ଅଟ୍ଠକନିପାତ-ଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ଅଟ୍ଠକନିପାତ-ଟୀକା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. ମେତ୍ତାୱଗ୍ଗୋ

୧. ମେତ୍ତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଅଟ୍ଠକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ୱଡ୍ଢିତାୟାତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ପରିବ୍ରୂହିତାୟ । ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାୟାତି ଭାୱନାୟ ବହୁଲୀକରଣେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତାୟ । ୟୁତ୍ତୟାନସଦିସକତାୟାତି ୟଥା ୟୁତ୍ତଆଜଞ୍ଞୟାନଂ ଛେକେନ ସାରଥିନା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତାରହତଂ ଗମିତାୟ । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାୟାତି ଭାୱନାବହୁଲୀକାରେହି ପତି ପତି ଉପଟ୍ଠିତାୟ ଅୱିଜହିତାୟ । ସମନ୍ତତୋ ଚିତାୟାତି ସବ୍ବଭାଗେନ ଭାୱନାନୁରୂପଂ ଚୟଂ ଗମିତାୟ । ତେନାହ ‘‘ଉପଚିତାୟା’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାୟାତି ଅତିୱିୟ ସମ୍ମଦେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିଗତାୟ ।

ୟୋଚ ମେତ୍ତଂ ଭାୱୟତୀତିଆଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା । ମେତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାଝାନଂ ।

ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଭାୱନାୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅସୁଭଭାୱନାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଏକଦେସଗ୍ଗହଣଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଅନୋଧିସୋ ଫରଣୱସେନ ଚ, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାୟ ପଗୁଣଭାୱନାୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତନୂ ସଂୟୋଜନା ହୋନ୍ତୀତି ମେତ୍ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ପଟିଘସଂୟୋଜନାଦୟୋ ପହୀୟମାନା ତନୂ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ କିଲେସପ୍ପହାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାଧିଗମଞ୍ଚ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ସିଖାପ୍ପତ୍ତମାନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେପି ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକମ୍ପି ଚେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ମେତ୍ତାବଲେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତବ୍ୟାପାଦତାୟ ବ୍ୟାପାଦେନ ଅଦୂସିତଚିତ୍ତୋ । ମେତ୍ତାୟତୀତି ହିତଫରଣୱସେନ ମେତ୍ତଂ କରୋତି । କୁସଲୀତି ଅତିସୟେନ କୁସଲୱା ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ପଟିଘାଦିଅନତ୍ଥୱିଗମେନ ଖେମୀ । ସବ୍ବେ ଚ ପାଣେତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକୋ । ମନସାନୁକମ୍ପୀତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକସତ୍ତୱିସୟାପି ତାୱ ମେତ୍ତା ମହାକୁସଲରାସି, ସବ୍ବେ ପନ ପାଣେ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହିତଫରଣେନ ମନସା ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ପହୁକଂ ପହୁଂ ଅନପ୍ପକଂ ଅପରିୟନ୍ତଂ ଚତୁସଟ୍ଠିମହାକପ୍ପେପି ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଉଳାରଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅରିୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋୱ କରୋତି ନିପ୍ଫାଦେତୀତି । ସତ୍ତଭରିତନ୍ତି ସତ୍ତେହି ଅୱିରଳଂ, ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନୀତି (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୨୦) ଲୋକସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକାରଣାନି । ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସତୋ ନୱ ଭାଗେ କସ୍ସକସ୍ସ ଦତ୍ୱା ରଞ୍ଞଂ ଏକଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ଦସମଭାଗଗ୍ଗହଣଂ। ଏୱଂ କସ୍ସକା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ସସ୍ସାନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସସମ୍ପାଦନେ ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତତୋ ଓରଭାଗେ କିର ଛଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ଜାତଂ । ଛମାସିକନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ମାସାନଂ ପହୋନକଂ । ପାସେତୀତି ପାସଗତେ ୱିୟ କରୋତି । ୱାଚାୟ ପିୟଂ ୱାଚାପିୟଂ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ୱାଚାପେୟ୍ୟଂ। ସବ୍ବସୋ ରଟ୍ଠସ୍ସ ଇଦ୍ଧାଦିଭାୱତୋ ଖେମଂ । ନିରବ୍ବୁଦଂ ଚୋରିୟାଭାୱତୋ । ଇଦ୍ଧଞ୍ହି ରଟ୍ଠଂ ଅଚୋରିୟଂ । ‘‘ନିରଗ୍ଗଳ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅପାରୁତଘରଭାୱତୋ ।

ଉଦ୍ଧଂମୂଲକଂ କତ୍ୱାତି ଉମ୍ମୂଲଂ କତ୍ୱା । ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହୀତି ମହାୟଞ୍ଞସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଚ୍ଛା ଚ ପୱତ୍ତେତବ୍ବେହି ଦ୍ୱୀହି ପରିୱାରୟଞ୍ଞେହି । ସତ୍ତ…ପେ॰… ଭୀସନସ୍ସାତି ସତ୍ତନୱୁତାଧିକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପସୁସତାନଂ ମାରଣେନ ଭେରୱସ୍ସ ପାପଭୀରୁକାନଂ ଭୟାୱହସ୍ସ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଛସତାନି ନିୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ପସୂନଂ ମଜ୍ଝିମେ ହନି ।

ଅସ୍ସମେଧସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସ, ଊନାନି ପସୂହି ତୀହୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪.୩୯) ।

ସମ୍ମନ୍ତି ୟୁଗଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଦଣ୍ଡକଂ । ପାସନ୍ତୀତି ଖିପନ୍ତି । ସଂହାରିମେହୀତି ସକଟେହି ୱହିତବ୍ବେହି । ପୁବ୍ବେ କିର ଏକୋ ରାଜା ସମ୍ମାପାସଂ ୟଜନ୍ତୋ ସରସ୍ସତିନଦିତୀରେ ପଥୱିୟା ୱିୱରେ ଦିନ୍ନେ ନିମୁଗ୍ଗୋୟେୱ ଅହୋସି । ଅନ୍ଧବାଲବ୍ରାହ୍ମଣା ଗତାନୁଗତିଗତା ‘‘ଅୟଂ ତସ୍ସ ସଗ୍ଗଗମନମଗ୍ଗୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପାସଂ ୟଞ୍ଞଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତୀ’’ତି। ଅୟୂପୋ ଅପ୍ପକଦିୱସୋ ୟାଗୋ, ସୟୂପୋ ବହୁଦିୱସଂ ସାଧେୟ୍ୟୋ ସତ୍ରୟାଗୋ। ମନ୍ତପଦାଭିସଙ୍ଖତାନଂ ସପ୍ପିମଧୂନଂ ‘‘ୱାଜ’’ମିତି ସମଞ୍ଞା । ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଗୋମହିଂସାଦି ସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ। ସାରଗବ୍ଭକୋଟ୍ଠାଗାରାଦୀସୁ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳାତି ନିରଗ୍ଗଳୋ। ତତ୍ଥ କିର ୟଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଅନୱସେସତୋ ଅନିଗୂହିତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତୀୟତି ।

ଚନ୍ଦପ୍ପଭାତି (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭) ଚନ୍ଦିମସ୍ସେୱ ପଭାୟ । ତାରାଗଣାୱ ସବ୍ବେତି ୟଥା ସବ୍ବେପି ତାରାଗଣା ଚନ୍ଦିମସୋଭାୟ ସୋଳସିମ୍ପି କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ଅସ୍ସମେଧାଦୟୋ ୟଞ୍ଞା ମେତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭାୱିତସ୍ସ ସୋଳସିମ୍ପି କଲଂ ନାନୁଭୱନ୍ତି, ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ନାଗ୍ଘନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅପରେପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ନ ହନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋତି ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନ ହନ୍ତୀତି ତେନେୱ ମେତ୍ତାଭାୱନାନୁଭାୱେନ ଦୂରୱିକ୍ଖମ୍ଭିତବ୍ୟାପାଦତାୟ ନ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ହିଂସତି, ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ନ ୱିବାଧତି ୱା । ନ ଘାତେତୀତି ପରଂ ସମାଦପେତ୍ୱା ନ ସତ୍ତେ ମାରାପେତି ନ ୱିବାଧାପେତି ଚ । ନ ଜିନାତୀତି ସାରମ୍ଭୱିଗ୍ଗାହିକକଥାଦିୱସେନ ନ କଞ୍ଚି ଜିନାତି ସାରମ୍ଭସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ, ଜାନିକରଣୱସେନ ୱା ଅଟ୍ଟକରଣାଦିନା ନ କଞ୍ଚି ଜିନାତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଅତ୍ତନା ପରସ୍ସ ଜାନିଂ କରୋତୀ’’ତି । ନ ଜାପୟେତି ପରେହି ପୟୋଜେତ୍ୱା ପରେସମ୍ପି ଧନଜାନିଂ ନ କାରାପେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ନ ପରେନ ପରସ୍ସ ଜାନିଂ କାରେତୀ’’ତି । ମେତ୍ତାୟ ୱା ଅଂସୋ ଅୱିହେଠନଟ୍ଠେନ ଅୱୟୱଭୂତୋତି ମେତ୍ତଂସୋ।

ମେତ୍ତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୪. ପଞ୍ଞାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨-୪. ଦୁତିୟେ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟିକାୟାତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟମେୱ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟିକା । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତାୟା’’ତି । ଅରିୟୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମୂଗବ୍ବତଗହଣଂ ୱିୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନିପି ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଜାନନ୍ତି ଇଦଂ କମ୍ମସାଧନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାନିତବ୍ବକଂ ଜାନାତୀ’’ତି । ୟଥା ୱା ଏକଚ୍ଚୋ ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋପି ନ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପସ୍ସତି, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତିୟାଦୀନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।

ପଞ୍ଞାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିଧମ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ଏତେହି ମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି’’ତିଆଦି । ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧି ଲାଭୋ, ତାନି ଏୱ ୱା ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ଲାଭୋ, ତଦଭାୱୋ ଅଲାଭୋ, ଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତବ୍ବିସୟୋ ଅନୁରୋଧୋ ଗହିତୋ, ଅଲାଭଗ୍ଗହଣେନ ୱିରୋଧୋ । ୟସ୍ମା ଲୋହିତେ ସତି ତଦୁପଘାତୱସେନ ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁରୋଧୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲାଭେ ଆଗତେ ଅଲାଭୋ ଆଗତୋୟେୱା’’ତି । ଏସ ନୟୋ ୟସାଦୀସୁପି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଠମଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬-୮. ଦୁତିୟଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬-୮. ଛଟ୍ଠେ ଅଧିକଂ ପୟସତି ପୟୁଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅଧିପ୍ପୟାସୋ, ସୱିସେସଂ ଇତିକତ୍ତବ୍ବକିରିୟା । ତେନାହ ‘‘ଅଧିକପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ଦୁୱିଧା କୁଲପୁତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରଟ୍ଠପାଲୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକେ ଅଗ୍ଗକୁଲିକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୪) ଏୱଂ ଆଗତା ଉଚ୍ଚାକୁଲପୁତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା। ‘‘ସଦ୍ଧାୟେତେ କୁଲପୁତ୍ତା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୮) ଏୱଂ ଆଗତା ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କୁଲେ ପସୁତାପି ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ନାମ । ଇଧ ପନ ଉଚ୍ଚାକୁଲପ୍ପସୁତତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୁଲପୁତ୍ତୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦଂ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତି । ଉଭୋହିପି ପନ କାରଣେହି ତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତଭାୱୋୟେୱ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. କାରଣ୍ଡୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମେ ପଟିଚରତୀତି ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ଚରତି ପୱତ୍ତତି । ପଟିଚ୍ଛାଦନଟ୍ଠୋ ଏୱ ୱା ଚରତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞେନାଞ୍ଞନ୍ତି ପନ ପଟିଚ୍ଛାଦନାକାରଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ୱଚନଂ ୱାତି ୟଂ ଚୋଦକେନ ଚୁଦିତକସ୍ସ ଦୋସୱିଭାୱନଂ କାରଣଂ, ୱଚନଂ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ କାରଣେନ, ୱଚନେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । କାରଣେନାତି ଚୋଦନାୟ ଅମୂଲାୟ ଅମୂଲିକଭାୱଦୀପନିୟା ୟୁତ୍ତିୟା ୱା । ୱଚନେନାତି ତଦତ୍ଥବୋଧକେନ ୱଚନେନ । ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ୱିକ୍ଖେପାପଜ୍ଜନଂ ଅଞ୍ଞେନାଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ । ବହିଦ୍ଧା କଥାପନାମନା ନାମ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ – ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ଚୋଦନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ୟୋ ହି ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ, କିଂ ଆପନ୍ନୋ, କିସ୍ମିଂ ଆପନ୍ନା, କଂ ଭଣଥ, କିଂ ଭଣଥା’’ତି ୱା ୱଦତି, ‘‘ଏୱରୂପଂ କିଞ୍ଚି ତୟା ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ସୁଣାମୀ’’ତି ସୋତଂ ୱା ଉପନେତି, ଅୟଂ ଅଞ୍ଞେନାଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତି ନାମ । ୟୋ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ନାମ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନ ତୱ ପାଟଲିପୁତ୍ତଗମନଂ ପୁଚ୍ଛାମ, ଆପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତତୋ ‘‘ରାଜଗହଂ ଗତୋମ୍ହି । ରାଜଗହଂ ୱା ୟାହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗହଂ ୱା, ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀତି । ତଂ ତତ୍ଥ ମେ ସୂକରମଂସଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତି, ଅୟଂ ବହିଦ୍ଧା କଥଂ ଅପନାମେତି ନାମ। ସମଣକଚୱରୋତି ସମଣୱେସଧାରଣେନ ସମଣପ୍ପତିରୂପକତାୟ ସମଣାନଂ କଚୱରଭୂତଂ ।

କାରଣ୍ଡୱଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୩-୨୮୪) ନିଦ୍ଧମଥାତି ୱିପନ୍ନସୀଲତାୟ କଚୱରଭୂତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କଚୱରମିୱ ଅନପେକ୍ଖା ଅପନେଥ । କସମ୍ବୁଂ ଅପକସ୍ସଥାତି କସମ୍ବୁଭୂତଞ୍ଚ ନଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ମଜ୍ଝଗତଂ ପଭିନ୍ନପଗ୍ଘରିତକୁଟ୍ଠଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ୱିୟ ଅପକଡ୍ଢଥ । କିଂ କାରଣଂ ? ସଙ୍ଘାରାମୋ ନାମ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ କତୋ, ନ ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ । ୟତୋ ଏତଦେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତୋ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ’’ତି । ୟଥା ପଲାପା ଅନ୍ତୋସାରରହିତା ଅତଣ୍ଡୁଲା ବହି ଥୁସେନ ୱୀହୀ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋ ସୀଲରହିତାପି ବହି କାସାୱାଦିପରିକ୍ଖାରେନ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଲାପା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପଲାପେ ୱାହେଥ ଓପୁନଥ ୱିଧମଥ, ପରମତ୍ଥତୋ ଅସ୍ସମଣେ ସମଣୱେସମତ୍ତେନ ସମଣମାନିନେ । କପ୍ପୟୱ୍ହୋତି କପ୍ପେଥ, କରୋଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପତିସ୍ସତାତି ସପ୍ପତିସ୍ସା । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥ, ପରିନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିସ୍ସଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାରଣ୍ଡୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମେତ୍ତାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱେରଞ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ଏତ୍ଥ ୱେରଞ୍ଜାତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ସଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ । ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ନଳେରୁ ନାମ ୟକ୍ଖୋ । ପୁଚିମନ୍ଦୋତି ନିମ୍ବରୁକ୍ଖୋ । ମୂଲନ୍ତି ସମୀପଂ । ଅୟଞ୍ହି ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଉସୀରନାଳିମତ୍ତାନିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୫) ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ପରି॰ ୩୨୩) ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୪୯୪) ସମୀପେ । ଇଧ ପନ ସମୀପେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ନଳେରୁୟକ୍ଖେନ ଅଧିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ପୁଚିମନ୍ଦସ୍ସ ସମୀପେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ କିର ପୁଚିମନ୍ଦୋ ରମଣୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ଅନେକେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୱିୟ କୁରୁମାନୋ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନେ ଠାନେ ଅହୋସି । ଅଥ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତିରୂପେ ଠାନେ ୱିହରନ୍ତୋ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପେ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ।

ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୨) ନାମ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାସନା ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ନିସିନ୍ନାସନତୋ ନ ୱୁଟ୍ଠହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଜିଣ୍ଣେ…ପେ॰… ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାନକିରିୟାପେକ୍ଖଂ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଜିଣ୍ଣେ…ପେ॰… ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା’’ତି ଅଜ୍ଝାହାରଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନକିରିୟାପେକ୍ଖଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ମା ନ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାତୀତି ଉଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନମ୍ପି ହି ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆଚରିୟଂ ପନ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନକରଣଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି । ନାସନା ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଇମିନା ପନ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଭାୱସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଭାୱନେ ନାମ ଅତ୍ଥେତି ପକତିୱିଭାୱନସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ । ନ ଅଭିୱାଦେତି ୱାତି ନ ଅଭିୱାଦେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତଂ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ମମ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି କାତୁଂ ଅରହରୂପୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଓଲୋକେନ୍ତୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଖୋ ଅଗାରୱୋ ୱିହରତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ସକ୍କରେୟ୍ୟଂ ଗରୁଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନେୱ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ । ନିପଚ୍ଚକାରାରହନ୍ତି ପଣିପାତାରହଂ । ସମ୍ପତିଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ, ଜାତସମନନ୍ତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉତ୍ତରେନ ମୁଖୋତି ଉତ୍ତରଦିସାଭିମୁଖୋ । ‘‘ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସି’’ନ୍ତି ଇଦଂ –

‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ପତିଜାତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗଚ୍ଛତି, ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେ ଅନୁଧାରିୟମାନେ ସବ୍ବା ଦିସା ୱିଲୋକେତି, ଆସଭିଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭାସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧) –

ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୁପରି ଠିତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବାଦିସାନୁଲୋକନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରତୋ ପଗେୱ ଦିସାୱିଲୋକନସ୍ସ କତତ୍ତା । ମହାସତ୍ତୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଓଲୋକେସି, ଅନେକାନି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଏକଙ୍ଗଣାନି ଅହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା, ‘‘ମହାପୁରିସ, ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା, ହେଟ୍ଠା, ଉପରୀତି ଦସପି ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦିସଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରଦିସା’’ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଓଲୋକେସିନ୍ତି ମମ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲୋକୱିୱରଣପାଟିହାରିୟେ ଜାତେ ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନାୱ ଓଲୋକେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମହାପୁରିସୋତି ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲପ୍ପଦେସାଦିୱସେନ ମହନ୍ତପୁରିସୋ । ଅଗ୍ଗୋତି ଗୁଣେହି ସବ୍ବପ୍ପଧାନୋ । ଜେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଦ୍ଧତମୋ, ଗୁଣେହି ମହଲ୍ଲକତମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେଟ୍ଠୋତି ଗୁଣୱସେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ପସତ୍ଥତମୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତୟାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ । ଉତ୍ତରିତରୋତି ଅଧିକତରୋ । ପତିମାନେସୀତି ପୂଜେସି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ମୟ୍ହଂ ଅଭିୱାଦନାଦିରହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ମୟ୍ହଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକିରିୟାୟ ଅରହୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତାୟ ପନେତ୍ଥ ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥାଗତାତି ତଥାଗତତୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱରୂପନ୍ତି ଅଭିୱାଦନାଦିସଭାୱଂ । ପରିପାକସିଥିଲବନ୍ଧନନ୍ତି ପରିପାକେନ ସିଥିଲବନ୍ଧନଂ ।

ତଂ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ନାହଂ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ‘‘ନାହଂ ଅରସରୂପୋ, ମାଦିସା ୱା ଅରସରୂପା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଥଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତମୁଦୁଭାୱଜନନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

କତମୋ ପନ ସୋତି ପରିୟାୟାପେକ୍ଖୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ, କତମୋ ସୋ ପରିୟାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ? ଜାତିୱସେନାତି ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିୱସେନ । ଉପପତ୍ତିୱସେନାତି ଦେୱେସୁ ଉପପତ୍ତିୱସେନ । ସେଟ୍ଠସମ୍ମତାନମ୍ପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ଅସେଟ୍ଠସମ୍ମତାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତାନନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୱସେନ ପମୋଦମାନାନଂ । ରଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ବଲୱରାଗୱସେନ ରଜ୍ଜନ୍ତାନଂ । ରୂପପରିଭୋଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସୱେଦନା ରୂପତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ହଦୟତପ୍ପନତୋ ଅମ୍ବରସାଦୟୋ ୱିୟ ରୂପରସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆୱିଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଆକଡ୍ଢନ୍ତି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିସାମଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାଦିକାରଣସାମଗ୍ଗିୟଂ । ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନୱସେନ କଥିତେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟଭାୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କଂସେନ୍ତୋ ।

ଏତସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ କରଣେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ‘‘ଜହିତା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତଥାଗତସ୍ସାତି କରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ତଥାଗତେନ ଜହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲନ୍ତି ଭୱମୂଲଂ । ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଓଟ୍ଠମୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ମଜ୍ଝେପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ଅ-କାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି । ତତ୍ଥ ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ତାଲୱତ୍ଥୁ। ୟଥା ଆରାମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତପୁବ୍ବୋ ପଦେସୋ ଆରାମସ୍ସ ଅଭାୱେ ‘‘ଆରାମୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତାଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୋ ସମୂଲଂ ଉଦ୍ଧରିତେ ତାଲେ ପଦେସମତ୍ତେ ଠିତେ ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତପୁବ୍ବତ୍ତା ‘‘ତାଲୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନେସନ୍ତି ରୂପରସାଦୀନଂ । କଥଂ ପନ ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ରୂପାଦିପରିଭୋଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନତଣ୍ହାୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସୱେଦନାସଙ୍ଖାତରୂପରସାଦୀନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କତେ’’ତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେତି ପୁରେ, ସରାଗକାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ କତତ୍ତା ରୂପରସାଦୟୋ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେନ ପହୀନକିଲେସାନଂ ପୁନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅୱିରୁଳ୍ହିସଭାୱତାୟ । ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତାଲୋ ପତ୍ତଫଲାଦୀନଂ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତାଲାୱତ୍ଥୂତି ଆହ ‘‘ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତା’’ତି । ଏତେନ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ଅୟଂ ୱିଗ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ତାଲୋ ୱିୟ କତାତି ଅୱତ୍ଥୁତାଲକତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିସେସନସ୍ସ ପରନିପାତଂ କତ୍ୱା ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ପନତ୍ଥେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ରୂପରସାଦିୱଚନେନ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନକୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ଗହିତା, ତେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ମତ୍ଥକସଦିସାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଆୟତିଂ ତାଲପତ୍ତସଦିସେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଜାତା, ତସ୍ମା ତାଲାୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ରୂପରସାଦୟୋତି। ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ କୁସଲସୋମନସ୍ସମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନଭାୱଂ କତାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛାସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟଥା ନେସଂ ପଚ୍ଛାଭାୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସି, ସୋ ପରିୟାୟୋ ନ ହୋତୀତି ୟଂ ୱନ୍ଦନାଦିସାମଗ୍ଗିରସାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ଅରସରୂପତାୟ ୱଦେସି, ତଂ କାରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟଂ ୱନ୍ଦନାଦିସାମଗ୍ଗିରସାଭାୱସଙ୍ଖାତପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ଆହ, ‘‘ସୋ ପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ଭଗୱା କରୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମଂ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି ।

ସବ୍ବପରିୟାୟେସୂତି ସବ୍ବୱାରେସୁ । ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ନିବ୍ଭୋଗୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱା ଚ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ନିବ୍ଭୋଗତାଦିଂ ଅତ୍ତନି ଅନୁଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗୋତି ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ପରିଭୋଗୋ । ଅପରଂ ପରିୟାୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ।

କୁଲସମୁଦାଚାରକମ୍ମନ୍ତି କୁଲାଚାରସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ, କୁଲଚାରିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକିରିୟନ୍ତି ଅକରଣଭାୱଂ। ‘‘ଅନେକୱିହିତାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ପାରିସେସଞାୟତୋ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ଗହେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି, ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିକେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେକୱିହିତାତି ଅନେକପ୍ପକାରା ।

ଅୟଂ ଲୋକତନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକିରିୟଲକ୍ଖଣା ଲୋକପ୍ପୱେଣୀ । ଅନାଗାମିବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅଲଙ୍କାରାଦୀସୁ ଅନାଗାମିଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଚୀୱରାଦୀସୁ ନିକନ୍ତିୱସେନ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସେୱ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସା’’ତି । ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ରାଗୋ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୋଟ୍ଠାସୱଚନୋ ହେତ୍ଥ ଗୁଣ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪) ୱିୟ । ଅକୁସଲଚିତ୍ତଦ୍ୱୟସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତଦ୍ୱୟସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ । ମୋହସ୍ସ ସବ୍ବାକୁସଲସାଧାରଣତ୍ତା ଆହ ‘‘ସବ୍ବାକୁସଲସମ୍ଭୱସ୍ସା’’ତି । ଅୱସେସାନନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ।

ଜିଗୁଚ୍ଛତି ମଞ୍ଞେତି ଅହମଭିଜାତୋ ରୂପୱା ପଞ୍ଞୱା କଥଂ ନାମ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭିୱାଦନାଦିଂ କରେୟ୍ୟନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ୱିୟ, ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେମି । ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ତେସଂ ସମଙ୍ଗିଭାୱମ୍ପି ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ସମାପତ୍ତୀତି ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ସମାପଜ୍ଜନା ସମଙ୍ଗିଭାୱୋତି । ମଣ୍ଡନଜାତିକୋତି ମଣ୍ଡନକସଭାୱୋ, ମଣ୍ଡନକସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେଗୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନସୀଲତଂ ।

ଲୋକଜେଟ୍ଠକକମ୍ମନ୍ତି ଲୋକଜେଟ୍ଠକାନଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ, ଲୋକେ ୱା ସେଟ୍ଠସମ୍ମତଂ କମ୍ମଂ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ । ପଦାଭିହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ପଦତ୍ଥୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟଂ ୱା ଅରହତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନୟନଂ ୱିନୟୋ, ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନିଗ୍ଗହଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ନନୁ ଚ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ସକତ୍ଥେ ଅରହତ୍ଥେ ଚ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟୋ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣତୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ପନ ‘‘ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ । ତସ୍ମା କଥମେତ୍ଥ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତୀ’’ତି । ୱିଚିତ୍ରତା ଚେତ୍ଥ ଲୋକପ୍ପମାଣତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତଦ୍ଧିତପ୍ପୟୋଗୋ ଲୋକସ୍ସ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି ଲୋକତୋ ସିଦ୍ଧାତି ୱିଚିତ୍ରା ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ମା ସଦ୍ଦମକାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ମାସଦ୍ଦିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୱେନୟିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କପଣପୁରିସୋତି ଗୁଣୱିରହିତତାୟ ଦୀନମନୁସ୍ସୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅୱିଚାରେତ୍ୱାତି ତିସ୍ସଦତ୍ତାଦିସଦ୍ଦେସୁ ୱିୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୟଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରଂ ଅକତ୍ୱା, ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

‘‘ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଠପେତ୍ୱା ଭୁମ୍ମଦେୱେ ସେସଦେୱେସୁ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟେୱେତ୍ଥ ଗବ୍ଭସମ୍ପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକପଟିସନ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଅଭିୱାଦନାଦିସାମୀଚିକମ୍ମସ୍ସ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ମାତିତୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଅକ୍କୋସିତୁକାମସ୍ସ ଦାସିୟା ପୁତ୍ତୋତି ଦାସିକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସନ୍ତୋପି ଏୱମାହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗବ୍ଭତୋତି ଦେୱଲୋକପ୍ପଟିସନ୍ଧିତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ‘‘ହୀନୋ ୱା ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସାତି ଅପଗବ୍ଭୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭପରିବାହିରତ୍ତା ଆୟତିଂ ହୀନଗବ୍ଭପଟିଲାଭଭାଗୀ’’ତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଆୟତିମ୍ପି ହୀନଗବ୍ଭପଟିଲାଭଭାଗୀ, ତସ୍ମା ହୀନୋ ୱା ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସାତି ଅପଗବ୍ଭୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନ ତସ୍ସେୱ ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ‘‘କୋଧୱସେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହୀନୋ ୱାସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭୱାସୋ ଅହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଗବ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି ମାତୁକୁଚ୍ଛିପରିୟାୟୋ ‘‘ଗବ୍ଭେ ୱସତି ମାଣୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩) ୱିୟ । ଅତ୍ଥି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତପରିୟାୟୋ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ଗବ୍ଭପାତନଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୨୯) ୱିୟ । ତତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛିପରିୟାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନାଗତେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା’’ତି । ଗବ୍ଭେ ସେୟ୍ୟା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା । ଅନୁତ୍ତରେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ । କମ୍ମକିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ୱିହତତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିହତକାରଣତ୍ତା’’ତି । ଇତରା ତିସ୍ସୋପୀତି ଅଣ୍ଡଜସଂସେଦଜଓପପାତିକା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦିପି ‘‘ଅପଗବ୍ଭୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବା, ପସଙ୍ଗତୋ ପନ ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିପି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ସତ୍ତପରିୟାୟସ୍ସ ଗବ୍ଭ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ୱିଗ୍ଗହନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱିକପ୍ପେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଉଭୟମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଆୟତିଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପହୀନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗବ୍ଭସ୍ସ ସେୟ୍ୟା ଏୱ ପହୀନା, ନ ପନ ଗବ୍ଭୋତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି । ଅଥ ‘‘ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱତ୍ୱା ପୁନବ୍ଭୱଗ୍ଗହଣଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ଅପୁନବ୍ଭୱଭୂତାତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ।

ଧମ୍ମଧାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମେ ଅନୱସେସେ ଧାରେତି ୟାଥାୱତୋ ଉପଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧାତୁ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନସଭାୱୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ପଟିଲାଭହେତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ରୁଚିୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଦେସନାୱିଲାସୋ, ତଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ଫରଣଂ । ତାଦିଲକ୍ଖଣମେୱ ପୁନ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ପଥୱୀ ସୁଚିଅସୁଚିନିକ୍ଖେପଚ୍ଛେଦନଭେଦନାଦୀସୁ ନ ୱିକମ୍ପତି, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପ୍ପହାନତୋ ଅୱିକମ୍ପିତଚିତ୍ତତାୟ ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପରେସୁ ପନ ଅକ୍କୋସନ୍ତେସୁପି ଅତ୍ତନୋ ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତାୟ ଅକୁପ୍ପନସଭାୱତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଜରାୟ ଅନୁସଟନ୍ତି ଜରାୟ ପଲିୱେଠିତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧତାୟ ଆସନ୍ନୱୁତ୍ତିମରଣନ୍ତି ସମ୍ଭାୱନୱସେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମହନ୍ତେନ ଖୋ ପନ ଉସ୍ସାହେନା’’ତି ସାଧୁ ଖୋ ପନ ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଜାତମହୁସ୍ସାହେନ । ଅପ୍ପଟିସମଂ ପୁରେଜାତଭାୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ପୁରେଜାତଭାୱଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିସମୋତି ଅପ୍ପଟିସମୋ, ପୁରେଜାତଭାୱୋ ।

ପକ୍ଖେ ୱିଧୁନନ୍ତାତି ପତ୍ତେ ଚାଲେନ୍ତା । ନିକ୍ଖମନ୍ତାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ, ନିକ୍ଖନ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ଜେଟ୍ଠୋ ଇତି ଅସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ୟୋ ପଠମତରଂ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ କୁକ୍କୁଟପୋତକୋ, ସୋ ଜେଟ୍ଠୋତି ୱଚନୀୟୋ ଅସ୍ସ, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୋତି ସଂସନ୍ଦେନ୍ତୋ । ତିଭୂମପରିୟାପନ୍ନାପି ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାକୋସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱେଠିତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାକୋସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତେସୂ’’ତି ଅଣ୍ଡକୋସନ୍ତି ବୀଜକପାଲଂ । ଲୋକସନ୍ନିୱାସେତି ଲୋକୋୟେୱ ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମ ନିୱାସନଟ୍ଠେନ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ସତ୍ତନିକାୟୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସାମନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତେନାକାରେନ ସୟମେୱ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୋଧି’’ନ୍ତି, ସମ୍ମା ସୟମେୱ ଚ ବୁଜ୍ଝନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାତି ୱା ପସତ୍ଥୱଚନୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ସୁନ୍ଦରୱଚନୋତି ଆହ ‘‘ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ବୋଧି’’ନ୍ତି ।

ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକତ୍ତାତି ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଅଦାୟକତ୍ତା । ସବ୍ବଗୁଣେ ନ ଦଦାତୀତି ହି ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକୋ, ଅସମତ୍ଥସମାସୋୟଂ ଗମକତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅସୂରିୟପସ୍ସାନି ମୁଖାନୀ’’ତି । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ଉପନିସ୍ସୟୱତୋ ସହେୱ ଅରହତ୍ତଫଲେନ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ତୀସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କଥମେତଂ ୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତୀ’’ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ସତିପି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଭାୱେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେ ମଗ୍ଗେ ସତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଦେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛ ଅଭିଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାୱକପାରମିଞାଣନ୍ତି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ପଟିଲଭିତବ୍ବମେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଜାନିଂ । ଜାନନଞ୍ଚ ନ ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝି’’ନ୍ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖମକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୋପି ନ ଦୂରେ ଠିତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧୋ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି, ପାପୁଣିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପୁଣନଞ୍ଚ ନ ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆହ ‘‘ଅଧିଗତୋମ୍ହୀ’’ତି, ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ପଟିଲଭିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନନ୍ତି ଓପମ୍ମତ୍ଥସ୍ସ ଉପମେୟ୍ୟେନ ସମ୍ମଦେୱ ପଟିପାଦନଂ । ଅତ୍ଥେନାତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥେନ । ୟଥା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡେସୁ ତିୱିଧକିରିୟାକରଣଂ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକାନଂ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖମନସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ, ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାକରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସତୋ ନିକ୍ଖମନସ୍ସ ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା…ପେ॰… ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାକରଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ସନ୍ତାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଣ୍ଡସଦିସତା ସନ୍ତାନସ୍ସ, ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତକୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସଦିସତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣାତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଖୋ ଏତଂ, ୱାସେଟ୍ଠ, ଅଧିୱଚନଂ ଧମ୍ମକାୟୋ ଇତିପୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋତି ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ, ପଟିଚ୍ଛାଦନସାମଞ୍ଞେନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଣ୍ଡକୋସସଦିସତା । ମୁଦୁଭୂତସ୍ସପି ଖରଭାୱାପତ୍ତି ହୋତୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଥଦ୍ଧଖରଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନସୂରଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସୁଖାନୁପ୍ପୱେସୋ ତିକ୍ଖତା, ଅନୁପୱିସିତ୍ୱାପି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଅନତିକ୍କମନତୋ ଅକୁଣ୍ଠତା ଖରଭାୱୋ। ତିକ୍ଖୋପି ହି ଏକଚ୍ଚୋ ସରୋ ଲକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା କୁଣ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ସତିପି ଖରଭାୱେ ସୁଖୁମପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ କିଲେସସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖୋଭରହିତତାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ପସନ୍ନଭାୱୋ, ସତିପି ପସନ୍ନଭାୱେ ଅନ୍ତରା ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା କିଲେସପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିଭୱନତୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସୂରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିମେହି ପକାରେହି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିଣାମକାଲୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଭାୱାପତ୍ତି । ତଦା ଚ ସା ମଗ୍ଗଞାଣଗବ୍ଭଂ ଧାରେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ’’ତି । ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ଅନନ୍ତରଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଅନୁଲୋମୱିପସ୍ସନାୱସେନ ମଗ୍ଗୱିଜାୟନତ୍ଥଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା । ଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେତି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ । ଲୋକୁତ୍ତରାଭିଞ୍ଞା ହି ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲିତା । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ‘‘ଛାଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ଅପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁଦ୍ଧତମତ୍ତା ଜେଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଗୁଣେହି ଉତ୍ତମତ୍ତା ପସତ୍ଥତମୋତି ସେଟ୍ଠୋ ।

ଇଦାନି ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ଦେସନାୟ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଭୁତୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗୀୟୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନାତି ୱିନଟ୍ଠସ୍ସତିନା, ସତିୱିରହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରଦ୍ଧକାୟେନାତି ସଦରଥକାୟେନ । ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ବୋଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ମଣ୍ଡଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ଠାନେ । ବୋଧୀତି ହି ପଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଏତ୍ଥ ମଣ୍ଡା ପସନ୍ନା ଜାତାତି ସୋ ପଦେସୋ ‘‘ବୋଧିମଣ୍ଡୋ’’ତି ପଞ୍ଞାତୋ । ପଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଆରମ୍ଭଂ ସିଥିଲଂ ଅକତ୍ୱା ଦଳ୍ହପରକ୍କମସଙ୍ଖାତୁସ୍ସହନଭାୱେନ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅସିଥିଲପ୍ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି । ଅସଲ୍ଲୀନନ୍ତି ଅସଙ୍କୁଚିତଂ କୋସଜ୍ଜୱସେନ ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପନ୍ନଂ । ଉପଟ୍ଠିତାତି ଓଗାହନସଙ୍ଖାତେନ ଅପିଲାପନଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖୀଭାୱେନା’’ତି । ସମ୍ମୋସସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ନ ସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା। କିଞ୍ଚାପି ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସଦ୍ଧଂ, କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନେୱ ଚ କାୟୋ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତଥାପି ୟସ୍ମା କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ୱିନା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନା’’ତି । କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଉଭୟେସମ୍ପି କାୟାନଂ ପସ୍ସମ୍ଭନାୱହତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପକାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତୀ’’ତି ।

ସୋ ଚ ଖୋତି ସୋ ଚ ଖୋ କାୟୋ । ୱିଗତଦରଥୋତି ୱିଗତକିଲେସଦରଥୋ । ନାମକାୟେ ହି ୱିଗତଦରଥେ ରୂପକାୟୋପି ୱୂପସନ୍ତଦରଥପରିଳାହୋ ହୋତି । ସମ୍ମା ଆହିତନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିଧାୱନସଙ୍ଖାତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱାପାଦନେନ ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତଂ ଠପିତଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନେକଗ୍ଗଭାୱୋ ୱିକ୍ଖେପୱସେନ ଚଞ୍ଚଲତା, ସା ସତି ଏକଗ୍ଗତାୟ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଗ୍ଗଂ ଅଚଲଂ ନିପ୍ଫନ୍ଦନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୀରିୟସତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧୀନଂ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନେନ । ନନୁ ଚ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନମ୍ପି କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସା ପନ ନାନନ୍ତରିକଭାୱେନ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧାତି ନ ଗହିତା । ଅସତି ହି ସଦ୍ଧାୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱ, ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହେ ଚ ନେସଂ ଅସତି ଞାୟାରମ୍ଭାଦିଭାୱୋ ନ ସିୟା, ତଥା ଅସଲ୍ଲୀନାସମ୍ମୋସତାଦୟୋ ୱୀରିୟାଦୀନନ୍ତି ଅସଲ୍ଲୀନତାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଝାନଭାୱନାୟଂ ୱା ସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ଅଧିକଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସମାଧିପରିୟୋସାନାୱ ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦା କଥିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅତୀତଭୱେ ଖନ୍ଧା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନି ନାମଗୋତ୍ତାନି ଚ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂତ୍ୱେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସ’’ନ୍ତି । ମୋହୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ତମୋ ୱିୟ ତମୋତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ’’ତି । ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନାତି କାତବ୍ବତୋ କରଣଂ । ଓଭାସୋୱ କରଣଂ ଓଭାସକରଣଂ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଓଭାସଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପସଂସାୱଚନନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପୱତ୍ତିୱିସେସାନଂ ବୋଧନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତାତି ଏତେନ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜା । ପଟିପକ୍ଖତା ଚସ୍ସା ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ପହାୟକଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେତି ଇମିନା ‘‘ତମୋ ୱିହତୋ ୱିନଟ୍ଠୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି । କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ ଆତାପୋତି ଆହ ‘‘ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ’’ତି, ୱୀରିୟୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପେସିତତ୍ତସ୍ସାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ପତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସପି କସ୍ସଚି ମାଦିସସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ।

ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ନ ପଠମଦୁତିୟଞାଣଦ୍ୱୟାଧିଗମଂ ୱିୟ କେୱଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ସରୂପତୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ।

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋତି ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ଅହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଠମୱିଜ୍ଜାୟ ଜାତୋୟେୱ ପୁରେଜାତସ୍ସ ସହଜାତସ୍ସ ୱା ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବେସଂ ୱୁଦ୍ଧୋ ମହଲ୍ଲକୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋ’’ତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତି ଅତୀତାରମ୍ମଣସଭାଗତାୟ ତବ୍ଭାୱିଭାୱତୋ ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣଂ ପକାସେତ୍ୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତି ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଙ୍ଖାତେ ଅତୀତେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣତ୍ତା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହିୟେୱ ଚ ଠିତସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସିଦ୍ଧିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ସପରିଭଣ୍ଡେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସୋ ଚ ଅନାଗତଂସୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଂ, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣଂ। ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାଧିଗମେନେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ସେସାସାଧାରଣଛଞାଣଦସବଲଞାଣଆୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାଦୀନମ୍ପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଇଜ୍ଝନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟେନ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ପକାସେତ୍ୱା’’ତି ।

ପୀତିୱିପ୍ଫାରପରିପୁଣ୍ଣଗତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ପୀତିଫରଣେନ ପରିପୁଣ୍ଣକାୟଚିତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧି-ସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ହି ସାମିଅତ୍ଥେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ୱେରଞ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ସନ୍ଥାଗାରଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୪.୨୪୩) ନାମ ଏକା ମହାସାଲାୱ । ଉୟ୍ୟୋଗକାଲାଦୀସୁ ହି ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସନ୍ଥଂ କରୋନ୍ତି, ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ‘‘ସନ୍ଥାଗାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉୟ୍ୟୋଗଟ୍ଠାନତୋ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ଗେହେ ଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡାଦିୱସେନ ପଟିଜଗ୍ଗନଂ କରୋନ୍ତି, ତାୱ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ତେ ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥମ୍ଭନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଥାଗାରଂ। ତେସଂ ରାଜୂନଂ ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତିପି ସନ୍ଥାଗାରଂ। ଗଣରାଜାନୋ ହି ତେ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଚ୍ଚଂ ଏକସ୍ସ ୱସେନ ନ ସିଜ୍ଝତି, ସବ୍ବେସଂ ଛନ୍ଦୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅନୁସାସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାର’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱା ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ କସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ୱପିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଘରାୱାସକିଚ୍ଚାନି ସମ୍ମନ୍ତୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ଘରାୱାସଂ ସନ୍ଥରନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଥାଗାରଂ।

ପୁତ୍ତଦାରଧନାଦିଉପକରଣପରିଚ୍ଚାଗୋ ପାରମିୟୋ। ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ ଉପପାରମିୟୋ। ଅତ୍ତନୋୱ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗୋ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ। ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟା। ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା। କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣୱସେନ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନପରିଚୟୱସେନ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିପରିଚୟୱସେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣୱସେନ ଚ ଞାଣଚାରୋ ବୁଦ୍ଧଚରିୟା। ଅଙ୍ଗନୟନଧନରଜ୍ଜପୁତ୍ତଦାରପରିଜ୍ଜାଗୱସେନ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତେନ। ସତିପି ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ଦାନପାରମିଭାୱେ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗତୋ ୱିସୁଂ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଂ । ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ଧନରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗତୋ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ୱିସୁଂ କତଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜାୱ ସଙ୍ଖେପୋ ।

ସତ୍ତସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୂତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାତି ଇମାସୁ ସତ୍ତସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୁ ।

ଅନୁୱିଚ୍ଚକାରନ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚକରଣଂ । ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ଠିତା ଅତ୍ତନୋ ସାୱକତ୍ତଂ ଉପଗତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୭୫-୭୬) ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବକଥଂ । କା ପନ ସାତି ? ଦାନାଦିକଥା । ତତ୍ଥ ଦାନକଥା ତାୱ ପଚୁରଜନେସୁପି ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ସୁକରତ୍ତା ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ଚ ଆଦିତୋ କଥିତା । ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୂସୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗଭାୱତୋ ସୁଖେନେୱ ସୀଲାନି ସମାଦିୟତି, ତତ୍ଥ ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ସୀଲେନ ଦାୟକପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ପରାନୁଗ୍ଗହଂ ୱତ୍ୱା ପରପୀଳାନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ କିରିୟାଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଅକିରିୟାଧମ୍ମୱଚନତୋ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସମ୍ପତ୍ତିହେତୁୱଚନତୋ ଚ ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥା କଥିତା । ‘‘ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ଅୟଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ତସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ଇମେହି ଚ ଦାନସୀଲମୟେହି ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନେହି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ଏତା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ପଣୀତପଣୀତତରାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଅପରିମେୟ୍ୟା ଦିବ୍ବଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥା। ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ସଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଥାନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ କଥେନ୍ତେନ ତଦଧିଗମୂପାୟସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାପି ପଗେୱ ଇତରେ ସବ୍ବେପି କାମା ନାମ ବହ୍ୱାଦୀନୱା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ। ‘‘ହୀନା ଗମ୍ମା ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଅନରିୟା ଅନତ୍ଥସଂହିତା’’ତି ତେସଂ ଓକାରୋ ଲାମକଭାୱୋ । ସବ୍ବେପି ଭୱା କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ। ସବ୍ବସୋ ସଂକିଲେସୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ ଚ କଥେତବ୍ବୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦି-ଅତ୍ଥେନ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୁଖାନଂ ନିଦାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ନିବ୍ବାନୁପସଂହିତାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ସୁଖାନଂ କାରଣଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଭୋଗସୁଖଂ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦାନାଧୀନନ୍ତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତସ୍ସପି ଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ। ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ୟା ଇମା ଲୋକେ ପଦେସରଜ୍ଜସିରିସ୍ସରିୟସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପଦାତି ଏୱଂପଭେଦା ମାନୁସିକା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ଚ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଗତା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ସବ୍ବାସଂ ଇଦଂ ମୂଲକାରଣଂ । ଭୋଗାନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ଭୋଗୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ପିୟମନାପିୟରୂପାଦୀନଂ ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଂ ୱା ଉପଭୋଗସୁଖାନଂ ପତିଟ୍ଠା ନିଚ୍ଚଲାଧିଟ୍ଠାନତାୟ । ୱିସମଗତସ୍ସାତି ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ତାଣନ୍ତି ରକ୍ଖା, ତତୋ ପରିପାଲନତୋ । ଲେଣନ୍ତି ବ୍ୟସନେହି ପରିପାତିୟମାନସ୍ସ ଓଲୀୟନପ୍ପଦେସୋ । ଗତୀତି ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ପରାୟଣନ୍ତି ପଟିସରଣଂ । ଅୱସ୍ସୟୋତି ୱିନିପତିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ନିସ୍ସୟୋ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଂ ।

ରତନମୟସୀହାସନସଦିସନ୍ତି ସବ୍ବରତନମୟସତ୍ତଙ୍ଗମହାସୀହାସନସଦିସଂ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ମହଗ୍ଘଂ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ୱିନିପତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଟ୍ଠୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ମହାପଥୱୀସଦିସଂ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲଭାପନତୋ । ୟଥା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁ ଉତ୍ତିଟ୍ଠତୋ ତିଟ୍ଠତୋ ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ, ଏୱଂ ଦାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଉପପତ୍ତିୟା ଠିତିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୋତି ଆହ ‘‘ଆଲମ୍ବନଟ୍ଠେନ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁସଦିସ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନାତି ଦୁଗ୍ଗତିଦୁକ୍ଖଟ୍ଠାନନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ । ସମସ୍ସାସନଟ୍ଠେନାତି ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିପଟିସତ୍ତୁପଦ୍ଦୱତୋ ସମସ୍ସାସନଟ୍ଠେନ । ଭୟପରିତ୍ତାଣଟ୍ଠେନାତି ଦାଲିଦ୍ଦିୟଭୟତୋ ପରିପାଲନଟ୍ଠେନ । ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀହୀତି ମଚ୍ଛେରଲୋଭଦୋସମଦଇସ୍ସାମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିଚିତ୍ତମଲେହି । ଅନୁପଲିତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ । ତେସନ୍ତି ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀନଂ । ତେସଂ ଏୱ ଦୁରାସଦଟ୍ଠେନ । ଅସନ୍ତାସନଟ୍ଠେନାତି ସନ୍ତାସହେତୁଅଭାୱେନ । ୟୋ ହି ଦାୟକୋ ଦାନପତି, ସୋ ସମ୍ପତିପି ନ କୁତୋଚି ସନ୍ତସତି, ପଗେୱ ଆୟତିଂ । ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନାତି ମହାବଲୱତାୟ । ଦାୟକୋ ହି ଦାନପତି ସମ୍ପତି ପକ୍ଖବଲେନ ବଲୱା ହୋତି, ଆୟତିଂ ପନ କାୟବଲାଦୀହିପି । ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନାତି ‘‘ୱଡ୍ଢିକାରଣ’’ନ୍ତି ଅଭିସମ୍ମତଭାୱେନ । ୱିପତ୍ତିଭୱତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୂପନୟନଂ ଖେମନ୍ତଭୂମିସମ୍ପାପନଂ।

ଇଦାନି ମହାବୋଧିଚରିୟଭାୱେନପି ଦାନଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନଂ ନାମେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତେନାତି ଏତେନ ‘‘ଦାନଫଲଂ ସମ୍ମଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତା ମହାପୁରିସା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତସ୍ମା କୋ ନାମ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ ବାହିରେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଗେୱ ସଙ୍ଗଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଓୱାଦଂ ଦେତି । ଇଦାନି ୟା ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ଉକ୍କଂସଗତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତା ସବ୍ବା ଦାନତୋୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ଏୱ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ପନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପରହିତାୟ ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସା ତାସଂ ପରତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଏତା ଲୋକିୟା, ଇମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାୱକପାରମିଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାସୁପି ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠତରୁକ୍କଟ୍ଠତମତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କମେନ ଞାଣତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପନ ଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦାନଞ୍ଚ ନାମ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପୂଜନଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ଦାୟକୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପରେ ହନ୍ତି, ପରେସଂ ୱା ସନ୍ତକଂ ହରତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ସୀଲାଲଙ୍କାରସଦିସୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ନତ୍ଥି ସୋଭାୱିସେସାୱହତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ । ସୀଲପୁପ୍ଫସଦିସଂ ପୁପ୍ଫଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲଗନ୍ଧସଦିସୋ ଗନ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚନ୍ଦନଂ ତଗରଂ ୱାପୀ’’ତିଆଦିକା (ଧ॰ ପ॰ ୫୫) ଗାଥା – ‘‘ଗନ୍ଧୋ ଇସୀନଂ ଚିରଦିକ୍ଖିତାନଂ, କାୟା ଚୁତୋ ଗଚ୍ଛତି ମାଲୁତେନା’’ତିଆଦିକା (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୫) ଜାତକଗାଥାୟୋ ଚ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ସୀଲଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଆଭରଣଞ୍ଚେୱ ଅଲଙ୍କାରୋ ଚ ଗନ୍ଧୱିଲେପନଞ୍ଚ ପରସ୍ସ ଦସ୍ସନୀୟଭାୱାୱହଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲାଲଙ୍କାରେନ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅୟଂ ସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମେହି ଆରଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନେୱାହ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା –

‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।

ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୮.୭୫) ।

ଇଟ୍ଠୋତି ସୁଖୋ । କନ୍ତୋତି କମନୀୟୋ । ମନାପୋତି ମନୱଡ୍ଢନକୋ । ତଂ ପନ ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିଚ୍ଚମେତ୍ଥ କୀଳା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୋସୋତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିନା ଅପ୍ପସ୍ସାଦାଦିନା ଚ ଦୂସିତଭାୱୋ, ୟତୋ ତେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ନାରାଧେନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଆଦୀନଂ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, ପରମକପଣତା । ତଥା ଚ କାମା ୟଥାତଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଲାମକଭାୱୋତି ଅସେଟ୍ଠେହି ସେୱିତବ୍ବୋ, ସେଟ୍ଠେହି ନ ସେୱିତବ୍ବୋ ନିହୀନଭାୱୋ । ସଂକିଲିସ୍ସନନ୍ତି ୱିବାଧକତା ଉପତାପକତା ଚ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମେଆନିସଂସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟତ୍ତକା କାମେସୁ ଆଦୀନୱା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ତତ୍ତକା ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସା । ଅପିଚ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନାମେତଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମସଞ୍ଞାୟ, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମପରିଳାହେହି, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସେ ପକାସେସି । ପବ୍ବଜ୍ଜାୟଂ ଝାନାଦୀସୁ ଚ ଗୁଣେ ୱିଭାୱେସି ୱଣ୍ଣେସି । କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମନିୟଚିତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତଦେସନାୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଦୋସାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ଉପରି ଦେସନାୟ ଭାଜନଭାୱୂପଗମେନ କମ୍ମକ୍ଖମଚିତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରୋଗଭୂତା, ତଦା ତେ ୱିଗତା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅରୋଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିକିଲେସୱିଗମେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତଂ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱିଗମେନ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତଂ। ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉଳାରପୀତିପାମୋଜ୍ଜୟୋଗେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ। ୟଦା ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ ଅରୋଗଚିତ୍ତଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ଅକଠିନଚିତ୍ତଂ । ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଗମେନ ଅୱିକ୍ଖେପତୋ ତେନ ଅପିହିତଚିତ୍ତଂ । ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ସମ୍ପଗ୍ଗହିତୱସେନ ଅଲୀନଚିତ୍ତଂ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସେସପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିନା ଉପମାୱସେନ ସୀହସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅପଗତକାଳକନ୍ତି ୱିଗତକାଳକଂ । ସମ୍ମଦେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁଦେୱ । ରଜନନ୍ତି ନୀଲପୀତଲୋହିତାଦିରଙ୍ଗଜାତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ପଭସ୍ସରଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେତି ତସ୍ସଂୟେୱ ନିସଜ୍ଜାୟଂ । ଏତେନସ୍ସ ଲହୁୱିପସ୍ସକତା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞତା ସୁଖପ୍ପଟିପଦଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୱିରଜନ୍ତି ଅପାୟଗମନୀୟରାଗରଜାଦୀନଂ ୱିଗମେନ ୱିରଜଂ । ଅନୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାମଲାପଗମେନ ୱୀତମଲଂ। ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସରଜାଭାୱେନ ୱା ୱିରଜଂ। ପଞ୍ଚୱିଧଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମଲୱିଗମେନ ୱୀତମଲଂ । ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହପ୍ପଟିୱେଧୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କିଚ୍ଚୱସେନା’’ତି । ତତ୍ରିଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ – ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ, ୱତ୍ଥସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକମଲେହି କିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗାଦିମଲେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ, ଧୋୱନସିଲାତଲଂ ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥା, ଉଦକଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧା, ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା ଊସଗୋମୟଛାରିକଖାରେହି କାଳକେ ସମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ଥସ୍ସ ଧୋୱନପ୍ପୟୋଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାସିନେହେନ ତେମେତ୍ୱା ତେମେତ୍ୱା ସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ଦୋସେ ସିଥିଲେ କତ୍ୱା ସୁତାଦିୱିଧିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଧନେ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ତେନ ପୟୋଗେନ ୱତ୍ଥେ କାଳକାପଗମୋ ୱିୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ରଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱୋ ୱିୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ପରିୟୋଦପନନ୍ତି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ନାମ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞାପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନେସା ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସେନପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧଂୟେୱ ଦୀପେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି । ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସପ୍ପଟିଭୟକନ୍ତାରସଦିସା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ ତିଣ୍ଣା ନିତ୍ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ୱିଗତା କଥଂକଥାତି ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକା ୱିଗତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା କଥଂକଥା । ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱେସାରଜ୍ଜଂ ୱିସାରଦଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତୋ। ଅତ୍ତନା ଏୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ ପରଂ ପଚ୍ଚେତି, ନ ଚସ୍ସ ପରୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ।

ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା କତନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ମାରଣୱସେନ କତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ମଂସଂ । ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ ଅତୀତକାଲିକୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚକତ’’ନ୍ତି । ନିମିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୪.୭୫) ୱିୟ । ନିମିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସାତି ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବକମ୍ମସ୍ସ । କରଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ମଂସଂ ପଟିଚ୍ଚକମ୍ମଂ ୟଥା ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ । ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୪. ଅସ୍ସାଜାନୀୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩-୧୪. ତତିୟେ ସାଠେୟ୍ୟାନୀତି ସଠତ୍ତାନି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାନି ପନସ୍ସ ସାଠେୟ୍ୟାଦୀନି କାୟଚିତ୍ତୁଜୁକତାପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଠାନେ ଠାତୁକାମସ୍ସ ସତୋ ୟଂ ଠାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ, ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠାନେୱ ଠସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି, ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟଭାୱତୋ ଠାତୁକାମଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିଖାତତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ନିଚ୍ଚାଲେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ସଠୋ ନାମ, ଇମସ୍ସ ସାଠେୟ୍ୟସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ । ତଥା ୟସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଠାନେ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଖନ୍ଧଗତଂ ପାତେତୁକାମସ୍ସ ସତୋ ୟଂ ଠାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ, ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ପାତେସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି, ପାତେତୁକାମଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପାତେତି, ଅୟଂ କୂଟୋ ନାମ । ୟସ୍ସ କାଲେନ ୱାମତୋ, କାଲେନ ଦକ୍ଖିଣତୋ, କାଲେନ ଉଜୁମଗ୍ଗେନେୱ ଚ ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ସତୋ ୟଂ ଠାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ, ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି, ୟଦିଚ୍ଛକଂ ଗନ୍ତୁକାମଟ୍ଠାନେୟେୱ କାଲେନ ୱାମତୋ, କାଲେନ ଦକ୍ଖିଣତୋ, କାଲେନ ଉଜୁମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ଲେଣ୍ଡଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମସ୍ସ ଇଦଂ ଠାନଂ ସୁସମ୍ମଟ୍ଠଂ ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସଂ ରମଣୀୟଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏୱରୂପଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ କରିସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ କରୋତି, ଅୟଂ ଜିମ୍ହୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ ମଗ୍ଗା ଉକ୍କମ୍ମ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆରୋହିତୁକାମସ୍ସ ସତୋ ୟଂ ଠାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ, ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀତି ନ ହୋତି, ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆରୋହିତୁକାମଟ୍ଠାନେୟେୱ ମଗ୍ଗା ଉକ୍କମ୍ମ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆରୋହତି, ଅୟଂ ୱଙ୍କୋ ନାମ । ଇତି ଇମଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି କିରିୟଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନସ୍ସ ତାନି ସାଠେୟ୍ୟାନି…ପେ॰… ଆୱିକତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅସ୍ସାଜାନୀୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୮. ମଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫-୧୮. ପଞ୍ଚମେ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୧) ୟା କାଚି ପରିୟତ୍ତି ୱା ସିପ୍ପଂ ୱା ୟସ୍ମା ଅସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିନସ୍ସତି, ନିରନ୍ତରଂ ୱା ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅସଜ୍ଝାୟମଲା ମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଘରାୱାସଂ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ଜିଣ୍ଣପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଘରଂ ନାମ ୱିନସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଟ୍ଠାନମଲା ଘରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଗିହିସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା କୋସଜ୍ଜୱସେନ ସରୀରପ୍ପଜଗ୍ଗନଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ମଲଂ ୱଣ୍ଣସ୍ସ କୋସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଗାୱୋ ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପମାଦୱସେନ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ୱା କୀଳନ୍ତସ୍ସ ୱା ତା ଗାୱୋ ଅତିତ୍ଥପକ୍ଖନ୍ଦନାଦୀହି ୱା ୱାଳମିଗଚୋରାଦିଉପଦ୍ଦୱେନ ୱା ପରେସଂ ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତାଦୀନି ଓତରିତ୍ୱା ଖାଦନୱସେନ ୱା ୱିନାସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୟମ୍ପି ଦଣ୍ଡଂ ୱା ପରିଭାସଂ ୱା ପାପୁଣାତି, ପବ୍ବଜିତଂ ୱା ପନ ଛଦ୍ୱାରାଦୀନି ଅରକ୍ଖନ୍ତଂ ପମାଦୱସେନ କିଲେସା ଓତରିତ୍ୱା ସାସନା ଚାୱେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପମାଦୋ ରକ୍ଖତୋ ମଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହିସ୍ସ ୱିନାସାୱହେନ ମଲଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ମଲଂ।

ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅତିଚାରୋ । ଅତିଚାରିନିଞ୍ହି ଇତ୍ଥିଂ ସାମିକୋପି ଗେହା ନୀହରତି, ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗତମ୍ପି ‘‘ତ୍ୱଂ କୁଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାରଭୂତା, ଅକ୍ଖୀହିପି ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ତଂ ମାତାପିତରୋପି ନୀହରନ୍ତି, ସା ଅନାଥା ୱିଚରନ୍ତୀ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣାତି । ତେନସ୍ସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ‘‘ମଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦଦତୋତି ଦାୟକସ୍ସ । ୟସ୍ସ ହି ଖେତ୍ତକସନକାଲେ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଖେତ୍ତେ ସମ୍ପନ୍ନେ ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱାପି ନିପ୍ଫନ୍ନେ ସସ୍ସେ ମଚ୍ଛେରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚାଗଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେତି, ସୋ ମଚ୍ଛେରୱସେନ ଚାଗଚିତ୍ତେ ଅୱିରୁହନ୍ତେ ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି, ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀତି ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ନ ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଚ୍ଛେରଂ ଦଦତୋ ମଲ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ପାପକା ଧମ୍ମାତି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ତେ ପନ ଇଧଲୋକେ ପରଲୋକେ ଚ ମଲମେୱ । ତତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମଲତୋ । ମଲତରନ୍ତି ଅତିରେକମଲଂ । ଛଟ୍ଠାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

ମଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପହାରାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୩୮୪) ଅସୁରାତି ଦେୱା ୱିୟ ନ ସୁରନ୍ତି ନ କୀଳନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତୀତି ଅସୁରା । ସୁରା ନାମ ଦେୱା, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖାତି ୱା ଅସୁରା, ୱେପଚିତ୍ତିପହାରାଦାଦୟୋ। ତେସଂ ଭୱନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ । ତେ ତତ୍ଥ ପୱିସନ୍ତା ନିକ୍ଖମନ୍ତା ସିନେରୁପାଦେ ମଣ୍ଡପାଦୀନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା କୀଳନ୍ତା ଅଭିରମନ୍ତି । ସା ତତ୍ଥ ତେସଂ ଅଭିରତି । ଇମେ ଗୁଣେ ଦିସ୍ୱାତି ଆହ ‘‘ୟେ ଦିସ୍ୱା ଦିସ୍ୱା ଅସୁରା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଭିରମନ୍ତୀ’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଲୋକିୟା ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ହିମୱା ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସମୁଦ୍ଦଦହପବ୍ବତା ତପ୍ପଭୱା ନଦିୟୋତି ଏତେସୁ ୟଂ ୟଂ ନ ମନୁସ୍ସଗୋଚରଂ, ତତ୍ଥ ସୟଂ ସମ୍ମୂଳ୍ହା ଅଞ୍ଞେପି ସମ୍ମୋହୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୱିଧମନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଦସସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ ଆୟାମତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ତଦୁପଭୋଗିସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ । ସୁନ୍ଦରଦସ୍ସନଂ କୂଟନ୍ତି ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ହେମକୂଟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୂଲଗନ୍ଧୋ କାଲାନୁସାରିୟାଦି । ସାରଗନ୍ଧୋ ଚନ୍ଦନାଦି । ଫେଗ୍ଗୁଗନ୍ଧୋ ସଲଲାଦି । ତଚଗନ୍ଧୋ ଲୱଙ୍ଗାଦି । ପପଟିକାଗନ୍ଧୋ କପିତ୍ଥାଦି । ରସଗନ୍ଧୋ ସଜ୍ଜୁଲସାଦି । ପତ୍ତଗନ୍ଧୋ ତମାଲହିରିୱେରାଦି । ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ନାଗକୁସୁମାଦି । ଫଲଗନ୍ଧୋ ଜାତିଫଲାଦି । ଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋ ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧୋ । ‘‘ସବ୍ବାନି ପୁଥୁଲତୋ ପଞ୍ଞାସ ୟୋଜନାନି, ଆୟାମତୋ ପନ ଉବ୍ବେଧତୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତାନେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ମନୋହରସିଲାତଲାନୀତି ରତନମୟତ୍ତା ମନୁଞ୍ଞସୋପାନସିଲାତଲାନି । ସୁପଟିୟତ୍ତାନୀତି ତଦୁପଭୋଗିସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୁନାୱ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୟତ୍ତାନି ସୁସଣ୍ଠିତାନି ହୋନ୍ତି । ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୀନି ଉଦକଂ ମଲଂ କରୋନ୍ତି, ତଦଭାୱତୋ ଫଲିକସଦିସନିମ୍ମଲୋଦକାନି। ତିରିୟତୋ ଦୀଘଂ ଉଗ୍ଗତକୂଟନ୍ତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁରିମାନି ନାମଗୋତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ନଦୀ ନିନ୍ନଗାତିଆଦିକଂ ଗୋତ୍ତଂ, ଗଙ୍ଗା ୟମୁନାତିଆଦିକଂ ନାମଂ ।

ସୱମାନାତି ସନ୍ଦମାନା । ପୂରତ୍ତନ୍ତି ପୁଣ୍ଣଭାୱୋ । ମସାରଗଲ୍ଲଂ ‘‘ଚିତ୍ତଫଲିକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମହତଂ ଭୂତାନନ୍ତି ମହନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ । ତିମୀ ତିମିଙ୍ଗଲା ତିମିତିମିଙ୍ଗଲାତି ତିସ୍ସୋ ମଚ୍ଛଜାତିୟୋ । ତିମିଂ ଗିଲନସମତ୍ଥା ତିମିଙ୍ଗଲା । ତିମିଞ୍ଚ ତିମିଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ଗିଲନସମତ୍ଥା ତିମିତିମିଙ୍ଗଲାତି ୱଦନ୍ତି ।

ମମସାୱକାତି ସୋତାପନ୍ନାଦିକେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନ ସଂୱସତୀତି ଉପୋସଥକମ୍ମାଦିୱସେନ ସଂୱାସଂ ନ କରୋତି । ଉକ୍ଖିପତୀତି ଅପନେତି । ୱିମୁତ୍ତିରସୋତି କିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚନରସୋ । ସବ୍ବା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ୟାୱଦେୱ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିଅତ୍ଥା ।

ରତନାନୀତି ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନାନି । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ହି ଭାୱିୟମାନା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ପଗେୱ ଅପରଭାଗେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) –

ଲୋକିୟରତନନିବ୍ବତ୍ତଂ ପନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ନ ତସ୍ସ କଲଭାଗମ୍ପି ଅଗ୍ଘତି । ଅପିଚ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୨୨୩; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦) ।

ୟଦି ଚ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱେନ ରତନଂ ନାମ ହୋତି, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂୟେୱ ଭୂତତୋ ରତନଭାୱୋ । ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ସାୱକା ସାୱକପାରମିଞାଣଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ଆସନ୍ନକାରଣଞ୍ହି ଦାନାଦିଉପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥେନ ଚ ରତନଭାୱୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ସାତିସୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ରିମାନି ରତନାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ସତିୟେୱ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପନ କାୟାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି । ତଥା ହି କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ପହାନତୋ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣତୋ ଚ ନେସଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ ।

ସମ୍ମା ପଦହନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ସମ୍ମା ପଦହତି, ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ପଦହନ୍ତୀତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ପଧାନଭାୱକରଣତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତମ୍ପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନପ୍ପହାନୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠାପନୱସେନ ଚ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି ।

ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି । ଇତି ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗମୁପାୟୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ। ତେନ ହି ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି । ସ୍ୱାୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ୟସ୍ମା ଛନ୍ଦାଦିକେ ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତିଧମ୍ମେ ଧୁରେ ଜେଟ୍ଠକେ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀୟତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ।

ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣେ, ପମାଦଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେ, ୱିକ୍ଖେପଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେ, ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ।

ତାନିୟେୱ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ ଚ ବଲାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ବୋଧିୟା, ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା। ୟା ହି ଏସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ୟାୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତି, କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ୱୁଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ୟୋପେସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୧୮୨; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୭) । ‘‘ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୭) ନୟେନପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅରିୟୋଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା, ଅରିୟଫଲପ୍ପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନିୟେୱ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । ମାରେନ୍ତୋ କିଲେସେ ଗଚ୍ଛତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ୱା ମଗ୍ଗୀୟତି, ସୟଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତୀତି ମଗ୍ଗୋତି ଏୱମେତେସଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋତାପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସୋତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ, ୟୋ ଅଟ୍ଠମକୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକଦାଗାମୀତି ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଆଗମନସୀଲୋ ଦୁତିୟଫଲଟ୍ଠୋ । ଅନାଗାମୀତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ କାମଲୋକଂ ଅନାଗମନସୀଲୋ ତତିୟଫଲଟ୍ଠୋ । ୟୋ ପନ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ଏକବୀଜୀତିଏୱମାଦିକୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ, ସୋ ଏତେସଂୟେୱ ପଭେଦୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟସଦିସମେୱ ।

ପହାରାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉପୋସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ତଦହୁପୋସଥେତି (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୫; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୩୮୩) ତସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଦିୱସଭୂତେ ଅହନି । ଉପୋସଥକରଣତ୍ଥାୟାତି ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ । ଉଦ୍ଧସ୍ତଂ ଅରୁଣନ୍ତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ । ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ୟାଚି । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୬) ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତିୟାମରତ୍ତିଂ ୱୀତିନାମେସି? ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁଦ୍ଦିସିତୁକାମୋ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ । ଅଦ୍ଦସାତି କଥଂ ଅଦ୍ଦସ ? ଅତ୍ତନୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ତସ୍ସଂ ପରିସତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତାନି ପରିଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପସ୍ସି । ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁସ୍ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥେୱ ହି ଅନାଗତେ ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ପୱତ୍ତଂ ପରେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଅତୀତେପୀତି । ମଜ୍ଝେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସିନ୍ନନ୍ତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନଂ । ଦିଟ୍ଠୋସୀତି ଅୟଂ ନ ପକତତ୍ତୋତି ଭଗୱତା ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ତେ ତୱ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକକମ୍ମାଦିସଂୱାସୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସଂୱାସୋ ତୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତିୟମ୍ପି ଖୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଅନେକୱାରଂ ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଥେରୋ ସୟମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଓରମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଇଦାନି ଇମେସଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ଭଗୱତା ମୟା ଚ ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟାୱତତିୟଂ ‘ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋ’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଇଦାନିସ୍ସ ନିକ୍କଡ୍ଢନକାଲୋ, ମା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀ’’ତି ତଂ ବାହାୟଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତଥା ଗହେତ୍ୱା । ବହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱାତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ଦ୍ୱାରସାଲାତୋ ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା । ବହୀତି ପନ ନିକ୍ଖାମିତଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ । ଅଥ ୱା ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାତି ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋପି ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା, ନ ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋ ଏୱ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱିହାରତୋ ବହିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୂଚିଘଟିକଂ ଦତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗଳସୂଚିଞ୍ଚ ଉପରିଘଟିକଞ୍ଚ ଆଦହିତ୍ୱା, ସୁଟ୍ଠୁତରଂ କୱାଟଂ ଥକେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ବାହାଗହଣାପି ନାମାତି ଇମିନା ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧା, ଆନନ୍ଦ, ପରିସା’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱ ହି ତେନ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ୟାୱ ବାହାଗହଣାପି ନାମ ସୋ ମୋଘପୁରିସୋ ଆଗମେସ୍ସତି, ଅଚ୍ଛରିୟମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଞ୍ଚ ଗରହନଚ୍ଛରିୟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅବ୍ବୁଦୋ ଜାତୋ, ଅପରିସୁଦ୍ଧା ପୁଗ୍ଗଲା ଉପୋସଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ ତଥାଗତା ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ଅନୁଦ୍ଦିସନ୍ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥୋ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ୟଂନୂନାହଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ନ ଦାନାହନ୍ତି ଇଦାନି ଅହଂ ଉପୋସଥଂ ନ କରିସ୍ସାମି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ନ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ନ-କାରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି ପାତିମୋକ୍ଖଂ – ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି। ତେସୁ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିକଂ (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ । ତଂ ସାୱକାୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା, ୟଂ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଉଦ୍ଦିସୀୟତି । ‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ…ପେ॰… ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ…ପେ॰… ଅନୁପୱାଦୋ ଅନୁପଘାତୋ…ପେ॰… ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩-୧୮୫; ଉଦା॰ ୩୬; ନେତ୍ତି॰ ୩୦) ଇମା ପନ ତିସ୍ସୋ ଗାଥା ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମ । ତଂ ବୁଦ୍ଧାୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ସାୱକା, ଛନ୍ନମ୍ପି ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଧରମାନକାଲେ ଅୟମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ, ଅପ୍ପାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପଠମବୋଧିୟଂୟେୱ । ତତୋ ପରଂ ଇତରୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ୱୀସତିୱସ୍ସମତ୍ତଂ ଇମଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇମଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସି । ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅକାରଣଂ । ଅନୱକାସୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କାରଣଞ୍ହି ୟଥା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୱକାସୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ ।

ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ୟ୍ୱାୟଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋତି ତଂ ଅପରେହିପି ସତ୍ତହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ତେସଂ ଉପମାଭାୱେନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଟ୍ଠ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଉପୋସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ

୧-୭. ପଠମଉଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧-୨୭. ତତିୟସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତିୟେ ‘‘ହତ୍ଥଗୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ହତ୍ଥକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥଂ, ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥଂ, ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥତୋ ପୁନ ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥଂ ଗତତ୍ତା ନାମତୋ ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋତି ଜାତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆଳୱକୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ହତ୍ଥେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ହତ୍ଥକୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ରାଜକୁମାରୋ’’ତି । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

ପଠମଉଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦୁତିୟବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା ଅସମ୍ମୋହୱସେନ କିଚ୍ଚତୋ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା, ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସହୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ଇମେ କାମାତି ଦ୍ୱେପି କାମେ ୱଦତି । କିଲେସୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ହି ପରିଳାହୋ ୱତ୍ଥୁକାମସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁକାମୱିସୟୋ ୱାତି ଦ୍ୱେପି ସପରିଳାହଟ୍ଠେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟାତି ‘‘ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲାମକଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ବ୍ୟନ୍ତଂ ୱିଗତନ୍ତଂ ଭୂତନ୍ତି ବ୍ୟନ୍ତିଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଗତନ୍ତଭୂତ’’ନ୍ତି, ନିତ୍ତଣ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ ୟସ୍ମା ମହିଦ୍ଧିକପେତା ଦେୱାସୁରାନଂ ଆୱାହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିୱାହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ପେତ୍ତିୱିସୟେନେୱ ଅସୁରକାୟୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପେତାସୁରା ପନ ପେତା ଏୱାତି ତେସଂ ପେତେହି ସଙ୍ଗହୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋୱ ।

ଅକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅନୁରୁଦ୍ଧମହାୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସାତି ନ ଇଚ୍ଛସ୍ସ । ଅଭାୱତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) ୱିୟ । ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେସୁ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଝାନାଦିଅଧିଗମୱିଭାୱନେ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ। ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ପରିୟତ୍ତିୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚୱିଭାୱନେ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଧୁତଙ୍ଗେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଧୁତଙ୍ଗଭାୱୱିଭାୱନେ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ସନ୍ତଗୁଣନିଗୁହନେନାତି ଅତ୍ତନି ସଂୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଝାନାଦିଗୁଣାନଞ୍ଚେୱ ବାହୁସଚ୍ଚଗୁଣସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣସ୍ସ ଚ ନିଗୁହନେନ ଛାଦନେନ । ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ସିଜ୍ଝତି । ନୋ ମହିଚ୍ଛସ୍ସାତି ମହତିୟା ଇଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ନୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ଅନୁଧମ୍ମସ୍ସପି ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ । ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସାତି ପକାରେହି ୱିୱିତ୍ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେହି ୱିୱିତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଭାୱନାଭିୟୋଗୱସେନ ଏକୀଭାୱୋୱ କାୟୱିୱେକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମନ୍ତି ୟୋଗକମ୍ମଂ ।

ସତ୍ତେହି କିଲେସେହି ଚ ସଙ୍ଗଣନଂ ସମୋଧାନଂ ସଙ୍ଗଣିକା, ସା ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ସଙ୍ଗଣିକାରାମୋ, ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ଚେୱା’’ତିଆଦି । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସାତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟସ୍ସ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଉପଧିୱିୱେକେ ନିନ୍ନତାୱସେନ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂୟେୱ ହି ସମାଧାନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତଥା ପଞ୍ଞାପି । କମ୍ମସ୍ସ-କତପଞ୍ଞାୟ ହି ଠିତୋ କମ୍ମୱସେନ ଭୱେସୁ ନାନପ୍ପକାରୋ ଅନତ୍ଥୋତି ଜାନନ୍ତୋ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣଂ ଅଭିପତ୍ଥେତି, ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଉସ୍ସାହଂ କରୋତି । ମାନାଦୟୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚରହିତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅନୁରୁଦ୍ଧମହାୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଗହପତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦାନୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ପଠମଦାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୧-୩୪. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଆସଜ୍ଜାତି ୟସ୍ସ ଦେତି, ତସ୍ସ ଆଗମନହେତୁ ତେନ ସମାଗମନିମିତ୍ତଂ । ଭୟାତି ଭୟହେତୁ । ନନୁ ଭୟଂ ନାମ ଲଦ୍ଧକାମତାରାଗାଦୟୋ ୱିୟ ଚେତନାୟ ଅୱିସୁଦ୍ଧିକରଂ, ତଂ କସ୍ମା ଇଧ ଗହିତନ୍ତି ? ନୟିଦଂ ତାଦିସଂ ୱୋହାରଭୟାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ଅଦାୟକୋ ଅକାରକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦାସି ମେତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ କତଂ ଉପକାରଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୀୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସତି ମେତି ପଚ୍ଚୁପକାରାସୀସାୟ ୟଂ ଦୀୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସାହୁ ଦାନନ୍ତି ଦାନଂ ନାମେତଂ ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସାଧୁସମାଚାରେ ଠତ୍ୱା ଦେତି । ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥନ୍ତି ଉପସୋଭନତ୍ଥଂ । ଦାନଞ୍ହି ଦତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜପୀତିସୋମନସ୍ସାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଲୋଭଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରାଦୟୋପି ୱିଦୂରୀ ଭୱନ୍ତି । ଇଦାନି ଦାନଂ ଅନୁକୂଲଧମ୍ମପରିବ୍ରୂହନେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୱିଦୂରୀକରଣେନ ଚ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପସୋଭନାୟ ଚ ପରିକ୍ଖାରାୟ ଚ ହୋତୀତି ‘‘ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପରିକ୍ଖାରତ୍ଥଞ୍ଚ ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦି । ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ହୋତି ଲଦ୍ଧା ଦାୟକେ ‘‘ଇମିନା ମୟ୍ହଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ’’ତି, ଦାତାପି ଲଦ୍ଧରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଂ କରୋତୀ’’ତି ।

ଅଦନ୍ତଦମନନ୍ତି ଅଦନ୍ତା ଅନସ୍ସୱାପିସ୍ସ ଦାନେନ ଦନ୍ତା ଅସ୍ସୱା ହୋନ୍ତି, ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଦାନଂ ଦନ୍ତଦୂସକନ୍ତି ଅଦାନଂ ପୁବ୍ବେ ଦନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସୱାନମ୍ପି ୱିଘାତୁପ୍ପାଦନେନ ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି । ଉନ୍ନମନ୍ତି ଦାୟକା ପିୟଂୱଦା ଚ ପରେସଂ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରଟ୍ଠାନତାୟ । ନମନ୍ତିପଟିଗ୍ଗାହକା ଦାନେନ ପିୟୱାଚାୟ ଚ ଲଦ୍ଧସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗାହକାନଂ ।

ଚିତ୍ତାଲଙ୍କାରଦାନମେୱ ଉତ୍ତମଂ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାୟ ସୁପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ଗୁଣୱିସେସପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ । ଦୁତିୟାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

ପଠମଦାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦାନୂପପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ ଦାନପଚ୍ଚୟାତି ଦାନକାରଣା, ଦାନମୟପୁଞ୍ଞସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପପତ୍ତିୟୋତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଦେୱେସୁ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୟୋ । ଠପେତୀତି ଏକୱାରମେୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ଉପରି ତେନେୱାକାରେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଠପେତି । ତଦେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ୱଡ୍ଢେତୀତି ବ୍ରୂହେତି ନ ହାପେତି । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତଂ, ନିନ୍ନଂ ପୋଣଂ ପବ୍ଭାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉତ୍ତରି ନାମ ପଣୀତଂ ମଜ୍ଝେପି ହୀନମଜ୍ଝିମୱିଭାଗସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତରି ଅଭାୱିତନ୍ତି ତତୋ ଉପରିମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ ଅଭାୱିତ’’ନ୍ତି । ସଂୱତ୍ତତି ତଥାପଣିହିତଂ ଦାନମୟଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତତ୍ରୁପପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧକରଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଭାୱଦସ୍ସନପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଦାନମୟସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ତଂସଂୱତ୍ତନତାଦସ୍ସନପରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗସ୍ସାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମରାଗସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ସିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପତ୍ତି, ନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୱରାଗସ୍ସ । ୱୀତରାଗଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ କାମେସୁ ୱୀତରାଗତା ଅଧିପ୍ପେତା, ୟାୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତି ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ଦାନମତ୍ତେନେୱା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଦାନଂ ତତ୍ଥ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଦାନେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତୋତି ବଦ୍ଧାଘାତେ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲେପି ଅତ୍ତନୋ ଦାନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ମୁଦୁଭୂତଚିତ୍ତୋ ।

ଦାନୂପପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନନ୍ତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞାନି ଚ ତାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି କତ୍ତବ୍ବତୋ କିରିୟା ଚାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟା, ତାୟେୱ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ପିୟମନାପତାଦିଆନିସଂସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି।

ଅନୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହୱସେନ, ପୂଜାୱସେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ଦୀୟତି ଏତେନାତି ଦାନଂ, ଦାନମେୱ ଦାନମୟଂ। ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ ମୟ-ସଦ୍ଦୋ । ଚୀୱରାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫), ଅନ୍ନାଦୀସୁ ୱା ଦସସୁ ଦାନୱତ୍ଥୂସୁ, ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତଂ ତଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପରିଚ୍ଚାଗକାଲେ ପଚ୍ଛା ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନ ଅନୁସ୍ସରଣେ ଚାତି ତୀସୁ କାଲେସୁ ପୱତ୍ତଚେତନା ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ।

ନିଚ୍ଚସୀଲଉପୋସଥସୀଲାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠ ଦସ ୱା ସୀଲାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସୀଲପୂରଣତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜନ୍ତସ୍ସ, ମନୋରଥଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ୱତମ୍ହି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ, ସଦ୍ଧାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ, ପଞ୍ଞାୟ ଚୀୱରାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ସତିୟା ଆପାଥଗତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀନି ସଂୱରନ୍ତସ୍ସ, ୱୀରିୟେନ ଆଜୀୱଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତଚେତନା ସୀଲତି, ସୀଲେତୀତି ୱା ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ୱୁତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେନ ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ, ସୋତଂ…ପେ॰… ଘାନଂ…ପେ॰… ଜିୱ୍ହଂ…ପେ॰… କାୟଂ…ପେ॰… ରୂପେ…ପେ॰… ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ …ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୟା ଚେତନା, ୟା ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ସବ୍ବାସୁ ଅଟ୍ଠତ୍ତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତା ଝାନଚେତନା, ୟା ଚ ଅନୱଜ୍ଜେସୁ କମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ ପରିଚୟମନସିକାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ସବ୍ବା ସା ଭାୱେତି ଏତାୟାତି ଭାୱନାମୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଚାତି ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ।

ଏକମେକଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ହୋତି । ତଦତ୍ଥଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତସ୍ସ ୱଚୀକମ୍ମଂ । କାୟଙ୍ଗଂ ୱାଚଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅଚୋପେତ୍ୱା ମନସା ଚିନ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ ମନୋକମ୍ମଂ । ଅନ୍ନାଦୀନି ଦେନ୍ତସ୍ସ ଚାପି ‘‘ଅନ୍ନଦାନାଦୀନି ଦେମୀ’’ତି ୱା, ଦାନପାରମିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱା ଦାନକାଲେ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ୟଥା ହି କେୱଲଂ ‘‘ଅନ୍ନଦାନାଦୀନି ଦେମୀ’’ତି ଦାନକାଲେ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଇଦଂ ଦାନମୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଦାନପାରମିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦାନକାଲେପି ଦାନସୀସେନେୱ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା । ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦଦନ୍ତୋ ‘‘ଏତଂ ଦାନଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ କୁଲୱଂସହେତୁ ପୱେଣିଚାରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସୀସେନ ୱା ଦେନ୍ତୋ ଚାରିତ୍ତସୀଲତ୍ତା ସୀଲମୟଂ । ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦଦତୋ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ୟଥା ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ୱତ୍ତମାନାପି ଦାନଚେତନା ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦଦତୋ ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଚେତନାୟ ଚ ତଥାପୱତ୍ତତ୍ତା ।

ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ସପ୍ପୁରିସଦାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୭-୩୮. ସତ୍ତମେ ୱିଚେୟ୍ୟ ଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱିଚିନନାନି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଂ, ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଞ୍ଚ । ତେସୁ ୱିପନ୍ନସୀଲେ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ପଞ୍ଚନୱୁତି ପାସଣ୍ଡଭେଦେ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ପହାୟ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାନଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଂ ନାମ । ଲାମକଲାମକେ ପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ପଣୀତପଣୀତେ ୱିଚିନିତ୍ୱା ତେସଂ ଦାନଂ ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସପ୍ପୁରିସଦାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ଅଭିସନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୯-୪୦. ନୱମେ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦାତି ପୁଞ୍ଞନଦିୟୋ । କୁସଲାଭିସନ୍ଦାତି କୁସଲାନଂ ପୱାହା । ସୁଖସ୍ସାହାରାତି ସୁଖପଚ୍ଚୟା । ଅଗ୍ଗାନୀତି ଞାତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞାନି। ଚିରରତ୍ତଂ ଞାତତ୍ତା ରତ୍ତଞ୍ଞାନି। ଅରିୟାନଂ ସାଧୂନଂ ୱଂସାନୀତି ଞାତତ୍ତା ୱଂସଞ୍ଞାନି। ପୋରାଣାନଂ ଆଦିପୁରିସାନଂ ଏତାନୀତି ପୋରାଣାନି। ସବ୍ବସୋ କେନଚିପି ପକାରେନ ସାଧୂହି ନ କିଣ୍ଣାନି ନ ଖିତ୍ତାନି ଛଡ୍ଡିତାନୀତି ଅସଂକିଣ୍ଣାନି। ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନେସଂ ୟଥା ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଏତରହି ଅନାଗତେ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବାନି ନ ସଂକିୟନ୍ତି ନ ସଂକିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠାନି। ନ ହି କଦାଚି ୱିଞ୍ଞୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ହିଂସାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଂ ଦେତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ସକଲସ୍ସପି ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଭୟାଭାୱଂ ଦେତି । ଅୱେରନ୍ତି ୱେରାଭାୱଂ । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅଭିସନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପୋସଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୮. ସଂଖିତ୍ତୂପୋସଥସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୧-୪୮. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମାଦୀସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଛଟ୍ଠେ (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୬୫) ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗଂ, ପଞ୍ଚଙ୍ଗମେୱ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ, ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକସ୍ସ। ମହତୀ ଦଦ୍ଦରୀ ୱୀଣାୱିସେସୋପି ଆତତମେୱାତି ‘‘ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧେସୂ’’ତି ୱିସେସନଂ କତଂ । ଏକତଲତୂରିୟଂ କୁମ୍ଭଥୁନଦଦ୍ଦରିକାଦି । ଉଭୟତଲଂ ଭେରିମୁଦିଙ୍ଗାଦି । ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ୱିନିବଦ୍ଧଂ ଆତତୱିତତଂ। ସବ୍ବସୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ନାମ ଚତୁରସ୍ସଅମ୍ବଣଂ ପଣୱାଦି ଚ । ଗୋମୁଖୀଆଦୀନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱଂସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସମ୍ମାଦୀତି ସମ୍ମତାଳକଂସତାଳସିଲାସଲାକତାଳାଦି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମତାଳଂ ନାମ ଦନ୍ତମୟତାଳଂ । କଂସତାଳଂ ଲୋହମୟଂ । ସିଲାମୟଂ ଅୟୋପତ୍ତେନ ଚ ୱାଦନତାଳଂ ସିଲାସଲାକତାଳଂ । ସୁମୁଚ୍ଛିତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୟତ୍ତସ୍ସ । ପମାଣେତି ନାତିଦଳ୍ହନାତିସିଥିଲସଙ୍ଖାତେ ମଜ୍ଝିମେ ମୁଚ୍ଛନାପମାଣେ । ଛେକୋତି ପଟୁ ପଟ୍ଠୋ । ସୋ ଚସ୍ସ ପଟୁଭାୱୋ ମନୋହରୋତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି । ରଞ୍ଜେତୁନ୍ତି ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ । ଖମତେୱାତି ରୋଚତେୱ । ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ନ ତଜ୍ଜେତି, ସୋତସୁଖଭାୱତୋ ପିୟାୟିତବ୍ବୋୱ ହୋତି ।

ଭତ୍ତାରଂ ନାତିମଞ୍ଞତୀତି ସାମିକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ମନସାପି ନ ପତ୍ଥେତି । ଉଟ୍ଠାହିକାତି ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନା । ଅନଲସାତି ନିକ୍କୋସଜ୍ଜା । ସଙ୍ଗହିତପରିଜ୍ଜନାତି ସମ୍ମାନନାଦୀହି ଚେୱ ଛଣାଦୀସୁ ପେସେତବ୍ବ-ପିୟଭଣ୍ଡାଦିପଣ୍ଣାକାରପେସନାଦୀହି ଚ ସଙ୍ଗହିତପରିଜନା । ଇଧ ପରିଜନୋ ନାମ ସାମିକସ୍ସ ଚେୱ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଞାତିଜନୋ । ସମ୍ଭତନ୍ତି କସିୱଣିଜ୍ଜାଦୀନି କତ୍ୱା ଆଭତଧନଂ । ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ସଂଖିତ୍ତୂପୋସଥସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ପଠମଇଧଲୋକିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୯-୫୦. ନୱମେ ଇଧଲୋକୱିଜୟାୟାତି ଇଧଲୋକୱିଜିନନତ୍ଥାୟ ଅଭିଭୱତ୍ଥାୟ । ୟୋ ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜନୱସେନ ଅଭିଭୱତି, ତତୋ ଏୱ ତଦତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତି, ସୋ ଇଧଲୋକୱିଜୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକନିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ସଦତ୍ଥସମ୍ପାଦନତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂସ ଲୋକୋ ଆରଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି । (ପସଂସାୱହତୋ ତୟିଦଂ ପସଂସାୱହନଂ କିତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଇଧଲୋକେ ସଦ୍ଦାନଂ ଚିତ୍ତତୋସନୱିଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱାପାଦନେନ ଚ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।) ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତୋତି ୟାଗୁଭତ୍ତପଚନକାଲାଦୀନି ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାଧୁକଂ କରଣେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତୋ । ପରଲୋକୱିଜୟାୟାତି ପରଲୋକସ୍ସ ୱିଜିନନତ୍ଥାୟ ଅଭିଭୱତ୍ଥାୟ । ୟୋ ହି ସମ୍ପରାୟିକଂ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜନୱସେନ ଅଭିଭୱତି, ତତୋ ଏୱ ତଦତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତି, ସୋ ପରଲୋକୱିଜୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ପଠମଇଧଲୋକିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପୋସଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୬) ୧. ଗୋତମୀୱଗ୍ଗୋ

୧-୩. ଗୋତମୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୧-୫୩. ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପଠମେ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ଚୂଳୱଗ୍ଗ ୩.୪୦୨) ଗୋତମୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ନାମକରଣଦିୱସେ ପନସ୍ସା ଲଦ୍ଧସକ୍କାରା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ଧୀତରଂ ଲଭିସ୍ସତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ମହେସୀ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ ପୁତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଉଭୟଥାପି ମହତୀୟେୱସ୍ସା ପଜା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ଅଥସ୍ସା ‘‘ମହାପଜାପତୀ’’ତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତେନାହ ‘‘ପୁତ୍ତପଜାୟ ଚେୱ ଧୀତୁପଜାୟ ଚ ମହନ୍ତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମା’’ତି ।

‘‘ଅତ୍ତଦଣ୍ଡା ଭୟଂ ଜାତଂ, ଜନଂ ପସ୍ସଥ ମେଧଗଂ ।

ସଂୱେଗଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ୟଥା ସଂୱିଜିତଂ ମୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୪୧; ମହାନି॰ ୧୭୦) –

ଆଦିନା ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ କଥେସି। ତଂତଂପଲୋଭନକିରିୟା କାୟୱାଚାହି ପରକ୍କମନ୍ତିୟୋ ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତୂତି ସାସନଂ ପେସେନ୍ତି ନାମାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାସନଂ ପେସେତ୍ୱା’’ତି । କୁଣାଲଦହନ୍ତି କୁଣାଲଦହତୀରଂ । ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱାତି ଇତ୍ଥୀନଂ ଦୋସଦସ୍ସନମୁଖେନ କାମାନଂ ୱୋକାରସଂକିଲେସୱିଭାୱନେନ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ।

ଆପାଦିକାତି ସଂୱଦ୍ଧକା, ତୁମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥପାଦେସୁ କିଚ୍ଚଂ ଅସାଧେନ୍ତେସୁ ହତ୍ଥେ ଚ ପାଦେ ଚ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋସିକାତି ଦିୱସସ୍ସ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ନହାପେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ପାୟେତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ପୋସେସି । ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେସୀତି ନନ୍ଦକୁମାରୋ କିର ବୋଧିସତ୍ତତୋ କତିପାହେନେୱ ଦହରୋ, ତସ୍ମିଂ ଜାତେ ମହାପଜାପତୀ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ ଧାତୀନଂ ଦତ୍ୱା ସୟଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଧାତିକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଅତ୍ତନୋ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ଏୱମାହ । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବଞ୍ଞେ ଠିତୋ । ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋତି ଅଲଙ୍କାରସଭାୱୋ । ତତ୍ଥ କୋଚି ତରୁଣୋପି ୟୁୱା ନ ହୋତି ୟଥା ଅତିତରୁଣୋ । କୋଚି ୟୁୱାପି ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ନ ହୋତି ୟଥା ଉପସନ୍ତସଭାୱୋ, ଆଲସିୟବ୍ୟସନାଦୀହି ୱା ଅଭିଭୂତୋ । ଇଧ ପନ ଦହରୋ ଚେୱ ୟୁୱା ଚ ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଉପ୍ପଲାଦୀନି ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ଚ ଲୋକସମ୍ମତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାନି ।

ମାତୁଗାମସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତ୍ତାତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁୟେୱ ୱସ୍ସସତେସୁ ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା କାରଣନିଦସ୍ସନଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦପ୍ପତ୍ତଖୀଣାସୱୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତଖୀଣାସୱଗ୍ଗହଣେନ ଝାନାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ନିଜ୍ଝାନକାନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରସମ୍ପତ୍ତି ଇଜ୍ଝତୀତି ୱଦନ୍ତି । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱୱସେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତିଆଦିନା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଖନ୍ଧକଭାଣକାନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୦୩) ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୬୧) ପନ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେହି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠାସି, ଛଳଭିଞ୍ଞେହି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ, ତେୱିଜ୍ଜେହି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ, ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକେହି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ, ପାତିମୋକ୍ଖେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ସାସନନ୍ତରଧାନକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୦) ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପରିନିବ୍ବାନତୋ ୱସ୍ସସହସ୍ସମେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ତତୋ ତାପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ତାପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ହୋନ୍ତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଅନାଗାମିନୋ, ସକଦାଗାମିନୋ, ସୋତାପନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୫୬) ପନ ‘‘ପଠମବୋଧିୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ଅଥ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିଂସୁ, ଛଳଭିଞ୍ଞା ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣିଂସୁ । ଇଦାନି କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅନାଗାମିଫଲଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସକଦାଗାମିଫଲଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲମ୍ପି ପତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚେତଂ ସବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପ୍ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଭାଣକାନଂ ମତମେୱ ଆଚରିୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଆଚରିୟସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ।

ତାନିୟେୱାତି ତାନିୟେୱ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସାନି । ପରିୟତ୍ତିମୂଲକଂ ସାସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି ପରିୟତ୍ତିୟାଅସତି ପଟିୱେଧୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ପରିୟତ୍ତିୟା ହି ଅନ୍ତରହିତାୟ ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାୟତି, ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରହିତାୟ ଅଧିଗମୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି । କିଂକାରଣା ? ଅୟଞ୍ହି ପରିୟତ୍ତି ପଟିପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପଟିପତ୍ତି ଅଧିଗମସ୍ସ । ଇତି ପଟିପତ୍ତିତୋପି ପରିୟତ୍ତିୟେୱ ପମାଣଂ । ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଗୋତମୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୫. ଦୀଘଜାଣୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୪-୫୫. ଚତୁତ୍ଥେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୨୬୫) ଏକେନ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକେନ କୋଟ୍ଠାସେନ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ୱିନିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ପୟୋଜେୟ୍ୟ । ନିଧାପେୟ୍ୟାତି ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସଂ ନିଧେତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟ, ନିଦହିତ୍ୱା ଭୂମିଗତଂ କତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପଦାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି କୁଲାନଞ୍ହି ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଏକସଦିସଂ ୱତ୍ତତି, କଦାଚି ରାଜଅଗ୍ଗିଚୋରଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦିୱସେନ ଆପଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଆପଦାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ନିଧାପେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ କତରଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଗହେତ୍ୱା କୁସଲଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ‘‘ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତକୋଟ୍ଠାସଂ । ତତୋ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ହି ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି କପଣଦ୍ଧିକାନମ୍ପି ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ପେସକାରନ୍ହାପିତାଦୀନମ୍ପି ୱେତନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ଦାନୱସେନ ଚେୱ, ଅଧିୱତ୍ଥଦେୱତାଦୀନଂ ପେତବଲିୱସେନ, ନ୍ହାପିତାଦୀନଂ ୱେତନୱସେନ ଚ ୱିନିୟୋଗୋପି ଉପୟୋଗୋ ଏୱ ।

ଅପେନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅପେନ୍ତା ୱା ଏତେହୀତି ଅପାୟା, ଅପାୟା ଏୱ ମୁଖାନି ଦ୍ୱାରାନୀତି ଅପାୟମୁଖାନି । ୱିନାସଦ୍ୱାରାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦୀଘଜାଣୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬-୮. ଭୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୬-୫୮. ଛଟ୍ଠେ ଗବ୍ଭୱାସୋ ଇଧ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଗବ୍ଭୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭୋତି ଗବ୍ଭୱାସୋ’’ତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ଭୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬-୧୦. ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୯-୬୦. ନୱମେ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତାନନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତାନଂ । ଉପଧୀ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି ଏତେନ, ଉପଧୀସୁ ୱା ୱିପଚ୍ଚତି, ଉପଧୟୋ ୱା ୱିପାକା ଏତସ୍ସାତି ଉପଧିୱିପାକଂ । ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଂ ୱିପ୍ଫାରଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ୱିପୁଲଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଗୋତମୀୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୭) ୨. ଭୂମିଚାଲୱଗ୍ଗୋ

୧-୫. ଇଚ୍ଛାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୧-୬୫. ସତ୍ତମସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି । ପଞ୍ଚମେ (ଦୀ॰ନି॰ଟୀ॰ ୨.୧୭୩) ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୁ, ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା । ଅଭିଭୁ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ। ଅଥ ୱା ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନତୋ ଅଭିତୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚାତିପି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଜ୍ଝାନଂ ଅଭିଭାୟତନଂ। ତେନାହ ‘‘ଅଭିଭୱନକାରଣାନୀ’’ତିଆଦି । ତାନି ହୀତି ଅଭିଭାୟତନସଞ୍ଞିତାନି ଝାନାନି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରିୟତାୟା’’ତି ଇଦଂ ଉଭୟତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରିୟତାୟ ଆରମ୍ମଣାନି ଅଭିଭୱନ୍ତି। ଞାଣବଲେନେୱ ହି ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନଂ ୱିୟ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱୋପୀତି ।

ପରିକମ୍ମୱସେନଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ଅପ୍ପନାୱସେନ । ନ ହି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପନା ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ସମ୍ଭୱତି । ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ନ ବହିଦ୍ଧାପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ।

