି ୱିକାରଂ ଆପାଦେତବ୍ବତାୟ ବ୍ୟାବାଧକତାପି ସିୟା, ତଥା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ ଅନୁଗ୍ଗାହକତାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ନାଲନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱୀ ଏୱ କାୟେକଦେସତ୍ତା ପଥୱିକାୟୋ । ଜୀୱସତ୍ତମାନଂ କାୟାନଂ ନିଚ୍ଚତାୟ ନିବ୍ବିକାରଭାୱତୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବତା, ନ ଘାତେତବ୍ବତା ଚାତି ନେୱ କୋଚି ହନ୍ତା ୱା ଘାତେତା ୱା, ତେନେୱାହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ତ୍ୱେୱ କାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଦି କୋଚି ହନ୍ତା ନତ୍ଥି, କଥଂ ସତ୍ଥପ୍ପହାରୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ମୁଗ୍ଗରାସି ଆଦୀସୂ’’ତିଆଦି । କେୱଲଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ହନନଘାତନାଦି ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥେୱ କାୟାନଂ ଅୱିକୋପନୀୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୭. ଚତ୍ତାରୋ ୟାମା ଭାଗା ଚତୁୟାମା, ଚତୁୟାମା ଏୱ ଚାତୁୟାମା, ଭାଗତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ୟାମ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ରତ୍ତିୟା ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି। ସୋ ପନେତ୍ଥ ଭାଗୋ ସଂୱରଲକ୍ଖଣୋତି ଆହ ‘‘ଚାତୁୟାମସଂୱୁତୋତି ଚତୁକୋଟ୍ଠାସେନ ସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ’’ତି । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସବ୍ବସୀତୋଦକୋତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସବ୍ବସୀତୋଦକପରିଭୋଗୋ । ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ୟୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସଂୱରଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧୁତପାପୋତି ସବ୍ବେନ ନିଜ୍ଜରଲକ୍ଖଣେନ ପାପୱାରଣେନ ୱିଧୁତପାପୋ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଖେପନେନ ମୋକ୍ଖପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମକ୍ଖୟଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ତଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ । କୋଟିପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ମୋକ୍ଖାଧିଗମେନେୱ ଉତ୍ତମମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ୟତତ୍ତୋତି କାୟାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସଂୟମେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସଂୟତଚିତ୍ତୋ । ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ନିସ୍ସେସତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ । ସାସନାନୁଲୋମଂ ନାମ ପାପୱାରଣେନ ୟୁତ୍ତତା । ତେନାହ ‘‘ଧୁତପାପୋ’’ତିଆଦି । ଅସୁଦ୍ଧଲଦ୍ଧିତାୟାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଜୀୱୋ, ସୋ ଚ ସିୟା ନିଚ୍ଚୋ, ସିୟା ଅନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଏୱମାଦିଅସୁଦ୍ଧଲଦ୍ଧିତାୟ। ସବ୍ବାତି କମ୍ମପକତିୱିଭାଗାଦିୱିସୟା ସବ୍ବା ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟୋ । ଦିଟ୍ଠିୟେ ୱାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଜାତା ।
ସଞ୍ଚୟବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୯-୧୮୧.ଅମରାୱିକ୍ଖେପେୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱାତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧-୬୩) ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ୱିକ୍ଖେପବ୍ୟାକରଣଭାୱତୋ, ତଥେୱ ଚେତ୍ଥ ୱିକ୍ଖେପୱାଦସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ।
ପଠମସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା
୧୮୩.ୟଥା ତେ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଇଦାନି ମୟା ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ତୱ ଚିତ୍ତେ ରୋଚେୟ୍ୟ । ଘରଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଜାତୋ ଅନ୍ତୋଜାତୋ । ଧନେନ କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋ । ବନ୍ଧଗ୍ଗାହଗହିତୋ କରମରାନୀତୋ । ସାମନ୍ତି ସୟମେୱ । ଦାସବ୍ୟନ୍ତି ଦାସଭାୱଂ । କୋଚି ଦାସୋପି ସମାନୋ ଅଲସୋ କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମକାରୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଅନଲସୋ କମ୍ମକରଣସୀଲୋୟେୱା’’ତି । ପଠମମେୱାତି ଆସନ୍ନତରଟ୍ଠାନୂପସଙ୍କମନତୋ ପଗେୱ ପୁରେତରମେୱ । ପଚ୍ଛାତି ସାମିକସ୍ସ ନିପଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଛା । ସୟନତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତେତି ରତ୍ତିୟା ୱିଭାୟନୱେଲାୟ ସେୟ୍ୟତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତେ । ପଚ୍ଚୂସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତୀତାୟ ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟାୱ ସାମିନୋ ରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନନ୍ତି ଅପରାୟ ପଦୋସୱେଲାୟଂ ୟାୱ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ । କିଂ କାରନ୍ତି କିଂ କରଣୀୟଂ, କିଂକାରଭାୱତୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାତବ୍ବୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦେୱୋ ୱିୟାତି ଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିସମନ୍ନାଗତୋ ପଧାନଦେୱୋ ୱିୟ । ସୋ ୱତସ୍ସାହନ୍ତି ସୋ ୱତ ଅସ୍ସଂ ଅହଂ । ସୋ ରାଜା ୱିୟ ଅହମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟଂ, କଥଂ ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟଂ, ୟଦି ପୁଞ୍ଞାନି ଉଳାରାନି କରେୟ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ସୋ ୱତସ୍ସ’ସ୍ସ’’ନ୍ତି ପାଠେ ସୋ ରାଜା ଅସ୍ସ ଅହଂ ଅସ୍ସଂ ୱତ, ୟଦି ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ଅୟମେୱତ୍ଥୋ’’ତି । ଅସ୍ସନ୍ତି ଉତ୍ତମପୁରିସପ୍ପୟୋଗେ ଅହଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି । ୟାୱଜୀୱଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ଦାତୁନ୍ତି ୟାୱଜୀୱଂ ଦାନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋପି ୟଂ ରାଜା ଏକଂ ଦିୱସଂ ଦେତି, ତତୋ ସତଭାଗମ୍ପି ଦାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି । ତସ୍ମା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟଂ ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱାତି ୟୋଜନା ।
କାୟେନସଂୱୁତୋତି କାୟେନ ସଂୱରିତବ୍ବଂ କାୟଦ୍ୱାରେନ ପୱତ୍ତନକଂ ପାପଧମ୍ମଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କାୟେନ ପିହିତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଘାସଚ୍ଛାଦନେନ ପରମତାୟାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନପରିୟେସନେ ସଲ୍ଲେଖୱସେନ ପରମତାୟ, ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱେ ସଣ୍ଠିତୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନମେୱ ୱା ପରମଂ ପରା କୋଟି ଏତସ୍ସ, ନ ତତୋ ପରଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଜାତଂ ପରିୟେସତି ପଚ୍ଚାସିସତି ଚାତି ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତା, ତସ୍ସା ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ । ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକତୋ ପୱିୱିତ୍ତେ ଠିତକାୟାନଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନନ୍ତି ଝାନାଭିରତାନଂ । ତାୟ ଏୱ ଝାନାଭିରତିୟା ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ୱୋଦାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତତାୟ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ । କିଲେସୂପଧିଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମେନ ନିରୁପଧୀନଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନନ୍ତି ଅଧିଗତନିବ୍ବାନାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ୱିୱେକୋ ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ୱିୱେକେହି ସହାପି ପତ୍ତବ୍ବୋ ୱିନାପି, ତଥା ଦୁତିୟୋ । ତତିୟୋ ପନ ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ସହେୱ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ୱିନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗଣେ ଜନସମାଗମେ ସନ୍ନିପତନଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକା, ତଂ ପହାୟ ଏକୋ ୱିହରତି ଚରତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅସହାୟତ୍ତା । ଚିତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ସନ୍ନିପତନଂ ଚିତ୍ତକିଲେସସଙ୍ଗଣିକା, ତଂ ପହାୟ ଏକୋ ୱିହରତି କିଲେସୱସେନ ଅସହାୟତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା, ଗୋତ୍ରଭୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତତ୍ତା ନ ତେସଂ ୱସେନ ସାତିସୟା ନିବ୍ବୁତିସୁଖସମ୍ଫୁସନା, ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱସେନ ସାତିସୟାତି ଆହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା’’ତି । ଫଲପରିୟୋସାନୋ ହି ନିରୋଧୋତି ।
୧୮୪.ଅଭିହରିତ୍ୱାତି ଅଭିମୁଖୀଭାୱେନ ନେତ୍ୱା । ‘‘ଅହଂ ଚୀୱରାଦୀହି ପୟୋଜନଂ ସାଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନସେସୋ । ସପ୍ପାୟନ୍ତି ସବ୍ବଗେଲଞ୍ଞପହରଣୱସେନ ଉପକାରାୱହଂ । ଭାୱିନା ଅନତ୍ଥତୋ ପରିପାଲନୱସେନ ଗୋପନା ରକ୍ଖାଗୁତ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିସେଧୱସେନ ଆୱରଣଗୁତ୍ତି ।
ଦୁତିୟସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା
୧୮୬.କସତୀତି କସିଂ କରୋତି । ଗହପତିକୋତି ଏତ୍ଥ କ-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଏକଗେହମତ୍ତେ ଜେଟ୍ଠକୋ’’ତି, ତେନ ଅନେକକୁଲଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କରଂ କରୋତୀତି କରଂ ସମ୍ପାଦେତି । ୱଡ୍ଢେତୀତି ଉପରୂପରି ସମ୍ପାଦନେନ ୱଡ୍ଢେତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପମ୍ପି ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲଟୁକିକୋପମସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୧, ୧୫୨) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଉଦାୟି, ପୁରିସୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସକୋ ଅନାଳ୍ହିୟୋ, ତସ୍ସସ୍ସ ଏକଂ ଅଗାରକଂ ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗଂ କାକାତିଦାୟିଂ ନପରମରୂପ’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ୟଦି ଅପ୍ପମ୍ପି ଭୋଗଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ, କସ୍ମା ଦାସୱାରେ ଭୋଗଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାସୱାରେ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଥା ଚ ଦାସସ୍ସ ଭୋଗାପି ଅଭୋଗା ପରାୟତ୍ତଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଞାତୟୋ ପୀତି ଦାସୱାରେ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଗ୍ଗହଣମ୍ପି ନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଣୀତତରସାମଞ୍ଞଫଲୱଣ୍ଣନା
୧୮୯.ଏୱରୂପାହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦାସକସ୍ସକୂପମାସଦିସାହି ଉପମାହି ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଦୀପେତୁଂ ପହୋତି ଭଗୱା ସକଲମ୍ପି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଅନନ୍ତପଟିଭାନତାୟ ୱିଚିତ୍ତନୟଦେସନଭାୱତୋ । ତଥାପୀତି ସତିପି ଦେସନାୟ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରାଧିକନାନାନୟୱିଚିତ୍ତଭାୱେ ।
ଏକତ୍ଥମେତଂ ପଦଂ ସାଧୁସଦ୍ଦସ୍ସେୱ କ-କାରେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତେନେୱ ସାଧୁକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ସାଧୁ-ସଦ୍ଦୋ ଉଦାହଟୋ । ଆୟାଚନେତି ଅଭିମୁଖୟାଚନେ, ଅଭିପତ୍ଥନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନେ। ସମ୍ପହଂସନେତି ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣୱସେନ ହଂସନେ ତୋସନେ, ଉଦଗ୍ଗତାକରଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମରୁଚୀତି ପୁଞ୍ଞକାମୋ । ପଞ୍ଞାଣୱାତି ପଞ୍ଞୱା । ଅଦ୍ଦୁବ୍ଭୋତି ଅଦୂସକୋ, ଅନୁପଘାତକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞଫଲେପି । ଅୟଂ ସାଧୁ-ସଦ୍ଦୋ । ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେତି ସକ୍କଚ୍ଚ କିରିୟାୟଂ । ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତି ଆଣାପନେ । ‘‘ସୁଣୋହି ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ସାଧୁକ-ସଦ୍ଦେନ ସୱନମନସିକାରାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟା ୱିୟ ତଦାଣାପନମ୍ପି ଜୋତିତଂ ହୋତି, ଆୟାଚନତ୍ଥତା ୱିୟ ଚସ୍ସ ଆଣାପନତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁନ୍ଦରେପୀତି ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେପି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସାଧୁକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥତ୍ତୟେନ ପକାସିତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମନସି କରୋହୀତି ଏତ୍ଥ ମନସିକାରୋ ନ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦନଲକ୍ଖଣୋ, ଅଥ ଖୋ ୱୀଥିପଟିପାଦନଜୱନପଟିପାଦନମନସିକାରପୁବ୍ବକଂ ଚିତ୍ତେ ଠପନଲକ୍ଖଣୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ । ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ ସୱନେ ନିୟୋଜନୱସେନ କିରିୟନ୍ତରପଟିସେଧନଭାୱତୋ, ସୋତଂ ଓଦହାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ ଅଞ୍ଞଚିନ୍ତାପଟିସେଧନତୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ ‘‘ସାଧୁକ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧାରଣୂପପରିକ୍ଖାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତୁଲନତୀରଣାଦିକେ, ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଧେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସଭାୱନିରୁତ୍ତି । ସହ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନାତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାତ୍ଥୋତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅନୁଧାତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିକୋ। ତେନ ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରୋତିଆଦୀସୁ ଧମ୍ମୋ ନାମ ତନ୍ତି । ଦେସନା ନାମ ତସ୍ସା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନା । ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୋ ନାମ ତନ୍ତିୟା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ୟସ୍ମା ଚେତେ ଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ଥପ୍ପଟିୱେଧା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ, ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦେସନାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା, ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ, ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦେସନଂ ନାମ ଉଦ୍ଦିସନଂ, ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସନଂ ଭାସନନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ କଥନଞ୍ହି ଭାସନଂ, ତେନାହ ‘‘ଦେସେସ୍ସାମୀତି…ପେ॰… ୱିତ୍ଥାରଦୀପନ’’ନ୍ତି ।
ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତପଦେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋତି ସାଳିକାୟ ଆଲାପୋ ୱିୟ ମଧୁରୋ କଣ୍ଣସୁଖୋ ପେମନୀୟୋ । ପଟିଭାନନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ । ଉଦୀରୟୀତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତି, ୱୁଚ୍ଚତି ୱା ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉସ୍ସାହଜାତୋତି ଏୱଂ ‘‘ସୁଣୋହି ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହି ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ କିର ଭଗୱା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେସେସ୍ସତି, ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ।
୧୯୦.‘‘ଇଧା’’ତି ଇମିନା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅଧିକରଣଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେସାପଦେସେ ନିପାତୋ’’ତି । ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଇଧସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ ୟଥାୱିସେସିତବ୍ବଂ ଇଧ-ସଦ୍ଦଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) । ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା। ସେସପଦଦ୍ୱୟେ ପନ ପଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନମତ୍ତେନ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେତି ହି ଜାତିଖେତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ଅୟଂ ଚକ୍କୱାଳୋ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସମଣୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ । ଦୁତିୟୋ ସମଣୋତି ସକଦାଗାମୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କତମୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ସମଣୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । ‘‘କତମୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । ଓକାସନ୍ତି କଞ୍ଚି ପଦେସଂ । ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସାତି ଇମିସ୍ସା ଏୱ ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ।
ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ ଓକାସାପଦିସନସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ଅବୋଧନତୋ । ଅରହନ୍ତି ଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ୱିତ୍ଥାରିତାତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ଥତୋ ୱିତ୍ଥାରଣଂ ସଦ୍ଦମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ୟସ୍ମା । ‘‘ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଉଦାନଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ, (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ଅରହନ୍ତି ଆଦୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ଅପରେହି ପକାରେହି ୱିତ୍ଥାରିତା, ତସ୍ମାତେସୁ ୱୁତ୍ତାନୟେନପି ସୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୨୯, ୧୩୦) ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥାଗତସ୍ସ ସତ୍ତନିକାୟନ୍ତୋଗଧତାୟ ‘‘ଇଧ ପନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥାୟଂ ୟସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଓକାସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଥାଗତୋ ନ ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ସାରପ୍ପତ୍ତାତି କୁଲଭୋଗିସ୍ସରିୟାଦିୱସେନ ସାରଭୂତା । ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାତି ବ୍ରହ୍ମାୟୁପୋକ୍ଖରସାତିଆଦିବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦିଗହପତିକା ଚ ।
‘‘ସୁଜାତାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ପଠମୋ ୱିକପ୍ପୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଆସନ୍ନତରପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଆସନ୍ନତରାୟ ହି ପଟିପତ୍ତିୟା ଠିତୋ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି’’ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା, ପଗେୱ ପଟିପତ୍ତିୟା ମତ୍ଥକେ ଠିତୋ । ଦୁତିୟୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୱହପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସନ୍ନପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ, ତତିୟୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମ ପାରିପୂରିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ । ନ ହି ମହାସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତିଭୱୂପପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଚତୁତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମାରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ବୋଧିୟା ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ହି ୱିଞ୍ଞୂହି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା । ୟଥା ପନ ସନ୍ଦନ୍ତି ନଦିୟୋତି ସନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦମୁପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ, ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦମୁପାଦାୟ ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱନ୍ତି ଚତୂସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
ସୋ ଭଗୱାତି ୟୋ ‘‘ତଥାଗତୋ ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା କିତ୍ତିତଗୁଣୋ, ସୋ ଭଗୱା । ‘‘ଇମଂ ଲୋକ’’ନ୍ତି ନୟିଦଂ ମହାଜନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅନୱସେସଂ ପରିୟାଦାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ପଜାତତ୍ତାତି ୟଥାସକଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା । ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପାରିସେସଞାୟେନ ଇତରେସଂ ପଦନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ସଦେୱକନ୍ତି ଚ ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ । ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ସୋ ଜାତୋ, ତଂନିୱାସୀ ଚ । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକ…ପେ॰… ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ, ଅସମିତାବାହିତପାପାନଞ୍ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ଗହିତତ୍ତା । କାମଂ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତୱିସୟୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତୁଲ୍ୟୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ତେସଂ, ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗେପି ଅୟଂ ସମାସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନତୋ ପଜାଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ।
ଅରୂପିନୋ ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତା ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱାତି ଇମଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୧୭) । ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ ଗହିତୋ ତସ୍ସ ସୱିସେସଂ ମାରସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନତୋ । ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଗହିତୋ ଅରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ଚତୁପରିସୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟାଦିଚତୁପରିସୱସେନ, ଇତରା ପନ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସମାରକାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ଏୱାତି । ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ନାଗଗରୁଳାଦିଭେଦୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ଅଭାଗସୋ ଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ । ପଞ୍ଚସୁ ହି ଗତୀସୁ ଦେୱଗତିପରିୟାପନ୍ନାୱ ସେଟ୍ଠା, ତତ୍ଥାପି ଅରୂପିନୋ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତକିଲେସଦୁକ୍ଖତାୟ, ସନ୍ତପଣୀତଆନେଞ୍ଜୱିହାରସମଙ୍ଗିତାୟ, ଅତିଦୀଘାୟୁକତାୟାତି ଏୱମାଦୀହି ୱିସେସେହି ଅତିୱିୟ ଉକ୍କଟ୍ଠା । ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ’’ତିଆଦି ଦସସହସ୍ସିୟଂ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱସେନ ୱଦତି । ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଭାୱାନୁକ୍କମୋତି ଭାୱୱସେନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ ।
ତୀହାକାରେହୀତି ଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମସହିତତାସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ପକାରେହି । ତୀସୁ ପଦେସୂତି ‘‘ସଦେୱକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ । ତେନ ତେନାକାରେନାତି ସଦେୱକତ୍ତାଦିନା ତେନ ତେନ ପକାରେନ । ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ପୋରାଣା ପନାହୂତି ୟୋଜନା ।
ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅଭିଜାନିତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅନୁମାନଉପମାନଅତ୍ଥାପତ୍ତିଆଦିପଟିକ୍ଖେପୋ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ହି ସବ୍ବପଚ୍ଚକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ।
ଅନୁତ୍ତରଂୱିୱେକସୁଖନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ, ତେନ ଠିତିମିସ୍ସାପି [ୱୀଥିମିସ୍ସାପି (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ) ଧିତିମିସ୍ସାପି (କ)] କଦାଚି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ହୋତୀତି ହିତ୍ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପରିସା ସାଧୁକାରଂ ୱା ଦେତି, ୟଥାସୁତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ ଖଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ୱା ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ, ନେୟ୍ୟସ୍ସ ୱା ୱସେନ ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ କଲ୍ୟାଣତା ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ, ନିୟ୍ୟାନିକତା ଚ ସବ୍ବସୋ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱେନେୱାତି ଆହ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା’’ତି । ଦେସକାୟତ୍ତେନ ଆଣାଦିୱିଧିନା ଅଭିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ ଦେସନାତି ସା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୟ ତାୱ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପି ଗାଥାୟା’’ତିଆଦି । ନିଦାନନିଗମନାନିପି ସତ୍ଥୁନୋ ଦେସନାୟ ଅନୁୱିଧାନତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧାନି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନିଦାନମାଦି, ଇଦଂ ଏୱୋଚାତି ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ।
ସାସିତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତେନ ୟଥାପରାଧାଦିସାସିତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁସାସନଂ ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦିୱସେନ ୱିନୟନଂ ସାସନନ୍ତି ତଂ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା’’ତିଆଦି । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସୀଲସ୍ସ, ସମଥୱିପସ୍ସନାନଞ୍ଚ ସୀଲଦିଟ୍ଠୀନଂ ଆଦିଭାୱୋ ତଂ ମୂଲକତ୍ତା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିଗମେନ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭାୱୋ ୱିୟ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଆରବ୍ଭନିପ୍ଫତ୍ତୀନଂ ୱେମଜ୍ଝତ୍ତାପି ମଜ୍ଝଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ମଜ୍ଝଂ ନାମା’’ତି । ଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ ସଉପାଦିସେସତାୱସେନ, ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ ଅନୁପାଦିସେସତାୱସେନ । ଇଦାନି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସାସନସ୍ସ ପରିୟୋସାନତଂ ଆଗମେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତଦତ୍ଥମିଦ’’ନ୍ତିଆଦି ଆହ । ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱଚନତୋ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କତାୱଧିସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ ଗାଥାୱସେନ, ସୁତ୍ତୱସେନ ଚ ୱୱତ୍ଥିତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ, ୟୋ ଇଧ ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥୋ ୱିସେସତୋ ସୀଲାଦି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସୀଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ସସମ୍ଭାରଂ ସୀଲଂ ଗହିତଂ, ତଥା ମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ସସମ୍ଭାରୋ ମଗ୍ଗୋତି ତଦୁଭୟୱସେନ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟତ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ପରିୟାଦିୟତି । ତେନାତି ସୀଲାଦିଦସ୍ସନେନ । ଅତ୍ଥୱସେନ ହି ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କଥିକସଣ୍ଠିତୀତି କଥିକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ କଥନୱସେନ ସମୱଟ୍ଠାନଂ ।
ନ ସୋ ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତି ନିୟ୍ୟାନତ୍ଥୱିରହତୋ ତସ୍ସା ଦେସନାୟ । ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିୟୁତ୍ତା ୱାତି ସିଥିଲାଦିଭେଦେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଏକପ୍ପକାରେମେୱ, ଦ୍ୱିପକାରେମେୱ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ୟୁତ୍ତା ୱା ଦମିଳଭାସା ୱିୟ। ୱିୱଟକରଣତାୟ ଓଟ୍ଠେ ଅଫୁସାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବତୋ ସବ୍ବନିରୋଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା କିରାତଭାସା ୱିୟ । ସବ୍ବସ୍ସେୱ [ସବ୍ବତ୍ଥେୱ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ ୧)] ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟୟୁତ୍ତତାୟ ସବ୍ବୱିସ୍ସଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ସୱରଭାସା [ୟୱନଭାସା (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ)] ୱିୟ । ସବ୍ବସ୍ସେୱ [ସବ୍ବତ୍ଥେୱ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ)] ସାନୁସାରତାୟ ସବ୍ବନିଗ୍ଗହିତବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ପାରସିକାଦିମିଲକ୍ଖୁଭାସା ୱିୟ । ସବ୍ବାପେସା ବ୍ୟଞ୍ଜନେକଦେସୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନାତି କତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
ଠାନକରଣାନି ସିଥିଲାନି କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ଅକ୍ଖରଂ ପଞ୍ଚସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ପଠମତତିୟନ୍ତି ଏୱମାଦି ସିଥିଲଂ । ତାନି ଅସିଥିଲାନି କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ଅକ୍ଖରଂ ୱଗ୍ଗେସୁ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଏୱମାଦି ଧନିତଂ । ଦ୍ୱିମତ୍ତକାଲଂ ଦୀଘଂ । ଏକମତ୍ତକାଲଂ ରସ୍ସଂ ତଦେୱ ଲହୁକଂ । ଲହୁକମେୱ ସଂୟୋଗପରଂ, ଦୀଘଞ୍ଚ ଗରୁକଂ । ଠାନକରଣାନି ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ନିଗ୍ଗହିତଂ । ପରେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ । ତଥା ନସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ । ଠାନକରଣାନି ନିସ୍ସଟ୍ଠାନି କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ୱିମୁତ୍ତଂ । ଦସଧାତି ଏୱଂ ସିଥିଲାଦିୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ଅକ୍ଖରୁପ୍ପାଦକଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେନ ପଭେଦୋ । ସବ୍ବାନି ହି ଅକ୍ଖରାନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଚାତି ।
ଅମକ୍ଖେତ୍ୱାତି ଅମିଲେଚ୍ଛେତ୍ୱା, ଅୱିନାସେତ୍ୱା, ଅହାପେତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ୟମତ୍ଥଂ ଞାପେତୁଂ ଏକଂ ଗାଥଂ, ଏକଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା ଦେସେତି, ତମତ୍ଥଂ ତାୟ ଦେସନାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ ଏୱ ଦେସେତୀତି ଆହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି । ଇଧ କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସୱାଚକୋ, ନ ଅୱୋମିସ୍ସକାଦିୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ସକଲାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣଂ, ତଂ ପନ କେନଚି ଊନଂ, ଅଧିକଂ ୱା ନ ହୋତୀତି ‘‘ଅନୂନାଧିକୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦତ୍ଥଂ ଦେସିତୋ, ତସ୍ସ ସାଧକତ୍ତା ଅନୂନତା ୱେଦିତବ୍ବା, ତବ୍ବିଧୁରସ୍ସ ପନ ଅସାଧକତ୍ତା ଅନଧିକତା । ସକଲନ୍ତି ସବ୍ବଭାଗୱନ୍ତଂ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ, ତେନାହ ‘‘ଏକଦେସନାପି ଅପରିପୁଣ୍ଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଦେସନା ହୋତି ତଣ୍ହାୟ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା । ଲୋକାମିସଂ ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ତତ୍ଥ ଅଗଧିତଚିତ୍ତତାୟ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖୋ । ହିତଫରଣେନାତି ହିତୂପସଂହାରେନ । ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ କରଣଭୂତାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ । ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନାତି ସକଲସଂକିଲେସତୋ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ଉଦ୍ଧରଣାକାରାୱଟ୍ଠିତେନ ଚିତ୍ତେନ, କାରୁଣାଧିପ୍ପାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସାମେୱ, ଏୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ସମାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱତଂ । ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତତାୟ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଦାନଂ । ମଚ୍ଛରିୟଲୋଭାଦିନିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ । ଇଦ୍ଧୀତି ଦେୱିଦ୍ଧି । ଜୁତୀତି ପଭା, ଆନୁଭାୱୋ ୱା । ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ମହତା ବଲେନ ଚ ୱୀରିୟେନ ଚ ସମନ୍ନାଗମୋ । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସେଟ୍ଠା ଚରିୟାତି କତ୍ୱା । ଏସ ନୟୋ ସେସେପି ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲଂ ସାସନଂ ଇଧ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ତସ୍ମା । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣାନି ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି…ପେ॰… ପକାସେତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଆହ ।
୧୯୧.ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସମ୍ପଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିଗୁଣସମ୍ପଦଂ, ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତମାନସ୍ସେୱ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି, ନ ମାନଜାତିକସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ନିହତମାନତ୍ତା’’ତି । ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତାତି ବହୁଲଭାୱତୋ । ଭୋଗାରୋଗ୍ୟାଦିୱତ୍ଥୁକା ମଦା ସୁପ୍ପହେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୱତ୍ଥାନତୋ, ନ ତଥା କୁଲୱିଜ୍ଜାମଦା, ତସ୍ମା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାନଂ ପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି ଜାତିୱିଜ୍ଜା ନିସ୍ସାୟ ମାନଜପ୍ପନଂ ଦୁପ୍ପଜହନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି…ପେ॰… ମାନଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ୱିଜାତିତାୟାତି ନିହୀନଜାତିତାୟ । ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସୀଲୱସେନ ହି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା, ପତିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ୱା ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପତିଟ୍ଠାୟ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ । ସା ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ନାମ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା ସୁଜାତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଦୁଜ୍ଜାତା ।
ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ରାଗାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପହାନଦୀପନତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ସବ୍ବସୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାୱସେନ ସଦ୍ଦହତି । ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକାନଞ୍ହି ଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଗ୍ଗହଣପୁବ୍ବିକା ସଦ୍ଧା ସିଦ୍ଧି ଧମ୍ମପ୍ପମାଣଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନଭାୱତୋ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା, ୟୋ ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଧମ୍ମୋ’’ତି ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ଜାୟମ୍ପତିକାତି ଘରଣୀପତିକା । କାମଂ ‘‘ଜାୟମ୍ପତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଘରସାମିକଘରସାମିନୀୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ଗହଣଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ସ ପନ ପୁରିସସ୍ସ ଅନେକା ପଜାପତିୟୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏକାୟାପି ସଂୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗାଦିନା ସକିଞ୍ଚନଟ୍ଠେନ, ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ଆଦିନା ସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ରାଗରଜାଦୀନଂ ଆଗମନପଥତାପି ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନତା ଏୱାତି ଦ୍ୱେପି ୱଣ୍ଣନା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନାତି ଅସ୍ସଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଭାୱେନ । ଏୱଂ ଅକୁସଲକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତୀନଂ ଠାନଭାୱେନ ଘରାୱାସପବ୍ବଜ୍ଜାନଂ ସମ୍ବାଧବ୍ଭୋକାସତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଭାୱେନ ତେସଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସଙ୍ଖେପକଥାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଦୁଦ୍ଧାରଂ ଅକତ୍ୱା ସମାସତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ଏକମ୍ପି ଦିୱସନ୍ତି ଏକଦିୱସମତ୍ତମ୍ପି । ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱାତି ଦୁକ୍କଟମତ୍ତସ୍ସପି ଅନାପଜ୍ଜନେନ ଅଖଣ୍ଡିତଂ କତ୍ୱା । କିଲେସମଲେନ ଅମଲୀନନ୍ତି ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିନା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା । ପରିୟୋଦାତଟ୍ଠେନ ନିମ୍ମଲଭାୱେନ ସଙ୍ଖଂ ୱିୟ ଲିଖିତଂ ଧୋତନ୍ତି ସଙ୍ଖଲିଖିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝାୱସତା’’ତି ପଦପ୍ପୟୋଗେନ ‘‘ଅଗାର’’ନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗାରମଜ୍ଝେ’’ତି । କସାୟେନ ରତ୍ତାନି ୱତ୍ଥାନି କାସାୟାନୀତି ଆହ ‘‘କସାୟରସପୀତତାୟା’’ତି । ପରିଦହିତ୍ୱାତି ନିୱାସେତ୍ୱା ଚେୱ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ । ଅଗାରୱାସୋ ଅଗାରଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢିଆୱହଂ ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ ।
୧୯୨.ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଭୋଗସମୁଦାୟୋ । ଆବନ୍ଧନଟ୍ଠେନାତି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପେମୱସେନ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ । ‘‘ଅମ୍ହାକମେତେ’’ତି ଞାୟନ୍ତୀତି ଞାତୀ । ପିତାମହପିତୁପୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପରିୱଟ୍ଟୋ ।
୧୯୩.ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ପିହିତକାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୋ, ତଥାଭୂତୋ ଚ ୟସ୍ମା ତେନ ସଂୱରେନ ଉପେତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ତସ୍ସେୱ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସମନ୍ନାଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୂତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନଅନୁଖୁଦ୍ଦକେସୁ ଚେୱ ସହସା ଉପ୍ପନ୍ନଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଚ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ଆଦିୟିତ୍ୱା । ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି ପାଠେ । ସଙ୍ଖେପୋତି ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା । ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪) ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ, ତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪) ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଆଚାରଗୋଚରଗ୍ଗହଣେନେୱାତି ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନେନେୱ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲେ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେ ଗହିତେପୀ’’ତି । ଅଧିକୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ…ପେ॰… କୁସଲେନାତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବସୋ ଅନେସନପ୍ପହାନେନ ଅନୱଜ୍ଜେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ‘‘କତମେ ଚ ଥପତି କୁସଲା ସୀଲା କୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ କୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୫) ସୀଲସ୍ସ କୁସଲକାୟୱଚୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଆଜୀୱପରିସୁଦ୍ଧମ୍ପି ଖୋ ଅହଂ ଥପତି ସୀଲସ୍ମିଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୫) ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ମୁଣ୍ଡିକସୁତ୍ତଦେସନାୟ ‘‘କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କୁସଲେନ, ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ’’ତି ଅୟଂ ଦେସନା ଏକସଙ୍ଗହା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୁଣ୍ଡିକସୁତ୍ତୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୀଲସ୍ମିଂ ୱଦାମୀତି ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱଦାମି, ‘‘ସୀଲସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଦାମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାଦାନତ୍ଥନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ।
ତିୱିଧେନ ସୀଲେନାତି ଚୂଳସୀଲଂ ମଜ୍ଝିମସୀଲଂ ମହାସୀଲନ୍ତି ଏୱଂ ତିୱିଧେନ ସୀଲେନ । ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ, ନ କାୟପଞ୍ଚମେସୁ । ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପପ୍ପକାରୱସେନ ତିୱିଧେନ ସନ୍ତୋସେନ ।
ଚୂଳମଜ୍ଝିମମହାସୀଲୱଣ୍ଣନା
୧୯୪-୨୧୧. ‘‘ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକଂ ସୀଲଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥୋ ଏୱ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ।
୨୧୨. ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଭୟାଦୀନି ଅସଂୱରମୂଲକାନି । ସୀଲସ୍ସାସଂୱରତୋତି ସୀଲସ୍ସ ଅସଂୱରଣତୋ, ସୀଲସଂୱରାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱେୟ୍ୟାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟଥାୱିଧାନୱିହିତେନାତି ୟଥାୱିଧାନସମ୍ପାଦିତେନ । ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚେତସିକସୁଖସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି ଫୁଟ୍ଠସରୀରସ୍ସ ଉଳାରଂ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାର…ପେ॰… ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୩. ୱିସେସୋ କମ୍ମତ୍ଥାପେକ୍ଖତାୟ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ନ ତେହି ପରିଚତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱତ୍ତତୀ’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ହି ଅଭିଧେୟ୍ୟେ ୱିସେସତ୍ଥଂ ୱିସେସନ୍ତରନିୱତ୍ତନୱସେନ ୱିସେସସଦ୍ଦୋ ୱିଭାୱେତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖୁଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ । ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ତୟପଞ୍ଞାତି ହେଟ୍ଠିମେ ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ତୟେ ପଞ୍ଞା । ଇଧାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ । ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ ପସାଦ…ପେ॰… ୱତ୍ତତି ନିସ୍ସୟୱୋହାରେ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ୟଥା । ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି କିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ଅୱୋମିସ୍ସଂ । ତେନାହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି। ସତି ହି ସୁୱିସୁଦ୍ଧେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ, ପଧାନଭୂତପାପଧମ୍ମୱିଗମେନ ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ହତ୍ଥଗତୋ ଏୱଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ।
ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୪. ସମନ୍ତତୋ, ପକଟ୍ଠଂ ୱା ସୱିସେସଂ ଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ, ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତଥାପୱତ୍ତଞାଣଂ । ତସ୍ସ ୱିଭଜନଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାଜନୀୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାଜନୀୟମ୍ହି । ଅଭିକ୍କମନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗମନ’’ନ୍ତି । ତଥା ପଟିକ୍କମନଂ ପଟିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିକ୍କନ୍ତଂ ନିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି । ନିୱତ୍ତନନ୍ତି ଚ ନିୱତ୍ତିମତ୍ତଂ । ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପନ ଗମନଂ ଗମନମେୱ । ଅଭିହରନ୍ତୋତି ଗମନୱସେନ କାୟଂ ଉପନେନ୍ତୋ । ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନେସୁ ୟୋ ଗମନୱିଧୁରୋ କାୟସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଭିହାରୋ, ସୋ ଅଭିକ୍କମୋ, ପଚ୍ଛତୋ ଅପହରଣଂ ପଟିକ୍କମୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଠାନେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଆସନସ୍ସାତି ପୀଠକାଦିଆସନସ୍ସ । ପୁରିମଅଙ୍ଗାଭିମୁଖୋତି ଅଟନିକାଦିପୁରିମାୱୟୱାଭିମୁଖୋ । ସଂସରନ୍ତୋତି ସଂସପ୍ପନ୍ତୋ । ପଚ୍ଚାସଂସରନ୍ତୋତି ପଟିଆସପ୍ପନ୍ତୋ । ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ନିପନ୍ନସ୍ସେୱ ଅଭିମୁଖସଂସପ୍ପନପଟିଆସପ୍ପନାନି ନିଦସ୍ସେତି ।
ସମ୍ମା ପଜାନନଂ ସମ୍ପଜାନଂ, ତେନ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣସୀଲୋ ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକାରୀ’’ତି । ସମ୍ପଜାନସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିୟାୟତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ କରୋତେୱାତି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୋହଂ ଉପ୍ପାଦେତି ଏୱ । ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କାରୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ପଜାନକାରୀ । ଧମ୍ମତୋ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତେନ ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତତୀତି ସାତ୍ଥକଂ, ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦି । ସାତ୍ଥକସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ସପ୍ପାୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ହିତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନନଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଚ ପୱତ୍ତେସୁ ଅୱିଜହିତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଗୋଚରେ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନମେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ତୂଲେତ୍ୱା ତୀରେତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି, ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘଦସ୍ସନେନେୱ ଉପୋସଥପୱାରଣାଦିଅତ୍ଥଂ ଗମନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଅସୁଭଦସ୍ସନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ଦିସ୍ୱାପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ଏସୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନୁପ୍ପାଦନମ୍ପି ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଡ୍ଢିୟେୱ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ।
ତସ୍ମିଂ ପନାତି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ପରିଗ୍ଗହିତଅତ୍ଥେ । ‘‘ଅତ୍ଥୋତି ଧମ୍ମତୋ ୱଡ୍ଢୀ’’ତି ୟଂ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ ସପ୍ପାୟଂ ଏୱାତି ସିୟା କସ୍ସଚି ଆସଙ୍କାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଚେତିୟଦସ୍ସନଂ ତାୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପକାନି ୱିୟାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମକତା ପଟିମାୟୋ ୱିୟ, ୟନ୍ତପୟୋଗେନ ୱା ୱିଚିତ୍ତକମ୍ମା ପଟିମାୟୋ ୱିୟ । ଅସମପେକ୍ଖନଂ ଗେହସ୍ସିତ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ଗହଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖା ବାଲସ୍ସ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮) । ହତ୍ଥିଆଦିସମ୍ମଦ୍ଦେନ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ । ୱିସଭାଗରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ ।
ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁୱତ୍ତନକଥା ଆଚିଣ୍ଣା, ଅନନୁୱତ୍ତନକଥା ପନ ତସ୍ସା ଦୁତିୟା ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନ କଥିତପୁବ୍ବା’’ତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ସଚେ ପନା’’ତିଆଦିକଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱୁତ୍ତାକାରଂ ପଚ୍ଚାମସତି, ନ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁଗାମାସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ।
ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଭାୱନାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଗୋଚର’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦନୱସେନ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା।
ହରତୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତେତି, ୟାୱ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କମା ଅନୁୟୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ଆହାରୂପୟୋଗତୋ ୟାୱ ଦିୱାଠାନୁପସଙ୍କମନା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପଟିନେତି । ସରୀରପରିକମ୍ମନ୍ତି ମୁଖଧୋୱନାଦିସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିସଜ୍ଜାୱାରେ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଉଣ୍ହାସନାନି । ତେନାହ ‘‘ଉସୁମଂ ଗାହାପେନ୍ତୋ’’ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମୁଖେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଏୱ, ତେନ ‘‘ପତ୍ତୋପି ଅଚେତନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୪) ୱକ୍ଖମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାପରିହରିୟମାନଂ ୱା ଅୱିଜହିତ୍ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତଥେୱାତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ । ପରିଭୋଗଚେତିୟତୋ ସାରୀରିକଚେତିୟଂ ଗରୁତରନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୟ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚେତିୟଂ ବାଧୟମାନା ବୋଧିସାଖା ହରିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନେୱ ବୋଧିୟଂ ପଣିପାତକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ୱିୟ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି । ଗାମସମୀପେତି ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଟ୍ଠାନେ । ଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ମୟି ଅକଥେନ୍ତେ ଏତେସଂ କୋ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମକଥା ନାମ କଥେତବ୍ବା ଏୱା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱଦନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ଧମ୍ମକଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି ଅତ୍ତନା ପରିହରିୟମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ତଦନୁଗୁଣଂୟେୱ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା । ଅନୁମୋଦନଂ ୱତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ସମ୍ପତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନେୱାତି ‘‘ପରିଚିତୋ ଅପରିଚିତୋ’’ତିଆଦି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତକୋଟିୟା ଏୱ, ସମାଗମମତ୍ତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟେତି ପରଚକ୍କାଦିଭୟେ ।
‘‘କମ୍ମଜତେଜୋ’’ତି ଗହଣିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୀଥିଂ ନାରୋହତି ଖୁଦାପରିସ୍ସମେନ କିଲନ୍ତକାୟତ୍ତା ସମାଧାନାଭାୱତୋ । ଅୱସେସଟ୍ଠାନେତି ୟାଗୁୟା ଅଗ୍ଗହିତଟ୍ଠାନେ । ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନମେତଂ, ୟଥା ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ପୱତ୍ତାୟ ସରପଟିପାତିୟା ଅନୱିଚ୍ଛେଦୋ, ଏୱମେତସ୍ସପୀତି ।
ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ଭାୱନାନୁୟୋଗେ । ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଅପୂରଣେନ ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ‘‘କାମେସୁ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ, ରୂପେ ଅୱୀତରାଗୋ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋଖିଲୱିନିବନ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ଚରିତ୍ୱାତି ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ।
ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତୱସେନାତି ଭାୱନାସହିତଂୟେୱ ଭିକ୍ଖାୟ ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ ଗମନପଚ୍ଚାଗମନଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗତପଚ୍ଚାଗତିକଂ, ତଦେୱ ୱତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ଅତ୍ତକାମାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତା, ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ହିତଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତକଞ୍ଚ ସୁଖନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ନିବ୍ବିସେସତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଅତ୍ତା ନାମ ଧମ୍ମୋ, ତଂ କାମେନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ତକାମା ।
ଉସଭଂ ନାମ ୱୀସତି ୟଟ୍ଠିୟୋ । ତାୟ ସଞ୍ଞାୟାତି ତାୟ ପାସାଣସଞ୍ଞାୟ, ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଆଗତାତି ଜାନନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋୟେୱ ନୟୋତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିକୋ ୟୋ ଠାନେ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ନିସଜ୍ଜାୟପି ନୟୋ । ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଛିନ୍ନଭତ୍ତଭାୱଭୟେନପି ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ପରିବ୍ରୂହେତି । ମଦ୍ଦନ୍ତାତି ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେ ସାଲିସୀସାନି ମଦ୍ଦନ୍ତା ।
ମହାପଧାନଂ ପୂଜେସ୍ସାମୀତି ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ଲୋକନାଥେନ ଛୱସ୍ସାନି କତଂ ଦୁକ୍କରଚରିୟମେୱାହଂ ୟଥାସତ୍ତି ପୂଜେସ୍ସାମୀତି । ପଟିପତ୍ତିପୂଜା ହି ସତ୍ଥୁପୂଜା, ନ ଆମିସପୂଜାତି । ‘‘ଠାନଚଙ୍କମମେୱା’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଇରିୟାପଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭୋଜନାଦିକାଲେସୁ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବନିସଜ୍ଜାୟ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ।
ୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ପଠମମେୱ ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା’’ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନା’’ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ କତ୍ୱା । ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦି ପଟିକ୍ଖେପଦସ୍ସନଂ ।
ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତୋ ପରେସୁପି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା କପ୍ପାନଂ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ତଜ୍ଜାପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭରଣଂ । ସାୱକବୋଧିୟା ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ, କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମହାସାୱକାନଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୨୮୮) ସତସହସ୍ସମେୱ ତଜ୍ଜାପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭରଣଂ । ଇତରେସଂ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସୟୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ କୁସଲଂ । ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋତି ବାହିୟୱିସୟେ ସଞ୍ଜାତସଂୱଡ୍ଢତାୟ ବାହିୟୋ, ଦାରୁଚୀରପରିହରଣେନ ଦାରୁଚୀରିୟୋତି ଚ ସମଞ୍ଞାତୋ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, ବାହିୟ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ, ମୁତେ, ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ ବାହିୟ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ୟତୋ ଖୋ ତେ ବାହିୟ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ, ମୁତେ, ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତେନ । ୟତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତେନ, ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥ । ୟତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥ, ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) ଏତ୍ତକାୟ ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଏୱଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୀନଂ ମହାପଞ୍ଞତାଦିଦୀପନାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତନ୍ତି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନମାକାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅତ୍ତା ଅଭିକ୍କମତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ ଅଭିକ୍କମେ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅହଂ ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତି ପନ ଇମିନା ମାନଗାହୱସେନ । ତଦୁଭୟଂ ପନ ତଣ୍ହାୟ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ତଣ୍ହଗାହୱସେନପି ସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତି । ‘‘ତଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ୟେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେନ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ତେଜୋଧାତୁ ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉଦ୍ଧରଣଗତିକା ହି ତେଜୋଧାତୂତି । ଉଦ୍ଧରଣେ ୱାୟୋଧାତୁୟା ତସ୍ସା ଅନୁଗତଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ଇତରାସଞ୍ଚ ଓମତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକେକପାଦୁଦ୍ଧରଣେ…ପେ॰… ବଲୱତିୟୋତି ଆହ । ୟସ୍ମା ପନ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ୱାୟୋଧାତୁ ଅତିହରଣୱୀତିହରଣାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତିରିୟଗତିକାୟ ହି ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୁ ସାତିସୟୋ ବ୍ୟାପାରୋତି । ତେଜୋଧାତୁୟା ତସ୍ସା ଅନୁଗତଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ଇତରାସଞ୍ଚ ଓମତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୂ’’ତି ଆହ । ସତିପି ଅନୁଗମକଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତାୱିସେସେ ତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁଭାୱମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥା-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, । ତତ୍ଥ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ । ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁରତୋ ହରଣଂ ଅତିହରଣଂ, ଖାଣୁଆଦିପରିହରଣତ୍ଥଂ, ପତିଟ୍ଠିତପାଦଘଟ୍ଟନପରିହରଣତ୍ଥଂ ୱା ପସ୍ସେନ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣଂ । ୟାୱ ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ, ତାୱ ଆହରଣଂ ଅତିହରଣଂ, ତତୋ ପରଂ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣନ୍ତି ଅୟଂ ୱା ଏତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ୟସ୍ମା ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ଆପୋଧାତୁ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଗରୁତରସଭାୱା ହି ଆପୋଧାତୂତି । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଥୱୀଧାତୁୟା ତସ୍ସା ଅନୁଗତଭାୱୋ, ତସ୍ମା ତାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିମତ୍ତତା, ଇତରାସଞ୍ଚ ଓମତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ…ପେ॰… ବଲୱତିୟୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ପଥୱୀଧାତୁ ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ପତିଟ୍ଠାଭାୱେ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠାପନେପି ତସ୍ସା ସାତିସୟକିଚ୍ଚତ୍ତା ଆପୋଧାତୁୟା ତସ୍ସା ଅନୁଗତଭାୱୋ, ତଥା ଘଟ୍ଟନକିରିୟାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ୱସେନ ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ତତ୍ଥାପି ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆପୋଧାତୁଅନୁଗତଭାୱୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନେସୂ’’ତି ।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅଭିକ୍କମନେ, ତେସୁ ୱା ୱୁତ୍ତେସୁ ଉଦ୍ଦରଣାଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଉଦ୍ଧରଣେତି ଉଦ୍ଧରଣକ୍ଖଣେ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମାତି ଉଦ୍ଧରଣାକାରେନ ପୱତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମା, ତଂସମୁଟ୍ଠାପକା ଅରୂପଧମ୍ମା ଚ । ଅତିହରଣଂନ ପାପୁଣନ୍ତି ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାନତୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନ୍ତରସଙ୍କମନଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ପବ୍ବଂ ପବ୍ବ’’ତିଆଦି ଉଦ୍ଧରଣାଦିକୋଟ୍ଠାସେ ସନ୍ଧାୟ ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତିଇତ୍ତରୋ ହି ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୋ, ଗମନସ୍ସାଦୀନଂ, ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି ପାଦେ ଚ ବନ୍ଧଖୁରଧାରା ସମାଗମତୋପି ସୀଘତରୋ । ୟଥା ତିଲାନଂ ଭଜ୍ଜିୟମାନାନଂ ପଟପଟାୟନେନ ଭେଦୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦେନାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟପଟାୟନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନା ହି ଏକନ୍ତତୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ରୂପେନା’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝନକରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ତତୋ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୟଦି ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ସମାନକ୍ଖଣା ସିୟୁଂ, ‘‘ରୂପଂ ଗରୁପରିଣାମଂ ଦନ୍ଧନିରୋଧ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେହି ୱିରୋଧୋ ସିୟା, ତଥା ‘‘ନାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) ଏୱଂ ଆଦିପାଳିୟା । ଚିତ୍ତଚେତସିକା ହି ସାରମ୍ମଣସଭାୱା ୟଥାବଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେସଂ ତଂସଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ନିରୋଧୋ । ରୂପଧମ୍ମା ପନ ଅନାରମ୍ମଣା ପକାସେତବ୍ବା, ଏୱଂ ତେସଂ ପକାସେତବ୍ବଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତି ସୋଳସହି ଚିତ୍ତେହି ହୋତୀତି ତଙ୍ଖଣାୟୁକତା ତେସଂ ଇଚ୍ଛିତା, ଲହୁୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟସଙ୍ଗତିମତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ୱିସୟସଙ୍ଗତିମତ୍ତତାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତା, ଦନ୍ଧମହାଭୂତପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିତା । ନାନାଧାତୁୟା ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ଖୋ ପନ ତଥାଗତସ୍ସେୱ, ତେନ ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଧମ୍ମୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ତଥେୱାତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମାନକ୍ଖଣତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଞ୍ଞଂଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟଂ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞଂ, ତଂ ପନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଅପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ତଥାଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତେସଂ ଅନ୍ତରୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ? ନୋତି ଆହ ‘‘ଅୱୀଚି ମନୁପ୍ପବନ୍ଧୋ’’ତି, ୟଥା ୱୀଚି ଅନ୍ତରୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ତଦେୱେତ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସୱିଦୂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁ ଅନୁ ପବନ୍ଧୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୋ ରୂପସନ୍ତାନୋ ଚ ନଦୀସୋତୋୱ ନଦିୟଂ ଉଦକପ୍ପୱାହୋ ୱିୟ ୱତ୍ତତି ।
ଅଭିମୁଖଂ ଲୋକିତଂ ଆଲୋକିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁରତୋ ପେକ୍ଖନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୟଂଦିସାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି ୱା ତଦଭିମୁଖଂ ପେକ୍ଖନଂ ଆଲୋକିତଂ, ତସ୍ମା ତଦନୁଗତୱିଦିସାଲୋକନଂ ୱିଲୋକିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଲୋକିତଂ ନାମ ଅନୁଦିସାପେକ୍ଖନ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମଜ୍ଜନପରିଭଣ୍ଡାଦିକରଣେ ଓଲୋକିତସ୍ସ, ଉଲ୍ଲୋକହରଣାଦୀସୁ ଉଲ୍ଲୋକିତସ୍ସ, ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତପରିସ୍ସୟସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଅପଲୋକିତସ୍ସ ସିୟା ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ୱା ମୁଖେନ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଗହିତାନେୱା’’ତି ।
କାୟସକ୍ଖିନ୍ତି କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୱନ୍ତଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ‘‘ୟମେୱାହଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତଂ ନିସ୍ସାୟ ସାସନେ ଅନଭିରତିଆଦିୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତୋ, ତମେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ, ତତ୍ଥ ଚ କତାଧିକାରତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ, ତେନେୱ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ, ୟଦିଦଂ ନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି ।
ସାତ୍ଥକତା ଚ ସପ୍ପାୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତସ୍ସାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନସ୍ସେୱ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ଅତ୍ତନୋକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ କାତବ୍ବଂ, ଖନ୍ଧାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନା ଅଞ୍ଞୋ ଉପାୟୋ ନ ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଲୋକିତାଦିସମଞ୍ଞାପି ୟସ୍ମା ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ପଜାନନଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନାତି କିରିୟମୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଚଲନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ । ଅଧୋ ସୀଦତୀତି ଅଧୋ ଗଚ୍ଛତି । ଉଦ୍ଧଂ ଲଙ୍ଘେତୀତି ଲଙ୍ଘଂ ୱିୟ ଉପରି ଗଚ୍ଛତି ।
ଅଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନନ୍ତି ପଧାନଭୂତଅଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଠମଜୱନେପି…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱୀଥିୟଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତି ରଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଆୱଜ୍ଜନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବପନାନଂ ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ଇଟ୍ଠେ ଇତ୍ଥିରୂପାଦିମ୍ହି ଲୋଭମତ୍ତଂ, ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ପଟିଘମତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତି ରଜ୍ଜନାଦି ହୋତି । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନଂ ମୂଲଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱା ସବ୍ବଂ ଭୱଙ୍ଗାଦି । ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନସ୍ସ ମୂଲୱସେନ ମୂଲପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକତା ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନସ୍ସେୱ ଅପୁବ୍ବଭାୱୱସେନ, ଇତ୍ତରଭାୱୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତିତେସୂ’’ତି ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ଚ ଅପରାପରଂ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିମାହ ।
ତନ୍ତି ଜୱନଂ, ତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଗନ୍ତୁକୋ ଅବ୍ଭାଗତୋ ।
ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତାୱତକୋ କାଲୋ ଏତେସନ୍ତି ତାୱକାଲିକାନି ।
ଏତଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ସମୱାୟେତି ସାମଗ୍ଗିୟଂ। ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଆଲୋକନୱିଲୋକନେ ପଞ୍ଞାୟମାନେ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ କୋ ଏକୋ ଆଲୋକେତି, କୋ ୱିଲୋକେତି ।
‘‘ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟାନମ୍ପି ଲବ୍ଭନତୋ ।
କାଲେ ସମଞ୍ଛିତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେ ସମଞ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ତଥା ପସାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି । ମଣିସପ୍ପୋ ନାମ ଏକା ସପ୍ପଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଲଳନନ୍ତି କମ୍ପନଂ, ଲୀଳାକରଣଂ ୱା ।
ଉଣ୍ହପକତିକୋ ପରିଳାହବହୁଲକାୟୋ । ସୀଲୱିଦୂସନେନ ଅହିତାୱହତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ । ‘‘ଚୀୱରମ୍ପି ଅଚେତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୀୱରସ୍ସ ୱିୟ କାୟୋପି ଅଚେତନୋତି କାୟସ୍ସ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନେନ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପରିଦୀପେନ୍ତୋ ଇତରୀତରସନ୍ତୋସସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହତୋତି ଆହତଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକୋ, ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଠିକାହି ୱା ଆହତୋ ତଥା ।
ଅଟ୍ଠୱିଧୋପିଅତ୍ଥୋତି ଅଟ୍ଠୱିଧୋପି ପୟୋଜନୱିସେସୋ ମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦୱସେନ ‘‘ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୪୨୨; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୪୧; ୮.୯; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫; ୱିଭ॰ ୫୧୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ନେୱ ଦୱାୟାତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୪୨୨; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ଅ॰ ନି॰ ୮.୯; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫; ୱିଭ॰ ୫୧୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ନୟେନା’’ତି ପନ ପଟିକ୍ଖେପଙ୍ଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଥୱିସନ୍ଧାରକଜଲସ୍ସ ତଂସନ୍ଧାରକୱାୟୁନା ୱିୟ ପରିଭୁତ୍ତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ୱାୟୋଧାତୁୟାୱ ଆସୟେ ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୱସେନେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଅତିହରତୀତି ୟାୱ ମୁଖା ଅଭିହରତି । ୱୀତିହରତୀତି ତତୋ କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱୀମିସ୍ସଂ କରୋନ୍ତୋ ହରତି । ଅତିହରତୀତି ୱା ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୋ ହରତି । ୱୀତିହରତୀତି କୁଚ୍ଛିଗତଂ ପସ୍ସତୋ ହରତି, ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଅପରାପରଂ ଚାରେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆହାରସ୍ସ ଧାରଣପରିୱତ୍ତନସଞ୍ଚୁଣ୍ଣନୱିସୋସନାନି ପଥୱୀଧାତୁସହିତା ଏୱ ୱାୟୋଧାତୁ କରୋତି, ନ କେୱଲାତି ତାନି ପଥୱୀଧାତୁୟାପି କିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅଲ୍ଲତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପାଲେତୀତି ୟଥା ୱାୟୋଧାତୁ ଆଦୀହି ଅଞ୍ଞେହି ୱିସୋସନଂ ନ ହୋତି, ତଥା ଅଲ୍ଲତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପାଲେତି । ତେଜୋଧାତୂତି ଗହଣୀସଙ୍ଖାତା ତେଜୋଧାତୁ । ସା ହି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠଂ ଆହାରଂ ପରିପାଚେତି । ଅଞ୍ଜସୋ ହୋତୀତି ଆହାରସ୍ସ ପୱେସନାଦୀନଂ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ଆଭୁଜତୀତି ପରିୟେସନୱସେନ, ଅଜ୍ଝୋହରଣଜିଣ୍ଣାଜିଣ୍ଣତାଦିପଟିସଂୱେଦନୱସେନ ଚ ଆୱଜ୍ଜେତି, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂତଂୱିଜାନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋୟେୱ ହି ପୟୋଗୋ ‘‘ସମ୍ମାପୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟେନ ହି ପୟୋଗେନ ପରିୟେସନାଦି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ସୋ ତବ୍ବିସୟୱିଜାନନମ୍ପି ନିପ୍ଫାଦେତି ନାମ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାପୟୋଗଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ମନ୍ୱାୟ ଆଗମ୍ମ ଆଭୁଜତି ସମନ୍ନାହରତି । ଆଭୋଗପୁବ୍ବକୋ ହି ସବ୍ବୋପି ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗମନତୋତି ଭିକ୍ଖାଚାରୱସେନ ଗୋଚରଗାମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗମନତୋ । ପରିୟେସନତୋତି ଗୋଚରଗାମେ ଭିକ୍ଖତ୍ଥଂ ଆହିଣ୍ଡନତୋ । ପରିଭୋଗତୋତି ଆହାରସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜନତୋ । ଆସୟତୋତି ପିତ୍ତାଦିଆସୟତୋ । ଆସୟତି ଏତ୍ଥ ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତମାନୋପି କମ୍ମଫଲୱୱତ୍ଥିତୋ ହୁତ୍ୱା ମରିୟାଦୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ସୟତି ତିଟ୍ଠତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆସୟୋ, ଆମାସୟସ୍ସ ଉପରି ତିଟ୍ଠନକୋ ପିତ୍ତାଦିକୋ । ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ହି ଅୟମାକାରୋ । ନିଧାନନ୍ତି ୟଥାଭୁତ୍ତୋ ଆହାରୋ ନିଚିତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ନିଧାନଂ, ଆମାସୟୋ । ତତୋ ନିଧାନତୋ । ଅପରିପକ୍କତୋତି ଗହଣୀସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମଜତେଜେନ ଅୱିପକ୍କତୋ । ପରିପକ୍କତୋତି ୟଥାଭୁତ୍ତସ୍ସ ଆହାରସ ୱିପକ୍କଭାୱତୋ । ଫଲତୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ନିସ୍ସନ୍ଦତୋତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନିସ୍ସନ୍ଦନତୋ । ସମ୍ମକ୍ଖନତୋତି ସବ୍ବସୋ ମକ୍ଖନତୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୯୪) ଗହେତବ୍ବୋ ।
ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱେଗସଂଧାରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପରିଳାହତୋ ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ଚ ରୋଗା କଣ୍ଣସୂଲଭଗନ୍ଦରାଦୟୋ । ଅଟ୍ଠାନେତି ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତେ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଖେତ୍ତଦେୱାୟତନାଦିକେ । କୁଦ୍ଧା ହି ଅମନୁସ୍ସା, ମନୁସ୍ସାପି ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେନ୍ତି । ନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ନେୱ ଅତ୍ତନୋ, କସ୍ସଚି ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା, ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା ଚ ନ ପରସ୍ସ । ଉଦକତୁମ୍ବତୋତି ୱେଳୁନାଳିଆଦିଉଦକଭାଜନତୋ । ତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଉଦକଂ ।
ଅଦ୍ଧାନଇରିୟାପଥା ଚିରତରପ୍ପୱତ୍ତିକା ଦୀଘକାଲିକା ଇରିୟାପଥା । ମଜ୍ଝିମା ଭିକ୍ଖାଚରଣାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା । ଚୁଣ୍ଣିୟଇରିୟାପଥା ୱିହାରେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱତ୍ତନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଗତେତି ଗମନେ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମଗ୍ଗହଣେନ ଗମନେନପି ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଅଭିହରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଗମନମେୱ ଗହିତନ୍ତି କେଚି ।
ୟସ୍ମା ମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦେ ଅନନ୍ତରେ ଅନନ୍ତରେ ଇରିୟାପଥେ ପୱତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ସମ୍ପଜାନକାରିତା ଗହିତାତି ତଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞୱିପସ୍ସନାଚାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟିଦଂ ମହାସିୱତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅସମ୍ମୋହଧୁରଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲେ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଲବ୍ଭତି ୟାୱଦେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲୱିସେସଦସ୍ସନପରତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ । ‘‘ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ଇଦଂ ୟଥା ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ କିଚ୍ଚତୋ ପଧାନତା ଗହିତା, ଏୱଂ ସତିୟା ପୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସତିୟା ସବ୍ଭାୱମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି କଦାଚି ସତିରହିତା ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ‘‘ଏତସ୍ସ ହି ପଦସ୍ସ ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ଇମିନା ସତିୟା ଞାଣେନ ସମଧୁରତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ଏତାନିପଦାନୀତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି । ୱିଭତ୍ତାନେୱାତି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତାନିୟେୱ, ଇମିନାପି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱିୟ ସତିୟାପେତ୍ଥ ପଧାନତମେୱ ୱିଭାୱେତି ।
ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ଭଣନ୍ତି – ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ତଥା ଏକୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ…ପେ॰… ନିସୀଦନ୍ତୋ…ପେ॰… ସୟନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ସୟତି, ଏକୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ସୟତି, ଏତ୍ତକେନ ପନ ନ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଚଙ୍କମନେନ ଦୀପେନ୍ତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଚଙ୍କମଂ ଓତରିତ୍ୱା ଚ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଠିତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ‘‘ପାଚୀନଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମଚଙ୍କମନକୋଟିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଛିମଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପୱତ୍ତାପି ପାଚୀନଚଙ୍କମନକୋଟିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଚଙ୍କମନମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତା ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଚଙ୍କମନେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଠାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଠାନେ ପୱତ୍ତା ନିସଜ୍ଜଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ନିସଜ୍ଜାୟ ପୱତ୍ତା ସୟନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ଉଟ୍ଠହନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଗତାଦୀସୁ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତୀତି। ଏୱମ୍ପି ନ ସୋତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁ ୟାୱ ସକ୍କୋତି, ତାୱ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟମାନୋ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୟତି ‘‘କାୟୋ ଅଚେତନୋ, ମଞ୍ଚୋ ଅଚେତନୋ, କାୟୋ ନ ଜାନାତି ‘ଅହଂ ମଞ୍ଚେ ସୟିତୋ’ତି, ମଞ୍ଚୋ ନ ଜାନାତି ‘ମୟି କାୟୋ ସୟିତୋ’ତି, ଅଚେତନୋ କାୟୋ ଅଚେତନେ ମଞ୍ଚେ ସୟିତୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଏୱ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗେ ଓତାରେତି । ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ପବୁଜ୍ଝତି, ଅୟଂ ସୋତ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତି । କାୟାଦୀକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତନେନ ତମ୍ମୟତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟା ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚ ଜୱନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଂ କିରିୟମୟପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ସତି ଜାଗରିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାଗରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ଅପି ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋପି ଜାଗରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ବତ୍ତିଂସତିରଚ୍ଛାନକଥଂ ପହାୟ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥଂ କଥେନ୍ତୋପି ଭାସିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋପି ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋପି ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ଦୁତିୟଞ୍ହି ଝାନଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୱିରହତୋ ୱିସେସତୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନାମାତି । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ, ସତ୍ତସୁପି ଠାନେସୁ ଚତୁଧାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସନ୍ତୋସକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୫. ୟସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିତାୟ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଆହ । ଚୀୱରାଦି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ତୁସ୍ସନେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହୀନଂ ପଣୀତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥା ପଣୀତଂ ଇତରଂ ହୀନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧା ହି ଇତରତାତି । ଇତି ୟେନ ଧମ୍ମେନ ହୀନେନ ୱା ପଣୀତେନ ୱା ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ସୋ ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଅଲୋଭୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟଥାଲାଭଂ ଅତ୍ତନୋ ଲାଭାନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲବ୍ଭତୀତି ୱା ଲାଭୋ, ୟୋ ୟୋ ଲାଭୋ ୟଥାଲାଭଂ, ତେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ।ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ । ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ପକତିଦୁବ୍ବଲାଦୀନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା ।
ୟଥାଲଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପତ୍ଥନା ନାମ ସିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟପି ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ତତୋ ୱିନିୱତ୍ତିତମେୱ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ପକତିଦୁବ୍ବଲାଦୀନଂ ଗରୁଚୀୱରଂ ନ ଫାସୁଭାୱାୱହଂ, ସରୀରଖେଦାୱହଞ୍ଚ ହୋତୀତି ପୟୋଜନୱସେନ, ନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିୱସେନ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗୋ ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ ‘‘ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ମହଗ୍ଘଂ ଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱାପି ତାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପନୟେ ଠିତତ୍ତା ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସେସପଚ୍ଚୟେପି ୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସେସୁ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମୁତ୍ତହରୀତକନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତପରିଭାୱିତଂ, ପୂତିଭାୱେନ ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ହରୀତକଂ । ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସତ୍ଥଂ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠୀସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି ପରମେନ ଉକ୍କଂସଗତେନ ସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ।
କାୟଂ ପରିହରନ୍ତି ପୋସେନ୍ତୀତି କାୟପରିହାରିକା । ତଥା କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକା ୱେଦିତବ୍ବା । କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକତା ଚ ଅଜ୍ଝୋହରଣେନ ସରୀରସ୍ସ ଠିତିୟା ଉପକାରକତାୱସେନ ଇଚ୍ଛିତାତି ବହିଦ୍ଧାୱ କାୟସ୍ସ ଉପକାରକତାୱସେନ କାୟପରିହାରିକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ପରିକ୍ଖାରମତ୍ତାତି ପରିକ୍ଖାରଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକପଚ୍ଚତ୍ଥରଣନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠନକପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ। ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନୱମାଦିଭାୱୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପାଟିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ତେସଂ ତଥା ପତିନିୟତଭାୱତୋ । କସ୍ମା ? ତଥା ନଧାରଣତୋ । ଦୁପ୍ପୋସଭାୱେନ ମହାଗଜା ୱିୟାତି ମହାଗଜା । ୟଦି ଇତରେପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିସଭାୱା, କିଂ ତେସମ୍ପି ୱସେନ ଅୟଂ ଦେସନା ଇଚ୍ଛିତାତି ? ନୋତି ଆହ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି । କାୟପରିହାରୋ ପୟୋଜନଂ ଏତେନାତି କାୟପରିହାରିକଂ । ତେନାହ ‘‘କାୟଂ ପରିହରଣମତ୍ତକେନା’’ତି ।
ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସୁଖୱିହାରତାୟ ସୁଖୱିହାରଟ୍ଠାନଭୂତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଏତସ୍ସାତି ଚତୁଦ୍ଦିସୋ ଚତୁଦ୍ଦିସୋ ଏୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ତାସୁ ଏୱ କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ଭୟେନ ନ ପଟିହନତି, ସୟଂ ୱା ତେନ ନ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଅପ୍ପଟିଘୋ । ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନାତି ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସକେନ, ସନ୍ତେନ, ସମମେୱ ଚ ତୁସ୍ସନକୋ । ପରିଚ୍ଚ ସୟନ୍ତି, କାୟଚିତ୍ତାନି ପରିସୟନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚ, ତେ ପରିସ୍ସୟେ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ୱିନୟାଦୀହି ଚ ସହିତା ଖନ୍ତା, ଅଭିଭୱିତା ଚ । ଥଦ୍ଧଭାୱକରଭୟାଭାୱେନ ଅଛମ୍ଭୀ । ଏକୋ ଚରେତି ଏକାକୀ ହୁତ୍ୱା ଚରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ତାୟ ଏୱ ଏକୱିହାରିତାୟ ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗସମୋ ।
ଅସଞ୍ଜାତୱାତାଭିଘାତେହି ସିୟା ସକୁଣୋ ଅପକ୍ଖକୋତି ‘‘ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ।
ନୀୱରଣପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୧୬.ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରଞ୍ଞେ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ୱିୟ, ୱନଚରକାନଂ ୱିୟ ଚ ନିୱାସମତ୍ତମେୱ, ନ ପନ ଅରଞ୍ଞୱାସାନୁଚ୍ଛୱିକା କାଚି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ଅପୱାଦୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ, ଆରଞ୍ଞକେହି ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତେହି, ୱନଚରୱିସଭାଗଜନେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । କାଳକସଦିସତ୍ତା କାଳକଂ, ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜଂ । ତିଲକସଦିସତ୍ତା ତିଲକଂ, ଅଣୁମତ୍ତୱଜ୍ଜଂ ।
ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ଜନୱିୱିତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ଜନସଦ୍ଦଘୋସାଭାୱେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ଝାନସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏତଦେୱାତି ନିସ୍ସଦ୍ଦତଂୟେୱ । ୱିହାରୋ ପାକାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସକଲୋ ଆୱାସୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ, ‘‘ଗରୁଳସଣ୍ଠାନପାସାଦୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପାସାଦୋତି ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ। ଅଟ୍ଟୋ ପଟିରାଜୂନଂ ପଟିବାହନୟୋଗ୍ଗୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ମାଳୋ ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ଅପରୋ ନୟୋ ୱିହାରୋ ନାମ ଦୀଘମୁଖପାସାଦୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ଏକପସ୍ସଚ୍ଛଦନକସେନାସନଂ । ତସ୍ସ କିର ଏକପସ୍ସେ ଭିତ୍ତି ଉଚ୍ଚତରା ହୋତି, ଇତରପସ୍ସେ ନୀଚା, ତେନ ତଂ ଏକପସ୍ସଛଦନକଂ ହୋତି । ପାସାଦୋ ନାମ ଆୟତଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନକଂ ଚନ୍ଦିକଙ୍ଗଣୟୁତ୍ତଂ । ଗୁହା ନାମ କେୱଲା ପବ୍ବତଗୁହା । ଲେଣଂ ଦ୍ୱାରବଦ୍ଧଂ ପବ୍ଭାରଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ମଣ୍ଡପୋତି ସାଖାମଣ୍ଡପୋ ।
ୱିହାରସେନାସନନ୍ତି ପତିସ୍ସୟଭୂତଂ ସେନାସନଂ । ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠଞ୍ଚେୱ ମଞ୍ଚପୀଠସମ୍ବନ୍ଧସେନାସନଞ୍ଚ । ଚିମିଲିକାଦି ସନ୍ଥରିତବ୍ବତୋ ସନ୍ଥତସେନାସନଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଭାୱତୋ ସୟନସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାୟ ଚ କେୱଲଂ ଓକାସଭୂତଂ ସେନାସନଂ । ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସେନାସନଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଗହିତମେୱ ସାମଞ୍ଞଜୋତନାଭାୱତୋ ।
ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଆଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିନୟେ ତଥା ଆଗତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଭିଧମ୍ମେପି ପନ ‘‘ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଆଗତମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ୟଂ ନ ଗାମପଦେସନ୍ତୋଗଧଂ, ତଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧) ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ,ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ରୁକ୍ଖସମୀପଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାୱତା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ସମନ୍ତା ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ନିପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତି । ସେଲ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱିସେସତୋ ପବ୍ବତପରିୟାୟୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପବ୍ବତନ୍ତି ସେଲ’’ନ୍ତି, ନ ସିଲାମୟମେୱ, ପଂସୁମୟାଦିକୋ ତିୱିଧୋପି ପବ୍ବତୋ ଏୱାତି । ୱିୱରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତାନଂ ମିଥୋ ଆସନ୍ନତରେ ଠିତାନଂ ଓୱରକାଦିସଦିସଂ ୱିୱରଂ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ପବ୍ବତେ । ଉମଙ୍ଗସଦିସନ୍ତି ସୁଦୁଙ୍ଗାସଦିସଂ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନନ୍ତି ପକତିସଞ୍ଚାରୱସେନ ମନୁସ୍ସେହି ନ ସଞ୍ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ୱନସଣ୍ଠାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଭୀସନକାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ସଲୋମହଂସାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟନ୍ତାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) ଇମଂ ପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି କେନଚି ଛଦନେନ ଅନ୍ତମସୋ ରୁକ୍ଖସାଖାୟପି ନ ଛାଦିତଂ । ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । ପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସେତି ପବ୍ଭାରସଦିସେ ଲେଣସଦିସେ ଚ ।
ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନାତି ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି। ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମନ୍ତତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥେ, ତସ୍ମା ୱାମୋରୁଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣୋରୁଞ୍ଚ ସମଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଭୋ ପାଦେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜା ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନ’’ନ୍ତି । ଊରୂନଂ ବନ୍ଧନୱସେନ ନିସଜ୍ଜା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଚ ୟଥା ପଲ୍ଲଙ୍କୱସେନ ନିସଜ୍ଜା ହୋତି, ଏୱଂ ଉଭୋ ପାଦେ ଆଭୁଗ୍ଗେ ଭଞ୍ଜିତେ କତ୍ୱା, ତଂ ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ତଥା ସମ୍ବନ୍ଧତାକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା’’ତି ।
ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ଚ ଅନୁଜୁକଂ ଠପନଂ ନିସଜ୍ଜାୱଚନେନେୱ ବୋଧିତନ୍ତି ‘‘ଉଜୁଂ କାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିମକାୟୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ପନ ଉଜୁକଠପନଂ ସରୂପତୋ, ପୟୋଜନତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଣମନ୍ତୀତି ନ ଓନମନ୍ତି । ନ ପରିପତତୀତି ନ ୱିଗଚ୍ଛତି ୱୀଥିଂ ନ ଲଙ୍ଘେତି । ତତୋ ଏୱ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତିୟା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଫାତିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଉପଗଚ୍ଛତି। ପରିମୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରିସଦ୍ଦୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖ’’ନ୍ତି, ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୀପତ୍ଥୋ ୱା ପରିସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଖସମୀପେ ୱା କତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ଭଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଭାୱନାନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟୋ ସନ୍ତୋ ଇରିୟାପଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱୋ, ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟୋ । ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ ‘‘ପରିଣାୟିକା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠୋ ହି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଗହିତାସମ୍ମୋସଂ ପରିଚତ୍ତସମ୍ମୋସଂ ସତିଂ କତ୍ୱା, ପରମଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୧୭. ଅଭିଜ୍ଝାୟତି ଗିଜ୍ଝତି ଅଭିକଙ୍ଖତି ଏତାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝା, ଲୋଭୋ । ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ, ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ନ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତା । ‘‘ପହୀନତ୍ତା’’ତି ଚ ପହୀନସଦିସତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା । ତଥାପି ନୟିଦଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସଭାୱତୋ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝଂ, ଅଥ ଖୋ ଭାୱନାୱସେନ, ତେନାହ ‘‘ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଦିସେନା’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟଥା ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପରିଭାୱିତତ୍ତା ୱିଗତାଭିଜ୍ଝତା, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଂ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମପକତିନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧପଣ୍ଡରସଭାୱଂ । ‘‘ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାତି’’ଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨; ୱିଭ॰ ୫୪୬) ଥିନସ୍ସ, ‘‘ୟା କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩; ୱିଭ॰ ୫୪୬) ଚ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଥିନଂ ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଂ, ମିଦ୍ଧଂ ଚେତସିକଗେଲଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ସତିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଚିତ୍ତକାୟଲହୁତାଦୀନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ୟଥାକମ୍ମଂ ତଂ ତଂ ୱିସେସସ୍ସ ୟା ତେସଂ ଅକଲ୍ୟତାଦୀନଂ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଅୟମେତେସଂ ସଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଲୋକସଞ୍ଞୀତି ଏତ୍ଥ ଅତିସୟତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠଅତ୍ଥି ଅତ୍ଥାୱବୋଧକୋ ଅୟମୀକାରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରତ୍ତିମ୍ପି…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ଇଦଂ ଉଭୟନ୍ତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞମାହ । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଜହିତ୍ୱା । ‘‘କଥମିଦ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟା କଥଙ୍କଥା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଥଙ୍କଥୀ, ନ କଥଙ୍କଥୀତି ଅକଥଂକଥୀ, ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ । ଲକ୍ଖଣାଦିଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟପହାନପହାୟକାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେପି ହି ଭେଦତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।
୨୧୮.ତେସନ୍ତି ଇଣୱସେନ ଗହିତଧନାନଂ । ପରିୟନ୍ତୋତି ଦାତବ୍ବସେସୋ । ସୋ ବଲୱପାମୋଜ୍ଜଂ ଲଭତି ‘‘ଇଣପଲିବୋଧତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି । ସୋମନସ୍ସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ‘‘ଜୀୱିକାନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।
୨୧୯.ୱିସଭାଗୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ହି ସୁଖୱେଦନାୟ କୁସଲୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିରୋଧିତାୟ ୱିସଭାଗା । ଚତୁଇରିୟାପଥଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଇରିୟାପଥପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । ବ୍ୟାଧିକୋ ହି ୟଥା ଠାନଗମନେସୁ ଅସମତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁପି ଅସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଆବାଧେତୀତି ପୀଳେତି । ୱାତାଦୀନଂ ୱିକାରୋ ୱିସମାୱତ୍ଥା ବ୍ୟାଧୀତି ଆହ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପନ ବ୍ୟାଧିଭାୱେ ମୂଲବ୍ୟାଧିନା ଆବାଧିକୋ ଆଦିତୋ ବାଧତୀତି କତ୍ୱା । ଅନୁବନ୍ଧବ୍ୟାଧିନା ଦୁକ୍ଖିତୋ ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖୋତି କତ୍ୱା । ଗିଲାନୋତି ଧାତୁସଙ୍ଖୟେନ ପରିକ୍ଖୀଣସରୀରୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ୱା ବଲଂ ବଲମତ୍ତା । ତଦୁଭୟନ୍ତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲଭେଥ ପାମୋଜ୍ଜଂ ‘‘ରୋଗତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି । ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୋମନସ୍ସଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ କାୟେ ବଲ’’ନ୍ତି ।
୨୨୦.ସେସନ୍ତି ‘‘ତସ୍ସ ହି ‘ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’ତି ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ତଦୁଭୟଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ପଠମଦୁତିୟପଦେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ସବ୍ବପଦେସୂତି ଅୱସିଟ୍ଠପଦେସୁ ତତିୟାଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ।
୨୨୧-୨୨୨.ନ ଅତ୍ତନି ଅଧୀନୋତି ନ ଅତ୍ତାୟତ୍ତୋ । ପରାଧୀନୋତି ପରାୟତ୍ତୋ । ଅପରାଧୀନତାୟ ଭୁଜୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ଏସିତବ୍ବୋତି ଭୁଜିସ୍ସୋ । ସୱସୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକୋ’’ତି । ଅନୁଦକତାୟ କଂ ପାନୀୟଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋତି ଆହ ‘‘ନିରୁଦକଂ ଦୀଘମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ।
୨୨୩.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଦସ୍ସନେ । ଅୟନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନା ସଦିସତା । ୟେନ ଇଣାଦୀନଂ ଉପମାଭାୱୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଞ୍ଚ ଉପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ହୋତି, ସୋ ନେସଂ ଉପମୋପମେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଦିସତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟୋ ୟମ୍ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ରଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟମ୍ହି କାମରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ପୁଗ୍ଗଲେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱସେନ ରତ୍ତୋ ହୋତି । ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତଂ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି ।
ନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସାତି ମହସ୍ସ । ମୁତ୍ତୋତି ବନ୍ଧନତୋ ମୁତ୍ତୋ ।
ୱିନୟେ ଅପକତଞ୍ଞୁନାତି ୱିନୟକ୍କମେ ଅକୁସଲେନ । ସୋ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ୟାଥାୱତୋ ନ ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱା’’ତିଆଦି ।
ଗଚ୍ଛତିପୀତି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଗଚ୍ଛତିପି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ତାୟ ଏୱ ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତିପି । ଈଦିସେ କନ୍ତାରେ ଗତୋ ‘‘କୋ ଜାନାତି କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିୱତ୍ତତିପି, ତସ୍ମା ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଅଗତଟ୍ଠାନମେୱ ବହୁତରଂ ହୋତି । ସଦ୍ଧାୟ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ଇଦମେୱ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ନତ୍ଥି ନୁ ଖୋ’’ତି । ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଏୱ ସପ୍ପନଂ ଆସପ୍ପନଂ । ପରି ପରିତୋ, ଉପରୂପରି ୱା ସପ୍ପନଂ ପରିସପ୍ପନଂ । ଉଭୟେନପି ତତ୍ଥେୱ ପରିବ୍ଭମନଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅପରିୟୋଗାହନ’’ନ୍ତି । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଛମ୍ଭିତଭାୱଂ, ଉତ୍ରାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୨୪.ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଇଣାଦିସଦିସା, ତଦଗ୍ଗେନ ତେସଂ ପହାନଂ ଆଣଣ୍ୟାଦିସଦିସଂ ଅଭାୱୋତି କତ୍ୱା । ଛ ଧମ୍ମେତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ବ୍ରୂହେତ୍ୱା । ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨-୩୭୪) ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ତତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପାଦନଉପ୍ପନ୍ନପହାନାଦିୱିଭାୱନୱସେନ ସୱିସେସଂ ପାଳିୟା ଆଗତତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦାଦିପ୍ପହାନକଭାୱେପି । ପରୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ପରସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ।
ଅନତ୍ଥକରୋତି ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ଚ ଅନତ୍ଥାୱହୋ । ଛ ଧମ୍ମେତି ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ମେତ୍ତାଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, କମ୍ମସ୍ସକତା, ପଟିସଙ୍ଖାନବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ତତ୍ଥେୱାତି ମହାସତିପଟ୍ଠାନେୟେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨-୩୭୪) । ଚାରିତ୍ତସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ଆଚାରପଣ୍ଣତ୍ତି ।
ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସିତତ୍ତା ଅଲଦ୍ଧନକ୍ଖତ୍ତାନୁଭୱୋ ପୁରିସୋ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସିତୋ ପୁରିସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ଏୱ ୱା ତଦନନୁଭୱନତ୍ଥଂ ତଥା କତୋ । ମହାଅନତ୍ଥକରନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥହାପନମୁଖେନ ମହତୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକଂ । ଛ ଧମ୍ମେତି ଅତିଭୋଜନେ ନନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଇରିୟାପଥସମ୍ପରିୱତ୍ତନତା, ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୱାସୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ ।
ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ମହାଅନତ୍ଥକରନ୍ତି ପରାୟତ୍ତତାପାଦନତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହତୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ଛ ଧମ୍ମେତି ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ୱୁଡ୍ଢସେୱିତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ ।
ବଲୱାତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୱିଧମନସମତ୍ଥେନ ବଲେନ ବଲୱା । ସଜ୍ଜାୱୁଧୋତି ସନ୍ନଦ୍ଧଧନୁଆଦିଆୱୁଧୋ । ସୂରୱୀରସେୱକଜନୱସେନ ସପରିୱାରୋ । ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୁରିସଂ । ବଲୱନ୍ତତାୟ, ସଜ୍ଜାୱୁଧତାୟ, ସପରିୱାରତାୟ ଚ ଚୋରା ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟେୟ୍ୟୁଂ । ଅନତ୍ଥକାରିକାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧକରଣତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନତ୍ଥକାରିକା । ଛ ଧମ୍ମେତି ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମେ । ୟଥା ବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପୀତି ଇଧାପି ବହୁସ୍ସୁତତାଦୟୋ ଗହିତା । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥା ୱିୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକସେୱନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିନିମିତ୍ତତାମୁଖେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିମେୱ ପରିବ୍ରୂହେତୀତି ତସ୍ସା ପହାନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତୱିଧୂନନୂପାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତକନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
୨୨୫.ପାମୋଜ୍ଜଂ ନାମ ତରୁଣପୀତି, ସା କଥଞ୍ଚିପି ତୁଟ୍ଠାୱତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତୀତି ତୁଟ୍ଠାକାରୋ ଜାୟତୀ’’ତି । ତୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଓକ୍କନ୍ତିକଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ୱସେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ ସୱିପ୍ଫାରିକତାୟ, ଅତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭୟମାନା ଫରଣଲକ୍ଖଣା ପୀତି ଜାୟତି । ପୀତିସହିତଂ ପୀତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, କିଂ ପନ ତଂ? ମନୋ । ପୀତି ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ପୀତିମନୋ, ତସ୍ସ ପୀତିମନସ୍ସ । ତୟିଦଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଆହ । କାୟୋତି ଇଧ ଅରୂପକଲାପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟମେୱାତି ଆହ ‘‘ନାମକାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି, ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୀତିୱସେନେତ୍ଥ ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱିଗତଦରଥୋତି ପହୀନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସଦରଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱସେନ ଚେତସିକସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋୟେୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟ୍ଠସରୀରତାୟ କାୟିକମ୍ପି ସୁଖଂ ୱେଦେତୀତି ଆହ ‘‘କାୟିକମ୍ପି ଚେତସିକମ୍ପି ସୁଖଂ ୱେଦୟତୀ’’ତି । ଇମିନାତି ‘‘ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ । ସଂକିଲେସପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ପଠମଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକତ୍ତା ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖେନ । ସୁଖିତସ୍ସାତି ସୁଖିନୋ ।
ପଠମଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୨୬. ‘‘ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଏତେନ ଉପଚାରୱସେନପି ଅପ୍ପନାୱସେନପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନଂ କଥିତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିକା ଦେସନା କିମତ୍ଥିୟାତି ଆହ ‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପରିୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଉପରିୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି ଉପଚାରସମାଧିସମଧିଗମେନ ୱିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱିସେସୋ ସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କା । ପାମୋଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାଦୀହି କାରଣପରମ୍ପରା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମେପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାୱ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟ ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦିସମଧିଗମେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ସମାଧିନୋତି ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ଏୱଂ ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ୟୋ ଅପ୍ପନାଲକ୍ଖଣୋ, ତସ୍ସ ସମାଧିନୋ । ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଚେୱ ଅଭିଞ୍ଞାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଚ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କରୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁପ୍ଫସମ୍ଭୱଂ ଗବ୍ଭାସୟେ କରୀୟତୀତି କତ୍ୱା, କରତୋ ଜାତୋ କାୟୋ କରଜକାୟୋ, ତଦୁପସନିସ୍ସୟୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସମୁଦାୟୋ । କାମଂ ନାମକାୟୋପି ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ତଥାଲଦ୍ଧୁପକାରୋ, ‘‘ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପନ ରୂପକାୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଇମଂ କରଜକାୟ’’ନ୍ତି । ଅଭିସନ୍ଦେତୀତି ଅଭିସନ୍ଦନଂ କରୋତି । ତଂ ପନ ଝାନମୟେନ ପୀତିସୁଖେନ କରଜକାୟସ୍ସ ତିନ୍ତଭାୱାପାଦନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଲୂଖଭାୱାପନୟନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେମେତୀ’’ତିଆଦି, ତୟିଦଂ ଅଭିସନ୍ଦନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପୀତିସୁଖସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ପରିପ୍ଫରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପରିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବୱା, ତସ୍ସ ସବ୍ବାୱତୋ । ଅୱୟୱାୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧେ ଅୱୟୱିନି ସାମିୱଚନନ୍ତି ଅୱୟୱୀୱିସୟୋ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସୱତୋ’’ତି । ଅଫୁଟଂନାମ ନ ହୋତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କମ୍ମଜରୂପଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜରୂପସ୍ସ ଅଭିବ୍ୟାପନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତତୀ’’ତିଆଦି ।
୨୨୭.ଛେକୋତି କୁସଲୋ । ତଂ ପନସ୍ସ କୋସଲ୍ଲଂ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣାନଂ ସନ୍ନନେ ପିଣ୍ଡୀକରଣେ ଚ ସମତ୍ଥତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିବଲୋ’’ତିଆଦି । କଂସ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମହତିୟା କଂସପାତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣେ ଆଗତୋ ।
‘‘କଂସୋ ଉପହତୋ ୟଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୪) କିତ୍ତିମଲୋହେ, କତ୍ଥଚି ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତେ ‘‘ଉପକଂସୋ ନାମ ରାଜାପି ମହାକଂସସ୍ସ ଅତ୍ରଜୋ’’ତିଆଦି, [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୦ ଘଟପଣ୍ଡିତଜାତକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ)] ଇଧ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଲୋହେତି ଆହ ‘‘ୟେନ କେନଚି ଲୋହେନ କତଭାଜନେ’’ତି । ସ୍ନେହାନୁଗତାତି ଉଦକସିନେହେନ ଅନୁପୱିସନୱସେନ ଗତା ଉପଗତା । ସ୍ନେହପରେତାତି ଉଦକସିନେହେନ ପରିତୋ ଗତା ସମନ୍ତତୋ ଫୁଟ୍ଠା, ତତୋ ଏୱ ସନ୍ତରବାହିରା ଫୁଟ୍ଠା ସିନେହେନ, ଏତେନ ସବ୍ବସୋ ଉଦକେନ ତେମିତଭାୱମାହ । ‘‘ନ ଚ ପଗ୍ଘରଣୀ’’ତି ଏତେନ ତିନ୍ତସ୍ସପି ତସ୍ସ ଘନଥଦ୍ଧଭାୱଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ବିନ୍ଦୁଂ ବିନ୍ଦୁ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୨୯. ତାହି ତାହି ଉଦକସିରାହି ଉବ୍ଭିଜ୍ଜତୀତି ଉବ୍ଭିଦଂ, ଉବ୍ଭିଦଂ ଉଦକଂ ଏତସ୍ସାତି ଉବ୍ଭିଦୋଦକୋ । ଉବ୍ଭିନ୍ନଉଦକୋତି ନଦୀତୀରେ ଖତକୂପକୋ ୱିୟ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନକଉଦକୋ । ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନକଉଦକୋତି ଧାରାୱସେନ ଉଟ୍ଠହନଉଦକୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉବ୍ଭିଦୋଦକୋୱ ରହଦୋ ଗହିତୋ, ନ ଇତରୋତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନଉଦକଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଧାରାନିପାତପୁବ୍ବୁଳକେହୀତି ଧାରାନିପାତେହି ଉଦକପୁବ୍ବୁଳକେହି ଚ, ‘‘ଫେଣପଟଲେହି ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱାତି ଅପରିକ୍ଖୋଭତାୟ ନିଚ୍ଚଲମେୱ, ସୁପ୍ପସନ୍ନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସନ୍ତି ‘‘ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ।
ତତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୩୧.ଉପ୍ପଲାନୀତି ଉପ୍ପଲଗଚ୍ଛାନି । ସେତରତ୍ତନୀଲେସୂତି ଉପ୍ପଲେସୁ, ସେତୁପ୍ପଲରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପଲଂ ଉପ୍ପଲମେୱ ସାମଞ୍ଞଗହଣତୋ। ସତପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁପରିୟାୟୋ ‘‘ସତଗ୍ଘୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତେନ ଅନେକସତପତ୍ତସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଲୋକେ ପନ ‘‘ରତ୍ତଂ ପଦୁମଂ, ସେତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟାୱ ଅଗ୍ଗା, ୟାୱ ଚ ମୂଲା ଉଦକେନ ଅଭିସନ୍ଦନାଦିସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଦକାନୁଗ୍ଗତଗ୍ଗହଣଂ । ଇଧ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ୱିୟ କରଜକାୟୋ, ଉଦକଂ ୱିୟ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୩୩. ୟସ୍ମା ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା’’ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତମାହ, ତଞ୍ଚ ରାଗାଦିଉପକ୍କିଲେସାପଗମନତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ନିମ୍ମଲଂ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ପରିୟୋଦାତତା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଘଂସନେନ ପଭସ୍ସରତା ୱିୟ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ପଭସ୍ସରଟ୍ଠେନ ପରିୟୋଦାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇଦନ୍ତି ଓଦାତୱଚନଂ । ଉତୁଫରଣତ୍ଥନ୍ତି ଉଣ୍ହଉତୁନୋ ଫରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉତୁଫରଣଂ ନ ହୋତି ସୱିସେସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ‘‘ତଙ୍ଖଣ…ପେ॰… ବଲୱଂ ହୋତୀ’’ତି । ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ କରଜକାୟୋତି ୟୋଗିନୋ କରଜକାୟୋ ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଉତୁଫରଣସଦିସେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖେନ ଫରିତବ୍ବତ୍ତା । ପୁରିସସ୍ସ ସରୀରଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଉତୁଫରଣଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା’’ତି ଚେତୋ ଗହଣେନ ଝାନସୁଖଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନାହ ‘‘ଉତୁଫରଣଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖ’’ନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସୁଖମେୱ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ସାତଲକ୍ଖଣସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖା ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି । (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୪୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧୦୫, ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭)
ନ ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀତି ନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅୱିନାଭାୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହୀତି କସିଣାନୁଲୋମତୋ, କସିଣପଟିଲୋମତୋ, କସିଣାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମତୋ, ଝାନପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନତୋ, ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋତି ଇମେହି ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି । ସତିପି ଝାନେସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱେ ଅୟଂ ୱସୀଭାୱୋ ଅଭିଞ୍ଞାନିବ୍ବତ୍ତନେ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀହି ୱିନା ନ ଇଜ୍ଝତୀତି ତାୟପେତ୍ଥ ଅୱିନାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ନ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନି ଆଗତାନୀତି ? ୱିସେସତୋ ଚ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକତ୍ତା ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧା କତ୍ୱା ତାୟ ଦେସିତା, ନ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଇଧ ଅନୁପୟୋଗତୋ, ତେନାହ ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ଆହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନୀ’’ତି ।
ୱିପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୩୪.ସେସନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଞେୟ୍ୟଂ ଜାନାତୀତି ଞାଣଂ, ତଂ ପନ ଞେୟ୍ୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣମେୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ । ତୟିଦଂ ଞାଣଦସ୍ସନପଦଂ ସାସନେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଞାଣୱିସେସେ ନିରୂଳ୍ହଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଜାନାତି, ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଚ ତେ ପସ୍ସତି ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଇଧ ପନ…ପେ॰… ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଅଭିନୀହରତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାକ୍କମେନ ଜାତେ ୱିପସ୍ସନାଭିମୁଖଂ ପେସେତି, ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… କରୋତୀ’’ତି । ତଦଭିମୁଖଭାୱୋ ଏୱ ହିସ୍ସ ତନ୍ନିନ୍ନତାଦିକରତା । ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ । ଓଦନକୁମ୍ମାସେହି ଉପଚୀୟତୀତି ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟୋ । ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମୋତି ପଭଙ୍ଗୁତାୟ ଅଦ୍ଧୁୱସଭାୱୋ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱିଘାତତ୍ଥାୟାତି ସରୀରେ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସ୍ସ ୱିଗମାୟ । ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋତି ଉଚ୍ଛାଦେତବ୍ବତାସଭାୱୋ । ଉଚ୍ଛାଦନେନ ହି ସରୀରେ ସେଦଗୂଥପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିଧାତୁକ୍ଖୋଭଗରୁଭାୱଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନଂ ଅପଗମୋ ହୋତି । ମହାସମ୍ବାହନଂ ମଲ୍ଲାଦୀନଂ ବାହୁୱଡ୍ଢନାଦିଅତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ‘‘ଖୁଦ୍ଦକସମ୍ବାହନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋତି ପରିମଦ୍ଦିତବ୍ବତାସଭାୱୋ । ଭିଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିକିରତି ଚାତି ଅନିଚ୍ଚତାୱସେନ ଭିଜ୍ଜତି ଚ ଭିନ୍ନଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଅସାଧେନ୍ତଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଞ୍ଚ ହୋତି । ରୂପୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଉତୁଆହାରଲକ୍ଖଣେନ ରୂପୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ ‘‘ଛହି ପଦେହି ସମୁଦୟୋ କଥିତୋ’’ତି । ସଂସଗ୍ଗେ ହି ଅୟମୀକାରୋ । ସଣ୍ଠାନସମ୍ପାଦନମ୍ପି ତଥାରୂପରୂପୁପ୍ପାଦନେନେୱ ହୋତୀତି ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନପଦେହିପି ସମୁଦୟୋ କଥିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ନୱହି ୟଥାରହଂ କାୟେ ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିତା ଦସ୍ସିତା । ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ । ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ତେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, କାୟସଞ୍ଞିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ।
୨୩୫. ସୁଟ୍ଠୁ ଭାତି ଓଭାସତୀତି ସୁଭୋ, ପଭାସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ମଣିନୋ ଭଦ୍ଦତାତି ଆହ ‘‘ସୁଭୋତି ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି । କୁରୁୱିନ୍ଦଜାତି ଆଦିଜାତିୱିସେସୋପି ମଣିନୋ ଆକରପରିସୁଦ୍ଧିମୂଲକୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧାକରସମୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଦୋସନୀହରଣୱସେନ ପରିକମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କତପରିକମ୍ମୋ ଅପନୀତପାସାଣସକ୍ଖରୋ’’ତି । ଛୱିୟା ସଣ୍ହଭାୱେନସ୍ସ ଅଚ୍ଛତା, ନ ସଙ୍ଘାତସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛୋତି ତନୁଚ୍ଛୱୀ’’ତି, ତେନାହ ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି । ଧୋୱନୱେଧନାଦୀହୀତି ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ଧୋୱନେନ ଚେୱ କାଳକାଦିଅପହରଣତ୍ଥାୟ ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁନନତ୍ଥାୟ ଚ ୱିଜ୍ଝନେନ । ତାପସଣ୍ହକରଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ । ମଣି ୱିୟ କରଜକାୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବତୋ । ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମଦେୱ ଦସ୍ସନତୋ । ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନଂ । ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକଚିତ୍ତଚେତସିକଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଧମ୍ମାପି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତେସଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଗତିକତ୍ତା ‘‘ଆୱୁତସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅୱିରୋଧିତଂ ହୋତି । କିଂ ପନେତେ ଞାଣସ୍ସ ଆୱି ଭୱନ୍ତି, ଉଦାହୁ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ? ଞାଣସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ଆୱିଭାୱତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆୱିଭୂତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଞାଣସ୍ସାତି ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣସ୍ସ ।
ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ, ତସ୍ମା ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରତୋ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପାୟଂ ଞାଣାନୁପୁବ୍ବୀ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି । ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୱାରୋ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ କଥିତାସୁ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ୱିୟ ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞା କଥେତବ୍ବାତି ଏତସ୍ସ ଅନଭିଞ୍ଞାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତାସଂ ଅନ୍ତରାୱାରୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅୱସରାଭାୱତୋ ଇଧେୱ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନନ୍ତରମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ୟସ୍ମା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ତଦେୱ, ଅଥ ଖୋ ଇଦମ୍ପି କାରଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଇଧେୱ ଦସ୍ସନେତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଭେରୱମ୍ପି ରୂପଂ ପସ୍ସତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେନ ଭେରୱଂ ରୂପଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିନୋ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଭୟଂ ସନ୍ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉଚ୍ଚାୱାଲିକୱାସି ମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ପାଟିୟେକ୍କଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତିଆଦି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।
ମନୋମୟିଦ୍ଧିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୩୬-୭.ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ହତ୍ଥପାଦାଦି ଅଙ୍ଗେହି ଚ କପ୍ପରଜଣ୍ଣୁଆଦି ପଚ୍ଚଙ୍ଗେହି ଚ । ସଣ୍ଠାନୱସେନାତି କମଲଦଲାଦିସଦିସସଣ୍ଠାନମତ୍ତୱସେନ, ନ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । ସବ୍ବାକାରେହୀତି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଅୱୟୱୱିସେସାଦିସବ୍ବାକାରେହି । ତେନ ଇଦ୍ଧିମତା । ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାତି ସଣ୍ଠାନତୋପି ୱଣ୍ଣତୋପି ଅୱୟୱୱିସେସତୋପି ସଦିସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ । ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ, ନ ନାଗିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞଜାତିରୂପୋ ।
ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୩୯.ସୁପରିକମ୍ମକତମତ୍ତିକାଦୟୋୱିୟ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ୱିକୁବ୍ବନକିରିୟାୟ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ।
୨୪୧.ସୁଖନ୍ତି ଅକିଚ୍ଛେନ, ଅକସିରେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୪୩. ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋପି ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୁୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁୱାପି କୋଚି ଅନିଚ୍ଛନକୋ ଅମଣ୍ଡନଜାତିକୋ ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ୟୁୱାପୀତି’’ଆଦି । କାଳତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ କାଳତିଲକାନି କାଳା ୱା କମ୍ମାସା, ତିଲପ୍ପମାଣା ବିନ୍ଦୱୋ ତିଲକାନି । ୱଙ୍ଗଂ ନାମ ୱିୟଙ୍ଗଂ । ୟୋବ୍ବନପୀଳକାଦୟୋ ମୁଖଦୂସିପୀଳକା। ମୁଖଗତୋ ଦୋସୋ ମୁଖଦୋସୋ, ଲକ୍ଖଣୱଚନଞ୍ଚେତଂ ମୁଖେ ଅଦୋସସ୍ସାପି ପାକଟଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଥା ୱା ମୁଖେ ଦୋସୋ, ଏୱଂ ମୁଖେ ଅଦୋସୋପି ମୁଖଦୋସୋ ସରଲୋପେନ । ମୁଖଦୋସୋ ଚ ମୁଖଦୋସୋ ଚ ମୁଖଦୋସୋତି ଏକସେସନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ପରେସଂ ସୋଳସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।
୨୪୫.ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣୂପମାୟନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସିତଉପମାୟଂ । ତଂ ଦିୱସଂ କତକିରିୟା ନାମ ପାକତିକସତ୍ତସ୍ସପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟା ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଂଦିୱସ-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତଂଦିୱସଗତଗାମତ୍ତୟ-ଗ୍ଗହଣେନେୱ ମହାଭିନୀହାରେହି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଲାଭୀନଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ କତକିରିୟା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟା ହୋତୀତି ଦୀପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୨୪୭.ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତେତି ତଂତଂକିଚ୍ଚୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରନ୍ତେ । ୟଥାୱୁତ୍ତପାସାଦୋୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରଜକାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବଦସ୍ସନସିଦ୍ଧିତୋ । ଚକ୍ଖୁମତୋ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସମଧିଗମୋ । ୟଥାହ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ମଗ୍ଗୋ ଦିବ୍ବସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୬୧) । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅୟମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ଗେହଂ ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ଏତଂ ଅତ୍ତଭାୱଗେହଂ ଓକ୍କମନ୍ତା, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗେହା ନିକ୍ଖମନ୍ତା ୱିୟ ଏତସ୍ମା ଅତ୍ତଭାୱଗେହତୋ ପକ୍କନ୍ତା, ଚୱନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକସତ୍ତାତି ପନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ସତ୍ତା । ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା’’ତି ପନ ଇମିନା ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଜାତସଂୱଦ୍ଧେ ସତ୍ତେ ୱଦତି । ନନୁ ଚାୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା, ଏତ୍ଥ କସ୍ମା ‘‘ତୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତି ଚତୁୱୋକାରଭୱସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ‘‘ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ଦେସନାସୁଖତ୍ଥମେୱାତି କେୱଲଂ ଦେସନାସୁଖତ୍ଥଂ, ନ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ଆୱିଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ । ନ ହି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପଭୱ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଦେସନା ସୁଖାୱବୋଧା ଚ ହୋତୀତି ।
ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୪୮.ୱିପସ୍ସନାପାଦକନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୱିପସ୍ସନା ଚ ତିୱିଧା ୱିପସ୍ସକପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚିନ୍ତାମୟଞାଣସଂୱଦ୍ଧିତା ସୟମ୍ଭୁଞାଣଭୂତା, ଇତରେସଂ ସୁତମୟଞାଣସଂୱଦ୍ଧିତା ପରୋପଦେସସମ୍ଭୂତା ନାମ । ସା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅୱସେସରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ଅନେକଧା, ଅରୂପମୁଖୱସେନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତରମୁଖୱସେନ ଅନେକଧା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ନାନାନୟତୋ ୱିଭାୱିତା । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ପଭେଦଗମନତୋ ନାନାନୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତଂ ପରିଣତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମତରଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ହୋତି, ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ମହାୱଜିରଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ପାଦକଭାୱେନ ସମାପଜ୍ଜିୟମାନା ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ଦେୱସିକଂ ସତ୍ଥୁ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସ୍ୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୁସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୧୬) ଉଦ୍ଦେସତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅତ୍ଥିକେହି ତତୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଇଧ ପନ ସାୱକାନଂ ୱିପସ୍ସନା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟାତି ଆସୱାନଂ ଖେପନତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣଂ, ତଦତ୍ଥଂ ତେନାହ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଆସୱା ଏତ୍ଥ ଖୀୟନ୍ତୀତି ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଖେପେତି ପାପଧମ୍ମେତି ଖୟୋ, ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ପନ ପାପକ୍ଖୟୋ ଆସୱକ୍ଖୟେନ ୱିନା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖୟଗ୍ଗହଣେନ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ସମିତପାପୋ ସମଣୋତି କତ୍ୱା ଆସୱାନଂ ଖୀଣତ୍ତା ସମଣୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଫଲ’’ନ୍ତି । ଆସୱୱଡ୍ଢିୟା ସଙ୍ଖାରେ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିସଙ୍ଖାରତୋ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରୋତି ‘‘ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆସୱକ୍ଖୟପଦଂ ୱିସଙ୍ଖାରାଧିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟାତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଭଙ୍ଗୋତି ଆସୱାନଂ ଖଣନିରୋଧୋ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ ତଦା ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜଗ୍ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ‘‘ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ତସ୍ସ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନାତି ସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ, ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୋତି ଚ । ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ସରୂପାଦିପରିଚ୍ଛେଦେ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦେତି ଏତସ୍ମାତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି । ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱାତି ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣଭୂତଂ ଆଗମ୍ମ, ‘‘ପତ୍ୱା’’ତି ଚ ତଦୁଭୟୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପତ୍ତି ତଦୁଭୟସ୍ସ ପତ୍ତି ୱିୟାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ୱାତି ୱା ପାପୁଣନହେତୁ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ତେ ୱା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ । ତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ । ସମ୍ପାପକନ୍ତି ସଚ୍ଛିକରଣୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ପାପକଂ ।
କିଲେସୱସେନାତି ଆସୱସଙ୍ଖାତକିଲେସୱସେନ । ୟସ୍ମା ଆସୱାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାୟୋ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ସେସସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ତଂସମୁଦୟାଦିପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟାୟତୋ’’ତି । ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଚ୍ଚାନୀତି ୟୋଜନା । ଆସୱାନଂୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଗହଣଂ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟା’’ତି ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯) ଆସୱୱିମୁତ୍ତିସୀସେନେୱ ସବ୍ବକିଲେସୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜନାତୀ’’ତିଆଦିନା ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ ଇଧ କଥିତୋତି ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ଇମିନା ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ପହାନାଭିସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱା ହେତୁନିଦ୍ଦେସୋୟଂ । ଜାନନହେତୁ ଦସ୍ସନହେତୁ କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସମାନକାଲିକାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟପ୍ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ସହଜାତକୋଟିୟା ଲବ୍ଭତୀତି । ଭୱାସୱଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିୟ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟାପି ସମୱରୋଧୋତି ଦିଟ୍ଠାସୱସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ପଦେହି । ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣସ୍ସ । ଭୂମିନ୍ତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ।
ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କତମା ପନସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନା କତା, ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା’’ତି । ନ ଅନାଗତା ଅସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣାତି ୟୋଜନା । ନ ଅନାଗତାତି ଚ ଅନାଗତଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଲେସେନ ଚୋଦେତି, ତେନାହ ‘‘ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ’’ତି । ଅନାଗତୱିସେସୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ଚ ଖେପନେ ୱାୟାମୋପି ଲବ୍ଭତେୱ, ତେନାହ ‘‘ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୂତି ଭୱତ୍ତୟଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୱସେସତୋ ଜାତିୟା ଖୀଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଜାତିଂ । ସୋତି ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ।
ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନାମ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପରିୱୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାନୁଗୁଣା ପୱତ୍ତି, ଇତରସଚ୍ଚେସୁ ଚ ନେସଂ ପହାନାଭିସମୟାଦିପୱତ୍ତି ପାକଟା ଏୱ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନା’’ତି । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନା ୟାୱଦେୱ ସମୁଦୟପ୍ପହାନତ୍ଥାୟାତି ଆହ ‘‘ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସା ପହୀନା’’ତି । ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇମେ ପକାରା ଇତ୍ଥଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ପନ ପକାରା ଅରିୟମଗ୍ଗବ୍ୟାପାରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଦୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟା’’ତି । ତେ ହି ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପରିଞ୍ଞାଦୀସୁ ଚ ପହାନମେୱ ପଧାନଂ ତଦତ୍ଥତ୍ତା ଇତରେସନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଲେସକ୍ଖୟଭାୱାୟ ୱା’’ତି । ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସମ୍ପଦାନୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥଭାୱତୋ’’ତି । ଅପରନ୍ତି ଅନାଗତଂ । ଇମେ ପନ ଚରିମକତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏତେନ ତେସଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପରିଞ୍ଞାମୂଲିକା ହି ପତିଟ୍ଠା । ୟଥାହ ‘‘କବଳୀକାରେ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ଆହାରେ ଅତ୍ଥି ରାଗୋ ଅତ୍ଥି ନନ୍ଦୀ ଅତ୍ଥି ତଣ୍ହା, ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୂଳ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି । (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୪; କଥା॰ ୨୯୬; ମହାନି॰ ୭) ତେନେୱାହ ‘‘ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟା’’ତିଆଦି ।