ପରିତ୍ତାନୀତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତାନି । ତେନାହ ‘‘ଅୱଡ୍ଢିତାନୀ’’ତି । ପରିତ୍ତୱସେନେୱାତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଦଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ। ପରିତ୍ତତା ହେତ୍ଥ ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ସତିପି ଅସତିପି ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା ନାମ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୱନଂ ସମାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମସମନନ୍ତରମେୱ ଅପ୍ପନାଝାନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନାତି ଚ ଅପ୍ପନାପରିୱାସାଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ । ୟୋ ‘‘ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋପି ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ । ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀତି ଭାୱନଂ ଅପ୍ପନଂ ନେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ତଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକା ଏୱ, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସେନ ଉପଚାରାସେୱନାୟ ଚ ୱିନା ଅପ୍ପନା ହୋତି, ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ପାରିୱାସିକକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାୱାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନାପି ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଏକନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମତୋ ପରଂ କତିପୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାୱସାନେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନା’’ତି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟିକମିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଦା ତଥାରୂପସ୍ସ ଆଭୋଗସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଆଭୋଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ପନ ‘‘ଇମିନା ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭୋଗୋ କଥିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଥା ଆଭୋଗାଭାୱେ କସ୍ମା ‘‘ଝାନସଞ୍ଞାୟପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିଭୱନ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

ୱଡ୍ଢିତପ୍ପମାଣାନୀତି ୱିପୁଲପ୍ପମାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ୱଡ୍ଢିଂ ପାପିତାନୀତି ତଥାୱଡ୍ଢନସ୍ସେୱେତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମହନ୍ତାନୀ’’ତି । ଭତ୍ତୱଡ୍ଢିତକନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନଭାଜନେ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଭତ୍ତଂ, ଏକାସନେ ପୁରିସେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭତ୍ତତୋ ଉପଡ୍ଢଭତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ। ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ରୂପସଞ୍ଞାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱେତ୍ଥ ଅଲାଭିତା । ବହିଦ୍ଧାୱ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୦୪-୨୦୯) ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ଆଗତତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ଚତୂସୁପି ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ୱା ଇଧ ୱା ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନେୱ ଅଭିଭୱିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତାନି ନିୟମତୋୱ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ତତ୍ରାପି ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନି, ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’ତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱିଲାସମତ୍ତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ସହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ‘‘ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ‘‘ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି । ଅତ୍ଥି ହି ସୋ ପରିୟାୟୋ ‘‘ପରିତ୍ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ, ତାନି ଚେ କଦାଚି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୁଜିତାନି ହୋନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି । ପରିୟାୟକଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ସହିତାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ଅଭିଭୱନୱିସେସୋତି, ତଥା ଇଧ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାନମ୍ପି ଅଭିଭୱନପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମଦୁତିୟଅଭିଭାୟତନେସୁ ପଠମୱିମୋକ୍ଖୋ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥଅଭିଭାୟତନେସୁ ଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱଣ୍ଣାଭିଭାୟତନେସୁ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅଭିଭୱନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୦୪-୨୦୯, ୨୪୭-୨୪୯) ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଭିଭାୟତନାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଭିଭାୟତନାନି କଥିତାନି । ସବ୍ବାନି ଚ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନି ଝାନାନି ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତଦେତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅୱଚନତୋ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କତ୍ଥଚିପି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତେନ ୟଂ ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ, ତଂ ତେନ ହେତୁନା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଦେସନାୱିଲାସହେତୁକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଏୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱଚନଂ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତା ଚ ତେସଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପାନଂ ୱିୟ ଅୱିଭୂତତ୍ତା ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନପରିୟାୟକଥାଭାୱତୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ନୀଲାଦିଅଭିଭାୟତନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଚେ ? ତଂ ନ । ନୀଲାଦୀସୁ କତାଧିକାରାନଂ ନୀଲାଦିଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭିଭୱନକାରଣତ୍ତା । ନ ହି ତେସଂ ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନଂ ପରିତ୍ତତା ୱା ଅପ୍ପମାଣତା ୱା ଅଭିଭୱନକାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନୀଲାଦିଭାୱୋ ଏୱାତି । ଏତେସୁ ଚ ପରିତ୍ତାଦିକସିଣରୂପେସୁ ୟଂ ୟଂ ଚରିତସ୍ସ ଇମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ନୀଲୱଣ୍ଣନୀଲନିଦସ୍ସନନୀଲନିଭାସାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ । ୱଣ୍ଣୱସେନାତି ସଭାୱୱଣ୍ଣୱସେନ । ନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ପସ୍ସିତବ୍ବତାୱସେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଗହେତବ୍ବତାୱସେନ । ଓଭାସୱସେନାତି ସପ୍ପଭାସତାୟ ଅୱଭାସନୱସେନ ।

ଇଚ୍ଛାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ୱିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୨୯) କେନଟ୍ଠେନାତି କେନ ସଭାୱେନ । ସଭାୱୋ ହି ଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଅରଣୀୟତୋ ଞାତବ୍ବତୋ ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏୱ ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିକଂ ସୱିସେସଂ ମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ । ଏତେନ ସତିପି ସବ୍ବସ୍ସପି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତଭାୱେ ୟେନ ଭାୱନାୱିସେସେନ ତଂ ଝାନଂ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ଦୀପିତୋ । ଭୱତି ହି ସମାନଜାତିୟୁତ୍ତୋପି ଭାୱନାୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ । ୟଥା ତଂ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ, ତଥା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନପି ୱିମୋକ୍ଖୋ। ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଛିମେ ୱିମୋକ୍ଖେ ନିରୋଧେ ନତ୍ଥି। କେୱଲୋ ୱିମୁତ୍ତଟ୍ଠୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସୟମେୱ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ।

ରୂପୀତି ୟେନାୟଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେନ ରୂପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତଂ ୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠରୂପଂ ହୋତି, ୟେନ ୱିସିଟ୍ଠେନ ରୂପେନ ‘‘ରୂପୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ରୂପୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପନତୋ, ତଦେୱ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନରୂପସ୍ସ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପିଭାୱସାଧକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ରୂପାନୀତି ପନେତ୍ଥ ପୁରିମପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀଲକସିଣାଦୀନି ରୂପାନୀ’’ତି । ରୂପେ କସିଣରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ। ତେନାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦି ।

ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପନାୟଂ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବାଭୋଗୱସେନ ତଥା ଅଧିମୁତ୍ତି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ତଥାୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିଚୋଦନା ଅନୱଟ୍ଠାନା ହୋତି । ୟସ୍ମା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ତତ୍ଥ କତାଧିକାରାନଂ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ତତିୟୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନା ସତ୍ତେ ଅପ୍ପଟିକୂଲତୋ ଦହନ୍ତି, ତେ ସୁଭତୋ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୨-୨୧୩) ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନା ‘‘ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତୟିଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସତୋ । ନ ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସୋପି ତତ୍ଥ ଅୱସିସ୍ସତି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ନିରୋଧିତତ୍ତା । ଉତ୍ତମୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ଅରିୟେହେୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅରିୟଫଲପରିୟୋସାନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ ଚ ।

ୱିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅନରିୟୱୋହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ ଅନରିୟାନଂ ଲାମକାନଂ ୱୋହାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରୋ । ଦିଟ୍ଠୱାଦିତାତି ଦିଟ୍ଠଂ ମୟାତି ଏୱଂ ୱାଦିତା । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ତଂତଂସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ୟାହି ଚେତନାହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅନରିୟୱୋହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୨) ସମାଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ସମାଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ସମାଗମୋ, ପରିସା । ବିମ୍ବିସାରପ୍ପମୁଖୋ ସମାଗମୋ ବିମ୍ବିସାରସମାଗମୋ। ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବିମ୍ବିସାର…ପେ॰… ସମାଗମସଦିସଂ ଖତ୍ତିୟପରିସନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ ସତ୍ଥୁ ଖତ୍ତିୟପରିସାଦିଉପସଙ୍କମନଂ । ଆଦିତୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ଭାସନଂ ଆଲାପୋ, କଥନପ୍ପଟିକଥନଂ ସଲ୍ଲାପୋ। ଧମ୍ମୂପସଂହିତା ପୁଚ୍ଛାପଟିପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା । ସଣ୍ଠାନଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥିତଂ ସଣ୍ଠାନପରିୟାୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ୱିୟ । ତେସନ୍ତି ପଦଂ ଉଭୟପଦାପେକ୍ଖଂ ‘‘ତେସମ୍ପି ଲକ୍ଖଣସଣ୍ଠାନଂ ୱିୟ ସତ୍ଥୁ ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ତେସଂ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଏୱା’’ତି । ନାପି ଆମୁତ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲୋ ଭଗୱା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଛିନ୍ନସ୍ସରାତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନସ୍ସରା । ଗଗ୍ଗରସ୍ସରାତି ଜଜ୍ଜରିତସ୍ସରା । ଭାସନ୍ତରନ୍ତି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଭାସାତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭାସଂ । ୱୀମଂସାତି ଚିନ୍ତନା । କିମତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଦେସେତୀତି ଇଦଂ ନନୁ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ କଥିତେ ତେସଂ ସାତିସୟୋ ପସାଦୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ୟେସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମେ କଥିତେ ପସାଦୋ ହୋତି, ନ ଜାନାପେତ୍ୱା, ତାଦିସେ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ଥା ତଥା କରୋତି । ତତ୍ଥ ପୟୋଜନମାହ ‘‘ୱାସନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଏୱଂ ସୁତୋପୀତି ଏୱଂ ଅୱିଞ୍ଞାତଦେସକୋ ଅୱିଞ୍ଞାତାଗମନୋପି ସୁତୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟେୱ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ।

ପରିସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଭୂମିଚାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୬୭; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୫.୮୨୨) ଉଦେନୟକ୍ଖସ୍ସ ଚେତିୟଟ୍ଠାନେତି ଉଦେନସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଆୟତନଭାୱେନ ଇଟ୍ଠକାହି କତେ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠାନେ । କତୱିହାରୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତୱିହାରୋ । ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପୁରିମୱୋହାରେନ ‘‘ଉଦେନଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋତମକାଦୀସୁପୀତି ‘‘ଗୋତମକଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଚେତିୟଟ୍ଠାନେ କତୱିହାରଭାୱଂ ଅତିଦିସତି । ତଥା ହି ସତ୍ତମ୍ବନ୍ତି କିକିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଧୀତରୋ ସତ୍ତ କୁମାରିୟୋ ସଂୱେଗଜାତା ଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଧାନଂ ପଦହିଂସୁ, ତଂ ଠାନଂ ‘‘ସତ୍ତମ୍ବଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ବହୁପୁତ୍ତକନ୍ତି ଚ ବହୁପାରୋହୋ ଏକୋ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିୱତ୍ଥଂ ଦେୱତଂ ବହୂ ମନୁସ୍ସା ପୁତ୍ତେ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ତଦୁପାଦାୟ ତଂ ଠାନଂ ‘‘ବହୁପୁତ୍ତକଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସାରନ୍ଦଦସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱସିତଟ୍ଠାନଂ, ଚାପାଲସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱସିତଟ୍ଠାନଂ, ଇତି ସବ୍ବାନେୱେତାନି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବଦେୱତା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟୱୋହାରେନ ୱୋହରିତାନି, ଭଗୱତୋ ୱିହାରେ କତେପି ତଥେୱ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ରମଣୀୟାତି ଏତ୍ଥ ୱେସାଲିୟା ତାୱ ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଲଭପିଣ୍ଡତାୟ ରମଣୀୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିହାରାନଂ ପନ ନଗରତୋ ନାତିଦୂରତାୟ ନଚ୍ଚାସନ୍ନତାୟ ଗମନାଗମନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାକିଣ୍ଣୱିହାରଟ୍ଠାନତାୟ ଛାୟୁଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା ପୱିୱେକପତିରୂପତାୟ ଚ ରମଣୀୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୱଡ୍ଢିତାତି ଭାୱନାପାରିପୂରିୱସେନ ପରିବ୍ରୂହିତା । ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାତି ଭାୱନାୟ ବହୁଲୀକରଣେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିତା । ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତାତି ୟଥା ୟୁତ୍ତମାଜଞ୍ଞୟାନଂ ଛେକେନ ସାରଥିନା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତିରହତଂ ଗମିତା । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାତି ସବ୍ବସୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିସୋଧନେନ ଇଦ୍ଧିୱିସୟତାୟ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସୁୱିସୋଧିତପରିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ଅଧିଟ୍ଠିତାତି ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ତଂତଂଅଧିଟ୍ଠାନୟୋଗ୍ୟତାୟ ଠପିତା । ସମନ୍ତତୋ ଚିତାତି ସବ୍ବଭାଗେନ ଭାୱନୁପଚୟଂ ଗମିତା । ତେନାହ ‘‘ସୁୱଡ୍ଢିତା’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାତି ଇଦ୍ଧିଭାୱନାୟ ସିଖାପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ସଂସେୱିତା ।

ଅନିୟମେନାତି ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀ’’ତି ଅନିୟମୱଚନେନ । ନିୟମେତ୍ୱାତି ‘‘ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ସରୂପଦସ୍ସନେନ ନିୟମେତ୍ୱା । ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୦; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୦) ପରମାୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱଦତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ପରମାୟୁ ନାମ, କଥଂ ୱା ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱୱିସେସେ ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସରୀରାୱୟୱୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନପ୍ପମାଣାଦିୱିସେସା ୱିୟ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକକାମାୱଚରଦେୱରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ସୁକ୍କସୋଣିତଉତୁଭୋଜନାଦିଉତୁଆଦିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୂପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ଠିତିକାଲନିୟମୋ । ସୋ ୟଥାସକଂ ଖଣମତ୍ତାୱଟ୍ଠାୟୀନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସହଜାତାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠପନାକାରୱୁତ୍ତିତାୟ ପୱତ୍ତନକାନି ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ତେସଂ ଖଣଠିତିୟା ଏୱ କାରଣଭାୱେନ ଅନୁପାଲକାନି, ଅଥ ଖୋ ୟାୱ ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦା ଅନୁପବନ୍ଧସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦହେତୁଭାୱେନପି, ତସ୍ମା ଆୟୁହେତୁକତ୍ତା କାରଣୂପଚାରେନ ଆୟୁ, ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରମାୟୂତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ଦେୱାନଂ ନେରୟିକାନଂ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଞ୍ଚ ନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ । ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପନ ଏକନ୍ତନିୟତପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ଅୱସିଟ୍ଠମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ପନ ଚିରଟ୍ଠିତିସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମବହୁଲେ କାଲେ ତଂକମ୍ମସହିତସନ୍ତାନଜନିତସୁକ୍କସୋଣିତପଚ୍ଚୟାନଂ ତଂମୂଲକାନଞ୍ଚ ଚନ୍ଦସୂରିୟସମୱିସମପରିୱତ୍ତନାଦିଜନିତଉତୁଆହାରାଦିସମୱିସମପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଚିରାଚିରକାଲତୋ ଅନିୟତପରିଚ୍ଛେଦଂ, ତସ୍ସ ଚ ୟଥା ପୁରିମସିଦ୍ଧଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ତଂତଂଗତିନିକାୟାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସନିୟମୋ ସିଦ୍ଧୋ ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱାଦୀହି, ତଥା ଆଦିତୋ ଗହଣସିଦ୍ଧିୟା । ଏୱଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମପ୍ପମାଣଟ୍ଠିତିକାଲଂ ଦସ୍ସନାନୁସ୍ସୱେହି ଲଭିତ୍ୱା ତଂପରମତଂ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ପୱତ୍ତିତଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ଆଦିତୋ ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ କମ୍ମଂ ତାସୁ ତାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ୟଥା ତଂତଂଉପପତ୍ତିନିୟତୱଣ୍ଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ନିୟତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦାସୁ ଉପପତ୍ତୀସୁ ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମେନ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନେ ସମତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ।

ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟିନୋ କମ୍ମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନସମତ୍ଥତଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଆୟୁସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରିସ୍ସୟୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତା ପାଳିୟଂ ଆଗତା ଏୱାତି ଇମଂ ଭଦ୍ଦକପ୍ପମେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱୋଚ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଏତେନ ୟଥା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଜରାୟ ନ ପଟିଘାତୋ, ଏୱଂ ତେନ ମରଣସ୍ସପି ନ ପଟିଘାତୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱାତି । ‘‘କ୍ୱ ସରୋ ଖିତ୍ତୋ, କ୍ୱ ଚ ନିପତିତୋ’’ତି ଅଞ୍ଞଥା ୱୁଟ୍ଠିତେନପି ଥେରୱାଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମେୱ ସମତ୍ଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୟୋ ପନ ୱୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ନିୟାମିତ’’ନ୍ତି ।

ଓଳାରିକେ ନିମିତ୍ତେତି ଥୂଲେ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନେ । ଥୂଲସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନଞ୍ହେତଂ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭଗୱା କପ୍ପ’’ନ୍ତି ସକଲଂ କପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନୟାଚନାୟ, ୟଦିଦଂ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁଭାୱେନ କପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତାୱିଭାୱନଂ । ଓଭାସେତି ପାକଟୱଚନେ । ପାକଟୱଚନଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ପରିୟାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ । ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ୟଥା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଅଭିଭୂତଚିତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଅଭିଭୱୋ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ଅପ୍ପକସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ଅହୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଚିତ୍ତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞୋତି ଥେରତୋ, ଅରିୟେହି ୱା ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ କୋଚି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସୋ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ଥେରୋ ଭଗୱତା କତନିମିତ୍ତୋଭାସଂ ସବ୍ବସୋ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ମାରୋ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଚତ୍ତାରୋୱିପଲ୍ଲାସାତି ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା । ତେନାତି ୟଦିପି ଇତରେ ଅଟ୍ଠ ୱିପଲ୍ଲାସା ପହୀନା, ତଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ । ଅସ୍ସାତି ଥେରସ୍ସ । ମଦ୍ଦତୀତି ଫୁସନମତ୍ତେନ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ତେନ ମଦ୍ଦିତେ ସତ୍ତାନଂ ମରଣମେୱ ସିୟା । କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କସ୍ମା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନନୁ ଏସ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସ କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିଟ୍ଠୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ୱିବାଧନାଧିପ୍ପାୟେନ । ୱିବାଧନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନ ଇଧ ‘‘କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହଦୟମଦ୍ଦନସ୍ସ ଅଧିକତତ୍ତା । ନିମିତ୍ତୋଭାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭଗୱା କପ୍ପ’’ନ୍ତି ସକଲକପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନୟାଚନାୟ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁଭାୱେନ କପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତାୱସେନ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନଂ ନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ପନ ପରିୟାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ ଓଭାସୋ । ଜାନନ୍ତୋୟେୱାତି ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ । ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧହେତୁତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋକୋ ତନୁକୋ ହୋତି, ନ ବଲୱାତି ଆହ ‘‘ଦୋସାରୋପନେନ ସୋକତନୁକରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି । କିଂ ପନ ଥେରୋ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତକାଲେ ପୱତ୍ତିଂ ପଚ୍ଛା ଜାନାତୀତି ? ନ ଜାନାତି ସଭାୱେନ, ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ପନ ଜାନାତି ।

ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦାତି ୟସ୍ମା ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ମା, ଆନନ୍ଦ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ୟଥାରୁଚିତଟ୍ଠାନଂ ଦିୱାୱିହାରାୟ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସଦାନି କାଲଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି । ଅନତ୍ଥେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଗୁଣମାରଣେନ ମାରେତି, ୱିରାଗୱିବନ୍ଧନେନ ୱା ଜାତିନିମିତ୍ତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତଂ ମାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ମାରେତୀତି ମାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତି ୱିୟ ପାପତାୟ ପାପିମା। କଣ୍ହଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ କଣ୍ହୋ। ୱିରାଗାଦିଗୁଣାନଂ ଅନ୍ତକରଣତୋ ଅନ୍ତକୋ। ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ନମୁଚି। ଅତ୍ତନୋ ମାରପାସେନ ପମତ୍ତେ ବନ୍ଧତି, ପମତ୍ତା ୱା ବନ୍ଧୂ ଏତସ୍ସାତି ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ। ସତ୍ତମସତ୍ତାହତୋ ପରଂ ସତ୍ତ ଅହାନି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତି ନ ପନ ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହାଦି ୱିୟ ନିୟତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଟ୍ଠମସତ୍ତାହସ୍ସ ନାମ ଲବ୍ଭନତୋ । ସତ୍ତମସତ୍ତାହସ୍ସ ହି ପରତୋ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସକ୍କସ୍ସ ଚ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞାତଧମ୍ମଦେସନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ସତ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ମମ ୱିସୟଂ ସମତିକ୍କମାପେସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତଦୋମନସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନାହଂ ନଂ ଉପାୟେନ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସାମି, ଏୱମସ୍ସ ମନୋରଥୋ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସତି, ମମ ଚ ମନୋରଥୋ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ‘‘ପରିନିବ୍ବାତୁ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ପରିନିବ୍ବାନଂ ୟାଚି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାତି ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନଦିୱସଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭଗୱା ଚସ୍ସ ଅତିବନ୍ଧନାଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତୋପି ତଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅକାଲଭାୱମେୱ ପକାସେନ୍ତୋ ୟାଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପି। ତେନାହ ‘‘ନ ତାୱାହ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ମଗ୍ଗୱସେନ ବ୍ୟତ୍ତାତି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ବ୍ୟତ୍ତା । ତଥେୱ ୱିନୀତାତି ମଗ୍ଗୱସେନେୱ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିନୟେନ ୱିନୀତା । ତଥା ୱିସାରଦାତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ସତ୍ଥୁସାସନେ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସାରଦା, ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିଗମେନ ୱିସାରଦଭାୱଂ ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଇଧ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ସୁତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେପିଟକୱସେନା’’ତି । ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ସମୂହୋ ତେପିଟକଂ, ତୀଣି ୱା ପିଟକାନି ତିପିଟକଂ, ତିପିଟକମେୱ ତେପିଟକଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ତମେୱାତି ୟଂ ତଂ ତେପିଟକଂ ସୋତବ୍ବଭାୱେନ ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱ । ଧମ୍ମନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ । ଧାରେନ୍ତୀତି ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସଂ ୱିୟ ଅୱିନସ୍ସନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୁପ୍ପଗୁଣସୁପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ଧାରେନ୍ତି ହଦୟେ ଠପେନ୍ତି । ଇତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତଧମ୍ମଧରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିୱେଧଧମ୍ମୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମସ୍ସ, ନୱୱିଧସ୍ସପି ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମଭୂତନ୍ତି ଅଧିଗମାୟ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଭୂତଂ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକପ୍ପଟିପଦନ୍ତି ଚ ତମେୱ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମମାହ, ଛବ୍ବିଧା ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱା । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପଦାୟ ଅନୁରୂପଂ ଅଭିସଲ୍ଲେଖିତଂ ଅପ୍ପିଛତାଦିଧମ୍ମଂ । ଚରଣସୀଲାତି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନସୀଲା । ଅନୁମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମୋ ଏତିସ୍ସାତି ୱା ଅନୁଧମ୍ମା, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ୱିପସ୍ସନା । ତସ୍ସା ଚରଣସୀଲା । ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୱାଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱାଦଂ । ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଆଚାରସିକ୍ଖାପନେନ ଆଚରିୟୋ, ଭଗୱା, ତସ୍ସ ୱାଦୋ, ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନା ।

ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆଦିତୋ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନ ପରେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାଚେସ୍ସନ୍ତି, ପାଳିଂ ସମ୍ମା ପବୋଧେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାପେସ୍ସନ୍ତି, ସଙ୍କାସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟ୍ଠପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପକାରେହି ଠପେସ୍ସନ୍ତି, ପକାସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିୱଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ୱିଭଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଉତ୍ତାନୀକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନୁତ୍ତାନଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉତ୍ତାନଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ସହଧମ୍ମେନାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣପରିୟାୟୋ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ସହେତୁକେନ ସକାରଣେନ ୱଚନେନା’’ତି । ସପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ସନିସ୍ସରଣଂ । ୟଥା ପରୱାଦଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ସକୱାଦୋ ପତିଟ୍ଠହତି, ଏୱଂ ହେତୁଦାହରଣେହି ୟଥାଧିଗତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ନୱୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପବୋଧେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି ଛହି ପଦେହି ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି, ଆଦିତୋ ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି । ଏତ୍ତାୱତା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନେତ୍ତିୟଂ (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାରୋ) ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚା’’ତି ।

ସିକ୍ଖାତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିସିକ୍ଖାତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ । ସକଲଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅନୱସେସଂ ସତ୍ଥୁସାସନଭୂତଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ସମିଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଝାନସ୍ସାଦୱସେନାତି ତେହି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସମଧିଗତଜ୍ଝାନସୁଖୱସେନ । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉଳାରପଣୀତଭାୱୂପଗମେନ ସବ୍ବସୋ ପରିୱୁଦ୍ଧିମୁପଗତଂ । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ପଦାହି ସାସନାଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିତୋ । ପତିଟ୍ଠିତୱସେନାତି ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ, ପତିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୱେଧୱସେନ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ହିତନ୍ତି ବାହୁଜଞ୍ଞଂ। ତେନାହ ‘‘ମହାଜନାଭିସମୟୱସେନା’’ତି । ପୁଥୁ ପୁଥୁଲଂ ଭୂତଂ ଜାତଂ, ପୁଥୁ ୱା ପୁଥୁତ୍ତଂ ପତ୍ତନ୍ତି ପୁଥୁଭୂତଂ। ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବା…ପେ॰.. ପତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱେନ ପୱେଦିତଂ ।

ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱାତି ଅୟଂ କାୟାଦିୱିଭାଗୋ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତୋ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ ମୟା ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱହିତୋ, ଇଦାନି ପନ ନ ୱହିତବ୍ବୋ, ଏତସ୍ସ ଅୱହନତ୍ଥଞ୍ହି ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭାରୋ ସମ୍ଭତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ୟତୋ ଇମେ କାୟାଦୟୋ ଅସୁଭାଦିତୋ ସଭାୱାଦିତୋ ସମ୍ମଦେୱ ପରିଞ୍ଞାତାତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସମ୍ମାସତିଂ ୟତାତଥଂ ୱିସୟେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା । ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାରସ୍ସ ୱହନେ ପୟୋଜନଭୂତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ତାୱ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ପରିସମାପିତଂ, ପରହିତଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟୱିନୟଂ ପରିସମାପିତବ୍ବଂ, ତଂ ଇଦାନି ମାସତ୍ତୟେନେୱ ପରିସମାପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ଅହମ୍ପି ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବଭାଗେନ ନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା । ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀତି ଆୟୁନୋ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରକଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜି । ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ତେନ ଅଭିସଙ୍ଖରିୟମାନଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରଂ ‘‘ନ ପୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜି । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।

ଠାନମହନ୍ତତାୟପି ପୱତ୍ତିଆକାରମହନ୍ତତାୟପି ମହନ୍ତୋ ପଥୱୀକମ୍ପୋ। ତତ୍ଥ ଠାନମହନ୍ତତାୟ ଭୂମିଚାଲସ୍ସ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦା କିର…ପେ॰… କମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ଜାଭିକ୍ଖେତ୍ତଭୂତା ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଏୱ, ନ ୟା କାଚି । ୟା ମହାଭିନୀହାରମହାଭିଜାତିଆଦୀସୁପି କମ୍ପିତ୍ଥ, ତଦାପି ତତ୍ତିକାୟ ଏୱ କମ୍ପନେ କିଂ କାରଣଂ ? ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭାୱେନ ତସ୍ସେୱ ଆଦିତୋ ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା, ପରିଗ୍ଗହକରଣଂ ଚସ୍ସ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ତାୱତ୍ତକମେୱ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ, ନିସ୍ସଦ୍ଦା ହୋତି ନିରାକୁଲା…ପେ॰… ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଆଭୁଜତି, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପତୀ’’ତି (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮୪-୯୧) ଚ ଆଦି । ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଛପ୍ପକାରପୱେଧନେନ ଅୱୀତରାଗେ ଭିଂସେତୀତି ଭିଂସନୋ, ସୋ ଏୱ ଭିଂସନକୋତି ଆହ ‘‘ଭୟଜନକୋ’’ତି । ଦେୱଭେରିୟୋତି ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନମତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ କାଚି ଭେରୀ ‘‘ଦୁନ୍ଦୁଭୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପାତଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଆକାସଗତୋ ନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦୋ । ତେନାହ ‘‘ଦେୱୋ’’ତିଆଦି । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । ତସ୍ସ ହି ଗଜ୍ଜଭାୱେନ ଆକାସସ୍ସ ୱସ୍ସାଭାୱେନ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତସଞ୍ଞିତେ ସଦ୍ଦେ ନିଚ୍ଛରନ୍ତେ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିସମଞ୍ଞା । ତେନାହ ‘‘ଦେୱୋ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜୀ’’ତି ।

ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ଚିରତରଂ କାଲଂ ୱହିତୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତୋ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ, ଇଦାନି ନ ଚିରସ୍ସେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଭଗୱା ସଭାୱେନେୱ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଏୱଂ ପନ ଉଦାନେନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତୁଲୀୟତୀତି ତୁଲନ୍ତି ତୁଲ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଲିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ। ତଥା ହି ତଂ ପରିତୋ ଖଣ୍ଡିତଭାୱେନ ‘‘ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ୱିପୁଲଫଲତାୟ ଚ ନ ତୁଲଂ ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ୟେହି କାରଣେହି ପୁବ୍ବେ ଅୱିସେସତୋ ମହଗ୍ଗତଂ ‘‘ଅତୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି କାରଣାନି ରୂପାୱଚରତୋ ଅରୂପସ୍ସ ସାତିସୟାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅରୂପାୱଚରଂ ‘‘ଅତୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଇତରଞ୍ଚ ‘‘ତୁଲ’’ନ୍ତି । ଅପ୍ପୱିପାକନ୍ତି ତୀସୁପି କମ୍ମେସୁ ୟଂ ତନୁୱିପାକଂ ହୀନଂ, ତଂ ତୁଲଂ । ବହୁୱିପାକନ୍ତି ୟଂ ମହାୱିପାକଂ ପଣୀତଂ, ତଂ ଅତୁଲଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମଂ, ତଂ ହୀନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁପି ଭାଗେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ହୀନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ଅପ୍ପବହୁୱିପାକତଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ତୁଲାତୁଲଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୱହେତୁଭୂତ’’ନ୍ତି । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତରତୋତି ସସନ୍ତାନଧମ୍ମେସୁ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଚ ନିରତୋ । ସୱିପାକମ୍ପି ସମାନଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତଦାୟିକମ୍ମଂ ସୱିପାକଟ୍ଠେନ ସମ୍ଭୱଂ, ନ ଚ ତଂ କାମାଦିଭୱାଭିସଙ୍ଖାରକନ୍ତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓସ୍ସଜୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱସ୍ସଜି । କୱଚଂ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଅଭିନ୍ଦୀତି କିଲେସଭେଦସହଭାୱିକମ୍ମୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଦୁଭୟସ୍ସ କାରଣମୱୋଚ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ’’ତି ।

ପଠମୱିକପ୍ପେ ଅୱସଜ୍ଜନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ଅୱସଜ୍ଜନାକାରୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତୀରେନ୍ତୋତି ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦) ୱୀମଂସନ୍ତୋ । ‘‘ତୁଲେନ୍ତୋ ତୀରେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଭୱସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱସଜ୍ଜନାକାରଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ଏୱନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଉଦାନଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

ୟନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୭୧) କରଣେ, ଅଧିକରଣେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେନ ସମୟେନ, ୟସ୍ମିଂ ୱା ସମୟେ’’ତି । ଉକ୍ଖେପକୱାତାତି ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଖେପକୱାତା । ସଟ୍ଠି…ପେ॰… ବହଲନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ୱାତସ୍ସ ଉବ୍ବେଧପ୍ପମାଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପ୍ପମାଣଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପ୍ପମାଣମ୍ପି ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତିୟେୱ । ଆକାସେତି ପୁବ୍ବେ ୱାତେନ ପତିଟ୍ଠିତାକାସେ । ପୁନ ୱାତୋତି ଉକ୍ଖେପକୱାତେ ତଥା କତ୍ୱା ୱିଗତେ ଉଦକସନ୍ଧାରକୱାତୋ ପୁନ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି। ୟଥା ତଂ ଉଦକଂ ନ ଭସ୍ସତି, ଏୱଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତଂ ଆବନ୍ଧନୱିତାନୱସେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ତତୋ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗହଣତୋ ତେନ ୱାତେନ ଉଟ୍ଠାପିତଂ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଉପରି ଗଚ୍ଛତି । ହୋତିୟେୱାତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ହୋତିୟେୱ । ବହୁଭାୱେନାତି ମହାପଥୱିୟା ମହନ୍ତଭାୱେନ । ସକଲା ହି ମହାପଥୱୀ ତଦା ଓଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଚ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଚ, ତସ୍ମା କମ୍ପନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ଇଜ୍ଝନସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସିଜ୍ଝନସ୍ସ ଅନୁଭୱିତବ୍ବସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିଆଦିକସ୍ସ । ପରିତ୍ତାତି ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତା ନାତିସୁଭାୱିତା । ତଥା ଚ ଭାୱନା ବଲୱତୀ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ବଲା’’ତି । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ହି ଭାୱନା ୱୁତ୍ତା । ଅପ୍ପମାଣାତି ପଗୁଣା ସୁଭାୱିତା । ସା ହି ଥିରା ଦଳ୍ହତରା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ବଲୱା’’ତି । ‘‘ପରିତ୍ତା ପଥୱୀସଞ୍ଞା, ଅପ୍ପମାଣା ଆପୋସଞ୍ଞା’’ତି ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ, ଆପୋସଞ୍ଞାୟ ପନ ସୁଭାୱିତାୟ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଂୱେଜେନ୍ତୋ ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମତ୍ତଂ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ, ୱୀମଂସନ୍ତୋ ୱା ତାୱଦେୱ ସମଧିଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିବଲଂ । ସୋ କିରାୟସ୍ମା (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୧) ଖୁରଗ୍ଗେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ୟେନ ପବ୍ବଜିତଦିୱସେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୱେଜୟନ୍ତୋ ପାସାଦୋ କମ୍ପିତପୁବ୍ବୋ’’ତି । ତତୋ ‘‘ନତ୍ଥି କୋଚୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ କମ୍ପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାବଲେନ ୱେଜୟନ୍ତମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ପାଦେନ ପହରିତ୍ୱା କମ୍ପେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅଥ ନଂ ସକ୍କସ୍ସ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ପୁତ୍ତ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତ, ତ୍ୱଂ ପୂତିଗନ୍ଧେନେୱ ସୀସେନ ୱେଜୟନ୍ତଂ କମ୍ପେତୁଂ ଇଚ୍ଛସି, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ତାତ, ପାସାଦୋ, କଥଂ କମ୍ପେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ।

ସାମଣେରୋ ‘‘ଇମା ଦେୱତା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କେଳିଂ କରୋନ୍ତି, ଅହଂ ଖୋ ପନ ଆଚରିୟଂ ନାଲତ୍ଥଂ, କହଂ ନୁ ଖୋ ମେ ଆଚରିୟୋ ସାମୁଦ୍ଦିକମହାନାଗତ୍ଥେରୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଲେଣଂ ମାପେତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ, ‘‘ତାତ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତ, ଅସିକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱିଟ୍ଠୋସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନାସକ୍ଖି, ତାତ, ୱେଜୟନ୍ତଂ କମ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଆଚରିୟଂ, ଭନ୍ତେ, ନାଲତ୍ଥନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ, ‘‘ତାତ, ତୁମ୍ହାଦିସେ ଅକମ୍ପେନ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ କୋ କମ୍ପେସ୍ସତି, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ତେ, ତାତ, ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଗୋମୟଖଣ୍ଡଂ ପିଲୱନ୍ତଂ, ତାତ, କପଲ୍ଲପୂୱଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନ୍ତନ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଇମିନା ଓପମ୍ମେନ ଜାନାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ଭନ୍ତେ, ଏତ୍ତକେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପାସାଦେନ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଂ ଉଦକଂ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ୱେଜୟନ୍ତାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଦେୱଧୀତରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏକୱାରଂ ଲଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତୋ, ପୁନପି ସାମଣେରୋ ଏତି, ପୁନପି ଏତୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ‘‘ମା ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥୟିତ୍ଥ, ଇଦାନି ତେନ ଆଚରିୟୋ ଲଦ୍ଧୋ ଖଣେନ ପାସାଦଂ କମ୍ପେସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ସାମଣେରୋପି ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ପାସାଦଥୂପିକଂ ପହରି, ପାସାଦୋ ଚତୂହି ଦିସାହି ଓଣମତି । ଦେୱତା ‘‘ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଦେହି, ତାତ, ପାସାଦସ୍ସ, ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଦେହି, ତାତ, ପାସାଦସ୍ସା’’ତି ୱିରୱିଂସୁ । ସାମଣେରୋ ପାସାଦଂ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପାସାଦମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –

‘‘ଅଜ୍ଜେୱାହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅଜ୍ଜ ପତ୍ତାସୱକ୍ଖୟଂ ।

ଅଜ୍ଜ କମ୍ପେମି ପାସାଦଂ, ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସୁଳାରତା ॥

‘‘ଅଜ୍ଜେୱାହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅଜ୍ଜ ପତ୍ତାସୱକ୍ଖୟଂ ।

ଅଜ୍ଜ କମ୍ପେମି ପାସାଦଂ, ଅହୋ ଧମ୍ମସ୍ସୁଳାରତା ॥

‘‘ଅଜ୍ଜେୱାହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅଜ୍ଜ ପତ୍ତାସୱକ୍ଖୟଂ ।

ଅଜ୍ଜ କମ୍ପେମି ପାସାଦଂ, ଅହୋ ସଙ୍ଘସ୍ସୁଳାରତା’’ତି ॥

‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୁସିତକାୟା ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮), ତଥା ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହା ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨) ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨) ଚ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିୟଂ ଅଭିଜାତିଞ୍ଚ ଧମ୍ମତାୱସେନ ମହାପଦାନେ ପଥୱୀକମ୍ପସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରେସୁପି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଧମ୍ମତାୱସେନେୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ନେସଂ ପଥୱୀକମ୍ପାନଂ କାରଣତୋ ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତି ଇମେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୁକୋପେନାତି ଉକ୍ଖେପକୱାତସଙ୍ଖାତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ପକୋପେନ । ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନାତି ଞାଣିଦ୍ଧିୟା, କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିୟା ୱା ସଭାୱେନ, ତେଜେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞତେଜେନାତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ, ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞବଲେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣତେଜେନାତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱେନ । ସାଧୁକାରଦାନୱସେନାତି ୟଥା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣପ୍ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱେନ ଅଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟଂ କମ୍ପିତ୍ଥ, ଏୱଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଦେସନାଞାଣାନୁଭାୱେନ ଅଭିହତା ମହାପଥୱୀ କମ୍ପିତ୍ଥ, ତଂ ପନସ୍ସା ସାଧୁକାରଦାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ସାଧୁକାରଦାନୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେନ ପନ ଭଗୱା ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱିଚିତ୍ରରୂପକାୟୋ ସବ୍ବାକାରପରିସୁଦ୍ଧସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିଗୁଣରତନସମିଦ୍ଧିଧମ୍ମକାୟୋ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଥାମମହତ୍ତଇଦ୍ଧିମହତ୍ତୟସମହତ୍ତପଞ୍ଞାମହତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତୋ ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ କପ୍ପଂ ୱା କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମପରିଜିଗୁଚ୍ଛନାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନୱିଧିନା ନିରପେକ୍ଖୋ ଓସ୍ସଜ୍ଜି । ତଦନୁଭାୱାଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଆୟୁସଙ୍ଖରୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ତଂ ପନସ୍ସା କାରୁଞ୍ଞସଭାୱସଣ୍ଠିତା ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରୁଞ୍ଞଭାୱେନା’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜି, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସାତିସୟଂ ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେସି । ‘‘ୟଦତ୍ଥଞ୍ଚ ମୟା ଏୱଂ ସୁଚିରକାଲଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତୋ ଞାଣସମ୍ଭାରୋ ସମ୍ଭତୋ, ଅନୁତ୍ତରୋ ଚ ୱିମୋକ୍ଖୋ ସମଧିଗତୋ, ତସ୍ସ ୱତ ମେ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଫଲଭୂତା ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠା ଅନୁପାଦିସେସପରିନିବ୍ବାନଧାତୁ ଅଜ୍ଜ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଭିୟ୍ୟୋ ଅତିୱିୟ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପୀତିୱିପ୍ଫାରାଦିଗୁଣୱିପୁଲତରାନୁଭାୱୋ ପରେହି ଅସାଧାରଣଞାଣାତିସୟୋ ଉଦପାଦି, ୟସ୍ସ ସମାପତ୍ତିବଲସମୁପବ୍ରୂହିତସ୍ସ ଞାଣାତିସୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେମେ ପିଣ୍ଡପାତା ସମସମଫଲା ସମସମୱିପାକା’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ୭୫), ତସ୍ମା ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ସମଭିହତା ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ତଂ ପନସ୍ସା ତସ୍ସଂ ୱେଲାୟଂ ଆରୋଦନାକାରପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଅଟ୍ଠମୋ ଆରୋଦନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କମନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋତି ‘‘ସାଧୁକାରଦାନୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତ ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱୀଦେୱତାୟ ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦ୍ଦଦେୱତା ୱିୟ ମହାପଥୱିୟା ଅଧିଦେୱତା କିର ନାମ ଅତ୍ଥି, ତାଦିସେ କାରଣେ ସତି ତସ୍ସା ଚିତ୍ତୱସେନ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ସଙ୍କମ୍ପତି ସମ୍ପକମ୍ପତି ସମ୍ପୱେଧତି । ୟଥା ୱାତୱଲାହକଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ୱାତା ୱାୟନ୍ତି, ସୀତୁଣ୍ହଅବ୍ଭୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ସୀତାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି, ତଥା ହି ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଅତ୍ଥଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ମାରବଲଂ ୱିଧମିତୁଂ –

‘‘ଅଚେତନାୟଂ ପଥୱୀ, ଅୱିଞ୍ଞାୟ ସୁଖଂ ଦୁଖଂ ।

ସାପି ଦାନବଲା ମୟ୍ହଂ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୧.୧୨୪) –

ୱଚନସମନନ୍ତରଂ ମହାପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସପରିସଂ ମାରଂ ପରିୱତ୍ତେସି । ଏତନ୍ତି ସାଧୁକାରଦାନାଦି । ୟଦିପି ନତ୍ଥି ଅଚେତନତ୍ତା, ଧମ୍ମତାୱସେନ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସିୟାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଧମ୍ମତା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ, ସୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଞାଣଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଆନୁଭାୱସଭାୱୋତି । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ୱିଚାରିତମେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା –

‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତୋ, ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣେ ।

ଧମ୍ମତେଜେନ ୱସୁଧା, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୬୬) –

ଆଦିୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

ଅୟଂ ପନ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୯) ମହାପଥୱୀ ଅପରେସୁପି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ ମହାଭିନିକ୍ଖମନେ ବୋଧିମଣ୍ଡୂପସଙ୍କମନେ ପଂସୁକୂଲଗ୍ଗହଣେ ପଂସୁକୂଲଧୋୱନେ କାଳକାରାମସୁତ୍ତେ ଗୋତମକସୁତ୍ତେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକେ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେତି । ତତ୍ଥ ମହାଭିନିକ୍ଖମନବୋଧିମଣ୍ଡୂପସଙ୍କମନେସୁ ୱୀରିୟବଲେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ପଂସୁକୂଲଗ୍ଗହଣେ ‘‘ଦ୍ୱିସହସ୍ସଦୀପପରିୱାରେ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମହାଦୀପେ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସୁସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଦୁକ୍କରଂ ଭଗୱତା କତ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟୱେଗାଭିହତା ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ପଂସୁକୂଲଧୋୱନୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକେସୁ ଅକାଲକମ୍ପନେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । କାଳକାରାମଗୋତମକସୁତ୍ତେସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪; ୩.୧୨୬) ‘‘ଅହଂ ସକ୍ଖୀ ଭଗୱା’’ତି ସକ୍ଖିଭାୱେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭) ପନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଗତେସୁ ୱିଜଟେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱା ଦେସିୟମାନେସୁ ସାଧୁକାରଦାନୱସେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେସୁୟେୱ ଠାନେସୁ ପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ଅଥ ଖୋ ତୀସୁ ସଙ୍ଗହେସୁପି ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଇମଂ ଦୀପଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଜୋତିୱନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଦିୱସେପି ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । କଲ୍ୟାଣିୟମହାୱିହାରେ ଚ ପିଣ୍ଡପାତିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଲୋହପାସାଦସ୍ସ ପାଚୀନଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅହୋସି, ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦୀଘଭାଣକତ୍ଥେରା ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତଂ ଆରଭିଂସୁ । ତେସଂ ସଜ୍ଝାୟପରିୟୋସାନେପି ଉଦକପରିୟନ୍ତମେୱ କତ୍ୱା ପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଆନନ୍ଦ, ହେତୂ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟା ମହତୋ ଭୂମିଚାଲସ୍ସ ପାତୁଭାୱାୟା’’ତି କସ୍ମା ଅଟ୍ଠେୱ ହେତୂ ୱୁତ୍ତାତି ? ନିୟମହେତୁଭାୱତୋ । ଇମେୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠ ହେତୂ ନିୟମନ୍ତି, ନାଞ୍ଞେ । ତେ ହି କଦାଚି ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଅନିୟମଭାୱତୋ ନ ଗଣିତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ (ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୪) –

‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହେତୂ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟା ମହତୋ ଭୂମିଚାଲସ୍ସ ପାତୁଭାୱାୟାତି । ୟଂ ୱେସ୍ସନ୍ତରେନ ରଞ୍ଞା ମହାଦାନେ ଦୀୟମାନେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାପଥୱୀ କମ୍ପିତା, ତଞ୍ଚ ପନ ଅକାଲିକଂ କଦାଚୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଗଣିତଂ ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ।

‘‘ୟଥା, ମହାରାଜ, ଲୋକେ ତୟୋୟେୱ ମେଘା ଗଣୀୟନ୍ତି ୱସ୍ସିକୋ, ହେମନ୍ତିକୋ, ପାୱୁସକୋତି । ୟଦି ତେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ମେଘୋ ପୱସ୍ସତି, ନ ସୋ ମେଘୋ ଗଣୀୟତି ସମ୍ମତେହି ମେଘେହି, ଅକାଲମେଘୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱେସ୍ସନ୍ତରେନ ରଞ୍ଞା ମହାଦାନେ ଦୀୟମାନେ ୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାପଥୱୀ କମ୍ପିତା, ଅକାଲିକଂ ଏତଂ କଦାଚୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଗଣୀୟତି ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ।

‘‘ୟଥା ୱା ପନ, ମହାରାଜ, ହିମୱନ୍ତା ପବ୍ବତା ପଞ୍ଚ ନଦିସତାନି ସନ୍ଦନ୍ତି, ତେସଂ, ମହାରାଜ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନଦିସତାନଂ ଦସେୱ ନଦିୟୋ ନଦିଗଣନାୟ ଗଣୀୟନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଗଙ୍ଗା, ୟମୁନା, ଅଚିରୱତୀ, ସରଭୂ, ମହୀ, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ସତୀ, ୱେତ୍ରୱତୀ, ୱୀତଂସା, ଚନ୍ଦଭାଗାତି । ଅୱସେସା ନଦିୟୋ ନଦିଗଣନାୟ ଅଗଣିତା । କିଂକାରଣା ? ନ ତା ନଦିୟୋ ଧୁୱସଲିଲା, ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱେସ୍ସନ୍ତରେନ ରଞ୍ଞା ମହାଦାନେ ଦୀୟମାନେ ୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାପଥୱୀ କମ୍ପିତା, ଅକାଲିକଂ ଏତଂ କଦାଚୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଗଣୀୟତି ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ।

‘‘ୟଥା ୱା ପନ, ମହାରାଜ, ରଞ୍ଞୋ ସତମ୍ପି ଦ୍ୱିସତମ୍ପି ତିସତମ୍ପି ଅମଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଛୟେୱ ଜନା ଅମଚ୍ଚଗଣନାୟ ଗଣୀୟନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସେନାପତି, ପୁରୋହିତୋ, ଅକ୍ଖଦସ୍ସୋ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଛତ୍ତଗ୍ଗାହକୋ, ଖଗ୍ଗଗ୍ଗାହକୋ, ଏତେୟେୱ ଅମଚ୍ଚଗଣନାୟ ଗଣୀୟନ୍ତି । କିଂକାରଣା ? ୟୁତ୍ତତ୍ତା ରାଜଗୁଣେହି । ଅୱସେସା ଅଗଣିତା, ସବ୍ବେ ଅମଚ୍ଚାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱେସ୍ସନ୍ତରେନ ରଞ୍ଞା ମହାଦାନେ ଦୀୟମାନେ ୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାପଥୱୀ କମ୍ପିତା, ଅକାଲିକଂ ଏତଂ କଦାଚୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଗଣୀୟତି ଅଟ୍ଠହି ହେତୂହୀ’’ତି ।

ଭୂମିଚାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚାପାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୮) ୩. ୟମକୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ସଦ୍ଧାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୧-୮୦. ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ଦସମେ କୁଚ୍ଛିତଂ ସୀଦତୀତି କୁସୀତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘କୁସୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ କୁସିତଭାୱୋ ଇଧ କୁସିତ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିନାପି ହି ଭାୱଜୋତନସଦ୍ଦଂ ଭାୱତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସୀତଭାୱୱତ୍ଥୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କୋସଜ୍ଜକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କମ୍ମଂ ନାମ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ଈଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୀୱରୱିଚାରଣାଦୀ’’ତି । ୱୀରିୟନ୍ତି ପଧାନୱୀରିୟଂ । ତଂ ପନ ଚଙ୍କମନୱସେନ କରଣେ କାୟିକନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁୱିଧମ୍ପୀ’’ତି । ପତ୍ତିୟାତି ପାପୁଣନତ୍ଥଂ । ଓସୀଦନନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେ ସଙ୍କୋଚୋ । ମାସେହି ଆଚିତଂ ନିଚିତଂ ୱିୟାତି ମାସାଚିତଂ, ତଂ ମଞ୍ଞେ । ୟସ୍ମା ମାସା ତିନ୍ତା ୱିସେସେନ ଗରୁକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଥା ତିନ୍ତମାସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ଗିଲାନଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତେସନ୍ତି ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନାତି ଇମିନା କୁସୀତୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ‘‘ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀ’’ତିଆଦିନା । ଇଦଂ ପଠମନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ, ହନ୍ଦାହଂ, ୱୀରିୟଂ ଆରଭାମୀ’’ତି, ‘‘ଏୱଂ ଭାୱନାୟ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନଂ ପଠମଂ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ତଥା ପଠମଂ ପୱତ୍ତଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନଞ୍ହି ଉପରି ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି । ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସହିତାନି ହି ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନାନି ତମ୍ମୂଲକାନି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସଦ୍ଧାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୟମକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮୧-୬୨୬. ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଅଟ୍ଠକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ନୱକନିପାତ-ଟୀକା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. ସମ୍ବୋଧିୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ସମ୍ବୋଧିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧-୨. ନୱକନିପାତସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୩. ମେଘିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧) ମେଘିୟୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀତି ପରିଚାରକୋ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ଉପଟ୍ଠାକା ଅନିବଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ । ଏକଦା ନାଗସମଲୋ, ଏକଦା ନାଗିତୋ, ଏକଦା ଉପୱାଣୋ, ଏକଦା ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ, ଏକଦା ଚୁନ୍ଦୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ, ଏକଦା ସାଗତୋ, ଏକଦା ମେଘିୟୋ, ତଦାପି ମେଘିୟତ୍ଥେରୋୱ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ମେଘିୟୋ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀ’’ତି ।