୨୪୯.ପବ୍ବତମତ୍ଥକେତି ପବ୍ବତସିଖରେ । ତଞ୍ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ ସଙ୍କୁଚିତଂ ହୋତୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ପବ୍ବତସଙ୍ଖେପେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପବ୍ବତପରିୟାପନ୍ନୋ ୱା ପଦେସୋ ପବ୍ବତସଙ୍ଖେପୋ। ଅନାୱିଲୋତି ଅକାଲୁସିୟୋ, ସା ଚସ୍ସ ଅନାୱିଲତା କଦ୍ଦମାଭାୱେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିକ୍କଦ୍ଦମୋ’’ତି । ସିପ୍ପିୟୋତି ସୁତ୍ତିୟୋ । ସମ୍ବୁକାତି ସଙ୍ଖଲିକା । ଠିତାସୁପି ନିସିନ୍ନାସୁପି ଗାୱୀସୁ । ୱିଜ୍ଜମାନାସୂତି ଲବ୍ଭମାନାସୁ, ଇତରା ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ‘‘ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସହଚରଣନୟେନ । ତିଟ୍ଠନ୍ତମେୱ, ନ ପନ କଦାଚିପି ଚରନ୍ତଂ । ଦ୍ୱୟନ୍ତି ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକଂ, ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭୟଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଚରନ୍ତଂ ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇତରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକାଦିଦ୍ୱୟଂ ୱଦତି । ତଞ୍ହି ଚରତୀତି । କିଂ ୱା ଇମାୟ ସହଚରିୟାୟ, ୟଥାଲାଭଗ୍ଗହଣଂ ପନେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସକ୍ଖରକଥଲସ୍ସ ହି ୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି । ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକସ୍ସ ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପି ଚରନ୍ତଂ ପୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେ, ତେସୁ ୱା ଞାଣେସୁ । ଭୂମିଭେଦତୋ, କାଲଭେଦତୋ, ସନ୍ତାନଭେଦତୋ ଚାତି ସତ୍ତୱିଧାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ‘‘ରୂପାୟତନମତ୍ତମେୱା’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅଭିନିମ୍ମିୟମାନେ ମନୋମୟେ କାୟେ ରୂପାୟତନମେୱାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତଂ ଆଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ରୂପକଲାପୋ ଗନ୍ଧାୟତଂ ଆଦିରହିତୋ ଅତ୍ଥି । ପରିନିପ୍ଫନ୍ନମେୱ ନିମ୍ମିତରୂପଂ, ତେନାହ ‘‘ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣମେୱ ସମାନଂ ପରିତ୍ତତ୍ତିକୱସେନ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକୱସେନ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ, ଅତୀତତ୍ତିକୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମାଣବହିଦ୍ଧାନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । କୂଟୋ ୱିୟ କୂଟାଗାରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନା’’ତି । ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ତିତ୍ଥକରମତହରୱିଭାୱିନିଂ ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିଦ୍ଧଂସିନିଂ ତିୱିଧସୀଲାଲଙ୍କତଂ ପରମସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିଦୀପନିଂ ଝାନାଭିଞ୍ଞାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିଭୂସିତଂ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧମହାସାମଞ୍ଞଫଲପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ଅଜାତସତ୍ତୁଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୫୦.ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନନ୍ତି ଆଦିଞ୍ଚ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ପରିୟୋସାନଞ୍ଚ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସଗାରୱଂ । ଆରଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତା ୱିଗତାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖୟେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଥା ହି ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ’’ତି ଉପରି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତତରୋ ମନୋରମୋ, ତାଦିସୋ ଚ ସୁନ୍ଦରୋ ଭଦ୍ଦକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରେ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ କତମୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ୟସସାତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ପରିୱାରେନ, ପରିଜନେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନୀୟେନ ଅଭିରୂପେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ। ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ଦସପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିରୂପେତି ଉଳାରରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନରୂପେ ।
‘‘ଚୋରୋ ଚୋରୋ, ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୟେ ଆମେଡିତଂ, ‘‘ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହରା’’ତିଆଦୀସୁ କୋଧେ, ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୭; ୩.୩୫; ୫.୧୦୦୫) ପସଂସାୟଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ, ଲୁନାହି ଲୁନାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୁରିତେ, ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀସୁ କୋତୂହଲେ, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୪୪) ଅଚ୍ଛରେ, ‘‘ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ହାସେ, ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ କହଂ ଏକପୁତ୍ତକା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ସୋକେ, ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୩୨) ପସାଦେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଗରହାଅସମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାପୋ ପାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗରହାୟଂ, ‘‘ଅଭିରୂପକ ଅଭିରୂପକା’’ତିଆଦୀସୁ ଅସମ୍ମାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନୟିଦଂ ଆମେଡିତୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନାତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୱସେନେତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୋସନାସନତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସୱିଧମନତୋ । ଗୁଣାଧିଗମନତୋତି ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ସମ୍ପାଦନତୋ । ୟେ ଗୁଣେ ଦେସନା ଅଧିଗମେତି, ତେସୁ ପଧାନଭୂତା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ତେ ପଧାନଭୂତେ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାଜନନତୋ ପଞ୍ଞାଜନନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାପମୁଖା ହି ଲୋକିୟା ଗୁଣା ପଞ୍ଞାପମୁଖା ଲୋକୁତ୍ତରା । ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥତୋ । ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ । ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦପୟୋଗତାୟ ଉତ୍ତାନପଦତୋ । ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱେନ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥତାୟ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ । ସିନିଦ୍ଧମୁଦୁମଧୁରସଦ୍ଦପୟୋଗତାୟ କଣ୍ଣସୁଖତୋ । ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧପେମନୀୟତ୍ଥତାୟ ହଦୟଙ୍ଗମତୋ । ମାନାତିମାନୱିଧମନେନ ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ । ଥମ୍ଭସାରମ୍ଭନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ଅପରୱମ୍ଭନତୋ । ହିତାଧିପ୍ପାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ପରେସଂ ରାଗପରିଳାହାଦିୱୂପଗମନେନ ଚ କରୁଣାସୀତଲତୋ । କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ । କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁତାୟ ଆପାଥରମଣୀୟତୋ । ପୁବ୍ବାପରାୱିରୁଦ୍ଧସୁୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ । ଆପାଥରମଣୀୟତାୟ ଏୱ ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ । ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତାୟ, ହିତଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ଚ ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋ । ଏୱମାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଂସାରଚକ୍କନିୱତ୍ତନତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ମିଚ୍ଛାୱାଦୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ସମ୍ମାୱାଦପତିଟ୍ଠାପନତୋ, ଅକୁସଲମୂଲସମୁଦ୍ଧରଣତୋ କୁସଲମୂଲସଂରୋପନତୋ, ଅପାୟଦ୍ୱାରପିଧାନତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନତୋ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାଟନତୋତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତନ୍ତି କେନଚି ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତଂ । ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତନ୍ତି ସଭାୱେନେୱ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ଜାତଂ । ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟାତି ୱିୱଟଂ କରେୟ୍ୟ । ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀନି ଅୱତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସନ୍ଦେହଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଦସ୍ସେୟ୍ୟ । କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀତି କାଳପକ୍ଖେ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ । ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନାଧାରଭୂତଂ ଭାଜନଂ ଆଧାରଭାୱାପାଦନୱସେନ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖତ୍ତା ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତତାୟ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତତାୟ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତନ୍ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ । କାମଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକା ନୀୱରଣଭାୱତୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ସୱିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ସତ୍ତେ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନୱସେନାତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ସବ୍ବୋ ଅପାୟଗାମିମଗ୍ଗୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ କୁଚ୍ଛିତୋ ମଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମା ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗା । ତେନେୱ ହି ତଦୁଭୟପଟିପକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସପ୍ପିଆଦିସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ପଦୀପୋ ନ ତଥା ଉଜ୍ଜଲୋ, ୟଥା ତେଲସନ୍ନିସ୍ସୟୋତି ତେଲପଜ୍ଜୋତ-ଗ୍ଗହଣଂ । ଏତେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଏତେହି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୁକ୍କୁଜ୍ଜନପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିୱରଣାଦିଉପମୋପମିତବ୍ବପ୍ପକାରେହି, ଏତେହି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନାନାୱିଧକୁହନଲପନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିୱିଧମନାଦିୱିଭାୱନପରିୟାୟେହି । ତେନାହ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋ’’ତି ।
ପସନ୍ନକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି କାତବ୍ବଂ ସକ୍କାରଂ । ସରଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ, ତେନାହ ‘‘ପରାୟଣ’’ନ୍ତି । ପରାୟଣଭାୱୋ ଚ ଅନତ୍ଥନିସେଧନେନ, ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପାଦନେନ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଘସ୍ସ ତାତା, ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତା’’ତି । ଅଘସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖତୋତି ୱଦନ୍ତି, ପାପତୋତି ପନ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନିସ୍ସକ୍କେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାୟଂ ଗମୁ-ସଦ୍ଦୋ ନୀ-ସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିକମ୍ମକୋ, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ‘‘ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତସ୍ସ ଚାୟମତ୍ଥୋ । ଗମନଞ୍ଚ ତଦଧିପ୍ପାୟେନ ଭଜନଂ ଜାନନଂ ୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଭଜାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ଭଜନଂ ୱା ସରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଉପସଙ୍କମନଂ, ସେୱନଂ ସନ୍ତିକାୱଚରତା, ପୟିରୁପାସନଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣେନ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅନଞ୍ଞସରଣତଂୟେୱ ଦୀପେତି । ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ କଥଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।
‘‘ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ଫଲଟ୍ଠା ଏୱ ଦସ୍ସିତା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ନନୁ ଚ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଏୱ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଇତରୋ ନିୟାମୋକ୍କମନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଏୱ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀ’’ତି । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନେନ ହି ଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତସମ୍ଭୱୋ। ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ‘‘ୟାୱତା ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସୁତ୍ତପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ’’ତି ୱା ଇମିନା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ, ନିବ୍ବାନଂ ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟାତି ଉଭୟମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧି । ତଥାପି ୟସ୍ମା ଅରିୟଫଲାନଂ ‘‘ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅୱୂପସନ୍ତାୟା’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚତାୟ, ନିୟ୍ୟାନାନୁଗୁଣତାୟ, ନିୟ୍ୟାନପରିୟୋସାନତାୟ ଚ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ‘‘ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମସ୍ସ ସମଧିଗମନହେତୁତାୟା’’ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି ଏୱ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଠାରୂଳ୍ହୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
‘‘କାମରାଗୋ ଭୱରାଗୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ରାଗୋ ୱିରଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ, ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ଅନେଜଂ ଅସୋକନ୍ତି ଫଲଂ କଥିତଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲନ୍ତି ଅୱିରୋଧଦୀପନତୋ କେନଚି ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ, ଇଟ୍ଠଂ ପଣୀତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପଗୁଣରୂପେନ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା, ପକଟ୍ଠଗୁଣୱିଭାୱନତୋ ୱା ପଗୁଣଂ । ୟଥାହ ‘‘ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନ ଭାସିଂ, ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି । (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୯; ମହାୱ॰ ୯) ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତାତି ୟୋଜନା ।
ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନାତି ‘‘ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୪; ମ॰ ନି॰ ୪.୯୨; ୩.୫୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା, ‘‘ୟାନି ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି, ତଥାରୂପେହି ସୀଲେହି ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୨; ୩.୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୧; ପରି॰ ୨୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୀଲାନଞ୍ଚ ସଂହତଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂହତୋତି ଘଟିତୋ, ସମେତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦୂରେ ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସାମଗ୍ଗିୟା ସଂହତା ଏୱ। ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମଦସା ତେତି ତେ ପୁରିସୟୁଗୱସେନ ଚତ୍ତାରୋପି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅଟ୍ଠେୱ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସାୱିତାୟ ଧମ୍ମଦସା । ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନେନ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗମନେନ ଚ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି । ପଟିୱେଦେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ହଦୟଗତଂ ୱାଚାୟ ପୱେଦେସି ।
ସରଣଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
ସରଣଗମନସ୍ସ ୱିସୟପ୍ପଭେଦଫଲସଂକିଲେସଭେଦାନଂ ୱିୟ କତ୍ତୁ ଚ ୱିଭାୱନା ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୟ ହୋତୀତି ‘‘ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତେନ ୱିନା ସରଣଗମନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱୋଦାନଂ ନ ଗହିତଂ, ନନୁ ୱୋଦାନୱିଭାୱନାପି ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲାୱହାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂ ପନ ସଂକିଲେସଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ନ ଗହିତଂ । ୟାନି ହି ନେସଂ ସଂକିଲେସକାରଣାନି ଅଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ତେସଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନେନ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ପହାନେନ ୱୋଦାନଂ ହୋତୀତି । ହିଂସତ୍ଥସ୍ସ ସର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନେତଂ ପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ‘‘ହିଂସତୀତି ସରଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ହିଂସନଂ କେସଂ କଥଂ କସ୍ସ ୱାତି ଚୋଦନଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ସରଣଗତାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୟନ୍ତି ୱଟ୍ଟଭୟଂ । ସନ୍ତାସନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଂ ତେନେୱ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ପରତୋ ଫଲକଥାୟଂ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଏତନ୍ତି ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ପଦଂ ।
ଏୱଂ ଅୱିସେସତୋ ସରଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ହିତେ ପୱତ୍ତନେନାତି ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା ଭିକ୍ଖୱେ ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪, ୬୯) ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜନେନ । ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନାତି । ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଖୋ ପାପକୋ ୱିପାକୋ, ପାପକଂ ଅଭିସମ୍ପରାୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ଅନତ୍ଥତୋ ନିୱତ୍ତନେନ । ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ହିତାହିତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁକଂ ବ୍ୟସନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ୱିନାସେତି । ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତାରଣେନ ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ଇତରୋ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ୟୋଜନା । କାରାନନ୍ତି ଦାନୱସେନ ପୂଜାୱସେନ ଚ ଉପନୀତାନଂ ସକ୍କାରାନଂ । ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ୟୋଜନା, ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନାତି ଇମିନାପି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ।
‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ରତନତ୍ତୟେ ପସାଦୋ ତପ୍ପସାଦୋ, ତଦେୱ ରତନତ୍ତୟଂ ଗରୁ ଏତସ୍ସାତି ତଗ୍ଗରୁ ତବ୍ଭାୱୋ ତଗ୍ଗରୁତା, ତପ୍ପସାଦୋ ଚ ତଗ୍ଗରୁତା ଚ ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତା, ତାହି ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାହି । ୱିଧୂତଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ମୋହଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିତାୟ ୱିହତକିଲେସୋ । ତଦେୱ ରତନତ୍ତୟଂ ପରାୟଣଂ ପରାଗତି ତାଣଂ ଲେଣନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି । ତଂସମଙ୍ଗୀତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏୱଂ ଉପେତୀତି ଭଜତି ସେୱତି ପୟିରୁପାସତି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପସାଦ-ଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟସରଣଗମନମାହ । ତଞ୍ହି ପସାଦପ୍ପଧାନଂ । ଗରୁତାଗହଣେନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଅରିୟା ହି ରତନତ୍ତୟଂ ଗୁଣାଭିଞ୍ଞତାୟ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମା ତପ୍ପସାଦେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱିଗତକିଲେସୋ, ତଗ୍ଗରୁତାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଅଗାରୱକରଣହେତୂନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ । ତପ୍ପରାୟଣତା ପନେତ୍ଥ ତଗ୍ଗତିକତାତି ତାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱକ୍ଖମାନଂ ସରଣଗମନଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିସେସେନ ୱା ପସାଦଗରୁତା ଜୋତିତାତି ପସାଦଗ୍ଗହଣେନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସ୍ସ ଇତରସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ, ତଥା ଗରୁତାଗହଣେନାତି ଉଭୟେନାପି ଉଭୟଂ ସରଣଗମନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଇଜ୍ଝତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ଅତ୍ଥତୋ ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଗମୋ ଏୱ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନୋୟେୱ ସରଣଗମନତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପନ ସାୱକଗୋଚରଭୂତା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ, ତଥା ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା, ତେନାହ ‘‘କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି । ଇଜ୍ଝନ୍ତଞ୍ଚ ସହେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଲୋକିୟଂ ୱିୟ ପତିପାଟିୟା ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ସରଣଗମନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ପନ ଅଧିଗତମେୱ ହୋତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଲୋକିୟୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି, ତେସଂ ଲୋକିୟମେୱ ସରଣଗମନଂ ସିୟା, ନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ।
ତନ୍ତି ଲୋକିୟଂ ସରଣଗମନଂ । ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା । ସଦ୍ଧାମୂଲିକାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତି ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ଲୋକିୟାୱବୋଧୱସେନେୱ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଏତେନ ସଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟା ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା ଲୋକିୟସରଣଗମନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଉଜୁ କରୀୟତୀତି କତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠି ୱା ଉଜୁ କରୀୟତି ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ, ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣଂ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତପ୍ପଧାନତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ’’ତି ଇମିନା ମାତାଦୀହି ଉସ୍ସାହିତଦାରକାଦୀନଂ ୱିୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସରଣଗମନଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଇମିନା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସରଣଗମନଂ । ତୟିଦଂ ଲୋକିୟଂ ସରଣଗମନଂ । ଅତ୍ତା ସନ୍ନିୟ୍ୟାତୀୟତି ଅପ୍ପୀୟତି ପରିଚ୍ଚଜୀୟତି ଏତେନାତି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ । ତଂ ରତନତ୍ତୟଂ ପରାୟଣଂ ପଟିସରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତପ୍ପରାୟଣୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱା । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତପ୍ପରାୟଣତା, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମମେୱ । ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ସିସ୍ସଭାୱଂ ଅନ୍ତେୱାସିକଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ । ସରଣଗମନାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ପଣିପତତି ଏତେନାତି ପଣିପାତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚଜନନ୍ତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀସୁପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତଦଞ୍ଞନିୱତ୍ତନଂ କତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀନି ଏକେନ ପକାରେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପରେହିପି ପକାରେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ତେନ ପରିୟାୟନ୍ତରେହିପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦି କତମେୱ ହୋତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଆଳୱକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସାତାଗିରହେମୱତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନନୁ ଚେତେ ଆଳୱକାଦୟୋ ମଗ୍ଗେନେୱ ଆଗତସରଣଗମନା, କଥଂ ତେସଂ ତପ୍ପରାୟଣତାସରଣଗମନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ମଗ୍ଗେନାଗତସରଣଗମନେହିପି । ‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି…ପେ॰… ସୁଧମ୍ମତଂ’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪) ‘‘ତେ ମୟଂ ୱିଚରିସ୍ସାମ, ଗାମା ଗାମଂ ନଗା ନଗଂ…ପେ॰… ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି, (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୨) ତେହି ତପ୍ପରାୟଣତାକାରସ୍ସ ପୱେଦିତତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୋ ପନେସ ଞାତି…ପେ॰… ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଞାତିୱସେନ, ଭୟୱସେନ, ଆଚରିୟୱସେନ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଞାତିୱସେନାତି ଞାତିଭାୱୱସେନ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତେନାତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାହେତୁକେନ ପଣିପାତେନ । ଇତରେହୀତି ଞାତିଭାୱାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତେହି ତୀହି ପଣିପାତେହି । ‘‘ଇତରେହୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ଦତୀତି ପଣିପାତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ଏୱରୂପନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ହି ନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱା ଅନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସିସନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତମେୱ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋତି ସରଣଗମନୱିଭାଗୋ ।
ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସରଣଗମନନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋତି ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ।
ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଅନୁପଗମନାଦିୱସେନାତି ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ । ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ହେତୁପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅନୱକାସୋତି ପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୋ । ଉଭୟେନାପି କାରଣମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ । କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚତୁଭୂମକେସୁ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେସୁ ଏକସଙ୍ଖାରମ୍ପି । ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ‘‘ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ଏୱଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସୁଖତୋ ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ। ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ପରିଳାହୱୂପସମନତ୍ଥଂ ମତ୍ତହତ୍ଥିପରିତ୍ତାସିତୋ ୱିୟ ଚୋକ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉକ୍କାରଭୂମିଂ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅତ୍ତୱାରେ କସିଣାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କଞ୍ଚି ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସୁପି ୱାରେସୁ ଚତୁଭୂମକୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେଭୂମକୱସେନେୱ ୱା । ୟଂ ୟଞ୍ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଗାହୱସେନ ଗଣ୍ହାତି, ତତୋ ତତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଗାହଂ ୱିନିୱେଠେତି ।
‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଜନିକା ମାତା, ଜନକୋ ପିତା, ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅରହାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଂ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି ? ଏତମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଚ ଫଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ୱଧକଚିତ୍ତେନ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ସମାନସଂୱାସକଂ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତଂ ସଙ୍ଘଂ । ‘‘କମ୍ମେନ, ଉଦ୍ଦେସେନ, ୱୋହରନ୍ତୋ, ଅନୁସ୍ସାୱନେନ, ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥକରଂ ‘‘ଅୟଂ ମେ ସତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିନ୍ତି ତେ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା ତଂନିମିତ୍ତଂ ଅପାୟଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱକାୟଂ ପନ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦସହି ଠାନେହୀତି ଦସହି କାରଣେହି । ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦିୱସେନାପୀତି ଏତ୍ଥ କରୀସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣାନଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିରୂପିୟପାତିକଂସପାତୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପିୟସୁୱଣ୍ଣହିରଞ୍ଞପୂରାନଂ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ଅସ୍ସସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ରଥସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ଧେନୁସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ପଲ୍ଲଙ୍କସହସ୍ସାନଂ, ଚତୁରାସୀତିୟା ୱତ୍ଥକୋଟିସହସ୍ସାନଂ, ଅପରିମାଣସ୍ସ ଚ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଭେଦସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ସତ୍ତମାସାଧିକାନି ସତ୍ତସଂୱଚ୍ଛରାନି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତୱେଲାମମହାଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ସତଂ ସୋତାପନ୍ନାନଂ ଦିନ୍ନଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସକଦାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ଅରହତୋ, ତତୋ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ତତୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ, ତତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହାରକରଣଂ, ତତୋ ସରଣଗମନଂ ମହପ୍ଫଲତରନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତସ୍ସ ୱେଲାମସୁତ୍ତସ୍ସ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ ଗହପତି ୱେଲାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦାନଂ ଅଦାସି ମହାଦାନଂ, ୟୋ ଚେକଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) । ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ଅଜାନନଂ, ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସଂସୟୋ । ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ତସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ଅଗୁଣଭାୱପରିକପ୍ପନେନ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନାଦରାଗାରୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ନ ମହାଜୁତିକନ୍ତି ନ ଉଜ୍ଜଲଂ, ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅପରିୟୋଦାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମହାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ଅନୁଳାରଂ । ସାୱଜ୍ଜୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ସଦୋସୋ, ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗହିତକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଭେଦୋତି ଆହ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟା’’ତି । ସୋତି ଅନୱଜ୍ଜୋ ସରଣଗମନଭେଦୋ । ସତିପି ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତେ ଇଟ୍ଠଫଲୋପି ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଫଲୋ’’ତି । କସ୍ମା ? ଅୱିପାକତ୍ତା । ନ ହି ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ।
କୋ ଉପାସକୋତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା, କିଂଲକ୍ଖଣୋ ଉପାସକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମାତି ହେତୁପୁଚ୍ଛା, ତେନ କେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ଉପାସକ-ସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ନିରୂଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେତି, ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟେ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ତବ୍ଭାୱକାରଣଂ । କିମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି କୀଦିସଂ ଅସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସୀଲଂ, କିତ୍ତକେନ ସୀଲେନାୟଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ଆଜୀୱୋତି କୋ ଅସ୍ସ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ସୋ ପନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ହୋତୀତି ସୋପି ୱିଭଜୀୟତି । କା ୱିପତ୍ତୀତି କା ଅସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ଆଜୀୱସ୍ସ ୱା ୱିପତ୍ତି । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ହି ୱିଧି ୱା ପଟିସେଧୋ ୱା । ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟୋ କୋଚୀତି ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି, ତେନ ସରଣଗମନଂ ଏୱଂ କାରଣଂ, ନ ଜାତି ଆଦିୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଉପାସନତୋତି ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଆଦର ଗାରୱବହୁମାନାଦିୟୋଗେନ ପୟିରୁପାସନତୋ ।
ୱେରମଣିୟୋତି ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଣାତିପାତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ମଣନତୋ ହନନତୋ ୱିନାସନତୋ ୱେରମଣିୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିରତିୟୋ ୱିରତିପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ତେନେୱାହ ‘‘ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜାତି ନ ସମ୍ମାୱଣିଜ୍ଜା ଅୟୁତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା ଅସାରୁପ୍ପୱଣିଜ୍ଜା । ପହାୟାତି ଅକରଣେନେୱ ପଜହିତ୍ୱା । ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତେନ, ତେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଧମ୍ମିକଂ ଜୀୱିକଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସମେନାତି ଅୱିସମେନ, ତେନ କାୟୱିସଂ ଆଦିଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟସମାଦିନା ସୁଚରିତେନ ଜୀୱିକଂ ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜାତି ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ୱା କାରେତ୍ୱା ୱା ୟଥାକତଂ ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜାତି ମନୁସ୍ସୱିକ୍କୟୋ । ମଂସୱଣିଜ୍ଜାତି ସୂନକାରାଦୟୋ ୱିୟ ମିଗସୂକରାଦିକେ ପୋସେତ୍ୱା ମଂସଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍କୟୋ । ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମଜ୍ଜଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ୱିସୱଣିଜ୍ଜାତି ୱିସଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱା ୱିସଂ ଗହେତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ୱିକ୍କୟୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା ପରୋପରୋଧନିମିତ୍ତତାୟ ଅକରଣୀୟା ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା ଅଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ, ମଂସୱଣିଜ୍ଜା ୱଧହେତୁତୋ, ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା ପମାଦଟ୍ଠାନତୋ ।
ତସ୍ସେୱାତି ପଞ୍ଚୱେରମଣିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଚେୱ ପଞ୍ଚମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ । ୱିପତ୍ତୀତି ଭେଦୋ, ପକୋପୋ ଚ । ୟାୟାତି ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା । ଚଣ୍ଡାଲୋତି ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲୋ । ମଲନ୍ତି ଉପାସକମଲଂ । ପଟିକିଟ୍ଠୋତି ଉପାସକନିହୀନୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ କମ୍ମକମ୍ମଫଲେସୁ ଚ ସଦ୍ଧାୱିପରିୟାୟୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲୱିପତ୍ତିଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ‘‘ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିନା ଇଦଂ ନାମ ମଙ୍ଗଲଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତକୋତୂହଲସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ । ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତୀତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିଭେଦଂ ମଙ୍ଗଲମେୱ ପତ୍ତିୟାୟତି । ନୋ କମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତଂ ନୋ ପତ୍ତିୟାୟତି । ଇତୋ ଚ ବହିଦ୍ଧାତି ଇତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ବାହିରକସମୟେ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତୀତି ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣାରହସଞ୍ଞୀ ଗୱେସତି । ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀତି ଦାନମାନଂ ଆଦିକଂ କୁସଲକିରିୟଂ ପଠମତରଂ କରୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପରିୟେସନପୁବ୍ବକାରେ ଏକଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱିପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସମ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଉପାସକୋୱ ରତନଂ ଉପାସକରତନଂ । ଗୁଣସୋଭାକିତ୍ତିସଦ୍ଦସୁଗନ୍ଧତାୟ ଉପାସକୋୱ ପଦୁମଂ ଉପାସକପଦୁମଂ । ତଥା ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକଂ ।
ଆଦିମ୍ହୀତିଆଦିଅତ୍ଥେ । କୋଟିୟନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକୋଟିୟଂ । ୱିହାରଗ୍ଗେନାତି ଓୱରକକୋଟ୍ଠାସେନ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତାନମିଦଂ ନାମ ପନସଫଲଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ତଂୱସନଟ୍ଠାନକୋଟ୍ଠାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗନ୍ତି ୱା ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗନ୍ତି ୱା ଅଜ୍ଜ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ପାଣେହି ଉପେତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଆପାଣକୋଟିକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଜୀୱିତେନାପି ତଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ପଟିପୂଜେନ୍ତୋ ‘‘ସରଣଗମନଂ ରକ୍ଖାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅହଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପାଣେହି ଉପେତନ୍ତି ହି ୟାୱ ମେ ପାଣା ଧରନ୍ତି, ତାୱ ସରଣଂ ଉପେତଂ, ଉପେନ୍ତୋ ଚ ନ ୱାଚାମତ୍ତେନ, ନ ଏକୱାରଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ପାଣାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପେତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଚ୍ଚୟନଂ ସାଧୁମରିୟାଦଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନଂ ଅଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ଅପରାଧୋ’’ତି । ଅଚ୍ଚେତି ଅତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ୱା ଅଚ୍ଚୟୋ, ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପୱତ୍ତନକୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ । ସୋ ଏୱ ଅପରଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ଅପରାଧୋ । ସୋ ହି ଅପରଜ୍ଝନ୍ତଂ ପୁରିସଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତେନାହ ‘‘ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ’’ତି । ଚରତୀତି ଆଚରତି କରୋତି । ଧମ୍ମେନେୱାତି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତେନ ପୟୋଗେନ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂତି ଅଧିୱାସନୱସେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଖମତୂ’’ତି ।
୨୫୧. ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟୋ, ତଥାଗତୋତି ଆହ ‘‘ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ’’ତି । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋତି କାମଂ ‘‘ୱୁଦ୍ଧି ହେସା’’ତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱାକ୍ୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ତଥାପି ଦେସନଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆହାତି ୟୋଜନା ।
୨୫୩. ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲମୂଲାନଂ ଖଣନେନ ଖତୋ, ତେସଂୟେୱ ଉପହନନେନ ଉପହତୋ । ଉଭୟେନାପି ତସ୍ସ କମ୍ମାପରାଧମେୱ ୱଦତି । ପତିଟ୍ଠାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନଂ ଏତାୟାତି ପତିଟ୍ଠା, ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା । ସା କିରିୟାପରାଧେନ ଭିନ୍ନା ୱିନାସିତା ଏତେନାତି ଭିନ୍ନପତିଟ୍ଠୋ, ତେନାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ତେସଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ । ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୂତି ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ । ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଲୋହକୁମ୍ଭୀ ନରକତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି ।
ୟଦି ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ନରକେ ପଚ୍ଚତି, ଇମଂ ପନ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ କୋ ଆନିସଂସୋ ଲଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ମହାନିସଂସୋ’’ତିଆଦି । ସୋ ପନ ଆନିସଂସୋ ନିଦ୍ଦାଲାଭସୀସେନ ୱୁତ୍ତୋ ତଦା କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାପଗମୋ, ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ମହାସକ୍କାରକିରିୟା, ସାତିସୟୋ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋତି ଏୱଂପକାରୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ସମ୍ପରାୟିକୋ ପନ ଅପରାପରେସୁପି ଭୱେସୁ ଅପରିମାଣୋ ୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥାହ – ୟଦି ରଞ୍ଞୋ କମ୍ମନ୍ତରାୟାଭାୱେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, କଥଂ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି । ଅଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, କଥଂ ତଦା ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନନୁ ଇମେ ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିଉପନିସ୍ସୟା ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟାତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ ଇତୋ ପରତୋ ଏୱସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ସମ୍ଭରଣୀୟତୋ । ସାୱକବୋଧିୟା ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତାପି ହି ଅସତି ତସ୍ସା ସମୱାୟେ କାଲନ୍ତରେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ବୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି କତାଭିନୀହାରସମ୍ଭୱତୋ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ୟେୱାୟଂ କତାଭିନୀହାରୋ । କତାଭିନୀହାରାପି ହି ତତ୍ଥ ନିୟତିଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଅନୁପଗତତ୍ତା ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ସାୱକବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭଗୱା ‘ସଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ରାଜା’ତିଆଦିମାହ । ମହାବୋଧିସତ୍ତାନମେୱ ଚ ଆନନ୍ତରିୟପରିମୁତ୍ତି, ନ ଇତରବୋଧିସତ୍ତାନଂ । ତଥା ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟଂ ନିୟତୋ ସମାନୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚିରକାଲସମ୍ଭୂତେନ ଲୋକନାଥେ ଆଘାତେନ ଗରୁତରାନି ଆନନ୍ତରିୟାନି ପସୱି, ତସ୍ମା କମ୍ମନ୍ତରାୟେନାୟଂ ଇଦାନି ଅସମୱେତଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୋଧିନିୟାମେନ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୩. ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଅଦ୍ଧାନଗମନୱଣ୍ଣନା
୨୫୪.ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗହିତତାୟ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ଅତ୍ଥୱିଭଜନା । ‘‘ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନପଦିନୋତି ଜନପଦୱନ୍ତୋ, ଜନପଦସ୍ସ ୱା ଇସ୍ସରା ରାଜକୁମାରା ଗୋତ୍ତୱସେନ କୋସଲା ନାମ । ୟଦି ଏକୋ ଜନପଦୋ, କଥଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂଳ୍ହିସଦ୍ଦେନା’’ତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତେ ୱିୟ ଈଦିସଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟମେତ୍ଥ ରୂଳ୍ହି ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ‘‘କୁରୂସୁ ୱିହରତି, ଅଙ୍ଗେସୁ ୱିହରତୀ’’ତି ଚ । ତବ୍ବିସେସନେପି ଜନପଦ-ସଦ୍ଦେ ଜାତି-ସଦ୍ଦେ ଏକୱଚନମେୱ । ପୋରାଣା ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତନୋ, ତେନ ପୁଥୁଅତ୍ଥୱିସୟତାୟ ଏୱଞ୍ଚେତଂ ପୁଥୁୱଚନନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ବହୁପ୍ପଭେଦୋ ହି ସୋ ପଦେସୋ ତିୟୋଜନସତପରିମାଣତାୟ । ନଙ୍ଗଲାନିପି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି କମ୍ମପ୍ପହାନୱସେନ ନଙ୍ଗଲାନିପି ପହାୟ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ନ କେୱଲଂ କସ୍ସକା ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ପହାୟ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ‘‘ସୋ ପଦେସୋ’’ତି ପଦେସସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱା, ତେ ପଦେସାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି କୁସଲା ଏୱ କୋସଲାତି କତ୍ୱା ।
ଚାରିକନ୍ତି ଚରଣଂ, ଚରଣଂ ୱା ଚାରୋ, ସୋ ଏୱ ଚାରିକା । ତୟିଦଂ ମଗ୍ଗଗମନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଚୁଣ୍ଣିକଗମନମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି । ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚାରିକା ଚ ନାମେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୂରେପୀତି ନାତିଦୂରେପି । ସହସା ଗମନନ୍ତି ସୀଘଗମନଂ । ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦିଂ ଏକଦେସେନ ୱତ୍ୱା ୱନୱାସୀତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ କଥେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଆକାସଗାମୀହି ଏୱ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ଆରୋଚେହୀ’’ତି ଆହ ।
ସଙ୍ଘକମ୍ମୱସେନ ସିଜ୍ଝମାନାପି ଉପସମ୍ପଦା ସତ୍ଥୁ ଆଣାୱସେନେୱ ସିଜ୍ଝନତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱୋଚାତି ୱଦନ୍ତି । ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ।
ନୱୟୋଜନସତିକମ୍ପି ଠାନଂ ମଜ୍ଝିମଦେସପରିୟାପନ୍ନମେୱ, ତତୋ ପରଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ ତୁରିତଚାରିକାୱସେନ ଅଗମନତୋ । ସମନ୍ତାତି ଗତଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ସମନ୍ତତୋ । ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣେନାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାତରୁଣଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକାଦିକାରଣେନ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଓସରତି ।‘‘ସତ୍ତହି ୱା’’ତିଆଦି ‘‘ଏକମାସଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥାୟାତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିବଦ୍ଧୱାସୱସେନ ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ୱିଚରଣେନ ଫାସୁକତ୍ଥାୟ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲାଭିକଙ୍ଖନତ୍ଥାୟାତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ମଘଦେୱଜାତକାଦି (ଜା॰ ୧.୧.୯) ଦେସନାନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ ଆକଙ୍ଖମାନେନ । ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନେ (ପାଚି॰ ୩୨୮) ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ । ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲାଦିକେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୭) ବୋଧନତ୍ଥାୟ । କଞ୍ଚି, କତିପୟେ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଚାରିକା ନିବଦ୍ଧଚାରିକା । ତଦଞ୍ଞା ଅନିବଦ୍ଧଚାରିକା ।
ଦସସହସ୍ସି ଲୋକଧାତୁୟାତି ଜାତିଖେତ୍ତଭୂତେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତେ ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟେ ପସ୍ସିତୁଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ଅଭିନୀହରିତ୍ୱା ଠିତୋ ଭଗୱା ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଜାଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୋତି ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଉପଗତୋ । ଭଗୱା କିର ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ୟେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା ପରିପାକଞାଣା ଅଜ୍ଜ ମୟା ୱିନେତବ୍ବା, ତେ ମୟ୍ହଂ ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସମନ୍ନାହରତି । ତସ୍ସ ସହ ସମନ୍ନାହାରା ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂ ୱା ତଦା ୱିନୟୂପଗା ୱେନେୟ୍ୟା ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ଏୱମ୍ପି ଆପାଥମାଗତାନଂ ପନ ନେସଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ପୁବ୍ବହେତୁଂ ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତି, ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ୱାଦପଟିୱାଦଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଏୱଂ ନୁ ତେ ଅମ୍ବଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନା ମୟା ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ତେ ଭୋ ଗୋତମ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା’’ତିଆଦିନା ପଟିୱଚନଂ କତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇବ୍ଭୱାଦନିପାତନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅସମ୍ଭିୱାକ୍ୟଂ ସାଧୁସଭାୱାୟ ୱାଚାୟ ୱତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତୱଚନଂ ୱକ୍ଖତି । ନିବ୍ବିସେୱନନ୍ତି ୱିଗତତୁଦନଂ, ମାନଦବ୍ବୱସେନ ଅପଗତପରିପ୍ଫନ୍ଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୱସରିତବ୍ବନ୍ତି ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲେତି ଇଦଂ ତଦା ଭଗୱତୋ ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନଂ ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି କତ୍ୱା । ‘‘ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲୱନସଣ୍ଡେ’’ତି ନିୱାସନଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ ଅଧିକରଣେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି । ତଦୁଭୟଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଅଧମ୍ମନିଗ୍ଗଣ୍ହନପରା ପଟିପତ୍ତି, ସା ଚ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱସେନାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲଖନ୍ଧାୱାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାଭିରୁଚିତେନାତି ଦିବ୍ବୱିହାରାଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିରୁଚିତେନ ୱିହାରେନ ।
ପୋକ୍ଖରସାତିୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୨୫୫.ମନ୍ତେତି ଇରୁବ୍ବେଦାଦିମନ୍ତସତ୍ଥେ । ପୋକ୍ଖରେ କମଲେ ସୟମାନୋ ନିସୀଦୀତି ପୋକ୍ଖରସାତୀ । ସାତି ୱୁଚ୍ଚତି ସମସଣ୍ଠାନଂ, ପୋକ୍ଖରେ ସଣ୍ଠାନାୱୟୱେ ଜାତୋତି ‘‘ପୋକ୍ଖରସାତୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେତପୋକ୍ଖରସଦିସୋତି ସେତପଦୁମୱଣ୍ଣୋ । ସୁୱଟ୍ଟିତାତି ୱଟ୍ଟଭାୱସ୍ସ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱଟ୍ଟୁଲା । କାଳୱଙ୍ଗତିଲକାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ।
ଇମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୀଦିସୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ୟେନ ନଂ ଭଗୱା ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ତଂ ଠାନଂ ଉପଗତୋତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତି ତେନାୟଂ ସଂସେଦଜୋ ଜାତୋ । ନ ପୁପ୍ଫତୀତି ନ ୱିକସତି । ରଜତବିମ୍ବକନ୍ତି ରୂପିୟମୟଂ ରୂପକଂ ।
ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧି-ସଦ୍ଦୋ ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥଦୀପନୋ, ଆସଦ୍ଦୋ ମରିୟାଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତା ହି ଉକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ଉପସଗ୍ଗୱସେନା’’ତିଆଦି । ୟାୟ ମରିୟାଦାୟାତି ୟାୟ ଅୱତ୍ଥାୟ ।ନଗରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଖଣୋ, ସୁମୁହୁତ୍ତଂ ମା ଅତିକ୍କମୀ’’ତି ରତ୍ତିୱିଭାୟନଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତା ରତ୍ତିୟଂ ଉକ୍କା ଠପେତ୍ୱା ଉକ୍କାସୁ ଜଲମାନାସୁ ନଗରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତସ୍ମା ଉକ୍କାସୁ ଠିତାତି ଉକ୍କଟ୍ଠା, ଉକ୍କାସୁ ୱିଜ୍ଜୋତୟନ୍ତୀସୁ ଠିତା ପତିଟ୍ଠିତାତି ମୂଲୱିଭୁଜାଦିପକ୍ଖେପେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ଉକ୍କାସୁ ଠିତାସୁ ଠିତା ଆସୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠା । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା, ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଂ ନଗରଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠାତି ନାମଂ ଲଭୀ’’ତି। ତସ୍ସାତି ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତପଦସ୍ସ । ଅନୁପୟୋଗତ୍ତାତି ୱିସେସନଭାୱେନ ଅନୁପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ସେସପଦେସୂତି ‘‘ସତ୍ତୁସ୍ସଦ’’ନ୍ତିଆଦିପଦେସୁ । ୟଥାୱିଧି ହି ଅନୁପୟୋଗୋ ପୁରିମସ୍ମିଂ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ଉପସଗ୍ଗୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିଧାନେ । ‘‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାନୁଗତୋ ୱାୟଂ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉପଅନୁଅଧିଆଇତିଏୱଂପୁବ୍ବକେ ୱସନକିରିୟାଠାନେ ଉପୟୋଗୱଚନମେୱ ପାପୁଣାତୀତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଉସ୍ସଦତା ନାମେତ୍ଥ ବହୁଲତାତି, ତଂ ବହୁଲତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବହୁଜନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗହେତ୍ୱା ପୋସେତବ୍ବଂ ପୋସାୱନିୟଂ । ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।
ରଞ୍ଞା ୱିୟ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗଂ । ରଞ୍ଞୋ ଦାୟଭୂତନ୍ତି କୁଲପରମ୍ପରାୟ ୟୋଗ୍ୟଭାୱେନ ରାଜତୋ ଲଦ୍ଧଦାୟଭୂତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ରାଜନୀହାରେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପରିଭୋଗଲାଭସ୍ସ ସେଟ୍ଠଦେୟ୍ୟତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ରାଜସଙ୍ଖେପେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ସରୀରଦଣ୍ଡଧନଦଣ୍ଡାଦି ଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ଦଣ୍ଡମାହ । ନଦୀତିତ୍ଥପବ୍ବତାଦୀସୂତି ନଦୀତିତ୍ଥପବ୍ବତପାଦଗାମଦ୍ୱାରଅଟୱିମୁଖାଦୀସୁ । ‘‘ରାଜଦାୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ରଞ୍ଞା ପସେନଦିନା କୋସଲେନ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାୟକରାଜଦୀପନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି। ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତଚାଗୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ତଂ ସେଟ୍ଠଦେୟ୍ୟଂ ଉତ୍ତମଦେୟ୍ୟଂ ଜାତଂ ।
ଉପଲଭୀତି ସୱନୱସେନ ଉପଲଭୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାର…ପେ॰… ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଆହ । ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ସବ୍ବମ୍ପି ୱାକ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ’’ତି । ‘‘ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ’’ତି ପନ ଇମିନା ଇଟ୍ଠତୋୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଖୋ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି। ‘‘ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ପଦଂ ଖୋ-ସଦ୍ଦେ ଗହିତେ ତେନ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ ହୋନ୍ତଂ ପୂରିତଂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦାନି ସିଲିଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗହିତେତି ଆହ ‘‘ପଦପୂରଣେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱା’’ତି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ତେନସ୍ସ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଦୀପନତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଏକନ୍ତିକତା ।
ସମିତପାପତ୍ତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୱସେସତୋ ସୱାସନଂ ସମିତପାପତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ବାହିରକୱିରାଗସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପାପସମନତୋ ଭଗୱତୋ ପାପସମନଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି, ତେନାହ ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତନ୍ତିଆଦି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ନିପାତାନଂ ଇଧ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତି । ଆଲପନମତ୍ତନ୍ତି ପିୟାଲାପୱଚନମତ୍ତଂ । ପିୟସମୁଦାହାରୋ ହେତେ ‘‘ଭୋ’’ତି ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱାନଂ ପିୟା’’ତି ୱା । ଗୋତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ଗୋତମୋତି ହି ପୱତ୍ତମାନଂ ୱଚନଂ, ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ତାୟତି ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ, ତସ୍ମା ସୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ତାନି ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋ ପନ ସୋତି ? ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମୁଦାଗତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସମଣୋ’’ତି ଇମିନା ସରିକ୍ଖକଜନେହି ଭଗୱତୋ ବହୁମତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସମିତପାପତାକିତ୍ତନତୋ । ‘‘ଗୋତମୋ’’ତି ଇମିନା ଲୋକିୟଜନେହି ଉଳାରକୁଲସମ୍ଭୂତତାଦୀପନତୋ ।
ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ ଉଦିତୋଦିତୱିପୁଲଖତ୍ତିୟକୁଲୱିଭାୱନତୋ । ସବ୍ବଖତ୍ତିୟାନଞ୍ହି ଆଦିଭୂତମହାସମ୍ମତମହାରାଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ଉଳାରତମଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲଂ । କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନାତି ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞାଦିନା କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ପାରିହାନିୟା । ଅନଭିଭୂତୋ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥତୋ । ତଥା ହି ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅଭିଜାତିୟଂ, ଅଥ ଖୋ ୱଡ୍ଢିୟେୱ । ଅଭିନିକ୍ଖମନେ ଚ ତତୋପି ସମିଦ୍ଧତମଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ । ଇତି ‘‘ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱଦୀପନଂ ୱୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ, ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଭଦ୍ଦକଂ । ଭଦ୍ଦକତା ଚ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଆହ ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୱହନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥସଂହିତହିତାୱହଂ । ସୁଖାୱହନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତତିୱିଧସୁଖାୱହଂ । ତଥାରୂପାନନ୍ତି ତାଦିସାନଂ । ୟାଦିସେହି ପନ ଗୁଣେହି ଭଗୱା ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେହି ଚତୁପ୍ପମାଣିକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପସାଦନୀୟୋ ତେସଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାରୂପୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାଭୂତଂ…ପେ॰…ଅରହତନ୍ତି ଇମିନା ଧମ୍ମପ୍ପମାଣାନଂ, ଲୂଖପ୍ପମାଣାନଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଭଗୱତୋ ପସାଦାୱହତଂ ଦସ୍ସେତି । ତଂ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚ ଇତରେସମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ପସାଦାୱହତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କୋସିୟସକୁଣୱତ୍ଥୁଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୪; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦) କଥେତବ୍ବଂ ।
ଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୫୬.ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ୱେଦେ ସଜ୍ଝାୟତି, ପରିୟାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନ୍ତେ ଧାରେତୀତି ୟଥାଅଧୀତେ ମନ୍ତେ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠେ କତ୍ୱା ହଦୟେ ଠପେତି ଓଟ୍ଠପହତକରଣୱସେନ, ନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନୱସେନ ।
ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଚନୀୟୱାଚକଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ନିଖଡତି ଭିନ୍ଦତି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୀତି ନିଖଣ୍ଡୁ, ସା ଏୱ ଇଧ ଖ-କାରସ୍ସ ଘ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ନିଘଣ୍ଡୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କିଟୟତି ଗମେତି ଞାପେତି କିରିୟାଦିୱିଭାଗଂ, ତଂ ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ ଗମେନ୍ତୋ ପୂରେତୀତି କେଟୁଭଂ । ୱେୱଚନପ୍ପକାସକନ୍ତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦଦୀପକଂ, ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକପରିୟାୟୱଚନୱିଭାୱକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅନେକେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାୱିଭାୱନୱସେନପି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କିରିୟା କପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କିରିୟାକପ୍ପୋ, ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣପଦସମ୍ବନ୍ଧପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗତୋ ବହୁୱିକପ୍ପୋତି ଆହ ‘‘କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲକିରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ସତସହସ୍ସପରିମାଣୋ ନୟଚରିୟାଦିପକରଣଂ । ଠାନକରଣାଦିୱିଭାଗତୋ, ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗତୋ ଚ ଅକ୍ଖରା ପଭେଦୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦା, ସିକ୍ଖାନିରୁତ୍ତିୟୋ । ଏତେସନ୍ତି ୱେଦାନଂ ।
ତେ ଏୱ ୱେଦେ ପଦସୋ କାୟତୀତି ପଦକୋ । ତଂ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରୋତି ବ୍ୟାଚିକ୍ଖତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାକରଣଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ । ଆୟତିଂ ହିତଂ ତେନ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତୀତି ଲୋକାୟତଂ । ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ।
ୱୟତୀତି ୱୟୋ, ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ କତ୍ଥଚି ଅପରିକିଲମନ୍ତୋ ଅୱିତ୍ଥାୟନ୍ତୋ ତେ ଗନ୍ଥେ ସନ୍ଧାରେତି ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତିଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୱୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅୱୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱୟୋ ନାମ…ପେ॰… ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନୱସେନ, ‘‘ପଟିଞ୍ଞାତୋ’’ତି ପନ ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଚରିୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତଂ ଆଚରିୟକଂ । ଗରୂତି ଭାରିୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ତତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଗମନଂ ଦୁକ୍କରଂ ହୋତି । ଅନତ୍ଥୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିନ୍ଦାବ୍ୟାରୋସଉପାରମ୍ଭାଦି ।
୨୫୭. ‘‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥୱସେନେୱ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।
୨୫୮.ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଲକ୍ଖଣଦୀପନାନି ମନ୍ତପଦାନି । ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀତି ନ କେୱଲଂ ଲକ୍ଖଣମନ୍ତାନିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାନିପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଞାଣବଲାଭାୱେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଏକସତଂ ଅଦ୍ଧରିୟଂ ସାଖା ସହସ୍ସୱତ୍ତକୋ ସାମା’’ତିଆଦି । ପଣିଧି…ପେ॰… ମହତୋତି ଏତ୍ଥ ପଣିଧିମହତୋ ସମାଦାନମହତୋତି ଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ମହନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପଣିଧିମହନ୍ତତାଦି ଚସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଂସଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିଟ୍ଠାତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ । ଭୱଭେଦେତି ଭୱୱିସେସେ । ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତତା ୱିସଟଭାୱୋ ।
ଜାତିସାମଞ୍ଞତୋତି ଲକ୍ଖଣଜାତିୟା ଲକ୍ଖଣଭାୱମତ୍ତେନ ସମାନଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲକ୍ଖଣାନି ସୁୱିସଦାନି, ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ, ତେନାହ ‘‘ନ ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅଭିରୂପତା, ଦୀଘାୟୁକତା, ଅପ୍ପାତଙ୍କତା, ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ପିୟମନାପତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟସଭାୱେହି । ଦାନଂ, ପିୟୱଚନଂ, ଅତ୍ଥଚରିୟା, ସମାନତ୍ତତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି । ରଞ୍ଜନତୋତି ପୀତିଜନନତୋ । ଚକ୍କଂ ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି ସୟଂ ୱତ୍ତତି, ତେହି ଚ ପରଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ୱତ୍ତେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ପରହିତାୱହୋ ଇରିୟାପଥଚକ୍କାନଂ ୱତ୍ତୋ ୱତ୍ତନଂ ଏତସ୍ସ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ଅପ୍ପଟିହତଂ ୱା ଆଣାସଙ୍ଖାତଂ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲାଦିସଞ୍ଞିତଂ ଚକ୍କଂ ସମୂହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱା ଧମ୍ମିକୋ । ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଜାତି ଧମ୍ମରାଜା । ‘‘ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚାତୁରନ୍ତୋ’’ତି ପଦଂ ଚତୁଦୀପିସ୍ସରତଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁସମୁଦ୍ଦଅନ୍ତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚତୁଦ୍ଦୀପୱିଭୂସିତାୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧା’’ତି ୱିଧଗ୍ଗହଣଂ ତଂତଂପରିତ୍ତଦୀପାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୋପାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାମମୋହମାନମଦାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଜିତାୱୀତି ୱିଜିତୱା । କେନଚି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଜନପଦେ ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ, ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ ୱା, ଜନପଦୋ ଥାୱରିୟଂ ପତ୍ତୋ ଏତ୍ଥାତି ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ।
ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦିନାପି (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) ଚକ୍କସ୍ସ ରତନଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ରତିନିମିତ୍ତତାୟ ୱା ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱସ୍ସ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଏକସଙ୍ଗହତାୟ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଇମେହି ପନ ରତନେହି ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ୟଂ ୟମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜିତଂ ଜିନାତି ମହେସକ୍ଖତାସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦଭାୱତୋ । ୱିଜିତେ ୟଥାସୁଖଂ ଅନୁୱିଚରତି ହତ୍ଥିରତନଂ ଅସ୍ସରତନଞ୍ଚ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତେସଂ ଆନୁଭାୱେନ ଅନ୍ତୋପାତରାସେୟେୱ ସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତଂ ପଥୱିଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ରାଜଧାନିମେୱ ପଚ୍ଚାଗମନତୋ । ପରିଣାୟକରତନେନ ୱିଜିତମନୁରକ୍ଖତି ତେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ସଂୱିଧାନତୋ । ଅୱସେସେହୀତି ମଣିରତନଇତ୍ଥିରତନଗହପତିରତନେହି । ତତ୍ଥ ମଣିରତନେନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଆଲୋକଦସ୍ସନାଦିନା ସୁଖମନୁଭୱତି, ଇତ୍ଥିରତନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକରୂପସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନାଦିୱସେନ, ଗହପତିରତନେନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତମଣିକନକରଜତାଦିଧନପଟିଲାଭୱସେନ ।
ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୟୋଗୋ ତେନ କେନଚି ଅପ୍ପଟିହତାଣାଚକ୍କଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମେନାତି ପରିଣାୟକରତନେନ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ କୁସଲଂ ଅୱିରଜ୍ଝନୟୋଗଂ, ତେନାହ ‘‘ମନ୍ତସତ୍ତିୟୋଗୋ’’ତି। ହତ୍ଥିଅସ୍ସରତନାନଂ ମହାନୁଭାୱତାୟ କୋସସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଭାୱସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ହତ୍ଥି…ପେ॰… ୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । (କୋସୋ ହି ନାମ ସତି ଉସ୍ସାହସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦୁଗ୍ଗଂ ତେଜଂ କୁସୁମୋରଂ ପରକ୍କମଂ ପବ୍ବତୋମୁଖଂ ଅମୋସପହରଣଂ) ତିୱିଧସତ୍ତିୟୋଗଫଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସେହୀତି ସେସେହି ପଞ୍ଚହି ରତନେହି ।
ଅଦୋସକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ଅଦୋସସଙ୍ଖାତେନ କୁସଲମୂଲେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଉପ୍ପାଦିତକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୋମ୍ମତରରତନଜାତିକତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମାନି ମଣିଇତ୍ଥିଗହପତିରତନାନି । ଅଲୋଭ…ପେ॰… କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଉଳାରସ୍ସ ଧନସ୍ସ, ଉଳାରଧନପଟିଲାଭକାରଣସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଚାଗସମ୍ପଦାହେତୁକତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ପରିଣାୟକରତନଂ । ତଞ୍ହି ଅମୋହ…ପେ॰… କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ମହାପଞ୍ଞେନେୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଣେତବ୍ବତ୍ତା । ଉପଦେସୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ରତନାନଂ ୱିଚାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ କଥାବନ୍ଧୋ ।
ସରଣତୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନତୋ ସୂରା, ତେନାହ ‘‘ଅଭୀରୁକଜାତିକା’’ତି । ଅସୁରେ ୱିଜିନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱୀରୋ, ସକ୍କୋ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦୋ । ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସେନଙ୍ଗଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରଙ୍ଗରୂପାତି ଦେୱପୁତ୍ତସଦିସକାୟା’’ତି । ‘‘ଏକେ’’ତି ସାରସମାସାଚରିୟମାହ । ସଭାୱୋତି ସଭାୱଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରକାରଣନ୍ତି ୱୀରଭାୱକାରଣଂ । ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟାତି ସୱିଗ୍ଗହୱୀରିୟସଦିସା, ସୱିଗ୍ଗହଂ ଚେ ୱୀରିୟଂ ସିୟା ତଂସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପଟିସେନା ନାମ ନତ୍ଥି, ୟ’ମସ୍ସ ପୁତ୍ତା ପମଦ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ସଚେତିଆଦି, ତେନ ପରସେନା ହୋତୁ ୱା ମା ୱା ତେ ପନ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେନାତି କତୁପଚିତେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେନ । ତେନ ହି ସଞ୍ଚୋଦିତା ପଥୱିୟଂ ସବ୍ବରାଜାନୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜା’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜଂ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଇମଂ…ପେ॰… ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରତରଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସମୁଦାଗତଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋତିଆଦିନା ପଞ୍ଚସୀଲଧମ୍ମେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ରାଗାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ‘‘ଛଦନା, ଛଦା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ୱିୱଟେତ୍ୱାତି ୱିଗମେତ୍ୱା । ପୂଜାରହତା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅରହତୀତି ଅରହ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସା ପୂଜାରହତାୟ । ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଅରହନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁଭୂତା ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦତା ୱୁତ୍ତା ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନପୁବ୍ବକତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ ।
ଅରହଂୱଟ୍ଟାଭାୱେନାତି ଫଲେନ ହେତୁଅନୁମାନଦସ୍ସନଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଛଦନାଭାୱେନାତି ହେତୁନା ଫଲାନୁମାନଦସ୍ସନଂ । ହେତୁଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚା’’ତି । ଦୁତିୟେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନାତି ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ପୁରିମସିଦ୍ଧୀତି ପୁରିମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମେନାତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ୱୁତ୍ତେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ । ଦୁତିୟସିଦ୍ଧୀତି ଦୁତିୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହୀତି ‘‘ୟେ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା, (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ଚ ୱୁତ୍ତେହି ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି । ତତିୟସିଦ୍ଧୀତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦନତାସିଦ୍ଧି ୟାଥାୱତୋ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମାପଦେସେନ ହି ସତ୍ଥୁ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦନଭାୱୋ ଲୋକେ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ପୁରିମଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ପୁରିମପଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି କିଲେସାରୀନଂ, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଚ ଅରାନଂ ହତଭାୱଦୀପନତୋ । ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ତଂସବ୍ଭାୱତୋ । ତତିୟଂ ପଦଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତି ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ହି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ’’ତି ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୱହମେୱ ସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱିଭାୱେତି । ‘‘ସୂରଭାୱ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନେ ୱିସଦଞାଣତଂ ।
୨୫୯.ଏୱଂଭୋତି ଏତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ନିପାତୋ । ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ତଥା ମୟଂ ତଂ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ୱେଦିସ୍ସାମ, ତ୍ୱଂ ମନ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତା’’ତି ଚ ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପୋକ୍ଖରସାତିନୋ ୱଚନସ୍ସ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋତି ଆହ । ‘‘ସୋପି ତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତାୟାତି ତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସମୁତ୍ତେଜନାୟ । ଅୟାନଭୂମିନ୍ତି ୟାନସ୍ସ ଅଭୂମିଂ । ଦିୱାପଧାନିକାତି ଦିୱାପଧାନାନୁୟୁଞ୍ଜନକା ।
୨୬୦. ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ଅମ୍ବଟ୍ଠକୁଲଂ ଅପ୍ପଞ୍ଞାତଂ, ତଦା ପନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତଦା କିରା’’ତିଆଦି । ଅତୁରିତୋତି ଅୱେଗାୟନ୍ତୋ ।
୨୬୧.ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୟଥା ଭଗୱା ‘‘କଚ୍ଚି ୱୋ ମାଣୱା ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ତେହି ମାଣୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଠମଂ ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି ପୁବ୍ବଭାସିତାୟ ତଦନୁକରଣେନ ଏୱଂ ତେପି ମାଣୱା ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦା ଅହେସୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଂ ପନ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦତଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀତୋଦକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋଦିତନ୍ତି ସଂସନ୍ଦିତଂ । ଏକୀଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମୋଦନକିରିୟାୟ ସମାନତଂ। ଖମନୀୟନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ସଭାୱତୋ ଦୁସ୍ସହଂ କଚ୍ଚି ଖମିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ୟାପନୀୟନ୍ତି ଆହାରାଦିପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକଂ ଚିରପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ୟାପନାୟ କଚ୍ଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ସୀସରୋଗାଦିଆବାଧାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାବାଧଂ, ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକାଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ, ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣେ ଉଟ୍ଠାନସୁଖତାୟ କଚ୍ଚି ଲହୁଟ୍ଠାନଂ, ତଦନୁରୂପବଲୟୋଗତୋ କଚ୍ଚି ବଲଂ, ସୁଖୱିହାରସବ୍ଭାୱେନ କଚ୍ଚି ଫାସୁୱିହାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ କଚ୍ଚି-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବଲପ୍ପତ୍ତା ପୀତି ପୀତିୟେୱ । ତରୁଣପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ । ସମ୍ମୋଦନଂ ଜନେତି କରୋତୀତି ସମ୍ମୋଦନିକଂ ତଦେୱ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ । ସମ୍ମୋଦିତବ୍ବତୋ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ’’ତି । ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ‘‘ସରଣୀୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସାରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ’’ତି ଆପାଥମଧୁରତମାହ, ‘‘ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ’’ତି ୱିମଦ୍ଦରମଣୀୟତଂ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟା’’ତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱେନ ତସ୍ସା କଥାୟ ୱଚନଚାତୁରିୟମାହ, ‘‘ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟା’’ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ । ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହୀତି ଅନେକେହି କାରଣେହି ।
ଅପସାଦେସ୍ସାମୀତି ମଙ୍କୁଂ କରିସ୍ସାମି । କଣ୍ଠେ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱାତି ଉଭୋସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସାଟକଂ ଆସଜ୍ଜେତ୍ୱା କଣ୍ଠେ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା । ଦୁସ୍ସକଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱାତି ନିୱତ୍ଥସାଟକସ୍ସ ଦସାକୋଟିଂ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା । ଚଙ୍କମଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱାତି ଚଙ୍କମିତୁଂ ଆରଭିତ୍ୱା । ଧାତୁସମତାତି ରସାଦିଧାତୂନଂ ସମାୱତ୍ଥତା, ଅରୋଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଚାରଭାୱସାରଣୀୟନ୍ତି ଅନାଚାରଭାୱେନ ସରଣୀୟଂ । ‘‘ଅନାଚାରୋ ୱତାୟ’’ନ୍ତି ସରିତବ୍ବକଂ ।
୨୬୨.‘‘ଭୱଗ୍ଗଂ ଗହେତୁକାମୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁକ୍କରଂ କିଚ୍ଚଂ ଆରଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଞ୍ହେତଂ ସଦେୱକେନାପି ଲୋକେନ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଅପସାଦନଂ, ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ୱାୟମତୀ’’ତି । ଅୟଂ ବାଲୋ ‘‘ମୟି କିଞ୍ଚି ଅକଥେନ୍ତେ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୁମ୍ପି ନ ୱିସହତୀ’’ତି ମାନମେୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, କଥେନ୍ତେ ପନ କଥାପସଙ୍ଗେନସ୍ସ ଜାତିଗୋତ୍ତେ ୱିଭାୱିତେ ମାନନିଗ୍ଗହୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭଗୱା ‘‘ଏୱଂ ନୁ ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ଆଚାରସମାଚାରସିକ୍ଖାପନେନ ଆଚରିୟା, ତେସଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ପକଟ୍ଠା ଆଚରିୟାତି ପାଚରିୟା ୟଥା ପପିତାମହୋତି, ତେନାହ ‘‘ଆଚରିୟେହି ଚ ତେସଂ ପାଚରିୟେହି ଚା’’ତି ।
ପଠମଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା
୨୬୩.ତୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୂତି ଠାନଗମନନିସଜ୍ଜାସୁ । କଥାପଳାସନ୍ତି କଥାୱସେନ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ । ସୟାନେନ ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୟାନସ୍ସ କଥା ନାମ ଆଚାରୋ ନ ହୋତି, ତଂ ଇତରେହି ସଦିସଂ କତ୍ୱା କଥନଂ ଇଧ କଥାପଳାସୋ ।
ତସ୍ସ ପନ ୟଂ ଅନାଚାରଭାୱୱିଭାୱନଂ ସତ୍ଥାରା ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ କତଂ, ତଂ ସଙ୍ଗୀତିଅନାରୁଳ୍ହଂ ପରମ୍ପରାଭତନ୍ତି ଉପରି ପାଳିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ କିରା’’ତିଆଦିମାହ । ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକାତି ଚ ଗରହାୟଂ କ-ସଦ୍ଦୋ, ତେନାହ ‘‘ହୀଳେନ୍ତୋ’’ତି । ଇଭସ୍ସ ପୟୋଗୋ ଇଭୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଂ ଇଭଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଇବ୍ଭା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ଇଭୋ ହତ୍ଥିୱାହନଭୂତୋ ପରସ୍ସ ୱସେନ ୱତ୍ତତି, ନ ଅତ୍ତନୋ, ଏୱଂ ଏତେପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁସ୍ସୁସକା ସୁଦ୍ଦା ପରସ୍ସ ୱସେନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନୋ, ତସ୍ମା ଇଭସଦିସପୟୋଗତାୟ ଇବ୍ଭାତି । ତେ ପନ କୁଟୁମ୍ବିକତାୟ ଘରୱାସିନୋ ଘରସ୍ସାମିକା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଗହପତିକା’’ତି । କଣ୍ହାତି କଣ୍ହଜାତିକା । ଦିଜା ଏୱ ହି ସୁଦ୍ଧଜାତିକା, ନ ଇତରେତି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ‘‘କାଳକା’’ତି । ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁବ୍ବପୁରିସା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଅୟଂ ତେସଂ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ସମଣା ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ‘‘ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋପି ଅତିୱିୟ ଅସମୱେକ୍ଖିତୱଚନଂ ଚତୁୱଣ୍ଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସେୱ ସମଣଭାୱସମ୍ଭୱତୋ । ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା, ଅନୁଦ୍ଦେସିକଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମାନୁସ୍ସୟୱସେନ କଥେତୀତି ମାନୁସ୍ସୟଂ ଅୱସ୍ସାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋ, ପରେ ଚ ୱମ୍ଭେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଣ୍ଡକା’’ତି ଆଦିଂ କଥେତି । ଜାନାପେମୀତି ଜାତିଗୋତ୍ତସ୍ସ ପମାଣଂ ୟାଥାୱତୋ ୱିଭାୱନେନ ପମାଣଂ ଜାନାପେମୀତି । ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକଂ ଦଣ୍ଡିକଞାୟେନ ।
‘‘ୟାୟେୱ ଖୋ ପନତ୍ଥାୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପରତୋ ‘‘ପୁରିସଲିଙ୍ଗୱସେନେୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ୟୁତ୍ତଂ । ୟାୟ ଅତ୍ଥାୟାତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନେୱ ତଦତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ସାଧୁରୂପାନଂ । ସନ୍ତିକଂ ଆଗତାନନ୍ତି ଗୁରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତାନଂ । ୱତ୍ତନ୍ତି ତେହି ଚରିତବ୍ବଆଚାରଂ । ଅସିକ୍ଖିତୋତି ଆଚାରଂ ଅସିକ୍ଖିତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ । ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ହି ନାମ ୟାୱଦେୱ ଉପସମତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଦଭାୱତୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅସିକ୍ଖିତୋ ‘‘ଅୱୁସିତୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ।
୨୬୪. କୋଧୱସଚିତ୍ତତାୟ ଅସକମନୋ । ମାନନିମ୍ମଦନତ୍ଥନ୍ତି ମାନସ୍ସ ନିମ୍ମଦନତ୍ଥଂ । ଉଗ୍ଗିଲେତ୍ୱାତି ସିନେହପାନେନ କିଲିନ୍ନଂ ଉବ୍ବମନଂ କତ୍ୱା । ଗୋତ୍ତେନ ଗୋତ୍ତନ୍ତି ତେନ ୱୁତ୍ତେନ ପୁରାତନଗୋତ୍ତେନ ଇଦାନି ତଂ ତଂ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତଂ ଗୋତ୍ତଂ ସାୱଜ୍ଜତୋ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଗୋତ୍ତଂ ଆଦିପୁରିସୱସେନ, କୁଲାପଦୋସୋ, ତଦନ୍ୱୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଅଭିଞ୍ଞାତପୁରିସୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ଆଦିଚ୍ଚୋ, ମଘଦେୱୋ’’ତି । ଗୋତ୍ତମୂଲସ୍ସ ଗାରୟ୍ହତାୟ ଅମାନୱତ୍ଥୁଭାୱପୱେଦନତୋ ‘‘ମାନଦ୍ଧଜଂ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋତି ଓମସନ୍ତୋ ।
ୟସ୍ମିଂ ମାନୁସ୍ସୟକୋଧୁସ୍ସୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥଦ୍ଧା, ସୋ ‘‘ଚଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଚଣ୍ଡାତି ମାନନିସ୍ସିତକୋଧୟୁତ୍ତା’’ତି । ଖରାତି ଚିତ୍ତେନ, ୱାଚାୟ ଚ କକ୍ଖଳା । ଲହୁକାତି ତରୁଣା । ଭସ୍ସାତି ‘‘ସାହସିକା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ସାରମ୍ଭକା’’ତି ଅପରେ । ସମାନାତି ହୋନ୍ତା, ଭୱମାନାତି ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତାତି ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ନ ସକ୍କରୋନ୍ତୀତି ସକ୍କାରଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଅପଚିତିକମ୍ମନ୍ତି ପଣିପାତକମ୍ମ ନାନୁଲୋମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁତିୟଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା
୨୬୫. କାମଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ୟୋ ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧତରୋ ସମତ୍ଥୋ ଚ, ସୋ ଏୱ ଅଭିସେକଂ ଲଭତି, ଏକଚ୍ଚୋ ପନ ଅଭିସିତ୍ତୋ ସମାନୋ ‘‘ଇଦଂ ରଜ୍ଜଂ ନାମ ବହୁକିଚ୍ଚଂ ବହୁବ୍ୟାପାର’’ନ୍ତି ତତୋ ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ରଜ୍ଜଂ ୱୟସା ଅନନ୍ତରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତି, କଦାଚି ସୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ତାଦିସେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସକ୍ୟାତି ଅଭିସିତ୍ତରାଜାନୋ’’ତି । କୁଲୱଂସଂ ଜାନନ୍ତୀତି କଣ୍ହାୟନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରମ୍ପରାଗତଂ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ଜାନନ୍ତି । କୁଲାଭିମାନିନୋ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରେସଂ ଉଚ୍ଚାୱଚଂ କୁଲଂ ତଥା ତଥା ଉଦାହରନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ କୁଲୱଂସଂ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋପି । ତଥା ହି ସୋ ପରତୋ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱଜିରପାଣିଭୟେନ ୟାଥାୱତୋ କଥେସି ।
ତତିୟଇବ୍ଭୱାଦୱଣ୍ଣନା
୨୬୬.ଖେତ୍ତଲେଡ୍ଡୂନନ୍ତି ଖେତ୍ତେ କସନୱସେନ ନଙ୍ଗଲେନ ଉଟ୍ଠାପିତଲେଡ୍ଡୂନଂ । ‘‘ଲଟୁକିକା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞାତା ଖୁଦ୍ଦକସକୁଣିକା ଲଟୁକିକୋପମୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଚାତକସକୁଣିକା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୫୦) ୱୁତ୍ତା । କୋଧୱସେନ ଲଗ୍ଗିତୁନ୍ତି ଉପନୟ୍ହିତୁଂ, ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅମ୍ହେ ହଂସକୋଞ୍ଚମୋରସମେ କରୋତୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ନ ତଂ କୋଚି ହଂସୋ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଙ୍ଗୀତିଂ ଅନାରୁଳ୍ହଂ ତଦା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ, ‘‘ଅୱୁସିତୱାୟେୱା’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ ମାନୱସେନ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମଞ୍ଞତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ନିମ୍ମାନୋ ଦାନି ଜାତୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ’’ତି ।
ଦାସିପୁତ୍ତୱାଦୱଣ୍ଣନା
୨୬୭.ନିମ୍ମାଦେତୀତି ଅ-କାରସ୍ସ ଆ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ନିମ୍ମଦେତୀ’’ତି । କାମଂ ଗୋତ୍ତଂ ନାମେତଂ ପିତିତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, ନ ମାତିତୋ ନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସଗୋତ୍ତାୟ ଆୱାହୱିୱାହୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ଗୋତ୍ତନାମଂ ପନ ୟସ୍ମା ଜାତିସିଦ୍ଧଂ, ନ କିତ୍ତିମଂ, ଜାତି ଚ ଉଭୟସମ୍ବନ୍ଧିନୀ, ତସ୍ମା ‘‘ମାତାପେତ୍ତିକନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି ଗୋତ୍ତନାମଂ, ନ କିତ୍ତିମନାମଂ, ନ ଗୁଣନାମଂ ୱା । ତତ୍ଥ ‘‘କଣ୍ହାୟନୋ’’ତି ନିରୁଳ୍ହା ୟା ନାମପଣ୍ଣତ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ନାମନ୍ତି । ତଂ ପନ କଣ୍ହଇସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ମିଂ କୁଲପରମ୍ପରାୱସେନ ଆଗତଂ, ନ ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ନିରୁଳ୍ହଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱେଣୀୱସେନ ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଗୋତ୍ତ-ପଦସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅନୁସ୍ସରତୋତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ କୁଲସୁଦ୍ଧିୱୀମଂସନୱସେନାତି ଆହ ‘‘କୁଲକୋଟିଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତାତି ଅୟ୍ୟିକପୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସାମିନୋ ପୁତ୍ତା’’ତି । ଦିସା ଓକ୍କାକରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତୋଜାତା ଦାସୀତି ଆହ ‘‘ଘରଦାସିୟା ପୁତ୍ତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ନ ଚସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଜାତିୟା ଅୱିଭାୱିତାୟ ମାନନିଗ୍ଗହୋ ହୋତି, ମାନନିଗ୍ଗହେ ଚ କତେ ଅପରଭାଗେ ରତନତ୍ତୟେ ପସୀଦିସ୍ସତି, ନ ‘‘ଦାସୀ’’ତି ୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ନାମ ହୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଣ୍ହଭାୱତୋ । ଅଭୟସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୪) ନିଦସ୍ସନଂ । କେଚି ଚ ସତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନା ୱିୟ ଲୋହାଦୟୋ କକ୍ଖଳାୟ ୱାଚାୟ ମୁଦୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବିସେୱନଂ କାତୁକାମୋ ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା ସକ୍ୟା ଭୱନ୍ତି, ଦାସିପୁତ୍ତୋ ତ୍ୱମସି ସକ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ ।
ଠପେନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ଓକ୍କାକୋ’’ତିଆଦି । ପଭା ନିଚ୍ଛରତି ଦନ୍ତାନଂ ଅତିୱିୟ ପଭସ୍ସରଭାୱତୋ ।
ପଠମକପ୍ପିକାନନ୍ତି ପଠମକପ୍ପସ୍ସ ଆଦିକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ, ତେନ ୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ରାଜପରମ୍ପରାୟ କେସଞ୍ଚି ମତିଭେଦୋ, ତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ମହାସମ୍ମତସ୍ସାତି ‘‘ଅୟଂ ନୋ ରାଜା’’ତି ମହାଜନେନ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତସ୍ସ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି –
‘‘ଆଦିଚ୍ଚକୁଲସମ୍ଭୂତୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଗୁଣାକରୋ ।
ମହାନୁଭାୱୋ ରାଜାସି, ମହାସମ୍ମତନାମକୋ ॥
ୟୋ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଲୋକସ୍ସ, ଗୁଣରଂସିସମୁଜ୍ଜଲୋ ।
ତମୋନୁଦୋ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ଦୁତିୟୋ ୱିୟ ଭାଣୁମା ॥
ଠପିତା ୟେନ ମରିୟାଦା, ଲୋକେ ଲୋକହିତେସିନା ।
ୱୱତ୍ଥିତା ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ନ ୱିଲଙ୍ଘୟିତୁଂ ଜନା ॥
ୟସସ୍ସିନଂ ତେଜସ୍ସିନଂ, ଲୋକସୀମାନୁରକ୍ଖକଂ ।
ଆଦିଭୂତଂ ମହାୱୀରଂ, କଥୟନ୍ତି ‘ମନୂ’ତି ୟ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସ ଚ ପୁତ୍ତପପୁତ୍ତପରମ୍ପରଂ ସନ୍ଧାୟ –
‘‘ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାତେଜୋ, ରୋଜୋ ନାମ ମହୀପତି ।
ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ୱରରୋଜୋ, ପୱରୋ ରାଜମଣ୍ଡଲେ ॥
ତସ୍ସାସି କଲ୍ୟାଣଗୁଣୋ, କଲ୍ୟାଣୋ ନାମ ଅତ୍ରଜୋ ।
ରାଜା ତସ୍ସାସି ତନୟୋ, ୱରକଲ୍ୟାଣନାମକୋ ॥
ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୱୀରୋ, ମନ୍ଧାତା କାମଭୋଗିନଂ ।
ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ମହିନ୍ଦେନ, ଅଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ପୂଜିତୋ ॥
ତସ୍ସ ସୂନୁ ମହାତେଜୋ, ୱରମନ୍ଧାତୁନାମକୋ ।
‘ଉପୋସଥୋ’ତି ନାମେନ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୟସୋ ॥
ୱରୋ ନାମ ମହାତେଜୋ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମହାୱରୋ ।
ତସ୍ସାସି ଉପୱରୋତି, ପୁତ୍ତୋ ରାଜା ମହାବଲୋ ॥
ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ମଘଦେୱୋ, ଦେୱତୁଲ୍ୟୋ ମହୀପତି ।
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରା ॥
ତେସଂ ପଚ୍ଛିମକୋ ରାଜା, ‘ଓକ୍କାକୋ’ ଇତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ମହାୟସୋ ମହାତେଜୋ, ଅଖୁଦ୍ଦୋ ରାଜମଣ୍ଡଲେ’’ତି ॥
ଆଦି ତେସଂ ପଚ୍ଛତୋତି ତେସଂ ମଘଦେୱ ପରମ୍ପରଭୂତାନଂ କଳାରଜନକପରିୟୋସାନାନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି, ତସ୍ସ ପରମ୍ପରାଭୂତାନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ଅପରୋ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି, ତସ୍ସ ପରମ୍ପରଭୂତାନଂ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ରାଜୂନଂ ଅପରଭାଗେ ପୁନାପରୋ ଓକ୍କାକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତୟୋ ଓକ୍କାକୱଂସା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ତତିୟଓକ୍କାକସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
ସହସା ୱରଂ ଅଦାସିନ୍ତି ପୁତ୍ତଦସ୍ସନେନ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ସହସା ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ୱରଂ ଅଦାସିଂ, ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି । ରଜ୍ଜଂ ପରିଣାମେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ସା ଜନ୍ତୁକୁମାରସ୍ସ ମାତା ମମ ତଂ ୱରଦାନଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ରଜ୍ଜଂ ପରିଣାମେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ।
ନପ୍ପସହେୟ୍ୟାତି ନ ପରିୟତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ନିକ୍ଖମ୍ମାତି ଘରାୱାସତୋ, କାମେହି ଚ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା । ହେଟ୍ଠା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥେ’’ତି ଇଦଂ ଅନୁକଡ୍ଢତି । ତେହୀତି ମିଗସୂକରେହି, ମଣ୍ଡୂକମୂସିକେହି ଚ । ତେତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ, ସପ୍ପବିଳାରା ଚ ।
ଅୱସେସାହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କନିଟ୍ଠାହି ।
ୱଡ୍ଢମାନାନନ୍ତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । କୁଟ୍ଠରୋଗୋ ନାମ ସାସମସୂରୀରୋଗା ୱିୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଙ୍କମନସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ରୋଗୋ ସଙ୍କମତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।
ମିଗସୂକରାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱନଚରସୋଣାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖତ୍ତିୟମାୟାରୋଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ।
ନଗରଂମାପେହୀତି ସାହାରଂ ନଗରଂ ମାପେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
କେସଗ୍ଗହଣନ୍ତି କେସୱେଣିବନ୍ଧନଂ । ଦୁସ୍ସଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱତ୍ଥସ୍ସ ନିୱାସନାକାରୋ ।
୨୬୮.ଅତ୍ତନୋ ଉପାରମ୍ଭମୋଚନତ୍ଥାୟାତି ଆଚରିୟେନ ଅମ୍ବଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ପାପେତବ୍ବଉପୱାଦସ୍ସ ଅପନୟନତ୍ଥଂ । ଅସ୍ମିଂ ୱଚନେତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭୋ ଗୋତମ ୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତେ, ଭୋତା ଚ ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଜାତିୱାଦେ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୟଥାଧିକତେ ୱଚନେ । ତତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ୱେଦେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନାୱ ତେନ ପଟିମନ୍ତେତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦତ୍ତୟୱଚନେ’’ତି, ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଦାସିପୁତ୍ତୱଚନେ’’ତି ଚ ।
୨୭୦.ଧମ୍ମୋ ନାମ କାରଣଂ ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ୱିୟ, ସହ ଧମ୍ମେନାତି ସହଧମ୍ମୋ, ସହଧମ୍ମୋ ଏୱ ସହଧମ୍ମିକୋତି ଆହ ‘‘ସହେତୁକୋ’’ତି ।
୨୭୧.ତସ୍ମା ତଦା ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ତାସେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସ୍ସାମୀତି ଆଗତୋ ୟଥା ତଂ ସଚ୍ଚକସମାଗମେ । ‘‘ଭଗୱା ଚେୱ ପସ୍ସତି ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତରେସଂ ଅଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱାହେତ୍ୱାତି ମନ୍ତବଲେନ ଆନେତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ । ୱାଦସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି ୱାଚାସଙ୍ଘଟ୍ଟେ ।
୨୭୨.ତାଣନ୍ତି ଗୱେସମାନୋତି, ‘‘ଅୟମେୱ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଇତୋ ଭୟତୋ ମମ ତାୟକୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ‘‘ତାଣ’’ନ୍ତି ପରିୟେସନ୍ତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାୟତୀତି ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଭୟତୋ ପାଲେତି, ତେନାହ ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତି, ଏତେନ ତାଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତମାହ । ୟଥୁପଟ୍ଠିତେନ ଭୟେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋ ନିଲୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଲେଣଂ, ଉପଲୟନଂ, ଏତେନ ଲେଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଧିକରଣସାଧନତମାହ । ‘‘ସରତୀ’’ତି ଏତେନ ସରଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତମାହ ।
ଅମ୍ବଟ୍ଠୱଂସକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୪.ଗଙ୍ଗାୟ ଦକ୍ଖିଣତୋତି ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ । ଆୱୁଧଂ ନ ପରିୱତ୍ତତୀତି ସରଂ ୱାସତ୍ତିଆଦିଂ ୱା ପରସ୍ସ ଉପରି ଖିପିତୁକାମସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ନ ପରିୱତ୍ତତି, ହତ୍ଥେ ପନ ଅପରିୱତ୍ତେନ୍ତେ କୁତୋ ଆୱୁଧପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆୱୁଧଂ ନ ପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି । ସୋ କିର ‘‘କଥଂ ନାମାହଂ ଦିସାୟ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ତଂ ହୀନଂ ଜାତିଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ହନ୍ଦାହଂ ୟଥା ତଥା ଇମଂ ଜାତିଂ ସୋଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଗ୍ଗତୋ, ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ମେ ମନୋରଥଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି । ୱିଜ୍ଜାବଲେନ ରାଜାନଂ ତାସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଧୀତୁୟା ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମ୍ୟାୟଂ ଜାତିସୋଧିତା ଭୱିସ୍ସତୀତି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ନାମ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ସରୀରେ ଅବ୍ଭଙ୍ଗଂ ଠପେତୀତି ଅମ୍ବଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମଂ ୱିଜ୍ଜଂ, ମନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅମ୍ବଟ୍ଠୋତି କଣ୍ହୋ ଇସି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ତଂବଂସଜାତତାୟ ଅୟଂ ମାଣୱୋ ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି ।
ସେଟ୍ଠମନ୍ତେ ୱେଦମନ୍ତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନ୍ତାନୁଭାୱେନ ରଞ୍ଞୋ ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭମତ୍ତଂ ଜାତଂ ତେନ ପନସ୍ସ ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭେନ ରାଜା, ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୀତୋ ଉସ୍ସଙ୍କୀ ଉତ୍ରାସୋ ଅହୋସି, ତେନାହ ‘‘ଭୟେନ ୱେଧମାନୋ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ସୋତ୍ଥି ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚୁଂ । ‘‘ଅୟଂ ମହାନୁଭାୱୋ ଇସୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ।
ଉନ୍ଦ୍ରିୟିସ୍ସତୀତି ୱିପ୍ପକିରିୟିସ୍ସତି, ତେନାହ ‘‘ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତିତେତି ବାହୁକ୍ଖମ୍ଭକମନ୍ତସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭକୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେ ମନ୍ତେ ‘‘ସରୋ ଓତରତୂ’’ତି ପରିୱତ୍ତିତେ । ଏୱରୂପାନଞ୍ହି ମନ୍ତାନଂ ଏକଂସେନେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭକୱିଜ୍ଜା ହୋନ୍ତିୟେୱ ୟଥା ତଂ କୁସୁମାରକୱିଜ୍ଜାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁ ଅପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଭୁଜିସ୍ସକରଣଂ । ତସ୍ସାନୁରୂପେ ଇସ୍ସରିୟେ ଠପନତ୍ଥଂ ଉଳାରେ ଚ ନଂ ଠାନେ ଠପେସି ।
ଖତ୍ତିୟସେଟ୍ଠଭାୱୱଣ୍ଣନା
୨୭୫. ସମସ୍ସାସନତ୍ଥମାହ କରୁଣାୟନ୍ତୋ, ନ କୁଲୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ବ୍ରାହ୍ମଣେସୂତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସମୀପେ, ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଆସନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅନ୍ତରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାୟ କାତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧଂ, ପରଲୋକଗତେ ସନ୍ଧାୟ ନ ତତୋ କିଞ୍ଚି ଅପତ୍ଥେନ୍ତେନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ମତକେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଭତ୍ତେ’’ତି । ମଙ୍ଗଲାଦିଭତ୍ତେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉସ୍ସୱଦେୱତାରାଧନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଞ୍ଞଭତ୍ତେତି ପାପସଞ୍ଞମାଦିୱସେନ କତଭତ୍ତେ । ପାହୁନକାନନ୍ତି ଅତିଥୀନଂ । ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଉଭତୋ ସୁଜାତତାଭାୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
୨୭୬.ଇତ୍ଥିଂ କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କରଣଂ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞଂ ଇତ୍ଥିଂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରସ୍ସ ଭରିୟାଭୂତଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଖତ୍ତିୟାୱ ସେଟ୍ଠା, ହୀନା ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟୋଜନା । ପୁରିସେନ ୱା ପୁରିସଂ କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପକରଣେତି ରାଗାଦିୱସେନ ପଦୁଟ୍ଠେ ପକ୍ଖଲିତେ କାରଣେ, ତେନାହ ‘‘ଦୋସେ’’ତି । ଭସ୍ସତି ନିରତ୍ଥକଭାୱେନ ଖିପୀୟତୀତି ଭସ୍ସଂ, ଛାରିକା ।
୨୭୭.ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି କମ୍ମକିଲେସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେ । ଜନେ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱା ଜନେତସ୍ମିଂ, ମନୁସ୍ସେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି । ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଘଟେତ୍ୱା, ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିଜ୍ଜାଚରଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୮.ଇଦଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝେନାଦି କତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ଜାତିୱାଦୱିନିବଦ୍ଧାତି ଜାତିସନ୍ନିସ୍ସିତୱାଦେ ୱିନିବଦ୍ଧା । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସେୱ ଅଜ୍ଝେନଜ୍ଝାପନୟଜନୟାଜନାଦୟୋତି ଏୱଂ ୟେ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ତେ ମାନୱାଦପଟିବଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଆୱାହୱିୱାହୱିନିବଦ୍ଧା, ତେ ଏୱ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତୟୱସେନ ‘‘ଅରହସି ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ, ନ ୱା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅରହସୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତନକା ।
ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ଲଗ୍ଗିସ୍ସାମାତି ଓଲଗ୍ଗା ଅନ୍ତୋଗଧା ଭୱିସ୍ସାମାତି ଚିନ୍ତୟିମ୍ହ । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଚରଣାନିୟେୱ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣାନୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣେସୁ ୱିଭଜିୟମାନେସୁ ସୋ ତତୋ ଦୂରତୋ ଅପନୀତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୂରମେୱ ଅୱକ୍ଖିପୀ’’ତି । ସମୁଦାଗମତୋ ପଭୁତୀତିଆଦିସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ।
୨୭୯. ତିୱିଧଂ ସୀଲନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକାଦିଭେଦଂ ତିୱିଧଂ ସୀଲଂ । ସୀଲୱସେନେୱାତି ସୀଲପରିୟାୟେନେୱ । କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚୀତି ଅହିଂସନାଦିୟମନିୟମଲକ୍ଖଣଂ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ସୀଲଂ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟସିଦ୍ଧେ ସୀଲମତ୍ତେ ‘‘ଚରଣ’’ନ୍ତି ଲଗ୍ଗେୟ୍ୟ । ଅଟ୍ଠପି ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚରଣନ୍ତି ନିୟ୍ୟାତିତା ହୋନ୍ତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନିଦ୍ଦେସେନେୱ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନମ୍ପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାୱାପତ୍ତିତୋ ନିୟ୍ୟାତିତା ନିଦସ୍ସିତା ।
ଚତୁଅପାୟମୁଖକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୮୦.ଅସମ୍ପାପୁଣନ୍ତୋତି ଆରଭିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଅୱିସହମାନୋତି ଆରଭିତୁମେୱ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ଖାରିନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରଂ । ତଂ ପନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରଣୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅରଣୀତି ଅଗ୍ଗିଧମନକଂ ଅରଣୀଦ୍ୱୟଂ । ସୁଜାତି ଦବ୍ବି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିଦଣ୍ଡତିଘଟିକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଖାରିଭରିତନ୍ତି ଖାରୀହି ପୁଣ୍ଣଂ । ନନୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସାସନିକୋପି ୟୋ କୋଚି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରିଚାରକୋୱ, କିଂ ଅଙ୍ଗଂ ପନ ବାହିରକପବ୍ବଜିତେତି ତତ୍ଥ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘କପ୍ପିୟକରଣ…ପେ॰… ୱତ୍ତକରଣୱସେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ପରିଚାରକୋ ହୋତି ଉପସମ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ‘‘ନୱକୋଟିସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭) ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ସଂୱରୱିନୟାନଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ୱତ୍ତନେନ ଉପରିଭୂତା ଅଗ୍ଗଭୂତା ସମ୍ପଦାତି ହି ‘‘ଉପସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଗୁଣାଧିକୋପୀତି ଗୁଣେହି ଉକ୍କଟ୍ଠୋପି । ଅୟଂ ପନାତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ତାପସୋ ।
ତାପସା ନାମ କମ୍ମୱାଦିକିରିୟାୱାଦିନୋ, ନ ସାସନସ୍ସ ପଟାଣୀଭୂତା, ୟତୋ ନେସଂ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଆଗତାନଂ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସେନ ୱିନାୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି କତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠପେତି ଚୋଦକୋ । ଆଚରିୟୋ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନଂ ପରିହରତି । ‘‘ଓସକ୍କିସ୍ସତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖୁରଧାରୂପମନ୍ତି ଖୁରଧାରାନଂ ମତ୍ଥକେନେୱ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗମନୂପମଂ । ଅଞ୍ଞେତି ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ । ଅଗ୍ଗିସାଲନ୍ତି ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତସାଲଂ । ନାନାଦାରୂହୀତି ପଲାସଦଣ୍ଡାଦିନାନାୱିଧସମିଧାଦାରୂହି ।
ଇଦନ୍ତି ‘‘ଚତୁଦ୍ୱାରଂ ଆଗାରଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ପଟିପତ୍ତିମୁଖନ୍ତି କୋହଞ୍ଞପଟିପତ୍ତିୟା ମୁଖମତ୍ତଂ । ସୋ ହି ନାନାୱିଧେନ କୋହଞ୍ଞେନ ଲୋକଂ ୱିମ୍ହାପେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛତି, ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ହି ମୁଖେନ ସୋ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ଖଲାଦୀସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପତିଟ୍ଠିତ୍ୱା ୱୀହିମୁଗ୍ଗତିଲମାସାଦୀନି ଭିକ୍ଖାଚରିୟାନିୟାମେନ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଉଞ୍ଛନଂ ଉଞ୍ଛା, ସା ଏୱ ଚରିୟା ୱୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ଉଞ୍ଛାଚରିୟା । ଅଗ୍ଗିପକ୍କେନ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗିପକ୍କିକା, ନ ଅଗ୍ଗିପକ୍କିକା ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକା। ଉଞ୍ଛାଚରିୟା ହି ଖଲେସୁ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖଲଗ୍ଗଂ ନାମ ମନୁସ୍ସେହି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଧଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଂ ଇମେ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକା ନାମ ଜାତା । ଅସାମପାକାତି ଅସୟଂପାଚକା । ଅସ୍ମମୁଟ୍ଠିନା ମୁଟ୍ଠିପାସାଣେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅସ୍ମମୁଟ୍ଠିକା । ଦନ୍ତେନ ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱକ୍କଲଂ ରୁକ୍ଖତ୍ତଚୋ ଦନ୍ତୱକ୍କଲଂ, ତେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦନ୍ତୱକ୍କଲିକା । ପୱତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖାଦିତୋ ପାତିତଂ ଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜିନୋ । ଜିଣ୍ଣପକ୍କତାୟ ପଣ୍ଡୁଭୂତଂ ପଲାସଂ, ତଂସଦିସଞ୍ଚ ପଣ୍ଡୁପଲାସଂ, ତେନ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡୁପଲାସିକା, ସୟଂପତିତପୁପ୍ଫଫଲପତ୍ତଭୋଜିନୋ ।
ଇଦାନି ତେ ଅଟ୍ଠୱିଧେପି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୱସେନ ଲଦ୍ଧଧଞ୍ଞଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ।
ପରିୟେଟ୍ଠି ନାମ ଦୁକ୍ଖାତି ପରେସଂ ଗେହତୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୟେଟ୍ଠି ନାମ ଦୀନୱୁତ୍ତିଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖା । ପାସାଣସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ ଦୁକ୍ଖୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ୱା ଦନ୍ତେହେୱ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି ।
ଇମାହି ଚତୂହିୟେୱାତି ‘‘ଖାରିୱିଧଂ ଆଦାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାହି ଚତୂହି ଏୱ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାହୀତି ।
୨୮୨. ଅପାୟେ ୱିନାସେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ । ତବ୍ଭାୱଂ ପରିପୂରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅପରିପୂରମାନୋ, କରଣେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ଆପାୟିକେନାପି ଅପରିପୂରମାନେନା’’ତି ।
ପୁବ୍ବକଇସିଭାୱାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୨୮୩. ଦୀୟତୀତି ଦତ୍ତି, ଦତ୍ତିୟେୱ ଦତ୍ତିକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିନ୍ନକ’’ନ୍ତି । ୟଦି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ରଞ୍ଞୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ, କସ୍ମାସ୍ସ ଉପସଙ୍କମନଂ ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ଖେତ୍ତୱିଜ୍ଜାୟାତି ନୀତିସତ୍ଥେ । ପୟାତନ୍ତି ସଦ୍ଧଂ, ସସ୍ସତିକଂ ୱା, ତେନାହ ‘‘ଅଭିହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ପସେନଦିସ୍ସ କୋସଲସ୍ସ ଦତ୍ତିକଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ମମ୍ମୱଚନଂ ଅୱୋଚାତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ପନ କାରଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୮୪.ରଥୂପତ୍ଥରେତି ରଥସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ଥରିତପଦେସେ । ପାକଟମନ୍ତନନ୍ତି ପକାସଭୂତଂ ମନ୍ତନଂ । ତଞ୍ହି ସୁଦ୍ଦାଦୀହି ଞାୟତୀତି ନ ରହସ୍ସମନ୍ତନଂ । ଭଣତୀତି ଅପି ନୁ ଭଣତି ।
୨୮୫.ପୱତ୍ତାରୋତି ପାୱଚନଭାୱେନ ୱତ୍ତାରୋ, ୟସ୍ମା ତେ ତେସଂ ମନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତକା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତୟିତାରୋ’’ତି । ସୁଦ୍ଦେ ବହି କତ୍ୱା ରହୋ ଭାସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ମନ୍ତା ଏୱ, ତଂତଂଅତ୍ଥପଟିପତ୍ତିହେତୁତାୟ ପଦନ୍ତି ମନ୍ତପଦଂ, ଅନୁପନୀତାସାଧାରଣତାୟ ୱା ରହସ୍ସଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହିତକିରିୟାୟ ଅଧିଗମୁପାୟଂ । ସଜ୍ଝାୟିତନ୍ତି ଗାୟନୱସେନ ସଜ୍ଝାୟିତଂ, ତଂ ପନ ଉଦତ୍ତାନୁଦତ୍ତାଦୀନଂ ସରାନଂ ସମ୍ପାଦନୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସରସମ୍ପତ୍ତିୱସେନା’’ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାୱଚନଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହନ୍ତି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସଞ୍ଞୂଳ୍ହଂ । ରାସିକତନ୍ତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚେକଂ ମନ୍ତବ୍ରହ୍ମାଦିୱସେନ, ଅଜ୍ଝାୟାନୁୱାକାଦିୱସେନ ଚ ରାସିକତଂ ।
ତେସନ୍ତି ମନ୍ତାନଂ କତ୍ତୂନଂ । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିଭଣ୍ଡେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଦିସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତକପ୍ପେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମନ୍ତଜ୍ଝେନୱିଧିଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ପାୱଚନେନ ସହ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟଂ ୱଚନଂ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ, ତେନ ସହ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ନ ହି ତେସଂ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ହୋତି । ଅପରାପରେ ପନାତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଅପରା ପରେ ପଚ୍ଛିମା ଓକ୍କାକରାଜକାଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଗନ୍ଥିତମନ୍ତପଦେସୁ କିଲେସସନ୍ନିସ୍ସିତପଦାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଦେ ପକ୍ଖିପନଂ କତ୍ୱା । ୱିରୁଦ୍ଧେ ଅକଂସୂତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ ସଂକିଲେସିକତ୍ଥଦୀପନତୋ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେ ଅକଂସୁ । ଇଧାତି ‘‘ତ୍ୟାହଂ ମନ୍ତେ ଅଧୀୟାମୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ । ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ।
୨୮୬.ନିରାମଗନ୍ଧାତି କିଲେସାସୁଚିୱସେନ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧରହିତା । ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧାତି ଇତ୍ଥୀନଂ ଗନ୍ଧମତ୍ତସ୍ସପି ଅୱିସହନେନ ଇତ୍ଥିଗନ୍ଧରହିତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନିରାମଗନ୍ଧା’’ତି ଏତେନ ତେସଂ ପୋରାଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ତି ଏତେନ ଏକୱିହାରିତଂ, ‘‘ରଜୋଜଲ୍ଲଧରା’’ତି ଏତେନ ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନାନୁୟୋଗାଭାୱଂ, ‘‘ଅରଞ୍ଞାୟତନେ ପବ୍ବତପାଦେସୁ ୱସିଂସୂ’’ତି ଏତେନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତୱାସଂ, ‘‘ୱନମୂଲଫଲାହାରା ୱସିଂସୂ’’ତି ଏତେନ ସାଲିମଂସୋଦନାଦିପଣୀତାହାରପଟିକ୍ଖେପଂ, ‘‘ୟଦା’’ତିଆଦିନା ୟାନୱାହନପଟିକ୍ଖେପଂ, ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୂ’’ତିଆଦିନା ରକ୍ଖାୱରଣପଟିକ୍ଖେପଂ, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାପକ୍ଖିକଂ ସାଚରିୟସ୍ସ ଅମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ୱୁତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାପକ୍ଖିକାପି ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱୁତ୍ତି ଅରିୟୱିନୟେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟେୱ । କୁତସ୍ସ ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟୁତ୍ତତାତି । ‘‘ଏୱଂ ସୁତେ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ୱେଠକେହୀତି ୱେଠକପଟ୍ଟକାହି । ସମନ୍ତାନଗରନ୍ତି ନଗରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ । କତସୁଧାକମ୍ମଂ ପାକାରସ୍ସ ଅଧୋଭାଗେ ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଦ୍ୱେଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନୱଣ୍ଣନା
୨୮୭.ନ ସକ୍କୋତିସଙ୍କୁଚିତେ ଇରିୟାପଥେ ଅନୱସେସତୋ ତେସଂ ଦୁବ୍ବିଭାୱନତୋ । ଗୱେସୀତି ଞାଣେନ ପରିୟେସନମକାସି । ସମାନୟୀତି ଞାଣେନ ସଙ୍କଲେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଆନୟି ସମାହରି । ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଆକଙ୍ଖତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅହୋ ୱତ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି । କିଚ୍ଛତୀତି କିଲମତି । ‘‘କଙ୍ଖତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଆସିସନତ୍ଥତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ସଂସୟତ୍ଥତମେୱ ୱିକପ୍ପନ୍ତରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଙ୍ଖାୟ ୱା ଦୁବ୍ବଲା ୱିମତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତୀହି ଧମ୍ମେହୀତି ତିପ୍ପକାରେହି ସଂସୟଧମ୍ମେହି । କାଲୁସିୟଭାୱୋତି ଅପ୍ପସନ୍ନତାୟ ହେତୁଭୂତୋ ଆୱିଲଭାୱୋ ।
ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ କୋସୋହିତଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୱେଣିକଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧକଞ୍ଚନମଣ୍ଡଲସନ୍ନିକାସଂ, ଅତ୍ତନୋ ସଣ୍ଠାନସନ୍ନିୱେସସୁନ୍ଦରତାୟ ଆଜାନେୟ୍ୟଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ୱରଙ୍ଗପରମଚାରୁଭାୱଂ, ୱିକସମାନତପନିୟାରୱିନ୍ଦସମୁଜ୍ଜଲକେସରାୱତ୍ତୱିଲାସଂ, ସଞ୍ଝାପଭାନୁରଞ୍ଜିତଜଲୱନନ୍ତରାଭିଲକ୍ଖିତସମ୍ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସୋଭଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସିରିୟା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିରାଜତି, ୟଂ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରମଲେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ, ଚିରକାଲଂ ସୁପରିଚିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଧିକାରତାୟ, ସୁସଣ୍ଠିତସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ, କୋପୀନମ୍ପି ସନ୍ତଂ ଅକୋପୀନମେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ପହୂତଭାୱନ୍ତି ପୁଥୁଲଭାୱଂ । ଏତ୍ଥେୱ ହି ତସ୍ସ ସଂସୟୋ, ତନୁମୁଦୁସୁକୁମାରତାଦୀସୁ ପନସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନାହୋସି ।
୨୮୮.ହିରିକରଣୋକାସନ୍ତି ହିରିୟିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଛାୟନ୍ତି ପଟିବିମ୍ବଂ । କଥଂ କୀଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦି । ଛାୟାରୂପକମତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ପଟିବିମ୍ବରୂପଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ବୁଦ୍ଧସନ୍ତାନତୋ ୱିନିମୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପକମତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ସରୀରୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାୱୟୱଂ ଇଦ୍ଧିମୟଂ ବିମ୍ବକମତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ରୂପକମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ନିନ୍ନେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । କଲ୍ଲୋସୀତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କୁସଲୋ ଛେକୋ ଅସି । ତଥାକରଣେନାତି କଥିନସୂଚିଂ ୱିୟ କରଣେନ । ଏତ୍ଥାତି ପହୂତଜିୱ୍ହାୟ । ମୁଦୁଭାୱୋ ପକାସିତୋ ଅମୁଦୁନୋ ଘନସୁଖୁମଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୀଘଭାୱୋ, ତନୁଭାୱୋ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୨୯୧.‘‘ଅତ୍ଥଚରକେନା’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଅନତ୍ଥଚରକତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ନ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସୁଗତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନେତ୍ୱାଉପନେତ୍ୱାତି ତଂ ତଂ ଦୋସଂ ଉପନେତ୍ୱା ଉପନେତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁଦାସାଦିଭାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି । ପାତେସୀତି ପୱଟ୍ଟନୱସେନ ପାତେସି ।
ପୋକ୍ଖରସାତିବୁଦ୍ଧୂପସଙ୍କମନୱଣ୍ଣନା
୨୯୩-୬.ଆଗମା ନୂତି ଆଗତୋ ନୁ । ଖୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଏତ୍ଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିୱାସେତୂତି ସାଦିୟତୁ, ତଂ ପନ ସାଦିୟନଂ ମନସା ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂ’’ତି ।
୨୯୭.ୟାୱଦତ୍ଥନ୍ତି ୟାୱ ଅତ୍ଥୋ, ତାୱ ଭୋଜନେନ ତଦା କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଣିତ୍ତନ୍ତି ଆମିସାପନୟନେନ ସୁଚିକତଂ, ତେନାହ ‘‘ହତ୍ଥେ ଚ ପତ୍ତଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା’’ତି ।
୨୯୮.ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବକଥଂ, ତେନାହ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିକଥ’’ନ୍ତି । କା ପନ ସା ? ଦାନାଦିକଥାତି ଆହ ‘‘ଦାନାନନ୍ତରଂ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେନ ଦାନକଥା ତାୱ ପଚୁରଜନେସୁପି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା, ସୁକରତ୍ତା, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋ କଥେତବ୍ବା । ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୂସୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗଭାୱତୋ ସୁଖେନେୱ ସୀଲାନି ସମାଦିୟତି, ତତ୍ଥ ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ସୀଲେନ ଦାୟକପଟିଗ୍ଗାହକସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ, କିରିୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥା କଥେତବ୍ବା, ତଞ୍ଚେ ଦାନସୀଲଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ଅୟଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇମେହି ଚ ଦାନସୀଲମୟେହି ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନେହି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ଏତା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦିବ୍ବଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥା । ସ୍ୱାୟଂ ସଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଥାନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗୋ କଥେତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗଞ୍ଚ କଥେନ୍ତେନ ତଦଧିଗମୁପାୟସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାପି, ପଗେୱ ଇତରେ ସବ୍ବେପି କାମା ନାମ ବହ୍ୱାଦୀନୱା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ, ହୀନା ଗମ୍ମା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଅନରିୟା ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତାତି ତେସଂ ଓକାରୋ ଲାମକଭାୱୋ, ସବ୍ବେପି ଭୱା କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ, ସବ୍ବସଂକିଲେସୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ବୋଧିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗୋତି ଚେତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିଅତ୍ଥଦୀପନତୋ ‘‘କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋତି ଏୱମୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ, ନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘କିଚ୍ଚୱସେନା’’ତି ।
ପୋକ୍ଖରସାତିଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୯. ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ଚ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନେସା ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଏକଦେସତୋପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧଂୟେୱ ଦୀପେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି । ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସପ୍ପଟିଭୟକନ୍ତାରସଦିସା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ ତିଣ୍ଣା ୱିତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ୱିଗତା କଥଙ୍କଥାତି ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକା ୱିଗତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା କଥଙ୍କଥା । ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋତି ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱେସାରଜ୍ଜଂ ୱିସାରଦଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋ । ସାୟଂ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସତ୍ଥୁସାସନେ’’ତି । ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଧିଗତତ୍ତା ନ ପରଂ ପଚ୍ଚେତି, ନ ତସ୍ସ ପରୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୪. ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୦୦. ସୁନ୍ଦରଭାୱେନ ସାତିସୟାନି ଅଙ୍ଗାନି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଙ୍ଗା, ରାଜକୁମାରାତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗା ନାମ ଅଙ୍ଗପାସାଦିକତାୟା’’ତିଆଦି । ଇଧାପି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ଏୱ । ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ଦସ୍ସନ୍ତୀତି ଆଗମନେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପନୱସେନ ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ଦସ୍ସନ୍ତି, ନାନୁଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୀଲାସୋକକଣିକାରକୋୱିଳାରକୁନ୍ଦରାଜରୁକ୍ଖେହି ସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ତଂ ଚମ୍ପକୱନଂ ‘‘ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମପଟିମଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖାନଂୟେୱ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚକୁସୁମତାୟାତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଭଗୱା କୁସୁମଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧେ ଚମ୍ପକୱନେ ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା ନ ମାପନକାଲେ ଏୱ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖା ଉସ୍ସନ୍ନା, ଅଥ ଖୋ ଅପରଭାଗେ ପୀତି ଦସ୍ସେତି । ମାପନକାଲେ ହି ଚମ୍ପକାନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ସା ନଗରୀ ‘‘ଚମ୍ପା’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ଇସ୍ସରତ୍ତାତି ଅଧିପତିଭାୱତୋ । ସେନା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସେନିକୋ, ସେନିକୋ ଏୱ ସେନିୟୋ, ଅତ୍ଥିତା ଚେତ୍ଥ ବହୁଭାୱୱିସିଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହତିୟା ସେନାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା’’ତି ।
୩୦୧-୨.ସଂହତାତି ସନ୍ନିପତିତା, ‘‘ସଙ୍ଘିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସଙ୍ଘୀ’’ତି ପୁଥୁତ୍ଥେ ଏକୱଚନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଏତେସ’’ନ୍ତି । ରାଜରାଜଞ୍ଞାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡଧରା ପୁରିସା ଖତା, ନେସଂ ତାୟନତୋ ଖତ୍ତା । ସୋ ହି ୟେହି ୟତ୍ଥ ପେସିତୋ, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଦୋସଂ ପରିହରନ୍ତୋ ୟୁତ୍ତପତ୍ତୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ କଥେତି, ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥୋ’’ତି । କୁଲାପଦେସାଦିନା ମହତୀ ମତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ମହାମତ୍ତୋ ।
ସୋଣଦଣ୍ଡଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୩. ୱିସିଟ୍ଠଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ, ୱିରଜ୍ଜମେୱ ୱେରଜ୍ଜଂ ୟଥା ‘‘ୱେକତଂ ୱେସୟ’’ନ୍ତି, ନାନାୱିଧଂ ୱେରଜ୍ଜଂ ନାନାୱେରଜ୍ଜଂ, ତତ୍ଥ ଜାତାତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉତ୍ତମବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅଭିଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉଗ୍ଗତତରୋ, ଉଳାରୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଅସନ୍ନିପାତୋତି ଲାଭମଚ୍ଛରେନ ନିପ୍ପୀଳିତତାୟ ଅସନ୍ନିପାତୋ ୱିୟ ଭୱିସ୍ସତି ।
‘‘ଅଙ୍ଗେତି ଗମେତି ଞାପେତୀତି ଅଙ୍ଗଂ, ହେତୂତି ଆହ ‘‘ଇମିନାପି କାରଣେନା’’ତି । ‘‘ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ୟେହି କେହିଚି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ସୁଜାତତା ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ସୁଜାତ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ସୁଜାତୋ ଚାରୁଦସ୍ସନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଥେରଗା॰ ୮୧୮) ଆରୋହସମ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୋତି ଜାତିୱସେନେୱ ସୁଜାତତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୋରସପୁତ୍ତୱସେନାପି ଲୋକେ ମାତୁପିତୁସମଞ୍ଞା ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି ଧାରେତୀତି ଗହଣୀ, ଗବ୍ଭାସୟସଞ୍ଞିତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିପ୍ପଦେସୋ । ୟଥାଭୁତ୍ତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ୱିପାଚନୱସେନ ଗଣ୍ହନତୋ ଅଛଡ୍ଡନତୋ ଗହଣୀ, କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ ।
ପିତା ଚ ମାତା ଚ ପିତରୋ, ପିତୂନଂ ପିତରୋ ପିତାମହା, ତେସଂ ୟୁଗୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ପିତାମହୟୁଗୋ, ତସ୍ମା, ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ପିତାମହଦ୍ୱନ୍ଦାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ମାତାମହୋପି ଗହିତୋତି । ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ୟୁଗ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଏକସେସନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗୋ ଚ ୟୁଗା’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱନ୍ଦଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେପି ପୁବ୍ବପୁରିସା ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା’’ତି । ପୁରିସଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ମାତିତୋ’’ତି ପାଳିୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଖେପୋ । ଅନୱକ୍ଖିତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧଥାଲିପାକାଦୀସୁ ନ ଅୱକ୍ଖିତ୍ତୋ ନ ଛଡ୍ଡିତୋ । ଜାତିୱାଦେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେନ କାରଣେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉଭତୋ…ପେ॰… ପିତାମହୟୁଗା’’ତି ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୋନିଦୋସାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକଭାୱକିତ୍ତନତୋ, ‘‘ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା କିରିୟାପରାଧାଭାୱୋ । କିରିୟାପରାଧେନ ହି ସତ୍ତା ଖେପଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ‘‘ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗାଭାୱୋ । ଅୟୁତ୍ତସଂସଗ୍ଗମ୍ପି ହି ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତା ଅକ୍କୋସଂ ଲଭନ୍ତି ।
ଇସ୍ସରୋତି ଆଧିପତେୟ୍ୟସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମବଲେନ ଈସନସୀଲୋ, ସା ପନସ୍ସ ଇସ୍ସରତା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ପାକଟା ଜାତାତି ଅଡ୍ଢତାପରିୟାୟଭାୱେନେୱ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅଡ୍ଢୋତି ଇସ୍ସରୋ’’ତି ଆହ । ମହନ୍ତଂ ଧନଂ ଅସ୍ସ ଭୂମିଗତଞ୍ଚେୱ ୱେହାସଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ମହଦ୍ଧନୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ। ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଅନୁପସଙ୍କମନକାରଣଂ କିତ୍ତେମା’’ତି ।
ଅଧିକରୂପୋତି ୱିସିଟ୍ଠରୂପୋ ଉତ୍ତମସରୀରୋ । ଦସ୍ସନଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସନୀୟୋ, ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗୋ’’ତି । ପସାଦଂ ଆୱହତୀତି ପାସାଦିକୋ, ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଜନନତୋ’’ତି । ୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା । ସରୀରନ୍ତି ସନ୍ନିୱେସୱିସିଟ୍ଠଂ କରଚରଣଗୀୱାସୀସାଦିଅୱୟୱସମୁଦାୟଂ, ସୋ ଚ ସଣ୍ଠାନମୁଖେନ ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି…ପେ॰… ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୱଣ୍ଣେସୁ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋୱ ଉତ୍ତମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେଟ୍ଠେନ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱ ହୋନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମୱଚ୍ଛସୀତି ଉତ୍ତମସରୀରାଭୋ, ସୁୱଣ୍ଣାଭୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସରୀରସଦିସେନେୱ ସରୀରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ବ୍ରହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତଂ । ଅଖୁଦ୍ଦାୱକାସୋ ଦସ୍ସନାୟାତି ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଅୱୟୱପାରିପୂରିୟା ଚ ଦସ୍ସନାୟ ଓକାସୋ ନ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବାନେୱା’’ତିଆଦି ।
ୟମନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା । ତଂ ପନସ୍ସ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ୱୁଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଦ୍ଧସୀଲୀ । ତେନ ଚ ସବ୍ବଦା ସମ୍ମାୟୋଗତୋ ୱୁଦ୍ଧସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସବ୍ବମେତଂ ପଞ୍ଚସୀଲମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ସୀଲସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ, ତେସଞ୍ଚ ଅଜାନନତୋ ।
ଠାନକରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସିକ୍ଖାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କତ୍ଥଚିପି ଅନୂନତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅକ୍ଖରାନି ଏତିସ୍ସାତି ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା । ଅଥ ୱା ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ନାମାଦି । ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ତେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନା । ଅତ୍ଥଞାପନେ ସାଧନତାୟ ୱାଚାୱ କରଣନ୍ତି ୱାକ୍କରଣଂ, ଉଦାହାରଘୋସୋ । ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ତେନ ୱା ଭାସିତବ୍ବଅତ୍ଥସ୍ସ । ପୂରେ ପୁଣ୍ଣଭାୱେ । ପୂରେତି ଚ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ୱିସୟେ । ‘‘ସୁଖୁମାଲତ୍ତନେନା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ମୁଦୁସଣ୍ହଭାୱମାହ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟ ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିୟ ଏକଦେସଂ କଥନଂ । ୱିଲମ୍ବିତଂ ସଣିକଂ ଚିରାୟିତ୍ୱା କଥନଂ । ‘‘ସନ୍ଦିଦ୍ଧୱିଲମ୍ବିତାଦୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ ସନ୍ଦେହଜନକଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୁକ୍ଖଲିତାନୁକଡ୍ଢିତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ଅତ୍ଥପାରିପୂରିଂ ୱଦନ୍ତି ।
‘‘ଜିଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନି ଚ । ଦୁତିୟନୟେ ପନ ଜିଣ୍ଣୋତି ନାୟଂ ଜିଣ୍ଣତା ୱୟୋମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ କୁଲପରିୱଟ୍ଟେନ ପୁରାଣତାତି ଆହ ‘‘ଜିଣ୍ଣୋତି ପୋରାଣୋ’’ତିଆଦି, ତେନ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୁଲୱସେନ ଉଦିତୋଦିତଭାୱମାହ । ଜାତିୱୁଦ୍ଧିୟା ‘‘ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟା ତତୋ ସାତିସୟତ୍ତା ଚ ‘‘ୱୁଦ୍ଧୋତି ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟା ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତଥା ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ’’ତି ପଦେନ ୱିଭୱମହତ୍ତତା ୟୋଜିତା । ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପଟିପତ୍ତିୱୀଥିଂ ଉପଗତୋ ତଂ ଅୱୋକ୍କମ୍ମ ଚରଣତୋ । ଅନ୍ତିମୱୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ।
ବୁଦ୍ଧଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୪. ତାଦିସେହି ମହାନୁଭାୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନପି ଦହନଂ ନ ମାଦିସାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, କୁତୋ ପନ ଉକ୍କଂସନନ୍ତି ଇଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଖୋ ପନ ମେତଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଦିସାତି ଏକଦେସେନ ସଦିସା । ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣେହି ସବ୍ବଥା ସଦିସା କେଚିପି ଗୁଣା ଅଞ୍ଞେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଇତରେତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଅସଦିସଗୁଣେ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ । ଗୋପଦକନ୍ତି ଗାୱିୟା ପଦେ ଠିତଉଦକଂ ।
ସଟ୍ଠିକୁଲସତସହସ୍ସନ୍ତି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକଂ କୁଲସତସହସ୍ସଂ କୁଲପରିୟାୟେନାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ କୁଲାନୁକ୍କମେନ ଆଗତଂ । ତେସୁପୀତି ତେସୁପି ଚତୂସୁ ନିଧୀସୁ । ଗହିତଗହିତନ୍ତି ଗହିତଂ ଗହିତଂ ଠାନଂ ପୂରତିୟେୱ ଧନେନ ପଟିପାକତିକମେୱ ହୋତି । ଅପରିମାଣୋୟେୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଏସୋ’’ତି କେନଚି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଏୱ ।
ତତ୍ଥାତି ମଞ୍ଚକେ । ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସୀତି ୟଥା ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଆୟାମତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥା ରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି ।
କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରିୟଂ ଉତ୍ତମଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ, ନ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନ । କତ୍ଥଚି ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନି, କତ୍ଥଚି ଅପରିମାଣାପି ଦେୱମନୁସ୍ସା ୟସ୍ମା ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦେୱମନୁସ୍ସା ମଗ୍ଗଫଲାମତଂ ପିୱିଂସୁ, କୋଟିସତସହସ୍ସାଦିପରିମାଣେନପି ବହୂ ଏୱ, ତସ୍ମା ଅନୁତ୍ତରାଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନ ଭଗୱା ବହୂନଂ ଆଚରିୟୋ । ତେତି କାମରାଗତୋ ଅଞ୍ଞେ ଭଗୱତୋ ପହୀନକିଲେସେ । କେଳନାତି କେଳାୟନା ଧନାୟନା ।
ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଅପାପେ ପୁରେ କରୋତି, ନ ୱା ପାପଂ ପୁରତୋ କରୋତୀତିପି ଅପାପପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପାପେ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପାପେତି ପାପପଟିପକ୍ଖେ, ପାପରହିତେ ଚ । ବ୍ରହ୍ମନି ସେଟ୍ଠେ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱତି ଭୱା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱା ଭଗୱତୋ ହିତା ଗରୁକରଣାଦିନା, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠପଟିପତ୍ତିୟା ଚ, ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା, ଅରିୟସାୱକସଙ୍ଖାତା ପଜା, ତେନାହ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । ପକତିବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୱସେନାପି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞାୟ ପଜାୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତିରୋରଟ୍ଠା ତିରୋଜନପଦାତି ଏତ୍ଥ ରଜ୍ଜଂ ରଟ୍ଠଂ, ରାଜନ୍ତି ରାଜାନୋ ଏତେନାତି, ତଦେକଦେସଭୂତା ପଦେସା ପନ ଜନପଦୋ,ଜନା ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଖଜୀୱିକଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱା ଦୋସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସମତ୍ଥତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅସମତ୍ଥତଂ । ଭଗୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଞାଣପରିପାକଂ, ଚିତ୍ତାଚାରଞ୍ଚ ଞତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଏହିସ୍ୱାଗତୱାଦୀ’’ତି ଇମିନା ସୁଖସମ୍ଭାସପୁବ୍ବକଂ ପିୟୱାଦିତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସଖିଲୋ’’ତି ଇମିନା ସଣ୍ହୱାଚତଂ, ‘‘ସମ୍ମୋଦକୋ’’ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧାରକୁସଲତଂ, ‘‘ଅଭାକୁଟିକୋ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖତଂ, ‘‘ଉତ୍ତାନମୁଖୋ’’ତି ଇମିନା ସୁଖାଲାପତଂ, ‘‘ପୁବ୍ବଭାସୀ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଓକାସକରଣତୋ ହିତଜ୍ଝାସୟତଂ ଭଗୱତୋ ୱିଭାୱେତି ।
ୟତ୍ଥ କିରାତି କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସୂଚନତ୍ଥୋ, ତେନ ଭଗୱତା ଅଧିୱୁତ୍ଥପଦେସେ ନ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଦ୍ଦୱତା, ଅଥ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ।
ଅନୁସାସିତବ୍ବୋତି ୱିନେୟ୍ୟଜନସମୂହୋ ଗୟ୍ହତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୟଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧି ପଟିସେଧୋ ୱାତି କତ୍ୱା । ‘‘ତାଦିସୋୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସୟଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପୋ ଏୱ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠୋତି । ‘‘ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପନ୍ତରଗ୍ଗହଣଂ । ବହୂନଂ ତିତ୍ଥକରାନନ୍ତି ପୂରଣାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ତିତ୍ଥକରାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । କାରଣେନାତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠତାଦିସମାରୋପନଲକ୍ଖଣେନ କାରଣେନ । ଆଗନ୍ତୁକା ନୱକାତି ଅଭିନୱା ଆଗନ୍ତୁକା ଅବ୍ଭାଗତା । ପରିୟାପୁଣାମୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଜାନାମି ସକ୍କୋମି, ତେନାହ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି । ‘‘କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ’’ତି ଅଭୂତପରିକପ୍ପନୱଚନମେତଂ ତଥା ଭାସମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।
୩୦୫. ଅଲଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅରହତ୍ତୋପି ହୋତି ‘‘ଅଲମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୪) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱା’’ତି । ପୁଟେନ ନେତ୍ୱା ଅସିତବ୍ବତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପୁଟୋସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଥେୟ୍ୟଂ । ପୁଟଂସେନ ପୁରିସେନ ।
ସୋଣଦଣ୍ଡପରିୱିତକ୍କୱଣ୍ଣନା
୩୦୭.ଉଭତୋପକ୍ଖିକାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ଉଭୟପକ୍ଖିକା । କେରାଟିକାତି ସଠା ।
ବ୍ରାହ୍ମଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୩୧୧-୩.ସୁଜନ୍ତି ହୋମଦବ୍ବିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେସୂତି ଜୁହନତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହନକେସୁ, ଇରୁବ୍ବିଜ୍ଜେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମୋ ୱାତି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ୟଜନକିରିୟାୟଂ ସବ୍ବପଧାନୋ ୱା । ଦୁତିୟୋ ୱାତି ତଦନନ୍ତରୋ ୱା । ‘‘ସୁଜ’’ନ୍ତି କରଣେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁଜାୟା’’ତି । ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତପମୁଖତାୟ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ୟଞ୍ଞେ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସୁଜାମୁଖେନ ଦୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଜାୟ ଦିୟ୍ୟମାନ’’ନ୍ତି । ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ୱିସେସତୋତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିସେସତୋ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଇଚ୍ଛିତୱିଜ୍ଜାଚରଣମତ୍ତତୋ । ଉତ୍ତମବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସିଦ୍ଧନ୍ତଂ । ମା ଭିନ୍ଦି ମା ୱିନାସେସି ।
୩୧୬.ସମସମୋତି ସମୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ସମୋ । ହୀନୋପମୱସେନପି ସମତା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଏକଦେସସମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । କୁଲକୋଟିପରିଦୀପନନ୍ତି କୁଲଆଦିପରିଦୀପନଂ ଅଥାପିସିୟାତି ଅଥାପି ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିୟା । ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ସାଧେତି ୱଣ୍ଣୋ । ମନ୍ତଜାତୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲମେୱ ସାଧେସ୍ସତି ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ହିସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମୋହମତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାଦୟୋତି ୱଣ୍ଣମନ୍ତଜାତିୟୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ସମ୍ମୋହମତ୍ତମେତଂ ଅସମୱେକ୍ଖିତାଭିମାନଭାୱତୋ ।
ସୀଲପଞ୍ଞାକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୧୭.କଥିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପଞ୍ହୋତି ‘‘ସୀଲୱା ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହୋ ୟାଥାୱତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୟଥାୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଅତ୍ଥେ । ତସ୍ସାତି ସୋଣଦଣ୍ଡସ୍ସ । ସୀଲପରିସୁଦ୍ଧାତି ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବସୋ ସୁଦ୍ଧା ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠା । କୁତୋ ଦୁସ୍ସୀଲେ ପଞ୍ଞା ଅସମାହିତତ୍ତା ତସ୍ସ । ଜଳେ ଏଳମୂଗେ କୁତୋ ସୀଲନ୍ତି ଜଳେ ଏଳମୂଗେ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେ କୁତୋ ସୀଲଂ ସୀଲୱିଭାଗସ୍ସ, ସୀଲପରିସୋଧନୂପାୟସ୍ସ ଚ ଅଜାନନତୋ । ପକଟ୍ଠଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି, ପାକତିକଂ ଞାଣଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତୟିଦଂ ପକାରେହି ଜାନନତୋ ପଞ୍ଞାୱାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପଞ୍ଞା ୟେୱା’’ତି ।
ସୀଲେନଧୋତାତି ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନେନ ସୀଲେନ ସକଲସଂକିଲେସମଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଧୋତା ୱିସୁଦ୍ଧା, ତେନାହ ‘‘କଥଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଧୋୱତୀତି ସୁଜ୍ଝତି । ମହାସଟ୍ଠିୱସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟାତି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସମହାଥେରୋ ୱିୟ । ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହମତ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହୋ ନାମ ୟଥାଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ସଭାୱରସତୋ ଉପଧାରେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ, ସୋ ଫସ୍ସୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଦୁକ୍ଖୋ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ’’ତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱିପସ୍ସନା । ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତେନ ‘‘ସୁଖେନ ସକ୍କା ସା ୱେଦନା ଅଧିୱାସେତୁଂ ‘‘ୱେଦନା ଏୱ ୱେଦିୟତୀ’’ତି । ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ୟଥାଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ଅନନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ସଂସୁମାରପତିତେନାତି କୁମ୍ଭୀଲେନ ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ଉରେନ ନିପଜ୍ଜନେନ । ପଞ୍ଞାୟ ସୀଲଂ ଧୋୱିତ୍ୱାତି ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନେନ ସୀଲଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ସୁୱିସୋଧିତଂ କତ୍ୱା ।
୩୧୮.‘‘କସ୍ମା ଆହା’’ତି ଉପରିଦେସନାୟ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଲଜ୍ଜା ନାମ ‘‘ସୀଲସ୍ସ ଜାତିୟା ଚ ଗୁଣଦୋସପକାସନେନ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀ’’ତି ପରିସାୟ ପଞ୍ଞାତତା । ଏତ୍ତକପରମାତି ଏତ୍ତକଉକ୍କଂସକୋଟିକା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି, ୱେଦତ୍ତୟୱିଭାୱନଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଜାନନଂ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ୱଚୀପରମା ମୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୀତି ଆହ ‘‘ସୀଲପଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱଚନମେୱ ପରମଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତି ଇଦଂ ନିୟ୍ୟାତନାପେକ୍ଖଂ ସୀଲନିଦ୍ଦେସେ, ତେନାହ ‘‘ସୀଲମିଚ୍ଚେୱ ନିୟ୍ୟାତିତ’’ନ୍ତି । ସାମଞ୍ଞଫଲେ ପନ ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲ’’ ମିଚ୍ଚେୱ ନିୟ୍ୟାତିତଂ, ପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସେ ପନ ଝାନପଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୱସେନେୱ ପଞ୍ଞାନିୟ୍ୟାତନଂ କତଂ, ତେନାହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନୀ’’ତି ।
ସୋଣଦଣ୍ଡଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୨୧-୨.ନତ୍ତାତି ପୁତ୍ତପୁତ୍ତୋ । ଅଗାରୱଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ନ ଚାୟଂ ଭଗୱତି ଅଗାରୱେନ ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତଲାଭପରିହାନିଭୟେନ । ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ତଥା ଅତ୍ତନୋ ମହାଜନସ୍ସ ସମ୍ଭାୱନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞେନ ପରେ ୱିମ୍ହାପେତ୍ୱା ଲାଭୁପ୍ପାଦଂ ନିଜିଗିସନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ତସ୍ମା ତଥା ଅୱୋଚ, ତେନାହ ‘‘ଇମିନା କିରା’’ତିଆଦି ।
ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟାତି ୟାଦିସୀ ତଦା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟପ୍ପୱତ୍ତି, ତଦନୁରୂପାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ତଦା ତାଦିସସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କେୱଲଂ ଅବ୍ଭୁଦୟନିସ୍ସିତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକମତ୍ଥଂ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଭାୱେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ତେଭୂମକେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ, ‘‘ଚତୁଭୂମକେ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ତେନେୱାହ ‘‘ଆୟତିଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ୱାସନାଭାଗିୟା ୱା’’ତି । ତତ୍ଥାତି କୁସଲଧମ୍ମେ ୟଥା ସମାଦପିତେ । ନନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱାତି ସମ୍ମଦେୱ ଉପରୂପରି ନିସାନେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱଂ ଆପାଦେତ୍ୱା । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଜନନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା’’ତି। ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଉସ୍ସାହତା, ଏୱରୂପଂ ଗୁଣସମଙ୍ଗିତା ଚ ନିୟମତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ଅତ୍ଥସମ୍ପାଦନୀତି ଏୱଂ ସଉସ୍ସାହତାୟ, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ତସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେହି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଆପାଦେତ୍ୱା ।
ୟଦି ଭଗୱା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି, ଅଥ କସ୍ମା ସୋ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଭଗୱା ତସ୍ସ ତଥା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସୀତି ଆହ ‘‘କେୱଲମସ୍ସା’’ତିଆଦି । ନ ହି ଭଗୱତୋ ନିରତ୍ଥକା ଦେସନା ହୋତୀତି ।
ସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୫. କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨୩.ପୁରିମସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୋଣଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ । ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ୟଂ ତତ୍ଥ ଆଗତସଦିସଂ ଇଧାଗତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନତୋ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତରୁଣୋ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨) ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକା ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସାୱା’’ତି ।
ୟଞ୍ଞାୱାଟଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ମହାୟଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସୱିଞ୍ଞାଣକାନି, ଅୱିଞ୍ଞାଣକାନି ଚ ୟଞ୍ଞୂପକରଣାନି ଉପଟ୍ଠପିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ମହାୟଞ୍ଞୋ ଉପକ୍ଖଟୋ’’ତି, ତଂ ଉପକ୍ଖରଣଂ ତେସଂ ତଥାସଜ୍ଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପକ୍ଖଟୋତି ସଜ୍ଜିତୋ’’ତି । ୱଚ୍ଛତରସତାନୀତି ୟୁୱଭାୱପ୍ପତ୍ତାନି ବଲୱୱଚ୍ଛସତାନି, ତେ ପନ ୱଚ୍ଛା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଦମ୍ମା ବଲିବଦ୍ଦା ଚାତି ଆହ ‘‘ୱଚ୍ଛସତାନୀ’’ତି । ଏତେତି ଉସଭାଦୟୋ ଉରବ୍ଭପରିୟୋସାନା । ଅନେକେସନ୍ତି ଅନେକଜାତିକାନଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟାୱସେନ ଅନେକତା ସତ୍ତସତଗ୍ଗହଣେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ମିଗପକ୍ଖୀନନ୍ତି ମହିଂସରୁରୁପସଦକୁରୁଙ୍ଗଗୋକଣ୍ଣମିଗାନଞ୍ଚେୱ ମୋରକପିଞ୍ଜରତିତ୍ତିରକପୋତାଦିପକ୍ଖୀନଞ୍ଚ ।
୩୨୮. ୟଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୟୋ ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ନିୱାରଣତୋ ନିସେଧନତୋ ୱିଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନା । ତତୋ ଏୱ ତା ତଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତୀତି ‘‘ଠପନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତାସଂ ପନ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ୟଞ୍ଞୋ ତିଟ୍ଠପନୋତି ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପରିକ୍ଖରୋନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ପରିକ୍ଖାରା, ପରିୱାରାତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋଳସପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ସୋଳସପରିୱାର’’ନ୍ତି ।
ମହାୱିଜିତରାଜୟଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୩୬.ପୁବ୍ବଚରିତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଜାତିସମ୍ଭୂତଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରଭୂତଂ ପୁଞ୍ଞଚରିୟଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ଅନୁଗାମିନୋୱ ନିଧିସ୍ସ ଥାୱରୋ ନିଧି ନିଦସ୍ସିତୋ । ଅଡ୍ଢତା ନାମ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନତା, ସା ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋ କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେନ ୱିଭୱେନ ଅଡ୍ଢୋ ହୋତୀ’’ତି। ତଥା ମହଦ୍ଧନତାପୀତି ତଂ ଉକ୍କଂସଗତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମହତା ଅପରିମାଣସଙ୍ଖ୍ୟେନ ଧନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ୱିସେସତୋ କାମା ଭୋଗୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନା’’ତି । ପିଣ୍ଡପିଣ୍ଡୱସେନାତି ଭାଜନାଲଙ୍କାରାଦିୱିଭାଗଂ ଅହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡୱସେନ ।
ମାସକାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଥାଲକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭାଜନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ଥସେୟ୍ୟାୱସଥାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାୱେଳୁରିୟୱଜିରପୱାଳାନି ‘‘ସତ୍ତରତନାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସାଲିୱୀହିଆଦି ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ପୁରକ୍ଖତଂସସ୍ସଫଲନ୍ତି କତ୍ୱା । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ମୁଗ୍ଗମାସାଦି ଅପରଣ୍ଣଂ । ଦେୱସିକଂ…ପେ॰… ୱସେନାତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଦାତବ୍ବୱଡ୍ଢେତବ୍ବାଦିୱିଧିନା ପରିୱତ୍ତନକଧନଧଞ୍ଞୱସେନ ।
କୋଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧଞ୍ଞସ୍ସ ଆଠପନଟ୍ଠାନଂ, କୋଟ୍ଠଭୂତଂ ଅଗାରଂ କୋଟ୍ଠାଗାରଂ ତେନାହ ‘‘ଧଞ୍ଞେନ…ପେ॰… ଗାରୋ ଚା’’ତି । ଏୱଂ ସାରଗବ୍ଭଂ ‘‘କୋସୋ’’ତି, ଧଞ୍ଞସ୍ସ ଆଠପନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ‘‘କୋଟ୍ଠାଗାର’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅସିନୋ ତିକ୍ଖଭାୱପରିହାରତୋ ପରିଚ୍ଛଦୋ ‘‘କୋସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ତିକ୍ଖଭାୱପରିହରଣତ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ସେନା ‘‘କୋସୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ କୋସୋ ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସା ରଥା ପତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ୱତ୍ଥକୋଟ୍ଠାଗାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଭଣ୍ଡଟ୍ଠପନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ତିୱିଧଂ କୋଟ୍ଠାଗାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଏୱଂ ବହୁ’’ନ୍ତିଆଦି ରାଜା ତମତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୋୱ ଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ କଥାପେତ୍ୱା ପରିସାୟ ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱାପାଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ଆହ ଏୱଂ ମେ ପକତିକ୍ଖୋଭୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
୩୩୭-୮.ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି ଜନପଦସ୍ସ ଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଚିରାନୁପୱତ୍ତନତ୍ଥଞ୍ଚ, ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା’’ତିଆଦି ।
ସତ୍ତାନଂ ହିତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଚ ୱିଦୂସନତୋ ଅହିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଆୱହନତୋ ଚୋରା ଏୱ କଣ୍ଟକା, ତେହି ଚୋରକଣ୍ଟକେହି । ୟଥା ଗାମୱାସୀନଂ ଘାତା ଗାମଘାତା, ଏୱଂ ପନ୍ଥିକାନଂ ଦୁହନା ୱିବାଧନା ପନ୍ଥଦୁହନା । ଅଧମ୍ମକାରୀତି ଧମ୍ମତୋ ଅପେତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତସ୍ସ କରଣସୀଲୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱିଜିତେ ଜନପଦାଦୀନଂ ତତୋ ଅନତ୍ଥତୋ ତାୟନେନ ଖତ୍ତିୟୋ ୟୋ ଖତ୍ତଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ୱା ଅକରଣସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସୱୋ ଏୱ ଖୀଲସଦିସତ୍ତା ଦସ୍ସୁଖୀଲଂ । ୟଥା ହି ଖେତ୍ତେ ଖୀଲଂ କସନାଦୀନଂ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିଂ, ମୂଲସନ୍ତାନେନ ସସ୍ସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ୱିବନ୍ଧତି, ଏୱଂ ଦସ୍ସୱୋ ରଜ୍ଜେ ରାଜାଣାୟ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିଂ, ମୂଲୱିରୁଳ୍ହିୟା ଜନପଦାନଂ ପରିବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ୱିବନ୍ଧନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ୍ସୱୋ ଏୱ ଖୀଲସଦିସତ୍ତା ଦସ୍ସୁଖୀଲ’’ନ୍ତି । ୱଧ-ସଦ୍ଦୋ ହିଂସନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାରଣେନ ୱା କୋଟ୍ଟନେନ ୱା’’ତି । ଅଦ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଜାନିୟାତି ଧନଜାନିୟା, ତେନାହ ‘‘ସତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚସିଖମୁଣ୍ଡକରଣନ୍ତି କାକପକ୍ଖକରଣଂ । ଗୋମୟସିଞ୍ଚନନ୍ତି ସୀସେ ଛକଣୋଦକାୱସେଚନଂ । କୁଦଣ୍ଡକବନ୍ଧନନ୍ତି ଗଦ୍ଦୁଲବନ୍ଧନଂ । ଏୱମାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖୁରମୁଣ୍ଡଂ କରିତ୍ୱା ଭସ୍ମପୁଟପୋଥନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଊହନିସ୍ସାମୀତି ଉଦ୍ଧରିସ୍ସାମି, ଅପନେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସ୍ସହନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ କତପରିଚୟତାୟ ଉସ୍ସାହଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅନୁପ୍ପଦେତୂତି ଅନୁ ଅନୁ ପଦେତୁ, ତେନାହ ‘‘ଦିନ୍ନେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ’’ତିଆଦି । ସକ୍ଖିକରଣପଣ୍ଣାରୋପନାନି ୱଡ୍ଢିୟା ସହ ୱା ୱିନା ୱା ପୁନ ଗହେତୁକାମସ୍ସ, ଇଧ ପନ ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସକ୍ଖିଂ ଅକତ୍ୱା’’ତିଆଦି, ତେନାହ ‘‘ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନା’’ତି । ପକାରତୋ ଭଣ୍ଡାନି ଆଭରତି ସମ୍ଭରତି ପରିଚୟତି ଏତେନାତି ପାଭତଂ, ଭଣ୍ଡମୂଲଂ ।
ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ଦେୱସିକଭତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁମାସଂ, ଅନୁପୋସଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦାତବ୍ବଂ ୱେତନଂ ମାସିକାଦିପରିବ୍ବୟଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁଲାନୁରୂପେନ କମ୍ମାନୁରୂପେନ ସୂରଭାୱାନୁରୂପେନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ଅନୁରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସେନାପଚ୍ଚାଦି ଠାନନ୍ତରଂ । ସକକମ୍ମପସୁତତ୍ତା, ଅନୁପଦ୍ଦୱତ୍ତା ଚ ଧନଧଞ୍ଞାନଂ ରାସିକୋ ରାସିକାରଭୂତୋ । ଖେମେନ ଠିତାତି ଅନୁପଦ୍ଦୱେନ ପୱତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଅଭୟା’’ତି, କୁତୋଚିପି ଭୟରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚତୁପରିକ୍ଖାରୱଣ୍ଣନା
୩୩୯. ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ଅନୁୟନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁୟନ୍ତା, ଅନୁୟନ୍ତା ଏୱ ଆନୁୟନ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅନୁଭାୱୋ ଏୱ ଆନୁଭାୱୋ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ । ତେତି ଆନୁୟନ୍ତଖତ୍ତିୟାଦୟୋ । ଅତ୍ତମନା ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେ ଏତ୍ଥ ବହି କରୋତୀ’’ତି । ନିବନ୍ଧୱିପୁଲାଗମୋ ଗାମୋ ନିଗମୋ, ୱିୱଡ୍ଢିତମହାଆୟୋ ମହାଗାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନପଦ-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଏୱ । ଛନ୍ନଂ ପକତୀନଂ ୱସେନ ରଞ୍ଞୋ ହିତସୁଖାଭିବୁଦ୍ଧି, ତଦେକଦେସା ଚ ଆନୁୟନ୍ତାଦୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁଜାନନଂ ମମ ଭୱେୟ୍ୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ।
ଅମା ସହ ଭୱନ୍ତି କିଚ୍ଚେସୂତି ଅମଚ୍ଚା, ରଜ୍ଜକିଚ୍ଚୱୋସାସନକା । ତେ ପନ ରଞ୍ଞୋ ପିୟା, ସହପୱତ୍ତନକା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପିୟସହାୟକା’’ତି । ରଞ୍ଞୋ ପରିସତି ଭୱାତି ପାରିସଜ୍ଜା, ତେ ପନ କେତି ଆହ ‘‘ସେସା ଆଣତ୍ତିକରା’’ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଆନୁୟନ୍ତଖତ୍ତିୟାଦୀ ହି ଅୱସେସା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାକରାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଆନୁଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା, ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱେ ତାଦିସଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ଚ ତାଦିସାନମ୍ପି ରାଜୂନଂ ତଦୁଭୟଂ ହାୟତେୱାତି ଆହ ‘‘ମହଲ୍ଲକକାଲେ…ପେ॰… ନ ସକ୍କା’’ତି । ଅନୁମତିୟାତି ଅନୁଜାନନେନ, ପକ୍ଖାତି ସପକ୍ଖା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା । ପରିକ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ପରିକ୍ଖାରା, ସମ୍ଭାରା । ଇମେ ତସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା ପରିୱାରା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପରିୱାରା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।
ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୱଣ୍ଣନା
୩୪୦.ୟସସାତି ଆନୁଭାୱେନ, ତେନାହ ‘‘ଆଣାଠପନସମତ୍ଥତାୟା’’ତି । ସଦ୍ଦହତୀତି ‘‘ଦାତା ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀ’’ତି ପତ୍ତିୟାୟତି । ଦାନେ ସୂରୋତି ଦାନସୂରୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଈସକମ୍ପି ସଙ୍ଗଂ ଅକତ୍ୱା ମୁତ୍ତଚାଗୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନେୱା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ସ ହି କମ୍ମସ୍ସକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ସୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଂ ଦାନଂ ଦେତୀତି ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରସ୍ସ ଦେତି । ତସ୍ସ ପତି ହୁତ୍ୱାତି ତବ୍ବିସୟଂ ଲୋଭଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ଦେତି ଅନଧିଭୱନୀୟତ୍ତା । ‘‘ନ ଦାସୋ, ନ ସହାୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତଣ୍ହାୟ ଦାନସ୍ସ ଦାସବ୍ୟତଂ ଉପଗତତ୍ତା । ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତସ୍ସ ପିୟଭାୱାନିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ଦେତି ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ସାମିପରିଭୋଗସଦିସା ହେତସ୍ସାୟଂ ପୱତ୍ତତୀତି ।
ସମିତପାପାସମଣା, ବାହିତପାପା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ, ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତସମଣା ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣା ପନ କପଣାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁଗ୍ଗତାତି ଦୁକ୍କରଜୀୱିକଂ ଉପଗତା କସିରୱୁତ୍ତିକା, ତେନାହ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା’’ତି । ଅଦ୍ଧିକାତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗାମିନୋ । ୱଣିବ୍ବକାତି ଦାୟକାନଂ ଗୁଣକିତ୍ତନୱସେନ, କମ୍ମଫଲକିତ୍ତନମୁଖେନ ଚ ୟାଚନକା ସେୟ୍ୟଥାପି ନଗ୍ଗଚରିୟାଦୟୋ, ତେନାହ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ପସତମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୀହିତଣ୍ଡୁଲାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସରାୱମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିୱସେନ । ଓପାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଓଗାହେତ୍ୱା ପାତବ୍ବତୋ ନଦିତଳାକାଦୀନଂ ସବ୍ବସାଧାରଣତିତ୍ଥଂ ଓପାନଂ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଓପାନଭୂତୋ, ତେନାହ ‘‘ଉଦପାନଭୂତୋ’’ତିଆଦି । ସୁତମେୱ ସୁତଜାତନ୍ତି ଜାତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନତ୍ଥନ୍ତରୱାଚକତମାହ ୟଥା ‘‘କୋସଜାତ’’ନ୍ତି ।
ଅତୀତାଦିଅତ୍ଥଚିନ୍ତନସମତ୍ଥତା ନାମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁମାନୱସେନ, ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସିତାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଡ୍ଢତାଦୟୋ ତାୱ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରା ହୋନ୍ତୁ ତେହି ୱିନା ତସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ସୁଜାତତା ସୁରୂପତା ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେହି କିରା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ୟଥା ଅଡ୍ଢତାଦୟୋ ୟଞ୍ଞସ୍ସ ଏକଂସତୋ ଅଙ୍ଗାନି, ନ ଏୱମଭିଜାତତା, ଅଭିରୂପତା ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ କିରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଦୁଜ୍ଜାତୋ’’ତିଆଦି ୱଚନସ୍ସ ଅନେକନ୍ତିକତଂ ମଞ୍ଞମାନା, ତୟିଦଂ ଅସାରଂ, ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ହେସ ୟଞ୍ଞାରମ୍ଭୋ ତତ୍ଥ ସିୟା କେସଞ୍ଚି ତଥାପରିୱିତକ୍କୋତି ତସ୍ସାପି ଅୱକାସାଭାୱାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଥା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିର-ସଦ୍ଦୋ ପନ ତଦା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଚିନ୍ତିତାକାରସୂଚନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱମାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅୟଂ ୱିରୂପୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପେସକ୍ଖୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅନତ୍ଥଞ୍ଞୂ ନ ମେଧାୱୀ’’ତି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଚତୁପରିକ୍ଖାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୪୧.‘‘ସୁଜଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପୁରୋହିତସ୍ସ ସୟମେୱ କଟଚ୍ଛୁଗ୍ଗହଣଜୋତନେନ ଏୱଂ ସହତ୍ଥା, ସକ୍କଚ୍ଚଞ୍ଚ ଦାନେ ୟୁତ୍ତତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି। ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୪୨.ତିଣ୍ଣଂ ଠାନାନନ୍ତି ଦାନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଭୂତାସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ, ଅୱତ୍ଥାସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଚଲନ୍ତୀତି କମ୍ପନ୍ତି ପୁରିମାକାରେନ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । କରଣତ୍ଥେତି ତତିୟାୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥେ । କତ୍ତରି ହେତଂ ସାମିୱଚନଂ କରଣୀୟସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ । ‘‘ପଚ୍ଚାନୁତାପୋ ନ କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅକରଣୂପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବଚେତନା ପନ ଅଚଲା ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଚଲାତି ଦଳ୍ହା କେନଚି ଅସଂହୀରା । ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବାତି ସୁପତିଟ୍ଠିତା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ କରଣେନ ହି ୟଥା ତଂ ଦାନଂ ସମ୍ପତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଆୟତିମ୍ପି ୱିପୁଲଫଲତାୟାତି ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ଦାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି, ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ମୁଞ୍ଚଚେତନାତି ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା । ତସ୍ସା ନିଚ୍ଚଲଭାୱୋ ନାମ ମୁତ୍ତଚାଗତା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଉଳାରଭାୱୋ, ସମନୁସ୍ସରଣଚେତନାୟ ପନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱୋ ‘‘ଅହୋ ମୟା ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ମୁଞ୍ଚଚେତନଂ, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚାସମନୁସ୍ସରଣଚେତନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିଚ୍ଚଲଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଖେତ୍ତୱିସେସେ ପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ କତତ୍ତା ଲଦ୍ଧେସୁପି ଉଳାରେସୁଭୋଗେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନାପି ନମତି । ୟଥା କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହାରୋରୁୱଂ ଉପପନ୍ନସ୍ସ ସେଟ୍ଠିଗହପତିନୋ ୱିୟା’’ତି ।
ସୋ କିର ତଗରସିଖିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ଗେହଦ୍ୱାରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେହୀ’’ତି ଭରିୟଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ରାଜୁପଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ପକ୍କାମି । ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକା, ସା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମୟା ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ‘ଇମସ୍ସ ଦେଥା’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ପିସ୍ସ ନ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ଅୟଞ୍ଚ ମଞ୍ଞେ ଅହୋସି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଥା ତଥା ଅଦତ୍ୱା ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧେହି ସାଲିତଣ୍ଡୁଲେହି ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୂପେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ଧେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେସୁ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସୋପି ଖୋ ସେଟ୍ଠି ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତୋ, ଅପି ୱୋ ଲଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡପାତୋତି । ଆମ ସେଟ୍ଠି ଲଦ୍ଧୋତି । ‘‘ପସ୍ସାମା’’ତି ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଲୋକେସି । ଅଥସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଗନ୍ଧୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନାସପୁଟଂ ପୂରେସି । ସୋ ‘‘ମହା ୱତ ମେ ଧନବ୍ୟୟୋ ଜାତୋ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି । ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାକାରୋ ‘‘ୱରମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧) ପାଳିୟଂ ଆଗତୋୟେୱ । ଭାତୁ ପନାୟଂ ଏକଂ ପୁତ୍ତକଂ ସାପତେୟ୍ୟକାରଣା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି, ତେନ ମହାରୋରୁୱଂ ଉପପନ୍ନୋ । ପିଣ୍ଡପାତଦାନେନ ପନେସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୁଗ୍ଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନୋ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଚ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ନ ଚାସ୍ସ ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନମି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାପି ଉଳାରେସୁ ଭୋଗେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନମତୀ’’ତି ।
୩୪୩. ଆକରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପତାୟ ସମରିୟାଦଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଆକାରୋ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦସହି ଆକାରେହୀତି ଦସହି କାରଣେହୀ’’ତି । ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ୱାତି ବଲୱତରୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତରୋ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମତୋ, ପରିୱାରଜନତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟେୱ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ । ତେସଂୟେୱ ପାଣାତିପାତୀନଂ । ୟଜନଂ ନାମେତ୍ଥ ଦାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଗ୍ଗିଜୁହନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଜତଂ ଭୱନ୍ତି ଦେତୁ ଭୱ’’ନ୍ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜତୂତି ମୁତ୍ତଚାଗୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜତୁ । ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ସକସନ୍ତାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୪. ହେଟ୍ଠା ସୋଳସ ପରିକ୍ଖାରା ୱୁତ୍ତା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ତେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା, ଇଧ ପନ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଅନୁମୋଦନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଳସହି ଆକାରେହୀ’’ତି । ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାନୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଅନେକୱାରଂ ପନ କଥନତୋ ଚ ଆମେଡିତୱଚନଂ । ତମତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦାନଫଲୱସେନ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧଂ । ସମାଦପେତ୍ୱାତି ସୁତମତ୍ତମେୱ ଅକତ୍ୱା ୟଥା ରାଜା ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିୟତି ଚିତ୍ତେ କରୋନ୍ତୋ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦାପେତ୍ୱା । ଆମେଡିତକାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
‘‘ୱିପ୍ପଟିସାରୱିନୋଦନେନା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଲୋଭଦୋସମୋହଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାନାଦୟୋପି ହି ଦାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ତେସଂ ୱିନୋଦନେନପି ତଂ ସମୁତ୍ତେଜିତଂ ନାମ ହୋତି ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଆସନ୍ନତରଭାୱତୋ ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ତବ୍ବିନୋଦନମେୱ ଗହିତଂ, ପୱତ୍ତିତେପି ହି ଦାନେ ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ୟାଥାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେହି ଗୁଣେହି ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠଭାୱାପାଦନଂ ସମ୍ପହଂସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ତେ…ପେ॰… ଥୁତିଂ କତ୍ୱା କଥେସୀ’’ତି । ଧମ୍ମତୋତି ସଚ୍ଚତୋ । ସଚ୍ଚଞ୍ହି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ, ଉପସମଚରିୟାଭାୱତୋ ସମଂ, ୟୁତ୍ତଭାୱେନ କାରଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
୩୪୫. ତସ୍ମିଂ ୟଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖତିଣଚ୍ଛେଦୋପି ନାମ ନାହୋସି, କୁତୋ ପାଣୱଧୋତି ପାଣୱଧାଭାୱସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବସୋ ୱିପରୀତଗାହାୱିଦୂସିତଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନେୱ ଗାୱୋ ହଞ୍ଞିଂସୂ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱାପି ‘‘ନ ରୁକ୍ଖା ଛିଜ୍ଜିଂସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘କିଂ ପନ ଗାୱୋ’’ତିଆଦି । ବରିହିସତ୍ଥାୟାତି ପରିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ । ୱନମାଲାସଙ୍ଖେପେନାତି ୱନପୁପ୍ଫେହି ଗନ୍ଥିତମାଲାନିୟାମେନ । ଭୂମିୟଂ ୱା ପତ୍ଥରନ୍ତୀତି ୱେଦିଭୂମିଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତା ତତ୍ଥ ପନ୍ଥରନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଗେହଦାସାଦୟୋତି ଅନ୍ତୋଜାତଧନକ୍କୀତକରମରାନୀତସୟଂଦାସା । ପୁବ୍ବମେୱାତି ଭତିକରଣତୋ ପଗେୱ । ଗହେତ୍ୱା କରୋନ୍ତୀତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଗହେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ତଜ୍ଜିତାତି ଗଜ୍ଜିତା । ପିୟସମୁଦାଚାରେନେୱାତି ଇଟ୍ଠୱଚନେନେୱ । ଫାଣିତେନ ଚେୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ପଣୀତପଣୀତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀନଞ୍ଚେୱ ୱତ୍ଥମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନୟାନସେୟ୍ୟାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ପଣୀତେହି ସପ୍ପିତେଲାଦିସମ୍ମିସ୍ସେହେୱା’’ତିଆଦି ।
୩୪୬. ସଂ ନାମ ଧନଂ, ତସ୍ସ ପତୀତି ସପତି, ଧନୱା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକହିତାୱହତ୍ତା ତସ୍ସ ହିତନ୍ତି ସାପତେୟ୍ୟଂ, ତଦେୱ ଧନଂ । ତେନାହ ‘‘ପହୂତଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଆଦାୟାତି ବହୁଂ ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଗାମଭାଗେନାତି ସଙ୍କିତ୍ତନୱସେନ ଗାମେ ୱା ଗହେତବ୍ବଭାଗେନ ।
୩୪୭.‘‘ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା’’ତି ୟାଗୁସୀସେନ ପାତରାସଭୋଜନମାହ । ପୁରତ୍ଥିମେନ ୟଞ୍ଞୱାଟସ୍ସାତି ରଞ୍ଞୋ ଦାନସାଲାୟ ନାତିଦୂରେ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ, ୟତୋ ତତ୍ଥ ପାତରାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅକିଲନ୍ତରୂପାୟେୱ ସାୟନ୍ହେ ସାଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି ‘‘ଦକ୍ଖିଣେନ ୟଞ୍ଞୱାଟସ୍ସା’’ତି ଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୪୮.ପରିହାରେନାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅଗାରୱପରିହାରେନ ।
ନିଚ୍ଚଦାନଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞୱଣ୍ଣନା
୩୪୯.ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟାତି ଦାନେ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା । ଅପ୍ପସମ୍ଭାରତରୋତି ଅତିୱିୟ ପରିତ୍ତସମ୍ଭାରୋ । ସମାରଭୀୟତି ୟଞ୍ଞୋ ଏତେହୀତି ସମାରମ୍ଭା, ସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣୱସେନ ପୱତ୍ତସତ୍ତପୀଳା । ଅପ୍ପଟ୍ଠତରୋତି ପନ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକସଞ୍ଞିତଂ ଅତିସୟେନ ମହନ୍ତଂ ସଦିସଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ମହପ୍ଫଲତରୋ । ଉଦୟସଞ୍ଞିତଂ ଅତିସୟେନ ମହନ୍ତଂ ନିସ୍ସନ୍ଦାଦିଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ମହାନିସଂସତରୋ । ଧୁୱଦାନାନୀତି ଧୁୱାନି ଥିରାନି ଅଚ୍ଛିନ୍ନାନି କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଦାନାନି । ଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞାନୀତି ଅନୁକୁଲଂ କୁଲାନୁକ୍କମଂ ଉପାଦାୟ ଦାତବ୍ବଦାନାନି, ତେନାହ ‘‘ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ନିବଦ୍ଧଦାନାନୀତି ନିବନ୍ଧେତ୍ୱା ନିୟମେତ୍ୱା ପୱେଣୀୱସେନ ପୱତ୍ତିତଦାନାନି ।
ହତ୍ଥିଦନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିତା ଦନ୍ତମୟସଲାକା, ୟତ୍ଥ ଦାୟକାନଂ ନାମଂ ଅଙ୍କନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋତି ସେତୱାହନରଞ୍ଞୋ ।
ଆଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସେନୋ ୱିୟ ମଂସପେସିଂ କସ୍ମା ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାସୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପୁବ୍ବଚେତନାମୁଞ୍ଚଚେତନାଅପରଚେତନାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ୱୀତରାଗତାୱୀତଦୋସତାୱୀତମୋହତାପଟିପତ୍ତିୟା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସ୍ସ ୱସେନ ତୀଣୀତି ଏୱଂ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ । ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚେତନାୱସେନ ମହାନଦୀ ୱିୟ, ମହୋଘୋ ୱିୟ ଚ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅଭିସନ୍ଦିତ୍ୱା ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ପୁଞ୍ଞମେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ ।
୩୫୦.କିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ନତ୍ଥି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦାୟକସ୍ସ ବ୍ୟାପାରାପଜ୍ଜନତୋ, ତେନାହ ‘‘ଏକେନା’’ତିଆଦି । କିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ଅତ୍ଥି ୟଥାରଦ୍ଧସ୍ସ ଆୱାସସ୍ସ କତିପୟେନାପି କାଲେନ ପରିସମାପେତବ୍ବତୋ, ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଣସାଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିନୟେନ । (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨, ୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫୮) ନୱ ଆନିସଂସାତି ସୀତପଟିଘାତାଦୟୋ ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମପରିୟୋସାନା ନୱ ଉଦୟା । ଅପ୍ପମତ୍ତତାୟ ଚେତେ ୱୁତ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ଆୱାସଂ ଦେନ୍ତେନ ନାମ ସବ୍ବମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ଆଗତସ୍ସପି ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ଆରାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପତିସ୍ସୟେ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟେ ବଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି। ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ୱାତାତପେହି କିଲମତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପନ୍ନସ୍ସ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ପତିଟ୍ଠାତି, ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଦେ କଣ୍ଟକୋ ୱିଜ୍ଝତି, ଖାଣୁ ପହରତି, ସରୀସପାଦିପରିସ୍ସୟା ଚେୱ ଚୋରଭୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବେ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି, ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପୀତିସୁଖଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପସମସୁଖଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅକ୍ଖୀନି ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସେନାସନଂ ପୱିସନକ୍ଖଣେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖୀନଂ ପସାଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରୱାତପାନମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱାସଂ ଦେନ୍ତେନ ନାମ ସବ୍ବମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଏତେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଆନିସଂସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତତାୟ ଚେତେ ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
ସୀତନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧା ଉତୁୱିପରିଣାମୱସେନ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୀତଂ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଂ, ତସ୍ସ ୱନଡାହାଦୀସୁ (ୱନଦାହାଦୀସୁ ୱା ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୨୯୫) ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିହନ୍ତୀତି ପଟିବାହତି, ୟଥା ତଦୁଭୟୱସେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ବାଧନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ କରୋତି । ସୀତୁଣ୍ହବ୍ଭାହତେ ହି ସରୀରେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟୋନିସୋ ପଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱାଳମିଗାନୀତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିଚଣ୍ଡମିଗେ । ଗୁତ୍ତସେନାସନଞ୍ହି ଆରଞ୍ଞକମ୍ପି ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ସରୀସପେତି ୟେ କେଚି ସରନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦୀଘଜାତିକେ ସପ୍ପାଦିକେ । ମକସେତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ଡଂସାଦୀନମ୍ପି ଏତେସ୍ୱେୱ (ଏତନେୱ ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୨୯୫) ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିସିରେତି ସିସିରକାଲୱସେନ, ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାଦିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସିସିରସମ୍ଫସ୍ସେ । ୱୁଟ୍ଠିୟୋତି ୟଦା ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିୟୋ ପଟିହନତୀତି ୟୋଜନା ।
ୱାତାତପୋ ଘୋରୋତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାଦୀନଂ ଉମ୍ମୂଲଭଞ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସରଜଅରଜାଦିଭେଦୋ ୱାତୋ ଚେୱ ଗିମ୍ହପରିଳାହସମୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋରୋ ସୂରିୟାତପୋ ଚ । ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିବାହୀୟତି । ଲେଣତ୍ଥନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମତ୍ଥଂ । ସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିସ୍ସୟାଭାୱେନ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ । ଝାୟିତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପନିଜ୍ଝାୟିତୁଂ । ୱିପସ୍ସିତୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତୁଂ ।
ୱିହାରେତି ପତିସ୍ସୟେ । କାରୟେତି କାରାପେୟ୍ୟ । ରମ୍ମେତି ମନୋରମେ ନିୱାସସୁଖେ । ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେତି କାରେତ୍ୱା ପନ ଏତ୍ଥ ୱିହାରେସୁ ବହୁସ୍ସୁତେ ସୀଲୱନ୍ତେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ନିୱାସେୟ୍ୟ, ତେ ନିୱାସେନ୍ତୋ ପନ ତେସଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଥା ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମଥୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପନ୍ନେସୁ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନଂ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହନେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।
ଇଦାନି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତେତି ବହୁସ୍ସୁତା । ତସ୍ସାତି ଉପାସକସ୍ସ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପନୂଦନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟାତି ସୋ ଉପାସକୋ ୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଜାନିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି ଏକାଦସଗ୍ଗିୱୂପସମେନ ସୀତି ଭୱତି ।
ସୀତପଟିଘାତାଦୟୋ ୱିପସ୍ସନାୱସାନା ତେରସ, ଅନ୍ନାଦିଲାଭୋ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ଧମ୍ମାୱବୋଧୋ, ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱଂ ସତ୍ତରସ ।
୩୫୧.ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାତି ଅତ୍ତନିୟା । ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜନଂ ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ୟଥାଗହିତେ ସରଣେ । ନତ୍ଥି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତ୍ତବ୍ବତା ୱିଞ୍ଞୂଜାତିକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ନ ୟଥାଗହିତଂ ସରଣଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଏୱାହଂ ତଂ ମାରେମୀ’’ତି ୟଦିପି କୋଚି ତିଣ୍ହେନ ସତ୍ଥେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ତଥାପି ‘‘ନେୱାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ନ ବୁଦ୍ଧୋତି, ଧମ୍ମଂ ନ ଧମ୍ମୋତି, ସଙ୍ଘଂ ନ ସଙ୍ଘୋତି ୱଦାମୀ’’ତି ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଗହିତସରଣସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୫୨. ସରଣଂ ଉପଗତେନ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟପୂଜା କାତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ଚ ସଂକିଲେସୋ ପରିହନିତବ୍ବୋ, ସିକ୍ଖାପଦାନି ପନ ସମାଦାନମତ୍ତଂ, ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରମଣମତ୍ତଞ୍ଚାତି ସରଣଗମନତୋ ସୀଲସ୍ସ ଅପ୍ପଟ୍ଠତରତା, ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଦାନାଦିନା ଦଣ୍ଡନିଧାନତୋ, ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଚସ୍ସ ମହପ୍ଫଲମହାନିସଂସତରତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଚ ୱେରହେତୁତାୟ ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପାଣାତିପାତାଦିପାପଧମ୍ମୋ, ତଂ ମଣତି ‘‘ମୟି ଇଧ ଠିତାୟ କଥଂ ଆଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ତଜ୍ଜେନ୍ତୀ ୱିୟ ନୀହରତୀତି ୱେରମଣୀ, ତତୋ ୱା ପାପଧମ୍ମତୋ ୱିରମତି ଏତାୟାତି ‘‘ୱିରମଣୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଇକାରସ୍ସ ଏକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱେରମଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତତୋ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି । ସମାଦାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି । ସେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ପାପଧମ୍ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଘାତନୱିରତି ସେତୁଘାତୱିରତି । ଇଦାନି ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିହରତୀତି ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ନ ହନାମୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ନାଦିୟାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା, ତେନାହ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦାନି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାଦିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଇଦାନି ତାସଂ ୱିରତୀନଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମା ଦ୍ୱେତି ସମ୍ପତ୍ତସମାଦାନୱିରତିୟୋ । ପଚ୍ଛିମାତି ସେତୁଘାତୱିରତି । ସବ୍ବାନିପି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା । ତଦେୱ ଭିଜ୍ଜତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା। ଗହଟ୍ଠୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ଅକୁପ୍ପସଭାୱତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଭୱନ୍ତରେପୀ’’ତି । ୟୋନିସିଦ୍ଧନ୍ତି ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟମେୱ ଦୀଘତା ୱିୟ ଜାତିସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବୋଧିସତ୍ତେ କୁଚ୍ଛିଗତେ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁସୀଲଂ ୱିୟ ଧମ୍ମତାୟ ସଭାୱେନେୱ ସିଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଂ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମତାୟ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଂ । ଦିଟ୍ଠିଉଜୁକରଣଂନାମ ଭାରିୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ସରଣଗମନଂ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନତୋ ମହଟ୍ଠତରମେୱ, ନ ଅପ୍ପଟ୍ଠତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ତଥା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପୀତି ଆଦରଗାରୱଂ ଅକତ୍ୱା ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସାପି । ସାଧୁକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପୀତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୀଲାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସାପି, ନ ଦିଗୁଣଂ, ତିଗୁଣଂ ୱା ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ ।
ଅଭୟଦାନତାୟ ସୀଲସ୍ସ ଦାନଭାୱୋ, ଅନୱସେସଂ ୱା ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦୟତି ତେନ ରକ୍ଖତୀତି ଦାନଂ, ସୀଲଂ । ‘‘ଅଗ୍ଗାନୀ’’ତି ଞାତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞାନି । ଚିରରତ୍ତତାୟ ଞାତତ୍ତା ରତ୍ତଞ୍ଞାନି । ‘‘ଅରିୟାନଂ ସାଧୂନଂ ୱଂସାନୀ’’ତି ଞାତତ୍ତା ୱଂସଞ୍ଞାନି ।‘‘ପୋରାଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁରିମାନଂ ଏତାନି ପୋରାଣାନି । ସବ୍ବସୋ କେନଚିପି ପକାରେନ ସାଧୂହି ନ କିଣ୍ଣାନି ନ ଖିତ୍ତାନି ନ ଛଡ୍ଡିତାନୀତି ଅସଙ୍କିଣ୍ଣାନି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନେସଂ ୟଥା ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଏତରହି, ଅନାଗତେ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅସଙ୍କିଣ୍ଣପୁବ୍ବାନି ନ ସଙ୍କିୟନ୍ତି ନ ସଙ୍କିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପପିକୁଟ୍ଠାନି ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି । ନ ହି କଦାଚିପି ୱିଞ୍ଞୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ହିଂସାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଂ ଦେତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ସକଲସ୍ସପି ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ଭୟାଭାୱଂ ଦେତି । ନ ହି ଅରିୟସାୱକତୋ କସ୍ସଚି ଭୟଂ ହୋତି । ଅୱେରନ୍ତି ୱେରାଭାୱଂ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତଂ ।
ନନୁ ଚ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ସବ୍ବକାଲିକଂ, ନ ଚ ଏକନ୍ତତୋ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଂ, ସରଣଗମନଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦହେତୁକଂ, ଏକନ୍ତୱିମୁତ୍ତାୟତନଞ୍ଚ, ତତ୍ଥ କଥଂ ସରଣାଗମନତୋ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତାତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଜେଟ୍ଠକନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ‘‘ସରଣଗମନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ସରଣଗମନେନ ଅଭିସଙ୍ଖତତମାହ ।
୩୫୩.ଈଦିସମେୱାତି ଏୱଂ ସଂକିଲେସଂ ପଟିପକ୍ଖମେୱ ହୁତ୍ୱା । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେହି ଗୁଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଗୁଣା ନାମ ସରଣଗମନଂ, ସୀଲସମ୍ପଦା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାତି ଏୱଂ ଆଦୟୋ । ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ନ କିଲମତୀତି ୟୋଜନା । ତାନୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ଅୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକଂ କପ୍ପ’’ନ୍ତି, ଏକଂ ମହାକପ୍ପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀନଂ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ମଜ୍ଝିମଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପସ୍ସ ତତିୟଂ ଭାଗଂ, ଉପଡ୍ଢକପ୍ପଞ୍ଚ ଆୟୁଂ ଦେତି । ‘‘ଦୁତିୟଂ ଅଟ୍ଠକପ୍ପେ’’ତି ଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ମହାକପ୍ପୱସେନେୱ ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ୱା ପଣୀତାନିୟେୱେତ୍ଥ ଝାନାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି ମହପ୍ଫଲତରଭାୱଦସ୍ସନପରତ୍ତା ଦେସନାୟ, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଏକଂ କପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେୱାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଆରୁପ୍ପତାତି ଆହ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀ’’ତିଆଦି ।
ସମ୍ମଦେୱ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପଟିପକ୍ଖୱିଧମନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ପୁବ୍ବଭାଗିୟେ ଏୱ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ସମ୍ମାନେନ୍ତୀ ୱିପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ସମାୱହତୀତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ଅଭାୱା’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଦେସନା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଇମାନି ଞାଣାନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତିତା, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ’’ତି ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନରୂପନିମ୍ମାନଂ ନାମ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ମହପ୍ଫଲା’’ତି । ୱିକୁବ୍ବନଦସ୍ସନସମତ୍ଥତାୟାତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱିୱିଧରୂପକରଣଂ ୱିକୁବ୍ବନଂ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥଭାୱେନ । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିମଜାତୀସୁ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତୋ ଖନ୍ଧପ୍ପଦେସୋ । ସମାପେନ୍ତୋତି ପରିୟୋସାପେନ୍ତୋ ।
କୂଟଦନ୍ତଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୫୪-୮.ସବ୍ବେତେ ପାଣୟୋତି ‘‘ସତ୍ତ ଚ ଉସଭସତାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବେ ପାଣିନୋ । ଆକୁଲଭାୱୋତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁତତ୍ତା ପାଣୀସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ମୟା ତାୱ ବହୂ ପାଣିନୋ ମାରଣତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧାପିତା’’ତି ଚିତ୍ତେ ପରିବ୍ୟାକୁଲଭାୱୋ ଉଦପାଦି । ସୁତ୍ୱାତି ‘‘ବନ୍ଧନତୋ ମୋଚିତା’’ତି ସୁତ୍ୱା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ କଲ୍ଲଚିତ୍ତତା ଅରୋଗଚିତ୍ତତା, ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତତା ଅକଥିନଚିତ୍ତତା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପହାନେନ ୱିକ୍ଖେପୱିଗମନତୋ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତତା ତେହି ନ ପିହିତଚିତ୍ତତା, ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତତା ସଂପଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଅଲୀନଚିତ୍ତତା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିମୁତ୍ତତାୟ ପସନ୍ନଚିତ୍ତତା ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାନୁଭାୱେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
କୂଟଦନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୬. ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ବ୍ରାହ୍ମଣଦୂତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୫୯.ପୁନପ୍ପୁନଂୱିସାଲୀଭାୱୂପଗମନତୋତି ପୁବ୍ବେ କିର ପୁତ୍ତଧୀତୁୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୁତ୍ୱା ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତାନଂ ଲିଚ୍ଛୱୀରାଜକୁମାରାନଂ ସପରିୱାରାନଂ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନାରାମୁୟ୍ୟାନପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀନଂ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅପ୍ପହୋନକତାୟ ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ, ତେନସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲୀଭାୱଂ ଗତତ୍ତା ‘‘ୱେସାଲୀ’’ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲୀଭାୱୂପଗମନତୋ ୱେସାଲୀତି ଲଦ୍ଧନାମକେ ନଗରେ’’ତି । ସୟଂଜାତନ୍ତି ସୟମେୱ ଜାତଂ ଅରୋପିମଂ । ମହନ୍ତଭାୱେନେୱାତି ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛାନଂ, ଠିତୋକାସସ୍ସ ଚ ମହନ୍ତଭାୱେନ, ତେନାହ ‘‘ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି । କୂଟାଗାରସାଲାସଙ୍ଖେପେନାତି ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ କୂଟାଗାରସାଲାନିୟାମେନ । କୋସଲେସୁ ଜାତା, ଭୱା ୱା, ତଂ ୱା ରଟ୍ଠଂ ନିୱାସୋ ଏତେସନ୍ତି କୋସଲକା । ଏୱଂ ମାଗଧକା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ସ ଅକରଣେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାଜାନିୟୋ ହୋତି, ତଂ କରଣଂ ଅରହତୀତି କରଣୀୟଂ ତେନ କରଣୀୟେନ, ତେନାହ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେନା’’ତି । ତଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ସତି ସମୱାୟେ କାତବ୍ବତୋ ।
୩୬୦. ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ତାସଂ ୱସେନ ନାନାରମ୍ମଣାଚାରତୋ । ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସେୱ ପଟିସେଧୋ । ପଟିକ୍କମ୍ମାତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ସଲ୍ଲୀନୋତି ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଅଲ୍ଲୀନୋ ।
ଓଟ୍ଠଦ୍ଧଲିଚ୍ଛୱୀୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୬୧.ଅଦ୍ଧୋଟ୍ଠତାୟାତି ତସ୍ସ କିର ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପକତାୟ ତିରିୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଅପନୀତଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଖାୟତି ଚତ୍ତାରୋ ଦନ୍ତେ, ଦ୍ୱେ ଚ ଦାଠା ନ ଛାଦେତି, ତେନ ନଂ ‘‘ଓଟ୍ଠଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୋହରନ୍ତି । ଅୟଂ କିର ଉପାସକୋ ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ ଦାୟକୋ ଦାନପତି ବୁଦ୍ଧମାମକୋ ଧମ୍ମମାମକୋ ସଙ୍ଘମାମକୋ, ତେନାହ ପୁରେଭତ୍ତନ୍ତିଆଦି ।
୩୬୨.ସାସନେୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋତି ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିନୋପି ଭଗୱତୋ ପରିସାୟ ମହନ୍ତେ ସତି ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମାନାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱିସେସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସତୀ’’ତି ।
‘‘ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମସ୍ସ ୱିସ୍ସାସିକଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଥେରସ୍ସ ଖୀଣା ସୱସ୍ସସତୋ ଆଲସିୟଭାୱୋ ‘‘ଅପ୍ପହୀନୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୱାସନାଲେସଂ ପନ ଉପାଦାୟାହ ‘‘ଈସକଂ ଅପ୍ପହୀନୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ନ ହି ସାୱକାନଂ ସୱାସନା କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି ।
୩୬୩. ୱିନେୟ୍ୟଜନାନୁରୋଧେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାଟିହାରିୟୱିଜମ୍ଭନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି, ତେନେୱାହ ‘‘ସଂସୂଚିତନିକ୍ଖମନୋ’’ତି । ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟଞ୍ହି ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଆୱେଳାୱେଳାୟମଲାୟମଲା ହୁତ୍ୱା ସୱିସେସା ପଭସ୍ସରା ୱିନିଚ୍ଛରିଂସୁ ।
୩୬୪.ତତୋ ପରନ୍ତି ‘‘ହିୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଦିୱସତୋ ଅନନ୍ତରଂ ପରଂ ପୁରିମତରଂ ଅତିସୟେନ ପୁରିମତ୍ତା । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱୱତ୍ଥିତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରିମପୁରିମତରଭାୱୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଦେତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପଭୁତି ୟଂ ୟଂ ଓରଂ, ତଂ ତଂ ପୁରିମଂ, ୟଂ ୟଂ ପରଂ, ତଂ ତଂ ପୁରିମତରଂ, ଓରପାରଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ପୁରିମପୁରିମତରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ, ତେନାହ ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ମୂଲଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟାତିଆଦିଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ପଠମଂ । ତଂ ପନେତ୍ଥ ପରା ଅତୀତା କୋଟି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରକୋଟିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ୟଂ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଚାୟଂ ‘‘ୱିହରାମୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନପ୍ପୟୋଗୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅତୀତକାଲୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ୱିହାସିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ପଠମୱିକପ୍ପେ ‘‘ୱିହରାମୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୟଦଗ୍ଗେ’’ତି ଇମିନା ଉଜୁକଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ‘‘ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ଇମିନାପି ।
ପିୟଜାତିକାନୀତି ଇଟ୍ଠସଭାୱାନି । ସାତଜାତିକାନୀତି ମଧୁରସଭାୱାନି । ମଧୁରଂ ୱିୟାତି ହି ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ମନୋରମଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି । କାମୂପସଞ୍ହିତାନୀତି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତେନ କାମେନ ଉପସଂହିତାନି, କାମନୀୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘କାମସ୍ସାଦୟୁତ୍ତାନୀ’’ତି, କାମସ୍ସାଦସ୍ସ ୟୁତ୍ତାନି ୟୋଗ୍ୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୀରସଣ୍ଠାନେତି ସରୀରବିମ୍ବେ, ଆଧାରେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ମା ସଦ୍ଦେନାତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଧୁରେନାତି ଇଟ୍ଠେନ । ଏତ୍ତାୱତାତି ଦିବ୍ବସୋତଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମାକଥନମତ୍ତେନ । ‘‘ଅତ୍ତନା ଞାତମ୍ପି ନ କଥେତି, କିମସ୍ସ ସାସନେ ଅଧିଟ୍ଠାନେନା’’ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସହ କୁଜ୍ଝନେନେୱ ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ପରିହାୟି । ଚିନ୍ତେସୀତି ‘‘କସ୍ମା ନୁ ଖୋ ମୟ୍ହଂ ତଂ ପରିକମ୍ମଂ ନ କଥେସୀ’’ତି ପରିୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନ ଚିନ୍ତେସି । ଅନୁକ୍କମେନାତି ପାଥିକସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ତଂ ତଂ ଅୟୁତ୍ତମେୱ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ଭାସନ୍ତୋ, କରୋନ୍ତୋ ଚ ଅନୁକ୍କମେନ । ଭଗୱତି ବଦ୍ଧାଘାତତାୟ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ୱା ।
ଏକଂସଭାୱିତସମାଧିୱଣ୍ଣନା
୩୬୬-୩୭୧.ଏକଂସାୟାତି ତଦତ୍ଥେୟେୱ ଚତୁତ୍ଥୀ, ତସ୍ମା ଏକଂସତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଂସ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ, ସୋ ଚ ଅଧିକାରତୋ ଦିବ୍ବରୂପଦସ୍ସନଦିବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସୱନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଏକକୋଟ୍ଠାସାୟା’’ତିଆଦି । ଅନୁଦିସାୟାତି ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାଦିଭେଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ଅନୁଦିସାୟ । ଉଭୟକୋଟ୍ଠାସାୟାତି ଦିବ୍ବରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ଦିବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଚ । ଭାୱିତୋତି ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଞ୍ଚ ସମଧିଗତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱିତୋ । ତୟିଦଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମକରଣେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏକଜ୍ଝଂ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀସୁପି କମେନେୱ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଏକଜ୍ଝଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ପାଳିୟମ୍ପି ଏକସ୍ସ ଉଭୟସମତ୍ଥତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ‘‘ଦିବ୍ବାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଦସ୍ସନାୟ, ଦିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦାନଂ ସୱନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକଜ୍ଝଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋ । ‘‘ଏକଂସଭାୱିତୋ ସମାଧିହେତୂ’’ତି ଇମିନା ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାୟ ଏୱ ପରିକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଦିବ୍ବସଦ୍ଦଂ ନାସ୍ସୋସ୍ସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପଣ୍ଣକନ୍ତି ଅୱିରଜ୍ଝନକଂ, ଅନୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୨. ‘‘ସମାଧି ଏୱ’’ ଭାୱେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାଧିଭାୱନା । ‘‘ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେନାପି ମହାଲିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣମ୍ପି ତେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏତାସଂ ନୂନ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ‘‘ଉଭୟଂସଭାୱିତାନଂ ସମାଧୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରାଏତା ସମାଧିଭାୱନା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ତା ହି ଇତୋ ବାହିରକାନମ୍ପି ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ସାମୁକ୍କଂସିକଭାୱେନ ଅପ୍ପୱେଦିତତ୍ତା । ୟଦତ୍ଥନ୍ତି ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ । ତେତି ତେ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମେ । ତେ ହି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବାତି ।