କିମିକାଳାୟାତି କାଳକିମୀନଂ ବହୁଲତାୟ ‘‘କିମିକାଳା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ନଦିୟା । ଜଙ୍ଘାୱିହାରନ୍ତି ଚିରନିସଜ୍ଜାୟ ଜଙ୍ଘାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ୱିଚରଣଂ । ପାସାଦିକନ୍ତି ଅୱିରଳରୁକ୍ଖତାୟ ସିନିଦ୍ଧପତ୍ତତାୟ ଚ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପସାଦଂ ଆୱହତୀତି ପାସାଦିକଂ । ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟତାୟ ମନୁଞ୍ଞଭୂମିଭାଗତାୟ ଚ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ ରମେତୀତି ରମଣୀୟଂ । ଅଲନ୍ତି ପରିୟତ୍ତଂ, ୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନତ୍ଥିକସ୍ସାତି ପଧାନେନ ଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ଅତ୍ଥିକସ୍ସ । ୟସ୍ମା ସୋ ପଧାନକମ୍ମେ ୟୁତ୍ତୋ ପଧାନକମ୍ମିକୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଧାନକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି । ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାହନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ଅହଂ । ଥେରେନ କିର ପୁବ୍ବେ ତଂ ଠାନଂ ଅନୁପ୍ପଟିପାଟିୟା ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ରଞ୍ଞା ଏୱ ସତା ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅହୋସି, ତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ତତ୍ଥ ୱିହରିତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି ।

ୟାୱଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚିପି ଭିକ୍ଖୁ ମମ ସନ୍ତିକଂ ୟାୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଆଗମେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ‘‘ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଥା ‘‘ଦିସ୍ସତୂ’’ତିପି । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ କତତ୍ତା ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଅଧିଗତତ୍ତା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ କତତ୍ତାତି ଇଦଂ ପନ ମଗ୍ଗୱସେନ ଲବ୍ଭଭାନଂ ଭେଦଂ ଅନୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି କତସ୍ସ ପଟିଚୟୋତି ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫାଦିତସ୍ସ ସୀଲାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ତଦତ୍ଥଂ ପୁନ ୱଡ୍ଢନସଙ୍ଖାତୋ ପଟିଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିୱିଧନାଟକପରିୱାରୋତି ମହନ୍ତିତ୍ଥିୟୋ ମଜ୍ଝିମିତ୍ଥିୟୋ ଅତିତରୁଣିତ୍ଥିୟୋତି ଏୱଂ ୱଧୂକୁମାରିକକଞ୍ଞାୱତ୍ଥାହି ତିୱିଧାହି ନାଟକିତ୍ଥୀହି ପରିୱୁତୋ । ଅକୁସଲୱିତକ୍କେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କାମୱିତକ୍କାଦୀହି । ଅପରେ ପନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ଲୋଭୱସେନ କାମୱିତକ୍କୋ, ଖରସ୍ସରାନଂ ପକ୍ଖିଆଦୀନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସୱନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଲେଡ୍ଡୁଆଦୀହି ତେସଂ ୱିହେଠନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ‘ଇଧେୱାହଂ ୱସେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ସାପେକ୍ଖତାୱସେନ ୱା କାମୱିତକ୍କୋ, ୱନଚରକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱା ତେସୁ ଚିତ୍ତଦୁବ୍ଭନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ତେସଂ ୱିହେଠନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ତଥା ୱା ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ ଅଚ୍ଛରିୟକାରଣଂ । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ, ଭୋତି ଗରହଣଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ କିରେତଂ। ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ୱଲିୟଗତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱୋଚ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୧) । ସମ୍ପରିୱାରିତାତି ୱୋକିଣ୍ଣା । ଅତ୍ତନି ଗରୁମ୍ହି ଚ ଏକତ୍ତେପି ବହୁୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅନ୍ୱାସତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ଗମନଂ ଅନୁଜାନି ? ‘‘ଅନନୁଞ୍ଞାତୋପି ଚାୟଂ ମଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତେୱ, ପରିଚାରକାମତାୟ ମଞ୍ଞେ ଭଗୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଚସ୍ସ ସିୟା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ତଦସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁଜାନି ।

ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସପ୍ପାୟଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରିପକ୍କାୟ, ମେଘିୟ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅପରିପକ୍କାୟା’’ତି ପରିପାକଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି କିଲେସେହି ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତିୟା । ପୁବ୍ବଭାଗେ ହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ଚେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତି ହୋତି, ଅପରଭାଗେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚ । ସାୟଂ ୱିମୁତ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥିତାୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଆସୟେ ପରିପାଚିତେ ସୋଧିତେ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପରିପକ୍କା ନାମ ହୋତି, ତଦଭାୱେ ଅପରିପକ୍କା ।

କତମେ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା ? ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକରଣୱସେନ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପସାଦନୀୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘କୁସୀତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସତିପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଅସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଇମେହି ପନ୍ନରସହି ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୮୫) ।

ଅପରେହିପି ପନ୍ନରସହି ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅପରେପି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା । ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚେ, ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖେ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା, ପହାନସଞ୍ଞା, ୱିରାଗସଞ୍ଞାତି ଇମା ପଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସୀଲସଂୱରୋ, ଅଭିସଲ୍ଲେଖତା, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାତି । ତେସୁ ୱେନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ସତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟସ୍ସ ମେଘିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପରିପକ୍କାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋତି କଲ୍ୟାଣୋ ଭଦ୍ଦୋ ସୁନ୍ଦରୋ ମିତ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ଅଘସ୍ସ ତାତା ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଉପକାରୋ ମିତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋୱ । ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କଲ୍ୟାଣପୁଗ୍ଗଲେହେୱ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ସହ ଅୟତି ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିନା ତେହୀତି କଲ୍ୟାଣସହାୟୋ। କଲ୍ୟାଣପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଏୱ ଚିତ୍ତେନ ଚେୱ କାୟେନ ଚ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କୋ। ପଦତ୍ତୟେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗେ ଆଦରଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅୟଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଆଦିଭାୱତୋ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ବହୁକାରତାୟ ପଧାନଭାୱତୋ ଚ ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ଅୱିସୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକରଣୱସେନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପରିପକ୍କାୟ ସଂୱତ୍ତତି। ଏତ୍ଥ ଚ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ବହୁକାରତା ପଧାନତା ଚ ‘‘ଉପଡ୍ଢମିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା’’ତି ୱଦନ୍ତଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଂ ‘‘ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦା’’ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତୁଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ‘‘ସକଲମେୱ ହିଦଂ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା କଲ୍ୟାଣସହାୟତା’’ତି – ଆଦିସୁତ୍ତପଦେହି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯; ୫.୨) ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁନ ଚପରନ୍ତି ପୁନ ଚ ଅପରଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ। କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ ? ସମାଧାନଂ, କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପଧାରଣଂ, ଝାନାଦିକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସୀଲେତି, ସୀଲତୀତି ୱା ସୀଲଂ । ଅୟଂ ତାୱ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନୟେନ ସୀଲଟ୍ଠୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସିରଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ, ସୀତଲଟ୍ଠୋ, ସୀଲଟ୍ଠୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତୟିଦଂ ପାରିପୂରିତୋ ଅତିସୟତୋ ୱା ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା, ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥା ଚ ସୀଲୱା ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ତେନ ସଂୱୁତୋ ପିହିତକାୟୱାଚୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ। ଇଦମସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । ୱିହରତୀତି ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ହେଟ୍ଠା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସ ଉପରି ୱିସେସାନଂ ୟୋଗସ୍ସ ଚ ଉପକାରଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲତୋ ଅଚୱନଧମ୍ମତାପରିଦୀପନଂ । ସମାଦାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ଆଦାନପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖତୀତି ସିକ୍ଖାୟ ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ ପାପକିରିୟାୟ ସୁକରଭାୱତୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପାୟେସୁ ପତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱା ଭୱାଦୀସୁ କମ୍ମୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ଘଟିୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପରିବ୍ଭମନତୋ ଗମନସୀଲୋତି ପାତୀ । ମରଣୱସେନ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି ସତ୍ତନିକାୟେ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପତନସୀଲୋ ୱା ପାତୀ, ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ, ଚିତ୍ତମେୱ ୱା । ତଂ ପାତିନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିମୋକ୍ଖେନ ସତ୍ତୋ ‘‘ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦), ‘‘ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୮) ଚ ।

ଅଥ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁନା ସଂସାରେ ପତତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ପାତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସତ୍ତୟତୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ।

ଅଥ ୱା ପାତେତି ୱିନିପାତେତି ଦୁକ୍ଖେତି ପାତି, ଚିତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତେନ ନୀୟତୀ ଲୋକୋ, ଚିତ୍ତେନ ପରିକସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୨) । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ପତତି ୱା ଏତେନ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚାତି ପାତି, ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫) । ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯; ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫) ଚ ଆଦି । ତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ।

ଅଥ ୱା ପତତି ଏତ୍ଥାତି ପାତି, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଛସୁ କୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୧) । ତତୋ ଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନସଙ୍ଖାତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ଅଥ ୱା ପାତୋ ୱିନିପାତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାତୀ, ସଂସାରୋ । ତତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ଅଥ ୱା ସବ୍ବଲୋକାଧିପତିଭାୱତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ପତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ମୋକ୍ଖୋ, ପତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ୱା ମୂଲଭାୱତୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପତି ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଆଦିମେତଂ ମୁଖମେତଂ ପମୁଖମେତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଅଥ ୱା ପ-ଇତି ପକାରେ, ଅତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ପକାରେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ଇଦଞ୍ହି ସୀଲଂ ସୟଂ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ସମାଧିସହିତଂ ପଞ୍ଞାସହିତଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ପତି ପତି ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖୋ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ୱୀତିକ୍କମଦୋସତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମୋକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବଭୂତୋତି ପତିମୋକ୍ଖୋ । ସୀଲସଂୱରୋ ହି ସୂରିୟସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଉଦୟଭୂତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋୱ ୟଥାରହଂ କିଲେସନିବ୍ବାପନତୋ । ପତିମୋକ୍ଖୋୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ଅଥ ୱା ମୋକ୍ଖଂ ପତି ୱତ୍ତତି, ମୋକ୍ଖାଭିମୁଖନ୍ତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖଂ, ପତିମୋକ୍ଖମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ଏତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଂୱରତି ପିଦହତି ଏତେନାତି ସଂୱରୋ, ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତତୋ ତତୋ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ ୱିରତିୟୋ ଚେତନା ଚ, ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ।

ୱିହରତୀତି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଳୁଦାନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦୀନଞ୍ଚ ଅକରଣେନ ସବ୍ବସୋ ଅନାଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁ ସାରୁପ୍ପଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେସିୟାଦିଅଗୋଚରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତାଦିଅତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଗୋଚରଚରଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ।

ଅପିଚ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ।

ଗୋଚରୋ ପନ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ, ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ, ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ୟସ୍ସ ଚ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ।

ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସୀ ସଂୱୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ।

ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨) । ତତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରେସଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଗୋଚରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଇମାୟ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ।

ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକତ୍ତା ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଅସ୍ସତିୟା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପରମାଣୁମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସିନେରୁପବ୍ବତରାଜସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ୟୋପି ସବ୍ବଲହୁକଂ ଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତଂ ପାରାଜିକସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ଅୟମ୍ପି ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ନାମ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ଅନୱସେସଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି, ୱତ୍ତତି ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକାତି ଅତିୱିୟ କିଲେସାନଂ ସଲ୍ଲେଖନୀୟା, ତେସଂ ତନୁଭାୱାୟ ପହାନାୟ ୟୁତ୍ତରୂପା । ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟାତି ଚେତସୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକାନଂ ନୀୱରଣାନଂ ଦୂରୀଭାୱକରଣେନ ଚେତୋୱିୱରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ସପ୍ପାୟା, ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱା ୱିୱରଣାୟ ପାକଟୀକରଣାୟ ୱା ସପ୍ପାୟା ଉପକାରିକାତି ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ।

ଇଦାନି ୟେନ ନିବ୍ବିଦାଦିଆୱହଣେନ ଅୟଂ କଥା ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକା ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ଚ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟାତି ଏକଂସେନେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଚ ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଚ । ଉପସମାୟାତି ସବ୍ବକିଲେସୱୂପସମାୟ । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବସ୍ସପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭିଜାନନାୟ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧାୟ । ନିବ୍ବାନାୟାତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନାୟ । ଏତେସୁ ହି ଆଦିତୋ ତୀହି ପଦେହି ୱିପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା, ଦ୍ୱୀହି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନୋ ଅୟଂ ସବ୍ବୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିନୋ ସିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ତଂ କଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ନିଇଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ କଥା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା ୱା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା। ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ, ପାପିଚ୍ଛୋ, ମହିଚ୍ଛୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା । ତେସୁ ଅତ୍ତନା ୟଥାଲଦ୍ଧେନ ଲାଭେନ ଅତିତ୍ତୋ ଉପରୂପରି ଲାଭଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ –

‘‘ଚତୁବ୍ଭି ଅଟ୍ଠଜ୍ଝଗମା, ଅଟ୍ଠାହିପି ଚ ସୋଳସ ।

ସୋଳସାହି ଚ ବାତ୍ତିଂସ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛଂ ଚକ୍କମାସଦୋ ।

ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୫.୧୦୩) ଚ ।

‘‘ଅତ୍ରିଚ୍ଛଂ ଅତିଲୋଭେନ, ଅତିଲୋଭମଦେନ ଚା’’ତି ॥ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକନିକାମୟମାନାୟ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ପାପିଚ୍ଛୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତି, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ସମାନୋ ‘ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ।

ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ମହିଚ୍ଛୋ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା ସମାନୋ ‘ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦି । ଦୁତ୍ତପ୍ପିୟତାୟ ହିସ୍ସ ୱିଜାତମାତାପି ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ସକଟେନ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତୁ, ତୟୋପେତେ ଅତପ୍ପୟା’’ତି ॥

ଏତେ ପନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦୟୋ ଦୋସେ ଆରକା ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସନ୍ତଗୁଣନିଗୁହନାଧିପ୍ପାୟୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମତାୟ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ପୱିୱିତ୍ତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି, ସମାହିତୋ, ପଞ୍ଞୱା ସମାନୋ ‘‘ପଞ୍ଞୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି । ସ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଥାମଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସଚେପି ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଚେ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ଚେ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱରୂପୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଥାୱରଂ କରୋତି, ଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି । ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନସ୍ସ ପନ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଜାନାପେତୁକାମୋ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ୟୋ ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ଏୱମେତେସଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛାନଂ ୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ତସ୍ସା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରାନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ ସପ୍ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିଭେଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥାତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ସକେନ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧେନ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ଅଥ ୱା ୱିସମଂ ପଚ୍ଚୟିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ସମଂ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତେନ ୱା ୱିଜ୍ଜମାନେନ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁବଦ୍ଧୋ ସୋ, ନପ୍ପଜପ୍ପମନାଗତଂ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ସମ୍ମା ୱା ଞାୟେନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୱିଧିନା ପଚ୍ଚୟେହି ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ଅତ୍ଥତୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । କଥଂ ? ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ । ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଭେଦୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ପକତିଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ହୋତି ଆବାଧଜରାଭିଭୂତୋ ୱା, ଗରୁଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ କିଲମତି, ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି, ସୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁରୂପଂ, ଇଦଂ ଗିଲାନାନଂ ଦୁବ୍ବଲାନଂ ଅପ୍ପଲାଭୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋ ୱା ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ତେସଂ ୱା ପୁରାଣଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଲୂଖଂ ପଣୀତଂ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗାଳ୍ହଂ ୱା ରୋଗାବାଧଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ବହୁଂ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନୁରୂପୋ’’ତି ଚୀୱରଂ ୱିୟ ତେସଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ୱା ସେସକଂ ଅତ୍ତନା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତି ମନାପଂ ୱା ଆମନାପଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତିଣସନ୍ଥାରକମ୍ପି, ସୋ ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ସୁନ୍ଦରତରଂ ପାପୁଣାତି, ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି ଦୁବ୍ବଲୋ ୱା, ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସୋ ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସେନାସନଂ ଲଭତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱସତୋ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ସପ୍ପାୟସେନାସନେ ୱସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ସୁନ୍ଦରଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ‘‘ପଣୀତସେନାସନଂ ନାମ ପମାଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ମହାପୁଞ୍ଞତାୟ ୱା ଲେଣମଣ୍ଡପକୂଟାଗାରାଦୀନି ବହୂନି ପଣୀତସେନାସନାନି ଲଭତି, ସୋ ତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ତୁସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ତେଲେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ୟଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ବହୁଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିପଣୀତଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଭତକେନ ୟେନ କେନଚି ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ସଚସ୍ସ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଇଦଂ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି, ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତତ୍ଥ ତେ ୟାୱଜୀୱଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଚତୁମଧୁରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ସୋ ଏୱଂପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ’’ତି । ତସ୍ସା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଆନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିଭେଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା। ଇତୋ ପରାସୁପି କଥାସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।

ପୱିୱେକକଥାତି ଏତ୍ଥ କାୟୱିୱେକୋ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ଉପଧିୱିୱେକୋତି ତୟୋ ୱିୱେକା । ତେସୁ ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏକୋ ପଟିକ୍କମତି, ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି, ଏକୋ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ଚରତି, ଏକୋ ୱିହରତି, ଏୱଂ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତୱାସୋ କାୟୱିୱେକୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ନାମ । ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିୱିୱେକୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କାୟୱିୱେକୋ ଚ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନଂ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ, ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୫୭) । ୱିୱେକୋୟେୱ ପୱିୱେକୋ, ପୱିୱେକେ ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ପୱିୱେକକଥା।

ଅସଂସଗ୍ଗକଥାତି ଏତ୍ଥ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ, ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ, ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ, ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ, କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚ ସଂସଗ୍ଗା । ତେସୁ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ଇତ୍ଥୀ ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣସ୍ସୱନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ନ ହେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି, ଅପିଚ ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସତି ଇତ୍ଥିଂ ଅଭିରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ପାସାଦିକଂ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣଦସ୍ସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଦିସ୍ୱା ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ସଞ୍ଜଗ୍ଘନାଦିପି ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ସନ୍ତକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅଦତ୍ୱା ୱା ତେନ ଦିନ୍ନସ୍ସ ୱନଭଙ୍ଗିନିୟାଦିନୋ ପରିଭୋଗୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ ।

ୟୋପି ଚେସ ‘‘ଗିହୀହି ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସହସୋକୀ ସହନନ୍ଦୀ ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅତ୍ତନା ୱୋ ୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩; ମହାନି॰ ୧୬୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅନନୁଲୋମିକୋ ଗିହିସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ, ୟୋ ଚ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହିପି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସଂସଗ୍ଗୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପହାୟ ୟ୍ୱାୟଂ ସଂସାରେ ଥିରତରଂ ସଂୱେଗସଙ୍ଖାରେସୁ ତିବ୍ବଂ ଭୟସଞ୍ଞଂ ସରୀରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞଂ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ଜିଗୁଚ୍ଛାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା କମଲଦଲେ ଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲଗ୍ଗଭାୱୋ, ଅୟଂ ସବ୍ବସଂସଗ୍ଗପ୍ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅସଂସଗ୍ଗୋ, ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ଅସଂସଗ୍ଗକଥା।

ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥାତି ଏତ୍ଥ ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ, ୱିଧିନା ଈରେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ, ୱୀରିୟଞ୍ଚ ତଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଆରଭନଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟିକୋ, ଚେତସିକୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ, ଆରମ୍ଭଧାତୁ, ନିକ୍କମଧାତୁ, ପରକ୍କମଧାତୁ, ଚାତି ତିୱିଧୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଠାନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୟନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ତିଖିଣେନ ଅସିନା ଅମିତ୍ତଂ ଗୀୱାୟ ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୱୀରିୟବଲେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା।

ସୀଲକଥାତିଆଦୀସୁ ଦୁୱିଧଂ ସୀଲଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗସୀଲଂ ଫଲସୀଲଞ୍ଚ । ତଥା ସମାଧିପି । ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତା ସହ ଉପଚାରେନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଲୋକିୟୋ ସମାଧି, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପନେତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସମାଧି ନାମ । ତଥା ପଞ୍ଞାପି । ଲୋକିୟା ସୁତମୟା, ଚିନ୍ତାମୟା, ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଗହେତବ୍ବା । ଲୋକୁତ୍ତରା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଫଲପଞ୍ଞା ଚ । ୱିମୁତ୍ତି ଅରିୟଫଲୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅପରେ ପନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତୀନମ୍ପି ୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନମ୍ପି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଇତି ଇମେସଂ ସୀଲାଦୀନଂ ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରଆନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ ଚେୱ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନଂ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା, ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱା ସୀଲାଦିକଥା ନାମ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ଅପ୍ପିଚ୍ଛ କଥଞ୍ଚ ପରେସଂ କତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୭୦) ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନ, ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୪; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୧୨୮) ଚ ଆଦିୱଚନତୋ ସୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ପରେସମ୍ପି ତଦତ୍ଥାୟ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ତଥାରୂପୀ କଥା । ୟା ଇଧ ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକାଦିଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥାଦୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାରକସ୍ସେୱ ହି କଥା ୱିସେସତୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧିନୀ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ…ପେ॰… ଅକସିରଲାଭୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩) ।

ଏୱରୂପିୟାତି ଈଦିସାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ । ନିକାମଲାଭୀତି ୟଥିଚ୍ଛିତଲାଭୀ ୟଥାରୁଚିଲାଭୀ, ସବ୍ବକାଲଂ ଇମଂ କଥଂ ସୋତୁଂ ୱିଚାରେତୁଞ୍ଚ ୟଥାସୁଖଂ ଲଭନ୍ତୋ । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ନିଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ଅକସିରଲାଭୀତି ୱିପୁଲଲାଭୀ ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପଜହନତ୍ଥାୟ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନାଦିଅତ୍ଥେନ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ଚ କୁସଲାନଂ ସହୱିପସ୍ସନାନଂ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ । ଉପସମ୍ପଦାୟାତି ସମ୍ପାଦନାୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନାୟ । ଥାମୱାତି ଉସ୍ସୋଳ୍ହିସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟଥାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋତି ଥିରପରକ୍କମୋ ଅସିଥିଲୱୀରିୟୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ଅନୋରୋହିତଧୁରୋ ଅନୋସକ୍କୱୀରିୟୋ ।

ପଞ୍ଞୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା । ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତିୟା । ଅରିୟାୟାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କିଲେସେହି ଆରକା ଦୂରେ ଠିତାୟ ନିଦ୍ଦୋସାୟ । ନିବ୍ବେଧିକାୟାତି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାୟ । ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଗାମିନିୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖେପନତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସମ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା । ଇମେସୁ ଚ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୀଲଂ ୱୀରିୟଂ ପଞ୍ଞା ଚ ୟୋଗିନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଇତରଦ୍ୱୟଂ ବାହିରଂ ଅଙ୍ଗଂ । ତତ୍ଥାପି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ସେସଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଇଜ୍ଝତି, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେୱେତ୍ଥ ବହୁକାରତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସି । ତତ୍ଥ ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ଏକଂସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସୀଲୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲୱନ୍ତତାୟ ଭୱନଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏତଂ ତସ୍ସ ପାଟିକଙ୍ଖଂ, ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ ଏକଂସେନେୱ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିୟୋଜନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଉତ୍ତମକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟସ୍ସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦିନା ସକଲଂ ସାସନସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ତତ୍ଥ ଆଦରଜାତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୟେହି କାମୱିତକ୍କାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତେସଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତତ୍ତା ଚ ଭାୱନାନୟଂ ପକାସେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ଚ ପନ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନା ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଉତ୍ତରି ଭାୱେତବ୍ବା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଉତ୍ତରୀତି ଆରଦ୍ଧତରୁଣୱିପସ୍ସନସ୍ସ ରାଗାଦିପରିସ୍ସୟା ଚେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା ଚ ।

ଅସୁଭାତି ଏକାଦସସୁ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟଥାରହଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅସୁଭଭାୱନା । ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟାତି କାମରାଗସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଲିଲାୱକୋପମାୟ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଏୱଂଭୂତଂ ଭାୱନାୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସୁଭା ଭାୱେତବ୍ବା ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି । ମେତ୍ତାତି ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କୋପସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଆନାପାନସ୍ସତୀତି ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଆନାପାନସ୍ସତି । ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିତକ୍କାନଂ ପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ । ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟାତି ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ନୱୱିଧସ୍ସ ମାନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ।

ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତୋ ପଭଙ୍ଗୁତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ନିଚ୍ଚପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୫୬) ପୱତ୍ତଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ । ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତୀତି ଅସାରକତୋ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ପରତୋ ରିତ୍ତତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯; ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୫୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚିତ୍ତେ ସଣ୍ଠହତି ଅତିଦଳ୍ହଂ ପତିଟ୍ଠହତି । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣେ ହି ଦିଟ୍ଠେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ, ମେଘିୟ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତୀ’’ତି । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ସୁଦିଟ୍ଠେ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମାନୋ ସୁପ୍ପଜହୋୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅସୁଭାଦିଭାୱନାନୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମେଘିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୫. ନନ୍ଦକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪-୫. ଚତୁତ୍ଥେ ଆଗମୟମାନୋତି ଓଲୋକୟମାନୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ସହସା ଅପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱ ସା କଥା ନିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଦମୱୋଚାତି ଇଦଂ କଥାୱସାନଂ ଉଦିକ୍ଖମାନୋ’’ତି । ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମସନ୍ତୀରଣଂ ଅଧିପଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସା’’ତି । ମାନସନ୍ତି ରାଗୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅରହତ୍ତମ୍ପି । ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) ଏତ୍ଥ ରାଗୋ ମାନସଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେଖୋ, କାଲଂ କୟିରା ଜନେ ସୁତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତମାନସାତି ଅପ୍ପତ୍ତଅରହତ୍ତା’’ତି । ଅପ୍ପତ୍ତଂ ମାନସଂ ଅରହତ୍ତଂ ଏତେହୀତି ଅପ୍ପତ୍ତମାନସା। ଇଦାନି ଚିତ୍ତପରିୟାୟମେୱ ମାନସସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚମଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ନନ୍ଦକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସେୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ଜୀୱିତସମ୍ଭାରାତି ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସମ୍ଭାରା ପଚ୍ଚୟା । ସମୁଦାନେତବ୍ବାତି ସମ୍ମା ଞାୟେନ ଅନୱଜ୍ଜଉଞ୍ଛାଚରିୟାଦିନା ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧମାନେତବ୍ବା ପାପୁଣିତବ୍ବା । ତେ ପନ ସମୁଦାନିତା ସମାହତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମାହରିତବ୍ବା’’ତି । ଦୁକ୍ଖେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୁଲଭୁପ୍ପାଦା ନ ହୋନ୍ତି । ଏତେନ ଗୋଚରଅସପ୍ପାୟାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ରତ୍ତିଭାଗଂ ୱା ଦିୱସଭାଗଂ ୱାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରତ୍ତିକୋଟ୍ଠାସେ ୱା ଦିୱସକୋଟ୍ଠାସେ ୱା’’ତି । ରତ୍ତିଂୟେୱ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ । ସଙ୍ଖାପୀତି ‘‘ୟଦତ୍ଥମହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ ମେତଂ ଇଧ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଚୀୱରାଦି ପନ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତି, ନାହଂ ତଦତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିତୋ, କିଂ ମେ ଇଧ ୱାସେନା’’ତି ପଟିସଙ୍ଖାୟପି । ତେନାହ ‘‘ସାମଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱନାପାରିପୂରିଅଗମନଂ ଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ଅନନ୍ତରୱାରେ ସଙ୍ଖାପୀତି ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ, ନାନୁବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ‘‘ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନାନୁବନ୍ଧିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସ ୟେନ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୂରଟ୍ଠେନପି ସୋ ଭୱତି । ତଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଉପୟୋଗୱସେନ ପରିଣାମେତ୍ୱା ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୱସେନ ହି ୱିଭତ୍ତିପରିଣାମୋତି । ଆପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଚ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦିତାୟ ନିୟୋଜନଂ । ଏୱରୂପୋତି ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୁଣେହି ୱୁଦ୍ଧିୟେୱ ପାଟିକଙ୍ଖା, ପଚ୍ଚୟେହି ନ ପରିସ୍ସୟୋ, ଏୱରୂପୋ ଦଣ୍ଡକମ୍ମାଦୀହି ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚେପି, ନ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦିନା ।

ସେୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୧୦. ସୁତୱାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭-୧୦. ସତ୍ତମେ ଅଭବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣନ୍ତିଆଦି ଦେସନାସୀସମେୱ, ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋପି ପନ ଅଭବ୍ବାୱ, ପୁଥୁଜ୍ଜନଖୀଣାସୱାନଂ ନିନ୍ଦାପସଂସତ୍ଥମ୍ପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନାମ ଗାରୟ୍ହୋ ମାତୁଘାତାଦୀନି କରୋତି, ଖୀଣାସୱୋ ପନ ପାସଂସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଘାତାଦୀନିପି ନ କରୋତୀତି । ସନ୍ନିଧିକାରକଂ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ୟଥା ଗିହିଭୂତୋ ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁକାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଏୱଂ ତିଲତଣ୍ଡୁଲସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁକାମେ ପନ ନିଦହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ କିଲେସକାମମ୍ପି ନିଦହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେ’’ତି । ନନୁ ଚ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ୱସନଟ୍ଠାନେ ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ? ନ ପନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ନିଧେନ୍ତି, ଅଫାସୁକପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ନିଧେନ୍ତି । ଅନାଗାମିସ୍ସ କଥନ୍ତି ? ତସ୍ସପି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ସବ୍ବସୋୱ ପହୀନା, ଧମ୍ମେନ ପନ ଲଦ୍ଧଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଅକପ୍ପିୟକାମଗୁଣେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ମଞ୍ଚପୀଠଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ସେୟ୍ୟାଥାପି ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିୟଭୂତୋତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ ଗିହିଭୂତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ । ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତା ହି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ୟାୱଜୀୱଂ ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାୱ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ପରିନିବ୍ବାତି ୱା ପବ୍ବଜତି ୱା । ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ନ ତିଟ୍ଠତି । କସ୍ମା ? ୱିୱେକଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱା । ଭୁମ୍ମଦେୱତ୍ତଭାୱେ ପନ ଠିତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାପି ତିଟ୍ଠତି ୱିୱେକଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱା । ଅଟ୍ଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

ସୁତୱାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମ୍ବୋଧିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୀହନାଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅୱାପୁରେନ୍ତି ୱିୱରନ୍ତି ଦ୍ୱାରଂ ଏତେନାତି ଅୱାପୁରଣଂ। ରଜଂ ହରନ୍ତି ଏତେନାତି ରଜୋହରଣଂ । କଳୋପିହତ୍ଥୋତି ୱିଲୀୱମୟଭାଜନହତ୍ଥୋ, ‘‘ଚମ୍ମମୟଭାଜନହତ୍ଥୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଛିନ୍ନାନି ୱିସାଣାନି ଏତସ୍ସାତି ଛିନ୍ନୱିସାଣୋ, ଉସଭୋ ଚ ସୋ ଛିନ୍ନୱିସାଣୋ ଚାତି ଉସଭଛିନ୍ନୱିସାଣୋ। ୱିସେସନପରୋୟଂ ସମାସୋ । ଅହିକୁଣପେନ ୱାତିଆଦି ଅତିଜେଗୁଚ୍ଛପ୍ପଟିକୂଲକୁଣପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଣ୍ଠେ ଆସତ୍ତେନାତି କେନଚିଦେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ଆନେତ୍ୱା କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧେନ, ଓମୁକ୍କେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଟୋ ଆତୁରୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୀଳାୟ ପୀଳିତୋ । ଅଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱା ଅଧିୱାସନଂ । ଏୱଞ୍ହି ସୋ କାରଣେ ଦେସିୟମାନେ ତତୋ ୱିଗତୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତୂତି ଖମତୂ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଉପାଦିସେସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ଭୱସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକତା ନାମ ଇତ୍ତରକାଲତାୟାତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ।

ସଉପାଦିସେସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କୋଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ। ତେନାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ’’ତି । ଚତୁପ୍ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଫଲତାୟ ସଞ୍ଞାଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ ବହୁୱେଦନୀୟଂ। ଏକକ୍ଖନ୍ଧଫଲତ୍ତା ଅସଞ୍ଞାଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ ‘‘ଅପ୍ପୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଅରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ବହୁକାଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଫଲତ୍ତା ବହୁୱେଦନୀୟଂ, ଇତରଂ ଅପ୍ପୱେଦନୀୟଂ । ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ୱା ବହୁୱେଦନୀୟଂ, ପରିତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୱେଦନୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଂ, ନ ଆରଦ୍ଧୱିପାକମେୱ । ଅୱେଦନୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ଅହୋସିକମ୍ମାଦିଭେଦଂ ।

କୋଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସମିଦ୍ଧୀତି ଥେରସ୍ସ କିର ଅତ୍ତଭାୱୋ ସମିଦ୍ଧୋ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ, ତସ୍ମା ସମିଦ୍ଧୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖାତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧତାୟା’’ତିଆଦି । ରୂପଧାତୁଆଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦଧାତୁଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୯. ଗଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫-୧୯. ପଞ୍ଚମେ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱସ୍ସାତି ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେନ ମାତାପେତ୍ତିକେନ ସୁକ୍କସୋଣିତେନ ସମ୍ଭୂତସ୍ସ । ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମସ୍ସାତି ଉଚ୍ଛାଦେତବ୍ବସଭାୱସ୍ସ । ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମସ୍ସାତି ପରିମଦ୍ଦିତବ୍ବସଭାୱସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟଉଚ୍ଛାଦନପଦେହି ୱଡ୍ଢି କଥିତା, ଅନିଚ୍ଚଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନପଦେହି ହାନି । ପୁରିମେହି ୱା ସମୁଦୟୋ, ପଚ୍ଛିମେହି ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଏୱଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱଡ୍ଢିପରିହାନିନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦା ଦସ୍ସିତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଛଟ୍ଠାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ଗଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱେଲାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ସକୁଣ୍ଡକଭତ୍ତନ୍ତି ସକୁଣ୍ଡକଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଭତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତେହି ସକୁଣ୍ଡେହି ତଣ୍ଡୁଲେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ୱିପକ୍କଭତ୍ତଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲମେୱ ହୋତି । ବିଳଙ୍ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆରନାଳଂ, ବିଳଙ୍ଗତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ତଦେୱ କଞ୍ଜିୟତୋ ଜାତନ୍ତି କଞ୍ଜିୟଂ, ତଂ ଦୁତିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ବିଳଙ୍ଗଦୁତିୟଂ, ତଂ କଞ୍ଜିୟଦୁତିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସକ୍କରିତ୍ୱାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ଅସକ୍କରିତ୍ୱା । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅସକ୍କରଣଂ ଅସମ୍ପନ୍ନକାରୋ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସକ୍କରଣଂ ଅଗରୁକରଣଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅସକ୍କରୋନ୍ତୋ ହି ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲାଦିଦୋସସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଦେତି, ନ ସମ୍ପନ୍ନଂ କରୋତି । ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅସକ୍କରୋନ୍ତୋ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଦାରକଂ ପେସେତ୍ୱା ଦେତି । ଅଚିତ୍ତୀକତ୍ୱାତି ନ ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା, ନ ପୂଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଜେନ୍ତୋ ହି ପୂଜେତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଚିତ୍ତେ ଠପେତି, ନ ତତୋ ବହି କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ୱା ଅଚ୍ଛରିୟଂ କତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତି ଚିତ୍ତୀକରଣଂ ସମ୍ଭାୱନକିରିୟା, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅଚିତ୍ତୀକରଣଂ ଅସମ୍ଭାୱନକିରିୟା । ଅପୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠାଦିଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ୱିୟ ଅୱଖିତ୍ତକଂ । ୟୋ ହି ଛଡ୍ଡେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ରୋଗିନୋ ସରୀରେ ଓଦନାଦୀନି ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱମ୍ମିକେ ରୋଗଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଦେତି, ଅୟଂ ଅପୱିଦ୍ଧଂ ଦେତି ନାମ । ଅନାଗମନଦିଟ୍ଠିକୋତି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ମମ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସକତଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଆଗମନଦିଟ୍ଠିକୋ । ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋତି ଅନାଗମନଦିଟ୍ଠିକୋ, ଫଲଂ ପାଟିକଙ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ କମ୍ମଞ୍ଚ ଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦେତୀ’’ତି ।

ୱେଲାମୋତି ଏତ୍ଥ ମା-ସଦ୍ଦୋ ପଟିସେଧୱଚନୋ । ଜାତିଗୋତ୍ତରୂପଭୋଗାଦିଗୁଣାନଂ ୱେଲା ମରିୟାଦା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱେଲାମୋ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣାନଂ ୱେଲା ମରିୟାଦା ଅମତି ଓସାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱେଲାମୋ, ୱେଲଂ ୱା ମରିୟାଦଂ ଅମତି ଗଚ୍ଛତି ଅତିକ୍କମତୀତି ୱେଲାମୋ। ତେନାହ ‘‘ଜାତିଗୋତ୍ତ…ପେ॰… ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ’’ତି । ଦୀୟତୀତି ଦାନଂ, ଦାନୱତ୍ଥୁ । ତଂ ଅଗ୍ଗୀୟତି ନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଦାନଗ୍ଗଂ। ଦାନଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦାନଗ୍ଗଂ, ଏୱଂ ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ, ପରିୱେସନଟ୍ଠାନଂ । ଦୁକୂଲସନ୍ଦନାନୀତି ରଜତଭାଜନାଦିନିସ୍ସିତେ ଦୁକୂଲେ ଖୀରସ୍ସ ସନ୍ଦନଂ ଏତେସନ୍ତି ଦୁକୂଲସନ୍ଦନାନି । କଂସୂପଧାରଣାନୀତି ରଜତମୟଦୋହଭାଜନାନି । ତେନାହ ‘‘ରଜତମୟଖୀରପଟିଚ୍ଛକାନୀ’’ତି । ରଜତମୟାନି ଖୀରପଟିଚ୍ଛକାନି ଖୀରପଟିଗ୍ଗହଭାଜନାନି ଏତେସନ୍ତି ରଜତମୟଖୀରପଟିଚ୍ଛକାନି । ସୋଧେୟ୍ୟାତି ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ୱିସୋଧେୟ୍ୟ । ମହପ୍ଫଲଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ହି ଦକ୍ଖିଣା ୱିସୁଜ୍ଝତି ନାମ ।

ମଗ୍ଗେନାଗତଂ ଅନିୱତ୍ତନସରଣନ୍ତି ଇମିନା ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନଂ ଦୀପେତି । ଅପରେତିଆଦିନା ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସରଣଂ ନାମ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି, ତସ୍ମା ମହପ୍ଫଲତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ – ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ୟଥା ଗହିତଂ ସରଣଂ ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ମାରେମୀ’’ତି ୟଦିପି କୋଚି ତିଣ୍ହେନ ସତ୍ଥେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ତଥାପି ‘‘ନେୱାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ନ ବୁଦ୍ଧୋତି, ଧମ୍ମଂ ନ ଧମ୍ମୋତି, ସଙ୍ଘଂ ନ ସଙ୍ଘୋତି ୱଦାମୀ’’ତି ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଗହିତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗେନାଗତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅପରେତିଆଦିନା ପନ ଲୋକିୟସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଦାନାଦିନିହିତଦଣ୍ଡତାୟ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାଧିଟ୍ଠାନତୋ ଚସ୍ସ ମହପ୍ଫଲମହାନିସଂସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉପସିଙ୍ଘନମତ୍ତନ୍ତି ଘାୟନମତ୍ତଂ । ଗଦ୍ଦୋହନମତ୍ତନ୍ତି ପାଠନ୍ତରେ ଗୋଦୋହନମତ୍ତଂ କାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚ ନ ସକଲୋ ଗୋଦୋହନକ୍ଖଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗାୱିୟା ଏକୱାରଂ ଥନଅଞ୍ଛନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଛନମତ୍ତନ୍ତି ଆକଡ୍ଢନମତ୍ତଂ । ଗାୱିୟା ଥନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଖୀରବିନ୍ଦୁଦୁହନକାଲମତ୍ତମ୍ପି ଗଦ୍ଦୁହନମତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ତକମ୍ପି ହି କାଲଂ ୟୋ ୱସନଗବ୍ଭପରିୱେଣୱିହାରୂପଚାରପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ହିତଫରଣଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଇଦଂ ତତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦାନାଦିତୋ ମହପ୍ଫଲତରଂ ।

ୱେଲାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୀହନାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସତ୍ତାୱାସୱଗ୍ଗୋ

୧. ତିଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅମମାତି ୱତ୍ଥାଭରଣପାନଭୋଜନାଦୀସୁପି ମମତ୍ତୱିରହିତା । ଅପରିଗ୍ଗହାତି ଇତ୍ଥିପରିଗ୍ଗହେନ ଅପରିଗ୍ଗହା । ତେସଂ କିର ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଭରିୟା’’ତି ମମତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ମାତରଂ ୱା ଭଗିନିଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ଛନ୍ଦରାଗୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପୁତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେ ଏୱ ମାତୁଥନତୋ ଥଞ୍ଞଂ ପଗ୍ଘରତି, ତେନ ସଞ୍ଞାଣେନ ନେସଂ ମାତରି ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତୁସଞ୍ଞା, ମାତୁ ଚ ପୁତ୍ତେ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାତି କେଚି ।

ଅପିଚେତ୍ଥ (ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧୋ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କିର ତେସୁ ତେସୁ ପଦେସେସୁ ଘନନିଚିତପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନସାଖାପସାଖା କୂଟାଗାରସମା ମନୋରମା ରୁକ୍ଖା ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିୱେସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ ନିୱସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେପି ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖା ସୁଜାତା ସବ୍ବଦାପି ପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଜଲାସୟାପି ୱିକସିତକମଲକୁୱଲୟପୁଣ୍ଡରୀକସୋଗନ୍ଧିକାଦିପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ପରମସୁଗନ୍ଧଂ ସମନ୍ତତୋ ପୱାୟନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସରୀରମ୍ପି ତେସଂ ଅତିଦୀଘାଦିଦୋସରହିତଂ ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପନ୍ନଂ ଜରାୟ ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ୱଲିତପଲିତାଦିଦୋସୱିରହିତଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣଜୱବଲପରକ୍କମସୋଭମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅନୁଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିତାୟ ନ ଚ ନେସଂ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ଏୱ ନ ଦାସଦାସିକମ୍ମକରାଦିପରିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ସୀତୁଣ୍ହଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପୱାଳାଦିପରିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ନାମେତ୍ଥ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଚ୍ଚୂସୱେଲାୟଂ ସମସୀତୁଣ୍ହୋ ଉତୁ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବକାଲଂ ତତ୍ଥ ସମସୀତୁଣ୍ହୋୱ ଉତୁ ହୋତି, ନ ଚ ନେସଂ କୋଚି ଉପଘାତୋ ୱିହେସା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅକଟ୍ଠପାକିମେୱ ସାଲିଂ ଅକଣଂ ଅଥୁସଂ ସୁଦ୍ଧଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ତଣ୍ଡୁଲପ୍ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ନେସଂ କୁଟ୍ଠଂ, ଗଣ୍ଡୋ, କିଲାସୋ, ସୋସୋ, କାସୋ, ସାସୋ, ଅପମାରୋ, ଜରୋତି ଏୱମାଦିକୋ ନ କୋଚି ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତେ ଖୁଜ୍ଜା ୱା ୱାମନା ୱା କାଣା ୱା କୁଣୀ ୱା ଖଞ୍ଜା ୱା ପକ୍ଖହତା ୱା ୱିକଲଙ୍ଗା ୱା ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱା ହୋନ୍ତି ।

ଇତ୍ଥିୟୋପି ତତ୍ଥ ନାତିଦୀଘା, ନାତିରସ୍ସା, ନାତିକିସା, ନାତିଥୂଲା, ନାତିକାଳା, ନଚ୍ଚୋଦାତା, ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଦୀଘଙ୍ଗୁଲୀ, ତମ୍ବନଖା, ଅଲମ୍ବଥନା, ତନୁମଜ୍ଝା, ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମୁଖୀ, ୱିସାଲକ୍ଖୀ, ମୁଦୁଗତ୍ତା, ସହିତୋରୂ, ଓଦାତଦନ୍ତା, ଗମ୍ଭୀରନାଭୀ, ତନୁଜଙ୍ଘା, ଦୀଘନୀଲୱେଲ୍ଲିତକେସୀ, ପୁଥୁଲସୁସ୍ସୋଣୀ, ନାତିଲୋମା, ନାଲୋମା, ସୁଭଗା, ଉତୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା, ସଣ୍ହା, ସଖିଲା, ସୁଖସମ୍ଭାସା, ନାନାଭରଣୱିଭୂସିତା ୱିଚରନ୍ତି । ସବ୍ବଦାପି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ପୁରିସା ଚ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ । ନ ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ରଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।

ସତ୍ତାହିକମେୱ ଚ ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସା କାମରତିୟା ୱିହରନ୍ତି । ତତୋ ୱୀତରାଗା ୱିୟ ୟଥାସକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ଇଧ ୱିୟ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ, ଗବ୍ଭପରିହରଣମୂଲକଂ, ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି । ରତ୍ତକଞ୍ଚୁକତୋ କଞ୍ଚନପଟିମା ୱିୟ ଦାରକା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅମକ୍ଖିତା ଏୱ ସେମ୍ହାଦିନା ସୁଖେନେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ।

ମାତା ପନ ପୁତ୍ତଂ ୱା ଧୀତରଂ ୱା ୱିଜାୟିତ୍ୱା ତେ ୱିଚରଣକପ୍ପଦେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖା ୟଥାରୁଚି ଗଚ୍ଛତି । ତେସଂ ତତ୍ଥ ସୟିତାନଂ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି ପୁରିସା ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ୱା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଉପନାମେନ୍ତି । ତେସଂ କମ୍ମବଲେନ ତତୋ ଖୀରଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ଦାରକା ୟାପେନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱଡ୍ଢେନ୍ତା କତିପୟଦିୱସେହେୱ ଲଦ୍ଧବଲା ହୁତ୍ୱା ଦାରିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦାରକା ପୁରିସେ । କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଏୱ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି । ନାନାୱିରାଗୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତାନି ହି ସୁଖୁମାନି ମୁଦୁସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ୱତ୍ଥାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କପ୍ପରୁକ୍ଖେସୁ ଓଲମ୍ବନ୍ତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ନାନାୱିଧରସ୍ମିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲୱିୱିଧୱଣ୍ଣରତନୱିନଦ୍ଧାନି ଅନେକୱିଧମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମଭିତ୍ତିକମ୍ମୱିଚିତ୍ତାନି ସୀସୂପଗଗୀୱୂପଗହତ୍ଥୂପଗକଟୂପଗପାଦୂପଗାନି ସୋୱଣ୍ଣମୟାନି ଆଭରଣାନି କପ୍ପରୁକ୍ଖତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତଥା ୱୀଣାମୁଦିଙ୍ଗପଣୱସମ୍ମତାଳସଙ୍ଖୱଂସୱେତାଳପରିୱାଦିନୀୱଲ୍ଲକୀପଭୁତିକା ତୂରିୟଭଣ୍ଡାପି ତତୋ ତତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବହୂ ଫଲରୁକ୍ଖା କୁମ୍ଭମତ୍ତାନି ଫଲାନି ଫଲନ୍ତି ମଧୁରରସାନି, ୟାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତେ ସତ୍ତାହମ୍ପି ଖୁପ୍ପିପାସାହି ନ ବାଧୀୟନ୍ତି ।

ନଜ୍ଜୋପି ତତ୍ଥ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଜଲା ସୁପ୍ପତିତ୍ଥା ରମଣୀୟା ଅକଦ୍ଦମା ୱାଲୁକତଲା ନାତିସୀତା ନଚ୍ଚୁଣ୍ହା ସୁରଭିଗନ୍ଧୀହି ଜଲଜପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ସବ୍ବକାଲଂ ସୁରଭୀ ୱାୟନ୍ତିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ କଣ୍ଟକିକା କକ୍ଖଳଗଚ୍ଛଲତା ହୋନ୍ତି, ଅକଣ୍ଟକା ପୁପ୍ଫଫଲସମ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଚନ୍ଦନନାଗରୁକ୍ଖା ସୟମେୱ ରସଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତି, ନହାୟିତୁକାମା ଚ ନଦିତିତ୍ଥେ ଏକଜ୍ଝଂ ୱତ୍ଥାଭରଣାନି ଠପେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଉତ୍ତିଣ୍ଣୁତ୍ତିଣ୍ଣା ଉପରିଟ୍ଠିମଂ ଉପରିଟ୍ଠିମଂ ୱତ୍ଥାଭରଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଇଦଂ ମମ, ଇଦଂ ପରସ୍ସା’’ତି । ତତୋ ଏୱ ନ ତେସଂ କୋଚି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୱିୱାଦୋ ୱା । ସତ୍ତାହିକା ଏୱ ଚ ନେସଂ କାମରତିକୀଳା ହୋତି, ତତୋ ୱୀତରାଗା ୱିୟ ୱିଚରନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଚ ରୁକ୍ଖେ ସୟିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ସୟନଂ ଉପଲବ୍ଭତି । ମତେ ଚ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ନ ରୋଦନ୍ତି ନ ସୋଚନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ମଣ୍ଡୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପନ୍ତି । ତାୱଦେୱ ଚ ନେସଂ ତଥାରୂପା ସକୁଣା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମତଂ ଦୀପନ୍ତରଂ ନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁସାନଂ ୱା ଅସୁଚିଟ୍ଠାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ତତୋ ମତା ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତେ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୱସ୍ସସହସ୍ସମେୱ ଚ ନେସଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ସବ୍ବମେତଂ ତେସଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ୱିୟ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧମେୱାତି ।

ତିଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତଣ୍ହାମୂଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୧୦୩) ଏସନତଣ୍ହାତି ଭୋଗାନଂ ପରିୟେସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା । ଏସିତତଣ୍ହାତି ପରିୟିଟ୍ଠେସୁ ଭୋଗେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତଣ୍ହା । ପରିତସ୍ସନୱସେନ ପରିୟେସତି ଏତାୟାତି ପରିୟେସନା, ଆସୟତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ପରିୟେସନା ତଥାପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ସତି ହୋତୀ’’ତି । ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣପ୍ପଟିଲାଭୋତି ସୱତ୍ଥୁକାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ଗୱେସନୱସେନ ପଟିଲାଭୋ । ୟଂ ପନ ଅପରିୟିଟ୍ଠଂୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ତମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ପରିୟେସନାୟ ଲଦ୍ଧମେୱ ନାମ ତଥାରୂପସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବେକତତ୍ତା ଏୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ ହି ପରିୟେସନାୟ ସତି ହୋତୀ’’ତି ।

ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ସୁଖଂ ୱିସେସତୋ ନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସୁଖଂ ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଂୱ ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ଜଞ୍ଞାତି ଜାନେୟ୍ୟ । ‘‘ସୁଭଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭୂତାକାରଂ ୱିୱିଧଂ ନିନ୍ନଭାୱେନ ଚିନୋତି ଆରୋପେତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନା ତଣ୍ହା । ଦିଟ୍ଠିୟାପି ଏୱମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ୱିତକ୍କୋୟେୱ ଆଗତୋତି ୟୋଜନା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେତି ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୮) । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ୱିତକ୍କନିଦାନୋ’’ତି ଆଗତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ୱିତକ୍କେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୀତି ଏତେନ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛିନତି ଏତେନାତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛୟସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣସାଧନମାହ । ଏତ୍ତକନ୍ତିଆଦି ୱିନିଚ୍ଛୟନାକାରଦସ୍ସନଂ ।

ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ, ଏୱଂ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋତି ଛନ୍ଦରାଗୋ। ସ୍ୱାୟଂ ଅନାସେୱନତାୟ ମନ୍ଦୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁବ୍ବଲରାଗସ୍ସାଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନିୱେସନଂ । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ହି ତଣ୍ହାଗାହୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହସନ୍ନିସ୍ସୟୋୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅହଂ ମମନ୍ତୀ’’ତି । ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ତେସଂ ଗାହାନଂ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିମାହ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହକରଣନ୍ତି ଅହଂ ମମନ୍ତି ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗ୍ଗାହୱତ୍ଥୁନୋ ଅଞ୍ଞାସାଧାରଣଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠାନଂ, ତଥାପୱତ୍ତୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ଅତ୍ତନା ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୟସ୍ସ ୱସେନ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱସ୍ସ ଅସହମାନୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅସହନତା । ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ପନ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ମଚ୍ଛରିୟୟୋଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଚ୍ଛରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ମଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛରୋ ଧମ୍ମୋ । ମଚ୍ଛରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଆଦରେନ ରକ୍ଖଣଂ ଆରକ୍ଖୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାର…ପେ॰… ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କରଣଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ । ଅଧିକଂ କରଣନ୍ତି ଅଧିକରଣଂ, ୱିସେସକାରଣଂ । ୱିସେସକାରଣଞ୍ଚ ଭୋଗାନଂ ଆରକ୍ଖଦଣ୍ଡାଦାନାଦିଅନତ୍ଥସମ୍ଭୱସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରକ୍ଖାଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପରନିସେଧନତ୍ଥନ୍ତି ମାରଣାଦିନା ପରେସଂ ୱିବାଧନତ୍ଥଂ । ଆଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଦାନଂ, ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଆଦାନଂ ଦଣ୍ଡାଦାନଂ, ଦଣ୍ଡଂ ଆହରିତ୍ୱା ପରୱିହେଠନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସତ୍ଥାଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ କାୟେନ କାତବ୍ବୋ କଲହୋ କାୟକଲହୋ। ମମ୍ମଘଟ୍ଟନାଦିୱସେନ ୱାଚାୟ କାତବ୍ବୋ କଲହୋ ୱାଚାକଲହୋ। ୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ୱିରୂପଂ ଗଣ୍ହାତି ଏତେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ। ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଦତି ଏତେନାତି ୱିୱାଦୋ। ‘‘ତୁୱଂ ତୁୱ’’ନ୍ତି ଅଗାରୱୱଚନସହଚରଣତୋ ତୁୱଂତୁୱଂ। ସବ୍ବେପି ତେ ତଥାପୱତ୍ତଦୋସସହଗତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।

ତଣ୍ହାମୂଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪-୫. ସତ୍ତାୱାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪-୨୫. ଚତୁତ୍ଥେ ସତ୍ତା ଆୱସନ୍ତି ଏତେସୂତି ସତ୍ତାୱାସା, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିଆଦିଭେଦା ସତ୍ତନିକାୟା । ୟସ୍ମା ତେ ତେ ସତ୍ତନିୱାସା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତାୟ ଏୱ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଆଧାରୋ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ସମୁଦାୟାଚାରୋ ହି ଅୱୟୱସ୍ସ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତାନଂ ଆୱାସା, ୱସନଟ୍ଠାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧାୱାସାପି ସତ୍ତାୱାସୋୱ ‘‘ନ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାୱାସୋ ସୁଲଭରୂପୋ, ୟୋ ମୟା ଅନାୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବୋ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁଦ୍ଧାୱାସେହି ଦେୱେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୧) ୱଚନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ତେ କସ୍ମା ଇଧ ନ ଗହିତାତି ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅସବ୍ବକାଲିକତ୍ତା’’ତିଆଦି । ୱେହପ୍ଫଲା ପନ ଚତୁତ୍ଥେୟେୱ ସତ୍ତାୱାସେ ଭଜନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସତ୍ତାୱାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସିଲାୟୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚତୁୱୀସତଙ୍ଗୁଲିକୋ ହତ୍ଥୋ କୁକ୍କୁ, ‘‘କକ୍କୂ’’ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ଅଟ୍ଠ କୁକ୍କୂ ଉପରି ନେମସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠ ହତ୍ଥା ଆୱାଟସ୍ସ ଉପରି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସିଲାୟୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଠମୱେରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୨୪୧) ୟତୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ଅୟଞ୍ହି ତୋ-ସଦ୍ଦୋ ଦା-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଇଧ କାଲୱିସୟୋ, ୟଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୟାନି ୱେରାନୀତି ଭୀୟତେ ଭୟଂ, ଭୟେନ ୟୋଗା, ଭାୟିତବ୍ବେନ ୱା ଭୟଂ ଏୱ ୱେରପ୍ପସୱଟ୍ଠେନ ୱେରନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମା ଚେତନାଦୟୋ । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ହି ୟସ୍ସ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତୀୟନ୍ତି, ଉଭୟେସଞ୍ଚ ୱେରାୱହା, ତତୋ ଏୱ ଚେତେ ଭାୟିତବ୍ବା ୱେରସଞ୍ଜନକା ନାମାତି । ସୋତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନଂ ପଟିପତ୍ତି ଅଧିଗମୋ ସୋତାପତ୍ତି । ତଦତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଚ ଅଙ୍ଗାନି ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି। ଦୁୱିଧଞ୍ହି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୪୧) ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗଂ ସୋତାପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ ଚ ଅଙ୍ଗଂ କାରଣଂ, ୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପ୍ପଟିଲାଭତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସୋତାପତ୍ତିପ୍ପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ‘‘ସପ୍ପୁରିସସଂସେୱୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) ଏୱଂ ଆଗତଂ । ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣସ୍ସ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ, ୟଂ ‘‘ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଅଙ୍ଗୀୟତି ଞାୟତି ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଦମିଧାଧିପ୍ପେତଂ ।

ଖୀଣନିରୟୋତିଆଦୀସୁ ଆୟତିଂ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତାୟ ଖୀଣୋ ନିରୟୋ ମୟ୍ହତି, ସୋ ଅହଂ ଖୀଣନିରୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ । ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ନ ୱିନିପାତସଭାୱୋ । ନିୟତୋତି ପଠମମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ମୟ୍ହନ୍ତି ସୋହଂ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ, ସମ୍ବୋଧିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଣାତିପାତପଚ୍ଚୟାତି ପାଣାତିପାତକମ୍ମସ୍ସ କରଣହେତୁ । ଭୟଂ ୱେରନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ୱେରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିରୋଧୋ, ତଦେୱ ଭାୟିତବ୍ବତୋ ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି – ବାହିରଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି । ଏକେନ ହି ଏକସ୍ସ ପିତା ମାରିତୋ ହୋତି । ସୋ ଚିନ୍ତେତି ‘‘ଏତେନ କିର ମେ ପିତା ମାରିତୋ, ଅହମ୍ପି ତଂୟେୱ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ଆଦାୟ ଚରତି । ୟା ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱେରଚେତନା, ଇଦଂ ବାହିରଂ ୱେରଂ ନାମ ତସ୍ସ ୱେରସ୍ସ ମୂଲଭୂତତୋ ୱେରକାରକପୁଗ୍ଗଲତୋ ବହିଭାୱତ୍ତା । ୟା ପନ ଇତରସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ କିର ମଂ ମାରେସ୍ସାମୀତି ଚରତି, ଅହମେୱ ନଂ ପଠମତରଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୱେରଂ ନାମ । ଇଦଂ ତାୱ ଉଭୟମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମେୱ । ୟା ପନ ତଂ ନିରୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଜଲିତଂ ଅୟମୁଗ୍ଗରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିରୟପାଲସ୍ସ ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦମସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକଂ ବାହିରଂ ୱେରଂ । ୟା ଚସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ମଂ ପହରିସ୍ସାମୀତି ଆଗଚ୍ଛତି, ଅହମେୱ ନଂ ପଠମତରଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦମସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱେରଂ । ୟଂ ପନେତଂ ବାହିରଂ ୱେରଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୱେର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ‘‘ଇମିନା ମମ ଭଣ୍ଡଂ ହଟଂ, ମୟ୍ହଂ ଦାରେସୁ ଚାରିତ୍ତଂ ଆପନ୍ନଂ, ମୁସା ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଭଗ୍ଗୋ, ସୁରାମଦମତ୍ତେନ ଇଦଂ ନାମ କତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେରପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ଅଧିଗତେନ ଅଚଲପ୍ପସାଦେନ । ଅରିୟକନ୍ତେହୀତି ପଞ୍ଚହି ସୀଲେହି । ତାନି ହି ଅରିୟାନଂ କନ୍ତାନି ପିୟାନି ଭୱନ୍ତି, ଭୱନ୍ତରଗତାପି ଅରିୟା ତାନି ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅରିୟକନ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମୱେରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଆଘାତୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ ୱସତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତତାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ୱତ୍ଥୁ, କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଘାତୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି । କୋପୋ ନାମାୟଂ ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତତ୍ଥ ଏକୱାରମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ ପୁନପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବନ୍ଧତୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟୋ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଆଘାତୋ ସୱିସୟେ ବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ପୁନପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଆଘାତଂ ବନ୍ଧତୀ’’ତି । ତଂ ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦନମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି ।

ଆଘାତୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଆଘାତପଟିୱିନୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ । ପଦଜ୍ଝାହାରେନ ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ‘‘ତଂ ଅନତ୍ଥଚରଣଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିମାହ । କେନ କାରଣେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ନିରତ୍ଥକଭାୱତୋ । କମ୍ମସ୍ସକା ହି ସତ୍ତା । ତେ କସ୍ସ ରୁଚିୟା ଦୁକ୍ଖିତା ସୁଖିତା ୱା ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା କେୱଲଂ ତସ୍ମିଂ ମୟ୍ହଂ ଅନତ୍ଥଚରଣଂ, ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ତଂ କୋପକାରଣଂ ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲେ କୁତୋ ଲବ୍ଭା ପରମତ୍ଥତୋ କୁଜ୍ଝିତବ୍ବସ୍ସ କୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ । ସଙ୍ଖାରମତ୍ତଞ୍ହେତଂ, ୟଦିଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ୟଂ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ସଙ୍ଖାରା ଇତ୍ତରଖଣିକା, କସ୍ସ କୋ କୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭା ନାମ କେ ସିୟୁଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ଆଘାତପଟିୱିନୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଏକାଦସମେ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧାତି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅନୁକ୍କମେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନିରୋଧା । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପଟିପାଟିନିରୋଧା’’ତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତାୱାସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ୱିହରିତବ୍ବାତି ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା । ଅନୁପଟିପାଟିୟାତି ଅନୁକ୍କମେନ । ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିହାରାତି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମଙ୍ଗିନୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିତବ୍ବୱିହାରା ।

ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୩. ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୩-୩୪. ଦୁତିୟେ ଛାତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ କାମାନଂ ପାତବ୍ବତୋ ତାସଂ ୱସେନ ୱତ୍ତନତୋ, ତନ୍ନିନ୍ନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତେସୁ ଛାତନ୍ତି ନିଚ୍ଛାତା। ତେନାହ ‘‘ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଚ୍ଛାତାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତିୟେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଗାୱୀଉପମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ଚତୁତ୍ଥେ ପବ୍ବତଚାରିନୀତି ପକତିୟା ପବ୍ବତେ ବହୁଲଚାରିନୀ । ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୭୭) ଅଗୋଚରଞ୍ଞୂ । ସମାଧିପରିପନ୍ତାନଂ ୱିସୋଧନାନଭିଞ୍ଞତାୟ ବାଲୋ। ଝାନସ୍ସ ପଗୁଣଭାୱାପାଦନୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ। ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱାନୱବୋଧେନ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ। ସବ୍ବଥାପି ସମାପତ୍ତିକୋସଲ୍ଲାଭାୱେନ ଅକୁସଲୋ। ସମାଧିନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅନାସେୱନାୟ ବାଲୋ। ଅଭାୱନାୟ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ। ଅବହୁଲୀକାରେନ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ। ସମ୍ମଦେୱ ଅନଧିଟ୍ଠାନତୋ ଅକୁସଲୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଭତୋ ଭଟ୍ଠୋତି ଉଭୟତୋ ଝାନତୋ ଭଟ୍ଠୋ । ସୋ ହି ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତାୟ ସଉସ୍ସାହୋପି ୱିନାସତୋ ଅସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ଝାନଦ୍ୱୟତୋ ପରିହୀନୋ ।

ଗାୱୀଉପମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଝାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ପଞ୍ଚମେ ଅନିଚ୍ଚତୋତି ଇମିନା ନିଚ୍ଚପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚତମାହ । ତତୋ ଏୱ ଉଦୟୱୟୱନ୍ତତୋ ୱିପରିଣାମତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ଚ ତେ ଅନିଚ୍ଚାତି ଜୋତିତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱିପରିଣତଂ ଇତ୍ତରକ୍ଖଣମେୱ ଚ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖତୋତି ନ ସୁଖତୋ । ଇମିନା ସୁଖପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖତମାହ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଟିପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ ତେ ଦୁକ୍ଖାତି ଜୋତିତଂ ହୋତି । ଉଦୟୱୟୱନ୍ତତାୟ ହି ତେ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଟିପୀଳନତୋ ନିରନ୍ତରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୋ । ପଚ୍ଚୟୟାପନୀୟତାୟ ରୋଗମୂଲତାୟ ଚ ରୋଗତୋ। ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗତୋ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପକ୍କଭିଜ୍ଜନତୋ ଚ ଗଣ୍ଡତୋ। ପୀଳାଜନନତୋ ଅନ୍ତୋତୁଦନତୋ ଦୁନ୍ନୀହରଣତୋ ଚ ସଲ୍ଲତୋ। ଅୱଡ୍ଢିଆୱହନତୋ ଅଘୱତ୍ଥୁତୋ ଚ ଅଘତୋ। ଅସେରିଭାୱଜନନତୋ ଆବାଧପ୍ପତିଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ଆବାଧତୋ। ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ଚ ପରତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନୀୟତାୟ ପଲୋକତୋ। ସାମିନିୱାସୀକାରକୱେଦକଅଧିଟ୍ଠାୟକୱିରହତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ। ଅତ୍ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତତୋ। ରୂପାଦିଧମ୍ମାପି ୟଥା ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଅନତ୍ତା, ଏୱଂ ସୟମ୍ପି ଅତ୍ତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅନତ୍ତା। ତେନ ଅବ୍ୟାପାରତୋ ନିରୀହତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ଅନତ୍ତାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟମେୱ ସୁଖାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଏକାଦସହି ପଦେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ସମାପତ୍ତୀନଂ ସହଜାତତାୟ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚିତ୍ତଂ ପଟିସଂହରତୀତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗାଦିକିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ପଟିସଂହରତି । ତେନାହ ‘‘ମୋଚେତି ଅପନେତୀ’’ତି । ସୱନୱସେନାତି ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତିଆଦିନା ସୱନୱସେନ । ଥୁତିୱସେନାତି ତଥେୱ ଥୋମନାୱସେନ ଗୁଣତୋ ସଂକିତ୍ତନୱସେନ । ପରିୟତ୍ତିୱସେନାତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନୱସେନ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନାତି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନୱସେନ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନେୱ ଉପସଂହରତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ‘‘ଏତଂ ସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ପନ ଅୱଧାରଣନିୱତ୍ତିତତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ୱିପସ୍ସନା ‘‘ଏତଂ ସନ୍ତଂ ଏତଂ ପଣୀତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ଅଭିସମେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନେ ସବ୍ବେପି ୱିସେସେ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତି । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ପନ ଆକାରେନା’’ତିଆଦି ।

ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋତି ସୋ ଅଦନ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ୟୋଗୀ ତତ୍ଥ ତାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାରମ୍ମଣାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଠିତୋ । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ । ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ହୋତୀତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗାୱହାସୁ ଏୱ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପହାୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାୱହାସୁ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନାଗାମିତାୟମେୱ ସଣ୍ଠାତି ।

ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତାତି ସମଥୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚାତି ସବ୍ବଥାପି ରୂପସ୍ସ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅନେନାତି ୟୋଗିନା । ତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମାତି ଇଦଂ ୟୋ ପଠମଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଏକୱୋକାରପରିୟାପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମଦେୱ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦାନି ଅରୂପଂ ସମ୍ମସତୀ’’ତି ।

ଝାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ଛଟ୍ଠେ ଓକାସଂ ଅୱସରଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ଓକାସାଧିଗମୋ, ମଗ୍ଗଫଲସୁଖାଧିଗମାୟ ଓକାସଭାୱତୋ ୱା ଓକାସୋ, ତସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଓକାସାଧିଗମୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ଦୀଘନିକାୟେନେୱ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୮୮) ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋତି ତୟୋ ଓକାସାଧିଗମା ଆଗତା । ତତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୮୮) ପଠମଂ ଝାନଂ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ପଠମୋ ଓକାସାଧିଗମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଦୁତିୟୋ ଓକାସାଧିଗମୋ। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ସବ୍ବକିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ତତିୟୋ ଓକାସାଧିଗମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ୱକ୍ଖମାନାନି ତୀଣି ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓକାସାଧିଗମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂୟେୱ ଚ ଗହଣେ କାରଣଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।

ସତ୍ତାନଂୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପନତ୍ଥାୟାତି ରାଗାଦୀହି ମଲେହି ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭାଦୀହି ଚ ଉପକ୍କିଲେସେହି କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିପାପନତ୍ଥାୟ ସମତିକ୍କମନତ୍ଥାୟ । ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଞ୍ହି ଇଧ ‘‘ସମତିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥଂ ଗମନତ୍ଥାୟାତି କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଚେତସିକଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟ, ନିରୋଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାୟତି ନିଚ୍ଛୟେନ କମତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ୱା ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଏତେନାତି ଞାୟୋ, ସମୁଚ୍ଛେଦଭାୱୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ସହୱିପସ୍ସନକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ । ପରପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଞ୍ହି ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସମ୍ଭିନ୍ନନ୍ତି ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଅନୁପହତଂ ।

ରାଗାନୁଗତୋ ସମାଧି ଅଭିନତୋ ନାମ ହୋତି ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିମୁଖାଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା, ଦୋସାନୁଗତୋ ପନ ଅପନତୋ ଅପଗମନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା, ତଦୁଭୟପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ‘‘ନ ଚାଭିନତୋ ନ ଚାପନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରାଗୱସେନା’’ତିଆଦି । ନ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋତି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ୱିୟ ନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନ ଚ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାରେତ୍ୱା ଠିତୋ । କିଞ୍ଚରହି କିଲେସାନଂ ଛିନ୍ନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତଥାଭୂତଂ ଫଲସମାଧିଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ସସଙ୍ଖାରେନ…ପେ॰… ଛିନ୍ନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ।

ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଲୋକାୟତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ସତ୍ତମେ ଲୋକାୟତୱାଦକାତି ଆୟତିଂ ହିତଂ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ୱିରୁହତି ଏତେନାତି ଲୋକାୟତଂ, ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥଂ । ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ତଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଲୋକାୟତୱାଦକା।

ଦଳ୍ହଂ ଥିରଂ ଧନୁ ଏତସ୍ସାତି ଦଳ୍ହଧନ୍ୱା (ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୪.୪୫-୪୬; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୦୭), ସୋ ଏୱ ‘‘ଦଳ୍ହଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଟିସତ୍ତୁୱିଧମନତ୍ଥଂ ଧନୁଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଧନୁଗ୍ଗହୋ। ସୋ ଏୱ ଉସୁଂ ସରଂ ଅସତି ଖିପତୀତି ଇସ୍ସାସୋ । ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମନ୍ତି ଲୋହାଦିଭାରଂ ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ନାମା’’ତିଆଦି । ଦଣ୍ଡେତି ଧନୁଦଣ୍ଡେ । ୟାୱ କଣ୍ଡପ୍ପମାଣାତି ଦୀଘତୋ ୟତ୍ତକଂ କଣ୍ଡସ୍ସ ପମାଣଂ, ତତ୍ତକେ ଧନୁଦଣ୍ଡେ ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ଆରୋପିତେସୁୟେୱ ଜିୟାଦଣ୍ଡେସୁ ସୋ ଚେ ଭାରୋ ପଥୱିତୋ ମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଇଦଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ନାମ ଧନୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋତି ଉଗ୍ଗହିତଧନୁସିପ୍ପୋ । କତହତ୍ଥୋତି ଥିରତରଂ ଲକ୍ଖେସୁ ଅୱିରଜ୍ଝନସରକ୍ଖେପୋ । ଈଦିସୋ ପନ ତତ୍ଥ ୱସିଭୂତୋ କତହତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚିଣ୍ଣୱସିଭାୱୋ’’ତି । କତଂ ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଉପେଚ୍ଚ ଅସନଂ ଏତେନ ସୋ କତୂପାସନୋତି ଆହ ‘‘ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପୋ’’ତି । ଏୱଂ କତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତୋସୁସିରକରଣାଦିନା ସଲ୍ଲହୁକଂ କତଂ ।

ଲୋକାୟତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮-୯. ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୯-୪୦. ଅଟ୍ଠମେ ଅଭିୟିଂସୂତି କଦା ଅଭିୟିଂସୁ ? ୟଦା ବଲୱନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ, ତଦା । ତତ୍ରାୟମନୁପୁବ୍ବିକଥା (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୪୭; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) – ସକ୍କୋ କିର ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମକେ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ ପୁରିସେ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାଲଙ୍କତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଂ ବଲୱକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସପରିସଂ ସେସଦେୱତା ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତା’’ତି ନେୱାସିକା ଗନ୍ଧପାନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ସକପରିସାୟ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ମାରିସା ମା ଗନ୍ଧପାନଂ ପିୱିତ୍ଥ, ପିୱନାକାରମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ନେୱାସିକଦେୱତା ସୁୱଣ୍ଣସରକେହି ଉପନୀତଂ ଗନ୍ଧପାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପିୱିତ୍ୱା ମତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣପଥୱିୟଂ ପତିତ୍ୱା ସୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ପୁତ୍ତହତାୟ ପୁତ୍ତେ’’ତି ତେ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ସିନେରୁପାଦେ ଖିପାପେସି । ସକ୍କସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ତଦନୁୱତ୍ତକାପି ସବ୍ବେ ତତ୍ଥେୱ ପତିଂସୁ । ତେ ସିନେରୁୱେମଜ୍ଝକାଲେ ସଞ୍ଞଂ ଲଭିତ୍ୱା, ‘‘ତାତା, ସୁରଂ ନ ପିୱିମ୍ହ, ସୁରଂ ନ ପିୱିମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସୁରା ନାମ ଜାତା । ଅଥ ନେସଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଅସୁରଭୱନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସକ୍କୋ ତେସଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅନାଗମନତ୍ଥାୟ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନ୍ତରା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନଂ,

ପଞ୍ଚୱିଧା ଠପିତା ଅଭିରକ୍ଖା ।

ଉରଗ-କରୋଟି-ପୟସ୍ସ ଚ ହାରୀ,

ମଦନୟୁତା ଚତୁରୋ ଚ ମହତ୍ଥା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୪୭; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ।

ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ହି ୟୁଦ୍ଧେନ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ ଜାତାନି ଦେୱନଗରଞ୍ଚ ଅସୁରନଗରଞ୍ଚ । ୟଦା ହି ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଦେୱେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଦେୱନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପିଦହିତେ ଅସୁରାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟଦା ଦେୱା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥାସୁରେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଅସୁରନଗରସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ପିଦହିତେ ସକ୍କାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ । ତେସଂ ଅନ୍ତରା ଏତେସୁ ଉରଗାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସକ୍କେନ ଆରକ୍ଖା ଠପିତା । ତତ୍ଥ ଉରଗସଦ୍ଦେନ ନାଗା ଗହିତା । ତେ ହି ଉଦକେ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସିନେରୁସ୍ସ ପଠମାଲିନ୍ଦେ ଏତେସଂ ଆରକ୍ଖା । କରୋଟିସଦ୍ଦେନ ସୁପଣ୍ଣା ଗହିତା । ତେସଂ କିର କରୋଟି ନାମ ପାନଭୋଜନଂ, ତେନ ତଂ ନାମଂ ଲଭିଂସୁ, ଦୁତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ପୟସ୍ସହାରିସଦ୍ଦେନ କୁମ୍ଭଣ୍ଡା ଗହିତା, ଦାନୱରକ୍ଖସା କିର ତେ, ତତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ମଦନୟୁତସଦ୍ଦେନ ୟକ୍ଖା ଗହିତା । ୱିସମଚାରିନୋ କିର ତେ ୟୁଜ୍ଝସୋଣ୍ଡା, ଚତୁତ୍ଥାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ଚତୁରୋ ଚ ମହତ୍ତାତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ୱୁତ୍ତା, ପଞ୍ଚମାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା, ତସ୍ମା ୟଦି ଅସୁରା କୁପିତାୱିଲଚିତ୍ତା ଦେୱପୁରଂ ଉପୟନ୍ତି ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ । ୟଂ ଗିରିନୋ ପଠମଂ ପରିଭଣ୍ଡଂ, ତଂ ଉରଗା ପଟିବାହୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁ ସେସା ।

ତେ ପନ ଅସୁରା ଆୟୁୱଣ୍ଣୟସଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତୀହି ତାୱତିଂସସଦିସାୱ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତରା ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପାଟଲିୟା ପୁପ୍ଫିତାୟ ‘‘ନ ଇଦଂ ଦେୱନଗରଂ, ତତ୍ଥ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ପୁପ୍ଫତି, ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତପାଟଲୀ, ଜରସକ୍କେନାମ୍ହାକଂ ସୁରଂ ପାୟେତ୍ୱା ୱଞ୍ଚିତା, ଦେୱନଗରଞ୍ଚ ନୋ ଗହିତଂ, ଗଚ୍ଛାମ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିସ୍ସାମା’’ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥେ ଆରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିଫଲକାନି ଗହେତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ଅସୁରଭେରିୟୋ ୱାଦେନ୍ତା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ୱମ୍ମିକମକ୍ଖିକା ୱମ୍ମିକଂ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ଆରୁହିତୁଂ ଆରଭନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ପଠମଂ ନାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ୟୁଦ୍ଧେ ନ କସ୍ସଚି ଛୱି ୱା ଚମ୍ମଂ ୱା ଛିଜ୍ଜତି, ନ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ କୁମାରକାନଂ ଦାରୁମେଣ୍ଡକୟୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ତାସନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । କୋଟିସତାପି କୋଟିସହସ୍ସାପି ନାଗା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ତେ ଅସୁରପୁରଂୟେୱ ପୱେସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ନାଗା ଓସକ୍କିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ଆଲିନ୍ଦେ ସୁପଣ୍ଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋୱ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସୁପଣ୍ଣାଦୀସୁପି । ୟଦା ପନ ତାନି ପଞ୍ଚପି ଠାନାନି ଅସୁରା ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତଦା ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନିପି ତାନି ପଞ୍ଚ ବଲାନି ଓସକ୍କନ୍ତି । ଅଥ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ସକ୍କୋ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକଂ ୱେଜୟନ୍ତରଥଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୟଂ ୱା ନିକ୍ଖମତି, ଏକଂ ପୁତ୍ତଂ ୱା ପେସେତି । ୟଦା ଦେୱା ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗମନାୟ ଅସୁରେ ଜିନିଂସୁ, ତଦା ସକ୍କୋ ଅସୁରେ ପଲାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଆରକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ୱେଦିୟପାଦେ ୱଜିରହତ୍ଥା ଇନ୍ଦପଟିମାୟୋ ଠପେସି । ଅସୁରା କାଲେନ କାଲଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଟିମାୟୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସକ୍କୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ତତୋୱ ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ଇଧ ପନ ୟଦା ଅସୁରାନଂ ଜୟୋ ଅହୋସି, ଦେୱାନଂ ପରାଜୟୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରାଜିତା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ଅପୟିଂସୁୟେୱ ଉତ୍ତରେନାଭିମୁଖା, ଅଭିୟିଂସୁ ଅସୁରା’’ତି ।

ଦକ୍ଖିଣାଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱାତି ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା । ଅସୁରା କିର ଦେୱେହି ପରାଜିତା ପଲାୟନ୍ତା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାଭିମୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠିୟଂ ରଜତପଟ୍ଟୱଣ୍ଣେ ୱାଲିକାପୁଲିନେ ୟତ୍ଥ ପଣ୍ଣକୁଟିୟୋ ମାପେତ୍ୱା ଇସୟୋ ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇସୀନଂ ଅସ୍ସମପଦେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ସକ୍କୋ ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ନାସେତି, ଗଣ୍ହଥ ପୁତ୍ତହତାୟ ପୁତ୍ତେ’’ତି କୁପିତା ଅସ୍ସମପଦେ ପାନୀୟଘଟଚଙ୍କମନପଣ୍ଣସାଲାଦୀନି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତି । ଇସୟୋ ଅରଞ୍ଞତୋ ଫଲାଫଲଂ ଆଦାୟ ଆଗତା ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତି, ତେପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ପରାଜିତା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନାସେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରାଜିତା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁରା ଅପୟିଂସୁୟେୱ ଦକ୍ଖିଣେନାଭିମୁଖା’’ତି । ନୱମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ତପୁସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ଦସମେ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପୱିସତି । ପସୀଦତୀତି ପସାଦଂ ଅଭିରୁଚିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପତିଟ୍ଠାତି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥାପାଭତନ୍ତି କଥାୟ ମୂଲଂ । ମୂଲଞ୍ହି ‘‘ପାଭତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅପ୍ପକେନପି ମେଧାୱୀ, ପାଭତେନ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅତ୍ତାନଂ, ଅଣୁଂ ଅଗ୍ଗିଂୱ ସନ୍ଧମ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୪) ।

ତେନେୱାହ ‘‘କଥାପାଭତନ୍ତି କଥାମୂଲ’’ନ୍ତି । ୱିତକ୍କଗ୍ଗହଣେନେୱ ତଂସହଚରିତୋ ୱିଚାରୋପି ଗହିତୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କେସୂତି ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୂ’’ତି ।

ତପୁସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସାମଞ୍ଞୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ସମ୍ବାଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୨-୫୧. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଉଦାୟୀତି ତୟୋ ଥେରା ଉଦାୟୀ ନାମ କାଳୁଦାୟୀ, ଲାଳୁଦାୟୀ, ମହାଉଦାୟୀତି, ଇଧ କାଳୁଦାୟୀ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଉଦାୟୀତି କାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ’’ତି । ସମ୍ବାଧେତି ସମ୍ପୀଳିତତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିନା ସଉପ୍ପୀଳନତାୟ ପରମସମ୍ବାଧେ । ଅତିୱିୟ ସଙ୍କରଟ୍ଠାନଭୂତୋ ହି ନୀୱରଣସମ୍ବାଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଓକାସୋତି ଝାନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ନୀୱରଣସମ୍ବାଧାଭାୱେନ ହି ଝାନଂ ଇଧ ‘‘ଓକାସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୀନନିସଭୋତି ୱା ପଟିଲୀନୋ ହୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠୋ, ପଟିଲୀନାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠୋତି ପଟିଲୀନନିସଭୋ। ପଟିଲୀନା ନାମ ପହୀନମାନା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ମାନୁସ୍ସୟୱସେନ ଉଣ୍ଣତାଭାୱତୋ । ୟଥାହ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଲୀନୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ପହୀନୋ ହୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତୋ ଅନଭାୱଂଗତୋ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୮; ମହାନି॰ ୮୭) । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସମ୍ବାଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ନୱକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ଦସକନିପାତ-ଟୀକା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. ଆନିସଂସୱଗ୍ଗୋ

୧. କିମତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଦସକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନୀତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରପ୍ପୟୋଜନାନି । ଅୱିପ୍ପଟିସାରାନିସଂସାନୀତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରୁଦୟାନି । ଏତେନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ନାମ ସୀଲସ୍ସ ଉଦୟମତ୍ତଂ, ସଂୱଦ୍ଧିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାପୁପ୍ଫସଦିସଂ, ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ପନାନେନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବୋ ସମାଧିଆଦିଗୁଣୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ତାୱ ତରୁଣୱିପସ୍ସନା’’ତି ହି ୱଚନତୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣତୋ ପରଂ ଅୟଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ୱିରଜ୍ଜତି ୟୋଗାୱଚରୋ ୱିରତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଭରିୟାୟ ସଙ୍ଖାରତୋ ଏତେନାତି ୱିରାଗୋ ।

କିମତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୫. ଚେତନାକରଣୀୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨-୫. ଦୁତିୟେ ସଂସାରମହୋଘସ୍ସ ପରତୀରଭାୱତୋ ୟୋ ନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତଂ ପାରେତି ଗମେତୀତି ପାରଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ତବ୍ବିଦୂରତାୟ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ପାରନ୍ତି ଅପାରଂ, ସଂସାରୋ । ତେନାହ ‘‘ଓରିମତୀରଭୂତା ତେଭୂମକୱଟ୍ଟା’’ତିଆଦି । ତତିୟାଦୀସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଚେତନାକରଣୀୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ସନ୍ତଂ ସନ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ସନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ପଣୀତଂ ପଣୀତନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତି । ଇମିନା ପନ ଆକାରେନ ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ତଥା ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆନିସଂସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନାଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ସେନାସନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧-୧୪. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ନାତିଦୂରନ୍ତି ଗୋଚରଟ୍ଠାନତୋ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତତୋ ଓରଭାଗତାୟ ନାତିଦୂରଂ । ନାଚ୍ଚାସନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଛିମେନ ପମାଣେନ ଗୋଚରଟ୍ଠାନତୋ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକତାୟ ନ ଅତିଆସନ୍ନଂ । ତାୟ ଚ ପନ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାୟ ଗୋଚରଟ୍ଠାନପଟିପରିସ୍ସୟାଦିରହିତମଗ୍ଗତାୟ ଚ ଗମନସ୍ସ ଚ ଆଗମନସ୍ସ ଚ ୟୁତ୍ତରୂପତ୍ତା ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ। ଦିୱସଭାଗେ ମହାଜନସଂକିଣ୍ଣତାଭାୱେନ ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ। ଅଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ରତ୍ତିୟଂ ମନୁସ୍ସସଦ୍ଦାଭାୱେନ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ। ସବ୍ବଦାପି ଜନସନ୍ନିପାତନିଗ୍ଘୋସାଭାୱେନ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ।

ଅପ୍ପକସିରେନାତି ଅକସିରେନ ସୁଖେନେୱ । ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଥେରା। ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ବହୁ ସୁତଂ ଏତେସନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା। ତମୁଗ୍ଗହଧାରଣେନ ସମ୍ମଦେୱ ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଆଗମିତଭାୱେନ ଚ ଆଗତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଆଗମୋ ଏତେସନ୍ତି ଆଗତାଗମା। ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣେନ ଧମ୍ମଧରା। ୱିନୟସ୍ସ ଧାରଣେନ ୱିନୟଧରା। ତେସଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ମାତିକାୟ ଧାରଣେନ ମାତିକାଧରା। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପରିପୁଚ୍ଛତି। ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପରିପଞ୍ହତି ୱୀମଂସତି ୱିଚାରେତି । ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରିପୁଚ୍ଛାପରିପଞ୍ହାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ପଦେସନ୍ତରପାଳିଦସ୍ସନେନ ଆଗମତୋ ୱିୱରନ୍ତି । ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତିୱିଭାୱନେନ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତି। କଙ୍ଖାଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁତାୟ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ୟାଥାୱତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପଦାନେନ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି।

ଏତ୍ଥ ଚ ନାତିଦୂରଂ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ, ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ, ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଏକଂ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା…ପେ॰… କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତୀତି ଏକଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଦୁତିୟାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ସେନାସନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୬. ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫-୧୬. ପଞ୍ଚମେ କାରାପକଅପ୍ପମାଦୋ ନାମ ‘‘ଇମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବା, ଇମେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି ତଂତଂପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବୱଜ୍ଜନସମ୍ପାଦେତବ୍ବସମ୍ପାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପମାଦୋ । ଏସାତି ଅପ୍ପମାଦୋ । ଲୋକିୟୋୱ ନ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ଅୟଞ୍ଚାତି ଚ ଏସାତି ଚ ଅପ୍ପମାଦମେୱ ୱଦତି । ତେସନ୍ତି ଚାତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ । ପଟିଲାଭକତ୍ତେନାତି ପଟିଲାଭାପନକତ୍ତେନ ।

ଜଙ୍ଗଲାନନ୍ତି ଜଙ୍ଗଲଚାରୀନଂ । ଜଙ୍ଗଲ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଖରଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପଥୱୀପରିୟାୟୋ, ନ ଅନୁପଟ୍ଠାନୱିଦୂରଦେସୱାଚୀ । ତେନାହ ‘‘ପଥୱୀତଲଚାରୀନ’’ନ୍ତି । ପଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ସପାଦକପାଣାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସମୋଧାନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ଓଧାନଂ ପକ୍ଖେପ’’ନ୍ତି । ‘‘ଉପକ୍ଖେପ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ଉପନେତ୍ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସ୍ସିକାୟ ପୁପ୍ଫଂ ୱସ୍ସିକଂ ୟଥା ‘‘ଆମଲକିୟା ଫଲଂ ଆମଲକ’’ନ୍ତି । ମହାତଲସ୍ମିନ୍ତି ଉପରିପାସାଦେ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ପଠମନାଥସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭-୧୮. ସତ୍ତମେ ୟେହି ସୀଲାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମସରଣତାୟ ଧମ୍ମେନେୱ ନାଥତି ଆସୀସତି ଅଭିଭୱତୀତି ନାଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତେ ତସ୍ସ ନାଥଭାୱକରା ଧମ୍ମା ନାଥକରଣାତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନାଥଭାୱକରା ପତିଟ୍ଠକରାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠକରାତି ୟସ୍ସ ନାଥଭାୱକରା, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠାୱିଧାୟିନୋ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ଅନାଥୋ, ସପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ସନାଥୋତି ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ନାଥ-ସଦ୍ଦୋ । କଲ୍ୟାଣଗୁଣୟୋଗତୋ କଲ୍ୟାଣାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ଆହ । ମିଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମିତ୍ତୋ। ସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ କଲ୍ୟାଣୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସ ତେନ ସବ୍ବକାଲଂ ଅୱିଜହିତୱାସୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଲ୍ୟାଣସହାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେୱସ୍ସା’’ତି । ତେ ଏୱ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସହ ଅୟନତୋତି ସହ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅସମୋଧାନେ ଚିତ୍ତେନ, ସମୋଧାନେ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଚେୱ କାୟେନ ଚ ସମ୍ପୱଙ୍କୋ। ସୁଖଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁକୂଲଗାହିମ୍ହି ଆଦରଗାରୱୱତି ପୁଗ୍ଗଲେତି ସୁୱଚୋ। ତେନାହ ‘‘ସୁଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି । ଖମୋତି ଖନ୍ତୋ । ତମେୱସ୍ସ ଖମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗାଳ୍ହେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାମତୋତି ମିଚ୍ଛା, ଅୟୋନିସୋ ୱା ଗଣ୍ହାତି । ପଟିପ୍ଫରତୀତି ପଟାଣିକଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି । ପଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ମା, ୟୋନିସୋ ୱା ଗଣ୍ହାତି ।

ଉଚ୍ଚାୱଚାନୀତି ୱିପୁଲଖୁଦ୍ଦକାନି । ତତ୍ରୁପଗମନିୟାୟାତି ତତ୍ର ତତ୍ର ମହନ୍ତେ ଖୁଦ୍ଦକେ ଚ କମ୍ମେ ସାଧନୱସେନ ଉପାୟେନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନେ ସମତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରୁପାୟାୟାତି ୱା ତତ୍ର ତତ୍ର କମ୍ମେ ସାଧେତବ୍ବେ ଉପାୟଭୂତାୟ ।

ଧମ୍ମେ ଅସ୍ସ କାମୋତି ଧମ୍ମକାମୋତି ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ବାହିରତ୍ଥୋ ସମାସୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କାମେତବ୍ବତୋ ୱା ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ କାମୋ, ଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମୋ କାମୋ ଅସ୍ସାତି ଧମ୍ମକାମୋ । ଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପିୟାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସମୁଦାହରଣଂ କଥନଂ ସମୁଦାହାରୋ, ପିୟୋ ସମୁଦାହାରୋ ଏତସ୍ସାତି ପିୟସମୁଦାହାରୋ। ସୟଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅନୁକଡ୍ଢତି । ତେନ ସୟଞ୍ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦେସେତୁକାମୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅଭିଧମ୍ମୋ ସତ୍ତ ପକରଣାନି ‘‘ଅଧିକୋ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠୋ ଚ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ’’ତି କତ୍ୱା । ୱିନୟୋ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗା ୱିନୟନତୋ କାୟୱାଚାନଂ । ଅଭିୱିନୟୋ ଖନ୍ଧକପରିୱାରା ୱିସେସତୋ ଆଭିସମାଚାରିକଧମ୍ମକିତ୍ତନତୋ । ଆଭିସମାଚାରିକଧମ୍ମପାରିପୂରିୱସେନେୱ ହି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଧମ୍ମପାରିପୂରୀ । ଧମ୍ମୋ ଏୱ ପିଟକଦ୍ୱୟସ୍ସପି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଭାୱତୋ । ମଗ୍ଗଫଲାନି ଅଭିଧମ୍ମୋ ‘‘ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିମୁଖୋ’’ତି କତ୍ୱା । କିଲେସୱୂପସମକରଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗିୟା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା ଚ । ଉଳାରପାମୋଜ୍ଜୋତି ବଲୱପାମୋଜ୍ଜୋ । କାରଣତ୍ଥେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ । କୁସଲଧମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ଅଧିଗମତ୍ଥାୟା’’ତି । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୱା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମଂ ୟଥା ‘‘ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ପଠମନାଥସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମଅରିୟାୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ ଅରିୟାନଂ ଏୱ ଆୱାସାତି ଅରିୟାୱାସା ଅନରିୟାନଂ ତାଦିସାନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଅରିୟାତି ଚେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଖୀଣାସୱା ଗହିତା । ତେ ଚ ୟସ୍ମା ତେହି ସବ୍ବକାଲଂ ଅୱିଜହିତୱାସା ଏୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ଆୱସିଂସୁ ଆୱସନ୍ତି ଆୱସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆୱସିଂସୂତି ନିସ୍ସାୟ ଆୱସିଂସୁ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତାଦୟୋ ହି ଅରିୟାନଂ ଅପସ୍ସୟା । ତେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହାନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚପନୋଦନଏସନାଓସଟ୍ଠାନି, ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତି, ଅଧିୱାସେତି ପରିୱଜ୍ଜେତି ୱିନୋଦେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ୱୁତ୍ତେସୁ ଅପସ୍ସେନେସୁ ୱିନୋଦନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚାନେୱ, ଇତରେ ମଗ୍ଗେନ ଚ ସମିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ।

ପଠମଅରିୟାୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟଅରିୟାୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା କୁରୁସୁ ୱିହରନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି । କୁରୁରଟ୍ଠଂ କିର ତଦା ତନ୍ନିୱାସିସତ୍ତାନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୱନ୍ତତାଦିନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତାବଲେନ ୱା ତଦା ଉତୁଆଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତମେୱ ଅହୋସି । କେଚି ପନ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତକୁରୁୱତ୍ତଧମ୍ମାନୁଟ୍ଠାନୱାସନାୟ ଉତ୍ତରକୁରୁ ୱିୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉତୁଆଦିସମ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଭଗୱତୋ କାଲେ ସାତିସୟଂ ଉତୁସପ୍ପାୟାଦିୟୁତ୍ତଂ ରଟ୍ଠଂ ଅହୋସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉପାସକା ଉପାସିକାୟୋ ଉତୁପଚ୍ଚୟାଦିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ ରଟ୍ଠସ୍ସ ସପ୍ପାୟଉତୁପଚ୍ଚୟସେୱନେନ ନିଚ୍ଚଂ କଲ୍ଲସରୀରା କଲ୍ଲଚିତ୍ତା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେ ଚିତ୍ତସରୀରକଲ୍ଲତାୟ ଅନୁଗ୍ଗହିତପଞ୍ଞାବଲା ଗମ୍ଭୀରକଥଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିସ୍ସିତାନଂ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାନଞ୍ଚ କାରକା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘କୁରୁରଟ୍ଠୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୂ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାକାରକା’’ତିଆଦି ।

ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତା ଚେୱ ପୟୁତ୍ତା ଚ । ତସ୍ମିଞ୍ହି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ଜନପଦେ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ପକତିୟାୱ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ ଦାସକମ୍ମକରପରିଜନାପି ସତିପଟ୍ଠାନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତମେୱ କଥଂ କଥେନ୍ତି । ଉଦକତିତ୍ଥସୁତ୍ତକନ୍ତନଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ନିରତ୍ଥକକଥା ନାମ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ସଚେ କାଚି ଇତ୍ଥୀ, ‘‘ଅମ୍ମ, ତ୍ୱଂ କତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ମନସି କରୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତା ‘‘ନ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଗରହନ୍ତି ‘‘ଧୀରତ୍ଥୁ ତୱ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱମାନାପି ତ୍ୱଂ ମତସଦିସା’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ମା ଦାନି ପୁନ ଏୱମକାସୀ’’ତି ଓୱଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି । ୟା ପନ ‘‘ଅହଂ ଅସୁକଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ମନସି କରୋମୀ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ତୱ ଜୀୱିତଂ ସୁଜୀୱିତଂ, ତ୍ୱଂ ନାମ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ପତ୍ତା, ତୱତ୍ଥାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀହି ପସଂସନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଜାତିକାୟେୱ ସତିପଟ୍ଠାନମନସିକାରୟୁତ୍ତା, ତେ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି ।

ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ନଟକୋ ସୁୱପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସିତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ସୁୱପୋତକଂ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ଗତୋ । ତଂ ସାମଣେରିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିଂସୁ, ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ’’ତି ଚସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତଂ ଏକଦିୱସଂ ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଥେରୀ ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତା’’ତି । କିଂ, ଅୟ୍ୟୋତି । ଅତ୍ଥି ତେ କୋଚି ଭାୱନାମନସିକାରୋତି ? ନତ୍ଥୟ୍ୟେତି । ଆୱୁସୋ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତେନ ନାମ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅତ୍ତଭାୱେନ ଭୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କୋଚିଦେୱ ମନସିକାରୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତ୍ୱଂ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ‘‘ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋହୀତି । ସୋ ଥେରିୟା ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ଚରତି ।

ତଂ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ତୋରଣଗ୍ଗେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବାଲାତପଂ ତପମାନଂ ଏକୋ ସକୁଣୋ ନଖପଞ୍ଜରେନ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ‘‘କିରି କିରୀ’’ତି ସଦ୍ଦମକାସି । ସାମଣେରିୟୋ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ସକୁଣେନ ଗହିତୋ, ମୋଚେମ ନ’’ନ୍ତି ଲେଡ୍ଡୁଆଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୋଚେସୁଂ । ତଂ ଆନେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଠପିତଂ ଥେରୀ ଆହ, ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ସକୁଣେନ ଗହିତକାଲେ କିଂ ଚିନ୍ତେସୀ’’ତି । ଅୟ୍ୟେ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେସିଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜୋୱ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କତରସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱିପ୍ପକିରିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜମେୱ ଚିନ୍ତେସିନ୍ତି । ସାଧୁ ସାଧୁ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ଅନାଗତେ ଭୱକ୍ଖୟସ୍ସ ତେ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି ସତିପଟ୍ଠାନମନସିକାରୟୁତ୍ତା ।

ଦୀଘନିକାୟାଦୀସୁ ମହାନିଦାନାଦୀନୀତି ଦୀଘନିକାୟେ ମହାନିଦାନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫ ଆଦୟୋ) ସତିପଟ୍ଠାନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ) ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସତିପଟ୍ଠାନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫ ଆଦୟୋ) ସାରୋପମଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୭ ଆଦୟୋ) ରୁକ୍ଖୋପମଂ ରଟ୍ଠପାଲଂ ମାଗଣ୍ଡିୟଂ ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୬ ଆଦୟୋ) ଏୱମାଦୀନି ।