ଚତୁଅରିୟଫଲୱଣ୍ଣନା
୩୭୩.ତସ୍ମାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ସଂୟୋଜନତୋ । ‘‘ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଫଲଟ୍ଠସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ହି ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନେ’’ତି, ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ଚ । ଅପତନଧମ୍ମୋତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ- (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ସଭାୱୋ । ଧମ୍ମନିୟାମେନାତି ମଗ୍ଗଧମ୍ମନିୟାମେନ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ସତ୍ତମଭୱତୋ ଉପରି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ୱା ନିୟତୋ । ପରଂ ଅୟନଂ ପରାଗତି ।
ତନୁତ୍ତଂ ନାମ ପୱତ୍ତିୟା ମନ୍ଦତା, ୱିରଳତା ଚାତି ଆହ ‘‘ତନୁତ୍ତା’’ତିଆଦି । ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠାଭାଗସ୍ସ କାମଭୱସ୍ସପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହିତାନଂ । ଓପପାତିକୋତି ଉପପାତିକୋ ଉପପତନେ ସାଧୁକାରୀତି କତ୍ୱା । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ଚିତ୍ତମେୱ ୱିମୁତ୍ତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବକିଲେସ…ପେ॰… ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧି ଗହିତୋ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି । ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୯) ୱିୟ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞାୱ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି । ସାମନ୍ତି ଅତ୍ତନାୱ, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଜାନିତ୍ୱା’’ତି ।
ଅରିୟଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୭୪-୫. ଅରିୟସାୱକୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ପଟିପଦା, ସା ଚ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଏୱାତି ଇଧ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟା’’ତି ଅରିୟମଗ୍ଗମାହ । ‘‘ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସା’’ତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋତି ପଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ୟାଥାୱତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନସଭାୱା ସମ୍ମା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ସମ୍ମଦେୱ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନସଭାୱୋ ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତବ୍ବିପକ୍ଖୱିରତିସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚାପହାନେନ ଜନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୱତୀ ହୋତୀତି ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା । ୟଥା ଚୀୱରକମ୍ମାଦିକୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ଏକଂ କାତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଂ ତଂ କିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ ୱା ଚେତନାସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ହତ୍ଥପାଦଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ସାୱଜ୍ଜକତ୍ତବ୍ବକିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନିରୱଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱା ହୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ । କାୟୱାଚାନଂ, ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଚ ସଂକିଲେସଭୂତମିଚ୍ଛାଜୀୱପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମା ୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତୋ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନସଭାୱୋତି ସମ୍ମା ପଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ । ସମ୍ମଦେୱ ଉପଟ୍ଠାନସଭାୱାତି ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି । ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନେନ ସମ୍ମଦେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଦହନସଭାୱୋତି ସମ୍ମା ସମାଧାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧି ।
ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସା ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ପସ୍ସତୀତି ପକାସେତି କିଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତେନାହ ‘‘ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକ…ପେ॰… ଅସମ୍ମୋହତୋ’’ତି । ତେନେୱ ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଅଙ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପୱତ୍ତତୀତି ତଥେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିଚ୍ଚତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେହି ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣେହି କାତବ୍ବସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଧ ସାତିସୟଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାସନକିଚ୍ଚତୋ । ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୦୩) ‘‘ୱିରତିଚେତନା, ସବ୍ବେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ପଧାନାନଂ ୱିରତିଚେତନାନଂ ୱସେନ ‘‘ୱିରତିୟୋପିହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପୀ’’ତି ଆହ । ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମଣକାଲେ ୱା ୱିରତିୟୋ, ସୁଭାସିତାଦିୱାଚାଭାସନାଦିକାଲେ ଚ ଚେତନାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱ ଚେତନାନଂ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା ଏକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣତା ୱିୟ, ଏକାୟ ୱିରତିୟା ମୁସାୱାଦାଦିୱିରତିଭାୱୋ ୱିୟ ଚ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସାଧନସଭାୱାଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ, ତଂସିଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟତ୍ତାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଭାୱୱସେନ ।
ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧିୟେୱାତି । ୟଦିପି ସମାଧିଉପକାରକାନଂ ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନସମ୍ପିୟାୟନବ୍ରୂହନସନ୍ତସୁଖାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ଝାନେହି ସମ୍ମାସମାଧି ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱାୟାମୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ, ସତି ୱିୟ ଚ ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିସଞ୍ଞାପହାନଚତୁସତିକିଚ୍ଚଂ ଏକୋ ସମାଧି ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି, ତଥା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ମାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସତ୍ଥତ୍ତା କିଲେସଚୋରେ ଘାତେନ୍ତୋ । ବହୁକାରତ୍ତାତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଇମିନା କଦାଚିପି ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତପୁବ୍ବୋ କିଲେସଗଣୋ ତସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାଟକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ। ତତ୍ଥ ଚାୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୋତୀତି ବହୁକାରା, ତସ୍ମା ବହୁକାରତ୍ତା ।
ତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ବହୁକାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ବହୁକାରତଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ’’ ତମ୍ବକଂସାଦିମୟତ୍ତା କୂଟୋ । ଅୟଂ ସମସାରତାୟ ମହାସାରତାୟ ଛେକୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା କହାପଣୱିଭାଗଜାନନେ କରଣନ୍ତରଂ ବହୁକାରଂ ୟଦିଦଂ ହତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିଭାଗଜାନନେ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ବହୁକାରଂ ୟଦିଦଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ତଦୱବୋଧତୋ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ବହୁକାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁତିୟଉପମାୟଂ ଏୱନ୍ତି ୟଥା ତଚ୍ଛକୋ ପରେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଗେହକରଣକମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ୱିତକ୍କେନ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିକମ୍ମେ ଉପନେତୀତି ୟୋଜନା । ୱଚୀଭେଦସ୍ସ ଉପକାରକୋ ୱିତକ୍କୋ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜୱଚୀଭେଦନିୱତ୍ତନପୱତ୍ତନକରାୟ ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋ ଏୱାତି ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱଚୀଭେଦସ୍ସ ନିୟାମିକା ୱାଚା କାୟିକକିରିୟାନିୟାମକସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଉପକାରିକା । ତଦୁଭୟାନନ୍ତରନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଦ୍ୱୟପହାୟକସ୍ସ ସୁଚରିତଦ୍ୱୟପାରିପୂରିହେତୁଭୂତସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚାସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ । ଇଦଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତାଦୟୋ ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରଧମ୍ମା । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଅପକାରଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଗତିୟୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ, କିଚ୍ଚାଦିସଭାୱେ ୱା । ସମନ୍ନେସିତ୍ୱାତି ଉପଧାରେତ୍ୱା ।
ଦ୍ୱେପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୭୬-୭.‘‘କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଅନୁସନ୍ଧିକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଉପରି ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାତି ତଥାଲଦ୍ଧିକତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଲିଚ୍ଛୱୀରଞ୍ଞୋ । ଦେସନାୟାତି ସଣ୍ହସୁଖୁମାୟଂ ସୁଞ୍ଞତପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟଂ ୟଥାଦେସିତଦେସନାୟଂ । ନାଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ନ ସଦ୍ଦହତି ନ ପସୀଦତି । ତନ୍ତିଧମ୍ମଂ ନାମ କଥେନ୍ତୋତି ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ କଥୀୟତି, ତସ୍ମିଂ ତେସଂ ଅସତିପି ମଗ୍ଗପଟିୱେଧେ କେୱଲଂ ସାସନେ ତନ୍ତିଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ । ଏୱରୂପସ୍ସାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତାୟ ଏୱଂପାକଟଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁ । ୟୁତ୍ତଂନୁ ଖୋ ଏତଂ ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମେନ ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଂ ‘‘ତଂ ଜୀୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଛେଦାଦିଗାହଗହଣଂ ଅପି ନୁ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଲଦ୍ଧିୟା ପନ ଝାନାଧିଗମମତ୍ତେନ ନ ତାୱ ୱିୱେଚିତତ୍ତା ‘‘ତେହି ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଝାନଲାଭିନୋପି ତଂ ଗହଣଂ ‘‘ଅୟୁତ୍ତମେୱା’’ତି ତଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦଂ ସସ୍ସତୱାଦଂ ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅତ୍ତମନା ଅହେସୁନ୍ତି ୟସ୍ମା ଖୀଣାସୱୋ ୱିଗତସମ୍ମୋହୋ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ, ‘‘ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତଥା ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନନିଚ୍ଛୟତାୟ ତଂ ମମ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋପି ଲିଚ୍ଛୱୀ ରାଜା ତେ ୱିୟ ସଞ୍ଜାତନିଚ୍ଛୟତ୍ତା ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୭. ଜାଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଦ୍ୱେପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୭୮. ‘‘ଘୋସିତେନ ସେଟ୍ଠିନା କତେ ଆରାମେ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କୋୟଂ ଘୋସିତସେଟ୍ଠି ନାମ, କଥଞ୍ଚାନେନ ଆରାମୋ କାରିତୋ, କଥଂ ୱା ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିହାସୀତି ତଂ ସବ୍ବଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋତି ଅଲ୍ଲକପ୍ପରଟ୍ଠତୋ । ତଦାତି ତେସଂ ତଂ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠଦିୱସେ । ବଲୱପାୟାସନ୍ତି ଗରୁତରଂ ବହୁପାୟାସଂ । ଅସନ୍ନିହିତେତି ଗେହତୋ ବହି ଗତେ । ଭୁସ୍ସତୀତି ରୱତି । ଘୋସକଦେୱପୁତ୍ତୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅହୋସି ସରଘୋସସମ୍ପତ୍ତିୟା । ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନାତି ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ । ଘୋସିତସେଟ୍ଠି ନାମ ଜାତୋ ତାୟ ଏୱ ଚସ୍ସ ସରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଘୋସିତନାମତା ।
ସରୀରସନ୍ତପ୍ପନତ୍ଥନ୍ତି ହିମୱନ୍ତେ ଫଲମୂଲାହାରତାୟ କିଲନ୍ତସରୀରା ଲୋଣମ୍ବିଲସେୱନେନ ତସ୍ସ ସନ୍ତପ୍ପନତ୍ଥଂ ପୀନନତ୍ଥଂ । ତସିତାତି ପିପାସିତା । କିଲନ୍ତାତି ପରିସ୍ସନ୍ତକାୟା । ତେ କିର ତଂ ୱଟରୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୋଭାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ମହାନୁଭାୱା ମଞ୍ଞେ ଏତ୍ଥ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା, ‘‘ସାଧୁ ୱତାୟଂ ଦେୱତା ଅମ୍ହାକଂ ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଅଧିୱତ୍ଥା…ପେ॰… ନିସୀଦିଂସୂ’’ତି । ସୋତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଗହପତି । ଭତକାନନ୍ତି ଭତିୟା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଦାସପେସକମ୍ମକରାନଂ । ପକତିଭତ୍ତୱେତନନ୍ତି ପକତିୟା ଦାତବ୍ବଭତ୍ତୱେତନଂ, ତଦା ଉପୋସଥିକତ୍ତା କମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତାନମ୍ପି କମ୍ମକରଣଦିୱସେନ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତୱେତନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଞ୍ଚୀତି କଞ୍ଚିପି ଭତକଂ ।
ଉପେଚ୍ଚ ପରସ୍ସ ୱାଚାୟ ଆରମ୍ଭନଂ ବାଧନଂ ଉପାରମ୍ଭୋ, ଦୋସଦସ୍ସନୱସେନ ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ଉପାରମ୍ଭାଧିପ୍ପାୟେନ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁକାମା ହୁତ୍ୱା’’ତି । ୱଦନ୍ତି ନିନ୍ଦନୱସେନ କଥେନ୍ତି ଏତେନାତି ହି ୱାଦୋ, ଦୋସୋ । ତଂ ଆରୋପେତୁକାମା, ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି, ଇଧ ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଜୀୱସଞ୍ଞିତଂ, ତଦେୱ ସରୀରସଞ୍ଞିତନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ କତ୍ୱା ସମନୁପସ୍ସନୱସେନ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ବାହିରକପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଭିଜ୍ଜତୀତି ନିରୁଦୟୱିନାସୱସେନ ୱିନସ୍ସତି । ତେନ ଜୀୱସରୀରାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାନୁଜାନନତୋ, ସରୀରସ୍ସ ଚ ଭେଦଦସ୍ସନତୋ । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥା ଭେଦୱତା ସରୀରତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଅଦିଟ୍ଠୋପି ଜୀୱସ୍ସ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅଦିଟ୍ଠଭେଦତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ସରୀରସ୍ସାପି ଅଭେଦୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ତସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧତ୍ତା, ଭୂତୁପାଦାୟରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସରୀରସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ।
‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ଜୀୱସଞ୍ଞିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସରୀରସଞ୍ଞିତନ୍ତି ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ରୂପେ ଭେଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅତ୍ତନି ଚ ତଦଭାୱତୋ ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋତି ଆପନ୍ନମେୱାତି ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
୩୭୯-୩୮୦. ତୟିଦଂ ନେସଂ ୱଞ୍ଝାସୁତସ୍ସ ଦୀଘରସ୍ସତାପରିକପ୍ପନସଦିସନ୍ତି କତ୍ୱା ଠପନୀୟୋୟଂ ପଞ୍ହୋତି ତତ୍ଥ ରାଜନିମୀଲନଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଉପରି ନେସଂ ‘‘ତେନ ହାୱୁସୋ ସୁଣାଥା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସା ୟେୱାତି ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ।
ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ‘‘ଏୱମହଂ ଇତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତସ୍ସ ତଦନୁରୂପଞ୍ଚ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନେନ ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ । ଏତଂ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଏତଂ କିଲେସୱଟ୍ଟପରିବୁଦ୍ଧିଦୀପନଂ ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସନିସ୍ସିତଂ ୱଚନଂ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ ନ ହୋତୀତି ଧମ୍ମେସୁ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆସପ୍ପନପରିସପ୍ପନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତମେୱଂ ଜାନାମୀତି ୟେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନାମି । ନୋ ଚ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ୟଥା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ସନିସ୍ସୟଂ ଅଭେଦତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତା ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱା ତଦୁଭୟଂ ଭେଦତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱା ଅତ୍ତନୋ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପୱେଦେନ୍ତି, ଅହଂ ପନ ନ ଏୱଂ ୱଦାମି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି। ବାହିରକା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କସିଣଜ୍ଝାନାନି ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଭାୱନ୍ତେସ୍ସା’’ତି । ୟସ୍ମା ଭାୱନାନୁଭାୱେନ ଝାନାଧିଗମୋ, ଭାୱନା ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିସଞ୍ଜାନନମୁଖେନ ହୋତୀତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞାବଲେନ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ନ କଲ୍ଲଂ ତସ୍ସେତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଅଥ ଚ ପନାହଂ ନ ୱଦାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କିରେତଂ କେୱଲିନା ଉତ୍ତମପୁରିସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଞ୍ଞମାନା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଜାଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୮. ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଅଚେଲକସ୍ସପୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୩୮୧. ୟସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ତଂ ନଗରଂ, ତସ୍ସ ରଟ୍ଠସ୍ସପି ୟସ୍ମିଂ ନଗରେ ତଦା ଭଗୱା ୱିହାସି, ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସପି ଏତଦେୱ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଉରୁଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଉରୁଞ୍ଞାଜନପଦେ ଉରୁଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେ ନଗରେତି ଅତ୍ଥୋ । ରମଣୀୟୋତି ମନୋହରଭୂମିଭାଗତାୟ ଛାୟୂଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଜନୱିୱିତ୍ତତାୟ ଚ ମନୋରମୋ । ନାମନ୍ତି ଗୋତ୍ତନାମଂ । ତପନଂ ସନ୍ତପନଂ କାୟସ୍ସ ଖେଦନଂ ତପୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ, ତଂ ତପସ୍ସିଂ । ୟସ୍ମା ତଥାଭୂତୋ ତପଂ ନିସ୍ସିତୋ, ତପୋ ୱା ତଂ ନିସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ତପନିସ୍ସିତକ’’ନ୍ତି । ଲୂଖଂ ୱା ଫରୁସଂ ସାଧୁସମ୍ମତାଚାରୱିରହତୋ ନପସାଦନୀୟଂ ଆଜୀୱତି ୱତ୍ତତୀତି ଲୂଖାଜୀୱୀ, ତଂ ଲୂଖାଜୀୱିଂ । ମୁତ୍ତାଚାରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରତୋ ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୭) ଆଗତା ହତ୍ଥାପଲେଖନାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ଉପ୍ପଣ୍ଡେତୀତି ଉହସନୱସେନ ପରିଭାସତି । ଉପୱଦତୀତି ଅୱଞ୍ଞାପୁବ୍ବକଂ ଅପୱଦତି, ତେନାହ ‘‘ହୀଳେତି ୱମ୍ଭେତୀ’’ତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅନୁଧମ୍ମଂତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ ହେତୁ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘କାରଣସ୍ସ ଅନୁକାରଣ’’ନ୍ତି । କାରଣନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ । ଅନୁକାରଣନ୍ତି ଚ ସୋ ଏୱ ପରେହି ତଥା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ । ପରେହୀତି ‘‘ୟେ ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତସତ୍ତେହି ପରେହି । ୱୁତ୍ତକାରଣେନାତି ୟଥା ତେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଚେ ତୁମ୍ହେହି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ତେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସକାରଣୋ ହୁତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦୋ ୱା ତତୋ ପରଂ ତସ୍ସ ଅନୁୱାଦୋ କୋଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବଂ ଠାନଂ କାରଣଂ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କିମେୱଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତି ।
୩୮୨. ଇଦାନି ୟଂ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ‘‘ନ ମେ ତେ ୱୁତ୍ତୱାଦିନୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଧାହଂ କସ୍ସପା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିମାହ। ଭଗୱା ହି ନିରତ୍ଥକଂ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକଂ କାୟକିଲମଥଂ ‘‘ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ ଅନରିୟୋ ଅନତ୍ଥସଂହିତୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଗରହତି । ସାତ୍ଥକଂ ପନ ଉପସମସଂୱତ୍ତନିକଂ ‘‘ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତି, ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣେତି । ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞତାୟାତି ଅପୁଞ୍ଞତାୟ । ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପୂରେତ୍ୱାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଭାୱତୋ କମ୍ମଫଲଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫; ୨.୯୪, ୯୫, ୨୨୫; ୩.୯୧, ୧୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ତଥା ତଥା ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପୂରେତ୍ୱା । ଅନେସନୱସେନାତି କୋହଞ୍ଞେ ଠତ୍ୱା ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱସେନ । ଇମେ ଦ୍ୱେତି ‘‘ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞୋ ପୁଞ୍ଞୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଦୁଚ୍ଚରିତକାରିନୋ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ।
‘‘ଇମେଦ୍ୱେ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦୁତିୟନୟେ ‘‘ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞୋ, ପୁଞ୍ଞୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ସୁଚରିତକାରିନୋତି ଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କମ୍ମକିରିୟୱାଦିନୋ ହି ଇମେ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା । ଇତି ପଠମଦୁତିୟନୟେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତତିୟଚତୁତ୍ଥନୟେସୁ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ବାହିରକାଚାରୟୁତ୍ତୋ ତିତ୍ଥିୟାଚାରୟୁତ୍ତୋ, ନ ୱିମୁତ୍ତାଚାରୋ । ଅତ୍ତାନଂ ସୁଖେତ୍ୱାତି ଅଧମ୍ମିକେନ ସୁଖେନ ଅତ୍ତାନଂ ସୁଖେତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପୂରେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ନ ଦାନି ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ତିସ୍ସନ୍ନଂ ମଞ୍ଞନାନଂ ୱସେନ ଦୁଚ୍ଚରିତପୂରଣମାହ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ପରିବ୍ବାଜିକାୟାତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତାୟ ତାପସଦାରିକାୟ । ଦହରାୟାତି ତରୁଣାୟ । ମୁଦୁକାୟାତି ସୁଖୁମାଲାୟ । ଲୋମସାୟାତି ତନୁତମ୍ବଲୋମତାୟ ଅପ୍ପଲୋମାୟ । କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ପାତବ୍ୟତନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ପାତବ୍ୟତନ୍ତି ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନକତଂ । ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ପରିଭୋଗତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ପା-ସଦ୍ଦୋ, କତ୍ତୁସାଧନୋ ଚ ତବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ, ୟଥାରୁଚି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସକାମୋପି ହି ଅସ୍ସାଦିୟମାନୋ ୱତ୍ଥୁକାମନ୍ତୋଗଧୋୟେୱ ।
ଇଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦଂ ୱିଭଜ୍ଜନଂ । ତିତ୍ଥିୟୱସେନ ଆଗତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ସାସନେପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେପି ।
ଅରହତ୍ତଂୱା ଅତ୍ତନି ଅସନ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱିପ୍ପଟିଜାନିତ୍ୱା । ସାମନ୍ତଜପ୍ପନଂ, ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଂ, ଇରିୟାପଥନିସ୍ସିତନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ୱା କୁହନୱତ୍ଥୂନି । ତାଦିସୋୱାତି ଧୁତଙ୍ଗ- (ମି॰ ପ॰ ୪.୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨) ସମାଦାନୱସେନ ଲୂଖାଜୀୱୀ ଏୱ । ଦୁଲ୍ଲଭସୁଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ଉପପତ୍ତିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୮୩.ଅସୁକଟ୍ଠାନତୋତି ଅସୁକଭୱତୋ । ଆଗତାତି ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ଇଧାଗତା । ଇଦାନି ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆୟତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ । ପୁନ ଉପପତ୍ତିନ୍ତି ଆୟତିଂ ଅନନ୍ତରଭୱତୋ ତତିୟଂ ଉପପତ୍ତିଂ, ପୁନ ଉପପତ୍ତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । କେନ କାରଣେନାତି ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ହି ଇଚ୍ଛାଦୋସୱସେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗରହେୟ୍ୟ, ଅହଂ ପନ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ତଂ କେନ କାରଣେନ ଗରହିସ୍ସାମି, ତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ ‘‘ଗରହିତବ୍ବମେୱା’’ତିଆଦି । ତମତ୍ଥନ୍ତି ଗରହିତବ୍ବସ୍ସେୱ ଗରହଣଂ, ପସଂସିତବ୍ବସ୍ସ ଚ ପସଂସନଂ ।
ନ କୋଚି ‘‘ନ ସାଧୂ’’ତି ୱଦତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସ୍ସ, ସମ୍ପରାୟିକସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତିୟା ଭଦ୍ଦକତ୍ତା । ପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱେରନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱେରଂ । ତଞ୍ହି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ପଟିସତ୍ତୁଭାୱତୋ, ସତ୍ତାନଂ ୱେରହେତୁତାୟ ଚ ‘‘ୱେର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ଏୱ ତଂ ନ କୋଚି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଦତି, ତଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଅସାଧନତୋ, ସତ୍ତାନଂ ସାଧୁଭାୱସ୍ସ ଚ ଦୂସନତୋ । ନ ନିରୁନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ରୂପଗ୍ଗହଣେ ନ ନିୱାରେତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନୀୟଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ହି ଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭୋତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ତେସଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରୋ ସାଧୁ, ତଦଗ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ସଂୱରୋ ନ ସାଧୂତି ଆହ ‘‘ପୁନ ୟଂ ତେ ଏକଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସଂୱର’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ୟଂ ତେ ଏକଚ୍ଚଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ତେ ‘‘ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତିତ୍ଥିୟା ୟଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗାଦିଂ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ମୟଂ ତଂ ନ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଦାମ । ୟଂ ତେ ଏକଚ୍ଚଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ସାଧୂ’’ତି ୟଂ ପନ ତେ ଅନୱଜ୍ଜପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗଂ, ସୁନିୱତ୍ଥସୁପାରୁପନାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ‘‘ନ ସାଧୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ମୟଂ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଦାମାତି ଏୱଂ ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ୟଂ ପରୱାଦମୂଲକଂ ଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଦେୱ ପୁନ ସକୱାଦମୂଲକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି କେନଚି ସମାନଂ, ତେନପି ତଂ ସମାନମେୱ, ତଥା ଅସମାନଂ ପୀତି । ସମାନାସମାନତନ୍ତି ସମାନାସମାନତାମତ୍ତଂ । ଅନୱସେସତୋ ହି ପହାତବ୍ବାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ସକୱାଦେ ଦିସ୍ସତି, ନ ପରୱାଦେ । ତଥା ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ଚ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପାଦନଂ ସକୱାଦେ, ନ ପରୱାଦେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତ୍ୟାହ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ସମନୁୟୁଞ୍ଜାପନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୮୫.ଲଦ୍ଧିଂପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ‘‘କିଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସଂକିଲେସଧମ୍ମେ ଅନୱସେସଂ ପହାୟ ୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ ପରେ ଗଣାଚରିୟା । ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ୱଦା’’ତି ଲଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ । କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସଂକିଲେସଧମ୍ମେ ଅନୱସେସଂ ପହାୟ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କେନ କାରଣେନ ଏୱମତ୍ଥଂ ଗାହୟା’’ତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଉଭୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋତି ‘‘ଇଦଂ ନାମେତ୍ଥ କାରଣ’’ନ୍ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞାତେ ଅତ୍ଥେ ସାଧିୟମାନେ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ କାରଣଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ସଦିସାସଦିସଭେଦଂ ଉପମୋଦାହରଣଦ୍ୱୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଉଭୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କାରଣସ୍ସ ଚ ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତେ ଅତ୍ଥେ ସାଧିତେ ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁପଚ୍ଛା ଭାସନ୍ତୋ ନିଗମେନ୍ତୋ ସମନୁଭାସତି ନାମ । ଉପସଂହରିତ୍ୱାତି ଉପନେତ୍ୱା । ‘‘କିଂ ତେ’’ତିଆଦି ଉପସଂହରଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ଦୁତିୟପଦେତି ‘‘ସଙ୍ଘେନ ୱା ସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ।
ତମତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅନୱସେସଂ ପହାୟ ୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ସମାଦାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅନୱସେସଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ । ୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅକୁସଲାଦିପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା । ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲା ଚେୱ ତତୋୟେୱ ଅକୁସଲାତି ଚ ସଙ୍ଖଂ ଗତାତି ସଙ୍ଖାତା ତତ୍ଥ ପୁରିମପଦେନ ଏକନ୍ତାକୁସଲେ ୱଦତି, ଦୁତିୟପଦେନ ତଂସହଗତେ, ତଂପକ୍ଖିୟେ ଚ, ତେନାହ ‘‘କୋଟ୍ଠାସଂ ୱା କତ୍ୱା ଠପିତା’’ତି, ଅକୁସଲପକ୍ଖିୟଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଜ୍ଜଟ୍ଠୋ ଦୋସଟ୍ଠୋ ଗାରୟ୍ହପରିୟାୟତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସାୱଜ୍ଜାତି ସଦୋସା’’ତି । ଅରିୟା ନାମ ନିଦ୍ଦୋସା, ଇମେ ପନ କତ୍ଥଚିପି ନିଦ୍ଦୋସା ନ ହୋନ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦୋସଟ୍ଠେନ ଅରିୟା ଭୱିତୁଂ ନାଲଂ ଅସମତ୍ଥା ।
୩୮୬-୩୯୨.ୟନ୍ତି କାରଣେ ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନ ୱିଞ୍ଞୂ’’ତି । ୟଂ ୱା ପନାତି ‘‘ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଅସମ୍ଭାୱନୱଚନମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକ’’ନ୍ତି । ଗଣାଚରିୟା ପୂରଣାଦୟୋ । ସତ୍ଥୁପ୍ପଭୱତ୍ତା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସଙ୍ଘସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଘପସଂସାୟପି ସତ୍ଥୁୟେୱ ପସଂସାସିଦ୍ଧିତୋ’’ତି । ସା ପନ ପସଂସା ପସାଦହେତୁକାତି ପସାଦମୁଖେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପସୀଦମାନାପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ଅନ୍ୱୟତୋ ପସଂସା ସମୁଚ୍ଚୀୟତି, ଏୱଂ ସତ୍ଥୁୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ସାୱକେସୁ, ସାୱକୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ସତ୍ଥରି ଅପ୍ପସାଦୋ ସମୁଚ୍ଚୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ, ରୂପକାୟପାରିପୂରିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ ରୂପପ୍ପମାଣା, ଘୋସଧମ୍ମପ୍ପମାଣା ଚ । ପୁନ ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋତି ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପସଂସାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂୟେୱ ଚ ପାସଂସତା, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦଭାୱୋ ଜୋତିତୋ, ତଂ ୱିରତିପ୍ପହାନସଂୱରୁଦ୍ଦେସୱସେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସେତୁଘାତୱିରତି ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗୱିରତି । ୱିପସ୍ସନାମତ୍ତୱସେନାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱା ୱିୱିଧଂ ଦସ୍ସନମତ୍ତୱସେନ, ନ ପନ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗଣ୍ହନପୁବ୍ବକଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ମସନୱସେନ । ଇତରାନୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନାନି । ‘‘ସେସ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚସୀଲତୋ ଅଞ୍ଞୋ ସବ୍ବୋ ସୀଲସଂୱରୋ, ‘‘ଖମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ୩.୧୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪) ୱୁତ୍ତୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧; ଚୂଳନି॰ ୬୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦକୋ ମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତୋ ଞାଣସଂୱରୋ, ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପିଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୫; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮; ୱିଭ॰ ୨୦୫) ୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାତୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ଇମଂ ସଂୱରପଞ୍ଚକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପଞ୍ଚ ଖୋ ପନିମେ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାତିଆଦି ସାସନେ ସୀଲସ୍ସ ବହୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦେକଦେସେ ଏୱ ପରେସଂ ଅୱଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲସଂୱରସ୍ସେୱ ପୁନ ଗହଣଂ ।
ଅରିୟଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୯୩.ସୀହନାଦନ୍ତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ, ଅଭୀତନାଦଂ କେନଚି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନାଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ମମ ୱାଦୋ ଅୱିପରୀତୋ, ତସ୍ସ ଅୱିପରୀତଭାୱୋ ଇମଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟତୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ଅୱିପରୀତଭାୱାୱବୋଧନତ୍ଥଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି କସ୍ସପା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ୱଦନ୍ତୋ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେ, ତଥଭାୱତୋ ଭୂତଂ, ଏକଂସତୋ ହିତାୱିହଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ, ୱିନୟୟୋଗତୋ ପରେସଂ ୱିନୟନତୋ ଚ ୱିନୟଂ ୱଦତୀତି ସାମଂୟେୱ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ଜାନିସ୍ସତି, ସୋ ମୟା ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦିତୋ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଭୂତୋ ଅତ୍ଥି କସ୍ସପ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଚ ଅଧିଗମୂପାୟଭୂତା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା । ତେନ ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଇମେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ କେନଚି ଅସଂକମ୍ପିୟୋ ୟଥାଭୂତସୀହନାଦୋତି ଦସ୍ସେତି ।
‘‘ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୪) ୱିୟ ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପଟିପଦଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ‘‘ଅୟମେୱା’’ତି ୱଚନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁଥୁଭାୱପଟିକ୍ଖେପନତ୍ଥଂ, ସବ୍ବଅରିୟସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ସାସନେ ପାକଟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମଗ୍ଗୋ’’ତି, (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୭, ୩୮୪, ୪୦୯)‘‘ଏସେୱ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସନସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୪),
‘‘ଏକାୟନଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ,
ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।
ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ,
ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୪, ୪୦୯; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ୧୦୭, ୧୨୧; ନେତ୍ତି॰ ୧୭୦) ।
ସବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ ଅଭିଧମ୍ମପଦେସେସୁ ଚ ଏକୋୱାୟଂ ମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ ଆଗତୋ ଚାତି ।
ତପୋପକ୍କମକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୪. ତପୋୟେୱ ଉପକ୍କମିତବ୍ବତୋ ଆରଭିତବ୍ବତୋ ତପୋପକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ତପାରମ୍ଭା’’ତି । ଆରମ୍ଭନଞ୍ଚେତ୍ଥ କରଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ତପୋକମ୍ମାନୀତିଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସମଣକମ୍ମସଙ୍ଖାତାତି ସମଣେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମସଞ୍ଞିତା । ନିଚ୍ଚୋଲୋତି ନିସ୍ସଟ୍ଠଚେଲୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଚେଲୋ । ନଗ୍ଗିୟୱତସମାଦାନେନ ନଗ୍ଗୋ । ‘‘ଠିତକୋୱ ଉଚ୍ଚାରଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ୱମିତ୍ୱା ମୁଖୱିକ୍ଖାଲନାଦିଆଚାରସ୍ସପି ତେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା । ଜିୱ୍ହାୟ ହତ୍ଥଂ ଅପଲିଖତି ଅପଲିହତି ଉଦକେନ ଅଧୋୱନତୋ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଏହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଗମନସଙ୍ଖାତୋ ୱିଧି ଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତୋ, ତଂ ଚରତୀତି ଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ । ନ କରୋତି ସମଣେନ ନାମ ପରସ୍ସ ୱଚନକରେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ପୁରେତରନ୍ତି ତଂ ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପଗମନତୋ ପୁରେତରଂ । ତଂ କିର ସୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ୟାଦିଚ୍ଛକୀ ଏୱ ଭିକ୍ଖା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନ ଗଣ୍ହାତି । ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତଂ ‘‘ମମ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ବହୂ ଖୁଦ୍ଦକା ପାଣା ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦିତା’’ତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନିମନ୍ତନଂ ନ ସାଦିୟତି ‘‘ଏୱଂ ତେସଂ ୱଚନଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । କୁମ୍ଭୀଆଦୀସୁପି ସୋ ସତ୍ତସଞ୍ଞୀତି ଆହ ‘‘କୁମ୍ଭୀକଳୋପିୟୋ’’ତିଆଦି ।
କବଳନ୍ତରାୟୋତି କବଳସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି । ଗାମସଭାଗାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗମ୍ମ କିତ୍ତେନ୍ତି ଏତିସ୍ସାତି ସଙ୍କିତ୍ତି, ତଥା ସଂହଟତଣ୍ଡୁଲାଦିସଞ୍ଚୟୋ । ମନୁସ୍ସାତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରମନୁସ୍ସା ।
ସୁରାପାନମେୱାତି ମଜ୍ଜଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାୟ ସୁରାୟ ପାନମେୱ ସୁରାଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମେରୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ଏକାଗାରମେୱ ଉଞ୍ଛତୀତି ଏକାଗାରିକୋ । ଏକାଲୋପେନେୱ ୱତ୍ତତୀତି ଏକାଲୋପିକୋ । ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦତ୍ତି, ଦ୍ୱତ୍ତିଆଲୋପମତ୍ତଗାହି ଖୁଦ୍ଦକଂ ଭିକ୍ଖାଦାନଭାଜନଂ, ତେନାହ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକପାତୀ’’ତି । ଅଭୁଞ୍ଜନୱସେନ ଏକୋ ଅହୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏକାହିକୋ, ଆହାରୋ । ତଂ ଏକାହିକଂ, ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଦିୱସଲଙ୍ଘକୋତି ଆହ ‘‘ଏକଦିୱସନ୍ତରିକ’’ନ୍ତି । ‘‘ଦ୍ୱୀହିକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକାହଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଏକାହଂ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଏକାହୱାରୋ, ତଂ ଏକାହିକମେୱ ଅତ୍ଥତୋ । ଦ୍ୱୀହଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହଂ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଦ୍ୱୀହୱାରୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ପନ ପରିୟାୟଭତ୍ତଭୋଜନିକୋ ଦ୍ୱୀହଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଏକାହମେୱ ଭୁଞ୍ଜତି । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୯୫.କୁଣ୍ଡକନ୍ତି ତନୁତରଂ ତଣ୍ଡୁଲସକଲଂ ।
୩୯୬. ସଣେହି ସଣୱାକେହି ନିବ୍ବତ୍ତୱତ୍ଥାନି ସାଣାନି । ମିସ୍ସସାଣାନି ମସାଣାନି, ନ ଭଙ୍ଗାନି । ଏରକତିଣାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକ୍କମକଚିକଦଲୀୱାକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏରକାଦୀହି କତାନି ହି ଛୱାନି ଲାମକାନି ଦୁସ୍ସାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭନ୍ତି ।
ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୱସେନେୱ ଉକ୍କୁଟିକୱତାନୁୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ଉକ୍କୁଟିକୱୀରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି । ଥଣ୍ଡିଲନ୍ତି ୱା ସମା ପକତିଭୂମି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପତ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ପାତୁରହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୪.୧୦) ୱିୟ, ତସ୍ମା ଥଣ୍ଡିଲସେୟ୍ୟନ୍ତି ଅନନ୍ତରହିତାୟ ପକତିଭୂମିୟଂ ସେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲଦ୍ଧଂ ଆସନନ୍ତି ନିସୀଦିତୁଂ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଆସନଂ । ଅକୋପେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦନସୀଲୋ’’ତି । ସୋ ହି ତଂ ଅଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଅକୋପେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ୱିକଟନ୍ତି ଗୂଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆସୟୱସେନ ୱିରୂପଂ ଜାତନ୍ତି କତ୍ୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତପଦାନି ୟାୱ ‘‘ନ ଥୁସୋଦକଂ ପିୱତୀ’’ତି ଏତାନି ଏକୱାରାନି । ‘‘ଏକାଗାରିକୋ ୱା’’ତିଆଦୀନି ନାନାୱାରାନି, ନାନାକାଲିକାନି ୱା । ତଥା ‘‘ସାକଭକ୍ଖୋ ୱା’’ତିଆଦୀନି, ‘‘ସାଣାନିପି ଧାରେତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ । ତଥା ହେତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ, ପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋପି ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁରିମେସୁ ପନ ନ କତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସାଣାନିପି ଧାରେତୀ’’ତିଆଦି ୱଚନସ୍ସ, ‘‘ରଜୋଜଲ୍ଲଧରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦକୋରୋହନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଚ ଅୱିରୋଧୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା କିମେତ୍ଥ ଅୱିରୋଧଚିନ୍ତାୟ । ଉମ୍ମତ୍ତକପଚ୍ଛିସଦିସୋ ହି ତିତ୍ଥିୟୱାଦୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଚେଲକୋ ହୋତୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ସବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ସାଣାନିପି ଧାରେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତପୋପକ୍କମନିରତ୍ଥକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୭.ସୀଲସମ୍ପଦାଦୀହି ୱିନାତି ସୀଲସମ୍ପଦା, ସମାଧିସମ୍ପଦା, ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାତି ଇମାହି ଲୋକୁତ୍ତରାହି ସମ୍ପଦାହି ୱିନା ନ କଦାଚି ସାମଞ୍ଞଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ ୱା ସମ୍ଭୱତି, ୟସ୍ମା ଚ ତଦେୱଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତପୋପକ୍କମାନଂ ନିରତ୍ଥକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ‘‘ଦୋସୱେରୱିରହିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦୋସସ୍ସ ମେତ୍ତାୟ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୋସ-ଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସବ୍ବେପି ଝାନପଟିପକ୍ଖା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ଗହିତା, ୱେର-ଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭୂତା ସତ୍ତା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ଦୋସରହିତଂ, ତଦଗ୍ଗେନ ୱେରରହିତନ୍ତି ।
୩୯୮. ପାକଟଭାୱେନ କାୟତି ଗମେତୀତି ପକତି, ଲୋକସିଦ୍ଧୱାଦୋ, ତେନାହ ‘‘ପକତି ଖୋ ଏସାତି ପକତିକଥା ଏସା’’ତି । ମତ୍ତାୟାତି ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମତ୍ତା ସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ୱିୟ ଅପ୍ପତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପମାଣୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ପମାଣେନ ଏୱଂ ପରିତ୍ତକେନା’’ତି । ତେନ ପନ ପମାଣେନ ପହାତବ୍ବୋ ପକରଣପ୍ପତ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ପଟିପତ୍ତିକ୍କମେନା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
୩୯୯.ଅଞ୍ଞଥା ୱଦଥାତି ୟଦି ଅଚେଲକଭାୱାଦିନା ସାମଞ୍ଞଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ ୱା ଅଭୱିସ୍ସ, ସୁୱିଜାନୋୱ ସମଣୋ ସୁୱିଜାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତୁମ୍ହେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାୱ ସାମଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱଦଥ, ତସ୍ମା ଦୁଜ୍ଜାନୋୱ ସମଣୋ ଦୁଜ୍ଜାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟାହା’’ତି । ତଂ ପକତିୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୟଂ ପାକତିକଂ ସାମଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ତେନ ‘‘ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତାପି ‘‘ପକତି ଖୋ ଏସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ତଂ ପକତିୱାଦଂ ପାକତିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱିସୟଂ କଥଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ସଭାୱତୋୱ ପରମତ୍ଥତୋୱ ସମଣସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଦୁଜ୍ଜାନଭାୱଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତୋ । ତତ୍ରାପୀତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱାଦେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।
ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୱଣ୍ଣନା
୪୦୦-୧.ପଣ୍ଡିତୋତି ହେତୁସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, କଥଂ ଉଗ୍ଗହେସି ପରିପକ୍କଞାଣତ୍ତା ଘଟେ ପଦୀପେନ ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ଦେସିତମତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତମ୍ପି ଦେସନଂ ଉପଧାରେସି । ତସ୍ସ ଚାତି ୟୋ ଅଚେଲକୋ ହୋତି ୟାୱ ଉଦକୋରୋହନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ତସ୍ସ ଚ । ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପୁଚ୍ଛାମି, ୟାହି ସମଣୋ ଚ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀଲସମ୍ପଦାୟାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପଦାୟ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୟା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଅସେକ୍ଖସୀଲାଦିଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଞ୍ହି ଅରହତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ।
ସୀହନାଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୨. ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ଥୱିସୟତାୟ ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ । ଅତିୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ପରମୱିସୁଦ୍ଧଂ । ପରମନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠଂ, ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ସୀଲମେୱ ଲୋକିୟସୀଲତ୍ତା । ୟଥା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲଂ ସୱାସନଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଦ୍ଧଂସନତୋ, ଏୱଂ ଲୋକିୟସୀଲମ୍ପି ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭାୱେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା, ସମେନ ସମନ୍ତି ସମସମନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ମମ ସୀଲସମେନ ସୀଲେନ ମୟା ସମ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦିଦଂ ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି ଲୋକିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ବୁଦ୍ଧସୀଲଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲେପୀ’’ତି । ଇତି ଇମନ୍ତି ଏୱଂ ଇମଂ ସୀଲୱିସୟଂ । ପଠମଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଠମଂ ।
ତପତୀତି ସନ୍ତପ୍ପତି, ୱିଧମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ହୀଳେତି ଲାମକତୋ ଠପେତି । ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ଅରିୟା ଆରକା କିଲେସେହୀତି । ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତା ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରମା ନାମ ସବ୍ବୁକ୍କଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟଥା ୟୁୱିନୋ ଭାୱୋ ୟୋବ୍ବନଂ, ଏୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିନୋ ଭାୱୋ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ । କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନାନି ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନଂ ଅଧିସୀଲଗ୍ଗହଣେନ, ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ଅଧିଜେଗୁଚ୍ଛଗ୍ଗହଣେନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅଧିପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସତିସମାଧୟୋ ମଗ୍ଗଫଲପରିୟାପନ୍ନା ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତି ପନ ନିବ୍ବାନମେୱ ।
୪୦୩. ୟଂ କିଞ୍ଚି ଜନୱିୱିତ୍ତଂ ଠାନଂ ଇଧ ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାର’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ଥ ନଦନ୍ତେନ ୱିନା ନାଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଏକତୋୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି । ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୂତି ଖତ୍ତିୟପରିସା, ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସା, ଗହପତିପରିସା, ସମଣପରିସା, ଚାତୁମହାରାଜିକପରିସା, ତାୱତିଂସପରିସା, ମାରପରିସା, ବ୍ରହ୍ମପରିସାତି ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ।
ୱେସାରଜ୍ଜାନୀତି ୱିସାରଦଭାୱା ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦାନିମିତ୍ତଂ କୁତୋଚି ଅସନ୍ତସ୍ସନଭାୱା ନିବ୍ଭୟଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସଭଂ ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ଠାନଂ, ଉତ୍ତମଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସଭା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅପିଚ ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ, ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ । ୟଥା ହି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ ଅତ୍ତନୋ ଉସଭବଲେନ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଦସହି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜପାଦେହି ଅଟ୍ଠପରିସାପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ଅକମ୍ପିୟୋ ଅଚଲେନ ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନୋୱ ତଂ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି ଉପଗଚ୍ଛତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ।
ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ୟଥା ମିଗରାଜା ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହନତୋ, ୱନମହିଂସମତ୍ତୱାରଣାଦୀନଂ ହନନତୋ ଚ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋ ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ, ପରପ୍ପୱାଦାନଂ ହନନତୋ ଚ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୀହସ୍ସ ନାଦଂ ସୀହନାଦଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୀହୋ ସୀହବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସୀହୋପି ଦସହି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ‘‘ଇତି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୨) ନୟେନ ନାନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀହନାଦଂ ନଦତି ।
ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲାନୁରୂପଂ ଅଭିରଚିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଂୟେୱାତି ପୁଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେୟେୱ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଚିତ୍ତଂ ପରିତୋସେତିୟେୱ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ସୋତବ୍ବଞ୍ଚସ୍ସ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱଜ୍ଜିତେନ ନୱମେନ ଖଣେନ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ‘‘ୟଂ ନୋ ସତ୍ଥା ଭାସତି, ତଂ ନୋ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ଆଦରଗାରୱଜାତା ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ସୋତବ୍ବଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସୁପ୍ପସନ୍ନା ପସାଦାଭିବୁଦ୍ଧିୟା ୱିଗତୁପକ୍କିଲେସତାୟ କଲ୍ଲଚିତ୍ତା ମୁଦୁଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପସନ୍ନକାରନ୍ତି ପସନ୍ନେହି କାତବ୍ବସକ୍କାରଂ, ଧମ୍ମାମିସପୂଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଆମିସପୂଜଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଣୀତାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଧମ୍ମପୂଜା ପନ ‘‘ତଥତ୍ତାୟା’’ତି ଇମିନା ଦସ୍ସିତା । ତଥାଭାୱାୟାତି ୟଥତ୍ତାୟ ୟସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତଥାଭାୱାୟ, ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିପୂରଣତ୍ଥାୟା’’ତି । ସା ଚ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତି ୟାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିୟା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଞ୍ଚ ସତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଙ୍ଗସମୱାୟେ ଏକଂସିକା ତସ୍ସା ପାରିପୂରୀତି ତଂ ଅନୁପୁବ୍ବିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି ସରଣେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇମସ୍ମିଂପନୋକାସେ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ପଟିପନ୍ନା ଚ ଆରାଧେନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ସୀହନାଦକିଚ୍ଚପାରିପୂରିଦୀପନେ ପାଳିପଦେସେ ଠତ୍ୱା । ସମୋଧାନେତବ୍ବାତି ସଙ୍କଲିତବ୍ବା । ଏକୋ ସୀହନାଦୋ ଅସାଧାରଣୋ ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠନାଦୋ ଅଭୀତନାଦୋତି କତ୍ୱା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପୁରିମାନଂ ଦସନ୍ନନ୍ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିୟା ମୟ୍ହଂ ସଦିସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତେସଂ ପୁରିମାନଂ ଦସନ୍ନଂ ସୀହନାଦାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତ୍ଥ ସାମିୱଚନଂ, ତେନାହ ‘‘ଏକେକସ୍ସା’’ତି । ‘‘ପରିସାସୁ ଚ ନଦତୀ’’ତି ଆଦୟୋ ପରିୱାରା ‘‘ଏକଚ୍ଚଂ ତପସ୍ସିଂ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ପରିସାୟଂ ନଦତି ୱିସାରଦୋ ନଦତି ୟାୱ ‘‘ପଟିପନ୍ନା ଆରାଧେନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୟୋଜନାୟ ସମ୍ଭୱତୋ। ତଥା ସେସେସୁପି ନୱସୁ ।
‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ସଙ୍କଲେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ । ତେ ଦସାତି ତେ ‘‘ପରିସାସୁ ଚ ନଦତୀ’’ତି ଆଦୟୋ ସୀହନାଦା । ପୁରିମାନଂ ଦସନ୍ନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପୁରିମାନଂ ଦସନ୍ନଂ । ପରିୱାରୱସେନାତି ପଚ୍ଚେକଂ ପରିୱାରୱସେନ ୟୋଜିୟମାନା ସତଂ ସୀହନାଦା । ପୁରିମା ଚ ଦସାତି ତଥା ଅୟୋଜିୟମାନା ପୁରିମା ଚ ଦସାତି ଏୱଂ ଦସାଧିକଂ ସୀହନାଦସତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱାଦୀନଂ ୱାଦନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱାଦାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱାଦଂ । ପଟିସେଧେତ୍ୱାତି ତଥାଭାୱାଭାୱଦସ୍ସନେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ୟଂ ଭଗୱା ଉଦୁମ୍ବରିକସୁତ୍ତେ ‘‘ଇଧ ନିଗ୍ରୋଧ ତପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩) ଉପକ୍କିଲେସୱିଭାଗଂ, ପାରିସୁଦ୍ଧିୱିଭାଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସପରିସସ୍ସ ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ପୁରତୋ ସୀହନାଦଂ ନଦି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ପରିସତି ନଦିତପୁବ୍ବଂ ସୀହନାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୪.ଇଦନ୍ତି ‘‘ରାଜଗହେ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ ୱିହରନ୍ତଂ ମଂ…ପେ॰… ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । କାମଂ ୟଦା ନିଗ୍ରୋଧୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱା ଚସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ନ ତଦା ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ ୱିହରତି, ରାଜଗହସମୀପେ ପନ ୱିହରତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ରାଜଗହେ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ ୱିହରନ୍ତଂ ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ୱିହରଣଞ୍ଚସ୍ସ ତଦା ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ୟଂ ତଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ୟୋଗେତି ନୟେ, ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣୂପାୟେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୦୫. ୟଂ ପରିୱାସଂ ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତୋ ପରିୱସତୀତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତେନ ପରିୱସିତବ୍ବଂ, ନ ଗିହିଭୂତେନ, ତସ୍ମା ଅପରିୱସିତ୍ୱାୟେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭତି । ଆକଙ୍ଖତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଆକଙ୍ଖତି ଉପସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜା-ଗ୍ଗହଣଂ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନେୱ ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୦) ଏତ୍ଥ ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ । ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେସିୟାୱିଧୱାଥୁଲ୍ଲକୁମାରିପଣ୍ଡକଭିକ୍ଖୁନିଗୋଚରତା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚେସୁ କିଂକରଣୀୟେସୁ ଦକ୍ଖାନଲସାଦିତା, ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀସୁ ତିବ୍ବଛନ୍ଦତା, ୟସ୍ସ ତିତ୍ଥାୟତନତୋ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣେ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣେ ଅନତ୍ତମନତା, ତଦୁଭୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଣ୍ଣେ ଚ ଅୱଣ୍ଣେ ଚ ଅତ୍ତମନତାତି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱତ୍ତାନି ପୂରେନ୍ତେନା’’ତି । ଘଂସିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱୀମଂସନୱସେନ ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଘଂସିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ।
ଗଣମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମସ୍ସ ଗଣପ୍ପହୋନକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମଜ୍ଝେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା । ୱୂପକଟ୍ଠୋତି ୱିୱିତ୍ତୋ । ତାଦିସସ୍ସ ସୀଲୱିସୋଧନେ ଅପ୍ପମାଦୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ’’ତି । ପେସିତଚିତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତି ପେସିତଚିତ୍ତୋ ତଂନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋ । ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତାପି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଅରହତ୍ତାଧିଗମାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖା ହୋନ୍ତୀତି ତେପି ତେହି ଏକସଙ୍ଗହେ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କୁଲପୁତ୍ତାତି ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା’’ତି, ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମଦେୱାତି ହେତୁନାୱ କାରଣେନେୱା’’ତି । ‘‘ଓତିଣ୍ଣୋମ୍ହି ଜାତିୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହି ସଂୱେଗପୁବ୍ବିକଂ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଧ ‘‘ସମ୍ମଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁନାତି ଞାୟେନ । ପାପୁଣିତ୍ୱାତି ପତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ସମ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା, ପରିପୂରେତ୍ୱା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନିଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ନିଗମନୱସେନ ପରିୟୋସାପେତୁଂ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନଂ…ପେ॰… ୱିହାସୀ’’ତି ଇମିନା ଏୱ ହି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନା ପରିୟୋସାପିତା । ତଂ ପନ ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଖୋ ପନା…ପେ॰… ଅହୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୯. ପୋଟ୍ଠପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ପୋଟ୍ଠପାଦପରିବ୍ବାଜକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୦୬.ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାୱତ୍ଥିଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତି । ଜେତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ୱନେତି ଜେତେନ ନାମ ରାଜକୁମାରେନ ରୋପିତେ ଉପୱନେ । ନିୱାସଫାସୁତାଦିନା ପବ୍ବଜିତା ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରାମୋ, ୱିହାରୋ । ଫୋଟୋ ପାଦେସୁ ଜାତୋତି ପୋଟ୍ଠପାଦୋ । ୱତ୍ଥଚ୍ଛାୟାଛାଦନପବ୍ବଜୂପଗତତ୍ତା ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋତି ମହାୱିଭୱତାୟ ମହାସାରତାପତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ସମୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋ, ତଂ ତଂ ସମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱଦନ୍ତୀତି ପକାରତୋ ୱଦନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନ ୟଥା ତଥା ସମୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଭୁତୟୋ’’ତି ଇମିନା ତୋଦେୟ୍ୟଜାଣୁସୋଣୀସୋଣଦଣ୍ଡାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକାଦିକେ । ତିନ୍ଦୁକାଚୀରମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ତିନ୍ଦୁକାଚୀରୋ, ଆରାମୋ । ତଥା ଏକା ସାଲା ଏତ୍ଥାତି ଏକସାଲକୋ, ତସ୍ମିଂ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ।
ଅନେକାକାରାନୱସେସଞେୟ୍ୟତ୍ଥୱିଭାୱନତୋ, ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ତତ୍ଥ ପତ୍ଥଟଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି, ୟତୋ ତସ୍ସ ଞାଣଜାଲତା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ସମନ୍ନାହାରେ କତେ ପଠମଂ ନେସଂ ୱେନେୟ୍ୟଭାୱେନେୱ ଉପଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅଥ ସରଣଗମନାଦିୱସେନ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ୱୀମଂସୀୟତୀତି ଆହ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି। ନିରୋଧନ୍ତି ସଞ୍ଞାନିରୋଧଂ । ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ତତୋ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ସଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟଥା ତେ ନିରୋଧଂ, ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରିଂସୁ, ବ୍ୟାକରିସ୍ସନ୍ତି ଚ, ତଥା ବ୍ୟାକରଣୱସେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା । ହତ୍ଥିସାରିପୁତ୍ତୋତି ହତ୍ଥିସାରିନୋ ପୁତ୍ତୋ । ‘‘ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ପରିକପ୍ପୱଚନଂ ‘‘ତାଦିସଂ ଅତ୍ଥି ଚେ, ତଂ ୱିୟା’’ତି । ମେଘୱଣ୍ଣନ୍ତି ରତ୍ତମେଘୱଣ୍ଣଂ, ସଞ୍ଝାପ୍ପଭାନୁରଞ୍ଜିତମେଘସଙ୍କାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚଗ୍ଘନ୍ତି ଅଭିନୱଂ ଆଦିତୋ ତଥାଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ, ଅନଞ୍ଞପରିଭୋଗତାୟ, ତଥା ୱା ସତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ସୋ ପତ୍ତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ‘‘ପଚ୍ଚଗ୍ଘଂ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ସିଲାଦିୱୁତ୍ତରତନଲକ୍ଖଣୂପପତ୍ତିୟା ୱା ସୋ ପତ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚଗ୍ଘ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୪୦୭.ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଜ୍ଝାସୟୱସେନ, ନ ପରେନ ଉସ୍ସାହିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅତିପ୍ପଗଭାୱମେୱ ଦିସ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଭୂତକଥନଂ ନ ତାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ସମ୍ପତ୍ତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଭଗୱା ହି ତଦା କାଲସ୍ସେୱ ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୋଟ୍ଠପାଦଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟନ୍ନୂନାହନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସଂସୟପରିଦୀପନୋ, ଇଧ ପନ ସଂସୟପରିଦୀପନୋ ୱିୟ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଂସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା । ପରିୱିତକ୍କପୁବ୍ବଭାଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତକିଚ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପରିୱିତକ୍କୋ ଏୱ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘କରିସ୍ସାମ, ନ କରିସ୍ସାମା’’ତିଆଦିକୋ ଏସ ଚିତ୍ତଚାରୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲବ୍ଭତି ସମ୍ଭୱତି ୱିଚାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ନ ପନ ସଂସୟୱସେନ । ତେନାହାତି ୟେନ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ତେନେୱାହ ଭଗୱା ‘‘ୟନ୍ନୂନାହ’’ନ୍ତି । ପରିକପ୍ପନେ ୱାୟଂ ନିପାତୋ । ‘‘ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କିରିୟାପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଏୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟନ୍ନୂନା’’ତି ନିପାତପଦେନ ଜୋତୀୟତି । ଅହଂ ୟନ୍ନୂନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଦି ପନାତି ଇଦମ୍ପି ତେନ ସମାନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଦି ପନାହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
୪୦୮. ୟଥା ଉନ୍ନତପ୍ପାୟୋ ସଦ୍ଦୋ ଉନ୍ନାଦୋ, ଏୱଂ ୱିପୁଲଭାୱେନ ଉପରୂପରି ପୱତ୍ତୋପି ଉନ୍ନାଦୋତି ତଦୁଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ଉନ୍ନାଦିନିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଉଚ୍ଚଂ ନଦମାନାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସ୍ସାତି ପରିସାୟ । ଉଦ୍ଧଂଗମନୱସେନାତି ଉନ୍ନତବହୁଲତାୟ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତନୱସେନ । ଦିସାସୁ ପତ୍ଥଟୱସେନାତି ୱିପୁଲଭାୱେନ ଭୂତପରମ୍ପରାୟ ସବ୍ବଦିସାସୁ ପତ୍ଥରଣୱସେନ । ଇଦାନି ପରିବ୍ବାଜକପରିସାୟ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦତାୟ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କାମସ୍ସାଦୋ ନାମ କାମଗୁଣସ୍ସାଦୋ । କାମଭୱାଦିଗତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଭୱସ୍ସାଦୋ ।