ଞାଣାଦୟୋତି ଞାଣଞ୍ଚେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ । ତେନାହ ‘‘ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ତେହି ୱିନା ସମ୍ପଜାନତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ମହାଚିତ୍ତାନୀତି ଅଟ୍ଠପି ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ‘‘ସତତୱିହାରା’’ତି ୱଚନତୋ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟରହିତକାଲେପି ପୱତ୍ତିଜୋତନତୋ । ଦସ ଚିତ୍ତାନୀତି ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନି ହସିତୁପ୍ପାଦୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଚିତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅରଜ୍ଜନାଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତି ତେସମ୍ପି ସାଧାରଣାତି । ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଆଗତାନଂ ଇମେସଂ ସତତୱିହାରାନଂ ସୋମନସ୍ସଂ କଥଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଆସେୱନୱସେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଖୀଣାସୱୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେପି ଆରମ୍ମଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱିୟ ବହୁଲଂ ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନତୋ । କଦାଚି ପନ ତଥା ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାଭାୱେ ୟଂ ତଂ ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତତ୍ଥ ୟାଥାୱସଭାୱଗ୍ଗହଣୱସେନପି ଅରହତୋ ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବାସେୱନୱସେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସେୱନୱସେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଆରକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । ଚରତୋତିଆଦିନା ନିଚ୍ଚସମାଦାନଂ ଦସ୍ସେତି, ତଂ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତାତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତା, ନ ସମିତପାପା । ଭୋୱାଦିନୋତି ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱଦତି । ପାଟେକ୍କସଚ୍ଚାନୀତି ତେହି ତେହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ପାଟିୟେକ୍କଂ ଗହିତାନି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠାନି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚାଦୀନି । ତାନିପି ହି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଗହଣଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦମେୱା’’ତିଆଦି । ନୀହଟାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ନୀହରିତାନି ଅପନୀତାନି । ଗହିତଗ୍ଗହଣସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମତୋ ପୁବ୍ବେ ଗହିତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହସ୍ସ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱୱେୱଚନାନୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସ୍ସ ଅଧିୱଚନାନି ।

ନତ୍ଥି ଏତାସଂ ୱୟୋ ୱେକଲ୍ଲନ୍ତି ଅୱୟାତି ଆହ ‘‘ଅନୂନା’’ତି, ଅନୱସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସନାତି କାମେସନାଦୟୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି କଥିତା ରାଗାଦୀନଂ ପହୀନଭାୱଦୀପନତୋ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଫଲଂ କଥିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମୁଖେନ ଅରିୟଫଲଂ କଥିତଂ । ଅଧିଗତେ ହି ଅଗ୍ଗଫଲେ ସବ୍ବସୋ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ପଜାନାତି, ତଞ୍ଚ ପଜାନନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ।

ଦୁତିୟଅରିୟାୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନାଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ୱିସମଟ୍ଠାନେସୂତି ପପାତାଦୀସୁ ୱିସମଟ୍ଠାନେସୁ । ‘‘ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣାନୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଚେତାନି ସାୱକାନମ୍ପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? କାମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟାଦିସାନି ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣାଦୀନି, ନ ତାଦିସାନି ତଦଞ୍ଞେସଂ କଦାଚିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣାନୀତି। ତେନାହ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସେୱ ବଲାନୀ’’ତି । ଇମମେୱ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଲେସଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦଭାୱତୋ ଆସୟାନୁସୟଞାଣାଦୀସୁ ଏୱ ଅସାଧାରଣସମଞ୍ଞା ନିରୁଳ୍ହା । କାମଂ ଞାଣବଲାନଂ ଞାଣସମ୍ଭାରୋ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋପି ପନ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ । ଞାଣସମ୍ଭାରସ୍ସପି ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଭାୱତୋ ‘‘ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଗତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପକତିହତ୍ଥିକୁଲନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୨.୨୨) ଗିରିଚରନଦିଚରୱନଚରାଦିପ୍ପଭେଦା ଗୋଚରିୟକାଲାୱକନାମା ସବ୍ବାପି ବଲେନ ପାକତିକା ହତ୍ଥିଜାତି । ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନନ୍ତି ଥାମମଜ୍ଝିମାନଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ । ଏକସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକସ୍ସାତି ଚ ତଥା ହେଟ୍ଠା କଥାୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଦେସନାସୋତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରସ୍ମିୟୋ । ତା ବହୂ ନାନାୱିଧା ଇତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନାରାୟନଂ, ୱଜିରଂ, ତସ୍ମା ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ୱଜିରସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣବଲଂ ପନ ପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ, ନ କାୟବଲଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠକଥାରୁଳ୍ହମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସଂୟୁତ୍ତକେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୩) ଆଗତାନି ତେସତ୍ତତି ଞାଣାନି, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୭୬୦) ପନ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ସତ୍ତସତ୍ତତି ଆଗତାନି ଚତୁଚତ୍ତାରୀସଞ୍ଚ । ତେସତ୍ତତି ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧) ସୁତମୟାଦୀନି ଆଗତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ସଂୟୁତ୍ତକେ । ଅଞ୍ଞାନିପୀତି ଏତେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୫୧ ଆଦୟୋ) ଏକକାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୩) ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ଚ ‘‘ତୟିଦଂ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତି ‘ଇମାନି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନି ଏୱଂ ଗହିତାନୀ’ତି’’ଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୬) ୱୁତ୍ତାନି ଅନେକାନି ଞାଣପ୍ପଭେଦାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟାଥାୱପ୍ପଟିୱେଧତୋ ସୟଞ୍ଚ ଅକମ୍ପିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଚ ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ନେୟ୍ୟେସୁ ଅଧିବଲଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି ।

ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାପଟିଜାନନୱସେନ ଅଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଟ୍ଠ ୱା ପରିସା ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଆସଭା, ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା । ଇଦଂ ପନାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତମେୱ ୱଦତି । ତିଟ୍ଠମାନୋୱାତି ଅୱଦନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠମାନୋୱ ପଟିଜାନାତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁଜାନାତି ।

ଅଟ୍ଠସୁପରିସାସୂତି ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଅନେକସତଂ ଖତ୍ତିୟପରିସଂ…ପେ॰… ତତ୍ର ୱତ ମଂ ଭୟଂ ୱା ସାରଜ୍ଜଂ ୱା ଓକ୍କମିସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ୱୁତ୍ତାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତୀତି ପରତୋ ଦସ୍ସିତଞାଣୟୋଗେନ ଦସବଲୋହନ୍ତି ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି ।

ପଟିୱେଧନିଟ୍ଠତ୍ତା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଟିୱେଧୋତି ‘‘ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସପି ଦେସନାଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ପରସ୍ସ ଅୱବୁଜ୍ଝନମତ୍ତେନ ହୋତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ଦେସନାଞାଣପୱତ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିତଚକ୍କସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଠାନଂ ୱିୟ ।

ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ଭୂମିୟଂ ପୁରିସୋ ୱିୟ, ନୋତି ଆହ ‘‘ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟା’’ତି । ଠାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତଲାଭୋ ଧରମାନତା ଚ, ନ ଗତିନିୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚା’’ତି । ୟତ୍ଥ ପନେତଂ ଦସବଲଞାଣଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସମାଦିୟନ୍ତୀତି ସମାଦାନାନି, ତାନି ପନ ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନ’’ନ୍ତି । କମ୍ମମେୱ ୱା କମ୍ମସମାଦାନନ୍ତି ଏତେନ ସମାଦାନସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପୁବ୍ବତ୍ଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ମୁତ୍ତଗତସଦ୍ଦେ ଗତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ । ଗତୀତି ନିରୟାଦିଗତିୟୋ । ଉପଧୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । କାଲୋତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନାରହକାଲୋ । ପୟୋଗୋତି ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତା କିରିୟା ।

ଅଗତିଗାମିନିନ୍ତି ନିବ୍ବାନଗାମିନିଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଜାନାମି ନିବ୍ବାନଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) । ବହୂସୁପି ମନୁସ୍ସେସୁ ଏକମେୱ ପାଣଂ ଘାତେନ୍ତେସୁ କାମଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚେତନା ତସ୍ସେୱେକସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣା, ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ତେସଂ ନାନାକାରଂ । ତେସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୧) ହି ଏକୋ ଆଦରେନ ଛନ୍ଦଜାତୋ କରୋତି, ଏକୋ ‘‘ଏହି ତ୍ୱମ୍ପି କରୋହୀ’’ତି ପରେହି ନିପ୍ପୀଳିତୋ କରୋତି, ଏକୋ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିବାହମାନୋ ୱିଚରତି । ତେସୁ ଏକୋ ତେନେୱ କମ୍ମେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଏକୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ, ଏକୋ ପେତ୍ତିୱିସୟେ । ତଂ ତଥାଗତୋ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଆୟୂହିତତ୍ତା ଏସ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ, ଏସ ପେତ୍ତିୱିସୟେ’’ତି ଜାନାତି । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନମ୍ପି ‘‘ଏସ ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ଉସ୍ସଦନିରୟେ’’ତି ଜାନାତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନମ୍ପି ‘‘ଏସ ଅପାଦକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ଦ୍ୱିପାଦକୋ, ଏସ ଚତୁପ୍ପଦୋ, ଏସ ବହୁପ୍ପଦୋ’’ତି ଜାନାତି । ପେତ୍ତିୱିସୟେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନମ୍ପି ‘‘ଏସ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ଖୁପ୍ପିପାସିକୋ, ଏସ ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱୀ’’ତି ଜାନାତି । ତେସୁ ଚ କମ୍ମେସୁ ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିସ୍ସତି, ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଧିୱେପକ୍କଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି ।

ତଥା ସକଲଗାମୱାସିକେସୁ ଏକତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦଦମାନେସୁ କାମଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚେତନା ପିଣ୍ଡପାତାରମ୍ମଣାୱ, ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ତେସଂ ନାନାକାରଂ । ତେସୁ ହି ଏକୋ ଆଦରେନ କରୋତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସଂ, ତସ୍ମା ତେସୁ କେଚି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ତଂ ତଥାଗତୋ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନାତି । ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଆୟୂହିତତ୍ତା ଏସ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ଦେୱଲୋକେ । ତତ୍ଥାପି ଏସ ଖତ୍ତିୟକୁଲେ, ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ, ଏସ ୱେସ୍ସକୁଲେ, ଏସ ସୁଦ୍ଦକୁଲେ, ଏସ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀସୁ, ଏସ ନିମ୍ମାନରତୀସୁ, ଏସ ତୁସିତେସୁ, ଏସ ୟାମେସୁ, ଏସ ତାୱତିଂସେସୁ, ଏସ ଚାତୁମହାରାଜିକେସୁ, ଏସ ଭୁମ୍ମଦେୱେସୂ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହୀନପଣୀତସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣଅପ୍ପପରିୱାରମହାପରିୱାରତାଦିଭେଦଂ ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ଜାନାତି ।

ତଥା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତେସୁୟେୱ ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଏସ କିଞ୍ଚି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଏସ ମହାଭୂତମତ୍ତମେୱ ୱୱତ୍ଥପେସ୍ସତି, ଏସ ରୂପପରିଗ୍ଗହେୟେୱ ଠସ୍ସତି, ଏସ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହେୟେୱ, ଏସ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହେୟେୱ, ଏସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେୟେୱ, ଏସ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟମେୱ, ଏସ ପଠମଫଲେୟେୱ, ଏସ ଦୁତିୟଫଲେୟେୱ, ଏସ ତତିୟଫଲେୟେୱ, ଏସ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେସୁପି ‘‘ଇମସ୍ସ ପରିକମ୍ମମତ୍ତମେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତି, ଏସ ଅପ୍ପନଂ ଏୱ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ଏସ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚେତନା’’ତିଆଦି ।

କାମନତୋ କାମେତବ୍ବତୋ କାମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତତୋ ଚ ଧାତୁ କାମଧାତୁ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁରୂପଧାତୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱିଲକ୍ଖଣତାୟାତି ୱିସଦିସସଭାୱତାୟ । ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଲୋକନ୍ତି ଅନେକଧାତୁଂ ନାନାଧାତୁଂ ଖନ୍ଧଲୋକଂ ଆୟତନଲୋକଂ ଧାତୁଲୋକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ତେସୁପି ଏକୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାଦସୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ତାୱ ଖନ୍ଧଲୋକସ୍ସ, ‘‘ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ…ପେ॰… ଇଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚାତୁଭୂମକା’’ତିଆଦିନା ଆୟତନଲୋକସ୍ସ, ‘‘ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚାତୁଭୂମକା’’ତିଆଦିନା ଧାତୁଲୋକସ୍ସ ଅନେକସଭାୱଂ ନାନାସଭାୱଞ୍ଚ ପଜାନାତି । ନ କେୱଲଂ ଉପାଦିନ୍ନସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସପି ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ, ଇମସ୍ସ କାଳୋ, ଇମସ୍ସ ମଟ୍ଠୋ, ଇମସ୍ସ ସକଣ୍ଟକୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ତନୁତ୍ତଚୋ, ଇମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ, ଇମସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ ପୀତଂ ଲୋହିତଂ ଓଦାତଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ଇମସ୍ସ ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ଦୀଘଂ ୱଟ୍ଟଂ ସୁସଣ୍ଠାନଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନଂ ମଟ୍ଠଂ ଫରୁସଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ମଧୁରଂ ତିତ୍ତକଂ କଟୁକଂ ଅମ୍ବିଲଂ କସାୱଂ, ଇମସ୍ସ କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ କୁଣ୍ଠୋ ଉଜୁକୋ କୁଟିଲୋ ତମ୍ବୋ କାଳୋ ଓଦାତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପଜାନାତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ହି ଏତଂ ବଲଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ।

ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତନ୍ତି ନାନଜ୍ଝାସୟତଂ । ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଅଜ୍ଝାସୟସଭାୱୋ । ସୋ ପନ ହୀନପଣୀତତାସାମଞ୍ଞେନ ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱିଧାୱ ୱୁତ୍ତୋପି ହୀନପଣୀତାଦିଭେଦେନ ଅନେକୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ହୀନାଦୀହି ଅଧିମୁତ୍ତୀହି ନାନାଧିମୁତ୍ତିକଭାୱ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ୟେ ସତ୍ତା ୟଂୟଂଅଧିମୁତ୍ତିକା, ତେ ତେ ତଂତଦଧିମୁତ୍ତିକେ ଏୱ ସେୱନ୍ତି ଭଜନ୍ତି ପୟିରୁପାସନ୍ତି ଧାତୁସଭାଗତୋ । ୟଥା ଗୂଥାଦୀନଂ ଧାତୂନଂ ସଭାୱୋ ଏସୋ, ୟଂ ଗୂଥାଦୀହି ଏୱ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି, ଏୱଂ ହୀନଜ୍ଝାସୟା ଦୁସ୍ସୀଲାଦୀହେୱ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି, ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଦୟୋ ଚ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଦୀହେୱ । ତଂ ନେସଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତଂ ଭଗୱା ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ।

ୱୁଦ୍ଧିଂହାନିଞ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିକତଂ ଅନଧିକତଞ୍ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣନିଦ୍ଦେସେ (ୱିଭ॰ ୮୧୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧୧୩) ‘‘ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଆସୟାଦିଜାନନଂ କସ୍ମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? ଆସୟଜାନନାଦିନା ୟେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ପରୋପରେହି ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣପାପାସୟାଦିକା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଜାନନସ୍ସ ୱିଭାୱନତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଆସୟାନୁସୟଞାଣାନଂ ୱିସୁଂ ଅସାଧାରଣତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣାନଂ ୱିସୁଂ ବଲୱତା ଚ ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆସୟନ୍ତି ୟତ୍ଥ ସତ୍ତା ନିୱସନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ୱା ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ୱା ଆସୟୋ, ଅନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଥାମଗତୋ କିଲେସୋ । ତଂ ପନ ଭଗୱା ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ତେସଂ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଞାଣାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଜାନାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କାମଂ ସେୱନ୍ତଂୟେୱ ଭଗୱା ଜାନାତି – ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମଗରୁକୋ କାମାସୟୋ କାମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି । କାମଂ ସେୱନ୍ତଂୟେୱ ଜାନାତି – ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି । ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ସେୱନ୍ତଂୟେୱ ଜାନାତି । ବ୍ୟାପାଦଂ, ଅବ୍ୟାପାଦଂ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଆଲୋକସଞ୍ଞଂ ସେୱନ୍ତଂୟେୱ ଜାନାତି – ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଥିନମିଦ୍ଧଗରୁକୋ ଥିନମିଦ୍ଧାସୟୋ ଥିନମିଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ’’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ପଠମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନନ୍ତି ରୂପାୱଚରାନଂ ପଠମାଦୀନଂ ପଚ୍ଚନୀକଜ୍ଝାପନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାପନଟ୍ଠେନ ଚ ଝାନାନଂ । ଚତୁକ୍କନୟେନ ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଧିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୋକ୍ଖା ନାମ । ଅଟ୍ଠମୋ ପନ ସବ୍ବସୋ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅପଗମୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ଚତୁକ୍କନୟପଞ୍ଚକନୟେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ନାମ । ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ । ନୟଦ୍ୱୟେପି ଉପରି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ସମାଧି ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ । ସମାପତ୍ତୀସୁ ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାଧୀତିପି ନାମଂ, ସମାପତ୍ତୀତିପି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସବ୍ଭାୱତୋ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ତଦଭାୱତୋ ନ ସମାଧୀତି ନାମଂ । ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମନ୍ତି ଅପ୍ପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ କାମାଦିଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନଂ। ୱିସେସଭାଗିୟଧମ୍ମନ୍ତି ପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ଇତି ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ କାମାଦିଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିପକ୍ଖନ୍ଦନାନି ହାନଭାଗିୟୱିସେସଭାଗିୟା ଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସିତାନି । ତେହି ପନ ଝାନାନଂ ତଂସଭାୱତା ଚ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱୋଦାନନ୍ତି ପଗୁଣତାସଙ୍ଖାତଂ ୱୋଦାନଂ । ତଞ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ନିରୋଧତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପାଳି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ପଟିସେଧେତବ୍ବା । ୟୋ ସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ସମାନୋ ଏୱ ‘‘ନ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମାନଂ ଏୱ ‘‘ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂୟେୱ ସମାନଂ ‘‘ୱିପତ୍ତୀ’’ତି ପଚ୍ଚେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ପରୱାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସକସକକିଚ୍ଚମେୱ ଜାନାତୀତି ଠାନାଟ୍ଠାନଜାନନାଦିସକସକମେୱ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଜାନାତି, ୟଥାସକମେୱ ୱିସୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ପୀତି ତେହି ଦସବଲଞାଣେହି ଜାନିତବ୍ବମ୍ପି । କମ୍ମୱିପାକନ୍ତରମେୱାତି କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ୱିପାକନ୍ତରମେୱ ଜାନାତି । ଚେତନାଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ନିରୟାଦିନିବ୍ବାନଗାମିନିପ୍ପଟିପଦାଭୂତେ କମ୍ମନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱା’’ତି । ଧାତୁନାନତ୍ତଞ୍ଚ ଧାତୁନାନତ୍ତକାରଣଞ୍ଚ ଧାତୁନାନତ୍ତକାରଣନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ଞାଣଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଜାନାତି । ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୨) ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦମେୱାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ସଚ୍ଚାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ । ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅଟ୍ଠମନୱମବଲାନି ୱିୟ ତଂସଦିସଂ, ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣମିୱ ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ। ଏତେନସ୍ସ ବଲସଦିସତଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ଝାନାଦିଞାଣଂ ୱିୟ ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ୱିକୁବ୍ବିତୁଞ୍ଚ। ୟଦିପି ହି ଝାନାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ସତ୍ତମବଲନ୍ତି ତସ୍ସ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରତା ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ଝାନାଦୀହି ୱିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥୀତି ଝାନାଦିସହଗତଂ ଞାଣଂ ତଦନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଝାନାଦିକିଚ୍ଚଂ ୱିୟ ନ ସବ୍ବଂ ବଲକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ, ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ କସ୍ସଚି ବଲସ୍ସ ଝାନଇଦ୍ଧିଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ କିଚ୍ଚୱିସେସୱସେନପି ଦସବଲଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତକ୍କତ୍ତିକଭୂମନ୍ତରୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପାଟିୟାତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିପାଟିୟା ।

ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନଂ ଞତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଲେସାୱରଣଂ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । କିଲେସାୱରଣସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାଧିଗମସ୍ସ ଠାନଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଅଟ୍ଠାନଂ । ଅନଧିଗମସ୍ସ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ ଅଟ୍ଠାନଂ ଠାନଞ୍ଚାତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକିୟ…ପେ॰… ଦସ୍ସନତୋ ଚା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଠିତି ଆସୱକ୍ଖୟାଧିଗମସ୍ସ ଠାନଂ କିଲେସାୱରଣାଭାୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତା । ସା ହି ତସ୍ମିଂ ସତି ନ ହୋତି, ଅସତି ଚ ହୋତି । ଏତେନ ତସ୍ସା ଅଟ୍ଠିତିୟା ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ନେସଂ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ । ଧାତୁୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି କାମଧାତୁଆଦୀନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତୋ, ୟଦଗ୍ଗେନ ଧାତୁୱେମତ୍ତଂ ଜାନାତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଚରିୟାଦିୱିସେସମ୍ପି ଜାନାତି । ଧାତୁୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି ୱା ଧମ୍ମଧାତୁୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋ । ସବ୍ବାପି ହି ଚରିୟା ଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନା ଏୱାତି । ପୟୋଗଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାପି ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାନୁଭାୱତୋ ପତ୍ତବ୍ବେନାତି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପରସ୍ସ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟଲୋହିତୱଣ୍ଣଦସ୍ସନମୁଖେନ ତଦା ପୱତ୍ତମାନଚିତ୍ତଜାନନତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମକରଣଂ ନାମ ସାୱକାନଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ, ୟତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆନୁଭାୱତୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପତ୍ତବ୍ବତା ସିୟା । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ୟଦିପି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାଧିଗମତୋ ପଗେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଧିଗମୋ, ତଥାପି ତଥାପରିକମ୍ମକରଣଂ ନତ୍ଥି ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟସିଦ୍ଧିୟା ସିଜ୍ଝନତୋ । ସେସାଭିଞ୍ଞାତ୍ତୟେ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଧିଗମେନ ପତ୍ତନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨-୪. ଅଧିୱୁତ୍ତିପଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୨-୨୪. ଦୁତିୟେ ଅଧିୱଚନପଦାନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିପଦାନଂ । ଦାସାଦୀସୁ ସିରିୱଡ୍ଢକାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିୱଚନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅଧିସଦ୍ଦୋ ଉପରିଭାଗେ । ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଉପରି ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଉପାଦାଭୂତରୂପାଦୀନଂ ଉପରି ପଞ୍ଞପିୟମାନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୀପକପଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ପଦାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଅଧିୱଚନପଦାନି। ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ୟେ’’ତିଆଦି । ତେସନ୍ତି ଅଧିୱଚନାନଂ । ୟେତି ଖନ୍ଧାଦୟୋ । ଅଧିୱୁତ୍ତିତାୟ ଅଧିୱୁତ୍ତିୟୋତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ଅଧିକଞ୍ହି ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ସସ୍ସତାଦିଂ, ପକତିଆଦିଂ, ଦ୍ରବ୍ୟାଦିଂ, ଜୀୱାଦିଂ, କାୟାଦିଞ୍ଚ, ଅଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝାରୋପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।

ଅଧିୱୁତ୍ତିପଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କସିଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ ସକଲଟ୍ଠେନାତି ନିସ୍ସେସଟ୍ଠେନ । ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଚେତ୍ଥ ସକଲଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ୱିୟ ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ତଂ କସିଣଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନକଧମ୍ମାନଂ । ଖେତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ୟଥା ଖେତ୍ତଂ ସସ୍ସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଏୱମେୱ ତଂ ତ ଝାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି । ୟୋଗିନୋ ୱା ସୁଖୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱେନ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତେନ ତେନ ୱା କାରଣେନାତି ତେନ ତେନ ଉପରିଆଦୀସୁ କସିଣୱଡ୍ଢନକାରଣେନ । ୟଥା କିନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଲୋକମିୱ ରୂପଦସ୍ସନକାମୋ’’ତି । ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ଉଦ୍ଧଂ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି । ଅଧୋ ଚେ, ଅଧୋ । ସମନ୍ତତୋ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ସମନ୍ତତୋ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକସିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସାତି ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଭାୱାନୁପଗମନତ୍ଥନ୍ତି ଅଞ୍ଞକସିଣଭାୱାନୁପଗମନଦୀପନତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କସିଣଭାୱାନୁପଗମନଦୀପନତ୍ଥଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେନ ପସାରିତକସିଣଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପସାରିତକସିଣଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମ୍ପି ନେସଂ ଅଞ୍ଞକସିଣସମ୍ଭେଦାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ଅଞ୍ଞଂ ପଥୱୀଆଦି । ନ ହି ଉଦକେନ ଠିତଟ୍ଠାନେ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ ଅତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞକସିଣସମ୍ଭେଦୋତି ଆପୋକସିଣାଦିନା ସଙ୍କରୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ସେସକସିଣେସୁ ।

ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନୱସେସଫରଣଂ ପମାଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଅପ୍ପମାଣଂ। ତେନେୱ ହି ନେସଂ କସିଣସମଞ୍ଞା । ତଥା ଚାହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚେତସା ଫରନ୍ତୋତି ଭାୱନାଚିତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୋ । ଭାୱନାଚିତ୍ତଞ୍ହି କସିଣଂ ପରିତ୍ତଂ ୱା ୱିପୁଲଂ ୱା ସକଲମେୱ ମନସି କରୋତି, ନ ଏକଦେସଂ । କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସିଣୱସେନାତି ଉଗ୍ଘାଟିତକସିଣୱସେନ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ତକଞ୍ହି ଠାନଂ କସିଣଂ ପସାରିତଂ, ତତ୍ତକଂ ଆକାସଭାୱନାୱସେନ ଆକାସଂ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଆକାସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠିତଂ, ତତ୍ତକଂ ସକଲମେୱ ଫରିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ଆଗମନୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣେପି ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୱସେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣେ ଉଦ୍ଧଂଅଧୋତିରିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

କସିଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କାଳୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତିନ୍ତି ଏକନ୍ତତୋ ହିତାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତିନ୍ତି ପରମଚିତ୍ତୂପସମଂ । କିଲେସସେନନ୍ତି କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ ପଠମଂ କିଲେସସେନଂ । ସା ହି କିଲେସସେନା ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସଭାୱାପି ପଟିପତ୍ଥୟମାନା ପିୟାୟିତବ୍ବଇଚ୍ଛିତବ୍ବରୂପସଭାୱତୋ ପିୟରୂପସାତରୂପା ନାମ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚୱସେନ । ଅହଂ ଏକୋୱ ଝାୟନ୍ତୋତି ଅହଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ ଏକୋ ଅସହାୟୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଝାୟନ୍ତୋ । ଅନୁବୁଜ୍ଝିନ୍ତି ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ବୁଜ୍ଝିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ସେନଂ ଜିନିତ୍ୱା ଅହଂ ଏକୋୱ ଝାୟନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତିଂ ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତି’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ଅରହତ୍ତସୁଖଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ, ତସ୍ମା ଜନେନ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ ନ କରୋମି, ତେନେୱ ଚ ମେ କାରଣେନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସକ୍ଖୀ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅତ୍ଥାଭିନିବ୍ବତ୍ତେସୁନ୍ତି ଇତିସଦ୍ଦଲୋପେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥୋତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

କାଳୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଠମମହାପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ ୱୁଚ୍ଚେଥାତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଦୁତିୟପଦେପୀତି ‘‘ଅନୁସାସନିୟା ୱା ଅନୁସାସନି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁତିୟୱାକ୍ୟେପି । ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ । ନ ଚେୱ ସମ୍ପାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ ଚେୱ ସମ୍ମଦେୱ ପକାରେହି ଗହେସ୍ସନ୍ତି ଞାପେସ୍ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଅୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞଥା ଆରାଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ସପଚ୍ଚୟନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୋଧୋ ଏୱ ଇତୋ ବାହିରକାନଂ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ପୱେଦନାତି ଦସ୍ସେତି । ଆରାଧନନ୍ତି ୟାଥାୱପୱେଦନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିତୋସନଂ ।

ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ଏକୋ ପଞ୍ହମଗ୍ଗୋ, ଏକଂ ପଞ୍ହଗୱେସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋତି ଏକଂ ଉଦ୍ଦିସନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତୱଚନଂ । ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରିତ୍ୱା କଥନଂ । ହେତୁନାତି ‘‘ଅନ୍ତୱନ୍ତତୋ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ନିଚ୍ଚପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟଥା ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଏତରହି, ଏୱଂ ଅତୀତେ ଅନାଗତେ ଚ ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମାତି ଅତୀତାନାଗତେସୁ ନୟେନ ।

ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଅନୱସେସା ସତ୍ତା । ତେ ପନ ଭୱଭେଦତୋ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଭୱାଦୀସୂ’’ତିଆଦିମାହ। ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଆହାରତୋ ଠିତି ଏତେସନ୍ତି ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି । ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ୱା ଠିତି, ଆହାରୋ ଠିତି ଏତେସନ୍ତି ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆହାରସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୨) ୱିୟ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ସା ପନାୟଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମୋ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୬) । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଦେସନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏକଧମ୍ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ସମ୍ମା ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ସମ୍ମା ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସମ୍ମଦତ୍ଥଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମସ୍ମିଂ ଏକଧମ୍ମେ ? ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି । ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଆହାରପରିୟାୟେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଆହାରୋ ନାମ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ।

ଚୋଦକୋ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝମାନୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ନୀତତ୍ଥତୋ ଦହନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ୱଚନମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ଅୱିପରୀତଂ ତତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେସଞ୍ହି ଝାନଂ ଆହାରୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଝାନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱାୱହଂ ସଞ୍ଞାୟ ୱିରଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅନାହାରା’’ତି ୱଚନଂ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ ଆହାରାନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଚୟାହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ଇଦଂ ସାସନେ ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିସେସତୋ ଆହାରସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ତେୟେୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଅବ୍ୟାପିତଦୋସମାପନ୍ନୋ । ଅଥ ସବ୍ବୋପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଆହାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇମାୟ ଆହାରପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ଆପନ୍ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । କବଳୀକାରାହାରାଦୀନଂ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାହରଣାଦି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆହାରଭାୱୋ । ୟଥା ହି କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାହରଣେନ ରୂପକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି, ଏୱଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱେଦନାଦିଆହରଣେନ ନାମକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ତସ୍ମା ସତିପି ଜନକଭାୱେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱୋ ଓଜାଦୀସୁ ସାତିସୟୋ ଲବ୍ଭମାନୋ ମୁଖ୍ୟୋ ଆହାରଟ୍ଠୋତି ତେ ଏୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆହାରଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପରିୟାୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ଲଭତୀତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାହାରୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋପି ଗହିତୋୱ ହୋତୀତି ୟାୱତା ସୋପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ଜନକୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ।

ତତ୍ଥାତି ପରିୟାୟାହାରୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋତି ଦ୍ୱୀସୁ ଆହାରେସୁ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ୟଦିପି ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ପରିୟାୟାହାରୋ ପନ ଲବ୍ଭତେୱ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ହି ବୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତିତ୍ଥକରମତନିସ୍ସିତାନଂ ଝାନଭାୱନାୟ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସାସନିକା ତାଦିସଂ ଝାନଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ‘‘ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଉପପତ୍ତିୱିସେସେ ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ ସଞ୍ଞାୱିରାଗାୱିରାଗେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସିନୋୱ ହୁତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସାସନିକା । ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକ୍କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ୱାୟୋକସିଣେ ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା’’ତି ।

କସ୍ମା (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୮-୭୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ୧.୬୮-୭୩) ପନେତ୍ଥ ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟଥେୱ ହି ରୂପପଟିଭାଗଭୂତେସୁ କସିଣୱିସେସେସୁ ରୂପୱିଭାୱନେନ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ସଚ୍ଛିକରୀୟତି, ଏୱଂ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତୱିଗ୍ଗହତାୟ ଅରୂପପଟିଭାଗଭୂତେ କସିଣୱିସେସେ ଅରୂପୱିଭାୱନେନ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନା ସଙ୍ଖାତୋ ରୂପସମାପତ୍ତିୱିସେସୋ ଅଧିଗମୀୟତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ, ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪), ‘‘ଧି ଚିତ୍ତଂ, ଧି ୱତେତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ଅରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ତଦଭାୱେ ଚ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ରୂପସମାପତ୍ତିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନା । ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ତତ୍ଥାପି ୱିସେସେନ ପଠମାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣେପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସାପି ଅରୂପପଟିଭାଗତା ଲବ୍ଭତୀତି ? ଇଚ୍ଛିତମେୱେତଂ, କେସଞ୍ଚି ଅୱଚନଂ ପନେତ୍ଥ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅଗ୍ଗହିତଭାୱେନ । ୟଥା ହି ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମାଭାୱମତ୍ତେନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା, ୱିରଜ୍ଜନୀୟଧମ୍ମପରିଭାସଭୂତେ ଚ ୱିସୟୱିସେସେ ପାତୁଭୱତି, ଏୱଂ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ତିତ୍ଥିୟେହେୱ ପନ ତସ୍ସା ସମାପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟପଥେ ସୂପନିବନ୍ଧନସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିତୋ ଦିଟ୍ଠିୱନ୍ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଚତୁତ୍ଥେୟେୱ ଭୂତକସିଣେ ଅରୂପୱିରାଗଭାୱନାପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ୱିୟ ପୁରିମଭୂତକସିଣତ୍ତୟେପି ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଚ୍ଛାୟାୱ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ଝାନସ୍ସ ଲୋକୱୋହାରାନୁରୋଧେନେୱ ପୱତ୍ତିତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୭) ପଥୱୀକସିଣସ୍ସ ଆଦାସଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲୂପମୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ଭୂତକସିଣଂ ଭୂତପ୍ପଟିଚ୍ଛାୟମେୱ ଝାନସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସେୱଂ ଅରୂପପଟିଭାଗତା ୟୁତ୍ତାତି ୱାୟୋକସିଣେୟେୱ ପରିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଧୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ଧି ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛାମି । ଧି ୱତେତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତଂ ମମ ଚିତ୍ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତଂ ୱତ ହୋତୁ । ୱତାତି ସମ୍ଭାୱନେ । ତେନ ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ୱଦତି । ନାମାତି ଚ ସମ୍ଭାୱନେ ଏୱ । ତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସମ୍ଭାୱେତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱାଭାୱେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଏୱ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ତତ୍ଥ ଚ ଅଭିରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ତଥା ଭାୱିତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଠିତିଭାଗିୟଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା। ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତସ୍ସେୱ ତଥା ଝାନଭାୱନା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତି । ପଣିହିତୋ ଅହୋସୀତି ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନକାଲେ ଠପିତୋ ଅହୋସି । ୟଦି ଠାନାଦିନା ଆକାରେନ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ କମ୍ମବଲେନ, ୟାୱ ଭେଦା ତେନେୱାକାରେନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ତେନ ଇରିୟାପଥେନା’’ତିଆଦି । ଏୱରୂପାନମ୍ପୀତି ଏୱଂ ଅଚେତନାନମ୍ପି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ସଚେତନାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ପନ ଅଚେତନାନଂ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟାହାରସ୍ସ ଉପକପ୍ପନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ନ କେୱଲମାଗମୋୟେୱ, ଅୟମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଉକ୍କଂସତୋ ପଞ୍ଚ ମହାକପ୍ପସତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ୟେ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନ ଦିୱସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲମତ୍ତଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଲଭିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ତେ ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିନୋ। ୟେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଫଲମେୱ ଉପଜୀୱନ୍ତି, ତେ ପୁଞ୍ଞଫଲୂପଜୀୱିନୋ। ନେରୟିକାନଂ ପନ ନେୱ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟୱସେନ ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ, ପୁଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ପନ ଲେସୋପି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ପନ ନେରୟିକା…ପେ॰… ଜୀୱୀତି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆହରଣେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନା ଆହାରୋତି ୱୁତ୍ତା, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଫଲସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କିଂ ପଞ୍ଚ ଆହାରା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେତି । ଆଚରିୟୋ ନିପ୍ପରିୟାୟାହାରେ ଅଧିପ୍ପେତେ ‘‘ସିୟା ତୱ ଚୋଦନା ଅୱସରା, ସା ପନ ଏତ୍ଥ ଅନୱସରା’’ତି ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚ, ନ ପଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପରିୟାୟାହାରସ୍ସେୱ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋ’ତି ୱୁତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଆହାରୋତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।

ମୁଖ୍ୟାହାରୱସେନପି ନେରୟିକାନଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କବଳୀକାରାହାରଂ…ପେ॰… ସାଧେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ନେରୟିକା ସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦିନୋପି ହୋନ୍ତୀତି ? ନୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖେଳୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟୋତି ତୟୋ ଅରୂପାହାରା କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅୱସେସାନନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେହି ଅୱସେସାନଂ କାମଭୱାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ । ପଚ୍ଚୟାହାରୋ ହି ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣୋତି ।

ପଠମମହାପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮-୯. ଦୁତିୟମହାପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୮-୨୯. ଅଟ୍ଠମେ ଏୱଂନାମକେତି କଜଙ୍ଗଲାତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମକେ ମଜ୍ଝିମପ୍ପଦେସସ୍ସ ମରିୟାଦଭୂତେ ନଗରେ । ‘‘ନିଗମେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ନିଚୁଲୱନେ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ନିଚୁଲଂ ନାମ ଏକା ରୁକ୍ଖଜାତି, ‘‘ନୀପରୁକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତେନ ସଞ୍ଛନ୍ନୋ ମହାୱନସଣ୍ଡୋ, ତତ୍ଥ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁନା ନୟେନାତି ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ନନୁ ଚ ‘‘ଏସୋ ଚେୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତା ହି ଚତ୍ତାରୋତିଆଦିପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସିତଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞୋୟେୱତ୍ଥୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦସ୍ସିତୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ନୱମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟମହାପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟକୋସଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ଉୟ୍ୟୋଧିକା, ସତ୍ଥପ୍ପହାରେହି ୟୁଜ୍ଝିତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନଂ ୱା ଉୟ୍ୟୋଧିକୋ, ସତ୍ଥପ୍ପହାରୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୁଦ୍ଧତୋ ନିୱତ୍ତୋ’’ତି । ଉପସ୍ସୁତିୱସେନ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବାକାରଂ ଞତ୍ୱାତି ଜେତୱନେ କିର ଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଧନୁଗ୍ଗହତିସ୍ସତ୍ଥେରୋତି ଦ୍ୱେ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରା ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ୱସନ୍ତି । ତେସୁ ଧନୁଗ୍ଗହତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନୋ ଦତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତେ ମହୋଦରୋ କୋସଲୋ ଭୁତ୍ତଭତ୍ତମେୱ ପୂତିଂ କରୋତି, ୟୁଦ୍ଧୱିଚାରଣଂ ପନ କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ପରାଜିତୋତ୍ୱେୱ ୱଦାପେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ‘‘କିଂ ପନ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟୁଦ୍ଧୋ ନାମ ପଦୁମବ୍ୟୂହୋ ଚକ୍କବ୍ୟୂହୋ ସକଟବ୍ୟୂହୋତି ତୟୋ ବ୍ୟୂହା ହୋନ୍ତି, ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମେନ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ପବ୍ବତକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୀସୁ ପବ୍ବତଭିତ୍ତୀସୁ ମନୁସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଦୁବ୍ବଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପବ୍ବତନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠମଗ୍ଗଂ ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଉଭୋସୁ ପବ୍ବତଭିତ୍ତୀସୁ ୱଗ୍ଗିତ୍ୱା ନଦିତ୍ୱା ଜାଲପକ୍ଖିତ୍ତମଚ୍ଛଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ସକ୍କା ଗହେତୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁଣାଥା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ପେସିତଚରପୁରିସା ତଂ ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ସଙ୍ଗାମଭେରିଂ ପହରାପେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଟବ୍ୟୂହଂ କତ୍ୱା ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପସ୍ସୁତିୱସେ…ପେ॰.. ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି ।

ଦୋଣପାକନ୍ତି ଦୋଣତଣ୍ଡୁଲାନଂ ପକ୍କଭତ୍ତଂ । ଦୋଣନ୍ତି ଚତୁନାଳିକାନମେତମଧିୱଚନଂ । ମନୁଜସ୍ସାତି ସତ୍ତସ୍ସ । ତନୁକସ୍ସାତି ତନୁକା ଅପ୍ପିକା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ୱିସଭାଗୱେଦନା ନ ହୋନ୍ତି । ସଣିକନ୍ତି ମନ୍ଦଂ ମୁଦୁକଂ, ଅପରିସ୍ସୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀରତୀତି ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋ ପଚ୍ଚତି । ଆୟୁ ପାଲୟନ୍ତି ନିରୋଗୋ ଅୱେଦନୋ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ସଣିକଂ ଜୀରତୀତି ସୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିମିତାହାରତାୟ ସଣିକଂ ଚିରେନ ଜୀରତି ଜରଂ ପାପୁଣାତି ଜୀୱିତଂ ପାଲୟନ୍ତୋ ।

ଇମଂ ଓୱାଦଂ ଅଦାସୀତି ଏକସ୍ମିଂ କିର (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୦୩ ପସେନଦିକୋସଲୱତ୍ଥୁ) ସମୟେ ରାଜା ତଣ୍ଡୁଲଦୋଣସ୍ସ ଓଦନଂ ତଦୁପିୟେନ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଭୁଞ୍ଜତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ଅୱିନୋଦେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଲନ୍ତରୂପୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ନିଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନୋପି ଲହୁକଂ ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଆହ ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, ଅୱିସ୍ସମିତ୍ୱାୱ ଆଗତୋସୀ’’ତି । ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଭୁତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମେ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୀତି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା, ‘‘ମହାରାଜ, ଅତିବହୁଭୋଜୀନଂ ଏତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା –

‘‘ମିଦ୍ଧୀ ୟଦା ହୋତି ମହଗ୍ଘସୋ ଚ,

ନିଦ୍ଦାୟିତା ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀ ।

ମହାୱରାହୋୱ ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋ,

ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭମୁପେତି ମନ୍ଦୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୨୫; ନେତ୍ତି॰ ୨୬, ୯୦) –

ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଓୱଦିତ୍ୱା, ‘‘ମହାରାଜ, ଭୋଜନଂ ନାମ ମତ୍ତାୟ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମତ୍ତଭୋଜିନୋ ହି ସୁଖଂ ହୋତୀ’’ତି ଉତ୍ତରିପି ପୁନ ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘ମନୁଜସ୍ସ ସଦା ସତୀମତୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୪) ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ରାଜା ପନ ଗାଥଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ସମୀପେ ଠିତଂ ପନ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ସୁଦସ୍ସନଂ ନାମ ମାଣୱଂ ‘‘ଇମଂ ଗାଥଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହ ତାତା’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ଗାଥଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘କିଂ କରୋମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଆହ, ‘‘ମାଣୱ, ଇମଂ ଗାଥଂ ନଟୋ ୱିୟ ପତ୍ତପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମା ଅୱଚ, ରଞ୍ଞୋ ପାତରାସଂ ଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପଠମପିଣ୍ଡାଦୀସୁପି ଅୱତ୍ୱା ଅୱସାନେ ପିଣ୍ଡେ ଗହିତେ ୱଦେୟ୍ୟାସି, ରାଜା ସୁତ୍ୱା ଭତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେସ୍ସତି । ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେସୁ ଧୋତେସୁ ପାତିଂ ଅପନେତ୍ୱା ସିତ୍ଥାନି ଗଣେତ୍ୱା ତଦୁପିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଞତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତାୱତକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ହାରେୟ୍ୟାସି । ପାତରାସେ ଚ ୱତ୍ୱା ସାୟମାସେ ମା ୱଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତଂ ଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ପାତରାସଂ ଭୁତ୍ୱା ଗତତ୍ତା ସାୟମାସେ ଭଗୱତୋ ଅନୁସିଟ୍ଠିନିୟାମେନ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ରାଜା ଦସବଲସ୍ସ ୱଚନଂ ସରିତ୍ୱା ଭତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ପାତିୟଂୟେୱ ଛଡ୍ଡେସି । ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେସୁ ଧୋତେସୁ ପାତିଂ ଅପନେତ୍ୱା ସିତ୍ଥାନି ଗଣେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତତ୍ତକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ହରିଂସୁ, ସୋପି ମାଣୱୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦସବଲସ୍ସ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ଏକଦିୱସଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରାଜା କିତ୍ତକଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ? ସୋ ‘‘ନାଳିକୋଦନ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିସଭାଗୋ ଏସ, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗାଥଂ ମା ୱଦୀତି । ରାଜା ତଥେୱ ସଣ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାଳିକୋଦନପରମତାୟ ସଣ୍ଠାସୀ’’ତି । ରତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ୱଡ୍ଢିତଂ ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱଡ୍ଢିତସୀଲୋ । ଅପୋଥୁଜ୍ଜନିକେହି ସୀଲେହୀତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେହି ସୀଲଂ ଅରିୟଂ ସୁଦ୍ଧଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରିୟସୀଲୋ’’ତି । ତଦେକଂ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲସୀଲୋ’’ତି ।

ଦୁତିୟକୋସଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଉପାଲିୱଗ୍ଗୋ

୧. ଉପାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଅତ୍ଥୱସେତି ୱୁଦ୍ଧିୱିସେସେ, ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁ ଅଧିଗମନୀୟେ ହିତୱିସେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋୟେୱ ୱା ଅତ୍ଥୱସୋ, ଦସ ଅତ୍ଥେ ଦସ କାରଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଫଲଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ୱସୋ ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସୋ, ହେତୂତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ୟେ ମମ ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦହାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ଅସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୟୋ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଆଦୀନୱନ୍ତି ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତେ ୱିୟ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ସୁଖୱିହାରାଭାୱେ ସହଜୀୱମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସହଜୀୱିତାପି ସୁଖୱିହାରୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୁଖୱିହାରୋ ନାମ ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥୱିହାରାନଂ ଫାସୁତା ।

ମଙ୍କୁତନ୍ତି ନିତ୍ତେଜତଂ । ଧମ୍ମେନାତିଆଦୀସୁ ଧମ୍ମୋତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱିନୟୋତି ଚୋଦନା ଚେୱ ସାରଣା ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପଦା ଚ ।

ପିୟସୀଲାନନ୍ତି ସିକ୍ଖାକାମାନଂ । ତେସଞ୍ହି ସୀଲଂ ପିୟଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସିକ୍ଖାତ୍ତୟପାରିପୂରିୟା ଘଟମାନା’’ତି । ସନ୍ଦିଦ୍ଧମନାତି ସଂସୟଂ ଆପଜ୍ଜମନା। ଉବ୍ବଳ୍ହା ହୋନ୍ତୀତି ପୀଳିତା ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଘକମ୍ମାନୀତି ସତିପି ଉପୋସଥପୱାରଣାନଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଭାୱେ ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ ଉପୋସଥଂ ପୱାରଣଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାଦିସେସସଙ୍ଘକମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱୋ ସାମଗ୍ଗୀ।

‘‘ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨) ଏତ୍ଥ ୱିୱାଦମୂଲଭୂତା କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା ।

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) –

ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକଂ କମ୍ମଂ ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଇଧ ପନ ପରୂପୱାଦୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭୂତା ଚ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱା ଆସୱାତି ଆହ ‘‘ଅସଂୱରେ ଠିତେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦି । ୟଦି ହି ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ନ ଚ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ତତୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଟିସେୱନଅଦିନ୍ନାଦାନପାଣାତିପାତାଦିହେତୁ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ପରୂପୱାଦାଦୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ନାନପ୍ପକାରା ଅନତ୍ଥା, ୟେ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତମେୱ ନିରୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣାଦିୱସେନ ମହାଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନପ୍ପକାରା ଅନତ୍ଥା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ଭୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବା’’ତି । ସମ୍ମୁଖା ଗରହନଂ ଅକିତ୍ତି, ପରମ୍ମୁଖା ଗରହନଂ ଅୟସୋ। ଅଥ ୱା ସମ୍ମୁଖା ପରମ୍ମୁଖା ଗରହନଂ ଅକିତ୍ତି, ପରିୱାରହାନି ଅୟସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଗମନମଗ୍ଗଥକନାୟାତି ଆଗମନଦ୍ୱାରପିଦହନତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ପେଚ୍ଚ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପରାୟେ ନରକାଦୀସୂ’’ତି ।

ମେଥୁନାଦୀନି ରଜ୍ଜନଟ୍ଠାନାନି। ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠାନାନି।

ସଂୱରୱିନୟୋତି ସୀଲସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂୱରୋ । ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ୱିନୟନତୋ ୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି। ପହାନୱିନୟୋତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପହାନଂ ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଥୱିନୟୋତି ସତ୍ତ ଅଧିକରଣସମଥା । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିନୟୋତି ସିକ୍ଖାପଦମେୱ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହି ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦସମ୍ଭୱତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିନୟୋପି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଉପାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାଲିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅକ୍କୋସୱଗ୍ଗୋ

୧-୮. ୱିୱାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୧-୪୮. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଛଟ୍ଠେ ଖଣଭଙ୍ଗୁରତାୟ ନ ନିଚ୍ଚା ନ ଧୁୱାତି ଅନିଚ୍ଚା। ତତୋ ଏୱ ପଣ୍ଡିତେହି ନ ଇଚ୍ଚା ନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତିପି ଅନିଚ୍ଚା। ସ୍ୱାୟଂ ନେସଂ ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠୋ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱିନୋ’’ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରରହିତାତି ନିଚ୍ଚସାରଧୁୱସାରଅତ୍ତସାରୱିରହିତା । ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନଟ୍ଠେନ ମୁସା, ଏକଂସେନ ଅସୁଭାଦିସଭାୱା ତେ ବାଲାନଂ ସୁଭାଦିଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୁଭାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସତ୍ତେ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନିଚ୍ଚସୁଭସୁଖା ୱିୟା’’ତିଆଦି । ନ ପସ୍ସନସଭାୱାତି ଖଣପଭଙ୍ଗୁରତାଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତାୟ ଦିସ୍ସମାନା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅଦସ୍ସନପକତିକା । ଏତେ ହି ଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଚ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ୱାପି କତିପାହେନେୱ ସୁପିନକେ ଦିଟ୍ଠା ୱିୟ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।

ୱିୱାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ସରୀରଟ୍ଠଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୯-୫୦. ନୱମେ ପୁନବ୍ଭୱଦାନଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ପୁନବ୍ଭୱୋ ସୀଲମସ୍ସାତି ପୋନୋଭୱିକୋ, ପୁନବ୍ଭୱଦାୟକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକୋ’’ତି । ଭୱସଙ୍ଖରଣକମ୍ମନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତନକକମ୍ମଂ । ଦସମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସରୀରଟ୍ଠଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅକ୍କୋସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୬) ୧. ସଚିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ସଚିତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୧-୬୦. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଦସମେ ପିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନମେତେସନ୍ତି ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ପିତ୍ତପଚ୍ଚୟାପିତ୍ତହେତୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସନ୍ନିପାତିକାତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପିତ୍ତାଦୀନଂ କୋପେନ ସମୁଟ୍ଠିତା । ଉତୁପରିଣାମଜାତି ୱିସଭାଗଉତୁତୋ ଜାତା । ଜଙ୍ଗଲଦେସୱାସୀନଞ୍ହି ଅନୂପଦେସେ ୱସନ୍ତାନଂ ୱିସଭାଗୋ ଚ ଉତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନୂପଦେସୱାସୀନଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲଦେସେତି ଏୱଂ ପରସମୁଦ୍ଦତୀରାଦିୱସେନପି ଉତୁୱିସଭାଗତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ତତୋ ଜାତାତି ଉତୁପରିଣାମଜା। ଅତ୍ତନୋ ପକତିଚରିୟାନଂ ୱିସୟାନଂ ୱିସମଂ କାୟପରିହରଣୱସେନ ଜାତା ୱିସମପରିହାରଜା। ତେନାହ ‘‘ଅତିଚିରଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିନା ୱିସମପରିହାରେନ ଜାତା’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହାଭାରୱହନସୁଧାକୋଟ୍ଟନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ପରସ୍ସ ଉପକ୍କମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତା ଓପକ୍କମିକା। ବାହିରଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲଂ କମ୍ମୱିପାକତୋୱ ଜାତା କମ୍ମୱିପାକଜା। ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ସତ୍ତହି କାରଣେହି ଉପ୍ପନ୍ନା ସାରୀରିକା ୱେଦନା ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁଂ, କମ୍ମୱିପାକଜାନଂ ପନ ସବ୍ବଭେସଜ୍ଜାନିପି ସବ୍ବପରିତ୍ତାନିପି ନାଲଂ ପଟିଘାତାୟ ।

ସଚିତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଚିତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୭) ୨. ୟମକୱଗ୍ଗୋ

୧-୭. ଅୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୧-୬୭. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ସତ୍ତମେ ନଳକପାନକେତି ଏୱଂନାମକେ ନିଗମେ । ପୁବ୍ବେ କିର (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୯ ଆଦୟୋ) ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ କପିୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ମହାକାୟୋ କପିରାଜା ହୁତ୍ୱା ଅନେକସତୱାନରସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ପବ୍ବତପାଦେ ୱିଚରି, ପଞ୍ଞୱା ଖୋ ପନ ହୋତି ମହାପଞ୍ଞୋ । ସୋ ପରିସଂ ଏୱଂ ଓୱଦତି, ‘‘ତାତା, ଇମସ୍ମିଂ ପବ୍ବତପାଦେ ୱିସଫଲାନି ହୋନ୍ତି, ଅମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତା ପୋକ୍ଖରଣିକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତୁମ୍ହେ ପୁବ୍ବେ ଖାଦିତପୁବ୍ବାନେୱ ଫଲାନି ଖାଦଥ, ପୀତପୁବ୍ବାନେୱ ପାନୀୟାନି ପିୱଥ, ଏତ୍ଥ ୱୋ ପଟିପୁଚ୍ଛିତକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଅପୀତପୁବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା ସହସାୱ ଅପିୱିତ୍ୱା ସମନ୍ତା ପରିଧାୱିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଓଲୋକୟମାନା ନିସୀଦିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ତାତା, ପାନୀୟଂ ନ ପିୱଥା’’ତି ଆହ । ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗମନଂ ଓଲୋକେମାତି । ‘‘ସାଧୁ, ତାତା’’ତି ସମନ୍ତା ପଦଂ ପରିୟେସମାନୋ ଓତିଣ୍ଣପଦଂୟେୱ ଅଦ୍ଦସ, ନ ଉତ୍ତିଣ୍ଣପଦଂ । ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ସପରିସ୍ସୟା’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । ତାୱଦେୱ ଚ ତତ୍ଥ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତଅମନୁସ୍ସୋ ଉଦକଂ ଦ୍ୱେଧା କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାସି – ସେତମୁଖୋ, ନୀଲକୁଚ୍ଛି, ରତ୍ତହତ୍ଥପାଦୋ, ମହାଦାଠିକୋ, ୱନ୍ତଦାଠୋ, ୱିରୂପୋ, ବୀଭଚ୍ଛୋ, ଉଦକରକ୍ଖସୋ । ସୋ ଏୱମାହ – ‘‘କସ୍ମା ପାନୀୟଂ ନ ପିୱଥ, ମଧୁରଂ ଉଦକଂ ପିୱଥ, କିଂ ତୁମ୍ହେ ଏତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣାଥା’’ତି । ମହାସତ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅଧିୱତ୍ଥୋ ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି ? ଆମାହନ୍ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଧ ଓତିଣ୍ଣେ ଲଭସୀ’’ତି ଆହ । ଆମ, ତୁମ୍ହେ ପନ ସବ୍ବେ ଖାଦିସ୍ସାମୀତି । ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ୟକ୍ଖାତି । ପାନୀୟଂ ପନ ପିୱିସ୍ସଥାତି । ଆମ, ପିୱିସ୍ସାମାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକମ୍ପି ୱାନରଂ ନ ମୁଞ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ପାନୀୟଞ୍ଚ ପିୱିସ୍ସାମ, ନ ଚ ତେ ୱସଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ନଳଂ ଆହରାପେତ୍ୱା କୋଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମି । ସବ୍ବୋ ଏକଚ୍ଛିଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ତୀରେ ନିସୀଦିତ୍ୱାୱ ପାନୀୟଂ ପିୱି । ସେସୱାନରାନମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କଂ ନଳଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଧମିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସବ୍ବେ ତେ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ପାନୀୟଂ ପିୱିଂସୁ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦିସ୍ୱା ପଦମନୁତ୍ତିଣ୍ଣଂ, ଦିସ୍ୱାନୋତରିତଂ ପଦଂ ।

ନଳେନ ୱାରିଂ ପିସ୍ସାମ, ନେୱ ମଂ ତ୍ୱଂ ୱଧିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୨୦) ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଜ୍ଜଦିୱସା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନଳା ଏକଚ୍ଛିଦ୍ଦାୱ ହୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି କପ୍ପେ କପ୍ପଟ୍ଠିୟପାଟିହାରିୟାନି ନାମ ଚନ୍ଦେ ସସଲକ୍ଖଣଂ (ଜା॰ ୧.୪.୬୧ ଆଦୟୋ), ୱଟ୍ଟଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୧.୩୫) ସଚ୍ଚକିରିୟଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗିଜାଲସ୍ସ ଆଗମନୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଘଟୀକାରସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଅନୋୱସ୍ସନଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୧), ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ନଳାନଂ ଏକଚ୍ଛିଦ୍ଦଭାୱୋତି । ଇତି ସା ପୋକ୍ଖରଣୀ ନଳେନ ପାନୀୟସ୍ସ ପିୱିତତ୍ତା ‘‘ନଳକପାନକା’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ଅପରଭାଗେ ତଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ନିସ୍ସାୟ ନିଗମୋ ପତିଟ୍ଠାସି, ତସ୍ସପି ‘‘ନଳକପାନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ତଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଳକପାନେ’’ତି । ପଲାସୱନେତି କିଂସୁକୱନେ ।

ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତନ୍ତି ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟଂ ଇଦଂ ଆମେଡିତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପରୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ତତୋ ତତୋ ୱିଲୋକେତ୍ୱା’’ତି । କସ୍ମା ଆଗିଲାୟତି କୋଟିସହସ୍ସହତ୍ଥିନାଗାନଂ ବଲଂ ଧାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଚୋଦକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଚରିୟୋ ପନସ୍ସ ‘‘ଏସ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସଭାୱୋ, ୟଦିଦଂ ଅନିଚ୍ଚତା । ୟେ ପନ ଅନିଚ୍ଚା, ତେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଉଦୟୱୟପ୍ପଟିପୀଳିତତାୟ ଦୁକ୍ଖା ଏୱ । ଦୁକ୍ଖସଭାୱେସୁ ତେସୁ ସତ୍ଥୁକାୟେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପିଟ୍ଠିୱାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ଏତ୍ଥାହ ‘‘କିଂ ପନ ତଂ କମ୍ମଂ, ୟେନ ଅପରିମାଣକାଲଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଚିତୱିପୁଲପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ ସତ୍ଥା ଏୱରୂପଂ ଦୁକ୍ଖୱିପାକମନୁଭୱତୀ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅୟମେୱ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ଅତୀତଜାତିୟଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପଜନସେୱୀ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ଚରତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ନିବ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେ ଏକଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାଳ୍ହତରଂ ନିପ୍ପୀଳେସି । ତେନ କମ୍ମେନ ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାପି ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱି । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୀନମିତ୍ଥୀନଂ ୟାନି ଭଗୱତୋ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନାଦୀନି ଦୁକ୍ଖାନି, ସବ୍ବାନି ପୁବ୍ବେକତସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସାନି, ୟାନି କମ୍ମପିଲୋତିକାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅପଦାନେ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୬୪-୯୬) –

‘‘ଅନୋତତ୍ତସରାସନ୍ନେ, ରମଣୀୟେ ସିଲାତଲେ ।

ନାନାରତନପଜ୍ଜୋତେ, ନାନାଗନ୍ଧୱନନ୍ତରେ ॥

‘‘ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ, ପରେତୋ ଲୋକନାୟକୋ ।

ଆସୀନୋ ବ୍ୟାକରୀ ତତ୍ଥ, ପୁବ୍ବକମ୍ମାନି ଅତ୍ତନୋ ॥

‘‘ସୁଣାଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ମୟ୍ହଂ, ୟଂ କମ୍ମଂ ପକତଂ ମୟା ।

ପିଲୋତିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତେପି ୱିପଚ୍ଚତି ॥

୧.

‘‘ମୁନାଳି ନାମହଂ ଧୁତ୍ତୋ, ପୁବ୍ବେ ଅଞ୍ଞାସୁ ଜାତିସୁ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସୁରଭିଂ, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ବହୂ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେସି ୱେଦନଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ମୟା ଲଦ୍ଧଂ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା ॥

୨.

‘‘ସବ୍ବାଭିଭୁସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନନ୍ଦୋ ନାମାସି ସାୱକୋ ।

ତଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାୟ ନିରୟେ, ଚିରଂ ସଂସରିତଂ ମୟା ॥

‘‘ଦସ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ଲଦ୍ଧାହଂ, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ବହୁଂ ଲଭିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକା ମମଂ ।

ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି ଅଭୂତେନ, ଜନକାୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ॥

୩.

‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁତୱା ଆସିଂ, ଅହଂ ସକ୍କତପୂଜିତୋ ।

ମହାୱନେ ପଞ୍ଚସତେ, ମନ୍ତେ ୱାଚେସି ମାଣୱେ ॥

‘‘ତତ୍ଥାଗତୋ ଇସି ଭୀମୋ, ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।

ତଞ୍ଚାହଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତତୋହଂ ଅୱଚଂ ସିସ୍ସେ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ।

ମୟ୍ହମ୍ପି ଭାସମାନସ୍ସ, ଅନୁମୋଦିଂସୁ ମାଣୱା ॥

‘‘ତତୋ ମାଣୱକା ସବ୍ବେ, ଭିକ୍ଖମାନଂ କୁଲେ କୁଲେ ।

ମହାଜନସ୍ସ ଆହଂସୁ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତା ଇମେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ଲଭୁଂ ସବ୍ବେ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା ॥

୪.

‘‘ୱେମାତୁଭାତରଂ ପୁବ୍ବେ, ଧନହେତୁ ହନିଂ ଅହଂ ।

ପକ୍ଖିପିଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗସ୍ମିଂ, ସିଲାୟ ଚ ଅପିଂସୟିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ସିଲଂ ଖିପି ।

ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ପିଂସୟୀ ପାଦେ, ମମ ପାସାଣସକ୍ଖରା ॥

୫.

‘‘ପୁରେହଂ ଦାରକୋ ହୁତ୍ୱା, କୀଳମାନୋ ମହାପଥେ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱାନ, ମଗ୍ଗେ ସକଲିକଂ ଖିପିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ୱଧତ୍ଥଂ ମଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅଭିମାରେ ପୟୋଜୟି ॥

୬.

‘‘ହତ୍ଥାରୋହୋ ପୁରେ ଆସିଂ, ପଚ୍ଚେକମୁନିମୁତ୍ତମଂ ।

ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତଂ ତଂ, ଆସାଦେସିଂ ଗଜେନହଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଭନ୍ତୋ ନାଳାଗିରୀ ଗଜୋ ।

ଗିରିବ୍ବଜେ ପୁରୱରେ, ଦାରୁଣୋ ସମୁପାଗମି ॥

୭.

‘‘ରାଜାହଂ ପତ୍ଥିୱୋ ଆସିଂ, ସତ୍ତିୟା ପୁରିସଂ ହନିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ପଚ୍ଚିସଂ ଭୁସଂ ॥

‘‘କମ୍ମୁନୋ ତସ୍ସ ସେସେନ, ଇଦାନି ସକଲଂ ମମ ।

ପାଦେ ଛୱିଂ ପକପ୍ପେସି, ନ ହି କମ୍ମଂ ୱିନସ୍ସତି ॥

୮.

‘‘ଅହଂ କେୱଟ୍ଟଗାମସ୍ମିଂ, ଅହୁଂ କେୱଟ୍ଟଦାରକୋ ।

ମଚ୍ଛକେ ଘାତିତେ ଦିସ୍ୱା, ଜନୟିଂ ସୋମନସ୍ସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ସୀସଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମ ।

ସବ୍ବେ ସକ୍କା ଚ ହଞ୍ଞିଂସୁ, ୟଦା ହନି ୱିଟଟୂଭୋ ॥

୯.

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସାହଂ ପାୱଚନେ, ସାୱକେ ପରିଭାସୟିଂ ।

ୟୱଂ ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥ, ମା ଚ ଭୁଞ୍ଜଥ ସାଲୟୋ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ତେମାସଂ ଖାଦିତଂ ୟୱଂ ।

ନିମନ୍ତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସିଂ ତଦା ॥

୧୦.

‘‘ନିବ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନମ୍ହି, ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନିହେଠୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମ ॥

୧୧.

‘‘ତିକିଚ୍ଛକୋ ଅହଂ ଆସିଂ, ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିରେଚୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ହୋତି ପକ୍ଖନ୍ଦିକା ମମ ॥

୧୨.

‘‘ଅୱଚାହଂ ଜୋତିପାଲୋ, ସୁଗତଂ କସ୍ସପଂ ତଦା ।

କୁତୋ ନୁ ବୋଧି ମୁଣ୍ଡସ୍ସ, ବୋଧି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଅଚରିଂ ଦୁକ୍କରଂ ବହୁଂ ।

ଛବ୍ବସ୍ସାନୁରୁୱେଲାୟଂ, ତତୋ ବୋଧିମପାପୁଣିଂ ॥

‘‘ନାହଂ ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ, ପାପୁଣିଂ ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ।

କୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଗୱେସିସ୍ସଂ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ୱାରିତୋ ॥

‘‘ପୁଞ୍ଞପାପପରିକ୍ଖୀଣୋ, ସବ୍ବସନ୍ତାପୱଜ୍ଜିତୋ ।

ଅସୋକୋ ଅନୁପାୟାସୋ, ନିବ୍ବାୟିସ୍ସମନାସୱୋ ॥

‘‘ଏୱଂ ଜିନୋ ୱିୟାକାସି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ।

ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ଅନୋତତ୍ତେ ମହାସରେ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୬୪-୯୬) ।

ଅୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ପଠମକଥାୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୯-୭୦. ନୱମେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୫.୧୦୮୦) ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ସଂସାରତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାତି ଏତେନାତି ନିୟ୍ୟାନଂ, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ, ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ ଚ । ତଂ ନିୟ୍ୟାନଂ ଅରହତି, ନିୟ୍ୟାନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତା, ନିୟ୍ୟାନଂ ୱା ଫଲଭୂତଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସତୋ ନିୟ୍ୟାତୀତି ୱା ଈକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ୟକାରସ୍ସ ଚ କକାରଂ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକା, ଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ୱେରମଣି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତନ୍ତି ତିରୋକରଣଭୂତଂ । ଗେହସ୍ସିତକଥାତି ଗେହପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେତି ଅନିଚ୍ଚତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେ ।

ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସାତ୍ଥକଂ, ହିତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁରାକଥା’’ତିପି ପାଠୋତି ଆହ ‘‘ସୁରାକଥନ୍ତି ପାଳିୟଂ ପନା’’ତି । ସା ପନେସା କଥା ‘‘ଏୱରୂପା ନୱସୁରା ପୀତା ରତିଜନନୀ ହୋତୀ’’ତି ଅସ୍ସାଦୱସେନ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଆଦୀନୱୱସେନ ପନ ‘‘ଉମ୍ମତ୍ତକସଂୱତ୍ତନିକା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାହ ‘‘ଅନେକୱିଧଂ…ପେ॰… ଆଦୀନୱୱସେନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୱିସିଖାତି ଘରସନ୍ନିୱେସୋ । ୱିସିଖାଗହଣେନ ଚ ତନ୍ନିୱାସିନୋ ଗହିତା ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୂରା ସମତ୍ଥା’’ତି ଚ ‘‘ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା’’ତି ଚ । କୁମ୍ଭଟ୍ଠାନପ୍ପଦେସେନ କୁମ୍ଭଦାସିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କୁମ୍ଭଦାସିକଥା ୱା’’ତି ।

ରାଜକଥାଦିପୁରିମକଥାୟ, ଲୋକକ୍ଖାୟିକାଦିପଚ୍ଛିମକଥାୟ ୱା ୱିନିମୁତ୍ତା ପୁରିମପଚ୍ଛିମକଥା ୱିମୁତ୍ତା। ଉପ୍ପତ୍ତିଠିତିସଂହାରାଦିୱସେନ ଲୋକଂ ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଲୋକକ୍ଖାୟିକା । ଅସୁକେନ ନାମାତି ପଜାପତିନା ବ୍ରହ୍ମୁନା, ଇସ୍ସରେନ ୱା । ୱିତଣ୍ଡସଲ୍ଲାପକଥାତି ‘‘ଅଟ୍ଠୀନଂ ସେତତ୍ତା ସେତୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ପତ୍ତାନଂ କାଳତ୍ତା କାଳୋତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱମାଦିକା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସେଲପୁପ୍ଫଲକାନି ୱିୟ ଜୀୱିଦାୱିରପାରୟତ୍ତିୱିସାଲା ନତ୍ଥି, ୟଂ ୟୋ କୋଚି ତିରିୟାମାନା କତତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସାଗରଦେୱେନାତି ସାଗରପୁତ୍ତରାଜୂହି । ଖତୋତି ଏତଂ ଏକୱଚନଂ ତେହି ପଚ୍ଚେକଂ ଖତତ୍ତା ‘‘ସାଗରଦେୱେନ ଖତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହମୁଦ୍ଦା ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଭୱତି ୱଦ୍ଧତି ଏତେନାତି ଭୱୋ। ଭୱାଭୱା ହୋନ୍ତୀତି ଇତିଭୱାଭୱକଥା। ଏତ୍ଥ ଚ ଭୱୋତି ସସ୍ସତଂ, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି କାମସୁଖଂ, ଅଭୱୋତି ଅତ୍ତକିଲମଥୋତି ଇତି ଇମାୟ ଛବ୍ବିଧାୟ ଇତିଭୱାଭୱକଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ବାତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଅନାଗତାପି ଅରଞ୍ଞପବ୍ବତନଦୀଦୀପକଥା ଇତିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ବାତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥା ୱୁତ୍ତା । ଦସମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ପଠମକଥାୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୟମକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୮) ୩. ଆକଙ୍ଖୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ଆକଙ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୧-୭୪. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ସୀଲସ୍ସ ଅନୱସେସସମାଦାନେନ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପତ୍ତିୟା ଚ ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା। ସମାଦାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ସୀଲସମଙ୍ଗିନୋ । ଏତ୍ତାୱତା କିରାତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୭) କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସୂଚନତ୍ଥୋ । ତେନେତ୍ଥ ଆଚରିୟୱାଦସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚ୍ଚନଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ଅନାମଟ୍ଠୱିସେସଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ସୀଲସଙ୍ଖେପେନ ଗହିତଂ । ତଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ଆଚରିୟତ୍ଥେରୋ ‘‘ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥାତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ । ଜେଟ୍ଠକସୀଲନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୧୨) ପଧାନସୀଲଂ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେ । ଇଧ ନିଦ୍ଦେସେ ୱିୟ ଉଦ୍ଦେସେପି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀଲଗ୍ଗହଣଞ୍ହି ପାଳିୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୱସେନ ଆଗତଂ । ତେନାହ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୟେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣେନ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଏକଦେସେନ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତୋଗଧତଂ ଦୀପେତି । ତଥା ହି ଅନୋଲୋକିୟୋଲୋକନେ ଆଜୀୱହେତୁ ଛସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମେ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗେ ଚ ଆପତ୍ତି ୱିହିତାତି । ତୀଣୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲାଦୀନି । ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲପରିୟାୟେନ ତେସଂ କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ଗହିତଟ୍ଠାନଂ ନାମ କିଂ ଅତ୍ଥି ୟଥା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋତି ଆଚରିୟସ୍ସ ସମ୍ମୁଖତ୍ତା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋୱ ଉପଚାରେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖାମତ୍ତକମେୱାତି ତସ୍ସ ସଲ୍ଲହୁକଭାୱମାହ ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତେନ ପଟିପାକତିକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତକନ୍ତି ଫଲେନ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପାଦନହେତୁକା ହି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଇଦମତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ପୟୋଜନଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନାତି ଇମିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୀନି ତୀଣି ପଧାନସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ପରିୱାରୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପରିୟାୟସୀଲାନି ନାମାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସେୱ ପଧାନଭାୱଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ । ସେସାନୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୀନି । ତସ୍ସେ ୱାତି ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ । ସମ୍ପନ୍ନପାତିମୋକ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ୱେୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା…ପେ॰… ଆଦିମାହ। ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସୀଲଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ଦେସନାୟ କାରଣପୁଚ୍ଛା । ସୀଲାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପୟୋଜନନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ସୀଲାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ହି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୟଂ ସୀଲାନିସଂସସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ, ତଂ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ କାରଣନ୍ତି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ? ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସୀଲାନିସଂସସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସଚେପୀ’’ତିଆଦି । ସୀଲାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପନ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆନିସଂସୋତି ଉଦୟୋ । ‘‘ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୬; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ପନ ୱିପାକଫଲମ୍ପି ‘‘ଆନିସଂସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୋ ୱିସେସୋତି କୋ ଫଲୱିସେସୋ । କା ୱଡ୍ଢୀତି କୋ ଅବ୍ଭୁଦୟୋ । ୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଗୁଣୋ ୟାଥାୱତୋ ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ ଅଭିରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନ ଅୱିଭାୱିତୋ, ତସ୍ମା ଏକନ୍ତତୋ ଆନିସଂସକିତ୍ତନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ ।

ପିୟୋତି ପିୟାୟିତବ୍ବୋ । ପିୟସ୍ସ ନାମ ଦସ୍ସନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପିୟଚକ୍ଖୂହି ସମ୍ପସ୍ସିତବ୍ବୋ’’ତି । ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନପ୍ପସନ୍ନସୋମ୍ମରୂପପରିଗ୍ଗହଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁ ‘‘ପିୟଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସନ୍ତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ । ମନୱଡ୍ଢନକୋତି ପୀତିମନସ୍ସ ପରିବ୍ରୂହନତୋ ଉପରୂପରି ପୀତିଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦନକୋ । ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋତି ଗରୁକରଣସ୍ସ ଠାନଭୂତୋ । ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବଂ ଜାନାତି । ୟଥା ୱା ଅଞ୍ଞେ ଅଜାନନ୍ତାପି ଜାନନ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଏୱମୟଂ, ଅୟଂ ପନ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ଜାନାତି । ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱ ୱା ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞୁତାୟ ପଣ୍ଡିତଭାୱେନ ସମ୍ଭାୱେତବ୍ବୋ । ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ଇମିନା ପଦେନ ଉପରିସିକ୍ଖାଦ୍ୱୟଂ ଅନିୱତ୍ତିତମେୱ ହୋତି । ୟଥା ପନ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଫଲେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାଧିଟ୍ଠାନସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକତାୟ ହି ଇଧ ସୀଲସ୍ସ ପାରିପୂରୀ, ନ କେୱଲଂ ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱମତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଅଖଣ୍ଡାନି…ପେ॰… ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରିସିକ୍ଖାଦ୍ୱୟଂ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭାୱେନ ଗହିତନ୍ତି ସୀଲସ୍ସେୱେତ୍ଥ ପଧାନଗ୍ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସୀଲାନୁରକ୍ଖକା ହି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହା । ଅନୂନେନାତି ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱେନ, କସ୍ସଚି ୱା ଅହାପନେନ ଉପପନ୍ନେନ । ଆକାରେନାତି କରଣେନ ସମ୍ପାଦନେନ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ତନୋତି ୱା ଏକଂ ଏକତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ, ‘‘ସମଥ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ‘‘ଅନୂ’’ତି ଇମିନା ଉପସଗ୍ଗେନ ୟୋଗେ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସମଥେ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମଥେତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନେ । ୟୁତ୍ତୋତି ଅୱିୟୁତ୍ତୋ ପସୁତୋ । ୟୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଝାନଭାୱନାୟ ଅନନୁୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ତଂ ବହି ନୀହରତି ନାମ । ୟୋ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସୋ ତଂ ୱିନାସେତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଈଦିସୋ ଅହୁତ୍ୱା ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହି ଅନୀହଟଜ୍ଝାନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ନୀହରଣୱିନାସତ୍ଥଞ୍ହି ଇଦଂ ନିରାକରଣଂ ନାମ । ‘‘ଥମ୍ଭଂ ନିରଂକତ୍ୱା ନିୱାତୱୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୨୮) ଚସ୍ସ ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସତ୍ତୱିଧାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାତି ଇମା ସତ୍ତୱିଧା ଅନୁପସ୍ସନା । ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧକାୟୱିୱେକତାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ପରିବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠପଟିପତ୍ତିୟା ଲୋକଂ ସାସନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସାଧିଗମଟ୍ଠାନଭୂତଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଞ୍ଚ ଉପସୋଭୟମାନୋ ଗୁଣୱିସେସାଧିଟ୍ଠାନଭାୱାପାଦନେନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥତୋ ତଂ ବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ଏକଭୂମକାଦିପାସାଦେ କୁରୁମାନୋପି ପନ ନେୱ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ ବ୍ରୂହେତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁଞ୍ଞାଗାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲାଦି ସବ୍ବଂ ପଧାନାନୁୟୋଗକ୍ଖମଂ ସେନାସନଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ୟଥା ତଣ୍ହାୱିଚରିତଦେସନା ପଠମଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ଆରଦ୍ଧାପି ତଣ୍ହାପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ ଓସରିତ୍ୱା କମେନ ପପଞ୍ଚତ୍ତୟଦେସନା ଜାତା, ଏୱମୟଂ ଦେସନା ପଠମଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱସେନ ଆରଦ୍ଧାପି ସୀଲପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟୋ ଓସରିତ୍ୱା କମେନ ସିକ୍ଖାତ୍ତୟଦେସନା ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା । ‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସମଥୱସେନ ସୁଞ୍ଞାଗାରୱଡ୍ଢନେ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେପି ସିକ୍ଖା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋ’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ସୀଲାନୁରକ୍ଖିକା ଏୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କଥିତା, ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ସୀଲାନୁରକ୍ଖିକୋ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ।

କଥଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି ? ୟସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ନତ୍ଥି, ସୋ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିହଞ୍ଞତି, ସୋ ବ୍ୟାଧିୱିହତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୀଲଂ ୱିନାସେତ୍ୱାପି ବ୍ୟାଧିୱୂପସମଂ କତ୍ତା ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଅତ୍ଥି, ସୋ ତଂ ବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପନ୍ନକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୂରଗତଂ ହୋତି, ବଲୱତରଂ ସୁଖମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି । କଥଂ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି ? ୟସ୍ସ ହି ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ‘‘ମମ ରୂପଂ ମମ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱେ ବଲୱମମତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋ ତଥାରୂପେସୁ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖବ୍ୟାଧିଭୟାଦୀସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ସୀଲଂ ନାସେତ୍ୱାପି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୋସେତା ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱେ ବଲୱମମତ୍ତଂ ୱା ସିନେହୋ ୱା ନ ହୋତି, ସୋ ତଥାରୂପେସୁ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖବ୍ୟାଧିଭୟାଦୀସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ସଚେପିସ୍ସ ଅନ୍ତାନି ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ସଚେପି ଉସ୍ସୁସ୍ସତି ୱିସୁସ୍ସତି, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକୋ ୱା ହୋତି ସତଧାପି ସହସ୍ସଧାପି, ନେୱ ସୀଲଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୋସେତା ହୋତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ସୀଲଂ ଅନୁରକ୍ଖତି ।

‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ତସ୍ସେୱ ଉଭୟସ୍ସ ବ୍ରୂହନା ୱଡ୍ଢନା ସାତଚ୍ଚକିରିୟା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ…ପେ॰… ଭାୱନୀୟୋ ଚା’’ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମେ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ନତ୍ଥଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଈଦିସୋ ହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –

‘‘ସୀଲଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଧମ୍ମଟ୍ଠଂ ସଚ୍ଚୱେଦିନଂ ।

ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମ କୁବ୍ବାନଂ, ତଂ ଜନୋ କୁରୁତେ ପିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୭) ।

ତସ୍ମା ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ…ପେ॰… ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଲାଭାଦିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନପି ଇଦମେୱ କରଣୀୟଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି, ତସ୍ମା ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଲାଭୀ ଅସ୍ସନ୍ତି ଲାଭାସାୟ ସଂୱରସୀଲପରିପୂରଣଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ । କିମୀଦିସଂ ଭଗୱା ଅନୁଜାନାତୀତି ? ନ ଭଗୱା ସଭାୱେନ ଈଦିସଂ ଅନୁଜାନାତି, ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପନ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଘାସେସନଂ ଛିନ୍ନକଥୋ, ନ ୱାଚଂ ପୟୁତ୍ତଂ ଭଣେତି ଛିନ୍ନକଥୋ ମୂଗୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସପରିକଥାନିମିତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିପୟୁତ୍ତଂ ଘାସେସନଂ ୱାଚଂ ନ ଭଣେ, ନ କଥେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୟେସଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ରସୋ ସଭାୱଭୂତୋ ଆନିସଂସୋ ରସାନିସଂସୋ।

ପଚ୍ଚୟଦାନକାରାତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତକାରା । ମହପ୍ଫଲା ମହାନିସଂସାତି ଉଭୟମେତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଗହପତୟୋ, ଆନିସଂସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୮୫) ହି ଆନିସଂସସଦ୍ଦୋ ଫଲପରିୟାୟୋପି ହୋତି । ମହନ୍ତଂ ୱା ଲୋକିୟସୁଖଂ ଫଲନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତି ମହପ୍ଫଲା, ମହତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ମହାନିସଂସା। ତେନାହ ‘‘ଲୋକିୟସୁଖେନ ଫଲଭୂତେନା’’ତିଆଦି ।

ପେଚ୍ଚଭୱଂ ଗତାତି ପେତୂପପତ୍ତିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପଗତା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଇଧ କତକାଲକିରିୟା କାଲେନ କତଜୀୱିତୁପଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାଲକତା’’ତି । ସସ୍ସୁସସୁରା ଚ ତପ୍ପକ୍ଖିକା ଚ ସସ୍ସୁସସୁରପକ୍ଖିକା। ତେ ଞାତିୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧେନ ଆୱାହୱିୱାହସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସମ୍ବଦ୍ଧା ଞାତୀ । ସାଲୋହିତାତି ୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ । ଏକଲୋହିତବଦ୍ଧାତି ଏକେନ ସମାନେନ ଲୋହିତସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ବଦ୍ଧା । ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତକୋ । କାଲକତୋ ପିତା ୱା ମାତା ୱା ପେତୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିକାରତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାନିସଂସମେୱ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତଥାସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତାତି ମଦ୍ଦିତା । ନ ଚ ମଂ ଅରତି ସହେୟ୍ୟାତି ମଂ ଚ ଅରତି ନ ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ ନ ମଦ୍ଦେୟ୍ୟ ନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରେୟ୍ୟ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଜାତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ହି ଅରତିଞ୍ଚ ରତିଞ୍ଚ ସହତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ଈଦିସମତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ଭାୟତୀତି ଭୟଂ, ଆରମ୍ମଣଂ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ। ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଭୟଂ ଭେରୱଞ୍ଚ ସହତି ଅଭିଭୱତୀତି ଭୟଭେରୱସହୋ। ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ହି ଭୟଭେରୱଂ ସହତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଅରିୟକୋଟିୟୱାସୀ ମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।

ଥେରୋ କିର ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାସାଦିକଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱଜ୍ଜ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ରୁକ୍ଖଦେୱତାୟ ଦାରକା ଥେରସ୍ସ ସୀଲତେଜେନ ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୱିସ୍ସରମକଂସୁ । ଦେୱତାପି ସକଲରୁକ୍ଖଂ ଚାଲେସି । ଥେରୋ ଅଚଲୋୱ ନିସୀଦି । ସା ଦେୱତା ଧୂମାୟି ପଜ୍ଜଲି । ନେୱ ସକ୍ଖି ଥେରଂ ଚାଲେତୁଂ । ତତୋ ଉପାସକୱଣ୍ଣେନାଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା’’ତି ଅୱୋଚ । ତ୍ୱଂ ଏତେ ୱିକାରେ ଅକାସୀତି । ଆମ, ଭନ୍ତେତି । ‘‘କସ୍ମା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ସୀଲତେଜେନ ଦାରକା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୱିସ୍ସରମକଂସୁ, ସାହଂ ତୁମ୍ହେ ପଲାପେତୁଂ ଏୱମକାସି’’ନ୍ତି । ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଅଥ କସ୍ମା ‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ମା ୱସଥ, ମୟ୍ହଂ ଅଫାସୁକ’ନ୍ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ନାୱଚାସି, ଇଦାନି ପନ ମା ମଂ କିଞ୍ଚି ଅୱଚ, ‘ଅରିୟକୋଟିୟମହାଦତ୍ତୋ ଅମନୁସ୍ସଭୟେନ ଗତୋ’ତି ୱଚନତୋ ଲଜ୍ଜାମି, ତେନାହଂ ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସଂ, ତ୍ୱଂ ପନ ଅଜ୍ଜେକଦିୱସଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସାହୀ’’ତି । ଏୱଂ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ଭୟଭେରୱସହୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଈଦିସମତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ଆକଙ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୧୦. ମିଗସାଲାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୫-୮୦. ପଞ୍ଚମେ ଇମସ୍ସ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୀଲୱିରହିତସ୍ସ ପଞ୍ଞା ସୀଲଂ ପରିଧୋୱତୀତି ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନେନ ସୀଲଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ସୁୱିସୋଧିତଂ କରୋତି । ୟସ୍ସ ହି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସୀଲସଂୱରୋ ନତ୍ଥି, ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁତାୟ ପନ ଚାତୁପ୍ପଦିକଗାଥାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଞାୟ ସୀଲଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ପଞ୍ଞାୟ ସୀଲଂ ଧୋୱତି ନାମ ସେୟ୍ୟଥାପି ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତୋ ।

ସୀଲୱା ପନ ପଞ୍ଞଂ ଧୋୱତି । ୟସ୍ସ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୧୭) ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସୀଲଂ ସଟ୍ଠିଅସୀତିୱସ୍ସାନି ଅଖଣ୍ଡଂ ହୋତି, ସୋ ମରଣକାଲେପି ସବ୍ବକିଲେସେ ଘାତେତ୍ୱା ସୀଲେନ ପଞ୍ଞଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି କନ୍ଦରସାଲପରିୱେଣେ ମହାସଟ୍ଠିୱସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ଥେରେ କିର ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବଲୱୱେଦନାୟ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତେ ତିସ୍ସମହାରାଜା ‘‘ଥେରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୱେଣଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ଅୟ’’ନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ ନିତ୍ଥୁନନସଦ୍ଦୋତି । ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସେନ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହମତ୍ତମ୍ପି ନ କତଂ, ଇଦାନି ନ ତଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମହାବୋଧିଂ ୱନ୍ଦିତୁଂ ଗତୋ । ତତୋ ଉପଟ୍ଠାକଦହରୋ ଥେରଂ ଆହ ‘‘କିଂ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଲଜ୍ଜାପେଥ, ସଦ୍ଧୋପି ରାଜା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ‘ନ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’ତି ଗତୋ’’ତି । କସ୍ମା, ଆୱୁସୋତି ? ତୁମ୍ହାକଂ ନିତ୍ଥୁନନସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି । ‘‘ତେନ ହି ମେ ଓକାସଂ କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଦହରସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ଇଦାନି ରାଜାନଂ ଅମ୍ହେ ୱନ୍ଦାପେହୀ’’ତି । ଦହରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି କିର ଥେରଂ ୱନ୍ଦଥା’’ତି ଆହ । ରାଜା ସୁସୁମାରପତିତେନ ଥେରଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ନାହଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ ୱନ୍ଦାମି, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିୟଂ ପନ ଠତ୍ୱା ରକ୍ଖିତସୀଲମେୱ ୱନ୍ଦାମୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସୀଲେନ ପଞ୍ଞଂ ଧୋୱତି ନାମ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଛଟ୍ଠାଦୀସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ମିଗସାଲାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆକଙ୍ଖୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୯) ୪. ଥେରୱଗ୍ଗୋ

୧-୮. ୱାହନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୮୧-୮୮. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ୱିମରିୟାଦୀକତେନାତି ନିମ୍ମରିୟାଦୀକତେନ । ଚେତସାତି ଏୱଂୱିଧେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିହରତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମରିୟାଦା କିଲେସମରିୟାଦା ଚ ଆରମ୍ମଣମରିୟାଦା ଚ । ସଚେ ହିସ୍ସ ରୂପାଦିକେ ଆରବ୍ଭ ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, କିଲେସମରିୟାଦା ତେନ କତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତେସୁ ପନସ୍ସ ଏକୋପି ନ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି କିଲେସମରିୟାଦା ନତ୍ଥି । ସଚେ ପନସ୍ସ ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମରିୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟ । ତେ ପନସ୍ସ ଧମ୍ମେ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଆପାଥଂ ଅନାଗତଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଆରମ୍ମଣମରିୟାଦାପି ନତ୍ଥି । ଇଧ ପନ କିଲେସମରିୟାଦା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘କିଲେସମରିୟାଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତିୟାଦୀସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ୱାହନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. କୋକାଲିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୮୯-୯୦. ନୱମେ (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୮୧) କୋକାଲିକନାମକା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ । ତତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋୟଂ କୋକାଲିକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛା । ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ଚ ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛା । ଅୟଂ କିରାତିଆଦି ୟଥାକ୍କମଂ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱିୱେକୱାସଂ ୱସିତୁକାମତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଚ ମା ନୋ କସ୍ସଚି…ପେ॰… ୱସିଂସୁ । ଆଘାତଂ ଉପ୍ପାଦେସି ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତନତୋ । ଥେରା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦୟିଂସୁ ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ଅକତତ୍ତା ଥେରେହି ଚ ଅଦାପିତତ୍ତା । ପୁବ୍ବେପି…ପେ॰… ମଞ୍ଞେତି ଇମିନା ଥେରାନଂ କୋହଞ୍ଞେ ଠିତଭାୱଂ ଆସଙ୍କତି ଅୱଣେ ୱଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ, ସୁପରିସୁଦ୍ଧେ ଆଦାସତଲେ ଜଲ୍ଲଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ।

ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ‘‘ପାପଭିକ୍ଖୂ ଜାତା’’ତି ୱତ୍ୱା । ମହାସାୱଜ୍ଜଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ମାହେୱନ୍ତି ମା ଏୱମାହ, ମା ଏୱଂ ଭଣି । ସଦ୍ଧାୟ ଅୟୋ ଉପ୍ପାଦୋ ସଦ୍ଧାୟୋ, ତଂ ଆୱହତୀତି ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ଆଗମକରୋ’’ତି । ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଅୟିତବ୍ବୋ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧାତବ୍ବୱଚନୋ ୱା’’ତି ।

ପୀଳକା ନାମ ବାହିରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ଇମା ପନ ପଠମଂୟେୱ ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତା । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତାହି ପିଳକାହୀ’’ତି । ତରୁଣବେଲୁୱମତ୍ତିୟୋତି ତରୁଣବିଲ୍ଲଫଲମତ୍ତିୟୋ । ୱିସଗିଲିତୋତି ଖିତ୍ତପହରଣୋ। ତଞ୍ଚ ବଳିସଂ ୱିସସମଞ୍ଞା ଲୋକେ । ଆରକ୍ଖଦେୱତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ସୁଦ୍ଧାୱାସଲୋକେ । ୱରାକୋତି ଅନୁଗ୍ଗହୱଚନମେତଂ । ହୀନପରିୟାୟୋତି କେଚି । ପିୟସୀଲାତି ଇମିନା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପେସଲାତି ପଦସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି । କବରକ୍ଖୀନୀତି ବ୍ୟାଧିବଲେନ ପରିଭିନ୍ନୱଣ୍ଣତାୟ କବରଭୂତାନି ଅକ୍ଖୀନି । ୟତ୍ତକନ୍ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅଞ୍ଞଥା କରୋନ୍ତେନ ୟତ୍ତକଂ ତୟା ଅପରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅନାଗାମିନୋ ନାମ ପହୀନକାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦା ହୋନ୍ତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିକାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦୱସେନ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ମା ୟାୱଞ୍ଚ ତେ ଇଦଂ ଅପରଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଦିଟ୍ଠିକୋ । ଗିଲିତୱିସୋ ୱିୟ ୱିସଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଠିତୋ ୱିୟ । କୁଠାରିସଦିସା ମୂଲପଚ୍ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ । ଉତ୍ତମତ୍ଥେତି ଅରହତ୍ତେ । ଖୀଣାସୱୋତି ୱଦତି ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ୱିୟ ଅଚେଲଂ କୋରକ୍ଖତ୍ତିୟଂ । ୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ୱିୟ ପସଂସିତବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ, ତଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ୱିଚିନାତୀତି ଆଚିନୋତି ପସୱତି । ପସଂସିୟନିନ୍ଦା ତାୱ ସମ୍ପନ୍ନଗୁଣପରିଧଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସାୱଜ୍ଜତାୟ କଟୁକୱିପାକା, ନିନ୍ଦିୟପ୍ପସଂସା ପନ କଥଂ ତାୟ ସମୱିପାକାତି ? ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣସମାରୋପନେନ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ପସଂସିୟେନ ତସ୍ସ ସମଭାୱକରଣତୋ ଚ । ଲୋକେପି ହି ଅସୂରଂ ସୂରେନ ସମଂ କରୋନ୍ତୋ ଗାରୟ୍ହୋ ହୋତି, ପଗେୱ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନେନ ସମଂ କରୋନ୍ତୋତି ।

ସକେନ ଧନେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସାପତେୟ୍ୟେନ । ଅୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଅପରାଧୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ତା ସପ୍ପତିକାରତ୍ତା ଚ ତସ୍ସ । ଅୟଂ ମହନ୍ତତରୋ କଲି କତୂପଚିତସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ତା ଅପ୍ପତିକାରତ୍ତା ଚ ।

ନିରବ୍ବୁଦୋତି ଗଣନାୱିସେସୋ ଏସୋତି ଆହ ‘‘ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟା’’ତି, ସତସହସ୍ସଂ ନିରବ୍ବୁଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟମରିୟଗରହୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ପାକତିକୱସେନ ଅରିୟୂପୱାଦିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ପନ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ତତୋପି ଅତିୱିୟ ମହନ୍ତତରମେୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅଥଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତୀତି କୋ ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, କସ୍ମା ଚ ପନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚାତି ? ଅୟଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସହକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ସହମ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମାତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ସୋ ପନାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ପଦୁମନିରୟଂ କିତ୍ତେସ୍ସାମି, ତତୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେସ୍ସତି, ଅଥାନୁସନ୍ଧିକୁସଲା ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥାୟୁପ୍ପମାଣଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଭଗୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅରିୟୂପୱାଦେ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା କାରଣେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ ।

ମଗଧରଟ୍ଠେ ସଂୱୋହାରତୋ ମାଗଧକୋ ପତ୍ଥୋ, ତେନ । ପଚ୍ଚିତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ନିରୟଦୁକ୍ଖେନ ପଚ୍ଚିତବ୍ବପ୍ପଦେସସ୍ସ ଏତଂ ଅବ୍ବୁଦୋତି ନାମଂ । ୱସ୍ସଗଣନାତି ଏକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସଗୁଣିତଂ ଅବ୍ବୁଦଆୟୁମ୍ହି ତତୋ ଅପରଂ ୱୀସତିଗୁଣିତଂ ନିରବ୍ବୁଦାଦୀସୁ ୱସ୍ସଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ଚ ଗଣନା ଅପରିଚିତାନଂ ଦୁକ୍କରାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତଂ ସୁକରଂ ସଙ୍ଖାତୁ’’ନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଦେୱନାନତ୍ତେନ କମ୍ମକାରଣନାନତ୍ତେନପି ଇମାନି ନାମାନି ଲଦ୍ଧାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ‘‘ସୀତନରକା ଏତେ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅବବାଦୀସୁ ପଦୁମପରିୟୋସାନେସୁ ସବ୍ବେସୁ ନିରୟେସୁ । ଏସ ନୟୋତି ହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରିମସ୍ସ ୱୀସତିଗୁଣତଂ ଅତିଦିସତି । ଦସମେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

କୋକାଲିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଥେରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୧୦) ୫. ଉପାଲିୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. କାମଭୋଗୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୧-୯୪. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଚତୁତ୍ଥେ ତପନଂ ସନ୍ତପନଂ କାୟସ୍ସ ଖେଦନଂ ତପୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ, ତଂ ତପସ୍ସିଂ। ୟସ୍ମା ତଥାଭୂତୋ ତପନିସ୍ସିତୋ, ତପୋ ୱା ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ତପନିସ୍ସିତକ’’ନ୍ତି । ଲୂଖଂ ଫରୁସଂ ସାଧୁସମ୍ମତାଚାରୱିରହତୋ ନ ପସାଦନୀୟଂ ଆଜୀୱତି ୱତ୍ତତୀତି ଲୂଖାଜୀୱୀ, ତଂ ଲୂଖାଜୀୱିଂ । ଉପକ୍କୋସତୀତି ଉପ୍ପଣ୍ଡେତି, ଉପହସନୱସେନ ପରିଭାସତି । ଉପୱଦତୀତି ଅୱଞ୍ଞାପୁବ୍ବକଂ ଅପୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ହୀଳେତି ୱମ୍ଭେତୀ’’ତି ।

କାମଭୋଗୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ପଞ୍ଚମେ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଭୱଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଂ। ପାକାରସ୍ସ ଥିରଭାୱଂ ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ପାପେତୀତି ଉଦ୍ଧାପଂ, ପାକାରମୂଲଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାକାରଦ୍ୱାରବନ୍ଧପରିଖାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଣ୍ଡିତଦୋୱାରିକଟ୍ଠାନିୟଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଦ୍ୱାରନ୍ତି କସ୍ମା ଆହା’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ପୁରିସୋ ପଣ୍ଡିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ତଂତଂଇତିକତ୍ତବ୍ବତାସୁ ଛେକଭାୱୋ ବ୍ୟତ୍ତଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ। ମେଧତି ସମ୍ମୋହଂ ହିଂସତି ୱିଧମତୀତି ମେଧା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେଧାୱୀ। ଠାନେ ଠାନେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକା, ଠାନସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନପଞ୍ଞା । ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅନୁପରିୟାୟୋ, ସୋ ଏୱ ପଥୋତି ଅନୁପରିୟାୟପଥୋ, ପରିତୋ ପାକାରସ୍ସ ଅନୁସଂୟାୟନମଗ୍ଗୋ । ପାକାରଭାଗା ସନ୍ଧାତବ୍ବା ଏତ୍ଥାତି ପାକାରସନ୍ଧି, ପାକାରସ୍ସ ଫୁଲ୍ଲିତପ୍ପଦେସୋ । ସୋ ପନ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଇଟ୍ଠକାନଂ ୱିଗମେନ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇଟ୍ଠକାନଂ ଅପଗତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପ୍ପଦେସୋ, ଛିଦ୍ଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ତଞ୍ହି ୱିୱରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬-୮. କୋକନୁଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୬-୯୮. ଛଟ୍ଠେ ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠେନ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୭) । ଫସ୍ସୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୟଥା ଚାହ ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୧୮-୧୩୦) ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦିୟନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୪) ଚ । ସଞ୍ଞାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦; ମହାନି॰ ୧୦୯), ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଞତ୍ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨) ଚ ଆଦି । ୱିତକ୍କୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚଂ ମୁସାତି ଦ୍ୱୟଧମ୍ମମାହୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୨; ମହାନି॰ ୧୨୧), ‘‘ତକ୍କୀ ହୋତି ୱୀମଂସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୪) ଚ ଆଦି । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ। ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ତସ୍ସେୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତାତି ତସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) ।

ୟା ଦିଟ୍ଠୀତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସାଧାରଣଂ ମୂଲପଦଂ । ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଗୂଥଗତଂ ୱିୟ, ଦିଟ୍ଠୀସୁ ୱା ଗତଂ ଇଦଂ ଦସ୍ସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତିପି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ। ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦି ଦିଟ୍ଠିୟା ଗମନମତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତ୍ତା ୱା ନିଚ୍ଚୋ ୱା କୋଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ଚାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠେନ ଗହନଂ। ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠେନ ସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନ ଚ କନ୍ତାରୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରୱାଳକନ୍ତାରାଦୟୋ ୱିୟ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ୱିଲୋମନଟ୍ଠେନ ୱା ୱିସୂକଂ। କଦାଚି ସସ୍ସତସ୍ସ, କଦାଚି ଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ୱା ଗହଣତୋ ୱିରୂପଂ ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ। ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନଂ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଅନ୍ତୋ ତୁଦନଟ୍ଠେନ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ସଲ୍ଲନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲଂ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ପୀଳାକରଣଟ୍ଠେନ ସମ୍ବାଧୋତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ବାଧୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ମୋକ୍ଖାୱରଣଟ୍ଠେନ ପଲିବୋଧୋତି ଦିଟ୍ଠିପଲିବୋଧୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନଂ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠେନ ପପାତୋତି ଦିଟ୍ଠିପପାତୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଥାମଗତଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟୋତି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାପେତୀତି ଦିଟ୍ଠିସନ୍ତାପୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁଦହତୀତି ଦିଟ୍ଠିପରିଳାହୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ କିଲେସକାୟଂ ଗନ୍ଥେତୀତି ଦିଟ୍ଠିଗନ୍ଥୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଭୁସଂ ଆଦିୟତୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅଭିନିୱିସତୀତି ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୋ। ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ‘‘ଇଦଂ ପର’’ନ୍ତି ଆମସତି, ପରତୋ ୱା ଆମସତୀତି ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋ, ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, କାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ, ତେନ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, କାରଣଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

କୋକନୁଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ଉପାଲିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୯-୧୦୦. ନୱମେ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ସମ୍ଭୱିତୁଂ ସାଧେତୁଂ ଦୁକ୍ଖାନି ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନି। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ନିୱାସୋୟେୱ ଦୁକ୍ଖୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ଭୱିତୁଂ ଦୁକ୍ଖାନି ଦୁସ୍ସହାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀତି ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନି ୱନସଣ୍ଡାନି । ୱନପତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ହି ସଣ୍ଡଭୂତେ ରୁକ୍ଖସମୂହେପି ୱତ୍ତତୀତି ଅରଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ । ପୱିୱେକନ୍ତି ପକାରତୋ, ପକାରେହି ୱା ୱିୱେଚନଂ, ରୂପାଦିପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପକାରତୋ ଗମନାଦିଇରିୟାପଥପ୍ପକାରେହି ଅତ୍ତନୋ କାୟସ୍ସ ୱିୱେଚନଂ, ଗଚ୍ଛତୋପି ତିଟ୍ଠତୋପି ନିସଜ୍ଜତୋପି ନିପଜ୍ଜତୋପି ଏକସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତି । ତେନେୱ ହି ୱିୱେଚେତବ୍ବାନଂ ୱିୱେଚନାକାରସ୍ସ ଚ ଭେଦତୋ ବହୁୱିଧତ୍ତା ତେ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପୱିୱେକ’’ନ୍ତି ଏକୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍କରଂ ପୱିୱେକନ୍ତି ୱା ପୱିୱେକଂ କତ୍ତୁଂ ନ ସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୀଭାୱେତି ଏକତ୍ତଭାୱେ । ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟାରାମୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭାୱାଭିରତୋ । ହରନ୍ତି ୱିୟାତି ସଂହରନ୍ତି ୱିୟ ୱିଘାତୁପ୍ପାଦନେନ । ତେନାହ ‘‘ଘସନ୍ତି ୱିୟା’’ତି । ଭୟସନ୍ତାସୁପ୍ପାଦନେନ ଖାଦିତୁଂ ଆଗତା ୟକ୍ଖରକ୍ଖସପିସାଚାଦୟୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଈଦିସସ୍ସାତି ଅଲଦ୍ଧସମାଧିନୋ । ତିଣପଣ୍ଣମିଗାଦିସଦ୍ଦେହୀତି ୱାତେରିତାନଂ ତିଣପଣ୍ଣାଦୀନଂ ମିଗପକ୍ଖିଆଦୀନଞ୍ଚ ଭୀସନକେହି ଭେରୱେହି ସଦ୍ଦେହି । ୱିୱିଧେହି ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଖାଣୁଆଦୀହି ୟକ୍ଖାଦିଆକାରେହି ଉପଟ୍ଠିତେହି ଭୀସନକେହି। ଘଟେନ କୀଳା ଘଟିକାତି ଏକେ । ଦସମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଉପାଲିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାଲିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୩. ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୧୧) ୧. ସମଣସଞ୍ଞାୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୨. ସମଣସଞ୍ଞାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୧-୧୧୨. ତତିୟସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନାନି । ଛଟ୍ଠେ ନିଜ୍ଜରକାରଣାନୀତି ପଜହନକାରଣାନି । ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗୋ କଥୀୟତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ହେଟ୍ଠା…ପେ॰… ପୁନ ଗହିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଥା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱିପସ୍ସନାୟ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣାପି ନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ଗହିତା, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ୱିପସ୍ସନାୟ ପହୀନାପି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଇଧ ପୁନ ଗହିତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା । ଏତ୍ଥ ଚାତି ‘‘ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଚ ଅନେକେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପାଳିପଦେ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତି। ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଚ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ଅଟ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉଦ୍ଧଟାନି । ମଗ୍ଗୱସେନ ହି ଫଲେସୁ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ନାମାତି । ଅଭିନନ୍ଦନଟ୍ଠେନାତି ଅତିୱିୟ ସିନେହନଟ୍ଠେନ । ଇଦଞ୍ହି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉକ୍କଂସଗତସାତସଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସିନେହନ୍ତଂ ତେମେନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି । ପୱତ୍ତସନ୍ତତିଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନାତି ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଜୀୱନେ ଅଧିପତିଭାୱେନ । ଏୱନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । ସତ୍ତମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ।

ସମଣସଞ୍ଞାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମଣସଞ୍ଞାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୧୨) ୨. ପଚ୍ଚୋରୋହଣିୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ପଠମଅଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୩-୬. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ତତିୟେ ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି ଏୱ । ନ ହି ପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ହି ଅୱିସେସଗ୍ଗହଣେନ ଚ ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିରୱସେସଂ ଞେୟ୍ୟଜାତଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ତବ୍ବିସୟାୟ ଜାନନକିରିୟାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ କରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ପକରଣୱସେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ପସ୍ସିତବ୍ବମେୱ ପସ୍ସତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଧମ୍ମଚକ୍ଖୁବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସମନ୍ତଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତେହି ଞାଣଚକ୍ଖୂହି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ସୱିପଲ୍ଲାସା କାମରୂପପରିଞ୍ଞାୱାଦିନୋ ଜାନନ୍ତାପି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଜାନନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି ଏୱ, ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଭାୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିଣେତି ସାଧେତି, ଏୱଂ ଲୋକସ୍ସ ୟାଥାୱଦସ୍ସନସାଧନତୋପି ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମୟତ୍ତା ୱା ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ୱା ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ।

ଞାଣସଭାୱୋତି ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଞାଣସଭାୱୋ । ଅୱିପରୀତସଭାୱଟ୍ଠେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ୱା ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରିତଧମ୍ମମୟୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମସଭାୱୋ’’ତି । ଧମ୍ମା ୱା ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତୋ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋତି ଆହ ‘‘ସେଟ୍ଠସଭାୱୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ, ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତୋ, ତଞ୍ଚ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ପତ୍ତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱଦତୀତି ୱତ୍ତା। ଚିରଂ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୱଦତୀତି ପୱତ୍ତା । ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱାତି ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥଂ ତତ୍ଥାପି ପୀଳନାଦିଅତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ପରମତ୍ଥଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୟିତା ନିନ୍ନେତା। ଅମତାଧିଗମପଟିପତ୍ତିଦେସନାୟ ଅମତସଚ୍ଛିକିରିୟଂ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅମତଂ ଦଦାତୀତି ଅମତସ୍ସ ଦାତା। ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ତଦାୟତ୍ତଭାୱତୋ ଧମ୍ମସାମୀ। ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ପଠମଅଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୪୨. ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୭-୧୫୪. ପଞ୍ଚମେ ଅପ୍ପକାତି ଥୋକା, ନ ବହୂ । ଅଥାୟଂ ଇତରା ପଜାତି ୟା ପନାୟଂ ଅୱସେସା ପଜା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିତୀରମେୱ ଅନୁଧାୱତି, ଅୟମେୱ ବହୁତରାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମଦକ୍ଖାତେତି ସମ୍ମା ଅକ୍ଖାତେ ସୁକଥିତେ । ଧମ୍ମେତି ତୱ ଦେସନାଧମ୍ମେ । ଧମ୍ମାନୁୱତ୍ତିନୋତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲସଚ୍ଛିକରଣେନ ଧମ୍ମାନୁୱତ୍ତିନୋ । ମଚ୍ଚୁନୋ ଠାନଭୂତନ୍ତି କିଲେସମାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଚ୍ଚୁନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ସୁଦୁତ୍ତରଂ ତରିତ୍ୱା ପାରମେସ୍ସନ୍ତୀତି ୟେ ଜନା ଧମ୍ମାନୁୱତ୍ତିନୋ, ତେ ଏତଂ ସୁଦୁତ୍ତରଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ।

କଣ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ୱିପ୍ପହାୟାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଭେଦଂ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଜହିତ୍ୱା । ସୁକ୍କଂ ଭାୱେଥାତି ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା କାୟସୁଚରିତାଦିଭେଦଂ ସୁକ୍କଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେୟ୍ୟ । ଓକା ଅନୋକମାଗମ୍ମାତି ଓକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଲୟୋ, ଅନୋକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଲୟୋ । ଆଲୟତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନାଲୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ।

ତତ୍ରାଭିରତିମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୟସ୍ମିଂ ଅନାଲୟସଙ୍ଖାତେ ୱିୱେକେ ନିବ୍ବାନେ ଇମେହି ସତ୍ତେହି ଦୁରଭିରମଂ, ତତ୍ରାଭିରତିମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଦୁୱିଧେପି କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେ । ଚିତ୍ତକ୍ଲେସେହୀତି ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଅତ୍ତାନଂ ପରିୟୋଦପେୟ୍ୟ ୱୋଦାପେୟ୍ୟ, ପରିସୋଧେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ବୋଧିୟଙ୍ଗେସୂତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ । ସମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ସୁଭାୱିତନ୍ତି ସମ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ ଚିତ୍ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଜୁତିମନ୍ତୋତି ଆନୁଭାୱୱନ୍ତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଜୁତିୟା ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଜୋତେତ୍ୱା ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଲୋକେ ପରିନିବ୍ବୁତାତି ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧାଦିଲୋକେ ପରିନିବ୍ବୁତା ନାମ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ଖେପିତତ୍ତା ସଉପାଦିସେସେନ, ଚରିମଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ଖନ୍ଧୱଟ୍ଟସ୍ସ ଖେପିତତ୍ତା ଅନୁପାଦିସେସେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ପରିନିବ୍ବାନେହି ପରିନିବ୍ବୁତା, ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ପଦୀପୋ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତୋ ପରଂ ୟାୱ ତତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ, ତାୱ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥପଣ୍ଣାସକଂ

୧୫୫-୧୬୬. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମୱଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।

୧-୪୪. ବ୍ରାହ୍ମଣପଚ୍ଚୋରୋହଣୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୭-୨୧୦. ଦୁତିୟେ ଚ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଦସମେ ପଚ୍ଛାଭୂମିୱାସିନୋତି ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସୱାସିନୋ । ସେୱାଲମାଲିକାତି ପାତୋୱ ଉଦକଂ ଓରୋହିତ୍ୱା ସେୱାଲଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଚ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଭାୱଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ‘‘ଲୋକସ୍ସ ଚ ଉଦକେନ ସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥଞ୍ଚ ମାଲଂ କତ୍ୱା ପିଲନ୍ଧନକା । ଉଦକୋରୋହକାତି ପାତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହେ ସାୟନ୍ହେ ଚ ଉଦକଓରୋହଣକା । ତେନାହ ‘‘ସାୟତତିୟକଂ ଉଦକୋରୋହଣାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା’’ତି । ଏକାଦସମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଚତୁତ୍ଥେ ପଣ୍ଣାସକେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣପଚ୍ଚୋରୋହଣୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

(୨୧) ୧. କରଜକାୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୫୩୬. ପଠମନିରୟସଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୧-୭୪୬. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ନୱମେ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଞ୍ଚ କତୂପଚିତଂ ୱିପାକଦାନେ ଲଦ୍ଧାୱସରଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ, ତେସୁ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ଇତରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୟଂ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମମେୱ ପନ ଇତରଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି ଗରୁଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ମହୋଘୋ ପରିତ୍ତଂ ଉଦକଂ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ପଠମନିରୟସଗ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦସକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ଏକାଦସକନିପାତ-ଟୀକା

୧. ନିସ୍ସୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. କିମତ୍ଥିୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧-୧୦. ଏକାଦସକନିପାତସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ଦସମେ ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି କମ୍ମକିଲେସେହି ନିବ୍ବତ୍ତେ, ଜନେ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱା ଜନେତସ୍ମିଂ, ମନୁସ୍ସେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି । ଜନିତସ୍ମିଂ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ୱା ଇ-କାରସ୍ସ ଏ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଜନେତସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି ଚ ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜନିତସ୍ମିନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେପି ୟତ୍ଥ ଚତୁୱଣ୍ଣସମଞ୍ଞା, ତତ୍ଥେୱ ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅୟଂ ଲୋକସମଞ୍ଞାପି ମନୁସ୍ସଲୋକେୟେୱ, ନ ଦେୱକାୟେ ବ୍ରହ୍ମକାୟେ ୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସରନ୍ତୀତି ‘‘ଅହଂ ଗୋତମୋ, ଅହଂ କସ୍ସପୋ’’ତି ପଟି ପଟି ଅତ୍ତନୋ ଗୋତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି ପଟିଜାନନ୍ତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିମତ୍ଥିୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିସ୍ସୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନୁସ୍ସତିୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ପଠମମହାନାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧-୧୪. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ତତିୟେ କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନନ୍ତି କବଳୀକାରାହାରୂପଜୀୱୀନଂ । କୋ ପନ ଦେୱାନଂ ଆହାରୋ, କା ଆହାରୱେଲାତି ? ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ସୁଧା ଆହାରୋ । ସା ହେଟ୍ଠିମେହି ହେଟ୍ଠିମେହି ଉପରିମାନଂ ଉପରିମାନଂ ପଣୀତତମା ହୋତି, ତଂ ୟଥାସକଂ ଦିୱସୱସେନେୱ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ବିଳାରପଦପ୍ପମାଣଂ ସୁଧାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଜିୱ୍ହାୟ ଠପିତମତ୍ତୋ ୟାୱ କେସଗ୍ଗନଖଗ୍ଗା କାୟଂ ଫରତି, ତେସଂୟେୱ ଦିୱସୱସେନ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ୟାପନସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅସମୟୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ହି ସମାପତ୍ତୀନଂ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ସମୟୋପି ଅତ୍ଥି ତସ୍ସ ଅସମୟୋପି, ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ପନ ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସମୟୋ ୱା ଅସମୟୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ, ୱିପସ୍ସନା ଚ ଆରଦ୍ଧା, ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗଫଲପ୍ପଟିୱେଧୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ସମୟୋ ୱା ଅସମୟୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖୋ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ପଠମମହାନାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମେତ୍ତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ସେସଜନାତି ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଲାଭିନୋ । ସମ୍ପରିୱତ୍ତମାନାତି ଦକ୍ଖିଣେନେୱ ପସ୍ସେନ ଅସୟିତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ପରିୱତ୍ତମାନା । କାକଚ୍ଛମାନାତି ଘୁରୁଘୁରୁପସ୍ସାସୱସେନ ୱିସ୍ସରଂ କରୋନ୍ତା । ସୁଖଂ ସୁପତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧା ସୁପନା ସୟନେ ପିଟ୍ଠିପ୍ପସାରଣଲକ୍ଖଣା କିରିୟାମୟଚିତ୍ତେହି ଅୱୋକିଣ୍ଣଭୱଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଚ । ତତ୍ଥାୟଂ ଉଭୟତ୍ଥାପି ସୁଖମେୱ ସୁପତି । ୟସ୍ମା ସଣିକଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ସମୋଧାୟ ପାସାଦିକେନ ଆକାରେନ ସୟତି, ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେପି ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଅସୁପିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

ନିଦ୍ଦାକାଲେ ସୁଖଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖେନ ସୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ପଟିବୁଜ୍ଝନକାଲେ ସରୀରଖେଦେନ ନିତ୍ଥୁନନଂ ୱିଜମ୍ଭନଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିତ୍ଥୁନନ୍ତା ୱିଜମ୍ଭନ୍ତା ସମ୍ପରିୱତ୍ତନ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପନ ସୁଖେନ ସୁତ୍ତତ୍ତା ସରୀରଖେଦାଭାୱତୋ ନିତ୍ଥୁନନାଦିୱିରହିତୋୱ ପଟିବୁଜ୍ଝତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ସୁଖପ୍ପଟିବୋଧୋ ଚ ସରୀରୱିକାରାଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସୁଖଂ ନିବ୍ବିକାର’’ନ୍ତି ।

ଭଦ୍ଦକମେୱ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବୱସେନ ଦେୱତୂପସଂହାରୱସେନ ଚସ୍ସ ଭଦ୍ଦକମେୱ ସୁପିନଂ ହୋତି, ନ ପାପକନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଧାତୁକ୍ଖୋଭହେତୁକମ୍ପି ଚସ୍ସ ବହୁଲଂ ଭଦ୍ଦକମେୱ ସିୟା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚିତ୍ତଜରୂପାନୁଗୁଣତାୟ ଉତୁଆହାରଜରୂପାନଂ ।

ଉରେଆମୁକ୍କମୁତ୍ତାହାରୋ ୱିୟାତି ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉରେ ଲମ୍ବିତମୁତ୍ତାହାରୋ ୱିୟାତି କେହିଚି ତଂ ଏକାୱଲିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଅନେକରତନାୱଲିସମୂହଭୂତୋ ପନ ମୁତ୍ତାହାରୋ ଅଂସପ୍ପଦେସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କଟିପ୍ପଦେସସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗା ପଲମ୍ବନ୍ତୋ ଉରେ ଆମୁକ୍କୋୟେୱ ନାମ ହୋତି ।

ୱିସାଖତ୍ଥେରୋ ୱିୟାତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୫୮) ସୋ କିର ପାଟଲିପୁତ୍ତେ କୁଟୁମ୍ବିୟୋ ଅହୋସି । ସୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସମାନୋ ଅସ୍ସୋସି ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୋ କିର ଚେତିୟମାଲାଲଙ୍କତୋ କାସାୱପଜ୍ଜୋତୋ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେୟେୱେତ୍ଥ ସକ୍କା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା, ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନସପ୍ପାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟନ୍ତି ସବ୍ବମେତ୍ଥ ସୁଲଭ’’ନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଦୁସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧେନ ଏକକହାପଣେନେୱ ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ନାୱଂ ଉଦିକ୍ଖମାନୋ ଏକଂ ମାସଂ ୱସି । ସୋ ୱୋହାରକୁସଲତାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭଣ୍ଡଂ କିଣିତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଧମ୍ମିକାୟ ୱଣିଜ୍ଜାୟ ତେନେୱନ୍ତରମାସେନ ସହସ୍ସଂ ଅଭିସଂହରି । ଇତି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚତି । ସୋ ପବ୍ବାଜନତ୍ଥାୟ ସୀମଂ ନୀତୋ ତଂ ସହସ୍ସତ୍ଥୱିକଂ ଓୱଟ୍ଟିକନ୍ତରେନ ଭୂମିୟଂ ପାତେସି । ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘କହାପଣସହସ୍ସଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଉପାସକ, ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ସକ୍କା ୱିଚାରେତୁଂ, ଇଦାନେୱ ନଂ ୱିଚାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱିସାଖସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ ଆଗତା ମା ରିତ୍ତହତ୍ଥା ଗମିଂସୂ’’ତି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୀମାମାଳକେ ୱିକ୍କିରିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୋ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେମାତିକା ପଗୁଣା କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସପ୍ପାୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ସମପୱତ୍ତୱାସଂ ୱସମାନୋ ଚରି । ଏୱଂ ଚରମାନୋ –

‘‘ୱନନ୍ତରେ ଠିତୋ ଥେରୋ, ୱିସାଖୋ ଗଜ୍ଜମାନକୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣମେସନ୍ତୋ, ଇମମତ୍ଥଂ ଅଭାସଥ ॥

‘‘ୟାୱତା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟାୱତା ଇଧ ମାଗତୋ ।

ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଖଲିତଂ ନତ୍ଥି, ଅହୋ ଲାଭୋ ତେ ମାରିସା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୫୮) ।

ସୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗୋ, ଉଦାହୁ ଅୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ ପବ୍ବତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ‘‘ଏସୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ୱସିତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୂସେ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଚଙ୍କମସୀସେ ମଣିଲରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ସୋପାନଫଲକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରୋଦି । ଥେରୋ ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଆହ । ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ମଣିଲିୟାତି । କିସ୍ସ ରୋଦସୀତି ? ତୁମ୍ହାକଂ ଗମନଂ ପଟିଚ୍ଚାତି । ମୟି ଇଧ ୱସନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ କୋ ଗୁଣୋତି ? ତୁମ୍ହେସୁ, ଭନ୍ତେ, ଇଧ ୱସନ୍ତେସୁ ଅମନୁସ୍ସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମେତ୍ତଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ତେ ଦାନି ତୁମ୍ହେସୁ ଗତେସୁ କଲହଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମ୍ପି କଥୟିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଥେରୋ ‘‘ସଚେ ମୟି ଇଧ ୱସନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ହୋତି, ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେପି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ତଥେୱ ଗମନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଦେୱତାପି ପୁନ ତଥେୱ ପରୋଦି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଥେରୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି । ଏୱଂ ଧମତ୍ତାୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ।

ବଲୱପିୟଚିତ୍ତତାୟାତି ଇମିନା ବଲୱପିୟଚିତ୍ତତାମତ୍ତେନପି ସତ୍ଥଂ ନ କମତି, ପଗେୱ ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଖିପ୍ପମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, କେନଚି ପରିପନ୍ଥେନ ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତଭାୱତୋ ଖିପ୍ପମେୱ ସମାଧିୟତି, ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି କେଚି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଇତୋ ଅଞ୍ଞକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଧିଗତଜ୍ଝାନାନମ୍ପି ସୁଖସୁପନାଦୟୋ ଆନିସଂସା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ସୁଖଂ ସୁପନ୍ତି ମୁନୟୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁସମାହିତା ।

ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧଂ ପବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ସଦା ଗୋତମସାୱକା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୨୫୮) । ଚ ଆଦି –

ତଥାପିମେ ଆନିସଂସା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଲାଭିନୋ ଅନୱସେସା ଲବ୍ଭନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନିସ୍ସରଣଂ ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୩) । ବ୍ୟାପାଦାଦିୱସେନ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖସୁପନାଦୟୋତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତେସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ସୁଖସୁପନାଦୟୋ ହତ୍ଥଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

ମେତ୍ତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ବେଲୁୱଗାମକେତି ୱେସାଲିୟା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଅୱିଦୂରେ ବେଲୁୱଗାମକୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରପ୍ପତ୍ତକୁଲଗଣନାୟାତି ମହାସାରମହପ୍ପତ୍ତକୁଲଗଣନାୟ । ଦସମେ ଠାନେତି ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞେତି ଦସଗଣନଟ୍ଠାନେ । ଅଟ୍ଠକନଗରେ ଜାତୋ ଭୱୋତି ଅଟ୍ଠକନାଗରୋ । କୁକ୍କୁଟାରାମୋତି ପାଟଲିପୁତ୍ତେ କୁକ୍କୁଟାରାମୋ, ନ କୋସମ୍ବିୟଂ ।

ପକତତ୍ଥପ୍ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ତ-ସଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଭଗୱା ପକତୋ ଅଧିଗତୋ ସୁପାକଟୋ ଚ, ତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ଅତ୍ଥଭାୱେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ସୋ…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ସତିପି ଞାଣଦସ୍ସନସଦ୍ଦାନଂ ଇଧ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନଭାୱେ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ନେସଂ ୱିସୟୱିସେସେ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସୱସେନ, ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟୱସେନ, ୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାନାୱରଣୱସେନ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମଂସଚକ୍ଖୁୱସେନ ପଟିୱେଧଦେସନାଞାଣୱସେନ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟଂ ଜାନତା ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ, ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣେହି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାସୱକ୍ଖୟଞାଣେହି । ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତାତି ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଧିମୁତ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସତା । ଅରୀନନ୍ତି କିଲେସାରୀନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧମାରାନଂ ୱା ସାସନସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ । ତେସଂ ପନ ହନନଂ ପାଟିହାରିୟେହି ଅଭିଭୱନଂ ଅପ୍ପଟିଭାନତାକରଣଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣଞ୍ଚ । କେସିୱିନୟସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନି ଜାନତା। ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତା। ସୱାସନାନମାସୱାନଂ ଖୀଣତ୍ତା ଅରହତା। ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିତୋ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ।

ଅଥ ୱା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାୟ ଜାନତା। କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତୋ ନିସମ୍ମକାରିତାୟ ପସ୍ସତା। ଦୱାଦୀନମ୍ପି ଅଭାୱସାଧିକାୟ ପହାନସମ୍ପଦାୟ ଅରହତା। ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅହାନିହେତୁଭୂତାୟ ଅକ୍ଖୟପଟିଭାନସାଧିକାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଏୱଂ ଦସବଲଅଟ୍ଠାରସଆୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱସେନପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସମ୍ମୁଖଭାୱେନ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ କତଂ । ସ୍ୱାସ୍ସ କତଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖରଣେନାତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପାଦିତ’’ନ୍ତି । ତେ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ଚେତନାପଧାନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଚେତୟିତଂ କପ୍ପୟିତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ଚ ଝାନସ୍ସ ପାତୁଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱିଦ୍ଧଂସନଭାୱଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ୟଞ୍ହି ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେତି । ତେନାହ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟଂ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ଠିତୋତି ଏତ୍ଥ ସମଥଧମ୍ମେ ଠିତତ୍ତା ସମାହିତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ତଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ପାପେତା ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ନାଧମ୍ମେ ଠିତୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ। ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀ। ତତ୍ଥ ସୁଖୁମା ଅପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ୟା ନିକନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏୱଂ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଗହେତବ୍ବେ ସତି । ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ କତ୍ତବ୍ବୋତି ଅନାଗାମିଫଲଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାପି ଅନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗୋ କତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱିସ୍ସତି । କସ୍ମା ? ତେସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗମତ୍ତେନ ଅନାଗାମିନା ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ଅଲଦ୍ଧଅନାଗାମିଫଲେନପି ଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା । ତଥା ସତି ତେନ ଅନାଗାମିଫଲମ୍ପି ଲଦ୍ଧବ୍ବମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାଗାମିଫଲଂ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସଭାୱତୋ ରସିତବ୍ବତ୍ତା ଅୱିପରୀତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ଅତ୍ଥରସୋ।

ଅଞ୍ଞାପି କାଚି ସୁଗତିୟୋତି ୱିନିପାତିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅଞ୍ଞାପି କାଚି ଦୁଗ୍ଗତିୟୋତି ଅସୁରକାୟମାହ ।

ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତେନ ବହୁଂ ଦେନ୍ତେନ ଉଳାରପୁରିସେନ ୱିୟ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଏକଧମ୍ମୋ’’ତି କଥିତତ୍ତା ଏକାଦସପି ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଏକଧମ୍ମୋ ନାମ ଜାତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୱାକ୍ୟପରିସମାପନଞାୟେନ । ପୁଚ୍ଛାୱସେନାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ତେନ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଏକଧମ୍ମୋ ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ । ଅମତୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନାତି ଅମତଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ, ସବ୍ବାନିପି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଏକରସାପି ଅମତାଧିଗମସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଫଲଭୂମି ଅନାଗାମିଫଲଭୂମୀତି ଦ୍ୱେୱ ଭୂମିୟୋ ସରୂପତୋ ଆଗତା, ନାନନ୍ତରିୟତାୟ ପନ ହେଟ୍ଠିମାପି ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ପଞ୍ଚ ସତାନି ଅଗ୍ଘୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚସତଂ। ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଗୋପାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ତିସ୍ସୋ କଥାତି ତିସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠକଥା, ତିୱିଧା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକେକଂ ପଦଂ ନାଳଂ ମୂଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏୱଂସଞ୍ଞିତା ଏକନାଳିକା। ଏକେକଂ ୱା ପଦଂ ନାଳଂ ଅତ୍ଥନିଗ୍ଗମନମଗ୍ଗୋ ଏତିସ୍ସାତି ଏକନାଳିକା। ତେନାହ ‘‘ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନ’’ନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ଅଂସା ଭାଗା ଅତ୍ଥସଲ୍ଲକ୍ଖଣୂପାୟା ଏତିସ୍ସାତି ଚତୁରସ୍ସା। ତେନାହ ‘‘ଚତୁକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଥନ’’ନ୍ତି । ନିୟମତୋ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ତୋ ସଂୱତ୍ତୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା, ୟଥାରଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିୟୋସାପିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଡିତଗୋପାଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଏକେକସ୍ସପି ପଦସ୍ସ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ବହୂନଂ ପଦାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅତ୍ଥଂ ଅକଥେତ୍ୱା ଏକମେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି । ଚତୁକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ଉପମୋପମେୟ୍ୟଦ୍ୱୟଂ, ତଥା ସୁକ୍କପକ୍ଖେତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ଅୟଂ ଏଦିସେସୁ ଏୱ ସୁତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭତି । ପରିୟୋସାନଗମନନ୍ତି କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘କଣ୍ହପକ୍ଖେ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପମା ଚ ନାମ ୟାୱଦେୱ ଉପମେୟ୍ୟସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥାତି ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ସଂକିଲେସପକ୍ଖନିଦ୍ଦେସୋ ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖୱିଭାୱନତ୍ଥାୟାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖମ୍ପି ଉପମୋପମେୟ୍ୟୱିଭାଗେନ ଆହରିତ୍ୱା ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ପରିୟୋସାପନଂ । କଣ୍ହପକ୍ଖେ ଉପମେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଗମନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘କଣ୍ହପକ୍ଖେ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଚ ତଂତଂଉପମୂପମେୟ୍ୟତ୍ଥାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିୟୋସାପେତ୍ୱାୱ କଥନଂ ପରିୟୋସାନଗମନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟନ୍ତି ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଗୋପାଲକସୁତ୍ତେ । ସବ୍ବାଚରିୟାନଂ ଆଚିଣ୍ଣାତି ସବ୍ବେହିପି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଆଚରିତା ସଂୱଣ୍ଣିତା, ତଥା ଚେୱ ପାଳି ପୱତ୍ତାତି ।

ଅଙ୍ଗୀୟନ୍ତି ଅୱୟୱଭାୱେନ ଞାୟନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗାନି, କୋଟ୍ଠାସା । ତାନି ପନେତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସାୱଜ୍ଜସଭାୱାନି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗେହୀତି ଅଗୁଣକୋଟ୍ଠାସେହୀ’’ତି । ଗୋମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଗୋସମୂହଂ । ପରିହରିତୁନ୍ତି ରକ୍ଖିତୁଂ । ତଂ ପନ ପରିହରଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିତୁ’’ନ୍ତି । ୱଡ୍ଢିନ୍ତି ଗୁନ୍ନଂ ବହୁଭାୱଂ ବହୁଗୋରସତାସଙ୍ଖାତଂ ପରିୱୁଦ୍ଧିଂ । ‘‘ଏତ୍ତକମିଦ’’ନ୍ତି ରୂପୀୟତୀତି ରୂପଂ, ପରିମାଣପରିଚ୍ଛେଦୋପି ସରୀରରୂପମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ଗଣନତୋ ୱା ୱଣ୍ଣତୋ ୱା’’ତି । ନ ପରିୟେସତି ୱିନଟ୍ଠଭାୱସ୍ସେୱ ଅଜାନନତୋ । ନୀଲାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ସେତସବଲାଦିୱଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଧନୁସତ୍ତିସୂଲାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସାସାଚରିୟାନଂ ଗାୱୀସୁ କତଂ ଧନୁଲକ୍ଖଣଂ। କୁମାରଭତ୍ତିଗଣାନଂ ଗାୱୀସୁ କତଂ ସତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ। ଇସ୍ସରଭତ୍ତିଗଣାନଂ ଗାୱୀସୁ କତଂ ସୂଲଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ରାମୱାସୁଦେୱଗଣାଦୀନଂ ଗାୱୀସୁ କତଂ ଫରସୁଚକ୍କାଦିଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ନୀଲମକ୍ଖିକାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା, ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକା ଏୱ ୱା । ସଟତି ରୁଜତି ଏତାୟାତି ସାଟିକା, ସଂୱଡ୍ଢା ସାଟିକା ଆସାଟିକା। ତେନାହ ‘‘ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ହାରେତାତି ଅପନେତା ।

ୱାକେନାତି ୱାକପଟ୍ଟେନ । ଚୀରକେନାତି ପିଲୋତିକେନ । ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେତି ୱସ୍ସକାଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ନିଗ୍ଗାହନ୍ତି ସୁସୁମାରାଦିଗ୍ଗାହରହିତଂ । ପୀତନ୍ତି ପାନୀୟସ୍ସ ପୀତଭାୱଂ । ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିପରିସ୍ସୟେନ ସାସଙ୍କୋ ସପ୍ପଟିଭୟୋ।

ପଞ୍ଚ ଅହାନି ଏକସ୍ସାତି ପଞ୍ଚାହିକୋ, ସୋ ଏୱ ୱାରୋତି, ପଞ୍ଚାହିକୱାରୋ। ଏୱଂ ସତ୍ତାହିକୱାରୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିଣ୍ଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚରିତଟ୍ଠାନଂ ଗୋଚରଗ୍ଗହିତଟ୍ଠାନଂ ।

ପିତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ପିତରା କାତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ପିତରା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାରୁଚିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗୁନ୍ନଂ ରୁଚିଅନୁରୂପଂ ଗୋଚରଭୂମିଂ ୱା ନଦିପାରଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗୋଭତ୍ତନ୍ତି କପ୍ପାସଟ୍ଠିକାଦିମିସ୍ସଂ ଗୋଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ । ଭତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ୟାଗୁପି ସଙ୍ଗହିତା ।

ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଆକାରଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗଣନତୋ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତାତି ‘‘ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀ’’ତି ଜାତିଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସାୟତନାନି ପଞ୍ଚଦସ ସୁଖୁମରୂପାନୀତି ଏୱଂ ରୂପକଣ୍ଡପାଳିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ୬୬୬) ଆଗତା । ପଞ୍ଚୱୀସତି ରୂପକୋଟ୍ଠାସାତି ସଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱତୋ ରୂପଭାଗା । ରୂପକୋଟ୍ଠାସାତି ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତ୍ୱା କଲାପଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ରୂପକଲାପା । କୋଟ୍ଠାସାତି ଚ ଅଂସା ଅୱୟୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଟ୍ଠନ୍ତି ୱା ସରୀରଂ, ତସ୍ସ ଅଂସା କେସାଦୟୋ କୋଟ୍ଠାସାତି ଅଞ୍ଞେପି ଅୱୟୱା କୋଟ୍ଠାସା ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସା ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ସଲକ୍ଖଣତୋ ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ଅରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାତି ତଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେ ୱେଦନାଦିକେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଅରୂପନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା । ରୂପାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ପୁନ ତତ୍ଥ ୟଂ ରୂପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ରୂପଂ । ତଦଞ୍ଞଂ ଅରୂପଂ । ଉଭୟୱିନିମୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱାତି ଏୱଂ ରୂପାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ସପଚ୍ଚୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟୋ କଲାପସମ୍ମସନାଦିକ୍କମେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ନ ୱଡ୍ଢତୀତି ୟୋଜନା ।

ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ସୋତାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କମ୍ମୱସେନ; କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ସଦ୍ଦାୟତନମେକଂ ଉତୁଚିତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଂ। ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତାତି ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରୱସେନ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ। ରୂପାୟତନଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ଆକାସଧାତୁ, ଆପୋଧାତୁ, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରକମ୍ମୱସେନ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତି, ଜରତା, ରୂପସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତାତି ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ନ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ନ ଜାନାତି । ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଗଣନତୋ ରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋତି ଅତ୍ତନା କତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ, ବାଲୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ ବାଲଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ ହୋତି, ଦୁବ୍ଭାସିତଭାସୀ, ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀ। ଇମାନି ଖୋ…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩) । ଅତ୍ତନା କତଂ ସୁଚରିତକମ୍ମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ, ପଣ୍ଡିତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ସୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ ହୋତି, ସୁଭାସିତଭାସୀ, ସୁକତକମ୍ମକାରୀ । ଇମାନି ଖୋ…ପେ॰… ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩) । ତେନାହ ‘‘କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ପଣ୍ଡିତବାଲଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ।

ବାଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତେ ନ ସେୱତୀତି ୟଂ ବାଲପୁଗ୍ଗଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସେୱନଂ ଅତ୍ଥକାମେନ କାତବ୍ବଂ, ତଂ ନ କରୋତି । ତଥାଭୂତସ୍ସ ଚ ଅୟମାଦୀନୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ବାଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଦଂ ୱୋ କପ୍ପତୀ’’ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଦନୁଲୋମଞ୍ଚେ, ତଂ କପ୍ପିୟଂ। ୟଂ ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଦନୁଲୋମଞ୍ଚେ, ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ। ୟଂ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଂ, ତଂ କୁସଲଂ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ଅକୁସଲଂ। ତଦେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ, କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ। ଆପତ୍ତିତୋ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଗରୁକଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ଲହୁକଂ। ଧମ୍ମତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ଗରୁକଂ, ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ଲହୁକଂ। ସପ୍ପଟିକାରଂ ସତେକିଚ୍ଛଂ, ଅପ୍ପଟିକାରଂ ଅତେକିଚ୍ଛଂ। ଧମ୍ମତାନୁଗତଂ କାରଣଂ, ଇତରଂ ଅକାରଣଂ । ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ, ଗରୁକ-ଲହୁକଂ, ସତେକିଚ୍ଛାତେକିଚ୍ଛଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କୁସଲାକୁସଲଂ, ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ, କାରଣାକାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅକୁସଲତାୟ ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, କୁତୋ ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନା । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।

ଗୋୱଣସଦିସେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ଆସାଟିକା ୱିୟାତି ଆସାଟିକାତି ଆହ ‘‘ଅକୁସଲୱିତକ୍କଂ ଆସାଟିକଂ ଅହାରେତ୍ୱା’’ତି ।

‘‘ଗଣ୍ଡୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୦୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୬; ୯.୧୫) ୱଚନତୋ ଛହି ୱଣମୁଖେହି ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନୟୂସୋ ଗଣ୍ଡୋ ୱିୟ ପିଲୋତିକାଖଣ୍ଡେନ ଛଦ୍ୱାରେହି ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନକିଲେସାସୁଚି ଅତ୍ତଭାୱୱଣୋ ସତିସଂୱରେନ ପିଦହିତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ପନ ଏୱଂ ନ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ସୋ ଗୋପାଲକୋ ୱଣଂ ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଏୱଂ ସଂୱରଂ ନ ସମ୍ପାଦେତୀ’’ତି ।

ୟଥା ଧୂମୋ ଇନ୍ଧନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସଣ୍ହୋ ସୁଖୁମୋ, ତଂ ତଂ ୱିୱରଂ ଅନୁପୱିସ୍ସ ବ୍ୟାପେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଡଂସମକସାଦିପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେତି, ଅଗ୍ଗିଜାଲାସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମଦେସନାଞାଣସ୍ସ ଇନ୍ଧନଭୂତଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମଜାତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସଣ୍ହା ସୁଖୁମା ତଂ ତଂ ଖନ୍ଧନ୍ତରଂ ଆୟତନନ୍ତରଞ୍ଚ ଅନୁପୱିସ୍ସ ବ୍ୟାପେତି, ସତ୍ତାନଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାଦିପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେତି, ଞାଣଗ୍ଗିଜାଲାସମୁଟ୍ଠାପନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଧୂମୋ ୱିୟାତି ଧୂମୋତି ଆହ ‘‘ଗୋପାଲକୋ ଧୂମଂ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାଧୂମଂ ନ କରୋତୀ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାତବ୍ବା ତଦନୁଚ୍ଛୱିକା ଧମ୍ମକଥା ଉପନିସିନ୍ନକକଥା। କତସ୍ସ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁମୋଦନକଥା ଅନୁମୋଦନା । ତତୋତି ଧମ୍ମକଥାଦୀନଂ ଅକରଣତୋ । ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ ଗୁଣୱାତି ନ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ନନୁ ଅତ୍ତନୋ ଜାନାପନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମକଥାଦି ନ କାତବ୍ବମେୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ ନ କାତବ୍ବମେୱ, ସୁଦ୍ଧାସୟେନ ପନ ଧମ୍ମେ କଥିତେ ତସ୍ସ ଗୁଣଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ନାଭାସମାନଂ ଜାନନ୍ତି, ମିସ୍ସଂ ବାଲେହି ପଣ୍ଡିତଂ ।

ଭାସୟେ ଜୋତୟେ ଧମ୍ମଂ, ପଗ୍ଗଣ୍ହେ ଇସିନଂ ଧଜ’’ନ୍ତି ॥

ତରନ୍ତି ଓତରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ତିତ୍ଥଂ, ନଦିତଳାକାଦୀନଂ ନହାନପାନାଦିଅତ୍ଥଂ ଓତରଣଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ପନ ତଂ ଉଦକେନ ଓତିଣ୍ଣସତ୍ତାନଂ ସରୀରମଲଂ ପୱାହେତି, ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତି, ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଓତିଣ୍ଣସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମୋଦକେନ ଚିତ୍ତମଲଂ ପୱାହେନ୍ତି, ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ତିତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ତିତ୍ଥଂ। ତେନାହ ‘‘ତିତ୍ଥଭୂତେ ବହୁସ୍ସୁତଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କଥଂ ରୋପେତବ୍ବନ୍ତି, ଭନ୍ତେ, ଇଦଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ କଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ରୋପେତବ୍ବୋ, କେନ ପକାରେନ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ ଜାତୋ । ‘‘ନିରୂପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ନିରୂପେତବ୍ବଂ ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି କଥମେତ୍ଥ ନିରୂଳ୍ହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋତି ସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଳିପ୍ପଦେସେ । ପାଳି କିଂ ୱଦତୀତି ଭାୱତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅତ୍ଥୋ କିଂ ଦୀପେତୀତି ଭାୱତ୍ଥଂ ୱା ? ସଙ୍କେତତ୍ଥଂ ୱା । ନ ପରିପୁଚ୍ଛତୀତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନପୁଚ୍ଛାୱସେନ ସବ୍ବସୋ ପୁଚ୍ଛଂ ନ କରୋତି । ନ ପରିପଞ୍ହତୀତି ପରି ପରି ଅତ୍ତନୋ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛଂ ନ ଆଚିକ୍ଖତି, ନ ୱିଭାୱେତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଜାନାପେତୀ’’ତି । ତେତି ବହୁସ୍ସୁତଭିକ୍ଖୂ । ୱିୱରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭାଜେତ୍ୱା ନ ଦେସେନ୍ତୀ’’ତି । ଅନୁତ୍ତାନୀକତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅପାକଟୀକତଂ ଗୁୟ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ନ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତୀତି ସିନେରୁପାଦମୂଲେ ୱାଲିକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟ ପଥୱୀସନ୍ଧାରୋଦକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଉତ୍ତାନଂ ନ କରୋନ୍ତି ।

ଏୱଂ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତା ‘‘ତିତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ପରିୟାୟତୋ । ଇଦାନି ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ତିତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୋ ହି ତରନ୍ତି ଓତରନ୍ତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ତଳାକନ୍ତି ‘‘ତିତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ଭଗୱା ସୁମେଧଭୂତୋ –

‘‘ଏୱଂ କିଲେସମଲଧୋୱଂ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ଅମତନ୍ତଳେ ।

ନ ଗୱେସତି ତଂ ତଳାକଂ, ନ ଦୋସୋ ଅମତନ୍ତଳେ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୪) –

ଧମ୍ମସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାନସ୍ସୋତରଣତିତ୍ଥଭୂତସ୍ସ ଓତରଣାକାରଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମତିତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ପୀତାପୀତନ୍ତି ଗୋଗଣେ ପୀତଂ ଅପୀତଞ୍ଚ ଗୋରୂପଂ ନ ଜାନାତି, ନ ୱିନ୍ଦତି । ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ହି ‘‘ନ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆନିସଂସଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅୱିନ୍ଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରୋତି ପଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅରିୟ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ହି ୱିପ୍ପଟିସେଧୋ ୱା । ଅରିୟସଦ୍ଦୋ ୱା ନିଦ୍ଦୋସପରିୟାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକନ୍ତି ଚ ୱିସୁଂ ଏକଜ୍ଝଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ଉପାଦାୟ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗତା ବାହୁଲ୍ଲତୋ ଚ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସତ୍ତଙ୍ଗସ୍ସପି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ।

ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେତିଆଦୀସୁ ଅୱିସେସେନ ସତିପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ସତିପଟ୍ଠାନା ଲୋକିୟା, ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଏୱଂ ‘‘ଇମେ ଲୋକିୟା, ଇମେ ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି।

ଅନୱସେସଂ ଦୁହତୀତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦାୟକେ ସଦ୍ଧାହାନିୟା, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟହାନିୟା ଅନୱସେସଂ ଦୁହତି । ୱାଚାୟ ଅଭିହାରୋ ୱାଚାଭିହାରୋ। ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଭିହାରୋ ପଚ୍ଚୟାଭିହାରୋ।

‘‘ଇମେଅମ୍ହେସୁ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରଂ ନ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ନୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ପିତୁପେମସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠାପନତୋ, ତେନ ଚ ସିକ୍ଖାଗାରୱତାଭାୱଦୀପନେନ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ଅଭାଜନଭାୱଂ, ତେନ ଥେରାନଂ ତେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହାଭାୱଂ । ନ ହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସାସନେ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତା ଅନନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନିରତ୍ଥକଂ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନୱକେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମକଥାବନ୍ଧନ୍ତି ପୱେଣିଆଗତଂ ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମକଥାମଗ୍ଗଂ । ସଚ୍ଚସତ୍ତପ୍ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୟାକାରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତାଦୀପନଂ ଗୁଳ୍ହଗନ୍ଥଂ । ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୱସେନାତି ‘‘ନ ରୂପଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିସେଧସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଅଗ୍ଗହଣୱସେନ । ୟୋଜେତ୍ୱାତି ‘‘ରୂପଞ୍ଞୂ ହୋତୀତି ଗଣନତୋ ୱା ୱଣ୍ଣତୋ ୱା ରୂପଂ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ତସ୍ସ ଗୋଗଣୋପି ନ ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତୋପି ନ ପରିବାହିରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ୱେଦିତବ୍ବୋତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଦେ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଗୋପାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଏକାଦସକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ସମତ୍ତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥପଦୱଣ୍ଣନା ।

ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା

ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟସାରନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ସାରଂ । ଏକୂନସଟ୍ଠିମତ୍ତୋତି ଥୋକଂ ଊନଭାୱତୋ ମତ୍ତସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ମୂଲଟ୍ଠକଥାସାରନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅଙ୍ଗୁତ୍ତରମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ସାରମେୱ ଅନୁନିଗମୱସେନ ୱଦତି । ଅଥ ୱା ମୂଲଟ୍ଠକଥାସାରନ୍ତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଅତ୍ଥସାରଂ । ତେନେଦଂ ଦସ୍ସେତି – ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅତ୍ଥସାରଂ ଆଦାୟ ଇମଂ ମନୋରଥପୂରଣିଂ କରୋନ୍ତୋ ସେସମହାନିକାୟାନମ୍ପି ମୂଲଟ୍ଠକଥାସୁ ଇଧ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଂ ଅତ୍ଥସାରଂ ଆଦାୟ ଏୱମକାସିନ୍ତି । ମହାୱିହାରାଧିୱାସୀନନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘ମହାୱିହାରାଧିୱାସୀନଂ ସମୟଂ ପକାସୟନ୍ତୀ, ମହାୱିହାରାଧିୱାସୀନଂ ମୂଲଟ୍ଠକଥାସାରଂ ଆଦାୟା’’ତି । ତେନାତି ପୁଞ୍ଞେନ । ହୋତୁ ସବ୍ବୋ ସୁଖୀ ଲୋକୋତି କାମାୱଚରାଦିୱିଭାଗୋ ସବ୍ବୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ୟଥାରହଂ ବୋଧିତ୍ତୟାଧିଗମୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତେନ ନିବ୍ବାନସୁଖେନ ସୁଖୀ ସୁଖିତୋ ହୋତୂତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସୁଖାଧିଗମାୟ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପରିଣାମେତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ସମତ୍ତାୱ, ସବ୍ବସୋ ୱଣ୍ଣନା ଅୟଂ ।

ୱୀସତିୟା ସହସ୍ସେହି, ଗନ୍ଥେହି ପରିମାଣତୋ ॥

ପୋରାଣାନଂ କଥାମଗ୍ଗ-ସାରମେତ୍ଥ ୟତୋ ଠିତଂ ।

ତସ୍ମା ସାରତ୍ଥମଞ୍ଜୂସା, ଇତି ନାମେନ ୱିସ୍ସୁତା ॥

ଅଜ୍ଝେସିତୋ ନରିନ୍ଦେନ, ସୋହଂ ପରକ୍କମବାହୁନା।

ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ସାସନୁଜ୍ଜୋତକାରିନା ॥

ତେନେୱ କାରିତେ ରମ୍ମେ, ପାସାଦସତମଣ୍ଡିତେ ।

ନାନାଦୁମଗଣାକିଣ୍ଣେ, ଭାୱନାଭିରତାଲୟେ ॥

ସୀତଲୂଦକସମ୍ପନ୍ନେ, ୱସଂ ଜେତୱନେ ଇମଂ ।

ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଅକାସିଂ ସାଧୁସମ୍ମତଂ ॥

ୟଂ ସିଦ୍ଧଂ ଇମିନା ପୁଞ୍ଞଂ, ୟଂ ଚଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ମୟା ।

ଏତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ, ଦୁତିୟେ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱେ ॥

ତାୱତିଂସେ ପମୋଦେନ୍ତୋ, ସୀଲାଚାରଗୁଣେ ରତୋ ।

ଅଲଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚକାମେସୁ, ପତ୍ୱାନ ପଠମଂ ଫଲଂ ॥

ଅନ୍ତିମେ ଅତ୍ତଭାୱମ୍ହି, ମେତ୍ତେୟ୍ୟଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱଂ ।

ଲୋକଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଂ ନାଥଂ, ସବ୍ବସତ୍ତହିତେ ରତଂ ॥

ଦିସ୍ୱାନ ତସ୍ସ ଧୀରସ୍ସ, ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନଂ ।

ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଫଲଂ ଅଗ୍ଗଂ, ସୋଭେୟ୍ୟଂ ଜିନସାସନଂ ॥

ସଦା ରକ୍ଖନ୍ତୁ ରାଜାନୋ, ଧମ୍ମେନେୱ ଇମଂ ପଜଂ ।

ନିରତା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ, ଜୋତେନ୍ତୁ ଜିନସାସନଂ ॥

ଇମେ ଚ ପାଣିନୋ ସବ୍ବେ, ସବ୍ବଦା ନିରୁପଦ୍ଦୱା ।

ନିଚ୍ଚଂ କଲ୍ୟାଣସଙ୍କପ୍ପା, ପପ୍ପୋନ୍ତୁ ଅମତଂ ପଦନ୍ତି ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକା ସମତ୍ତା ।