୪୦୯.ସଣ୍ଠପେସୀତି ସଂୟମନୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ଠପେସି, ସଣ୍ଠପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନକଥାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅଗାରୱସ୍ସ ଜହାପନୱସେନ ଆଚାରସ୍ସ ସିକ୍ଖାପନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସସ୍ସ ନିଗୂହନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖାପେସୀ’’ତିଆଦି । ଅପ୍ପସଦ୍ଦନ୍ତି ନିସ୍ସଦ୍ଦଂ, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦାଭାୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନପ୍ପମଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଅଗାରୱଂ କରୋନ୍ତି ।
୪୧୦.ନୋଆଗତେ ଆନନ୍ଦୋତି ଭଗୱତି ଆଗତେ ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଆନନ୍ଦୋ ପୀତି ହୋତି । ପିୟସମୁଦାଚାରାତି ପିୟାଲାପା । ‘‘ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଅକାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲମୟମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ପବ୍ବଜିତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭଗୱତୋ ଅପଚିତିଂ କରୋନ୍ତେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନତାୟା’’ତି, ତେନ ସାସନେ ଅପ୍ପସନ୍ନାପି କୁଲଗାରୱେନ ଭଗୱତି ଅପଚିତିଂ କରୋନ୍ତେ ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତସ୍ମିଂଅନ୍ତରେ କା ନାମ କଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ କଥା କା ନାମ । ୱିପ୍ପକତା ଆରଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ଅପରିୟୋସିତା । ‘‘କା କଥା ୱିପ୍ପକତା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସା ପରିୟୋସାପନଂ ପଟିଜାନାତି ନାମ । ‘‘କା କଥା’’ତି ଚ ଅୱିସେସଚୋଦନାତି ୟସ୍ସା ତସ୍ସା ସବ୍ବସ୍ସାପି କଥାୟ ପରିୟୋସାପନଂ ପଟିଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ପରେସଂ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂନଂ ଅୱିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିୟନ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ଦେମୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସୀ’’ତି ।
ଅଭିସଞ୍ଞାନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୧.ସୁକାରଣନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଅତ୍ଥାୱହଂ ହିତାୱହଂ କାରଣଂ । ନାନାତିତ୍ଥେସୁ ନାନାଲଦ୍ଧୀସୁ ନିୟୁତ୍ତାତି ନାନାତିତ୍ଥିକା, ତେ ଏୱ ନାନାତିତ୍ଥିୟା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱା । କୁତୂହଲମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି କୋତୂହଲା, ସା ଏୱ ସାଲାତି କୋତୂହଲସାଲା, ତେନାହ ‘‘କୋତୂହଲୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ’’ତି । ସଞ୍ଞାନିରୋଧେତି ସଞ୍ଞାସୀସେନାୟଂ ଦେସନା, ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାସହଗତା ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପନ ଚିତ୍ତଂ ପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତନିରୋଧେ’’ତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧସ୍ସ ପନ ତେହି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଅୱିସୟତ୍ତା ଚ ‘‘ଖଣିକନିରୋଧେ’’ତି ଆହ । କାମଂ ସୋପି ତେସଂ ଅୱିସୟୋୱ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନିରୋଧକଥା ୱୁଚ୍ଚମାନା ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । କିତ୍ତିଘୋସୋତି ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ ଭୱନ୍ତରପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କାରଣଂ ଏୱଂ ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତି, ସାୱକେ ଚ ଏଦିସେ ସଂୱରସମାଦାନେ ପତିଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ଥୁତିଘୋସୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ପତ୍ଥରତି । ପଟିଭାଗକିରିୟନ୍ତି ପଳାସୱସେନ ପଟିଭାଗଭୂତଂ ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ । ଭୱନ୍ତରସମୟନ୍ତି ତତ୍ର ତତ୍ର ୱୁଟ୍ଠନସମୟଂ ଅଭୂତପରିକପ୍ପିତଂ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପାଦିୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ କତ୍ୱା । କିଞ୍ଚିଦେୱ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ‘‘ଏଲମୂଗେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏତ୍ତକଂ, ୱେଲଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ କାରଣଂ ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ନିରୋଧକଥନ୍ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥଂ ।
ତେସୂତି କୋତୂହଲସାଲାୟଂ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ । ଏକଚ୍ଚେତି ଏକେ । ପୁରିମୋତି ‘‘ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂୱାଦୀ । ୟ୍ୱାୟଂ ଇଧ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଅସଞ୍ଞଭାୱାୱହଂ ସମାପତ୍ତିଂ । ନିରୋଧେତି ସଞ୍ଞାନିରୋଧେ । ହେତୁଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ୟେନ ହେତୁନା ଅସଞ୍ଞଭୱେ ସଞ୍ଞାୟ ନିରୋଧୋ ସବ୍ବସୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ୟେନ ଚ ତତୋ ଚୁତସ୍ସ ଇଧ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତସ୍ସା ଉପ୍ପାଦୋ, ତଂ ଅୱିସୟତାୟ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ।
ନନ୍ତି ପଠମୱାଦିଂ । ନିସେଧେତ୍ୱାତି ‘‘ନ ଖୋ ନାମେତଂ ଭୋ ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅସଞ୍ଞିକଭାୱନ୍ତି ମୁଞ୍ଛାପତ୍ତିୟା କିରିୟମୟସଞ୍ଞାୱସେନ ୱିଗତସଞ୍ଞିଭାୱଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ୱିସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କିଲେସାନଂ ସନ୍ତାପନେନ ଅତ୍ତନ୍ତପୋ । ଘୋରତପୋତି ଦୁକ୍କରତାୟ ଭୀମତପୋ । ପରିମାରିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱାପାଦନେନ ସବ୍ବସୋ ମିଲାପିତଚକ୍ଖାଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ଭଗ୍ଗୋତି ଭଞ୍ଜିତକୁସଲଜ୍ଝାସୟୋ । ଏୱମାହାତି ‘‘ଏୱଂ ସଞ୍ଞା ହି ଭୋ ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିଆକାରେନ ସଞ୍ଞାନିରୋଧମାହ । ଇମିନା ନୟେନ ଇତୋ ପରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ୟଥାରହଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆଥବ୍ବଣପୟୋଗନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦୱିହିତଂ ଆଥବ୍ବଣିକାନଂ ୱିସଞ୍ଞିଭାୱାପାଦନପୟୋଗଂ । ଆଥବ୍ବଣଂ ପୟୋଜେତ୍ୱାତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦେ ଆଗତଅଗ୍ଗିଜୁହନପୁବ୍ବକଂ ମନ୍ତଜପ୍ପନଂ ପୟୋଜେତ୍ୱା ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନତାଦିଦସ୍ସନେନ ସଞ୍ଞାନିରୋଧମାହ । ତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନତାଦି ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ସ ।
ୟକ୍ଖଦାସୀନନ୍ତି ଦେୱଦାସୀନଂ, ୟା ‘‘ଦେୱତାଭତିୟୋତିପି’’ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମଦନିଦ୍ଦନ୍ତି ସୁରାମଦନିମିତ୍ତକଂ ସୁପନଂ ଦେୱତୂପହାରନ୍ତି ନଚ୍ଚନଗାୟନାଦିନା ଦେୱତାନଂ ପୂଜଂ । ସୁରାପାତିନ୍ତି ପାତିପୁଣ୍ଣଂ ସୁରଂ । ଦିୱାତି ଅତିଦିୱା ଉସ୍ସୂରେ ।
ଏଲମୂଗକଥା ୱିୟାତି ଇମେସଂ ପଣ୍ଡିତମାନୀନଂ କଥା ଅନ୍ଧବାଲକଥାସଦିସୀ । ଚତ୍ତାରୋ ନିରୋଧେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଧୁରେ ଚତ୍ତାରୋ ନିରୋଧେ ଏତେ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧନାନାସଭାୱେନ ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକସଭାୱେନ, ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ଚା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେନେୱାତି ଇମେହି ୱୁତ୍ତାକାରତୋ ଅଞ୍ଞାକାରେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅୟଂ ନିରୋଧୋ, ଅୟଂ ନିରୋଧୋ’’ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ ନିରୋଧଂ ୱିଭାୱେସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ ଅହୋ ନୂନାତି ଏତ୍ଥ ଅହୋତି ଅଚ୍ଛରିୟେ, ନୂନାତି ଅନୁସ୍ସରଣେ ନିପାତୋ । ତସ୍ମା ଅହୋ ନୂନ ଭଗୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଦେସନତ୍ତା ନିରୋଧମ୍ପି ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ କତ୍ୱା କଥେୟ୍ୟ ମଞ୍ଞେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅହୋ ନୂନ ସୁଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଚ୍ଛରିୟୱିଭାୱନତୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଚନଂ, ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥୋପି ଚେତ୍ଥ ଅହୋ-ସଦ୍ଦୋ । ସୋ ୟସ୍ମା ଅନୁସ୍ସରଣମୁଖେନେୱ ତେନ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅହୋ ନୂନାତି ଅନୁସ୍ସରଣତ୍ଥେ’’ତି । କାଲପୁଗ୍ଗଲାଦିୱିଭାଗେନ ବହୁଭେଦତ୍ତା ଇମେସଂ ନିରୋଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ବହୁୱଚନଂ, କୁସଲ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସାମିୱଚନଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିଣ୍ଣୱସିତାୟାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟଂ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ଚିଣ୍ଣତ୍ତା । ସଭାୱଂ ଜାନାତୀତି ନିରୋଧସ୍ସ ସଭାୱଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି ।
ଅହେତୁକସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୨.ଘରମଜ୍ଝେୟେୱପକ୍ଖଲିତାତି ଘରତୋ ବହି ଗନ୍ତୁକାମା ପୁରିସା ମଗ୍ଗଂ ଅନୋତରିତ୍ୱା ଘରାଜିରେନ ସମତଲେ ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ ଏୱ ପକ୍ଖଲନଂ ପତ୍ତା, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ, ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମାଦି ୱିଭାଗେନ ଇଧ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି ସଞ୍ଞାୟ ଅକାରଣଭାୱପଟିକ୍ଖେପତ୍ତା ଚୋଦନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରଣସ୍ସେୱ ନାମ’’ନ୍ତି ।
ପାଳିୟଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ସହେତୂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ପନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ନ ନିରୋଧସ୍ସ ସହେତୁସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ହି ସହେତୁକୋ, ନ ନିରୋଧୋ । ୟଦି ହି ନିରୋଧୋପି ସହେତୁକୋ ସିୟା, ତସ୍ସ ନିରୋଧେନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ ଅଙ୍କୁରାଦୀନଂ ୱିୟ, ନ ଚ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଖଣନିରୋଧୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟୋ ପନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ସବ୍ବସୋୱ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ, ସୋ ‘‘ସହେତୁକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ତଥାରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିନା ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସିକ୍ଖା ଏକା ସଞ୍ଞା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୧୨) ତତୋ ଏୱ ଚ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାୟ ସହେତୁକଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ଦୀପେତୁ’’ନ୍ତି ।
ସିକ୍ଖା ଏକାତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାତି କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞପରିୟାୟୋ ‘‘ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତି ସତୋ ୱା ପନ ସତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧) ୱିୟ, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚୀତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖା ଏକା ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସିକ୍ଖାୟ ଏକଚ୍ଚା ସଞ୍ଞା ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୪୧୩.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଉପରିଦେସନାୟଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୱସେନ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଆଗତାତି ସଭାୱତୋ ଉପକାରତୋ ଚ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତତିୟା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୱସେନ ଆଗତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିସ୍ସୋପି ସିକ୍ଖା ଆଗତା ଏୱ, ତଥାପି ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାୟ ଏୱ ଅଭିସଞ୍ଞାନିରୋଧୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଇତରା ତସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭାୱେନ ଆନୀତା ।
ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋତି ପଞ୍ଚକାମକୋଟ୍ଠାସେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗୋ । ଅସମୁପ୍ପନ୍ନକାମଚାରୋତି ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନତାୱସେନ ଅସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ୟୋ କୋଚି କାମଚାରୋ ୟା କାଚି ଲୋଭୁପ୍ପତ୍ତି । ପୁରିମୋ ୱିସୟୱସେନ ନିୟମିତତ୍ତା କାମଗୁଣାରମ୍ମଣୋୱ ଲୋଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଇତରୋ ପନ ଝାନନିକନ୍ତିଭୱରାଗାଦିପ୍ପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭଚାରୋ କାମନଟ୍ଠେନ କାମେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ । ସବ୍ବେପି ହି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମାତି । ଉଭୟେସମ୍ପି କାମସଞ୍ଞାତିନାମତା ସହଚରଣଞାୟେନାତି ‘‘କାମସଞ୍ଞା’’ତି ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଅସମୁପ୍ପନ୍ନକାମଚାରତୋ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । କାମଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋପି ଅସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାଟୀୟତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ସମୁଗ୍ଘାଟିତେପି ନ ସବ୍ବୋ ରାଗୋ ସମୁଗ୍ଘାଟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗଗ୍ଗହଣେନ ନ ଇତରସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଉଭୟସାଧାରଣେନ ପରିୟାୟେନ ଉଭୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ କାମସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ସରୂପତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଭାୱତୋ ‘‘ଅସମୁପ୍ପନ୍ନକାମଚାରୋପନ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସଦିସତ୍ତାତି କାମସଞ୍ଞାଦିଭାୱେନ ସମାନତ୍ତା, ଏତେନ ପାଳିୟଂ ‘‘ପୁରିମା’’ତି ସଦିସକପ୍ପନାୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅନାଗତା ହି ଇଧ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ନୀୱରଣୱିୱେକତୋ ଜାତତ୍ତା ୱିୱେକଜେହି ପଠମଜ୍ଝାନପୀତିସୁଖେହି ସହ ଅକ୍ଖାତବ୍ବା, ତଂକୋଟ୍ଠାସିକା ୱାତି ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖସଙ୍ଖାତା । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାପଟିଘସଞ୍ଞାହି ନିପୁଣତାୟ ସୁଖୁମଭୂତତାୟ ସୁଖୁମସଞ୍ଞା ଭୂତା ସୁଖୁମଭାୱେନ, ପରମତ୍ଥଭାୱେନ ଅୱିପରୀତସଭାୱା । ଝାନଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାସିଦ୍ଧା ସଣ୍ହସୁଖୁମତା ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ସୁଖୁମା’’ତି । ଭୂତତାୟାତି ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
ସମାପଜ୍ଜନାଧିଟ୍ଠାନାନି ୱିୟ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଝାନେ ପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ହୋତି ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣୋ ଧମ୍ମେସୁ, ନ ଆୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୀତି ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଚ ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି । ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ତେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ, ତସ୍ମା ପଠମଜ୍ଝାନେନ ହେତୁଭୂତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଝାନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ କାମସଞ୍ଞାୟ ନିରୋଧସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତାୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ । ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ‘‘ତଥାରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିନା ଅଭାୱତୋ’’ତି । ଏତେନୁପାୟେନାତି ୟ୍ୱାୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନତପ୍ପଟିପକ୍ଖସଞ୍ଞାୱସେନ ‘‘ସିକ୍ଖା ଏକା ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସିକ୍ଖା ଏକା ସଞ୍ଞା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏତେନ ନୟେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
୪୧୪. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସମାପତ୍ତିୱସେନ ତଂତଂସଞ୍ଞାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅଙ୍ଗୱସେନ ସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଅଙ୍ଗତୋ ସମ୍ମସନ’’ନ୍ତି ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନଞ୍ହି କରୋନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଅଙ୍ଗତୋ ସମ୍ମସନଂ କରୋତି, ନ ଚ ସଞ୍ଞା ସମାପତ୍ତିୟା କିଞ୍ଚି ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଅଙ୍ଗତୋ ସମ୍ମସନଂ ଉଦ୍ଧଟ’’ନ୍ତି । ଅଙ୍ଗତୋତି ୱା ଅୱୟୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନୁପଦଧମ୍ମତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦେୱାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନମେୱ ।
ୟତୋ ଖୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋ ନାମା’’ତି ୟଥା ‘‘ଆଦିମ୍ହୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଆଦିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଇତରୱିଭତ୍ତିତୋପି ତୋ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ସକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତେ ସଞ୍ଞା ସକସଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସକସଞ୍ଞୀ, ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଠମଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞୱା’’ତି । ସକସଞ୍ଞୀତି ଚେତ୍ଥ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନନିରୋଧପାଦକତାୟ ସାତିସୟାୟ ଝାନସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତକୋ ଈ-କାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସଞ୍ଞଗ୍ଗଂ ଫୁସତୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସକସଞ୍ଞିତାଗ୍ଗହଣେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ସବ୍ବସୋ ସୁଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଲୋକିୟାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ସାମିଅତ୍ଥେ ଏୱ ୱା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ତଂ ତେସୁ ସେଟ୍ଠଂ, ତଦଗ୍ଗେନ ତେସମ୍ପି ସେଟ୍ଠନ୍ତି । ‘‘ଲୋକିୟାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସନଂ ଲୋକୁତ୍ତରସମାପତ୍ତୀହି ତସ୍ସ ଅସେଟ୍ଠଭାୱତୋ । ‘‘କିଚ୍ଚକାରକସମାପତ୍ତୀନ’’ନ୍ତି ୱିସେସନଂ ଅକିଚ୍ଚକାରକସମାପତ୍ତିତୋ ତସ୍ସ ଅସେଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଅକିଚ୍ଚକାରକତା ଚସ୍ସା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚାଭାୱୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥେୱ ହି ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞା, ଏୱଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ପୀତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିୱିପସ୍ସକାନଂ ସମ୍ମସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରୂପେନ ଠିତା, ତଦଗ୍ଗେନ ହେଟ୍ଠିମସମାପତ୍ତିଧମ୍ମା ୱିୟ ପଟୁକିଚ୍ଚକରଣସମତ୍ଥାପି ନ ହୋନ୍ତୀତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୁସାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆରୁପ୍ପକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୮୬) ସୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ୟଥା ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଉପରିମାନଂ ଉପରିମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି କସ୍ସଚିପି ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ସା ଅକିଚ୍ଚକାରିକା, ଇତରା କିଚ୍ଚକାରିକା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସାପି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତପରିଦମନାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚସାଧନତୋ । ତସ୍ମା ପୁରିମୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ।
ପକପ୍ପେତୀତି ସଂୱିଦହତି । ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ହି ଝାନସୁଖଂ ଅତ୍ତନି ସଂୱିଦହତି ନାମ । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଆୟୂହତି, ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ହି ସମୁଦୟଟ୍ଠୋ । ୟସ୍ମା ନିକନ୍ତିୱସେନ ଚେତନାକିଚ୍ଚସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ମା ଫଲୂପଚାରେନ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିକନ୍ତିଂ କୁରୁମାନୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମା ଇଦାନି ମେ ଲବ୍ଭମାନା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞା ନିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ ତଂସମତିକ୍କମେନେୱ ଉପରିଝାନତ୍ଥାୟ ଚେତନାଭିସଙ୍ଖରଣସମ୍ଭୱତୋ । ଅଞ୍ଞାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାହି ଅଞ୍ଞା । ତତୋ ଥୂଲତରଭାୱତୋ ଓଳାରିକା । କା ପନ ତାତି ଆହ ‘‘ଭୱଙ୍ଗସଞ୍ଞା’’ତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏୱ ହି ଉପରିଝାନତ୍ଥାୟ ଚେତନାଭିସଙ୍ଖରଣାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ହୋତି । ୟାୱ ଚ ଉପରି ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ, ତାୱ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭୱଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଭୱଙ୍ଗସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ।
ଚେତେନ୍ତୋୱାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନଂ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରେ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏୱ । ନ ଚେତେତି ତଥା ହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ୱା ପୁବ୍ବାଭୋଗାଭାୱତୋ ପୁବ୍ବାଭୋଗୱସେନ ହି ଝାନଂ ପକପ୍ପେନ୍ତୋ ଇଧ ‘‘ଚେତେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ଅହମେତଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେମି ଉପସମ୍ପାଦେମି ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ତତ୍ଥ ସାଲୟସ୍ସେୱ ହୋତି, ନ ଅନାଲୟସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏକଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକମ୍ପି ଝାନଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନନିକନ୍ତିକତାୟ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ତଥା ହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ୱା ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ‘‘ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ପଟିପାଦେତି ।
ପଚ୍ଛାଭାଗେତି ପିତୁଘରସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗେ । ତତୋ ପୁତ୍ତଘରତୋ । ଲଦ୍ଧଘରମେୱାତି ୟତୋ ଅନେନ ଭିକ୍ଖା ଲଦ୍ଧା, ତମେୱ ଘରଂ ପୁତ୍ତଗେହମେୱ । ଆସନସାଲା ୱିୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି ତତୋ ପିତୁଘରପୁତ୍ତଘରଟ୍ଠାନିୟାନଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନିରୋଧସମାପତ୍ତୀନଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ । ପିତୁଘରଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱାତି ପୱିସିତ୍ୱା ସମତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ପିତୁଘରଂ ନ ମନସି କତ୍ୱା । ପୁତ୍ତଘରସ୍ସେୱ ଆଚିକ୍ଖନଂ ୱିୟ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରେ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବମ୍ପି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନ ମନସି କତ୍ୱା ପରତୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ ଏୱ ମନସିକାରୋ । ଏୱଂ ଅମନସିକାରସାମଞ୍ଞେନ, ମନସିକାରସାମଞ୍ଞେନ ଚ ଉପମୁପମେୟ୍ୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ଆଚିକ୍ଖନେନପି ମନସିକାରସ୍ସେୱ ଜୋତିତତ୍ତା । ନ ହି ମନସିକାରେନ ୱିନା ଆଚିକ୍ଖନଂ ସମ୍ଭୱତି ।
ତା ଝାନସଞ୍ଞାତି ତା ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରେ ପୱତ୍ତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞା । ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ପଦେସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପନ ଉପରି ଅନୁପ୍ପାଦୋ । ୟଥା ଚ ଝାନସଞ୍ଞାନଂ, ଏୱଂ ଇତରସଞ୍ଞାନଂ ପୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଚ ଓଳାରିକା ଭୱଙ୍ଗସଞ୍ଞା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସଞ୍ଞାଗ୍ଗେ ଠିତୋ ଅରହତ୍ତେ, ଅନାଗାମିଫଲେ ୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦ୍ୱୀହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗମୋ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି, ସୋଳସୱିଧା ଞାଣଚରିୟା, ନୱୱିଧା ସମାଧିଚରିୟାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ନିରୋଧପଟିପାଦନପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଫୁସତୀତି ଏତ୍ଥ ଫୁସନଂ ନାମ ୱିନ୍ଦନଂ ପଟିଲଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱ ।
ଅଭୀତି ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ନିରତ୍ଥକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସଞ୍ଞା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧପଦେନ ଅନନ୍ତରିକଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିପଦେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ସମ୍ପଜାନପଦଂ ଠପିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିରୋଧପଦେନ ଅନନ୍ତରିକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ଅନୁପଟି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତତ୍ରାପୀତି ତସ୍ମିମ୍ପି ତଥା ପଦାନୁପୁବ୍ବିଠପନେପି ଅୟଂ ୱିସେସତ୍ଥୋତି ୟୋଜନା । ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ତଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ପଜାନନ୍ତସ୍ସ । ଅନ୍ତେତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ନିରୋଧପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନେ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ପଜାନକାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପାଟିହାରିକପଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥସାଧିକା ପଞ୍ଞା କିଚ୍ଚତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ।
ସବ୍ବାକାରେନାତି ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ସରୂପୱିସେସୋ, ସମାପଜ୍ଜନକୋ, ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଠାନଂ, କାରଣଂ, ସମାପଜ୍ଜନାକାରୋ’’ତି ଏୱମାଦି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ତତ୍ଥାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ । (ୱିସୁଦ୍ଧୀ॰ ୨.୮୬୭) କଥିତତୋୱାତି କଥିତଟ୍ଠାନତୋ ଏୱ ଗହେତବ୍ବା, ନ ଇଧ ତଂ ୱଦାମ ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏୱଂ ଖୋ ଅହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗହିତାକାରଦସ୍ସନନ୍ତି କତ୍ୱା । ଏୱଂ ପୋଟ୍ଠପାଦାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ସୁଉଗ୍ଗହିତଂ ତୟାତି ଅନୁଜାନନ୍ତୋ’’ତି ।
୪୧୫. ସଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗା ଏତ୍ଥାତି ସଞ୍ଞାଗ୍ଗଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ । ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁପି ସଞ୍ଞାଗ୍ଗଂ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା। ‘‘ପୁଥୂ’’ତି ପାଳିୟଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବହୂନିପୀ’’ତି । ‘‘ୟଥା’’ତି ଇମିନା ପକାରୱିସେସୋ କରଣପ୍ପକାରୋ ଗହିତୋ, ନ ପକାରସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନ ୟେନ କସିଣେନା’’ତି, ପଥୱୀକସିଣେନ କରଣଭୂତେନା’’ତି ଚ । ଝାନଂ ତାୱ ୟୁତ୍ତୋ କରଣଭାୱୋ ସଞ୍ଞାନିରୋଧଫୁସନସ୍ସ ସାଧକତମଭାୱତୋ, କଥଂ କସିଣାନନ୍ତି ? ତେସମ୍ପି ସୋ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ଝାନାନଂ ନିରୋଧଫୁସନସ୍ସ ସାଧକତଂ ଅଭାୱୋ, ତଦଗ୍ଗେନ କସିଣାନମ୍ପି ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ଅନେକକରଣାପି କିରିୟା ହୋତିୟେୱ ୟଥା ‘‘ଅସ୍ସେନ ୟାନେନ ଦୀପିକାୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
ଏକୱାରନ୍ତି ସକିଂ । ପୁରିମସଞ୍ଞାନିରୋଧନ୍ତି କାମସଞ୍ଞାଦିପୁରିମସଞ୍ଞାୟ ନିରୋଧଂ, ନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସଞ୍ଞିତଂ ସଞ୍ଞାନିରୋଧଂ । ଏକଂ ସଞ୍ଞାଗ୍ଗନ୍ତି ଏକଂ ସଞ୍ଞାଭୂତଂ ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠିମସଞ୍ଞାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱତୋ । ସଞ୍ଞା ଚ ସା ଅଗ୍ଗଞ୍ଚାତି ସଞ୍ଞାଗ୍ଗଂ, ନ ସଞ୍ଞାସୁ ଅଗ୍ଗନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ୱାରେତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ସେସକସିଣେସୂତି କସିଣାନଂୟେୱ ଗହଣଂ ନିରୋଧକଥାୟ ଅଧିକତତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ଝାନଗ୍ଗହଣେନ କସିଣଜ୍ଝାନାନି ଏୱ ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନ କରଣଭୂତେନା’’ତି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱଦତି ୟଥା ‘‘ୟେନ ୟେନ କସିଣେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଝାନଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ୱଦତି । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ସବ୍ବଂ ଏକୱାରଂ ସମାପନ୍ନଝାନଂ । ସଙ୍ଗହେତ୍ୱାତି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣେନ ତଂସଭାୱାୱିସେସତୋ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅପରାପରନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ।
୪୧୬. ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ସଞ୍ଞାଞାଣାନି ଦସ୍ସିତାନି ପଠମନୟେ। ଦୁତିୟନୟେ ପନ ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ଘଟେନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୱସେନ ସଞ୍ଞାଞାଣାନି ଦସ୍ସିତାନି । ୟସ୍ମା ପନ ପଠମନୟୋ ଲୋକିୟତ୍ତା ଓଳାରିକୋ, ଦୁତିୟନୟୋ ମିସ୍ସକୋ ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ଅସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଂ ସୁଭଂ ଥିରଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ସଞ୍ଞାଞାଣାନି ଦସ୍ସିତାନି ତତିୟନୟେ । ତୟୋପେତେ ନୟା ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନ ଦସ୍ସିତା ।
‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ’’ତି ୱିଭାୱେତୁଂ ତିପିଟକମହାସିୱତ୍ଥେରୱାଦୋ ଆଭତୋ । ନିରୋଧଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ କଥିତେ ତଦନନ୍ତରଂ ସଞ୍ଞାଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ନାମ, ନିରୋଧତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସିୟା ଅନାଗାମିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା, ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ପଧାନା, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଥେରୋ ‘‘କିଂ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଣନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ‘‘କିଂ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଣନ୍ତୀ’’ତି ତଦା ଦୀଘନିକାୟତନ୍ତିଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତେ ଇମଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପଟିପାଟିୟା ତୟୋ ନୟେ କଥେନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ୟସ୍ସ ୟଥା ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ନିୟମତୋ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ଅରହତ୍ତଫଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ଫଲସମାଧିସଞ୍ଞାପଚ୍ଚୟାତି ଫଲସମାଧିସହଗତସଞ୍ଞାପଚ୍ଚୟା । କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅନୁସ୍ସରଣତ୍ଥୋ । ୟଥାଧିଗତଧମ୍ମାନୁସ୍ସରଣପକ୍ଖିୟା ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ସମାଧିସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଗହିତଂ ସହଚରଣଞାୟେନ, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି ।
ସଞ୍ଞାଅତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୭. ଦେସନାୟ ସଣ୍ହଭାୱେନ ସାରମ୍ଭମକ୍ଖିସ୍ସାଦିମଲୱିସୋଧନତୋ ସୁତମୟଞାଣଂ ନ୍ହାପିତଂ ୱିୟ, ସୁଖୁମଭାୱେନ ତନୁଲେପନୱିଲିତ୍ତଂ ୱିୟ, ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତତାୟ କୁଣ୍ଡଲାଦିଅଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତଂ ୱିୟ ଚ ହୋତି, ତଦନୁପସେୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଚ ତଥାଭାୱୋ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଥାଭାୱାପତ୍ତି, ନିରୋଧକଥାୟ ନିୱେସନଞ୍ଚସ୍ସ ସିରିସୟନପ୍ପୱେସନସଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମ…ପେ॰… ଆରୋପିତୋପୀ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ନିରୋଧକଥାୟଂ । ସୁଖଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ ଅଲଭନ୍ତୋ । ମଲୱିଦୂସିତତାୟ ଗୂଥଟ୍ଠାନସଦିସଂ । ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ । ଅନୁମତିଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅନୁଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏଦିସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଂ ପନାତି ଓଳାରିକୋ, ମନୋମୟୋ, ଅରୂପୀତି ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ତୱାଦାନଂ ୱସେନ ତିୱିଧେସୁ କତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିହରନ୍ତୋତି ୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ପରିହରନ୍ତୋ, ନିଗୂହନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପ୍ପବନ୍ଧଂ ଏକତ୍ତୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ରୂପୀଭାୱତୋ ‘‘ଓଳାରିକୋ ଅତ୍ତା’’ତି ପଚ୍ଚେତି ଅତ୍ତୱାଦୀ, ଅନ୍ନପାନୋପଧାନତଞ୍ଚସ୍ସ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ’’ତି ମଞ୍ଞତି, ରୂପୀଭାୱତୋ ଏୱ ଚ ସଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଞାୟାଗତମେୱ, ୟଂ ୱେଦୱାଦିନୋ ‘‘ଅନ୍ନମୟୋ, ପାନମୟୋ’’ତି ଚ ଦ୍ୱିଧା ୱୋହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରିବ୍ବାଜକୋ ତଂ ସନ୍ଧାୟା ‘‘ଓଳାରିକଂ ଖୋ’’ତି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ୟଦି ଅତ୍ତା ରୂପୀ, ନ ସଞ୍ଞୀ, ସଞ୍ଞାୟ ଅରୂପଭାୱତ୍ତା, ରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅସଞ୍ଜାନନସଭାୱତ୍ତା, ରୂପୀ ଚ ସମାନୋ ୟଦି ତୱ ମତେନ ନିଚ୍ଚୋ, ସଞ୍ଞା ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତନତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚା, ଏୱମ୍ପି ‘‘ଅଞ୍ଞା ସଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ଅଚେତନୋତି ନ କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ, ଫଲସ୍ସ ଚ ନ ଉପଭୁଞ୍ଜକୋତି ଆପନ୍ନମେୱ, ତେନାହ ‘‘ଓଳାରିକୋ ଚ ହି ତେ’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୋତି ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଜାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞା ଚ ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ଚ ସଞ୍ଞା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଉପ୍ପାଦପୁବ୍ବକୋ ନିରୋଧୋ, ନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିରୁଜ୍ଝକଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୪୧୮-୪୨୦.ମନୋମୟନ୍ତି ଝାନମନସୋ ୱସେନ ମନୋମୟଂ । ୟୋ ହି ବାହିରପଚ୍ଚୟନିରପେକ୍ଖୋ, ସୋ ମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ମନୋମୟୋ । ରୂପଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ୟଂ ୱେଦୱାଦିନୋ ଆନନ୍ଦମୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣମୟୋତି ଚ ଦ୍ୱିଧା ୱୋହରନ୍ତି । ତତ୍ରାପୀତି ‘‘ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ । ଦୋସେ ଦିନ୍ନେତି ‘‘ଅଞ୍ଞାୱ ସଞ୍ଞା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଦୋସେ ଦିନ୍ନେ । ଇଧାପି ପୁରିମୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୋସଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଦି ଅତ୍ତା ମନୋମୟୋ, ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୀ, ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା ସିୟା, ନ ଚ ସଞ୍ଞୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ମନୋମୟୋ ଚ ହି ତେ’’ତିଆଦି । କସ୍ମା ପନାୟଂ ପରିବ୍ବାଜକୋ ପଠମଂ ଓଳାରିକଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ମନୋମୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଜାନାତି, ତଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅରୂପିଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଜାନାତୀତି ? କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ, ତଥାପି ଇମେ ତିତ୍ଥିୟା ନାମ ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା ଥୁସରାସିମ୍ହି ନିଖାତଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଚଞ୍ଚଲାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନାମ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୟାତି ପକତିସଞ୍ଞାୟ । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ଇଚ୍ଛତି ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଉଦୟୱୟଦସ୍ସନତୋ । ତଥାପି ‘‘ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞା’’ତି ପୱତ୍ତସମଞ୍ଞଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଚ୍ଛେଦଂ ପରିକପ୍ପେନ୍ତୋ ସସ୍ସତଂ ମଞ୍ଞତି, ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ପନ ସସ୍ସତଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ।
ତଥେୱାତି ୟଥା ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି, ‘‘ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ୱାଦଦ୍ୱୟେ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞତା, ତଥା ଚସ୍ସ ଅଚେତନତାଦିଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଦୁନ୍ନିୱାରୋ, ତଥେୱ ଇମସ୍ମିଂ ୱାଦେ ଦୋସୋ । ତେନାହ ‘‘ତଥେୱସ୍ସ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେନାତି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେନ । ଅଭିଭୂତତ୍ତାତି ଅନାଦିକାଲଭାୱିତଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟତ୍ତା ନିୱାରିତଞାଣଚାରତ୍ତା । ତଂ ନାନତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋତି ୟେନ ସନ୍ତତିଘନେନ, ସମୂହଘନେନ ଚ ୱଞ୍ଚିତୋ ବାଲୋ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଧମ୍ମସମୂହଂ ମିଚ୍ଛାଗାହୱସେନ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି, ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଚ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରତି, ତଂ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ଘନଗ୍ଗହଣଂ ୱିନିଭୁଜ୍ଜ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୟମ୍ପି ପରିବ୍ବାଜକୋ ତାଦିସସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ନାଞ୍ଞାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ତଂ ନାନତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ସଞ୍ଞା ନାମାୟଂ ନାନାରମ୍ମଣା ନାନାକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେତି ଚାତି ସଞ୍ଞାୟଉପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ସଞ୍ଞାମୟଂ ସଞ୍ଞାଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚମେୱ କତ୍ୱା ମଞ୍ଞତି ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ । ତଥାଭୂତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ସଣ୍ହସୁଖୁମପରମଗମ୍ଭୀରଧମ୍ମତା ନ ଞାୟତେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁଜ୍ଜାନଂ ଖୋ’’ତିଆଦି ।
ଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନଂ ଦିଟ୍ଠି । ତସ୍ସା ଏୱ ପୁବ୍ବଭାଗଭୂତଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିଜ୍ଝାନୱସେନ ଖମନଂ ଖନ୍ତି। ତଥା ରୋଚନଂ ରୁଚି । ‘‘ଅଞ୍ଞଥା’’ତିଆଦି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଥା ଅରିୟୱିନୟେ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାୟେୱ । ଅଞ୍ଞଦେୱାତି ୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦି, ତସ୍ସ ଚ ଅନିଚ୍ଚତାଦି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଦେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ସସ୍ସତାଦି ତେ ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚ । ଆୟୁଞ୍ଜନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ଆୟୋଗୋ, ତେନାହ ‘‘ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା’’ତି । ପଟିପତ୍ତିୟାତି ପରମତ୍ତଚିନ୍ତନାଦିପରିବ୍ବାଜକପଟିପତ୍ତିୟା। ଦୁଜ୍ଜାନମେତଂ ଧମ୍ମତଂ ତ୍ୱଂ ‘‘ଅୟଂ ପରମତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ସମ୍ମୁତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଭାଗସ୍ସ ଦୁବ୍ବିଭାଗତ୍ତା । ‘‘ୟଦି ଏତଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ତଂ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ଇମଂ ପନତ୍ଥଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ପରିବ୍ବାଜକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞୋ ୱା ସଞ୍ଞତୋତି ସଞ୍ଞାସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ୱା ଅତ୍ତା ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ।
ଲୋକୀୟତି ଦିସ୍ସତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପଂ, ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋ, ଅତ୍ତା । ସୋ ହିସ୍ସ କାରକୋ, ୱେଦକୋ ଚାତି ଇଚ୍ଛିତୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧; ଉଦା॰ ୫୫) ନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ନ ହେସ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥନିସ୍ସିତୋ ତଦସଂୱତ୍ତନତୋ । ୟୋ ହି ତଦାୱହୋ, ସୋ ତଂନିସ୍ସିତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭେୟ୍ୟ ୟଥା ତଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୋ । ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ନ ଧମ୍ମନିସ୍ସିତତାପି ସଂୱଣ୍ଣିତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତଦେୱ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ ୟଥା ‘‘ୱିନୟୋ ଏୱ ୱେନୟିକୋ’’ତି, (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧) ତେନାହ ‘‘ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଖାତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସସ୍ସ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିଦାୱିରାଗନିରୋଧୁପସମାସଂୱତ୍ତନଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟସମ୍ବନ୍ଧନତୋ ଚ । ତଥା ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ବୋଧନିବ୍ବାନାସଂୱତ୍ତନଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଜାନନାୟାତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅଭିଜାନନତ୍ଥାୟ । ସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟାତି ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ସମ୍ବୋଧନତ୍ଥାୟାତି ୱଦନ୍ତି । ଅଭିଜାନନାୟାତି ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାୱସେନ ଜାନନାୟ, ତଂ ପନ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାୟା’’ତି । ସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱେଧାୟ ।
କାମଂ ତଣ୍ହାପି ଦୁକ୍ଖସଭାୱା, ତସ୍ସା ପନ ସମୁଦୟଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ତଣ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଭାୱନତୋ ଉପ୍ପାଦନତୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ପଭାୱେନ୍ତୀପି ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତା ଏୱ ପଭାୱେତି, ନ କେୱଲାତି ଆହ ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି । ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟା ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତଦତ୍ଥଂ ପଟିପଦା ଚାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀପଟିପଦା । ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମୁପ୍ପାଦୋ । ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଅସେକ୍ଖଫଲାଧିଗମୋ । ଆକାରନ୍ତି ତଂ ଗମନଲିଙ୍ଗଂ ।
୪୨୧. ସମନ୍ତତୋ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ତୋଦନଂ ୱିଜ୍ଝନଂ ସନ୍ନିତୋଦକଂ, ୱାଚାୟାତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଚନପତୋଦେନା’’ତି । ସଜ୍ଝବ୍ଭରିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଭୁସଂ ଅରିତଂ ଅକଂସୂତି ସତମତ୍ତେହି ତୁତ୍ତକେହି ୱିୟ ତିଂସସତମତ୍ତା ପରିବ୍ବାଜକା ୱାଚାପତୋଦନେହି ତୁଦିଂସୁ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ପରମତ୍ଥସଭାୱତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ, ନପକତିଆଦି ୱିୟ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନଂ । ତଚ୍ଛନ୍ତି ସଚ୍ଚଂ । ତଥନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୂତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ ତେ ଧମ୍ମେ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା । ଠିତସଭାୱନ୍ତି ଅୱଟ୍ଠିତସଭାୱଂ, ତଦୁପ୍ପାଦକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିୟାମତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସମ୍ପାପନନିୟାମେନ ନିୟତଂ, ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଏଦିସାତି ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ।
ଚିତ୍ତହତ୍ଥିସାରିପୁତ୍ତପୋଟ୍ଠପାଦୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୨୨.ସୁଖୁମେସୁ ଅତ୍ଥନ୍ତରେସୂତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ସୁଖୁମଞାଣଗୋଚରେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୁସଲୋତି ପୁବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ କତପରିଚୟତାୟ ଛେକୋ ଅହୋସି । ଗିହିଭାୱେ ଆନିସଂସକଥାୟକଥିତତ୍ତା ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଥା କଥନେନ ୱିବ୍ଭମନେ ନିୟୋଜିତତ୍ତା ଇଦାନି ସୟମ୍ପି ସୀଲୱା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଛ ୱାରେ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭; ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୬୯) ୱିବ୍ଭମି । କମ୍ମସରିକ୍ଖକେନ ହି ଫଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମହାସାୱକସ୍ସ କଥିତେତି ମହାସାୱକସ୍ସ ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପସାଦନକଥିତନିମିତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ।
୪୨୩.ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ନତ୍ଥିତାୟାତି ସୁୱୁତ୍ତଦୁରୁତ୍ତସମୱିସମଦସ୍ସନସମତ୍ଥପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ଅଭାୱେନ। ଚକ୍ଖୁମାତି ଏତ୍ଥ ୟାଦିସେନ ଚକ୍ଖୁନା ପୁରିସୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଭାସିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକକୋଟ୍ଠାସାତି ଏକନ୍ତିକା, ନିବ୍ବାନାୱହଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଠପିତାତି ୱୱତ୍ଥାପିତା । ନ ଏକକୋଟ୍ଠାସା ନ ଏକନ୍ତିକା, ନ ନିବ୍ବାନାୱହଭାୱେନ ନିଚ୍ଛିତା ୱଟ୍ଟନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏକଂସିକଧମ୍ମୱଣ୍ଣନା
୪୨୫. ‘‘କସ୍ମା ଆରଭୀ’’ତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପୟୋଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ସତି ହି ଫଲସିଦ୍ଧିୟଂ ହେତୁସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତୀତି । ପଞ୍ଞାପିତନିଟ୍ଠାୟାତି ପୱେଦିତୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତାୟାତି ‘‘ନିଟ୍ଠା’’ତି ୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ନିଟ୍ଠାମଗ୍ଗୋ ହି ଇଧ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ନିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ହି ଅନିୟ୍ୟାନିକତା, ନିୟ୍ୟାନିକତା ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ନିଟ୍ଠାୟ । ନିୟ୍ୟାନଂ ୱା ନିଗ୍ଗମନଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱୁପସମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟ୍ୟାନମେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଂ, ନ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ, ସୋ ଏୱ ଭାୱୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱଚନମତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି, ନ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ତେସଂ ସମୟେ ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ଚ ନ ନିୟ୍ୟାନିକା’’ତିଆଦି । ଲୋକଥୂପିକାଦିୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ, ଅଞ୍ଞା ପକତୀ’’ତି ପକତିପୁରିସନ୍ତରାୱବୋଧୋ ମୋକ୍ଖୋ, ବୁଦ୍ଧିଆଦିଗୁଣୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକତ୍ତନି ଅୱଟ୍ଠାନଂ ମୋକ୍ଖୋ, କାୟପୱତ୍ତିଗତିଜାତିବନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତୋ ମୋକ୍ଖୋ, ୟଞ୍ଞେହି ଜୁତେନ ପରେନ ପୁରିସେନ ସଲୋକତା ମୋକ୍ଖୋ, ସମୀପତା ମୋକ୍ଖୋ, ସହୟୋଗୋ ମୋକ୍ଖୋତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତାତି ପଞ୍ଞତ୍ତପ୍ପକାରା ହୁତ୍ୱା ନ ନିୟ୍ୟାତି, ୟେନାକାରେନ ‘‘ନିଟ୍ଠା ପାପୁଣୀୟତୀ’’ତି ତେହି ପୱେଦିତା, ତେନାକାରେନ ତସ୍ସା ଅପ୍ପତ୍ତବ୍ବତୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି । ପଣ୍ଡିତେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ‘‘ନାୟଂ ନିଟ୍ଠା ପଟିପଦା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନତିକ୍କମନତୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପଣ୍ଡିତେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ନିୱତ୍ତତୀତି ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତେହି ପଞ୍ଞତ୍ତା ନିଟ୍ଠା ପଟିପଦା ନ ନିୟ୍ୟାତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସଂସାରେ ଏୱ ପରିବ୍ଭମାପେନ୍ତୀ ନିୱତ୍ତତି ।
ପଧାନଂ ଜାନନଂ ନାମ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନଂ ତସ୍ସ ପମାଣଜେଟ୍ଠଭାୱତୋ, ଇତରସ୍ସ ସଂସୟାନୁବଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାନଂ ପସ୍ସ’’ନ୍ତି । ତେନେତ୍ଥ ଦସ୍ସନେନ ଜାନନଂ ୱିସେସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତୁମ୍ହାକଂ ଏକନ୍ତସୁଖେ ଲୋକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଜାନନ୍ତି ୱା ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅନୁମାନୱିସୟତଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପସ୍ସନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗୋଚରତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅପି ତୁମ୍ହାକଂ ଲୋକୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାତୋ, ଉଦାହୁ ଅନୁମାନତୋତି ।
ୟସ୍ମା ଲୋକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଭାୱେନ ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନୀ’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନୀତି ଦିଟ୍ଠୱା, ଦସ୍ସନଭୂତେନ, ତଦନୁଗତେନ ଚ ଞାଣେନ ଗହିତପୁବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସରୀରସଣ୍ଠାନାଦୀନୀ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ‘‘ଅପ୍ପାଟିହୀରକ ତ’’ନ୍ତି ଅନୁନାସିକଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପାଟିହୀରକଂ ତ’’ନ୍ତି ‘‘ଅପ୍ପାଟିହୀରଂ କତ’’ନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ପଟିହାରିୟଂ, ତଦେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ୱଚନଂ । ପାଟିହାରିୟମେୱେତ୍ଥ ‘‘ପାଟିହୀରକ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପାଟିହୀରକଂ ଅପ୍ପାଟିହୀରକଂ ପରେହି ୱୁଚ୍ଚମାନଉତ୍ତରେହି ସଉତ୍ତରତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ପଟିହରଣୱିରହିତ’’ନ୍ତି । ସଉତ୍ତରଞ୍ହି ୱଚନଂ ତେନ ଉତ୍ତରେନ ପଟିହାରୀୟତି ଅତିୱିପରିୱତ୍ତୀୟତି । ତତୋ ଏୱ ନିୟ୍ୟାନସ୍ସ ପଟିହରଣମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅନିୟ୍ୟାନିକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି ।
୪୨୬.ୱିଲାସୋ ଲୀଳା । ଆକପ୍ପୋ କେସବନ୍ଧୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଆଦିଆକାରୱିସେସୋ, ୱେସସଂୱିଧାନଂ ୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭାୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଭାୱୋ’’ତି ଚ ଚାତୁରିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତୟୋଅତ୍ତପଟିଲାଭୱଣ୍ଣନା
୪୨୮. ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭୋ’’ତି । କାମଭୱଂ ଦସ୍ସେତି ତସ୍ସ ଇତରଦ୍ୱୟତ୍ତଭାୱତୋ ଓଳାରିକତ୍ତା । ରୂପଭୱଂ ଦସ୍ସେତି ଝାନମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପୀଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭନତୋ । ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା ନାମ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ତଦଭାୱେ କସ୍ସଚି ସଂକିଲେସସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୱୋଦାନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ ସମଥୱିପସ୍ସନା ତାସଂ ୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଚିତ୍ତୱୋଦାନସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତୋ ।
୪୨୯. ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛେଦେ ପନ ନ କଦାଚିପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ପାରିପୂରୀ, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ୱା ସମ୍ଭୱତି, ସମୁଚ୍ଛେଦେ ପନ ସତି ଏୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଫଲପଞ୍ଞା-ଗ୍ଗହଣଂ । ତା ହି ସକିଂ ପରିପୁଣ୍ଣା ପରିପୁଣ୍ଣା ଏୱ ଅପରିହାନଧମ୍ମତ୍ତା । ତରୁଣପୀତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତା ଅଲଦ୍ଧାସେୱନା ଦୁବ୍ବଲା ପୀତି । ବଲୱତୁଟ୍ଠୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧାସେୱନା ଉପରିୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଥିରତରା ପୀତି । ‘‘ୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହା’’ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ୱୋହାରଂ ‘‘ସଂକିଲେସିକୱୋଦାନିୟଧମ୍ମାନଂ ପହାନାଭିୱୁଦ୍ଧିନିଟ୍ଠଂ ପଞ୍ଞାୟ ପାରିପୂରିୱେପୁଲ୍ଲଭୂତଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସତୀ’’ତି କଥୟିମ୍ହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ତସ୍ସ ମମ ଓୱାଦକରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱିହରଣନିମିତ୍ତଂ ପମୋଦପ୍ପଭାୱିତା ପୀତି ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସା ଚ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଚ ଉକ୍କଂସଗତଂ ଞାଣଞ୍ଚ ତଥାଭୂତୋ ଚ ସୋ ୱିହାରୋ । ସନ୍ତପଣୀତତାୟ ଅତପ୍ପକୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସୁଖୱିହାରୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ।
ପଠମଜ୍ଝାନେ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତେ ହୀନଭାୱତୋ ପୀତି ଦୁବ୍ବଲା ପାମୋଜ୍ଜପକ୍ଖିକା, ସୁୱିଭାୱିତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ପଗୁଣେ ସା ପଣୀତା ବଲୱଭାୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣକିଚ୍ଚା ପୀତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେ ପାମୋଜ୍ଜାଦୟୋ ଛପି ଧମ୍ମା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ସୁଖୋ ୱିହାରୋ’’ତି ଇମିନା ସମାଧି ଗହିତୋ । ସୁଖଂ ଗହିତନ୍ତି ଅପରେ, ତେସଂ ମତେନ ସନ୍ତସୁଖତାୟ ଉପେକ୍ଖା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତା, ତେନାହ ‘‘ତଥା ଚତୁତ୍ଥେ’’ତିଆଦି । ପାମୋଜ୍ଜଂ ନିୱତ୍ତତୀତି ଦୁବ୍ବଲପୀତିସଙ୍ଖାତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିୱତ୍ତତି ହାୟତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିରହେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବଦା ପୀତି ବଲୱତୀ ଏୱ ହୋତି, ନ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱିୟ କଦାଚି ଦୁବ୍ବଲା । ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନା ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱାତି ଉପରି ମଗ୍ଗଂ ଅକଥେତ୍ୱା କେୱଲଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଂ କଥିତଂ । ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭାୱେନ ଝାନାନି କଥେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବକା ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା କଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତି କଥିତାତି ପଠମଜ୍ଝାନିକାଦିକା ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ଅକଥେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ଏୱ ଫଲସମାପତ୍ତି କଥିତା । ପୀତିୱେୱଚନମେୱ କତ୍ୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୀତୀନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତିୱେୱଚନମେୱ କତ୍ୱା । ପୀତିସୁଖାନଂ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋ’’ତି ସାତିସୟସ୍ସ ସୁଖୱିହାରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଫଲସମାପତ୍ତି ନାମ କଥିତା । କାମଂ ପଠମଜ୍ଝାନେପି ପୀତିସୁଖାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତାନି ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ନ ସନ୍ତପଣୀତାନି, ସନ୍ତପଣୀତାନି ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି ।
୪୩୨-୪୩୭.ୱିଭାୱନତ୍ଥୋତି ପକାସନତ୍ଥୋ ସରୂପତୋ ନିରୂପନତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତିଆଦି । ନନ୍ତି ଓଳାରିକଂ ଅତ୍ତପଟିଲାଭଂ । ସପ୍ପଟିହରଣନ୍ତି ପରେନ ଚୋଦିତୱଚନେନ ସପରିହାରଂ ସଉତ୍ତରଂ । ତୁଚ୍ଛୋତି ମୁସା ଅଭୂତୋ । ସ୍ୱେୱାତି ସୋ ଏୱ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସମୟେ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ହୋତି । ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତ୍ୱେୱ ନିୟ୍ୟାତେସି, ନ ନଂ ସରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ରୂପାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଏୱ ଏତ୍ଥ ଲୋକେ ସଭାୱଧମ୍ମା । ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ପନ ତେ ରୂପାଦିକେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ନାମମତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି । ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାତି ନାମଭୂତପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତାୱସେନ ।
୪୩୮.ଏୱଞ୍ଚପନ ୱତ୍ୱାତି ‘‘ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ରୂପାଦିକେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତ ସମୟେ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା । ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୟନତ୍ଥନ୍ତି ୟଥା ପରେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ତେନାକାରେନ କାଲୱିଭାଗତୋ ପଟିପଦାନି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନୱସେନ ୱିନୟନତ୍ଥଂ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଚ୍ଚୋ ଅହୋସୀତି ତସ୍ମିଂ ଅତୀତସମୟେ ଉପାଦାନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ସଚ୍ଚଭୂତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅହୋସି, ନ ପନ ଅନାଗତୋ ଇଦାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱା ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ତଦୁପାଦାନସ୍ସ ତଦା ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟେ ତେ ଅତୀତା ଧମ୍ମା ଅତୀତସମୟେ ଅତୀତତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସ ଉପାଦାନଭୂତା ରୂପାଦୟୋ । ତେ ଏତରହି ନତ୍ଥି ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଅହେସୁନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା । ତସ୍ମାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ଲବ୍ଭନତୋ । ସୋପି ତଦୁପାଦାନୋ ମେ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତୀତସମୟେ ସଚ୍ଚୋ ଭୂତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅନାଗତାନଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପାଦାନଭୂତାନଂ ତଦା ତସ୍ମିଂ ଅତୀତସମୟେ ଅଭାୱା ତଦୁପାଦାନୋ ଅନାଗତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ତସ୍ମିଂ ଅତୀତସମୟେ ମୋଘୋ ତୁଚ୍ଛୋ ମୁସା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମମତ୍ତମେୱାତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ । ଅତ୍ତପଟିଲାଭଂ ପଟିଜାନାତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ।
‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ୟେ ତେ ଅନାଗତା ଧମ୍ମା, ତେ ଏତରହି ନତ୍ଥି, ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପନ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋପି ମେ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ସଚ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ତଦା ଅଭାୱା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୋଘୋ ଅତୀତୋ ମୋଘୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ । ୟେ ଇମେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ତେ ଏତରହି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟୋୟଂ ମେ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ, ସୋ ଇଦାନି ସଚ୍ଚୋ । ଅତୀତାନାଗତାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଇଦାନି ଅଭାୱା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୋଘୋ ଅତୀତୋ ମୋଘୋ ଅନାଗତୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥତୋ ନାମମତ୍ତମେୱ ଅତ୍ତପଟିଲାଭଂ ପଟିଜାନାତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।
୪୩୯-୪୪୩.ସଂସନ୍ଦିତୁନ୍ତି ସମାନେତୁଂ । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଖୀରଂ ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଭୂତୁପାଦାୟସଞ୍ଞିତଂ ଉପାଦାନୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ଖୀରପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ନ ତସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତି ଖୀରପଞ୍ଞତ୍ତିଉପାଦାନସ୍ସ ଦଧିଆଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁପାଦାନତୋ । ପଟିନିୟତୱତ୍ଥୁକା ହି ଏକା ଲୋକସମଞ୍ଞା, ତେନାହ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାୟତି ଏତାୟାତି ସଙ୍ଖା, ପଞ୍ଞତ୍ତି । ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱଚନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ନିରୁତ୍ତି । ନମନ୍ତି ଏତେନାତି ନାମଂ । ୱୋହରନ୍ତି ଏତେନାତି ୱୋହାରୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତିଆଦିନା ଖୀରେ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦଧିଆଦୀସୁ ଅତିଦିସତି ।
ସମନୁଜାନନମତ୍ତକାନୀତି ‘‘ଇଦଂ ଖୀରଂ, ଇଦଂ ଦଧୀ’’ତିଆଦିନା ତାଦିସେ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପୱିସେସେ ଲୋକେ ପରମ୍ପରାଭତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମନୁଜାନନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱିସିଟ୍ଠଂ ରୂପାଦିଖନ୍ଧସମୂହଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଓଳାରିକୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ’’ତି ଚ ‘‘ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅରୂପୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ’’ତି ଚ ତଥା ତଥା ସମନୁଜାନନମତ୍ତକାନି, ନ ଚ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ ଉପାଦାନତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୁତ୍ତିମତ୍ତକାନୀତି ସଦ୍ଦନିରୁତ୍ତିୟା ଗହଣୂପାୟମତ୍ତକାନି । ‘‘ସତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋତି ହି ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣୁତ୍ତରକାଲଂ ତଦନୁୱିଦ୍ଧପଣ୍ଣତ୍ତିଗ୍ଗହଣମୁଖେନେୱ ତଦତ୍ଥାୱବୋଧୋ । ୱଚନପଥମତ୍ତକାନୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୱୋହାରମତ୍ତକାନୀତି ତଥା ତଥା ୱୋହାରମତ୍ତକାନି । ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତକାନୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ତଂତଂନାମପଞ୍ଞାପନମତ୍ତକାନି । ସବ୍ବମେତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ’’ତି ୱା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ପୋସୋ’’ତି ୱା ସବ୍ବମେତଂ ୱୋହାରମତ୍ତକଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ।
ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ତଂ ବୁଦ୍ଧେହିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଦ୍ୱେ କଥା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମୁତିୟା ୱୋହାରସ୍ସ କଥନଂ ସମ୍ମୁତିକଥା । ପରମତ୍ଥସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ କଥନଂ ପରମତ୍ଥକଥା । ଅନିଚ୍ଚାଦିକଥାପି ପରମତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତକଥା ପରମତ୍ଥକଥାତି କତ୍ୱା ପରମତ୍ଥକଥା । ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋ ହି ‘‘ଅନିଚ୍ଚୋ, ଦୁକ୍ଖୋ, ଅନତ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସମ୍ମୁତିଧମ୍ମୋ । କସ୍ମା ପନେୱଂ ଦୁୱିଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥାପୱତ୍ତୀତି ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ’’ତିଆଦିନା । ୟସ୍ମା ପରମତ୍ଥକଥାୟ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ, ଅରିୟସଚ୍ଚକଥା ଚ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ଦେସନା, ତସ୍ମା ୱିନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେନ୍ତୋପି ଭଗୱା ପରମତ୍ଥକଥଂୟେୱ କଥେତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ଭଗୱା ଆଦିତୋୱ…ପେ॰… କଥେତୀ’’ତି, ତେନାହ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦି, ତେନସ୍ସ କତ୍ଥଚି ସମ୍ମୁତିକଥାପୁବ୍ବିକା ପରମତ୍ଥକଥା ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ, କତ୍ଥଚି ପରମତ୍ଥକଥାପୁବ୍ବିକା ସମ୍ମୁତିକଥା । ଇତି ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତଥା ତଥା ଦେସନାପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଏୱ ସମ୍ମୁତିଂ ଅନୁୱତ୍ତତି, ସମ୍ମୁତିଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋୟେୱ ଧମ୍ମତଂ ୱିଭାୱେତି, ନ ତତ୍ଥ ଅଭିନିୱେସାତିଧାୱନାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଜନପଦନିରୁତ୍ତିଂ ନାଭିନିୱିସେୟ୍ୟ, ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱେୟ୍ୟା’’ତି ।
ପଠମଂ ସମ୍ମୁତିଂ କତ୍ୱା କଥନଂ ପନ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ତଂ କାରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପକତିୟା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ନନୁ ଚ ସମ୍ମୁତି ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅଭୂତା, ତଂ କଥଂ ବୁଦ୍ଧା କଥେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେନ୍ତାପୀ’’ତିଆଦି । ସଚ୍ଚମେୱାତି ତଥମେୱ । ସଭାୱମେୱାତି ସମ୍ମୁତିଭାୱେନ ତଂସଭାୱମେୱ, ତେନାହ ‘‘ଅମୁସାୱା’’ତି । ପରମତ୍ଥସ୍ସ ପନ ସଚ୍ଚାଦିଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।
ଇମେସଂ ପନ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥାନଂ କୋ ୱିସେସୋ ? ୟସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅୱୟୱୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେ ନ ତଂସଞ୍ଞା, ସୋ ଘଟପଟାଦିପ୍ପଭେଦୋ ସମ୍ମୁତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ପରମତ୍ଥୋ । ନ ହି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱେ ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମୁତିପି ସଚ୍ଚସଭାୱା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସୀ’’ତିଆଦି ।
ଇଦାନି ନେସଂ ସଚ୍ଚସଭାୱଂ କାରଣେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱିସଂୱାଦନାଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ହେତୁମାହ ‘‘ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣ’’ନ୍ତି । ଲୋକସିଦ୍ଧା ହି ସମ୍ମୁତି ସଙ୍କେତୱଚନସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତାୟ କାରଣଂ । ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱୋ । ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ ୟାଥାୱତୋ ଅୱିସଂୱାଦନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି, ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ଭୂତୋ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଅଙ୍ଗନଂ ଞାପନନ୍ତି କତ୍ୱା ।
ୟଦି ତଥାଗତୋ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସମ୍ମଦେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋପି ଲୋକସମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ୱଦତି, କୋ ଏତ୍ଥ ଲୋକିୟମହାଜନେହି ୱିସେସୋତି ଆହ । ‘‘ୟାହି ତଥାଗତୋ ୱୋହରତି ଅପରାମାସ’’ନ୍ତିଆଦି । ଲୋକିୟମହାଜନୋ ଅପ୍ପହୀନପରାମାସତ୍ତା ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ପରାମସନ୍ତୋ ୱୋହରତି, ତଥାଗତୋ ପନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନପରାମାସତ୍ତା ଅପରାମସନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଲୋକସମଞ୍ଞାହି ୱିନା ଲୋକିୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଲୋକେ କେନଚି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମା ତାହି ତଂ ୱୋହରତି । ତଥା ୱୋହରନ୍ତୋ ଏୱ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠପେତି । ଦେସନଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତକଥାୟ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିୱେଚେତ୍ୱା ଦେସନଂ ‘‘ଅପରାମାସ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାମାନପରାମାସପ୍ପହାନକିତ୍ତନେନ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ନିଟ୍ଠାପେସି। ୟଂ ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ପୋଟ୍ଠପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୧୦. ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ସୁଭମାଣୱକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୪୪.‘‘ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତେ’’ତି ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱସ୍ସ ଚିରକାଲତାପଟିକ୍ଖେପେନ ଆସନ୍ନତା ଦସ୍ସିତା, କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମାସମତ୍ତେ କାଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମତ୍ତ-ଗ୍ଗହଣେନ କାଲସ୍ସ ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣତଂ ଜୋତେତି । ତୁଦିସଞ୍ଞିତୋ ଗାମୋ ନିୱାସୋ ଏତସ୍ସାତି ତୋଦେୟ୍ୟୋ । ତଂ ପନେସ ୟସ୍ମା ସୋଣଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଚମ୍ପଂ, କୂଟଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଖାଣୁମତଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସ ଅଧିପତିତ୍ତା’’ତି ଇସ୍ସରଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାହାରନ୍ତି ସନ୍ନିଚୟଂ । ପଣ୍ଡିତୋ ଘରମାୱସେତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପତରପ୍ପତରେପି ୱୟମାନେ ଭୋଗା ଖିୟନ୍ତି, ଅପ୍ପତରପ୍ପତରେପି ସଞ୍ଚିୟମାନେ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ କିଞ୍ଚି ୱୟଂ ଅକତ୍ୱା ଆୟମେୱ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଘରାୱାସଂ ଅନୁତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଲୋଭାଦେସିତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଉପଦିସତି ।
ଅଦାନମେୱ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଲୋଭାଭିଭୂତତାୟ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଘରେ ସୁନଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଲୋଭୱସିକସ୍ସ ହି ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା । ଅତିୱିୟ ପିୟାୟତି ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ । ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି ସୁଭଂ ମାଣୱଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସସି କତୋକାସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଚାରିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱିତତଂ ସନ୍ଧାୟ, ତଥା ପିତରଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ସୁତମେତଂ ମୟା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପିତା ସୁନଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, କିମିଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ତଥେୱୱତ୍ୱାତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ ସୁନଖସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥେୱ ୱତ୍ୱା । ଅୱିସଂୱାଦନତ୍ଥନ୍ତି ସଚ୍ଚାପନତ୍ଥଂ ‘‘ତୋଦେୟ୍ୟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁନଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତ୍ଥଂ ଅୱିସଂୱାଦଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେସୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସୋ ସୁନଖୋ ତଂ ସବ୍ବଂ ନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି, ନ ଜାତିସ୍ସରତାୟ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୁକ୍କରଣଂ ପନ ପୁରିମଜାତିସିଦ୍ଧୱାସନାୱସେନ । ଚୁଦ୍ଦସ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତି ହି ଭୋ ଗୋତମ ମନୁସ୍ସା ଅପ୍ପାୟୁକା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ଦୀଘାୟୁକା । ଦିସ୍ସନ୍ତି ବୱ୍ହାବାଧା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପ୍ପାବାଧା । ଦିସ୍ସନ୍ତି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ । ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପ୍ପେସକ୍ଖା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ମହେସକ୍ଖା । ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପ୍ପଭୋଗା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ମହାଭୋଗା । ଦିସ୍ସନ୍ତି ନୀଚକୁଲୀନା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନା । ଦିସ୍ସନ୍ତି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା, ଦିସ୍ସନ୍ତି ପଞ୍ଞାୱନ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୯) । ଇମେ ଚୁଦ୍ଦସ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗସୁଭତାୟ କିରେସ ‘‘ସୁଭୋ’’ତି ନାମଂ ଲଭି ।
୪୪୫.‘‘ଏକା ଚ ମେ କଙ୍ଖା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ଉପରି ପୁଚ୍ଛିୟମାନସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ପଗେୱ ତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିସଭାଗୱେଦନାତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନା । ସା ହି କୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖୱେଦନାପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ‘‘ୱିସଭାଗୱେଦନା’’ତି । କାୟଂ ଗାଳ୍ହା ହୁତ୍ୱା ବାଧତି ପୀଳେତୀତି ‘‘ଆବାଧୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକଦେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ସରୀରସ୍ସ ଏକଦେସେ ଉଟ୍ଠିତାପି ଅୟପଟ୍ଟେନ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଗଣ୍ହାତି ଅପରିୱତ୍ତଭାୱକରଣତୋ, ଏତେନ ବଲୱରୋଗୋ ଆବାଧୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । କିଚ୍ଛଜୀୱିତକରୋତି ଅସୁଖଜୀୱିତାୱହୋ, ଏତେନ ଦୁବ୍ବଲୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ରୋଗୋ ଆତଙ୍କୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉଟ୍ଠାନନ୍ତି ସୟନନିସଜ୍ଜାଦିତୋ ଉଟ୍ଠହନଂ, ତେନ ୟଥା ତଥା ଅପରାପରଂ ସରୀରସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ୱଦତି । ଗରୁକନ୍ତି ଭାରିୟଂ କିଚ୍ଛସିଦ୍ଧିକଂ। କାୟେ ବଲଂ ନ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଗିଲାନସ୍ସେୱା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ହେଟ୍ଠା ଚତୂହି ପଦେହି ଅଫାସୁୱିହାରାଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇଦାନି ଫାସୁୱିହାରସବ୍ଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତେନ ସୱିସେସୋ ଫାସୁୱିହାରୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅସତିପି ଅତିସୟତ୍ଥଜୋତନେ ସଦ୍ଦେ ଅତିସୟତ୍ଥସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ ୟଥା ‘‘ଅଭିରୂପାୟ ଦେୟ୍ୟଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
୪୪୭.କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟାତି । ଏତ୍ଥ କାଲୋ ନାମ ଉପସଙ୍କମନସ୍ସ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲୋ । ସମୟୋ ନାମ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ, ଅତ୍ଥତୋ ତଜ୍ଜଂ ସରୀରବଲଞ୍ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ ଚ । ଉପାଦାନଂ ନାମ ଞାଣେନ ତେସଂ ଗହଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଫରିସ୍ସତୀତି ୱଡ୍ଢିସ୍ସତି ।
୪୪୮.ଚେତିୟରଟ୍ଠେତି ଚେତିରଟ୍ଠେ । ୟ-କାରେନ ହି ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତିରଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସୁଂୟେୱେକଂ ରଟ୍ଠନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ମରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ମରଣଂ ନାମ ତାଦିସାନଂ ରୋଗ ୱସେନେୱ ହୋତୀତି ୟେନ ରୋଗେନ ତଂ ଜାତଂ, ତସ୍ସ ସରୂପପୁଚ୍ଛା, କାରଣପୁଚ୍ଛା, ମରଣହେତୁକଚିତ୍ତସନ୍ତାପପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସ ଚ ସନ୍ତାପସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକସାଧାରଣତା, ତଥା ମରଣସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପତିକାରତାତି ଏୱଂ ଆଦିନା ମରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କଥେସୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୋ ଆନନ୍ଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ରନ୍ଧଗୱେସୀ ମାରୋ ୱିୟ, ନ ୱୀମଂସନାଧିପ୍ପାୟୋ ଉତ୍ତରମାଣୱୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୱିମୋକ୍ଖୁପାୟେସୁ ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମେସୁ । ଧରନ୍ତୀତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୪୯. ଅତ୍ଥପ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ସଦ୍ଦପୟୋଗସ୍ସ ସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧଲକ୍ଖଣାନି ତୀଣି ପିଟକାନି ତଦତ୍ଥଭୂତେହି ସୀଲାଦୀହି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀଣି ପିଟକାନି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ କଥିତନ୍ତି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗହଣତୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ କଥିତଂ । ‘‘କତମେସଂ ତିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ପୁଚ୍ଛା, ନ କଥେତୁକମ୍ୟତା ପୁଚ୍ଛାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ ‘ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘କତମେସଂ ତିଣ୍ଣ’ନ୍ତି ଆହା’’ତି । କଥେତୁକମ୍ୟତାଭାୱେ ପନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ୱଚନତା ସିୟା ।
ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଣ୍ଣନା
୪୫୦-୪୫୩.ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ‘‘ଅରିୟସ୍ସ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ…ପେ॰… ପତିଟ୍ଠାପେସୀ’’ତି ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋ ପାଠୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତେନାହ ‘‘ତେସୁ ଦସ୍ସିତେସୂ’’ତି, ଉଦ୍ଦେସୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ସାମଞ୍ଞଫଲଦେସନାଦୀସୁ ଭଗୱତା ଦେସିତନୟେନେୱ, ତେନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାସିତଭାୱଂ ଜିନୱଚନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସାସନେ ନ ସୀଲମେୱ ସାରୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗସାରେ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୟଥା ଦସ୍ସିତଂ ସୀଲଂ ସାରୋ ଏୱ ନ ହୋତି ସାରୱତୋ ମହତୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପପଟିକଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଇଧ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘କେୱଲଞ୍ହେତଂ ପତିଟ୍ଠାମତ୍ତକମେୱା’’ତି । ଝାନାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ତେସଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଅଥ ୱା ନ ସୀଲମେୱ ସାରୋତି କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାସନେ ‘‘ମଗ୍ଗସୀଲଂ, ଫଲସୀଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲମ୍ପି ସାରମେୱ, ତଥାପି ନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଏୱ ସାରୋ ଅଥ ଖୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋପି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ସାରୋ ଏୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁରିମୋ ଏୱ ସାରୋ, ତେନାହ ‘‘ଇତୋ ଉତ୍ତରୀ’’ତିଆଦି ।
ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୱଣ୍ଣନା
୪୫୪. କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଥେରୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦିକେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଅମ୍ବଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଲବୁଜଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଈଦିସୀ ଚୋଦନା ଇଧ ଅନୋକାସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥଞ୍ଚ ମାଣୱ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋଆରଭୀ’’ତି ଆହ, ତେନେତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୟୋପି ସମାଧିଉପକାରତଂ ଉପାଦାୟ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧପକ୍ଖିକାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ଦସ୍ସେତି ରୂପଜ୍ଝାନାନେୱ ଆଗତାନି, ନ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଦେସନାନନ୍ତରଂ ଅଭିଞ୍ଞାଦେସନାୟ ଅୱସରୋତି କତ୍ୱା । ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦିକା ହି ସପରିଭଣ୍ଡା ଛପି ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ଲୋକିୟା ଅଭିଞ୍ଞା ପନ ସିଜ୍ଝମାନା ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ଚିତ୍ତପରିଦମନେନ ୱିନା ନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଦେସିୟମାନାସୁ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନିପି ଦେସିତାନେୱ ହୋନ୍ତି ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ, ତେନାହ ‘‘ଆନେତ୍ୱା ପନ ଦୀପେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦେସିତାନେୱ କତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣକେହି ପକାସେତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ଅରୂପଜ୍ଝାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଞ୍ହି ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
୪୭୧-୪୮୦.ନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାମତ୍ତକେନେୱାତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲୋକିୟସ୍ସ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ନ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧପରିୟାୟୋ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରପରିୟାୟୋ । ତଥା ହେଟ୍ଠାପି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାହି ୱିନାୱ ଅରହତ୍ତେ ଅଧିଗତେ ନତ୍ଥେୱ ଉତ୍ତରିଂକରଣୀୟନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାପି ଆଗତା ଏୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୧୧. କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
କେୱଟ୍ଟଗହପତିପୁତ୍ତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୮୧.ପାୱାରିକମ୍ବୱନେତି ପାୱାରିକସେଟ୍ଠିନୋ ଅମ୍ବବହୁଲେ ଉପୱନେ । ତଂ କିର ସୋ ସେଟ୍ଠୀ ଭଗୱତୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନକୁଟିମଣ୍ଡପାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସମ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେସି, ପୁରିମୱୋହାରେନ ପନ ‘‘ପାୱାରିକମ୍ବୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପାୱାରିକମ୍ବୱନେ । କେୱଟ୍ଟୋତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ନାମଂ କେୱଟ୍ଟେହି ସଂରକ୍ଖିତତ୍ତା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତିକେ ସଂୱଡ୍ଢିତତ୍ତାତି କେଚି । ‘‘ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ତଦା ସୋ ଗହପତିଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ, ପିତୁ ପନସ୍ସ ଅଚିରକାଲଂକତତାୟ ପୁରିମସମଞ୍ଞାୟ ‘‘ଗହପତିପୁତ୍ତୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୋହରୀୟତି, ତେନାହ ‘‘ଗହପତି ମହାସାଲୋ’’ତି । ମହାୱିଭୱତାୟ ମହାସାରୋ, ଗହପତୀତି ଅତ୍ଥୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମହାସାଲୋ ସୁଖୁମାଲୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୯) ୱିୟ । ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକାୟ ସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ ସଦ୍ଧା ସମନ୍ନାଗତୋ ।
ସମିଦ୍ଧାତି ସମ୍ମଦେୱ ଇଦ୍ଧା, ଇଦ୍ଧିୟା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ, ଅନୁମାସଂ, ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ପସାଦାୟ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କରୋହୀ’’ତି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଣାପନଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ତସ୍ସ ଠପନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଠାନନ୍ତରେ ଠପେତୂ’’ତି । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂଧମ୍ମତୋତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅଧିଗମଧମ୍ମତୋ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ନିସ୍ସକ୍କଂ । ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଞ୍ହି ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତି । ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରୀତି ପକତିମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ଉପରି । ପଜ୍ଜଲିତପଦୀପୋତି ପଜ୍ଜଲନ୍ତୋ ପଦୀପୋ ।
୪୮୨.ନ ଧଂସେମୀତି ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ନ ଚାୱେମି, ତେନାହ ‘‘ସୀଲଭେଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିସ୍ସାସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଭଗୱତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସ୍ସତ୍ଥଭାୱଂ ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ।
ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟୱଣ୍ଣନା
୪୮୩-୪.ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦୋସଂ । ଗନ୍ଧାରୀତି ଚୂଳଗନ୍ଧାରୀ, ମହାଗନ୍ଧାରୀତି ଦ୍ୱେ ଗନ୍ଧାରୀୱିଜ୍ଜା । ତତ୍ଥ ଚୂଳଗନ୍ଧାରୀ ନାମ ତିୱସ୍ସତୋ ଓରଂ ମତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପପନ୍ନଟ୍ଠାନଜାନନୱିଜ୍ଜା । ମହାଗନ୍ଧାରୀ ତମ୍ପି ଜାନାତି ତତୋ ଉତ୍ତରିପି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣକପ୍ପଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇଦ୍ଧିୱିଧକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ତସ୍ସା କିର ୱିଜ୍ଜାୟ ସାଧକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତାଦିସେ ଦେସକାଲେ ମନ୍ତଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ବହୁଧାପି ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି, ହତ୍ଥିଆଦୀନିପି ଦସ୍ସେତି, ଦସ୍ସନୀୟୋପି ହୋତି, ଅଗ୍ଗିଥମ୍ଭମ୍ପି କରୋତି, ଜଲଥମ୍ଭମ୍ପି କରୋତି, ଆକାସେପି ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଂ ଇନ୍ଦଜାଲସଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଟୋତି ଦୁକ୍ଖିତୋ ବାଧିତୋ, ତେନାହ ‘‘ପୀଳିତୋ’’ତି ।
ଆଦେସନାପାଟିହାରିୟୱଣ୍ଣନା
୪୮୫. କାମଂ ‘‘ଚେତସିକ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୟେ ଚେତସି ନିୟୁତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ, ସାଧାରଣେ ପନ ଗହିତେ ଚିତ୍ତୱିସେସୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି, ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ଚ ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ଚେତସିକଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଟ୍ଠା ରାଗାଦୟୋ, ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି, ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ଦୋସାଦୟୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରା ପନ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ତୱ ମନୋତି ଇମିନା ଆକାରେନ ତୱ ମନୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ। କେନ ପକାରେନ ପୱତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସିତୋ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଏୱଂ ତୱ ମନୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ସୋମନସ୍ସିତତାଦିମତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ନ ପନ ୟେନ ୟେନ ସୋମନସ୍ସିତୋ ୱା ଦୋମନସ୍ସିତୋ ୱା, ତଂ ତଂ ଦସ୍ସନଂ । ଦୁତିୟନ୍ତି ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ପି ତେ ମନୋ’’ତି ଇଦଂ । ଇତିପୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ୱିୟ, ତେନାହ ‘‘ଇମଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତୟମାନ’’ନ୍ତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ପରସ୍ସ ଚିନ୍ତଂ ମନତି ଜାନାତି ଏତେନାତି ଚିନ୍ତାମଣି । ତସ୍ସା କିର ୱିଜ୍ଜାୟ ସାଧକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତାଦିସେ ଦେସକାଲେ ମନ୍ତଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିୱିସେସସଞ୍ଜାନନମୁଖେନ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଅନୁମିନନ୍ତୋ କଥେତୀତି କେଚି । ଅପରେ ‘‘ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅକ୍ଖରସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟୱଣ୍ଣନା
୪୮୬.ପୱତ୍ତେନ୍ତାତି ପୱତ୍ତନକା ହୁତ୍ୱା, ପୱତ୍ତନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ହି ପଦଂ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠାୟ ଅନୁସାସନିୟା ୱିଧିୱସେନ, ପଟିସେଧୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିଆକାରପରାମସନଂ, ସା ଚ ସମ୍ମାୱିତକ୍କାନଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି ତତ୍ଥ ଆନିସଂସସ୍ସ ଆଦୀନୱସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞମେୱ ନ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନତ୍ଥଞ୍ହି ଏୱ-କାରଗ୍ଗହଣଂ । ଇଧାପି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ପୟୋଜନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂଗହଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତଦଞ୍ଞରାଗସ୍ସ, ଦୋସାଦୀନଞ୍ଚ ପହାନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତପ୍ପହାନସ୍ସ ଚ ତଦଞ୍ଞରାଗାଦିଖେପନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠଲୋହିତୱିମୋଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଦୁଟ୍ଠମଂସଖେପନୂପାୟତା ୱିୟ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମନିୱତ୍ତନପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତସ୍ସାଧିଗମୂପାୟାନିସଂସଭୂତାନଂ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ । ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ଇଦ୍ଧିଦସ୍ସନେନ ପରସନ୍ତାନେ ପସାଦାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ହରଣତୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତତଂ ଧମ୍ମଦେସନାତି ସବ୍ବକାଲଂ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମଦେସନା ।
ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟେନାତି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ, ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦେସନାପାଟିହାରିୟେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଆଦେସନାପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀ’’ତି ଇମିନା ଅନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତତଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ଅନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ସାତିସୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଉପାରମ୍ଭାନି ପତିରୂପେନ ଉପାରମ୍ଭିତବ୍ବତୋ । ସଦୋସାନି ଦୋସସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନସ୍ସ ଅନୁପାୟଭାୱତୋ । ସଦୋସତ୍ତା ଏୱ ଅଦ୍ଧାନଂ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚିରକାଲଟ୍ଠାୟୀନି ନ ହୋନ୍ତି । ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିଟ୍ଠନତୋ ନ ନିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ଫଲେନ ହେତୁନୋ ଅନୁମାନଂ । ଅନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ହି ତାନି ଅନଦ୍ଧନିୟାନି । ଅନୁସାସନୀପାଟିହାରିୟଂ ଅନୁପାରମ୍ଭଂ ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପଭୱତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିନିସ୍ସୟତୋ ଚ । ତତୋ ଏୱ ନିଦ୍ଦୋସଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧାଦିଦୋସସମ୍ଭୱୋ । ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ଏୱ ଅଦ୍ଧାନଂ ତିଟ୍ଠତି ପରୱାଦୱାତେହି, କିଲେସୱାତେହି ଚ ଅନୁପହନ୍ତବ୍ବତୋ । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ, ତେନ ସଉପାରମ୍ଭାଦିଂ, ଅନୁପାରମ୍ଭାଦିଂ ଚାତି ଉଭୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାରୟ୍ହପାସଂସଭାୱାନଂ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି ।
ଭୂତନିରୋଧେସକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୮୭.ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୟସ୍ମା ମହାଭୂତପରିୟେସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପାଟିହାରିୟେସୁ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ କୁସଲୋପି ସମାନୋ ମହାଭୂତାନଂ ଅପରିସେସନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାୱବୁଜ୍ଝି, ତସ୍ମା ତାନି ନିୟ୍ୟାନାୱହତାଭାୱତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକାନୀତି ତେସଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତିୟଂ ପନ ତକ୍କରସ୍ସ ଏକନ୍ତତୋ ନିୟ୍ୟାନାୱହନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ଏୱମେତିସ୍ସା ଦେସନାୟ ମୁଖ୍ୟପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁସଙ୍ଗିକମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମହାଭୂତେ ପରିୟେସନ୍ତୋତି ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ମହାଭୂତେ ଗୱେସନ୍ତୋ, ତେସଂ ଅନୱସେସନିରୋଧଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚରିତ୍ୱାତି ଧମ୍ମତାୟ ଚୋଦିୟମାନୋ ୱିଚରିତ୍ୱା । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଂ କିରେତଂ, ୟଦିଦଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଥା ୱିଚରଣଂ, ୟଥା ଅଭିଜାତିୟଂ ମହାପଥୱିକମ୍ପାଦି । ମହନ୍ତଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥନ୍ତି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହନ୍ତଭାୱସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତାୟ ଦୀପନତ୍ଥଂ । ଇଦଞ୍ଚ କାରଣନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ଈଦିସୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଦାନୁଭାୱପ୍ପକାସନୋ ହୋତୀତି ଇଦମ୍ପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ।
କତ୍ଥାତି ନିମିତ୍ତେ ଭୁମ୍ମଂ, ତସ୍ମା କତ୍ଥାତି କିସ୍ମିଂ ଠାନେ କାରଣଭୂତେ । କିଂ ଆଗମ୍ମାତି କିଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା, ତେନାହ ‘‘କିଂ ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ତେତି ମହାଭୂତା । ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନାତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ । ସବ୍ବାକାରେନାତି ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦିସମୁଟ୍ଠାନକଲାପଚୁଣ୍ଣନାନତ୍ତେକତ୍ତୱିନିବ୍ଭୋଗାୱିନିବ୍ଭୋଗ- ସଭାଗୱିସଭାଗଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରସଙ୍ଗହପଚ୍ଚୟସମନ୍ନାହାରପଚ୍ଚୟୱିଭାଗାକାରତୋ, ସସମ୍ଭାରସଙ୍ଖେପସସମ୍ଭାରୱିଭତ୍ତିସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖେପସଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିଆକାରତୋ ଚାତି ସବ୍ବେନ ଆକାରେନ ।
୪୮୮. ଦିବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ହୁତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, କୀଳନ୍ତି, ଜୋତନ୍ତି ଚାତି ଦେୱୋ, ଦେୱଲୋକୋ । ତଂ ୟନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଦେୱୟାନିୟୋ । ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୱସୱତ୍ତନଂ ନାମ ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଗମନଂ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଏତେସଂ ଇସ୍ସରାତି ଚାତୁମହାରାଜିକା ୟା ଦେୱତା ମଗ୍ଗଫଲଲାଭିନୋ ତା ତମତ୍ଥଂ ଏକଦେସେନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ପନାୟଂ ପଞ୍ହୋତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନ ଜାନାମା’’ତି ଆହଂସୁ, ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ’’ତିଆଦି । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ ନାମେତ୍ଥ ନିପ୍ପୀଳନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରାତି ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ପଞ୍ଞାପଟିଭାନାଦିଗୁଣେହି ଚ ଅମ୍ହେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପରେସଂ କାମନୀୟତରା । ପଣୀତତରାତି ଉଳାରତରା, ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତମତରା’’ତି ।
୪୯୧-୩.ଦେୱୟାନିୟସଦିସୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ଦେୱୟାନିୟମଗ୍ଗୋତି ୱା …ପେ॰… ସବ୍ବମେତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସେୱ ନାମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତରୁଳ୍ହିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୯୪.ଆଗମନପୁବ୍ବଭାଗେ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଆଗମନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିମିତ୍ତଂ । ପାତୁରହୋସୀତି ଆୱି ଭୱି । ପାକଟୋ ଅହୋସୀତି ପକାସୋ ଅହୋସି ।
୪୯୭.ପଦେସେନାତି ଏକଦେସେନ, ଉପାଦିନ୍ନକୱସେନ, ସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପାଦିନ୍ନକେପୀତି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେପି । ନିପ୍ପଦେସତୋ ଅନୱସେସତୋ । ପୁଚ୍ଛାମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ । ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ତେନ କତପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଚ୍ଛିତାକାରେ ଦୋସଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତୋ, ନ ଚ ତଥାଗତା ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା କତପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ଅତ୍ଥସଭାଗତାୟ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛକା ତଦତ୍ଥଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝନ୍ତା ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୟ ସିକ୍ଖାପନଂ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ, ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛଂ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
୪୯୮.ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା, ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦିନ୍ନଂ ୟେୱାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧମେୱ । ୟସ୍ମା ଏକଦିସାଭିମୁଖଂ ସନ୍ତାନୱସେନ ସଣ୍ଠିତେ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧେ ଦୀଘସମଞ୍ଞା ତଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ଅପ୍ପକେ ରସ୍ସସମଞ୍ଞା ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ୱିସେସତୋ ରୂପଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଦୀଘଞ୍ଚ ରସ୍ସଞ୍ଚାତି ସଣ୍ଠାନୱସେନ ଉପାଦାରୂପଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅପ୍ପପରିମାଣେ ରୂପସଙ୍ଘାତେ ଅଣୁସମଞ୍ଞା, ତଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ମହତି ଥୂଲସମଞ୍ଞା । ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ୱିସେସତୋ ରୂପଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ଗୟ୍ହତି, ତେନାହ ‘‘ଇମିନାପୀ’’ତିଆଦି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ସଣ୍ଠାନୱସେନ ଉପାଦାରୂପଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱଣ୍ଣମତ୍ତମେୱ କଥିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଚିନତୀତି ୱଦନ୍ତି । ସୁଭନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ, ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସୁଭନ୍ତି ଅସୁନ୍ଦରଂ, ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ପନେୱଂ କଥିତ’’ନ୍ତି । ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ, ଅଣୁଂ ଥୂଲଂ, ସୁଭାସୁଭନ୍ତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଉପାଦାରୂପସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ଭୂତରୂପାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ନାମନ୍ତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କଂ ତଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ, ନାମକରଣତୋ ଚ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହେଟ୍ଠା ‘‘ଦୀଘଂ ରସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ଇଧ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୀଘାଦିଭେଦଂ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି । ଦୀଘାଦୀତି ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆପାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ୱା ଦୀଘାଦିସମଞ୍ଞା ନ ରୂପାୟତନୱତ୍ଥୁକାୱ, ଅଥ ଖୋ ଭୂତରୂପୱତ୍ଥୁକାପି । ତଥା ହି ସଣ୍ଠାନଂ ଫୁସନମୁଖେନପି ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ଦୀଘରସ୍ସାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଭୂତରୂପମ୍ପି ଗୟ୍ହତେୱାତି ‘‘ଦୀଘାଦିଭେଦଂ ରୂପ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ଆଗମ୍ମାତି କିଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା କିସ୍ସ ଅଧିଗମହେତୁ । ‘‘ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଖଣନିରୋଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅସେସମେତଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ।
୪୯୯.ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାତବ୍ବଂ, ଞାଣୁତ୍ତମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ନିଦିସ୍ସତୀତି ନିଦସ୍ସନଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ନ ନିଦସ୍ସନଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ, ଅଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ନିଦସ୍ସନଂ ୱା ଉପମା, ତଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅନିଦସ୍ସନଂ । ନ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିଚ୍ଚସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତପଣୀତସଭାୱସ୍ସ ସଦିସଂ ନିଦସ୍ସନଂ କୁତୋଚି ଲବ୍ଭତୀତି । ୟଂ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେତି ତଂ ସଙ୍ଖତଂ ଉଦୟୱୟନ୍ତେହି ସଅନ୍ତଂ, ଅସଙ୍ଖତସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିଚ୍ଚସ୍ସ ତେ ଉଭୋପି ଅନ୍ତା ନ ସନ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ନୱଭାୱାପଗମସଙ୍ଖାତୋ ଜରନ୍ତୋପି ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପାଦନ୍ତୋ…ପେ॰… ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ତିତ୍ଥସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ପପନ୍ତି ପାନତିତ୍ଥଂ । ଭ-କାରୋ କତୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ୱିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ୱା ସବ୍ବତୋପଭଂ, କେନଚି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ ସମନ୍ତତୋ ପଭସ୍ସରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ୟେନ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗତଂ, ତଂ ସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନଂୟେୱ ଇଧ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକଧମ୍ମଜାତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନା’’ତି ୟଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉଦ୍ଧରତି ୱିଭତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ଏତଂ ନାମରୂପଂ ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଅନୁପ୍ପାଦୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା, ତେନାହ ‘‘ୱିଜ୍ଝାତଦୀପସିଖା ୱିୟ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ୟାତୀ’’ତି । ‘‘ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ହି ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦିନାପି ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନମୁଖେନ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନମେୱ ୱଦତି ନାମରୂପସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ଉପରୁଜ୍ଝନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତେନାହ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦୱସେନ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନାତି କତ୍ତରି, କରଣେ ୱା କରଣୱଚନଂ । ନିରୋଧେନାତି ପନ ହେତୁମ୍ହି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୧୨. ଲୋହିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଲୋହିଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୫୦୧.ସାଲୱତିକାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ନାମଂ । ଗାମଣିକାଭାୱେନାତି କେଚି । ଲୋହିତୋ ନାମ ତସ୍ସ କୁଲେ ପୁବ୍ବପୁରିସୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଲୋହିଚ୍ଚୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗୋତ୍ତତୋ ଆଗତଂ ନାମଂ ।
୫୦୨. ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ପନ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାନଂ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି । ନ ହି ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଗାହୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ ଅତ୍ଥି । ‘‘ଭାସତି ୟେୱା’’ତି ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ଲୋକେ ପାକଟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପରୋତି ୟଥା ଅନୁସାସକତୋ ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ ପରୋ, ଏୱଂ ଅନୁସାସିତବ୍ବତୋପି ଅନୁସାସକୋ ପରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରୋ ପରସ୍ସାତି ପରୋ ୟୋ’’ତିଆଦି । କିଂ-ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଚେତ୍ଥ ‘‘କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନାଗତକାଲୱଚନଂ, ଅନାଗତେପି ୱା ତେନ ତସ୍ସ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମଂ ନିକ୍କିଲେସଧମ୍ମଂ ୱିମୋକ୍ଖଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ତେହି ଅତ୍ତାନଂ ପରିୱାରାପେତ୍ୱା ୱିଚରଣଂ କିଂ ଅତ୍ଥିୟଂ ଆସୟବୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ଅନୁରୋଧେନ ୱିନା ତଂ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ମା ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ୱିହାତବ୍ବନ୍ତି ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ପାପକଂ ଲୋଭଧମ୍ମଂ ୱଦାମୀ’’ତି ।
୫୦୮.କଥାଫାସୁକତ୍ଥନ୍ତି କଥାସୁଖତ୍ଥଂ, ସୁଖେନ କଥଂ କଥେତୁଞ୍ଚେୱ ସୋତୁଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସିୟାତି ଏତ୍ଥ ପୀତିୱସେନ ଆମେଡିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଗଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ଭଗୱା ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱିସେସତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ କିରେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦି ।
ଲୋହିଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୫୦୯.ସମୁଦୟସଞ୍ଜାତୀତି ଆୟୁପ୍ପାଦୋ । ଅନୁପୁବ୍ବୋ କମ୍ପୀ-ସଦ୍ଦୋ ଆକଙ୍ଖନତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ‘‘ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାତିସୟେନ ୱା ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପକୋ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନକୋ ହିତାନୁକମ୍ପୀ । ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆସେୱନଲାଭେନ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି ବଲୱତୀ ହୋତି, ଅୱଗ୍ଗହାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘‘ନିୟତା ହୋତୀ’’ତି । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ।
୫୧୦-୧୧.ଦୁତିୟଂ ଉପପତ୍ତିନ୍ତି ‘‘ନନୁ ରାଜା ପସେନଦୀ କୋସଲୋ’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟଂ ଉପପତ୍ତିଂ ସାଧନୟୁତ୍ତିଂ । କାରଣଞ୍ହି ଭଗୱା ଉପମାମୁଖେନ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ଚିମେତି ୟେ ଚ ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତା ଦିବ୍ବା ଗବ୍ଭା ପରିପାଚେନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅସକ୍କୁଣନ୍ତା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଞାଣପରିପାକସ୍ସ ୱା ଅଭାୱେନ । ୟେ ପନ ‘‘ପରିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ଦିବ୍ବେ ଗବ୍ଭେ’’ତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ଥୋ ଚ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅହିତାନୁକମ୍ପିତା ଚ ତଂସମଙ୍ଗିସତ୍ତୱସେନ । ଦିୱି ଭୱାତି ଦିବ୍ବା । ଗବ୍ଭେନ୍ତି ପରିପଚ୍ଚନୱସେନ ସନ୍ତାନଂ ପବନ୍ଧେନ୍ତୀତି ଗବ୍ଭା । ‘‘ଛନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନୱଚନମେତଂ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସାପି ହି ଦିବ୍ବଗବ୍ଭଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱ ଦିବ୍ବୱିହାରହେତୁକତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଭାୱନଂ ଭାୱୟମାନା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାରୁଚି ସୁଖସମପ୍ପିତାତି ଭୱା, ୱିମାନାନି । ଦେୱଭାୱାୱହତ୍ତା ଦିବ୍ବା । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗବ୍ଭା । ଦାନାଦୟୋ ଦେୱଲୋକସଂୱତ୍ତନିୟପୁଞ୍ଞୱିସେସା ।ଦିବ୍ବା ଭୱାତି ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନା ଉପପତ୍ତିଭୱା । ତଦାୱହୋ ହି କମ୍ମଭୱୋ ପୁବ୍ବେ ଗହିତୋ ।
ତୟୋଚୋଦନାରହୱଣ୍ଣନା
୫୧୩.ଅନିୟମିତେନେୱାତି ଅନିୟମେନେୱ ‘‘ତ୍ୱଂ ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକୋ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଦେସିକେନେୱ। ମାନନ୍ତି ‘‘ଅହମେତଂ ଜାନାମି, ଅହମେତଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତମାନଂ । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱିଧମେତ୍ୱା, ଜହାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟୋ ସତ୍ଥାରେତି ଅସମ୍ପାଦିତଅତ୍ତହିତୋ ଅନୋୱାଦକରସାୱକୋ, ଅସମ୍ପାଦିତଅତ୍ତହିତୋ ଓୱାଦକରସାୱକୋ, ସମ୍ପାଦିତଅତ୍ତହିତୋ ଅନୋୱାଦକରସାୱକୋତି ଇମେ ତୟୋ ସତ୍ଥାରେ । ଚତୁତ୍ଥୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନ ଚୋଦନାରହୋ ହୋତୀତି ‘‘ତେନ ପୁଚ୍ଛିତେ ଏୱ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୋଦନାରହେ ତୟୋ ସତ୍ଥାରେ ପଠମଂ ଦସ୍ସେସି, ପଚ୍ଛା ଚତୁତ୍ଥଂସତ୍ଥାରଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥୋ ସତ୍ଥା ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ, ତଥାପି ସୋ ୟେସଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ‘‘ଧମ୍ମମୟୋ କାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେସଂ ସମୁଦାୟଭୂତୋପି ତେ ଗୁଣାୱୟୱେ ସତ୍ଥୁଟ୍ଠାନିୟେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଲୋହିଚ୍ଚ, ସତ୍ଥା’’ତି ଅଭାସି ।
ଅଞ୍ଞାତି ୟ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮, ୩୭, ୫୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୪; ୨.୩୪୧; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ୧୦.୧୧; ମହାୱ॰ ୧୧; ଧ॰ ପ॰ ୩୫୩; କଥା॰ ୪୦୫) ୱିୟ । ଅଞ୍ଞାୟାତି ଚ ତଦତ୍ଥିୟେ ସମ୍ପଦାନୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଜାନନତ୍ଥାୟା’’ତି । ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଏକଦେସେନସ୍ସ ସାସନଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ସାସନଂ ଅକତ୍ୱା’’ତି । ଉକ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟଥିଚ୍ଛିତଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକ୍କମନ୍ତିୟାତି ଅନଭିରତିୟା ଅଗାରୱେନ ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା, ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଛନ୍ତିୟା’’ତିଆଦି । ଏକାୟାତି ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା । ଏକୋ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଏକୋ ପୁରିସୋ ତାୟ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତିୟା ସମ୍ପୟୋଗଂ କାମେୟ୍ୟ । ଓସକ୍କନାଦିମୁଖେନ ଇତ୍ଥିପୁରିସସମ୍ବନ୍ଧନିଦସ୍ସନଂ ଗେହସିତଅପେକ୍ଖାୱସେନ ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସାୱକେସୁ ପଟିପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅତିୱିୟ ୱିରତ୍ତଭାୱତୋ ଦଟ୍ଠୁମ୍ପି ଅନିଚ୍ଛମାନଂ । ଲୋଭେନାତି ପରିୱାରୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଲାଭସକ୍କାରଲୋଭେନ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପାଦେହୀତି ତସ୍ମିଂ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେହି । ଉଜୁଂ କରୋହି କାୟୱଙ୍କାଦିୱିଗମେନ ।
୫୧୫.ଏୱଂ ଚୋଦନଂ ଅରହତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାୱକେସୁ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କଭାୱାପାଦନେ ନିୟୋଜନୱସେନ ଚୋଦନଂ ଅରହତି, ନ ପଠମୋ ୱିୟ ‘‘ଏୱରୂପୋ ତୱ ଲୋଭଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା, ନ ଚ ଦୁତିୟୋ ୱିୟ ‘‘ଅତ୍ତାନମେୱ ତାୱ ତତ୍ଥ ସମ୍ପାଦେହୀ’’ତିଆଦିନା । କସ୍ମା ? ସମ୍ପାଦିତଅତ୍ତହିତତାୟ ତତିୟସ୍ସ ।
ନଚୋଦନାରହସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୫୧୬. ‘‘ନ ଚୋଦନାରହୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚୋଦନାରହତା ନାମ ସତ୍ଥୁୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱା ସାୱକୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱା ଉଭୟୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱା, ତୟିଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ଥରି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ଚୋଦନାରହୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୧୭.ମୟାଗହିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟାତି ସବ୍ବସୋ ଅନୱଜ୍ଜେ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନେ ପରେସଂ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦେସ୍ସେନ୍ତେ ସତ୍ଥରି ଅଭୂତଦୋସାରୋପନୱସେନ ମିଚ୍ଛାଗହିତାୟ ନିରୟଗାମିନିୟା ପାପଦିଟ୍ଠିୟା। ନରକପପାତନ୍ତି ନରକସଙ୍ଖାତଂ ମହାପପାତଂ । ପପତନ୍ତି ତତ୍ଥାତି ହି ପପାତୋ । ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଥଲେତି ସଗ୍ଗଗାମିମଗ୍ଗଭୂତେ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମଥଲେ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଲୋହିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୧୩. ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୧୮.ଉତ୍ତରେନାତି ଏତ୍ଥ ଏନ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସାୱାଚୀସଦ୍ଦତୋ ପଞ୍ଚମୀଅନ୍ତତୋ ଅଦୂରତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ମା ଉତ୍ତରେନ-ସଦ୍ଦେନ ଅଦୂରତ୍ଥଜୋତନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦୂରେ ଉତ୍ତରପସ୍ସେ’’ତି ଆହ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଏନ-ସଦ୍ଦୟୋଗେ ଅୱଧିୱାଚିନି ପଦେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ପନ ସାମିୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଇଧ ସାମିୱଚନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୧୯.କୁଲଚାରିତ୍ତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମନ୍ତଜ୍ଝେନାଭିରୂପତାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମନ୍ତସଜ୍ଝାୟକରଣତ୍ଥନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣମନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟକରଣତ୍ଥଂ, ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ବହୂନଂ ପୱେସନଂ ନିୱାରେତ୍ୱା’’ତି ।
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨୦.‘‘ଜଙ୍ଘଚାର’’ନ୍ତି ଚଙ୍କମତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚରଣମାହ । ସୋ ହି ଜଙ୍ଘାସୁ କିଲମଥୱିନୋଦନତ୍ଥୋ ଚାରୋତି ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଚଙ୍କମନ୍ତାନଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ତେନାତି ଉଭୋସୁପି ଅନୁଚଙ୍କମନାନୁୱିଚାରଣାନଂ ଲବ୍ଭନତୋ । ସହାୟା ହି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ ସଭାଗୱୁତ୍ତିକା । ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଉଜୁକଂ ମଗ୍ଗତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ମଗ୍ଗୋ, ଉଜୁମଗ୍ଗୋ । ତଦଞ୍ଞୋ ଅମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ଚ ଅମଗ୍ଗେ ଚ । ପଟିପଦନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ।
ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନୀୟୋ, ସୋ ଏୱ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନିୟ୍ୟାୟନ୍ତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ନିୟ୍ୟାତପୁଗ୍ଗଲୱସେନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନିୟ୍ୟାୟନ୍ତୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜନୱସେନ ନିୟ୍ୟାୟନ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କରୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେତି । ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋୟେୱ ହି ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ । ସହ ବ୍ୟେତି ୱତ୍ତତୀତି ସହବ୍ୟୋ, ସହୱତ୍ତନକୋ। ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟତାତି ଆହ ‘‘ସହଭାୱାୟା’’ତିଆଦି । ସହଭାୱୋତି ଚ ସଲୋକତା, ସମୀପତା ୱା ୱେଦିତବ୍ବା, ତେନାହ ‘‘ଏକଟ୍ଠାନେ ପାତୁଭାୱାୟା’’ତି । ସକମେୱ ଆଚରିୟୱାଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟେନ ପୋକ୍ଖରସାତିନା କଥିତମେୱ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ଥୋମେତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଅୟମେୱ ଉଜୁମଗ୍ଗୋ ଅୟମଞ୍ଜସାୟନୋ’’ତି ପସଂସିତ୍ୱା ଉକ୍କଂସିତ୍ୱା । ଭାରଦ୍ୱାଜୋପିସକମେୱାତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋପି ମାଣୱୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟେନ ତାରୁକ୍ଖେନ କଥିତମେୱ ଆଚରିୟୱାଦଂ ଥୋମେତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିଚରତୀତି ୟୋଜନା । ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତେନ ୟଥା ତଥା ୱା ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ।
୫୨୧-୨.ଅନିୟ୍ୟାନିକା ୱାତି ଅପ୍ପାଟିହାରିୟାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୱିପରୀତତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରରହିତା ଏୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱିରୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣଂ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସ୍ୱେୱ ୱିୱଦନୱସେନ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିୱାଦୋତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ୱିଗ୍ଗହୋ ଅପରଭାଗେ ୱିୱାଦୋ’’ତି । ଦୁୱିଧୋପି ଏସୋ ୱିଗ୍ଗହୋ, ୱିୱାଦୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋପି ୱିରୋଧୋ । ନାନାଆଚରିୟାନଂ ୱାଦତୋତି ନାନାରୁଚିକାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ୱାଦଭାୱତୋ । ନାନାୱାଦୋ ନାନାୱିଧୋ ୱାଦୋତି କତ୍ୱା ।
୫୨୩.ଏକସ୍ସାପୀତି ତୁମ୍ହେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକସ୍ସାପି । ଏକସ୍ମିନ୍ତି ସକୱାଦପରୱାଦେସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି । ସଂସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ନୁ ଖୋ, ନ ମଗ୍ଗୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ସଂସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । ଅଞ୍ଜସାୟନଭାୱେ ପନ ସଂସୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଏସ କିରା’’ତିଆଦି । ଭଗୱା ପନ ୟଦି ସବ୍ବତ୍ଥ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞିନୋ, ଏୱଂ ସତି ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱୋ ୱିଗ୍ଗହୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି।
୫୨୪. ‘‘ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଉଜୁକଂ ମଗ୍ଗତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ମଗ୍ଗୋ, ଉଜୁମଗ୍ଗୋ । ତଦଞ୍ଞୋ ଅମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେ ତେତି ସବ୍ବେପି ତେ ନାନାଆଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତମଗ୍ଗା ।
ୟେ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଦ୍ଧରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା । ଅଦ୍ଧରୋ ନାମ ୟଞ୍ଞୱିସେସୋ, ତଦୁପୟୋଗିଭାୱତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧରିୟା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୟଜୂନି, ତାନି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅଦ୍ଧରିୟା, ୟଜୁବ୍ବେଦିନୋ । ୟେ ଚ ତିତ୍ତିରିଇସିନା କତେ ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ତେ ତିତ୍ତିରିୟା, ୟଜୁବ୍ବେଦିନୋ ଏୱ । ୟଜୁବ୍ବେଦସାଖା ହେସା, ୟଦିଦଂ ତିତ୍ତିରଂ । ଛନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସେସତୋ ସାମୱେଦୋ, ତଂ ସରେନ କାୟନ୍ତୀତି ଛନ୍ଦୋକା, ସାମୱେଦିନୋ । ‘‘ଛନ୍ଦୋଗା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ବହୱୋ ଇରୟୋ ଏତ୍ଥାତି ବୱ୍ହାରି, ଇରୁବ୍ବେଦୋ । ତଂ ଅଧୀୟନ୍ତୀତି ବୱ୍ହାରିଜ୍ଝା ।
‘‘ବହୂନୀ’’ତି ଏତ୍ଥାୟଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନା – ୟଥା ତେ ନାନାମଗ୍ଗା ଏକଂସତୋ ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ୱା ନିଗମସ୍ସ ୱା ପୱେସାୟ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ପଞ୍ଞାପିୟମାନାପି ନାନାମଗ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗମନାୟ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସହବ୍ୟତାୟ ଏକଂସେନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ।
୫୨୭-୫୨୯.ୱ-କାରୋ ଆଗମସନ୍ଧିମତ୍ତନ୍ତି ଅନତ୍ଥକୋ ୱ-କାରୋ, ତେନ ୱଣ୍ଣାଗମେନ ପଦନ୍ତରସନ୍ଧିମତ୍ତଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ଧପୱେଣୀତି ଅନ୍ଧପନ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଞାସସଟ୍ଠି ଅନ୍ଧା’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସା ଅନ୍ଧପୱେଣିୟା ମହତୋ ଗଚ୍ଛଗୁମ୍ବସ୍ସ ଅନୁପରିଗମନୟୋଗ୍ୟତାଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ହି ତେ ‘‘ସୁଚିରଂ ୱେଲଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି । ନାମକଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ନାମମତ୍ତଂୟେୱ, ତଂ ପନ ଭାସିତଂ ତେହି ସାରସଞ୍ଞିତମ୍ପି ନାମମତ୍ତତାୟ ଅସାରଭାୱତୋ ନିହୀନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଲାମକଂୟେୱା’’ତି ।
୫୩୦.ୟତୋତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ଚ ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଂ କାଲେ’’ତି । ଆୟାଚନ୍ତୀତି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଉଗ୍ଗମନଂ ଲୋକସ୍ସ ବହୁକାରଭାୱତୋ ତଥା ଥୋମନାତି । ଅୟଂ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଆୟାଚନାୟ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ଲୋକେ ଓଭାସଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ।
୫୩୨.ଇଧ ପନ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସହବ୍ୟତାୟ ମଗ୍ଗଦେସନେ ତେୱିଜ୍ଜାନଂ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ୟେ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାନମ୍ପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ସହବ୍ୟତାୟ ମଗ୍ଗଂ ଦେସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟତ୍ଥା’’ତି ‘‘ଇଧ ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚାମସତି ।
ଅଚିରୱତୀନଦୀଉପମାକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୨.ସମଭରିତାତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣା । ତତୋ ଏୱ କାକପେୟ୍ୟା । ପାରାତି ପରତୀରଂ । ଅପାରନ୍ତି ଓରିମତୀରଂ । ଏହୀତି ଆଗଚ୍ଛ ।
୫୪୪.ପଞ୍ଚସୀଲ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା ୟମନିୟମାଦିବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋ । ତବ୍ବିପରୀତାତି ପଞ୍ଚସୀଲାଦିୱିପରୀତା ପଞ୍ଚ ୱେରାଦୟୋ । ‘‘ପୁନପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅପରମ୍ପୀ’’ତି ୱଚନଂ ଇତରାୟପି ନଦି ଉପମାୟ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ।
୫୪୬.କାମୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି କାମନୀୟଭାୱେନ । ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନାତି ତେନେୱ କାମେତବ୍ବଭାୱେନ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆବନ୍ଧନଭାୱେନ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ଗୁଣ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରେସୁପି ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ, ତେସଂ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପାରିସେସଞାୟେନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେୟେୱ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ଏସେୱାତି ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ ଏୱ । ନ ହି ରୂପାଦୀନଂ କାମେତବ୍ବଭାୱେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଟଲଟ୍ଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି ତଥା କାମେତବ୍ବତାୟ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ରାସଟ୍ଠଆନିସଂସଟ୍ଠେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ତଥାପି କାମେତବ୍ବତାୟ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ପାରିସେସତୋ ପନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ ଗହିତୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ନେସଂ କାମେତବ୍ବତା, ତଦଗ୍ଗେନ ବନ୍ଧନଭାୱୋ ଚାତି ।
କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠୋପି ତେସୁ ୟୁଜ୍ଜତେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିକୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ନେସଂ କାମେତବ୍ବତୋ । କୋଟ୍ଠାସେ ଚ ଗୁଣ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଦିଗୁଣଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ, ସମ୍ପଦାଟ୍ଠୋପି –
‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।
ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬) ।
ଆଦୀସୁ ସୋପି ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅନୁଦ୍ଧଟୋ ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଜାନିତବ୍ବା, ତେନ ପନ ୱିଜାନନଂ ଦସ୍ସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପସ୍ସିତବ୍ବା’’ତି । ‘‘ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ସୋତବ୍ବା’’ତି ଏୱମାଦି ଏତେନୁପାୟେନାତି ଅତିଦିସତି । ଗୱେସିତମ୍ପି ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ହୋନ୍ତୁ ମା ୱା’’ତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତାତି ସୁଖାରମ୍ମଣଭୂତା । କାମନୀୟାତି କାମେତବ୍ବା । ଇଟ୍ଠଭାୱେନ ମନଂ ଅପ୍ପାୟନ୍ତୀତି ମନାପା । ପିୟଜାତିକାତି ପିୟସଭାୱା ।
ଗେଧେନାତି ଲୋଭେନ ଅଭିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ମୁଚ୍ଛାକାରନ୍ତି ମୋହନାକାରଂ । ଅଧିଓସନ୍ନାତି ଅଧିଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ଅୱସନ୍ନା, ତେନାହ ‘‘ଓଗାଳ୍ହା’’ତି । ପରିନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତାତି ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନୱସେନ ପରିନିଟ୍ଠାନଂ ଉପଗତା । ଆଦୀନୱନ୍ତି କାମପରିଭୋଗେ ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଦୋସଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା । ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦିସମ୍ଭୋଗନିମିତ୍ତସଂକିଲେସତୋ ନିସ୍ସରନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ, ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେସଂ ପରିଭୋଗପଞ୍ଞା । ତଦଭାୱତୋ ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦମେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ ।
୫୪୮-୯.ଆୱରନ୍ତୀତି କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଆଦିତୋୱ ନିୱାରେନ୍ତି । ନିୱାରେନ୍ତୀତି ନିରୱସେସତୋ ୱାରୟନ୍ତି । ଓନନ୍ଧନ୍ତୀତି ଓଗାହନ୍ତା ୱିୟ ଛାଦେନ୍ତି । ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତୀତି ସବ୍ବସୋ ଛାଦେନ୍ତି । ଆୱରଣାଦୀନଂ ୱସେନାତି ଆୱରଣାଦିଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ । ତେ ହି ଆସେୱନବଲୱତାୟ ପୁରିମପୁରିମେହି ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମା ଦଳ୍ହତରତମାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତା ୱୁତ୍ତା ।
ସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୦. ଇତ୍ଥିପରିଗ୍ଗହେ ସତି ପୁରିସସ୍ସ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଗ୍ଗହୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସପରିଗ୍ଗହୋତି ଇତ୍ଥିପରିଗ୍ଗହେନ ସପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି । ‘‘ଇତ୍ଥିପରିଗ୍ଗହେନ ଅପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଚ ଇଦଂ ତେୱିଜ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଦିସ୍ସମାନପରିଗ୍ଗହାନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲତମପରିଗ୍ଗହାଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂଭୂତାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କା ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଂସନ୍ଦନା, ବ୍ରହ୍ମା ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅପରିଗ୍ଗହୋତି । ୱେରଚିତ୍ତେନ ଅୱେରୋ, କୁତୋ ଏତସ୍ସ ୱେରପ୍ପୟୋଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗେଲଞ୍ଞସଞ୍ଞିତେନ, ତେନସ୍ସ ସବ୍ବରୂପକାୟଗେଲଞ୍ଞଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଝେନାତି ଦୁକ୍ଖେନ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଦେକଟ୍ଠା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିହେତୁଭୂତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସତି ନ କଦାଚି ଚିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତତି, ପହୀନାୟ ପନ ସିୟା ୱସୱତ୍ତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ଚିତ୍ତଗତିକାତି ଚିତ୍ତୱସିକା, ତେନାହ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ନ ତାଦିସୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱିୟ ଚିତ୍ତୱସିକୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ୱସୀଭୂତଜ୍ଝାନାଭିଞ୍ଞତାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ ।
୫୫୨.ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗେତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିମଗ୍ଗେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବେ, ପଞ୍ଞପେତବ୍ବେ ୱା, ତଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅମଗ୍ଗମେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜନେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା, ପଟିଜାନିତ୍ୱା ୱା । ପଙ୍କଂ ଓତିଣ୍ଣା ୱିୟାତି ମତ୍ଥକେ ଏକଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ଉପଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ସୁକ୍ଖତାୟ ‘‘ସମତଲ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅନେକପୋରିସଂ ମହାପଙ୍କଂ ଓତିଣ୍ଣା ୱିୟ । ଅନୁପ୍ପୱିସନ୍ତୀତି ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ ଓଗାହୟନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ସଂସୀଦିତ୍ୱା ୱିସାଦଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ସମତଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସଂସୀଦିତ୍ୱାତି ନିମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା । ସୁକ୍ଖତରଣଂ ମଞ୍ଞେ ତରନ୍ତୀତି ସୁକ୍ଖନଦିତରଣଂ ତରନ୍ତି ମଞ୍ଞେ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତେୱିଜ୍ଜା ଅମଗ୍ଗମେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସଂସୀଦନ୍ତି, ତସ୍ମା । ୟଥାତେତି ୟଥା ତେ ‘‘ସମତଲ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ପଙ୍କଂ ଓତିଣ୍ଣା । ଇଧେୱ ଚାତି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୁଖଂ ୱା ସାତଂ ୱା ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଝାନସୁଖଂ ୱା ୱିପସ୍ସନାସାତଂ ୱା ନ ଲଭନ୍ତି, କୁତୋ ମଗ୍ଗସୁଖଂ ୱା ନିବ୍ବାନସାତଂ ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମଗ୍ଗଦୀପକନ୍ତି ମଗ୍ଗଦୀପକାଭିମତଂ । ‘‘ଇରିଣ’’ନ୍ତି ଅରଞ୍ଞାନିୟା ଇଦଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଗାମକଂ ମହାରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି। ମିଗରୁରୁଆଦୀନମ୍ପି ଅନୁପଭୋଗରୁକ୍ଖେହି । ପରିୱତ୍ତିତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ମହାକଣ୍ଟକତାୟ । ଞାତୀନଂ ବ୍ୟସନଂ ୱିନାସୋ ଞାତିବ୍ୟସନଂ । ଏୱଂ ଭୋଗସୀଲବ୍ୟସନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ରୋଗୋ ଏୱ ବ୍ୟସତି ୱିବାଧତୀତି ରୋଗବ୍ୟସନଂ । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୫୫୪.ଜାତସଂୱଡ୍ଢୋତି ଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ସଂୱଡ୍ଢିତୋ । ନ ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖା ହୋନ୍ତି ପରିଚୟାଭାୱତୋ । ଚିରନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଚିରକାଲୋ । ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ମନ୍ଦତ୍ତଂ ସଣିକୱୁତ୍ତି, ତଂ ପନ ସଂସୟୱସେନ ଚିରାୟନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କଙ୍ଖାୱସେନ ଚିରାୟିତତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାୟିତତ୍ତନ୍ତି ସାରଜ୍ଜିତତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାୟିତତ୍ତଂ ନାମ ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଥଦ୍ଧଭାୱଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୫୫.ଉ-ଇତି ଉପସଗ୍ଗୟୋଗେ ଲୁମ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ‘‘ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୂ’’ତି ପଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧରତୂତି ଅତ୍ଥମାହ । ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ହି ଧାତୁ-ସଦ୍ଦା ଅତ୍ଥୱିସେସୱୁତ୍ତିନୋ ହୋନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଉଦ୍ଧରତୂ’’ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗଦେସନାୱଣ୍ଣନା
୫୫୬. ୟସ୍ସ ଅତିସୟେନ ବଲଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ‘‘ବଲୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ସଙ୍ଖଂ ଧମୟତୀତି ସଙ୍ଖଧମକୋ, ତଂ ଧମୟିତ୍ୱା ତତୋ ସଦ୍ଦପୱତ୍ତକୋ । ଅପ୍ପନାୱ ୱଟ୍ଟତି ପଟିପକ୍ଖତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତିଭାୱତୋ ।
ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ କାମାୱଚରଂ ପମାଣକରାନଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ । ତଥା ହି ତଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରପୁବ୍ବଭାଗଭୂତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଓଦିସ୍ସକଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣୱସେନ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ପନ ଅପ୍ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ ରୂପାରୂପାୱଚରଂ, ତେନାହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅରୂପାୱଚରେ ଓଦିସ୍ସକାନୋଦିସ୍ସକୱସେନ ଫରଣଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଦିସାଫରଣଂ ।
କେଚି ପନ ତଂ ଆଗମନୱସେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଆରୁପ୍ପଂ, ଅଥ ଖୋ କସିଣନିସ୍ସନ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ୟଂ ସୁୱିଭାୱିତଂ ୱସୀଭାୱଂ ପାପିତଂ ଆରୁପ୍ପଂ, ତଂ ‘‘ଅପ୍ପମାଣକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ୱା ସାତିସୟଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାୟ ଅଭିସଙ୍ଖତେନ ସନ୍ତାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, ୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମାପନ୍ନଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ, ତଂ ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଫରଣପ୍ପମାଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣକତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅପରେ । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକମ୍ମେତି ରୂପାୱଚରକମ୍ମେ, ଅରୂପାୱଚରକମ୍ମେ ଚ ସତି । ନ ଓହୀୟତି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି କତୂପଚିତମ୍ପି କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ୟଥାଧିଗତେ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନେ ଅପରିହୀନେ ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୟଂ ଓହୀୟକଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଲଗ୍ଗିତୁନ୍ତି ଆୱରିତୁଂ ନିସେଧେତୁଂ । ଠାତୁନ୍ତି ପଟିବଲୋ ହୁତ୍ୱା ଠାତୁଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା । ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଖେପେତ୍ୱା । କମ୍ମସ୍ସ ପରିୟାଦିୟନଂ ନାମ ତସ୍ସ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ମେତ୍ତାଦିୱିହାରୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ମେତ୍ତାଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୱସେନ ମେତ୍ତାଦିୱିହାରୀ ।
୫୫୯.ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ…ପେ॰… ଅଲତ୍ଥୁନ୍ତି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚେୱ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ଅଲତ୍ଥୁଂ ପଟିଲଭିଂସୁ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ତେରସସୁତ୍ତପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସନାତି ।
ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗଟୀକା ନିଟ୍ଠିତା ।